Phật Quang Đại Từ Điển (HT Thích Quảng Độ dịch)
Phật Quang Đại Tự Điển (HT Thích Quảng Độ dịch) - Trọn Bộ
Nguồn: kho Dân tộc KING — Giảng Sư (văn bản trích từ PDF)

A I. A. Chữ (a, âm ngắn) của mẫu tự Tất đàm (chữ cái của tiếng Phạm). Là một trong mười hai nguyên âm của mẫu tự Tất đàm, một trong bốn mươi hai hoặc năm mươi chữ cái. Âm Hán: a, an, át, am, hạt, á, ác. Là chữ A chuyển hóa lần thứ nhất trong năm lần chuyển hóa, bởi thế cũng gọi là chữ A chuyển lần đầu, hoặc chữ A không chuyển (còn nguyên gốc). Từ xưa, việc học tập, nghiên cứu về nghĩa mẫu tự Tất đàm, đã rất phổ biến tại Ấn độ. Trong Phật giáo, các kinh, luận, sớ thuộc Hiển giáo, Mật giáo cũng đều vận dụng một cách rộng rãi, nhất là Mật giáo, khi nói đến Chân ngôn đà la ni (thần chú) thì đặc biệt coi trọng sự giải thích về tự nghĩa Tất đàm. A là chữ đầu tiên trong năm mươi chữ cái Tất đàm, đó là vì người ta khi mở miệng nói thành tiếng thì trong đó đã có tiếng chữ A rồi, nếu bỏ tiếng A thì không có tất cả lời có thể nói. Vì vậy, Mật giáo cho chữ A là mẹ của hết thẩy tiếng nói. Các chữ Tất đàm, khi mới chuyển bút viết, phải chấm một dấu “.”, chấm này gọi là “chấm chữ A”, dùng để biểu thị “A” là mẹ của tất cả các chữ. Theo đó, suy rộng nghĩa chữ A, mà bảo hết thẩy giáo pháp trong hoặc ngoài Mật giáo đều do chữ A sinh ra. Đại nhật kinh sớ còn đi xa hơn, cho chữ A là “gốc của hết thảy các pháp”. Kinh Đại nhật quyển 2, quyển 6 cũng lần lượt khen là “Vua chân ngôn” và “Tâm của hết thảy chân ngôn”. Nếu nói theo nghĩa gốc, thì chữ A hàm ý phủ định “không”, “chẳng”, “chẳng phải” v.v... như kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 10 phẩm Hải hội bồ tát, kinh Văn thù sư lợi vấn quyển thượng v.v... bảo chữ A nghĩa là: không thường; kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 nêu ra các nghĩa: không phá hoại, không chuyển động. Kinh Đại bảo tích quyển 65 phẩm Khẩn na la thụ kí nêu các nghĩa: không làm, không biên giới, không phân biệt, không tự tính, chẳng thể nghĩ bàn, v.v... Kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 9 thì nêu ra bảy nghĩa: tâm bồ đề, pháp môn, không hai, pháp giới, pháp tính, tự tại, pháp thân gọi là bảy nghĩa chữ A. Cũng kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 2 còn nêu rất nhiều nghĩa nữa, như: không lại, không qua, không đi, không đứng, không bản tính, không gốc rễ, không cùng, không hết, v.v...… Lại khi giải thích chữ A trong bốn mươi hai chữ cái, kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 phẩm Quảng thừa, giải là “hết thảy pháp lúc đầu chẳng sinh”. Cách giải thích này rất thường thấy trong các kinh luận Đại thừa, Tiểu Thừa, Hiển giáo, Mật giáo, nhất là Mật giáo lại cho nghĩa này là

nghĩa căn bản chủ yếu của giáo tướng, sự tướng. Vì thế “chữ A vốn không sinh” (Phạm: akàraàdyanutpàdah) đã thành là thuật ngữ quen dùng và thấy rải rác trong các kinh điển của Mật giáo. Đại nhật kinh sớ quyển 7, dựa vào nghĩa “cũng không cũng giả cũng trung” nói trong luận Trung quán và nghĩa “một tâm ba trí” trong luận Đại trí độ, rồi theo ba nghĩa “có, không, chẳng sinh” mà giải thích lý “chữ A vốn không sinh”. Kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Cụ duyên và Đại nhật kinh sớ quyển 14 thì cho chữ A là tâm Bồ đề thanh tịnh lúc đầu vốn chẳng sinh, rồi bảo nếu biết rõ nghĩa chân chính của chữ A, thì cũng có thể biết rõ tâm mình một cách như thực. Bởi vì ý chỉ sâu xa của bộ kinh Đại nhật là ở chỗ nghiên cứu đến cùng tận cái tướng của tâm bồ đề. Cho nên, nếu nói một cách đại cương, thì cũng có thể bảo toàn bộ bộ kinh Đại nhật chỉ nhằm giải thích rõ nghĩa tướng của chữ A. Ngoài ra, mục đích của pháp môn “Tự nội chứng” (bộ kinh Đại nhật) do đức Đại nhật Như lai tuyên giảng trong Thai tạng giới là nhằm nêu rõ li “chữ A vốn chẳng sinh”. Cho nên, có thể nói Lý pháp thân của Đại nhật Như lai ở Thai tạng giới lấy chữ A này làm chủng tử. Đây chính là cái ý được nói rõ trong Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 651 hạ): “Bởi thế, đức Tì lô giá na chỉ dùng một chữ A này làm chân ngôn”. Nhưng, cũng Đại nhật kinh sớ quyển 7 lại cho chữ A là chủng tử của tâm bồ đề, bảo những người trì tụng chữ A đều có tâm bồ đề, và nhờ đó mong đạt đến bồ đề cao tột. Đứng về phương diện chủng tử của chư tôn trong Mật giáo mà nói, thông thường các tôn vị đều có chủng tử và chân ngôn tượng trưng sự dẫn sinh và nhiếp trì trí Phật. Nhưng một bộ phận trong các tôn vị không có chủng tử riêng của mỗi vị mà lấy chữ A thay vào, đây gọi là chủng tử chân ngôn chung. Trong Mạn đồ la của Kim cương giới và Thai tạng giới, chữ A là chủng tử của Thai tạng giới. Trong ba thân: Pháp thân, Báo thân và Ứng thân, chữ A là chủng tử của Pháp thân. Trong ba bộ: Phật bộ, Liên hoa bộ và Kim cương bộ, chữ A là chủng tử của Phật bộ. Trong thứ tự năm chuyển: Nhân, Hành, Chứng, Nhập, Phương tiện, chữ A là chủng tử của Nhân. Trong sáu nguyên tố Đất, Nước, Lửa, Gió, Không, Thức, chữ A là chủng tử của nguyên tố Đất. Trong các phép quán của Mật giáo, phép quán lấy hình viết, âm đọc và ý nghĩa của chữ A làm đối tượng quán tưởng, thì gọi là pháp quán chữ A, là phép quán trọng yếu nhất của người tu hành chân ngôn. [X. kinh Đại nhật Q.3, phẩm Tất địa xuất hiện; kinh Thủ hộ Q.9 phẩm Đà la ni

công đức; kinh Du già kim cương đính phẩm Thích tự mẫu; luận Đại trí độ Q.48, Q.89; Đại nhật kinh sớ Q.10, Q.12]. (xt. A Tự Ngũ Chuyển, A Tự Bản Bất Sinh, A Tự Quán). II. A. Chữ (à, âm dài) của mẫu tự Tất đàm, một trong mười hai nguyên âm, một trong năm mươi chữ cái tiếng Phạm. Cũng đọc là á. Đây là chữÀ chuyển hóa lần thứ hai trong năm lần chuyển hóa, tức là chữÀ không có chấm thêm một chấm (gọi là chấm tu hành). Đem năm lần chuyển hóa phối với năm vị Phật, thì chữÀ biểu thị Tam ma địa của đức Bảo sinh Như lai ở phương nam, tượng trưng đức tu hành. Cho nên, trong năm lần chuyển hóa, chữÀ này thuộc về ngôi tu hành, đây là thuyết Đông nhân phát tâm. Nếu đem phối với bốn phương, thì chữÀ biểu thị cửa tu hành ở phương nam, là nghĩa hết thảy pháp vắng lặng (Phạm:àraịya), bởi thế, nhà Tất đàm phần nhiều gọi chữÀ là “chữÀ vắng lặng”. Ngoài ra, chữÀ này còn có các nghĩa như: xa lìa ta, lợi mình lợi người, Không tam muội, Thánh giả, ít muốn, biết đủ, trong sạch, răn dạy v.v... [X. kinh Kim cương đính phẩm Thích tự mẫu; Đại nhật kinh sớ Q.10, Q.14]. A ÂU Phạm:Au. Cũng gọi a ưu, a ủ. A nghĩa là không; U (âu) nghĩa là có. Ở đầu các kinh điển của ngoại đạo, đều có viết hai chữ này. Trái lại, Phật giáo thì dùng hai chữ “Như thị” để mở đầu. Pháp hoa văn cú quyển 1 thượng (Đại 34,3 thượng): “Đối trị phá trừ hai chữ a âu bất như bất thị của ngoại đạo”. [X. Bách luận sớ Q.thượng phần dưới; Hoa nghiêm sớ sao Q.1 phần trên; Viên giác đại sao Q.4 phần trên]. A BA ĐÀ NA Phạm:Avadàna,Pàli: Apadàna. Gọi tắt là bà đà. Dịch ý là thí dụ, xuất diệu, giải ngữ. Những kinh điển do đức Phật nói, theo nội dung và hình thức khác nhau, chia làm mười hai thể tài, gọi là mười hai bộ kinh. A ba đà na là một trong mười hai thể tài kinh đó. Trong các kinh điển, các kinh dùng hình thức thí dụ hoặc ngụ ngôn để giải thích rõ phần nghĩa sâu xa mầu nhiệm, thì gọi là A ba đà na. (xt. Thập Nhị Bộ Kinh, Thí Dụ). A BA LA LA LONG TUY   TUYỀ ỀN A ba la la, Phạm:Apalàla. Dòng suối nơi rồng chúa A ba la la ở. Cũng gọi A ba la lợi long tuyền. Dịch ý: suối rồng không có lúa, suối rồng không lưu lại, suối rồng không chảy. Về vị trí của con suối này, các kinh luận ghi chép không giống nhau, có những thuyết cho ở nước Ma yết đà, nước Kế tân, nước Kiện đà la, nước Na kiệt la hạt ở bắc Ấn độ v.v...

Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 3, mục nước Ô trượng na chép, thì con suối này là nguồn của sông Tô bà phạt tốt đổ (Phạm:Subhavastu). Truyền thuyết nói: suối này có rồng, ở thời đức Phật Ca diếp ba, rồng này sinh trong cõi người, tên là Căng kì, thông thạo chú thuật, ngăn cấm các rồng dữ, không cho làm mưa bão. Người trong nước nhờ đó được mùa, có thừa lương thực, nên đem thóc đến biếu để tạ ơn rồng. Nhưng lâu ngày chày tháng, có người trễ nải, Căng kì tức giận, hóa sinh làm rồng dữ, phá hại lúa mạ mùa màng. Vì thương xót nhân dân nước ấy gặp tai nạn, đức Phật Thích ca bèn giáng thần đến đó để hóa độ rồng dữ. Vua rồng sợ hãi, xin qui y Phật, nghe Ngài nói pháp, lắng tâm, tin hiểu. Sông Tô bà phạt tốt đổ nói ở trên tức là con sông Swat, một chi nhánh ở thượng du sông Ấn độ (Indus) hiện nay. [X. kinh Phật bản hạnh Q.1; luận Đại trí độ Q.3; Giải thuyết tây vực kí]. A BA LA NHNHĨĨ ĐA Phạm : Aparàjità. Dịch ý là không thể hơn. Một trong bốn chị em Thiên nữ, quyến thuộc của bồ tát Văn thù, ngồi ở phía dưới A nhĩ đa, bên trái Đồng mẫu lô thuộc viện Văn thù trong Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo. Hình tượng Thiên nữ này là thân trẻ con, màu da trắng, tay trái nắm lại, chống vào cạnh sườn, tay phải cầm gậy một chẽ, xoay mặt về phía trái, ngồi tréo chân. Nhưng trong mạn đồ la kinh Lí thú, thì Tôn vị này được bày ở phía tây của Đồng mẫu lô, hình tượng cũng khác. Chủng tử là (a), hình Tam muội da là cây gậy, mật hiệu là Kim Cương, hiển bày ba la mật thanh tịnh [X. Lí thú thích Q.hạ; Lưỡng bộ mạn đồ la nghĩa kí Q.3; Thai tạng giới thất tập Q.trung]. A BA LAN ĐA CA QU    QUỐỐC A ba lan đa ca, Phạm: Aparàntaka. Cũng gọi là A ba lan đa, A ban la đắc ca. Tên một nước xưa ở phía tây Ấn độ. Một trong chín vị tăng do vua A dục phái đi các nơi để truyền đạo, thì tôn giả Đàm vô đức đã đến nước này giáo hóa. Đất này hiện nay nằm trong lãnh thổ của nước A phú hãn (Afghanistan). Cứ theo Thiện kiến luật tì ba sa quyển 2 chép, thì ngài Đàm vô đức đã giảng kinh Hỏa tụ dụ ở nước này, có ba vạn người được mắt trời, một nghìn người xuất gia làm tăng và một nghìn người xuất gia làm ni. [X. Giải thuyết tây vực kí]. A BA MẠT LỢI CA Phạm:Apà-màrga. Còn gọi là A bà ma la nga, A bà mạt lị. Dịch ý làngưu tất. Một loại cỏ thuốc mọc ngoài đồng. Tên khoa học là

Achyzanthes bidentata. Cứ theo kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm bồ tát trị bệnh hợp dược chép, nếu đàn bà có thai, mà thai nhi bị chết trong bụng, hãy lấy một lượng lớn cỏ này, hòa với hai lít nước nấu lên, vắt bỏ bã đi, lấy nước mà uống sẽ hết đau đớn. [X. kinh Bất không quyên sách đà la ni; kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm bồ tát quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà la ni; Chỉ quất dịch thổ tập Q.3]. A BAN ĐỀ QU    ỐC QUỐ A ban đề, Phạm: Avanti. Một trong mười sáu nước lớn ở Ấn độ cổ đại, nằm về mạn bắc dẫy núi Tần xà da (Phạm:Vindhya) miền tây Ấn độ, phía tây nước Kiều thưởng di, phía nam nước Mạt thố la, thủ đô là Ô xà diễn na (Phạm:Ujjayanì). Cũng gọi A bàn đà quốc, A bà đề quốc, A hòa đề quốc. Khi đức Phật còn tại thế, vua nước này là Phạ gia âu đạt (Pàli:Pajjota) từng đã đánh nhau với vua Ưu điền nước Kiều thưởng di. [X. Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai; Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni sa; luật Ngũ phần Q.21; luận Đại tì bà sa Q.124] (xt. Thập Lục Đại Quốc). A BÀNG LA SÁT Tên của ngục tốt ở địa ngục. Cũng gọi A phòng la sát. Gọi tắt: Bàng, A bàng. Theo kinh Ngũ khổ chương cú, thì hình tượng của A bàng là đầu trâu tay người, hai chân có móng trâu, sức mạnh có thể dời núi, tay cầm xoa sắt, mỗi xoa có ba mũi nhọn, có thể xiên vài trăm vạn người có tội ném vào trong vạc dầu. [X. kinh Hiền ngu Q.13; kinh Thiết thành nê lê]. A BỐ SA LA TƯ Phạm: Apsaras. Tên một vị Thần nữ của Bà la môn giáo Ấn độ. Theo La ma diễn na và sách Vãng thế, thì A bố sa la tư là do thần trời và a tu la A Ba Mạt Lợi Ca khuấy động trong biển sữa mà sinh ra, là vợ của Càn thát bà, sống ở bờ sông, thường thổi sáo, nhảy múa, ca hát, chơi giỡn dưới gốc cây si hoặc cây bồ đề; hay làm mê loạn lòng người và thích đánh bạc. Theo người ta nói, vị thần này có khả năng giúp người đánh bạc gặp vận đỏ. A BỔN ĐỒ QU  QUỐỐC A bổn đồ, Phạm: Avanda. Một nước xưa nằm về phía tây Ấn độ. Và nay là vùng Duy ca lạp (Vichala) thuộc trung bộ tiểu bang Tín độ. Theo Đại đường tây vực kí quyển 11, thì chu vi nước này rộng hai nghìn bốn đến năm trăm dặm. Thủ đô chu vi hơn hai mươi dặm. Trong khu rừng trúc ở mạn đông bắc thủ đô là nơi đức Phật đã từng cho phép các vị tỉ khưu mang giầy. Nhân dân nước này tính tình chất phác, không chuộng học vấn, nhưng đều giữ tâm thuần tín đối với Tam bảo. Có hơn hai mươi ngôi chùa, với hai nghìn vị Tăng, phần nhiều học pháp của phái Chính

lượng bộ của Tiểu thừa. [X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí; A. Cunningham: The Ancient Geography of India; S. Julien: Mémoires sur les Contrées Occidentales, Vol.II]. A CA NI TRA THI  THIÊÊN Phạm: Akaniwỉha-deva, Pàli: Akaniỉỉha-deva. Là một trong mười tám từng trời cõi Sắc, một trong năm trời Tịnh cư. Cũng gọi A ca nị tra thiên, A ca ni sư tra thiên. Dịch ý là Nhất cứu kính thiên, Nhất thiện thiên. Cõi trời ở chỗ cao nhất của các từng trời Thiền thứ tư, cũng là tầng trời cao nhất trong mười tám tầng trời cõi Sắc và là cõi trời cùng tột của các cõi trời có hình thể. Vì thế cũng gọi là Chất ngại cứu kính thiên (trời cao tột còn chất ngại), Sắc cứu kính thiên (trời cao tột còn có sắc). Bên trên cõi trời này là các từng trời của cõi Vô sắc, ở đây chỉ có tâm thức chứ không có hình thể. [X. kinh Trường a hàm Q.20; luận Thuận chính lí Q.21; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.20]. CHẤ A CH  ẤT ĐẠ ĐẠT T TẢN Phạm: Ajitasena. Dịch ý là Vô năng thắng tướng (ông tướng không ai hơn được), người bắc Ấn độ. Theo truyền thuyết, khoảng năm Khai nguyên đời Đường, ngài ở nước An tây (Cưu tư) dịch xong các bộ kinh như: Đại uy lực ô xu sắt ma minh vương 3 quyển, Uế tích kim cương thuyết thần thông đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn 1 quyển, kinh Uế tích kim cương bách biến pháp 1 quyển. Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục quyển 14, sau khi đã liệt kê 3 bộ kinh trên đây, có ghi (Đại 55,878 trung): “Năm Khai nguyên 20, nhân dịp ngài Tam tạng Pháp nguyệt vào triều cống, ngài có mang ba bộ kinh ghi ở trên vào Kinh đô, không kịp đưa vào Khai nguyên mục lục, nhà vua bèn cho phép biên vào Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục”. Cứ đó suy ra, thì ngài A chất đạt tản hình như chưa hề đến Trung quốc, mà chỉ ở An tây dịch kinh thôi. Nhưng phần ghi chú về bùa chú trong kinh Uế tích kim cương cấm bách biến pháp rất là quái gở lạ lùng, xưa nay bị cho là kinh giả, thì lời trong Trinh nguyên lục cũng khó khiến người ta tin được. [X. Tục khai nguyên lục, Q.thượng; Đại minh tam tạng thánh giáo mục lục (bản dịch tiếng Anh)]. A CH CHÂ ÂU ĐÀ Tức là ngài Ma ha Mục kiền liên. Cứ theo kinh Thái tử Tu đại noa chép, thì thuở xưa ngài Mục kiền liên là đạo nhân A châu đà, gặp Thái tử Tu đại noa (tức là tiền thân của đức Thích tôn khi còn ở địa vị tu nhân) ở núi Đàn đặc, có phát nguyện, khi Thái tử được đạo Bồ đề cao tột, thì sẽ làm đệ tử thần thông bậc nhất của Ngài. (xt. Mục Kiền Liên).

CHIÊ
A CHI   ÊN ĐA TH THẠ ẠCH QUQUẬẬT
A chiên đa, Phạm:Ajantà, là quần thể
chùa viện hang đá được phát hiện ở phía
tây Ấn độ và mạn đông bắc Áo lan ca (Pàli:
Aurangàbàd) và gò Nhân đức á lí (Pàli:
Inhyàdri) thuộc thôn A chiên đa, lớn nhỏ
gồm hai mươi chín hang, trong số này có
hai mươi bảy hang được nhận rõ, gồm bốn
viện tháp (Phạm:caitya, các hang 9, 10,
19, 26) và hai mươi ba viện tăng (Phạm:
vihàra).
Viện tháp là nơi chư tăng hội họp lễ bái.
Về cách cấu trúc thìthiên tỉnh (giếng trời,
tức là trần nhà) là hình vòm cung, rường
làm bằng gỗ, chỗ lối vào do hai cây cột chia
làm ba khoảng, phía trên trổ cửa sổ hình
móng ngựa, bên trong có vài chục cây cột gỗ
dọc theo mặt vách, mỗi cột cách nhau chừng
một mét. Trong viện có tháp Phật, chính
giữa có khắc tượng đức Thích tôn.
Viện tăng là nơi chư Tăng nghỉ ngơi.
Về cách cấu trúc, chỗ cửa vào có khoảng
trống hình vuông, bốn mặt đục mở rất nhiều
phòng tăng nhỏ. Trên các đầu cột, lan can,
các bức vách, ngoài việc điêu khắc tượng
Phật, còn chạm
trổ hình người
và các động vật,
trông rất đẹp.
Những hang
động này không
phải được hoàn
thành trong
cùng một thời
đại mà những
hang sớm nhất
có thể đã được xoi đục vào thế kỉ thứ II
đến thế kỷ thứ I trước Tây lịch (các hang 9,

10), còn đại đa số là sản phẩm của thế kỉ
thứ V đến thứ VII Tây lịch, tập trung ở các
hang 1, 2, 16, 17.
Nội dung lấy tranh vẽ về truyện Phật, tranh
vẽ sự tích bản sinh (sự tích tiền thân của Phật)
làm chính. Trên vách, thiên tỉnh (vòm nóc),
rường cột, thì dùng chất thuốc nước với kĩ
thuật đặc biệt vẽ thành các bức tranh.
Các bức bích họa ở Ấn độ được giữ gìn
đến nay, không chỉ riêng ở A chiên đa,
nhưng nếu bàn về qui mô rộng lớn, nét
bút tinh xảo, bảo tồn hoàn chỉnh, thì bích
họa ở các nơi khác không thể sánh kịp.
Mặt vách dưới mái hiên, thiên tỉnh, chỗ
nào cũng có vẽ tranh. Trong các hang, các
tranh vẽ ở bốn hang 1, 2, 16, 17 tương đối
tróc ít. Quần thể
hang đá này được
biết đến sớm
nhất trong Đại
đường tây vực kí
quyển 11 của
ngài Huyền
trang. Ngài
Huyền trang du
học ở Ấn độ, vào
năm Trinh quán
12 (638), ngài
đến nước Ma ha
Quần Thể Hang Đá ở Ajanta (Ấn Độ) thích sá thuộc
Tranh vẽ vòm nóc trong hang
thứ hai tại Ajanta (Ấn Độ)
Tranh Đức Phật hàng ma thành
đạo ở hang 22 tại Ajanta
A CHIÊN ĐA THẠCH QUẬT

A
9
nam Ấn độ, có trình bày một cách khái
quát về toàn bộ quần thể hang đá này.
Năm 1879, một vài sĩ quan của sư đoàn
Madras đã tìm thấy hang đá ở A chiên đa.
Năm 1828, các ông Gresley, Ralph và bác
sĩ J. Bird đi sâu vào việc nghiên cứu học
thuật một cách tỉ
mỉ. Ông Ralph có
đăng một bài phát
biểu về các bích
họa trên những
hang động này
trên tờ tạp chí của
Á tế á học hội.
Năm 1839, ông
Black cũng ấn
hành cuốn
“Rockcut Temples
in India” (Những
chùa hang ở Ấn
độ), khiến các học giả trên thế giới chú ý.
Năm 1896, sau khi ông Griaffiths xuất bản
cuốn “The Paintings in the Buddhist Cave
temples of Ajanta” (Tranh vẽ trong chùa
hang động của Phật giáo ở A chiên đa), thì
địa vị của A chiên đa về phương diện Phật
giáo sử và mĩ thuật sử lại càng được xác lập.
[X. Giải thuyết tây vực kí; Ấn độ Phật tích
thực tả giải thuyết].
A CHIẾT LA
Phạm:Àcàra. Dịch ý làSở hành. Vị A
la hán, người miền tây Ấn độ. Để đền đáp
công ơn dưỡng dục của thân mẫu, Ngài
thường xây dựng các chùa thờ Phật để hồi
hướng công đức cho mẹ Ngài.

Cứ theo điều Ma ha thích sá quốc trong
Đại đường tây vực kí quyển 11 thì miền
đông nước này có dẫy núi lớn, nhiều ngọn
núi trùng điệp quanh co cao chót vót, trong
đó có một ngôi già lam (chùa) do A la hán
A chiết la xây dựng, nhiều tầng gác, cao
hơn trăm thước. Trong chùa có pho tượng
Phật bằng đá cao hơn 70 thước. Thời xưa,
bồ tát Trần na đã từng ở chùa này.
Cứ đó mà suy thì có thể biết: Ngài A
chiết la phải có trước bồ tát Trần na.
[X. Đại đường tây vực kí Q.10 Án đạt la
quốc điều, Q.11 Phạt lạp tì quốc điều; Giải
thuyết tây vực kí].
A DA ĐÁT NA
Phạm:Àyatana. Cũng gọi a dã đát na.
Dịch ý là xứ (chỗ), nhập xứ (chỗ vào). Xứ,
nghĩa là chỗ sinh ra; là chỗ nương, chỗ
duyên theo của sáu căn và sáu cảnh để sinh
ra tâm, tâm sở. Cũng tức là mười hai xứ.
Câu xá luận quang kí quyển 1 phần cuối
(Đại 41,28 thượng) nói: “A da đát na, dịch
cũ là nhập, dịch mới là xứ. Dịch nhập thì
không đúng. Nếu dịch nhập thì tiếng Phạm
phải là bát la phệ xá. Các kinh dịch cũ cũng
có kinh dịch là xứ, như Không vô biên xứ và
A luyện nhã xứ, đều giống với chữ xứ ở đây”.
A DA HẠ HÀM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
xương hàm dưới của cha. Đứa con ngu dại
khi tìm hài cốt của người cha chết nơi chiến
trường, nhận lầm mảnh xương tàn của con
lừa là xương hàm dưới của cha mình, rồi
kính cẩn mang về. Mẩu truyện cổ này sau
được dùng làm lời mắng chửi người ngu
dại, không phân biệt được thật, giả. Thung
dung lục tắc 38 (Đại 48,52 trung) chép: “Lấy
giặc làm con, nhận đứa ở làm chồng. Sao

lại coi cái gáo vỡ là đầu lâu của tiên tổ? Cái
cầu yên lừa đâu phải là xương hàm dưới
của cha mình?”. “Cầu yên lừa,...... ” (lư
yên kiều), yên kiều, vốn chỉ cái yên ngựa.
Hình dáng cái yên ngựa giống như cây cầu,
vì thế gọi là yên kiều. “Cầu yên lừa”, tức chỉ
cái xương con lừa hình dáng như cái yên
Cửa vào hang 19 tại Ajanta
A DA HẠ HÀM

A
10
ngựa. Đứa con ngu si không phân biệt được
xương thú vật, cho nên mới lầm xương lừa
là di cốt của cha mình.
A DA MỤC KHƯ QUỐC
A da mục khư, Phạm: Ayomukhì. Một
nước xưa ở Trung Ấn độ. Đại đường tây
vực kí quyển 5 nói, cả nước chu vi hai nghìn
bốn trăm dặm, thủ đô ở gần sông Hằng,
rộng hơn hai mươi dặm. Nhân dân hiền
lành, phong tục chất phác. Có năm ngôi
chùa với hơn một nghìn vị tăng, tu học
giáo pháp Chính lượng bộ của Tiểu thừa.
Còn có hơn mười ngôi đền thờ trời, đạo
khác ở lẫn lộn. Về phía đông nam của thủ
đô không xa, bên bờ sông Hằng, có ngôi
tháp do vua A dục xây dựng, cao hơn hai
trăm thước, khi xưa có lần đức Phật đã nói
pháp ở đây trong ba tháng, bên cạnh tháp
còn lại dấu vết chỗ ngồi và đi dạo của bốn
đức Phật thời quá khứ. Cứ theo truyền
thuyết, ngày xưa luận sư Phật đà đà sa (Pàli:
Buddhadasa, Giác sứ) soạn luận Đại tì bà
sa của Thuyết nhất thiết hữu bộ ở nước
này. Ngài Vô trước theo bồ tát Di lặc học
các luận Du già sư địa, Đại thừa trang
nghiêm, Trung biên phân biệt v.v... trong
rừng Đại am một la về phía tây nam thủ đô
nước này. Ngài Thế thân được ngài Vô
Trước khuyến hóa qui y Đại thừa và soạn
hơn một trăm bộ luận Đại thừa cũng ở nước
này. Vị trí nước này tương đương với vùng
Baiswara ở tiểu bang Oudh về mạn nam
sông Hằng hiện nay. [X. Đại từ ân tự Tam
tạng pháp sư truyện Q.2; T. Watters: On Yuan
Chwang; S. N. Majumdar: Cunningham’s Ancient

Geography of India].
A DẬT ĐA
Phạm:Ajita. Một trong những vị đệ tử
của đức Phật. Cũng gọi là A thị đa, A di đá.
Dịch ý: Vô thắng, Vô năng thắng (không
ai hơn được) hoặc Vô tam độc (không có
ba độc tham sân si). Ngài lập chí trong
tương lai sẽ thành Chuyển luân thánh
vương tên là Nhương khư (Phạm: Zaôkha,
Loa). Xưa nay thường cho A dật đa tức là
Di lặc, nhưng tựa hồ còn có một người khác
nữa. Trong bài kệ Tựa phẩm Bỉ ngạn đạo
(Pàràyana-vagga) của Kinh tập (Suttanipàta)
trong Đại tạng kinhPàli nêu tên
của hai vị A thị đa và Đế tu di lặc
(Tissametteyya) tức hoàn toàn cho đó là một
người khác. Hơn nữa, phẩm ấy còn nêu cả
hai kinh: A thị đa vấn kinh (Ajitamàịavapucchà)
và Đế tu di lặc vấn kinh
(Tissametteyyamàịavapucchà). Lại kinh
Thuyết bản trong Trung a hàm quyển 13
và kinh Hiền ngu quyển 12 chép: Tôn giả
A di đá, trong vị lai lâu xa, khi con người
sống tám vạn tuổi, nguyện thành Chuyển
luân thánh vương tên là Loa. Tôn giả Di
lặc, cũng trong vị lai lâu xa, khi người sống
tám vạn tuổi,nguyện thành Phật, hiệu là Di
lặc Như lai. Luận Đại tì bà sa quyển 178
cũng chép: tỉ khưu A thị đa đối với các cái
có, khởi tâm ưa thích, khởi tâm thắng giải,
khởi tâm mến mộ, khởi tâm hy vọng, khởi
tâm tìm cầu, cho nên bị đức Phật quở trách.
Còn bồ tát Từ thị, đối với các cái có, không
khởi tâm ưa thích cho đến tìm cầu; đối với
các việc lợi lạc hữu tình, thì khởi từ tâm ưa
thích cho đến tìm cầu; thế nên được đức
Phật khen ngợi. Những kinh luận kể trên
nói A dật đa và Di lặc là hai người, cùng là

đệ tử của Phật ở thời đại Ngài và được Ngài
giáo hóa. [X. kinh Trung a hàm Q.5; kinh
A la hán cụ đức; Huyền ứng âm nghĩa Q.25;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.22].
A DI
I. A di. Phạm:Àrya,Pàli:Arya hoặc
A DA MỤC KHƯ QUỐC

A
11
Ariya. Dịch âm: a lê da, gọi tắt lầm làa di.
Dịch ý: Tôn giả, Thánh giả. Là tiếng gọi
một cách tôn kính những bậc thông hiểu
chân lí.
II. A di. Tên khác của A tư đà (Phạm:
Asita), vị tiên ở nước Ca tì la vệ trung Ấn
độ. Khi đức Thích tôn giáng sinh, tiên A tư
đà được mời đến xem tướng cho Ngài và
đoán trước là Ngài sẽ thành Phật.
Theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 7
đến quyển 10, thì vị tiên này có đủ năm
thần thông, thường ra vào nơi các trời hội
họp trên cõi trời Ba mươi ba (Đao lợi thiên),
không nơi nào là không được tự tại. [X.
kinh Phương quảng đại trang nghiêm; kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.27; luận Đại
trí độ Q.29; truyện Cao tăng Pháp hiển].
(xt. A Tư Đà).
A DI ĐÀ CHÚ
..
Là chân ngôn của đức Phật A di đà.
Cũng gọi A di đà đại tâm chú, Thập cam lộ
chú, Bạt nhất thiết nghiệp chướng căn bản
đắc sinh tịnh độ thần chú, Vô lượng thọ
Như lai căn bản đà la ni. Đà la ni căn bản
biểu tỏ nội chứng, bản thệ, công đức của
Vô lượng thọ Như lai, có đủ các công đức
hiện đời này được yên ổn, tội chướng tiêu
diệt, (sau khi chết) được sinh về cõi Tịnh
độ an dưỡng cực lạc. Bài chú được đọc tụng
phổ thông hơn cả là Đà la ni căn bản của
đức Vô lượng thọ Như lai trong Vô lượng
thọ Như lai tu quán hành cúng dường nghi
quĩ do ngài Bất không đời Đường dịch.
Ngoài ra, Bạt nhất thiết nghiệp chướng

căn bản đắc sinh tịnh độ thần chú, do ngài
Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống dịch, Phật
thuyết A di đà Phật căn bản bí mật thần
chú kinh, do ngài Bồ đề lưu chi đời Bắc
Ngụy dịch, Đà la ni tập kinh do ngài A địa
cù đa đời Đường dịch, A di đà Phật thuyết
chú, mất tên người dịch, Phật thuyết cam
lộ đà la ni kinh, do ngài Thực xoa nan đà
đời Đường dịch v.v... tất cả các kinh trên
đây đều có ghi chép bài chú này, duy câu
văn có hơi khác nhau. [X. A di đà kinh Bất
tư nghị thần lực truyện].
A DI ĐÀ CỔ ÂM THANH VƯƠNG
ĐÀ LA NI KINH
.. ..
Kinh, 1 quyển. Không rõ người dịch.
Gọi tắt: Cổ âm thanh vương kinh, Cổ âm
thanh kinh, thu vào Đại chính tạng tập
12. Nội dung tường thuật việc đức Phật ở
thành Chiêm ba nói về thế giới Cực lạc
bên phương Tây và công đức trang nghiêm
của đức Phật A di đà cho các vị tỉ khưu
nghe. Ngài nói, tên nước của Phật A di đà
là Thanh thái, cha là Nguyệt thượng, mẹ
là Thù thắng Diệu nhan, con là Nguyệt
minh, đệ tử thị giả là Vô cấu xưng, đệ tử
trí tuệ là Hiền quang. Sau hết, Ngài dạy:
thụ trì đọc tụng Đại đà la ni cổ âm thanh
vương, sáu giờ chuyên niệm suốt ngày đêm,
chỉ trong mười ngày, nhất định được thấy
đức Phật A di đà.
Nhờ có nói về cha mẹ của Phật A di đà
mà bộ kinh này nổi tiếng. [X. Đà la ni tạp
tập Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.13; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
A DI ĐÀ ĐƯỜNG
Nhà thờ tôn tượng A di đà Như lai.
Gọi tắt: Di đà đường. Ở Trung quốc, bắt

đầu từ ngài Tuệ viễn đời Đông Tấn, tại Lư
sơn, ngài thờ tượng Di đà trong tịnh xá
đài Bát nhã, tu tam muội Niệm Phật. Về
sau, các ngài Thiện đạo, Thừa viễn, Pháp
chiếu v.v... đời Đường kiến lập đạo tràng
Ban chu, từ đời Tống về sau thịnh hành
đạo tràng kết xã niệm Phật, đều gọi A di
đà đường. Bên Nhật bản thì bắt đầu từ
thời Nại lương, chùa Pháp luân ở Kinh
A DI ĐÀ ĐƯỜNG

A
12
đô, chùa Pháp hoa ở Nại lương v.v... đều
có Di đà đường.
A DI ĐÀ HỘ MA
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Là phép bí mật lấy Phật A di đà làm vị tôn
chính, làm phép hộ ma trước tôn tượng
Ngài để cầu diệt tội sinh trí, sinh về Tịnh
độ, hoặc tu để cầu phúc cõi âm cho người
đã khuất. (xt. Hộ Ma).
A DI ĐÀ KINH
I. A di đà kinh, Phạm:Aparimitàyussùtra,
2 quyển. Cũng gọi A di đà tam da
tam phật tát lâu phật đàn quá độ nhân đạo
kinh, Đại a di đà kinh. Do ngài Chi khiêm
đời Ngô (222-280) dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 12. Kinh này là bản dịch khác của
kinh Vô lượng thọ, và là một bộ kinh được
thành lập sớm nhất trong các bản dịch kinh
Vô lượng thọ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.2] (xt. Đại A
Di Đà Kinh).
II. A di đà kinh. Phạm:Sukhàvatyamftavyùha.
Dịch âm: Tốc ca ngõa đê a di lí đát
vĩ dụ ha, 1 quyển. Cũng gọi Nhất thiết chư
Phật sở hộ niệm kinh, Tiểu vô lượng thọ
kinh, Tiểu kinh, Tứ chỉ kinh, thu vào Đại
chính tạng tập 12. Một trong ba bộ kinh
Tịnh độ. Kinh này vốn được biên soạn ở
miền bắc Ấn độ, vào lúc mà tín ngưỡng
Phật A di đà đang thịnh hành, sau khi kinh
Đại vô lượng thọ đã được thành lập, tức
vào khoảng thế kỉ thứ nhất. Kinh này đã
được ngài Cưu ma la thập (Phạm:
Kumàrajìva, 344-414) dịch ra Hán văn vào
năm Hoằng thủy thứ 4 (404) đời Diêu Tần.

Sau bản của ngài Cưu ma la thập, có hai
bản dịch khác nữa:
1. Kinh Tiểu vô lượng thọ, 1 quyển,
do ngài Cầu na bạt đà la dịch vào đầu
năm Hiếu kiến (454-456) đời Hiếu Vũ đế
nhà Lưu Tống. Bản dịch này đã bị thất
lạc từ lâu, hiện chỉ còn văn chú và văn lợi
ích.
2. Kinh Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp
thụ, 1 quyển, do ngài Huyền trang dịch
vào niên hiệu Vĩnh huy năm đầu (650) đời
vua Cao tông nhà Đường, cũng được thu
vào Đại chính tạng tập 12. Bản dịch của
ngài La thập, văn dịch ngắn gọn, trong sáng
và trôi chảy, nên được rất nhiều người đọc
tụng. Nội dung kinh này trình bày sự trong
sạch đẹp đẽ ở Tịnh độ phương tây của Phật
A di đà, chư Phật chân thành khen ngợi
chúng sinh sinh về Tịnh độ, chư Phật ở
sáu phương ấn chứng, và trì danh niệm Phật
v.v... làm cho tín ngưỡng Tịnh độ được xác
nhận rõ ràng và dễ dãi. Có rất nhiều bản
chú sớ về kinh này, trọng yếu hơn cả thì
có: A di đà kinh nghĩa kí 1 quyển của ngài
Trí khải, A di đà kinh pháp sự tán 2 quyển
của ngài Thiện đạo, A di đà kinh sớ, 1 quyển
của ngài Tuệ tịnh, A di đà kinh sớ 1 quyển
và A di đà kinh thông tán sớ 3 quyển của
ngài Khuy cơ, A di đà kinh sớ 1 quyển của
ngài Nguyên hiểu v.v...
Thời gần đây, nhân việc Đại học Oxford
san hành kinh Di đà bản tiếng Phạm,
Nhật bản bèn dấy lên phong trào nghiên
cứu kinh này rất là sôi nổi. Như Đằng ba
Nhất như soạn kinh A di đà văn Phạm
được dịch ra bốn thứ tiếng Nhật, Anh,
Trung hoa, Triều tiên; Địch nguyên Vân
lai soạnba bộ kinh Tịnh độ Phạm, Tạng,

Nhật, Anh đối chiếu, và Mộc thôn Tú
hùng soạn The Smaller Sukhàvatìvyùha,
Description of Sukhàvatì; The
Land of Bliss, collaterating Sanskrit,
Tibetant, Chinese texts with commentarial
foot-notes. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.5, Q.8;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.3].
A DI ĐÀ HỘ MA

A
13
A DI ĐÀ KINH NGHĨA SỚ
I. A di đà kinh nghĩa sớ, 1 quyển. Ngài
Cô sơn Trí viên đời Tống soạn. Cũng gọi
Phật thuyết A di đà kinh sớ tinh tự,thu vào
Đại chính tạng tập 37. Là sách chú thích
kinh A di đà do ngài Cưu ma la thập dịch.
Trước khi giải thích phần chính văn, soạn
giả lập ra năm lớp nghĩa sâu kín:
1. Lấy hai đức Phật đã chứng quả ở hai
cõi là đức Thế tôn ở Ta bà và đức Di đà ở
Tịnh độ làm tên kinh.
2. Lấy thực tướng phương đẳng làm thể
của kinh.
3. Lấy tín, nguyện, tịnh nghiệp làm tông
chỉ của kinh.
4. Lấy bỏ khổ được vui làm dụng.
5. Lấy sinh tô phương đẳng Đại thừa làm
giáo. Toàn văn chia làm ba phần: Tựa, Chính
tông, Lưu thông, rồi lần lượt theo thứ lớp
mà giải thích chương cú.
II. A di đà kinh nghĩa sớ, 1 quyển. Ngài
Linh chi Nguyên chiếu đời Tống soạn,thu
vào Đại chính tạng tập 37. Cũng là sách chú
thích bản dịch kinh A di đà của ngài Cưu
ma la thập. Trước phần chính văn, soạn giả
lập ra bốn môn: giáo, lí, hành, quả.
1. Giáo, chia làm hai thứ: Giáo hưng, Giáo
tướng. Giáo hưng, trình bày ý nghĩa đức Như
lai ra đời, mục đích là khiến chúng sinh chán
nỗi khổ Ta bà, hâm mộ Tịnh độ cực lạc,
chấp trì danh hiệu mà được vãng sinh. Giáo
tướng, nói rõ giáo môn Tịnh độ là pháp Đại
thừa viên đốn thành Phật.
2. Lí, là thể của giáo. Nói về nghĩa chung,
Đại thừa là lí được giải thích rõ ràng (lí sở

thuyên). Nói về nghĩa riêng, lấy công đức y
báo, chính báo trang nghiêm không thể nghĩ
bàn của đức Phật A di đà tu nhân cảm quả
làm lí sở thuyên.
3. Hành, là tông chỉ của giáo. Nói theo
nghĩa chung, thì chỉ cho sáu độ muôn hạnh;
nói theo nghĩa riêng, thì chỉ cho tịnh nghiệp.
Kinh này chuyên nêu rõ pháp trì danh, đó
chính là tông chỉ của kinh.
4. Quả, là dụng của giáo. Quả gần, được
thân pháp tính, ở Tịnh độ Đồng cư. Quả
xa, được A nậu bồ đề không trở lui, chứng
pháp thân trong sạch, ở cõi Pháp tính, rốt
ráo thành Phật.
A DI ĐÀ KINH SỚ
I. A di đà kinh sớ, 1 quyển. Ngài Khuy
cơ đời Đường soạn, thu vào Đại chính tạng
tập 37. Là sách chú thích kinh A di đà do
ngài Cưu ma la thập dịch. Chia làm bảy
môn:
1. Giải rõ thân Phật A di đà gồm báo
thân và hóa thân. Bồ tát Thập địa thấy thân
thụ dụng của Phật; Bồ tát dưới Thập địa và
phàm phu chỉ thấy thân ứng hóa.
2. Về cõi Phật, giải rõ bốn loại: cõi Pháp
tính, cõi Tự thụ dụng, cõi Tha thụ dụng,
cõi Biến hóa.
3. Giải rõ nghĩa không trở lui.
4. Giải rõ tâm khen ngợi nghiêng hẳn
về một bên, trích dẫn lời trong kinh Tùy
nguyện vãng sinh, nếu nói trong mười
phương đều có Tịnh độ, thì tâm chúng sinh
sẽ lơ là, không vội vã; nếu chỉ nêu rõ một
cảnh Tịnh độ, thì tâm chúng sinh ân cần
thiên trọng, vì thế nên chỉ khen ngợi Tịnh
độ phương tây.
5. Nói sơ lược về thể tính: Tịnh độ lấy
trí duy thức của Phật và Bồ tát làm thể.

6. Trình bày bộ loại nhiều ít, nêu rõ tông
thú.
7. Phân tích, giải thích nghĩa văn chính
trong kinh.
II. A di đà kinh sớ, 1 quyển. Sa môn
Nguyên hiểu người nước Tân la (Triều tiên
ngày nay) soạn, thu vào Đại chính tạng tập
37. Cũng là sách chú thích kinh A di đà
bản dịch của ngài Cưu ma la thập. Trước
A DI ĐÀ KINH SỚ

A
14
hết, soạn giả trình bày đại ý, bảo kinh này
mang ý nghĩa lớn lao của việc đức Phật ra
đời, là cửa chính yếu để vào đạo của bốn
chúng tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà tắc, uu bà
di, ... tai nghe tên kinh liền vào một thừa,
không còn trở lui; miệng niệm danh hiệu
Phật thì ra khỏi ba cõi, không quay lại nữa.
Thứ đến, giải thích tông chỉ của kinh, bảo
kinh này lấy vượt qua ba cõi và hai thứ
trong sạch làm tông chỉ, khiến cho chúng
sinh, đối với đạo vô thượng, không còn trở
lui. Sau cùng, giải thích văn kinh, lấy nhiều
thiện căn phúc đức nhân duyên phát tâm
bồ đề trong phần Chính tông làm hạnh tu
chính yếu, và lấy việc trì niệm tên hiệu Phật
từ một đến bảy ngày làm hạnh tu phụ trợ,
nhờ đó mà được vãng sinh.
A DI ĐÀ KINH SỚ SAO
Sớ sao, 4 quyển. Ngài Châu hoành đời
Minh soạn, thu vào Vạn tục tạng tập 33.
Nội dung sách này là chú giải kinh A di đà
do ngài Cưu ma la thập dịch, rồi phỏng
theo tác phẩm Hoa nghiêm kinh sớ diễn
nghĩa sao của ngài Trừng quán, soạn giả lại
tự làm lời sao để giải thích thêm.
Bản sớ sao này chia làm ba môn:
1. Thông tự đại ý, trong phần tựa chung,
giải thích đại ý của bộ kinh.
2. Khai chương thích văn, mở ra từng
chương để giải thích văn kinh.
3. Kết thích chú ý, kết thúc giải thích ý
nghĩa chú Vãng sinh.
Trong đây, riêng phần giải thích văn
kinh lại có mười môn: Giáo khởi sở nhân,
Tạng giáo đẳng nhiếp, Nghĩa lí thâm quảng,

Sở bị giai phẩm, Năng thuyên thể tính, Tông
thú chỉ qui, Bộ loại sai biệt, Dịch thích tụng
trì, Tổng thích danh đề, Biệt giải văn nghĩa.
Ngài Châu hoành dựa vào ý chỉ chủ yếu
của kinh Hoa nghiêm mà suy diễn cái lí
trong văn kinh, rồi phán định rằng, kinh
A di đà thuộc về Đốn giáo, thông cả Chung
giáo và Viên giáo. Lại mỗi môn đều xứng lí
giải thích, phát huy ý nghĩa sâu xa của kinh,
và bảo phải đầy đủ cả tín, nguyện, hành.
Sau hết, nêu ra thần chú Đắc sinh Tịnh
độ, bản dịch của ngài Cầu na bạt đà la đời
Lưu Tống, khuyên người trì tụng. [X. Phật
điển sớ sao mục lục Q.hạ; Tịnh độ chân
tông giáo điển chí Q.3].
A DI ĐÀ MẠN ĐÀ LA
Mạn đà la lấy Phật A di đà làm tôn vị
chính để kiến lập. Cũng gọi A di đà mạn
đồ la. Gồm có: Lí thú mạn đà la kiến lập
theo hình thức Kim cương giới, Cửu phẩm
mạn đồ la và Bát mạn đồ la kiến lập theo
hình thức Thai tạng giới.
1. Lí thú mạn đà la: chính giữa vẽ Phật
A di đà, trước, sau và hai bên đều vẽ bốn vị
Bồ tát: Kim cương pháp, Kim cương lợi, Kim
cương nhân và Kim cương ngữ. Bên trong
và ngoài bốn góc đều đặt bốn Nội, Ngoại
cúng dường, bốn cửa Đông, Nam, Tây, Bắc
đều vẽ hình Thiên nữ biểu thị tham muốn,
hình rắn biểu thị tức giận, đầu lợn (heo)
biểu thị ngu dại, và hoa sen biểu thị Niết
bàn.
Mạn Đồ La Tám Đại Bồ Tát
A DI ĐÀ KINH SỚ SAO

A
15
2. Cửu phẩm mạn đà la: trên đài hoa
sen nở ở viện Trung đài bát diệp là Phật A
di đà thượng phẩm thượng sinh, chung
quanh đặt tám phẩm A di đà, bốn góc viện
trong có bốn bồ tát Kim cương pháp, Kim
cương lợi, Kim cương nhân, Kim cương ngữ.
Viện thứ hai có mười hai vị Quang Phật,
bốn Nhiếp bồ tát, bốn Ngoại cúng dường;
viện thứ ba có hai mươi bốn vị Bồ tát.
3. Bát mạn đà la: cũng gọi Bát đại bồ
tát mạn đồ la. Chính giữa vẽ Phật A di đà,
chung quanh đặt tám vị đại bồ tát Quán tự
tại, Từ thị, Hư không tạng, Phổ hiền, Kim
cương thủ, Văn thù, Trừ cái chướng và Địa
tạng, bên ngoài là bốn Nhiếp, tám Cúng.
Ngoài ra, còn có Cửu tự mạn đà la là tổng
hợp của Cửu phẩm mạn đà la và Bát mạn
đà la. [X. Bát nhã ba la mật đa lí thú thích
Q.hạ; kinh Bát đại bồ tát mạn đà la (Bất
không); kinh Bát đại bồ tát mạn đồ la
(Thiện vô úy); Vô lượng thọ nghi quĩ].
A DI ĐÀ NGŨ PHẬT
Cũng gọi A di đà ngũ tôn mạn đồ la.
Chỉ đức Phật A di đà và bốn vị bồ tát Quan
âm, Thế chí, Địa tạng, Long thụ đứng hầu
hai bên; hoặc chỉ bức tranh vẽ lấy Phật A
di đà làm vị tôn ngồi ở giữa và đặt bốn vị
Bồ tát nói ở trên đứng
hầu hai bên. Trong
kinh điển chưa thấy
xuất xứ của bức tranh
này.
Cứ theo A di đà
quyển trong Giác
thiền sao do vị tăng

Nhật bản là Giác
thiền soạn, thì người
ở vùng Tinh châu đời
Đường đều niệm Phật A di đà, đến lúc sắp
chết, năm vị Thánh này sẽ hiện ở trước
mặt để tiếp dẫn. Tuy nhiên, thuyết này cũng
không biết chắc đã căn cứ vào đâu.
Lại theoTham thiên thai Ngũ đài sơn
kíquyển 1 của vị tăng Nhật bản khác là
Thành tầm (1011-
1081) ghi chép, thì
trong Kim đường
(nhà vàng) của Thiền
viện Hộ thánh do vua
ban hiệu ở núi Thiên
thai, có tượng Phật A
di đà cao một trượng
sáu thước và tượng
bốn vị Bồ tát đứng
hầu hai bên.
Hiện nay còn tượng A di đà ngũ tôn
bằng đá có khắc dòng chữ: Đường Nghi
phụng tam niên (Năm Nghi phụng thứ 3
đời Đường) và tượng A di đà ngũ tôn bằng
đồng lá. Trong hai tượng này, hai vị tỉ khưu
và hai vị Bồ tát đều đứng hầu hai bên. Vị tỉ
khưu bên trái dáng
mặt già nua xấu xí,
vị tỉ khưu bên phải
dáng mặt trẻ trung
đẹp đẽ. Cứ đó mà
suy, thì tượng hai vị
tỉ khưu này đã
được làm phỏng
theo tượng Tam
tôn thời Đông
Ngụy năm Thiên
bình thứ 4 (537) và niên hiệu Vũ định năm

đầu (543). Phổ thông cho rằng, tượng hai
vị tỉ khưu này là do ngài Xá lợi phất và A
nan chuyển hóa mà thành.
A DI ĐÀ NGŨ THẬP BỒ TÁT TƯỢNG
Cũng gọi Ngũ thông mạn đồ la. Là một
trong những bức tranh Tịnh độ biến tướng,
lấy Phật A di đà làm trung tâm mà vẽ tượng
Phật và năm mươi vị Bồ tát. Cứ theo Tập
thần châu Tam bảo cảm thông lục quyển
A Di Đà Ngũ Tôn
Tượng Phật Vô Lượng Thọ
của Tây Tạng
Phật A Di Đà
(Thai tạng Giới Mạn Đồ La)
A DI ĐÀ NGŨ THẬP BỒ TÁT TƯỢNG

A
16
trung của ngài Đạo tuyên đời Đường chép,
thì xưa kia, bồ tát Ngũ thông ở chùa Kê đầu
ma bên Thiên trúc, đến thế giới Cực lạc,
xin đức Phật A di đà ban cho tượng của
Ngài, khiến chúng sinh cõi Ta bà nguyện
sinh về Tịnh độ, nhờ vào hình tượng của
Phật mà đạt được điều ước nguyện. Đức
Phật bằng lòng. Khi Bồ tát trở về, thì tượng
Phật đã đến rồi, đó là trên các lá cây có
hình tượng Phật và năm mươi vị Bồ tát đều
ngồi trên hoa sen. Bồ tát bèn lấy những lá
ấy đem về vẽ ra, truyền bá khắp gần xa.
Trong năm Vĩnh bình (58-75), Minh
đế nhà Hán, nhân nằm mộng thấy Phật,
mới sai sứ đi cầu pháp, đón được ngài Ca
diếp ma đằng v.v... về Lạc dương. Sau đó,
cháu của ngài Ma đằng xuất gia làm sa môn,
đem tượng Phật và năm mươi vị Bồ tát ấy
đến Trung quốc truyền bá. Chưa bao lâu,
lại mang tượng trở về Ấn độ.
Vì bức tranh này không được lưu truyền
rộng lắm, thêm vào đó, từ thời Ngụy Tấn
đến nay đã quá lâu, lại trải qua tai nạn diệt
pháp, nên kinh tượng cũng do đó mà bị
mai một. Đến đầu đời Tùy, sa môn Minh
hiến được ngài Đạo trường ở Cao tề biếu
một bức tranh này, nói rõ nguồn gốc và sự
trao truyền, từ đó, bức tranh được vẽ lại và
lưu hành khắp trong nước. Người thợ vẽ
lúc bấy giờ là Tào trọng đạt ở bắc Tề chuyên
vẽ bức tranh này. Các nhân sĩ đời Đường
phần nhiều cũng truyền vẽ tượng này để
làm tôn vị chính. Lại tranh A di đà Tịnh
độ biến tướng được lưu truyền ở đời sau tuy
nhiều, nhưng phổ thông đều cho Ngũ thông

mạn đồ la này là xưa nhất.A di đà quyển
trong Giác thiền sao do vị tăng người Nhật
là Giác thiền soạn, có chép kiểu tranh vẽ
năm mươi hai thân tượng của Phật A di đà,
nhưng đó có phải là mạn đồ la từ đời Đường
truyền lại không, thì không có cách nào
biết chắc được. [X. Pháp uyển châu lâm
Q.15; Đồ tượng sao Q.2].
A DI ĐÀ NHỊ HIẾP THỊ
Cũng gọi A di đà nhị giáp thị. Chỉ cho
hai vị bồ tát Quan âm, Thế chí đứng hầu
hai bên đức Phật A di đà. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 342 hạ) nói: “Đức Phật
vô lượng thọ đứng giữa hư không, hai vị
Đại sĩ Quan thế âm, Đại thế chí, đứng hầu
hai bên”. (xt. A Di Đà Tam Tôn).
A DI ĐÀ PHÁP
Là phép tu bí mật của Mật giáo, lấy A di
đà Như lai làm tôn vị chính, tu để cầu diệt
tội sinh thiện, sinh về Tịnh độ, hoặc để
cầu phúc cõi âm cho người đã khuất. Trước
hết, lập mạn đồ la, kế đến, bày các tôn vị
chung quanh tôn vị chính, rồi theo thứ tự
tu hành ba mật (thân, ngữ, ý) tương ứng.
[X. Vô lượng thọ Như lai tu quán hành
cúng dường nghi quĩ].
A DI ĐÀ PHẬT
Phạm: Amita-buddha. Tạng: Dpag-tumed,
Dpag-yas. Vị giáo chủ của thế giới Cực
lạc ở phương tây. Cũng gọi A di đa Phật, A
nhị đá Phật, A nhị đả Phật. Gọi tắt: Di đà.
Amita, dịch ý: Vô lượng. Ngoài ra, còn có
tên Phạm:Amitàbha, dịch
âm: A di đa bà, A di đả bà,
dịch ý: Vô lượng quang.
Về lí do tại sao gọi là
Phật A di đà, cứ theo kinh
A di đà do ngài Cưu ma la

thập dịch, thì đức Phật này
có vô lượng ánh sáng và
tuổi thọ vô lượng, cho nên
gọi là Phật A di đà. Nhưng
theo kinh A di đà bản tiếng
Phạm và kinh Xưng tán
tịnh độ Phật nhiếp thụ, thì Phật A Di Đà
A DI ĐÀ NHỊ HIẾP THỊ

A
17
đức Phật này tuổi thọ vô số, ánh sáng nhiệm
mầu vô biên, cho nên gọi là Phật Vô lượng
thọ, Phật Vô lượng quang. Một đức Phật
mà có hai tên gọi nghĩa không giống nhau,
trường hợp các đức Phật khác chưa thấy
như thế. Trong các kinh điển ở thời kì đầu,
như kinh Ban chu tam muội, kinh Đại A di
đà, kinh Duy ma cật v.v... cũng chỉ có danh
hiệu A di đà, cho nên suy ra có thể biết, tên
hiệu Vô lượng thọ, Vô lượng quang là do
đời sau đã dựa theo nghĩa gốc của những
danh từ ấy mà đặt ra.
Lại theo kinh Bình đẳng giác, Hậu xuất
A di đà Phật kệ, kinh Xưng tán tịnh độ
Phật nhiếp thụ v.v..., thì tên hiệu của Phật
A di đà là Vô lượng thanh tịnh, thế giới
của Ngài ở gọi là thế giới Thanh tịnh, thế
giới Cực lạc.
Về bản duyên thành đạo của Phật A di
đà, cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển thượng,
trong kiếp quá khứ lâu xa, khi đức Phật
Thế tự tại vương ở đời, có một quốc vương
phát tâm đạo vô thượng, bỏ ngôi vua xuất
gia, tên là tỉ khưu Pháp tạng, tu hành ở nơi
đức Phật Thế tự tại vương, biết rõ Tịnh độ
của chư Phật, trải qua năm kiếp tư duy, rồi
phát bốn mươi tám nguyện thù thắng. Từ
đó về sau, Ngài không ngừng chứa góp công
đức, cách nay mười kiếp, nguyện hành tròn
đầy, thành Phật A di đà, cách thế giới Ta
bà này mười vạn ức cõi Phật về phía tây,
nhờ phúc báo cảm được Tịnh độ. Đến nay,
Ngài vẫn còn đang nói pháp ở cõi ấy; Ngài
là giáo chủ của môn Tịnh độ, tiếp dẫn những
người niệm Phật sinh về Tịnh độ phương

tây, vì thế còn gọi là Phật Tiếp dẫn. Tượng
A di đà tam tôn, thông thường có bồ tát
Quan thế âm và bồ tát Đại thế chí đứng
hầu hai bên. Phật A di đà cùng với hai vị
Bồ tát này gọi làTây phương tam thánh
(ba bậc Thánh phương tây). Trong những
kinh luận Đại thừa hiện còn, có tới hơn
hai trăm bộ nói về đức Phật A di đà và các
việc ở Tịnh độ cực lạc của Ngài, như vậy
đủ biết tín ngưỡng Di đà và giáo nghĩa tịnh
độ đã đi sâu vào lòng người đến mức độ
nào rồi.
Cứ theo kinh Ban chu tam muội quyển
thượng, thì đức Phật A di đà có ba mươi hai
tướng, ánh sáng chói lọi, đẹp đẽ không gì
sánh kịp. Còn theo kinh Quán vô lượng
thọ, thì thân của Phật Vô lượng thọ rực rỡ
như trăm nghìn ức màu vàng Diêm phù
đàn của cõi trời Dạ ma, và cao sáu mươi
vạn ức na do tha hằng hà sa do tuần. Sợi
lông trắng ở khoảng giữa hai đầu chân mày
quấn tròn về bên phải; tướng lông trắng to
rộng gấp năm lần núi Tu di. Mắt Ngài trong
sáng rõ ràng và rộng lớn gấp bốn lần đại
dương. Thân Ngài có tám vạn bốn nghìn
tướng, trong mỗi tướng có tám vạn bốn
nghìn nét đẹp, trong mỗi nét đẹp có tám
vạn bốn nghìn ánh sáng, soi khắp các thế
giới trong mười phương, thu lấy chúng sinh
niệm Phật.
Ở Tây tạng, đức Phật A di đà được xem
như hai Phật: Vô lượng quang, Vô lượng
thọ. Nếu cầu trí tuệ thì qui y Phật Vô lượng
quang, nếu cầu phúc lạc và sống lâu, thì
qui y Phật Vô lượng thọ.
Trong Mật giáo, Phật A di đà được tượng
trưng cho trí Diệu quan sát của pháp thân
Đại nhật Như lai, gọi là Cam lộ vương.

Trong mạn đồ la Kim cương giới, gọi là A
di đà Như lai thân Thụ dụng trí tuệ, ngồi
chính giữa nguyệt luân (vòng mặt trăng) ở
phía tây. Thân Ngài màu vàng ròng, kết ấn
Tam ma địa, chủng tử là (hrì#), mật hiệu
là Thanh tịnh kim cương, hình Tam muội
da là hoa sen. Trong mạn đồ la Thai tạng
giới, gọi là Vô lượng thọ Như lai, ngồi ở mé
tây của viện Trung đài bát diệp. Thân Ngài
màu vàng lợt hay vàng ròng, mắt nhắm,
mình mặc áo mỏng, ngồi kết già trên hoa
sen báu, bắt ấn nhập định. Chủng tử là
(saô), mật hiệu là Thanh tịnh kim cương,
A DI ĐÀ PHẬT

A
18
hình Tam muội da là hoa sen mới nở. [X.
kinh Lại tra hòa la sở vấn đức quang; kinh
Quyết định tổng trì; kinh Hiền kiếp Q.1,
Q.3; kinh Tế chư phương đẳng học; kinh
Đại pháp cự đà la ni Q.17; Vô lượng thọ
kinh ưu ba đề xá; luận Thập trụ tì bà sa Q.5
phẩm Dị hành; Vãng sinh luận chú; Quán
kinh sớ (Thiện đạo)].
A DI ĐÀ PHẬT THUYẾT LÂM
Sách, 7 quyển. Do vị tăng người Nhật là
Thiện tính Kế thành biên soạn vào năm
Minh hòa thứ 7 (1770). Biên giả đã trích lục
hơn hai trăm bộ kinh luận trong Đại tạng
nói về đức Phật A di đà và Tịnh dộ của Ngài
mà soạn thành sách này. Trong thư mục
các kinh luận mà biên giả đã dẫn, thì Mật
giáo bộ chiếm đa số, Luận bộ có hơn mười
bộ, các bộ Hoa nghiêm, Phương đẳng, Pháp
hoa, Niết bàn v.v... cũng khá nhiều, tới
khoảng bảy mươi bộ. Mục đích của tác phẩm
này là thu chép những lời trong các kinh
nói về đức Phật A di đà và về thế giới Cực
lạc của Ngài, để chứng minh điển cứ“Chư
kinh sở tán đa tại Di đà” (các kinh phần
nhiều khen ngợi đức PhậtA di đà).
A DI ĐÀ TAM THẬP THẤT HIÊU
Chỉ ba mươi bảy đức hiệu của Phật A di
đà. Dựa theo Tán A di đà kệ của ngài Đàm
loan, trong sách Tịnh độ hòa tán của mình,
ngài Thân loan - vị tăng của Tịnh độ chân
tông Nhật bản - đã nêu ra ba mươi bảy đức
hiệu: Vô lượng quang, Chân thực minh,
Vô biên quang, Bình đẳng giác, Vô ngại
quang, Nan tư nghị, Vô đối quang, Tất kinh
y, Quang viêm vương, Đại ứng cúng, Thanh

tịnh quang, Hoan hỉ quang, Đại an uý, Trí
tuệ quang, Bất đoạn quang, Nan tư quang,
Vô xứng quang, Siêu nhật nguyệt quang,
Vô đẳng đẳng, Quảng đại hội, Đại tâm hải,
Vô thượng tôn, Bình đẳng lực, Đại tâm lực,
Vô xưng Phật, Bà già bà, Giảng đường,
Thanh tịnh đại nhiếp thụ, Bất khả tư nghị
tôn, Đạo tràng thụ, Chân vô lượng, Thanh
tịnh lạc, Bản nguyện công đức tụ, Thanh
tịnh huân, Công đức tạng, Vô cực tôn, Na
mô bất khả tư nghị quang.
A DI ĐÀ TAM TÔN
Cũng gọi Tây phương tam thánh. Chỉ
đức Phật A di đà và hai vị đại Bồ tát đứng
hầu hai bên Ngài. Đức Phật A di đà đứng
giữa, bên trái là bồ tát Quan thế âm, bên
phải là bồ tát Đại thế chí. Kiểu tượng Di đà
tam tôn bắt nguồn ở Ấn độ. Bức tranh vẽ
trên vách của hang thứ 9 trong những hang
đá ở A chiên đa là di phẩm của tượng Tam
tôn được giữ gìn. Tượng A di đà tam tôn
sớm nhất tại Trung quốc là tượng Tam tôn
được khắc vào niên hiệu Nguyên tượng năm
đầu (538) đời Đông Ngụy. Ở Nhật bản thì
bức tranh vẽ trên vách trong Kim đường
chùa Pháp long và Quất phu nhân niệm trì
Phật là nổi tiếng hơn cả.
Hình tướng phổ thông này đều làm
theo phép quán thứ tám trong kinh Quán
vô lượng thọ. Kinh
nói, quán tưởng hai
bên Phật A di đà có
hoa sen lớn, bồ tát
Quán thế âm ngồi
trên tòa sen bên trái;
bồ tát Đại thế chí ngồi
trên tòa sen bên phải.
Kinh Bất không

quyên sách thần biến
chân ngôn quyển 5
cũng nói như thế. Bởi
vì bồ tát Quan thế âm tượng trưng cho “Bi”
(tình thương), biểu tỏ nghĩa dưới hóa độ
chúng sinh, cho nên đặt ở bên trái. Còn bồ
tát Đại thế chí thì tượng trưng cho “Trí”
Tượng A Di Đà Tam Tôn
A DI ĐÀ PHẬT THUYẾT LÂM

A
19
(trí tuệ), biểu tỏ nghĩa trên cầu bồ đề, vì thế
đặt ở bên phải.
Ngoài ra, kinh Quán tự tại bồ tát tam
thế tối thắng tâm minh vương thì nói, bên
trái Phật A di đà là Quán tự tại, bên phải là
Kim cương thủ.
A DI ĐÀ TỊNH ĐỘ BIẾN
Tranh vẽ biểu hiện cảnh Tịnh độ cực
lạc của đức Phật A di đà. Cũng gọi Tây
phương tịnh độ biến, Tây phương biến
tướng, Tịnh độ mạn đà la, Cực lạc biến
mạn đồ la. Ở Trung quốc, người đầu tiên
vẽ tranh này là ngài Thiện đạo đời Đường.
Quán niệm pháp môn của ngài Thiện đạo
nói, nếu có người y theo kinh Quán vô lượng
thọ v.v..., vẽ cảnh Tịnh độ trang nghiêm,
rồi ngày đêm quán tưởng đất báu, niệm niệm
không rời, thì có thể trừ diệt tội sống chết
trong tám mươi ức kiếp. Kim ngân nê họa
Tịnh độ biến tướng tán của Lí bạch nói,
Tần phu nhân ở quận Phùng dực, dùng
kim nhũ vẽ Tịnh độ biến tướng phương
tây để cầu siêu cho chồng là Vi công, quan
Thứ sử Hồ châu. Cứ theo Lịch đại danh
họa kí của Trương ngạn viễn đời Đường
chép, thì trên vách phía tây của Đại Phật
điện trong chùa An quốc, có Tây phương
biến do Ngô đạo tử vẽ; trong Tiểu Phật điện
chùa Vân hoa, có Tịnh độ biến do Triệu
vũ thụy vẽ. Đến đời Tống, Liên xã niệm
Phật và tranh vẽ Tịnh độ biến khá thịnh
hành. Pháp nhiên thượng nhân truyện kí
quyển 2 của Nhật bản chép, vào đời Tống,
Tuấn-thừa-phòng-trùng-nguyên đến Trung
quốc, thỉnh được Quán kinh mạn đồ la về

Nhật bản. Lại gần đây, mấy loại tranh A di
đà tịnh độ biến đã được tìm thấy ở Đôn
hoàng. Ở Nhật bản, từ thời Bạch phụng
(673-685) về sau, dần dần mới có họa phẩm
Tịnh độ biến, như bức tranh vẽ trên vách
hiện còn ở chùa Pháp long, nhưng kiểu
tranh đơn giản, chỉ có hình Di đà tam tôn,
các trời và cảnh người vãng sinh trong ao
báu. Còn bức tranh Tịnh độ biến ở viện A
di đà, cứ theo A di đà viện bảo vật trướng
chép, thì trong Bảo điện đặt hai bậc trên
dưới, thờ Di đà
tam tôn, mười vị
bồ tát Âm
thanh, hai vị La
hán. Lại trong
những bức
tranh Tịnh độ
biến hiện còn,
thì Đương ma
mạn đồ la là bức
tranh rõ ràng tỉ
mỉ và hoàn bị
hơn cả. [X.
Vãng sinh tây
phương tịnh độ
thụy ứng san
truyện; Tây phương yếu quyết thích nghi
thông qui; Quán kinh cửu phẩm đồ hậu tự
(Nguyên chiếu); Bạch thị văn tập Q.70,
Q.71; Dậu dương tạp trở tục tập Q.5 Thường
lạc phường Triệu cảnh công tự điều; Diên
lịch tự tọa chủ Viên trân truyện; Lạc bang
văn loại Q.2, Q.3; Thập di vãng sinh truyện
Q.hạ].
A DU CA THỤ
A du ca, Phạm:Azoka. Cũng gọi a thúc
ca thụ, a thư già thụ. Dịch ý là câykhông

lo. Tên khoa học: Jonesia asoka Roxb.
Loài thực vật thuộc họ đậu, sinh sản ở núi
Tuyết, Tích lan, bán đảo Mã lai v.v... Thân
cây thẳng tắp, lá giống lá cây hòe, lá mọc
từng đôi tựa như cánh chim, dài khoảng
chín đến mười hai phân tây, hoa nở độ sáu
đến mười phân, màu đỏ tươi, dễ coi, quả
hình bầu dục, dài độ hơn hai mươi phân.
Trong văn học Ấn độ, cây này thường được
Tranh Tây Phương Tịnh Độ trong
hang 172 ở Đôn Hoàng
(Trung Quốc)
A DU CA THỤ

A
20
coi là điềm lành. Theo truyền thuyết, Thái
tử Tất đạt đa đã sinh ra dưới gốc cây a du ca
trong vườn Lam tì
ni, vì mẹ con đều
bình an,nên cây này
được gọi là cây
không lo. Thông
thường người ta hay
lầm, cho cây Tất lợi
xoa (Phạm: vfkwa,
cây bồ đề) là cây a
du ca. [X. kinh Niết
bàn (bản Bắc) Q.32;
Tuệ lâm âm nghĩa
Q.hạ].
A DU ĐÀ QUỐC
Phạm:Ayodhyà,Pàli:Ayojjhà. Một
nước xưa ở trung Ấn độ, là một trong
những nơi trung tâm văn minh của Ấn độ
cổ đại. Cũng gọi A tì đà quốc, A tì xà quốc,
A du xà quốc, A dụ đà quốc, A nghinh xà
quốc. Dịch ý là nước khó thắng, nước không
ganh đua, nước không hơn được, nước
không thể đánh.
Đại đường tây vực kí quyển 5 chép, nước
này chu vi hơn năm nghìn dặm, thủ đô
rộng hơn hai mươi dặm, thóc lúa dồi dào,
hoa quả xanh tốt, hơn trăm ngôi chùa với
ba nghìn vị tăng, học tập cả Đại thừa, Tiểu
thừa, có mười ngôi đền thờ trời, các đạo
khác rất ít. Nước này từng là nơi nhiều vị
đại đức Phật giáo cư trú, như ngài Thất lợi
la đa đã làm luận Tì bà sa của phái Kinh bộ
ở một ngôi chùa cách thủ đô nước này vài
dặm về mạn tây bắc. Ngài Vô trước ở trong

rừng Đại am một la cách thủ đô nước này
năm, sáu dặm về phia tây nam, nghe luận
Du già sư địa, Đại trang nghiêm kinh luận,
luận Trung biên phân biệt v.v... của bồ tát
Di lặc. Ngài Thế thân cũng ở nước này,
nghe theo ngài Vô trước mà trở về với Đại
thừa, rồi soạn hơn một trăm bộ luận Đại
thừa.
Về tiếng gốc, trong giới học giả cận đại,
cũng có người chủ trương nước A du đà là
Ayuda. Về thủ đô nước này, nhà khảo cổ
học người Anh là A. Cunningham suy đoán
là ởKakùpun, cách Cawnpore hiện nay
hơn ba mươi cây số về mạn tây bắc. Còn
nhà học giả Ấn độ học người Anh là ông
V. A. Smith thì cho là ở Aphui, cách
Fatehpur hiện nay độ năm mươi cây số về
phía đông nam. [X. kinh Tạp a hàm Q.10;
kinh Thủy mạt sở phiêu; kinh Chúng hứa
ma ha đế Q.1; kinh Đại bảo tích Q.118; Bà
tẩu bàn đậu pháp sư truyện; Huyền ứng âm
nghĩa Q.5; S. N. Majumdar: Cunningham’s
Ancient Geography of India; T. Watters:
On Yuan Chwang; T.W. Rhys Davids: Buddhist
India].
A DỤC VƯƠNG
Phạm:Azoka,Pàli:Asoka. Cũng gọi
A du ca, A du già, A thứ già, A thú khả, A
thúc. Dịch ý: Vô ưu vương (vua không lo).
Còn có tên Thiên ái hỉ kiến vương (Phạm:
Devànaôpriya priyadrasì, trời thương
yêu thấy thì mừng). Là vua đời thứ ba của
triều đại Khổng tước nước Ma yết đà trung
Ấn độ. Vua ra đời khoảng thế kỉ thứ III
trước Tây lịch, thống nhất Ấn độ, là nhà
bảo hộ Phật giáo mạnh mẽ nhất. Ông nội
vua là đại vương Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Candragupta), người sáng lập triều đại

Khổng tước; thân phụ là vua Tân đầu sa la
(Phạm:Bindusàra), thân mẫu là A dục vi
đạt na (Phạm:Azokàvadàna) con gái của
một nhà Bà la môn ở thành Thiệm ba.
Lúc còn nhỏ, A dục rất cuồng bạo,
không được vua cha yêu mến. Gặp khi nước
Đức xoa thi la (Phạm:Takwazìla) làm phản,
vua cha sai ông đi dẹp loạn, cốt ý cho chết
ngoài chiến trận. Nhưng không ngờ A dục
Cây A Du Ca
A DU ĐÀ QUỐC

A
21
lại đánh tan quân phản loạn và quyền uy
lừng lẫy. Sau khi vua cha mất, ông giết hết
anh em rồi lên làm vua. Có chỗ nói, A dục
giết chết chín mươi chín người anh em; sau
khi lên ngôi vẫn rất bạo ác, tàn sát đại thần,
phụ nữ, làm thêm nhà ngục, giết hại trăm
họ vô tội, bởi thế gọi là Chiên đà A dục
vương (Phạm:Caịđàzoka - vua A dục bạo
ác). Ấn độ Phật giáo sử của Đa la na tha gọi
ông là Ái dục A dục (Phạm: Kàmàzokavua
A dục tham muốn). Nhưng trong các
chương 4, 5, 6 của Pháp sắc khắc trên vách
núi lớn, chương 7 trong Pháp sắc khắc trên
cột đá và Pháp sắc của Hoàng hậu v.v...
đều chép rằng, trong thời gian vua A dục
cai trị, vẫn còn có anh em chị em. Bởi thế,
truyền thuyết cho vua A dục đã giết hết
anh em có thể đã do đời sau nói phóng đại.
Vua lấy thành Hoa thị làm thủ đô, phạm
vi cai trị bao quát toàn bộ bắc Ấn độ, một
nửa Đại hạ, phía nam đến Án đạt la, phía
đông đến bờ biển, ngang dọc vài nghìn dặm.
Vua lại thi hành chính sách hợp lòng dân,
yêu chuộng chân lí, giàu tinh thần bác ái,
thực là từ khi Ấn độ có lịch sử, vua A dục
là nhà thống trị có thành tích lớn lao mà
trước ông chưa ai có được.
Về năm tháng và nhân duyên vua qui y
Phật, có nhiều thuyết khác nhau. Truyện
A dục vương quyển 1 nói, nhân thấy đạo
hạnh của tỉ khưu Hải (Phạm: Samudra)
mà vua qui y Phật. Chương 6 trong Đảo sử
và Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1 thì nói,
do sự cảm hóa của ngài Ni cù đà (Pàli:
Nigrodha) mà vua qui y Phật. Chương 6

trong Ấn độ Phật giáo sử của Da la na tha
bảo, do sự tích kì lạ của vị đệ tử của A la
hán Da xá (Phạm:Yaza) mà vua qui y Phật.
Theo Pháp sắc khắc trên vách núi nhỏ ghi,
sau khi qui y Phật, hơn hai năm rưỡi, tuy đã
là ưu bà tắc, nhưng vua chưa dốc lòng tin
Phật, sau hơn một năm, vua mới gần gũi
chư tăng và nhiệt tâm tu đạo.
Khảo sát chung những đoạn ghi chép
trên đây với câu “Quán đính lên ngôi hơn
mười năm thì đến với tam bồ đề” trong
chương 8 của Pháp sắc khắc trên vách núi
lớn, thì biết vua đã trở thành ưu bà tắc vào
khoảng năm thứ bảy kể từ sau khi lên ngôi.
Nhưng chương 6 trong Đảo sử thì chép,
sau khi lên ngôi được ba năm thì vua qui y
Phật.
Lại theo chương 13 trong Pháp sắc khắc
trên vách núi lớn chép, sau khi lên ngôi
được tám năm, thì vua chinh phục Yết lăng
già (Phạm:Kalinga), thấy cảnh giết chóc
thảm thương, vua rất xúc động, do vậy mà
niềm tin Phật giáo lại càng kiên cố. Từ đó,
vua quyết không dùng sức mạnh quân sự
để mưu tìm con đường thống nhất nữa, và,
với niềm tin“sự thắng lợi nhờ chính pháp
mà đạt được là sự thắng lợi trên hết”
(chương 13 trong Pháp sắc khắc trên vách
núi lớn), vua dốc sức vào việc truyền bá
Phật pháp. Do đó, phần nửa đời sau của
vua được gọi là Đạt ma A dục vương (Phạm:
Dharmàzoka- vua A dục chính pháp).
Theo truyền thuyết, vua cho xây dựng
tám vạn bốn nghìn ngôi chùa và tám vạn
bốn nghìn tháp Phật khắp trong nước. Việc
này đều được ghi chép trong chương 6 của
Đảo sử, trong Thiện kiến luật tì bà sa quyển
1, trong kinh Tạp a hàm quyển 23, trong

truyện A dục vương quyển 1, v.v... Nhưng
trong các Pháp sắc của vua thì không thấy
ghi việc này.
Lại Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 cho
biết, vua lên ngôi được mười bảy năm thì
mở đại hội kết tập kinh điển lần thứ ba ở
thành Hoa thị, thỉnh ngài Mục kiền liên tử
đế tu (Pàli: Moggaliputta-tissa) làm
Thượng tọa, có một nghìn vị Trưởng lão
tham dự, qua chín tháng mới hoàn thành.
Kế đó, vua phái các vị có tên sau đây đi các
nơi để truyền đạo:
- Mạt xiển đề (Pàli:Majjhantika) đến
A DỤC VƯƠNG

A
22
nước Kế tân (Pàli:Kasmìra) và nước Kiện
đà la (Pàli:Gandhàra).
- Ma ha đề bà (Pàli:Mahàdeva) đến
nước Ma hê sa mạn đà la (Pàli:
Mahisakamaịđala).
- Lặc khí đa (Pàli: Rakkhita) đến nước
Bà na bà tư (Pàli:Vanavàsi).
- Đàm vô đức (Pàli: Yonaka-dham
marakkhita) đến nước A ba lan đa ca
(Pàli:Aparantaka).
- Ma ha đàm vô đức (Pàli:Mahàdham
marakkhita) đến nước Ma ha lặc đà (Pàli:
Mahàraỉỉha).
- Ma ha lặc khí đa (Pàli:
Mahàrakkhita) đến nước Du na thế giới
(Pàli: Yonaka-loka).
- Mạt thị ma (Pàli: Majjhima) đến nước
Tuyết sơn biên (Pàli: Himavantapadesa).
- Tu na ca (Pàli: Sonaka) và Uất đa la
(Pàli: Uttara) đến nước Kim địa (Pàli:
Suvaịịabhùmi).
- Ma hi đà (Pàli: Mahinda), Uất đế dạ
(Pàli: Uttiya), Tham bà lâu (Pàli:
Sambala) và Bạt đà (Pàli: Bhaddasàla)
đến nước Sư tử (Pàli: Tambapaịịidìpa).
Lại chương 7 trong Đảo sử có chép, Ca
tha bạt thâu (Pàli: Kathàvatthu) trong tạng
luậnPàli đã được kết tập vào thời bấy giờ.
Nhưng trong các Pháp sắc của vua không
thấy ghi chép việc này. Tuy nhiên, các
chương 3, 5 và 13 trong Pháp sắc khắc trên
vách núi lớn có ghi: mỗi năm năm, vua mở
hội nghị các quan lại thuộc ngành Tư pháp
và thuế vụ để răn dạy về pháp, thụ lập pháp
và đặt thêm các Đại pháp quan (Pàli:

dhamma-mahàmàta). Khu vực truyền bá
chính pháp xa đến Tự lợi á (Syria), Ai cập,
Mã kì đốn (Macedonia),Tắc lợi ni (Cyrene)
v.v... Còn về truyền thuyết kết tập lần thứ
ba, thì truyện A dục vương do phương Bắc
truyền hoàn toàn không đề cập gì đến. Luận
Đại trí độ quyển 2 tuy có nói (Đại 25,70
thượng): “Vua A du ca mở đại hội Ban xà
vu sắt, các vị đại luận sư nghị luận khác
nhau, vì thế có tên là Biệt bộ”. Tuy vậy,
đây cũng không thể cho là ý kết tập. Do
đó, có thể nói, truyền thuyết về cuộc kết
tập kinh điển lần thứ ba này, sự thật thế
nào chưa được rõ.
Về những kinh điển được lưu truyền
đương thời vua A dục, thì trong Pháp sắc
khắc trên vách núi nhỏ ở Gia nhĩ các đạt
bái la đặc (Calcutta-Bairàt) có ghi bảy thứ:
1. Tì nại da tối thắng pháp thuyết
(Phạm: Vinaya-samukase).
2. Thánh chủng kinh
(Phạm:Aliya-vasàịì).
3. Đương lai bố uý kinh
(Phạm:Anàgata-bhyàni).
4. Mâu ni kệ
(Phạm: Muni-gàthà).
5. Tịch mặc hành kinh
(Phạm:Moneya-sùte).
6. Ưu ba đế sa môn kinh
(Phạm:Upatisa-pasine).
7. Thuyết la hầu la kinh
(Phạm:Làghulovada).
Mấy thứ kinh trên đây, tương đương với:
- Đại phẩm trong tạng Luật,
- Tăng chi bộ kinh,
- Kinh tập, một bộ phận trong Trung
bộ kinh thuộc Đại tạngPàli.
Lại Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 thì

nêu ra các kinh mà những vị sư truyền đạo
do vua A dục phái đi đã giảng nói tại các
nơi gồm có tám thứ sau đây:
1. Kinh Độc thí dụ
(Pàli:Asivisopama-suttanta)
2. Kinh Thiên sứ (Pàli: Devadùtasutta)
3. Kinh Vô thủy
(Pàli: Anamataggapariyàya-kathà)
4. Kinh Hỏa tụ thí (Pàli: Aggikkhandho-
pama-suttantakathà)
5. Kinh Ma ha na la đà ca diếp bản sinh
(Pàli: Mahànàradakassapa-jàtaka)
A DỤC VƯƠNG

A
23
6. Kinh Ca la la ma (Pàli: Kàlakàràmasuttanta)
7. Kinh Sơ chuyển pháp luân (Pàli:
Dhammacakkapavattana-suttanta)
8. Kinh Phạm võng (Pàli: Brahmajàlasuttanta)
Chương 8 trong Đảo sử cũng nêu các
kinh mà các nhà truyền đạo đã thuyết giảng,
gồm có năm bộ:
1. Anamataggiya
2. Aggikkhandhopama-suttakathà
3.Nàradakassapa-jàtakakathà
4.Kàlakaràma-suttantakathà
5. Dhammacakkappavattana.
Tất cả các kinh nêu trên, có thể nói,
đều là những kinh điển được lưu truyền ờ
đương thời vua A dục. Còn theo các chương
1 đến 4 và 11 trong Pháp sắc khắc trên
vách núi lớn, các chương 5, 7 trong Pháp
sắc khắc trên cột đá ghi chép, thì sau khi
lên ngôi, vua đã ban hành hai mươi sáu lần
đặc xá. Ngoài ra, vua còn cấm sát sinh, làm
việc bố thí, trồng cây hai bên đường, đào
giếng v.v...
Lại trên cột đá hiện còn ở trong vườn
Lâm tì ni - nơi đức Phật đản sinh - có khắc
câu: “Sau khi quán đính lên ngôi được hai
mươi năm thì đến nơi này”. Pháp sắc khắc
trên cột đá ở Ni cát lợi ngõa (Pàli: Nigliva),
có chép việc vua tham bái tháp Phật Câu
na hàm mâu ni (Pàli: Konàgamana) và
sửa chữa tháp này. Cuối đời, vua A dục có
vẻ rất buồn thảm. Theo truyện A dục vương
quyển 3 chép, thì Vương hậu Đế sa la xoa
(Phạm:Tassàrakkhà) muốn tư thông với
Vương tử Câu na la (Phạm: Kunàla), nhưng
bị cự tuyệt, do đó, bà ta sai người móc mắt

Vương tử. Vua nổi giận đốt sống Đế sa la
xoa, rồi đem tất cả của báu cúng dường hết,
đến nỗi không còn một vật gì để cúng. Cuối
cùng, vua lấy một nửa quả am ma la (Phạm:
àmalaka) cúng dường chùa Kê tước (Phạm:
Kurkuỉa).
Về niên đại vua ra đời, xưa nay có nhiều
thuyết khác nhau. Chương 13 trong Pháp
sắc khắc trên vách núi lớn nói: các vua của
năm Vương quốc thuộc Hi lạp ở ngôi cùng
số năm là 261 trước Tây lịch, hoặc khoảng
14 hay 15 năm, từ năm 272 đến năm 258
trước Tây lịch. Như vậy, ta có thể suy đoán
là vua lên ngôi vào khoảng năm 270 trước
Tây lịch.
Về số năm từ khi đức Phật nhập diệt
đến khi vua A dục ra đời, thì kinh Tạp a
hàm Bắc truyền quyển 23, kinh Hiền ngu
quyển 3 phẩm A du ca thí thổ, kinh Tăng
già la sát sở tập quyển hạ, kinh Tạp thí dụ
quyển thượng, Đại trang nghiêm kinh luận
quyển 10 và luận Đại trí độ quyển 2 v.v...
ghi là vua ra đời sau đức Phật nhập diệt
một trăm năm; luận Dị bộ tông luân thì
chép sau Phật nhập diệt hơn một trăm năm;
luận Thập bát bộ và luận Bộ chấp dị, thì
bảo một trăm mười sáu năm. Lại chương 6
trong Đảo sử và Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 2 chép, sau đức Phật nhập diệt hai
trăm mười tám năm thì vua lên ngôi, còn
đức Phật nhập diệt khoảng một trăm năm
thì có vua Ca la a dục (Phạm: Kàlàzoka)
đang ở ngôi. Vu điền huyền kí (Li#i-yulluị-
bstan-pa) văn Tây tạng chép, sau đức
Phật nhập diệt hai trăm ba mươi tư năm có
vua Đạt ma a dục. Còn chương 5 trong
Đảo sử thì cho biết, thời gian vua A dục cai
trị là ba mươi bảy năm. [X. Đại trang nghiêm

kinh luận Q.3, Q.4, Q.10; Soạn tập bách
duyên kinh Q.10; A dục vương truyện; A
dục vương kinh; A dục vương tức hoại mục
nhân duyên kinh; Phó pháp tạng nhân duyên
truyện Q.3; Đạiđườngtây vực kí Q.8, A dục
vương sự tích; Ấn độ tông giáo sử khảo; Ấn
độ triết học nghiên cứu Q.2, Q.4].
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN
Cũng gọi A dục vương pháp sắc. Chỉ
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN

A
24
các bài văn răn dạy, mang nội dung Phật
pháp, do vua A dục thuộc triều đại Khổng
tước ở Ấn độ đời xưa, ra lệnh khắc ở các
vách núi và trên các cột đá. Những bài văn
này được khắc vào khoảng năm 250 trước
Tây lịch. Văn tự dùng để khắc là một thứ
tiếng địa phương (thổ âm) gần với tiếng
Phạm và tiếngPàli. Hiện nay người ta đã
phát hiện được năm loại: bảy chỗ vách núi
lớn, bảy chỗ vách núi nhỏ, mười cột đá, bài
minh khắc trong hang đá và trên bản đá.
Chỉ trong các pháp sắc khắc trên vách núi
nhỏ là có tên vua A dục, ngoài ra, các loại
khác đều dùng tên Vua Thiên ái hỉ kiến
(Phạm: Devànaôpiya piyadrazi, Pàli:
Devànaôpiya piyadassin). Loại văn khắc
pháp sắc này có phạm vi rất rộng, hầu như
rải rác khắp Ấn độ. Cao tăng Pháp hiển
truyện và Đại đường tây vực kí đã nhiều
lần đề cập đến những cột đá này, về sau bị
mai một, nên người đời không còn ai biết
đến nữa. Mãi đến năm 1356, vua Hồi giáo
là Fìroz Shàl mới phát hiện hai cột đá:
một ở nơi cách Dehli hơn một trăm sáu
mươi cây số và một ở chỗ khác cách Dehli
hơn sáu mươi cây số, tất cả được dời về
Dehli. Đến cách nay một trăm năm về
trước, hai cột đá này được Thượng úy Hoare
thuộc công ty đông Ấn độ của người Anh
chú ý, rồi từ đó các cột khác được lục tục
tìm thấy ở Ấn độ, Népal, A phú hãn v.v...
Sau nhờ Prinsep khổ công nghiên cứu, đến
năm 1837 mới xác nhận được đó là văn
khắc của vua A dục. Việc nghiên cứu lịch
sử Ấn độ và lịch sử Phật giáo từ đó tỏa ra

nhiều màu sắc mới lạ. Những văn khắc của
vua A dục hoàn toàn ăn khớp với Đại sử,
Đảo sử lưu truyền ở Tích lan, nhờ đó có
thể biết được lĩnh vực chính trị và công
việc truyền giáo của vua A dục. Đồng thời,
nó phản ánh quan điểm đối với chính trị,
đạo đức, Phật giáo và chế độ quản lí hành
chính của vua A dục. Những bài minh khắc
trên vách núi lớn đều khắc trên tảng đá to
hoặc trên gò đá, trong đó có chỗ khuyết
lược, đều có mười bốn chương cáo văn,
nhưng cũng có chỗ khắc riêng hai chương
để thay thế. Văn tự dùng để khắc là chữ
thể xưa Khư lô sắt
để (Phạm:Kharowỉhì)
hoặc tiếng
Phạm cổ (Phạm:
Brahmè). Khảo xét
phần ghi chép, có
thể biết những văn
khắc này được
khắc vào khoảng từ
mười hai đến mười
bốn năm sau khi vua A dục lên ngôi. Nói
một cách khái quát, đại ý của những văn
khắc này là cấm chỉ sát sinh, xây dựng các
bệnh viện, viện dưỡng lão, đào giếng, sửa
lại và định chế độ hội nghị, phát thuốc và
khuyến khích trồng cây thuốc. Cứ năm năm
một lần, vua mở đại hội Vô già, quan dân
đều tham dự, hoằng pháp lợi sinh, bảo đảm
sự hưng thịnh của Phật pháp và hạnh phúc
yên vui của nhân dân; tôn trọng tự do tín
ngưỡng, khéo léo hòa giải sự xích mích giữa
các tín đồ của các tôn giáo khác nhau; cấm
chỉ các nghi lễ giả dối trái đạo đức, phải đề
cao những nghi thức hợp với chính pháp,
vì phúc lạc ở đời sau, phải thoát ly tội nghiệp

đời trước. Cáo văn này bày tỏ niềm hối hận
sâu xa của vua A dục về nỗi bi thảm do
cuộc chinh phục nước Yết lăng ca mang
lại. Chính vì đó mà vua qui y Phật giáo và
hết lòng hoằng dương chính pháp, tin rằng
chỉ có chinh phục bằng chính pháp là sự
chinh phục hơn hết. Nhưng mục đích chủ
yếu của vua là truyền bá Phật giáo cho người
Hi lạp.
Những cáo văn khắc trên vách núi nhỏ
có một chương hoặc hai chương, có giống
nhau, khác nhau, nhưng hoàn toàn khác
với mười bốn chương nói ở trên. Đại ý các
Pháp Sắc của Vua A Dục
khắc trên đá
A DỤC VƯƠNG KHẮC VĂN

A
25
văn khắc là: đối với bên ngoài thì mở rộng
khu vực truyền bá đại pháp, đối với bên
trong thì phải nêu cao sự hiếu thuận chân
thực. Ngoài ra, còn có một chương riêng
dạy bảo chư tăng nước Ma yết đà phải giữ
gìn và tiếp nối đại pháp cho lâu dài.
Trong mười cột đá, thì trên sáu cột khắc
sáu chương cáo văn giống nhau. Bốn cột
còn lại, mỗi cột khắc một chương văn khác
nhau, và trên đầu cột của bốn cột đá này
có tấm đá tròn hình cái chuông, trên để
tượng sư tử, chung quanh riềm chạm trổ
hoa sen, ngỗng v.v... về chiều cao, cột nhỏ
cao chừng tám mét, cột lớn cao tới hơn
mười mét.
Khảo xét những văn khắc, có thể biết
vua A dục đã làm những văn khắc này vào
khoảng hai mươi sáu năm đến hai mươi
chín năm sau khi lên ngôi. Nội dung cấm
chỉ giết hại, các quan phải lấy nhân từ làm
chính để làm cho đạo thưởng phạt không
lầm; khuyên dân chúng dùng chính nghĩa
để xa lìa nghiệp ác; vua đối đãi với thần
dân không phân biệt chủng tộc, giai cấp,
tín ngưỡng, mà chỉ nhìn họ bằng đôi mắt
thương yêu như một.
Còn những chương
văn khác thì khắc ghi
nhân duyên Vương
phi bố thí rừng cây
v.v... hoặc ghi việc
vua tham bái các Phật
tích và dựng cột đá.
Những văn khắc
trong hang đá, đều

ghi sự tích bố thí
hang động. Ở gò Phạ
lạp phạ nhĩ
(Baràbar), cách Bồ
đề già da (Phạm: Buddha-gaya) hơn hai
mươi cây số về mạn bắc, có bốn hang đá,
trong đó, ba hang có văn khắc ghi chép
việc bố thí hang động. Bản đá mới tìm thấy
gần đây vốn là đá vách của một nhà nông
ở gần Orissa.
Trong các loại văn khắc trên đây, đặc
biệt đáng chú ý là điều 13 trong văn khắc
trên vách núi, nội dung nói về việc vua A
dục giao thiệp với nước ngoài. Nhân vật xuất
hiện trong văn là ông vua Hi lạp vào khoảng
năm 260 đến 258 trước Tây lịch, nhờ đó có
thể suy đoán mà biết niên đại vua A dục ra
đời và khu vực truyền bá Phật giáo. [X. Ấn
độ tông giáo sử khảo; Phật điển kết tập; A
dục vương sự tích; É. Senart: Inscriptions de
Piyadasi; E. Hultsch: Corpus Inscriptionum
Indicarum; V. A. Smith: Asoka].
A DỤC VƯƠNG SƠN
Núi nằm về phía đông huyện Ngân tỉnh
Triết giang Trung quốc. Gọi tắt là núi Dục
vương, xưa gọi là núi Mậu. Vào năm Thái
khang thứ 2 (281, có thuyết cho là năm
thứ 3, hoặc niên hiệu Thái thủy năm đầu)
thời Vũ đế nhà Tây Tấn, ngài Tuệ đạt (tên
tục là Lưu tát ha), đến núi Mậu thuộc huyện
Mậu, ngài thấy một ngôi tháp cổ, và cho đó
là một trong số tám vạn bốn nghìn tháp do
vua A dục xây dựng, ngài liền cất tịnh xá để
thờ tháp này, và đổi núi Mậu là núi A dục
vương. Tịnh xá của ngài Tuệ đạt, về sau
được mở rộng thêm thành chùa A dục
vương, là sơn môn thứ năm trong năm sơn
môn của Thiền tông Trung quốc.

Đến đời Tống, chùa A dục vương là đạo
tràng của tông Lâm tế. Các Thiền sư Tông
cảo, Đức quang, Sư phạm v.v... đã lần lượt
đến truyền giáo ở đây, qua một thời hưng
thịnh. [X.. Phật tổ thống kỉ Q.36, Q.45,
Q.47, Q.53; Pháp uyển châu lâm Q.38; Dục
vương tự chí] (xt. A Dục Vương Tự).
A DỤC VƯƠNG THẠCH TRỤ
Cột đá hình tròn do vua A dục thuộc
Đầu cột trên cột đá
của Vua A Dục
A DỤC VƯƠNG THẠCH TRỤ

A
26
triều vua Khổng tước của Ấn độ xây dựng
ở lưu vực sông Hằng vào thế kỉ thứ III
trước Tây lịch, để khắc pháp sắc (Phạm:
dharma-dipi, Pàli: dhamma-lipi). Đến
nay người ta đã phát hiện mười cột. Trong
số này, có sáu cột cao từ mười đến mười ba
mét không đều nhau. Các pháp sắc được
khắc gồm có sáu chương chung một nội
dung: tôn trọng Phật pháp, khuyên làm việc
lành, dứt bỏ điều ác, cấm chỉ giết hại, nhân
từ bình đẳng, tạo phúc lợi cho mọi người...
Ngoài ra, trên các cột đá đều có ghi chép sự
tích vua A dục. Bốn cột còn lại cao khoảng
bảy mét rưỡi, nội
dung pháp sắc trên
bốn cột này không
giống nhau, đại khái
là cấm phá hòa hợp
tăng, và ghi việc vua
A dục đi chiêm bái
các Phật tích. Trên
đầu cột đá có chạm
hình các loài thú,
chẳng hạn như tượng
sư tử. Tuy đã lâu đời,
nhưng đến nay, những hình tượng ấy vẫn
còn có thể phân biệt được rõ ràng. Và niên
đại của Ấn độ xưa khắc trên các cột đá rất
được giới học thuật coi trọng. (xt. A Dục
Vương Khắc Văn).
A DỤC VƯƠNG THÁP
Các tháp do vua A dục xây dựng. Sau
khi qui y Phật, vua A dục làm rất nhiều
Phật sự, đến đâu cũng xây dựng chùa tháp
thờ xá lợi Phật và cúng dường chư tăng.

Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1 chép,
lúc bấy giờ có tám vạn bốn nghìn nước
dưới quyền thống trị của vua A dục, nhà
vua ra lệnh cho các nước ấy xây dựng tám
vạn bốn nghìn chùa lớn và tám vạn bốn
nghìn ngôi tháp báu.
Truyện A dục vương quyển 1 và kinh
A dục vương quyển 1 chép, vua A dục nhờ
tỉ khưu Hải mà biết việc Phật nói trước,
liền đến thành Vương xá, lấy bốn thăng xá
lợi do vua A xà thế chôn, và lấy hết xá lợi
chôn ở sáu chỗ khác, rồi làm tám vạn bốn
nghìn cái hộp báu, mỗi hộp đựng một viên
xá lợi, lại làm tám vạn bốn nghìn cái lọ
báu, tám vạn bốn nghìn cái nắp báu, tám
vạn bốn nghìn xếp lụa, xây tám vạn bốn
nghìn ngôi tháp báu. Truyện Cao tăng Pháp
hiển và Đại đường tây vực kí... cũng đều có
nói việc vua A dục xây tám vạn bốn nghìn
ngôi tháp. Kinh Tạp thí dụ quyển thượng
thì chép, để cầu hết bệnh, vua A dục đã
xây một nghìn hai trăm ngôi chùa và mỗi
ngày cúng dường hai mươi nghìn vị tăng,
khiến cho ngoại đạo ghen ghét, toan phá
hoại Phật pháp. Các kinh điển nêu trên tuy
nói một nghìn hai trăm hoặc tám vạn bốn
nghìn chùa tháp, con số ấy chưa hẳn tin
được; nhưng vì lòng nhiệt thành truyền giáo
và bảo hộ chính pháp, mà vua A dục đã
xây dựng rất nhiều chùa tháp, thì đó là việc
có thật. Rất tiếc, vì đã lâu đời, nên những
chùa tháp ấy hầu hết đã bị mai một. Ngôi
tháp cổ ở Sanchi bên Ấn độ có lẽ là một
trong những chùa tháp do vua A dục dựng,
nhưng điều này cũng chưa thể xác dịnh
được. Khi các ngài Pháp hiển, Huyền trang
đến Ấn độ, đã thấy rất nhiều tháp do vua
A dục xây. Điều này được ghi trong Đại

đường tây vực kí và Cao tăng Pháp hiển
truyện. Lại xưa nay cũng có truyền thuyết
rằng, tháp của vua A dục còn được lưu giữ
ở Trung quốc và Nhật bản. Quảng hoằng
minh tập quyển 13 nêu ra mười bảy ngôi
tháp ở huyện Mậu, và cho đó là số tháp
trong tám vạn bốn nghìn ngôi tháp của vua
A dục làm. Còn Pháp uyển châu lâm quyển
38 nói, ở huyện Mậu có hai mươi mốt ngôi
tháp, và cho tất cả đều do vua A dục xây.
Ngoài ra, Đường đại hòa thượng đông
Cột đá do vua A dục dựng
A DỤC VƯƠNG THÁP

A
27
chinh truyện của ngài Nguyên khai cũng
ghi chép giống như thế. Nhưng, lãnh thổ
của vua A dục chưa bao giờ được mở rộng
đến Trung quốc, do đó, những ngôi tháp
do nhà vua xây còn được giữ lại ở Trung
quốc là điều không thể có. Lại Nguyên hanh
thích thư quyển 11 của Nhật bản nói, chùa
Tháp đá ở quận Sinh gần Giang phố, là
một trong tám vạn bốn nghìn tháp xá lợi
do vua A dục xây cất. Nhưng đây e là tháp
do vua Ngô việt Tiền hoằng thục làm rồi
sau bị truyền lầm. Phật tổ thống kỉ quyển
43 chép, khoảng niên hiệu Kiến long năm
đầu (960) đời Tống, vua Ngô việt Tiền hoằng
thục ngưỡng mộ việc vua A dục xây tháp,
bèn dùng vàng bạc và thép tốt làm tám
vạn bốn nghìn tháp nhỏ, bên trong để kinh
Bảo kiếp ấn tâm chú, rồi đem thờ khắp
trong nước; khoảng mười năm công việc
mới được hoàn thành. Bấy giờ, có vị sư
người Nhật là Nhật diên đến Trung quốc,
đưa được vài cái trong số tháp ấy về Nhật
bản, nên đời sau có người tin lầm là tháp
do vua A dục làm.
A DỤC VƯƠNG TRUYÊN
Sách truyện gồm 7 quyển, do ngài An
pháp khâm đời Tây Tấn dịch, thu vào Đại
chính tạng tập 50. Sách này ghi lại sự tích
của vua A dục và nhân duyên của các tôn
giả Ma ha ca diếp, Ưu ba cúc đa v.v... Có
tất cả mười một phẩm:
1. Bản thí thổ duyên.
2. A dục vương bản duyên truyện.
3. A thứ già vương đệ bản duyên.
4. Câu na la bản duyên.

5. Bán am la quả nhân duyên.
6. Ưu ba cúc đa nhân duyên.
7. Ma ha Ca diếp Niết bàn nhân duyên.
8. Ma điền đề nhân duyên.
9. Thương na hòa tu nhân duyên.
10. Ưu ba cúc đa nhân duyên.
11. A dục vương hiện báo nhân duyên.
Bản dịch khác của tập truyện này là:
kinh A dục vương 10 quyển (cũng được
thu vào Đại chính tạng tập 50), do ngài
Tăng già bà la dịch vào đời Lương, gồm có
8 phẩm:
1. Sinh nhân duyên.
2. Kiến Ưu ba cấp đa nhân duyên.
3. Cúng dường bồ đề thụ nhân duyên.
4. Cưu na la nhân duyên.
5. Bán am ma lặc thí tăng nhân duyên.
6. Phật kí Ưu ba cấp đa nhân duyên.
7. Phật đệ tử ngũ nhân truyền thụ pháp
tạng nhân duyên.
8. Ưu ba cấp đa đệ tử nhân duyên.
Trong đây, bốn phẩm 1, 2, 5, 10 trong
truyện A dục vương là cùng bản với chương
26 đến chương 29 trong bản tiếng Phạm
Divyàvadàna (do E. B. Cowell, R. A. Neil
v.v... xuất bản vào năm 1886 Tây lịch) và
quyển 23, 25 trong kinh Tạp a hàm. Phẩm
Cưu ma na nhân duyên tương đương với
bản dịch Tây tạng Ku-na-la#i rtogs-pabrjod-
pa. Ngoài ra, học giả người Pháp E.
Burnouf dịch bộ phận ghi chép truyện vua
A dục trongDivyàvadàna ra tiếng Pháp
vào năm 1845 Tây lịch, và in chung trong
tác phẩm Ấn độ Phật giáo sử tự luận (Introduction
à l’histoire du Bouddhisme
indien) của ông. Còn L. Feer thì dịch A
dục vương truyền thuyết bản Tây tạng ra
tiếng Pháp, đề là Légende du roi Azoka

(A dục vương truyền thuyết), ấn hành ở
Paris năm 1865.
Lại ngoàiDivyàvadàna nói ở trên, còn
có bản tiếng Phạm nữa là Azokavadàna,
được R. Mitra (người Anh) dịch đại ý trong
tác phẩm Nepalese Buddhist Literature (văn
học Phật giáo Népal) của ông vào năm 1882.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai nguyên
thích giáo lục Q.2, Q.6; Phật giáo sử địa
khảo luận (Ấn thuận, Diệu vân tập hạ biên
9 đệ tam)].
A DỤC VƯƠNG TRUYÊN

A
28
A DỤC VƯƠNG TỰ
I. A dục vương tự. Tên Phạm:
Azokàràma. Tức chùa Kê viên ở thành
Ba tra li tử nước Ma yết đà trung Ấn độ. Vì
chùa này do vua A dục xây dựng, nên Phật
giáo Nam truyền gọi là chùa vua A dục. [X.
Đảo sử chương 7].
II. A dục vương tự.Chùa ở trên núi A
dục vương, phía đông huyện Ngân, thuộc
tỉnh Triết giang bên Trung quốc. Pháp uyển
châu lâm quyển 38 chép, năm Thái khang
thứ 2 (281, có thuyết nói năm thứ 3, hoặc
niên hiệu Thái thủy năm đầu), đời Vũ đế
nhà Tây Tấn, có người xứ Li thạch thuộc
Tinh châu, tên là Lưu tát ha, trong lúc mơ
màng thấy một vị tăng người Ấn độ bảo tội
mình nặng, sẽ đọa vào địa ngục, phải đến
Cối kê lễ tháp A dục vương, để sám hối các
tội. Sau khi tỉnh dậy ông liền xuất gia, đổi
tên là Tuệ đạt. Rồi đến Cối kê ở huyện
Mậu tìm tháp, nhưng tìm khắp nơi mà
không thấy, nên rất phiền muộn buồn bã.
Một đêm, bỗng nghe từ đưới đất có tiếng
chuông vọng lên. Ba ngày sau thì có tháp
báu và xá lợi xuất hiện. Tháp này không
phải vàng ngọc đồng sắt, cũng không phải
đất đá; mang màu đen tía, chạm trổ khác
thường, bốn mặt khắc bốn cảnh: cảnh
Vương tử Tát đỏa, cảnh cho mắt, cảnh bỏ
não, cảnh cứu chim câu v.v... Trên tháp
không có lộ bàn (vật hình tròn giống như
cái mâm đặt trên nóc tháp), bên trong treo
chuông. Tuệ đạt liền cất tịnh xá ở chỗ ấy
để cúng dường tháp và dốc lòng lễ bái sám
hối. Đó là nguồn gốc của điện xá lợi trên

núi A dục vương.
Niên hiệu Nghĩa hi năm đầu (405), vua
An đế nhà Đông Tấn ra sắc chỉ làm tháp,
đình và Thiền đường, thỉnh chư tăng trụ
trì gìn giữ. Niên hiệu Nguyên gia thứ 2 (425)
đời Lưu Tống, ngài Đạo hựu vâng mệnh
vua sửa sang chùa này và xây thêm ba tầng
tháp. Năm Phổ thông thứ 3 (522), vua Vũ
nhà Lương xuống lệnh xây cất điện nhà,
phòng xá, hành lang, ban biển hiệuA Dục
Vương Tự. Về sau, chùa này đều được các
vua Giản văn đế, Trần tuyên đế, Đường
trung tông, Đường tuyên tông, Đường ý tông
và Thế tông nhà Hậu Chu kính ngưỡng.
Chùa này vốn là viện của Luật tông,
nhưng từ khi vua Chân tông nhà Tống ban
hiệuQuảng Lợi Thiền Tự thì trở thành
Thiền viện của mười phương. Thời vua
Anh tông, ngài Đại giác Hoài liễn trụ trì
chùa này, phát huy tông phong. Sau, các
Thiền sư Tông cảo, Giới thầm, Đức quang,
Sư phạm v.v... lần lượt đến đây truyền pháp,
nên đạo tràng Lâm tế hưng thịnh một thời.
Năm Hồng vũ 15 (1382) đời Minh, chùa
Điện Thiên Vương Chùa A Dục Vương ở Triết Giang
Điện Xá Lợi Chùa A Dục Vương ở Triết Giang
A DỤC VƯƠNG TỰ

A
29
này được sửa lại và đổi tên làDục Vương
Thiền Tự, là sơn môn thứ năm trong năm
sơn môn của Thiền tông Trung quốc. Hiện
nay, còn điện Xá lợi, điện Thiên vương,
Đại hùng bảo điện, v.v... Điện xá lợi có khắc
bia gác Thần khuê, bài minh suối Diệu hỉ,
và bia ruộng thường trụ chùa A dục vương
khắc vào đời Đường...
Ngoài ra, ở Qua châu, Thanh châu,
huyện Bồ phản tỉnh Hà đông, Tinh châu
v.v... cũng có chùa A dục vương. [X.
Lương cao tăng truyện Q.13; Pháp uyển
châu lâm Q.31; Thích thị kê cổ lược Q.4;
Cổ kim đồ thư tập thành chức phương
điển 979].
A DUY LA ĐỀ THẾ GIỚI
A duy la đề, Phạm: Abhirati. Tên cõi
Tịnh độ của đức Phật A súc. Cũng gọi A tỉ
la đề thế giới. Dịch ý là thế giới hoan hỉ, thế
giới diệu lạc, thế giới diệu hỉ. Thế giới ở
phương đông. A duy, có nghĩa không sánh
được, thù thắng. La đề, có nghĩa là mừng
vui. Cứ theo kinh A súc Phật quốc quyển
thượng phẩm Phát ý thụ tuệ và phẩm Thiện
khoái chép, thì cách đây một nghìn cõi Phật
về phía đông, có thế giới tên là A tỉ la đề,
đức Phật ở cõi ấy hiệu là Đại mục Như lai
vô sở trước đẳng chính giác, đang nói pháp
cho các Bồ tát. Bấy giờ có bồ tát A súc
được đức Đại mục Như lai thụ kí sau này sẽ
thành Phật, thế giới tên là A tỉ la đề. Người
ở thế giới này đều làm việc lành, mặt đất
bằng phẳng, cây mọc um tùm, không cây
nào cao, không cây nào thấp, không có gò
đống, hang hốc, cũng không có sỏi đá, núi

lở. Người ở cõi Phật này, đều không có vẻ
hung ác, cũng không ai xấu xí. [X. kinh Đại
bảo tích quyển 19 phẩm Phật sái công đức
trang nghiêm; kinh Bi hoa Q.4; kinh Duy
ma Q.hạ phẩm Kiến a súc Phật]. (xt. A Súc
Phật).
A ĐÀ NA THỨC
Cũng gọi Đà na thức. A đà na, Phạm:
Àdàna, các nhà dịch mới dịch ý là chấp,
chấp trì, chấp ngã, và cho nó là tên khác
của thức thứ tám. Các nhà dịch cũ thì dịch
là vô giải, và cho đó là tên khác của thức
thứ bảy.
1. Tên khác của thức thứ tám. Vì thức
này là thức gốc giữ gìn cảm quan, thân thể,
không để hư nát. Hơn nữa, thức này nắm
giữ hạt giống của các pháp, không để mất
mát. Lại vì nó nắm giữ chính nó, làm cho
sự kết sinh nối nhau liên tục, bởi thế gọi là
Chấp trì thức (thức nắm giữ). Các nhà dịch
mới của tông Pháp tướng, như ngài Huyền
trang, Khuy cơ v.v... cho thức A đà na là
cái thế lực nắm giữ nghiệp thiện ác và thân
thể hữu tình, không để hư hoại, vì thế cho
nó là tên khác của thức A lại da thứ tám.
2. Là tên khác của thức Mạt na thứ
bảy. Vì thức A đà na nắm giữ hạt giống và
thân thể hữu tình, còn thức Mạt na thì
thường tương ứng với bốn phiền não căn
bản ngã là: si, ngã kiến, ngã mạn, ngã ái,
đồng thời, thường lấy kiến phần của thức
A lại da thứ tám làmta, của ta mà chấp
chặt lấy. Ý nghĩa mà thức A đà na và thức
Mạt na biểu thị thực ra là giống nhau, cho
nên các nhà dịch cũ thuộc các tông Địa
luận, Nhiếp luận, Thiên thai v.v... mới cho
thức A đà na là tên khác của thức Mạt na
thứ bảy nắm giữ thức A lại da làm tự ngã.

Thức này còn được dịch là vô minh
thức, nghiệp thức, chuyển thức, hiện thức,
trí thức, tương tục thức, vọng thức, chấp
thức, phiền não thức, nhiễm ô thức v.v...
[X. kinh Giải thâm mật Q.1 phẩm Tâm ý
thức tướng; Nhiếp đại thừa luận bản
Q.thượng; luận Thành duy thức Q.3; Đại
thừa nghĩa chương Q.3; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.5].
A ĐÀ NA THỨC

A
30
A ĐẠO
Vị tăng đời Đông Tấn. Năm sinh năm
mất và quê quán đều không rõ. Có thuyết
nói ngài là người Thiên trúc, cũng có thuyết
bảo là người Cao cú li. Phong nghi của ngài
khác thường, đặc biệt thần biến rất lạ lùng,
trong khi ngài giảng kinh thường có mưa
hoa. Năm Ninh khang thứ 2 (374) đời Đông
Tấn, ngài đến nước Cao cú li, năm sau, vua
Tiểu thú lâm cất chùa Y phất lan mời ngài
ở. Phật giáo Triều tiên được truyền bá rộng,
bắt đầu từ đó. Những sự tích khác về ngài
không được rõ. [X. Tam quốc di sự Q.3;
Hải đông cao tăng truyện Q.thượng].
A ĐẶC MAN
Phạm:Àtman. Thuật ngữ triết học Ấn
độ và là thuật ngữ đặc biệt của triết học
Upanisad và pháiVedànta, dùng để biểu
thị“tự ngã”, “thần ngã”. Thuật ngữ này
do động từ“van”(hô hấp) trong tiếng Phạm
chuyển thành. Vì cho hô hấp là nguồn gốc
của mạng sống, nên tiến bước nữa lấy tự
ngã (àtman) làm trung tâm thống nhiếp cá
nhân. Tự ngã này, người phàm ai cũng có
đủ và cùng một tính chất vớiPhạm (Brahman)
là nguyên lí của vũ trụ, do đó nảy
sinh tư tưởng “Phạm Ngã Nhất Như”. Tư
tưởng này có ảnh hưởng rất lớn đối với Bà
la môn giáo cũng như với các nhà tư tưởng
tự do. Đối với phái Tăng khư da, tự ngã này
là một nguyên lí tinh thần thuần túy, gọi là
puruwa, khác với tự nhiên và phái này dựa
vào đó mà thành lập Nhị nguyên luận.
Trong Phật giáo, nhằm đối lại với tự ngã
nên chủ trương Vô ngã(Phạm: anàtman;

Pàli: anattà). Luận vô ngã này được xây
dựng trên nền tảng của đạo lí: các pháp
duyên sinh vô thường. Hết thảy sự vật đều
không có thực thể tồn tại một cách cố định,
mà luôn luôn thay đổi. Có thể nói, tất cả
những cái tồn tại đều thuộc về nhân duyên
sinh nhân duyên diệt (quan hệ nương vào
nhau, liên quan với nhau), vì thế nên gọi là
vô ngã. Nhưng vì chúng sinh chấp ngã, ngã
sở, mê mất chân lí, nên phải chịu sống chết
vòng quanh. Bởi vậy, đức Thế tôn nêu cao
đạo lí vô ngã, khiến chúng sinh hiểu rõ vô
ngã, mới có thể giải tỏa mê lầm, phá tan
chấp trước, trừ bỏ chướng ngại để được giải
thoát. Bồ tát chứng được vô ngã, có thể
dùng“tam luân thể không, ”
mà thực hành sáu độ muôn hạnh một cách
tự tại không ngại.
A ĐỀ MỤC ĐA CA HOA
A đề mục đa ca, Phạm: Atimuktaka.
Cũng gọi A đề mục đắc ca hoa. Dịch ý là
long thỉ hoa, cự đằng. Tên khoa học:
Gaertncra racemosa.
Thông thường được
xếp vào loại cây leo.
Hoa nở màu trắng
hoặc màu đỏ, rất
thơm, hạt có thể được
ép lấy tinh chất để làm
dầu thơm. Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 8 bảo loại thực vật
này còn được gọi làcự đằng tử,tức là vừng
(mè), dịch cũ dịch làthiện tư di hoa. [X.
Tuệ lâm âm nghĩa Q.27].
A ĐỀ PHẬT ĐÀ
Phạm: Àdi-buddha, tên Tây tạng:
Chos-ki da-po#i sas-rgyas. Dịch ý là
Bản sơ giác giả, Đệ nhất giác giả(bậc giác

ngộ đầu tiên, bậc giác ngộ bậc nhất).
Bản Phật bản sơ do Mật giáo Tây tạng
phụng thờ. Phái cũ của Mật giáo Tây tạng
cho vị Phật này là Phổ hiền (Phạm:
Samantabhadra, Tạng: Kun-tu-bza-
Hoa A Đề Mục Đa Ca
A ĐẠO

A
31
po=pháp thân chí thiện) do đức Phật Tì lô
giá na hóa sinh, cũng tức là pháp thân Phổ
hiền (Phạm: Dharmakàya-samantabhadra)
để tăng thêm lòng sùng kính.
Phái mới thì cho vị Phật này là thân cùng
một thể không hai củaBạt chiết ra đà la
(Phạm:Vajradhara, Kim cương trì) và Bạt
chiết ra tát đóa (Phạm:Vajrasattva, Kim
cương tát đóa).
Kim cương trì có các tên gọi khác là:
Tối thắng Phật, Tối thượng thắng giả, Nhất
thiết bí mật chủ, Chư như lai đô thống, Vô
thủy vô chung giả v.v... Kim cương tát đóa
cũng có những tên khác là: Tối thượng trí,
Thượng thủ, Ngũ thiền na phật thống lãnh
v.v... A đề phật đà là bậc có đủ ba đức Đại
giác, Vô thượng, Đại tự tại; không đầu không
cuối, không giới hạn, không biên tế, có thể
biến khắp mười phương, hết thảy muôn vật
đều do A đề phật đà tạo ra, nương vào năng
lực của Ngài mà hiển hiện. Ngài có đủ năm
thể, năm trí, năm kiến. Ngài tạo ra hết thảy
Phật, thống lãnh Ngũ thiền na phật. Tịnh
độ của Ngài là trời Sắc cứu kính (#og-min).
[X. Phật thuyết tối thượng căn bản đại lạc
kim cương bất không tam muội đại giáo
vương kinh Q.7; E. Schlagintweit: The Buddhism
in Tibet; L. A. Waddell: The Buddhism
of Tibet, or Lamaism].
A ĐỀ SA (982-1054?)
Phạm:Atiza, tên Tây tạng:Phul-byu.
Cũng gọi A để giáp, A để sa, A thông sa.
Tổ khai sáng phái Ca đương (Phạm: Bka#-
gdam-pa) của Phật giáo Tây tạng, người
nước Tát hạ (Zahora) đông Ấn độ, con thứ

của vua Thiện tường (Tạng:Dge-a#i-dpa),
vốn tên là Nguyệt tạng. Hai mươi chín tuổi,
ngài theo Luật sư Giới hộ (Phạm:
Zìlarakwita) xuất gia. Sau khi xuất gia, ngài
học rộng các kinh điển của Đại chúng bộ,
Thượng tọa bộ, Chính lượng bộ, Nhất thiết
hữu bộ và Mật giáo. Pháp danh ngài là Cát
tường nhiên đăng trí (Phạm:
Dìpakarazrìjĩàna, cũng gọi Nhiên đăng
cát tường trí). Ngài từng tham học các đại
sư Mạt để nhã na bồ đề(Phạm:Matijĩàna
bodhi), Trí tường hữu, Pháp hộ (Phạm:
Dhar-marakwita), A phạ đô để ba (Phạm:
Avadhùtipa), Bảo sinh tịch tĩnh (Phạm:
Ratnakaràsantipa), Tiểu cô tát lê, Nhật tỉ
khô cử (Tạng: Rigs-pa#i khu-byug). Sau,
ngài đến chùa Siêu giới (Phạm:
Vikramazìla) ở nước Ma yết đà giảng dạy
về Đại tất địa và các học thuyết Đại thừa.
Năm 1083 Tây lịch, nhận lời mời của
vua Tây tạng là A lí trí quang và Bồ đề
quang, ngài rời Ma yết đà đi Tây tạng. Bấy
giờ, tín đồ Phật giáo Tây tạng đều tu theo tà
pháp, không trọng đức hạnh, ngài bèn soạn
sách, lập thuyết nhằm khôi phục nền Phật
giáo Ấn độ chân chính, chấn hưng giới luật,
thống nhất Phật giáo Tây tạng, sáng lập phái
Ca đương, đi giáo hóa khắp xứ Tây tạng,
cứu vãn phong tục đồi trụy, đặt ra phép tắc
mới, bộ mặt
Phật giáo Tây
tạng nhờ đó
thay đổi hoàn
toàn. Trong
thời gian ấy
ngài phiên dịch
kinh điển và
soạn thuật,

hình thành
cuộc phục
hưng Phật giáo
Tây tạng trước kia chưa từng có. Về sau,
ngài nhập tịch ở chùa Nhiếp đường (Phạm:
Sĩi-tha) phía tây nam Lạp tát (Lhasa), thọ
73 tuổi.
Những kinh điển do ngài dịch gồm có:
luận Nhị vạn quang minh, Nhiếp Đại thừa
luận thích, luận Phân biệt nhiên, Thừa bảo
tính luận thích. Ngài soạn thuật hơn ba mươi
A Đề Sa
A ĐỀ SA

A
32
bộ, như: luận Bồ đề đạo đăng, kinh Thập
bất thiện nghiệp đạo, Hành tập đăng, luận
Nhập nhị đế, Trung quán giáo thụ, Vô cấu
bảo thư hàn...tất cả hơn 30 bộ. Trong số
này, luận Bồ đề đạo đăng là trọng yếu hơn
cả. Tác phẩm này đã được sư Pháp tôn
dịch ra Hán văn và xuất bản vào năm
1978.
Về phương diện tu hành, Ngài cực lực
đề xướng gồm tu giữ giới, Thiền định và
quán pháp. Ngài còn lập giáo phán “Tam
sĩ giáo” (Tạng: skyed-bus gum-gyi lamgyi
rim-pa), chủ trương tu tập theo thứ tự
phù hợp với ba căn thượng, trung, hạ. Ngoài
ra, ngài đặc biệt tôn sùng tín ngưỡng hóa
thân Văn thù. Trong việc dạy học, truyền
đạo, vì ngài đặc biệt coi trọng“nghiệp quả”,
nên người đời còn tôn xưng ngài là“Nghiệp
quả luận sư”.
Ngài suốt đời giáo hóa, đệ tử học pháp
rất đông, những người nổi tiếng hơn cả thì
có: Khố đốn (Tạng:Khu-ses-rab brtsonhgrub),
Nặc khố (Tạng: Rnog bloldanses-
rab), Lạc mẫu đông (Tạng:
Hbrom-ston) v.v... Trong tư tưởng Phật
giáo, ngài một mực phản đối việc trước nay
lấy luận Trung quán của bồ tát Long thụ
làm trào lưu chủ yếu của tư tưởng đương
thời, mà cổ xúy tư tưởng Du già của bồ tát
Di lặc.
Giáo nghĩa của Phật giáo Tây tạng vốn
rất đơn điệu, sau khi được tư tưởng mới này
khích thích, thì ngoài phái Ca đương đã
sẵn có, còn chia ra phái Tát ca (Tạng:
Saskya-pa) và phái Ca nhĩ cư (Tạng: Bka#-

bagyud-pa).
Trong các đệ tử, sư Lạc mẫu đông kế
thừa thuyết của ngài, mở rộng giáo thuyết
của phái Ca đương, có ảnh hưởng rất lớn
đối với các phái Phật giáo Tây tạng phát
triển sau này. Ngài Tông khách ba khai sáng
phái Ngạch nhĩ đức (Tạng: Dge-lugs-pa)
lấy giáo nghĩa do ngài A đề sa đề xướng
làm trung tâm, vì thế nên phái Ngạch nhĩ
đức còn được gọi là phái Ca đương mới. [X.
Đa la na tha Ấn độ Phật giáo sử; Lạt ma
giáo sử lược (Trần thiên âu); Biên cương
chính giáo chi nghiên cứu (Hoàng phấn
sinh); Tây tạng Phật giáo sử (Thánh
nghiêm); Tây tạng Phật giáo đích Ca đương
phái (Hiện đại Phật giáo học thuật tùng san
75); Tây tạng Phật giáo (Trúc tùng đơn
truyện)].
A ĐỂ LI TIÊN
A để li, Phạm:Atri. Cũng gọi A điệt lí,
A để lệ. Dịch ý là người tham ăn. Tên một
vị tiên ở Ấn độ thời xa xưa, hoặc là một
trong chín người con của Phạm thiên, một
trong bảy ngôi sao trong chòm sao Bắc đẩu.
Những ghi chép về vị tiên này, thấy rải rác
trong các kệ tụng của Hỏa thiên, Đế thích
thiên, A thấp bà nị (Phạm: Azvinì) và Tì
thủ đề bà (Phạm:Vizvadeva) trong kinh
điển Phệ đà. Bí tạng kí và Chư thuyết bất
đồng kí quyển 10 nói, vị tiên này là quyến
thuộc của Hỏa thiên. Trong Hiện đồ mạn
đồ la không có tượng của vị tiên này, chỉ
có Bí tạng kí thì nói vị tiên này tay trái cầm
bình nước, tay phải úp vào mình. [X. Thai
tạng giới thất tập Q.trung; A sa phọc sao
Q.125].
A ĐỊA CÙ ĐA
Phạm:Atikùỉa. Dịch ý là Vô cực cao.

Vị tăng dịch kinh ở đời Đường. Người trung
Ấn độ, năm sinh năm mất không rõ. Năm
Vĩnh huy thứ 3 (652) đời vua Cao tông
nhà Đường, ngài vào kinh đô Trường an,
được vua mời ở chùa Từ ân. Đáp lời thỉnh
cầu của sa môn Ngạn tông, Lí thế tích, tăng
tục gồm hai mươi tám người, ngài lập đàn
Đà la ni phổ tập hội ở viện Phù đồ, chùa
Tuệ nhật. Sa môn Huyền khải v.v... thỉnh
A ĐỂ LI TIÊN

A
33
ngài dịch điển tích của pháp hội, thành là
Toát yếu sao dịch tập 12 quyển, tức là kinh
Đà la ni tập hiện nay. [X. Khai nguyên thích
giáo lục Q.8; Tống cao tăng truyện Q.2;
Lục học tăng truyện Q.2; Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục].
A ĐIỂM BÀ SÍ LA QUỐC
A điểm bà sí la, Phạm: Àtyanabakhela,
Auduôbaỉira. Một nước xưa ở tây Ấn độ.
Thủ đô là Cát tệ thấp phạt la (Phạm:
Khajisvara). Theo Đại đường tây vực kí
quyển 11, nước này chu vi hơn năm nghìn
dặm, kề sông Tín độ, gần biển, phong tục
chất phác, sùng kính Tam bảo, có hơn tám
mươi ngôi chùa, hơn năm nghìn vị tăng,
phần nhiều học pháp của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Thủa xưa, đã nhiều lần đức Phật
đến nước này giáo hóa. [X. A. Cunningham:
The Ancient Geography of India; S. Beal:
Buddhist Records of the Western World,
Vol.II].
A ĐIÊN ĐỂ CA
Phạm:Àtyantika. Dịch ý là rốt ráo. Là
một trong các loài hữu tình vô tính, nghĩa
là rốt ráo không có tính thành Phật. Là tên
gọi khác của Nhất xiển đề. Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu quyển thượng
phần đầu (Đại 43, 610 hạ) nói: “A điên để
ca, hàm ý rốt ráo, nghĩa là rốt ráo không có
tính Niết bàn”.
A điển để ca có lẽ là tiếng dịch âm lầm
củaaitthaôtvika là chữ cùng loại với tiếng
Phạmicchantika (nhất xiển đề). [X. Đại
trang nghiêm luận kinh Q.1; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23] (xt. Nhất Xiển Đề).

A ĐỒ BÀN ĐA
Phạm: Alaka, Alakamanda. Pàli:
Àơakamandà.Bài tựa kinh Di lan đà vương
vấn (Pàli: Milindapaĩhà, Hán dịch: Na
tiên tỉ khưu kinh) ca ngợi sự phồn vinh của
thủ đô nước Hi lạp là Sa ca la như sau:
“Thức ăn uống ngon lành, các loại thực
phẩm phong phú, như ở châu Bắc câu lô,
lúa gạo đầy đủ, hệt như đô thành A đồ bàn
đa trên cõi trời”.A đồ bàn đa là đô thành
của thầnTài bảo (Phạm:Kuvela, thần thoại
Phật giáo gọi là Tì sa môn, Phạm:
Vaizvaraịa, Pàli: Vessavaịa, dịch âm:
Tì sa môn, Bệ sa môn, Bệ thất la bại nang,
dịch ý là Đa văn - Nghe nhiều, Phổ văn -
Nghe khắp) trong thần thoại của Ấn độ xưa.
Kinh Đại bát niết bàn (Pàli: Mahàparinibbàna-
suttanta) trong Trường bộ kinh
16 khen ngợi thành Câu thi na ra (Pàli:
Kusinàrà) như sau: “A nan! Câu thi na ra
này là kinh đô của vua Đại thiện kiến, tên là
Câu xá bà đề (Pàli: Kusàvàtì (...). A nan!
Cũng như thành A đồ bàn đa của các người
trời, phồn vinh giàu có, nhân dân đông đúc,
dân chúng đến họp, thức ăn dồi dào”. [X.
Kinh Đại thiện kiến vương (Pàli: Mahàsudassana-
suttanta); kinh A tra nẵng chi
(Pàli: Àỉànàỉiya-suttanta); kinh Khởi thế
Q.2].
A GIÁ NHẤT NGHỄ
Chỉ dáng mạo của Bất động minh vương,
mắt trái nhắm, mắt phải mở liếc nhìn. Tên
Phạm của Bất động minh vương là Acala,
dịch âm A giá la, gọi tắt là A giá. Nhất nghễ:
một mắt liếc nhìn,có nghĩa là mắt trái của
Minh vương bị chột.
Bất động minh vương nhắm mắt trái là
biểu thị sự mê mờ của thế giới sống chết;

mắt phải liếc nhìn, biểu thị dứt trừ một hoặc
(phiền não) trong căn bản vô minh, hay
biểu thị soi rọi nhơ sạch không hai, tà chính
như một, hay biểu thị hết thảy chúng sinh
đều hòa vào một lí chữ A. Bí tạng bảo thược
A GIÁ NHẤT NGHỄ

A
34
quyển 1 (Đại 77, 363 thượng) nói: “A giá
nhất nghễ, gió nghiệp thọ không lay động”.
[X. kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên]. (xt. Bất
Động Minh Vương).
A GIÀ ĐÀ DƯỢC
A già đà, Phạm:Agada. Cũng gọi A yết
đà, A kiệt đà. Nguyên ý là mạnh khỏe, sống
mãi không chết, không đau ốm, trừ bỏ hết,
vô giá, sau được dùng để gọi tên thuốc, đặc
biệt chỉ thuốc giải độc. Thuốc a già đà cũng
gọi là thuốc không chết, thuốc tiên. Thuốc
này rất hay, có giá trị vô lượng, uống vào
có thể trừ khử hết mọi bệnh. Phương pháp
bào chế thuốc này được ghi rõ trong kinh
Đà la ni tập quyển 8. [X. kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.18 phẩm
Liên hoa đính a già đà; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
A GIÀ SẮC
Cũng gọi A ca sắc. A già, Phạm: agha.
Bao hàm hai nghĩa trái nhau.
1. Nghĩa tích tập, rất chướng ngại. Chỉ
sự tích tập những vật chất (sắc pháp) có
hình tướng và thô tạp, một mặt chúng bị
các thứ vật chất khác làm chướng ngại, mặt
khác chúng cũng lại gây chướng ngại cho
các thứ vật chất khác. Theo nghĩa này, thì
sắc của“hư không giới” lấy sáng, tối làm
thể tính, phải tiếp cận với sắc a già vốn có
tính chướng ngại, thì mới có thể cấu thành
ý nghĩa vật chất tồn tại được. Bởi vì, nếu
đứng về mặt trạng thái tồn tại của vật chất
mà nói, thì trong thế gian tuyệt không có
một vật gì tồn tại một cách đơn độc cả,
như một cái cây, một trái núi, cho đến nhỏ

như một hạt bụi, nếu không tiếp cận hư
không, mà chỉ gần sát các vật chất khác,
thì cây, núi, bụi lại có thêm các vật chất
khác gần sát, chứ không còn là trạng thái
cây, núi, bụi như trước nữa. Duy chỉ tiếp
cận hư không, mới có thể giữ lại và hiển
hiện rõ cái trạng thái vật chất nguyên gốc.
Cây, núi, bụi nói trên tức làsắc a già có đủ
tính chướng ngại, còn sắc hư không giới
thì gần sát với sắc a già, vì thế gọi là sắc gần
với sắc a già (Phạm:agha-sàmantaka).
2. Nghĩa không ngại, nghĩa này trái lại
với nghĩa trên, chỉ cho sắc hư không giới
không có hình tướng và rất nhỏ nhiệm,
không bị bất cứ thứ vật chất nào làm trở
ngại, cũng không cấu thành chướng ngại
đối với bất cứ thứ vật chất nào khác. Sắc
hư không giới này thế tất phải gần gũi với
các vật chất khác có tính chướng ngại, cho
nên gọi là Lân a già sắc, nghĩa là sắc a già
gần sát vật chất có tính chướng ngại. [X.
luận Câu xá Q.1; Câu xá thích luận Q.1;
Câu xá luận quang kí Q.1; Câu xá luận bảo
sớ Q.1 hạ; Huyền ứng âm nghĩa Q.24].
A HÀM
Phạm,Pàli: Àgama. Cũng gọi A cấp
ma, A già ma, A hàm mộ, A hàm. Dịch ý là
Pháp qui, Pháp bản, Pháp tạng, Giáo pháp,
Giáo phần, Chủng chủng thuyết, Vô tỉ pháp,
Truyền giáo, Tịnh giáo, Thú vô, Giáo,
Truyền, Qui, Lai, Tạng.
Gần đây, các học giả lại giải thích nghĩa
A hàm là Lai trước, Thú qui, Tri thức,
Thánh ngôn, Thánh huấn tập, Kinh điển
v.v... Tức chỉ cho những giáo thuyết được
truyền thừa, hoặc các Thánh điểndo những
giáo thuyết tập thành. A hàm thông thường
chỉ bốn bộ A hàm hoặc năm bộ A hàm

Thánh điển của Phật giáo nguyên thủy.
Các bộ luận giải thích về A hàm gồm
có: luận Du già sư địa quyển 85, Dị bộ tông
luân luận thuật kí, Thành duy thức luận
thuật kí quyển 4 phần đầu, Câu xá luận
quang kí quyển 28, Huyền ứng âm nghĩa
quyển 23, quyển 25, Du già luận kí quyển 6
A GIÀ ĐÀ DƯỢC

A
35
thượng, Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18, quyển
26, quyển 51, Hi lân âm nghĩa quyển 8, Viên
giác kinh đại sớ sao quyển 4 phần trên, v.v...
Những luận nêu trên đều giải thích A hàm
làgiáo pháp được truyền thừa.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 thì cho
A hàm là nghĩa dung chứa, tụ tập. Nhưng
đây có thể là chỉ cho tiếngPàli nikàya có
nghĩa tập hội hoặc toản tập, chứ không phải
giải thíchàgama. Pháp hoa luận sớ quyển
trung có nêu ra thuyết của ngài Đạo an đời
Đông Tấn, giải rằng: A hàm là thú vô, vì
tất cả pháp đều qui về phápKhông rốt ráo.
Trong bài Tựa kinh A hàm, ngài Tăng triệu
giải thích A hàm là pháp qui. Có thể nói,
tất cả sự giải thích trên đây đều không đúng
với ý chính của chữ A hàm.
Bởi vì A hàm là giáo pháp được truyền
thừa, sau khi đức Phật nhập diệt mới lần
lượt được kết tập, thành nội dung của tạng
Tu đa la (Phạm: Sùtrànta-piỉaka, tạng
kinh) trong ba tạng, chia làm bốn A hàm
hoặc năm A hàm. Trong đây, bốn A hàm
tức là: Trung a hàm, Trường a hàm, Tăng
nhất a hàm, Tạp a hàm (hoặc Tương ứng)
mà kinh Bát nê hoàn quyển hạ, Hữu bộ tì
nại da tạp sự quyển 39, luận Đại trí độ quyển
2, luận Du già sư địa quyển 85, Soạn tập
tam tạng và Tạp tạng truyện v.v... đã đề
cập đến.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 1 phẩm
Tựa, kinh Đại bát niết bàn, bản Bắc, quyển
13, kinh Đại thừa đại tập địa tạng thập luận
quyển 2 v.v... cũng có ghi tên của bốn A
hàm.

Về năm A hàm, thì Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 1, Đại a la hán nan đề mật đa
la sở thuyết pháp trụ kí v.v... ghi là: Trường
a hàm, Trung a hàm, Tăng thuật đa (Tương
ứng), Ương quật đa la (Tăng nhất) và Khuất
đà ca (Tạp loại). Luật Ngũ phần quyển 30,
luật Ma ha tăng kì quyển 32, luật Tứ phần
quyển 54, luận Phân biệt công đức quyển 1
trung, v.v... gọi Khuất đà ca a hàm trong
năm A hàm là Tạp tạng. Năm A hàm này
tương đương với năm bộ kinh (paĩcanikàya)
trong kinh Phật bằng tiếngPàli.
Theo Tì nại da tiểu phẩm (Vinaya
cùơavagga), Nhất thiết thiện kiến
(Samanta-pàsàdikà I) và bài Tựa của
Trường bộ kinh chú (Sumaígala-vilàsinì),
thì năm bộ kinh là: Dìgha-nikàya,
Majjhima-nikàya, Saô-yutta-nikàya,
Aíguttara-nikàya và Khuddaka-nikàya,
tương đương với năm bộ A hàm: Trường,
Trung, Tương ứng, Tăng chi và Tiểu bộ
kinh hiện nay.
Về sự truyền thừa A hàm, thì bài tựa
Trường bộ kinh chú cho biết: sau đại hội
kết tập lần thứ nhất, Trường bộ kinh do hệ
thống A nan, Trung bộ kinh do hệ thống
Xá lợi phất, Tương ứng bộ do hệ thống Đại
ca diếp, Tăng chi bộ do hệ thống A na luật
lần lượt truyền thừa.
Theo luận Dị bộ tông luân, luận Câu
xá quyển 29, Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 2 của ngài Vô tính, luận Thành duy
thức quyển 3 v.v... thì A hàm do các bộ phái
truyền thừa tựa hồ không giống nhau. Theo
Pháp hoa kinh huyền tán quyển 1 phần đầu
của ngài Khuy cơ, Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương quyển 4 phần cuối, Hoa nghiêm
kinh sớ sao huyền đàm quyển 8 của ngài

Trừng quán, thì bốn bộ A hàm và luật Ma
ha tăng kì đều do Đại chúng bộ truyền. Còn
Câu xá luận kê cổ quyển thượng của ngài
Pháp chàng, thì cho Trung a hàm và Tạp a
hàm là do Tát bà đa bộ truyền, Tăng nhất a
hàm do Đại chúng bộ truyền, Trường a hàm
do Hóa địa bộ truyền, Biệt dịch tạp a hàm
do Ẩm quang bộ truyền. Nhưng thuyết này
cũng chưa chắc đã đúng. Tóm lại, A hàm là
do các bộ phái đều tự truyền thừa riêng,
nhưng sau khi kinh điển Đại thừa phát đạt,
so với A hàm, mới cho A hàm là tên gọi
khác của kinh điển Tiểu thừa.
A HÀM

A
36
Lại theo luận Đại trí độ quyển 33, quyển
49, quyển 100, thì tên gọi A hàm cũng chung
cho cả Đại thừa, cho nên trong kinh Đại
ban nê hoàn quyển 6 mới có từ ngữ
“Phương đẳng a hàm”. Phương đẳng a hàm
tức là chỉ kinh điển Đại thừa. [X. Du già
luận kí Q.22 thượng; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24; Hi lân âm nghĩa Q.8; Phiên phạm
ngữ Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.9; Dị bộ
tông luân luận thuật kí phát nhẫn
Q.thượng; Nguyên thủy Phật giáo thánh
điển chi tập thành đệ nhị chương đệ tam
tiết, đệ tứ tiết, đệ thất chương (Ấn thuận)].
(xt. A Hàm Kinh).
A HÀM BỘ
Tên gọi chung những kinh điển Tiểu
thừa được thu vào Đại tạng kinh. A hàm
bộ nguyên là tên gọi chung các giáo pháp
do đức Phật nói. Về sau, Phật giáo Đại thừa
dấy lên khoảng trước hoặc sau kỉ nguyên
Tây lịch, thì kinh điển Đại thừa cũng được
thành lập. Từ đó, đối lại với kinh điển Đại
thừa, hễ kinh nào có tên là A hàm đều
được xem là kinh điển Tiểu thừa, A hàm
bộ do đó trở thành tên khác của kinh điển
Tiểu thừa.
Về nội dung của A hàm bộ, cách gọi
của Phật giáo Nam, Bắc truyền có khác
nhau: Phật giáo Bắc truyền gọi chung bốn
A hàm Trường, Trung, Tạp, Tăng nhất là
A hàm bộ; Phật giáo Nam truyền, ngoài bốn
A hàm, gọi Tạp bộ là Khuất đà ca (Pàli:
Khuddaka) a hàm, đó là năm A hàm. Khai
nguyên thích giáo lục quyển 13 nêu ra, kinh
Tiểu thừa kép, đơn và hợp dịch gồm 153

bộ, 394 quyển. Mục lục Đại tạng đời Minh
nêu, A hàm bộ Tiểu thừa có 137 bộ.
A HÀM KINH
A hàm, Phạm,Pàli: Àgama. Cũng gọi
A cấp ma, A già ma, A hàm mộ, A hàm.
Dịch ý là Pháp bản, Tịnh giáo, Qui, Pháp
qui, Pháp tạng, Tạng, Giáo pháp, Truyền
giáo, Thú vô, Giáo, Truyền, Lai. A hàm,
chỉ cho giáo pháp được truyền thừa, hoặc
là Thánh điển truyền thừa giáo pháp của
đức Phật. Có khi nó cùng nghĩa với “Pháp”
(Phạm: dharma). Gọi A hàm là “kinh A
hàm” là do thói quen xưa nay của người
Trung quốc.
Ở thời đại Phật giáo nguyên thủy, các
vị đệ tử Phật và tín đồ, thường dùng thể
thơ hoặc những đoạn văn xuôi ngắn gọn,
hoặc dùng phương thức truyền miệng lẫn
nhau, để ghi nhớ và truyền thừa những
giáo pháp đã được nghe đức Phật nói. Nói
cách khác, cái căn cứ ghi nhớ của những
người truyền thừa ấy, chính là giáo thuyết
khái quát của đức Phật. Lại vì các đệ tử
Phật tiếp thu không giống nhau, nên mới
có những tư tưởng khác nhau. Bởi thế,
đến khi giáo đoàn được thành lập, thì giáo
thuyết của đức Phật phải được chỉnh lí và
thống nhất như thế nào, đã trở thành một
việc tất yếu. Kết quả, giáo thuyết của đức
Phật dần dần được đầy đủ hoàn bị, rồi
cũng dần dần phát triển thành một hình
thức văn học nhất định và, cuối cùng, trở
thành Thánh điển. Đó là nguyên do từ
đâu có kinh A hàm.
Kinh A hàm được thành lập vào thời
nào? Vấn đề này phải lần theo thứ tự của
các kì kết tập kinh điển mà bàn, thì mới rõ
được:

1. Sau khi đức Phật nhập diệt, vào mùa
hạ (an cư) đầu tiên, năm trăm vị A la hán
họp tập ở hang đá Thất diệp, phía ngoài
thành Vương xá. Ngài Đại ca diếp được
suy tôn làm Thượng thủ, cử hành kết tập
lần thứ nhất, do ngài A nan tụng lại Pháp
(Kinh), ngài Ưu ba li tụng lại Luật. Đây là
lần kết tập nổi tiếng trong lịch sử và
thường được gọi là“Ngũ bách kết tập”
A HÀM BỘ

A
37
(nghĩa là lần kết tập có năm trăm vị A la
hán tham dự).
2. Sau đức Phật nhập diệt khoảng một
trăm năm, bảy trăm vị tỉ khưu hội họp tại
thành Tì xá li, ngài Da xá được bầu làm
Thượng thủ, cử hành kết tập lần thứ hai.
Lần kết tập này chủ yếu là tụng lại tạng Luật.
Đây cũng là lần kết tập trứ danh và thường
được gọi là“Thất bách kết tập” (cuộc kết
tập có bảy trăm vị tỉ khưu tham dự).
3. Sau đức Phật nhập diệt khoảng hai
trăm ba mươi sáu năm, tức vào thời vua A
dục, ở thành Hoa thị, dưới sự chủ tọa của
ngài Mục kiền liên tử đế tu, cuộc kết tập
lần thứ ba đã được tổ chức và, đến đây, ba
tạng giáo pháp mới được hoàn thành.
4. Sau Phật nhập diệt bốn trăm năm, ở
nước Ca thấp di la, dưới sự hộ trì của vua
Ca nị sắc ca, Hiếp tôn giả và ngài Thế hữu
được suy tôn làm Thượng thủ, cử hành kết
tập lần thứ tư. Lần kết tập này chủ yếu là
làm Luận để giải thích ba tạng.
Tóm lại, kinh A hàm được tụng lại trong
lúc kết tập lần thứ nhất, từ lần kết tập thứ
hai về sau, tức khoảng thế kỉ thứ III trước
Tây lịch, là thời kì kinh A hàm chính thức
được thành lập.
Về hình thức văn học của kinh A hàm,
thì chia làm hai loại: chín thể tài, mười hai
thể tài. Chín thể tài gồm có: Kinh, Trùng
tụng, Kí thuyết, Kệ tụng, Cảm hứng kệ, Như
thị ngữ (Bản sự), Bản sinh, Phương quảng,
Vị tằng hữu pháp. Mười hai thể tài gồm
chín loại trên đây, cộng thêm Nhân duyên,
Thí dụ, Luận nghị, thì thành mười hai thể

tài.
Chín thể tài được thành lập sớm hơn
mười hai thể tài, nhưng về bộ loại văn học
của Thánh điển Phật giáo, thì lấy mười hai
thể tài làm luận cứ nhất định.
Sau đức Phật nhập diệt một trăm năm,
giáo đoàn thống nhất của Phật giáo nguyên
thủy, bị phân hóa thành Thượng tọa bộ và
Đại chúng bộ. Về sau lại chia nhỏ ra thành
hai mươi bộ phái Tiểu thừa và mỗi bộ phái
đều có kinh tạng truyền thừa riêng của mình.
Theo những tư liệu hiện nay cho thấy, lúc
bấy giờ, ít ra cũng còn tồn tại các kinh điển
do Thượng tọa bộ phương Nam, Hữu bộ,
Hóa địa bộ, Pháp tạng bộ, Đại chúng bộ,
Ẩm quang bộ và Kinh lượng bộ truyền.
Nhưng cho đến ngày nay,chỉ có kinh điển
của Thượng tọa bộ phương Nam là được
bảo tồn một cách toàn vẹn, gồm có năm
bộ, viết bằng tiếngPàli, đó là: Trường bộ,
Trung bộ, Tương ứng bộ, Tăng chi bộ và
Tiểu bộ (tức Khuất đà ca a hàm), đây là
năm bộ Nam truyền, cũng gọi là năm A
hàm nam truyền.
Về phương diện Bắc truyền, thì những
kinh điển rời rạc lẻ tẻ của các bộ phái được
gom lại mà làm thành bốn A hàm: Trường
a hàm, Trung a hàm, Tăng nhất a hàm và
Tạp a hàm, viết bằng tiếng Phạm, đây là
bốn bộ A hàm Bắc truyền. Trong đó,
Trường bộ, Trung bộ của Nam truyền tương
đương với Trường a hàm, Trung a hàm của
Bắc truyền, Tương ứng bộ tương đương với
Tạp a hàm, Tăng chi bộ tương đương với
Tăng nhất a hàm.
Ngoài ra, vì năm bộ Nam truyền viết
bằng vănPàli, gần với tiếng nói hằng ngày
ở thời đức Phật hơn, nên thông thường

người ta cho Nam truyền giàu sắc thái
nguyên thủy hơn Bắc truyền. Và cũng vì
thế nên các học giả cận đại, muốn khảo
chứng các tư liệu nguyên thủy, phần nhiều
thích dùng Thánh điển văn Pàliđể đối
chiếu nghiên cứu.
Về phương diện truyền thống, các học
giả Phật giáo Trung quốc, nhất là các học
giả Phật giáo Đại thừa, thường cho kinh A
hàm là kinh điển Tiểu thừa. Bởi vậy, về
mặt giáo lí sử, ở Trung quốc, Nhật bản, các
kinh A hàm trước nay vẫn không được coi
trọng. Mãi đến thời cận đại các nước châu
A HÀM KINH

A
38
Âu mới để tâm nghiên cứu, từ năm 1820
dần dần mới coi trọng và xác nhận: Kinh
A hàm không phải chỉ là kinh điển Tiểu
thừa, mà còn là kinh điển của Phật giáo
nguyên thủy. Nội dung của nó bao hàm cả
thế giới quan, nhân sinh quan và phương
pháp thực tiễn của đức Phật, có nhiều ý
nghĩa và giá trị quan trọng.
Trong bốn A hàm Bắc truyền, thì:
1. Kinh Trường a hàm, gồm 22 quyển,
chia làm bốn phần ba mươi kinh. Các kinh
trong phần thứ nhất nói về đức Phật, phần
thứ hai là kinh điển nói về giáo lí và sự tu
hành, phần thứ ba là những lời luận nạn
của ngoại đạo, phần thứ tư bàn về sự sinh
diệt thành bại của thế giới.
2. Kinh Trung a hàm gồm 60 quyển,
có 222 kinh, đại ý nói rõ bốn đế, mười hai
nhân duyên, ví dụ, những lời nói và việc
làm của đức Phật và các vị đệ tử.
3. Kinh Tăng nhất a hàm gồm 51
quyển, là kinh gom góp các loại pháp số.
Vì kinh này gom thu các pháp số từ một
pháp đến mười một pháp, cho nên gọi là
Tăng nhất (thêm một).
4. Kinh Tạp a hàm gồm 50 quyển, do
góp nhặt các kinh ngắn và lẫn lộn nhiều
thứ mà thành, cho nên gọi là Tạp a hàm.
Năm A hàm Nam truyền và bốn A hàm
Bắc truyền, nội dung chưa hẳn đã hoàn
toàn giống nhau, mà đôi khi cũng có chỗ
hơi khác nhau. A hàm Nam truyền có
thuyết năm phần, A hàm Bắc truyền thì có
hai thuyết bốn phần và năm phần.
Đồ biểu đối chiếu các thuyết như sau:

I. Thuyết năm Nikàya
* Luật nhất thiết thiện kiến vănPàli:
1. Dìgha nikàya.
2. Majjhima nikàya.
3. Saôyutta nikàya.
4. Aíguttara nikàya.
5. Khuddaka nikàya.
II. Thuyết năm A hàm.
* Thiện kiến luật tì bà sa quyển 1:
1. Trường a hàm.
2. Trung a hàm.
3. Tăng thuật đa a hàm.
4. Ương quật đa la a hàm.
5. Khuất đà ca a hàm.
III. Thuyết bốn A hàm năm bộ.
* Luật ngũ phần quyển 30, Luật ma ha
tăng kì quyển 32, Luật tứ phần quyển 54:
1. Trường a hàm.
2. Trung a hàm.
3. Tạp a hàm.
4. Tăng nhất a hàm.
5. Tạp tạng.
IV. Thuyết năm A cấp ma.
* Pháp trụ kí:
1. Trường a cấp ma.
2. Trung a cấp ma.
4. Tương ứng a cấp ma.
3. Tăng nhất a cấp ma.
5. Tạp loại a cấp ma.
V. Thuyết bốn A hàm.
* Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 39:
2. Trường.
3. Trung.
1. Tương.
4. Tăng.
* Tăng nhất a hàm tự phẩm:
3. Trường.
2. Trung.

4. Tạp.
1. Tăng.
* Du già sư địa luận quyển 85:
3. Trường.
2. Trung.
1. Tạp.
A HÀM KINH

A
39
4. Tăng.
* Tuyển tập tam tạng và tạp tạng truyền:
3. Trường.
2. Trung.
4. Tạp.
1. Tăng.
* Kinh Ban nê hoàn:
2. Trường.
1. Trung.
4. Tạp.
3. Tăng.
Bốn kinh A hàm Hán dịch cùng một
bản tiếng Phạm mà dịch khác, và các kinh
Biệt sinh được biểu liệt như sau:
I. Bản Hán dịch đề tên là “Tạp a
hàm” và các bản dịch của các bộ phận
khác được trích lục (kinh Biệt sinh).
1. Kinh Tạp a hàm 50 quyển, Cầu na
bạt đà la đời Lưu Tống dịch.
2. Kinh Biệt sinh Tạp a hàm, 16 hay 20
quyển, đời Hậu Tần, mất tên người dịch.
3. Kinh Tạp a hàm 1 quyển, đời Ngô,
mất tên người dịch.
4. Kinh Phật thuyết thất xứ tam quán 1
quyển (Tạp a hàm quyển 2 và quyển 34),
An thế cao đời Hậu Hán dịch.
5. Kinh Ngũ uẩn giai không 1 quyển (Tạp
a hàm quyển 2) Nghĩa tịnh đời Đường dịch.
6. Kinh Phật thuyết thánh pháp ấn 1
quyển (Tạp a hàm quyển 3) Trúc pháp hộ
đời Tây Tấn dịch.
7. Kinh Phật thuyết pháp ấn 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 3) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
8. Kinh Ngũ ấm thí dụ 1 quyển (Tạp A

Hàm quyển 10) An thế cao đời Hậu Hán
dịch.
9. Kinh Phật thuyết thủy mạt sở phiêu 1
quyển (Tạp a hàm quyển 10) Trúc đàm vô
lan đời Đông Tấn dịch.
10. Kinh Phật thuyết bất tự thủ ý 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 11) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
11. Kinh Phật thuyết mãn nguyện tử 1
quyển (Tạp a hàm quyển 13) đời Đông Tấn,
mất tên người dịch.
12. Kinh Phật thuyết chuyển pháp luân
1 quyển (Tạp a hàm quyển 15) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
13. Kinh Tam chuyển pháp luân 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 15) Nghĩa tịnh đời Đường
dịch.
14. Kinh Phật thuyết tương ứng tương
khả 1 quyển (Tạp a hàm quyển 16) Pháp
cự đời Tây Tấn dịch.
15. Kinh Luân vương thất bảo 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 27) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
16. Kinh Phật thuyết bát chính đạo 1
quyển (Tạp a hàm quyển 28) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
17. Kinh Nan đề thích 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 30) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
18. Kinh Phật thuyết mã hữu tam tướng
1 quyển (Tạp a hàm quyển 33) Chi diệu
đời Hậu Hán dịch.
19. Kinh Phật thuyết mã hữu bát thái
thí nhân 1 quyển (Tạp a hàm quyển 33)
Chi diệu đời Hậu Hán dịch.
20. Kinh Phật thuyết giới đức hương 1
quyển (Tạp a hàm quyển 38) Trúc đàm vô
lan đời Đông Tấn dịch.
21. Kinh Phật thuyết giới hương 1 quyển

(Tạp a hàm quyển 38) Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch.
22. Kinh Ương quật ma 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 38) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
23. Kinh Ương quật kế 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 38) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
24. Kinh Ương quật ma la 4 quyển (Tạp
a hàm quyển 38) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
A HÀM KINH

A
40
25. Kinh Nguyệt dụ 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 41) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
26. Kinh Phạm chí kế thủy tịnh 1 quyển
(Tạp a hàm quyển 44) đời Đông Tấn, mất
tên người dịch.
27. Kinh Đại tam ma nhạ 1 quyển (Tạp
a hàm quyển 44) Pháp thiên đời Bắc Tống
dịch.
28. Kinh Thụ tân tuế 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 45) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
29. Kinh Tân tuế 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 45) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
30. Kinh Giải hạ 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 45) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
31. Kinh Ba tư nặc vương thái hậu băng
trần thổ bộn thân 1 quyển (Tạp a hàm
quyển 46) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
32. Kinh Phóng ngưu 1 quyển (Tạp a
hàm quyển 47) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
II. Trung a hàm
* Cùng một bản tiếng Phạm nhưng có
hai bản Hán dịch khác nhau:
1. Kinh Trung a hàm 59 quyển, Đàm
ma nan đề đời Phù Tần dịch (đã mất).
2. Kinh Trung a hàm 60 quyển, Tăng
già đề bà đời Đông Tấn dịch (hiện còn).
* Biệt Sinh kinh, có sáu mươi sáu:
1. Kinh Phật thuyết thất tri 1 quyển
(kinh Thiện pháp) Chi khiêm đời Ngô dịch.
2. Kinh Phật thuyết viên sinh thụ 1
quyển (kinh Trú độ thụ) Thí hộ đời Bắc
Tống dịch.

3. Kinh Phật thuyết hàm thủy dụ 1
quyển (kinh Thủy dụ), mất tên người dịch.
4. Kinh Phật thuyết tát bát đa tô li du
nại dã 1 quyển (kinh Thất nhật) Pháp hiền
đời Bắc Tống dịch.
5. Kinh Phật thuyết nhất thiết lưu nhiếp
thủ nhân (kinh Lậu tận) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
6. Kinh Phật thuyết tứ đế (kinh Phân
biệt thánh đế) An thế cao đời Hậu Hán
dịch.
7. Kinh Phật thuyết hằng thủy (kinh
Chiêm ba) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
8. Kinh Pháp hải 1 quyển (kinh Chiêm
ba) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
9. Kinh Phật thuyết hải bát đức 1 quyển
(kinh Chiêm ba) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
10. Kinh Phật thuyết bản tướng y trí 1
quyển (kinh Bản tế) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
11. Kinh Phật thuyết duyên bản trí 1
quyển (kinh Bản tế), mất tên người dịch.
12. Kinh Phật thuyết luân vương thất
bảo 1 quyển (kinh Thất bảo) Thí hộ đời
Bắc Tống dịch.
13. Kinh Phật thuyết đỉnh sinh vương
cố sự 1 quyển (kinh Tứ châu) Đàm vô sấm
đời Bắc Lương dịch.
14. Kinh Phật thuyết văn đà kiệt vương
1 quyển (kinh Tứ châu) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
15. Kinh Phật thuyết Tần bà sa la vương
1 quyển (kinh Tần bà sa la vương nghinh
Phật) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
16. Kinh Phật thuyết thiết thành nê lê
1 quyển (kinh Thiên sứ) Trúc đàm vô lan
đời Đông Tấn dịch.

17. Kinh Phật thuyết diêm la vương ngũ
thiên sứ giả 1 quyển (kinh Thiên sứ) Tuệ
giản đời Lưu Tống dịch.
18. Kinh Phật thuyết cổ lai thế thời 1
quyển (kinh Thuyết bản), mất tên người
dịch.
19. Kinh Đại chính cú vương 1 quyển
(kinh Bì tứ) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.
20. Kinh Phật thuyết a na luật bát niệm
1 quyển (kinh Bát niệm) Chi diệu đời Hậu
Hán dịch.
A HÀM KINH

A
41
21. Kinh Phật thuyết li thụy 1 quyển
(kinh Trưởng lão thượng tôn thụy miên)
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn dịch.
22. Kinh Phật thuyết thị pháp phi pháp
1 quyển (kinh Chân nhân) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
23. Kinh Phật thuyết cầu dục 1 quyển
(kinh Uế phẩm) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
24. Kinh Phật thuyết thụ tuế 1 quyển
(kinh Tỉ khưu thỉnh) Trúc pháp hộ đời Tây
Tấn dịch.
25. Kinh Phật thuyết phạm chí kế thủy
tịnh 1 quyển (kinh Thủy tịnh phạm chí),
mất tên người dịch.
26. Kinh Phật thuyết đại sinh nghĩa 1
quyển (kinh Đại nhân) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
27. Kinh Phật thuyết khổ ấm 1 quyển
(kinh Khổ ấm), mất tên người dịch.
28. Kinh Phật thuyết khổ ấm nhân sự 1
quyển (kinh Khổ ấm) Pháp cự đời Tây Tấn
dịch.
29. Kinh Phật thuyết thích ma nam bản
tứ tử 1 quyển (kinh Khổ ấm) Chi khiêm
đời ngô dịch.
30. Kinh Phật thuyết lạc tưởng 1 quyển
(kinh Tưởng) Trúc pháp hộ đời Hậu Hán
dịch.
31. Kinh Phật thuyết lậu phân bá 1
quyển (kinh Đạt phạm hạnh) An thế cao
đời Hậu Hán dịch.
32. Kinh Phật thuyết a nậu phong 1
quyển (kinh A nô ba) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
33. Kinh Phật thuyết chư pháp bản 1

quyển (kinh Chư pháp bản) Chi khiêm đời
Ngô dịch.
34. Kinh Phật thuyết cù đàm di kí 1
quyển (kinh Cù đàm di) Tuệ giản đời Lưu
Tống dịch.
35. Kinh Phật thuyết chiêm ba tỉ khưu
1 quyển (kinh Chiêm ba) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
36. Kinh Phật thuyết phục dâm 1 quyển
(kinh Hành dục) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
37. Kinh Phật thuyết ma nhiễu loạn 1
quyển (kinh Hàng ma), mất tên người dịch.
38. Kinh Tệ ma thí mục liên 1 quyển
(kinh Hàng ma) Chi khiêm đời Ngô dịch.
39. Kinh Phật thuyết lại tra hòa la 1
quyển (kinh Lại tra hòa la) Chi khiêm đời
Ngô dịch.
40. Kinh Phật thuyết hộ quốc 1 quyển
(kinh Lại tra hòa la) Pháp hiền đời Bắc Tống
dịch.
41. Kinh Phật thuyết đế thích sở vấn 1
quyển (kinh Thích vấn) Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch.
42. Kinh Phật thuyết số 1 quyển (kinh
Toán số mục kiền liên) Pháp cự đời Tây
Tấn dịch.
43. Kinh Phạm chí át ba la diên vấn
chủng tôn (kinh A nhiếp hòa) Trúc đàm
vô lan đời đông tấn dịch.
44. Kinh Phật thuyết tu đạt 1 quyển
(kinh Tu đạt đá) Cầu na tì địa đời Tiêu Tề
dịch.
45. Kinh Phật thuyết trưởng giả thí bảo
1 quyển (kinh Tu đạt đá) Pháp thiên đời
Bắc Tống dịch.
46. Kinh Phật thuyết tam qui ngũ giới từ
tâm yếm li công đức 1 quyển (kinh Tu đạt
đá), mất tên người dịch.

47. Kinh Phật vị hoàng trúc viên lão bà
la môn thuyết học 1 quyển (kinh Hoàng lư
viên), mất tên người dịch.
48. Kinh Phạm ma du 1 quyển (kinh
Phạm ma) Chi khiêm đời Ngô dịch.
49. Kinh Phật thuyết tôn thượng 1 quyển
(kinh Thích trung thiền thất tôn) Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch.
50. Kinh Phật thuyết đâu điều (kinh Anh
vũ), mất tên người dịch.
51. Kinh Phật thuyết anh vũ 1 quyển
(kinh Anh vũ) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
A HÀM KINH

A
42
52. Kinh Phật vị thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt 1 quyển (kinh Anh vũ)
Cù đàm pháp trí đời Tùy dịch.
53. Kinh Phân biệt thiện ác nghiệp báo
ứng 2 quyển (kinh Anh vũ) Thiên tức tai
đời Bắc Tống dịch.
54. Kinh Phật thuyết ý 1 quyển (Tâm
kinh) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn dịch.
55. Kinh Phật thuyết ứng pháp 1 quyển
(kinh Thụ pháp) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
56. Kinh Phật thuyết phân biệt bố thí 1
quyển (kinh Cù đàm di) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
57. Kinh Phật thuyết tức tránh nhân
duyên 1 quyển (kinh Chu na) Thí hộ đời
Bắc Tống dịch.
58. Kinh Phật thuyết nê lê 1 quyển (kinh
Si tuệ địa) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
59. Kinh Phật thuyết trai (phụ Phật
thuyết trai kinh khoa chú) 1 quyển (kinh
Trì trai) Chi khiêm đời Ngô dịch.
60. Kinh Phật thuyết ưu bà di đọa xá ca
1 quyển (kinh Trì trai), mất tên người dịch.
61.KinhPhâ tthuyê tba tquantrai1quyê n
(kinhTrìtrai)Thưcư kinhthanhđơ iLưuTô n
g
dịch.
62.KinhPhâ tthuyê ttìmatu c1quyê n
(kinhTìmanatu)Câ unaba tđa lađơ iLưu
Tô ngdịch.
63.KinhPhâ tthuyê tba lamôntư mê nh
chunga iniê mbâ tli1quyê n(kinhA isinh)
Anthê caođơ iHâ uHa ndịch.

64.KinhPhâ tthuyê tthâ pchicưsĩba t
tha nhnhân1quyê n(kinhBa ttha nh)An
thê caođơ iHâ uHa ndịch.
65.KinhPhâ tthuyê tta kiê n1quyê n
(Kiê nkinh),mâ ttênngươ idịch.
66.KinhPhâ tthuyê ttiê ndu 1quyê n
(kinhTiê ndu ),mâ ttênngươ idịch.
*Phânloa inô idungkinhTrungaha m
(Tăng triệu): gồm 5 tụng 18 phẩm 22 kinh
60 quyển.
1. Tụng đầu... năm phẩm rưỡu... sáu
mươi tư kinh... 12 quyển.
2. Tiểu thổ thành tụng... bốn phẩm rưỡi...
ba mươi lăm kinh... 16 quyển.
3. Niệm tụng... một phẩm rưỡi... năm
mươi hai kinh... 9 quyển.
4. Phân biệt tụng... hai phẩm, hai nửa
phẩm... ba mươi lăm kinh... 11 quyển.
5. Tụng cuối... ba phẩm rưỡi... ba mươi
sáu kinh... 12 quyển.
III. Trường a hàm - kinh Biệt sinh:
1. Kinh Thất Phật 1 quyển (Phần đầu
của kinh Đại bản duyên) Pháp thiên đời Bắc
Tống dịch.
2. Kinh Tì bà thi Phật 2 quyển (phần
sau của kinh Đại bản duyên) Pháp thiên
đời Bắc Tống dịch.
3. Kinh Phật ban nê hoàn 2 quyển (kinh
Du hành) Bạch pháp tổ đời Tây Tấn dịch.
4. Kinh Đại ban niết bàn 3 quyển (kinh
Du hành) Pháp hiển đời Đông Tấn dịch.
5. Kinh Ban nê hoàn 2 quyển (kinh Du
hành) đời Đông Tấn, mất tên người dịch.
6. Kinh Đại kiên cố bà la môn duyên
khởi 2 quyển (kinh Điển tôn) Thi hộ đời
Bắc Tống dịch.
7. Kinh Nhân tiên 1 quyển (kinh Xà ni
sa) Pháp hiền đời Bắc Tống dịch.

8. Kinh Bạch y kim chàng nhị bà la môn
duyên khởi 2 quyển (kinh Tiểu duyên) Thí
hộ đời Bắc Tống dịch.
9. Kinh Ni câu đà phạm chí 2 quyển
(kinh Tán đà na) Thí hộ đời Bắc Tống
dịch.
10. Kinh Đại tập pháp môn 2 quyển (kinh
Chúng tập) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
11. Kinh Trường a hàm thập báo pháp
(kinh Thập thượng) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
12. Kinh Nhân bản dục sinh 1 quyển (kinh
A HÀM KINH

A
43
Đại duyên phương tiện) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
13. Kinh Thi ca la việt lục phương lễ 1
quyển (kinh Thiện sinh) An thế cao đời
Hậu Hán dịch.
14. Kinh Tín Phật công đức 1 quyển
(kinh Tự hoan hỉ) Pháp hiền đời Bắc Tống
dịch.
15. Kinh Đại tam ma nhạ 1 quyển (kinh
Đại hội) Pháp thiên đời Bắc Tống dịch.
16. Kinh Phật khai giải phạm chí a bạt 1
quyển (kinh A ma trú) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
17. Kinh Phạm võng lục thập nhị kiến 1
quyển (kinh Phạm động) Chi khiêm đời Ngô
dịch.
18. Kinh Tịch chí quả 1 quyển (kinh Sa
môn quả) Trúc đàm vô lan đời Đông Tấn
dịch.
19. Kinh Đại lâu thán 6 quyển (kinh
Thế kí) Pháp cự, Pháp lập đời Tây Tấn dịch.
20. Kinh Khởi thế (kinh Thế kí) Xà na
quật đa đời Tùy dịch.
21. Kinh Khởi thế nhân bản 10 quyển
(kinh Thế kí) Đạt ma cấp đa đời Tùy dịch.
IV. Tăng nhất a hàm - kinh Biệt sinh:
1. Kinh A la hán cụ đức 1 quyển (phẩm
đệ tứ Đệ tử, phẩm đệ ngũ Tỉ khưu ni, phẩm
đệ lục thanh tín sĩ, phẩm đệ thất thanh tín
nữ, là cùng bản tiếngPhạm) Pháp hiền đời
Bắc Tống dịch.
2. Kinh Tứ nhân xuất hiện thế gian 1
quyển (cùng bản tiếng Phạm với phẩm Tứ
ý đoạn) Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống
dịch.

3. Kinh Ba tư nặc vương thái hậu băng
trần thổ bộn thân 1 quyển (cùng bản tiếng
Phạm với phẩm Tứ ý đoạn) Pháp cự đời
Tây Tấn dịch.
4. Kinh Tu ma đề nữ 1 quyển (cùng
bản phẩm Tu đà) Chi khiêm đời Ngô dịch.
5. Kinh Cấp cô trưởng giả nữ đắc độ
nhân duyên 1 quyển (cùng bản phẩm Tu
đà) Thí hộ đời Bắc Tống dịch.
6. Kinh Tam ma kiệt 1 quyển (cùng bản
phẩm Tu đà) Trúc luật viêm đời Ngô dịch.
7. Kinh Bà la môn tị tử 1 quyển (cùng
bản phẩm Tăng thượng) An thế cao đời Hậu
Hán dịch.
8. Kinh Thực thí hoạch ngũ phúc báo 1
quyển (cùng bản phẩm Thiện tụ) đời Đông
Tấn, mất tên người dịch.
9. Kinh Tần tì sa la vương nghệ Phật
cúng dường 1 quyển (cùng bản phẩm Đẳng
kiến) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
10. Kinh Trưởng giả tử lục quá xuất gia
1 quyển (cùng bản phẩm Tà tụ) Tuệ giản
đời Lưu Tống dịch.
11. Kinh Ương quật ma 1 quyển (cùng
bản phẩm Lực) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
12. Kinh Ương quất kế 1 quyển (cùng
bản phẩm Lực) Pháp cự đời Tây Tấn dịch.
13. Kinh Lực sĩ di sơn 1 quyển (cùng
bản phẩm Bát nạn) Trúc pháp hộ đời Tây
Tấn dịch.
14. Kinh Tứ vị tằng hữu pháp (cùng bản
phẩm Bát nạn) Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
dịch.
15. Kinh Xá lợi phất ma ha mục liên du
tứ cù 1 quyển (cùng bản phẩm Mã vương)
Khang mạnh tường đời Hậu Hán dịch.
16. Kinh Thất phật phụ mẫu tính tự 1

quyển (cùng bản phẩm Thập bất thiện) đời
Tào Ngụy, mất tên người dịch.
17. Kinh Phóng ngưu 1 quyển (cùng bản
phẩm Phóng ngưu) Cưu ma la thập đời Hậu
Tần dịch.
18. Kinh Duyên khởi 1 quyển (cùng bản
phẩm Phóng ngưu) Huyền trang đời Đường
dịch.
19. Kinh Thập nhất tưởng tư niệm Như
lai 1 quyển (cùng bản phẩm Lễ tam bảo)
Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống dịch.
20. Kinh Tứ nê lê 1 quyển (cùng bản
A HÀM KINH

A
44
phẩm lễ Tam bảo) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
21. Kinh A na bân khâu hóa thất tử 1
quyển (cùng bản phẩm Phi thường) An thế
cao đời Hậu Hán dịch.
22. Kinh Ngọc da nữ 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) đời Tây Tấn, mất tên
người dịch.
23. Kinh Ngọc da 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) Trúc đàm vô lan đời
Đông Tấn dịch.
24. Kinh A sắc đạt 1 quyển (cùng bản
phẩm Phi thường) Cầu na bạt đà la đời Lưu
Tống dịch.
25. Kinh Đại ái đạo ban niết bàn 1 quyển
(cùng bản phẩm Đại ái đạo ban niết bàn)
Tuệ giản đời Lưu Tống dịch.
26. Kinh Phật mẫu ban nê hoàn 1 quyển
(cùng bản Đại ái đạo ban niết bàn) Bạch
pháp tổ đời Tây Tấn dịch.
27. Kinh Xá vệ quốc vương thập mộng
1 quyển (cùng bản phẩm Đại ái đạo ban
niết bàn) đời Tây Tấn, mất tên người dịch.
28. Kinh Quốc vương bất lê tiên nê thập
mộng 1 quyển (cùng bản phẩm Đại ái đạo
ban niết bàn) Trúc đàm vô lan đời Đông
Tấn dịch.
[X. kinh Ban nê hoàn Q.hạ; Xuất tam
tạng kí tập Q.9; Huyền ứng âm nghĩa Q.23;
Nguyên thủy Phật giáo thánh điển chi tập
thành (Ấn thuận)]. (xt. A Hàm, Kết Tập).
A HÀM THỜI
Còn gọi là Lộc uyển thời. Là thời thứ
hai trong năm thời phán giáo của tông Thiên
thai. Chỉ cho thời gian sau khi đức Phật

thành đạo hai mươi mốt ngày, trước hết
đức Phật đến vườn Lộc dã, sau Ngài đi khắp
mười sáu nước lớn, đối với những người
căn cơ nhỏ bé, tuyên thuyết giáo pháp Tiểu
thừa, trong mười hai năm. Vì trong khoảng
thời gian đó, các kinh được thuyết giảng là
kinh A hàm, cho nên mới gọi là thời A
hàm; lại vì nơi đầu tiên mà đức Phật thuyết
pháp trong thời kỳ này là ở vườn Lộc dã,
cho nên cũng gọi làthời Lộc uyển.
A HIÊU
Dụng ngữ của Phật giáo Nhật bản. Tịnh
độ tông và Thời tông ở Nhật bản, đối với
các vị tăng lữ quá cố, ngoài pháp húy ra,
còn tặng thêm A hiệu. Nói đủ là A di đà
Phật hiệu, A di đà Phật danh. Tức ngoài
tên chữ của vị tăng lữ ra, lại còn thêm chữ
“A” được nói tắt từ A di đà Phật, gọi là A
hiệu. Khởi đầu từ Tuấn thừa phòng Trùng
nguyên (1121 - 1206) ở chùa Đông đại, Nhật
bản, sau khi nghe ngài Pháp nhiên nói pháp,
Trùng nguyên phát nguyện, lúc chết rồi,
nếu đến cung vua Diêm ma, khi bị hỏi tên
thì nói Phật hiệu A di đà Phật. Do đó, bài vị
của Trùng nguyên được viết là “Đại khuyến
tiến thượng nhân na mô a di đà Phật”. Về
sau, na mô A di đà Phật còn được gọi là
Không a di đà, Pháp a di đà, rồi chẳng bao
lâu, lại nói tắt là Không a, Pháp a, tông tịnh
độ và thời tông cũng noi theo cách gọi tắt
ấy. [X. Hắc cốc thượng nhân truyện; Pháp
nhiên thượng nhân hành trạng họa đồ Q.14].
A HÔ
Phạm:Ahù. Dịch ý: lạ thay! Là từ khen
ngợi. [X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5].
A HÔ ĐỊA NGỤC
Là một địa ngục nhỏ trong mười tiểu
địa ngục phụ thuộc vào địa ngục A tị. Còn

gọi là A phù địa ngục. Địa ngục A tị cũng
gọi là địa ngục Vô gián, là địa ngục thứ
tám trong tám địa ngục lớn, những chúng
sinh rơi vào địa ngục này thì phải chịu
khổ liên miên, không có lúc nào gián đoạn.
A HÀM THỜI

A
45
Cứ theo kinh Khởi thế nhân bản quyển 4
phẩm Địa ngục chép, thì địa ngục A tì chi
(A tị), ngoài mười sáu địa ngục nhỏ phụ
thuộc vây quanh ra, còn có mười tiểu địa
ngục nữa, trong đó, ngục thứ ba là địa ngục
A hô. Chúng sinh trong địa ngục này, khi
bị khổ não bức thiết quá thì kêu: “A hô!
A hô!” một cách rất đau đớn, vì thế gọi là
địa ngục A hô. Chúng sinh ở địa ngục này
và chúng sinh ở các địa ngục nhỏ khác,
đều phải chịu những nỗi khổ triền miên,
không thể tả được, và số năm chịu khổ
thì dài dằng dặc mà trong kinh dùng thí
dụ là “hết hai mươi hộc hạt vừng (mè)”,
đồng thời, còn gấp bội con số ấy để miêu
tả quả báo sống lâu mà chịu khổ của các
chúng sinh trong địa ngục A hô và chín
địa ngục nhỏ khác. [X. luận Du già sư địa
Q.4; luận A tì đạt ma tạng hiển tông Q.12;
Chư kinh yếu tập Q.18; Pháp uyển châu
lâm Q.7].
A HÔ HẰNG HÀ SƠN
Phạm, Pàli: Ahogagà. Còn gọi là A
phu sơn, A hu hằng hà sơn, A hưu hà sơn.
Là ngọn núi mà ngài Tam phù đà thương
na hòa tu (Phạm:Sambhùta Sàịavàsi) cư
trú trong thời kết tập kinh điển lần thứ hai.
Đương lúc “Mười điều phi pháp” dấy lên,
ngài Da xá (Pàli: Yasa Kàkaịđaputta)
lên trên núi thăm ngài Tam phù đà, rồi hai
người cùng phát khởi cuộc vận động chống
lại “mười điều phi pháp”. Trong luật Ngũ
phần có nói “Tam phù đà ở trên núi A
phù”. Cứ theo Nhất thiết thiện kiến (Pàli:
Samantapàsàdikà) bảnPàli chép, thì ngài

Mục kiền liên tử đế tu (Pàli: Moggaliputta
Tissa) đã từng ở núi này và vua A dục cho
người lên đón ngài về thủ đô Hoa thị thành
(Phạm:Pàtaliputra). Lại trong Thiện kiến
luật tì bà sa quyển 2 cũng từng đề cập đến
núi A hưu hà.
A HỒNG
Chữ Tất đàm (a hùô). A là mẹ của
tất cả chữ trong Phạm ngữ, là thể của hết
thảy tiếng, là tiếng mở miệng đầu tiên. Hồng
là tiếng ngậm miệng, tức là ý chung cục.
Lại vì chữ A có nghĩa “vốn chẳng sinh”,
chữ Hồng có nghĩa “hủy phá”, cho nên,
Mật giáo phần nhiều dùng chữ A để biểu
thị lí thể phát sinh của vạn hữu, và chữ
Hồng biểu thị trí đức qui thú của vạn pháp;
hợp cả hai chữ lại thì đầy đủ cái lí rất sâu xa
vi diệu. Trong Mật giáo, hai chữ này cũng
biểu thị cái đức của Lí pháp thân và Trí
pháp thân trong Mạn đồ la thuộc hai bộ
Kim cương, Thai tạng. Ngoài ra, còn nhiều
ý nghĩa tương đối quan trọng:
1. A là chủng tử của Đại nhật Như lai,
Hồng là chủng tử của Kim cương tát đỏa.
2. A là chủng tử của kinh Đại nhật,
Hồng là chủng tử của kinh Kim cương đính.
3. Hai chữ A, Hồng là hơi thở ra thở
vào, biểu thị hết thảy chúng sinh đều có đủ
tính đức tự chứng (A) và hóa tha (Hồng).
4. A là nghĩa tâm bồ đề, Hồng là nghĩa
Niết bàn, vì thế, cùng một lúc, nói AHồng
tức biểu thị tâm bồ đề và Niết bàn.
5. Dùng hoa sen thí dụ chữ A, biểu thị
quả Tất địa, dùng nước thí dụ chữ Hồng,
biểu thị nhân tu hành khiến cho chữ A thành
tựu. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Thành tựu
tất địa; Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.10; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.5].

A KHẮC BA - AKBAR, JALAØL UD-DÌN
MUHAMMAD (1542 - 1605)
Là Hoàng đế đời thứ 3 của đế quốc Ấn
độ Mông ngột nhi (Magul) vào thế kỉ thứ
XVI. Ông chú tâm dốc sức vào việc mở
rộng biên cương, thống nhất Ấn độ, đồng
thời, chinh phục đại bộ phận lãnh thổ A
A KHẮC BA - AKBAR, JALAØL UD-DÌN MUHAMMAD

A
46
phú hãn, hoàn thành đế quốc Mông ngột
nhi. A khắc ba, đối với các tôn giáo, thi
hành chính sách rộng lượng, dung hợp và
tiếp nhận tất cả các tôn giáo vốn kì thị lẫn
nhau, như: Ấn độ giáo, Kì na giáo, Y tư lan
giáo, Thiên giáo, Cơ đốc giáo v.v... và hết
sức bảo hộ, tưởng thưởng văn học và nghệ
thuật.
A KÌ ĐA SÍ XÁ KHÂM BÀ LA
......
Phạm: Ajitakezakambala, Pàli:
Ajitakesakambala. Là một trong sáu phái
ngoại đạo của Ấn độ đời xưa, một trong
mười thầy ngoại đạo. Còn gọi là A thị đa kê
xá cam bạt la, A chi la sí xá cam bà la, A di
đà sí xá hân bà la, A phù đà sí xá kim phi la,
Kê xá kim pha lê. Gọi tắt là A kì đa. Dịch ý
làVô thắng phát hạt .(có tóc
màu vàng sẫm không ai hơn). Là một phái
rất có thế lực trong Bà la môn giáo ở trung
Ấn độ vào thời đại đức Phật. Cứ theo kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 19,
Trường a hàm quyển 17 kinh Sa môn quả,
Trường bộ vănPàli kinh Sa môn chép, thì
học thuyết của phái ngoại đạo này chủ
trương cả tâm lẫn vật đều tiêu diệt hết,
không nhận có thiện ác họa phúc, nhân
duyên quả báo, quá khứ vị lai v.v... mà chỉ
chủ trương tận hưởng các thú vui ở đời
hiện tại, tức cũng như Đoạn diệt luận, Duy
vật luận, Cảm giác luận, Khoái lạc thuyết
trong phái ngoại đạo Thuận thế. Song, lại
cứ theo Duy ma kinh lược sớ quyển 4, Chú
duy ma kinh quyển 3, Hi lân âm nghĩa quyển
9 v.v... nói, thì phái này là một trong các

phái ngoại đạo khổ hạnh, chủ trương đời
này chịu khổ là cái nhân của sự sung sướng
ở đời sau, cho nên mặc áo rách, xõa tóc,
phơi mình ngoài nắng, làm mọi thứ khổ
hạnh. [X. kinh Tạp a hàm Q.35; kinh Tịch
chí quả; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
A KÌ NI
Phạm:Agni.
I. A kì ni. Hỏa thần trong Bà la môn
giáo của Ấn độ. Còn gọi là A nga na, Ác kì
ni. Dịch ý là lửa. Cứ theo Lê câu phệ đà
chép, thì nguồn gốc hoặc hình thức tồn tại
của thần lửa có ba loại, tức trong ba cõi, ở
cõi trời là thái dương, ở cõi không là ánh
chớp, ở cõi đất là lửa tế lễ. Đây là mầm
mống của tư tưởng về ba thần trong Ấn
Độ giáo là Phạm thiên, Tì thấp nô và Thấp
bà. Trong Lê câu phệ đà, đặc biệt các bài ca
tán tụng thần lửa đã chiếm một phần trong
toàn bộ năm phần của các bài ca tán, chỉ
đứng sau Nhân đà la. Khi tế tự, thần lửa có
khả năng đưa các phẩm vật cúng tế đi phân
phát cho các thần, vì thế, thần lửa được coi
là sứ giả giữa các thần và người. Trừ loài
người và cầm thú ra, thần lửa cũng tồn tại
khắp trong các thực vật và trong nước;
ngoài sự tế lễ theo phép tắc nhất định, thần
lửa còn được cúng tế vào những dịp sinh
nhật, sang nhà mới và kết hôn. Toàn thân
màu hồng, phát ra ánh sáng như mặt trời,
sắc mặt mầu sữa, không đầu không chân,
hoặc ba đầu bảy lưỡi, có mặt khắp mười
phương, mắt vàng, nghìn mắt v.v... Trong
các thần, mối quan hệ giữa loài người và
Thần lửa A Kì Ni
A KÌ ĐA SÍ XÁ KHÂM BÀ LA

A
47
thần lửa gần gũi nhất, có khả năng phá trừ
bóng tối, đốt hết những vật nhơ bẩn, hàng
ma trừ quái, cũng được coi là “người tiêu
diệt loài La sát (ác ma)”. Ngoài ra, có thể
ban ân cho những người sùng bái và giải
cứu nguy nan.
II. A kì ni. Tức là nước A kì ni, một
nước xưa ở vùng Tây vực. Cũng gọi là Ô kì
quốc, Yên kì quốc. Phía đông giáp Cao
xương, phía tây giáp Cưu tư. Nay tức là vùng
đất Khách lạt sa nhĩ (Karashahr), về phía
đông bắc con đường ở nam núi Thiên sơn
thuộc Tân cương. (xt. A Kì Ni Quốc).
A KÌ NI QUỐC
A kì ni, Phạm Agni, hoặc Akni. Tên
một nước xưa ở vùng Tây vực. Còn gọi là
Ô kì quốc, Ô di quốc, Yên kì quốc, Anh di
quốc. Đông giáp Cao xương, tây giáp Cưu
tư, lấy Khách lạt sa nhĩ (Karashahr) ở phía
đông bắc con đường nam núi Thiên sơn
thuộc Tân cương hiện nay làm trung tâm.
Đại đường tây vực kí quyển 1 chép, nước A
kì ni chiều đông tây dài hơn sáu trăm dặm,
chiều nam bắc rộng hơn bốn trăm dặm, đô
thành chu vi sáu, bảy dặm, có núi bao chung
quanh, đường sá hiểm trở, dễ phòng thủ,
các dòng suối chảy giao nhau, dẫn nước
vào ruộng, sản xuất các thực vật như lúa
nước, lúa mì, táo, nho, lê v.v... Khí hậu ôn
hòa, phong tục thuần phác, văn tự dùng
chữ Ấn độ. Người trong nước khỏe mạnh
nhưng ít mưu lược, luật pháp không nghiêm
túc. Có hơn mười ngôi chùa, tăng chúng
hơn hai nghìn người, học tập giáo nghĩa
Tiểu thừa của Thuyết nhất thiết hữu bộ,

kinh giáo luật nghi, đại khái đều theo Ấn
độ. Vì tên nước A kì ni là do từ các tên Yên
kì, Ô kì, hàm ý là lửa, nên ngài Huyền trang
mới theo tiếng Phạm agni (lửa) mà dịch
âm là A kì ni. [X. Cao tăng Pháp hiển truyện;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.82; Hán thư tây vực truyện thứ
66 phần dưới; Hậu hán thư tây vực truyện
thứ 78; S. Beal: Buddhist Records of The
Western World, Vol.I; T. Watters: On
Yuan Chwang, Vol.I].
A LA CA HOA
A la ca, Phạm: Arka. Còn gọi là A ca
hoa, Át-ca hoa. Dịch ý là hoa trắng. Sinh
sản ở Ấn độ, lá to, người Ấn độ phần nhiều
lấy lá cây này để dùng vào việc tế tự. Tên
thường là màdàr, tên khoa học là
Calotropis gigantea, hoặc asclepias
gigantea. [X. luận Du già sư địa Q.44; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.45; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.8].
A L A HÁN
Phạm: Arhat, Pàli: Arahant. Là một
trong bốn quả Thanh văn, một trong mười
hiệu của Như lai. Còn gọi là A lư hán , A la
ha, A ra ha, A lê ha, Át ra hạt đế, gọi tắt là
La hán, Ra ha. Dịch ý lá Ứng, ứng cúng,
ứng chân, sát tặc, bất sinh, vô sinh, vô học,
chân nhân. Chỉ bậc Thánh đã dứt hết hai
hoặc Kiến, Tư trong ba cõi, chứng được
tận trí, xứng đáng nhận lãnh sự cúng dường
của người đời. Quả này chung cả Đại thừa
và Tiểu thừa, song thông thường đều giải
thích theo nghĩa hẹp, mà chuyên chỉ quả
vị cao nhất chứng được trong Phật giáo Tiểu
thừa. Nếu nói theo nghĩa rộng, thì chỉ riêng
cho quả tối cao trong cả Phật giáo Đại thừa
và Tiểu thừa.

Cứ theo luận Thành duy thức quyển 3
chép, thì A la hán là quả vị vô học thông
cả ba thừa, cho nên là tên gọi khác của đức
Phật, cũng tức là một trong mười hiệu của
Như lai. Còn cứ theo luận Câu xá quyển
24, thì A la hán là một trong bốn quả
Thanh văn (Tứ sa môn quả), là quả cao
A L A HÁN

A
48
nhất của Tiểu thừa. Có thể được chia làm
hai loại:
1. A la hán hướng, chỉ những người vẫn
còn ở giai đoạn tu hành mà xu hướng tới
quả vị A la hán.
2. A la hán quả, chỉ các bậc Thánh đã
đoạn trừ hết thảy mọi phiền não, được tận
trí và nhận lãnh sự cúng dường của người
đời. Những người đã chứng được quả vị này,
thì bốn trí dung thông vô ngại và không
còn pháp nào phải học nữa, vì thế gọi là
Vô học, Vô học quả, Vô học vị; nếu lại
hoàn thành tám Thánh đạo từ vô học
chính kiến đến vô học chính định, và mười
pháp vô lậu vô học giải thoát, vô học chính
trí v.v.. thì gọi là Thập vô học chi. (Mười
chi vô học).
Về nghĩa của từ A la hán, cứ theo luận
Đại trí độ quyển 3, Đại thừa nghĩa chương
quyển 37 phần đầu, Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 1, quyển 2, nêu ra ba nghĩa là sát
tặc (giết giặc), bất sinh, ứng cúng, gọi là ba
nghĩa A la hán, từ xưa đến nay, thuyết này
thường thấy nhất. Tức là:
1.Sát tặc (giết giặc): giặc, chỉ các hoặc
Kiến và Tư. A la hán có khả năng đoạn trừ
các hoặc Kiến, Tư trong ba cõi; cho nên
gọi là giết giặc.
2.Bất sinh, tức vô sinh. A la hán chứng
vào Niết bàn, không còn chịu sinh lại trong
ba cõi nữa, cho nên gọi là bất sinh.
3. Ứng cúng, A la hán đã được lậu tận,
dứt trừ tất cả phiền não, xứng đáng lãnh
nhận sự cúng dường của người và trời, cho
nên gọi là Ứng cúng. Phạmarhan là chủ

từ số ít của chữ Phạmarhat (A la hán),
dịch ý là nhận sự cúng dường, nhận sự tôn
kính, vì thế, trong ba nghĩa kể trên, nghĩa
ứng cúng tương đối thích hợp hơn cả. Ngoài
ra, trong Đại thừa nghĩa chương quyển 20
phần cuối, ngài Tuệ viễn dùng bốn nghĩa
ứng hóa hết thảy chúng sinh, dứt hết các
hoặc, để giải thích A la hán. Lại Thiện kiến
luật tì bà sa quyển 4 thì nêu ra giải nghĩa về
năm loại A la hán, như bẻ nát nan hoa
bánh xe ba cõi, xa lìa tất cả nghiệp ác, không
che giấu v.v...
Lại nói về chủng loại A la hán, thì A la
hán trong bốn quả Thanh văn, tùy sự khác
nhau về căn tính bén nhạy hay chậm lụt,
mà có thể chia làm sáu loại. Cứ theo luận
Tạp a tì đàm tâm quyển 5, luận Câu xá
quyển 25, thì đó là:
1.Thoái pháp A la hán, cũng gọi Thoái
tướng A la hán, chỉ những người mới chỉ
gặp một chút ác duyên đã dễ dàng đánh
mất quả vị đã chứng được.
2.Tư pháp A la hán, cũng gọi Tử tướng
A la hán, chỉ những người vì lo sợ sẽ mất
quả vị mà nghĩ đến việc tự sát.
3.Hộ pháp A la hán, cũng gọi Thủ
tướng A la hán, chỉ những người có khả
năng giữ gìn mà không để mất quả vị.
4.An trụ pháp A la hán, cũng gọi là
Trụ tướng A la hán, chỉ những người không
lui cũng không tiến, mà ở yên nơi quả vị.
5.Kham đạt pháp A la hán, cũng gọi
là Khả tiến tướng A la hán, chỉ những người
có khả năng tiến tới nhanh chóng mà đạt
đến pháp bất động.
6.Bất động pháp A la hán, cũng gọi là
Bất hoại tướng A la hán, chỉ những người
vĩnh viễn không đánh mất pháp đã chứng

được.
Trong sáu loại A la hán được tường thuật
ở trên, năm loại trước là những người độn
căn, cho nên được Thời giải thoát hoặc Thời
ái tâm giải thoát, còn loại sau cùng là thuộc
những người lợi căn, cho nên được Bất thời
giải thoát hoặc Bất động tâm giải thoát. Nói
cách rõ ràng hơn, nếu gặp được nhân duyên
tốt mà vào định giải thoát thì gọi làThời
giải thoát, còn bất cứ lúc nào cũng có thể
vào định, mà không cần phải đợi chờ một
nhân duyên đặc biệt nào mới được giải thoát,
thì gọi làBất thời giải thoát. Lại những
A L A HÁN

A
49
người tự mình khéo giữ gìn quả A la hán
đã chứng được và giải thoát mọi phiền não,
thì gọi làThời ái tâm giải thoát, còn những
người đã giải thoát rồi không bị phiền não
quấy rối trở lại, làm mất quả vị, thì gọi là
Bất động tâm giải thoát. Ngoài ra, Bất động
pháp A la hán, vì sự hình thành lợi căn,
nên lại chia làm hai loại, đó là:
1. Những người bẩm sinh là bất động
chủng tính, gọi là Bất thoái pháp A la hán,
Bất thoái tướng A la hán.
2. Những người nhờ tu hành tinh tiến
mà đạt đến pháp bất động, gọi là Bất động
pháp A la hán. Hai loại này cộng với năm
loại thuật ở trên thành là bảy loại A la hán.
Nếu lại thêm Duyên giác và Phật nữa, thì
gọi chung là chín loại A la hán, hoặc gọi là
chín Vô học. Lại nữa, kinh Trung A hàm
quyển 30, luận Thành thật quyển 1, đem
Tuệ giải thoát, Câu giải thoát thay cho Duyên
giác và Phật mà thành chín Vô học. Trong
đó, A la hán dùng sức trí tuệ để giải thoát
phiền não, thì gọi là Tuệ giải thoát A la
hán. Nếu A la hán đã được định Diệt tận,
mà cả hai phương diện tâm và tuệ đều được
giải thoát, thì gọi là Câu giải thoát A la hán.
Hai loại này, nếu lại thêm Vô nghi giải thoát
A la hán (những người trong Câu giải thoát
thông suốt tất cả văn nghĩa mà được bốn
vô ngại giải), thì thành là ba loại A la hán.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.34, Q.42;
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.18; kinh Di lặc
thượng sinh; luận Đại thừa a tì đạt ma tập
Q.14; luận Cam lộ vị Q.thượng; luận Đại tì
ba sa Q.94; Pháp hoa nghĩa sớ Q.1; Đại

nhật kinh sớ Q.1; Phiên phạm ngữ Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.8]. (xt. Cửu Vô Học,
Lục Chủng Tính, Tứ Hướng Tứ Quả).
A LA HÁN HƯỚNG
Là hướng thứ tư trong bốn Hướng. Tức
là “Nhân vị, ” (giai vị tu nhân) hướng
tới quả A la hán. Những người đã được “quả
A na hàm” thứ ba, sau khi dứt trừ Kiến
hoặc trong ba cõi và chín phẩm Tư hoặc ở
Dục giới, lại khởi gia hành (chuẩn bị) diệt
trừ các hoặc ở Sắc giới và Vô sắc giới, quãng
thời gian này gọi là A la hán hướng. Do
đoạn trừ chín phẩm hoặc Hữu đính và diệt
hết các hoặc Kiến, Tư trong ba cõi mà chứng
vào quả A la hán.
Lại quả A la hán là quả thứ tư trong
bốn quả, đối với đạo giải thoát, đã sinh tận
trí, bốn trí viên dung vô ngại và không còn
pháp nào phải học, lên đến cực vị, cho nên
gọi là Vô học. Trong bốn hướng bốn quả,
quả này là quả cao nhất của Thanh văn
thừa, còn bốn hướng ba quả kia thì gọi là
Hữu học. [X. luận Câu xá Q.24; luận Đại tì
bà sa Q.28]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
A LA HÁN TRƯỞNG LÃO
Là vị Tăng người Miến điện ở thế kỉ thứ
XI. Về quốc tịch của ngài, có nhiều thuyết
bất nhất. Có thuyết cho là người Tích lan,
có thuyết cho là người Ti mậu, thuộc miền
xuôi Miến điện. Ngài vốn ở Vương quốc
Trực thông (Thaton) Miến điện, làm việc
biên chép và sửa lại ba tạng kinh vănPàli.
Sau Ngài đến Bồ cam truyền bá Phật giáo
Thượng tọa bộ, được quốc vương A nô luật
đà (? - 1077) tôn làm quốc sư. Ngài vâng
chiếu chỉ tổ chức các học giả đem ba tạng
kinhPàli dịch ra tiếng Miến điện, lại giúp
vua A nô luật đà thành lập Tăng đoàn Phật

giáo và xây dựng chùa tháp trên khắp nước.
A LA RA CA LAM
Phạm:Àràđa-Kàlàma, Pàli: Àơàrakàlàma.
Người tiên ngoại đạo đầu tiên mà
đức Phật đến hỏi đạo sau khi dời khỏi cung
vua, là người ở thành Tì xá li (cũng có thuyết
nói là người ở ngoại ô thành Vương xá)
A LA RA CA LAM

A
50
thuộc Ấn độ xưa. Còn gọi là A ra noa ca la
ma, A lam ca lam, A la la, A lam, La ca
lam, Ca la ma, Ca lan, Già lam, A lan. Dịch
ý là tự dối, lười biếng. Cùng với Uất đà la
ma tử nổi tiếng ở đời. Là học giả phái Số
luận, rất nổi danh trong phái Lục sư ngoại
đạo đương thời. Ông muốn chặt đứt gốc rễ
của sự sống chết mà xuất gia giữ giới, tu hành
nhún nhường nhẫn nhục, ngồi thiền định
ở nơi vắng vẻ. Vì đức Phật không thỏa mãn
với học thuyết của ông, nên Ngài ở vài tháng
rồi từ biệt, và đến hỏi đạo nơi Uất đà la ma
tử. Khi đức Phật thành đạo, chuyển pháp
luân, Ngài định đến giáo hóa cho A la ra ca
lam trước nhất, nhưng ông đã qua đời rồi.
Về giáo nghĩa của Ca lam, trong các kinh
Phật, phần nhiều bảo ông ấy cho cõi Vô sở
hữu (Vô sở hữu xứ) là Niết bàn rốt ráo. Suy
đó thì biết, tư tưởng Niết bàn là tư trào phổ
thông tại Ấn độ đương thời. Lại Phật giáo
Nguyên thủy chia các giai đoạn tu Thiền
làm chín đoạn, thì trong kinh Quá khứ hiện
tại nhân quả quyển 3, Ca lam nêu lên thuyết
tám đoạn là: Tứ thiền, Không xứ, Thức xứ,
Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ,
sau lại thêm Diệt tận định mà thành chín
đoạn. [X. Trung a hàm Q.56 kinh La ma;
kinh Chúng hứa ma ha đế Q.6; kinh Lục độ
tập Q.7; kinh Xuất diệu Q.7; kinh Phương
quảng đại trang nghiêm Q.7 phẩm Tần bà sa
la vương khuyến thụ tục lợi; kinh Phật ban
nê hoàn Q.hạ; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.27].
A LA TÌ QUỐC
A la tì, Phạm:Aơàvì, Pàli: Àơavì. Tên
một nước xưa ở Ấn độ, gần sông Hằng.

Còn gọi là A la bề quốc, A đồ tì quốc, A la
bà già quốc, A la bề già la quốc. Dịch ý là
rừng, đồng nội, đồng không, là nơi chim
muông ở. Kinh Trưởng lão kệ (Theragàthà)
Nam truyền vănPàli, bài kệ thứ
1263 có đề cập đến chùa A ca la ngõa
(Aggàlav-chetiya), là ngôi chùa nổi tiếng
ở nước A la tì. Cứ theo chú thích của bài
kệ trên nói, thì vị trí nước A la tì nằm dọc
theo bờ sông Hằng, cách nước Ba la nại tư
(Phạm:Vàraịasì) ngược dòng sông Hằng,
mười hai do tuần, và về phía nam thành
Xá vệ ba mươi do tuần.
Cứ theo Tương ứng bộ 13 kinh 33 văn
Pàli tường thuật, thì Trưởng giả Ha đa a la
bà (Hatthaka Àơavak) từng là công dân
nước này. Lại cứ theo kinh A la hán cụ đức
chép, thì Trưởng giả Hạ tất đa ca (Ha đa a
la bà) và A tra phạ ca cùng ở nước A la ti.
Cứ theo Tăng chi bộ 8 kinh 23 văn Pàli
chép, thì khi đức Phật ở chùa A ca la ngõa,
trưởng giả Hạ tất ca tán dương đức Thế
Tôn có đủ tám pháp chưa từng có. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 27 chép, thì nước A
la tì khí hậu lạnh lẽo, lại nhiều cỏ tật lê,
khi đức Phật ngồi, nằm không lấy thế làm
khó chịu. Thầy của Bà kì xá (Pàli: Vagìsa)
là Ni cù đà kiếp ba (Pàli: Nigrodha Kappa)
qua đời tại chùa A ca la ngõa, Bà kì xá bèn
hỏi đức Phật về nơi đi đến của thầy mình
sau khi chết, việc này được chép trong kinh
Trưởng lão kệ nói trên.
Ngoài ra, giới cấm đào đất thứ 10, giới
cấm chặt cây thứ 11 trong chín mươi hai
Ba dật đề, chính đã được chế định tại nước
này. Lí do: các tỉ khưu ở chùa A ca la ngõa,
để cất nhà cửa, bèn tự mình đào đất, và sai
người đào đất, chặt cây đến nỗi bị chê trách.

Các sự tích về nước A la tì cũng còn được
thấy trong kinh Trưởng lão ni kệ (Pàli:
Therì-gàthà, Tăng chi bộ 8 kinh 24, Tương
ứng bộ 10 kinh 12, kinh Tạp a hàm quyển
45, kinh Biệt dịch tạp a hàm quyển 13, luật
Ngũ phần, luật Thập tụng, luật Ma ha tăng
kì, và Hữu bộ tì nại da v.v...
A LẠI DA THỨC
A lại da, Phạm:Àlaya. Là một trong
A LA TÌ QUỐC

A
51
tám thức (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạtna,
a lại da), một trong chín thức (tám thức
và thức A ma la) Còn gọi là A la da thức, A
lê da thức, A lạt da thức. Gọi tắt là Lại da,
Lê da. Các nhà dịch cũ gọi là Vô một thức
, các nhà dịch mới gọi là Tàng thức.
Hoặc gọi là Đệ bát thức, Bản thức, Trạch
thức. Vô một thức hàm ý là nắm giữ các
pháp mà không mê mất tâm tính; vì nó là
gốc rễ của các pháp, cho nên gọi là Bản thức,
vì nó là tác dụng mạnh nhất trong các thức,
cho nên cũng gọi là Thức chủ. Thức này là
gốc của vũ trụ vạn hữu, ngậm chứa muôn
vật khiến cho không bị mất mát, cho nên
gọi là Tàng thức. Lại vì nó là hạt giống có
khả năng ngậm chứa và sinh trưởng muôn
vật, cho nên cũng gọi là Chủng tử thức (thức
hạt giống).
Ngoài ra, A lại da cũng được gọi là Sơ
sát na thức, Sơ năng biến, Đệ nhất thức. Vì
ở sát na đầu tiên khi muôn vật trong vũ trụ
sinh thành, thì duy chỉ có thức thứ tám
này mà thôi, cho nên gọi là Sơ sát na thức.
Mà thức này cũng là tâm thức hay biến
hiện ra các cảnh, cho nên cũng gọi là Sơ
năng biến. Từ gốc đến ngọn, nó được kể là
thứ nhất, cho nên gọi Đệ nhất thức. Do ở
nơi thức A lại da mới có thể biến hiện ra
muôn vật, vì thế, các nhà Duy thức học
chủ trương hết thảy vạn hữu đều bắt nguồn
từ thức A lại da, đây cũng là một thứ Duy
tâm luận. Còn như thức A lại da là chân
thức trong sạch hay là vọng thức nhơ bẩn,
thì đây là một vấn đề lớn đã được bàn đến
rất nhiều trong giới Phật học.

Cứ theo luận Nhiếp đại thừa quyển
thượng phần đầu trích dẫn thuyết trong kinh
Tăng nhất a hàm, và luận Câu xá quyển 16
trích dẫn thuyết trong Khế kinh (hoặc chỉ
kinh Tạp a hàm), thì có thể thấy manh nha
tư tưởng A lại da đã bắt nguồn từ thời đại
Phật giáo nguyên thủy. Cứ theo luận
Chuyển thức, luận Nhiếp đại thừa quyển
thượng phần đầu, kinh Phật bản hạnh tập
quyển 33, luận Câu xá quyển 16, luận Đại
tì bà sa quyển 145 v.v... nói, thì các sư của
thời đại Bộ phái Phật giáo đều dựa vào
thuyết Ái dục duyên khởi mà giải thích A
lại da là ái trước, tham ái, hoặc là ái, lạc,
hân, hỉ v.v... Nhưng đến thời đại Phật giáo
Đại thừa, thì lần lượt có ngài Mã minh viết
luận Đại thừa khởi tín để bàn và giải thích
nghĩa của thức A lại da, rồi đến các ngài Di
lặc, Vô trước, Thế thân cũng đều làm luận
để phát huy thuyết Duy thức duyên khởi,
chủ trương hết thảy muôn vật đều bắt
nguồn từ thức A lại da, mà thành lập hệ
thống tư tưởng của triết học Duy thức. Trong
đó, ngài Vô trước dựa vào kinh A tì đạt ma
đại thừa, kinh Giải thâm mật để giải thích
và cho rằng thức căn bản thứ tám (thức A
lại da) là quả thể tổng báo của hữu tình,
đồng thời, trong tác phẩm Hiển dương
thánh giáo luận quyển 17, ngài Vô trước
đã nêu ra tám lí do để biện chứng cho sự
tồn tại của thức A lại da.
Lại trong Nhiếp đại thừa luận quyển
thượng phần đầu, ngài Vô trước chia thức
A lại da làm ba loại là Tự tướng, Nhân tướng
và Quả tướng, và cho hai cảnh giới mê,
ngộ đều do những hạt giống được ươm
(huân tập) trong thức A lại da phát sinh,
đây tức là thuyết“Chủng tử huân tập”,

cũng tức là thuyết chủ trương thức A lại da
là chân vọng hỗn hợp. Lại tác phẩm Duy
thức tam thập tụng của ngài Thế thân, đến
thời đại Duy thức chia dòng, có hai mươi
tám nhà chú thích, mà trội hơn cả thì có
các bản chú thích của mười vị đại luận sư
Hộ pháp, An tuệ v.v... Ngài Huyền trang
lấy bản chú thích của ngài Hộ pháp làm
chính, rồi hỗn hợp thuyết của các luận sư
khác mà biên dịch nên bộ luận Thành duy
thức 10 quyển, đối với tư tưởng Duy thức ở
Trung quốc, Hàn quốc và Nhật bản, đã có
ảnh hưởng rất sâu xa.
A LẠI DA THỨC

A
52
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,
thì thức A lại da có đủ ba nghĩa là Năng
tàng, Sở tàng và Chấp tàng.
1.Năng tàng, nghĩa là, trong tự thể thức
thứ tám ngậm chứa các hạt giống của hết
thảy muôn pháp.
2.Sở tàng, nói theo nghĩa hiện hành
ươm hạt giống, thì thức này cũng tức là
chỗ để cho bảy chuyển thức ươm hạt giống
của muôn pháp.
3.Chấp tàng, nghĩa là, thức thứ tám
thường bị thức mạt na thứ bảy chấp bậy
làm thực ngã, thực pháp, vì thế cũng gọi là
Ngã ái chấp tàng.
Ngoài ra, sư Khuy cơ dựa theo những
điều được trình bày trong luận Thành duy
thức, rồi trong Thành duy thức luận thuật
kí quyển 2 phần cuối từ ba tướng Tự tướng,
Nhân tướng và Quả tướng mà đề xuất ba vị
thức thể của A lại da, đó là:
1.Ngã ái chấp tàng hiện hành vị, chỉ
tự tướng của thức thứ tám. Vì từ vô thủy
đến nay, thức thứ tám thường bị thức thứ
bảy chấp làm ngã, cho nên gọi là Ngã ái
chấp tàng vị. Từ phàm phu, đến các Bồ tát
dưới Thất địa, hoặc các bậc Thánh hữu học
trong Nhị thừa, đều thuộc vị này.
2.Thiện ác nghiệp quả vị, chỉ quả tướng
của thức thứ tám. Vì từ vô thủy đến nay,
do nghiệp thiện ác của thức thứ tám mà
đưa đến quả dị thục, cho nên gọi là Thiện
ác nghiệp quả vị. Vị này suốt đến tâm kim
cương của hàng Bồ tát Thập địa hoặc các
bậc Thánh vô học của Nhị thừa.
3. Tương tục chấp trì vị, chỉ Nhân

tướng của thức thứ tám. Vị này thông đến
Phật quả và suốt đến vị lai vô tận. Vì thức
thứ tám nắm giữ hạt giống sắc, tâm của
muôn pháp, khiến năm căn không dứt mất,
cho nên gọi là Tương tục chấp trì vị. Nương
vào đó mà từ phàm phu đến Phật mới thực
hiện được cuộc chuyển mê khai ngộ, nó là
nơi nương tựa của chúng sinh, vì thế, thức
A lại da còn được gọi làSở tri y .
Tư tưởng Duy thức của ngài Hộ pháp được
học trò là luận sư Giới hiền truyền cho ngài
Huyền trang, nhờ đó mà thịnh hành ở
Trung quốc.
Tại Trung quốc, các tông phái đối với
thức A lại da cũng có nhiều thuyết khác
nhau, chẳng hạn như:
1.Tông Địa luận, lấy Thập địa kinh
luận của ngài Thế thân làm căn cứ chủ
yếu. Chủ trương thức A lại da là thức chân
thường thanh tịnh, cũng như Phật tính Như
lai tạng.
2.Tông Nhiếp luận, lấy luận Nhiếp đại
thừa của ngài Vô trước làm căn cứ chủ yếu
(bản dịch của ngài Chân đế). Chủ trương
Như lai tạng duyên khởi cho thức A lại da
là pháp vô thường hữu lậu, là nguồn gốc
của hết thảy phiền não, đồng thời, ngoài
tám thức trước ra, lại thêm thức A ma la
nữa thành thức thứ chín, và cho tám thức
trước là hư vọng, thức thứ chín là chân
thực. Tuy nhiên, ngài Chân đế cũng tham
chước luận Đại thừa khởi tín, mà cho thức
A lại da là thức vôkí vô minh tùy miên
., là thức chân vọng lẫn
lộn, cho thức thứ tám có đủ nghĩa tính hiểu
biết là chân, có đủ nghĩa quả báo là vọng,
cho nên tư tưởng của ngài Chân đế là dung
hợp cả hai thuyết chân vọng mà thành.

3.Tông Pháp tướng duy thức, lấy luận
Thành duy thức làm căn cứ chủ yếu. Ngài
Huyền trang là đại biểu cho các nhà dịch
Duy thức mới, bác thuyết Như lai tạng duyên
khởi, chủ trương A lại da duyên khởi, đồng
thời, lập ra năm loại chủng tính, bảo nhân,
pháp đều không. Loại luận thuyết mới này,
không những khiến cho tư tưởng Duy thức
tại Trung quốc phát sinh một chuyển biến
lớn, mà cũng còn ảnh hưởng đến cả tư
tưởng Duy thức tại Nhật bản nữa. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2, Q.7; luận Quyết định
tạng Q.thượng; Pháp hoa huyền nghĩa Q.5
A LẠI DA THỨC

A
53
phần dưới; Trung quán luận sớ Q.7 phần
đầu. Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần cuối;
Hoa nghiêm khổng mục chương Q.1; Duy
thức liễu nghĩa đăng Q.4 phần đầu]. (xt.
Lại Da Tam Tướng, Lại Da Tứ Phần).
A LAM BÀ
Phạm:Aratilambha. Dịch ý là thuốc
nước, là một loại cỏ thuốc. Nói đủ là A la
để lam bà, nói tắt là Lam bà. Sinh sản trên
núi Hương và núi Tuyết tại Ấn độ. Thông
thường, người ta dùng nước cốt của loại cỏ
này thoa lên mình, thì có thể hết lo, được
mừng, vì thế còn được dịch là đắc hỉ (được
mừng). [X. kinh Tân hoa nghiêm Q.78; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.hạ; Chỉ quật dịch thổ tập
Q.2]
A LAN NHÃ
Phạm: Araịya, Pàli: Araĩĩa. Còn gọi
là A luyện như, A luyện nhã, A lan na, A
la nhưỡng, A lan noa. Nói tắt là Lan nhã,
Luyện nhã. Dịch là núi rừng, đồng hoang.
Chỉ những nơi yên tĩnh vắng vẻ, thích hợp
với những người xuất gia tu hành để cư trú.
Còn dịch là nơi xa lìa, nơi vắng lặng, nơi
rất thong thả, nơi không tranh giành. Tức
là nơi vắng vẻ cách xa làng mạc một câu lư
xá, thích hợp cho người tu hành. Chỗ ấy,
hoặc người ở nơi ấy thì gọi là A lan nhã ca
(Phạm: Àraịyaka).
Cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển
thượng chép, thì A lan nhã có ba loại:
1. Đạt ma a lan nhã (Phạm: Dharma
araịya), là đạo tràng cầu Bồ đề.
2. Ma đăng già a lan nhã (Phạm:
Màtaga-araịya), là nơi tha ma hoặc là

nơi cách xa làng mạc một câu lư xá, tức
một quãng xa mà tiếng bò kêu không nghe
thấy.
3. Đàn đà già a lan nhã (Phạm:
Daịđaka-araịya), tức nơi bãi cát xa xôi
không thấy khói của người ta đun nấu. Đến
đời sau, tất cả chùa chiền tinh xá đều gọi là
A lan nhã, phần nhiều cách xa nơi phồn
hoa đô hội, là những chỗ yên tĩnh tiện cho
người xuất gia tu hành, và người tại gia ra
vào lễ bái. Ngoài ra, các tỉ khưu tu hành mà
thường xuyên ở nơi A lan nhã, thì gọi là A
lan nhã hạnh, là một trong mười hai hạnh
đầu đà. [X. luận Đại tì bà sa Q.136; Hữu bộ
tì nại da Q.24; Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.5;
Đại nhật kinh sớ Q.3; Câu xá luận quang
kí Q.13; Đại thừa nghĩa chương Q.15;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
A LẬT TRA
Pàli: Ariỉỉha. Người ở thế kỉ thứ III
trước Tây lịch. Còn gọi là A lật xoa. Là
cháu ngoại của vua Tích lan Thiên ái đế tu
(Pàli: Devà-naôpiya Tissa, ở ngôi khoảng
từ 250 trước Tây lịch - 210 trước Tây lịch).
Từng đi sứ Ấn độ để đón rước em gái của
ngài Ma hi đà là Tăng già mật đa (Pàli:
Saghamittà), sau khi về nước, xuất gia
làm tăng, theo học giáo pháp với ngài Ma
hi đà, nghiên cứu giới luật. Ngài Ma hi đà
tuyển chọn làm lãnh tụ Tăng đoàn và được
trao phó tạng luật. [X. Thiện kiến luật tì bà
sa Q.3, Q.4].
A LÊ DA
..
Phạm:Arya, Pàli: Arya hoặcàriya.
Còn gọi là A lí dạ, A li da, A li dã, A lê a, A
lược, A di. Dịch ý là Thánh giả, xuất khổ
giả (người ra khỏi khổ), Hiền giả, Đại đức,

Viễn ác (xa điều ác). Là tiếng tôn xưng
các bậc hiền nhân thông hiểu đạo lí. Ngài
Xứng hữu .(Phạm:Yazomitra), trong
Câu xá thích luận bằng văn Phạm, từng đề
xuất những tiếng tôn xưng như:
Àryàjĩàtakauịđinya (Thánh A nhã kiều
A LÊ DA

A
54
trần như),Àrya-Mahàkàzyapa (Thánh Ma
ha ca diếp). Ngài Sư tử hiền (Phạm:
Haribhadra), trong Bát thiên tụng bát nhã
thích luận văn Phạm, cũng ghi các tiếng
tôn xưng như: Àrya-Nàgàrjuna (Thánh
Long thụ) vàÀryàsaga(Thánh Vô trước).
Lại các kinh điển Phật giáo, cũng có từ
ngữ này được đặt trước tên kinh, như kinh
“Thánh bát thiên tụng bát nhã ba la mật
đa nhất bách bát danh chân thực viên nghĩa
đà la ni” do ngài Thí hộ......đời Tống
dịch; loại tên kinh này cũng được thấy rải
rác trong các kinh tiếng Phạm và Đại tạng
kinh bản dịch Tây tạng. Ngoài ra, thức A
lại da (Phạm:àlaya) cũng được các nhà dịch
cũ (Chân đế đời Trần dịch) gọi tắt là A lê
da. [X. Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí
Q.10 phần đầu; Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật đa kinh sớ Q.3; Đại nhật
kinh nghĩa thích diễn mật sao Q.6; Như lai
đại tạng kinh tổng mục lục; Huyền ứng âm
nghĩa Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.42].
A LÊ DA PHẠT MA
Phạm: Àrya Varman. Vị tăng người
nước Ca tất thí. Sinh vào khoảng thế kỉ
thứ VII. Dịch ý: Thánh trụ, Thánh khải.
Luận sư của Tát bà đa bộ, từng soạn chương
sớ của luận Tì bà sa. Thời gian ngài Huyền
trang Tây du, có nhận lời mời của vua Khinh
nghệ la nước Ca tất thí đến dự các buổi
thuyết pháp tại một ngôi chùa Đại thừa và
gặp luận sư Thánh trụ. Luận sư tuy là bậc
Thượng thủ của Tát bà đa bộ, nhưng học
thức của ngài không gồm cả hai thừa mà
chỉ thiên trọng một lí. [X. Đại từ ân tự tam

tạng pháp sư truyện Q.2].
A LÊ DA TƯ NA
Phạm: Àrya-sena.Vị tăng người nước
Phạm diễn na ở Ấnđộ. Sinh vào khoảng
thế kỉ thứ VII. Dịch ý: Thánh quân. Sư thuộc
Ma ha tăng kì bộ, thông Pháp tướng học.
Khi ngài Huyền trang Tây du đến nước Phạm
diễn na, sư cùng với sư A lê da đà sa (Phạm:
Àrya-dàsa, dịch ý là Thánh sứ) cùng đón
tiếp ngài Huyền trang. [X. Đại từ ân tựtam
tạng pháp sư truyện Q.2].
A LÊ NGHI
Phạm:Àligita. Dịch ý là ôm, tức hàm
ý trai gái ôm nhau. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 19 (Đại 35, 471 thượng):
“A lê nghi, Hán dịch là ôm cầm đụng chạm,
là tướng nhiếp thụ”.
A LÊ THỤ CHI
A lê, Phạm:Arjaka, dịch ý là lan. Tên
cây có mùi thơm. Kinh Pháp hoa quyển 7,
phẩm Đà la ni (Đại 9, 59 trung): “Nếu không
theo chú của ta, mà quấy rối người nói pháp,
thì đầu sẽ vỡ làm bảy phần như cành cây
A lê”. Trong đây, A lê thụ chi tương đương
vớimaĩjarì (mạn chiết lị) trong kinh Pháp
hoa bản tiếng Phạm, còn kinh Chính pháp
hoa quyển 10, trong phẩm Tổng trì dịch là
Hoa thái. Nhưng, chú thích bên cạnh trong
kinh Đại khổng tước chú vương quyển
thượng do ngài Nghĩa tịnh dịch (Đại 19,
462 trung) thì
nói: “Tiếng
Phạm là Át đỗ
ca mạn chiết lị,
Át đỗ ca là lan
hương; mạn
chiết lị là rễ cây
sen. Các nhà

dịch cũ bảo là
cành cây a lê,
không những
không thạo âm gốc mà cũng không hiểu sự
thực, cho nên cứ lầm lẫn mãi. Song, nghe
Cành cây A Lê
A LÊ DA PHẠT MA

A
55
bên phương Tây không có cây A lê”. Lại
trong kinh Phật mẫu đại khổng tước minh
vương quyển thượng, ngài Bất không cũng
dịch là rễ cây lan hương. Bởi vì chữarjaka
trong tiếng Phạm có thể chỉ nhiều loại thực
vật như: sitaparịasa varvarìbheda,
sàmànyatulasìv.v... cho nên dễ sinh các
ý khác nhau. [X. kinh Khổng tước vương
chú Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.35].
A LI DA BẠT MA
Phạm: Àrya-varman. Vị tăng người
Tân la (nay là Triều tiên). Năm sinh năm
mất không rõ. Khoảng năm Trinh quán
(627 - 649) đời Đường, vì mục đích cầu
pháp và chiêm bái các Phật tích, sư đến
trung Ấn độ và nghỉ tại chùa Na lan đà.
Học rộng luật luận và sao chép các kinh.
Tuy muốn về nước nhưng không được như
nguyện. Sau, sư tịch ở chùa Na lan đà, thọ
hơn bảy mươi tuổi. [X. Đại đường tây vực
cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng; Hải
đông cao tăng truyện Q.2].
A LỊ NI QUỐC
A lị ni, Phạm: Arni hoặcAhreng. Nằm
về phía bắc A phú hãn ngày nay, một nước
cổ xưa ở lưu vực sông Áo khắc tát tư (Oxus).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 12
chép, thì nước này là đất cũ của nước Đổ
hóa la (Tokhara), trên hai bờ sông Phọc
xu, chu vi hơn ba trăm dặm, đô thành rộng
mười bốn, mười lăm dặm. [X. Đại từ ân tự
tam tạng pháp sư truyện Q.5; Giải thuyết
tây vực kí; T. Watters: On Yoan Chwang
Vol.II].
A LÔ NA

Phạm:Aruịa. Còn gọi là A lưu na, a
lâu na. Dịch ý: ngày, gần sáng, mờ mờ sáng.
I. A lô na. Là hình dung từ tả "màu đỏ
lợit". Vì khi mặt trời mọc thì phía đông hừng
đỏ, nên gọi là màu đỏ lợt, như hoa sen đỏ
lợt gọi là hoa a lô na, hương đỏ lợt gọi là
hương a lâu na. [X.
Tứ phần luật khai
tông kí Q.3, phần
cuối; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.thượng].
II. A lô na. Tên
thực vật. Tại Ấn độ,
có bốn loại thực vật
cùng có tên là a lô na:
1. Tên khoa học:
Rubia manjith, có
thể làm dược phẩm,
vỏ cây có thể dùng làm thuốc nhuộm.
2. Tên khoa học: Convolvulusturpethum,
có thể dùng làm thuốc.
3. Tên loài cỏ, nửa đỏ nửa đen, hạt nó
to bằng hạt đậu, rất đẹp.
4. Tên khoa học: Colocynth. [X. Tuệ
lâm âm nghĩa Q.thượng, Q.hạ; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.8].
A LỘC LỘC ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là Chuyển lộc lộc địa, A là trợ từ, lộc lộc là
tiếng bánh xe chạy mau; địa là vĩ ngữ trợ
từ. Tức là sự vật trong trạng thái tiến hành
một mạch chứ không ngưng trệ; hình dung
cảnh giới tự do vô ngại, xoay chuyển tự tại.
Ngoài ra, hình dung tài biện bác lưu loát
cũng gọi là A lộc lộc địa. Bích nham lục,
tắc 53 (Đại 48, 188 thượng): "Ta thình lình
khóc, như nay đang khóc. Thấy ông ta sau
khi ngộ a lộc lộc địa, chẳng ở lưới lồng, tự

nhiên lung linh" (lời ngài Bách trượng).
A MA
Phạm:Ambà.Pàli: Ammà.Dịch ý là
Hoa A Lô Na
A MA

A
56
mẹ, người con gái lành. Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.2 (Đại 54, 1082 trung): "A ma,
Hán dịch là nữ mẫu". Lại cứ theo Thiện
kiến luật tì bà sa quyển 6 chép, thì a ma ý là
"mẹ". Ở Nhật bản thì do từ A ma được
chuyển dụng mà gọi Tỉ khưu ni là A ma ni.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.2; Chính tượng mạt hòa tán].
A MA ĐỀ QUAN ÂM
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Còn gọi là A mạ đề Quan âm, A ma
đài Quan âm, Am ma đài Quan âm. Dịch ý
là Vô úy quan âm,
Khoan quảng
quan âm. Tức Vô
úy quán tự tại Bồ
tát. Hình tượng là
ba đầu, bốn cánh
tay, cỡi sư tử trắng
quay mặt về phía
trái, đầu đội mũ
báu, trang điểm
bằng hoa sen
trắng, hai tay trước
cầm nhạc cụ đầu con phượng, trong bàn
tay trái trên đặt con cá ma kiệt, tay phải
trên cầm con chim cát tường màu trắng,
chân trái co lại gác lên đầu sư tử, chân phải
thõng xuống, khắp mình phát ra ánh sáng,
mà dáng mạo thì hiền lành. Chủng tử là
(a) hoặc (sa). [X. Quán tự tại bồ tát a mạ
đài pháp; A ma đề quan âm nghi quĩ; Đồ
tượng sao Q.7]. (xt. Tam Thập Tam Quan
Âm).
A MA LA BÀ ĐỀ

Phạm:Amaràvatì. Còn gọi là A mã lạp
ngõa. Đô thành của nước Đà na yết trách
ca (Phạm:Dhànyakaỉaka) cổ xưa ở Ấn Độ.
Nằm ở miền hạ du sôngKistna (tên xưa là
Kfwịa) phía nam Ấn độ. Từ triều đại Huân
ca vương đến nay, Am ma la bà đề là trung
tâm văn hóa và mĩ thuật của Phật giáo. Tại
đây, năm 1797, Chuẩn tướng Mackenjie đã
phát hiện một ngôi tháp lớn.
Cứ theo truyền thuyết thì ngôi tháp được
dựng vào khoảng thế kỉ thứ II, hoặc cho là
được xây cất từ thời đại vua A dục (khoảng
thế kỉ thứ III trước Tây lịch). Là một trong
ba ngôi tháp Phật cỡ lớn tại Ấn độ cổ đại.
Hình tháp là hình bát úp, nhưng phần
nhiều đã hư nát, nay chỉ còn nền tháp và
lan can bằng đá bao chung quanh. Lan can
có hai lớp trong và ngoài, làm bằng những
tảng đá nhẵn, cao độ bốn mét, hai mặt trong
ngoài đều có chạm trổ, các hình được chạm
trổ là tiền thân của đức Phật (Bản sinh đàm),
rồng rắn cây cối, xem thế đủ biết đương
thời, sự sùng bái rồng rắn cây cối cũng thịnh
hành. Cũng có thuyết cho rằng ngôi tháp
này tức là dấu vết nền cũ còn sót lại của
ngôi chùa A phạt la thế la được ghi chép
trong Đại đường tây vực kí quyển 10. Ngoài
ra, theo mĩ thuật chạm trổ hình tượng nổi
của đức Phật được phát hiện, người ta có
thể biết, suốt một giải từ Kiền đà la ở phía
tây bắc Ấn độ, đến Ma thâu la ở trung Ấn
độ, đều đã chịu ảnh hưởng của mĩ thuật Hi
lạp.
Những tượng Phật và chùa tháp được
tìm thấy ở thành này, về cách tạo hình,
cũng tương tự như tượng Phật và chùa tháp
được phát
hiện tại Tích

lan, Thái lan
và Nam
dương. Giới
học thuật gọi
các loại hình
này là hình A
ma la bà đề.
Lại ngoài
tượng Phật và
Quan Âm A Ma Đề
Tranh khắc nổi trên Tháp đá đào được
ở Amalabàđề (Ấn Độ)
A MA ĐỀ QUAN ÂM

A
57
chùa tháp ra, người ta còn đào thấy rất nhiều
kinh Phật. [X. Giải thuyết tây vực kí; Phật
giáo chi mĩ thuật cập lịch sử].
A MA LA PHỔ LA PHÁI
Pàli:Amarapura nikàya. Là một trong
ba phái lớn của Phật giáo Tích lan hiện
nay, thuộc Phật giáo Thượng tọa bộ. Phái
này được sáng lập tại thành A ma la phổ la
thuộc Miến điện từ khoảng năm 1799 đến
năm 1818, chỉ cho phép những người trong
ba chủng tính: Ca la bà (dân chài), Đỗ la
bà (những người đi lấy quế) và Tát la già
ma (người nấu rượu), thuộc tộc Tăng già la,
được thụ giới. Phái này lại chia thành các
hệ phái như: phái Châu la càn đinh (Pàli:
Cullaganthi nikàya), phái Mục la vượng
tát (Pàli: Mùlavaôsa nikàya), phái Tát
đạt ma vượng tát (Pàli: Saddhammavaôsa
nikàya) v.v... Lãnh tụ của các phái được
gọi là Đại đạo sư, Phó đạo sư. Các tỉ khưu
thông thường xuất gia trọn đời, chùa chiền
tập trung ở vùng đồng bằng phía tây và
phía nam Tích lan; chùa có nhiều ruộng
và kinh doanh thương nghiệp.
A MA LA THỨC
Phạm:Amala-vijĩàna. Tức là thức thứ
chín. Còn gọi là A mạt la thức, Am ma la
thức, Án ma la thức. Dịch ý là Vô cấu
thức (thức không cáu bẩn), Thanh tịnh
thức, Như lai thức. Thức này do tông
Nhiếp luận thuộc hệ Chân đế lập ra. Tâm
người ta xưa nay vốn tự thanh tịnh, xa lìa
mọi mê hoặc, vì thế, tông Nhiếp luận cho
giai vị chuyển thức A lại da mê hoặc trở
về sự giác ngộ thanh tịnh, tức là A ma la

thức.
Cứ theo luận Tam vô tính quyển thượng
chép, thì duy chỉ có thức A ma la là không
điên đảo, không biến dị, cho nên gọi là Như
như. Luận chuyển thức thì bảo thực tính
tức là thức A ma la. Lại cứ theo luận Thập
bát không chép, thì thức A ma la chính là
tâm tự tính thanh tịnh, chỉ vì khách trần
làm bẩn mà nói là bất tịnh. Cứ theo kinh
Kim cương tam muội chép thì hết thảy tình
thức của chúng sinh đều chuyển vào Am
ma la. Còn về thể tính của thức A ma la,
thì Giải thâm mật kinh sớ quyển 3 của ngài
Viên trắc và Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa
kí quyển 3 phần đầu, nói là ngài Chân đế
lấy chân như và chân như trí làm thể tính
của thức A ma la. Nhưng, trong Nhiếp luận
chương (trích dẫn Hoa nghiêm khổng mục
chương phát ngộ kí quyển 15), ngài Đạo cơ
ở chùa Phúc thành đời Đường, đã bác chủ
trương của ngài Chân đế, và bảo thức A
ma la chỉ lấy lí pháp như như làm thể tính.
Trong Duy thức học, ngoài sáu thức ra,
còn có thức Mạt na và thức A lại da, gọi
chung là tám thức. Tông Nhiếp luận, ngoài
tám thức còn lập riêng thức thứ chín là
thức A ma la. Tông Địa luận, tông Thiên
thai cũng có người thu dụng thuyết này.
Còn hệ thống Huyền trang thì cho thức
thứ tám đã bao hàm phương diện thanh
tịnh rồi, cho nên không cần lập riêng thức
thứ chín nữa. Lại kinh Lăng già quyển 1,
bản dịch đời Tống, bảo chân thức tức là
thức thứ chín. [X. kinh Đại Phật đính thủ
lăng nghiêm Q.4; kinh Nhập lăng già Q.2;
Đại thừa huyền luận Q.5; luận Nhiếp đại
thừa Q.trung, bản dịch đời Lương; Thành
duy thức luận thuật kí Q.1 phần đầu; Đại

thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1;
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5 phần dưới].
(xt. Cửu Thức Nghĩa).
A MA LA TỪ ĐIỂN
Phạm: Amara-koza. Nguyên ý là kho
chữ A ma la, tên gọi chung của bộ từ điển
tiếng Phạm:Nàmaligànuzàsana(nghiên
A MA LA TỪ ĐIỂN

A
58
cứu về danh và tính), do Amara-siôha(ở
khoảng từ 550 đến 750), người Ấn độ, soạn.
Còn gọi là Đức lê khảm để (Phạm:
Trikàịđi). Tất cả do ba bộ cấu thành, nội
dung như sau: Bộ thứ nhất thu tập các ngữ
vựng liên quan đến sự phân loại về thần,
cõi trời, sao, thời gian, tư duy, cảm tình, âm
nhạc, ngôn ngữ, vũ điệu, cõi đất, địa ngục
v.v... Bộ thứ hai thu tập các ngữ vựng về
nước, bể, cá, thực vật, đo lường, đường sá,
đô thị, núi, rau cỏ, trai gái, trang sức phẩm,
bốn họ, bệnh tật, tôn giáo, chiến tranh,
nông nghiệp, thương nghiệp v.v... Bộ thứ
ba thu tập các tiếng về tên người, tên vật,
tiếng đồng nghĩa, tiếng đồng âm khác nghĩa
và pháp tắc có liên quan đến tính chất của
ngôn ngữ. Toàn thiên dùng vận văn điệu
Anuwỉubh, tất cả có một vạn ba nghìn lời.
Các loại tự và các chữ đồng âm khác nghĩa
trong tiếng Phạm hiện còn, khiến cho bộ
từ điển, không những là xưa nhất, hoàn bị
nhất, mà cũng còn là kiệt tác trong loại
sách này, đến nay vẫn được coi là bộ từ
điển có uy tín về văn pháp tiếng Phạm. Về
các chú thích của sách này, cứ theo truyền
thuyết, có năm mươi bộ, trong đó, trọng
yếu hơn cả thì có:Kwirasvàmin, thế kỉ XI,
Mahezvara và Subhùti (-candra),
Sarvànanda, thế kỉ XII, Ràyamukuỉa, thế
kỉ XV. Lại trong Đại tạng kinh Đan châu
nhĩ của Tây tạng, cũng có bộ từ điển này
và có bản dịch tiếng Tây tạng của các sách
chú thích. [X. A. A. Macdonell: History of
Sancrit Literature; India's past - A survey of
her Literature, Religions, Languages and Antiquities;

M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd.III ].
A MA LẶC THỤ
A ma lặc, Phạm: Àmala, àmlikà,
àmlìkà, amlaphala,Pàli:àmalaka. Còn
gọi là A mạt la, A ma la, Am ma la, Am ma
lạc ca. Thông thường dịch là "Dư cam tử".
Tên khoa học: Tamarindus indica, cây quả
thuộc loại đậu, cành lá giống cây hợp hoan,
là thực vật nhiệt đới, sinh sản ở Ấn độ, Mã
lai và Phi châu. Quảgiống quả đậu, dài độ
hơn mười phân tây,
có vị chua, gọi là quả
a ma lặc, có thể dùng
làm thức ăn, cũng có
thể dùng làm thuốc.
Thông thường người
ta dễ lầm lẫn cây Am
malặc với cây Am một
la (Phạm:Àmra).[X.
kinh Đại lâu thán Q.1
phẩm Diêm phù lợi;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Đại đường tây
vực kí Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.8].
A MẬT LẬT ĐA
Phạm: Amfta, Pàli:Amata. Còn gọi
A nhĩ lí đa, Á mật lí đạt, A một lật đổ. Dịch
ý là rượu thần. Từ này thường thấy trong
Lê câu phệ đà, nguyên ý là chỉ sự "đạt đến
địa vị bất tử", "bất diệt", thông thường đều
dịch là bất tử hoặc cam lộ. Trong kinh Phật,
từ này được dùng để thí dụ loại thuốc màu
nhiệm bất tử do chư thiên dùng, hoặc biểu
thị diệu vị và diệu pháp của Phật pháp. [X.
Chú duy ma cật kinh Q.7] (xt. Cam Lộ).
A NA BA NA
Phạm:Ànàpàna. Có nghĩa hơi thở ra
thở vào. Còn gọi An na ban na, A na a

ba na, gọi tắt làAn ban.Àna, nguyên ý là
lùa đến, được chuyển dụng để chỉ hơi thở
vào,apàna, nguyên ý là lùa đi, được chuyển
dụng để chỉ hơi thở ra.A na ba na, tức là
sổ tức quán, phép quán đếm hơi thở vào,
hơi thở ra để định tâm. Câu Xá quyển 22
(Đại 29, 118 thượng): "A na nghĩa là giữ
Cây A Ma Lặc
A MA LẶC THỤ

A
59
hơi thở vào, có nghĩa đưa gió ở bên ngoài
vào mình; a ba na nghĩa là giữ hơi thở ra, là
nghĩa đưa gió ở bên trong ra khỏi mình".
[X. kinh Tạp a hàm Q.29; kinh Đại an ban
thủ ý Q.thượng; Đại thừa nghĩa chương
Q.12; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26]. (xt. Sổ Tức
Quán).
A NA HÀM
Phạm: Anàgàmin. Các nhà dịch cũ
phiên là A na già di, A na già mê. Gọi tắt là
Na hàm. Dịch ý là Bất hoàn, Bất lai, Bất lai
tướng. Là bậc Thánh quả thứ ba trong bốn
quả Thanh văn. Bậc này đã dứt hết chín
phẩm hoặc ở Dục giới, không còn trở lại
thụ sinh ở Dục giới nữa. Các bậc Thánh
trong giai vị này, nếu đã dứt hết toàn bộ
chín phẩm hoặc, thì gọi là A na hàm quả,
nếu mới đoạn trừ được bảy phẩm hay tám
phẩm, thì gọi là A na hàm hướng; nếu đoạn
trừ được bảy, tám phẩm, còn một, hai phẩm
nữa, thì cần phải đối trị để trở thành căn
vô lậu, lại phải một lần nữa thụ sinh ở Dục
giới, gọi là Nhất gián (Phạm:Ekavìcika).
Lại quả A na hàm còn có năm loại Bất
hoàn, bảy loại Bất hoàn và chín loại Bất
hoàn khác nhau. [X. Trung a hàm Q.3 kinh
Già lam; luận Đại trí độ Q.32; Đại thừa nghĩa
chương Q.11; Tuệ lâm âm nghĩa Q.thượng].
(xt. Ngũ Chủng Bất Hoàn).
A NA LUẬT
Phạm: Aniruddha, Pàli: Anuruddha.
Còn gọi là A ni lư đà, A nâu lâu đà, A nan
luật, A lâu đà. Dịch ý là vô diệt, như ý, vô
chướng, vô tham, người theo nghĩa thuận,
không tranh có không. Một trong mười vị

đệ tử lớn của đức Phật. Là em họ của Phật,
giòng họ Thích, người thành Ca tì la vệ
thuộc Ấn độ cổ đại. Về thân thế của ngài,
kinh Khởi thế quyển 10, luật Ngũ phần
quyển 15, kinh Chúng hứa ma ha đế quyển
2, bảo ngài là con vua Hộc phạn, còn kinh
Phật bản hạnh tập quyển 11, luận Đại trí
độ quyển 3, thì nói ngài là con vua Cam lộ
phạn. Sau khi thành đạo, đức Phật trở về
cố hương, và chính vào thời kì ấy, các ngài
A na luật, A nan, Nan đà và Ưu ba li đã
xuất gia làm đệ tử Phật. Sau khi xuất gia, A
na luật hăng hái tu đạo, có thể gọi là bậc
mô phạm. Trong khi nghe đức Phật nói
pháp, A na luật thường hay ngủ gật, bị Phật
quở trách, bèn thề không ngủ, đến nỗi đau
mắt rồi mất ánh sáng. Nhưng nhờ sự tu
hành càng ngày càng tiến, con mắt tâm dần
dần khơi mở, và
cuối cùng, ngài đã
trở thành thiên
nhãn đệ nhất
trong hàng ngũ đệ
tử Phật, có khả
năng thấy suốt
trên trời, dưới đất
và chúng sinh
trong sáu đường.
[X. Trung a hàm
Q.18 kinh Bát
niệm; Trường a hàm Q.4 kinh Du hành;
kinh Phật bản hạnh tập Q.5; kinh Phật ngũ
bách đệ tử tự thuyết bản khởi phẩm A na
luật, luận Đại trí độ Q.11].
A NAN
Pàli, Phạm:Ànanda. Là một trong mười
vị đệ tử lớn của đức Phật. Nói đủ là A nan
đà. Dịch ý là hoan hỉ, khánh hỉ, vô nhiễm.

Em họ của Phật, sau khi xuất gia, thường ở
bên cạnh Phật hơn hai mươi năm, kí ức rất
tốt, đối với lời Phật nói pháp, có thể ghi
nhớ rõ ràng, cho nên được gọi là Đa văn
đệ nhất. Ngài A nan dung mạo đẹp đẽ, mặt
như trăng tròn, mắt như hoa sen xanh, thân
hình sáng rỡ như gương, vì thế, tuy đã xuất
A Na Luật
A NAN

A
60
gia, nhưng thường bị phụ nữ cám dỗ, tuy
nhiên, nhờ chí khí kiên cố, cuối cùng, A
nan đã bảo toàn được Phạm hạnh.
Khi đức Phật còn sinh tiền, ngài A nan
vẫn chưa khai ngộ, khi Phật nhập diệt, buồn
rầu mà khóc; sau nhờ tôn giả Ma ha ca
diếp dạy bảo, cố sức dụng công mới khai
ngộ. Trong đại hội kết tập kinh điển lần
đầu tiên, ngài A nan được chọn là người
thuật lại kinh, đối với sự nghiệp truyền trì
kinh pháp, tôn giả A nan đã có công lao rất
lớn. Lúc đầu, di mẫu của Phật là bà Ma ha
ba xà ba đề muốn xuất gia, A nan liền sắp
đặt lo liệu, cuối cùng được đức Phật cho phép,
đối với sự thành lập giáo đoàn tỉ khưu ni,
ngài A nan cũng có công tích rất lớn.
Lại cứ theo Phó pháp tạng nhân duyên
truyện quyển 2 chép, thì đức Phật truyền
pháp cho tôn giả Ma ha ca diếp, Ma ha ca
diếp truyền pháp cho ngài A nan, như vậy,
A nan là tổ thứ hai trong Phó pháp tạng.
Sau đức Phật nhập diệt khoảng từ hai mươi
đến hai mươi lăm
năm, ngài A nan
thị tịch tại miền
trung du sông
Hằng, trước khi
nhập tịch, ngài
đem pháp phó
chúc cho ngài
Thương na hòa
tu. [X. kinh Tạp
a hàm Q.44;
Trung a hàm
Q.33 kinh Thị giả; kinh Tăng nhất a hàm

Q.4 phẩm Đệ tử; kinh A nan đồng học;
kinh Phật bản hạnh tập Q.11; luật Ngũ phần
Q.3, Q.29; luận Đại trí độ Q.3; Đại đường
tây vực kí Q.6, Q.7].
A NAN CỤ BÁT PHÁP
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
40 chép, thì đức Phật nói với bồ tát Văn
thù sư lợi là ngài A nan có đủ tám pháp, có
thể giữ mười hai bộ kinh (mười hai phần
giáo), cho nên gọi A nan là Đa văn tạng.
Tám pháp ấy là:
1.Tín căn kiên cố, tín tức là tín thuận,
căn tức là năng sinh. Nghĩa là, A nan nghe
Như lai nói mười hai bộ kinh, tin chịu vững
chắc, do lòng tin ấy mà hết thảy công đức
thiện pháp có thể sinh trưởng.
2.Kì tâm chất trực, chất, là nghĩa chất
phác. Tức là, A nan sau khi nghe mười hai bộ
kinh, thì tâm ngay thẳng thường nương nơi
chính pháp, mãi mãi xa lìa mọi kiến giải hư dối
quanh co.
3.Thân vô bệnh khổ, nghĩa là A nan
đã nhiều kiếp tu hành, những việc thiện
làm lợi cho người không thể tính được, vì
thế thân không có bệnh khổ.
4.Thường cần tinh tiến, không lẫn lộn
là tinh, không xen hở là tiến. Nghĩa là A
nan sau khi nghe mười hai bộ kinh, một
lòng thụ trì, tu tập đúng như pháp mà không
biếng nhác.
5.Cụ túc niệm tâm, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan thường
tâm niệm tư duy, ghi nhớ không để quên
mất.
6.Tâm vô kiêu mạn, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan đều có thể
ghi nhớ mà lòng không buông thả, cũng
không kiêu căng đối với đại chúng.

7.Thành tựu định ý, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan có thể dựa
vào pháp ấy mà tu nhiếp tâm mình để thành
tựu Thiền định.
8.Tòng văn sinh trí, nghĩa là, sau khi
nghe mười hai bộ kinh, A nan hiểu vô lượng
nghĩa khiến trí tuệ càng thêm sáng và
không một điều gì mà không thấu suốt.
Ngoài ra, vì ngài A nan là vị đệ tử thường
theo hầu bên cạnh đức Phật, lại có đầy đủ
tám pháp, cho nên đời sau, trong các Tùng
Tôn Giả A Nan Đà
A NAN CỤ BÁT PHÁP

A
61
lâm, những người đảm nhiệm chức vụ thị
giả, tất phải đầy đủ đức hạnh.
A NAN ĐÀ BỔ LA QUỐC
Phạm: Anandapura hoặc Ànandapura.
Là một nước xưa ở miền tây Ấn độ. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 11 chép,
thì nước này chu vi hơn hai nghìn dặm,
đô thành rộng hơn hai mươi dặm, dân số
đông đúc, nhà cửa giàu có, hơn mười ngôi
chùa, độ một nghìn tăng chúng, phần
nhiềuhọc giáo nghĩa của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Có vài mươi ngôi đền thờ trời,
ngoại đạo ở lẫn lộn. Cứ theo sự khảo chứng
của nhà khảo cổ học người Anh là A.
Cunningham, thì vị trí nước này nằm ở
khoảng giữa cửa hai con sông Sa ba mã đề
(Sabarmati) đến sông Ba na tư (Banas)
hiện nay. Học giả T. Watters cũng đồng
ý với thuyết này. [X. S. Beal: Buddhist
Records of the Western World, Vol.II;
S. Julien: Mémoires sur les Contrées
Occidentales].
A NAN ĐÀ THÁP TỰ
A nan đà, Phạm: Ànanda. Chùa tháp
ở Bồ cam (Pagan) thuộc Miến điện, do vua
Bồ cam là Khang sắt đạt (Kyanzittha) xây
dựng vào năm 1090. Là ngôi chùa lớn vào
bậc nhất trên toàn cõi Miến điện, trên vách
phía ngoài của ngôi tháp, có tất cả một nghìn
năm trăm bức bích họa, những sự tích được
miêu tả đều lấy tư liệu từ kinh Bản sinh,
các bức họa đều được thuyết minh bằng
tiếngPàlivà Mạnh văn. Trong tháp đặt
tám mươi tòa Phật khám suốt các lối đi,
tượng Phật toàn khắc bằng đá. Cạnh hành

lang phía tây, có pho tượng Phật rất lớn,
trước mặt đức Phật, có tượng của quốc sư
A la hán và của vua Khang sắt đạt, cũng
bằng đá, đang quì. Toàn diện tích của chùa
và tháp là sáu trăm bốn mươi mẫu tây, tháp
cao hơn năm mươi mét, cứ theo sự khảo
chứng của các nhà khảo cổ học, thì ngôi
tháp này được kiến thiết theo mô hình hang
đá Phật giáo ở Áo lập sa (Orissa) thuộc Ấn
độ.
A NAN HỮU TAM NHÂN
Còn gọi là A nan tam danh. Nghĩa là,
ngài A nan là một trong mười đệ tử lớn của
đức Phật, về danh xưng, trong các kinh
điển, có ba loại.
1. Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 1
phần trên chép:
a. A nan đà (Phạm:Ànanda), dịch là
Hoan hỉ, thụ trì tạng Tiểu thừa.
b. A nan bạt đà (Phạm:Ànandabhadra),
còn gọi là A nan đà bạt đà la, dịch là Hoan
hỉ hiền, thụ trì Tạp tạng.
c. A nan sa già (Phạm:Ànandasàgara),
dịch là Hoan hỉ hải, thụ trì Phật tạng. Pháp
hoa văn cú còn dẫn kinh A hàm, nêu thêm
danh xưng "Điển tạng A nan" mà nói là có
bốn loại A nan.
2. Hoa nghiêm huyền đàm quyển 8, dẫn
kinh Tập pháp, nêu ra ba loại: A nan, A
nan bạt đà và A nan ca la.
3. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 2 thì dẫn kinh A xà thế vương sám
hối, cũng nêu ba loại: A Chùa Tháp A Nan Đà nan đà, A nan bạt
A NAN HỮU TAM NHÂN

A
62
đà và A nan sa già, lần lượt thụ trì ba thừa
Hạ, Trung, Thượng.
Ngoài ra, cứ theo Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 1 thiên Thập đại đệ tử chép, thì
A nan có khả năng thụ trì ba loại pháp
tạng khác nhau, tùy theo công đức mà được
xưng hô, cho nên mới có ba tên. Tức là:
1. A nan, dịch là Khánh hỉ, vì có thể truyền
trì tạng Thanh văn mà có tên này.
2. A nan bạt đà, dịch là Hỉ hiền, vì có
thể truyền trì tạng Duyên giác mà được tên
này.
3. A nan ca la, dịch là Hỉ hải, vì có thể
truyền trì tạng Bồ tát mà được tên này. Lại
cứ theo sự giải thích trong kinh Viên giác
lược sớ, thì A nan có khả năng thụ trì,
truyền bá pháp tạng lớn, nhỏ của một đời
đức Phật, người đời theo pháp được truyền
mà tán thán cái đức của ngài, nên có thuyết
A nan tam danh (A nan có ba tên), chứ
không phải A nan có ba người, bốn người
khác nhau.
A NAN VẤN SỰ PHẬT CÁT HUNG KINH
Kinh 1 quyển. Gọi tắt là A nan vấn sự
Phật kinh, A nan vấn sự kinh. Ngài An thế
cao đời Hậu Hán dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 14. Nội dung trình bày những người
tin Phật, nếu có thể y theo lời dạy của minh
sư, tinh tiến giữ giới, sớm hôm cung kính,
thì mọi việc được hòa hài, gọi là cát (lành);
trái lại thì mọi việc không hòa hài, gọi là
hung (dữ). Nội dung kinh này trong bản
Cao li và ba bản Tống, Nguyên, Minh đều
nhất trí, duy câu văn thì có khác. [X. Lịch
đại tam bảo kỉ Q.4; Đại đường nội điển lục

Q.1].
A NẶC ĐỨC - ARNOLD, EDWIN
(1832 - 1904)
Một nhà thơ người Anh, học tại các Đại
học Luân đôn và Oxford. Từng là Hiệu
trưởng của trường Phạm ngữ ở Ba na
(Poona) Ấn độ. Ông dùng thi ca để giới
thiệu sinh hoạt và tư tưởng Đông phương,
đồng thời, phiên dịch các thơ và truyện cổ
trong tiếng Phạm. Nổi tiếng nhất là thi
phẩm trường thiên không vần "Ánh Sáng
Châu Á" (The Light of Asia, 1879), ca tụng
cuộc đời của đức Thích ca và trình bày giáo
lí Phật giáo. Ngoài ra, ông còn có các tác
phẩm khác như: Ấn độ điền viên thi (Indian
Idylls, Thơ ruộng vườn Ấn độ), Tín
ngưỡng đích trân châu (The Pearls of the
Faith, những viên ngọc tín ngưỡng), Tái
phỏng Ấn độ (India Revisited 1886, thăm
lại Ấn độ) v.v... [X. Earl Miner: The Japanese
Tradition in British and American Literature,
1958].
A NÂU LA ĐÀ BỔ LA
Phạm,Pàli: Anuràdhapura. Còn gọi
là A nâu la quốc thành, A nâu la đà quốc.
Hoặc phiên là A nỗ lạp đạt phổ lạp. Cố đô
của Tích lan, đồng thời, là Thánh địa Phật
giáo. Nằm ở giữa tỉnh Trung bắc (North
Central Province) hiện nay, và cách Kandy
về phía bắc khoảng một trăm bốn mươi
cây số. Cứ theo Đại sử (Pàli: Mahàvaôsa)
10 chép, thì khoảng năm 543 trước Tây
lịch, vua Tì xá da (Pàli: Vijaya) bắt đầu
lập vương quốc. Trải qua thời gian, truyền
đến đời vua Bán đồ ca bà da (Pàli:
Paịđukàbhaya, 377 tr. T.L - 307 tr. T.L)
mới xây thành ở đây, mở các cửa thành,
lập các công viên, thì lúc đó bề ngoài mới

có vẻ là một Thủ phủ. Thế kỉ thứ III trước
Tây lịch, vua Thiên ái đế tu (Pàli:
Devànaôpiyatissa, 247 tr. T.L - 207 tr.
T.L) lên ngôi và mở mang Phật giáo. Nhân
con của hoàng đế A dục là Ma hi đà (Pàli:
Mahinda) lần đầu tiên đến núi Mi sa ca
(Pàli: Missaka-pabbata, nay gọi là
A NAN VẤN SỰ PHẬT CÁT HUNG KINH

A
63
Mihintale) ở phía đông thành, nói pháp
cho vua và quần thần nghe, nhà vua liền
qui y Tam bảo: đó là đầu mối của nền Phật
giáo hưng long tại Tích lan. Lại theo nguyện
lực của Vương hậu A nâu la (Pàli: Anulà),
nhà vua sai sứ đến thành Hoa thị (Pàli:
Pupphapura), tại Ấn độ, mời em gái của
Ma hi đà là Tăng già mật đa tỉ khưu ni (Pàli:
Saghamittà) sang Tích lan giáo hóa.
Nhân dịp này, Tăng già mật đa mang tặng
vua cây Bồ đề, nhà vua bèn tự tay đem
trồng trong rừng Đại mi già (Pàli:
Mahàmegha-vana), đồng thời, sáng lập
chùa Đại tự (Mahà vihàra) ở đây, nơi này
bèn trở thành trung tâm của Phật giáo
Thượng tọa bộ. Về sau, các triều vua đều
sùng tín Phật pháp, lần lượt xây dựng các
chùa, tháp gần vương thành để cúng dường
chúng tăng và xá lợi.
Từ khi Phật giáo mới du nhập cho đến
cuối thế kỉ thứ VIII Tây lịch, thành này
vẫn là Thủ phủ của Tích lan. Đến thế kỉ
thứ IX, vì người Tháp mễ nhĩ (Tamil) xâm
nhập, kinh đô phải dời đến Ba la na lỗ
ngõa (Polonnaruwa). Từ đó, thành cổ A
nâu la đà bổ la mỗi ngày một hoang vu.
Đầu thế kỉ XV, vì người Âu xâm nhập, nên
kinh đô lại được dời đến Kandy. Mãi đến
năm 1872 A nâu la đà bổ la mới trở thành
tỉnh lị của tỉnh Trung bắc. Trải qua các đời
vua, tại A nâu la đà bổ la, một số lớn các
chùa tháp đã được xây dựng và tu bổ, hiện
nay còn lại có vườn tháp (Pàli:
Thùpàràma), chùa núi Vô úy (Pàli:
Abhayagiri), chùa Lăng già (Pàli:

Lakàràma), tháp Phồn tiêu (Pàli:
Mirisaveti Dagoba), tháp Vu phần (Pàli:
Ruwanweli Dagoba), điện Đồng, cây Đại
bồ đề v.v... gọi là Bát Thánh xứ (tám nơi
Thánh). Ngoài ra, còn có các di tích chùa
Đại tự, mộ Ma hi đà, v.v... [X. Thiện kiến
luật tì bà sa Q.2, Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.11; G. E. Mitton: The Lost Cities of
Ceylon; W. Geiger: Mahàvaôsa]. (xt. Tích
Lan Phật Giáo).
A NẬU ĐA LA TAM MIÊU TAM BỒ ĐỀ
Phạm: Anuttara samyak - saôbodhi,
Pàli: Anuttara - sammàsambodhi. Nói
tắt là A nậu tam bồ đề, A nậu bồ đề. Dịch
ý: vô thượng chính đẳng chính giác, vô
thượng chính chân đạo, vô thượng chính
biến tri. "A nậu đa la" dịch ý là "vô thượng",
"tam miệu tam bồ đề", dịch ý là "chính biến
tri". Là trí tuệ giác ngộ của đức Phật, hàm ý
là bình đẳng, viên mãn. Vì cái đạo mà Ngài
ngộ được là rất cao, cho nên gọi là vô
thượng; vì đạo ấy chu biến, bao quát hết
thảy, cho nên gọi là chính biến tri. Toàn
bộ nội dung tu hành của Bồ tát Đại thừa là
để thành tựu loại giác ngộ này. Bồ tát phát
A nậu đa la tam miệu tam bồ đề tâm, thì
dịch là "Vô thượng chính chân đạo ý".
Còn tiếng Phạm: Anuttara-samyaksaôbudha,
dịch âm là A nậu đa la tam
miệu tam phật đà, ý là chỉ người đã hoàn
thành A nậu đa la tam miệu tam bồ đề,
cho nên thông thường dịch là "vô thượng
chính đẳng chính giác giả". Đây là tiếng
tôn xưng đức Phật, tức là bậc vô thượng
chính đẳng chính giác. Cũng có thể bỏ bớt
A nậu đa la mà chỉ nói Tam miệu tam Phật
đà, hoặc Tam da tam Phật, Tam da tam
Phật đà v.v... [X. luận Đại trí độ Q.2, Q.85;

Nền của Chùa Vô Úy Sơn (Tích Lan) A NẬU ĐA LA TAM MIÊU TAM BỒ ĐỀ

A
64
Vãng sinh luận chú Q.hạ; Pháp hoa kinh
văn cú Q.2 phần trên; Pháp hoa kinh huyền
tán Q.2 phần đầu; Tuệ uyển âm nghĩa Q.26,
Q.27]. (xt. Chính Biến Tri, Chính Giác).
A NẬU ĐẠT LONG VƯƠNG
A nậu đạt, Phạm: Anavatapta, Pàli:
Anotatta. Là một trong tám Long vương
lớn, trú ở hồ A nậu đạt, thoát khỏi được ba
cái tai nạn, trong các long vương hình ngựa,
đức của long vương này là hơn hết. Cứ
theo kinh Trường a hàm quyển 18 chép,
thì trừ long vương A nậu đạt ra, còn tất cả
các long vương ở cõi Diêm phù đề đều có
ba tai nạn như sau:
1. Các rồng đều bị gió nóng, cát nóng
bám vào mình, đốt cháy da thịt và xương
tủy, rất là khổ não.
2. Trong các cung điện của rồng, khi
cuồng phong thổi tới, thì tất cả quần áo quí
báu mặc trên mình đều bay hết mà thân
rồng tự hiện, rất là khổ não.
3. Trong cung điện, khi các rồng đang
vui chơi, thì chim đại kim sí thường bay
vào cung quấy nhiễu, cho nên các rồng
thường sợ hãi, buồn rầu. Rồng A nậu đạt
không bị các tai họa trên. [X. kinh Khởi
thế Q.1; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.2; luận Đại trí độ Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.1; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ]. (xt. A
Nậu Đạt Trì).
A NẬU ĐẠT TRÌ
..
A nậu đạt, Phạm: Anavatapta, Pàli:
Anotatta. Tương truyền là nơi phát nguyên
của bốn con sông lớn ở Diêm phù đề. Còn

gọi là A nậu đại tuyền, A na đạt trì, A na bà
đáp đa trì, A na bà đạp trì, nói tắt là A nậu.
Dịch ý là hồ mát mẻ, hồ không nhiệt não.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 15 và luận
Câu xá quyển 11 chép, thì hồ này nằm về
phía bắc núi Đại tuyết, phía nam núi Hương
túy (Phạm: Gandhamàdana, nay là núi
Kailana), gọi là hồ không nhiệt não, chu vi
tám trăm dặm, bờ hồ được trang hoàng bằng
bốn thứ báu là vàng, bạc, lưu li và pha lê,
hồ đầy cát vàng, sóng gợn trong suốt như
gương, có rồng chúa ở, tên là A nậu đạt,
nước hồ trong và mát. Phía đông hồ có cửa
sông Hằng (Phạm: Gagà), phía nam là
sông Tín độ (Phạm: Sindhu), phía tây là
sông Phọc sô (Phạm: Vakwa), phía bắc là
sông Sí đa (Phạm:Zìta). [X. kinh Trường a
hàm Q.18; kinh Khởi thế Q.1; kinh Đại lâu
thán Q.1; Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2;
luận Đại trí độ Q.3, Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.1, Q.25, Q.27;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7]. (xt. Tứ Hà).
A NẬU QUAN ÂM
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Tượng Ngài ngồi trên núi đá cao dốc
trong dáng nhìn
xuống bể. Kinh
Pháp hoa quyển 7
phẩm Phổ môn
(Đại 9, 57 hạ):
"Hoặc trôi giạt biển
lớn, rồng, cá, các
quỉ nạn, nhớ đến
sức Quan âm, sóng
nước không thể
chìm". Bởi vì biển
lớn, rồng, cá có
nhân duyên với hồ A nậu đạt, cho nên gọi

là A nậu.
A NGHÊ LA TIÊN
A nghệ la, Phạm: Agiras. Người tiên
tại Ấn độ cổ đại. Còn gọi là Ương kì la tiên,
Ương kiệt la tư tiên, Ương kì lạt tứ tiên,
Ứng nghi la sa tiên. Dịch ý là thân hãn
Quan Âm A Nậu
A NẬU ĐẠT LONG VƯƠNG

A
65
dịch tiên (tiên mình mồ hôi). Là một trong
bảy tiên lớn, một trong mười tiên lớn, một
trong mười Bát la xà bát để (Phạm:
Prajàpati). Không từ bào thai sinh ra, mà
theo nước mồ hôi sinh ra, cho nên có tên
là Thân hãn dịch. Trung a hàm quyển 38
kinh Anh vũ, quyển 40 kinh Đầu na, luận
Đại tì bà sa quyển 40, đều có nói đến tên
của vị tiên này. Trong Mật giáo, vị tiên này
là một trong quyến thuộc của Hỏa thiên,
đặt ở phía nam trên Thai tạng giới mạn đồ
la Kim cương bộ ngoài. Hình tượng là tay
phải dựng thẳng mà bàn tay hơi nghiêng,
ngón tay trỏ, ngón
giữa và ngón vô danh
co lại, còn ngón út hơi
co và đặt trước ngực,
khủyu tay đặt lên đầu
gối bên phải. Tay trái
để buông trên cạnh
đùi, với dáng nắm tay
cầm hoa sen, trên hoa
đặt một cái lọ. Mặt
quay về bên phải, đầu
gối bên phải dựng thẳng, hai chân tréo nhau.
[X. kinh Đại khổng tước chú vương Q.hạ;
Đại nhật kinh sớ Q.16; Chư thuyết bất đồng
kí Q.9; Thai tạng giới thất tập Q.hạ].
A NGỤY
Là một loại dược phẩm. Còn gọi là A
ngu, A ngụy dược. Là loài thực vật "hưng
cừ" (Phạm:Higu), sinh sản ở Ấn độ và Y
lãng (Iraq), nếu chặt thân cây hoặc cành
thì chỗ chặt sẽ chảy nhựa, chờ sau khi nhựa
khô, lấy dùng làm thuốc, thuốc ấy tức là

thuốc A ngụy, có thể sát trùng, trừ mùi hôi
thối, nhưng đối với người thì vô hại, giống
như chất băng phiến (long não) ngày nay.
[X. Chính tông tán Q.2 Bảo ninh nhân
dũng chương; Huyền ứng âm nghĩa Q.19;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.68]. (xt. Hưng Cừ).
A NHĨ CHÂN NA (? - 721)
Phạm: Maịicinta, hoặc Ratnacinta.
Dịch ý là Bảo tư duy, nhà dịch kinh ở đời
Đường. Sư thuộc dòng Sát đế lợi nước Ca
thấp di la bắc Ấn độ, xuất gia từ nhỏ, tu tập
thiền yếu, sau khi thụ giới cụ túc thì chuyên
học luật phẩm, trí tuệ của sư vượt bực, kiêm
học cả đời lẫn đạo, đặc biệt sở trường chú
thuật và lập chí ở việc hóa đạo. Năm Trường
thọ thứ 2 (693) sư đến Lạc dương, vâng
mệnh nhà vua ở chùa Thiên cung. Sau đó
không lâu, sư ở các chùa Thiên cung, Phật
thụ kí và Phúc quang dịch kinh Bất không
quyên sách đà la ni bảy bộ chín quyển. Niên
hiệu Thiên sách vạn tuế năm đầu (695), sư
tham gia công việc biên soạn Vũ chu san
định chúng kinh mục lục. Về sau, sư không
dịch kinh nữa, chỉ chuyên cần lễ tụng, tu
mọi phúc nghiệp, ngoài áo bát ra, ai cho gì
ăn nấy. Sau cất chùa Thiên trúc trên núi
Long môn, cùng ở với học trò. Năm Khai
nguyên thứ chín thì sư tịch, thọ trên một
trăm tuổi. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.9; Tống cao tăng truyện Q.3].
A NHĨ ĐA
Phạm:Ajità. Dịch ý là Vô thắng. Là
một trong bốn chị em Nữ thiên, quyến
thuộc của bồ tát
Văn thù. Được
đặt ở phía trái
của Đồng mẫu
lư, phía trên A

ba la nhĩ đa,
trong viện Văn
thù, trên mạn
đồ laThai tạng
giới, Mật giáo.
Chủng tử là
(a), hình tam
Tiên A Nghệ La
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
A Nhĩ Đa
A NHĨ ĐA

A
66
muội da là gậy (bổng), mật hiệu là Kim
cương. Thân sắc trắng, hình đồng tử, nắm
tay trái chống vào cạnh sườn, tay phải cầm
gậy một chẽ, mặt quay phía trái, ngồi tréo
chân. Còn trong Lí thú kinh mạn đồ la, thì
vị tôn này nắm tay trái đặt ở rốn, tay phải
cầm hoa sen, ngồi xếp bằng trên lá sen. [X.
Lí thú thích Q.hạ; Lí thú kinh bí chú; Chư
thuyết bất đồng kí Q.5; Thai tạng giới thất
tập Q.trung].
A NÔ BA THÔN
Phạm:Anupriyà, Pàli: Anupiyà. Còn
gọi là A nâu di thổ, A nô di, A nâu, A nậu
phong. Nằm dọc theo bờ sông A nô ma
(Pàli: Anomà), là thôn làng của chủng tộc
A nô lạp. Sau khi cởi bỏ đồ trang phục trên
bờ sông A nô ma, đức Thích tôn đến rừng
cây Nại (Pàli: Amba-vana), thôn A nô ba
ở lại bảy ngày rồi mới đến thành Vương xá
(Pàli: Ràjagaha). Cứ theo Pháp cú kinh
chú (Pàli: Dhammapada aỉỉhakathà)
quyển 1 chép, thì sau khi đức Thích tôn
thành đạo, đã về nước Ca tì la vệ, nhưng
chưa bao lâu, lại dời đến ở rừng cây Nại, tại
đây, bảy người đã theo Phật xuất gia, đó là;
Bạt đề (Pàli: Bhaddiya), A nâu lâu đà (Pàli:
Anurudha), A nan đà (Pàli: Ànanda), Bà
cữu (Pàli: Bhagu), Kim tì la (Pàli:
Kimbila), Đề bà đạt đa (Pàli: Devadatta)
và Ưu ba li (Pàli: Upàli). [X. luật Ngũ phần
Q.3, luật Tứ phần Q.4].
A NÔ LUẬT ĐÀ (? - 1077)
Còn gọi là A na luật đà. Là vua nước
Miến điện vào thế kỉ thứ XI. Năm 1044,
thống nhất Miến điện, lập nên Vương triều

Bồ cam, tôn một vị trưởng lão A la hán
thuộc Thượng tọa bộ Phật giáo làm quốc
sư. Từng sai sứ sang Tích lan thỉnh kinh,
tổ chức các vị tăng học giả xem xét so sánh
rồi dịch ra tiếng Miến điện. Xác lập Thượng
tọa bộ Phật giáo làm quốc giáo, kiến tạo
chùa tháp tại các nơi trên toàn quốc và
thành lập giáo đoàn. Năm 1070, nhận lời
thỉnh cầu của vua Tích lan là Tì xá da bà
ha đệ nhất (Vija-yabàhu I), nhà vua phái
chư tăng sang Tích lan để giúp việc tổ chức
lại Tăng đoàn.
A NÔ MA HÀ
Phạm: Anavamà, Pàli: Anomà. Cứ
theo Kinh tập chú (Pàli: Suttanipàta
aỉỉhakathà) chép, thì Thái tử Tất đạt đa
(tức đức Thích ca lúc chưa thành đạo), khi
cởi bỏ tất cả đồ trang sức trên mình tại bờ
sông này, thì có một vị Phạm thiên (Pàli:
Ghaỉikàra) dâng tám vật của tỉ khưu. Từ
con sông này đến thành Vương xá cách xa
ba mươi do tuần, đức Thích tôn đi hết bảy
ngày mới đến thành ấy. Cứ theo kinh Bản
sinh (Phạm, Pàli: Jàtaka) chép, thì nước
Ca tì la vệ cách con sông này ba mươi do
tuần, mà Thái tử Tất đạt đa chỉ đi trong
một đêm, sau khi dời cung vua, đã đến bờ
sông này (vì đi ngựa, còn đến thành Vương
xá là đi bộ).
A PHAN
Vị tỉ khưu ni đời Đông Hán. Người Lạc
dương. Là vị ni xuất gia thụ ba qui y sớm
nhất tại Trung quốc. Các sự tích khác về ni
không được rõ. Cứ theo Đại tống tăng sử
lược quyển thượng Đông hạ xuất gia điều
chép, thì vua Minh đế nhà Hán (ở ngôi 58
- 75), cho phép Dương thành hầu, Lưu tuấn
xuất gia và cho đàn bà Lạc dương A phan

xuất gia, tăng, ni bắt đầu có từ đó.
A PHẠT LA THẾ LA TĂNG GIÀ LAM
Phạm: Avarazaila saghàràma. Dịch
A NÔ BA THÔN

A
67
ý là Tây sơn chúng viên. Chùa ở nước
Đà na yết trách ca thuộc nam Ấn độ.
Đại đường tây vực kí quyển 10 chép, ở
trên núi phía tây đô thành của nước Đà
na yết trách ca, có chùa A phạt la thế la,
do tiên vương nước Đà na yết trách ca
sáng lập để cúng dường đức Phật. Trong
một nghìn năm sau đức Phật nhập diệt,
mỗi năm đều có một nghìn vị tăng phàm
phu cùng về an cư tại chùa này, đến ngày
tán hạ thì cùng chứng La hán, rồi dùng
sức thần thông lướt trên hư không mà
đi. Một nghìn năm sau, phàm Thánh cùng
ở. Lại sau hơn một trăm năm, không có
tăng lữ nữa. Về vị trí đích thực của ngôi
chùa này, có rất nhiều thuyết khác nhau.
R. Sewell cho đó là di chỉ của gò Tạc
nham ở trên núi phía tây thị trấn
Bezwada, bắc ngạn sông Kistna; J.
Fergusson thì cho đó là tháp A ma la bà
đề (Phạm: Amaravati), cách Bezwada hai
mươi bảy cây số về phía tây, nam ngạn
sông Kistna; Cao tang câu cát thì cho đó
phải là ngôi cổ thành Đà la ni khoa đạt
(Dharanikota) ở phía tây tháp A ma la
bà đề. Tây sơn trụ bộ được nói đến trong
luận Dị bộ tôn luân, đã lấy ngôi chùa
này làm căn cứ địa. [X. Đại từ ân tự tam
tạng pháp sư truyện Q.4; Thích ca
phương chí Q.hạ; Giải thuyết tây vực kí;
Đông nam Ấn độ chư quốc đích nghiên
cứu].
A PHỌC LA HA KHƯ
Là dịch âm của năm chữ Tất đàm: (a)
(va) (ra) (ha) (kha). Còn gọi là a

phọc la hạ ca. Trong Mật giáo, năm chữ
trên đây tức là chủng tử của năm yếu tố
đất, nước, lửa, gió, không. Đại nhật kinh sớ
Q.1 (Đại 39, 586 trung): "Chữ a là đất, chữ
phọc là nước, chữ la là lửa, chữ hạ là gió,
chữ khư là không".
A PHỌC LÔ CHỈ ĐÊ THẤP PHẠT RA
Phạm:Avalokitezvara. Còn gọi là A
bà lô cát đê xá bà la. Dịch ý là Quán tự tại,
Quán thế âm. Nói tắt là Quán âm. Xem xét
những người đời niệm danh hiệu của Ngài
để cứu giúp, nên gọi là Quán thế âm. [X.
Pháp hoa kinh huyền tán Q.6; Huyền ứng
âm nghĩa Q.5]. (xt. Quán Thế Âm Bồ Tát).
A SA ĐỒ NGUYÊT
A Sa đồ, Phạm:Awàđha, Pàli: Àsàơhà.
Còn gọi là Ngạch sa đồ nguyệt, A sa xá
nguyệt, A sa xá ma tẩy nguyệt. Là tháng
thứ tư trong mười hai tháng theo lịch pháp
Ấn độ. Tương đương với ngày mười sáu
tháng tư đến ngày rằm tháng năm Âm lịch.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt. Lịch).
A SA MA
Phạm:Asama. Là đức hiệu của Phật.
Còn gọi là A sa mạ. Dịch ý là Vô đẳng
(không ngang bằng), chỉ đức Phật. Vì quả
vị của Phật không một chúng sinh nào có
thể sánh bằng. (xt. A Sa Ma Sa Ma).
A SA MA SA MA
Phạm: Asamasama. Là đức hiệu của
Phật. Dịch ý là Vô đẳng đẳng. Đức Phật đã
sạch hết mọi phiền não và thần lực rộng
lớn, không một chúng sinh nào khác có thể
sánh cùng, cho nên gọi là vô đẳng. Quả vị
của Phật và Phật bằng đẳng, cho nên gọi là
vô đẳng đẳng. [X. luận Đại trí độ Q.2; Thập
địa kinh luận Q.2; luận Du già sư địa Q.82].
A SA PHẠ

Tức là các chữ Tất đàm (a) (wa) (va). A SA PHẠ

A
68
Còngọi là A sa phọc. Ba chữ awa phạ là
hiệu chung của ba bộ, cho nên dùng để
phối trí với ba bộ. Tức chữ a là chủng tử
của Phật bộ, chữwa là chủng tử của Liên
hoa bộ, chữ phạ là chủng tử của Kim cương
bộ, dùng ba chữ này để thống nhiếp tất cả
chân ngôn của Thai tạng giới. Đại nhật kinh
sớ quyển 5 (Đại 39, 622 thượng): "Vào cửa
chữ A, hết thảy các pháp chẳng sinh, là
nghĩa Pháp thân, vào cửa chữWa, hết thảy
các pháp không nhiễm trước, là nghĩa hoa
sen, vào cửa chữ Phạ, hết thảy các pháp lìa
lời nói, là nghĩa kim cương. Như trong phẩm
Tự luân sau đây, dùng ba chữ này thống
nhiếp trăm minh (thần chú), ý ở đó vậy".
A SA PHỌC SAO
Gồm hai trăm hai mươi tám quyển. Do
vị tăng thuộc tông Thiên thai Nhật bản là
Thừa trừng biên soạn, thu vào Đại nhật
bản Phật giáo toàn thư quyển 35 đến quyển
41, và Đại chính tạng tập 49 Đồ tượng bộ
thứ 9. Là tập đại thành về giáo tướng và sự
tướng của các dòng Thai mật, có thể sánh
ngang với Giác thiền sao của Đông mật.
Bởi vì chữ A là chủng tử của Phật bộ, chữ
Wa là chủng tử của Liên hoa bộ, chữ Phạ là
chủng tử của Kim cương bộ, ba chữ này tức
là tượng trưng cho toàn bộ sự tướng của
toàn bộ sách.
A SA PHỌC SAO MINH TƯỢNG
ĐẲNG LƯỢC TRUYÊN
.............
Gồm ba quyển. Do vị tăng Nhật bản
thuộc tông Thiên thai là Thừa trừng soạn,
thu vào Đại nhật bản Phật giáo toàn thư

quyển 41. Nội dung lược thuật sự tích của
các bậc cao tăng tại ba nước Ấn độ, Trung
quốc và Nhật bản. Quyển thượng gồm mười
tám vị cao tăng Ấn độ bắt đầu từ đức Thế
tôn đến các ngài Ca diếp, A nan, Xá lợi
phất, Mục kiền liên, Ưu ba cúc đa, Thiên
thân, Mã minh, Long thụ, Long trí, Thanh
biện, Hộ pháp, Trúc pháp hộ, La thập, Đạt
ma, Thiện vô úy, Kim cương trí và Bất
không, rồi đến mười tám vị cao tăng Trung
quốc là các sư Huệ tư, Tuệ viễn, Trí khải,
Chương an, Huyền trang, Đạo tuyên, Thiện
đạo, Nhất hạnh, Nghĩa lâm, Huyền siêu,
Huệ quả, Thuận hiểu, Đạo thúy, Hành mãn,
Nghĩa tháo, Pháp nhuận, Nghĩa chân và
Pháp toàn. Hai quyển Trung và Hạ thu chép
ba mươi sáu vị cao tăng Nhật bản. Các thư
mục được dẫn dụng trong bộ sách này phần
nhiều đã mất mát, tuy nhiên, bộ sách vẫn
có giá trị rất cao về sử liệu của Phật giáo.
A SÚC NHƯ LAI NIÊM TỤNG
CÚNG DƯỜNG PHÁP
Có một quyển. Do ngài Bất không đời
Đường dịch. Còn gọi là A súc cúng dường
pháp, A súc Như lai niệm tụng pháp, A súc
niệm tụng nghi quĩ, A súc quĩ, thu vào Đại
chính tạng tập 19. Tức là pháp khuyến thỉnh
cúng dường A súc Như lai. Nội dung chỉ
bày người hành giả, trước hết, vào tinh xá
của Bản tôn, quay mặt phía đông, quì gối
chắp tay, sám hối, tùy hỉ, khuyến thỉnh,
hồi hướng, phát nguyện. Sau đó, đến trước
tượng của Bản tôn, ngồi kết già hoặc bán
già, tụng các chân ngôn một cách rõ ràng
để cầu cho hết thảy chúng sinh được yên
vui và mau chứng Vô thượng bồ đề tất địa.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].

A SÚC PHẬT
Phạm: Akwobhya buddha. Tạng:
Sas- rgyas-mi-#krugs pa. Là tên đức
Phật hiện tại ở phương đông. Gọi tắt là A
súc. Còn gọi là A súc bệ Phật, A sô tì da
Phật, Á khất sô tì dã Phật. Dịch ý là Bất
A SA PHỌC SAO

A
69
động Phật, Vô động Phật, hoặc là Vô nộ
Phật, Vô sân huệ Phật. Cứ theo kinh A
súc phật quốc quyển thượng phẩm Phát ý
thụ tuệ và phẩm Thiện khoái chép, thì ở
quá khứ, cách đây một nghìn cõi Phật về
phương đông, có thế giới A tì la đề (Phạm:
Abhirati), trong đó, có đức Đại mục Như
lai xuất hiện, Ngài vì các Bồ tát mà nói
pháp tu hành sáu độ cao tột. Lúc bấy giờ,
có một vị Bồ tát, sau khi nghe pháp, phát
tâm đạo vô thượng chính chân, nguyện
dứt sân hận, đoạn dâm dục, cho đến thành
đại chính giác, Đại mục Như lai vui mừng
và ban hiệu là A súc. Bồ tát A súc liền
thành Phật trong thế giới A tì la đề ở
phương đông, và hiện nay vẫn đang thuyết
pháp ở cõi đó. Lại cứ theo kinh Pháp hoa
quyển 3 phẩm Hóa thành dụ chép, thì
đức Phật Đại thông trí thắng, khi chưa xuất
gia, có mười sáu vương tử, sau đều xuất gia
làmsa di, người con thứ nhất tên là Trí
tích, tức là A súc, thành Phật tại nước
Hoan hỉ ở phương đông. Kinh Bi hoa
quyển 4 chép, Phật A di đà ở đời quá khứ
là vua Vô tránh niệm, có một nghìn người
con, người
con thứ chín
là Mật tô, tức
A súc, thành
Phật tại
phương đông,
tên nước là
Diệu lạc.
Mật giáo
lấy đức Phật

này làm một
trong năm vị
Phật ở Kim cương giới, tượng trưng cho Đại
viên kính trí. Ngài được tôn trí ở giữa nguyệt
luân chính đông, trong năm luân giải thoát,
phía trước là Kim cương tát đỏa, phía phải
là Kim cương vương bồ tát, phía trái là Kim
cương ái bồ tát, phía sau là Kim cương hỉ
bồ tát. Hình tượng màu vàng ròng, tay trái
nắm lại đặt ở trước rốn, tay phải thõng
xuống chạm đất, tức là A súc xúc địa ấn
(Ấn A súc chạm đất). Mật hiệu là Bất động
kim cương. Chủng tử là (Hùô). Hình
tam muội da là chày năm chẽ. Chân ngôn
là "Án á khất sô tì dã hồng". [X. kinh Đại
bảo tích hội bất động Như lai; kinh Đạo
hành bát nhã Q.6, Q.9; kinh Thủ lăng
nghiêm tam muội Q.thượng; kinh Duy ma
Q.hạ; Tịnh độ dữ Thiền (Ấn thuận, Diệu
vân tập hạ biên 4)].
A SÚC PHẬT QUỐC KINH
Phạm: Akwobhya - tathàgatasya -
vyùha. Gồm hai quyển. Do ngài Chi lâu ca
sấm đời Hậu Hán dịch. Gọi tắt là A súc
kinh, thu vào Đại chính tạng tập 11. Nội
dung trình bày việc bồ tát A súc, lúc còn ở
Nhân địa..... đời quá khứ, tại pháp hội
của Đại mục Như lai, được nghe pháp lục
độ vô cực, bèn lập thệ nguyện lớn, tu hạnh
không tức giận, không dâm dục, trải qua
nhiều kiếp tu hành, sau thành đạo dưới cây
thất bảo, nay ở thế giới Diệu hỉ phương đông.
Đồng thời, khuyên những ai muốn sinh về
cõi Tịnh độ phương đông thì phải tu hành
sáu độ và phát nguyện.
Bộ kinh này có ba bản dịch, bản dịch
đầu là A súc Phật quốc kinh. Bản thứ
hai do ngài Chi đạo căn đời Đông Tấn

dịch, đề là A súc Phật sát chư bồ tát học
thành phẩm kinh (2 quyển, khuyết bản).
Bản thứ ba do ngài Bồ đề lưu chi đời
Đường dịch từ Đại bảo tích kinh Bất động
Như lai hội 2 quyển. Kinh này là kinh
xưa nhất trong các kinh Tịnh độ hiện
còn, cùng với kinh Đại bát nhã, kinh Duy
ma, có quan hệ mật thiết hoặc là tiên
khu của kinh Đại A di đà. [X. Xuất tam
tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1, Q.3, Q.9].
Phật A Súc
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
A SÚC PHẬT QUỐC KINH

A
70
A SƯ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tiếng
xưng hô đối với các vị hòa thượng thân
thiết trong Thiền lâm. A là tiếng bắt đầu,
sư chỉ sư gia (nhà thầy). Lâm tế lục thị
chúng (Đại 47, 499 hạ): "Hậu sinh tiểu a
sư không hiểu, bèn tin sự tinh quái của
con cáo già này".
A TĂNG KÌ
Phạm:Asaôkhya. Là một trong những
số mục của Ấn độ, hàm ý là số vô lượng,
hoặc là số cực lớn. Còn gọi là A tăng già, A
tăng xí da, A tăng, Tăng kì. Dịch ý là không
thể tính đếm, hoặc là vô lượng số, vô ương
số. Cứ gọi một A tăng kì thì có một nghìn
vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn vạn triệu
(vạn vạn là ức, vạn ức là triệu), trong sáu
mươi loại đơn vị số mục của Ấn độ, A tăng
kì là số thứ 52. Cứ theo luận Đại tì bà sa
quyển 177 chép, thì có ba loại A tăng xí da,
tức là:
1. Kiếp a tăng xí da, lấy đại kiếp làm
một, tích chứa đến Lạc xoa câu chi, dần dà
cho đến quá số Bà yết la.
2. Sinh a tăng xí da, chỉ mỗi mỗi kiếp
trải vô số đời.
3. Diệu hành a tăng xí da, trong mỗi
mỗi kiếp tu vô số diệu hạnh. Do ba loại a
tăng xí da ấy mà chứng Vô thượng giác. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) Q.45
phẩm A tăng kì; luận Câu xá Q.12 phẩm
Phân biệt thế gian; luận Đại trí độ Q.4]. (xt.
Ngũ Thập Nhị Số).
A THÁT BÀ PHÊ ĐÀ
Phạm: Atharva-veda. Một trong các

tập chính của sách Phệ đà. Là tập đồng cốt
và chú thuật. Có bảy trăm ba mươi mốt bài
ca tán, trong đó, khoảng một phần sáu đã
thấy xuất hiện trong kinh Lê câu phệ đà.
Chủ yếu là đồng cốt và chú thuật cầu phúc
trừ tai, nhưng cũng bao hàm một ít tư tưởng
triết học và khoa học. "A thát bà" (Phạm:
Atharva) có thể là tên chữ của gia tộc Bà la
môn trao truyền loại Phệ đà này. Thông
thường, người ta cho niên đại hoàn thành
sách này, so với các tập chính khác của
Phệ đà, có muộn hơn. (xt. Phệ Đà).
A THẤP BA
Phạm:Azvinau. Dịch ý là song mã đồng
. Là con sinh đôi do Nhật thiên
(Phạm:Sùrya) và Thiên nữ hóa ra ngựa
cái A thấp tì ni (Phạm:Azvinì) sinh ra. Cứ
theo Phật sở hành tán quyển 2 phẩm Nhập
khổ hạnh lâm chép, thì khi đức Thích tôn
sắp vào chỗ người tiên, các Phạm chí thấy
hình tưóng của Ngài đẹp đẽ trang nghiêm,
tám Bà tẩu thiên, hai Ba thấp ba, cho đến
Nhật nguyệt thiên tử đều ngạc nhiên và
vui mừng. Trong thần thoại Ấn độ, Ba thấp
ba là ánh sáng rạng đông được nhân cách
hóa, hoặc cưỡi ngựa, hoặc ngồi trên lưng
chim, ngồi xe sắc vàng, là tiền khu của thần
Lê minh (Phạm: Uwas).
Anh em Ba thấp ba tuổi trẻ đẹp trai, thông
minh linh lợi, đầu đội mũ hoa sen, mỗi ngày,
lúc mờ mờ sáng, cưỡi ngựa lướt qua thiên
không. Hình tượng của cả hai, có khi là một
đôi ngựa con, đứng song song bằng vai nhau,
đầu là hai ngôi sao sáng rực. Có thể cứu khổ
cứu nạn, đặc biệt trị bệnh giỏi; khiến người
mù lấy lại được ánh sáng, người tàn tật được
lành lặn trở lại. Cũng có khả năng khiến
người đắm thuyền được cứu sống, đàn bà

sinh con, con gái lỡ thì lấy được chồng v.v...
Trong Lê câu phệ đà, có hơn năm mươi bài
thơ ca tụng Ba thấp ba [X. The Buddha -
Carita of Azvaghosha (S.B.F., Vol. XLIX;
V. Fausbôll: Indian Mythology].
A SƯ

A
71
A THẤP BA QUỐC
Phạm: Azmakà, azvakà, Pàli:
Assakà. Còn gọi là Phả tháp ba quốc, A
nhiếp cụ quốc, A thấp ma già quốc. Là một
trong mười sáu nước lớn tại Ấn độ thời đức
Phật, là một phần của nước Án đạt la
(Phạm: Andhara) thuộc nam Ấn độ. Nằm
dọc theo bờ sông Cù đà (Phạm:Godàvarì,
Pàli: Godhàvarì), đô thành là Bổ đát lạc
ca (Phạm:Potalaka, Potala, Pàli: Potali,
Potana). Nước này được cai trị bởi vua Phạm
dự (Phạm:Brahmadatta), là một trong bảy
vì vua được nói đến trong kinh Đại điển
tôn (Mahàgovinda-suttanta) trong Trường
bộ 19 văn Pàli Nam truyền. Trong kinh
Bản sinh (Pàli: Jàtaka) 5, đem so sánh
mối quan hệ giữa nước Ba thấp ba và nước
A bàn đề với mối quan hệ giữa nước Ươnggià
và nước Ma yết đà, suy đó thì biết, Ba
thấp ba phụ thuộc nước A bàn đề.
Lại theo Kinh tập chú (Pàli:
Suttanipàta Aỉỉhakathànói, thì nhà bác
học Bà la môn tên là Ba-bà-lê (Pàli: Bàvarì)
đã xuất thân từ nước này, đang ở tại rừng
Ca tỉ đạt (Pàli: Kapiỉỉavana), nghe thanh
danh của đức Thế tôn, bèn sai muời sáu
người đệ tử hàng đầu đến cầu pháp đức
Thế tôn. Sau khi đến nơi, họ liền đặt các
câu hỏi và đều được đức Thế tôn giải đáp;
nội dung cuộc vấn đáp ấy tức là kinh Tập
chương 5, phẩm Bỉ ngạn đạo (Pàli:
Pàràyana - vagga). Sau họ đều trở thành
đệ tử của đức Thế tôn. [X. Trung a hàm
Q.55 kinh Trì trai; Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; luật Tứ phần Q.39; luật Ngũ phần

Q.21].
A THẤP PHỌC DỮU XÀ
Phạm:Azvayuja, Pàli: Assayuja. Là
tháng thứ bảy trong mười hai tháng theo
lịch pháp Ấn độ. Còn gọi là A thấp phạ dụ
nhã mạ tẩy, Ba thấp bà dữu xà. Tương đương
từ ngày mười sáutháng bảy đến ngày rằm
tháng tám Âm lịch. [X. kinh Thập nhị
nhân duyên tường thụy; Đại đường tây vực
kí Q.2; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.2].
(xt. Lịch).
A THẾ DA
Phạm:Àzaya. Dịch ý là ưa. Còn gọi là
A xa dã. Chỉ ý niệm ưa thích tham dục.
Luận Hiển dương thánh giáo quyển 3 nêu
ra tham a thế da, sân a thế da, si a thế da và
đẳng phần a thế da. Còn luận Câu xá quyển
14 thì lập thiện a thế da và bất thiện a thế
da. Ngoài ra, cũng có chỗ A thế da được
dịch là hạt giống. [X. Câu xá luận quang kí
Q.14; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
A THỊ ĐA
Phạm:Ajita. Còn gọi A dật đa. Là tôn
giả thứ mười lăm trong mười sáu vị La hán
nhận giáo sắc của Phật, ở thế gian mãi mãi
để cứu độ chúng sinh, cùng với một nghìn
năm trăm vị La hán quyến thuộc cùng ở
trên núi Linh thứu, là các bậc Thánh hộ trì
chính pháp và làm lợi ích cho hữu tình.
Hình tượng của ngài được vẽ tả không giống
nhau. Cứ theo bức vẽ của Thiền nguyệt đại
sư Quán hưu đời
Đường, thì hai tay ôm
đầu gối, miệng mở và
nhìn lên, hàm răng để
lộ và đã gãy một vài
chiếc. Tây tạng truyền
thì A thị đa là tôn giả

thứ hai trong mười sáu
vị La hán, ở trên núi
Ưu thi la. [X. Đại A la
hán Nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí;
Đại minh tam tạng pháp số Q.45; La hán
A Thị Đa
A THỊ ĐA

A
72
đồ tán tập; E. Pander: Das Pantheon des
Tschangtscha Hutuktu]. (xt. Thập Lục La
Hán).
A THỊ ĐA PHẠT ĐỂ HÀ
......
A thị đa phạt để, Phạm:Ajitavatì. Dịch
ý là Vô thắng. Con sông ở nước Câu thi na
yết la thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là A thị
đa bạt để hà, A nhĩ đa phạ để hà. Nói tắt là
Bạt đề hà. Đức Thế tôn nhập Niết bàn bên
tây ngạn con sông này, vì thế nó được nổi
tiếng.
Sông này cũng có người phiên là A lị
la bạt đề hà. Đại đường tây vực kí chú
quyển 6 (Đại 51, 903 trung): "Các nhà dịch
cũ phiên A lị la bạt đề hà là sai, trong
sách nói Thi lại noa phạt để hà, dịch là
sông có vàng". Tên dịch A lị la bạt để hà
có xuất xứ từ kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
1, nhưng trong kinh Niết bàn (bản Nam)
quyển 1, thì lại dịch là A di la bạt đề hà.
Lại luật Tứ phần quyển 36 thì gọi là A di
la bà đề hà, luật Ngũ phần quyển 7, quyển
8, thì gọi là A di la hà. Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 7 gọi là A dần la ba đế dạ
giang, Hữu bộ tì nại da quyển 40, gọi là A
thị la bạt-để hà. Đây có thể là tên dịch âm
trong tiếngPàli Aciravatì. Ngoài ra, Thi
lại noa phạt để hà còn được gọi là Hinh
liên nhiên bát để hà, Hi liên nhã bà để
hà, Hi liên thiền hà, Hê liên khê thủy,
tương đương với tên Pàli Hiraĩĩavatì,
tên PhạmHiraịyavatì, hàm nghĩa là "có
vàng". Tóm lại, ngài Huyền trang coi ba
tênAjitavatì,Hiraịyavatì vàAciravatì

cùng là một con sông.
Về vị trí của con sông này, thì T.
Watters cho là sông Can-đạt-khắc
(Gandak) ngày nay; R. Bahàdur thì cho
sông Tiểu lạp phổ đề (Little Rapti) ngày
nay tức là sông A di la bạt đề ngày xưa, và
cho sông Can đạt khắc là sông Thi lại
noa phạt để ngày xưa. [X. Cao tăng Pháp
hiển truyện; Phiên dịch danh nghĩa tập
Q.7; Giải thuyết tây vực kí; Ấn độ Phật
tích thực tả giải thuyết; T. Watters: On
Yuan Chwang, Vol.II].
A THỈ TỐNG NIÊU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Như đi
đại tiện gọi là a thỉ, đi tiểu tiện gọi là tống
niệu. Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 498 thượng): "A thỉ tống niệu (đi
ngoài, đi giải), mặc áo ăn cơm, nhọc mệt
thì nằm, kẻ ngu cười ta, người trí mới biết".
Từ ngữ này được dùng trong Thiền lâm để
biểu thị sự sinh hoạt hàng ngày, không một
việc gì không là việc Phật, không một hạnh
gì không là hạnh Phật. Lâm gian lục quyển
thượng thì chép (Vạn tục 148, 301 thượng):
"Từ Minh quở rằng: Mặc áo ăn cơm chẳng
là rốt ráo, đi đại, đi tiểu (a thỉ tống niệu)
chẳng là rốt ráo".
A THỜI PHỌC CA PHÁI
A thời phọc ca, Phạm: Àjìvika, hoặc
Àjìvaka. Dịch ý là "người được sinh sống
mà tu hành". Còn gọi là A thời bà ca phái,
A dần bà ca phái. Là một trong những học
phái tự do tư tưởng tại Ấn độ xưa, vào thời
kì Phật giáo hưng khởi, địa vị của phái này
trọng yếu ngang với phái Thuận thế ngoại
đạo (Phạm:Lokàyata, dịch âm là Lộ già da
đà). Đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nhận xét, thì đây là một phái tà mệnh, tà

mệnh ngoại đạo. Đại biểu cho phái này là
Mạt già Lê câu xá lê tử (Phạm: Maskarì
Gozàlìputra), là một trong sáu phái ngoại
đạo. Vào thời đại đức Phật, phái này cùng
thịnh hành ở đời, song song với Phật giáo
và Kì na giáo. Phái này chủ trương Vô nhân
luận , Tự nhiên luận, cho rằng sự
khổ vui của con người trong thế gian chẳng
A THỊ ĐA PHẠT ĐỂ HÀ

A
73
có nguyên nhân gì cả, chỉ là sự kết hợp tự
nhiên, khi kết hợp thì là "được", mà khi
phân tán thì là "mất", đồng thời, thừa nhận
có đất, nước, lửa, gió, hư không và linh
hồn. Tư tưởng của phái này nay chỉ còn lờ
mờ bàng bạc, đứt nối vụn vặt; nếu từ bối
cảnh tư tưởng của Mạt già lê câu xá lê tử
mà suy đoán, thì chủ trương của phái này
là một loại Túc mệnh luận...... phủ
định nhân quả.
A THUẬN NA THỤ
A thuận na, Phạm:Arjuna. Còn gọi là
Ngạch thuận na. Tên khoa học là
Dentaptera arjuna. Là loại kiều mộc sinh
sản ở Ấn độ, da
cây láng bóng,
mảnh lá to và
sinh cặp đôi;
rộng khoảng ba
phân tây, dài độ
mười sáu đến
hai mươi phân
tây, quả dài và
hình vuông,
không ăn được.
Tương truyền là bồ tát Long thụ đã sinh ra
ở dưới gốc cây này. [X. Long thụ bồ tát
truyện; Trung quán luận sớ Q.1 phần đầu;
Thập nhị môn luận Tông trí nghĩa kí
Q.thượng].
A THUẬT ĐẠT
.....
Phạm: Asuddharta. Dịch ý là Vô sầu ưu
(không lo sầu), Vô úy đức (đức không sợ).
Là con gái của vua A xà thế, nước Ma yết

đà, ở thời đại Phật. Lên mười hai tuổi đã có
khả năng bàn luận đạo lớn. Cứ theo kinh
A thuật đạt bồ tát chép, thì người con gái
này năm mười hai tuổi, tướng mạo đẹp đẽ,
nhan sắc bậc nhất, có thể luận bàn đạo
lớn, mạnh dạn như thần, cúng dường vô
ương số Phật.
A THÙY
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
"ai?". Chữ A là tiếng đầu tiên, âm là "ốc",
cách xưng hô đối với những người thân
thiết, phần nhiều bắt đầu bằng tiếng "A".
Đời Ngụy Tấn trở về sau, phong tục này
càng thịnh hành, hoặc đặt nó trên tên người,
hoặc đặt trước tên chữ, hoặc đặt trước họ,
như trong Tam quốc chí chép Ngô quốc
Lữ mông, gọi là: "A mông nước Ngô", cho
đến người đời gọi trẻ con thường gọi A mỗ,
vì thế "A thùy" hàm ý là "ai?", "ai đó?".
Trong Thiền lâm, từ này thường được
chuyển dụng để chỉ Phật tính, như "Tha
thị a thùy?" (Người ấy là ai?), "A thùy thoại
đoạn chỉ?" (Ai nói chuyện dứt giấy?), đều là
những tiếng trên cửa miệng khi tham cứu
các công án. Bởi vì, sự tham cứu về tính
Phật mà ai ai cũng vốn có, là một việc lớn
của Thiền môn. Đối với mệnh đề "Tha thị
a thùy?" (Người ấy là ai?), đặc biệt dùng nghi
vấn từ "A thùy" (ai?) để gọi thay Phật tính,
đồng thời, lấy đó làm đối tượng tham cứu,
khiến người học hiểu rằng, chủ từ "Người
ấy" trong mệnh đề "Người ấy là ai?", chẳng
phải tìm cầu ở bên ngoài mà được, cũng
chẳng phải chấp trước trong nội tâm mà có
thể tìm được. Như Thiền tông vô môn quan,
tắc 45 (Đại 48, 298 hạ): "Thích ca, Di lặc
cũng là đầy tớ của người ấy, thử nói người
ấy là ai?" (Lời của Đông sơn Diễn tổ sư).

A THUYẾT THA THỤ
A thuyết tha, Phạm:azvattha. Còn gọi
là At thuyết tha thụ, Ba thấp ba tha thụ.
Dịch ý là Cát tường thụ (cây tốt lành), Vô
tội thụ (cây vô tội). Tên khoa học là Ficus
religiosa. Là tên gọi khác của cây Tất ba la
Cây A Thuận Na
A THUYẾT THA THỤ

A
74
(Phạm: Pippala). Đức Phật Thích ca mâu
ni đã thành chính giác dưới gốc cây A thuyết
tha, vì thế còn gọi là cây Bồđề. Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 20 (Đại 35, 482
thượng): "Cây Athuyếttha, Hán dịch là
cây vô tội. Nghĩa là đi quanh cây này ba
vòng có thể diệt được tội chướng, đó là
cây Bồđề". Vì đức Phật Thích ca mâu ni
ngồi dưới gốc cây này mà thành đạo, cho
nên, không những chỉ tín đồ Phật giáo
tôn sùng, mà từ xưa cả Ấn độ cũng coi là
cây Thần, dùng để làm các đồ cúng dường,
hoặc khi cúng lửa thì dùng làm cây hộ
ma. [X. Phật sở hành tán Q.3; Tô tất địa
yết la cúng dường pháp; Hữu bộ tì-nại-da
dược sự Q.1; Cao tăng Pháp hiển truyện]
(xt. Bồ Đề Thụ).
A THUYẾT THỊ
Phạm:Azvajit, Pàli: Assaji. Là một
trong năm vị tỉ khưu. Còn gọi là Ba thấp
bà thị đa, A thấp phọc phạt đa, Ba thấp bà,
A tì. Dịch ý là Mã thắng, Mã tinh......
Được kính xưng là "Tôn giả Chính nguyện".
Nghi dung đoan chính, đi đứng nghiêm
trang, được người đương thời kính trọng.
Một hôm, ngài gặp Xá lợi phất, vì thấy uy
nghi khác thường, Xá lợi phất mới hỏi thầy
của A thuyết thị là ai, nhân đó, A thuyết
thị liền nói về đạo lí nhân duyên sinh diệt
mà đức Phật đã dạy. Nghe rồi, Xá lợi phất
bèn quay về theo Phật, sau chứng được Pháp
nhãn tịnh. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.3;
kinh Phật bản hạnh tập Q.25, Q.34, Q.48;
luận Đại trí độ Q.18].
A TÌ ĐÀM BÁT KIỀN ĐỘ LUẬN

Gồm ba mươi quyển. Do ngài Ca chiên
diên tử trước tác, các ngài Tăng già đề bà và
Trúc phật niệm cùng dịch vào năm Kiến
nguyên thứ 19 (383) đời Phù Tần, thu vào
Đại chính tạng tập 26. Sách này là bản dịch
khác của bộ A tì đạt ma phát trí luận. Kiền
độ, dịch ý là tụ, có nghĩa là chứa nhóm. Vì
các thiên, chương trong bộ luận này cộng
có tám tụ, cho nên gọi là Bát kiền độ luận.
(xt. A Tì Đạt Ma Phát Trí Luận).
A TÌ ĐÀM MÔN
Có nghĩa là các bộ luận Phát trí và
Lục túc là cửa đi thông vào Niếtbàn, cho
nên gọi là Atìđàm môn. Tương đối với
"Cônlặc môn" và "Không môn". Luận Đại
trí độ quyển 18 (Đại 25, 192 hạ): "A tì
đàm môn, hoặc Phật tự nói nghĩa các pháp,
hoặc Phật tự nói tên các pháp, rồi các đệ
tử thu tập lại mà giải thích nghĩa lí". Nương
vào Atìđàm môn mà thành lập tông, gọi
là Atìđàm tông. [X. luận Đại trí độ Q.2].
(xt. Côn Lặc Môn).
A TÌ ĐÀM SƯ
Phạm:Àbhidhàrmika, hoặc Àbhidharmika.
Dịch ý là Luận sư. Chỉ người
thông suốt Luận tạng, hoặc giỏi nghị luận.
Đức Thế tôn cũng thường được xưng là
luận sư. Xưa nay lấy các ngài Pháp cứu,
Diệu âm, Thế hữu và Giác thiên gọi chung
làBàsa hội tứ đại luận sư (bốn vị luận
sư lớn của hội Bàsa). Phật giáo Đại thừa
lấy các ngài Mã-minh, Long thụ, Đề bà và
Đồng thụ gọi chung là Tứ nhật luận sư
(bốn vị luận sư mặt trời); lại lấy mười sư
Hộ pháp, Đức tuệ v.v... gọi chung làDuy
thức thập đại luận sư(mười luận sư lớn
của Duy thức học). Lại cứ theo Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 2 chép, thì Tứ nhật

luận sư thêm Thắng thụ luận sư nữa, gọi
là Ngũ luận sư. [X. luận Đạitìbàsa Q.105;
luận Thành duy thức thuật kí Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.4, Q.12]. (xt. Ngũ Luận
Sư).
A THUYẾT THỊ

A
75
A TÌ ĐÀM TÂM LUẬN
Phạm: Abhidharmahfdaya - zàstra.
Gồm bốn quyển. Gọi tắt là Tâm luận.
Do ngài Pháp thắng trước tác, các ngài
Tănggiàđềbà và Tuệ viễn đời Đông
Tấn cùng dịch,thu vào Đại chính tạng
tập 28. Thuyết nhất thiết hữu bộ lấy luận
Phát trí, luận Lục túc làm cơ sở, rồi biên
tập luận Đại tìbàsa mà xác định rõ lập
trường của Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Vì luận Đại tìbàsa quá to lớn nên, năm
520, ngài Pháp thắng đem tóm tắt bằng
hai trăm năm mươi bài kệ mà thành luận
này, là một trong các bộ luận trọng yếu
của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Luận này
giải thích các khái niệm cơ bản của Phật
giáo Tiểu thừa, như: hữu lậu, vô lậu, sắc
pháp, mười tám giới, mười hai nhân
duyên, ba mươi bảy đạo phẩm. Nội dung
chia làm mười phẩm, tức Giới phẩm,
Hành phẩm, Nghiệp phẩm, Sử phẩm,
Hiền thánh phẩm, Trí phẩm, Định
phẩm, Khế kinh phẩm, Tạp phẩm và
Luận phẩm. Tại Ấn độ, sự nghiên cứu
và học tập bộ luận này, đã từng thịnh
hành một thời, và có mấy bộ luận giải
thích về nó. Vào năm Thái nguyên thứ
9 (384) đời Hiếu vũ đế nhà Đông Tấn,
ngài Tăng già đềbà đem dịch ra Hán
văn, đến năm thứ 16, ngài Tuệ viễn
chỉnh lí thành bốn quyển. Các bản dịch
khác thì có A tìđàm tâm luận kinh, 6
quyển, do các ngài Naliênđềdaxá và
Pháp trí cùng dịch vào đời Bắc Tề; Tạp
a tì đàm tâm luận 11 quyển, do ngài

Tănggiàbạtma dịch vào đời Lưu Tống,
đều thu vào Đại chính tạng tập 28. [X.
Tam luận huyền nghĩa; Xuất tam tạng
kí tập Q.2; Pháp kinh lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.3; Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.9].
A TÌ ĐÀM TÌ BÀ SA LUẬN
Gồm sáu mươi quyển. Do các ngài Phù
đà bạt ma và Đạo thái đời Bắc Lương cùng
dịch, thu vào Đại chính tạng tập 28. Là
bản dịch khác của luận A tì đạt ma đại tì bà
sa. Cứ theo bài tựa của ngài Đạo đĩnh nói,
thì luận này nhằm chú thích tám Kiền độ,
lúc đầu dịch thành một trăm quyển, nhưng
vì Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy đánh phá Bắc
Lương, nên kinh sách bị thiêu hủy cả, về
sau rơi rớt chỉ còn thu nhặt lại được có sáu
mươi quyển. Trong sáu mươi quyển, chỉ chú
thích có ba Kiền độ Tạp, Sử, Trí, còn năm
Kiền độ kia đều bị mất. Đời sau gọi luận
này là Bà sa cũ. Còn bản dịch mới là A tì
đạt ma đại tì bà sa luận, hai trăm quyển, do
ngài Huyền trang dịch. (xt. A Tì Đạt Ma
Đại Tì Bà Sa Luận).
A TÌ ĐẠT MA
Phạm: Abhidharma, Pàli: Abhidhamma.
Là một trong ba tạng. Còn gọi là
A tì đàm, A tị đạt ma, Tì đàm. Dịch ý là Đối
pháp, Đại pháp, Vô tỉ pháp, Hướng pháp,
Thắng pháp, Luận. Cùng với Kinh (Phạm:
Sùtra), Luật (Phạm:Vinaya) gọi chung là
ba tạng (nói chung về Thánh điển của Phật
giáo), cho nên cũng gọi là A tì đạt ma tạng,
A tì đàm tạng, Đối pháp tạng hoặc Luận
tạng v.v... A tì đạt ma vốn chỉ sự nghiên
cứu giáo pháp. Nếu nghiên cứu tạng Luật,
thì gọi là A tị nại da. Về sau, nói rộng đến
cả việc tường thuật, luận cứu hai tạng Kinh

và Luật đều cũng gọi là A tì đạt ma. Nó
được thành lập vào khoảng trước sau Tây
lịch, lúc đầu, chỉ đơn giản qui nạp một số
danh từ Phật giáo, sau dần dần trở thành
hình thức giải thích. Mãi đến thời đại Phật
giáo bộ phái, thì các phái có thế lực, đều
thành lập A tì đạt ma riêng của mình, từ
A TÌ ĐẠT MA

A
76
đó, giáo học theo hình thức triết học thâm
thúy phồn tạp bắt đầu khai triển.
Luận Câu xá quyển 1 chép, A tì đạt ma
thắng nghĩa là dùng trí tuệ đối quán lí bốn
đế, là trí tuệ đối hướng Niết bàn tối cao, có
đủ ý nghĩa tuệ, vô lậu. A tì đạt ma hiện
còn, chủ yếu có hai loại là Thượng tọa bộ
(vănPàli) và Thuyết nhất thiết hữu bộ (lấy
Hán dịch làm chủ), nhất là loại sau đã phôi
thai ra Phật giáo Đại thừa, nên lại càng có
một ý nghĩa đặc biệt. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 1, nêu lên bảy nghĩa của A
tì đạt ma:
1. Đối pháp (đối hướng, đối quán)
2. Sổ pháp
3. Phục pháp
4. Thông pháp
5. Vô tỉ pháp
6. Đại pháp
7.Thích pháp
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; luận
Đại tì bà sa Q.1; luận Phân biệt công đức
Q.1; Câu xá luận sớ Q.1 (Thần thái); Đại
thừa nghĩa chương Q.1].
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN
Phạm: Abhidharmakoza-zàstra. Gọi
tắt là Câu xá luận. Dịch ý là Đối pháp tạng
luận, Thông minh luận. Là tập đại thành
giáo lí của Phật giáo bộ phái, là sách cương
yếu của luận Đại tì bà sa. Bồ tát Thế thân
(Phạm: Vasubandhu) trước tác vào năm
450 Tây lịch. Hán dịch có hai bản, một do
ngài Chân đế dịch vào năm Thiên gia thứ
4 (563) đời Trần là A tì đạt ma câu xá thích
luận 22 quyển, đời gọi là Câu xá cũ; một do

ngài Huyền trang dịch vào năm Vĩnh huy
thứ 2 (651) đời Đường, 30 quyển, là giáo
pháp chủ yếu trước nay của tông Pháp
tướng, đời gọi là Câu xá mới. Cả hai bản
đều được thu vào Đại chính tạng tập 29.
Bộ luận này được nghiên cứu rộng rãi
cả ở Ấn dộ, Trung quốc, Tây tạng và Nhật
bản, những sách chú thích ưu tú cũng rất
nhiều. Đối với việc lí giải Phật giáo Bộ phái
và nền tảng của Phật giáo Đại thừa, luận
Câu xá có một giá
trị rất lớn. Ngài
Thế thân tuy một
mặt lấy giáo học
của Thuyết nhất
thiết hữu bộ làm
tiêu chuẩn,
nhưng, mặt khác,
cũng lấy thái độ
phê phán để giới
thiệu học thuyết
của Kinh lượng
bộ và Đại chúng
bộ, đứng trên lập
trường“lí trường
vi tông” mà viết luận Câu xá. Lại các kinh
điển Đại thừa và các luận thư Đại thừa lấy
giáo học của Hữu bộ làm cơ sở, hoặc để
bác xích Hữu bộ mà viết ra, cũng chiếm đa
số. Vì lẽ luận Câu xá là kết quả của thái độ
phê phán, đem giáo học phồn tạp của Hữu
bộ chỉnh lí mà thành, cho nên nó được
các học giả của cả Đại thừa và Tiểu thừa
trân trọng. Giáo lí của bộ luận này, phần
nhiều được trích ra từ luận Đại tì bà sa và,
theo truyền thuyết, thể hệ và phương pháp
chỉnh lí giáo lí trong luận này đã chịu ảnh
hưởng của luận Tạp a tì đàm tâm của ngài

Pháp cứu.
Luận Câu xá căn bản là phản ánh cái
học thuyết chủ yếu của Hữu bộ về thế giới,
nhân sinh và tu hành mà hiện đang lưu
hành tại Ca thấp di la vào thời bấy giờ,
đồng thời, hấp thu nhiều quan điểm của
Kinh lượng bộ. Nội dung được cấu thành
bởi tám phẩm Giới, Căn, Thế gian, Nghiệp,
Tùy miên, Hiền Thánh, Trí và Định, ngoài
ra, lại phụ thêm phẩm Phá ngã mà thành
chín phẩm. Trong đó:
Bản Tiếng Phạm của
Luận Câu Xá
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN

A
77
1.Giới phẩm
2.Căn phẩm, thuyết minh thế giới hiện
thực (vật chất và tinh thần giới), thành lập
yếu tố “Pháp”, đồng thời, thuyết minh các
danh tướng hữu vi, vô vi, năm uẩn, mười
hai xứ, mười tám giới, hai mươi hai căn, sáu
nhân bốn duyên v.v...
3.Thế gian phẩm, thuyết minh thế giới
sinh vật (hữu tình) từ địa ngục cho đến các
cõi trời, và thế giới vật lí (khí thế giới), đồng
thời, giới thiệu vũ trụ quan và địa lí thuyết
của Ấn độ, ngoài ra, còn giải thuyết mười
hai duyên khởi, thuyết minh tướng trạng
luân hồi, đó tức là Nghiệp cảm duyên khởi
luận.
4.Nghiệp phẩm, thuyết minh nguyên
nhân của luân hồi, và chia nhỏ các chủng
loại nghiệp.
5.Tùy miên phẩm, tường thuật phiền
não, phân loại thành sáu đại phiền não,
mười tùy miên, tám mươi tám sử, một trăm
lẻ tám phiền não, đồng thời, giới thiệu quá
khứ, vị lai, hiện tại, ba đời thực có để mà
bác bỏ. Ba phẩm Thế gian, Tùy miên và
Nghiệp là chỉ bày rõ cái thế giới mê vọng
(hữu lậu).
6.Phẩm Hiền thánh, thì chia các giai
vị ngộ nhập làm vị phàm phu là Tam hiền,
Tứ thiện căn, Thánh vị là Tứ song bát bối,
rồi thuyết minh phép quán để ngộ nhập,
tức là Tứ đế thập lục hiện quán.
7.Trí phẩm, thuyết minh mười trí là
thế tục trí, pháp trí và loại trí v.v... là trí tuệ
đạt được khai ngộ, đồng thời, thuyết minh
mười tám pháp bất cộng.

8.Định phẩm, ngoài sự thuyết minh
Thiền định căn bản đưa đến Thánh trí,
còn thuyết minh các Thiền định khác, như
Tứ thiền, Tứ vô sắc định, Tam giải thoát
môn và Tứ vô lượng tâm v.v...
9.Phá ngã phẩm, thì đứng trên lập
trường vô ngã để bác bỏ cái “phi tức phi li
uẩn ngã” của Độc tử bộ và cái ngã của
Thắng luận, rồi trình bày rõ đạo lí vô ngã.
Như trên đã nói, luận Câu xá đem giáo
lí bao la phồn tạp của Tì bà sa chỉnh lí
thành tám phẩm một cách tuyệt kĩ, thể hệ
nghiêm chỉnh, luận chỉ rõ ràng, đứng đầu
các luận, là sách cương yếu của giáo học
Hữu bộ. Các học giả xưa nay, khi bàn về
tông chỉ của luận Câu xá, thì có người bảo
nó thuộc Hữu bộ, có người cho trong hai
mươi bộ, Câu xá chỉ lấy đạo lí làm tông chỉ,
có người bảo nó là tông khác của Kinh bộ,
lại có người cho là vâng theo Hữu bộ v.v...
ý kiến rất khác nhau.
Tại Trung quốc, sau khi luận Câu xá
được dịch ra thì lấy nó thay cho tông Tì
đàm. Luận Câu xá được truyền đến Nhật
bản vào thời đại Nại lương và thành lập
tông Câu xá, và cái truyền thống lấy luận
Câu xá làm nền tảng cho sự nghiên cứu
học tập vẫn còn kéo dài đến ngày nay. Phật
giáo Ấn độ và Tây tạng cũng nghiên cứu
luận này một cách rộng rãi. Nguyên bản
tiếng Phạm đã được phát hiện ở Tây tạng,
nhưng chỉ ấn hành kệ tụng mà thôi. (V.V.
Gokhale: The Text of the Abhidharmakozakàrikà
of Vasubandhu, 1946), luận
Câu xá gốc thì được xuất bản tại Ba đặc na
(Patna) Ấn độ (P. Pradhan: Abhidharmakoza-
bhàwya of Vasubandhu, 1967). Kệ
tụng và luận Câu xá đều có bản dịch Tây

tạng, đó là: Chos-mon-pa#i mdsod-kyi
tshig le#ur byas-pa (Abhidharmakozakàrikà,
bản Bắc kinh 115, pp. 115 - 127)
và Chos-mon-pa#i mdsos-kyi bzad-pa
(Abhidharmakoza-bàwya, bản Bắc kinh
115, pp. 127 - 283).
Cứ theo truyền thuyết, tại Ấn độ đã từng
có các ngài Đức tuệ, Thế hữu, An tuệ, Trần
na, Xứng hữu, Tăng mãn (Phạm: Pùrnavardhana),
Tịch thiên (Phạm:
Zamathadeva) v.v... chú thích Câu xá,
nhưng hiện nay chỉ còn bản của ngài Xứng
hữu. Còn có U. Wogihara: Sphuỉàrthà
A TÌ ĐẠT MA CÂU XÁ LUẬN

A
78
Abhidharmakozavyàkhyà, 1 - 7 (Tokyo,
1932 - 1936), bản chú thích này cũng có
bản dịch Tây tạng và rất được coi trọng.
Tức là: Chos-monpa#i mdsod-kyi
hgrel-bzad (Abhid-harmakozatikà, bản
Bắc kinh 116, pp. 43 - 117). Ngoài bản chú
thích này ra, Tây tạng vẫn còn giữ được
các bản chú thích của các ngài Tăng mãn,
Tịch thiên và Trần na.
Hán dịch thì có: Câu xá luận thực nghĩa
sớ của Antuệ, năm quyển nhưng thiếu
sót, bản Đônhoàng có sách này (thu vào
Đại chính tạng tập 29), Chú sớcâu xá của
Chân đế mười sáu quyển, Nghĩa sớ 53
quyển đã thất lạc. Các chú thích bản dịch
của ngài Huyền trang thì có: Câu xá luận
kí ba mươi quyển của Phổ quang và Câu
xá luận sớ ba mươi quyển của Pháp bảo,
trước nay được coi là sách chỉ nam cho
việc nghiên cứu luận Câu xá. Câu xá luận
tụng sớ ba mươi quyển của sư Viên huy
cũng được coi trọng, bảnsớ này bỏ bớt
các phần tranh luận, giải thích giáo lí của
Hữu bộ một cách rõ ràng và đơn giản, vì
thế dễ hiểu. Năm gần đây, người Nhật tên
là Húc nhã soạn bộ Quán đạocâuxá luận
cũng thường dẫn dụng sách của Viên huy.
Pháp tuyên soạn Câu xá luận giảng nghĩa,
giúp ích rất nhiều cho người mới học.
Trung quốc thì có bộ Câu xá luận tụng
giảng kí của Diễn bồi. [X. Đại đường tây
vực kí Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục Q.7, Q.8; A tìđạt
ma luận đích nghiên cứu (Mộc thôn thái
hiền), Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận

(Mộc thôn thái hiền viết, Diễn bồi dịch);
Câu xá luận đích nguyên điển giải minh
(Sơn khẩu ích, Chu kiều nhất tai); Th.
Stcherbasky: The Central Conception of
Buddhism and the Meaning of the word
“Dharma”, London 1923; O. Rosenberg:
Die Probleme der buddhistischen
Philosophie, Heidelberg, 1924].
A TÌ ĐẠT MA ĐẠI THỪA KINH
Tây tạng: Chos-mon-pa theg-pachen-
po#i mdo. Còn gọi là A tì đạt ma
kinh (Phạm:Abhidharma-sùtra), Đại thừa
a tì đạt ma. Bản gốc tiếng Phạm, bản dịch
Tây tạng và bản Hán dịch của kinh này
đều không còn, chỉ còn được viện dẫn hoặc
trích thuật trong sách luận của phái Du già.
Các Phật điển đã từng dẫn dụng kinh này
thì có Duy thức tam thập tụng thích (Phạm:
Triôzikà-bhàwya) bằng tiếng Phạm của
ngài An tuệ, dẫn dụng một chỗ, Trung biên
phân biệt luận sớ (Phạm:Madhyàntavibhàgaỉikà)
dẫn dụng hai chỗ. Hán dịch thì có
Nhiếp đại thừa luận bản dẫn dụng tám chỗ,
Đại thừa a tì đạt ma tập luận quyển 7, Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập luận quyển 16,
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 1 của ngài
Vô tính, Duy thức nhị thập tụng thuật kí
v.v..., mỗi bộ đều viện dẫn một chỗ, lại
trong kinh Vô tận ý được dẫn ở luận
Quảng thích bồ đề tâm, cũng thấy có tên
A tì đạt ma kinh.
Sự quan hệ giữa bộ kinh này và luận
Nhiếp đại thừa, cứ dựa vào đoạn kinh văn
mở đầu và kết thúc trong Nhiếp đại thừa
luận bản thì biết, ngài Vô trước viết luận
Nhiếp đại thừa là để thông suốt nghĩa lí mà
giải thích tóm tắt kinh này trong phẩm
Nhiếp đại thừa, nhưng, ngài Chân đế đời

Trần, dịch luận Nhiếp đại thừa bảo (Đại
31, 113 trung): “Luận Nhiếp đại thừa tức là
giáo lí của A tì đạt ma và Đại thừa tu đa la”.
Từ đó suy ra thì biết, A tì đạt ma đại thừa
không phải là một bộ kinh đặc biệt nào.
Tuy nhiên, thông thường người ta cho rằng,
Nhiếp đại thừa luận bản là căn cứ vào Thập
thắng tướng được trình bày trong kinh A tì
đạt ma đại thừa để bàn một cách khái quát
về yếu nghĩa chung của Đại thừa. [X. Hán
dịch tứ bản đối chiếu Nhiếp đại thừa luận
A TÌ ĐẠT MA ĐẠI THỪA KINH

A 79 (Tá tá mộc nguyệt tiều); Nhiếp đại thừa luận nghiên cứu (Vũ tỉnh bá thọ); Căn bản trung dữ không (Cung bản chính tôn)]. ĐẠT A TÌ ĐẠ   T MA ĐẠĐẠII TÌ BÀ SA LU LUẬẬN Phạm: Abhidharmamahàvibhàwàzàstra. Gồm hai trăm quyển. Gọi tắt là Đại tì bà sa luận, Bà sa luận, Bà sa. Do ngài Huyền trang dịch, thu vào Đại chính tạng tập 27. Luận này là sách chú thích luận A tì đạt ma phát trí của ngài Ca đa diễn ni tử, nói rõ pháp nghĩa, liệt kê đủ các thuyết khác nhau được biên tập xong tại Ca thấp di la (Phạm:Kazmìra, nay làKashmir) bắc Ấn độ, vào khoảng từ năm 100 đến 150 sau Tây lịch, là tập đại thành của giáo lí Phật giáo bộ phái. Tương truyền, vua Ca nị sắc ca, thuộc Vương triều Quí sương, cùng với Hiếp tôn giả, triệu thỉnh năm trăm vị La hán để biên tập, trải qua mười hai năm mới hoàn thành, đây tức là cuộc kết tập kinh điển lần thứ tư. Nội dung của bộ luận này là thu tập các bản chú thích của các luận sư giải thích về luận Phát trí, một Thánh điển căn bản của Thuyết nhất thiết hữu bộ, và, cũng hệt như Phát trí, chia làm tám uẩn (tám chương) là: Tạp, Kết, Trí, Nghiệp, Đại chủng, Căn, Định và Kiến. Tổng kết chủ trương lí luận của Thuyết nhất thiết hữu bộ một cách có hệ thống, đồng thời, đối với các quan điểm của Đại chúng bộ, Pháp tạng bộ, Hóa địa bộ, Ẩm quang bộ, Độc tử bộ, Phân biệt thuyết bộ, cho đến các quan điểm của Số luận, Thắng Luận, Thuận thế luận và Kì na giáo v.v... đều có phê phán và bác xích. Vấn đề trung tâm là tư tưởng Tam thế thực hữu và Pháp thể hằng hữu. Nhờ biên tập xong luận Bà sa mà giáo nghĩa của Phật giáo Bộ phái được tuyên dương rộng rãi, và đối với Phật giáo Đại thừa, cũng có ảnh hưởng rất lớn. Bản dịch khác là A tì đàm tì bà sa luận, gồm sáu mươi quyển, tương đương với bộ phận từ quyển thứ một trăm mười một trở về trước trong bản dịch của ngài Huyền trang, do các ngài Phù đà bạt ma và Đạo thái đời Bắc Lương cùng dịch, người ta gọi là Bà sa cũ, thu vào Đại chính tạng tập 28. Cả hai bộ luận này đều là những tư liệu rất quí báu

cho việc nghiên cứu Phật giáo Bộ phái. [X.
luận Đại trí độ Q.2; luận Câu xá quang kí
Q.2; Đại đường tây vực kí Q.2, Q.3; Xuất
tam tạng kí tập Q.10; Đại đường nội điển
lục Q.5].
A TÌ ĐẠT MA ĐĂNG LUẬN
Phạm: Abidharmadìpa with
Vibhàwàprab-hàvftti, do Sàôkftyàyana
tìm được bản viết tay tại Tây tạng vào năm
1937 Tây lịch, đến năm 1959, P. Jaini hiệu
đính và xuất bản. Nội dung được cấu thành
bởi hai bộ phận:Abhidharmadìpa văn vần
(Phạm:Kàrikà), và bộ phận chú thích
Vibhàwàprabhàvftti văn xuôi, đây là một
bộ luận Tiểu thừa. Tác giả tự nhận mình là
ngọn đèn (Phạm:Dìpakàra), và gọi Thế
thân là nhà biên soạn tạng Luận (Phạm:
Kozakàra).
Sách này lấy việc phản đối và phê phán
“luận Câu xá” làm luận điểm căn bản, đồng
thời, theo lập trường của Thuyết nhất thiết
hữu bộ. Quan điểm của sách này cũng giống
như quan điểm trong luận Thuận chính lí
và luận Hiển tôn của ngài Chúng hiền
(Phạm: Saôghabhadra), tức lấy sự phê
bình luận Câu xá làm tôn chỉ. Nội dung
chủ yếu là tường thuật năm uẩn, mười hai
xứ, mười tám giới. Phê phán Thế thân về
vấn đề hữu lậu pháp tùy tăng (Phạm:
Anuzerate). Đồng thời, theo truyền thống
Tì bà sa sư, chủ trương thuyết Căn kiến.
Ngoài ra, về hạng mục “hữu đối” thì cũng
tương đồng với A tì đàm tâm luận kinh và
A TÌ ĐẠT MA ĐĂNG LUẬN

A
80
Câu xá luận, có dẫn dụng một bài tụng của
ngài Đồng thụ (Phạm:Kumàralàta), đó là
điểm khiến người ta chú ý.
A TÌ ĐẠT MA GIÁO NGHĨA CƯƠNG YẾU
...
Pàli: Abhidhammatthasagaha. Còn
gọi là Nhiếp a tì đạt ma nghĩa luận. Là tác
phẩm ưu tú nhất trong giáo lí cương yếu
của Phật giáoPàli. Cứ theo sự suy đoán,
thì tác phẩm này được soạn vào khoảng
năm 1100 Tây lịch, do một học giả người
Tích lan là A na luật (Pàli: Anuruddha).
Bộ sách được chia làm chín phẩm, tức
là:
1. Nhiếp tâm phân biệt
2. Nhiếp tâm sở phân biệt
3. Nhiếp tạp phân biệt
4. Nhiếp lộ phân biệt
5. Nhiếp li lộ phân biệt
6. Nhiếp sắc phân biệt
7. Nhiếp tập phân biệt
8 Nhiếp duyên phân biệt
9. Nhiếp nghiệp xứ phân biệt
Sách này thâu tóm giáo học A tì đạt
ma của Phân biệt thuyết bộ và trình bày
một cách gọn gàng sáng sủa. Tác giả của bộ
sách đã kế thừa luận Nhập a tì đạt-ma của
các ngài Phật âm (Pàli: Buddhaghosa, sinh
vào giữa thế kỉ thứ V) và Phật thụ (Pàli:
Buddhadatta, người hậu tiến cùng thời đại
với Phật âm), đồng thời, những bộ phận
giáo lí nào chưa được đề cập đến trong các
sách luận trở về trước, thì thêm vào và xếp
đặt một cách mới mẻ, vì thế, bộ sách này là
sách cương yếu rất tốt cho những người

mới học.
A TÌ ĐẠT MA GIỚI THÂN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-dhàtu-kàyapàda.
Gồm ba quyển. Do ngài Thế hữu
viết và ngài Huyền trang đời Đường dịch
vào năm Long sóc thứ 3 (663). Còn gọi là
Thuyết nhất thiết hữu bộ giới thân túc luận.
Gọi tắt là Giới thân túc luận, thu vào Đại
chính tạng tập 26. Là một trong sáu túc
luận A tì đạt ma. Luận này chia làm hai
phẩm, đó là:
1.Bản sự phẩm, trình bày mười đại địa
pháp, mười đại phiền não địa pháp, mười
tiểu phiền não địa pháp, năm phiền não,
năm kiến, năm xúc, năm căn, năm pháp,
sáu thức thân, sáu thụ thân, sáu tưởng thân,
sáu tư thân, sáu ái thân v.v...
2.Phân biệt phẩm, tóm tắt chia làm
mười sáu môn, mở rộng lập tám mươi tám
môn, phân biệt tâm sở và năm thụ, sáu thức,
vô tàm vô quí tương ứng hay bất tương ứng,
và uẩn, xứ, giới cùng với tâm sở tương ứng
hay bất tương ứng.
Ngoài ra, về tác giả của bộ luận này,
còn có nhiều thuyết khác, Câu xá thích luận
bằng tiếng Phạm của ngài Xứng hữu và
truyền thuyết Tây tạng, đều chép là do ngài
Phú lâu na (Phạm:Pùruịa) trước tác. [X.
luận Câu xá quang kí Q.1; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
A TÌ ĐẠT MA LỤC TÚC LUẬN
Phạm: Waỉ-pàda-zàstra. Tức chỉ
chung sáu bộ luận làm điểm tựa cho Căn
bản thuyết nhất thiết hữu bộ. Còn gọi là
Lục phần A tì đàm. Đó là: A tì đạt ma tập
dị môn túc luận, A tì đạt ma pháp uẩn túc

luận, Thi thiết túc luận, A tì đạt ma thức
thân túc luận, A tì đạt ma phẩm loại túc
luận, A tì đạt ma giới thân túc luận. Về các
tác giả của sáu bộ luận trên đây cũng có
thuyết khác nhau. Theo ngài Huyền trang,
bốn bộ trước là do các tôn giả Xá lợi tử, Đại
mục kiền liên, Đại ca đa diễn na (chưa được
truyền dịch) và Đề bà thiết ma làm, còn hai
A TÌ ĐẠT MA GIÁO NGHĨA CƯƠNG YẾU

A
81
bộ sau là do tôn giả Phiệt tô mật đa la (Thế
hữu) viết. Lại ba luận trước được soạn lúc
Phật còn tại thế, ba luận sau được soạn sau
Phật nhập diệt. [X. luận Đại trí độ Q.2; luận
Câu xá quang kí Q.1; Xuất tam tạng kí tập
Q.10; The Jewelry of Scripture by Bu-ston
(Jahrbuch des Instituts für Buddhismuskunde,
Vol.II].
A TÌ ĐẠT MA PHÁP UẨN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-dharmaskandha-
pàda.Ngài Đại mục kiềnliên
trứ tác, ngài Huyền trang đời Đường dịch.
Còn gọi là Thuyết nhất thiết hữu bộ pháp
uẩn túc luận. Gọi tắt là Pháp uẩn túc luận,
thu vào Đại chính tạng tập 26. Là một
trong sáu túc luận Atìđạtma. Luận này
là tác phẩm đem các pháp tích tụ quí báu
phổ thí cho quần sinh, cho nên được đặt
tên như vậy. Toàn bộ chia làm hai mươi
mốt phẩm, tức là: Học xứ phẩm, Dự lưu
phẩm, Chứng tịnh phẩm, Sa môn quả
phẩm, Thông hành phẩm, Thánh chủng
phẩm, Chính thắng phẩm, Thần túc
phẩm, Niệm trụ phẩm, Thánh đế phẩm,
Tĩnh lự phẩm, Vô lượng phẩm, Vô sắc
phẩm, Tu định phẩm, Giác chi phẩm, Tạp
sự phẩm, Căn phẩm, Xứ phẩm, Uẩn phẩm,
Đa giới phẩm và Duyên khởi phẩm. Trong
bài Bạt của mình, ngài Tĩnh mại đã khen
luận này (Đại 26, 513 hạ): “Bộ luận này
là then chốt của Atìđạtma, là nguồn lớn
của Nhất thiết hữu bộ vậy”. Nếu đem so
sánh với bảy bộ luận trong tạng LuậnPàli,
thì nội dung luận này với nội dung luận
Tì băng già (Pàli: Vibhaga, Phân biệt

luận) rất là giống nhau. Ngoài ra, về tác
giả của luận này cũng có thuyết khác nhau,
Câu xá thích luận, bằng tiếng Phạm, của
Xứng hữu và truyền thuyết Tây tạng đều
cho là do ngài Xálợiphất trước tác. [X.
luận Câu xá quang kí Q.1; Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8].
A TÌ ĐẠT MA PHÁT TRÍ LUẬN
Phạm:Abhidharma-jĩàna-prasthàna.
Gồm hai mươi quyển, Tôn giả Ca đa diễn
ni tử viết sau Phật nhập diệt ba trăm năm,
ngài Huyền trang đời Đường dịch. Còn gọi
là Thuyết nhất thiết hữu bộ phát trí luận.
Gọi tắt là Phát trí luận, thu vào Đại chính
tạng tập 26. Bộ luận này cùng với sáu luận
Tập dị môn túc v.v... gọi chung là bảy luận,
lại vì nghĩa môn của sáu luận ít, cho nên
dùng chân (túc) làm thí dụ gọi là Túc luận
(luận chân); còn luận Phát trí văn nghĩa
đầy đủ cho nên dùng mình (thân) làm thí
dụ gọi là Thân luận (luận mình). Bảy luận
này là những luận căn bản của Thuyết nhất
thiết hữu bộ tông.
Luận này lấy học thuyết của Thuyết nhất
thiết hữu bộ làm nội dung cơ bản, rồi bàn
đến các vấn đề được tranh luận giữa các bộ
phái Phật giáo đương thời. Tất cả có tám
uẩn (chương), chia làm bốn mươi bốn phẩm,
đó là:
1.Tạp uẩn, thuyết minh các pháp bốn
thiện căn, bốn Thánh quả, hữu dư Niết bàn,
vô dư Niết bàn v.v... Chương này có tám
phẩm là: Thế đệ nhất pháp nạp tức, Trí
nạp tức, Bổ đặc già la nạp tức, Ái nạp tức,
Vô tàm nạp tức, Tướng nạp tức, Vô nghĩa
nạp tức và Tư nạp tức.
2.Kết uẩn, thuyết minh các loại kết sử

như: ba kết, năm cái v.v...; gồm bốn phẩm:
Bất thiện nạp tức, Nhất hạnh nạp tức, Hữu
tình nạp tức và Thập môn nạp tức.
3.Trí uẩn, thuyết minh bậc Thánh dứt
trừ hoặc chướng mà được trí vô lậu; có năm
phẩm là Giác chi nạp tức, Ngũ chủng nạp
tức, Tha tâm trí nạp tức, Tu trí nạp tức,
Thất thánh nạp tức.
4.Nghiệp uẩn, thuyết minh các hành
A TÌ ĐẠT MA PHÁT TRÍ LUẬN

A
82
vi thiện ác do ba nghiệp thân, khẩu, ý phát
động; có năm phẩm là Ác hành nạp tức,
Tà ngữ nạp tức, Hại sinh nạp tức, Biểu vô
biểu nạp tức và Tự nghiệp nạp tức.
5.Đại chủng uẩn, đứng về phương diện
ba đời thuyết minh các sắc pháp thiện ác
do bốn đại chủng tạo nên; có bốn phẩm là
Đại tạo nạp tức, Duyên nạp tức, Cụ kiến
nạp tức và Chấp thụ nạp tức.
6.Căn uẩn, đứng về phương diện bốn
quả và ba đời thuyết minh các sắc pháp sáu
căn, năm căn v.v... Có bảy phẩm là Căn
nạp tức, Hữu nạp tức, Xúc nạp tức, Đẳng
tâm nạp tức, Nhất tâm nạp tức, Ngữ nạp
tức và Nhân duyên nạp tức.
7.Định uẩn, thuyết minh định của chư
thiên trong ba cõi và định của Nhị thừa tu
hành có nhiều thứ khác nhau. Có năm
phẩm là Đắc nạp tức, Duyên nạp tức, Nhiếp
nạp tức, Bất hoàn nạp tức và Nhất hạnh
nạp tức.
8.Kiến uẩn, thuyết minh hai kiến đoạn,
thường của phàm phu ngoại đạo và sáu mươi
hai thứ kiến giải khác nhau. Có sáu phẩm
là Niệm trụ nạp tức, Tam hữu nạp tức,
Tưởng nạp tức, Trí nạp tức, Kiến nạp tức
và Già tha nạp tức.
Luận này còn có bản dịch khác gọi là A
tì đàm bát kiền độ luận, hoặc là Ca chiên
diên A tì đàm, A tì đàm kinh bát kiền độ,
do Tăng già đề bà và Trúc phật niệm cùng
dịch vào năm Kiến nguyên 19 (338), đời
Phù Tần, gồm ba mươi quyển, và thu vào
Đại chính tạng tập 26. [X. luận Đại tì bà sa
Q.1, luận Đại trí độ Q.2, luận Câu xá Q.1,

luận Câu xá quang kí Q.1, Đại đường nội
điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.3, Q.8].
A TÌ ĐẠT MA PHẨM LOẠI TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-prakaraịa-pàda.
Gồm mười tám quyền. Do ngài Thế hữu
sáng tác, ngài Huyền trang đời Đường dịch.
Còn gọi là Thuyết nhất thiết hữu bộ phẩm
loại túc luận. Gọi tắt là Phẩm loại túc luận,
thu vào Đại chính tạng tập 26. Là một
trong sáu túc luận A tì đạt ma. Nhân vì
năm pháp, năm uẩn, mười hai xứ, mười tám
giới v.v... quá nhiều và chủng loại không
đồng nhau, nên luận này bèn tùy từng phẩm
loại mà điều hợp nghĩa lí, thu nhiếp tất cả
pháp, trọn vẹn đầy đủ mà không hỗn loạn.
Nội dung chia làm tám phẩm là: Biện ngũ
sự phẩm, Biện chư trí phẩm, Biện chư xứ
phẩm, Biện thất sự phẩm, Biện tùy miên
phẩm, Biện nhiếp đẳng phẩm, Biện thiên
vấn phẩm và Biện quyết trạch phẩm. Những
bản dịch khác của bộ luận này còn có:
- Chúng sự phận a tì đàm luận (mười
hai quyển tám phẩm, cũng thu vào Đại
chính tạng tập 26), do Cầu na bạt đà la và
Bồ đề da xá đời Lưu Tống cùng dịch.
- Ngũ sự tì bà sa luận, tôn giả Pháp cứu
soạn, Huyền trang dịch.
- Tát bà đa tông ngũ sự luận, Pháp
thành dịch. [X. luận Đại trí độ Q.2; luận
Câu xá quang kí Q.1; Đại đường nội điển
lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục Q.5,
Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
A TÌ ĐẠT MA TẠNG
Phạm: Abhidharma-piỉaka. Còn gọi
là Luận tạng, Đối pháp tạng. Tạng thứ ba
trong ba tạng. Gọi chung tất cả các bộ luận.

Trong các kinh điển Hán dịch, thuộc về
Luận tạng thì có các bộ luận Tiểu thừa,
như: Lục túc luận, Phát trí luận, Đại tì bà sa
luận, và các luận Đại thừa, như: Đại trí độ
luận, Thập trụ tì bà sa luận, Thập địa kinh
luận, Du già sư địa luận, Thành duy thức
luận, Nhiếp đại thừa luận, Trung luận, Bách
luận, Thập nhị môn luận v.v... Trong ba
tạngPàli, thuộc Luận tạng thì có bảy bộ
A TÌ ĐẠT MA PHẨM LOẠI TÚC LUẬN

A
83
luận thư, tương đương với Lục túc luận của
Hữu bộ và thêm Luận sự (Pàli: Kathà -
vatthu). Trong tạng kinh Tây tạng, kinh
điển thuộc Luận tạng được thu vào trong
kinh Bát nhã. Ngoài ra, tông thú của tạng
A tì đạt ma gọi là Đối pháp tông. [X. luận
Câu xá Q.30]. (xt. Tam Tạng).
A TÌ ĐẠT MA TẠNG HIỂN TÔN LUẬN
Phạm: Abhidharma-koza-samayapradìpikà.
Gồm bốn mươi quyển. Do ngài
Chúng hiền soạn, ngài Huyền trang đời
Đường dịch. Còn gọi là Hiển tôn luận, thu
vào Đại chính tạng tập 29. Trước đó, ngài
Chúng hiền đã trứ tác luận Thuận chính lí
để phá luận Câu xá của ngài Thế thân,
nhưng sau vì văn luận Thuận chính lí quá
rộng lớn, khó nắm bắt, nên ngài lại tóm tắt
thành luận này, chuyên chú chỉ rõ nghĩa
chính, chia làm chín phẩm, tức là: Tự phẩm,
Biện bản sự phẩm, Biện sai biệt phẩm, Biện
duyên khởi phẩm, Biện nghiệp phẩm, Biện
tùy miên phẩm, Biện Hiềnthánh phẩm, Biện
trí phẩm, và Biện chính phẩm. Ngoài phẩm
tựa trình bày về lí do làm luận ra, còn chỗ
cốt yếu của tám phẩm kia đều giống với luận
Thuận chính lí. Luận này và luận Thuận
chính lí là những tư liệu tham khảo không
thể thiếu đối với các học giả nghiên cứu luận
Câu xá. [X. Đại đường nội điển lục Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục, Q.8; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.9]. (xt. ATìĐạt
Ma Thuận Chính Lí Luận).
A TÌ ĐẠT MA TẠP TẬP LUẬN THUẬT KÍ
Gồm mười quyển. Sư Khuy cơ (632-682)
đời Đường soạn. Còn gọi là Đại thừa a tì

đạt ma tạp tập luận thuật kí, Tạp tập luận
thuật kí, Đối pháp luận sớ, Đối pháp sao,
thu vào Vạn tục tạng tập 74. Là sách chú
thích bản dịch Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
luận của ngài Huyền trang. Sư Khuy cơ đã
dùng lời văn sáng, gọn, dựa vào truyền
thống A tì đạt ma mà luận thuật giáo nghĩa
Duy thức. Nội dung chia làm hai phần lớn
là Bản sự và Quyết trạch, rồi lần lượt trình
bày sáu môn là: Giáo khởi sở nhân, Luận
hưng sở vi, Chương thể tính, Hiển tông
chỉ, Thích đề mục và Giải bản văn. Nhưng
ở quyển cuối trong Vạn tục tạng có ghi thêm
rằng, luận này từ quyển 5 trở đi, lời văn đã
thấy rườm rà, e không phải lời văn của người
chú thích.
A TÌ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma - saôgìti -
paryàya - pàda. Gồm hai mươi quyển. Ngài
Xá lợi phất trước tác, ngài Huyền trang đời
Đường dịch. Còn gọi là Thuyết nhất thiết
hữu bộ tập dị môn túc luận. Gọi tắt là Tập
dị môn túc luận, thu vào Đại chính tạng
tập 26. Là một trong sáu Túc luận A tì đạt
ma. Để dự phòng sự tranh cãi sau khi Phật
nhập diệt, cho nên ngài Xá lợi phất đã soạn
luận này, và chia làm mười hai phẩm, Duyên
khởi phẩm thứ nhất, chỉ bày rõ nguyên do
Xá lợi phất thay Phật để kết tập pháp luật.
Từ Nhất pháp phẩm thứ hai đến Thập pháp
phẩm thứ mười một, chỉ bày rõ pháp môn
một pháp cho đến mười pháp. Khuyến
thỉnh phẩm thứ mười hai, chỉ bày rõ sự ấn
khả của Phật. Luận này thường dẫn Pháp
uẩn túc luận, vì thế hẳn đã được viết sau
Pháp uẩn túc luận. Toàn bộ luận có một
vạn hai nghìn bài tụng, hiện nay còn lưu
truyền tám nghìn bài. Ngoài ra, về tác giả

của bộ luận này cũng có nhiều thuyết, Câu
xá luận thích bản tiếng Phạm của ngài Xứng
hữu và truyền thuyết Tây tạng đều cho là
tác phẩm của ngài Chấp đại tạng (Phạm:
Mahàkauwỉhila). [X. luận Câu xá quang kí
Q.1; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
A TÌ ĐẠT MA TẬP DỊ MÔN TÚC LUẬN

A
84
A TÌ ĐẠT MA THUẬN CHÍNH LÍ LUẬN
Phạm: Abhidharma - nyàyànusàra.
Gồm tám mươi quyển. Ngài Chúng hiền
soạn, ngài Huyền trang đời Đường dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 29. Còn gọi là Tùy
thực luận, Câu xá bạc luận. Gọi tắt là Thuận
chính lí luận, Chính lí luận. Tất cả có hai
vạn năm nghìn bài tụng tám mươi vạn lời.
Chia làm tám phẩm:
1.Biện bản sự phẩm: nói rõ ba loại
uẩn, xứ, giới bao hàm hết thảy pháp.
2.Biện sai biệt phẩm: nói rõ sự sai biệt
của hai mươi hai căn, bài bác sự cố chấp về
vô nhân....., nhất nhân ......, bất bình
đẳng nhân ............
3.Biện duyên khởi phẩm: nói rõ ba
cõi, năm ngả, bảy thức trụ, chín chỗ ở của
hữu tình, bốn loài, trung hữu....., mười
hai nhân duyên và tướng thế gian của hữu
tình phi tình.
4.Biện nghiệp phẩm: biện thuyết các
nghiệp.
5.Biện tùy duyên phẩm, thuyết minh
phiền não.
6.Biện hiền thánh phẩm: trình bày
hành quả của Hiền Thánh.
7.Biện trí phẩm: thuyết minh đoạn đạo.
8.Biện định phẩm: nói về các Thiền
định. Luận này đứng trên lập trường của
Hữu bộ mà đả phá luận Câu xá của ngài
Thế thân, là sách tuyên dương tông nghĩa
của Hữu bộ, là trước tác không thể thiếu
trong việc nghiên cứu luận Câu xá. [X. Đại
đường tây vực kí Q.4; Đại đường nội điển
lục Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.8;

Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục.
Q.9].
A TÌ ĐẠT MA THỨC THÂN TÚC LUẬN
Phạm: Abhidharma-vijĩàna-kàyapàda.
Gồm mười sáu quyển. Ngài Đề bà
thiết ma (Phạm: Devazarman, dịch ý là
Thiên tịch, Hiền tịch) trước tác, ngài Huyền
trang đời Đường dịch. Còn gọi là Thuyết
nhất thiết hữu bộ thức thân túc luận. Gọi
tắt là Thức thân túc luận, thu vào Đại chính
tạng tập 26. Là một trong sáuTúc luận A tì
đạt ma. Luận này thuyết minh thức tâm và
nhục thân ứng nhau đầy đủ, nên phải tu
hành đúng như pháp. Có bảy nghìn bài
tụng, chia làm sáu phẩm, tức là: Mục kiền
liên uẩn, Bổ đặc già la uẩn, Nhân duyên
uẩn, Sở duyên duyên uẩn, Tạp uẩn, Thành
tựu uẩn. Phẩm đầu luận phá thuyết quá khứ
vô thể hiện tại hữu thể của Mục kiền liên,
kiến lập giáo nghĩa của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, phẩm thứ hai, luận phá thuyết hữu
ngã của các nhà chủ trương Bổ đặc già la,
phẩm thứ ba trở đi, trình bày giáo nghĩa,
nêu rõ thuyết Ngã không pháp hữu. [X. Đại
đường nội điển lục Q.5; Khai nguyên thích
giáo lục Q.8; Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục Q.9].
A TÌ LA HỒNG KHIẾM
Phạm: A vi ra hùô khaô. Chữ Tất
đàm: . Chân ngôn của Đại nhật
Như lai Thai tạng giới Mật giáo, tượng trưng
sự nội chứng của Đại nhật Như lai. Đọc đủ
là “Án a tì la hồng khiếm sa bà ha”. Vì chân
ngôn chứa nhóm chủng tử của năm chữ
này, cho nên còn gọi là Ngũ tự minh (chú
năm chữ). Trong Mật giáo, năm chữ này
còn tượng trưng cho năm nguyên tố: đất,
nước, lửa, gió, không v.v... là những yếu tố

sinh thành tất cả vũ trụ, vì thế đem năm
chữ này phối với năm đại. Tức chữ A phối
với địa đại, chữ Ti phối với thủy đại, chữ La
phối với hỏa đại, chữ Hồng phối với phong
đại, và chữ Khiếm phối với không đại. Vì
chân ngôn này bao hàm hết thảy vạn tượng,
cho nên, nếu người tu hành niệm “Án, a tì
A TÌ ĐẠT MA THUẬN CHÍNH LÍ LUẬN

A
85
la hồng khiếm sa bà ha”, thì có thể thành
tựu tất cả pháp. Cái đặc sắc của chân ngôn
này là bắt đầu ở chữ Án (qui mệnh) mà
chung kết ở sa bà ha (svàhà, thành tựu);
bởi thế, trong Mật giáo coi đó là thần chú
chung của chư Phật, là tổng ấn của Tát
đỏa. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Tất địa
xuất hiện, kinh Đại nhật sớ Q.11; Bí tạng
kí].
A TÌ TAM PHẬT ĐÀ
Phạm,Pàli: abhhisambuddha. Còn gọi
là A duy tam Phật, A tì tam Phật. Dịch ý là
hiện đẳng giác, chỉ người đã thành tựu chính
giác. [X. kinh Phóng quang bát nhã Q.2;
Huyền ứng âm nghĩa Q.3].
A TỊ ĐÀ YẾT LẠT NÔ TĂNG GIÀ LAM
Phạm: Avidhakarịa-saôghàràma.
Dịch ý là Chùa không xỏ vòng tai. Chùa ở
phía đông nước Ba la ni tư (Phạm:
Vàràịasì) thuộc trung Ấn độ, cách thủ phủ
(nay làGhàzìpur) nước Chiến chủ (Phạm,
Pàli: Yudhapati) hơn sáu mươi cây số về
phía đông. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 7 nói, thì ngôi chùa này không được
rộng lắm, nhưng chạm trổ rất tinh vi mĩ
thuật, cây cối hoa lá và hồ nước trong giao
hòa nhau, đình đài lầu gác thiết kế rất thứ
lớp, tăng chúng đi đứng nghiêm túc, uy nghi
tề chỉnh.
Về nguyên do tên ngôi chùa từ đâu mà
ra, thì cứ theo truyền thuyết, có hai, ba sa
môn hiếu học, người nước Đổ hóa la ở phía
bắc Đại tuyết sơn, cùng phát nguyện đến
Ấn độ đi chiêm bái các nơi Phật tích, vì bị
coi là người biên địa hèn hạ nên bị khinh

miệt, không được phép ngủ nghỉ trong chùa,
đói khát rét mướt đến nỗi thân hình tiều
tụy. Một hôm, nhà vua tuần du qua đó,
thấy họ chưa xỏ tai, không đeo vòng, quần
áo rách rưới, thân hình nhơ bẩn, nhà vua
lấy làm lạ bèn hỏi nguyên do, khi biết được
rồi thì sinhh lòng thương xót, vua mới cho
xây cất ngôi chùa tại nơi đó, rồi ra lệnh
ngôi chùa này chỉ dành riêng cho các tăng
không xuyên tai ở và cấm chỉ các tăng xỏ
tai không được ở. Đó là nguyên do sáng lập
và đặt tên ngôi chùa. [X. Giải thuyết tây
vực kí; S. Beal: Buddhist Records of The
Western World, Vol.II]
A TỊ ĐỊA NGỤC
......
Là một trong tám địa ngục nóng, A tị,
tiếng Phạm làAvìci. Còn gọi là A tì địa
ngục, A tị chỉ địa ngục. Dịch ý là Vô gián
địa ngục. Kinh Quán Phật tam muội hải
quyển 5 phẩm Quán Phật tâm (Đại 15, 668
trung): “Vì sao gọi là địa ngục A tị? - A là
không, Tị là ngăn che; A là không, Tị là
cứu; A là không gián cách, Tị là không động
đậy; A là rất nóng bức, Tị là rất buồn bã; A
là không thoải mái, Tị là không dừng trụ.
Không thoải mái, không dừng trụ, gọi là
địa ngục A tị. A là lửa bốc, Tị là nóng cháy.
Lửa mạnh đốt tâm, gọi là địa ngục A tị”.
Phẩm Quán Phật tâm còn nói, địa ngục
này nằm ở tầng dưới cùng của các địa ngục,
có bảy lớp thành sắt, bảy tầng lưới sắt, bảy
lớp nội thành có rừng gươm. Ở dưới có
mười tám ngăn, chung quanh bảy lớp đều
là rừng dao. Có mười tám ngục tốt, A tị có
bốn cửa ra vào, trên các ngưỡng cửa có
tám mươi cái chõ, nước đồng sôi phun lên,
từ cửa chảy tràn vào. Những chúng sinh

giết cha hại mẹ, sỉ nhục sáu thân, sau khi
chết phải rơi vào địa ngục này.
Các chúng sinh chịu khổ ở địa ngục
Ati đều không thể kham nổi những cực
hình như bị rang, rán (chiên), vì đau đớn
quá mà kêu gào, cho nên, nơi đây còn
được gọi là Atị hoán địa ngục (địa ngục
kêu gào). Lại vì lửa mạnh đốt người nên
A TỊ ĐỊA NGỤC

A
86
gọi là A tị tiêu nhiệt địa ngục (địa ngục
nóng đốt). Lại vì địa ngục A tị rộng mông
mênh, không một sức phàm nào có thể
thoát ra được, nó kiên cố cũng như một
thành trì lớn, cho nên cũng gọi là A tị
đại thành [X. kinh Trường a hàm Q.19
phẩm Địa ngục; kinh Đại lâu thán Q.2
phẩm Nêlê; kinh Khởi thế Q.4 phẩm Địa
ngục; luận Câu xá Q.11; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.2]. (xt. Vô Gián Địa ngục).
A TỊ KHIẾU HOÁN
Hình dung cái trạng thái cực khổ của
chúng sinh trong địa ngục A tị. Những
chúng sinh lúc sống làm ác, sau khi chết
phải rơi vào địa ngục A tị (Phạm: avìci,
vô gián) hoặc địa ngục Khiếu hoán, chịu
các cực hình đau đớn quá mà phải kêu
gào. Trong hai địa ngục khiếu hoán và A
tị, thì đặc biệt chúng sinh ở địa ngục A tị
phải chịu các nỗi khổ mãnh liệt hơn, vì
địa ngục A tị là một trong tám địa ngục
lớn, nằm ở tầng dưới cùng của các địa
ngục, là nơi mà các chúng sinh đại nghịch
đại ác sau khi chết phải đọa vào, chúng
sinh chịu khổ cực kì đau đớn nên kêu
gào thảm thiết, vì thế gọi là A tị khiếu
hoán.
A TÔNG
Là hai chữ bí mật và trọng yếu trong
Mật giáo, được dùng để biểu thị Thai tạng
giới và Kim cương giới. Chữ (a) là chủng
tử Lí pháp thân của đức Đại nhật Như
lai ở Thai tạng giới; chữ (vaô = tông)
là chủng tử Trí pháp thân của Đại nhật
Như lai ở Kim cương giới. Bởi thế, hai

chữ này được dùng làm chủng tử lí và trí
của Thai tạng bộ, Kim cương bộ và có
thể đại biểu cho hai bộ lớn này của Mật
giáo.
A TRA LI QUỐC
A tra li, Phạm:Aỉali hoặcAtàri. Tên
một nước xưa ở nam Ấn độ. Nằm vào miền
thượng du sông Sa ba mã đề (Sabarmati) và
miền trung du sông Mạc hà (Maki) về phía
tây. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
chép, thì nước này rộng hơn sáu nghìn dặm,
dân cư đông đúc. Trồng nhiều hồ tiêu và
cây huân lục hương. Dân chúng phần nhiều
không tin Phật, có hơn mười ngôi đền thờ
trời và ngoại đạo. Văn tự ngôn ngữ, nghi
thức phép tắc, đại bộ phận đều giống như
nước Ma lạp bà. [X. Đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí].
A TRA NẴNG ĐÊ
Pàli: Àỉànaỉà. Còn gọi là A tra na kiếm,
A tra phiệt để, A noa vãn đa, A ni bàn đa.
Dịch ý là đông người nhóm họp. Là một
trong các cung điện của Tì sa môn thiên.
[X. Trường bộ kinh 32, kinh A tra nẵng
đê].
A TU LA
Phạm:Asura, gọi tắt là Tu la. Là một
trong sáu đường, một trong tám bộ chúng,
một trong mười
giới. Còn gọi là A
tác la, A tô la, A tố
la, A tố lạc, A tu
luân. Dịch ý là Phi
thiên, Phi đồng
loại, Bất đoan
chính. Các nhà
dịch cũ dịch là Bất
tửu, Bất ẩm tửu, có

thể là dịch lầm. A
tu la là một trong
các thần xưa nhất A Tu La
A TỊ KHIẾU HOÁN

A
87
tại Ấn độ, thuộc loại quỉ thần chiến đấu,
thường bị coi là ác thần và liên tục tranh
đấu với Đế thích thiên (thần Nhân đà la)
đến nỗi đã xuất hiện các từ Tu la tràng, Tu
la chiến.
Cứ theo kinh Tăng nhất A hàm quyển
3 phẩm A tu luân chép, thì thân hình thần
A tu la chu vi tám vạn bốn nghìn do tuần,
miệng rộng một nghìn do tuần. Ngoài ra,
kinh Trường a hàm quyển 20 phẩm A tu
luân, kinh Đại lâu thán quyển 2 phẩm A tu
luân, kinh Khởi thế nhân bản quyển 5 v.v...
đều có chép tường tận về chỗ ở và sự tích
của thần này. Về nghiệp nhân của A tu la,
các kinh phần nhiều nêu ra ba loại là tức
giận, kiêu căng và nghi kị. Còn kinh Phật
vị thủ ca trưởng giả thuyết nghiệp báo sai
biệt, thì liệt kê mười loại sinh nhân
của A tu la:
1. Thân làm chút ác,
2. Miệng nói chút ác,
3. Ý nghĩ chút ác,
4. Khởi tâm kiêu mạn,
5. Khởi tâm ngã mạn,
6. Khởi tâm tăng thượng mạn,
7. Khởi tâm đại mạn,
8. Khởi tà tâm mạn,
9. Khởi tâm mạn mạn,
10. Quay về các thiện căn.
Ngoài ra, cây đàn mà A tu la cầm, đặc
biệt gọi là đàn A tu la. Khi A tu la muốn
nghe một nhạc khúc nào thì cây đàn tự
nhiên đánh ra. Như thế thì A tu la cũng có
nhiều phúc đức.
Về hình tượng của A tu la cũng có nhiều

thuyết, có thuyết bảo chín đầu nghìn mắt,
miệng khạc ra lửa, chín trăm chín mươi
chín tay, sáu chân, thân hình to gấp bốn
lần núi Tu di, có thuyết lại nói một nghìn
đầu hai nghìn tay, một vạn đầu hai vạn tay,
ba đầu sáu tay, cũng có thuyết bảo ba mặt
mầu xanh thẫm, dáng phẫn nộ và khỏa
hình, sáu cánh tay. [X. kinh Trường a hàm
Q.10, Q.21; luận Đại trí độ Q.10, Q.11,
Q.30; Phật địa kinh luận Q.6; Quan âm
kinh nghĩa sớ kí Q.4; Pháp hoa kinh văn
cú Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2].
A TU LA CẦM
Chỉ cây đàn của A tu la. Khi A tu la
muốn nghe nhạc, không cần phải đánh đàn,
mà đàn có thể tự phát ra khúc nhạc theo ý
muốn, đó là nhờ nhân phúc đức của A tu
la mà được như thế. Luận Đại trí độ lấy đó
để thí dụ với Pháp thân Bồ tát, tâm không
phân biệt, cứ tự nhiên ứng với căn cơ của
chúng sinh mà nói pháp giáo hóa. [X. luận
Đại trí độ Q.17; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6].
A TU LA ĐẠO
Gọi tắt là Tu la đạo. Là một trong sáu
đạo. Phần nhiều do ba nhân tức giận, kiêu
căng và nghi kị mà thụ sinh, là nơi sinh
của loài đại lực thần, thường ôm lòng tức
giận và thích đánh nhau. Ngoài ra còn chỉ
thế giới của A tu la, trạng thái sinh tồn của
A tu la. (xt. Lục Đạo, A Tu La).
A TU LA THUYẾT NGŨ NIÊM XỨ TAM THẬP
BÁT PHẨM
Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 2 phần 2 chép, theo
truyền thuyết, A tu la ghen ghét Phật nói
pháp, Phật vì chư thiên nói bốn niệm xứ
thì A tu la nói năm niệm xứ; Phật nói ba

mươi bảy phẩm đạo, thì A tu la nói ba mươi
tám phẩm; thường bị tâm tà khúc ngăn che,
nghi kỵ sợ hãi mà nhiễu hại chính pháp.
A TU LA TỨ SINH
Quả báo của A tu la cũng rất tốt, gần
A TU LA TỨ SINH

A
88
bằng các trời, nhưng không giống các trời,
vì thế gọi A tu la (hàm ý không phải trời).
Cứ theo kinh Lăng nghiêm quyển 4 chép,
vì sức nghiệp dắt dẫn, A tu la phải sinh
trong bốn loài: loài đẻ bọc, loài đẻ trứng,
loài sinh ở nơi ẩm ướt, và loài hoá sinh.
1.Loài đẻ trứng, nghĩa là, nếu ở trong
đường quỉ, nhờ sức giữ gìn pháp, dùng thần
thông vào hư không, loại A tu la này từ
trong trứng sinh ra, thuộc thế giới quỉ.
2.Loài đẻ bọc, nghĩa là nếu ở trong cõi
trời mà hết phúc đức, phải rơi xuống, thì
chỗ ở của loài này gần mặt trời mặt trăng,
loài A tu la này từ trong bọc (thai) sinh ra,
thuộc cõi người.
3.Loài sinh ở nơi ẩm ướt, nghĩa là loài
A tu la hèn kém hơn, khởi tâm biển cả mà
chìm ở trong nước, buổi sáng chơi giỡn nơi
hư không, buổi chiều về ngủ dưới nước. Vì
từ nơi ẩm ướt mà có, nên loài A tu la này
thuộc về cõi súc sinh.
4.Loài hóa sinh, nghĩa là loài A tu la
nắm giữ thế giới, có thế lực lớn, không sợ
một ai, dám tranh quyền với trời Phạm
vương, trời Đế thích, vua Bốn trời. Loài A
tu la này vì biến hóa mà có, nên thuộc về
cõi trời. (xt. A Tu La).
A TU LA VƯƠNG
Vua trong đường A tu la. Trong các kinh
điển nêu ra nhiều tên vua A tu la, trong đó,
kinh Pháp hoa phẩm tựa, kể bốn tên vua
đại A tu la là: Bà trĩ, Khư la khiên đà, Tì ma
chất đa la và La hầu, mỗi vua đều có trăm
nghìn quyến thuộc. Kinh Khởi thế nhân
bản quyển 5 cũng kể bốn vua đại A tu la,

đồng thời nói cả chỗ ở. A tu la vương Tì
ma chất đa la ở dưới bể lớn, một nghìn do
tuần về phía đông núi Tu di, đất nước rộng
tám vạn do tuần, có bảy lớp thành vách,
vương thành gọi là Thiết ma bà đế, nơi hội
họp ở trung ương gọi là Thất đầu; A tu la
vương Dũng dược ở dưới bể lớn, một nghìn
do tuần về phía nam núi Tu di, đất nước
rộng tám vạn do tuần. A tu la vương Xa bà
la ở dưới bể lớn, một nghìn do tuần về phía
tây núi Tu di; A tu la vương La hầu la ở
dưới bể lớn, một nghìn do tuần về phía bắc
núi Tu di, cung điện đẹp đẽ cũng như cung
điện của Tì ma chất đa la. Kinh chính pháp
niệm xứ quyển 18 đến quyển 21, cũng lại
tường thuật về nơi ở của bốn đại A tu la
vương, cung điện, vườn rừng, người hầu,
thể nữ, nghiệp nhân và thọ mệnh. Các A
tu la vương được liệt kê trong kinh Hoa
nghiêm (bản dịch mới) quyển 1, thì có La
hầu, Tì ma chất đa la, Xảo ảo thuật, Đại
quyến thuộc, Đại lực, Biến chiếu, Kiên cố
hạnh diệu trang nghiêm, Quảng đại nhân
tuệ, Xuất hiện thắng đức và Diệu hảo âm
thanh v.v... [X. kinh Tạp a hàm Q.40; kinh
Trường a hàm Q.20 phẩm A tu luân; kinh
Đại lâu thán Q.5; kinh Phật vị thủ ca trưởng
giả thuyết nghiệp báo sai biệt; luận Đại tì bà
sa Q.172; luận Đại trí độ Q.30]. (xt. A Tu
La).
A TƯ ĐÀ
I. A tư đà. Phạm:Asita. Cũng gọi A tư
đa, A tư đá, A tư tra, A tư hoặc A di. Là vị
tiên ở nước Ca tì la vệ, thuộc trung Ấn độ.
Khi đức Thích tôn giáng sinh, ông tiên này
đến xem tướng cho Ngài và đoán là Ngài
sẽ thành Phật. Cứ theo kinh Phật bản hạnh
tập quyển 7 đến quyển 10 chép, thì tiên A

tư đà đủ năm thần thông, thường ra vào tự
do nơi hội họp tại tầng trời Ba mươi ba,
từng ở rừng Tăng trưởng, nam Ấn độ, quan
sát điềm lành thác thai của Bồ tát, sau nghe
Thái tử giáng sinh, bèn cùng với người hầu
là Na la đà (Phạm:Nàlaka) đến cung vua
Tịnh phạn để xem tướng Thái tử, thấy có
tướng tốt của bậc đại trượng phu, bèn đoán
trước, nếu Thái tử xuất gia, tất sẽ thành
A TU LA VƯƠNG

A
89
chính giác, được đạo bồ đề, chuyển vô
thượng tối diệu pháp luân. Lại tự than mình
đã già, không còn sống để đợi kịp ngày Thái
tử thành đạo để được giáo hóa, do đó buồn
rầu mà khóc, sau bảo người hầu Na la đà
xuất gia để chờ ngày Thái tử thành đạo. [X.
Phật sở hành tán Q.1; kinh Thụy ứng bản
khởi Q.thượng; kinh Tu hành bản khởi
Q.thượng].
II. A tư đà. Là người tiên ở đời quá
khứ đã nói kinh Pháp hoa cho Phật nghe.
Ở nhân vị đời quá khứ, khi Phật làm
vua, đi bốn phương cầu pháp, không hề
biếng nhác, được người tiên này nói kinh
Pháp hoa cho nghe. Kinh Pháp hoa quyển
4 phẩm Đề bà đạt đa (Đại 9, 34 hạ): “Người
nào vì tôi mà nói Đại thừa thì tôi sẽ trọn
đời cung cấp mọi thứ và chịu sự sai khiến.
Khi ấy có người tiên đến nói với vua rằng:
Tôi có Đại thừa gọi là kinh Diệu pháp liên
hoa, nếu không trái ý tôi thì tôi sẽ nói".
Người tiên nói trên đây, tức là A tư đà và là
tiền thân của Đề bà đạt đa. [X. Pháp hoa
kinh huyền tán Q.9 phần đầu].
A TƯ YẾT LỊ PHÁI
Pàli: Asgiri-nikàya. Còn gọi là A tư
sơn phái. Là một trong các giáo phái chủ
yếu thuộc phái Tiên la của Phật giáo Tích
lan, hệ thống Thượng tọa bộ. Phái này được
hình thành vào giữa thế kỉ XIX, tổng bộ
đặt tại chùa A tư yết lị ở Kandy, các tỉ-khưu
lệ thuộc phái Phạt na bà tư (Pàli:
Vanavàsin), chủng tộc Tăng già la và họ
Cù duy già mỗ, chủ yếu tu Thiền định.
Chuyên quản trị các Phật học viện và các

cơ cấu nghiên cứu thuộc phái mình, đồng
thời, cùng chung với phái Ma nhĩ phạt đa,
trông coi chùa Răng Phật ở Kandy. Lãnh
tụ tối cao gọi là Ma ha na da ca (Pàli:
mahànàyaka, đại đạo sư) và A nỗ na da ca
(Pàli: anunàyaka, phó đạo sư) do hội Tăng
già tuyển chọn, giữ chức trọn đời. Phái này
có rất nhiều ruộng đất và tá điền, đối với
chính trị cũng có ảnh hưởng lớn.
A TỰ BẢN BẤT SINH
Phạm:Akàra-àdyanutpàda#. Mật giáo
bảo chữ “A” là căn bản của tất cả ngôn ngữ
văn tự, bao hàm nhiều ý nghĩa, như nghĩa
bất sinh, nghĩa không, nghĩa có v.v... trong
đó, đặc biệt coi trọng các nghĩa bất sinh,
vốn, đầu tiên, cho rằng hết thảy muôn vật
xưa nay vốn đã tồn tại, và hiện rõ cái mặt
mày thật của chúng; nếu đứng trên lập
trường của Mật giáo mà nhận xét, thì đó
tức là sự tự nội chứng của Đại nhật Như
lai. Vì thế, kinh Đại nhật sớ quyển 2, quyển
6, quyển 7, khi giải thích chữ A, bảo rằng,
chữ A là thể tính của các pháp, là nguồn
gốc sinh ra muôn pháp, nếu hành giả thể
nhận được cái lí chữ A vốn chẳng sinh, thì
có thể biết rõ được nguồn gốc của tâm mình
một cách như thực, mà được nhất thiết trí
của Như lai, tự thân mình cùng với Đại
nhật Như lai chẳng phải là hai.
Còn nghĩa bắt đầu, vốn là từ nơi chữ
Phạm Àdi mà ra; rồi nghĩa bất sinh thì từ
nơi chữ Phạm Anutpàda mà ra. Về mặt
văn pháp, chữ “A” được dùng làm chữ phủ
định, cho nên có những ý “không”, “chẳng
phải”, “chẳng”. Chẳng hạn như A di đà Phật
dịch là Vô lượng thọ (tuổi thọ không có
lượng), Vô lượng quang (ánh sáng không
có lượng); A na hàm dịch là Bất hoàn

(chẳng trở lại), Bất lai (chẳng lại) v.v... [X.
kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên; kinh
Du già kim cương đính phẩm Thích tự mẫu;
kinh Thủ hộ quốc giới Q.2 phẩm Đà la ni;
luận Đại trí độ Q.48]. (xt. A).
A TỰ BỐ TÂM
Còn gọi là Tâm bố tâm, Tâm tác tâm.
A TỰ BỐ TÂM

A
90
Nói tắt là Tâm tâm. Chỉ chữ “A” được Mật
giáo tôn là “Tâm của hết thảy chân ngôn”,
bày dãi ra trong tâm của người tu hành.
(a) là chữ thứ nhất trong năm mươi chữ cái
Tất đàm, Mật giáo coi nó là mẹ đẻ ra mọi
tiếng, là mẹ của các chữ, đồng thời, bảo hết
thảy các giáo pháp đều do chữ A sinh ra,
cho nên kinh Đại nhật gọi là “Vua chân
ngôn”, “Tâm của hết thảy chân ngôn”. Lại
trong Mật giáo, chữ A có rất nhiều ý nghĩa
trọng đại, trong đó, căn bản nhất, có tính
đại biểu đầy đủ nhất, là nghĩa “vốn chẳng
sinh”, đại khái cho rằng, chữ A là nguồn
gốc của muôn pháp, là thể tính ban đầu
của các pháp, nhưng tự thể của nó vốn
chẳng sinh và là lí thể của thực tướng các
pháp. Đây là một trong những giáo lí cơ
bản của Mật giáo, là cái mà tất cả chân ngôn
hành giả phải thâm nhập thể ngộ, trong
mọi lúc đi đứng ngồi nằm, hành giả đều
phải bày dãi chữ A ra trong tâm mình, và
luôn luôn thầm nghĩ đến nghĩa vốn chẳng
sinh. (xt. A, A Tự Bản Bất Sinh).
A TỰ NGŨ CHUYỂN
Là từ được Mật giáo dùng để biểu thị
năm giai vị mà tâm bồ đề, y theo đó lần
lượt chuyển lên. Gọi tắt là Ngũ chuyển.
Chữ (a) là một trong mười hai nguyên
âm của mẫu tự Tất đàm, trong Mật giáo,
chiếu theo năm lần chuyển hóa trên âm
vận Tất đàm mà phối với năm đức là phát
tâm, tu hành, chứng bồ đề, nhập Niết bàn
và phương tiện cứu kính (phương tiện),
dùng để biểu thị tâm bồ đề của người tu
Mật giáo, dần dần theo thứ tự chuyển lên

các giai đoạn tu hành cao hơn, gọi là A tự
ngũ chuyển.
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 722
hạ, 723 trung) nói: “A đây có năm thứ: a,à
(dài),aô,a#,àh (dài). (...) Một chữ A sinh
bốn chữ, tức A là tâm bồ đề,À (dài) là
hành, Ám là thành bồ đề, Á là đại tịch
Niết bàn, Á (dài) là phương tiện”.
Kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Trụ tâm,
lấy chữ A làm thể của tâm bồ đề sẵn có và
vốn thanh tịnh, đồng thời, dùng nghĩa này
phối hợp với sự chuyển hóa của âm đọc
chữ A, và đem thứ tự mở tỏ tâm bồ đề của
người tu hành Mật giáo chia làm năm giai
đoạn. Tức là:
1. A (âm ngắn), biểu thị sự phát tâm bồ
đề, gọi là phát tâm. Trong đó lại chia làm
hai thứ:
a.Bản hữu bồ-đề tâm, nghĩa là trong
tâm của hết thảy chúng sinh đều vốn có đủ
trí tuệ bản giác mầu nhiệm, xưa nay vốn tự
nhiên như thế.
b.Tu sinh bồ đề tâm, nghĩa là cái tâm do
sức huân tập của bản giác mà trở về gốc cũ.
2.À (âm dài), biểu thị cái diệu hạnh tu
trì tam mật lục độ, gọi là tu hành.
3. Am, biểu thị sự tu hành tròn đầy, đạt
được quả đức tự chứng, gọi là chứng bồ đề.
4. Á (âm ngắn), biểu thị nhờ quả đức
tròn đầy mà chứng nhập lí bất sinh bất diệt,
gọi là nhập Niết bàn.
5. Á (âm dài), biểu thị muôn đức đã đầy
đủ sự tự chứng và hóa tha, tùy duyên tế độ,
đạt đến vị ba bình đẳng, gọi là phương tiện
cứu kính.
Năm chuyển trên đây, có thể nói, đã
bao hàm đại ý của cả bộ kinh Đại nhật, vì
đại ý của bộ kinh Đại nhật không ngoài ba

tiếng Nhân, Căn, Cứu kính. Trước nay
phần nhiều đem ba tiếng phối hợp với năm
chuyển, tức phát tâm là “Nhân”, ba mục
giữa là “Căn”, phương tiện sau cùng là “Cứu
kính”, nghĩa này được nhất trí. Ngoài ra, có
nghĩa cho phát tâm là “Nhân”, tu hành là
“Căn”, còn ba mục kia là tâm vào “quả
Phật”, đây là nghĩa thuộc Phật quả cứu kính,
đây cũng còn có thuyết khác. Lại trong ba
tiếng, nếu đứng về phương diện ngôi vị phát
tâm là “Nhân” mà nói, thì có hai nghĩa Đông
A TỰ NGŨ CHUYỂN

A
91
nhân phát tâm và Trung nhân phát tâm,
xưa nay cho thuyết Đông nhân phát tâm là
do ngài Thiện vô úy truyền, thuyết Trung
nhân phát tâm là do ngài Bất không truyền.
Đông nhân phát tâm tức đem đông phương
phối với phát tâm ở trên, nam phương phối
với tu hành ở trên, tây phương phối với
chứng bồ đề ở trên, bắc phương phối với
nhập Niết bàn ở trên, trung ương phối với
cứu kính ở trên; nói về phương hướng tu
hành thì đây là xu hướng “từ nhân hướng
tới quả”, thuộc về thuyết “Thủy giác thượng
chuyển môn” (pháp môn chuyển từ thủy
giác lên). Trung nhân phát tâm thì lấy chữ
A (âm ngắn) ở chính giữa phối với phát
tâm, chữ A (âm dài) ở phương đông phối
với tu hành, chữ Am ở phương nam phối
với chứng bồ đề, chữ Á (âm ngắn) ở phương
tây phối với nhập Niết bàn, chữ Á(âm dài)
ở phương bắc phối với phương tiện; đây là
xu hướng “từ quả tới nhân”, thuộc thuyết
“Bản giác hạ chuyển môn (pháp môn
chuyển từ bản giác xuống)”. Sự sai khác giữa
hai thuyết, được đồ biểu như sau:
Đông nhân phát tâm - Trung nhân phát
tâm
(a) Phát tâm - Đông A súc - Trung
Đại nhật
(à) Tu hành - Nam Bảo sinh - Đông
A súc
(aô) Bồ đề - Tây Di đà - Nam Bảo
sinh
(a#) Niết bàn - Bắc Thích ca - Tây Di
đà
(à#) Phương tiện cứu kính - Trung

Đại nhật - Bắc Thích ca (hoặc Bất không
thành tựu)
Thuyết Đông nhân phát tâm của Thiện
vô úy lấy nghĩa “Thủy giác tu sinh” trong
kinh Đại nhật làm căn bản, còn thuyết
Trung nhân phát tâm của Bất không thì
lấy nghĩa “Bản giác bản hữu” trong kinh
Kim cương đính làm y cứ. Song, căn cơ có
đốn (phát tâm liền được), tiệm (tu hành
chứng từng phần một) khác nhau, cho nên,
trong thuyết của Thiện vô úy cũng có nghĩa
Trung nhân, mà thuyết của Bất không cũng
chẳng phải chỉ hàm nghĩa “hạ chuyển
môn”, mà lấy sự hiển bày cái ý chỉ “phát
tâm liền được” làm nghĩa chính. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên; kinh Đại
nhật sớ Q.20; Tú diệu quĩ (Bất không); Bí
tạng kí tư bản sao Q.4].
A TỰ QUÁN
Tức quán tưởng chữ (a) Tất đàm, là
phép quán đưa đến sự chứng ngộ cái lí các
pháp vốn chẳng sinh và mở tỏ tâm mình
là tâm bồ đề vốn có sẵn Phật tính; là phép
quán tưởng trọng yếu nhất và cũng đủ tính
đại biểu nhất trong Mật giáo. Còn gọi là A
tự nguyệt luân quán, Tịnh bồ đề tâm quán,
Nhất thể tốc tật lực tam muội. Mật giáo
đem hết thảy vũ trụ, nhân sinh qui vào
chữ “A”, cho chữ “A” là căn bản của hết
thày pháp, lí của chữ “A” là xiển minh tự
thể của muôn sự muôn vật trong vũ trụ
xưa nay vốn chẳng sinh, A tự quán là một
loại phương pháp minh tưởng nhằm quán
xét lí ấy.
Nội dung tu quán của A tự quán có thể
được chia làm ba bộ phận, mà ba bộ phận
này là pháp đồng thời đầy đủ trong một
tâm. Nhưng,

đối với
những người
mới học, khi
tu quán, khó
có thể đi
thẳng vào
chỗ sâu xa của ba bộ phận cùng một lúc,
cho nên, phương tiện, có thể quán riêng
từng bộ phận một.
1.Quán thanh (tiếng), tức tay kết định
ấn, rồi trong mỗi một hơi thở ra, thở vào,
A Tự Quán
A TỰ QUÁN

A
92
niệm tiếng “A”, đem tiếng ấy vào tâm, hơi
thở nào cũng thế, liên tục.
2.Quán tự(chữ), tức quán hình chữ
của chữ A, niệm niệm nối liền, không để
niệm khác xen lẫn, khiến vọng niệm mỗi
ngày mỗi bớt, vô minh giảm dần.
3.Quán thực tướng, quán tưởng đối
tượng là chữ A, hoa sen, vừng trăng, nhằm
thể ngộ cái lí muôn vật trong vũ trụ “xưa
nay vốn tự nhiên như thế”, tức là cái lí vốn
chẳng sinh. Vì thế, khi thực hành tu quán
thì trong tâm quán tưởng một đóa hoa sen
và một vừng trăng, trong vừng trăng lại có
một chữ “A”, rồi quán tưởng chữ “A” trong
vừng trăng hoặc trên hoa sen. Khi tĩnh tọa,
thở ra thở vào đều đều và niệm chữ A, nhờ
tiếng và chữ mà chứng ngộ lí chữ A vốn
chẳng sinh.
Mật giáo cho rằng, nếu người tu hành
tu phép quán này một cách thuần thục, thì
có thể thành tựu được vô lượng phúc trí,
tâm sen của chính tâm hành giả tự nhiên
mở tỏ, và cùng với sự nội chứng của Đại
nhật Như lai khế hợp. Qua phép quán này,
người ta có thể hiểu được cái nguyên lí thống
nhất của Mật giáo. Thực tiễn của phép quán
tuy dễ, nhưng vì cái ý thú của nó rất sâu xa,
nên nếu không quán tưởng một cách triệt
để thì khó mà thể ngộ được cái ý đích thực
của nó, vì thế, thường khi tu phép quán
này, phải có bậc thầy cao siêu truyền mới
được. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Thành
tựu tất địa, phẩm Tất địa xuất hiện; Đại nhật
kinh sớ Q.10, Q.11, Q.12; A tự quán].
A VĨ XẢ PHÁP

........
A vĩ xả, Phạm:Àveza, có nghĩa là vào
khắp, còn gọi là A tỉ xả, A tì xả, A vĩ xà.
Một trong những chân ngôn bí pháp. Là
phương thuật thỉnh các Thiên thần giáng
lâm, nhập vào thân đồng nam đồng nữ để
hỏi các việc lành dữ, họa phúc và nên hư.
Đây không phải là Phật pháp chính thống
mà là một trong các tà pháp. [X. kinh Dukì
Q.hạ; Tốc tật lập nghiệm ma hê thủ la
thiên thuyết a vĩ xà pháp].
A XA LÍ NHỊ GIÀ LAM
A xa lí nhị, Phạm: Àizcarya hoặc
Àzalini. Tên ngôi chùa ở nước Cưu tư. Còn
gọi là A già li nhị già lam. Dịch ý là Kì đặc
chúng viên. Ngày xưa, vua nước Cưu tư có
người em hết sức trung thành, để biểu dương
thành tích tốt đẹp của em, nhà vua bèn xây
ngôi chùa này truyền cho đời sau. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 1 chép, thì nhà,
sân rộng rãi, tượng Phật cực đẹp. Tăng chúng
nghiêm túc tinh cần và đều là các bậc thạc
đức tài cao học rộng, quốc vương, đại thần,
thứ dân và các nhà hào phú đều làm việc
tứ sự cúng dường, càng lâu càng quí kính.
[X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.2; Chỉ quất dịch thổ tập Q.2].
A XÁ LÊ
Phạm:Àcàrya,Pàli: Àcariya, Tây tạng:
slob-dpon. Còn gọi là A xá lê, A chỉ lị, A
già lị da. Nói tắt là Xà lê. Dịch ý là Quĩ
phạm sư, Chính hạnh, Duyệt chúng, Ưng
khả hành, Ứng cúng dường, Giáo thụ, Trí
hiền, Truyền thụ. Hàm ý là dạy bảo học
trò, khiến hành vi được ngay thẳng hợp
nghi, mà bản thân mình cũng phải là người
thầy khuôn mẫu đối với học trò, vì thế,
còn gọi là Đạo sư.

Tại Ấn độ cổ xưa, A xà lê vốn là người
thầy trong Bà la môn giáo dạy dỗ học trò
về các qui củ và lễ nghi tế tự được ghi trong
kinh Phệ đà, danh từ này về sau được Phật
giáo thu dụng, vả lại, lúc Phật còn tại thế,
danh từ này cũng đã được sử dụng một cách
phổ biến. Cứ theo luật Ngũ phần quyển
16, luật Tứ phần san phồn bổ khuyết hành
A VĨ XẢ PHÁP

A
93
sự sao quyển thượng chép, thì A xà lê có
năm loại:
1. Xuất gia a xà lê, khi thụ giới, là thầy
trao mười giới, vì thế còn gọi là Thập giới a
xà lê.
2. Thụ giới a xà lê, khi thụ giới Cụ túc,
là thầy Yết ma, vì thế còn gọi là Yết ma a
xà lê.
3. Giáo thụ a xà lê, là thầy dạy bảo uy
nghi, vì thế cũng gọi là Uy nghi a xà lê.
4. Thụ kinh a xà lê, là thầy chỉ dạy ý
nghĩa và phép đọc tụng kinh điển.
5. Y chỉ a xà lê, là thầy cùng ở với các tỉ
khưu, chỉ bảo các tỉ khưu về bốn uy nghi
đi, đứng, ngồi, nằm; hoặc là thầy mà tỉ-khưu
chỉ nương nhờ theo học trong một đêm,
cũng có thể gọi là Y chỉ a xà lê. Năm loại a
xà lê trên đây, nếu thêm Thế phát a xà lê (a
xà lê cạo tóc) vào nữa, thì thành là sáu loại
A xà lê. Ở Tây vực còn có một loại nữa gọi
là Quân trì (Phạm: Kuịđikà, thủy bình,
hiền bình) a xà lê, tức là thầy quán đính
(rưới nước lên chỏm đầu).
Khi thụ giới Cụ túc, phải có mười vị là
tam sư, thất chứng sư. Tam sư là Hòa thượng
y chỉ để được giới, Yết ma a xà lê và Giáo
thụ a xà lê. Phép thụ giới của Tiểu thừa
phải có mặt đủ ba sư; nhưng phép thụ giới
của Đại thừa, theo kinh Quán phổ hiền,
được hướng vào tượng của đức Thế tôn,
các bồ tát Văn thù và Di lặc để thay thế ba
sư. Như Đại thừa viên đốn giới, lấy đức Thế
tôn làm giới hòa thượng, bồ tát Văn thù
làm Yết ma a xà lê và bồ tát Di lặc làm
Giáo thụ a xà lê. Ngoài ra, cứ theo luận Đại

trí độ quyển 13 chép, thì chúng tại gia muốn
xuất gia làm Sa di, Sa di ni, tất phải có giới
hòa thượng và a xà lê, và thí dụ các vị là
cha mẹ xuất gia. Trong Thiền tông, thụ giới
Sa di phải có Giới sư, Tác Phạm xà lê (thầy
tụng Phạm bái) và Dẫn thỉnh xà lê (thầy
chỉ bảo cách đi, đứng) tham gia.
Trong Mật giáo, đối với những người đã
thông suốt Mạn đồ la và hết thảy các vị
Tôn, chân ngôn, thủ ấn, quán hành tất địa,
truyền pháp quán đính v.v... thì đều được
gọi là A xà lê, cũng có khi gọi Phật, Bồ tát
là A xà lê. Cứ theo kinh Đại nhật quyển 1
phẩm Cụ duyên chép, thì A xà lê phải có
đầy đủ mười ba đức dưới đây:
1. Phát bồ đề tâm,
2. Diệu tuệ từ bi,
3. Hòa đồng với chúng sinh,
4. Khéo léo tu hành Bát nhã ba la mật
đa.
5. Thông suốt ba thừa,
6. Hiểu rõ thực nghĩa chân ngôn,
7. Biết tâm chúng sinh,
8. Tin chư Phật Bồ tát,
9. Được truyền thụ quán đính, hiểu thấu
các bức vẽ Mạn đồ la,
10. Điều hòa tính tình, xa lìa chấp ngã,
11. Tu hành chân ngôn được quyết
định,
12. Nghiên cứu và luyện tập Du già,
13. Trụ nơi tâm bồ đề vững mạnh.
Vì A xà lê có những đức tính như thế,
nên những ai tôn trọng cúng dường sẽ được
phúc báo rất lớn, cũng như người nông phu,
nếu chịu khó cày cấy sẽ thu hoạch lớn, vì
thế, cũng gọi a xà lê làA xà lê điền, và
được liệt làm một trong tám phúc điền
(ruộng phúc).

Lại trong Mật giáo, thông thường người
ta quen gọi a xà lê là Thượng sư, Kim cương
thượng sư. Như đã nói ở trên, A xà lê có
thể kham việc quán đính thụ pháp thì còn
được gọi là Đại a xà lê. Tuy nhiên, cứ theo
các kinh quĩ của Mật giáo chép, thì thông
thường a xà lê cũng có thể chia làm hai loại
là:Học pháp quán đính a xà lê và Truyền
pháp quán đính a xà lê, hai loại đều có
nhiều điểm khác nhau. [X. kinh Đại nhật
phẩm bí mật mạn đồ la; kinh Bí mật đại
giáo vương Q.7; kinh Đại nhật sớ Q.6, Q.15;
luật Tứ phần Q.34; Tứ phần luật khai tông
A XÁ LÊ

A
94
kí Q.7; Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma
Q.thượng; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.3; Huyền ứng âm nghĩa Q.15, Q.21; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.thượng].
A XÀ LÊ QUÁN ĐÍNH
Là một trong những nghi thức trọng
yếu của Mật giáo. Còn gọi là Truyền giáo
quán đính, Truyền pháp quán đính, Phó
pháp quán đính. Tức là nghi thức quán đính
tuyển chọn học trò có khả năng đảm nhiệm
ngôi vị thầy, thiết lập Mạn đồ la đặc biệt,
dẫn vào tung hoa, truyền thụ phép rất mực
bí mật của hai bộ Kim cương và Thai tạng,
khiến được ngôi vị thầy A xà lê. (xt. Truyền
Pháp Quán Đính).
A XÀ LÊ SỞ TRUYỀN MẠN ĐỒ LA
..
Tức là Mạn đồ la do Tam tạng Thiện
vô úy của Mật tông đời Đường truyền. Là
một trong Thai tạng Mạn đồ la của Mật
giáo. A xà lê, tức chỉ Tam tạng Thiện vô
úy. Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 chép,
thì Mạn đồ la này là ngoài Mạn đồ la được
nói trong các phẩm Cụ duyên và Bí mật
của kinh Đại nhật. Bởi vì, phẩm Cụ duyên
kinh Đại nhật chỉ nêu đại cương, nói qua
vài chục vị Tôn đứng đầu mà thôi, còn
Mạn đồ la này thì căn cứ vào phẩm Cụ
duyên và các phẩm khác mà nói về các vị
Tôn, đồng thời, lại thâu tóm chư tôn Bồ
tát, Thiên thần ngoài kinh Đại nhật mà
thành.
Mạn đồ la này không vẽ đủ các hình
tượng một cách cụ thể, mà chỉ liệt kê tên
của các vị Tôn, và mầu thân hình của các

ngài đều dùng các hình vuông, tròn và tam
giác để biểu thị, tức hình vuông đại biểu
màu vàng, hình tròn đại biểu màu trắng và
hình tam giác đại biểu màu đỏ. Vị trí hình
vẽ được hiển bày là phương trên (đông),
phương phải (bắc), phương trái (nam),
phương dưới (tây), tức là viện ba lớp suốt
bốn phương, trên dưới và phải trái. Trong
đó, lấy đức Thích ca mâu ni làm Phật sinh
thân, và các tạp loại trong ba cõi sáu đường
cùng được bày ở lớp thứ ba, khác với Mạn
đồ la Thai tạng cũ. Trong Mạn đồ la Thai
tạng cũ, lấy đức Thích ca mâu ni làm pháp
thân biến hóa, được bày ở lớp thứ hai; Văn
thù, Địa tạng được bày ở lớp thứ ba. Lại
nữa, con số chư tôn được bày trong Mạn
đồ la này là bốn trăm tám mươi tư vị, nếu
thêm các quyến thuộc sứ giả nữa, thì thành
hơn bảy trăm vị, trong khi phẩm Cụ duyên
chỉ nói sơ có tám mươi tám vị Tôn, như
thế đủ biết, giữa hai Mạn đồ la nhiều ít có
khác nhau. (xt. Thai Tạng Giới Mạn Đồ
La).
A XÀ THẾ VƯƠNG
A xà thế, Phạm:Ajàtazàtru,Pàli:
Ajàtassattu. Là con vua Tần-bà-sa-la
(Phạm:Bimbisàra) nước Ma yết đà thuộc
trung Ấn độ vào thời Phật. Gọi tắt là Xà
thế vương. Còn gọi là A xà đa sa đâu lâu
vương, A xã đa thiết đốt lộ vương, A xà đa
thiết đốt lộ vương. Dịch ý là Vị sinh oán
vương, Pháp nghịch vương. Mẹ tên là Vi
đề hi, cho nên còn gọi là A xà thế Vi đề hi
Tranh vẽ nhà ngục nơi Vua Tần Bà Sa La bị giam
A XÀ LÊ QUÁN ĐÍNH

A
95
tử. Sau giết cha chiếm ngôi, bành trướng bá
quyền tại trung Ấn độ. Khi còn ở trong
bụng mẹ, thầy bói đoán là đứa con ấy sau
khi sinh sẽ giết cha, vua cha nghe thầy bói
nói rất sợ hãi, cho nên, khi sinh ra, nhà
vua bèn ném A xà thế từ trên lầu xuống
đất, nhưng chỉ gãy ngón tay chứ không chết,
vì thế còn gọi là Bà la lưu chi (Phạm:
Balaruci, có nghĩa là gãy ngón tay), đồng
thời, vì chưa sinh ra đã kết oán, nên gọi là
Vị sinh oán .
Lớn lên, ông được lập làm Thái tử, nhân
nghe lời xúi dục của Đề bà đạt đa, bắt vua
cha hạ ngục và giam cho đến chết. Sau khi
lên ngôi, thôn tính các nước nhỏ lân cận,
uy danh vang lừng bốn phương, đặt nền
tảng cho việc thống nhất Ấn độ. Sau vì tội
giết cha nên khắp mình ông ghẻ lở, đến
trước Phật xin sám hối, liền khỏi bệnh và
qui y đức Phật. Sau khi đức Phật nhập diệt,
A xà thế là vị đại hộ pháp của giáo đoàn
Phật giáo. Khi ngài Ma ha ca diếp kết tập
kinh điển ở hang Thất diệp, A xà thế là vị
đại thí chủ, cung cấp tất cả mọi vật cần
dùng.
Về niên đại A xà thế lên ngôi, cứ theo
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 chép, thì
nhà vua lên ngôi tám năm trước khi đức
Phật nhập diệt, cầm quyền được ba mươi
hai năm. Ngoài ra, cứ theo kinh Tạp a hàm
quyển 46, kinh Xuất diệu quyển 22 chép,
nhà vua cùng với Ba tư nặc vương nước
Ca thi đã đánh nhau mấy lần, sau nhờ Phật
giáo mới được hòa giải. Các sự tích khác
của nhà vua, sau cuộc kết tập tại hang Thất

diệp, không thấy ghi lại trong các kinh điển.
[X. kinh Trường a hàm Q.2, Q.17; kinh
Tăng nhất a hàm Q.12; kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.19, Q.20; kinh Quán vô
lượng thọ; kinh A xà thế vương; Hữu bộ Tì
nại da tạp sự Q.38; luật Ngũ phần Q.3; Đại
đường tây vực kí Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25].
A XIỂN ĐỂ-CA
Phạm:An-icchantika. Còn gọi là a xiển
đề. Dịch ý là bất nhạo dục (không ưa
muốn), vô dục (không muốn), tùy ý tác (làm
theo ý). Là hữu tình vô tính trong năm tính
do tông Pháp tướng thành lập. Tức có nghĩa
là không thích vào Niết-bàn. Huyền ứng
âm nghĩa quyển 23, nói: “A xiển để ca, Hán
dịch là vô dục, nghĩa là không ưa thích
Niết bàn. Cũng gọi là Xiển để kha, Hán
dịch là đa tham, nghĩa là ham thích sinh
tử, không cầu thoát li, vì thế không tin ưa
chính pháp. Các nhà dịch cũ phiên âm là
A xiển đề, dịch nghĩa là tùy ý tác (làm theo
ý thích)”. Có người bảo tiếng Phạm
icchantika (nhất xiển đề) là phiên âm sai
từ tiếng đồng loạiaitthaôtvika. [X. Thành
duy thức luận chưởng trung khu yếu
Q.thượng phần đầu]. (xt. Nhất Xiển Đề).
A XOA LA THIẾP
Gồm có năm thếp. Do vị tăng người
Nhật là Tông uyên sưu tập. A xoa la, tiếng
Phạm:Akwara, dịch ý là chữ. Nội dung thu
chép các dấu tích chữ Tất đàm của các nhà
còn được cất giữ tại các núi có danh tiếng
của các nước và tại những chùa gần Kinh
đô (Kyoto) Nhật bản. Trong đó, có những
lá bối xưa còn được cất giữ tại chùa Pháp
long và chùa Cao quí, có chữ viết tay của
các tam tạng Thiện vô úy, Bất không, Bát

nhã đát la, của các Tông sư Mật giáo đời
Đường, như Thuận hiểu, Huệ quả, Pháp
toàn, và bút tích của các danh gia Nhật bản,
như Thành nguyên, Tịnh bảo, Minh huệ
v.v... Sách được xuất bản lần đầu vào năm
Thiên bảo (Nhật bản) thứ 8 (1827) tại chùa
Tây lai thuộc Y thế tân nơi Tông uyên trụ
trì, bản gỗ hiện còn được giữ ở chùa Tây
lai.
A XOA LA THIẾP

A
96
A YẾT LA
Phạm:Àgàra. Dịch ý là cảnh (giới). Chỉ
chỗ nương tựa của tác dụng tâm thức, cũng
tức là đối tượng dẫn khởi tâm, thức, cảm
giác hoặc tư duy; tai đối với tiếng, mắt đối
với sắc, tiếng và sắc là cảnh của tai và mắt.
Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng quyển
5 (Đại 43, 753 trung), nói: “Chất đa ế ca a
yết la đa, Hán dịch là tâm nhất cảnh tính,
(...) a yết la, nghĩa là cảnh”.
Á
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
I. Á. Tiếng dùng đối với kẻ học giả, khi
muốn diễn tả một điều gì đó mà mình tâm
đắc, nhưng dùng hết lời mà vẫn không diễn
tả được, hoặc là biểu thị chân lí Phật pháp
khó có thể dùng ngôn ngữ mà diễn đạt được.
Lâm tế lục khám biện (Đại 47, 504 thượng),
nói: “Sư hỏi Hạnh sơn: Thế nào là trâu
trắng ở chỗ đất trống? Sơn trả lời: Hồng
hồng. Sư nói: Á na!”.
II. Á.Biểu thị tiếng cười, tiếng chim
kêu. Còn nói là á á. Bích nham lục, tắc 14
(Đại 48, 154 hạ), nói: “Dưới cây Diêm phù
cười ha ha, đêm qua rồng đen bẻ gãy sừng.
(Chẳng ngăn rồng đen bẻ gãy, có ai thấy
không? Lại có ai chứng minh không? Á!)”
Á DƯƠNG NGOẠI ĐẠO
Một loại ngoại đạo ở Ấn độ. Ngoại đạo
này cho rằng, trong các pháp môn tu hành,
pháp môn không nói, như con dê câm, là
ưu việt hơn cả. Tứ phần luật hành sự sao
quyển hạ, phần 3 (Đại 40, 133 trung), nói:
“Tăng kì nhận sự lễ lạy của người, không
được lặng thinh như con dê câm”. Hành

sự sao tư trì kí quyển hạ phần 3 (Đại 40,
397 trung), nói: “Có kẻ ngoại đạo á dương
(dê câm) tu pháp môn không nói, đời có
kẻ cho tu pháp môn ấy là hạnh cao nhất,
nên bỏ ngay pháp môn ấy của ngoại đạo”.
Á DƯƠNG TĂNG
Tăng dê câm. Phạm: Eđamùkasaôgha.
Chỉ tăng ngu si. Là một trong bốn
loại tăng. Á dương (dê câm), thí dụ người
chí ngu. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 3
chép, thì Á dương tăng tuy không phá giới,
nhưng ngây dại không có trí, không có sức
hăng hái tiến tới, không phân biệt được xấu
tốt, không biết khinh trọng, không biết có
tội hay không tội, nếu có việc tăng, hai người
cãi nhau, không có khả năng quyết đoán,
lặng thinh không nói. Ví như con dê trắng,
dù có bị giết cũng không thể kêu thành
tiếng, vì thế gọi là Á dương tăng. Lại Căn
bản tát bà đa bộ luật nhiếp quyển 7, thì bảo
á dương tăng là người không có khả năng
hiểu ba tạng. (xt. Tứ Chủng Tăng).
Á LỊCH SƠN ĐẠI (ALEXANDER THE GREAT;
356tr. T.L - 323 tr. T.L)
......
Là quốc vương của Macedonia thuộc
miền bắc Hi lạp vào thế kỉ thứ tư trước Tây
lịch. Giết cha chiếm ngôi. Vào khoảng năm
334 đến 331 trước Tây lịch, ông liên tiếp
chinh phục Tiểu á tế
á, Syria, Ai cập và Ba
tư. Năm 326 trước
Tây lịch (năm thứ 43
đời Chu hiển vương),
ông vượt sông Ấn độ
để đánh nước Ấn,
vua nước Tháp khắc
tây lạp (Taxila) ra xin

hàng. Họ Á lại đánh
bại nước Phổ lỗ
(Purus), rồi thúc quân
tiến tới phía đông, Alexander The Great
A YẾT LA

A
97
thẳng đến đông bộ Tỉ a tư (Beas), tới đây,
quân binh không chịu tiến thêm nữa, nhà
vua bèn quay về tây. Năm 323 trước Tây
lịch, về đến thành Ba tỉ luân (Babylon)
chưa được bao lâu thì chết.
Họ Á vốn muốn dung hợp văn minh và
dân tộc đông tây, tạo dựng một thời đại Hi
lạp hóa, nhưng vì mất sớm, nên cái kế hoạch
định sáp nhập tỉnh Bàng già phổ (Punjab)
vào bản đồ Đế quốc nửa chừng bị bỏ dở.
Sau khi Álịchsơn chết, đế quốc bị các bộ
hạ chia cắt, chính quyền đã được thiết lập ở
Ấn độ liền tiêu diệt, trong các thư tịch của
Ấn độ cổ đại, không thấy có một chữ nào
nói đến việc họ Á chinh phục Ấn độ.
Á PHÁP
Chỉ phương pháp tu hành cấm khẩu, là
phương pháp tu hành của ngoại đạo. Nếu
đệ tử của Phật mà tu hành pháp ấy thì cũng
đồng như ngoại đạo, bị luật pháp Tiểu thừa
cấm chỉ. Tứ phần luật yết ma sớ tế duyên
kí quyển 21 (Vạn tục 64, 492 hạ), nói: “Thập
tụng chép: nếu thụ Á pháp thâu lan thì
đồng như ngoại đạo, (...) trong Tăng kì
không được thụ pháp cấm khẩu, nếu cần
có chút việc phương tiện, thì chỉ được cấm
khẩu đến nửa tháng, sau đó, đến giờ bố tát,
phải nói năng, thăm hỏi, hỏi việc, đáp việc,
chú nguyện v.v... Xong bố tát rồi, tiếp tục
nói năng. Nếu kiêu mạn giận tức mà không
nói, là người phạm luật. Nếu để chiết phục
sự kiêu mạn của người trẻ tuổi, thì cho phép
được mười lăm ngày không cùng nói năng
với người đó, nhưng đến ngày bố tát thì lại
được nói”. Song, Đại thừa thì không cấm.

[X. luật Thập tụng Q.23; luật Tứ phần Q.37;
luật Ngũ phần Q.19].
Á TUẾ
Tức đông chí. Hàm ý là sắp đến năm
mới. Lúc đầu, khoảng đời NgụyTấn, từ ngày
ấy trở đi,triều đình bắt đầu cử hành các nghi
thức lớn để mừng năm mới sắp đến. Về sau,
trong Thiền lâm, vào ngày ấy cũng cử hành
các pháp hội lớn; chuẩn bị cho thời bỉnh
phất (thời thuyết pháp của vị trụ trì), tổng
kiểm sát các việc trong chùa và sửa soạn trai
nghi cúng dường đại chúng, gọi là Đông trai.
[X. Thiền uyển thanh qui quyển 3 giám viện;
Tùng lâm hiệu định thanh qui tổng yếu quyển
hạ tứ tiết thổ địa đường niệm tụng].
Á TỬ ĐẮC MỘNG
Người câm được mộng. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Nguyên là người câm không thể
kể lại những điều mình thấy trong mộng
cho người khác nghe được; trong Thiền lâm,
từ này được chuyển dụng để thí dụ người
học đạo không thể dùng lời nói để diễn tả
cái cảnh giới mà chính mình đã thể ngộ
cho người khác biết. Cứ theo Vô môn quan
chép, thì Vô môn nói rằng (Đại 48, 293
thượng): “Hãy tham cứu chữ Vô đi, ngày
đêm không dời, đừng hiểu là hư vô, đừng
hiểu là hữu vô. Cũng giống như nuốt viên
sắt nóng, khạc cũng không khạc ra được.
Tẩy cho sạch hết những cái hiểu biết sai
lệch trước kia, lâu lâu thuần phục, tự nhiên
trong ngoài đả thành nhất phiến (tự nhiên
chủ thể và đối tượng hợp làm một). Như
người câm được mộng, chỉ tự mình biết”.
Đoạn văn trên đây biểu thị đem tâm truyền
tâm, lời nói chẳng kịp, ý nghĩ chẳng tới,
quyết không phải việc có liên quan đến môi
mép của kẻ khác. Đồng nghĩa với các câu

nói như: người câm ăn hoàng liên, người
câm ăn mướp đắng, lạnh nóng tự biết v.v...
Á tử, còn nói là Á hán (gã câm).
ÁC
..
I. Ác. Phạm,Pàli: Pàpa. Là một trong
ÁC

A
98
ba tính. Đối lại với “thiện”, “vô kí”, và đồng
nghĩa với “bất thiện” (Phạm:Akuzala, Pàli:
Akusala). Tức các pháp bất thiện và các
việc làm với ý nghĩ xấu, có khả năng đưa
đến quả khổ. Tính chất của nó bao quát sự
trái lí, trái phép, tổn hại mình và người,
tương ứng với các phiền não tham, sân, làm
chướng ngại Thánh đạo. Luận Câu xá
quyển 16 (Đại 29, 84 trung), nói: “Vì cái đó
có thể dẫn đến quả phi ái (không ưa thích),
bị người thông minh ghét bỏ, làm điều đó
tức là ác, cho nên gọi là ác hành”.
Thiện (Pàli: Puĩĩha), tức việc làm thiện
đưa đến cảnh giới thiện, trái lại, ác thì phá
hoại tất cả phẩm cách nhân luân trật tự,
tâm ý và hành vi. Cứ theo Kinh tập (Pàli:
Suttanipàta) kệ 407 nói, đức Thế tôn xuất
gia là để tránh xa những ác nghiệp do thân
tạo tác, vứt bỏ những ác hành do khẩu tạo
tác mà sống cuộc đời thanh tịnh, cho nên,
ác nghiệp, ác hành thật có quan hệ mật
thiết với đời sống nhân loại. Ngoài các ác
hành do thân, khẩu tạo tác ra, đời sau lại
thêm các ác nghiệp do ý thức tạo tác, mà
thành mười loại ác nghiệp “thân ba, miệng
bốn, ý ba”. Kinh Kim quang minh tối thắng
vương phẩm Mộng kiến kim cổ sám
hối (Đại 16, 412 trung), nói: “Thân ba miệng
bốn thứ, ý nghiệp cũng có ba, trói buộc các
hữu tình, từ xưa luôn tiếp nối, do ba loại
hành ấy, tạo thành mười ác nghiệp”.
Mười ác nghiệp là giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối, nói hai lưỡi, nói lời ác,
nói thêu dệt, tham muốn, giận tức, tà kiến,
thường được đề cập song song với năm tội

nghịch là: hại mẹ, hại cha, hại A la hán,
phá tăng, ác tâm làm cho thân Phật chảy
máu. Kinh Vô lượng thọ có sớm hơn kinh
Kim quang minh, cho nên chỉ nói có năm
điều ác là giết hại, trộm cướp, gian dâm, nói
dối và uống rượu, đây tức là nguồn gốc của
năm giới. Phật giáo cho các hành vi phá
hoại trật tự nhân luân là ác nghiệp và nói
như thế đã lâu lắm rồi, cho nên, đó là tư
tưởng nhất quán từ Phật giáo Nguyên thủy
cho đến Phật giáo Đại thừa. [X. kinh Bồ tát
anh lạc bản nghiệp Q.hạ; luận Đại tì bà sa
Q.112; luận Câu xá Q.14, Q.16; Pháp giới
thứ đệ sơ môn Q.thượng; Đại thừa nghĩa
chương Q.7]. (xt. Thiện, Bất Thiện).
II. Ác. Chữ (a#) Tất đàm, hoặc gọi
là chấm Niết bàn. Một trong 12 nguyên âm
của mẫu tự Tất đàm, một trong 50 chữ cái.
Là chữ A chuyển biến lần thứ tư trong năm
lần chuyển biến, tức thêm hai cái “.” vào
bên cạnh chữ A không chuyển (chữ A gốc).
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 724
thượng), nói: “Nếu thêm hai cái chấm vào
bên cạnh chữ A thì tức là tâm bồ đề đã trừ
sạch các chướng mà được Niết bàn”.
Theo nghĩa Đông nhân phát tâm của
ngài Thiện vô úy (637-735), trong năm lần
chuyển biến của chữ A phối với năm đức
Phật, thì chữ A này tương đương với đức
Thích ca Như lai ở phương bắc. Chữ này
là chủng tử của bồ tát Trừ cái chướng. Đại
nhật kinh sớ quyển 10 giải thích chữ này
theo hai nghĩa trừ bỏ, hàng phục. Ngoài ra,
theo kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4, thì chữ này có các nghĩa: diệt mất
(Phạm:Astaô-gamana), diệt mất hết, xa
lìa v.v... [X. kinh Đại bát Niết bàn (bản Bắc)
Q.8; kinh Đại nhật Q.5 phẩm Bố tự; kinh

Văn thù sư lợi vấn Q.thượng phẩm Tự mẫu;
Du già kim cương đính kinh phẩm Thích
tự mẫu; Lí thú thích Q.thượng; Đại nhật
kinh sớ Q.20; Tất đàm tạng Q.5, Q.6]. (xt.
A Tự Ngũ Chuyển).
ÁC CƠ
Ác, là nghĩa tổn hại; Cơ, chỉ căn cơ. Tức
là những căn cơ của các hành vi trái lí gây
tổn hại. Trong Ngu thốc sao quyển thượng,
Tị tổ của Tịnh độ chân tông Nhật bản là
ngài Thân loan, đã nêu ra bảy loại ác cơ:
ÁC CƠ

A
99
1. Mười điều ác, tức giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối, nói thêu dệt, nói lời ác,
nói hai lưỡi, tham muốn, giận tức, ngu si.
2. Bốn tội nặng, tức tăng chúng phạm
bốn giới cấm nặng: giết hại, trộm cướp, dâm
dục, nói dối.
3. Phá kiến, tức phá hoại lí chính đạo.
4. Phá giới, tức phá hủy giới cấm.
5. Năm tội nghịch, tức giết cha, giết mẹ,
giết A la hán, phá hòa hợp tăng, làm cho
thân Phật chảy máu.
6. Báng pháp, tức chê bai chính pháp.
7. Xiển đề, tức không có lòng tin và dứt
hết thiện căn. Người ác cơ trên đây, trong
khoảng một niệm, nếu được nghe và tin
vào bản nguyện của Phật A di đà mà niệm
danh hiệu của Ngài, thì cũng được Ngài cứu
vớt. Giáo nghĩa của Mật tông cũng nói đến
công năng cứu giúp kẻ ác cơ; cứ theo kinh
Đà la ni tập chép, nếu có người phạm bốn
tội nặng, năm tội nghịch, có thể trì được
pháp này, đọc tụng một biến Đà la ni, thì
liền tiêu diệt hết các tội nặng căn bản. Lại
cứ theo kinh Nhiếp chân thực quyển thượng
phẩm Kim cương giới đại đạo tràng chép,
người tạo nhiều ác nghiệp, gây nhân đọa
địa ngục, tất cả các pháp khác đều không
thể cứu được, duy chỉ có Kim cương giới
Đại mạn đồ la vô thượng pháp môn mới có
thể cứu hộ được.
ÁC ĐẠO
.....
Đối lại với Thiện đạo. Cùng nghĩa với
“Ác thú”. Đạo, có nghĩa là thông suốt. Tức
người lúc sống gây các nghiệp ác, sau khi

chết phải đi suốt tới những nơi khổ sở. Gọi
chung những nơi của y thân và khí thế
giới, chủ yếu là chỉ địa ngục. Trong sáu đạo
(ngả, đường), thông thường gọi địa ngục,
quỉ đói và súc sinh là ba ác đạo, a tu la, cõi
người và cõi trời là ba thiện đạo. Ngoài ra,
bốn ác đạo là chỉ cho địa ngục, quỉ đói, súc
sinh và A tu la. Năm ác đạo thì chỉ cho địa
ngục, quỉ đói, súc sinh, cõi người, cõi trời.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Quán vô
lượng thọ; kinh A di đà; Đại thừa nghĩa
chương Q.8 phần cuối]. (xt. Ác Thú).
ÁC ĐẠO CHƯỚNG
Là một trong năm chướng. Chỉ sự sinh
vào ngả ác là ngăn trở việc tu hành đạo
Phật. Ác đạo, chỉ ba đường ác súc sinh, ngã
quỉ, địa ngục, sinh vào những nơi ấy thì
khó mà được nghe Phật pháp, vì thế là sự
trở ngại cho việc nghe pháp tu đạo. [X. luận
Đại trí độ Q.38]. (xt. Ngũ Chướng).
ÁC GIÁC
.....
Tư tưởng xấu ác. Có tám loại khác nhau.
Đại thừa nghĩa chương quyển 5 phần cuối,
nói: “Lòng tà suy tưởng gọi là giác, trái với
chính lí nên gọi là ác; ác và giác khác nhau,
chia làm tám loại”. Chỉ quán quyển 5 phần
bốn, nói: “Tám ác giác, không thể vào được”.
ÁC HÀNH
Tức hành vi bất lương. Cũng là tên gọi
khác của phiền não. Phật giáo đối với tất cả
nghiệp bất thiện của thân, ngữ, ý, theo thứ
tự gọi là thân ác hành, ngữ ác hành, ý ác
hành. Trong tất cả ác hành, tội phá tăng là
nặng nhất. [X. luận Câu xá Q.16; Thập địa
luận nghĩa kí Q.4 phần đầu]. (xt. Ác).
ÁC HÊ XẾ ĐÁT LA QUỐC
..

Ác hê xế đát la, Phạm: Ahi-cchattra.
Dịch ý là Xà cái, Xà triệt. Là tên một nước
xưa thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là A hỉ xế
đa la quốc, A lam xa đa la quốc. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 4 chép, thì nước
Ác hê xế đát la rộng hơn ba nghìn dặm, đô
ÁC HÊ XẾ ĐÁT LA QUỐC

A
100
thành rộng một trăm bảy mươi tám dặm,
địa thế hiểm trở, trồng nhiều lúa mạch và
có nhiều rừng suối. Trong nước, dân chúng
thuần phác, mến đạo chăm học, có hơn
mười ngôi chùa, tăng chúng hơn nghìn
người, học tập giáo pháp của Chính lượng
bộ Tiểu thừa, có hơn ba trăm người theo
đạo khác, thờ trời Đại tự tại, là ngoại đạo
Đồ khôi (lấy tro bôi lên mình). Cứ theo sử
thi cổ đại của Ấn độ là Đại tự sự thi (Phạm:
Mahàbhàrata, dịch âm làMa ha bà la đa)
chép, thì tên của nước này là Ban xà la
(Pàli: Paĩcàla), nền cũ ở gần sông La ma
hằng-ca (Ràmagagà), một nhánh của sông
Hằng, nằm về phía tây Ba lôi lị (Bayeli)
khoảng hai mươi chín cây số, hiện còn ba
mươi hai ngôi tháp. [X. kinh Phật mẫu đại
khổng tước minh vương Q.trung; luận Đại
trí độ Q.3; Phiên phạm ngữ Q.8].
ÁC KHẨU
.....
Một trong mười điều ác. Các nhà dịch
mới dịch là Thô ác ngữ. Tức thốt ra những
lời cục cằn thô lỗ, mắng nhiếc người khác.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển 7
chép, thì lời nói thô bỉ được coi là xấu ác,
lời xấu ác từ miệng thốt ra, nên gọi là ác
khẩu. Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển thượng
(Đại 46, 669 hạ), nói: “Dùng lời nói ác nói
với người, khiến người buồn bực, gọi là ác
khẩu”. Ngoài ra, kinh Pháp hoa quyển 6
phẩm Thường bất khinh bồ tát chép: nếu
dùng ác khẩu chửi mắng chê bai, thì người
ấy sẽ bị tội báo lớn. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ; luận Câu xá Q.16].

ÁC KHÍ
Cái khí tức bực bứt rứt không lộ ra ngoài,
cố kết trong lòng. Kinh Đại vô lượng thọ
quyển hạ nói: mang lòng độc hại ác khí sâu
kín, là hàm ý trên. Ngoài ra, trong Thiền
lâm, để đạt mục đích khiến người khác giác
ngộ, dùng những lời nói với thái độ ác liệt,
gọi là ác khí tức; “khí tức ” là chỉ lời nói.
[X. Đại tuệ phổ giác thiền sư thư Q.hạ].
ÁC KIẾN
.....
I. Ác kiến. Phạm:mithyà - dfwỉi. Còn
gọi là Bất chính kiến. Nói tắt là Kiến. Là
một trong trăm pháp do tông Pháp tướng
lập ra, thuộc một trong sáu phiền não. Chỉ
cái thấy biết quanh co xấu ác, cũng tức là
cái thấy biết trái với chân lí Phật giáo. Cứ
theo luận Thành duy thức quyển 6 chép,
ác kiến lấy sự hiểu biết nhơ nhuốm làm
tính, có khả năng ngăn trở cái thấy biết tốt
lành, kẻ có ác kiến chịu nhiều khổ não.
Kiến tùy miên (Phạm: Dfwty-anuzaya)
trong sáu Tùy miên được nói trong luận
Câu xá,Kiến trược trong năm trược, đều
tương đồng với ác kiến. Dựa theo sự sai biệt
về hành tướng, Ác kiến được chia làm năm
kiến là: Tát ca gia kiến, Biên chấp kiến, Tà
kiến, Kiến thủ kiến, Giới cấm thủ kiến, cũng
gọi là năm ác kiến; trong chín Kết, ba kiến
trước là Kiến kết (Phạm:Dfzỉisaôyojana),
hai kiến sau là Thủ kết (Phạm:Paràmarzasaôyojana).
[X. luận Câu xá Q.19; luận
Hiển dương Thánh giáo Q.1; luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập Q.1]. (xt. Ngũ Kiến).
II. Ác kiến. Trong tông Tịnh độ, ác
kiến, đặc biệt chỉ cho lòng ngờ vực về năng
lực của chính mình. Trong Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa, ngài Thiện đạo nêu ra thí

dụ hai dòng sông Tham và Sân, bảo rằng,
người ác kiến hiểu khác, làm khác, đem sự
hiểu biết bậy bạ của mình, làm rối loạn lòng
tin của những người nguyện sinh về Tịnh
độ phương tây. Trong Ngu thốc sao quyển
hạ, ngài Thân loan của Nhật bản nói, người
ác kiến là chỉ cho người kiêu ngạo, lười biếng,
tà kiến, ngờ vực. (xt. Phát Khiển Chiêu
Hoán).
ÁC KHẨU

A
101
ÁC LẠI DÃ CAN TÂM
Ác lại, chỉ chứng bệnh ghê tởm; dã can,
tức cáo đồng. Cả hai thứ này đều có mùi hôi
hám khó chịu, thí dụ cái tâm hiểm ác. Ma
ha chỉ quán quyển 2 phần dưới (Đại 46, 17
trung), chép: “Đại luận nói: Thà khởi tâm ác
lại dã can, chứ không sinh ý Thanh văn,
Bích chi phật”. Ngoài ra, kinh Tátgiànikiện
quyển 9 có câu “Thân cáo đồng ghẻ lở cũng
không thể có được (chứ đừng nói chi đến
thân người)”. Nói về người không giữ giới.
ÁC LINH
.....
Chỉ sự u linh tà ác. Tức mang lòng oán
hận làm một thứ u linh ở thế gian. Còn gọi
là Tử linh, Oán linh, Quái vật. Sự u linh
mang lòng oán hận, hiện ra hình tướng
phần nhiều là khủng bố, nhiễu loạn lòng
người, thậm chí khiến người ta phải chết.
Nếu nhờ vào uy lực của Phật Thánh thì có
thể xua tan được ác linh, cho nên cái phong
khí gia trì cầu đảo, xuất gia tu hành, đọc
tụng kinh văn, do đó mà thịnh hành. Tư
tưởng này bắt nguồn từ thời kỳ Ngụy Tấn.
ÁC LỘ
.....
Pàli: Asubha. Chỉ thứ nước lỏng (tân
dịch) nhơ nhớp từ trong thân thể tiết ra.
Như mủ, máu, nước phẩn, nước tiểu v.v...
Ác, là nghĩa chán ghét; lộ, tức tân dịch. Cứ
theo kinh Tâm địa quán chép, tự thấy thân
mình có ba mươi sáu vật ác lộ bất tịnh. Lại
kinh Vô lượng thọ quyển hạ bảo: sống, già,
bệnh, chết đều khổ, lại thêm ác lộ bất tịnh,
vì thế chẳng có gì đáng ưa cả.

ÁC LUẬT NGHI
Luật nghi xấu ác. Đối lại với Thiện luật
nghi. Còn gọi là Bất luật nghi, Ác giới. Tức
là Vô biểu sắc của những người vì cuộc
sống hoặc ham nhiều lời lãi mà tự phát thệ
làm nghề đồ tể, tạo nghiệp giết hại. Cứ theo
luận Câu xá quyển 14 chép, ác luật nghi bị
kẻ trí chán ghét, cho nên gọi là ác hành; có
khả năng trở ngại giới luật thanh tịnh, cho
nên gọi là ác giới, không cấm các cái ác xấu
của thân, ngữ, cho nên gọi là bất luật nghi.
Kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 27
nói: có mười sáu loại ác luật nghi. Đó là:
1. Vì cầu lợi mà nuôi dê mẹ dê con,
nuôi cho béo rồi đem bán.
2. Vì cầu lợi mà mua dê, giết lấy thịt
bán.
3. Vì cầu lợi mà nuôi lợn (heo), nuôi
béo rồi bán.
4. Vì cầu lợi mà mua lợn giết lấy thịt
bán.
5. Vì cầu lợi mà nuôi bò con, nuôi béo
rồi bán.
6. Vì cầu lợi mà mua bò, giết lấy thịt
bán.
7. Vì cầu lợi mà nuôi gà con, nuôi béo
rồi bán.
8. Vì cầu lợi mà mua gà, giết lấy thịt
bán.
9. Câu cá,
10. Săn bắn,
11. Cướp giật,
12. Giết người,
13. Giăng lưới bắt chim,
14. Nói hai lưỡi,
15. Làm cai tù,
16. Chú long..... (dùng chú thuật
quấn rắn vào mình, làm trò vui cho người

ta xem, để kiếm sống). Lại kinh Đại phương
tiện Phật báo ân quyển 6, có nêu lên mười
hai ác luật nghi là: đồ tể, sát nhân, nuôi lợn
(heo), nuôi gà, bắt cá, săn bắn, lưới chim,
bắt rắn, chú long, cai tù, làm giặc.
Về việc được và bỏ ác luật nghi, theo ý
luận Câu xá quyển 14, quyển 15, thì nếu
ÁC LUẬT NGHI

A
102
an trú nơi luật nghi, vì thắng phiền não mà
làm các nghiệp bất thiện giết hại, thì do đó
liền phát bất thiện vô biểu; nếu an trú nơi
bất luật nghi, do thuần tịnh tín mà làm các
thắng thiện nghiệp như lễ Phật, thì do đó
cũng phát các thiện vô biểu. Lại do làm và
thề cũng có thể được ác luật nghi; “làm”
tức sinh trong nhà bất luật nghi, khi làm
các việc sát sinh, liền phát được ác giới; “thề”,
tức không sinh trong nhà bất luật nghi,
nhưng vì cuộc sống mà thề sát sinh để nuôi
thân, do đó phát được ác giới. Bỏ giới thì có
ba duyên, tức do đã chết (thân sở y đã chết
thì ác giới năng y cũng theo đó mà bỏ), do
được giới (hai giới thiện ác không thể cùng
khởi song song, khi được biệt giải thoát giới
hoặc tĩnh lự luật nghi, thì sức mạnh tăng
lên, vì thế có thể bỏ ác giới), do sinh hai
hình (tức con trai sinh làm hình gái, con
gái sinh làm hình trai). Ngoài ra, kinh Đại
phương tiện Phật báo ân quyển 6 chép, khi
chết đã hết ái dục, khi thụ luật nghi giới,
khi thụ ba qui y, trong ba trường hợp đó bỏ
ác luật nghi giới. [X. luận Du già sư địa Q.9;
luận Thuận chính lí Q.36; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
trung phần một; Câu xá luận quang kí
Q.14].
ÁC MA
.....
Phạm:Màra. Dịch âm là Ma-la. Chỉ loại
ác thần, ác quỉ hay phá hoại tâm chí cầu
đạo, ngăn trở việc thiện và phá hoại thân
mệnh của mình và người. Tức cũng gọi
chung những người ác, việc ác, thần ác quấy

phá người tu hành. Các kinh điển Nam,
Bắc truyền, nhất là kinh A hàm, miêu tả
rất tường tận và sinh động các việc ác ma
quấy nhiễu thân tâm của đức Phật và các
đệ tử. Như kinh Tạp a hàm quyển 39, đức
Phật dùng kệ tụng thuyết minh cảnh giới
“ma” (Đại 2, 290 thượng): “Sắc, thụ, tưởng,
hành, thức, phi ngã và ngã sở; nếu biết nghĩa
chân thực, không đắm những thứ đó. Tâm
không đắm trước pháp, vượt thoát sắc trói
buộc, biết rõ tất cả chốn, không trú cảnh
giới ma”. Ác ma tương ứng (Pàli:
Màrasaôyutta) trong kinh Tương ứng bộ
Nam truyền, cũng có ghi chép tương tự, và
căn cứ theo các điều được trình bày trong
đó, cũng cóthể khảo sát tính cách của ác
ma. Có lần, ngài Lađà hỏi đức Phật: “Thế
nào là ác ma?”. Đức Phật trả lời: “Sắc (có
hình) là ma, thụ (cảm giác) là ma, tưởng (biểu
tượng) là ma, hành (sức cấu tưởng của ý chí)
là ma, thức (tác dụng phán đoán) là ma”. Mà
phàm những cái tưởng tượng, thấy, nghe
v.v... đều là nguồn gốc của sự “chấp trước”,
cho nên đều có thể được coi là ma.
Đức Phật thành đạo chưa được bao lâu,
đang ngồi yên lặng tư duy dưới gốc cây bồđề,
lúc ấy ác ma Ba tuần liền đến trước mặt
quấy nhiễu, nó nói với đức Phật (Đại 2, 286
hạ): “Cù đàm nếu tự biết, đạo Niết bàn an
ẩn, vui một mình là tốt, tại sao cưỡng hóa
người?”. Bài kệ tụng này, trong Ác ma tương
ứng của Tương ứng bộ là: “Người đã liễu
ngộ đạo bất tử yên ổn, một mình người
thực hành là được rồi, tại sao còn giáo hóa
cho người khác, độ cho người khác?”.
Ác ma tương ứng còn chép, một ngày
nọ, đức Phật vào làng khất thực không được,
mang bát trở về, Ác ma thấy thế bèn nói:

“Lần sau nếu đi xin, Đại sư chắc chắn sẽ có
ăn”. Đức Phật ngâm thơ, đáp: “Tuy không
có ăn, nhưng ta vẫn vui, như trời Quang
âm, nhờ vui mà sống”. Có người bảo đây là
đức Phật đối với thực dục, biểu hiện hai
mặt tâm cảnh. Bài kệ trên đây, kinh Tạp a
hàm quyển 3 (Đại 2, 288 thượng) chép là:
“Dù cho chẳng được gì, ta yên vui mà sống,
như trời Quang âm kia, thường ăn bằng
thú vui. Dù cho chẳng được gì, yên vui mà
tự sống; thường ăn bằng niềm vui, không
tùy thuộc cái thân”.
ÁC MA

A
103
Ác ma tương ứng lại chép, có lần ác ma
nói: “Người có con nhờ con mà mừng, người
có bò nhờ bò mà mừng, nhân người ta có
cái nhờ cậy mới được vui mừng, nếu không
có cái nhờ cậy, thì làm sao được vui mừng?”.
Đức Phật nghe vậy liền nói: “Có con vì
con mà lo, có bò vì bò mà lo; vì người ta có
cái nhờ cậy nên lo, nếu không có cái nhờ
cậy thì không lo”. Hai quan điểm đối với
thân tình và của cải “có cái nhờ cậy thì
mừng”, “có cái nhờ cậy thì lo” hoàn toàn
trái ngược nhau kể ở trên, bao nhiêu học
giả giải thích là trong tâm đức Phật đã nảy
sinh hai lớp tâm cảnh.
Ngoài kinh điển A hàm ra, trong các
kinh luận khác như kinh Phổ diệu quyển
6 phẩm Hàng ma, kinh Phật bản hạnh
tập quyển 25, kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 13 phẩm Ma sự, kinh Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm quyển 6, kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 7 phẩm
Vãng niliên hà, quyển 9 phẩm Hàng ma;
luận Đại tìbàsa quyển 44, quyển 197, luận
Đại trí độ quyển 56, quyển 58 v.v... đều có
chép nhiều về sự tích danh tướng và lời
nói của ác ma (hoặc ma Ba tuần) nhiễu
hại đức Phật hoặc những người tu hành,
và phá hoại các thiện pháp. (xt. Ba Tuần,
Ma).
ÁC NGHIÊP
.....
Đối lại với Thiện nghiệp. Tức là những
hành vi trái lí do thân, khẩu, ý tạo nên.
Chỉ những việc làm xấu, lời nói xấu và ý
nghĩ xấu của thân, miệng, ý, có khả năng

dẫn đến quả khổ trong hiện tại và vị lai.
Thông thường chỉ sự tạo nghiệp ngũ nghịch,
thập ác. Kinh Hoa nghiêm (40 quyển) quyển
40 (Đại 10, 847 thượng), nói: “Xưa kia tôi
gây bao nghiệp ác, đều bởi vô thủy tham
sân si”. [X. kinh Lục ba la mật Q.5; Câu xá
luận quang kí Q.13]. (xt. Thiện Nghiệp).
ÁC NHÂN
......
Tức là người bất thiện. Chỉ người làm
ác qua thân, khẩu, ý, đặc biệt chỉ người phủ
nhận, không tin chính lí Phật giáo. Kinh
Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện nói,
kẻ ác trong đời vị lai, tuy nghe Phật nói
pháp Nhất thừa, nhưng mê hoặc mà không
chịu tin, phá pháp rơi vào ác đạo. Trong
sách Quán niệm pháp môn, ngài Thiện đạo
nêu lên năm loại người có tính ác, đó là:
1. Chê thật làm giả,
2. Chê chính làm tà,
3. Chê phải làm trái,
4. Chê thực làm dối,
5. Chê thiện làm ác.
Kinh Phạm võng quyển hạ, Bồ tát giới
nghĩa sớ quyển hạ, đối với người ác, chỉ
trích rất nghiêm khắc, bảo những kẻ không
thụ giới Bồ tát đều là người ác, gọi là súc
sinh, vô tâm như gỗ đá. Tịnh độ giáo Nhật
bản, đối với hạng người ác này, có thuyết
cứu tế, như Tịnh độ chân tông đặc biệt gọi
kẻ ác là“Ác nhân chính cơ”, chủ trương
ác nhân là căn cơ chính được cứu, cho ác
nhân là đối tượng hóa độ của Phật A di đà.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.6].
ÁC NHÂN ÁC QUẢ
...........
Gọi chung ác nhân, ác quả. Chỉ cái căn

nguyên có thể đưa đến quả ác và quả khổ
do hành vi ác sản sinh. Đối lại với Thiện
nhân thiện quả. Cứ theo kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp phẩm Phật mẫu chép, thì
quả báo thiện ác rất là bất đồng, tất cả điều
thiện, cảm thụ quả Phật, còn vô minh thì
chịu quả hữu vi sinh diệt, do đó, quả thiện
từ nhân thiện mà sinh, quả ác do nhân ác
mà có. Mối quan hệ nhân quả giữa hai cái
ác nhân ác quả và thiện nhân thiện quả, là
ÁC NHÂN ÁC QUẢ

A
104
quan hệ đồng loại nhân, đẳng lưu quả. Kinh
sách Phật giải thích về thiện nhân thiện
quả và ác nhân ác quả thì rất nhiều, như
Đại trang nghiêm luận kinh quyển 15, nêu
lên tám mươi chín loại sự duyên, kinh Phân
biệt thiện ác báo ứng, thiên Thụ báo trong
Pháp uyển châu lâm quyển 69, quyển 70,
cũng nói rất rộng về nghiệp báo thiện ác.
Việc làm thiện thành nhân mà sinh ra quả
thiện, việc làm ác thành nhân mà sinh ra
quả ác, tin sâu ở đạo lí nhân quả ấy là điều
kiện tất yếu để đi vào Phật pháp. (xt. Đẳng
Lưu Quả).
ÁC NHÂN CHÍNH CƠ
Là tư tưởng do ngài Thân loan, tị tổ
của Tịnh độ chân tông Nhật bản, đề xướng,
dụng ngữ biểu hiện lòng từ bi vô hạn của
Phật A di đà. Trong Thán dị sao, Thân
loan từng nói, bản ý của Phật Adiđà là
độ người vãng sinh, bất luận là thiện hay
ác, đều nên cứu độ; đặc biệt là người ác,
lại càng nên cứu, khiến họ vãng sinh, đó
gọi là “ác nhân chính cơ”. Bởi vì, đối với
việc vãng sinh của những kẻ phạm tội Ngũ
nghịch, Thập ác, Tịnh độ chân tông có
đề xuất thuyết Từ bi, Trí tuệ hai môn, bảo
rằng, trong môn Trí tuệ, Phật Diđà soi xét
phải trái thiện ác, tiếp dẫn thiện cơ mà
răn dạy ác hành, ác tính; nhưng trong môn
Từ bi thì lấy người ác mong được cứu độ
làm đối cơ chủ yếu. Đây là cái cốt tủy của
việc niệm Phật mà ngài Thân loan đã đề
xướng.
ÁC NIÊM TƯ DUY CHƯỚNG
Là một trong ba chướng tu định. Chỉ

người tu hành khi tu Thiền định, vì đắm
chìm mê tối nên niệm ác vụt khởi, bèn phá
giới cấm, nghĩ đến làm các việc bất thiện
Thập ác, Ngũ nghịch v.v... Vì một niệm
như thế, làm trở ngại các Thiền định, khiến
cho tâm hành giả không thể mở tỏ được
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập giải tiêu chỉ
sao Q.hạ; Đại tạng pháp số Q.9]. (xt. Tam
Chướng).
ÁC QUỈ LỤC TẶC
Tức là sáu giặc ác quỉ. Sáu giặc, chỉ sáu
cảnh sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp; sáu
cảnh này hay làm cho người ta bị mê hoặc,
ngăn che mắt trí tuệ của người ta, cũng như
giặc, lại thí dụ như quỉ. [X. Chú Bát nhã ba
la mật đa tâm kinh của Tịnh giác].
ÁC SÁT LA
........
Phạm:Akwara. Còn gọi là Á sát ra, A
sát ra, La sát la, Ác sát na, A khất sử la.
Dịch là chữ. Cũng hàm ý âm tiết, vần, lời.
Tức chỉ văn tự, do nghĩa bất biến của nó
mà lấy làm nghĩa không chuyển đổi. Thành
duy thức luận thuật kí quyển 2 phần cuối
(Đại 43, 69 thượng), nói: “Ác sát na là chữ,
nghĩa không chuyển đổi”. Câu xá luận
quang kí quyển 5 (Đại 41, 108 hạ), nói:
“Phạm Ác sát la, Hán dịch là chữ, là nghĩa
không lưu chuyển, tức không lưu chuyển
đổi dời theo phương hướng”. Cứ theo
Huyền ứng âm nghĩa quyển 2 chép, thì chữ
là văn tự nói chung, tiếng Phạm là Ác sát
la, dịch là vô lưu chuyển, vô tận; chữ nhờ
mực được viết trên giấy có thể là bất diệt,
sự bất diệt ấy được dùng để ví dụ với sự
thường trụ, gồm có bốn mươi bảy chữ, là
gốc của tất cả chữ. Lại cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 17 chép, thì “chữ” trong tiếng

Phạm có hai âm là ác sát la và li tỉ bề, âm
trước là chữ căn bản, tức chữ gốc, như hai
âm đầu tiên của chữ A, âm sau thì là chữ
tăng gia. [X. Đại nhật kinh sớ Q.14; Đại
nhật kinh sớ nghĩa thích Q.11; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.25; Phạm ngữ tạp danh].
ÁC NHÂN CHÍNH CƠ

A
105
ÁC TÁC
......
I. Ác tác. Phạm:Kaukftya. Là một
trong các tâm sở (tác dụng phụ thuộc tâm).
Đồng nghĩa với “hối”. Là một trong bảy mươi
lăm pháp do Thuyết nhất thiết hữu bộ lập
ra, thuộc Bất định địa pháp, cũng là một
trong bốn Bất định của tông Pháp tướng.
Ác, tức chán ghét; tác, tức việc được làm.
Nghĩa là chán ghét cái việc đã được thực
hiện, tâm hối tiếc sau khi việc ác đã được
làm. Luận Câu xá quyển 4, đối với từ “ác
tác”, có nêu ra ba cách giải thích. Một là,
việc duyên với ác được thực hiện mà hối
tiếc, gọi là Ác tác, tức đứng về mặt hối tiếc
năng duyên mà đặt tên cảnh sở duyên. Hai
là, sự hối tiếc lấy ác tác làm chỗ nương tựa
mà sinh, cho nên đứng về mặt hối tiếc năng
y mà đặt tên sở y. Ba là, sự hối tiếc là quả
của sự làm ác, cho nên đứng về mặt quả
hối tiếc mà đặt tên nhân. Trong ba cách
giải thích trên đây, chữ “ác” của ác tác, đều
được đọc là “Ố”, nghĩa của nó đều là hối
tiếc việc đã làm. Nhưng, tính của ác tác
không phải chỉ là bất thiện, mà bất luận
thiện hay bất thiện, phàm việc đã được thực
hiện một cách không hợp tình hợp lí, thì
đều gọi là ác tác. Lại luận Đại tì bà sa quyển
37, có nêu lên bốn câu ác tác:
1. Hối tiếc ác nghiệp đã làm,
2. Hối tiếc thiện nghiệp đã làm,
3. Hối tiếc thiện nghiệp đã làm chưa
đủ,
4. Hối tiếc ác nghiệp đã làm chưa đủ.
Bốn câu trên là nói về nghiệp đã làm.

Luận Câu xá quyển 4 thì đối với việc chưa
làm mà hối tiếc cũng gọi là ác tác, chẳng
hạn như hối tiếc “Tại sao mình lại không
làm việc ấy” cũng là ác tác.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng, hối
tiếc đã không làm nghiệp thiện là thiện ác
tác, hối tiếc đã không làm nghiệp bất thiện
là bất thiện ác tác, chủ trương ác tác chỉ
hạn ở thiện và bất thiện, chứ không thông
vô kí. Nhưng, cứ theo luận Câu xá quyển 4
chép, thì trong các nhà thuộc các bộ khác,
cũng có người nói ác tác thông cả vô kí.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 7 phần
đầu, cũng cho ác tác thông cả ba tính thiện,
bất thiện và vô kí. Lại các nhà Duy thức gọi
ác tác là “hối” và giải thích nó cũng khác
với luận Câu xá. Luận Thành duy thức
quyển 7, thuyết minh “hối” tức là hiềm ghét
cái nghiệp được làm, lấy hối tiếc làm tính,
chướng ngại xa ma tha làm nghiệp, vả lại,
“ác tác” là đứng trên phương diện quả mà
giả lập tên nhân, còn “hối” thì ngay từ đương
thể của nó mà đặt tên nó. Ngoài ra, cứ theo
ý của Thành duy thức luận thuật kí quyển
7, thì “ác” của ác tác đọc là “ố”, là ý hiềm
ghét. [X. luận A tì đạt ma thuận chính lí
Q.11; luận Du gia sư địa Q.11; luận Hiển
dương thánh giáo Q.1; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.7; Câu xá luận quang kí
Q.4; Bách pháp vấn đáp sao Q.1].
II. Ác tác. Tức là Đột cát la (Phạm:
Duwkfta) trong giới luật. Chỉ việc làm ác
nhỏ nhiệm của thân thể, có khi cũng bao
quát cả việc làm ác nhỏ nhiệm của miệng
lưỡi. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.9] (xt.
Đột Cát La).
ÁC THẾ
.....

Tức đời vẩn đục, xấu ác. Thời nay, phiền
não và tà kiến bốc cháy, tuổi thọ của người
ta ngắn ngủi, khổ nhiều mà vui ít. Cứ theo
kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện
chép, thì trong đời xấu ác, có năm thứ vẩn
đục là kiếp trọc, kiến trọc, phiền não trọc,
chúng sinh trọc và mệnh trọc. Thời kì này,
chúng sinh nhơ nhớp tội nặng, thành tựu
các nghiệp bất thiện, cho nên chư Phật dùng
sức phương tiện, tùy cơ giáo hóa, đem pháp
một Phật thừa chia ra nói ba Thừa. Kinh A
ÁC THẾ

A
106
di đà (Đại 12, 348 thượng), nói: “Phật Thích
ca mâu ni đã làm một việc rất khó, hiếm
có, đó là ở cõi Sa bà, trong đời năm trọc ác
là kiếp trọc, kiến trọc, phiền não trọc,
chúng sinh trọc và mệnh trọc, mà được
đạo Vô thượng chính đẳng chính giác”.
Bởi vì, trong thời Chính pháp, chúng sinh
ít phiền não, ai ai cũng tự làm mười điều
thiện và thọ mệnh lâu dài; trái lại, trong
thời mạt pháp, là thời mà thế giới xấu xa,
con người xấu xa, quan niệm xấu xa, tâm lí
xấu xa, hành vi xấu xa, lòng bất tín bừng
cháy, đặc biệt gọi là ác thế, hay là ác thời.
[X. An lạc tập Q.thượng; Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa].
ÁC THÚ
Phạm:Durgati, Pàli: Duggati. Cũng
gọi là Ác đạo. Đối lại với “Thiện thú”. Thú,
có nghĩa đi tới. Tức do ác nghiệp dắt dẫn
mà đi tới chỗ phải đến. Cứ theo luận Câu
xá quyển 8 chép, thì thể của năm thú là vô
phú vô kí, lại năm thú nhiếp vào số hữu
tình; nghĩa là do nghiệp thiện ác chiêu cảm
quả thể dị thục vô kí, gọi là thú, vì thế,
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương “Thú"
chẳng thông với thiện, nhiễm và khí thế
giới.
Thông thường gọi địa ngục, ngã quỉ và
súc sinh là ba ác thú, cũng gọi là ba đường,
ba ngả ác, là những nơi thuần túy vì ác
nghiệp mà phải đi tới; trong đó, y theo tức
giận đi đến địa ngục, y theo tham muốn đi
đến ngã quỉ, y theo ngu si đi đến súc sinh.
Đối lại với ba ác thú, ba cõi A tu la, người,
Trời gọi là ba thiện thú, là những nơi mà

những người làm nghiệp thiện đi đến. Ba
ác thú, nếu thêm A tu la thì là bốn ác thú.
Ba ác thú, nếu thêm người, trời thì là năm
ác thú, cũng gọi là năm ác đạo, năm thú;
trong đó, A tu la bao quát ba nơi là ngã quỉ,
súc sinh và trời, hoặc nhiếp cả địa ngục.
Năm ác thú lại thêm A tu la thì gọi là sáu
đạo, cũng gọi là sáu ngả. Loài người cũng
có thể sinh diệt vòng quanh trong sáu ngả.
Sáu ngả này, nếu đem thí dụ cuộc sống hiện
thực của con người, thì nóng giận tức là địa
ngục, tham muốn tức là ngã quỉ, ngu si tức
là súc sinh, đấu tranh tức là A tu la, còn
vui sướng thì có thể phân biệt là người và
trời. Cái nguyện vọng lớn nhất trong một
đời của người Ấn độ xưa, là không muốn
phải sinh lại vào cõi người, vì thế, coi nhân
đạo và thiên đạo đều là ác thú. Nhưng,
nghĩa ác thú này, sau khi du nhập Phật
giáo, thì ác thú chuyên chỉ cho ba đạo địa
ngục, ngã quỉ và súc sinh, còn trời, người
là hai thiện đạo. Ngoài ra, trong bốn mươi
tám nguyện của Phật Adiđà, nguyện thứ
nhất là nguyện không có ba ác thú, nguyện
thứ hai là nguyện không trở lại ác thú lần
nữa, hai nguyện này đều là nguyện đại bi,
nhổ hết gốc khổ. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ; luận Atìđạtma pháp uẩn túc Q.9;
luận Đại tìbàsa Q.172; luận Câu xá quang
kí Q.8; luận Câu xá bảo sớ Q.8; Huyền ứng
âm nghĩa Q.4; Tuệ lâm âm nghĩa Q.48;
Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập
Q.thượng].
ÁC THỦ KHÔNG
Phạm:Dur-gfhìta zùnyatà. Còn gọi là
Tịch thủ không (chấp chặt cái không một
cách hẹp hòi). Có nghĩa là giữ chặt cái ác
không (cái không sai lầm, không thông

suốt). Đối lại với “Thiện thủ không”. Tức
là phủ nhận đạo lí nhân quả, chẳng biết lí
duyên sinh vô tính mà hiểu lầm nghĩa
không, cố chấp cái ý kiến đoạn không. Cứ
theo luận Thành duy thức quyển 7 chép,
thì phủ định hai đế chân, tục là ác thủ
không, chư Phật bảo là những kẻ ấy không
thể cứu được. Lại cứ theo luận Đại trí độ
quyển 1 chép, thì trong Phật pháp có
ÁC THÚ

A
107
Phương quảng đạo nhân, chủ trương hết
thảy pháp chẳng sinh chẳng diệt, không có
một pháp nào; chủ trương ấy không phù
hợp thực nghĩa, chẳng biết cái lí vô tính
tức không, đó là ác thủ không. [X. kinh Bồ
tát địa trì Q.2; luận Du già sư địa Q.36; Dugià
luận kí Q.9; Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí Q.10; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.4].
ÁC TRI THỨC
Phạm:Pàpa-mitra (bạn xấu). Đối lại
với Thiện tri thức. Còn gọi là Ác hữu, Ác
sư, Ác sư hữu. Tức là kẻ ác đức nói các
pháp ác, pháp tà khiến người ta bị hãm vào
đường ma. Kinh Pháp hoa quyển 2 phẩm
Thí dụ chép, đối với những người đã xa lìa
ác tri thức mà gần gũi bạn tốt thì mới có
thể nói pháp cho nghe. Lại cứ theo kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 chép,
thì Bồ tát ma ha tát đối với voi dữ tâm không
sợ hãi, mà với ác tri thức thì tâm sinh sợ
hãi. Trường a hàm quyển 11 kinh Thiện
sinh, nêu lên sáu loại bạn ác, đó là: nói
những lời dối trá, thích những chỗ vắng vẻ
kín đáo, dụ dỗ người nhà người khác, bàn
mưu tính kế lấy của người khác, mưu đồ lợi
riêng, thích vạch lỗi lầm của người khác.
Còn nêu lên bốn việc gần bạn xấu, tức bạn
lúc uống rượu, bạn lúc đánh bạc, bạn lúc
dâm dật, bạn lúc múa hát. Ngoài ra, ngài
Thân loan của Nhật bản, trong Ngu thốc
sao quyển hạ, giải thích về bạn xấu được
nói trong Nhị hà thí dụ trong Tán thiện
nghĩa của Quán kinh sớ của ngài Thiện
đạo, bảo rằng, bạn xấu là những người giả

dối độc hại, tức chỉ những người có cái
học khác, cái thấy khác, cái hiểu khác và
việc làm khác, khiến phương hại đến tông
chỉ của môn Vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh
Duy ma cật Q.thượng; kinh Thi ca la việt
lục phương lễ].
ÁC VÔ QUÁ
.........
Còn gọi là Ác vô ngại. Tức một loại tà
kiến chấp trước cho rằng làm ác không phải
tội. Chẳng hạn như người “ác thủ không”,
quán tất cả đều là không mà phủ định đạo
lí nhân quả, không sợ tội lỗi. Lại đối với
thuyết “Ác nhân chính cơ” do Tịnh độ
chân tông của Nhật bản đề xướng mà nói,
thì từ ngữ Ác vô quá dùng để chê bai thuyết
cho rằng người ta chỉ cần nhờ vào bản
nguyện của Phật Di đà mà được vãng sinh,
chứ tự mình không cần phải ngăn ngừa
việc tạo ác. [X. Tuyển trạch truyền hoằng
quyết nghi sao Q.4; Tịnh độ tông yếu tập
Q.4]. (xt. Ác Nhân Chính Cơ).
ÁC XOA TỤ
........
Ác xoa, Phạm:Awka, cũng gọi là ô rô
nại la -xoa(Phạm:Rudràkwa). Dịch ý là
Diên quán châu, Kim cương tử. Tên cây,
cũng là tên quả cây. Tên khoa học:
Eleocarpus ganitrus. Cứ một chùm ba quả
và sau khi rụng xuống đất thì phần nhiều
chụm lại một chỗ, cho nên gọi là Ác xoa
tụ, dùng để thí dụhoặc, nghiệp, khổliên
quan chặt chẽ với
nhau. Ngoài ra,
trong các kinh
luận thường dẫn ra
để thí dụ số nhiều.
Luận Du già sư địa

quyển 96 (Đại 30,
846 hạ), nói: “Ví
như chùm ác xoa
ở thế gian, trong
Tụ này có nhiều
phẩm loại”. Luận
Thành duy thức
quyển 2 (Đại 31, 8 thượng), nói: “Hết thảy
hữu tình, từ vô thủy đến nay, có rất nhiều
Chùm quả ác xoa
ÁC XOA TỤ

A
108
loài, như quả ác xoa, tự nhiên như thế”.
Quả ác xoa màu đỏ tươi, người Ấn độ phần
nhiều lấy làm thuốc nhuộm hoặc để ép dầu,
hột nó có thể dùng làm tràng hạt. [X. kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.1; luận
Du già sư địa Q.51, Q.56; Du già luận kí
Q.13; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối; Thành duy thức luận diễn bí
Q.2 phần cuối; Huyền ứng âm nghĩa Q.22;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.35; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.3].
ÁC XÚC
.....
Có nghĩa là thức ăn uống do tay người
khác đã sờ mó vào nên không được sạch
sẽ. Giới luật cho thức ăn đã bị người khác
sờ mó vào là vật bất tịnh, cho nên cấm,
không được ăn. [X. Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.hạ; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 2 tiết 2].
ÁI
..
I. Ái . Phạm:Tfwịà,towayati, priya,
là dịch ý của chữ piya trongPàli. Còn gọi
là Ái chi. Là một trong mười hai nhân
duyên. Ý là tham luyến chấp trước tất cả sự
vật. Trước nay, Cơ đốc giáo được xem là
tôn giáo bác ái, trong Phật giáo thì lấy “từ
bi” làm trung tâm mà không trực tiếp nói
đến chữ “ái”. Trong kinh điển Tăng chi bộ,
đức Phật thường dạy về chữ ái, bảo: “Yêu
có thể sinh yêu, mà cũng có thể sinh ghét;
ghét có thể sinh yêu, cũng có thể sinh ghét”.
Cho nên, Phật giáo nói yêu, nói ghét, cũng
giống như lòng bàn tay và mu bàn tay, là

hai mặt của một thể, thương yêu càng sâu
thì oán ghét có thể càng lớn.
Trong bài kệ 212 của kinh Pháp cú Nam
truyền, có nói: “Từ yêu sinh lo buồn, từ yêu
sinh sợ hãi; lìa yêu không lo buồn, làm gì
có sợ hãi?”. Kế đó, cũng trong bài kệ ấy, lại
từ “yêu” chuyển biến mà lần lượt đưa ra
bốn thứ: thân ái (Pàli: Pema), dục lạc (Pàli:
Rati), ái dục (Pàli: Kàma) và khát ái (Pàli:
Taịhà). Cái gọi là ái là nói đến tình yêu có
quan hệ thân tộc huyết thống đối với mình;
còn cái gọi là thân ái là nói về tình bạn đối
với người khác; dục lạc là tình yêu đối với
một nhân vật đặc biệt nào đó; ái dục chuyên
chỉ tình yêu được kiến lập trong quan hệ
về tính; còn khát ái là chỉ tình yêu vì quá
say đắm đến nỗi thành si tình. Năm giai
đoạn trên đây đều thuộc tình yêu của loài
người, bản chất của nó đều lấy tự ái làm
tiền đề, do tự ái xuất phát đưa đến tính ái,
lại sâu đậm nữa thì lấy tự ái làm chủ mà
hình thành tình ái biến thái cho đến khát
ái, trong đó, tầng thứ dần dần sâu thêm mà
không thay đổi hình thái nữa. Khát ái là
bản thể ái tình của con người, do thứ tình
ái ấy mà sinh ra khổ não, lại do khổ não
mà sinh bi (Phạm,Pàli: Karuịà). Nguyên
ý của chữ bi là đau đớn. Con người không
những chỉ cảm thụ sự đau đớn của chính
mình mà cũng có thể cảm thụ sự khổ não
của người khác, nếu với những người khổ
não, đều lấy tình bạn thân thiết mà đãi ngộ,
thì có thể gọi là từ (Phạm:Maitreya), mà
từ là do bạn (Phạm:Mitra) diễn biến mà
có, ý bao hàm tình bạn sâu xa, cho nên từ
bi là danh từ thay cho ái. Từ bi đến rứt
mực, tột bực thì thành“vô duyên đại từ”,
hàm ý là tình yêu vô điều kiện, không đòi

hỏi một cái gì, miễn khiến người khác có
hạnh phúc là được, đây có thể gọi là đại ái,
là biểu hiện cao nhất của thái độ đãi người
trong Phật giáo. [X. luận Tạp a tì đàm tâm
Q.8; luận Du già sư địa Q.93; Thành duy
thức luận thuật kí Q.8].
II. Ái. Phạm: Anunaya-saôyojana.
Tên gọi tắt Ái kết. Là một trong chín kết.
Còn gọi là Tùy thuận kết. Tức chỉ phiền
não tham, đắm say cảnh. Luận Đại tì bà sa
quyển 50 (Đại 27, 258 thượng), nói: “Thế
ÁC XÚC

A
109
nào là ái kết? Nghĩa là Tam giới tham.
Nhưng, Tam giới tham, trong chín kết, lập
chung làm ái kết, trong bảy Tùy miên, lập
hai tùy miên, tức Dục giới tham, gọi là Dục
tham tùy miên; Sắc, Vô sắc tham, gọi là
Hữu tham tùy miên. Trong các kinh khác,
lập làm Tam ái, tức Dục ái, Sắc ái, Vô sắc
ái”. Đây là gọi chung cái tham trong ba cõi
là Ái kết. Lại luận Tập dị môn túc quyển 4,
bảo Dục ái, Sắc ái, Vô sắc ái, trong các dục,
ham mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ,
gọi là Dục ái; trong các sắc, ham mê đắm
đuối, chấp chứa phòng hộ, gọi là Sắc ái;
trong vô sắc, ham mê đắm đuối, chấp chứa
phòng hộ, gọi là Vô sắc ái. Cũng nói Dục
ái, Hữu ái, Vô hữu ái, trong cõi Dục ham
mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ, gọi là
dục ái (Phạm:Kàma - tfwịà); trong cõi
Sắc, Vô sắc, ham mê đắm đuối, chấp chứa
phòng hộ, gọi là hữu ái (Phạm:Bbhava -
tfwịà); người thích Vô hữu, ở trong vô hữu
tham mê đắm đuối, chấp chứa phòng hộ,
gọi là Vô hữu ái. (Phạm:Vibhava - tfwịà).
Ngoài ra, kinh Thắng man chương Nhất
thừa, nói về năm trụ địa hoặc, cũng nêu
lên ba danh xưng là Dục ái trụ địa, Sắc ái
trụ địa và Hữu ái trụ địa. Kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) quyển 13, bảo Tập đế trong
bốn đế là ái và có hai loại, ba loại, bốn loại,
năm loại khác nhau, nhưng đều lấy tham
gọi là ái. [X. luận Đại tì bà sa Q.48, Q.49,
Q.56, Q.173; luận Thành thực Q.9 phẩm
Tham tướng; luận Nhập a tì đạt ma
Q.thượng; luận Câu xá Q.21].
III. Ái. Phạm:Preman hoặcpriya. Tức

có nghĩa là không đem tâm nhiễm ô mà tin
ưa Pháp hoặc kính yêu sư trưởng. Luận Đại
tì bà sa quyển 29, bảo ái có hai thứ, nhiễm
ô là tham, không nhiễm ô là tín. Luận Câu
xá quyển 4 (Đại 29, 21 thượng), nói: “Ái là
ưa thích, thể tức là tín; nhưng ái có hai thứ,
một là có nhiễm ô, hai là không nhiễm ô.
Có nhiễm là tham, như yêu vợ con, không
nhiễm là tin, như yêu sư trưởng”. Đây nói
rõ ái không nhiễm ô, thể của nó là tín. [X.
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.16; luận
Thuận chính lí Q.11; luận Thành duy thức
Q.6].
IV.Ái. Chữ (ai) Tất đàm. Cũng gọi là
Ế. Một trong mười hai nguyên âm của mẫu
tự Tất đàm, một trong năm mươi chữ cái.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm quyển
4 (Đại 3, 560 thượng), nói: “Khi xướng chữ
ái, phát ra tiếng uy nghi thù thắng”. Tiếng
uy nghi thù thắng dẫn trên đây, Phạm:
Airyàpatha-zreyàn-sabda, tức trong đó
có âm “ai”. Ngoài ra, kinh Du già kim cương
đính phẩm Thích tự mẫu, bảo rằng, chữ ái
đây có các nghĩa thù thắng, như tự tại, tự
tướng, Thánh đạo v.v... [X. kinh Đại ban
Niết bàn (bản Bắc) Q.8; kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bố tự; Tất đàm tạng Q.5].
ÁI BIÊT LI KHỔ
Phạm:Priya-viprayoga-du#kha,Pàli:
Piya-vippayoga-dukkha. Tức là nỗi khổ
cảm thấy khi mình phải rời bỏ cái cảnh mà
mình ưa thích, hoặc phải xa lìa người mà
mình thương yêu. Là một trong tám cái khổ.
Còn gọi là Ân ái biệt khổ, Ái tương biệt li
khổ. Cứ theo Trung a-hàm quyển 7 kinh
Phân biệt thánh đế, và luận Đại tì bà sa
quyển 78 chép, thì sáu căn, sáu đại yêu quí,
khi lìa bỏ thân thể thì sinh khổ, gọi là ái

biệt li khổ. Ngoài ra, kinh Ngũ vương cho
là phải xa lìa anh em, vợ con mà sinh khổ,
thì gọi là ái biệt li khổ. Đại thừa nghĩa
chương quyển 3 phần đầu thì ghi nhận cả
hai thuyết kể trên mà nói (Đại 44, 513
thượng): “Ái biệt li khổ là thế nào? Có hai
thứ: một là trong, hai là ngoài. Trong là
chính thân mình, ngoài là họ hàng thân
thích và các vật cần cho sự sống”. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.17; kinh Tứ đế; kinh
Chính pháp niệm xứ Q.57]. (xt. Tứ Khổ).
ÁI BIÊT LI KHỔ

A
110
ÁI CÁT CHI QUỈ
...... ...
Cũng gọi là Ái cát quỉ. Là khởi thi quỉ,
tức loài quỉ chịu sự khống chế của thần
chú mà giết người. Cái pháp thuật sử dụng
thần chú để sai khởi thi quỉ giết người thì
gọi là Tì đà la, vì thế, loại khởi thi quỉ này
còn được gọi là quỉ Tì đà la. [X. luật Thập
tụng Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.21; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.54]. (xt. Tì Đà La Quỉ).
ÁI DỤC
Phạm,Pàli:Kàma. Tức sự tham ái. Đồng
nghĩa với ái trước, ái nhiễm, ái chấp. Người
Ấn độ cổ đại cho là đời người có ba mục
đích lớn, đó làpháp (Phạm:Dharma),lợi
(Phạm:Artha), vàái, tức chỉ sự hiểu biết
chân lí, tích trữ của cải và hưởng thụ tình ái.
Về vấn đề ái dục thì có Ái dục kinh (Phạm:
Kàma-sùtra), kinh này được xem là sách
chỉ nam về tính ái có tiếng trên thế giới, nhân
sĩ thượng lưu cũng nhờ sách chỉ nam này
mà có được sự chỉ dẫn về sinh hoạt tính ái.
Giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy lấy
tăng lữ (tỉ khưu) làm chủ yếu, mà tính dục
là một loại bản năng của con người chỉ đứng
sau thực dục, vì vậy, trong giáo đoàn phải
chế định những giới luật nghiêm khắc, lấy
việc siêu thoát ái dục làm đức mục tu hành
trọng yếu của tăng lữ. Đến thời kì Phật giáo
Đại thừa hưng khởi, vì có tín chúng tại gia
tham dự giáo đoàn, thành ra việc cấm chỉ
ái dục là việc không làm được, mà đối với
tín chúng tại gia chỉ có thể phương tiện
hạn chế thôi.
Cái gọi là phiền não tức bồ đề, là nhờ ái

dục hoặc các bản năng khác hay khiến cho
tâm trí con người lay động, trong hoàn cảnh
thường xuyên bị quấy nhiễu như thế, mà
vẫn tiến tu để chứng ngộ cảnh giới liễu sinh
thoát tử.
ÁI GIẢ
.... .
Là tên gọi khác của Tư hoặc. Tư hoặc
lấy Ái làm chủ, mà ái thì từ mê tình sinh
khởi, thể của nó hư giả, vì thế gọi là Ái giả.
ÁI HÀ
.....
Sông yêu. Còn nói là Tình thiên dục
hải (tình trời dục biển). Ái dục làm người
chìm đắm nên dùng sông để thí dụ. Ngoài
ra, tâm tham ái, nắm chặt vật mà không
rời, cũng như nước thấm vào vật, nên cũng
dùng nước sông để ví dụ ái dục. Kinh Hoa
nghiêm (80 quyển) quyển 26 có câu: “Theo
dòng sống chết, vào sông yêu lớn”. Kinh
Lăng nghiêm cũng nói: “Sông yêu cạn khô,
khiến người giải thoát”.
ÁI HÀNH KIẾN HÀNH
Ái hành, Phạm: Tfwịà-carita; Kiến
hành, Phạm:Dfwỉi-carita.
I. Ái hành kiến hành. Hành vi của
người ta, căn cứ theo tính cách, có thể chia
làm hai loại:
1. Y theo lời chỉ dạy của người khác mà
hành động, gọi là ái hành.
2. Không thích nghe theo ý kiến người
khác, mà chỉ theo ý riêng mình để hành
động, gọi là Kiến hành. Cứ theo luận Câu
xá quyển 17, thì người ái hành ý muốn xấu
(Phạm:Àzaya, dịch âm a thế gia) rất là nông
nổi, không dứt mất thiện căn; người Kiến
hành thì ý thích xấu xa cực sâu bền, cho
nên có khả năng dứt mất thiện căn. Lại

luận Đại tì bà sa quyển 109 thì bảo, người
Kiến hành từ không mà vào chính tính li
sinh, người ái hành từ vô nguyện mà vào
chính tính li sinh. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.15; luận Đại trí độ Q.21;
luận Câu xá quang kí Q.16].
ÁI CÁT CHI QUỈ

A
111
II. Ái hành kiến hành. Kiến hành và
ái hành là hai loại phiền não. “Hành” là
gọi chung các pháp hữu vi. Trong đó, kiến
hành là năm kiến (bao hàm thân kiến...),
nói rộng là sáu mươi hai kiến hay chín mươi
lăm kiến. Nói theo nghĩa rộng thì kiến hoặc
và kiến hành cũng có thể thông dụng, hai
nghĩa tham dục (tu hoặc) và ái hành cũng
tương thông. Nói cách thông thường thì
kiến hành là phiền não thuộc phương diện
lí trí, ái hành là phiền não thuộc phương
diện tình ý. [X. luận Câu-xá Q.6; Câu xá
thích luận Q.5; Câu xá quang kí Q.6].
ÁI HOẶC
.....
Là hoặc ái dục. Hoặc, có nghĩa là mê
mờ đối với chân lí. Nếu không trừ dứt ái
hoặc này thì không thể thấy được chân lí.
Kim quang minh kinh văn cú quyển 3 (Đại
39, 60 thượng), nói: “Bát nhân kiến địa..
........ , còn có ái hoặc”.
ÁI KẾT
.....
Là một trong chín kết. Nói tắt là kết.
Cũng gọi là tùy thuận kết. Kết, là nghĩa trói
buộc. Vì tham ái trói buộc con người nên
gọi là kết. Vì chúng sinh tham ái mà tạo
các nghiệp bất thiện: giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói dối v.v..., do đó dẫn đến cái
khổ sống chết trong đời sau, trôi lăn trong
ba cõi, không thoát ra được, cho nên gọi là
ái kết. Kinh Đại tập quyển 3 (Đại 13, 17
thượng), nói: “Nhân duyên phiền não chịu
nghiệp quả, nhân duyên các kiến thêm ái
kết”.

ÁI KIẾN
.....
Còn gọi là Kiến trước nhị pháp, Ái kiến
nhị hành. Nói chung ái và kiến. Tức là các
phiền não đối sự, đối lí mà sinh khởi. Nói
một cách phân tích, thì ái là phiền não thuộc
phương diện tình cảm, do cố chấp sự sự
vật vật, nên dễ ngăn trở đạo. Còn kiến là
chỉ sự cố chấp cái lí luận sai lệch mà dẫn
đến cái thấy biết lầm lẫn, đồng thời, làm
chướng ngại sự ngộ đạo, là phiền não thuộc
phương diện lí trí. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.15; Duy ma kinh sớ am la
kí Q.30].
ÁI KIẾN ĐẠI BI
...........
Chỉ tâm đại bi chưa lìa ái kiến. Tức
chưa chứng được lí thực tướng, còn nhận
có hai tướng năng ái, sở ái mà khởi tâm
đại bi. Trong Chú Duy macật kinh quyển
5, có nêu lên sự giải thích của các nhà,
ngài Cưu ma la thập bảo (Đại 38, 378
thượng): “Chưa thâm nhập được thực
tướng, thấy có chúng sinh, tâm sinh ái
trước, do đó sinh thương, gọi là ái kiến đại
bi. Ái kiến đại bi hư vọng bất tịnh, hay
khiến người ta sinh tưởng chán nản, vì
thế nên xa lìa”. Sư Tăng triệu cũng nói
(Đại 38, 378 thượng): “Nếu người biết tự
điều trị, thì trước quán bệnh của mình và
bệnh của chúng sinh, cái nhân duyên
thành bệnh là giả dối không thực, nên
dùng tâm ấy mà sinh bi; nếu người quán
chưa thuần, thấy chúng sinh vì yêu mà
khởi bi, thì là ái kiến bi. Cái bi ấy tuy tốt,
nhưng là cảnh ái kiến có tâm lẫn lộn, chưa
hẳn khỏi lụy, vì thế nên bỏ”. Sư Đạo sinh
thì bảo (Đại 38, 378 trung): “Khi quán như

trên mà khởi đại bi, nếu trong quán có
tâm niệm yêu thương, lại thấy chúng sinh
mà muốn cứu giúp, thì là ái kiến đại bi”.
[X. Duy ma kinh nghĩa kí Q.3 phần đầu;
Duyma kinh nghĩa sớ (Cát tạng) Q.4].
ÁI KIM CƯƠNG
Phạm:Ràgavajra. Là một trong mười
ÁI KIM CƯƠNG

A
112
bảy vị Tôn thuộc Kim cương giới mạn đồ
la Lí thú hội trong Mật giáo. Còn gọi là Ái
phọc kim cương, Ái lạc kim cương, Bi mẫn
kim cương. Được đặt trong Nguyệt luân
liên hoa ở phía sau Kim cương tát đỏa,
trên Kim cương giới mạn đồ la Lí thú hội.
Hình tượng mầu xanh, tay cầm cờ ma kiệt.
Cứ theo Lí thú kinh bí quyết sao quyển 3
chép, thìbồtát Bi mẫn kim cương, vì lòng
thương xót, nên dùng giây ái niệm buộc
hết chúng sinh,
cuối cùng, đến bồ
đề cũng không
buông bỏ. Cũng
như loài cá ma
kiệt lớn, bất cứ vật
gì, khi đã vào
miệng nó rồi thì
không tài nào
thoát ra được, bởi
vậy, Bồtát cầm cờ
makiệt là biểu
hiện cái thân trí bình đẳng, buộc chặt
hoặc buông bỏ đều là huyễn cả. [X. Kim
cương đính thắng sơ dugià kinh trung lược
xuấtđại lạc kim cương tátđỏa niệm tụng
nghi].
ÁI KÍNH PHỤ MẪU DỤ
Đem lòng yêu kính của người con hiếu
đối với cha mẹ để thí dụ tâm từ bi của Bồ
tát. Kinh Đại vô lượng thọ phần tựa (Đại
12, 266 trung), nói: “Hãy đem pháp không
cầu xin mà bố thí cho mọi người, cũng như
người con hiếu thảo yêu kính cha mẹ”. Bởi
vì, lòng từ bi của Bồ tát không bỏ hết thảy

chúng sinh, giống như người con hiếu yêu
kính cha mẹ. Lại lòng từ bi của Bồ tát không
đợi được cầu xin mới thương yêu và hộ trì
chúng sinh, cũng như người con hiếu,
không đợi được sai bảo mới yêu kính cha
mẹ và hết lòng hiếu dưỡng.
ÁI LẠC
Có nghĩa là tin yêu ưa muốn. Tức hàm
ý tin ưa các pháp lành thế gian và xuất thế
gian, thuộc tin yêu không nhiễm ô. Luận
Câu xá quyển 4 bảo, yêu là ưa thích, thể
của nó tức là tin. Luận Thành duy thức
quyển 6 bảo, tin lấy ưa thích làm tướng.
Luận Tịnh độ thì nói, người tin ưa pháp vị
của Phật, tức là tin ưa pháp vị Tịnh độ.
ÁI LẠC KIM CƯƠNG NỮ
...
Phạm:Ràga-vajriịì. Là một trong mười
bảy vị Tôn trong Kim cương giới mạn đồ la
Lí thú hội. Cũng gọi là Ái kim cương nữ. Là
vợ của Ái kim cương. Được đặt trong Nguyệt
luân, bên trái Kim cương tátđỏa. Hình tượng
màu vàng, tay cầm cây đàn. Cứ theo Lí thú
thích yếu lược bí quyết tập quyển 3 chép, thì
Bồtát này dùng thiên nhãn tràn đầy đại bi,
thấy suốt hết chúng sinh giới đều có đủ tự
tính thanh tịnh của Như Lai tạng tính, không
khác gì với cảnh
giới của chư Phật
Bồtát, bởi thế,
khởi lòng thương
đại tham đại ái
mạnh mẽ để an úy
và làm lợi ích cho
hết thảy chúng
sinh. [X. Kim
cương đính thắng
sơ du già kinh

trung lược xuất
đại lạc kim cương tát đỏa niệm tụng nghi;
Kim cương đính thắng sơ dugiàphổ hiền bồ
tát niệm tụng pháp].
ÁI LUẬN KIẾN LUẬN
Đối với tất cả sự vật, chỉ thiên trọng
Ái Kim Cương
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
Ái Lạc Kim Cương Nữ
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
ÁI KÍNH PHỤ MẪU DỤ

A
113
mặt tình cảm mà bàn luận một cách cứng
nhắc, thì gọi là Ái luận; ngược lại, cứ khư
khư bám chặt phương diện lí luận tri thức,
thì gọi là Kiến luận. Cả hai mặt trên đây
đều trái với chân lí, là ngôn luận làm chướng
ngại việc tu đạo, vì thế, thông thường, đều
bị coi là hí luận (bàn hão). Về vấn đề này,
sư Cát tạng đã từng nói: “Các phần tử trí
thức và chúng xuất gia dễ sinh kiến luận,
còn những người trí thức phổ thông và
chúng tại gia thì lại dễ khởi ái luận”. [X.
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.15; Duy
ma kinh sớ am la kí Q.30].
ÁI LƯU
.....
Tức là phiền não tham ái. Tham ái hay
khiến lòng người mờ tối chìm đắm, ví như
dòng nước chảy xiết, nên gọi là ái lưu. Ái
tức tham ái, có khả năng khiến các hữu
tình phiền não trôi giạt trong bể khổ sống
chết. Phiền não này là gốc của mọi phiền
não, cho nên ái cũng là tên gọi chung của
phiền não. Kinh Tâm địa quán quyển 1 (Đại
3, 295 thượng), nói: “Thiện thệ thường là
thuyền diệu pháp, hay dứt dòng ái sang bờ
kia”. [X. kinh Thắng man chương Nhất
thừa].
ÁI NGẬP ĐÔI ĐẦU KIẾN TRƯỢNG LỤC
KIM THÂN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ái, là bụi
bặm; ngập, là nơi bụi bậm tích tụ; đôi đầu,
hình dung một đống (bụi) nổi cao; trượng
lục kim thân, nghĩa là mình vàng cao một
trượng sáu thước (chỉ cho thân đức Phật).
Ý nói: ở trong đống bụi bặm thấy được Phật,

là biểu thị tính bình đẳng tuyệt đối của Phật
và chúng sinh, xóa hết cái nhìn có tính nhị
nguyên đối đãi: Phật và chúng sinh, trong
sạch và nhơ nhớp.
Bích nham lục tắc 39 (Đại 48, 177 trang)
nói: “Có vị tăng hỏi Vân môn: Thế nào là
pháp thân thanh tịnh? (Ái ngập đôi đầu
kiến trượng lục kim thân, ban ban bác bác
thị thập mạ? = Trong đống bụi bặm thấy
mình vàng trượng sáu loang lổ lốm đốm là
cái gì?). Vân môn nói: “Lan can bằng cây
hoa thược dược”.”
ÁI NHẠO
... Hàm ý là tin ưa các pháp lành thế gian
và xuất thế gian. Thuộc về sự ưa thích không
nhiễm ô. Luận Câu xá quyển 4 nói, ái là ưa
thích (ái nhạo), thể của nó là tin. Luận Tịnh
độ cũng nói: người ưa thích mùi vị Phật
pháp tức là ưa thích pháp vị Tịnh độ.
ÁI NHIỄM
.....
Do tham đắm đối với mọi sự vật rồi sinh
tâm ô nhiễm chấp trước, gọi là ái nhiễm.
Đồng nghĩa với “dục ái”. Là tên gọi khác
của phiền não. Cái gọi là “nhiễm” (nhơ
nhuốm) là gọi chung cái tâm bám chặt mọi
sự vật trong thế gian. Luận Đại trí độ quyển
1 (Đại 25, 63 hạ), nói: “Vì pháp mình là ái
nhiễm, hủy hại pháp người khác”.
ÁI NHIỄM MẠN ĐỒ LA
Tức Mạn đồ la lấy Ái nhiễm minh vương
làm tôn vị chính. Cũng gọi là Ái nhiễm
vương mạn đồ la. Chủng loại không giống
nhau: có loại mười bảy vị tôn tạo thành, có
loại ba mươi bảy vị tôn cấu thành. Mạn đồ
la mười bảy vị tôn tạo thành thì ở phía trước,
phía phải, phía sau, phía trái của tôn vị
chính, bày bốn Kim cương là: Ý sinh (dục),

Kế lí chỉ la (xúc), Ái lạc (ái) và Ý khí (mạn),
ở bốn góc bên góc tây bắc, bày bốn nữ Kim
cương Ý sinh, v.v..., bốn cửa đông nam tây
bắc bày bốn Bồ tát Sắc (câu, cái móc), Thanh
(tác, sợi dây lớn), Hương (tỏa, cái vòng), Vị
ÁI NHIỄM MẠN ĐỒ LA

A
114
(linh, chuông nhỏ); tại bốn góc bên của
góc tây bắc viện ngoài, bày bốn Bồ tát Thời
xuân (hương), Thời vũ (hoa), Thời thu (đèn)
và Thời đông (hương bột), tổng cộng mười
bảy vị tôn. Chư tôn yếu sao quyển 5 có
chép bức vẽ này. Ngoài ra, kinh Du kì quyển
thượng phẩm Ái nhiễm vương, cho biết có
mạn đồ la trực tiếp lấy ba mươi bảy vị tôn
quyến thuộc của Đại nhật Như Lai làm
quyến thuộc của Ái nhiễm minh vương.
[X. Kim cương vương bồ tát bí mật niệm
tụng nghi quĩ; Biệt hành Q.4; Khê lam thập
diệp tập Q.21].
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG
Phạm:Ràgaràja. Dịch âm là La nga la
xà. Nói tắt là Ái nhiễm vương. Trong các vị
tôn của Mật giáo, minh vương này ở trong
Tam muội đại ái dục, đại tham nhiễm. Vị
tôn này là do các bồ tát Kim cương tát đỏa,
hoặc Kim cương ái, Kim cương vương biến
hiện. Các Bồ tát ấy, vì thương xót chúng
sinh, đáp lại bi nguyện của các kiếp trước
mà vào môn gia trì. Bản tôn (bản thân, bản
địa) của các Ngài là Đại nhật Như Lai hoặc
là Kim cương tát đỏa. Bề ngoài hiện dáng
phẫn nộ bạo ác, nhưng phần nội chứng thì
lấy sự yêu kính khiến
chúng sinh được giải
thoát. Ngài có ba
mắt, sáu cánh tay, tay
cầm nhiều loại binh
khí. Ngoài ra, hình
tượng của vị tôn này,
phần nhiều là một
thân hai mặt, một

mặt là nam, mặt kia
là nữ, là biểu thị cái
ý vừa mạnh bạo vừa
nhu hòa; tức bên
trong giấu kín cung trăng của tự giác bản
bất sinh, bề ngoài thì hiện rõ vòng mặt
trời của Ái nhiễm minh vương, không
ngoài sự biểu hiện cụ thể một Phật nhiều
thân và cái phương tiện hòa ánh sáng vào
bụi trần để lợi vật. Thông thường, cầu tiêu
tai, cầu phúc thì tu pháp Ái nhiễm minh
vương. [X. kinh Du kì Q.thượng phẩm Ái
nhiễm vương; Kim cương bồ tát bí mật
niệm tụng nghi quĩ]. (xt. Ái Nhiễm Minh
Vương Pháp).
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG PHÁP
Là phép tu trong Mật giáo lấy Ái nhiễm
minh vương làm tôn vị chính. Nói tắt là
Ái nhiễm vương pháp hoặc Ái nhiễm pháp.
Phép tu này có hai loại: “Lập ba mươi bảy
vị tôn” và “Lập mười bảy vị tôn”, loại sau là
y vào Kim cương vương bồ tát niệm tụng
nghi quĩ mà tu, còn loại trứơc thì y vào
kinh Du kì mà tu. Pháp này lấy kính yêu
làm gốc, vì thế là phép tu khi cầu phúc, cầu
tiêu tai. Khi tu pháp này, bày tôn vị chính
màu đỏ trên đàn màu đỏ, y phục của hành
giả, lư hương, đàn, tất cả đều nên dùng màu
đỏ làm chính, tương ứng với lòng kính ái.
Đồng thời, kết căn bản nhiễm ấn và đọc
chú. “Án (om) ma ha la nga (mahàràga,
đại ái nhiễm) phạ nhật lộ sắt ni sái
(vajrowịìwa, kim cương đính) phạ nhật la
tát đỏa phạ (vajrasattva, kim cương hữu
tình), nhược (ja#, cái móc) hồng (hùô, dẫn
vào) tông (ban, buộc, trói) cốc (ho#, vui
mừng), kết ngoại ngũ cổ ấn, lại đọc nhất tự
tâm “hồng (hhùô) trích (ỉa) chỉ (ki) hồng

(hùô) nhược (jja#)” (Ý là nghiệp nhân
không thể được, kiêu mạn không thể được,
tác nghiệp không thể được, liễu nghĩa không
thể được, thiên biến không thể được).
Nhưng, trong năm loại tương ứng ấn minh,
có thể tùy theo pháp mà thay đổi. [X. kinh
Du kì Q.thượng phẩm Ái nhiễm vương; Bạc
thảo tử khẩu quyết Q.15 Ái nhiễm vương
pháp (Lại du); Yếu tôn đạo tràng quán
Ái Nhiễm Minh Vương
ÁI NHIỄM MINH VƯƠNG

A
115
Q.thượng; Biệt hành Q.4; Chư tôn yếu sao
Q.5].
ÁI PHÁP LẠC PHÁP HỈ PHÁP CHI TÂM
Tức là tâm yêu pháp, tâm ưa pháp, tâm
vui pháp. Là lời tán thán công đức các Bồ
tát Tịnh độ, có xuất xứ từ kinh Đại vô lượng
thọ quyển hạ. Trong Đại vô lượng thọ kinh
nghĩa sớ, ngài Tịnh ảnh nói, khi bắt đầu
cầu pháp thì tâm mừng, gọi là hỉ pháp, lúc
đang nghe pháp cảm thấy mùi vị như cam
lộ, tâm sinh ưa thích, gọi là lạc pháp, cuối
cùng khi được pháp, tâm sinh yêu đắm, gọi
là ái pháp. Trong Vô lượng thọ kinh thuật
văn tán, ngài Cảnh hưng đứng về phương
diện ba tuệ văn, tư, tu mà bảo rằng, ưa thích
văn tuệ, gọi là ái pháp; đắm mùi tư tuệ, gọi
là lạc pháp; nhuần thấm tu tuệ, gọi là hỉ
pháp.
ÁI QUYÊN
.....
Ái, chỉ tham ái, ân ái, ái dục. Quyên, chỉ
tấm lưới, sự trói buộc. Còn gọi là Ái hệ.
Nghĩa là kẻ ngu si mắc vào lưới tham ái
cũng như bị trói buộc, không được tự tại.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 7 (Đại
17, 41 thượng), nói: “Đã bị lưới ái lừa gạt,
làm tất cả nghiệp bất thiện”. Ngoài ra, ái
dục là phiền não căn bản, do đó mà phát
sinh các phiền não khác, vì thế gọi là ái
căn; mến tiếc bám chặt tình ân ái mà khó
lìa bỏ được, gọi là ái chấp. Lại ân ái hay làm
hại việc tu đạo, nó như thuốc độc, cho nên
gọi là ái độc.
ÁI THẦN
.....

Phạm:Kàma. Thần coi việc tình ái. Do
từ Cama (kàma, ái dục) trong Lê câu phệ
đà mà diễn hóa thành tên thần. Cứ theo
Đế đề lị gia Phạm thư chép, thì Ái thần là
con của Đạt ma (Phạm: Dharma) và Xá la
đà (Phạm:Zradhà). Còn Ha lị thế hệ thì
ghi là con của Cát tường thiên nữ; cũng có
thuyết cho là con của Phạm thiên. Hình
tượng thần này, tay cầm tên làm bằng hoa
và cung làm bằng cây lúa, lưng đeo ống
đựng cung tên, cưỡi chim anh vũ, được miêu
tả giống như Khâu tỉ đặc trong thần thoại
Tây phương. Vào thời đại Lê câu phệ đà,
“nguyên động lực sáng tạo vũ trụ” được
người ta ca tụng, do đó đã xuất hiện những
bài ca tán, sau đó thì chuyển thành sự suy
tư về nguyên lí triết học tính ái và sức sinh
sản. Đến sau thời Tự sự thi xuất hiện, Ái
thần được thông tục hóa mà trở thành đối
tượng trong văn học cổ điển Ấn độ được
đại chúng tôn sùng và ca tụng hết mức,
đồng thời, văn nghệ Ấn độ nhân đó mà
phong phú, có tính cách thần bí và chú
trọng việc miêu tả các quan năng. Có rất
nhiều truyền thuyết về tên gọi khác và các
truyện phụ về ái thần.
ÁI TRƯỚC
Phạm, Pàli: Ràga. Ái, tức ân ái, thân
ái; trước, tức dính chặt, dính nhuốm. Tình
dính mắc cảnh ân ái mà khó chia lìa được.
Trong ba độc, nó là phiền não tham dục.
Trong kinh Đại bảo tích quyển 917, có câu
(Đại 11, 546 thượng): “Như con ruồi, thấy
đồ nôn ọe ra thì sinh tâm ái trước”. [X. kinh
Hoa nghiêm (60 quyển) Q.25].
AM
..
Là nhà ở của người xuất gia cách xa làng

mạc. Là căn nhà nhỏ khiêm nhường làm
bằng tre nứa và lợp cỏ hoặc lá mà thành.
Cũng gọi là thảo am, bồng am, am thất,
mao am, thiền am, lư lam. Tăng tục phần
nhiều ở am để tu hành. Cứ theo Thích thị
yếu lãm quyển thượng chép, thì Đào diễm,
AM

A
116
Đào tiềm và Tiêu quang đã từng ở am. Đời
sau cũng đặc biệt gọi chỗ ở của tỉ khưu ni là
am, am tự. Tuy nhiên, từ “am tự” vốn chỉ
cả chùa tăng hoặc ni, chứ không phải chỉ
riêng là chỗ ở của ni. [X. Luật ngũ phần
Q.1; Hữu bộ tì nại da Q.48; Hữu bộ tì nại
da tạp sự Q.34].
AM BÀ LA BÀ LỢI
Tên Phạm: Àmrapàlì, Pàli: Ambapàlì.
Còn gọi là Am bà bà lợi, A phạm hòa lợi,
A phạm bà la, Am một la nữ, Am la nữ.
Dịch là Nại nữ. Cứ theo kinh Nại nữ kì bà
chép, người con gái này là do cây nại (tức
cây xoài) sinh ra, vì thế gọi là Nại nữ. Là vợ
vua Tần bà sa la nước Ma yết đà, là mẹ của
lương y Kì bà. Bà từng đã dâng cúng đức
Phật vườn Am-một-la. [X. kinh Xuất diệu
Q.3; luật Tứ phần Q.39].
AM BÀ LA THÔN
Phạm: Àmra-gràma, Pàli: Ambagàma.
Cũng gọi là Am mãn tụ lạc. Thôn
này có rất nhiều cây am bà la (cây xoài)
nên đặt tên như thế. Từ đây đi đến thành
Phệ xá li (Phạm:Vaizàlì) phải mất ba ngày
hành trình. Đức Thế tôn, trong năm nhập
diệt, đã từ Phệ xá li qua thôn Kiện đà (Pàli:
Bhanda gàma), thôn Thụ thủ (Pàli:
Hatthi-gàma) rồi đến đây. [X. kinh Du
hành trong Trường a hàm Q.2 đến Q.4;
kinh Phật ban nê hoàn Q.thượng; kinh Đại
ban Niết bàn Q.thượng; Căn bản thuyết
nhất thiết hữu bộ tì-nại-da tạp sự Q.36].
AM BÀ LA THỤ LÂM
Phạm: Àmrayawỉikà, Pàli: Ambalaỉỉhikà.
Cứ theo kinh Phạm võng (Pàli:

Brahmajàla-sutta) chép, rừng cây này nằm
ở giữa khoảng thành Vương xá (Pàli:
Ràjagaha) và Na lan đà (Phạm:Nàlandà).
Lại theo ngài Phật âm (Pàli: Buddhaghosa)
trong Pháp tụ luận chú (Pàli: Atthasàlinì)
nói, từ trong rừng này nước chảy ra trong
vắt, cây cối xanh um thành bóng rợp mát,
lối vào trồng cây am bà la (cây xoài), chung
quanh có thành lũy bao bọc. Kinh Giáo
giới la hầu la am bà bách lâm (Pàli:
Ambalaỉỉhika-Rahùlovàda-suttanta)
trong kinh Trung bộ 6.1 chép, đức Thế tôn
ở trong vườn rừng này, đích thân dạy bảo
con Ngài là La hầu la. Kinh Đại ban Niết
bàn (Pàli: Mahàpa-rinibbàna-suttanta)
trong kinh Trường bộ 6.1 thì chép, trong
năm nhập diệt, đức Thế Tôn ở vườn này,
sau khi dạy dỗ các tỉ khưu rồi mới đi Na
lan đà. [X. kinh Phật ban Nê hoàn
Q.thựơng].
AM CHỦ
.....
Là người sáng lập chùa am. Vốn chung
cho cả tăng và tục. Như Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 12 liệt kê những người nối
pháp của ngài Lâm tế, có am chủ Đồng
phong, am chủ Sam dương, am chủ Hổ khê,
am chủ Phúc bồn v.v... Các am chủ thời
cận đại thì phần nhiều chỉ cho các sư ni.
AM CHỦ BẤT CỐ
...........
Am chủ chẳng thèm ngó ai. Là tên gọi
công án trong Thiền tông. Am chủ, chỉ
Tường am chủ, một Thiền tăng đời Tống ở
ngọn núi Liên hoa, là pháp tự của ngài Đạo
thâm ở Phụng tiên. Gần ngày thị tịch, Tường
am chủ vác gậy lên vai, chẳng thèm ngó ai,
nhằm nói cái ý chỉ vượt nghìn vạn ngọn

núi mà đi thẳng vào thế giới Niết bàn. Ngũ
đăng hội nguyên quyển 15 (Vạn tục 138,
292 thượng), nói: “Thiên thai Liên hoa
phong Tường am chủ (...) trong ngày thị
tịch, dơ gậy lên bảo chúng: “Người xưa đến
AM BÀ LA BÀ LỢI

A
117
đây tại sao không chịu ở?” Chúng không
trả lời. Sư bèn nói: “Vì không có sức đi con
đường khác?” Lại nói: “Rốt cục là thế nào”?
Sư đặt gậy ngang vai nói: “Vác ngang cây
gậy chẳng ngó ai, nhắm thẳng vào nghìn
muôn ngọn núi mà đi”. Nói xong thì tịch”.
AM CHỦ KHÊ THÂM THƯỢC BÍNH TRƯỜNG
Nước khe sâu cán phễu dài. Tên công
án trong Thiền tông. Tức công án của một
am chủ và thiền sư Tuyết phong Nghĩa tồn
đời Đường, mượn cái cán phễu để ví dụ sự
sâu xa của Phật pháp. Bên rìa núi Tuyết
phong (còn gọi là Tượng cốt phong, nằm
về phía tây huyện Hầu quan tỉnh Phúc kiến),
có một vị tăng dựng am để ở, đã nhiều năm
mà không cạo đầu, tự làm lấy cái phễu gỗ
có cán rồi ra khe suối múc nước uống. Lúc
đó có vị tăng hỏi: “Ý tổ sư từ bên Ấn độ
đến là thế nào?”. Am chủ đáp: “Nước khe
sâu, cán phễu dài”. Vị tăng về, đem chuyện
kể lại với ngài Tuyết phong. Tuyết phong
rất kì quái và muốn khám nghiệm. Một hôm,
Tuyết phong và thị giả cầm dao cạo đầu
đến thăm Am chủ, vừa thấy liền bảo: “Hễ
nói được thì không cạo đầu ông”. Am chủ
lặng thinh, chỉ lấy nước gội đầu và Tuyết
phong cầm dao cạo đầu cho ông. Trong
công án này, Am chủ nói: “Khe nước sâu,
cán phễu dài” là mượn chiều sâu của khe
nước và chiều dài của cán phễu mà biểu thị
sự sâu thẳm của Phật pháp và sự thâm nhập
mà chính mình đã thể hội được. Ngài Tuyết
phong vẫn còn ngờ cái cảnh giới mà Am
chủ nói đã đúng chưa, nên lại càng ra công
chứng nghiệm. [X. Chiêm bình tam bách

tắc bất năng ngữ Q.trung tắc 83].
AM LA LÂM
Rừng Am la. Phạm: Àmràỉaka - vana.
Pàli: Ambàơa - vana. Là khu rừng ở Ấn
độ xưa. Cây am la là một loại cây mà quả
có gai, và trong rừng có rất nhiều loại cây
này nên đặt tên như thế. Cứ theo Pháp cú
kinh chú (Pàli: Dhammapada
aỉỉhakathà) kể, thì cách thành Xá vệ (Pàli:
Sàvatthì) ba mươi do tuần, có thành Ma
sư sơn (Pàli: Macchikàsaịđa), trong đó,
có trưởng giả Chất đa (Pàli: Citta) nghe
Ma ha nam (Pàli: Mahànàma), một trong
năm tỉ khưu, nói pháp mà được quả Dự
lưu, vì thế cúng dường rừng am la làm tinh
xá. Trong rừng này, trưởng giả Chất đa cùng
với tỉ khưu Lê sư đạt đa (Pàli: Isidatta)
hỏi đáp, đàm luận với tỉ-khưu Ca ma (Pàli:
Kàmabhù), đối đáp với tỉ-khưu Cù đạt đa
(Pàli: Godatta) và vấn đáp với Ni kiền tử
(Pàli: Nigaịỉha Nàtaputta). Tỉ khưu Tu
đạt ma (Pàli: Sudhamma) thường ở vườn
rừng này, Các tôn giả Xá lợi phất (Pàli:
Sàriputta) và Mục kiền liên (Pàli:
Moggalàna) cũng đã từng đến rừng này.
[X. kinh Trưởng lão kệ, kệ 406; Tương ứng
bộ kinh 41].
AM MỘT LA THỤ
Cây xoài. Am một la, Phạm: Àmra,
amra, amlaphala, amarapuwpa,
amarapuwpaka, Pàli: Amba. Còn gọi là
am ma la thụ, am bà la thụ, am la thụ. Dịch
ý là Nại thụ (cây xoài). Tên khoa học là
Mangifera indica, thông thường gọi là
Mango. Thiện kiến luật tì bà sa có nói đến
quả am la tức là chỉ quả của cây này. Cây
am la được trồng tại nhiều nơi ở Ấn độ,
đặc biệt ở vùng Bombay, quả rất đẹp. Cây

này hoa nhiều mà kết quả rất ít. Hình quả
giống quả lê nhưng hơi quăm, hình lá giống
lá liễu, dài hơn một thước (Tàu), rộng
khoảng ba ngón tay. Mùa đông ra hoa nhỏ,
đến tháng năm, tháng sáu thì quả chín.
Nhưng cây này có rất nhiều loại, có loại
quả xanh quả chín đều là màu lục, có loại
AM MỘT LA THỤ

A
118
khi chín thì vàng, vàng da cam, có loại chưa
chín thì vàng, chín rồi thì lục v.v... Mùi vị
cũng có ngon, có dở; dở thì vị chua mà
nhiều xơ, ngon thì ít
xơ mà vị ngọt. Trong
tiếng Phạm tên cây
am một la tương tự
với rất nhiều thực
vật khác, cho nên
thường hay lẫn lộn.
[X. kinh Nại nữ kì
vực nhân duyên;
kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) Q.12
Q.26; kinh Đại bát
nhã ba la mật đa
Q.356, Q.460; luận Thuận chính lí Q.33;
Đại đường tây vực kí Q.4; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.8].
(xt. A Ma Lặc Thụ).
AM MỘT LA VIÊN
Vườn Am một la. Am một la, Phạm:
Àmra, hàm ý là vườn Ammộtla nữ. Còn
gọi là Ambàla viên, Ambàlê viên, Am
la vệ lâm, Am la thụ viên, Am một la
lâm. Hoặc cũng gọi là Nạithị viên, Cam
lê viên, Nại viên. Nằm ở vùng phụ cận
thành Phệxáli (Phạm:Vaizàlì) trung Ấn
Độ do Ammộtla nữ dâng cúng đức Phật,
bởi thế vườn được gọi theo tên của người
này. Đức Phật đã nói kinh Duy ma tại
đây. [X. kinh Xuất diệu Q.3; Duy ma kinh
sớ Q.1 (Gia tường); Huyền ứng âm nghĩa
Q.21].
AM TRUNG BẤT TỬ NHÂN

..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tỉ dụ ai ai
cũng vốn có đủ Phật tính. Am, chỉ nhục
thể, bất tử nhân (người không chết), thí dụ
Phật tính. Cảnh đức truyền đăng lục quyển
30 (Đại 50, 461 hạ), nói: “Muốn biết người
không chết trong am, há lìa túi da mà nay
đang che lấp?”.
ÁM
Chữ (aô) Tất đàm. Một trong 12
nguyên âm của mẫu tự Tất đàm, một trong
50 chữ cái. Là chữ A chuyển biến lần thứ
ba trong năm lần chuyển biến, tức là thêm
cái chấm (.) bồ đề ở phía trên chữ (a).
Trong năm lần chuyển biến phối với năm
vị Phật, thì chữ Ám tương đương với Tam
ma địa của Vô lượng thọ Như lai ở phương
tây, đây là theo nghĩa “Đông nhân phát
tâm”.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 (Đại 3, 560 thượng) nói: “Khi xướng
chữ Ám thì phát ra tiếng tất cả vật đều
không có cái ta và của ta”. Tức là từ ngữ
amogha-utpatti trong bản tiếng Phạm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già kim
cương đính quyển thượng cho chữ này là
nghĩa biên tế (ngằn mé). [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.8; kinh Văn thù sư lợi vấn
Q.thượng phẩm Tự mẫu; Đại nhật kinh sớ
Q.13, Q.14, Q.20]. (xt. Đông Nhân Phát
Tâm).
ÁM CHỨNG THIỀN SƯ
Cũng gọi Manh thiền giả (Thiền sư mù
mờ), Ám thiền tỉ khưu. Lời nhạo báng, giễu
cợt Thiền gia của các tông phái Phật giáo
không phải là Thiền tông, nhất là chỉ những
người một mực chấp trước Thiền định,
không chịu nghiên cứu giáo pháp; trí hiểu

biết thì mù mờ, nhưng lại tự kiêu tự đại, ra
vẻ ta đây là Thiền sư! Thiền gia thì thường
châm biếm những nhà nghiên cứu giáo lí
như Thiên thai, Pháp tướng, Hoa nghiêm
v.v... là “Văn tự Pháp sư”, ý nói họ chỉ câu
nề lời nói văn chữ trong kinh luận, chỉ thấy
Cây Am Một La
AM MỘT LA VIÊN

A
119
một cách hời hợt nông cạn, chứ không biết
đi sâu vào ngộ nhập giải thoát. Để đáp lại,
các nhà nghiên cứu Giáo môn gọi mỉa
những vị ám thiền là “Ám chứng thiền sư”
hoặc “Ám chứng manh ngộ” (chứng ngộ
một cách mù mờ). [X. Ma ha chỉ quán Q.5
thượng].
ÁM CHƯỚNG
Sự tối tăm, mờ mịt ngăn che các pháp.
Kinh Đại tập quyển 11 (Đại 13, 68 hạ), nói:
“Trong tất cả các pháp đều có ám chướng;
diệt trừ ám chướng là bồ đề”. [X. kinh Hoa
nghiêm (80 quyển) Q.15].
ÁM ĐÀ GIÀ TẦN ĐÀ THÔN
Phạm,Pàli: Andhakavinda- Cũng gọi
A na già tần đà thôn. Cứ theo Nam truyền
luật tạng đại phẩm chép, thì có lần đức Thế
tôn tạm trú ở nước Ba la nại, sau Ngài dời
về ở thôn Ám đà già tần đà, rồi từ đấy Ngài
lại đi đến thành Vương xá. Căn cứ vào đó
có thể đoán biết là thôn này nằm giữa nước
Ba la nại (Pàli: Baraịàsì) và thành Vương
xá (Pàli: Ràjagaha). Sách đã dẫn còn chép:
Ngài Ca diếp (Pàli: Mahàkassapa) có lần
từ thôn này đi đến thành Vương xá bố tát,
lúc Ngài qua sông, nước chảy xiết, suýt nữa
bị nước cuốn đi, ba tấm áo ướt hết, vì sự
kiện này nên đức Phật chế định giới không
được để mất áo.
Đức Thế tôn thường đến thôn Ám đà
già tần đà nói pháp cho các vị tỉ khưu nghe.
Cứ theo Nam truyền Tăng chi bộ kinh 5,
114 chép, thì đức Thế tôn sai ngài A nan
răn dạy các vị tỉ khưu mới vào phải giữ giới
và dạy năm pháp giữ gìn năm căn.

Cứ theo lời chú thích trong kinh Thiên
cung sự (Pàli: Vimàna-vatthu) của Phật
giáo Nam truyền, thì có lần đức Thế tôn bị
cảm ở đây, sai ngài A nan cầm bát đi xin
cháo. Lại có vị ưu bà tắc ở thôn này xây cất
điện Hương (Pàli: gandhakuỉì) để cúng
dường đức Phật. [X. luật Tứ phần Q.35;
luật Thập tụng Q.26; luật Ngũ phần Q.22].
ÁM ĐỘN
Nghĩa là căn tính ngu tối chậm lụt. Cứ
theo kinh Pháp hoa phẩm thí dụ nói, người
chê bai kinh Pháp hoa sẽ bị các tội báo,
trong đó, nếu được sinh làm người, thì các
căn ám độn (ngu tối chậm lụt), mù điếc,
lưng gù, hễ nói điều gì không ai tin nhận.
ÁM ĐỘN CHƯỚNG
Một trong mười chướng nặng. Cũng gọi
Trì độn chướng, Ám tướng ư văn tư tu đẳng
chư pháp văn chướng. Một trong 10 chướng
nặng. Hàng Bồ tát trong 10 địa: Hoan hỉ
địa, Li cấu địa v.v... tu 10 hạnh thù thắng,
mỗi hạnh dứt trừ một chướng nặng, 10 hạnh
đoạn hết 10 chướng.
Ám độn chướng là nạn chướng phát
sinh cùng lúc với Sở tri chướng, khiến cho
quên mất các pháp Văn, Tư, Tu. Trong đó,
nếu dính mắc năm dục, thì nó che lấp định
tu tuệ gọi là Dục tham ngu; nó che lấp tổng
trì và văn, tư tuệ, thì gọi là Viên mãn văn
trì đà la ni ngu. Khi vào Phát quang địa thì
dứt trừ chướng này và chứng được Thắng
lưu chân như. (xt. Thập Trọng Chướng).
ÁM KHỨ MINH LAI
Bóng tối đi, ánh sáng lại. Cũng gọi Minh
lai ám khứ. Thí dụ này thường được dùng
để hiển bày sự dứt hoặc chứng lí. Tiểu thừa
chủ trương trước phải dứt hoặc rồi sau mới
chứng Trạch diệt, giống như đuổi cướp rồi

mới khoá cửa. Bởi thế dứt hoặc chứng lí là
hai sát na trước sau, là thứ tự bóng tối đi,
ánh sáng lại.
ÁM KHỨ MINH LAI

A
120
Nhưng Đại thừa thì chủ trương ngay khi
chân trí phát sinh là hạt giống phiền não bị
dứt trừ, hệt như ánh sáng sinh thì bóng tối
diệt liền. Cho nên không phải bóng tối đi
ánh sáng lại, mà là ánh sáng lại, bóng tối
đi: đó là chỗ khác nhau giữa Đại thừa và
Tiểu thừa.
Luận Thành duy thức quyển 9 (Đại 31,
52 trung), nói: “Khi hai Kiến đạo chân thực
hiện ở trước, thì hai chướng kia ắt không
thành tựu; như ánh sáng và bóng tối nhất
định không có mặt cùng một lúc, cũng
như hai đầu cân bên này cao thì bên kia
thấp”. [X. Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.10].
ÁM LÂM
Phạm, Pàli: Andha-vana. Khu rừng
gần tinh xá Kì viên ở nước Xá vệ, trung
Ấn độ đời xưa. Cũng gọi An đà lâm, An
hòa lâm, Đắc nhãn lâm, Khai nhãn lâm,
Trú an viên. Cứ theo Đại đường tây vực
kí quyển 6 chép, thì trong rừng này có
dấu chân của đức Như lai đi dạo, chỗ các
bậc Thánh tăng tu Thiền định và giải
thích lí do tại sao khu rừng này được gọi
là Đắc nhãn lâm (rừng được mắt). Chuyện
kể: khi đức Phật còn tại thế, có năm trăm
tên cướp bị vua Thắng quân bắt, vua ra
lệnh móc hai mắt rồi bỏ chúng vào rừng
sâu. Bấy giờ, đức Phật đang ở tịnh xá Thệ
đa, nghe tiếng kêu thương của bọn cướp,
Ngài khởi từ tâm làm cho cơn gió mát
dịu thoảng qua, đưa thuốc từ núi Tuyết
đến phủ đầy mắt họ, chưa bao lâu bọn
cướp đều được sáng mắt trở lại. Họ đến

trước Phật vui mừng đính lễ, ném gậy rồi
đi, những cây gậy ấy sau mọc thành rừng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.45; Trung a hàm
Q.2 kinh Thất nhật; luật Thập tụng Q.6;
luận Đại tì bà sa Q.82; Cao tăng Pháp
hiển truyện].
ÁM MẬT LÍ ĐẾ QUÂN ĐỒ LỢI MINH VƯƠNG
Ám mật lí đế quân đồ lợi, Phạm:Amfta
kuịđalì. Tức là minh vương Quân đồ lợi.
Một trong năm vị Minh vương lớn của Mật
giáo. Cũng gọi Cam lộ quân đồ lợi minh
vương. Dịch ý: Minh vương bình cam lộ.
Hoặc gọi Cát lí minh vương, Đại tiếu minh
vương, Cam lộ tôn, Quân đồ lợi bồ tát, Quân
đồ lợi dạ xoa. Dạ xoa có nghĩa là bạo ác, mà
tất cả tướng phẫn nộ của vị Minh vương
này đều hiện vẻ bạo ác, vì thế gọi Ngài là
dạ xoa.
Trong mạn đồ la Kim cương giới, vị tôn
này là Giáo lệnh luân thân của Phật Bảo
sinh, hiện thân phẫn nộ, ngồi ở góc tây
nam của hội Hàng tam thế. Hình tượng
của vị tôn này là một mặt ba mắt tám tay,
tay cầm vũ khí, sau lưng những ngọn lửa
bốc lên ngùn ngụt, dùng rắn quấn quanh
mình thay cho chuỗi anh lạc. Trong viện
Tô tất địa của mạn đồ la Thai tạng giới, vị
tôn này là Kim cương quân đồ lợi, mật hiệu:
Cam lộ kim cương, là sứ giả của Phật bộ,
hình tượng mầu
vàng, bắt ấn để ở
trước ngực, ngồi
trên hoa sen đỏ.
Trong viện Quan
âm, Ngài là Liên
hoa quân đồ lợi,
mật hiệu: Hàng
phụckim cương, là

sứ giả của Liên hoa
bộ, hình tượng
mầu xanh, tay trái
cầm hoa sen cúp,
mặc áo trời. Trong viện Kim cương thủ, Ngài
cũng là Kim cương quân đồ lợi, mật hiệu:
Cam lộ quân đồ lợi, là sứ giả của Kim cương
bộ. Hình tượng mầu vàng, hai tay bắt ấn ba
chẽ, hai cỗ tay sắp lại để ở trước ngực.
Ám Mật Lí Đế Quân Đồ Lợi
Minh Vương
ÁM LÂM

A
121
Xưa nay thường cho nghĩa kuịđalì
(quân đồ lợi) là nước trí cam lộ từ bình quí
báu rót ra, rửa sạch phiền não và chuyển
thức thứ bảy tương ứng với ngã si, ngã mạn
thành trí tính bình đẳng; cho nên trong
các nghi quĩ phần nhiều gọi vị tôn này là
Cam lộ quân đồ lợi. Lại cho quân đồ lợi là
biểu thị tăng ích, kinh ái. Nhưng, thực ra
kuịđalì có nghĩa là quấn quanh, còn các
nghĩa như “bình quí báu” nói ở trên chỉ là
do người đời sau thêm thắt mà thôi. Lại
nữa, cứ theo khảo chứng, quân đồ lợi bắt
nguồn từ sự sùng bái Thước khất để (Phạm:
zakti, tính lực). [X. kinh Đà la ni tập Q.8;
kinh Tô tất địa yết la Q.thượng; Cam lộ
quân đồ lợi bồ tát cúng dường niệm tụng
thành tựu nghi quĩ].
ÁM NGHÊ TẬP
.....
Tác phẩm, 18 quyển, được soạn và ấn
hành năm nào không rõ. Sách này thu chép
những niên đại Văn an, Bảo đức, Văn minh
v.v... của Nhật bản và bàn luận về giáo
nghĩa tông Thiên thai. Nội dung chia làm
sáu thiên: Kế Phật bộ, Ngũ thời bộ, Giáo
tướng bộ, Bồ tát bộ, Nhị thừa bộ và Tạp
bộ. Mỗi bộ 3 quyển.
ÁM TÂM
Tâm mờ tối. Một trong 60 tâm nói trong
kinh Đại nhật. Nghĩa là đối với pháp chân
thực mà sinh tâm ngờ vực, giống như Si
tâm (tâm ngu si), Nghi tâm (tâm ngờ vực)
trong 60 tâm. Si tâm và ám tâm tuy cùng
thuộc về phiền não si, nhưng si tâm thì gặp
pháp thảy đều tin nhận, còn ám tâm thì

sinh nghi ngờ.
Lại, si tâm và ám tâm tuy đều là tâm
ngờ vực, nhưng nghi tâm thì vì tiểu trí mà
ngờ pháp, bản chất của nó là nghi ngờ;
còn ám tâm thì vì tâm mê muội mà ngờ
pháp, bản chất của nó là tối tăm. [X. kinh
Đại nhật phẩm Trụ tâm; Đại nhật kinh sớ
Q.11].
ÁM THẤT HỐT MINH
Nhà tối chợt sáng. Nghĩa là lúc trong
nhà đang tối, thắp đèn lên thì lập tức ánh
sáng tỏa khắp nhà và bóng tối tan biến hết.
Ví dụ phiền não nghiệp chướng, khi đèn
trí tuệ soi rọi thì không thể tồn tại.
Kinh Như lai bí mật tạng quyển hạ (Đại
17, 845 thượng), chép: “Phật nói (...) Này
Ca diếp! Nếu trong nhà tối khi thắp đèn
sáng, thì bóng tối ấy há có thể nói rằng: tôi
ở đây đã trăm nghìn năm rồi, nay nhất định
tôi không đi đâu, có được không?”
Ca diếp bạch Phật: “Không ạ, bạch Thế
tôn! Khi thắp đèn lên thì bóng tối ấy đã đi
rồi”.
Phật bảo: “Đúng thế, này Ca diếp! Dù
tạo nghiệp chướng trong trăm nghìn muôn
kiếp, nhưng nếu tin lời Như lai, hiểu rõ
được duyên pháp (...) Nên biết các phiền
não yếu ớt, khi đèn trí tuệ soi rọi, thì không
thể tồn tại”.[X. kinh Đại tập Q.1; Ma ha chỉ
quán Q.1 phần dưới].
ÁM THẤT NIÊM PHẬT
Nghĩa là vào nhà tối lớn tiếng niệm Phật.
Hành giả đặc biệt chọn căn phòng tối, niệm
Phật thật lớn tiếng, hoàn toàn cắt đứt với
những cái thấy nghe ở bên ngoài, xa lìa
vọng tưởng để thành tựu tam muội niệm
Phật.
Luận Thích tịnh độ quần nghi quyển 7

(Đại 47, 76 trung), nói: “Xét trong thánh
điển thì phương pháp “ám thất niệm Phật”
tuy không phải là giáo lí niệm Phật tột bậc,
nhưng nếu người ta tu hành ở trong căn
nhà tối, dứt bặt mọi sự thấy nghe, thì tâm
dễ buông bỏ các duyên; phương pháp này
ÁM THẤT NIÊM PHẬT

A
122
giúp những người mới tu tập dễ tập chú
tưởng để thành tựu tam muội.” (xt. Niệm
Phật).
ÁM THIỀN
Nghĩa là thiền mờ tối đối với giáo lí. Cũng
gọi Ám chứng thiền, Manh thiền (thiền mù).
Lời chế giễu những Thiền tăng chỉ chấp
trước thiền định, không biết gì về giáo tướng,
văn nghĩa.
ẢM HẮC ĐẬU TẬP
Sách, 9 quyển. Cư sĩ Tâm viên soạn
vào đời Thanh, cư sĩ Hỏa liên ấn hành
vào năm Càn long 59 (1794) đời Thanh,
thu vào Vạn tục tạng tập 145. Nội dung
ghi chép quê quán và lược truyện của 140
vị tăng và cư sĩ trong Thiền lâm từ ngài
Ứng am Đàm hoa đời Tống trở xuống
ghi trong Chỉ nguyệt lục và Chư gia đăng
sử, cho đến ngài Lữu khê Hành sâm ..
đời Thanh. Sau phần cơ duyên
pháp ngữ của các vị sư, đều có thêm Niêm
đề bình xướng (đưa ra các công án và
giải thích ý nghĩa) để dẫn dắt người học
vào thẳng con đường Phật pháp chân
chính.
AN BAN THỦ Ý KINH
Gồm 2 quyển. Cũng gọi An ban kinh,
Đại an ban thủ ý kinh, Đại an ban kinh,
ngài An thế cao dịch vào đời Hậu Hán, thu
vào Đại chính tạng tập 15.
An ban (Phạm:Ànàpàna), gọi đủ là
An na ban na, tức là theo dõi hơi thở ra
thở vào. Tiếng Phạm àna (an na) nghĩa
là hít hơi vào,apàna (ban na) nghĩa là
thở ra. Kinh này trình bày phương pháp

đếm hơi thở (đếm nhẩm hơi thở ra thở
vào, chú ý theo dõi hơi thở) lúc ngồi
thiền để thu nhiếp tâm khỏi tán loạn.
Tuy đề là “kinh”, nhưng cứ xem hình
thức và thể tài thì thuộc về “luận”. Nội
dung giống như nội dung của phẩm Sổ
tức trong kinh Tu hành đạo địa quyển
5, và Sổ tức quán trong luận Đại tì bà sa
quyển 26.
Ngoài ra, ngài An thế cao còn dịch kinh
An ban thủ ý 1 quyển, gọi là kinh Tiểu an
ban. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.6;
Duyệt tạng tri tân Q.30; Pháp kinh lục Q.3;
Ngạn tông lục Q.1] (xt. Đại An Ban Thủ Ý
Kinh).
AN BỒI KHẮC - AMBEDKAR, BHIMRAO RAMJI
(1893 - 1956)
Là nhà tôn giáo, nhà chính trị của
Ấn độ hiện đại. Ông sinh tại bang Mã
cáplạpthịđặclạp, xuất thân từ giai cấp
thấp nhất trong chế độ giai cấp của Ấn
độ, tức thuộc giai cấp tiện dân không ai
dám tiếp xúc (untouchable). Ông từng du
học Mỹ quốc tại Colombia University,
nghiên cứu kinh tế học, xã hội học, sau
làm giáo sư, luật sư, nổi bật trong giới
chính trị Ấn độ, hô hào thủ tiêu chế độ
giai cấp bất bình đẳng, chủ trương giải
phóng giai cấp hạ tầng. Sau khi Ấn độ
được độc lập, ông là chủ tịch của Ủy ban
khởi thảo bản Hiến pháp mới, làm Bộ
trưởng Tư pháp đầu tiên, đồng thời, là
chủ tịch “Liên minh chủng tính”, hết sức
đề cao tinh thần bình đẳng của Phật giáo.
Từng phát khởi “Tiện dân cải tín Phật
giáo vận động” trên khắp nơi tại Ấn độ,
hô hào tiện dân tin theo Phật giáo, khiến
vô số người thuộc giai cấp thấp nhất bỏ

Ấn độ giáo mà tin theo Phật giáo, là cuộc
vận động phục hưng Phật giáo mạnh mẽ
nhất tại Ấnđộ hiện đại, bởi thế, người ta
gọi ông là “người cha lành của giai cấp
hạ tầng”, và tôn kính như thần. Ông có
ÁM THIỀN

A
123
các tác phẩm: Đức Phật và Phật pháp,
Vấn đề tiền tệ (roupie) v.v...
AN CỐC BẠCH VÂN
.....
Vị tăng người Nhật bản thuộc tông
Tào động. Bạch vân là tên Thiền, còn gọi
là Tổ nhạc. Xuống tóc từ lúc còn nhỏ,
khi mười ba tuổi sư đã trở thành tân học
tăng của tông Tào động. Học khoa Sư
phạm giáo dục và đã từng là giáo chức.
Mười lăm tuổi mới tập ngồi Thiền, bốn
mươi tuổi mới chính thức trở thành vị tăng
trong chùa, sau được ngài Nguyên điền đại
vân ấn khả, và nối pháp thầy. Phương
pháp dạy đạo của sư kiêm cả Thiền pháp
tâm yếu “chỉ cần chăm chú Thiền định”
của Thiền sư Đạo nguyên thuộc tông Tào
động, và pháp yếu “công án và ngồi Thiền”
của tông Lâm tế. Ngoài hoạt động cử hành
“tiếp tâm” hằng ngày tại Nhật bản, sư còn
đi các nước Mỹ, Anh, Pháp, Đức để giảng
diễn Thiền học, dắt dẫn người Âu, Mỹ. Sư
xuất bản sách chú thích Công án tập gồm
các công án trong Vô môn quan, Bích
nham lục, Thung dung lục, Truyền quang
lục và Động sơn ngũ vị. [X. Thiền môn
tam trụ].
AN CỐT
.....
Sau khi hỏa thiêu, thu nhặt xương cốt
còn lại để thờ. Cũng gọi là An vị. Pháp
sự khi cử hành lễ an cốt, gọi là An cốt
Phật sự, hoặc gọi là An cốt phúng kinh.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 3
mục Thiên hóa (Đại 48, 1129 thượng),

nói: “Học trò, người làng, pháp quyến,
thu nhặt xương cốt sau khi hóa, thụ trai
xong, đánh chuông tập chúng tại nhà
Tăng, nghi lễ đầy đủ, rước cốt về nhà
nghỉ để thờ, cử hành an cốt Phật sự, bày
tượng cúng dường tụng kinh”. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Tang tiến môn].
AN CƯ
......
Phạm: Vàrwika hoặc varwa, Pàli:
Vassa. Dịch ý là vũ kì (thời kì mưa). Là
một trong các chế độ tu hành. Còn gọi là
Hạ an cư, Vũ an cư, Tọa hạ, Hạ tọa, Kết
hạ, Tọa lạp, Nhất hạ cửu tuần, Cửu tuần
cấm túc, Kết chế an cư, Kết chế. Thời kì
mưa ở Ấn độ kéo dài suốt ba tháng mùa
hạ. Trong ba tháng này, người xuất gia không
được đi ra ngoài mà phải tập trung ở yên
một chỗ, dốc sức tu hành, gọi là An cư.
Trong thời kì mưa nhiều, đi ra ngoài, sợ
dẫm đạp lên các loại côn trùng và mầm non
của cây cỏ trên mặt đất, khiến người đời chê
cười, vì thế phải ở yên một chỗ để tu hành,
tránh không ra ngoài. Tứ phần luật san bổ
tùy cơ yết ma sớ quyển 4, giải thích nghĩa
chữ an cư như sau: thu nhiếp thân tâm yên
tĩnh là an, thời kì phải ở lại là cư.
Chế độ an cư trước tiên do Bà la môn
giáo tại Ấn độ cổ đại thực hành, về sau
được Phật giáo thu dụng. Trong Trường a
hàm quyển 2 kinh Du hành, kinh Phật bản
hạnh tập quyển 39, có ghi chép sự tích đức
Phật và các đệ tử an cư tu hành. Kinh Tăng
già la sát sở tập quyển hạ, thì liệt kê tên các
nơi mà đức Phật đã ngồi hạ trong khoảng
bốn mươi lăm năm. Về địa điểm mà đức
Phật, sau khi thành đạo, và các đệ tử đã cử
hành an cư lần đầu tiên, thì các kinh điển

nói khác nhau, tuy nhiên, thông thường
phần nhiều lấy vườn Lộc dã làm nơi an cư
lần đầu tiên. Lại theo Thiện kiến luật tì bà
sa quyển 3 chép, con trai của vua A dục là
Ma hi đà và các tỉ khưu ở Tích lan (nay là
Sri Lanka) đã ngồi hạ ba tháng tại Ca na ca
thất (Pàli: Kaịỉaka) trên núi Chi đế da
(Pàli: Cetiyagiri). Đến nay, Tích lan và
các nước Phật giáo phương nam vẫn chiếu
theo luật đã qui định mà cử hành an cư.
AN CƯ

A
124
Cứ theo luật Thập tụng quyển 24, thì
năm chúng xuất gia là tỉ khưu, tỉ khưu ni,
thức xoa ma ni, sa di, sa di ni phải cử hành
an cư, còn hai chúng tại gia ưu bà sắc và ưu
bà di thì không được an cư. Lại trong năm
chúng xuất gia thì tỉ khưu và sa di cùng ở
một chỗ an cư tu hành, tỉ khưu ni và sa di
ni, thức xoa ma ni cùng ở một chỗ an cư tu
hành. Trong Luật tạng đại phẩm nhập vũ
an cư kiền độ (Pàli: Vassupanàyika -
kkhandhaka) văn Pàli qui định, nếu tỉ
khưu không an cư thì sẽ mắc tội ác tác (Pàli:
dukkaỉa, đột cát la).
Về địa điểm an cư, thì luật Tứ phần
quyển 37 An cư kiền độ, nêu lên các chỗ
như: dưới gốc cây, nhà nhỏ, hang núi, hốc
cây, trên thuyền, làng mạc v.v..., hoặc nương
nơi những người chăn bò, người ép dầu,
người đốn gỗ để an cư. Luật Ngũ phần
quyển 19 An cư pháp, thì cấm chỉ không
được an cư ở những nơi không có sự cứu
hộ, như: giữa bãi tha ma, chỗ không cây
cối, nhà lợp bằng da thú (còn có lông), chỗ
đất trống v.v... Lại trước khi an cư, phải sửa
sang phòng xá, đồng thời, phân phối phòng
xá và các vật cần dùng cho đại chúng một
cách đồng đều. Còn về ngày giờ phân phối,
thì luật Ma ha tăng kì quyển 27 Sàng nhục
pháp điều, nói: nếu nơi an cư tương đối gần
thì có thể phân phối vào ngày mười lăm
tháng tư; nếu nơi an cư tương đối xa, hoặc
số người an cư quá đông mà phải chia bớt
đến nơi khác để an cư thì có thể phân phối
sớm hơn vào ngày mười ba tháng tư. Lại
trước khi vào an cư, phải đối trước người

mình nương tựa (vị tỉ khưu có đức hạnh)
để bày tỏ ý kết chế an cư, gọi là đối thủ an
cư; không có người nương tựa, thì trong
tâm tự nói ý kết chế an cư để vào an cư, gọi
là tâm niệm an cư.
Trong thời gian an cư, cấm chỉ không
được ra ngoài đi chơi, nếu người nào không
tuân qui định ấy thì mắc tội ác tác. Tuy
nhiên, cứ theo luật Tứ phần quyển 37, thì
nếu người nào có thể trở về ngay trong ngày
thì được phép ra ngoài; hoặc có việc đặc
biệt cần thiết, được Tăng đoàn thừa nhận,
thì có thể được phép ra ngoài trong vòng
bảy ngày, mười lăm ngày, phương pháp này
gọi là Thất nhật pháp, Thụ nhật pháp. Ngoài
ra, nếu người nào vi phạm qui định này mà
ra ngoài, thì đắc tội ác tác, gọi là phá an cư,
phá hạ, sẽ mất tư cách tiếp nhận các vật
cúng dường an cư được phân phối. Nhưng,
nếu vì các chướng nạn như: chạy tránh ác
thú, rắn độc, hỏa hoạn, nước dâng, vua bắt,
giặc đuổi, trúng thực, nữ nhân, thân tộc
v.v..., hoặc vì sự hóa giải việc phá tăng mà
rời khỏi nơi an cư, thì không phải tội.
Về thời gian an cư, thông thường phần
nhiều lấy một hạ chín tuần (tức ba tháng)
làm kì hạn. Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển thượng phần 4,
lấy ngày 16 tháng 4 là ngày đầu an cư, ngày
15 tháng 7 là ngày cuối cùng, ngày hôm
sau là ngày Tự tứ; luật Ma ha tăng kì quyển
27, thì lấy ngày 15 tháng 7 làm ngày Tự tứ;
Đại đường tây vực kí quyển 2, quyển 8, thì
ghi thời kì an cư là từ ngày 16 tháng 5 đến
ngày 15 tháng 8. Về chủng loại an cư thì
có hai thuyết, một thuyết là tiền an cư, hậu
an cư, tiền an cư bắt đầu vào ngày 16 tháng
5, hậu an cư bắt đầu vào ngày 16 tháng 6.

Thuyết thứ hai là tiền an cư, trung an cư và
hậu an cư, tiền an cư bắt đầu vào ngày 16
tháng 4, trung an cư bắt đầu vào ngày 17
tháng 4 đến ngày 15 tháng 5, hậu an cư bắt
đầu vào ngày 16 tháng 5. Ngoài ra, Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 2 phần
đầu, dẫn dụng thuyết trong kinh Niết bàn,
đem chia một ngày kết chế làm năm phần,
rồi theo thứ tự, tường thuật hành chỉ của
đức Phật trong một ngày, sáng dậy Ngài mặc
áo, ra ngoài khất thực hành hóa, cho đến
việc nói pháp cho chúng tỉ khưu, chư thiên
và các thiện thần.
AN CƯ

A
125
Ngày đầu an cư gọi là kết hạ, ngày kết
thúc viên mãn gọi là giải hạ, quá hạ, hạ
kính, hạ mãn, hạ giải, an cư kính. Thời kì
giữa kết hạ và giải hạ, gọi là bán hạ. Cứ
theo luật Tứ phần quyển 43 Ca hi na y
kiền độ chép, khi kết thúc an cư phải làm
bốn việc là: tự tứ, giải giới, kết giới và thụ
công đức y. Tức sau khi an cư đã viên mãn,
đại chúng phải tự xét những hành vi của
mình trong thời gian an cư, nếu có tội thì
tự giải bày để cùng nhau sám hối, gọi là tự
tứ; ngày tự tứ gọi là tự tứ nhật, Phật hoan hỉ
nhật. Lại khi kết thúc an cư, phải giải trừ
cái phạm vi đã được kết giới mà trong thời
gian an cư không được ra khỏi, gọi là giải
giới. Lại sau khi an cư đã viên mãn, các tỉ
khưu, tỉ khưu ni được thêm một tuổi hạ gọi
là Pháp lạp. Pháp lạp cũng gọi là hạ lạp, là
tiêu chuẩn qui định thứ bậc lớn, nhỏ của
người xuất gia.
Thông thường phần nhiều cử hành an
cư vào mùa hạ, nhưng cũng có kết chế an
cư vào mùa đông, gọi là Đông an cư. Tại
Trung quốc, Nhật bản và các địa phương
Tây vực đều có chế độ Đông an cư. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 1 Yết sương
na quốc chép, thì ngày 16 tháng 12 là ngày
đầu của Đông an cư, ngày 15 tháng 3 năm
sau là ngày cuối cùng.
Tại Trung quốc, chế độ an cư bắt đầu
được thực hành vào thời đại Diêu Tần, vào
thời ấy, các luật Thập tụng và Quảng luật
đã được truyền dịch và nói rất tường tận về
tác pháp an cư, chư tăng Trung quốc bèn
theo đó mà làm lễ kết hạ. Ngoài ra, như

Xuất tam tạng kí tập quyển 3 Tân lập luật
lai hán địa tứ bộ tự lục, Quảng hoằng minh
tập quyển 24, cũng có ghi sự tích chư tăng
Trung quốc kết hạ an cư. Chế độ an cư ở
Trung quốc tuy thừa kế Ấn độ, nhưng vì
phong thổ và dân tình có khác, cho nên
chưa hẳn hoàn toàn noi theo tác pháp Ấn
độ, mà cũng có chỗ biến thông. Như Đại
tống tăng sử lược quyển hạ Tứ hạ lạp điều
chép, từ giữa đời Đường đến đời Ngũ đại,
có việc không y theo hành nghi an cư mà
ban thêm tuổi hạ. Ngoài ra, tại Trung quốc
cũng có thuyết tùy ý tùy chỗ mà cử hành
an cư, tức thừa nhận việc tu hành tùy nơi
chỗ mà làm, chứ không giới hạn ở thời kì
an cư, cho nên, những việc làm trong năm,
không coi ba tháng hạ an cư là việc tất yếu.
Như trong Bách trượng thanh qui nguyệt
phân tu tri chương, ghi chép các việc làm
mỗi tháng mà không thấy có mục an cư.
Ngoài ra, cứ theo Thích thị yếu lãm quyển
hạ Giải hạ điều chép, vào ngày tự tứ, các tỉ
khưu Ấn độ phải lấy cỏ (tức cỏ cát tường)
làm tòa ngồi cho chúng tăng, tự mình cũng
ngồi trên cỏ mà làm tự tứ. Tập tục này khi
được truyền đến Trung quốc thì có chỗ thay
đổi; như chúng tăng ở các địa phương Giang
nam dưới đời Tống, vào ngày giải hạ, lấy cỏ
tặng cho đàn việt (thí chủ).
Tại Nhật bản, chế độ an cư cũng đã
được thực hành từ lâu, khoảng đồng thời
với hội tắm Phật, hội Vu lan bồn từ Trung
quốc truyền vào. Trong thời gian an cư
cũng có các thời giảng kinh, gọi là Hạ kinh.
Vào thời đại Bình an, trong an cư, ngoài
việc giảng kinh, còn tổ chức viết kinh, gọi
là Hạ thư. Lại vào ngày giải hạ, thu góp
các Hạ thư đem nạp cho các chùa, gọi là

Thư nạp, Hạ giải nạp. Lại trong thời gian
an cư ở ẩn trong các chùa, gọi là Hạ lung;
ngôi nhà ở ẩn gọi là Hạ đường; trong an
cư, tu niệm Phật gọi là Hạ niệm Phật; tăng
kết hạ an cư gọi là Hạ tăng; trong thời
gian an cư, tránh những thực vật bất tịnh,
gọi là Hạ đoạn.
An cư tại Nhật bản phần nhiều là chế
độ “nhị kì tịnh hành” (cùng làm hai kì một
lúc), về mặt hình thức, xưa nay đã thay đổi
không ít, nhưng cho đến nay vẫn còn được
cử hành một cách trọng thể. Trong đó, đặc
biệt coi trọng việc làm an cư của Thiền tông,
AN CƯ

A
126
tức hằng năm, từ ngày 15 tháng 4 đến ngày
15 tháng 7 là thời kì Hạ an cư, từ ngày 15
tháng 10 đến ngày 15 tháng 1 năm sau là
thời kì Đông an cư. [X. Trung a hàm Q.19
kinh Thỉnh thỉnh; kinh Nguyệt đăng tam
muội Q.5; kinh Chính pháp niệm; luật Tứ
phần Q.58; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.1, Q.2; Cảnh đức truyền đăng lục Q.17
Tào sơn bản tịch thiền sư chương phần
dưới; Gia thái phổ đăng lục Q.14 Tuyết đình
nguyên tịnh thiền sư chương phần dưới;
Thiền uyển thanh qui Q.2; luận Hưng thiền
hộ quốc Q.hạ]. (xt. Tự Tứ).
AN CƯ KIỀN ĐỘ
Pàli: Vassupanàyika - kkhandhaka.
Là một trong hai mươi kiền độ. Chỉ các
loại chế giới liên quan đến việc an cư. Như
tư cách của những người tham dự, việc phân
phối phòng xá, ngọa cụ, tiền an cư, hậu an
cư, nơi chỗ an cư, trong nhà, ra ngoài v.v...
những qui định về các việc trên đây, gọi là
An cư kiền độ. (xt. Nhị Thập Kiền Độ).
AN DANH
.....
Tức trong Thiền lâm, khi đặt pháp danh
cho những người mới thụ giới hoặc mới qui
y, gọi là An danh. Còn gọi là Thủ danh.
Tuy nhiên, an danh không hẳn chỉ hạn ở
lúc thụ giới hoặc qui y, Thiền tông ngữ lục
ghi chép nhiều sư đã vượt quá việc “an danh”
mà hiển bày những công án đặc thù về cơ
pháp của mình. Như Liên đăng hội yếu
quyển 19 chép việc Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất đời Đường đặt tên cho Thiền sư Đơn
hà, câu truyện này đã trở thành sự tích trứ

danh trong Thiền lâm (Vạn tục 136, 371
thượng): “Sư lại đến yết kiến Mã tổ, chưa
tham lễ mà đã vào nhà Tăng, rồi trèo lên
cổ Thánh tăng mà ngồi; đại chúng kinh
ngạc, đi báo Mã đại sư. Đại sư vào nhà,
thấy thế bèn cười, nói: “Con ta thiên nhiên”.
Sư nhảy xuống làm lễ, nói: “Cảm tạ thầy đã
đặt tên cho!”. Nhân đó, lấy tên là Thiên
nhiên”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Xưng
hô môn].
AN DƯỠNG
......
Là tên gọi khác của thế giới Cực lạc
phương tây. Như gọi nước An dưỡng, Tịnh
độ an dưỡng, Thế giới an dưỡng v.v... Sống
trong Tịnh độ Cực lạc này, có thể yên tâm,
nuôi thân, nên gọi an dưỡng. Kinh Chính
pháp hoa quyển 9 (Đại 9, 126 hạ), nói: “Sinh
nước An dưỡng, thấy Phật Vô lượng thọ”.
Kinh Văn thù sư lợi Phật độ nghiêm tịnh
quyển thượng (Đại 11, 895 hạ), nói: “Đất
nước nghiêm tịnh, cũng như nước An
dưỡng ở phương tây”. Ngoài ra, từ “an
dưỡng” còn là từ dịch khác của “an lạc”, cả
hai đều là tên gọi khác của thế giới Cực
lạc. Theo đó, vị giáo chủ ở nước An dưỡng,
tức là Phật Di đà, gọi là An dưỡng Giáo
chủ. [X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Duy
ma cật Q.hạ]. (xt. Cực Lạc Thế Giới).
AN DƯỠNG SAO
.........
Gồm bảy quyển. Không rõ tên người
soạn, thu vào Đại chính tạng tập 84. Sách
này do sự thu tập ghi chép các luận đề trong
những kinh luận chương sớ có liên quan
đến cõi An dưỡng tịnh độ và những người
được vãng sinh mà cấu thành. Nội dung
gồm tám mươi sáu hạng mục, dưới mỗi hạng

mục, đều có viện dẫn các câu văn trong
nhiều kinh luận chương sớ, nếu là lời của
soạn giả tự nói, thì nêu chữ “tư vân” (theo ý
riêng) để phân biệt. Sách này dẫn dụng hoặc
có liên quan đến rất nhiều kinh sách khác,
như ba bộ kinh Tịnh độ và các bản dịch
khác nhau của ba bộ ấy, kinh Đại phẩm,
kinh Đại thừa đồng tính, kinh Tâm địa
AN CƯ KIỀN ĐỘ

A
127
quán, Vô lượng thọ kinh sớ của Chân đế,
luận Thập nghi của Trí khải, Vãng sinh
luận chú của Đàm loan, An lạc tập của
Đạo xước v.v... Trong đó, bao hàm nhiều
cuốn sách cổ rất quí báu đã thất lạc. Bản
viết tay của bộ sách này được tàng trữ tại
chùa Đông đại bên Nhật bản vào cuối thời
kì Bình an.
AN DƯỠNG TỨC TỊCH QUANG
An dưỡng, là tên gọi khác của thế giới
Cực lạc; Tịch quang, tức Thường tịch quang
độ, là thế giới của Phật ở. Trong bốn loại
quốc độ (tứ độ) do tông Thiên thai lập ra,
thế giới An dưỡng là cõi thấp nhất, và Tịch
quang là cõi cao nhất. Tuy nhiên, đứng về
phương diện đạo lí viên dung mà nói, thì
bốn cõi không hai không khác, vì thế, trong
bốn cõi, cõi An dưỡng thấp nhất cũng tức
là cõi Tịch quang cao nhất, đây gọi là “An
dưỡng tức Tịch quang”, đồng nghĩa với câu
“Sa bà tức Tịch quang”. Pháp hoa văn cú kí
quyển 9 phần dưới (Đại 34, 333 hạ), nói:
“Há lìa Già da mà tìm cầu Thường tịch riêng?
Chẳng phải ngoài Tịch quang mà có Sa-bà
riêng”. Lại Chỉ quán nghĩa lệ quyển thượng
(Đại 46, 450 trung), nói: “Không biết thân
và độ đều ở một tâm, nên biết tâm thể tức
Thường tịch quang, Tịch quang các cõi
không hai không khác”. (xt. An Dưỡng,
Thường Tịch Quang Độ).
AN ĐÀ HỘI
Phạm:Antarvàsa, Pàli: Antarvàsaka.
Là một trong ba áo. Còn gọi là An đát bà
sa, An đa bà sa, An đà la bạt tát, An đa hội,
An đà y, An đa vệ. Dịch ý là áo trong, áo

lót, áo mặc làm việc, áo mặc khi ngủ. Áo
này được may thành bởi năm nẹp vải, vì
thế còn gọi là áo năm nẹp. Áo này mặc sát
vào mình, nên còn gọi là áo dưới, thông
thường mặc khi làm việc, khi ngủ, là áo nhỏ
nhất trong ba áo. Phép may áo này là một
nẹp vải dài một nẹp vải ngắn (nhất trường
nhất đoản) khâu vào làm một, tất cả có năm
nẹp, dùng vải gai thô hoại sắc để may.
Về kích thước của áo An đà hội, các
kinh luận nói khác nhau; cứ theo Hữu bộ
bách nhất yết ma quyển 10, thì có hai loại:
1. Dọc hai khuỷu tay, ngang năm khuỷu
tay,
2. Dọc hai khuỷu tay, ngang bốn khuỷu
tay. Áo này còn gọi là áo giữ gìn, kích thước
nhỏ nhất cũng phải che được ba chỗ, tức
phần trên che bụng và rốn, dưới che hai
đầu gối.
Vũ tắc thiên đời
Đường, muốn các vị
tăng trong Thiền lâm,
khi đi đường hoặc làm
việc được tiện lợi, đem
thu nhỏ áo này lại rồi
dâng cúng các Thiền
tăng, từ đó áo này được
mặc trên áo pháp, gọi là
lạc tử, quải lạc. [X. luật
Thập tụng Q.5; Hữu bộ
tì-nại-da Q.17; luật Tứ
phần Q.40; Đại thừa nghĩa chương Q.15;
Huyền ứng âm nghĩa Q.14; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.59; Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7] (xt. Tam Y,
Quải Lạc).
AN ĐÀ LA XÁ BÀ LA QUỐC
Tên một đảo quốc nhỏ ngày xưa ở phía

bắc Sumatra. Còn gọi là Khỏa quốc, Khỏa
nhân quốc. Cứ theo luận Đại trí độ quyển
25 chép, thì nước này là một biên quốc.
Nay là quần đảo Ni cổ ba (Nicobar), thuộc
địa của Ấn độ, theo truyền thuyết, nước
này thường được gọi là Khỏa nhân quốc
(nước của những người ở truồng). Cũng có
Áo An Đà Hội
AN ĐÀ LA XÁ BÀ LA QUỐC

A
128
thuyết bảo nước này là hòn đảo nhỏ ở phía
bắc quần đảo Ni cổ ba. Theo Tây vực cầu
pháp cao tăng truyện quyển hạ, thì nước
này trồng rất nhiều dừa, cau, chuối, mây,
tre, rừng rậm xanh um. Cũng sách trên còn
nói, đàn ông nước này đều ở truồng, đàn
bà thì dùng lá che thân, vì thế nên biết lí
do tại sao gọi là Khỏa nhân quốc (nước của
những người ở truồng).
AN ĐÁT LA PHỌC QUỐC
An đát la phọc, Phạm:Antar-àb. Cũng
gọi là An đát la phọc bà (Phạm:Antarava).
Tên một nước xưa ở tây bắc Ấn độ, đất cũ
của nước Đổ hóa la. Nằm về phía tây bắc
Ấn độ, chân núi phía bắc núi Hưng đô khố
thập (Hindu Kush), tức nay là vùng phụ
cậnAnderab. Cứ theo Đại đường tây vực
kí quyển 12 chép, thì người nước này có
tính hung bạo, ít tin Phật pháp, chỉ có ba
ngôi chùa và một cây tháp (do vua A dục
xây). Tăng đồ vài chục người, đều học tập
giáo pháp của Đại chúng bộ. Ngài Huyền
trang đến Ấn độ cầu pháp, trên đường trở
về, từ nước Ca tất thí đường đất gập ghềnh,
đi về phía bắc, xuyên qua nước Anđátla
phọc rồi quay đến nước Hoạt (tức nay là
Kunduz, nằm trong nội địa A phúhãn). [X.
Đại từ ân tựtam tạng pháp sư truyện Q.5;
Đường thưtây vực liệt truyện thứ 146 phần
dưới; T. Watters: On Yuan Chwang, Vol.
II].
AN ĐỊNH
.....
Đã rời khỏi định ở cõi Dục, bắt đầu hiện
các Thiền chi của định cõi Sắc, như Tầm,

Từ, Hỉ, Lạc, thì tâm ở trong cảnh giới ngưng
chỉ, gọi là An định. Tương đương với Căn
bản định của Hữu bộ. Giải thoát đạo luận
quyển 2 (Đại 32, 407 trung), nói: “Lại nữa,
định có hai thứ: định ngoài, và an định.
Các định phần đầu (định cõi Dục), gọi là
định ngoài, định có tính không gián đoạn
(định cõi Sắc) gọi là an định”. (xt. Căn Bản
Định).
AN ĐƠN
Bất cứ vị tăng du phương (đi tham học)
nào khi đến chùa đều có thể xin tạm trú
(quải đơn). Nếu tạm trú đã lâu, biết rõ hạnh
kiểm của vị ấy có thể ở chung, thì đưa vào
Thiền đường: như thế gọi là An đơn. Từ
đó về sau, vị tăng ấy chính thức trở thành
vị thanh chúng (chúng thanh tịnh) của tùng
lâm.
Pháp an đơn trong tùng lâm, mỗi năm
chia làm hai kì: mùa xuân, mùa đông. Mùa
xuân từ ngày 16 tháng 7 đến ngày 15 tháng
giêng năm sau thì kết thúc. Được tiến cử
vào Thiền đường vào đầu tháng giêng hay
tháng 7, gọi là Đại tiến đường.
AN HẠ XỨ
........
Chỉ nơi nghỉ ngơi. Tức là nơi nghỉ của
khách khứa hoặc vị trụ trì mới nhậm chức.
Lại nơi nghỉ tạm được đặt ngoài cổng chùa
trong dịp trai tăng, cũng gọi là An hạ xứ.
Theo Sắc tu bách trượng thanh qui quyển
2 chương Trụ trì mục Thí chủ thỉnh thăng
tọa trai tăng (Đại 48, 1123 thượng), thì: “Thí
chủ đến cửa, tri khách tiếp, đưa lên phương
trượng, mời trà nước, rồi dẫn đến an hạ xứ.
Nếu là quan quí đại thí chủ, thì đánh
chuông tập chúng, ra cửa đón tiếp, đưa
thẳng đến an hạ xứ”. [X. Thích thị tư giám

Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Điện đường
môn].
AN HUYỀN
.....
Nhà dịch kinh đời Hán. Người nước
An tức. Không rõ năm sinh năm mất.
AN ĐÁT LA PHỌC QUỐC

A
129
Ông đến Lạc dương vào năm cuối đời
Linh đế nhà Đông Hán, vì có công nên
được trao chức Kị đô úy, bởi thế, người
đời gọi ông là “Đô úy Huyền”. Đọc tụng
khắp các kinh, coi việc hoằng pháp là
bổn phận của mình, sau dần dần hiểu
chữ Hán thì thường cùng với các sa môn
giảng bàn đạo nghĩa. Năm Quang hòa thứ
4 (181), ông cùng với Nghiêm phật điều
cùng dịch kinh Pháp kính 2 quyển, kinh
Ahàm khẩu giải thập nhị nhân duyên 1
quyển, đều lột hết được những ý chỉ sâu
xa vi diệu, người bấy giờ đều bảo đời sau
khó có ai thừa kế được. [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.2, Q.13; Lương cao tăng truyện
Q.1; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên
thích giáo lục Q.1].
AN LẠC
Yên vui. Là tên khác của thế giới Cực
lạc phương tây, như gọi An lạc quốc,
An lạc tịnh độ, An lạc thế giới... Cứ theo
kinh Vô lượng thọ quyển thượng chép,
nước ấy không có ba đường khổ nạn,
chỉ có vui sướng tự nhiên, cho nên gọi
là nước yên vui. Ngoài ra, hai chữ “an
lạc”, nếu dùng cho thân tâm, thì chỉ cho
ý thân yên, tâm vui. Theo sự giải thích
trong Pháp hoa văn cú quyển 8 phần
dưới, thì thân không bị ách nạn là yên,
tâm không lo buồn là vui. (xt. Cực Lạc
Thế Giới).
AN LẠC ĐƯỜNG
Nhà nghỉ ngơi của các vị tăng già yếu
trong Thiền lâm. Tương tự như nhà dưỡng
lão thu nhận và chữa trị những người đau

ốm. Thiền lâm tượng khí tiên điện đường
môn chép: “Thiền lâm bảo huấn âm nghĩa
nói: ‘Nhà dưỡng lão là nơi an úy những
người già cả đau ốm. Trong các Tùng lâm
xưa, các vị tăng già cả được đưa vào nhà an
lạc, những vị đau ốm đưa vào nhà dưỡng
lão’”.
AN LẠC HÀNH
Tức chỉ pháp an trú thân tâm của Bồ
tát khi giảng diễn kinh Pháp hoa trong đời
mạt pháp xấu ác. Cứ theo kinh Pháp hoa
quyển 4 phẩm An lạc hành chép, thì có
bốn thứ An lạc hành: Thân an lạc hành,
Khẩu an lạc hành, Ý an lạc hành, Thệ
nguyện an lạc hành, gọi là Tứ an lạc hành.
Cũng tức là các Bồ tát phải xa lìa những tội
lỗi của ba nghiệp thân, khẩu, ý, đồng thời
phát nguyện dạy bảo chúng sinh, hóa độ
chúng sinh, là những hành vi yên vui làm
lợi mình lợi người.
Cứ theo Pháp hoa kinh an lạc hành
nghĩa của ngài Tuệ tư chép, thì đối với tất
cả pháp, tâm không lay động, gọi là an,
không bị phiền não năm ấm trói buộc, gọi
là lạc; thân tâm yên vui mà làm lợi mình
lợi người, gọi là hành. Cũng sách đã dẫn
còn chia an lạc hành làm hai thứ là hữu
tướng, vô tướng:
1.Hữu tướng hành, là pháp tu bên
ngoài, như dốc lòng đọc tụng văn tự của
kinh Pháp hoa, gọi là Văn tự hữu tướng
hành.
2.Vô tướng hành, là phép tu bên trong,
như tu chỉ quán để thấu suốt trong tất cả
các pháp, tâm tướng vắng bặt, rốt ráo chẳng
sinh, cũng tức là chẳng lấy “an lạc hành”
này làm phép tu, mà cứ trong trạng thái tự
nhiên nhi nhiên, vô hành vô hóa mà lợi

mình lợi người.
Ngoài ra, Pháp hoa văn cú quyển 8 phần
dưới, cũng nêu lên ba giải thích để giải nghĩa
của an lạc hành. Đó là:
1.Y sự thích, tức giải thích theo sự vật;
nghĩa là thân không ách nạn là an, tâm
không lo buồn là lạc, dựa vào đó (thân yên
AN LẠC HÀNH

A
130
tâm vui), có thể thực hiện được những việc
làm lợi mình lợi người.
2.Phụ văn thích, là phụ thêm ba phép
tắc trong phẩm Khuyến trì để giải thích;
tức lấy mặc áo Như lai (hành chỉ hành)
làm pháp thân yên, vào nhà Như lai (hành
từ bi hành) làm tâm vui giải thoát, ngồi tòa
Như lai (hành quán hành) làm Bát nhã
hạnh. Ngoài ra, còn phụ thêm riêng vào
văn của phẩm An lạc hành để giải thích;
tức an trú ngôi nhẫn nhục là thân yên,
không bị phiền não, bạo lực làm khốn là
tâm vui, quán thực tướng của các pháp là
hành tiến.
3.Pháp môn thích, tức đem pháp môn
tu hành để giải thích; nghĩa là không duyên
theo pháp thiên hẳn một bên sinh tử hoặc
Niết bàn, mà an trú bất động là an; không
chấp thủ cái dụng rộng lớn của Thiền định
và không nhận năm ấm là lạc; dưới cái trạng
thái không nhận, không làm mà tu trung
đạo, là hành. (xt. Tứ An Lạc Hành).
AN LẠC TẬP
Gồm hai quyển. Do ngài Đạo xước (562
- 645) đời Đường soạn, thu vào Đại chính
tạng tập 47. Cứ theo luận Tịnh độ của ngài
Ca tài nói, thì ngài Đạo xước tin theo Tịnh
độ giáo vào năm Đại nghiệp thứ 5 (608) đời
Tùy, lúc đó đã bốn mươi tám tuổi; như vậy,
bộ sách này có thể đã được viết vào khoảng
từ năm 609 đến năm 645 Tây lịch. Về mục
đích của bộ sách, có nhiều thuyết khác nhau,
có thuyết bảo sách này là từ trong toàn bộ
giáo nghĩa Phật giáo mà rút tỉa ra những
nghĩa chủ yếu của Tịnh độ giáo, chứ không

liên quan đến bộ kinh điển đặc biệt nào; có
thuyết bảo sách này là trình bày ý nghĩa
chủ yếu của ba bộ kinh Tịnh độ, là sách
khuyên người vãng sinh; cũng có thuyết
bảo là giải thích yếu nghĩa của kinh “Quán
vô lượng thọ”, nhằm tuyên dương thực
nghĩa của việc vãng sinh Tịnh độ. Nội dung
bộ sách do mười hai môn lớn cấu thành.
Trong sách, giáo pháp một đời của đức Phật
được chia làm hai môn Thánh đạo và Tịnh
độ, và cho môn Tịnh độ thích hợp với
chúng sinh độn căn ở đời mạt pháp, cho
nên đề xướng pháp môn niệm Phật, khuyên
người ta niệm Phật cầu vãng sinh thế giới
Cực lạc. Đời sau, Nhật bản chia Phật giáo
thành Thánh đạo môn và Tịnh độ môn,
chính đã bắt nguồn từ sách này.
Thời đại ngài Đạo xước đang chứng kiến
sự kiện Vũ đế nhà Bắc chu bài Phật, tư
tưởng mạt pháp trong Phật giáo Trung quốc
lúc đó rất là phổ biến, vấn đề tồn tại của
Phật giáo đang bị đe dọa thật sự. Lúc bấy
giờ lại có các nhà thuộc tông Tam luận
cho thuyết Vãng sinh Tịnh độ là kiến chấp
hữu tướng, các nhà chú thích luận Nhiếp
đại thừa thì cho niệm Phật là “biệt thời ý”
rồi phần nhiều bài bác pháp môn Tịnh độ,
bởi thế, trong sách này, ngài Đạo xước cũng
đã biện luận rất nhiều về ý kiến đó.
Sách này còn căn cứ vào thuyết năm
cái năm trăm năm nói trong kinh Đại tập
mà chủ trương Phật giáo Trung quốc lúc
bấy giờ đang ở vào năm trăm năm thứ tư,
chúng sinh cần phải nương tựa vào pháp
môn niệm Phật mới có thể được cứu vớt,
do đó mới cực lực đề xướng pháp môn niệm
Phật, tư tưởng này, sau được học trò của
ngài là sư Thiện đạo tập đại thành. Tư tưởng

này, sau khi được truyền vào Nhật bản, ở
thời đại Liêm thương, đã trở thành cốt tủy
trong Tịnh độ giáo của các sư Pháp nhiên
và Thân loan.
AN LÃO
1. Là liêu phòng của những vị tăng già
cả hoặc những vị “nhập thất” ở, trong phạm
vi Thiền viện. Những người ở liêu phòng,
nếu đã bảy tám mươi tuổi thì hoàn toàn
AN LẠC TẬP

A
131
được miễn trừ mọi công việc hàng ngày,
thức ăn uống được cung cấp đầy đủ.
2. Chỉ nơi ở của các vị tăng tuổi già mà
thân thể suy yếu.
3. Những người tuy đã già nhưng phát
tâm đạo tu hành trong nhà Tăng cũng gọi
là An lão. (xt. An Lạc Đường).
AN LẪM (507 - 583)
Vị tăng thời Nam triều, người Lợi thành
Giang âm (huyện Giang âm tỉnh Giang tô),
họ Tần. Lúc nhỏ thông minh ham học, hiếu
hạnh có tiếng. Hai mươi lăm tuổi xuất gia,
sau đến nước Ngụy theo học kinh luận với
Dung công ở chùa Quang dung, Tư châu,
đồng thời, theo Quang công nghe giảng
thuyết Thập địa tại chùa Thiếu lâm núi Tung
sơn, và thụ yếu chỉ Thiền pháp, hiểu rõ lí
huyền. Sư ở nước Ngụy mười hai năm, tuyên
giảng luật Tứ phần và các kinh luận Đại
thừa nhiều lần, người theo học càng ngày
càng nhiều. Niên hiệu Thái thanh năm đầu
(547) đời Lương, sư và môn nhân đến Dương
đô, Vũ đế tôn kính tiếp đón, mời ở chùa
Thiện an, tại đây sư tuyên giảng kinh Hoa
nghiêm, nêu cao tông chỉ. Nhà Lương mất,
nhà Trần lên, vào niên hiệu Vĩnh định năm
đầu (557), sư vâng mệnh vua vào nội điện
giảng giới luật, mở trường thuyết pháp tại
chùa Kì xà, diễn giảng không ngừng. Sau vâng
mệnh Văn đế, đến giảng kinh Đại tập ở điện
Chiêu đức. Vào thời Tuyên đế, sư cũng thuyết
pháp tạivườn Hoa lâm. Sư từng lập giáo tướng
sáu tông để phân định Thánh giáo một đời
của đức Phật. Niên hiệu Chí đức đời Trần, sư
thị tịch, thọ bảy mươi bảy tuổi. [X. Pháp hoa

kinh huyền nghĩa Q.10 phần trên; Thỉnh
quan âm kinh sớ; Tụccao tăng truyện Q.7].
AN LẬP
Tức là bày đặt các nghĩa sai biệt. Cũng
tức là dùng lời nói, danh tướng để phân
biệt các sự vật khác nhau. Trái lại thì là phi
an lập. Phi an lập là vượt lên trên sự sai
biệt tương đối, không dùng lời nói và danh
tướng để bày tỏ. Duy thức nhị thập luận
thuật kí quyển thượng có nêu lên bốn nghĩa
an lập, tức là:
1.An trí, là đối với sự lí đã tồn tại, thành
lập cái căn cứ tồn tại của sự lí ấy, cũng gọi
là kiến lập, thành lập.
2.Thi thiết, là dùng đạo lí rộng rãi đặt
bày cái lí thú của giáo pháp.
3.Khai diễn, đối với thuyết cũ đã nói
rồi, thì nói thêm cho rộng ra.
4.Khả kiến, là đối với cảnh giới thuộc
pháp tính đã dứt mọi đường nói năng tư lự,
thì đem giáo lí tương xứng và dùng lời nói
có thể thông suốt cảnh giới ấy để miêu tả.
Cũng sách đã dẫn, bảo luận sư Trần na gọi
chung “Năng lập”, “Năng phá” đều là an
lập; tức hay lập thuyết Đại thừa Duy thức
của tông mình, hay phá luận chấp trước
hữu cảnh của tông người, cho nên gọi là
An lập.
Lại theo luận Đại tì bà sa quyển 121, thì
an lập quả, nghĩa là dựa vào phong luân
mà an lập thủy luân, lại dựa vào thủy luân
mà an lập kim luân, rồi cứ như thế mà an
lập đại địa cho đến an lập tất cả hữu tình,
vô tình; cũng tức là cái kết quả được an lập
trên một cơ sở nào đó, gọi là An lập quả. Ở
đây, an lập là nghĩa an trí, kiến lập, tương
đương với nghĩa “thành lập” trong Duy thức
nhị thập luận thuật kí.

Ngoài ra, đối với bản chất của chân như
(lí chân đế), đặt bày những lời nói danh
tướng khác nhau để giải thích, gọi là An
lập đế; còn lìa tất cả lời nói, danh tướng, do
lập trường siêu việt tuyệt đối mà thể ngộ lí
chân như, thì gọi là Phi an lập đế. Luận
Thành duy thức quyển 9 nói, trong Tướng
kiến đạo, nếu quán Phi an lập đế, thì có ba
phẩm tâm, mà nếu duyên theo An lập đế,
AN LẬP

A
132
thì có mười sáu tâm. Lại Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương quyển 2 phần cuối, bảo
bốn loại Thế tục đế thuộc về An lập đế,
mà trong bốn loại Thắng nghĩa đế thì ba
loại trước cũng thuộc An lập đế, chỉ có loại
sau cùng là “Thắng nghĩa thắng nghĩa đế”
thuộc Phi an lập đế mà thôi. [X. kinh Vô
lượng thọ Q.thượng; luận Câu xá Q.11; luận
Thành duy thức Q.8; Thành duy thức luận
thuật kí Q.9 phần cuối; Thắng man bảo
quật Q.thượng phần cuối].
AN LẬP VÔ LƯỢNG THỪA
Thừa, hàm ý là pháp môn. Tức tùy theo
căn tính và dục vọng của chúng sinh, dùng
nhiều đạo phương tiện mà lập thành vô
lượng pháp môn. Trong Mật giáo, các vị
tôn thuộc Thai tạng mạn đồ la hiển bày vô
lượng thừa này, các vị tôn trong các thừa
tuy nhiều, nhưng đều từ vô tận trang
nghiêm tạng của Đại nhật Như lai mà ra,
vả lại, bất luận từ pháp môn nào mà vào,
cũng đều hội tụ về một. Đại nhật kinh sớ
quyển 1 (Đại 39, 585 thượng), nói: “Làm
thế nào mà sau khi được trí tuệ này rồi, có
thể vì vô lượng chúng sinh, tùy theo các
ngả, tùy theo mọi tính dục, dùng các đạo
phương tiện mà tuyên thuyết nhất thiết trí
trí một cách rộng rãi đều khắp? Đó là các
đạo an lập vô lượng thừa, thị hiện vô lượng
thân, cùng nói ngôn ngữ của chúng sinh,
trụ nơi uy nghi của chúng sinh”. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Trụ tâm].
AN LÊNH THỦ NI
..............
Một ni sư vào thời đại Hậu Triệu. Năm

sinh năm mất không rõ. Người Đông hoàn
(Sơn đông), họ Từ. Lúc nhỏ thông minh
hiếu học, tính tình đạm bạc, sau là đệ tử
của ngài Phật đồ trừng. Y vào Ni sư Tịnh
kiểm ở chùa Trúc lâm thụ giới, sau trú trì
chùa Kiến bảo, được Hoàng đế Thạch hổ
nhà Hậu Triệu tôn sùng. [X. Tỉ khưu ni
truyện Q.1].
AN NHẪN
Chỉ sự yên tâm chịu đựng. Là một trong
sáu Ba la mật, một trong mười Ba la mật.
Tức là tâm có thể yên lặng không lay
chuyển, chịu đựng được những nỗi vinh
nhục não hại cả trong tâm ngoài thân, để
thành tựu đạo nghiệp. [X. Ma ha chỉ quán
Q.7 phần 4: Đại minh tam tạng pháp số
Q.37]. (xt. Thập Ba La Mật, Nhẫn).
AN NHIÊN
.....
Vị tăng thuộc tông Thiên thai Nhật bản.
Người Cận giang (huyện Tư hạ). Còn gọi là
Ngũ đại viện đại đức, Ngũ đại viện A xà lê,
Bí mật đại sư, A giác đại sư. Lúc nhỏ theo
ngài Viên nhân xuất gia, chăm học kinh
luận chương sớ. Mười chín tuổi, thụ Đại
giới Bồ tát. Sau khi Viên nhân tịch, sư thờ
ngài Biến chiêu làm thầy, thụ pháp Thai
tạng, đến đây, đã thâm nhập lí huyền diệu
của Thiên
thai hiển và
mật. Sư thiết
lập giáo
tướng năm
thời, năm
giáo, tuyên
dương giáo
chỉ Sơn gia,
đồng thời,

cũng xiển
minh nghĩa lí
sâu xa của Nhất đại Viên giáo, là người tập
đại thành Thai mật của Nhật bản. Cứ theo
A sa phọc sao quyển 195 chép, thì An nhiên
đã muốn đến Trung quốc cầu pháp, nhưng
chưa toại nguyện. Tuy vậy, trong tác phẩm
AN LẬP VÔ LƯỢNG THỪA
Ngài An Nhiên

A
133
Thai tạng giới đối thụ kí quyển 1, có ghi
việc An nhiên có đến Trung quốc. Sư đã
từng ở Ngũ đại viện trên núi Tỉ duệ làm
việc trước tác, bởi thế mới có các xưng hô
Ngũ đại viện đại đức v.v... Tác phẩm của sư
rất nhiều, gồm hơn trăm bộ, như Tất đàm
tạng 8 quyển, Bát gia kí lục 2 quyển, Đại
nhật kinh cúng dường trì tụng bất động 7
quyển v.v...
AN ỔN
.....
Còn gọi là An ẩn. Tức là ý yên vui, bình
an vô sự. Nếu đạt đến chỗ không bị bất cứ
phiền não nào quấy rối, thân yên tâm ổn,
cũng như cảnh Niết bàn vắng lặng vô vi,
năm ác trược không dính dấp, thì cũng gọi
là an ổn. Ngoài ra, thiện nghiệp cũng gọi là
an ổn nghiệp, và đạo lợi mình lợi người
cũng gọi là an ổn đạo. Hữu bộ tì nại da tạp
sự quyển 36 (Đại 24, 387 thượng), nói: “Nghĩ
như thế rồi liền vào thắng định; những nỗi
khổ phải chịu đều trừ diệt như đã nghĩ, an
ổn mà trú tâm”. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Pháp hoa Q.1, Q.2; luận
Câu xá Q.15; Pháp hoa văn cú Q.14].
AN PHÁP HIỀN
........
Nhà dịch kinh ở đời Tào Ngụy. Người
nước An tức. Nghệ nghiệp tinh thâm, trí
tuệ cao minh, du lịch bốn nước, trong năm
Hoàng sơ (220 - 226) đời Văn đế nhà Ngụy,
ngài ở Lạc dương theo việc phiên dịch. Dịch
được kinh La ma già 3 quyển, kinh Đại ban
Niết bàn 2 quyển, gồm hai bộ năm quyển,
rất tiếc nay đều đã thất lạc. Năm sinh năm

mất không rõ. [X. Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
AN PHÁP KHÂM
Nhà dịch kinh đời Tây Tấn. Người nước
An tức. Năm sinh năm mất không rõ. Rộng
thông các kinh, những chỗ sâu kín đều suốt,
từ năm Thái khang thứ 2 (281) đời Vũ đế
đến năm Quang chiếu năm đầu (306) đời
Huệ đế, sư ở Lạc dương dịch được các kinh
sau đây: kinh Đạo thần túc vô cực biến hóa
4 quyển, A dục vương truyện 7 quyển, kinh
Văn thù sư lợi hiện bảo tạng 2 quyển, gồm
năm bộ mười sáu quyển. [X. Đại đường nội
điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2].
AN TÂM
Tức do sự thể nghiệm được đạo lí và
hiểu rõ được giáo pháp, mà tâm an trú ở
một chỗ, đồng thời, đạt đến cảnh giới yên
định bất động. Cứ theo Tục cao tăng
truyện quyển 16 truyện Bồđềđạtma chép,
thì ngưng lặng nhìn vách, không mình
không người, phàm Thánh như một, đó
là an tâm. Đây có lẽ là nguồn gốc của
thuyết an tâm.
Tông Thiên thai cũng nói đến pháp
an tâm, theo Ma ha chỉ quán quyển 5
phần trên, thì khéo dùng Chỉ quán mà an
trú pháp tính, gọi là an tâm khéo léo, có
thể chia làm hai thứ là tự mình làm và
dạy người làm; lại tùy theo căn cơ chúng
sinh có lợi độn khác nhau, mà có thể mở
rộng làm sáu mươi bốn thứ an tâm. Theo
ngài Trạm nhiên trong Chỉ quán đại ý, thì
bất luận là người lợi hay độn, đều dùng
Chỉ quán mà an trú nơi lí thể của pháp
tính, gọi là Tổng minh an tâm; còn thuận
theo căn cơ lợi độn mà đặt ra sáu mươi

bốn phương pháp an tâm, gọi là Biệt minh
an tâm. Tóm lại, chấm dứt sự tán loạn
của tâm, quán chiếu tự tính thanh tịnh,
đưa tâm an trú nơi lí thể pháp tính, gọi là
an tâm.
Lại ngài Thiện đạo đời Đường cũng đưa
ra thuyết an tâm; theo ngài Thiện đạo trong
AN TÂM

A
134
Vãng sinh lễ tán, thì an tâm là điều kiện tất
yếu để vãng sinh Tịnh độ. An tâm ở đây
tức là chỉ ba tâm chí thành tâm, thâm tâm
và hồi hướng phát nguyện tâm nói trong
kinh Quán vô lượng thọ, nếu đủ ba tâm
này thì có thể vãng sinh Tịnh độ. [X. Bát
chu tán (Thiện đạo); Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.5 phần 4; Vãng sinh
luận chú Q.hạ; Tông kính lục Q.44].
AN TÂM KHỞI HÀNH TÁC NGHIÊP
Nói tắt là Tâm hành nghiệp. Là tiếng
dùng trong môn Tịnh độ bao quát tâm,
hành và tu tướng. Có xuất xứ từ Vãng sinh
lễ tán (Đại 47, 438 hạ) của ngài Thiện đạo:
“Nay muốn khuyên người ta vãng sinh, thì
nên biết, nếu làm được an tâm, khởi hành,
tác nghiệp thì nhất định sẽ được vãng sinh
sang nước ấy (Cực lạc)”.
1.An tâm, chỉ chí thành tâm, thâm tâm,
hồi hướng phát nguyện tâm nói trong kinh
Quán vô lượng thọ, hoặc chỉ chí tâm, tín
nhạo, dục sinh, ba tâm nói trong kinh Vô
lượng thọ, hoặc chỉ nhất tâm trong kinh A
di đà.
2.Khởi hành, tức do đã an tâm mà phát
khởi tu hành ba nghiệp thân, khẩu, ý, như
tu năm niệm môn là lễ bái, tán thán, phát
nguyện, quán sát, hồi hướng, và tu năm
chính hành là tụng đọc, quán sát, lễ bái,
xưng danh và tán thán cúng dường.
3.Tác nghiệp, là nghĩa tạo tác, chỉ việc
xúc tiến tu hành các pháp môn ba tâm,
năm niệm, cũng tức là siêng năng chăm
chỉ làm bốn pháp tu, là cung kính tu, vô dư
tu, vô gián tu và trường thời tu. Bởi vì an

tâm là chính nhân của sự vãng sinh Tịnh
độ, nên đã do an tâm mà khởi hành rồi, lại
thêm trường thời vô gián (tức tu liên tục, tu
lâu dài, không ngừng nghỉ, không gián đoạn)
nữa, thì chắc chắn sẽ được vãng sinh thế
giới Cực lạc.
AN TÂM LẬP MÊNH
Còn gọi là An thân lập mệnh. Hàm ý
là an lập thân mệnh. Cũng tức là làm đạo
cho hết việc người, đồng thời, tùy thuận
mệnh trời mà an trú tâm mình, không bị
tất cả ngoại vật lay động. Còn “lập mệnh”
vốn là tiếng dùng của nhà Nho, như trong
sách Luận ngữ thiên Vi chính, nói: “Ba
mươi tuổi lập mệnh, bốn mươi tuổi hết ngờ,
năm mươi tuổi biết được mệnh trời”. Lại
sách Mạnh tử thiên Tận tâm cũng nói:
“Chết non, sống lâu chẳng khác, tu thân
để chờ, vì vậy lập mệnh”. Những câu nói
trên đây hàm cái ý tu thân dưỡng tính, cứ
theo lòng trời mà làm, không để cho ngoại
vật lay động, sai khiến. Sau được Phật giáo
chuyển dụng, hàm ý là tự mình yên tâm
(an trú bất động). Thiên mục minh bản
thiền sư tạp lục quyển trung (Vạn tục 122,
382 hạ), nói: “Khi bốn đại tan rã thì an
thân lập mệnh vào đâu?” [X. Kim cương
kinh khẩu quyết; Thiên mục minh bản thiền
sư tạp lục Q.thượng; Thiên mục trung
phong hòa thượng quảng lục Q.5 phần
trên].
AN THẾ CAO
........
Là vị tăng dịch kinh thời kì đầu của Phật
giáo Trung quốc. Người nước An tức, tên
là Thanh, tự là Thế cao, nhưng dùng An
thế cao làm tên gọi. Là con vua của một
Vương quốc xưa (An tức) thuộc địa phương

Ba tư (nay là Iran) ở tây bắc Ấn độ, lấy nơi
xuất thân làm họ. Gọi là An, vì thế mới có
các danh xưng An hầu, An thế cao. Lúc
nhỏ, ngài nổi tiếng có hiếu, thật thà hiền
lành, nghe nhiều học rộng. Sau khi cha
mất, ngài bỏ ngôi vua qui y cửa Phật, hiểu
rộng kinh tạng, đặc biệt tinh thông A tì
đàm học và Thiền. Năm Kiến hòa thứ 2
AN TÂM KHỞI HÀNH TÁC NGHIÊP

A
135
(148), đời Hoàn đế nhà Đông Hán, ngài đi
qua các nước Tây vực mà đến Lạc dương,
theo việc phiên dịch; đến năm Kiến minh
thứ 3 (170) đời Linh đế là hơn hai mươi
năm; trong thời gian đó, ngài lần lượt phiên
dịch các kinh: kinh An ban thủ ý, kinh
Ấm trì nhập, A tì đàm ngũ pháp, Tứ đế,
Thập nhị nhân duyên, Chuyển pháp luân,
Bát chính đạo, Thiền hành pháp tưởng,
kinh Tu hành đạo địa v.v... tất cả khoảng
ba mươi tư bộ, bốn mươi quyển (có thuyết
nói ba mươi lăm bộ, bốn mươi mốt quyển),
số kinh này được ghi trong Xuất tam tạng
kí tập quyển 2, tuy nhiên, còn có nhiều
thuyết khác. Các kinh do ngài dịch, nghĩa
lí rõ ràng, văn từ sáng sủa, đẹp nhưng không
cầu kì, chất phác mà không quê kịch, chủ
yếu truyền bá A tì đàm học và Thiền định
lí luận của Thuyết nhất thiết hữu bộ thuộc
Phật giáo Tiểu thừa. Sự truyền bá Phật học
tại Trung quốc ở thời kì đầu, chính đã do
An thế cao đặt nền tảng, vả lại ngài là người
đầu tiên đem Thiền quán vào Trung quốc.
[X. Bài tựa kinh An ban thủ ý; Xuất tam
tạng kí tập Q.2, Q.6, Q.13; Lương cao tăng
truyện Q.1; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Đại
đường nội điển lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.1].
AN THIỀN
.....
Hàm ý là an trú nơi tọa thiền. Đồng
nghĩa với “An tâm pháp môn”, “An lạc pháp
môn”. Nếu an trú nơi tọa thiền mà tâm được
bình tĩnh, thì gọi là An thiền tĩnh lự. Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 28 Đại châu tuệ

hải chương (Đại 51, 441 trung), nói: “Nhổ
cái gốc sâu của sự sinh tử, được tam muội
hiện trước mắt; nếu không an thiền tĩnh lự
thì tới đâu cũng thấy mờ mịt”.
Tổ sư ngồi thiền tu hành mà thành cái
chứng tích thạch sàng (giường đá), được gọi
là An thiền thạch, Tọa thiền thạch, đây
bắt nguồn từ nguyên do đức Thế tôn ngày
xưa ngồi trên phiến đá dưới gốc cây bồ đề
mà thành đạo.
Ngoài ra, ngồi thiền không bị hoàn cảnh
chi phối, nhất tâm tự do vô ngại, không cứ
phải ở những nơi vắng vẻ giữa núi rừng,
bên dòng suối, thì gọi là An thiền bất tu
sơn thủy(an thiền không cần núi và sông).
Bích nham lục Tắc thứ 43 (Đại 48, 180
thượng), nói: “An thiền không cần phải gần
núi hoặc sông, hễ diệt được tâm đầu là lửa
tự mát mẻ”.
AN THIÊN NA
........
Phạm:Aĩjana. Còn gọi là An thiền na,
An xà na. Một thuyết cho là tên thuốc mắt,
màu đen. Thuyết khác lại cho là một loại
thực vật, lá nó có thể hòa với thuốc mắt
mà dùng. Cứ theo nói, dùng nó thoa lên
mí mắt, mắt sẽ trở nên đen, người khác
không có cách nào nhận ra được. Ngày nay,
người Ấn độ thường dùng thuốc ấy thoa
lên mí mắt của trẻ con, vì họ tin nó có hiệu
lực làm cho mắt khỏe, đồng thời, cho rằng
mắt đen sẽ khiến người ta yêu thích. Ngoài
ra, rừng An thiền ở vùng phụ cận thành
Sa chỉ đa thuộc trung Ấn độ, là nơi ngày
xưa đức Phật đã nói pháp, vì nơi này có
nhiều cây an thiền na (an thiện na) xanh
tốt mà được đặt tên như thế. [X. kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.38; kinh Đại nhật

Q.3; Du già sư địa luận lược toản Q.15; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.hạ].
AN TỌA
.....
Tức an vị tượng Phật. Bất luận tượng
mới hay tượng cũ, phàm khi rước tượng
lên tòa để thờ, phải thỉnh các sư làm lễ
tụng kinh để an vị, nghi thức ấy gọi là An
tọa Phật sự. Lại tượng Phật mới, chưa khai
quang điểm nhãn, thì nhân dịp làm lễ an
AN TỌA

A
136
vị có thể cử hành luôn, vì lễ an vị có đủ cả
hai ý nghĩa; tuy nhiên, nếu cử hành lễ khai
quang điểm nhãn cùng một lúc với lễ an
vị, thì phải thỉnh hai vị sư, mỗi vị làm một
việc riêng. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Thùy thuyết môn].
AN TRẠCH ĐÀ LA NI CHÚ KINH
Có một quyển. Mất tên người dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung kinh
này tường thuật khi đức Phật ở trong vườn
Cấp cô độc, rừng cây Kì đà, hai bồ tát Đại
quang và Vô lượng quang, vâng mệnh của
Tối thắng đăng vương Như lai, từ nước
Chúng hoa đến thế giới Sa bà, trao chú An
trạch đà la ni, bảo chú này có nhiều lợi ích.
Đức Phật bảo ngài A nan phải thụ trì cúng
dường kinh chú này. Lại bản dịch khác
cùng bản với kinh này, thì còn gồm các
kinh như: kinh Trì cú thần chú, kinh Đà
lân ni bát, kinh Đông phương tối thắng
đăng vương đà la ni, kinh Đông phương tối
thắng đăng vương Như lai, kinh Thánh tối
thượng đăng minh Như lai đà la ni v.v...
AN TRẠCH THẦN CHÚ KINH
..............
Có một quyển. Mất tên người dịch. Được
dịch vào khoảng những năm cuối đời Đông
hán. Còn gọi là An trạch chú, An trạch
pháp, thu vào Đại chính tạng tập 21. Kinh
này tường thuật khi đức Phật ở nước Xá vệ,
vườn Cấp cô độc, rừng cây Kì đà, có người
con của trưởng giả Li xa, đưa họ hàng gồm
năm mươi tám người đến chỗ đức Phật để
xin pháp làm yên nhà cửa, đức Phật bèn
suất các đệ tử đến nhà tuyên thuyết pháp

môn vi diệu, khiến con trưởng giả xa lìa sợ
hãi, thân tâm yên vui, đồng thời, triệu tập
các thần giữ nhà, dặn không được vọng
động, nếu không sẽ bị Đại lực quỉ thần gia
hại. Đức Phật lại dặn dò đại chúng, trong
năm trăm năm sau khi Ngài vào Niết bàn,
nếu gặp yêu quái quấy nhiễu, làm hại chúng
sinh, thì một lòng nghĩ đến Tam bảo, trai
giới trong sạch, thụ trì Tam qui, Ngũ giới,
Thập thiện, Bát quan trai giới, đồng thời,
sớm tối sáu thời lễ bái sám hối, siêng năng
tinh tiến tụng niệm kinh này.
Trong Xuất tam tạng kí tập quyển 4,
kinh này được để vào mục “Thất dịch tạp
kinh lục” (mục ghi các kinh mất tên người
dịch), trong Chúng kinh mục lục quyển 4,
ngài Pháp kinh bảo kinh này là kinh giả,
nhưng Khai nguyên thích giáo lục quyển
18 thì lại cho là kinh thật.
AN TRẤN PHÁP
Còn gọi là An trấn quốc gia bất động
pháp, Quốc trấn pháp, Trấn trạch pháp.
Là pháp tu trong Mật giáo. Pháp này là pháp
cầu bình an khi nhà mới được làm xong;
hoặc là pháp bí mật cầu cho quốc gia được
thanh bình vững chắc. Về phương pháp
tu, cứ theo Thánh vô động tôn an trấn quốc
gia pháp chép, thì trước hết, đặt một hình
tượng của Bất động minh vương bốn cánh
tay trên trấn đàn và quyến thuộc mười hai
Thiên, kế đó, quán chủng tử chữ Hồng,
hình Tam muội da Trấn luân (bánh xe ba
chạc), sau hết, tụng Trấn trạch chú. Ngoài
ra, còn phải vẽ Thập nhị thiên mạn đồ la
(chính giữa là Bất động minh vương), treo
trên đàn tràng, sau khi tán đàn, cuộn bức
tranh lại để vào ống tre bịt kín, rồi để lên
xà ngang chính giữa nhà. [X. A sa phọc sao

quyển 124 An trấn chính trấn tác pháp].
AN TUÊ (457 - 555)
.....
Phạm:Sthiramati. Dịch âm là Tất sỉ la
mạt để. Người nước La la (nước Phạt lạp tì)
thuộc nam Ấn độ. Một học giả lớn của Phật
giáo Đại thừa nam Ấn độ, khoảng một
AN TRẠCH ĐÀ LA NI CHÚ KINH

A
137
nghìn một trăm năm sau đức Phật nhập
diệt. Sư tinh thông Duy thức và Nhân minh
học, rất giỏi luận nghĩa, là một trong mười
luận sư lớn của Duy thức học. Sư sống đồng
thời với ngài Hộ pháp, nhưng có nhiều điểm
chủ trương khác với Hộ pháp. Về phương
diện tác dụng tâm thức, sư chỉ thừa nhận
Tự chứng phần là thực có, còn cho Kiến
phần, Tướng phần tình thì có mà lí thì
không, vì thế, người ta gọi sư là Nhất phần
gia; ngài Hộ pháp thì lập bốn phần là Kiến
phần, Tướng phần, Tự chứng phần và
Chứng tự chứng phần, cho nên, được người
ta gọi là Tứ phần gia. Đối với quan điểm dị
đồng về tác dụng tâm thức giữa An tuệ và
Hộ pháp, từ xưa, đã có bài kệ biểu thị như
sau: “Hai chướng tương ứng bảy chuyển
trước; Hai chấp tương ứng duy sáu, bảy; Năm
tám không chấp tông Hộ pháp. Sở tri pháp
chấp năm, sáu, tám; Ngã chấp tương ứng
duy sáu, bảy; Phiền não tương ứng bảy
chuyển trước; Năm, tám pháp chấp tông
An tuệ”. Giải rõ nghĩa như sau: Theo ngài
Hộ pháp, thì phiền não chướng và sở tri
chướng tương ứng với bảy chuyển thức trước
(tức mắt tai mũi lưỡi thân ý và mạt na), ngã
chấp và pháp chấp chỉ tương ứng với thức
thứ 6 và thức thứ 7, còn thức thứ 5 (thân
thức) và thức thứ 8 (A lại da thức) thì không
chấp; đó là quan điểm của Hộ pháp. Theo
ngài An tuệ, thì sở tri chướng và pháp chấp
tương ứng với các thức thứ 5, thứ 6 và thứ
8, ngã chấp chỉ tương ứng với thức thứ 6
và thức thứ 7, phiền não chướng tương ứng
với bảy chuyển thức trước, pháp chấp tương

ứng với thức thứ 5 và thứ 8; đó là quan
điểm của An tuệ.
Đồ biểu như sau:
Năm thức trước chấp ngã năm thức trước
Hộ Thức thứ sáu chấp pháp Thức thứ sáu An
Pháp Thức thứ bảy chướng sở tri Thức thứ bảy Tuệ
Thức thứ tám chướng phiền não Thức thứ tám
An tuệ tôn sùng giáo nghĩa của ngài Thế
thân, thừa kế học thuyết của ngài, từng viết
Thích luận giải thích Duy thức tam thập
tụng của Thế thân, tức là bộ “Duy thức
tam thập tụng thích luận”; bản tiếng Phạm
của sách này đến nay vẫn còn, được phát
hiện tại Ni bạc nhĩ (Népal), nó cũng được
dịch ra tiếng Pháp và tiếng Nhật. Những
tác phẩm khác của An tuệ, còn có luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập 16 quyển, luận Đại
thừa quảng ngũ uẩn 1 quyển, Đại thừa trung
quán thích luận 9
quyển, Câu xá
thực nghĩa sớ 5
quyển v.v... Trong
đó, Câu xá thực
nghĩa sớ mới được
tìm thấy tại Đôn
hoàng thời gần
đây, thu vào Đại
chính tạng tập 29.
[X. Thành duy
thức luận thuật kí
Q.1 phần đầu; Giải
thâm mật kinh sớ Q.3; Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.1 phần cuối; Thành
duy thức luận chưởng trung khu yếu Q.1
phần đầu; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.4]. (xt. Tứ Phần).
AN TUÊ BỒ TÁT
An tuệ, Phạm: Sthirabodhi#. Trong

phẩm Cụ duyên, phẩm Bí mật mạn đồ la
Hư không tạng viện của kinh Đại nhật, đều
có ghi vị tôn này. Còn gọi là An trú tuệ bồ
tát. Trong mạn đồ la do A xá lê truyền, vị
tôn này được gọi là Pháp tuệ Bồ tát. Vị tôn
này an trú nơi tuệ quả đức, làm lợi ích
chúng sinh khiến không sợ hãi. Chủng tử
là (hùô), biểu thị nghĩa an trú. Cứ theo
kinh Đại nhật phẩm Bí mật mạn đồ la chép,
thì hình Tam muội da của vị này là hoa
Ngài An Tuệ
AN TUÊ BỒ TÁT

A
138
sen kim cương ở trong phong luân. Ấn khế
là ấn hoa sen xanh, tức các ngón tay giữa,
ngón vô danh và ngón út khóa vào nhau
làm thành nắm tay, hai ngón tay trỏ đứng
thẳng, đầu ngón không chạm nhau, và hai
ngón cái cũng để thẳng lên. Chân ngôn là:
Nam ma (namo, kính lễ), tam man đa
(samanta, khắp cả) bột đà nam
(budhànàô, chư Phật) nhương mỗ ôn bà
phọc (jĩànodbhava, trí sinh) sa ha (svàhà,
thành tựu). [X. kinh Đại nhật phẩm Chân
ngôn tạng, phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ
Q.16]
AN TỨC HƯƠNG
.........
Phạm:Guggula. Dịch âm là cầu cầu la,
quật cụ la, cầu la, cục quật la. Còn gọi là
Càn đà la thụ hương. Là một loại hương
liệu, tức là nhựa của cây an tức hương. Cây
này thuộc loại cây cao, lá rụng, phần nhiều
sinh sản ở Ấn độ, Tô môn đáp lạp (Sumatra),
Tiên la (Thái lan) và Ba tư; cây cao hơn
trượng, lá hình bầu dục, láng bóng, hoa
bên ngoài trắng, bên trong mầu hạt dẻ, da
cây mầu tro, nhựa có thể dùng làm thuốc
hoặc làm hương đốt. Nhưng, thông thường
người ta lấy cây an tức, nghiền thành bột,
trộn lẫn với keo,
rồi xe thành
hương nén mà
thắp. Hương liệu
này đầu tiên được
các lái buôn người
nước An tức du
nhập Trung quốc,

vì thế gọi là An
tức hương.
Ngoài ra, sách
Dậu dương tạp trở
quảng động thực
mộc thiên nói: “Cây an tức hương từ nước
Ba tư, người Ba tư gọi là cây trừ tà. Cao ba
trượng, vỏ màu vàng thẫm, lá có bốn góc,
mùa đông không rụng, tháng hai nở hoa,
hoa màu vàng, hơi biếc bên trong, không
có quả. Cứa da cây thì nhựa chảy ra như
mạch nha, g ọi là an tức hương. Tháng sáu
tháng bảy thì nhựa cứng lại, lấy để đốt,
thông được với thần minh, tiêu trừ điều
xấu ác”. [X. luận Du già sư địa Q.44; Du-già
lược toản Q.11; Huyền ứng âm nghĩa Q.4;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
AN TỨC QUỐC
Một Vương quốc xưa, nằm ở địa phương
Ba tư (nay là Iran). Lịch sử Tây phương gọi
là Parthia. Đãn can (Damghan) ngày nay
tức là vương đô của An tức xưa. Do vua A
nhĩ tát khắc tư (Arsakes) xây dựng vào
khoảng năm 250 trước Tây lịch, vì thế
vương triều ấy được gọi là vương triều A
nhĩ tát khắc tư. “An tức” là dịch âm, trong
sách sử Trung quốc phần nhiều dùng tên
dịch này. Khi vương triều A nhĩ tát khắc-tư
cực thịnh, từ bờ sông Ấn Độ đến Mỹ tố bất
đạt mễ á (Mesopotamia) đều thuộc lãnh thổ
của vương triều này. Sau đánh nhau với đế
quốc cổ La mã, lại thêm nội loạn thành
suy yếu, cuối cùng, vào năm 226 Tây lịch,
bị vương triều Tát san của đế quốc Ba tư
tiêu diệt.
Nước An tức là con đường trọng yếu
trong việc giao thông mậu dịch giữa đông
và tây, trao đổi hàng tơ lụa với Trung quốc

rất mạnh. Cứ theo Sử kí đại uyển liệt truyện
thứ 63 chép, thì năm Nguyên thú thứ 4
(119 B-C) đời Vũ đế nhà Tây hán, Trương
kiển phụng mệnh đi sứ Tây vực, khi viên
Phó sứ vào nước An tức, được nhà vua đón
tiếp, trong sách còn kể đến phong thổ và
dân tình nước An tức. Lại Tiền hán thư tây
vực truyện thứ 78, Ngụy thư liệt truyện thứ
90 v.v... cũng đều có ghi chép về tình hình
nước này.
Cây an tức hương
AN TỨC HƯƠNG

A
139
Còn đứng về phương diện quan hệ giữa
nước An tức và Phật giáo mà nói, thì vào
thời Hoàn đế nhà Đông Hán, có ngài An
thế cao đến Lạc dương làm việc phiên dịch
kinh điển, cứ theo truyền thuyết thì ngài là
con vua nước An tức, sau xuất gia làm tăng.
Về sau, thời Linh đế có An huyền, thời
Tào Ngụy có Đàm vô đế, thời Tây Tấn có
An pháp khâm v.v... cũng nối nhau đến
Trung quốc phiên dịch kinh điển. Các kinh
do họ dịch phần nhiều là kinh điển Tiểu
thừa, dịch rộng cả ba tạng kinh, luật, luận,
xem thế đủ biết, khoảng thời đại Tam quốc
nhà Đông Hán, Phật giáo ở nước An tức
đã rất thịnh hành. [X. kinh Đại bảo tích
Q.10; kinh Bồ tát thiện giới Q.2; Xuất tam
tạng kí tập Q.14; Lương cao tăng truyện
Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.1, Q.2;
Chu thư liệt truyện thứ 42; Bắc sử liệt truyện
thứ 85].
AN TƯỜNG
Tức là dáng yên ổn thoải mái. Cũng chỉ
trạng thái yên tĩnh. An, là ý thong thả; tường
là ý biết rõ. Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm
Phương tiện (Đại 9, 5 trung), nói: “Lúc bấy
giờ, đức Thế tôn từ tam muội An tường
đứng dậy”. Ngoài ra, khi nhờ an thiền nhập
định mà vào được cảnh giới tịch lặng, an
ổn, cũng gọi là An tường tam muội. [X. kinh
Vô lượng thọ Q.thượng].
AN TƯỢNG TAM MUỘI NGHI QUĨ KINH
Có một quyển. Do ngài Thí hộ dịch vào
năm Thái bình hưng quốc thứ 5 (980) đời
Tống. Cũng gọi là Nhất thiết Như lai an
tượng tam muội nghi quĩ kinh, thu vào Đại

chính tạng tập 21. Kinh này tường thuật
các việc đắp vẽ chạm trổ hình tượng Phật,
Bồ tát và trình bày các chi tiết rõ ràng về
phép khai nhãn, cúng dường v.v...
AN VỊ
Tức sau khi tang lễ kết thúc, thu nhặt
linh cốt để chôn cất, đồng thời, an trí linh
vị. Còn gọi là an cốt. Tụng kinh lúc làm
Phật sự an vị, gọi là An vị phúng kinh, thông
thường phần nhiều tụng chú Đại bi tâm đà
la ni để cúng dường. Lại tụng văn hồi hướng
khi làm lễ an vị, thì gọi là An vị phúng
kinh hồi hướng văn; nếu là hồi hướng các
bậc tôn túc thì đọc: “Nay con phúng tụng
Đại bi tâm đà la ni, được công đức gì, xin
hồi hướng đại Hòa thượng tên là... cầu xin
an vị đến nơi chân vị”. Nếu là hồi hướng
cho đàn việt tín đồ, thì đọc: “Nay đem công
đức phúng kinh hồi hướng mỗ giáp (tên
thiện nam tín nữ) cầu mong an vị đến nơi
báo địa trang nghiêm”. [X. Tào động tông
hành trì quĩ phạm Q.2 Tang nghi pháp].
AN XÀ NA LÂM
Phạm,Pàli: Aĩjana-vana. Còn gọi là
An thiện lâm, An thiền lâm. Là khu rừng
ở gần thành Sa chỉ đa (Pàli: Sàketa) tại
trung Ấn độ. Còn thành Sa-chỉ-đa thì nằm
giữa khoảng nước Kiều thiểm tì
(Pàli:Kosambì) và thành Xá vệ (Pàli:
Sàvatthì). Trong rừng An xà na có vườn
Lộc dã (Mfgadàva), nơi đức Phật thường
ở và nói pháp. (xt. Lộc Dã Uyển).
ÁN
Chữ (oô) Tất đàm, là lời cầu nguyện
đứng đầu các câu văn thần chú, hàm ý là
thần thánh. Trong kinh Veda, chữ Án vốn
nghĩa là bằng lòng, ưng ý, lại được dùng
trong thánh âm (Phạm: Praịava) phát ra

đầu tiên trong các câu chú và văn cầu
nguyện. Đến Áo nghĩa thư phụ thêm nghĩa
bí mật mà thành là đối tượng quán tưởng,
ÁN

A
140
lại tiến thêm bước nữa, Án trở thành Phạm,
thế giới, nương theo sự tu hành quán tưởng
chân thực này thì đạt được pháp Đệ nhất
nghĩa đế (Phạm).
Bí tạng kí phần cuối liệt kê năm nghĩa
của chữ Án là: Đính lễ, cúng dường, ba
thân, thức tỉnh và nhiếp phục; nhưng
thường thì chỉ dùng ba nghĩa trước.
Chữ Án này do ba chữ (a) (u)
(ma) hợp thành. A có các nghĩa: tâm bồ đề,
các pháp môn, không hai, các pháp quả,
tính, tự tại, cũng có nghĩa là pháp tâm. U
nghĩa là báo thân; Ma nghĩa là hóa thân.
Hợp ba chữ này lại thành chữ Án, bao hàm
vô lượng nghĩa, vì thế nó đứng đầu, như
Đại nhật chân ngôn: “Án ti la hồng khiếm
sa bà ha”, Lục tự minh chú của Lạt ma giáo
Tây tạng: “Án ma ni bát di hồng” v.v.. đều
dùng hình thức này. Nếu tu hành quán
tưởng chữ Án này, thì ba thân hiển hiện
gia trì ủng hộ hành giả, nhờ công đức ấy
mà hành giả đạt thành vô thượng chính
đẳng giác. Vì chữ Án do ba chữ (a, u, ma)
hợp thành, nên trong tư tưởng Ấn độ đời
xưa, chữ Án biểu thị ba tính nam, nữ, trung,
hoặc biểu thị ba thời quá khứ, hiện tại, vị
lai; lại phối với ba Phệ đà (Veda), hoặc phối
với ba trạng thái tỉnh, mộng, ngủ say; hoặc
phối với ba loại: lửa, gió, mặt trời; hoặc phối
với thức ăn, nước uống, mặt trăng; hoặc
phối với trời, hư không, đất. Về sau, trong
Ấn độ giáo, chữ Án lại được so sánh với ba
vị thần: Tì thấp nô (Phạm: Viwịu), Thấp
bà (Phạm:Ziva), Phạm (Phạm:Bràhman),
cũng tức là ba vị thần cùng một bản thề

(Phạm:Trimuti) trông coi việc hộ trì, phá
hoại và sáng tạo. [X. kinh Thủ hộ quốc giới
Q.9; Bí tạng kí sao Q.9].
ÁN A HỒNG
I. Án, A, Hồng. Tức là ba chữ (án:
oô), (a) (hồng:hùô) là ba chủng tử
trong Mật giáo được dùng để đặt ở ba chỗ
trên tượng Phật. Kinh An tượng tam muội
nghi quĩ thuyết minh về chạm khắc, nặn
đắp hoặc cúng dường tượng chư Phật Bồ
tát, nên lưu ý một điều: trong khi làm việc,
phải quán tưởng thân chân thực của Như
lai, các tướng đầy đủ, đặt chữ Án trên đỉnh
đầu, đặt chữ A ở miệng và đặt chữ Hồng
trước ngực.
II. Án, A, Hồng. Trong phép tu của
Mật giáo, hành giả dùng hơi thở bình
thường, lúc hít vào, dừng lại, thở ra thì niệm
ba chữ Án, A, Hồng. Ba chữ này là âm chữ
rất linh nghiệm, nếu niệm tụng liên tục theo
hơi thở, cho đến khi không niệm cũng tự
niệm, niệm hay chẳng niệm rõ ràng không
sai khác, không gián đoạn, tức là “Kim cương
niệm tụng”. Nương theo Kim cương tụng
niệm này, hành giả có thể hợp nhất với
bản tôn (vị tôn chính), khế nhập lí thể pháp
tính.
Lại nữa, ba chữ Án, A, Hồng thay cho
bản tôn, bản tôn lúc nào cũng ở trong hơi
thở của ta, ta ở trong pháp thân của bản
tôn mà vào chân lí Đệ nhất nghĩa đế.
ÁN ĐẠT LA PHÁI
Pàli: Andhakà. Danh xưng của Bộ phái
Phật giáo. Căn cứ địa của phái này là khu
vực Án đạt la (Phạm: Andhra, Pàli:
Andha) thuộc nam Ấn độ. Còn gọi là Án
đà la. Theo ngài Phật âm (Phạm:
Budhaghowa) trong Luận sự chú (Pàli:

Kathà-vatthuppakaraịa - aỉỉhakathà)
thì phái Án đạt la gồm có bốn bộ là Đông
sơn trụ bộ (Pàli: Pubbaseliyà), Tây sơn
trụ bộ (Pàli: Aparaseliya), Vương sơn trụ
bộ (Pàli: Ràjagiriyà) và Nghĩa thành bộ
(Pàli: Siddhathikà), đều là những bộ phái
xuất hiện ở đời sau. Thời ngài Phật âm trở
về trước, danh từ “Án đạt la” không được
sử dụng, tuy nhiên, trong các sách có liên
ÁN A HỒNG

A
141
quan đến bộ phái, đối với bốn bộ phái thuộc
Án đạt la, thì Đảo sử (Pàli: Dìpavaôsa V)
nói, trong hai trăm năm kể từ khi đức Phật
nhập diệt, sau khi giáo đoàn nguyên thủy
đã chia thành mười bảy bộ phái rồi, thì từ
trong sáu bộ sản sinh bốn bộ nữa là: Vương
sơn trụ bộ, Nghĩa thành bộ, Đông sơn trụ
bộ và Tây sơn trụ bộ (Nam truyền Đại thống
sử Mahàvaôsa V cũng nói thế). Ngài
Thanh biện (Phạm: Bhavya), trong thuyết
thứ hai của Dị bộ tông tinh thích (tiếng
Tây tạng: Sde-pa tha-dad-par byed-pa
dan rnam-par-bzad-pa), cũng từ trong
tám bộ của Đại chúng bộ nêu lên bốn bộ là
Đông sơn trụ bộ (Tạng:Zar-gyi ri-bo-pa),
Tây sơn trụ bộ (Tạng:Nub-gyi ri-bo-pa),
Vương sơn trụ bộ (Tạng: Rgyal-po ri-bopa),
và Nghĩa thành bộ (Tạng: Don-grubpa).
Cứ theo luận Dị bộ tông luân của Thế
hữu chép, thì sau Phật nhập diệt đúng hai
trăm năm, trong Đại chúng bộ có Đại thiên
ở núi Chế đa, tranh luận với chư tăng Đại
chúng bộ về năm việc (Ngũ sự), dẫn đến
xích mích mà chia thành Chế đa sơn bộ,
Tây sơn trụ bộ và Bắc sơn trụ bộ (tương
đương với Đông sơn trụ bộ trong Đảo sử).
Về vấn đề này, trong chú thích luận sự 2-1
đến 5, Phật âm bảo “Dư sở dụ” là chủ trương
của Đông sơn trụ bộ và Tây sơn trụ bộ, “vô
tri, do dự, tha linh nhập” là chủ trương của
Đông sơn trụ bộ, “Đạo nhân thanh cố khởi”
là chủ trương chung của Đông sơn trụ bộ,
đại khái vẫn hợp. Thế hữu chưa nói đến
Vương sơn trụ bộ và Nghĩa thành bộ, mà
hai bộ này chỉ thấy ghi trong Đảo sử, cứ đó

mà suy thì biết hai bộ này về sau mới từ
Tây sơn trụ bộ và Đông sơn trụ bộ phân
hóa ra, Đảo sử còn nói đến một bộ nữa là
Hậu vương sơn trụ bộ (Pàli: Apara -
ràjagirikà, Đại thống sử gọi là Kim cương
bộVàjiriyà) từ Vương sơn trụ bộ thuộc
sáu bộ Đại chúng phân hóa ra ở thời kì
phân phái sau. [X. Kết tập phân phái sử
khảo, Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận;
Ấn độ Phật giáo cố hữu danh từ từ điển; N.
Dutt: Aspects of Mahàyàna Buddhism; J.
Thomas: The History of Buddhist Thought;
G.DMalalasekera: Dictionary ofPàli proper
Names].
ÁN ĐẠT LA VƯƠNG TRIỀU
Án đạt la, Phạm:Andhra. Còn gọi là
Án đà la vương triều. Là Vương triều thống
lãnh miền nam Ấn độ sau khi vua A dục
băng hà. Từ năm 232 sau Tây lịch, trải ba
mươi đời, gồm bốn trăm năm mươi năm.
Theo truyền thuyết, Vương triều này là
chủng tộc Nhã lợi an (Aryan) lai dân địa
phương. Trước ngày độc lập thống nhất,
có ba mươi đô thị, vô số làng mạc, mười
vạn bộ binh, hai nghìn kị binh, một vạn
thớt voi, vũ lực rất mạnh. Vì vua đời thứ
nhất là Thi ma ca (Phạm: Simuka), họ là
Sa đa bà ha (Phạm:Sàtavàhana), cũng tức
là tên gọi dòng Vương thất. Cuối thế kỉ thứ
nhất Tây lịch, Án đạt la bị hai bộ tộc thuộc
dòng Thích ca xâm lược, đến năm 106, vua
Kiều đạt di phổ đặc la tất đạt tạp nhĩ ni
(Phạm:Gautamìputra zàtakarịi) lên ngôi
mới chấn hưng thế nước. Về sau, vận nước
lại dần dần suy đồi, cho đến năm 225 Tây
lịch thì diệt vong. Năm 200 Tây lịch, Vương
triều Án đạt la bảo hộ việc xây dựng di tích
Phật giáo nổi tiếng là tháp A ma la bà đề

(Phạm:Amaràvatì) và đục mở các chùa
viện hang động ở A chiên đà (Phạm:
Ajantà) thời kì đầu, lại vào thời vua Da kì
na xá lợi (Phạm: G. Yajĩazri), đem dâng
cúng hang núi Hắc phong cho nhà Đại thừa
Phật giáo lừng danh là ngài Long thụ
(Phạm:Nàgàfjuna). Bởi thế, Vương triều
này, đối với Đại thừa Phật giáo, đã có những
cống hiến cực lớn. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì đô thành nước
Án đạt la là Bình kì la, phong tục mạnh
ÁN ĐẠT LA VƯƠNG TRIỀU

A
142
mẽ dữ tợn, toàn quốc có hơn hai mươi ngôi
chùa, Tăng đồ hơn ba nghìn người. Về phía
nam không xa, có một ngôi tốt đổ ba (tháp)
do vua Vô ưu (A dục) xây, đánh dấu một
trong những nơi đức Phật đã đến nói pháp.
Chỗ cách đô thành về mạn tây nam hơn
hai mươi dặm, có một quả núi trơ trọi, trên
chóp núi có tháp đá là nơi thuở xưa ngài
Trần na làm luận Nhân minh. Tây vực kí
còn nói, về phía đông nam Án đạt la là nước
Đà na yết trách ca, mà cũng được gọi là nước
Đại án đạt la. [X. Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí; Đông nam
Ấn độ chư quốc đích nghiên cứu.]
ÁN ĐẦU
Tức là cái bàn nhỏ. Trong phòng liêu
của chúng tăng tại các chùa viện thuộc
Thiền tông, có đặt bàn để tăng chúng ngồi
đọc kinh luận. Thiền tăng, khi “phóng
tham” (nghỉ ngơi sau khi tham thiền), đại
chúng trở về phòng liêu, ngồi vào bàn đối
diện nhau để uống trà. Trên mặt bàn, không
được bày tượng Phật hoặc Bồ tát để tránh
sự vô lễ. [X. Vĩnh bình nguyên thiền sư
thanh qui Q.thượng, Q.hạ].
ÁN HẮC ĐẬU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thiền lâm
dùng từ ngữ này để ngụ ý trách người chỉ
dựa vào văn chữ của kinh để lí giải ý nghĩa
trên bề mặt, mà bỏ qua ý nghĩa đích thực
chứa đựng bên trong.
Hắc đậu (đậu đen), chỉ cho văn chữ.
Án, cũng gọi ảm, yểm, yêm, nghĩa là dùng
tay bốc đậu đen ăn, hoặc ngậm trong miệng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12 (Đại

51, 290 hạ), nói: “Nhân lúc giữa hạ, sư lên
núi Hoàng bá, thấy Hòa thượng đang xem
kinh. Sư bảo: Tôi sẽ nói người này vốn chỉ
là lão hòa thượng án hắc đậu”.
ÁN HÔ LÔ HÔ LÔ
Gọi đủ: Án hô lô hô lô chiến đà lợi ma
đăng kì sa bà ha. Bài chú ngắn trong chân
ngôn của đức Dược sư Như lai. Trong đó,
án (oô) nghĩa là đính lễ; hô lô hô lô (huru
huru) nghĩa là nhanh chóng; chiến đà lợi
(caịđari) nghĩa là tướng bạo ác; ma đăng
kì (mataígì) nghĩa là voi chúa; sa bà ha
(svàhà) nghĩa là thành tựu. Là chân ngôn
được tụng khi lễ Dược sư Như lai để cầu
phúc tiêu tai. [X. Dược sư Như lai quán hạnh
nghi quĩ pháp; Chư tôn chân ngôn cú nghĩa
sao Q.thượng].
ÁN MA NI BÁT DI HỒNG
Phạm: Oô mani padme hùô. Cũng
gọi Án ma ni bát một minh hồng, Án ma
ni bát đầu mê hồng. Có nghĩa là: “Qui y
châu ma ni trên hoa sen”. Tín đồ Phật giáo
Tây tạng khi cầu vị lai được sinh về thế giới
Cực lạc thì đọc sáu chữ thần chú này trước
bồ tát Liên hoa thủ (Phạm:Padma-pàịi).
Vì họ tin rằng vị Bồ tát này ở trên đài sen
bên thế giới Cực lạc (Tạng: bde-ba-can)
cứu độ người cầu nguyện, khiến họ ra khỏi
đường sống chết, nên bất luận tăng ni hay
Phật tử tại gia đều đọc thần chú này. Phong
tục này rất thịnh hành ở Tây tạng.
Cứ theo truyền thuyết Tây tạng từ xưa
đến giờ, thì vào khoảng thế kỉ thứ IV, có
vua Giáp đà đóa lật tư nhan tán (Tạng:
Tho-tho-ri-gĩan-btsan) từng được bốn
thứ quí báu từ trên trời ban xuống. Một
trong bốn thứ ấy là sáu chữ thần chú. Còn
Ma ni già bộ bà (Tạng: Maịi bka# #bum)

trong kinh Quan âm của Tây tạng thì dùng
thơ khen ngợi công đức sáu chữ thần chú
này, bảo đó là nguồn gốc của trí tuệ, giải
thoát, cứu tế và khoái lạc. Tức là, nếu người
nào đọc chữ Án (oô) trong sáu chữ một
ÁN ĐẦU

A
143
lần, thì nhờ công đức ấy, sau khi chết, có
thể dứt đường trôi lăn ở cõi trời. Đọc chữ
Ma (ma) có thể ra khỏi vòng luân hồi trong
đường A tu la nơi loài ác quỉ ở . Đọc chữ
Ni (ịi) thoát được tai ách thụ sinh trở lại
trong cõi người. Đọc chữ Bát (pad), khiến
người ta tránh được hoạn nạn luân hồi
trong đường súc sinh. Đọc chữ Di (me) có
thể thoát khỏi khổ não chìm đắm trong
loài quỉ đói. Đọc chữ Hồng (hùô), sau
khi chết, không phải chịu khổ đọa địa
ngục.
Lại nữa, vẽ chữ Án mầu trắng biểu thị
cõi trời, chữ Ma mầu xanh biểu thị đường
A tu la, chữ Ni mầu vàng biểu thị cõi người,
chữ Bát mầu xanh lá cây biểu thị đường
súc sinh, chữ Di mầu hồng biểu thị đường
quỉ đói, chữ Hồng mầu đen biểu thị địa ngục.
Không những miệng đọc thần chú này mới
được công đức, mà đeo bên mình, hoặc cầm
ở tay, hay cất trong nhà, cũng được nhân
giải thoát sống chết.
Người Tây tạng phần nhiều viết sáu chữ
thần chú này vào miếng vải dài cất trong
ống đựng kinh, gọi là pháp luân; thông
thường dùng tay tự xoay, hoặc nhờ sức quạt
gió hay xe nước làm cho nó quay, gọi là
chuyển pháp luân (quay bánh xe pháp), và
cho công đức chuyển pháp luân được thoát
khỏi khổ luân hồi sinh tử. Bánh xe pháp
lớn nhất viết được mười ức (1.000.000) thần
chú. Trong nước Tây tạng nguời ta thấy cờ
xí bay phất phới trước cửa mọi nhà, đó tức
là sáu chữ thần chú này, những tấm bia
dựng bên lề đường cũng như thế. Do đó,

người ta có thể thấy lòng tôn sùng và tin
tưởng của phật tử Tây tạng đối với sáu chữ
thần chú này như thế nào. [X. Kinh Đại
trang nghiêm bảo vương Q.4; E.
Schlagintweit: Buddhism in Tibet].
ÁN QUA NHỊ ĐẾ
..
Từ dùng của ngài Cát tạng, tông Tam
luận, để bình giải thuyết Nhị đế. Như nhận
trái dưa vào trong nước, nhấc tay ra thì dưa
nổi lên, dùng để thí dụ Thế đế, ấn xuống
thì quả dưa chìm, thí dụ Chân đế “thể giả
tức không”. Tục đế hiển lộ dễ thấy, Chân
đế thì không hiển bày, chẳng phải người
thường có thể biết được, vì thế dùng “án
qua” (ấn dưa) làm thí dụ. [X. Nhị đế nghĩa
Q.hạ]. (xt. Nhị Đế).
ÁN TỰ ẤN
Ấn này là phù hiệu của Mật giáo dùng
để biểu thị sự nói pháp thức tỉnh chúng
sinh. Cũng gọi Tịnh hạnh giả cát tường ấn,
Tịnh hạnh cát tường ấn, Cát tường ấn.
Hình tướng ấn là: ngửa bàn tay trái lên và
để hơi nghiêng, co ngón trỏ, các ngón còn
lại đều duỗi thẳng ra.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 20
và Diễn áo sao quyển 14, thì khi hành
giả tịnh hạnh kết ấn này rồi, nếu muốn
nói, thì trước tiên phải xướng ra tiếng chữ
Án, vì thế gọi ấn này là Án tự ấn. Đại
nhật kinh sớ quyển 5 có chép: tay thứ
hai bên trái của thần Phạm thiên bốn mặt
bốn tay, kết ấn này. [X. Nhiếp đại nghi
quĩ Q.trung].
Án Ma Ni Bát Di Hồng
ÁN TỰ ẤN

A
144
ÁN TỰ QUÁN
Phép quán của Mật giáo dùng để quán
tưởng nghĩa chữ (oô, án). Theo kinh
Thủ hộ quốc giới quyển 9 thì chữ “Án” là
chỉ cho tất cả pháp môn, là chân thân của
đức Phật Tì lô giá na, mẹ của hết thảy đà la
ni v.v.., tất cả Như lai đều từ chữ Án này
sinh ra. Ba đời chư Phật đều nhờ nơi phép
quán này mà được Bồ đề. Đức Thích ca tu
khổ hạnh ròng rã sáu năm cũng không
thành Phật, đến khi được Hóa Phật ở giữa
hư không chỉ dạy, quán tưởng vầng trăng
trong sáng trên đầu mũi, tu quán chữ Án
trong vầng trăng, nhờ thế, lúc sao Mai mọc
mới thành Phật.
ÁN VỊ SÀNG TRƯỚNG
Nghĩa là, trong phòng liêu của chúng
tăng, giường của mỗi người đều có giăng
màn (mùng) để ngủ. Vị, còn gọi là Bị vị, tức
là trong phòng liêu của mỗi người đều có
chiếu ngồi. Sàng trướng, tức là màn muỗi
được chúng tăng dùng trong nhà Tăng.
Thiền uyển thanh qui quyển 3 Duy na (Vạn
tục 111, 446 hạ), nói: “Người quản lí nhà
Tăng, phải trông nom cửa ngõ, cửa sổ, sắp
đặt phòng xá, chuẩn bị chiếu, giường, màn
và các đồ lặt vặt thường dùng”.
ÁN VỊ TIẾP
Đối lại với “Thắng tiến tiếp”. Án, có
nghĩa là dừng lại, tức dừng lại ở giai vị cũ để
được Hậu giáo tiếp vào. Trong giáo nghĩa
Thiên thai, khi những người thuộc hai giáo
Thông, Biệt còn chờ được tiếp vào Hậu
giáo, thì vẫn chưa vào được giai vị chân
thực của Hậu giáo, mà còn dừng lại ở giai vị

Tiền giáo, như giai vị Thập hồi hướng của
Biệt giáo, giai vị Thập tín của Viên giáo. Vì
giai vị này mới chỉ biết được lí Trung đạo,
nhưng chưa diệt hết vô minh để có thể
tiến vào giai vị chứng chân. [X. Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm Q.4; Thiên thai tứ
giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt. Bị Tiếp).
ANH ĐỒNG TÂM
Là tâm thứ tám trong tám loại tâm được
nói trong phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật
quyển 1. Tám loại tâm, là tám giai vị của
thiện tâm tương tục chuyển chứng lần lượt
được thuần thục. Người chứng tâm này được
vào cõi Trời Tự tại có thể ban cho tất cả
thú vui rất mực, nếu chúng sinh kiền thành
cúng dường thì có thể thỏa mãn những điều
mong cầu; nếu nghe câu nói ấy mà qui y tin
chịu, thì ở trong dòng sinh tử trôi giạt, được
nơi nương tựa không sợ, đây là tâm tối
thượng của thế gian, gọi là anh đồng tâm
(tâm trẻ con) [X. Đại nhật kinh sớ Q.2]. (xt.
Bát Tâm).
ANH ĐỒNG VÔ ÚY TÂM
Tâm thứ ba trong mười trụ tâm. Tổ
Không hải của tông Chân ngôn Nhật bản,
dựa theo kinh Đại nhật, luận Bồ đề tâm
mà sáng lập thuyết mười trụ tâm, trong đó,
Anh đồng vô úy tâm là ngoại đạo phàm
phu, nhờ giữ giới tu thiện mà được trụ tâm
sinh Thiên. Tức chỉ tâm Thiên thừa. Vì
quả báo sinh lên các cõi Trời, tuy sáng rỡ
che cả mặt trăng mặt trời, phúc báo hơn cả
Luân vương, nhưng so với các bậc đại
Thánh, thì là yếu kém dại khờ cũng như
trẻ con, nên gọi là Anh đồng; xa lìa khổ
nạn trong ba đường, nên gọi là vô úy (không
sợ). Ngài Không hải, trong Bí tạng bảo thược
quyển thượng (Đại 77, 364 hạ), nói: “Anh

đồng vô úy tâm là tâm ngoại đạo chán cõi
người, phàm phu, thích cõi trời. (...) Thoát
được phần nhỏ của những nạn ách và trói
ÁN TỰ QUÁN

A
145
buộc, nên gọi vô úy, chưa được cái vui Niếtbàn,
nên gọi anh đồng”. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.2; luận Thập trụ tâm Q.3]. (xt. Thập
Trụ Tâm).
ANH LẠC
Phạm:Muktàhàra, hàra hoặckeyùra.
Phiên âm là cát do la, chỉ do la. Là vật trang
điểm được tết bằng hoa hoặc châu ngọc.
Có thể đội trên đầu, đeo ở cổ, ở ngực hoặc
tay, chân v.v... Thông thường, tất cả Vương
công quí nhân tại Ấn độ đều đeo và đội cả.
Lại cứ theo các kinh điển chép, thì ở Tịnh
độ hay Bắc câu lư châu, đều thấy trên cây
có các vòng anh lạc rủ xuống. Kinh Pháp
hoa phẩm Phổ môn (Đại 9, 57 trung), nói:
“Cởi chuỗi anh lạc châu báu đeo ở cổ, giá
trị trăm nghìn lạng vàng để cúng dường”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Khởi thế
Q.1 phẩm Uất-đan-việt châu; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.78].
ANH LẠC CHÚC
Chỉ loại cháo nấu với rau tập tàng tạp
nhạp. Vì rau tập tàng ngọn, cuống lằng
nhằng, giống như chuỗi anh lạc, nên gọi là
cháo anh lạc.
ANH LẠC YẾT MA
Yết ma, có nghĩa làm phép thụ giới. Chỉ
tác pháp thụ giới, được nói rõ ràng trong
phẩm Đại chúng thụ học của kinh Anh
lạc. Là tướng tông của Phạm võng giới tông,
được các nhà Nhất thừa của Thiên thai tuân
theo.
ANH NHI HÀNH
Là một trong năm hạnh tu của Bồ tát
được liệt kê trong kinh Niết bàn. Phần nhiều

do tông Thiên thai ứng dụng. Cứ theo Đại
thừa nghĩa chương quyển 12 chép, thì Anh
nhi hạnh có hai nghĩa lợi mình và lợi người.
Đứng về phương diện lợi mình mà giải
thích, thì Bồ tát làm việc mà không phân
biệt, cũng như con trẻ làm việc, cho nên
gọi là Anh nhi hạnh; còn đứng về phương
diện lợi người mà giải thích, thì đối với các
thừa người, trời, Thanh văn, Duyên giác,
Bồ tát thương xót họ cũng như thương con
trẻ, nên phát khởi tâm đại bi mà hóa độ họ,
cho nên gọi là Anh nhi hạnh.
Ngoài ra, kinh Niết bàn (bản Nam)
quyển 18, liệt kê “Anh nhi ngũ tướng” (năm
tướng của con trẻ):
1.Bất năng khởi(không dậy được), Như
lai rốt ráo không khởi các pháp tướng.
2.Bất năng trụ(không đứng được), Như
lai không chấp trước tất cả pháp.
3.Bất năng lai (không đến được), thân
Như lai không lay động.
4.Bất năng khứ(không đi được), Như
lai đã đến đại ban Niết bàn.
5.Bất năng ngữ(không nói được), Như
lai tuy vì hết thảy chúng sinh mà diễn nói
các pháp, nhưng thực ra thì không có gì để
nói cả. [X. Kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.11,
Q.20; Pháp hoa huyền nghĩa Q.4 phần dưới;
Bảo kính tam muội]. (xt. Ngũ Hành).
ANH VŨ HIẾU DƯỠNG
...........
Chỉ đức Phật khi còn ở nhân địa .....
(giai vị tu nhân) là chim anh vũ có hiếu.
Cứ theo kinh Tạp bảo tạng quyển 1 chép,
thì ngày xưa, trong núi Tuyết có một con
chim anh vũ, cha mẹ nó bị mù, không đi
kiếm ăn được. Lúc bấy giờ, có một người
nông dân nhân từ, phát nguyện đem thóc

lúc trồng được bố thí chúng sinh, chim
anh vũ hàng ngày cứ đến ruộng của người
nông dân ấy lấy thóc đem về nuôi cha
mẹ. Cha mẹ mù của chim anh vũ xưa tức
ANH VŨ HIẾU DƯỠNG

A
146
là tiền thân của vua Tịnh phạn và hoàng
hậu Magia, còn chim anh vũ tức là thân
đời trước của đức Phật. [X. Nghĩa sở lục
thiếp Q.23].
ANH VŨ KINH
........
Có một quyển. Còn gọi là Phật thuyết
Anh vũ kinh. Do ngài Cầu na bạt đà la đời
Lưu tống dịch, thu vào Đại chính tạng tập
1. Ngày xưa ở Ấn độ, trong thành Xá vệ có
người tên là Anh vũ ma lao đâu la tử, đức
Phật thường đến xin ăn nhà người ấy và vì
họ mà nói kinh này. Nội dung nói rõ về
nhân quả, như thân người có cao có thấp,
tốt xấu, trong đục, khỏe mạnh, ốm đau, đẹp
xấu, sang hèn, có tài năng không tài năng,
nghèo giàu, khôn dại v.v...
Kinh này có các bản Hán dịch khác nhau,
như:
1. Trung a hàm quyển 44 kinh Anh vũ.
2. Kinh Phân biệt thiện ác báo ứng, do
ngài Thiên tức tai dịch.
3. Kinh Đâu điều, mất tên người dịch.
4. Kinh Phật vị thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt, do ngài Pháp trí dịch.
5. Kinh Tịnh ý ưu bà tắc sở vấn, do ngài
Thí hộ dịch. [X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10;
Đại đường nội điển lục Q.4; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.7].
ANH VŨ THIỀN
........
Từ dùng trong Thiền lâm. Cũng như
nói Khẩu đầu Thiền (Thiền cửa miệng).

Hình dung Thiền chỉ được nói bàn chứ
không được hành trì một cách thực tiễn.
Tức nói những người tự mình chẳng thân
chứng, mà chỉ cóp nhặt những câu nói
của người xưa, như chim anh vũ học nói
vậy.
ANH VŨ THỈNH PHẬT
Sự tích Anh vũ tử vương ở nước Ma
kiệt đề thỉnh Phật vào rừng ngồi yên nói
pháp, sau được sinh lên cõi trời. Cứ theo
kinh Soạn tập bách duyên quyển 6 Anh vũ
tử vương thỉnh Phật duyên chép, thì trong
các đàn chim ở nước Ma kiệt đề, có Anh
vũ tử vương, thỉnh Phật vào rừng ngồi yên
nói pháp, đồng thời, suốt đêm không ngủ,
cứ bay liệng vòng quanh đức Phật, khiến
cho sư tử, hổ lang và giặc cướp không não
hại đức Phật; ngày hôm sau, đức Phật đến
thành Vương xá, Anh vũ tử vương bay phía
trước dẫn đường, đồng thời, báo cho vua
Tần bà sa la thiết trai cúng dường và ra
ngoài thành đón rước. Nhờ công đức ấy,
Anh vũ tử vương bèn mệnh chung trong
đêm hôm đó và được sinh lên cõi trời Đao
lợi. [X. Nghĩa sở lục thiếp Q.23].
ANH VŨ THUYẾT PHÁP
...........
Nghĩa là chim anh vũ tuyên thuyết Phật
pháp để hóa đạo chúng sinh, như trong
kinh Chính pháp niệm chép việc chim anh
vũ ở cung trời Dạ ma nói pháp hóa đạo các
trời. Lại kinh A di đà (Đại 12, 347 thượng),
nói: “Tại nước Cực lạc, thường có các loài
chim màu sắc kì diệu, như chim hạc trắng,
chim sẻ, anh vũ, xá lợi, ca lăng tần già, chim
cộng mệnh, các loài chim ấy (...) diễn nói
các pháp năm căn, năm lực, bảy phần bồ
đề, tám phần Thánh đạo v.v...”. [X. Nghĩa

sở lục thiếp Q.23].
ẢNH
..
Có ba nghĩa:
1. Màu tối lờ mờ do che ánh sáng mặt
trời mà có, là một trong mười hai hiển sắc.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 2 hạ), nói:
ANH VŨ KINH

A
147
“Che ánh mặt trời mà có, trong đó, các sắc
khác có thể được nhìn thấy, gọi là ảnh
(bóng)”.
2. Thí dụ các sự vật do nhân duyên sinh.
Nghĩa là bóng từ thực thể mà sinh nhưng
không có thực tính. Kinh Duy ma phẩm
Phương tiện (Đại 14, 539 trung), nói: “Thân
này như bóng, từ nghiệp duyên hiện”. Kinh
Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 273
thượng), nói: “Biết các pháp như điện, như
bóng, rốt ráo đạo Bồ tát”. Lại kinh Kim
cương bảo tất cả pháp hữu vi như chiêm
bao, như trò dối, như bọt nước, như bóng.
3. Thí dụ vật không lìa nhau. Các kinh
luận thường đem nghiệp nhân và quả báo
của khổ vui, thiện ác, nhân nào quả ấy,
không rời nhau, mà ví dụ như “bóng theo
hình”. Kinh Pháp cú quyển thượng (Đại 4,
562 thượng), nói: “Phúc lạc tự đến, như
bóng theo hình”. [X. kinh Bồ tát xử thai
Q.7].
ẢNH ĐƯỜNG
Chỉ tòa nhà, trong đó, đặt ảnh tượng
của các tổ sáng lập các tông phái hoặc của
các bậc cao tăng. Cũng gọi là Tổ đường, Tổ
điện, Đại sư đường, Khai sơn đường. Là nơi
ngày xưa người dân Trung quốc phụng thờ
di tượng của tiền nhân, sau Phật giáo mượn
hai chữ ấy để chỉ ngôi điện đường an trí di
tượng của các Tổ sư. Cứ theo Tống cao
tăng truyện quyển 25 chép, thì tại Trường
an có ảnh đường của đại sư Thiện đạo đời
Đường. Ở Nhật bản, thờ cúng tượng của
chư Phật, Bồ tát, chư thần, tổ sư, tiên đức,
gọi là ảnh cúng. Pháp hội của tông Chân

ngôn cũng gọi là ảnh cúng.
ẢNH HƯỚNG
.....
Chi sự ứng hiện của Phật, Bồ tát. Còn
gọi là Ảnh hưởng. Chư Phật Bồ tát, vì giúp
đỡ đức Phật giáo hóa mà thị hiện một cách
tự do tự tại, như bóng theo hình, như vang
đáp tiếng, để tùy cơ cứu độ chúng sinh. Ảnh,
hàm ý là từ nơi bản thể mà ứng hiện một
lúc nào đó. [X. Pháp hoa văn cú Q.2 hạ].
ẢNH HƯỚNG CHÚNG
........
Cũng gọi là Ảnh hưởng chúng. Là một
trong bốn chúng. Chư Phật Bồ tát, vì giúp
đỡ đức Như lai trong việc giáo hóa, ẩn quả
viên cực của các Ngài, mà chỉ thị hiện ở
trong chúng nghe pháp, tức điều được gọi
là Thích ca Pháp vương như hình, như tiếng,
chư Bồ tát như bóng, như vang; chẳng hạn
như các bồ tát Văn thù, Phổ hiền đều thuộc
loại này. Pháp hoa văn cú quyển 2 phần
dưới (Đại 34, 26 hạ), nói: “Chư Phật quá
khứ, Pháp thân Bồ tát, ẩn quả cao tột, giúp
đỡ Pháp vương, như các vì sao vây quanh
mặt trăng, tuy không làm gì, nhưng lợi ích
rất lớn, đây gọi là Ảnh hưởng chúng”. Pháp
hoa văn cú kí quyển 2 phần dưới (Đại 34,
190 trung), nói: “Thứ đến giải thích chúng
Ảnh hưởng, tức có nghĩa là hình và tiếng
của vị hóa chủ phải có bóng, vang giúp đỡ
thì mới phát khởi được việc cảm hóa, như
vang đáp tiếng, bóng theo hình.
ẢNH LƯỢC HỖ HIỂN
Nói tắt là Ảnh lược. Khi thuyết minh
hai sự kiện có liên quan với nhau, sự kiện
phía này lược bớt đi là do phía kia hiển bảy
ra, sự kiện phía kia lược bớt đi là do phía
này thuyết minh rõ, cứ như thế bổ sung

cho nhau mà thành phương thức thuyết
minh hoàn toàn, thế gọi là Ảnh lược hỗ
hiển. Chẳng hạn, trong kinh Duy ma phẩm
Đệ tử, có một câu: “Đoạn phiền não, nhập
Niết bàn”, sau “đoạn phiền não” là “đắc bồ
đề” được lược bớt đi (đoạn phiền não đắc
bồ đề), và trước “nhập Niết bàn” là “li sinh
ẢNH LƯỢC HỖ HIỂN

A
148
tử” được bỏ bớt đi (li sinh tử nhập Niết bàn).
Tức giữa bồ đề tương đối với phiền não,
giữa sinh tử tương đối với Niết bàn, dùng
phương thức Ảnh lược hỗ hiển để thuyết
minh. [X. luận Thành duy thức Q.6; luận
Câu xá quang kí Q.1; luận Thành duy thức
thuật kí Q.6 phần cuối].
ẢNH TƯỢNG
.....
1. Tương đối với “bản chất”. Thí dụ đặt
tên để hiển bày cái tướng phần biểu hiện ở
trong tâm (ảnh tượng của những sự vật bên
ngoài chiếu hiện trong tâm). Ghép liền với
tướng phần mà gọi là Ảnh tượng tướng
phần. (xt. Bản Chất).
2. Chỉ hình tượng của các Tổ sư được
chạm trổ, đắp nặn hoặc vẽ. Cũng gọi là
Ảnh, Chân ảnh, Tả ảnh. Cứ theo Cao tăng
Pháp hiển truyện chép, thì phía nam thành
Na kiệt, có núi Thạch thất rộng lớn, từ đó
lại đi về phía tây nam thì có ảnh của đức
Phật còn lại. Người Ấn độ phần nhiều đắp
vẽ tượng Phật và Bồ tát, chứ ít ai đắp vẽ
tượng người xuất gia. Nhưng, tại Trung quốc
và Nhật bản, phong tục đắp vẽ tượng các
Tổ sư tiên đức thì rất thịnh, nếu được tạc
hoặc vẽ lúc còn sống thì gọi là “thọ tượng”.
Ngoài ra, Thiền tông có cái gọi là “Đính
tướng”, tức là tượng bán thân.
ÁO
Chữ Tất đàm (au). Là một trong mười
hai nguyên âm của tự mẫu Tất đàm, một
trong năm mươi chữ cái. Kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 4 (Đại 3, 560
thượng), nói: “Khi xướng chữ áo, đều ra

tiếng hóa sinh”. Kinh Văn thù sư lợi vấn
phẩm Tự mẫu (Đại 14, 498 thượng), nói:
“Xướng chữ áo, ra các tiếng hóa sinh”. Vì
chữaupapàduka bắt đầu bằng chữ au, bèn
dùng nghĩa hóa sinh để giải thích nghĩa chữ
áo. Kinh Đại ban Niết bàn quyển 8 (Đại 12,
413 trung), nói: “Áo, có nghĩa là Đại thừa,
là nghĩa cứu kính trong mười bốn âm. Kinh
điển Đại thừa cũng lại như thế, trong các
kinh luận là rốt ráo nhất, bởi thế gọi là áo”.
Theo đó, chữ áo là chữ sau cùng trong mẫu
tự, là nghĩa rốt ráo, cho nên dùng nó để thí
dụ kinh điển Đại thừa là rốt ráo nhất. [X.
kinh Đại phương đẳng đại tập Q.10; kinh
Du già kim cương đính phẩm Tự mẫu; Tất
đàm tự kí]
ÁO ĐĂNG BÁCH CÁCH - OLDENBERG,
HERMANN (1854 - 1920)
..
Nhà học giả Ấn độ học và Phật giáo
học người Đức. Sinh tại Hán bảo (Hamburg),
từng theo học tại hai Đại học Kha
đinh căn (Gottingen) và Bách lâm (Berlin).
Năm 1889, ông vào Đại học Cơ nhĩ (Kiel).
Năm 1908 trở đi, giữ chức giáo thụ tại Đại
học Kha đinh căn, dạy tiếng Phạm, tiếng
Pàli và Phật học, là nhà tiên phong đương
thời nghiên cứu Lê câu-phệ đà (Phạm:
Rigveda), cùng với Đại vệ tư (Rhys Davids),
nhà chuyên nghiên cứu Thánh điển Pàli,
gọi chung là “song bích,. ” (hai viên
ngọc bích). Năm 1879, ông hiệu đính và
ấn hành tạng Luật. Năm 1883, ông lại hiệu
đính toàn bộ văn hiến của tạng Luật và
xuất bản. Về sau, lại hiệu đính và ấn hành
Trưởng lão kệ, Trưởng lão ni kệ (Pàli:
Thera, anhTheri-gàthà) và tư liệu trọng
yếu về lịch sử Phật giáo Tích lan là Đảo sử

(Pàli: Dìpavaôsa), có phụ thêm bản dịch
tiếng Anh. Ngoài ra, ông còn soạn Die
Lehre der Upanishaden und die Anfange
des Buddhismus (1915), là tác phẩm nổi
tiếng về tư tưởng sử, luận chứng nguồn gốc
tư tưởng Phật giáo từ trong Áo nghĩa thư.
Ngoài ra, họ Áo còn viết tác phẩm Buddha,
Sein Leben, Seine Lehre, Seine
Gemeinde (1881), trong đó, ông trình bày
ẢNH TƯỢNG

A
149
về sự sinh hoạt, về giáo lí và giáo đoàn của
đức Phật, rồi xác nhận Phật là nhân vật
lịch sử, thực sự tồn tại. [X. Âu mễ đích Phật
giáo; Journal of thePàliText Society, 1920].
ÁO ĐĂNG BẢO - OL’DENBURG SERGEI
FYODOROVICH (1863 - 1934)
Là nhà học giả Phật giáo người Nga. Ông
nghiên cứu kinh điển tiếng Phạm của Phật
giáo rất sớm, năm 1884, ông đã kiểm tra rồi
ấn hành Hiền kiếp thí dụ (Phạm:
Bhadrakalpàvadàna, Nhân duyên đàm
tập của Phật giáo) và nhờ đó mà người ta
biết tiếng ông. Từ năm 1897 trở đi, ông lo
việc xuất bản bộ văn khố Phật giáo
(Bibliotheca Buddhica), năm 1903, tự tay
chế tác rồi xuất bản tập Tam bách đồ tượng
(tức tập đồ tượng Lạt ma giáo do Chương
gia hô đồ khắc đồ biên tập) làm thành sách
thứ 5 của văn khố này. Từ năm 1907, ông
theo lệnh của viện Học sĩ Đế quốc, đến
khảo sát các nơi Khố xa thuộc tỉnh Tân
cương và động Thiên phật ở Đôn hoàng
thuộc tỉnh Cam túc của Trung quốc, năm
1914, ấn hành sách báo cáo của ông, nhan
đề Russkaja Turkestanskaja Ekspedicija
1909 - 1910 (Thám hiểm vùng đất Liên xô
và Thổ nhĩ kì năm 1909 - 1910). Các học
trò của ông là Hoắc nhĩ tư thản (StaèlHolstein),
Sử triệt ba tư thản (Stcherbatsky) cũng
đều nổi tiếng ở đời [X. Âu mễ đích Phật
giáo; Zeitschrift der deutschen
Morgenl@ndischenGesellschaft, 1934).
ÁO NGHĨA THƯ
Phạm: Upaniwad. Dịch âm là Ưu ba ni
sa độ. Là sách triết học của cổ Ấn độ. Sách

ghi giáo nghĩa bí truyền giữa thầy và trò,
cho nên gọi là Áo nghĩa thư. Sách viết bằng
chữ Phạm, ghi chép và tường thuật những
tư tưởng nguyên gốc của triết học Ấn độ.
Tôn giáo Ấn độ bắt đầu bằng những bài ca
tán tụng của Phệ đà, về sau sách bằng chữ
Phạm được viết ra, mục đích là thuyết minh
phép dùng các bài ca tán và các nghi thức
khác, trong đó, có một chương gọi là A lan
nhã ca (Phạm:Àraịyaka), để thuyết minh
chương này mà Áo nghĩa thư được biên
tập. Thuyết A lan nhã ca sâu kín nhỏ nhiệm,
lấy nghĩa do những người trốn đời ở trong
rừng rậm đọc tụng mà gọi là Sâm lâm thư
.(sách rừng rậm), đặc biệt trọng
phương diện hình thức và thần học, mà
Áo nghĩa thư thì trái lại, thuộc thuần chính
triết học. Áo nghĩa thư lấy việc giải thích rõ
ý nghĩa chung cực của Phệ đà làm mục đích,
kế tục tư tưởng triết học ở thời kì cuối Phệ
đà và phát huy ý kiến mới, về phương diện
này, nó còn được gọi là Phệ đàn đa (Phạm:
Vedànta). Nguyên ý có thể là bộ phận cuối
cùng của Phệ đà, sự phát triển sau này đặc
biệt được coi trọng, trở thành là nguồn gốc
của các phái triết học đời sau. Các bản
truyền đến nay có tới hơn hai trăm loại,
nhưng chủ yếu có mươi loại, gọi chung là
Cổ đại Áo nghĩa thư (Áo nghĩa thư đời xưa),
được hoàn thành khoảng từ tám trăm năm
đến sáu trăm năm trước Tây lịch. Từ đó
đến mấy thế kỉ sau, các tác phẩm vẫn tiếp
tục tăng thêm, gọi là Tân Áo nghĩa thư.
Xem thể văn,có thể chia làm ba loại: tản
văn xưa, tản văn và tản văn mới. Từ xưa
được coi là văn học Thiên khải
(Phạm:Zruti), là uyên nguyên của tư tưởng
chính thống Bà la môn Ấn độ, cũng là

sách căn cứ cốt cán của tư tưởng triết học,
tôn giáo đời sau. Các thiên trong sách
không phải do cùng một tác giả trình bày
một tư tưởng thống nhất, hoặc một hình
thức nhất định, mà trải qua bao tháng năm
lâu dài mới hoàn thành việc biên tập, bởi
thế, những tư tưởng mới cũ lẫn lộn, vả
lại, thiếu hẳn tính thống nhất và chủ thể
trung tâm. Những người thực sự biên soạn
ÁO NGHĨA THƯ

A
150
sách này, chắc chắn là những người Bà la
môn qua nhiều thế hệ. Ngoài ra, cũng có
thể nói, sự xuất hiện của Áo nghĩa thư
tượng trưng cho sự phản động lại chủ
nghĩa tế tự vạn năng của Phệ đà, đồng
thời, cũng tạo thành thời cơ thích hợp cho
Phật giáo hưng khởi.
Tư tưởng cốt tủy trong toàn bộ sách Áo
nghĩa thư cho rằng, bản thể của đại vũ trụ
“Phạm” và bản thể cá nhân “Ngã” là nhất
thể, là nguyên lí căn bản của vũ trụ vạn
hữu, đây tức là tư tưởng “Phạm Ngã đồng
nhất, ”, cũng là triết học Nhất
nguyên của quan niệm luận. Thuận theo
nguyên lí căn bản này, sự phát sinh của
muôn sự muôn vật tất phải có một trật tự
nhất định. Sự sống của con người là do
“nghiệp” mà đi lại trong đường luân hồi,
đem hành vi của con người, lấy yêu cầu
đạo đức quả báo thiện ác làm nền tảng, mà
triển khai tư tưởng luân hồi tái sinh. Nếu
bằng Thiền định và khổ hạnh mà nhận
thức được chân lí “Phạm Ngã đồng nhất”,
thì có thể giải thoát sự trói buộc của sinh tử
luân hồi mà đạt đến thế giới Phạm (Phạm:
Brahma-loka) đó là mục đích cao nhất
của con người.
Tư tưởng quan
niệm luận này
nhằm giải thích
tất cả hiện tượng
giới đều hư dối,
duy chỉ có Phạm
là thực tại độc
nhất, đồng thời,

lấy Phạm, Ngã
đại biểu hai
phương diện
Tâm, Vật mà
sinh thành muôn vật trong vũ trụ. Từ trong
tư tưởng này của triết học Ấn độ cổ đại,
dần dần đã sản sinh ra các hệ phái Hữu
thần luận. Qua thời kì sau của Áo nghĩa
thư, tư tưởng triết học ấy lại còn triển khai
phức tạp hơn nữa, do đó, các phái triết học
Ấn độ càng sản sinh thêm nhiều chi phái
nữa. Sách này có rất nhiều bản dịch, xưa
nhất là bản dịch tiếng Ba tư, về sau, lần
lượt có các bản dịch Lạp đinh (Latin), Đức,
Anh, Trung, Nhật v.v... [X. Deussen:
Allgemeine Gestchichte der Philosophie; H.
Oldenberg: Die Lehre der Upanishaden und
die Anf@nge des Buddhismus].
ÁO NHÃ TÂN ĐÔ CẤU TU - SRI AUROBINDO
GHOSE (1872 - 1950)
Còn dịch là Áo la tân đa cao sĩ. Nhà
triết học Ấn độ, nhà thơ, nhà cải cách Ấn
độ giáo. Ông sinh trong gia đình Bà la môn
ở Mạnh gia lạp (Bengal). Bảy tuổi sang Anh
du học, năm 1893 tất nghiệp tại Đại học
Kiến kiều (Cambridge) rồi trở về nước. Đầu
thế kỉ XX, ông tham gia cuộc vận động dân
tộc Ấn độ, giữ việc biên tập báo “Kính lễ
Tổ quốc”, là một lãnh tụ trong phái cấp
tiến thuộc đảng Quốc đại. Năm 1910, ông
mở thư viện Áo nhã tân đô, sau lập phái
hệ triết học Chỉnh thể bất nhị luận (Pùrịa
advaita), cho rằng vũ trụ là do hiện tượng
giới (thế giới hiện thực) và siêu việt giới (thế
giới bản thể) tổ chức thành, hiện tượng giới
bao gồm sự tồn tại của vật chất, sinh mệnh
và tâm; còn siêu việt giới là sự tồn tại của
tinh thần siêu việt tâm. Thế giới siêu việt là

do thế giới hiện tượng diễn hóa ra, từ vật
chất tiến hóa đến sinh mệnh, lại tiến nữa
mà tiến hóa đến tâm, đến siêu tâm. Cả cuộc
đời ông dồn hết sức lực vào việc điều hòa
giữa khoa học và tôn giáo, giữa chủ nghĩa
duy vật và duy tâm, giữa văn hóa tư tưởng
đông và tây v.v..., cố sức đem cuộc vận động
chính trị ở Ấn độ xây dựng trên nền tảng
tôn giáo, lấy lí tưởng Ấn độ giáo làm lí tưởng
cho cuộc vận động giải phóng dân tộc. Trước
tác hơn trăm loại, trọng yếu thì có: Thần
Áo nghĩa thư viết
trên lá bối
ÁO NHÃ TÂN ĐÔ CẤU TU

A
151
thánh sinh hoạt (The Life Divine), Du già
chi tông hợp, Ấn độ văn hóa chi cơ sở, Tối
hậu chi thi thiên v.v...
ÁO NHĨ CAO ĐẶC - HENRY STELL OLCOTT
(1832 - 1907)
Ông sinh tại Tân trạch tây châu quất
thành (Orange, New Jersey), nước Mĩ, khi
còn theo học tại Đại học Kha luân tỉ á (Colombia)
đã tin theo Phật giáo. Năm 1875,
ông thành lập học hội Linh trí, khuyên
người cải tín theo Phật giáo. Sau khi xuất
ngũ, ông lại vào Đại học học luật, rồi cùng
với vợ là Ba lạp ngõa tư-cơ (H.P. Blavatsky),
quốc tịch Nga, sang Ấn độ tham học, sáng
lập Chi hội của học hội Linh trí tại Ấn độ,
đề xướng việc nghiên cứu các tôn giáo, so
sánh và lựa chọn những điều hay nhất để
tin theo. Năm 1880, cả hai vợ chồng đến
Tích lan, thấy sự suy đồi của Phật giáo Tích
lan và bị Cơ đốc giáo bách hại, ông mới
thành lập Phật giáo Linh trí học hội (Buddhist
Theosophical Society) để xúc tiến tinh
thần hòa bình hữu nghị giữa các tôn giáo
trên thế giới, bênh vực những tôn giáo bị
áp bách, rồi liên hợp các vị lãnh đạo bốn
chúng tại địa phương, khuyến hóa thành
lập được hơn bốn trăm trường học Phật
giáo. Như học viện A nan đà (Ananda College),
học viện Pháp vương (Dharmaraja
College), học viện Ma hi đà (Mahinda College)
v.v... đều được thành lập vào thời gian
này, đồng thời, dùng phương pháp giáo dục
cận đại để dạy Phật pháp và khoa học, lôi
cuốn nhiều học giả Tây phương đến Tích
lan, đặt kế hoạch phát triển nền giáo dục

quốc gia và giáo dục Phật giáo Tích lan.
Ngoài ra, ông còn khuyến hóa ấn hành tạp
chí “Phật giáo đồ” (The Buddhist) bằng tiếng
Anh. Lá cờ Phật giáo thế giới hiện nay cũng
chính do ông thiết kế. Ông so sánh Phật
pháp với giáo nghĩa của các tôn giáo khác,
và nhận rằng Phật giáo có những đặc điểm
không trái với khoa học, đồng thời, cũng
có nhiều chỗ mà khoa học chưa bì kịp.
ÁO TÌ CA
Phạm: Aupayika. Có các nghĩa: cho
phép, bằng lòng, nên, phải, tốt. Tức là tiếng
dùng để xin thầy cho phép khi tác pháp
thụ giới hoặc trình bày một việc gì (bạch
sự). Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ bách
nhất yết ma quyển 1 (Đại 24, 456 thượng),
nói: “Trước tiên dạy người cầu xuất gia lễ
kính xong rồi, quì chăp tay trước mặt thầy,
nói như sau: ‘A già lợi da thương chứng
cho, con tên là..., bắt đầu từ hôm nay cho
đến trọn đời, xin qui y đức Phật lưỡng túc
tôn, xin qui y Pháp li dục tôn, xin qui y
Tăng chúng trung tôn’. Nói như thế ba lần,
thầy bảo: ‘Áo tì ca’. Trò nói: ‘Sa độ’”. Như
vậy, tiếng Áo tì ca và Sa độ (Phạm:Sàdhu,
lành thay!), là những tiếng “được”, “vâng”
bắt buộc phải dùng trong tác pháp trì giới,
nếu không sẽ mắc tội vượt pháp. [X. Hữu
bộ tì nại da Q.31; Tuệ lâm âm nghĩa Q.61].
ÁO VIÊN
Tiếng dùng trong kiến trúc Phật giáo
Nhật bản. Tại Nhật bản, các nơi đền Thần,
chùa Phật, ngoài những điện chính, nhà
chính ra, còn có nhà thờ vị Tổ khai sơn
(người sáng lập chùa, đền) gọi là Áo viện,
phần nhiều được dựng ở những nơi sâu
kín và hang núi.
ÁP DU LUÂN TỘI

...
Tội dùng bánh xe ép dầu. Người buôn
bán dầu dùng bánh xe ép hạt vừng (mè) để
lấy dầu, giết hại các vi sinh vật ở vừng, tội
rất nặng. Theo kinh Thập luân quyển 4,
người làm nghề ép dầu, hàng ngày ép dầu,
ÁP DU LUÂN TỘI

A
152
giết vô số vi sinh vật ở trong những hạt
vừng, nếu cứ tiếp tục năm này qua năm
khác, thì tội cũng không thể tính được, hệt
như những hạt vừng không thể đếm được.
Trong kinh so sánh tội của người làm nghề
ép dầu với tội của những người bán dâm,
bán rượu, đồ tể v.v... để cho biết nặng nhẹ.
ÁP LƯƠNG VI TIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
Yếm lương vi tiện. Nghĩa là cưỡng bức người
dân lương thiện trở thành dân ti tiện, hoặc
mua hay cướp con cái của dân bình thường
làm tôi tớ. Thiền lâm dùng từ ngữ này
chuyển ý để chỉ việc cưỡng ép người tốt
lành trở thành người xấu xa, cũng ví như
ông thầy đã chẳng làm cho chân tính vốn
có của người học phát sinh tác dụng, mà lại
khiến cho họ tu hành hạnh tạp nhạp của
phàm phu.
Vô môn quan tắc 6 (Đại 48, 193 hạ), nói:
“Cù đàm mặt vàng, coi bên cạnh như không
có ai, cưỡng ép người lương thiện thành người
xấu xa (áp lương vi tiện); treo đầu dê, bán
thịt chó, hãy nói xem còn có bao nhiêu việc
lạ khác nữa.” [X. Động sơn lục].
ÁP SA DU
........
Ép cát lấy dầu. Nghĩa là dùng sức ép cát,
nhưng cát không thể ra dầu, ví cho việc
không bao giờ có. Kinh Niết bàn (bản Bắc)
quyển 25 (Đại 12, 515 trung), nói: “Tâm
cũng như thế, vốn không có tướng tham,
tuy tạo các duyên, nhưng tham không do
đâu phát sinh (...) Ví như ép cát không thể
được dầu. Tâm cũng như thế, dù có ép tâm,

cũng không thể được tham”.
ÁP TANG
Trong Thiền lâm, người đi ở cuối hàng
người dự lễ tống táng, để giữ cho đám tang
khỏi lộn xộn, mất trật tự, gọi là Áp tang.
Thông thường là Đô tự (Duy-na, người trông
nom tổng quát các việc trong chùa) đảm
nhiệm việc này. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 Thiên hóa điều (Đại 48, 1128
hạ), nói: “Vị trưởng ban lễ tang điều khiển
mọi người, đi theo hàng tư, chia nhau tung
bông tuyết liễu hai bên, đi song song và
bước thật đều, không được kề vai nói
chuyện, đều tỏ lòng thương cảm. Áp tang,
tang tư (người lo việc tang), duy na, tri khách
(người coi việc tiếp khách) và thị giả của
Thánh tăng thì phân phối vật bố thí cho
chư tăng sau khi đám tang hoàn tất.
ÁP TỌA VĂN
Vào thời đại Đường, Tống, phương thức
thông tục được dùng khi nói pháp cho mọi
người, trước khi tuyên giảng kinh Phật, thì
đọc vài câu văn vần bảy chữ, gọi là Áp tọa
văn. Hai chữ “áp tọa” có ý là trấn áp bốn
tòa, cho nên văn áp tọa có cái công dụng
đưa vào đề chính và thu nhiếp tâm thần.
Như đoạn cuối của văn áp tọa kinh Duy
ma (Đại 85, 1297 trung), nói: “Chẳng như
nghe kinh cầu giải thoát, học Phật tu hành
được hay chăng? người được cung kính và
chắp tay, danh mục kinh đề sẽ xướng ra”.
Câu cuối trong áp tọa văn nào cũng có ba
chữ “xướng tương lai” (sẽ xướng ra). Loại
áp tọa văn được thu vào Đại chính tạng tập
85, bao quát Duy ma kinh áp tọa văn, Ôn
thất kinh giảng xướng áp tọa văn v.v...
ÁT BỘ ĐÀM
Phạm: Arbuda, Pàli: Abbuda. Cũng

gọi A bộ đàm, A phù đà, Át phù đà. Hán
dịch: pháo, thũng vật.
I. Át bộ dàm. Là một trong năm giai
đoạn ở trong bào thai. Sau khi đầu thai,
ÁP LƯƠNG VI TIÊN

A
153
đến tuần lễ thứ hai, dáng thai nhi đông lại
như cái nốt phỏng trên da cho nên gọi là
pháo hoặc là thủy bào (bọt nước). [X. kinh
Tạp a hàm Q.49; kinh Tăng nhất a hàm
Q.30; kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.38;
Hữu bộ tì nại da tạp sư Q.11; luận Câu xá
Q.9; Huyền ứng âm nghĩa Q.22; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.17; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.14, Q.26].
II. Át bộ đàm. Là một trong tám địa
ngục lạnh. Vì chúng sinh rơi vào địa ngục
này thân hình phỏng phồng lên giống như
bọt nước, nên mới có tên là Át bộ đàm.
Nếu người bị đọa vào địa ngục lạnh này thì
thân hình co giúm lại, những mụt phổng
lên, gió độc thổi đến làm cho da nứt lông
rụng, gân thịt rã rời, xương vỡ tủy chảy ra.
Chịu nỗi khổ ấy xong, xương lại lành trở
lại và lại chịu khổ như trước, không một
chút ngừng nghỉ. Những chúng sinh gây
các tội như sau: Khinh rẻ chư Phật hoặc
những đệ tử Phật không giữ giới; hoặc làm
rồng dữ nổi giận căm phẫn, làm mưa đá to
lạnh buốt hại người, hoặc trộm cướp củi
lửa của người đang bị lạnh cóng v.v..sau
khi chết sẽ rơi vào địa ngục này để chịu
khổ báo. [X. kinh Đại lâu thán Q.2; kinh
Khởi thế nhân bản Q.4; luận Câu xá Q.11;
luận Đại trí độ Q.16; Phiên phạm ngữ Q.8;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7; Vãng sinh
yếu tập Q.thượng]. (xt. Bát Hàn Địa Ngục).
ÁT GIÀ
Phạm:Argha, Pàli: Aggha. Cũng gọi A
già, Át ca, Át la già. Dịch ý: công đức, nước
công đức, nước. Còn gọi nước át già, nước

thơm át già, nước hoa thơm. Chỉ cho nước
công đức, nước thơm đặt cúng trước đức Phật,
hoặc cái bình đựng nước công đức. Đại nhật
kinh sớ quyển 10 nói rằng nước át già tức là
nước hoa thơm. Đại nhật kinh cúng dường
thứ đệ pháp sớ chép: dâng cúng nước thơm
át già sẽ chứng được bình đẳng tính trí, ở
vào ngôi vua Pháp của ba cõi.
Tiếng phạmargha là từ gốc tiếngarh
(có giá trị) mà ra, ý nói là vật có giá trị, về
sau chuyển sang ý là vật dâng cúng thần
linh hoặc người cao quí, rồi lại mở rộng ra
với ý là nước cúng dường. Lại theo Tuệ
lâm nghĩa quyển 10 thì át già là đồ đựng
nước thơm. Hi lân âm nghĩa quyển 5 thì
bảo át già là gọi chung những cái chén đựng
nước thơm. Chú thích trong Phật tổ thống
kỉ quyển 43 thì cho rằng phàm là đồ cúng
dường đều gọi là át già, hoặc còn chỉ đồ
đựng nước tắm. Những nghĩa ghi trên đây
cho Át già là đồ cúng dường đều là kết quả
của sự chuyển dịch sai lầm.
Ngoài ra, kinh Nhiếp chân thực quyển
hạ dịch chữargha là tròn đầy, không nhơ
đục, hoặc xa hơn nữa là đạo bồ đề.
Từ xưa, ở Ấn độ, khi có yến tiệc, trước
hết phải chuẩn bị nước cho khách rửa ráy.
Tập tục này đặc biệt được Mật giáo dùng
làm một trong sáu thứ cúng dường. Kinh
Đại nhật phẩm Cụ duyên nói, át già, hương
hoa, tràng hoa, hương đốt, thức ăn, đèn
sáng, là sáu thứ cúng dường. Kim cương
đính kinh nhất tự đính luân vương du già
nhất thiết thời xứ niệm tụng thành Phật
nghi quĩ đem phối sáu thứ cúng dường với
sáu đường: át già được phối với đường súc
sinh, hoặc đem át già phối với bố thí ba la
mật trong sáu ba la mật.

Theo phép tu của Mật giáo, át già cúng
dường phải được thực hiện hai lần:
1.Tiền cúng dường: trước khi tu quán
“Nhập ngã ngã nhập” (Người vào Ta Ta
vào Người) hoặc trước chính niệm tụng,
cúng dường át già ở bên phải hỏa xá (nhà
lửa: một thứ lò hương).
2.Hậu cúng dường: sau khi gia trì ở
nơi bản tôn hoặc tán niệm tụng, cúng dường
át già ở bên trái hỏa xá.
Lần cúng dường trước là lần cúng dường
ÁT GIÀ

A
154
nước cho bản tôn từ bản địa mới đến, cũng
như đem nước cho khách rửa chân mới từ
phương xa đến. Lần cúng dường sau cũng
giống như đưa nước cho khách súc miệng
sau bữa yến tiệc đã xong.
Về đồ vật át già có nhiều chủng loại,
như:
1.Thùng át già: đồ chứa hình cái thùng
từ đó múc lấy át già, về chất liệu và hình
dáng cũng như kích thước của thùng đều
không nhất định, thường thì nó được làm
bằng gỗ hoặc kim khí, đường kính khoảng
từ 15 đến 30 phân tây. Khi truyền phép
Quán đính, Kim cương giới và Thai tạng
giới mỗi giới dùng một thùng riêng.
2.Giếng át già: giếng chuyên chứa át
già dùng để cúng dường. Thùng át già đựng
át già múc từ giếng át già lên. Át già lúc nào
cũng phải được giữ cho trong sạch, không
được dùng nước tạp khác, cho nên các chùa
viện lớn phần nhiều đào giếng át già riêng.
3.Đồ đựng át già: chiếc bát nhỏ, một
trong sáu thứ đồ đựng. Vốn chỉ cái bát đựng
át già cúng dường Phật, sau được mở rộng
mà gọi chung các đồ đựng cúng dường.
Trong Mật giáo, khi tu pháp, chiếc bát này
được đặt ở giữa đàn, ở hai bên hỏa xá mỗi
bên để ba cái. Nguyên gốc
là một bộ bốn cái, nhưng
sau biến thành một bộ sáu
cái.
4.Gác át già: là giá để
thùng và các đồ đựng át
già khác, cũng dùng để để
hoa. Gác át già thường

được làm ở bên cạnh
giếng át già, nóc gác hơi
dốc để dễ thoát nước khi trời mưa.
5.Chén át già: đồ đựng nước cúng
dường Phật hình cái chén. Có thứ bằng
kim khí, có thứ bằng gốm. Nước lấy từ thùng
át già để cúng dường không được rót ngay
vào đồ đựng át già, mà phải rót vào chén át
già trước, sau đó mới lại ruôn sang đồ át già.
Để tiện cho việc thay đổi át già trong khi tu
pháp, được rót nước vào chén át già trước
và để ở gần chỗ hành giả ngồi. [X. kinh Đại
nhật Q.3 phẩm Thế gian thành tựu, Q.7
phẩm Chân ngôn sự nghiệp; kinh Tô tất
địa yết la Q.hạ phẩm Phụng thỉnh; Thành
tựu diệu pháp liên hoa kinh vương du già
quán trí nghi quĩ; Đại nhật kinh sớ Q.8;
Phật tổ thống kỉ Q.43; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.7; Hiển mật uy nghi tiện lãm
tục biên Q.hạ]. (xt. Át Già Khí).
ÁT GIÀ HOA
Chỉ cho hoa cúng Phật đựng trong át
già, thường dùng hoa tươi hoặc lá thơm tùy
theo mùa. Thành tựu diệu pháp liên hoa
kinh Vương du già quán trí nghi quĩ (Đại
19, 596 thượng), nói: “Tại hai bên ở bốn
cửa đàn đều đặt hai đồ đựng át già chứa đầy
nước thơm, bên trong thả hoa uất kim và
các thứ hoa khác nổi lên, rất thơm ngát và
tinh khiết”.
ÁT GIÀ KHÍ
Vốn chỉ cái đồ đựng át già, sau chuyển
sang chỉ chung các đồ dùng cúng Phật. Cũng
gọi Át ca khí. Phật tổ thống kỉ quyển 43
(Đại 49, 398 trung), nói: “A già (át già), đây
dịch là khí (đồ dùng); phàm đồ dùng cúng
dường đều gọi là a già”.
Đối với Mật giáo, át già là một trong

sáu thứ đồ dùng, tức đồ đựng át già là một
trong sáu thứ cúng dường. Đồ cúng dường
này do chén át già và đài át già hợp thành.
Chén át già giống hình cái bát, còn đài át
già là cái đế để đặt chén lên trên. Trong
chén chứa đầy át già, hoa tươi và cỏ thơm,
khiến cho nước trong chén rất thơm tho
tinh khiết.
Cứ theo kinh Tô tất địa yết la quyển hạ
Thùng Át Già
ÁT GIÀ HOA

A
155
phẩm Phụng thỉnh chép, đồ át già tùy theo
phép tu mà có chất liệu khác nhau: hoặc
làm bằng vàng, bạc, đồng, đá, gỗ v.v..hay
làm bằng lá sen. Ngày nay, Mật tông phần
nhiều dùng
đồng hoặc
vàng để chế
tạo. [X. kinh
Nhuy hi da
Q.trung phẩm
Ma ha mạn đồ
la; kinh Thập
nhất diện Quán tự tại bồ tát tâm mật ngôn
niệm tụng nghi quĩ; Thành tựu diệu pháp
liên hoa kinh vương du già quán trí nghi
quĩ].
ÁT GIÀ QUÁN ĐÍNH
Một trong những nghi thức tác pháp
của Mật giáo. Tức là lấy nước thơm át già
rưới lên đỉnh đầu của người tu hành đạo
Phật để chứng minh công đức của người
ấy. Đồng nghĩa với các nhóm từ “Cam lộ
quán đính”, “Hương thủy quán đính”. [X.
Kim cương đính nghĩa quyết Q.thượng].
ÁT GIÀ THỦY GIA TRÌ
Nước át già dùng để gia trì. Một trong
những phép tu của Mật giáo. Tức là phép
múc nước hoa trong giếng át già vào lúc giờ
Dần (ba giờ đến năm giờ sáng) của ngày Tam
ma da giới để làm nước át già. Cũng gọi là Át
già cấp tác pháp (phép múc nước át già). Sở
dĩ múc lấy nước lúc giờ Dần là vì vào giờ này
nước trong giếng chưa sinh vi trùng, nước
rất trong sạch. Khi truyền pháp Quán đính
phải dùng nước át già lấy vào giờ này.

ÁT NỄ LA THẦN
......
Át nễ la, Phạm:Anila. Một trong 12 vị
thần tướng Dược sư, một trong mười sáu vị
thiện thần thủ hộ Bát nhã. Cũng gọi An
nễ la thần, A nễ rô thần. Hán dịch: Chấp
phong thần (thần cầm gió), Truyền tống
thần (thần truyền đưa).
Cứ theo Dược sư lưu li quang vương
thất Phật bản nguyện công đức kinh niệm
tụng nghi quĩ cúng dường pháp (Đại 19, 47
trung), nói: “Đại tướng Dược xoa Át nễ la,
thân ngài mầu đỏ, tay cầm xoa báu, cầm
đầu bảy ức chúng Dược xoa, thề nguyền
giữ gìn giáo pháp của Như lai”.
Về hình tượng của vị thần này, sách
Tịnh lưu li Tịnh độ
phiêu nói: thân ngài
phát ra lửa đỏ, cỡi
trên mình rắn, tay
phải cầm búa Chiến
đồ, tay trái nắm lại,
ngón trỏ duổi thẳng.
Còn Tu Dược sư
nghi quĩ bố đàn
pháp thì nói: thân
ngài mầu đỏ, tay
cầm cây xoa ba chĩa.
[X. kinh Quán đính
Q.12; kinh Dược sư
lưu li Quang Như lai
bản nguyện công
đức; Phật tượng đồ vậng Q.4]. (xt. Dược Sư
Thập Nhị Thần Tướng).
ÁT THẤP PHƯỢC YẾT NOA SƠN
Át thấp phược yết noa, Phạm:
Azvakarịa, Pàli:Assakaịịa. Một trong
chín núi, một trong bảy núi vàng. Cũng gọi

A sa can na sơn, A ba ni sơn. Hán dịch:
Mã nhĩ sơn (núi tai ngựa), vì ngọn núi này
giống như tai ngựa nên đặt tên như thế.
Kinh Khởi thế quyển 10 gọi là Mã phiến
đầu sơn; kinh Trường a hàm quyển 18 thì
gọi là Mã thực sơn. Cũng có chỗ dịch là
Át Già Khí
Thần Át Nễ La
ÁT THẤP PHƯỢC YẾT NOA SƠN

A
156
Mã bán đầu sơn (núi nửa đầu ngựa). Núi
này bao quanh núi Tô đạt lê xá na, cao
2.500 do tuần. [X. Huyền ứng âm nghĩa
Q.24]. (xt. Thất Kim Sơn, Cửu Sơn Bát Hải).
ĂNG CO NGHÊ THUẬT
Ăng co, còn gọi là Ngô ca. Nằm ở miền
bắc nước Cao miên, cách thị trấn Tiên lạp
(Siemreap) năm cây số về mạn bắc, là đô
thành của Vương triều Ăng co từ năm 802
đến năm 1432 Tây lịch, xây cất đã trải mấy
trăm năm, gồm hơn sáu trăm tòa kiến trúc,
toàn bằng đá vĩ đại và những hình chạm
nổi trên đá rất là tinh xảo, đời sau đặc biệt
gọi là “nghệ thuật Ăng co”. Thế kỉ XV, người
Thái công hãm Ăng co, thả cửa cướp bóc
phá phách, Vương triều bèn dời đô về Bách
nang bôn (Phnom-penh) ở phía nam, Ăng
co bị bỏ hoang và những kiến trúc to lớn
tráng lệ dần dần đã bị rừng rậm nhiệt đới
xâm lấn. Đến thế kỉ XIX, nhờ bản dịch của
cuốn sách “Chân lạp phong thổ kí” được
công bố, và nhờ sự tìm tòi khảo sát của hai
nhà học giả người Pháp là Hanh lợi mạc
hợp (Henri Mouhot) và Bá hi hòa (Pelliot)
cổ tích Ăng co mới tái hiện ở đời.
Quần thể kiến trúc Ăng co gồm hơn
sáu trăm tòa, trừ bộ phận đã thành những
cái gò hoang phế ra, còn phần lớn đều được
bảo tồn hoàn hảo, tiêu biểu là các tòa La lô
áo tư (Roluos), cung điện Ba khẳng
(Bakheng), đền thần Ban đài tư lợi (Banteay
Seri), Phi mễ a nạp tạp (Phimeanakas, hàm
ý là cung điện trong hư không), đền Ba
phổ ngang (Baphuon), chùa Ăng co
(Angkor Wat hoặc Angkor-Vat), thành

Ăng co (Angkor Thom), chùa Ba nhung
(Bayon), chùa Tháp phổ long (Ta Prohm),
chùa Phổ lạp khảm (Prah Khan), chùa Na
già ban (Neak Pean, còn gọi là chùa Phan
Long), trong đó, thành Ăng co và chùa Ăng
co là những kiến trúc tráng lệ và tinh xảo
nhất, khiến người xem phải ngây ngất,
choáng ngợp.
Chùa Ăngco, còn gọi là TiểuĂngco,
thông thường người ta quen gọi là Hang
Ăngco (hang Ngô ca), là kiến trúc lớn
nhất trong quần thể Ăngco, nằm về mặt
nam thành Ăngco, được xây cất vào thời
vua Tôlợigiabạtma đệ nhị (Suryavarman
II, 1113 - 1150), bốn chung quanh có hào
nước bao bọc, dài năm cây số sáu. Toàn
bộ kiến trúc đều là những khối đá chồng
xếp lên nhau mà thành. Chính giữa là một
tòa đài cao ba tầng, diện tích nền đài rộng
hơn bốn vạn mét vuông, trên nhà có năm
tòa tháp nhọn nối liền thành một tổ, làm
thành bốn hình vuông, tòa cao nhất là
sáu mươi lăm mét, thềm đài ba tầng đều
xếp đá và có hành lang đi xung quanh,
trên vách hành lang đầy các bức chạm
nổi, mỗi lối hành lang dài hơn hai trăm
mét. Cửa tây là cửa chính, trước cửa có
cầu đá lớn, hai bên chạm rồng chín đầu
bằng đá làm lan can. Phía ngoài nền chùa
có hai lớp tường đá bao bọc, cửa lầu phối
trí tráng lệ. Qui mô toàn ngôi chùa cấu
tạo rất là to lớn, tỉ lệ cân xứng, tỉ mỉ trang
nghiêm, chùa tháp, nóc nhà, hành lang,
cửa sổ, tường vách, cột điện, thềm đá, bất
luận chỗ nào, đều được chạm trổ một cách
khéo léo, trang sức đẹp đẽ, Nóc Hành Lang của Chùa Ăng Co đã đạt
đến cực
ĂNG CO NGHÊ THUẬT

A
157
điểm của nghệ thuật kiến trúc. Chủ đề
chạm trổ thì có hai Sử thi lớn của Ấn độ
là Mahabàlađa và Lamadana, tranh vẽ
địa ngục biến tướng, tranh vẽ Tì thấpnô
và ác ma hoặc Thiên thần giao chiến, cùng
với các đề tài sinh hoạt của nhà vua và
nhân dân thời bấy giờ, nhân vật rất sinh
động, hình tượng cực chân thật, trên dưới
phối trí đẹp đẽ tuyệt vời. Chùa này nguyên
là điện thờ thần Tìthấpnô, sau trở thành
lăng tẩm của vua Tôlợidabạtma đệ nhị.
Năm 1970, Cộng sản Cao miên chiếm cứ,
chùa Ăngco bèn bị lửa chiến tranh phá
hoại.
Thành Ăng co, còn gọi là Đại Ăng co,
do vua Xà da bạt ma đời thứ 7 (Jayavarman
VII, 1181 - 1219) xây dựng để kỉ niệm chiến
thắng nước Chiêm thành, bốn chung
quanh dài đến mười hai cây số, tường vây
bằng đá đỏ, cao bảy mét, hào ngoài rộng
một trăm mét, trên hào có cây cầu đá to
lớn, hai bên đều chạm một con rắn chín
đầu cực lớn, mỗi con rắn có năm mươi tư
người bằng đá to khỏe nắm bắt kéo lại, trông
cực kì đẹp mắt. Có năm tòa cửa thành, cửa
cao hai mươi mét, ở trên cửa có ba tòa tháp
đều bằng đá, bốn mặt tháp đều chạm trổ
hình tượng bồ tát Quán thế âm với vẻ mặt
hiền từ. Hai bên cửa thành, đặt một tổ ba
con voi bằng đá to cao, chính giữa thành
tức là chùa Ba nhung được tạo thành bởi
năm mươi tòa tháp đá. (xt. Ngô Ca, Phù
Nam Quốc).
ÂM CHẤT LỤC
...

Có một quyển. Viên liễu phàm (thế kỉ
XVI) đời Minh soạn. Còn gọi là Liễu phàm
Tứ huấn. Là tác phẩm đại biểu nói về đạo
đức dân gian ở Trung quốc. Có lần, Viên
liễu phàm đến hỏi đạo nơi Thiền sư Vân
cốc, nhờ đó, liễu ngộ thuyết “lập mệnh”,
biết rõ chân lí của hành vi thiện ác và nhân
quả báo ứng mà soạn ra sách này, cho rằng
âm chất là sự chi phối của trời đối với loài
người, nhưng dựa vào hành vi thiện ác của
con người có thể quyết định được họa phúc.
Nội dung, trước hết, bàn về lí “khiêm hư
lợi trung”, kế đó, trình bày những trường
hợp “tích thiện dư khánh”, đồng thời, liệt
kê mười sáu đức mục lớn của việc làm điều
thiện. Ở cuối quyển chép “biết lỗi hay sửa
đổi, là điều thiện lớn”, và nêu lên ba cách
sửa đổi lỗi lầm. Tư tưởng trong sách này
chịu ảnh hưởng nhiều của thuyết “tăng thọ
ích toán” hình thành vào thời đại Nam Bắc
triều, và là tư tưởng Nho, Đạo, Phật ba giáo
nhất thể dung hợp. Quan niệm Phật giáo
về nhân quả báo ứng thấy rải rắc khắp cuốn
sách, đã thành chuẩn tắc của hành vi đạo
đức trong dân chúng.
ÂM DƯƠNG ĐẠO
........
Phương thuật Nhật bản. Cái học vấn
và phương thuật lấy thuyết âm dương ngũ
hành của Trung quốc làm nền tảng mà
nghiên cứu thiên văn, lịch số, bói toán, địa
lí v.v... mục đích là tránh họa cầu phúc, do
các tăng lữ Triều tiên truyền vào Nhật bản
ở đầu thế kỉ thứ X. Nơi làm việc, gọi là Âm
dương liêu, người làm phương thuật, gọi là
Âm dương sư, người thông suốt hết các
Tương Quán Thế Âm Bằng Đá ở Ăng Co
ÂM DƯƠNG ĐẠO

A
158
thuật, gọi là Âm dương gia. Còn có các
chuyên gia, như âm dương bác sĩ, lịch số
bác sĩ, thiên văn bác sĩ, lậu khắc (thời khắc
tính theo đồng hồ nước) bác sĩ v.v... Đạo
âm dương là tính xem sự vận hành tương
đương của mặt trời, mặt trăng, mười can,
mười hai chi, để suy xét lẽ tương sinh tương
khắc, mà biện rõ lành dữ họa phúc của tất
cả sự vật, vì thế, trên mọi mặt, năm tháng,
ngày giờ, phương hướng, một mình, một
việc đều đặt ra nhiều sự kiêng cữ rất là phức
tạp, cho đến các loại hành động trong nhân
gian, đều có định chế cả. Về mặt hành sự
của đạo âm dương, Phật giáo cũng thu dụng
một vài điểm nào đó.
ÂM HƯỞNG NHẪN
Phạm: Ghowànugama - dharma -
kwànti. Là một trong ba phép nhẫn. Còn
gọi là Tùy thuận âm hưởng nhẫn, Tùy thuận
âm thanh nhẫn. Có ba nghĩa:
1. Nghĩa là thuận theo tiếng nói pháp
của Phật Bồ tát mà biết được đạo lí các pháp,
an trú nơi pháp.
2. Nghĩa là những người vãng sinh sang
thế giới Cực lạc, nghe âm thanh của rừng
cây bảy báu mà tỏ ngộ cái lí không mà như
có, chẳng phải có mà có. Ngài Tuệ viễn,
trong Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển
hạ (Đại 37, 106 thượng), nói: “Tìm tiếng
hiểu tỏ, biết tiếng như vang, gọi là Âm hưởng
nhẫn”.
3. Nghĩa là nghe pháp chân thực mà
không kinh, không sợ, không hãi, tin hiểu
thụ trì, ưa thích thuận vào, tu tập an trú.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển)

Q.28;kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Nguyệt đăng tam muội Q.2; Vô lượng thọ
kinh liên nghĩa thuật văn tán Q.trung;
Vô lượng thọ kinh hội sớ Q.5; Vô lượng
thọ kinh kí Q.thượng]. (xt. Tam Pháp
Nhẫn).
ÂM NGHĨA
.....
Là sách giải thích về hình thái, cách phát
âm và ý nghĩa của văn tự. Tại Trung quốc,
từ rất sớm, đã có sách âm nghĩa phổ thông
về sách sử, sách kinh, chẳng hạn, trong kinh
Phật, có Thập tứ âm huấn tự của ngài Tuệ
duệ đời LưuTống, Nhất thiết kinh âm của
ngài Đạo tuệ đời BắcTề, nhưng hai sách
này đều đã mất. Đến đời Đường, có Nhất
thiết kinh âm nghĩa hai mươi lăm quyển của
ngài Huyền ứng, Hoa nghiêm kinh (bản dịch
mới) âm nghĩa hai quyển của ngài Tuệ uyển,
Nhất thiết kinh âm nghĩa trăm quyển của
ngài Tuệ lâm, Tục nhất thiết kinh âm nghĩa
mười quyển của ngài Hi lân v.v... Cách sắp
xếp ngữ vựng trong các bộ sách nêu trên
đều y theo thuận tự của nguyên bản. Cho
đến đời BắcTống, trong Thiệu hưng trùng
điêu đại tạng âm ba quyển của ngài Xử quan
thì sắp xếp theo bộ thủ chữ Hán, là một loại
sách âm nghĩa theo thể tài Tự điển. Loại
sách âm nghĩa do người Nhật bản soạn thuật,
thì đại khái lấy Vạn diệp giả danh và Hòa
huấn (thứ tự cách đọc tiếng Nhật) để biên
tập và sắp đặt mà thành, chẳng hạn như Đại
bátnhã kinh âm nghĩa (nay chỉ còn quyển
trung); chú thích Hán văn tường tế hơn thì
có Pháp hoa kinh thích văn3 quyển của Trọng
toán, và Tịnh độ tam bộ kinh âm nghĩa tập4
quyển của Tín thụy. Còn có hình thức sử
dụng Âm huấn (thứ tự cách đọc tiếng Nhật)

và Phiến giả danh, chẳng hạn như Pháp hoa
kinh âm nghĩa 2 quyển của Tâm không. [X.
Xuất tam tạng kí tập Q.15 Đạo an truyện;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Tống cao
tăng truyện Q.25; Trung quốc Phật giáo sử
tịch (Trần Viên) Q.3, Q.4].
ÂM THANH PHẬT SỰ
Cái lọt vào nhĩ căn (lỗ tai), gọi là âm
ÂM HƯỞNG NHẪN

A
159
thanh. Sự nghiệp tế độ chúng sinh của đức
Phật, hoặc dùng ánh sáng, hoặc dùng thân
Phật, hoặc dùng lương thực, đồ mặc, đồ
nằm, ngồi v.v... gọi chung là Phật sự. Ở
trong thế giới Sa bà, không y vào các
phương pháp khác, mà chỉ dùng âm thanh
nói pháp, gọi là Âm thanh Phật sự. [X. kinh
Duy ma phẩm Hương tích Phật; Kim quang
minh huyền nghĩa Q.2].
ẤM TRÌ NHẬP KINH
...
Gồm hai quyển. An thế cao đời Đông
Hán dịch,thu vào Đại chính tạng tập 15.
Mục đích kinh này là nói rõ các pháp tướng
năm ấm (sắc, thụ, tưởng, hành, thức) và
mười hai nhập (nhãn nhĩ tị thiệt thân tâm,
sắc thanh hương vịxúc pháp... trong sáu
ngoài sáu), đồng thời, nói tỉ mỉ các pháp
trong kinh Tam thập thất phẩm (bốn ý
chỉ, bốn ý đoạn, bốn thần túc, năm căn,
năm lực, bảy giác ý, tám thứ đạo hạnh của
Hiền giả). Lại tiến bước nữa mà nói rõ cái
phương pháp do Đạo đế mà thông suốt
giải thoát.
Vào thời đại Tam quốc, tư tưởng giới
Phật giáo Trung quốc chia làm hai hệ thống
lớn. Một là hệ thống Thiền học Tiểu thừa
của An thế cao, hai là hệ thống Bát-nhã
học Đại thừa của Chi lâu ca sấm. Những
kinh điển trọng yếu của hệ thống An thế
cao tức là kinh Ấm trì nhập, kinh An ban
thủ ý. Cho nên, kinh Ấm trì nhập đứng
trên lập trường Phật giáo Tiểu thừa mà giải
thích, luận bàn các pháp số và đạo giải
thoát. Ngoài ra, “Ấm trì nhập kinh chú” là

một tư liệu trọng yếu của sự nghiên cứu về
tư tưởng Phật giáo và ngôn ngữ dịch kinh
Phật ở Trung quốc vào thế kỉ thứ III. Cứ
khảo chứng bản chú này, thì chắc nó đã
được viết từ trước đời Tây Tấn, và tác giả
phải là người thuộc hệ thống An thế cao,
An huyền, Khang tăng hội, Nghiêm phật
điều và Hàn lâm Nam dương, Bì nghiệp
Dĩnh châu, Trần tuệ Cối kê.
ẤM VỌNG NHẤT NIÊM
...........
Là cảnh thể của Quán môn thuộc tông
Thiên thai. Chỉ cái vọng tâm trong một sát
na mà người phàm phu khởi lên hàng ngày.
Còn gọi là Giới nhĩ vọng tâm. Ấm vọng, là
tiếng dịch mới của chữ uẩn, tức tâm này là
thức uẩn trong năm uẩn, là tâm mê vọng;
nhất niệm, là tâm của một sát na, cái tâm
niệm rất là vi tế. Chỉ tâm vô kí của thức
thứ sáu. Ý chỉ tông Thiên thai bảo trong
cái tâm một sát na hiện tiền, có đầy đủ ba
nghìn các pháp, hàm chứa lí mầu nhiệm
của ba đế viên dung, vì thế, nó được trở
thành cái cảnh (đối tượng) để quán xét. Các
pháp khác tuy không phải không có đủ lí
mầu nhiệm ấy, nhưng vì người sơ tâm khó
có thể trực tiếp lấy pháp thể viên dung vi
diệu làm cảnh sở quán, nên không lựa chọn
trong chúng sinh giới hoặc Phật giới, mà
lấy ngay cái tâm một niệm hiện tiền của
chính mình làm đối tượng để quán xét, vì
nó gần gũi và dễ tu hơn. [X. Ma ha chỉ
quán Q.5 phần trên; Tứ niệm xứ Q.4; Thập
bất nhị môn chỉ yếu sao Q.thượng].
ẨM QUANG
I. Ẩm quang. Phạm: Kàzyapa (phiên
âm là Ca diệp ba, nói tắt là Ca diệp), dịch ý
là Ẩm quang, Phật và các đệ tử của Phật

đều có vị lấy danh từ này làm tên gọi. (xt.
Ca Diếp).
II. Ẩm quang(1718 - 1804), là Tổ của
tông Chân ngôn chính pháp luật Nhật bản.
Người Đại phản (Osaka). Thường gọi là Từ
vân tôn giả, hiệu Cát thành sơn nhân, Bách
bất tri đồng tử. Sau khi xuất gia, sư đến học
tại Kinh đô Kyoto, Nại lương (Nara). Học
rất rộng, phàm Hiển, Mật, Tất đàm, Thiền,
ẨM QUANG

A
160
Luật, Thần đạo v.v... đều ra sức tu học. Lấy
Chính pháp của đức Phật khi còn tại thế
làm bản nguyện mà đề xướng Chính pháp
luật. Sau rời đến ở chùa Cao quí, núi Cát
thành (phủ Đại phản) tỉnh Hà nội, và lấy
ngôi chùa ấy làm núi chính của Chính pháp
luật. Trước tác gồm có: Phương phục đồ
nghi, Nam hải kí qui truyện dốc lãm sao,
Thập thiện
pháp ngữ, Từ
vân tôn giả
toàn tập, 19
quyển. Ngoài
ra, còn có
Phạm học tân
lương một
nghìn quyển,
là một bộ đại
trước tác có
liên quan đến
Tất đàm học.
Niên hiệu Văn
hóa năm đầu sư tịch, hưởng thọ tám mươi
bảy tuổi. Người đời cũng tôn sư làm vị tổ
khai sáng của Vân truyền Thần đạo. [X.
Từ vân tôn giả lược truyện; Tục Nhật bản
cao tăng truyện Q.1].
ẨM QUANG BỘ
Phạm: Kàzyapìya. Dịch âm là Ca diếp
di bộ, Ca diếp duy bộ. Còn gọi là Ẩm quang
đệ tử bộ, Thiện tuế bộ. Là một trong hai
mươi bộ Tiểu thừa, cũng là một trong năm
bộ luật. Khoảng ba trăm năm sau Phật nhập
diệt, từ trong Thuyết nhất thiết hữu bộ mà
phân hóa ra. Tổ của bộ phái này là ngài Ca

diếp ba, thuộc dòng Ẩm quang tiên nhân
đời thượng cổ, nên lấy Ẩm quang làm họ.
Cứ theo truyền thuyết, đời thượng cổ có
người tiên, thân hình có ánh sáng vàng,
hay uống hút các ánh sáng khác không cho
hiện lại, bởi thế gọi là Ẩm quang tiên nhân
(người tiên uống ánh sáng). Giáo nghĩa của
bộ phái này tương tự giáo nghĩa của Hữu
bộ và Pháp tạng bộ, chủ trương tất cả các
hành đều diệt trong khoảng sát na. Nghĩa
là phiền não chưa diệt, nghiệp quả chưa
chín, thì tức quá khứ có thực thể; nếu phiền
não đã diệt, hoặc nghiệp quả đã chín, thì
thực thể quá khứ tức không. Luật của bộ
phái này là kinh Giải thoát giới, nhưng
quảng luật của luật này chưa được truyền
đến Trung quốc [X. kinh Xá lợi-phất vấn;
Dị bộ tông luân luận thuật kí Q.thượng;
Xuất tam tạng kí tập Q.3]. (xt. Thượng Tọa
Bộ).
ẨM THỰC
......
Thức uống vật ăn. Hữu tình ở Dục giới
phải nhờ ăn uống để nuôi thân. Tức là
lấy ba pháp hương, vị, xúc làm thể, ăn
vào miệng, bụng mà có thể nuôi lớn các
căn. Phật địa kinh luận quyển 1 (Đại 26,
295 thượng), nói: “Hay nuôi giữ thân,
không khiến hoại dứt, tăng trưởng pháp
lành, nên gọi là ăn”. Các thức ăn uống thì
có năm loại đạm thực (ăn nhai) là: cơm,
đậu mạch, miến, thịt, bánh, và năm loại
tước thực (ăn nhấm) là củ, cây, lá, hoa và
quả. Phật chế giờ ngọ trong ngày là chính
giờ pháp thực. Luật Ma ha tăng kì bảo,
mặt trời xế qua giờ ngọ bằng một sợi tóc,
một chớp mắt, tức là phi thời. Lại cứ theo
luận Ma đắc lặc già chép, nếu giờ được

ăn, thì mỗi miếng đều phải tưởng niệm,
phàm khi ăn, hạn cứ ba thìa (muỗng) là
một miếng; thìa thứ nhất tưởng niệm
“nguyện dứt tất cả điều ác”, thìa thứ hai
tưởng niệm “nguyện tu tất cả điều thiện”,
thìa thứ ba “nguyện hồi hướng cho tất cả
chúng sinh những căn lành đã tu được và
tất cả đều thành Phật”. [X. kinh Phạm ma
nan quốc vương; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.1].
Ẩm Quang
ẨM QUANG BỘ

A
161
ẨM TỬU GIỚI
Phạm: Madya-pàna-virati. Là một
trong năm giới, một trong bốn mươi tám
giới nhẹ trong kinh Phạm võng. Rượu là
gốc của sự mê loạn, gây nên tội ác, cho
nên, Đại thừa, Tiểu thừa, bảy chúng tăng,
tục đều bị cấm. Theo luật Tứ phần quyển
16 chép, khi đức Phật ở nước Chiđà, Sa
giàđà đến một gia đình ở Câudiệmdi ăn
uống, chủ nhà đem rượu đen dâng cúng,
ăn uống xong trở về, trên đường về, lảo
đảo nôn ọe. Đức Phật biết chuyện, bèn
chế giới cấm tỉ khưu uống rượu, nếu
không tuân thì phạm tội Badậtđề. Phật
lại nhân đó, nói uống rượu có mười lỗi,
tức sắc diện xấu xí, đi lảo đảo, mắt lờ đờ,
hay cáu giận, tốn tiền của, sinh bệnh tật,
thích cãi nhau, người chê cười, trí tuệ kém,
khi chết rơi vào ba ngả ác, gọi là Ẩm tửu
thập quá.
Trường a hàm quyển 11 kinh A nâu di,
cũng nêu lên sáu thứ lỗi của sự uống rượu,
tức mất của, sinh bệnh, tranh cãi, mang
tiếng xấu, hay tức giận, trí tuệ giảm dần.
Luận Đại trí độ quyển 13, còn nói chi tiết
hơn mà nêu lên những ba mươi lăm thứ
lỗi về uống rượu. Lại kinh Đại phương tiện
Phật báo ân quyển 6 bảo, uống rượu dễ
phạm các tội ác khác. Ngày xưa có một Ưu
bà tắc, vì uống rượu mà gian dâm với vợ
người ta, ăn cắp và giết gà người ta, rồi lại
chối (nói dối) là không làm. Vì uống rượu
làm loạn tính nên một lúc phạm cả năm
giới. Luận Câu xá quyển 14 (Đại 29, 77
trung), nói: “Những kẻ uống rượu, tâm

thường dông dỡ, không giữ được các luật
nghi khác, vì thế, để giữ các luật nghi khác
mà xa lìa sự uống rượu”. [X. Phạm võng bồ
tát giới bản sớ Q.3; Câu xá luận quang kí
Q.14; Đại thừa nghĩa chương Q.7; Đại minh
tam tạng pháp số Q.43].
ÂN
..
Hết thảy sự vật đều nhờ mối quan hệ
hỗ tương (nhân duyên) mà sống còn, ơn
tức là từ đó. Ơn trong Phật giáo có thể chia
làm hai phương diện tích cực và tiêu cực.
Ơn về mặt tích cực, tức là trong lòng luôn
nghĩ đến ơn, đây là yếu tố căn bản của sự
tu hành Phật đạo. Chẳng hạn như kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán có nêu lên
bốn ơn, là ơn cha mẹ, ơn quốc vương, ơn
chúng sinh, ơn Tam bảo, đó là những ơn
mà người ta phải luôn luôn nhớ nghĩ tới;
trong đó, đặc biệt nói công đức hiếu dưỡng
cha mẹ ngang hàng với cúng dường Phật.
Ngoài ra, cái ân đức của Như lai đã đem sức
đại nguyện cứu độ chúng sinh cũng cần
phải ghi nhớ, cảm tạ. Còn ơn về mặt tiêu
cực, chẳng hạn thương yêu con cái, ân ái
giữa vợ chồng, thường làm trở ngại việc tu
hành Phật đạo, nên cần phải cắt đứt. Pháp
uyển châu lâm quyển 22 chép, tăng lữ khi
xuất gia được độ, có bài kệ (Đại 53, 448
trung) rằng: “Trôi lăn trong ba cõi, ân ái
không ra được; bỏ ân vào vô vi, là chân
thực báo ân”.
Trung quốc và Nhật bản đều coi trọng
tư tưởng ơn, nhưng Phật giáo Ấn độ thì lại
không nhấn mạnh lắm, như luận “Nhân
thi thiết” (Pàli: Puggala-paĩĩatti) bảo,
trong thế gian có hai hạng người được coi
trọng và khen ngợi, đó là người ban ơn và

người biết ơn, cảm ơn. “Người biết ơn” (tri
ân giả) là dịch thẳng từ nguyên ngữPàli
Katĩĩù,là người hay cảm biết ơn huệ của
người khác. Chữ ân trong chữ Hán, được
cấu thành bởi chữ (nhân) và chữ (tâm), ý
chữ ân và ý nguyên ngữ, có thể nói, không
hẹn mà gặp, cho nên, có thể bảo rằng bất
cứ việc gì, nguyên nhân nào, phàm đã cấu
thành cái trạng thái ngày nay, đều phải ghi
nhớ luôn ở trong lòng và suy nghĩ cho sâu.
ÂN

A
162
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.11]. (xt. Tứ
Ân).
ÂN ÁI
.....
Tình yêu gắn bó giữa cha con, anh em,
vợ chồng gọi là ân ái. Người đời chìm đắm
trong yêu đương, do đó bị ái ân trói buộc,
không gỡ ra được; bởi thế, có thể nói, thế
gian là cái ngục ái ân giam hãm con người.
Phật giáo chủ trương người đời nên bỏ ân
ái mà vào Phật đạo, vào Phật đạo mới có
thể báo ân chân chính. Vì thế, Pháp uyển
châu lâm quyển 22 (Đại 53, 448 trung), nói:
“Trôi lăn trong ba cõi, ân ái không thoát
được; bỏ ân vào vô vi, là báo ân chân thực”.
[X. Chư kinh yếu tập Q.4]. (xt. Ân).
ÂN ÁI HÀ
.........
Giữa cha con, vợ chồng, sợi dây ân ái
trói buộc rất chắc, rất sâu, cũng như sông
biển, khó vượt qua, khó lường tới. [X. Luận
Đại trí độ Q.1].
ÂN ÁI NGỤC
........
Thế giới Sa-bà cũng như ngục tù, ai ai
cũng bị ái ân gông cùm, không được tự tại
giải thoát. [X. kinh Trường a hàm Q.1]. (xt.
Ân Ái).
ÂN ÁI NÔ
........
Phàm kẻ đắm say ân ái, bị ân ái sai khiến
như đứa nô lệ, cũng vì thế mà phải vòng quanh
trong ba cõi, sống chết trôi giạt. [X. kinh
Trường ahàm Q.10; kinh Phổ hiền quán].
ÂN ĐIỀN

Là một trong ba thứ ruộng phúc, cũng
là một trong tám thứ ruộng phúc. Đối với
những người có ân đức với mình, như cha
mẹ, sư trưởng, hòa thượng, A xà lê, hay
biết ơn, cảm ơn, báo ơn, thì có thể sinh ra
phúc đức, cũng như ruộng nương có khả
năng bồi bổ nuôi lớn các loại mễ cốc, cho
nên gọi là ân điền.
ÂN ĐỘ
Tức hàm ý là xuất gia được độ. Ân,
nguyên là chi sự cảm biết chỗ tốt và thiện ý
mà người khác dành cho mình. Trong Hán
văn, chữ.. (ân) là do chữ ...(nhân) và
chữ .(tâm) hợp thành, đại khái bảo trong
tâm phải luôn luôn ghi nhớ tất cả nguyên
nhân đã hình thành cái trạng thái hôm nay.
Sự định nghĩa này rất phù hợp với tư tưởng
báo ân trong Phật giáo, như kinh Đại thừa
bản sinh tâm địa quán đã chỉ bày, người tu
hành Phật đạo phải thường xuyên nghĩ nhớ
bốn ơn, là ơn cha mẹ, ơn quốc vương, ơn
chúng sinh và ơn Tam bảo. Cho nên, lấy
một việc xuất gia mà nói, nếu biết rõ nhân
duyên ngày nay xuất gia được độ, tất phải
từ tất cả sự duyên hình thành, mà trong
đó, đặc biệt có sức đại nguyện của Phật, thì
cũng phải thầm cảm cái ơn được độ ấy, do
đó, ân độ cũng là cách nói khác của xuất
gia đắc độ vậy. [X. Đông lâm thiện pháp
đường kí (Trương vô tận)]. (xt. Ân).
ÂN ĐỨC
.....
Là một trong ba thứ đức tướng của Phật.
Như lai vận dụng Đại thừa nguyện lực mà
cứu độ chúng sinh, vì thế có ân đức lớn đối
với chúng sinh. [X. kinh Đại nhật Q.6; kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.8]. (xt.
Tam Đức).

ÂN HẢI Bể rộng bốn ơn. Bốn ơn là ơn cha mẹ, ÂN ÁI

A
163
ơn quốc vương, ơn chúng sinh, ơn Tam
bảo. [X. Tính linh tập Q.7]. (xt. Tứ Ân).
ÂN VIÊN ĐỨC
Là một trong ba thứ viên đức. Có nghĩa
công đức làm lợi người của Như lai tròn
đầy. Tức là, Như lai có đủ công đức khiến
chúng sinh vĩnh viễn thoát khỏi ba ngả ác,
hoặc ra khỏi sống chết trong nẻo thiện mà
đặt chúng sinh trong ngả thiện hoặc trong
ba Thừa. [X. luận Câu xá Q.27].
ẤN CHỈ
.....
1. Thiền lâm dùng mẩu giấy nhỏ in hiệu
chùa màu đỏ, gọi là Ấn chỉ. [X. Thiền lâm
tượng khí tiên loại 23 Bạ khoán môn].
2. Nói chung in và giấy.
3. Chi cho giấy đã in chữ. Tiếng dùng
làm thí dụ. Bởi vì một thiên văn chương có
chia ra thứ tự, trước sau, nhưng khi được in
lên giấy, thì đồng thời hiển hiện toàn nghĩa
của một văn, chứ không phân biệt thứ tự,
trước sau, đây gọi là ấn chỉ đồng thời. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương quyển 1, dùng “ấn
chỉ đồng thời” này để thí dụ đức Phật nói
pháp, tuy có chia thứ tự, trước sau, nhưng
lí thì không trái nhau, đồng thời hiển hiện
toàn nghĩa chân lí, mà không phân biệt
thứ tự, trước sau.
ẤN CHÍNH (1617 - 1694)
......
Vị tăng tông Lâm tế đời Thanh. Người
Nhạc trì Tứ xuyên, họ Khương. Húy Đạo
chính, hiệu Liên nguyệt. Sư từng lấy dao tự
cắt tóc, đầu tiên, nghe giảng kinh Lăng
nghiêm, luận Duy thức, sau lập chí tu Thiền,

sư bèn lên núi Vạn phong tham vấn các
ngài Phá sơn Hải minh, Tượng nhai Tính
đĩnh. Sau ngồi thiền ở núi Dạ lang, nhà
Hoài bạch sáu năm. Năm Thuận trị 15
(1658), sư lên ở chùa Đông ấn, núi Cửu
thanh, phủ Tuân nghĩa (Quí châu); về sau,
lần lượt ở các chùa Giác lâm, Bảo luân, Độ
đạt, Bảo thọ (các chùa trên đây đều ở Tứ
xuyên), Long hưng, Cảnh đức (ở tỉnh Hồ
bắc) v.v... Năm Khang hi 33 sư tịch, thọ
bảy mươi tám tuổi. Có Liên nguyệt thiền sư
ngữ lục sáu quyển, Ngọc tuyền liên nguyệt
chính Thiền sư ngữ lục hai quyển lưu hành
ở đời. [X. Ngũ đăng toàn thư Q.70; Tân tục
cao tăng truyện tập 4, Q.56].
ẤN CHÚ
.....
Còn gọi là Ấn minh, Ấn ngôn, Khế
minh. Gọi chung ấn tướng và đà la ni. Tức
tay kết khế ấn của chư Phật Bồ tát, miệng
tụng chân ngôn đà la ni. Ấn, là thân mật
của chư tôn; Chú, tên gọi khác của đà la ni,
là ngữ mật của chư tôn, cả hai có quan hệ
mật thiết với nhau. Người tu hành nếu kết
ấn tụng chú thì có thể được công đức rộng
lớn. Lại trao ấn minh cho mà truyền quán
đính, thì gọi là Ấn minh quán đính, như
Quán đính ấn tín, Đại hắc quán đính ấn
tín, Thánh thiên quán đính ấn tín v.v... được
nói trong kinh Lí thú, đều thuộc Ấn minh
quán đính. [X. Vô lượng thọ Như lai quán
hành cúng dường nghi quĩ; kinh Đà la ni
tập Q.1]. (xt. Ấn Tướng, Đà La Ni).
ẤN ĐỊNH
.....
Hàm ý là ấn khả quyết định. Tức có
nghĩa là thầy đã thấy suốt tâm địa của học
trò, chứng minh và thừa nhận cái cảnh giới

giác ngộ viên mãn mà trò đã đạt được.
ẤN ĐỘ
Phạm: Indu. Nằm về phía nam Hi mã
lạp sơn, một đại bán đảo nhô ra về phía
nam từ giữa đại lục Á tế á. Còn gọi là Thân
ẤN ĐỘ

A
164
độc, Thiên trúc, Thiên đốc, Thân đốc, Càn
đốc, Hiền đậu, Hi độ, Ấn đệ á, Ấn đặc già
la, Mật thê đề xá, Bà la môn quốc, Mộc tư,
A li gia đề xá, Nhân đà la bà đà na.
Về tên gọi của Ấn độ, có nhiều thuyết
khác nhau. Đầu tiên, trong Sử kí đại uyển
liệt truyện thứ 63, người ta đã thấy tên
“Thân độc”. Về sau, Hậu hán thư tây vực
truyện thứ 78, nêu ra tên “Thiên trúc”.
Trong kinh Phật, từ đời Ngụy Tấn trở đi,
phần nhiều dùng tên gọi “Thiên trúc”. Đến
đời Đường trở về sau, thì lấy “Ấn độ” làm
tên chính. Ngoài ra, cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 2, Đại từ ân tự tam tạng pháp
sư truyện quyển 2, thì “Ấn độ” được dịch ý
là “Nguyệt”. Còn một thuyết khác cho rằng,
tên Ấn độ là từ chữ Phạm Tín độ hà
(Sindhu, sông Tín độ) mà ra, về sau, nhân
người Ba tư và người Hi lạp truyền sai đi
mà thành là Ấn độ.
Đất nước Ấn độ có thể chia làm ba khu
địa hình: bắc Ấn độ, cao nguyên Đức can
(Deccan) và nam Ấn độ. Vào thời Trung
cổ, Ấn độ được chia thành năm khu, là
Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung gọi là năm
Thiên trúc, năm Ấn độ, nói tắt là năm
Thiên, năm Trúc, năm Ấn. Nội địa có ba
con sông lớn là sông Ấn độ (Indus), sông
Hằng (Ganges), sông Bá lạp mã phổ đặc
lạp (Brahmaputra), ngoài sa mạc Ấn độ ở
phía tây ra, đất đai trong toàn cõi có thể
được coi là phì nhiêu. Lưu vực sông Hằng
là nơi nóng nhất trên toàn cõi Ấn độ, về
mùa nóng, nhiệt độ thường lên tới 49oC.,
còn lưu vực sông Bá lạp mã phổ đặc lạp

thì là nơi có lượng mưa nhiều nhất thế
giới.
Nền văn minh Ấn độ đã phát sinh từ
lưu vực sông Ấn độ, vào khoảng 2500 năm
trước Tây lịch (có thuyết bảo 3.000 năm
đến 2.000 năm trước Tây lịch), gọi là Ấn
độ hà văn hóa, thời ấy đã phát triển hệ
thống đưa nước vào ruộng, hệ thống đường
sá, nhà tắm công cộng, lầu gác bằng gạch
và các thiết bị vệ sinh, là những yếu tố rất
giống với quan niệm thiết kế đô thị hiện
đại. Vào năm 1921 đến 1922 Tây lịch, các
nhà khảo cổ đã đào được, tại khu vực này,
hai tòa đô thị cổ là Mạc hãn tá đạt la
(Mohenjo daro) và Cáp lạp ba (Harappà)
tức là những di tích thuộc thời kì văn minh
này. Hơn 2.000 năm trước Tây lịch, dân
tộc Nhã lợi an (Aryan) đã vượt qua dãy núi
Khố thập sơn (Hindu Kush) mà đi vào địa
phương Ngũ hà (Phạm:Paĩjàb) ở thượng
du sông Ấn độ, trong đó, một phần dân
tộc ấy lại từ lưu vực sông Ấn độ lần tới lưu
vực sông Hằng, chinh phục thổ dân địa
phương, dần dần tổ chức thành xã hội, hình
thành nền văn hóa giai cấp phân biệt chủng
tộc. Về loại truyền thống Ấn độ xa xưa này,
trong kinh điển Phật ghi chép rất nhiều.
Ngoài ra, trong hai kiệt tác Sử thi lớn là Ma
ha bà la đa (Phạm: Mahàbhàrata) và La
ma da na (Phạm: Ràmàyaịa) của Ấn độ,
cũng nêu ra nhiều tên nước xa xưa của Ấn
độ. Đến thời đại đức Phật thì có mười sáu
nước lớn đồng thời tồn tại, như Trường a
hàm quyển 5 kinh Xà ni sa, Trung a hàm
quyển 55 kinh Trì trai, luận Đại tì bà sa
quyển 24 v.v... đều nói rõ tên của mỗi nước.
Ngoài ra, về các kinh điển và các tác phẩm
văn học bằng chữ Phạm của Ấn độ, thì cứ

xem trong văn hiến hiện còn cũng có thể
biết, như Lê câu phệ đà, được thành lập
vào khoảng 1200 năm trước Tây lịch, là
tập ca tán xưa nhất thế giới. Về sau, Sa ma
phệ đà, Dạ nhu phệ đà, A lan bà phệ đà,
Phạm thư, Sâm lâm thư, Áo nghĩa thư v.v...
lần lượt được hoàn thành. Thổ dân Đạt la
tì đồ (Dravidians) cố hữu tại Ấn độ là dòng
giống người Phi châu da đen lai người Mông
cổ, về sau lại lai người Nhã lợi an mà thành
dân tộc Ấn độ ngày nay. Ý thức giai cấp
của người Nhã lợi an rất mạnh, họ chia xã
hội làm bốn giai cấp, đó là:
ẤN ĐỘ

A
165
1. Bà la môn (Phạm: Bràhamaịa, tế
tư).
2. Sát đế lợi (Phạm: Kwatriya, vương
tộc).
3. Phệ xá (Phạm: Vaizya, thương gia,
nông dân).
4. Thủ đà la (Phạm:Zùdra, nô lệ).
Chế độ giai cấp này gọi là Chủng tính
chế độ, Tứ tính. Ngoài ra, còn một hạng
tiện dân không thuộc chế độ chủng tính.
Tôn giáo của người Nhã lợi an vốn sùng
bái linh hồn tồn tại trong thiên nhiên, và
tin linh hồn có sức thống trị, sau dần dần
biến thành tín ngưỡng sùng bái nhiều thần,
gọi chung là Bà la môn giáo.
Khoảng năm, sáu trăm năm trước Tây
lịch, Bà la môn giáo ngày càng suy vi, đức
Thích ca mâu ni sáng lập Phật giáo để cách
tân những cái hủ bại của Bà la môn giáo,
đồng thời, đả phá chế độ giai cấp mà tổ
chức thành giáo đoàn, Kì na giáo cũng góp
sức trong cuộc cách tân này. Cùng lúc, còn
có các phái Xà y na, Du già hưng khởi, làm
cho việc cách tân trở thành một hiện tượng
sôi động. Bấy giờ, ở miền trung Ấn độ,
Vương triều Tây tô nạp gia (Phạm:
Zaizunàga) bột khởi, đến khi vua A xà thế,
con vua Tần bà sa la, làm vua nước Ma yết
đà thì trở thành bá quyền miền trung du
sông Hằng. Phật giáo lúc bấy giờ được vua
A xà thế ủng hộ, nên rất thịnh hành tại
Ấn độ vào thời ấy. Sau Vương triều Tây tô
nạp gia, Vương triều Nan đà (Nanda) kế
tiếp nổi lên.
Năm 327 (có thuyết nói 326) trước Tây

lịch, quốc vương Hi lạp mã kì đốn là Á lịch
sơn đại đế xâm nhập Ấn độ, chiếm lãnh
khu vực ven sông Ấn độ. Nhân lúc tao
loạn, Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Candragupta), ông vua trẻ tuổi dòng Nan
đà, quật khởi, bình định miền bắc Ấn độ,
lấy thành Hoa thị (Phạm: Pàỉaliputra) của
nước Ma yết đà làm thủ đô, thành lập Vương
triều Khổng tước (Phạm: Maurya), mở ra
sự giao thông với Hi lạp và dung hợp hai
nền văn minh Ấn độ - Hi-lạp mà sản sinh
cái gọi là “Hi lạp - Ấn độ thức nghệ thuật”
(nghệ thuật theo hình thức Hi lạp - Ấn
độ). Đến khi cháu đích tôn của Chiên đà la
cấp đa là vua A dục lên ngôi, thi hành
chính sách bảo hộ Phật giáo, lại phái các
đoàn truyền giáo đến các nước truyền pháp,
hình thành một thời đại Phật giáo hưng
thịnh. Các triều đại về sau nối nhau hưng
khởi là: Vương triều Quí sương (Phạm:
Kuwàôa), Vương triều Huân ca (Phạm:
Zuga), Vương triều Khang ngõa (Phạm:
Kaịva) và Vương triều Tát cáp (Phạm:Sàh).
Khoảng 300 năm sau Tây lịch, Vương
triều Cấp đa (Phạm:Gupta) hưng khởi, về
các phương diện văn học, nghệ thuật, kiến
trúc, khoa học v.v... đều có các thành quả
sáng chói, là thời đại hoàng kim trong lịch
sử văn hóa Ấn độ. Về mặt quân sự thì đã
đánh nước Đại nguyệt chi ở phía bắc Ấn
độ, lại từng chống sự xâm lược của người
Ap thát, một chi khác của Hung nô, dẫn
đến thế nước hao tổn, có nguy cơ suy bại.
Tuy nhiên, vào thế kỉ thứ VI, vua Siêu nhật
(Phạm: Vikramàditya) đánh đuổi được
người Áp thát, thì văn hóa, vũ công lại một
thời được trung hưng. Vào thời kì cuối của
Vương triều Cấp đa, các nước nhỏ mọc lên

như nấm, trong đó, mạnh hơn cả, có Vương
triều Phạt đàn na (Phạm: Vardhana), còn
gọi là Vương triều Giới nhật. Năm 606, vua
Giới nhật (Phạm:Zìlàditya) lên ngôi. Nhà
vua một đời hùng mạnh, ra sức thi hành
chính sách bảo hộ Phật giáo. Khi ngài Huyền
trang tây du Ấn độ, chính là gặp lúc nhà
vua này đang trị vì. Sau Vương triều Cấp
đa, là các Vương triều Tạp lỗ ca (Phạm:
Chàlukya), Khách sa li (Phạm:Kesari) nối
nhau hưng khởi.
Ở nam Ấn độ, khoảng 220 năm trước
Tây lịch, có Vương triều Án đạt la (Phạm:
ẤN ĐỘ

A
166
Andhrabhftya) quật khởi, cho đến hơn
300 năm sau Tây lịch, thanh thế của Vương
triều này vẫn cường thịnh. Vào thời kỳ này,
Bà la môn giáo dần dần phục hưng và hình
thành cái thế đối đầu với Phật giáo, nhưng
ở phương diện khác, thì giữa hai tôn giáo
lại tiếp thu những đặc chất của nhau. Đứng
về mặt phục sinh của Bà la môn giáo mà
nói, thì thời kỳ này, lọc bỏ cái cũ, bồi bổ cái
mới, tức đã gieo mầm cho sự bột hưng của
tân Bà la môn giáo (tức là Ấn độ giáo); và
trong Phật giáo thì tư tưởng Đại thừa cũng
đã manh nha để rồi sản sinh nhiều giáo
nghĩa sâu xa kì đặc. Về sau, do sự diệt vong
của Vương triều Khổng tước tại trung Ấn
độ, mà trung tâm của Phật giáo đã dần dần
di chuyển lên miền bắc Ấn độ. Mãi đến
800 năm sau Tây lịch, thì Phật giáo và Ấn
độ giáo đã thay nhau hưng thịnh, hễ đạo
này lên thì đạo kia xuống, về sau, thế lực
của Ấn độ giáo càng ngày càng mạnh, đến
mức có thể áp đảo toàn diện, thì Phật giáo
dần dần cũng rơi vào tình trạng gần như
tuyệt diệt, ngay trên mảnh đất đã sản sinh
ra mình.
Đồng thời với sự suy thoái của Vương
triều Khổng tước, Diêm cao trân, người Đại
nguyệt chi, xâm nhập bắc Ấn độ lập nên
nước Kiện đà la và Vương triều Quí sương,
cháu đích tôn là vua Ca nị sắc ca mở rộng
bờ cõi, làm cho uy thế thịnh cực một thời,
lại thi hành chính sách bảo hộ Phật giáo,
cùng với vua A dục, trong lịch sử Phật giáo
Ấn độ, là hai vị Đế vương đại hộ pháp.
Nhà vua đã mở đại hội kết tập ở nước Ca

thấp di la, thỉnh tôn giả Thế hữu làm chủ
tọa, biên tập luận Đại tì bà sa. Ngoài ra, tại
Mạnh gia lạp (Bengal), phía đông Ấn độ,
khoảng năm 660 Tây lịch, Cù ba la (Phạm:
Gopàla), kiến lập Vương triều Ba la (Phạm:
Pàla), giữ được thế ổn định tại đông Ấn độ
đến bốn, năm trăm năm, các vua đời nào
cũng sùng tín Phật giáo (Mật giáo Đại thừa),
đặc biệt là Đạt ma ba la (Phạm:
Dharmapàla) đời thứ tư, hết lòng hộ trì
Phật pháp, và xây dựng nhiều chùa viện
lớn, như chùa Âu đan đa phú lê (Phạm:
Uddaịđapura), chùa Siêu giới (Phạm:
Vikramazìla) v.v... thành những trung tâm
tín ngưỡng và nghiên cứu, đối với sự phát
triển Mật giáo, có ảnh hưởng rất lớn.
Năm 1001 Tây lịch, vua Hồi giáo là Mã
mục đức (Mahmud) xâm nhập Ấn độ. Tính
đến năm 1516, đế quốc Mông ngột nhi
(Mogul) được thành lập hơn năm trăm năm,
là thời đại Hồi giáo trong lịch sử Ấn độ;
thời kỳ này, Hồi giáo hủy hoại các chùa
viện, Thánh tích của Phật giáo và Ấn độ
giáo, tàn sát tăng ni, đến nỗi Phật giáo hoàn
toàn tuyệt tích tại Ấn độ. Đế quốc Mông
ngột nhi do cháu đời thứ 6 của Thiết mộc
nhi, là Bạt ba (Babar, 1483-1530) dựng lên,
cũng tin theo Hồi giáo. Cháu nội của Bạt
ba là A khắc bái đại đế (Akbar), là ông vua
vĩ đại nhất của đế quốc Mông ngột nhi,
thời gian ông ta cai trị, lãnh thổ được mở
rộng, và áp dụng chính sách khoan dung
đối với các tôn giáo khác. Nhưng đến thế
kỉ XVII thì đế quốc dần dà suy vi.
Mặt khác, sau khi địa lí được phát hiện
mạnh, thì Ấn độ đã trở thành nơi tranh
giành hơn thua giữa các thế lực thực dân
nước ngoài, như Anh, Pháp, Hà lan, Bồ

đào nha v.v... Năm 1600, công ty Đông Ấn
độ của nước Anh được thành lập, dần dần
nắm được quyền khống chế. Năm 1757,
Khắc lai vũ (Robert Clive) xuất quân đánh
bại quân đội của các chư hầu Ấn độ chống
đối và công ty Đông Ấn độ trở thành thế
lực lãnh đạo Ấn độ một cách tuyệt đối.
Năm 1858, chính phủ nước Anh tiếp quản
công ty Đông Ấn độ và trực tiếp cai trị Ấn
độ. Trước đó, các địa phương Ấn độ đã bắt
đầu nhen nhúm cuộc vận động giành độc
lập, qua hai cuộc thế giới đại chiến mới do
Cam địa (Gandhi, 1869-1948) lãnh đạo cuộc
ẤN ĐỘ

A
167
“Vận động bất hợp tác” mà hình thành
phong trào quần chúng rất mạnh và đến
tháng 8 năm 1947 thì giành được độc lập.
Cùng năm ấy, vấn đề xung đột kịch liệt
giữa Ấn giáo và Hồi giáo, cũng được hai
bên Anh quốc và Ấn độ đồng ý giải quyết
bằng cách thành lập nước Hồi giáo Ba cơ
tư thản (Pakistan). Mặc dầu Ấn độ đã chia
làm hai nước rồi, nhưng những sự kiện đưa
đến đổ máu giữa Ấn, Hồi vẫn còn đó, có
khi lại tăng thêm. Hơn nữa, sau khi lập
quốc, Ba cơ tư thản lại phát sinh nội chiến
liên miên, thường thường có hàng trăm
ngàn nạn dân từ đông Ba cơ tư thản tràn
vào Ấn độ. Đến tháng 12 năm 1971, nhờ
sự giúp đỡ của Ấn độ, đông Ba cơ tư thản
đánh tan quân tây Ba cơ tư thản, rồi tuyên
bố độc lập và đổi tên nước là Mạnh gia lạp
(Bangladesh). Ngoài ra, tháng 5 năm 1975,
nước Xích kim, nằm về phía đông bắc Ấn
độ, cũng sáp nhập vào Ấn độ mà thành là
tiểu bang cuối cùng (tiểu bang thứ 22) trong
chính phủ nước Cộng hòa liên bang Ấn
độ.
Tại Ấn độ ngày nay, số tín đồ Ấn độ
giáo đông nhất, kế đó là tín đồ Hồi giáo, kì
dư, tín đồ Phật giáo, Cơ đốc giáo, Kì na giáo
và Tích khắc giáo thì thuộc thành phần
thiểu số, trong đó, tín đồ Phật giáo có độ
hơn một triệu người. Gần đây, giai cấp tiện
dân ùn ùn theo Phật giáo, sự kiện ấy đã trở
thành vấn đề trong xã hội Ấn độ. Các phái
Ấn độ giáo coi Phật giáo như một chi phái
của họ, và coi đức Phật là vị thần của Ấn
độ giáo. Trong các tác phẩm hội họa, điêu

khắc cổ đại còn được bảo tồn tại Ấn độ
cho đến ngày nay, những di tích của Phật
giáo được coi là kho báu. Từ sau ngày Ấn
độ được độc lập, phần nhiều lấy tư tưởng
Phật giáo làm gương cho lí tưởng chính trị,
hơn nữa, lá quốc kì Ấn độ có in hình bánh
xe Pháp luân của Phật giáo, đồng thời, năm
giới của Phật giáo được suy tiến thành chính
sách năm nguyên tắc hòa bình. Do đó, tính
trọng yếu của Phật giáo tại Ấn độ sẽ được
đánh giá lại.
Dân số Ấn độ hiện nay khoảng hơn
sáu trăm triệu người chiếm mười lăm phần
trăm dân số toàn thế giới, chỉ đứng sau Cộng
hòa nhân dân Trung quốc. Quá nhiều
chủng tộc, hiện được gọi là “Nhân chủng
bác vật quán” của thế giới; ngôn ngữ phức
tạp, có tới một trăm tám mươi thứ (thông
dụng nhất có mười bốn thứ), một vấn đề
trở ngại lớn trong sự phát triển của Ấn độ.
Ấn độ ngày nay tuy đã có vũ khí hạt nhân,
nhưng đứng về mặt toàn quốc mà nói, thì
vẫn còn là một nước nghèo nàn lạc hậu.
Khoáng sản tuy phong phú nhưng phần
lớn chưa được khai thác đúng mức để có
thể lợi dụng. Dân số toàn quốc tăng nhanh,
con số người mù chữ cao và cái hố ngăn
cách giữa người nghèo và người giàu càng
thêm sâu rộng. Tình hình vệ sinh rất tồi,
dân chúng phần nhiều suy dinh dưỡng, các
thiết bị y tế thiếu thốn và số tử vong rất
cao. Tuy chính phủ đã tích cực đặt các kế
hoạch kinh tế dài hạn năm năm, nhưng
kết quả chậm chạp các thứ kiến thiết phần
nhiều trông vào sự giúp đỡ hoặc vay mượn
của nước khác. Mức sinh hoạt của quốc
dân xuống thấp, tính mức đến năm 1980,
lợi tức bình quân cả năm, mỗi người dân

được khoảng tám mươi Mĩ kim (trong khi
lợi tức bình quân cả năm tại Đài loan (năm
1977) mỗi người dân được một nghìn một
trăm tám mươi hai Mĩ kim, và tại nước Mĩ,
mỗi người được bảy nghìn sáu trăm tám
mươi tư Mĩ kim), nỗi nghèo khó của người
dân Ấn độ như thế nào, cứ xem đó đủ biết.
Ngoài ra, sự phân chia tôn giáo, giai cấp,
chủng tộc, vẫn y nguyên là vấn đề nghiêm
trọng của xã hội. [X. Phật tổ thống kỉ Q.32;
Đường thư tây vực liệt truyện thứ 146 phần
trên; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển thứ 58; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10; Hi
ẤN ĐỘ

A
168
lân âm nghĩa Q.2, Q.3, Q.8; V. A. Smith:
Early History of India; S. Robert: Indian
Chronography; J. Dowson: A Classical Dictionary
of Hindu Mythology].
ẤN ĐỘ CỔ VĂN MINH
Chỉ nền văn minh phát sinh tại lưu vực
sông Ấn độ, phía tây bắc Ấn, khoảng 3.000
năm trước Tây lịch, và tồn tại được độ năm
trăm năm. Qua sự nghiên cứu các di chỉ
của hai thành phố cũ Mạc hãn tá đạt la
(Mohenjo-daro) và Cáp lạp ba (Harappa,
hiện nay thuộc Pakistan), người ta có thể
biết nền văn minh ấy thuộc thời đại đồ đồng.
Mạc hãn tá đạt la nằm ở tỉnh Tín độ, miền
hạ du sông Tín độ, diện tích khoảng mười
sáu cây số vuông. Di chỉ này chia làm ba bộ
phận trên, giữa, dưới, trên có ba tầng (thời
kì sau), giữa có ba tầng (thời kì giữa), dưới
chỉ có một tầng (thời kì đầu), tất cả bảy
tầng, từ bảy tầng này, có thể ước định tầng
trên và tầng dưới cách nhau độ năm trăm
năm. Cách di chỉ này về hướng đông bắc
khoảng sáu trăm năm mươi cây số là cổ
thành Cáp lạp ba, qua những vật đào được
ở đây, người ta biết thành này cũng một
thời đại với Mạc hãn tá đạt la, là di tích văn
hóa do cùng một dân tộc sáng lập, và so
với Mạc hãn tá đạt la, đô thị này có quy mô
rộng lớn hơn. Đường sá tại hai nơi này đều
có trật tự rành mạch, có điều lí hẳn hoi,
mang hình thái những đô thị có kế hoạch,
là những kiến trúc đặc thù trong lịch sử
kiến trúc của thế giới. Ngoài nhà ở ra, có
các kiến thiết công cộng như nhà tắm, chợ,
kho tàng v.v... đều đầy đủ; thực phẩm chính

của thị dân là mì và gạo. Qua các tượng nữ
thần được đắp nặn còn sót lại, người ta biết
được là tín ngưỡng sùng bái ngẫu tượng thần
mẹ của vùng Tây á, Trung á đang thịnh
hành ở thời bấy giờ. Ngoài ra cũng có phong
tục sùng bái cây cối, động vật và các hiện
tượng thiên nhiên. Lại tuy có đào được các
di tích mồ mả, nhưng không rõ được phép
tắc và nghi thức chôn cất người chết như
thế nào. Hình thái chính trị và kiểu cách
cung vua cũng không được rõ.
Ngoài ra, trong lưu vực sông Ấn độ,
người ta còn phát hiện được những di tích
thuộc nền văn hóa cổ đại, trong đó có các
đồ dùng ở cả hai thời kì đồ đồng và đồ đá,
tại các nơi như Chiên phù đạt la (Chanhudaro),
A mẫu lợi (Amri) và Tập phu táp
(Jhukar) v.v..., những di tích này cũng giống
như những di tích thuộc nền văn minh
thái cổ ở Mĩ tốt bất đạt mễ á (Mesopotamia)
và ở Ai cập. Đứng về phương diện tính độc
lập văn hóa của dân tộc Ấn độ mà nói, thì
tuy không thể bảo văn hóa Ấn độ đã bắt
chước văn hóa Mesopotamia, nhưng qua
các di tích văn hóa còn sót lại, người ta có
thể suy định rằng giữa Ấn độ và các nước
văn minh phương Tây đã có quan hệ mậu
dịch.
Văn minh cổ Ấn độ tất nhiên đã chẳng
phải do người Nhã lợi an sáng lập, nhưng,
giữa nền văn minh Phệ đà tương đối có
sớm với những người thuộc dân tộc Đạt la
tì đồ (Dravidians) vốn đã định cư tại Ấn độ
từ trước khi người Nhã lợi an đến, có liên
quan gì không, thì điều đó người ta cũng
không thể biết được; mà qua sự nghiên cứu
và giám định các di hài, cũng khó mà biết
được một cách chính xác. Qua các vật được

phát hiện, người ta chỉ biết rằng, tôn giáo ở
đời sau, không thuộc hệ Nhã lợi an, thì đã
từng chịu ảnh hưởng của dân tộc Đạt la tì
đồ mà thôi. Đến như văn tự của họ còn sót
lại, người hiện đại cũng không có cách nào
đọc và hiểu được hoàn toàn.
Hai thành thị Mạc hãn tá đạt la và Cáp
lạp ba đã bị phá hủy bởi nạn lụt hoặc do
người Nhã lợi an hủy diệt. Giả thuyết sau
được các học giả gần đây đồng ý nhiều hơn.
Lịch sử nhân loại phát triển nhanh chóng
ẤN ĐỘ CỔ VĂN MINH

A
169
trong một thời gian ngắn, khiến người ta
chóa mắt; cũng có khi chỉ trong nháy mắt
đã tan biến, khiến người ta than thở! Phàm
những hiện tượng như thế, đều có thể được
coi là lịch sử văn minh chung của nhân
loại, như những Kim tự tháp, đã khiến người
ta nuối tiếc vô hạn. [X. Sir John Marshah:
Mohenjo-daro the Indus Civilization, 3
vols., 1931; E. Mackay: The Indus Civilization,
1935; Wheeler: The Indus Civilization,
1959].
ẤN ĐỘ ĐÍCH PHÁT HIÊN (THE
DISCOVERY OF INDIA)
Do nhà chính trị và là Thủ tướng đầu
tiên của Ấn độ, Ni hách lỗ (Pandit Jawaharlal
Nehru, 1889 - 1964) soạn, được ấn hành
năm 1946. Vì tham gia cuộc vận động
chống người Anh giành độc lập mà Nehru
đã nhiều lần đi tù; bộ sách này được viết
trong tù, trình bày quan niệm của ông về
lịch sử Ấn độ và chủ trương vận động giành
độc lập. Nội dung bao gồm: sự sinh hoạt
trong tù, hồi kí về gia tộc, nói tổng quát về
nền văn minh thái cổ của sông Ấn độ, đến
lịch sử văn hóa sáng chói dưới triều đại
Mông ngột nhi, và tường thuật chi tiết về
sự thống trị của nước Anh, sự hứng khởi
của cuộc vận động dân tộc Ấn độ, sự chống
lại chủ nghĩa đế quốc Anh, hai cuộc đại
chiến và tình huống nước Ấn độ v.v... trọng
tâm là chính trị, kinh tế, phương diện xã
hội và cuộc vận động bất hợp tác do Cam
địa lãnh đạo. Qua sự phân tích và đánh giá
bình tĩnh của tác giả về tinh thần cơ bản,
quan niệm đạo đức và di sản văn hóa của

Ấn độ, người ta có thể thấy chân tướng
của Ấn độ.
ẤN ĐỘ GIÁO (HINDUISM)
Thông thường chỉ Tân Bà la môn giáo.
Tức là Bà la môn giáo chính thống từ xưa
đến nay tại Ấn độ, tiếp thu các giáo nghĩa
của Phật giáo, Kì na giáo và các tín ngưỡng
dân gian phức tạp mà phát triển thành một
thứ tôn giáo. Thay vì là một tôn giáo có hệ
thống rõ ràng chính xác, Bà la môn giáo là
thứ tôn giáo xã hội, hoặc có tính xã hội, do
sự phát triển lịch sử giáo nghĩa, nghi thức,
chế độ, phong tục tập quán, mà gây thành.
Bà la môn giáo có thể được chia thành hai
thời kì hoặc ba thời kì, cũng có người đem
giai đoạn phát triển ở thời kì cuối cùng, đặc
biệt gọi là Ấn độ giáo. Ấn độ giáo phát sinh
khoảng thế kỉ thứ IV trước Tây lịch, mãi
bốn thế kỉ sau mới dần dần hưng thịnh, tín
đồ thuộc giai cấp thượng tầng tăng nhanh.
Nói theo nghĩa hẹp, thì Ấn độ giáo là sự
phục hưng của Bà la môn giáo sau một thời
suy vi do sự hưng thịnh của Phật giáo.
Do sự xuất hiện đông đảo các nhà triết
học và luận sư thuộc giai cấp Bà la môn
mà Phật giáo bị rơi vào tình thế suy yếu; và
về mặt chính trị, do sự kiên quyết của dân
tộc Lạp cát phổ đặc (Ràjput) ở phía tây
bắc, duy trì chế độ giai cấp, cũng khiến cho
thế lực của tín đồ Phật giáo phải suy thoái.
Ngoài ra, do việc lấy sự dung hợp đồng hóa
với tôn giáo dân gian, và sự biên soạn các
kinh điển mới làm trung tâm, và, ngoài sự
Đền thờ của Ấn Độ Giáo
ẤN ĐỘ GIÁO

A
170
kế thừa truyền thống ra, Bà la môn giáo đã
dùng bộ mặt và tư thái cực mới ấy mà sản
sinh ra một Ấn độ giáo hiện đại. Đến
khoảng 800 năm Tây lịch, Ấn độ giáo, một
mặt kế thừa quyền uy của Thánh kinh Phệ
đà, mặt khác, lại chịu ảnh hưởng sâu đậm
của Áo nghĩa thư và các học phái Phệ đàn
đa, đồng thời, có nhiều điểm chủ trương
tương đồng với hai tác phẩm dân tộc lớn là
Đại tự sự thi Mahaøbhaørata (dịch âm là Ma
ha bà la đa), Raømaøyaịa (dịch âm La ma
da na) và với các loại khác, như chủng tộc
Tì thấp nô (Phạm: Harivaôsa), Bạc già
phạm ca (Phạm: Bhagavadgìtà), Phú lan
na (Phạm: Puràịa), Tân áo nghĩa thư
(Phạm:New-Upaniwad), Đán đặc la (Phạm:
Tantra) và A cấp ma (Phạm:Àgama) v.v...
Đứng về phương diện thần cách mà nói,
thì từ nơi thần thoại Phệ đà mà phát triển
thành thần thoại Phú lan na (thần thoại
Ấn độ theo nghĩa hẹp), rồi từ nơi kết hợp
hai thần Tì thấp nô và Thấp bà với Phạm
(Phạm:Brahman) làm một nguyên lí thực
tại đồng nhất, tối cao, mà xác lập giáo lí
“Tam thần nhất thể”, đó là đặc điểm của
Bà la môn giáo. Trong đó, sự sùng bái Cát
lật sắt noa (Phạm:Kfwịa, hóa thân của Tì
thấp nô), La ma (Ràma), phản ánh rõ tín
ngưỡng trong dân chúng. Các tông phái
chủ yếu thì có phái Tì thấp noa, phái Thấp
bà, phái Tính lực (Phạm:Zaøkta), phái Thiệu
lạp (Phạm:Saura), phái Nga na phạ để da
(Phạm: Gànapatya), phái Tư ma lỗ đạt
(Phạm:Smàrta), ngoài ra, còn có nhiều chi
phái khác xuất hiện. Khoảng từ thế kỉ XII

đến thế kỉ XVIII, có các tông phái cách
tân, chẳng hạn như phái Khách tỉ nhĩ và
các phái cùng hệ thống: Tích khắc giáo,
phái Đạt đỗ (Dàdù) v.v... trỗi dậy.
Thế kỉ XIX, đế quốc Mông ngột nhi
diệt vong, rồi tiếp đến sự xâm nhập của
người Anh, do sự hoạt động của Cơ đốc
giáo và ảnh hưởng tư tưởng tôn giáo cận
đại ở Âu châu mà xúc thành cuộc vận
động canh tân tôn giáo, vì thế mới nảy
sinh các hiệp hội, như hội Phạm giáo
(Bràhma-Samàj) và Nhãlợian hiệp hội
(Àrya-Samàj) bắt đầu hoạt động; ngoài
ra, còn có nhiều phái vận động tôn giáo
và các hội truyền đạo tương tự. Giáo phái
Lamakhắclợituna (Phạm: Ràmakfwịa
Paramahaôsa), Thần trí giáo hội v.v...
cũng mở mang hoạt động.
Hệ thống tư tưởng của Ấn độ giáo là
nghiên cứu cho rõ cái tướng nhất thể giữa
bản chất vũ trụ “Phạm” và bản chất cá nhân
“Ngã”, cái tướng tương quan giữa tinh thần
giới và vật chất giới, cái tướng tư biện giữa
trí tuệ (minh) và vô minh, cái tướng thực
tiễn của tín ái, cho đến việc tìm hiểu về
nghiệp, luân hồi, giải thoát, kiến lập các
loại học thuyết v.v...; các tông phái đời sau
đều căn cứ vào những điểm kể trên mà sản
sinh các phái dưới đây:
- Phái Thương yết la (Phạm: Zaíkara)
với thuyết Tuyệt đối bất nhị luận (Nhất
nguyên luận bất nhị).
- Phái Ba sử tạp lạp (Phạm: Bhàskara)
với thuyết Nhất nguyên luận nhị nguyên.
- Phái La ma noa già (Phạm: Ràmanuja)
với Chế hạn bất nhị thuyết.
- Phái Ninh ba nhĩ ca (Phạm:
ẤN ĐỘ GIÁO

Ba vị thần của Ấn Độ Giáo Từ trái sang: Phạm Thiên, Tì Thấp Nô, Thấp Bà

A
171
Nimbàrka) với Nhất nguyên nhị nguyên
luận (thuyết bất nhất bất dị).
- Phái Bà nhĩ la ba (Phạm: Vallabha)
với Thuần túy nhất nguyên luận.
- Phái Ma đà bà (Phạm: Madhva) với
Nhị nguyên luận (Thực tại luận đa nguyên).
- Phái Tì thấp nô sử ngõa mẫn (Phạm:
Viwnusvàmin) với Nhị nguyên luận v.v...
Đầu thế kỉ XX, Áo nhã tân đô cấu tu
(Aurobindo Ghosh) đề xướng Chỉnh thể
bất nhị luận, dùng quan điểm hiện đại để
giải thích triết học Phệ đàn đa, có ảnh hưởng
rất lớn đối với giới trí thức Ấn độ. Ngày
nay, lấy Liên bang Ấn độ làm trung tâm,
tín đồ Ấn độ giáo có khoảng ba ức triệu
người, sau đại chiến thế giới lần thứ hai,
Ấn độ bị chia cắt và mối tranh chấp giữa
Ấn độ giáo và Y tư lan giáo (Hồi giáo), cho
đến nay, vẫn chưa dứt. [X. Sir Monier
Monier - Williams: Bràhmanism and Hinduism,
or religious thought and life in India,
1891; L. D. Barnett: Hinduism, 1906;
René Guénon: Introduction générale à
l’étude des doctrines hindoues, 1921; Sir C.
Eliot: Hindnism and Buddhism, a historical
sketch, 3 vols., 1921]. (xt. Bà La Môn
Giáo).
ẤN ĐỘ HÀ (INDUS)
Tên Phạm:Sindhu (Tín độ). Là con sông
lớn của Ấn độ. Bắt nguồn từ cao nguyên
Tây tạng, chảy qua giữa khoảng hai dãy núi
Hi mã lạp sơn và Khách lạp côn lôn, rồi
chảy về hướng tây nam xuyên qua Hi mã
lạp sơn, hữu ngạn chảy vào sông Khách bá
nhĩ, tả ngạn là chỗ gặp nhau của các nhánh

sông ở địa phương Bàng già phổ (Phạm:
Puĩjàb, Ngũ hà), rồi chảy qua Ba cơ tư
thản (Pakistan) mà vào biển A lạp bá (Arab).
Địa phương Ngũ hà là cứ điểm của nền
văn minh cổ Ấn độ; văn hóa Phật giáo thì
thịnh hành tại lưu vực Khách bá nhĩ, Kiện
đà la ở phía bắc Bàng già phổ. (xt. Ấn Độ
Cổ Văn Minh).
ẤN ĐỘ HỌC (INDOLOGIE)
Sự nghiên cứu tổng hợp về văn học,
nghệ thuật, lịch sử, triết học, ngôn ngữ, khảo
cổ học và tôn giáo v.v... trong nền văn hóa
Ấn độ, thì gọi chung là Ấn độ học. Cùng
với “Hán học” cũng là một bộ môn của
Đông phương học. Các nước Tây Âu tìm
hiểu văn hóa Ấn độ, có thể truy đến thời
đại cổ Hi lạp. Về sau, cũng có các nhà truyền
giáo, vì mục đích truyền giáo mà phương
tiện nghiên cứu văn hóa Ấn độ. Nhưng,
phải đợi đến sau thế kỉ thứ XVIII thì người
ta mới nghiên cứu văn hóa Ấn độ với một
thái độ khách quan và có hệ thống. Bấy
giờ, để củng cố quyền thống trị thực dân
địa, người Anh bèn đặt kế hoạch nghiên
cứu văn hóa Ấn độ. Từ đó về sau, các nhà
triết học, khảo cổ học, ngôn ngữ học, lịch
sử học v.v... của các nước cũng không ngừng
theo đuổi việc nghiên cứu Ấn độ học và
thành tích cũng khá rõ rệt.
Về phương diện nghiên cứu ngôn ngữ
học và Phật học, tại các nước Anh, Pháp,
Đức, Nga, Ấn độ, Hà lan, Đan mạch, Mỹ
và Nhật v.v... đã xuất hiện rất nhiều học
giả trứ danh về tiếng Phạm, tiếngPàli, và
phát triển thành một môn ngôn ngữ học tỉ
giảo đặc thù, và nhờ đó lại tiến đến nghiên
cứu Phật giáo. Cuối thế kỉ XVIII, các học
giả nước Anh, như Hà cát lâm (B.H.

Hodgson), Chung sĩ (Jones, William), Kha
nhĩ bá lỗ khắc (Colebrooke, Henry Thomas)
v.v... đầu tiên phiên dịch nguyên điển
tiếng Phạm ra tiếng Anh và xuất bản. Hà
cát lâm sưu tập rất nhiều kinh điển Phật
bằng tiếng Phạm, đồng thời, nghiên cứu,
phiên dịch, đưa đến việc nghiên cứu Phật
giáo thịnh hành tại các nước Tây Âu.
Chung sĩ sáng lập hiệp hội Á tế á tại Gia
ẤN ĐỘ HỌC

A
172
nhĩ các đáp (Calcutta), đồng thời, năm 1878,
trong khi diễn giảng, đã nêu ra nhiều chỗ
giống nhau giữa tiếng Phạm, tiếng Hi lạp
và tiếng Lạp đinh (Latin), do đó, tạo thành
phong trào nghiên cứu tiếng Phạm tại các
nước Anh, Pháp, Đức và các nước khác ở
Âu châu. Kha nhĩ bá lỗ khắc cũng trứ tác
Luận trường (Miscellaneous Essays) ba
quyển. Đại vệ tư (Rhys Davids) thành lập
Hiệp hội Thánh điểnPàli tại Luân đôn, ấn
hành ba tạngPàli bằng chữ La mã và xuất
bản từ điểnPàli -Anh. Ngoài ra, cũng phiên
dịch ba tạngPàli ra các tiếng Anh, Pháp,
Đức, Nga để ấn hành.
Giáo sư Đại học Bách lâm (Berlin) người
Đức là Vi-bá (Weber, Albrecht Friedrich)
biên tập “Ấn độ nghiên cứu” (Indische
Studien) mười tám quyển, là tiên khu trong
việc nghiên cứu Kì na giáo. Cách lạp tư
nạp phổ (Helmuth von Glasenapp) và Tô
bá lâm (Walther Schubring) kế tục mở rộng
sự nghiên cứu. Nhà học giả người Đức quốc
tịch Anh là Mục lặc (Muller, Friedrich Max)
chú thích nguyên điển Lê câu phệ đà, đã
khai sáng ra môn tôn giáo tỉ giảo học; đồng
thời, trông nom việc biên dịch các Thánh
điển Đông phương (Sacred Books of the
East) gồm năm mươi mốt quyển. Nhà học
giả nghiên cứu Phật học trứ danh là Áo
đăng bách cách (Oldenberg Hermann),
chỉnh lí và xuất bản một lượng lớn kinh
điểnPàli, rồi cùng với Hách liệt bá nam
đặc (Hillenbrandt, Alfred) đẩy mạnh việc
nghiên cứu Phệ đà.
Nhà ngữ học người Pháp là Bá-nặc-phu

(Burnouf, Eugène) đã có những cống hiến
rất lớn cho việc nghiên cứu nguyên điển
Phật giáo bằng tiếng Phạm, ông đã viết “Ấn
độ Phật giáo sử tự thuyết” (Introduction à
l’histoire du Buddlisme Indien), và cộng tác
với học giả người Đức là Lạp lâm (Lassen,
Christian) cùng viết “ Pàli ngữ luận” (Essai
sur lePàli); ngoài ra, ông còn cộng tác với
Bá đặc ninh cách (Bohtlingk, Otto Von)
hoàn thành bộ đại từ điển tiếng Phạm. Nhà
học giả Phật giáo là Tư nạp nhĩ (Senart,
Émile Charles Marie) tinh thông tiếng
Phạm, tiếngPàli, đã hiệu đính và xuất bản
“Đại sự” (Mahàvastu) ba quyển, trứ tác
“Phật-đà truyện luận” (Essai sur la légende
bu Buddha), và các luận văn khác, đồng
thời, ông đã giúp công rất nhiều vào việc
nghiên cứu những văn bia của vua A dục.
Lai duy (Lévi, Sylvain) dốc sức nghiên cứu
kinh sách Phật qua các bản dịch chữ Hán,
chữ Tây tạng, rồi so sánh đối chiếu với
nguyên điển tiếng Phạm, lại cùng với Cao
nam thuận thứ-lang người Nhật, xem xét
sửa chữa bộ từ điển Phật giáo “Pháp bảo
nghĩa lâm” (Hobogirin), ông còn có nhiều
tác phẩm nữa. Đồ cát (Guiseppe Tucci) viết
“Ấn độ và Tây tạng” (Indo - Tibetica IV) là
tác phẩm trọng yếu trong việc nghiên cứu
tranh tượng vẽ của Đại thừa.
Nhà học giả Phật giáo người Nga là Tư
triệt ba tư cơ (Theodor Stcherbatsky) tinh
thông tiếng Phạm, tiếng Tây tạng và hơn
mười thứ ngôn ngữ Âu châu, đặc biệt tinh
thông Nhân minh Phật giáo, có viết “Khái
niệm về Niết bàn Phật giáo” (The Conception
of Buddhist Nirvana), “Phật giáo luận
lí” (Buddhist Logic) v.v... Ngoài ra, sự nghiên
cứu Phật giáo Ấn độ không chỉ giới hạn ở

ngôn ngữ Ấn độ, mà gồm cả kinh điển Phật
trong các bản Hán dịch và Tạng dịch nữa.
Nhà học giả Ấn độ là Cần đức lạp đạt tư
(Sarat Chandra Das) có soạn bộ từ điển Tạng
- Anh (A Tibetan - English Dictionary). Ngoài
ra, còn có Bađạtlạp (R.G. Bhandarkar), Tát
tưđạtlập (HaraprasàdaSàstrì) cũng tinh
thông Ấn độ học. Tại Hà lan, có học giả
Phật giáo tiếng Phạm là Khắc-ân (Hendrik
Kern), Đan mạch có Hào tư bối nhĩ (Michael
Viggo Fausbôll), nước Mĩ thì có Tuệ đặc ni
(William Collins Whitney), Hoắc kim tư
(Edward Washburn Hopkins). Phía Nhật
ẤN ĐỘ HỌC

A
173
bản thì có Nam điều văn-hùng soạn “Đại
minh tam tạng thánh giáo mục lục”, Cao
nam thuận thứ lang viết “Phật giáo triết học
tinh nghĩa (The Essentials of Buddhist Philosophy).
Ngoài ra, còn có Cung bản chính
tôn, Vũ tỉnh bá thọ, Trung thôn nguyên
v.v... đều hết sức đẩy mạnh việc nghiên cứu
Ấn độ học và Phật học. Vào cuối thế kỉ
XIX, các học giả Nga, Anh, Pháp, Đức, Thụy
điển và Nhật bản v.v... ùn ùn đi trước trong
việc thám hiểm miền trung Á tế á, đã khai
thác những lãnh vực mới của Ấn độ học.
Như Áo đăng bảo (Ol’denburg) người Nga,
Sử thản nhân (M. A. Stein), Lỗ đạo phu
hoắc nặc nhĩ (Rudolf Hoernle) người Anh,
Cát luân duy đức (Albert Grunwede), Lục
khố khắc (Von Le Coq) người Đức, Bá hi
hòa (Paul Pelliot) người Pháp, Đại cốc quang
thụy người Nhật, Hách định (Sven Hedin)
người Thụy điển v.v... đều đã sưu tập một
lượng lớn những nguyên điển hoặc bản sao
của kinh sách Phật viết bằng các thứ tiếng
Phạm, Vu điền (Khotanese), Duy ngô nhi
(Uigur), Tây tạng và Hán v.v... Hiện nay,
phần lớn các bản sao đã được thu góp để
bảo tồn tại các thư viện và bác vật quán
của các nước. Nhà học giả người Đức là Âu
phúc thụy (Theodor Aufrecht) đã căn cứ
vào các bản sao tiếng Phạm thu góp tại các
nơi mà soạn “Phạm ngữ sao bản văn hiến
mục lục” (Catalogue of Sanskrit Manuscripts).
Về mặt nghiên cứu triết học Ấn độ, thì
học giả Ấn độ học là Đỗ ý thánh (Deussen,
Paul) có trứ tác “Ấn độ triết học khái luận”
(Outline of Indian Philosophy). Học giả

người Đức là Kha nhĩ tỉ (Richard Von
Garbe) đi khá sâu vào việc nghiên cứu Phệ
đà, sáu phái triết học chính thống của Ấn
độ, Phật giáo, và có các tác phẩm “Triết
học số luận” (DieSàkhya Philosophie),
“Số luận và Du-dà” (Sàkhya und Yoga)
v.v... Về mặt văn học Ấn độ thì có Tân phi
(Theodor Benfey) và Hạ đặc (Johannes
Herte) nổi tiếng. Học giả người Áo địa lợi
là Ôn đặc nhĩ ni tư (Moriz Winternitz, có
viết “Ấn độ văn học sử” (History of India
Literature), là tư liệu nghiên cứu trọng yếu.
Về mặt lịch sử Ấn độ, thì Lôi phổ sân
(Edward James Rappson) biên soạn “Kiếm
kiều Ấn độ sử” (History of Cambridge India)
sáu quyển. Uy khắc nã cách (Wilhelme
Wackernagel), Bá-lặc (Georg Buhler), cùng
chung xuất bản Grundriss Indo- Arischen
Philologie und Altertumskunde ba mươi
tám quyển, đều là những tác phẩm trọng
yếu. Còn về phương diện Bi minh học, Mĩ
thuật, Khảo cổ học Ấn độ thì có các học
giả Phổ lâm tây phổ (James Prinsep), Cáp
khâm (J. Hackin), Mã hứa nhĩ (John
Marshall) v.v... được nổi tiếng.
Về phương diện tùng thư của Ấn độ
học trước nay, có Ấn độ văn khố
(Bibliotheca Indica), Phật giáo văn khố
(Bibliotheca - Buddhica) và Trivandrum
Sanskrit Series, Chowkhambà Skt. S.,
Bombay Skt. and Prakrit S., Gaekward’s Oriental
S., Anandasra Skt. Series, Harvard Oriental
Series, Oriental Translation Fund,
Mànikacandra Digambara Jaina
Granthamàlà, Sanàtana - Jaina -
Granthamàlàv.v...
Sự nghiên cứu về Ấn độ tuy đã trải qua
thời gian một thế kỉ và đã có thành quả

vượt trội, nhưng vẫn còn có nhiều chỗ chưa
được khai thác. Lại trong Ấn độ học, sau
thế chiến hai, trung tâm nghiên cứu Phật
học, đã dần dần di chuyển từ Âu châu sang
các nước Ấn độ, Tích lan, Nhật bản và
thành tích cũng sáng sủa. Như Đại học
Vishwa – Bhàràti ở Thánh ni khẳng đăng
(Sàntinikétan) do Thái qua nhĩ (Tagore)
thành lập tại Ấn độ, thường gọi là Đại học
Quốc tế, sau đổi là Đại học Quốc lập, có
môn Phạm Hán đối chiếu nghiên cứu. Đại
học quốc lập Đức lí (Delhi) thì thiết lập hệ
ẤN ĐỘ HỌC

A
174
Phật học. Chính phủ tỉnh Tỉ cáp (Bihar)
xây dựng viện Phật họcPàli, đồng thời,
đào tìm các di tích Phật giáo, như Ấn độ
khảo cổ cục ở tỉnh Án đà la (Andhra) đã
đào thấy thành Long-thụ (Phạm:
Nagarjunakonda). Hệ Cổ sử tại Đại học
A lạp cáp ba, đã tìm đào được di chỉ Kiều
thướng di (Kausàmbi). Tích lan cũng cố
sức trùng hưng Phật giáo. Năm 1891, Đạt
ma ba la (Phạm: Dharmapàlà) sáng lập
hội Ma ha bồ đề (Maha - Bodhi Society), và
mở chi hội tại các nơi trên thế giới. Viện
trưởng viện Đại học Văn học của Tích lan
là Ma lạp lạp tư lai già (G. P. Malalasekera)
lãnh việc chủ biên và in lại Kinh tạngPàli.
Từ một trăm năm trở lại đây, Nhật bản cũng
đứng vào hàng các nước trùng hưng Phật
giáo quốc tế. Ngoài hơn hai mươi đại học
Phật giáo chuyên môn, như các Đại học
Lập chính, Câu trạch, Đại cốc, Phật giáo,
Long cốc v.v... ra, các Đại học công, tư lập
khác cũng có dạy môn Phật học, như Đại
học Kinh đô có khoa nghiên cứu tôn giáo,
Đại học Đông kinh, có khoa triết học Ấn
độ, cũng từ truyền thống Phật học mà dần
dần mở rộng đến các khoa môn khác của
Ấn độ học. Rồi đến các nước Miến điện,
Thái lan, Cao miên và Việt nam, cũng tận
lực phát huy Phật học và Ấn độ học nói
chung.
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO
Tình huống Phật giáo Ấn độ từ đức Phật
diễn tiến đến Bộ phái Phật giáo, Đại thừa
Trung quán, Du già phái, sẽ được tường
thuật một cách đại khái như sau:

I. Nguyên thủy Phật giáo. Đức Phật
Cù đàm giáng sinh tại thành Ca tì la vệ
(Phạm:Kapilavastu,Pàli:Kapilavatthu,
tức nay là biên giới nước Népal) vào năm
463 trước Tây lịch, từ ba mươi tuổi ngài
ngộ đạo đến năm 383 trước Tây lịch ngài
nhập diệt, trong thời gian đó, những điều
Phật dạy bảo các đệ tử, sau khi Ngài nhập
diệt, được các đệ tử kết tập lại; Phật giáo ở
thời kì này gọi là “Nguyên thủy Phật giáo”
hoặc “Căn bản Phật giáo”.
Đức Phật nói pháp, lúc đầu các đệ tử
chỉ đọc tụng thuộc lòng rồi truyền miệng
cho nhau, về sau mới dùng chữPàli để ghi
chép, những kinh (Pàli:Sutta) cổ xưa nhất
là Yếu số kinh tập (Pàli:Sutta-nipàta),
kinh Pháp cú (Pàli:Dhamma-pada), kinh
Như thị ngữ (Pàli:Iti-vuttaka), kinh Vô
vấn tự thuyết (Pàli: Udàna) v.v..., các kinh
và luật (Pàli:Vinaya) kể trên đây đều được
thừa nhận là do chính đức Phật nói, còn
vấn đề có những lời bàn luận của các đệ tử
lẫn lộn trong đó hay không, thì không có
cách nào phân biệt và quyết định được, cho
nên nhất khái gọi là “Nguyên thủy Phật
giáo”.
Lập trường tư tưởng của Phật giáo
nguyên thủy, là trong sinh hoạt hiện thực,
nhận thức được cái “khổ”, hiểu rõ căn
nguyên của khổ là sự vô thường biến thiên,
chủ trương trong tất cả sự vật tồn tại, không
có một chủ tể đích thực tồn tại, mà kiến
lập quan điểm “Vô ngã”. Thế giới hiện tượng
vô ngã là do “duyên khởi” mà sinh, “mười
hai nhân duyên” là đạo lí thuyết minh về
duyên khởi, tổng quát những điều nói trên
đây mà có giáo thuyết “Tứ đế bát chính
đạo”. Ngoài ra, còn có ba học giới định tuệ,

bốn vô lượng tâm từ bi hỉ xả và các giáo
nghĩa bốn thần túc, năm phần Pháp thân,
năm căn, năm lực, bảy giác chi v.v... Lấy tỉ
khưu, tỉ khưu ni xuất gia làm trung tâm, lại
thêm thiện nan tín nữ tại gia mà cấu thành
Tăng già (Phạm, Pàli:Saôgha), các giới
luật đều có chế định. Giáo đoàn không thừa
nhận chế độ giai cấp, tệ đoan của xã hội
Ấn độ thời bấy giờ, dù tỉ-khưu xuất thân từ
giai cấp tiện dân, nhưng nếu xuất gia thụ
giới trước và giới lạp (tuổi hạ) cao, thì vẫn
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
175
ngồi trên những tỉ khưu thuộc dòng dõi đế
vương nhưng xuất gia thụ giới sau và giới lạp
kém. Ngoài ra, Giáo đoàn cũng thường giải
thích cho các cư sĩ tại gia về các pháp bố thí,
về năm giới và thuyết sinh lên các cõi trời.
II. Bộ phái Phật giáo. Khoảng một trăm
năm sau khi đức Phật nhập diệt, tức năm
283 trước Tây lịch trở đi, Giáo đoàn Phật
giáo chia thành hai bộ phái là Đại chúng
bộ cách tân và Thượng tọa bộ bảo thủ. Cứ
theo tư liệu của Phật giáo Bắc truyền ghi
chép, thì nguyên nhân đưa đến sự phân
hóa là do Đại thiên (Phạm:Mahàdeva) đề
xướng thuyết mới về năm việc; còn cứ theo
các tư liệu của Phật giáo Nam truyền, như
Đảo sử (Pàli:Dìpavaôsa), Đại vương thống
sử (Pàli:Mahàvaôsa) ghi chép, thì nguyên
nhân là do các tỉ khưu thuộc chủng tộc
Bạt kì (Pàli:Vajjiputtaka) nêu lên thuyết
mới về mười việc mà đưa đến chia rẽ. Đại
thiên là tỉ khưu xuất thân từ nước Ma thâu
la (Phạm:Mathurà), tuyên dương Phật giáo
tại thành Hoa thị (Phạm:Pàỉaliputra). Đại
thiên đề xướng thuyết mới về năm việc tại
chùa Kê viên (Phạm: Kukkuỉàràma), bị
phái Trưởng lão bảo thủ lên án là vọng
ngữ. Tăng đoàn do đó mà chia làm hai phái.
Cái gọi là năm việc mới tức là:
1. Dư sở dụ (người khác làm bẩn quần
áo), A la hán vẫn không chống chế được
sự cám dỗ của Thiên ma mà tình cờ có
hiện tượng mộng di.
2. Vô tri (vô minh), A la hán còn có
“Bất nhiễm ô vô tri”.
3. Do dự (ngờ), bậc Thánh chứng quả

thứ tư, đối với Phật pháp vẫn còn có chỗ
ngờ vực, chứ chưa hoàn toàn triệt ngộ .
4. Tha linh nhập (do người khác độ),
bất cứ vị A la hán nào, khi chứng quả, cũng
phải do người khác (như Phật chẳng hạn)
thức tỉnh, ấn chứng mới có thể ngộ nhập
Thánh đạo một cách chân chính.
5. Đạo nhân thanh cố khởi (Thánh đạo
nhờ lời nói mà hiển bày), người tu hành
nếu tu tập Thánh đạo xuất thế thì phải chí
thành xướng niệm tiếng “Khổ thay!” mới
có thể khiến Thánh đạo hiện khởi.
Còn phía các tỉ khưu Bạt kì đề xướng
mười việc là:
1. Dác diêm tịnh, được phép chứa muối
trong ống tre hoặc nứa.
2. Nhị chỉ tịnh, nếu ăn chưa no, thì ánh
mặt trời đã xế trong vòng hai ngón tay sau
giờ ngọ, vẫn được phép ăn thêm.
3. Tha tụ lạc tịnh, tức đã ăn ở một nơi
rồi, nhưng đến làng khác vẫn được ăn nữa.
4. Trụ xứ tịnh, các tỉ khưu ở trong cùng
một giáo khu, nhưng ở đâu làm lễ Bố tát ở
đấy chứ không cần tập trung vào một chỗ.
5. Tán đồng tịnh, khi bàn bạc để quyết
định một việc gì, nếu đã được các tỉ khưu
đồng ý, thì tuy tổng số người hiện diện
không đủ, vẫn được cử hành yết ma.
6. Sở tập tịnh, có thể thuận theo tập
quán thường ngày của Hòa thượng a xà lê.
7. Sinh hòa hợp tịnh, sữa chưa bị khuấy
đều làm mất váng thì được uống.
8. Ẩm xà lâu nghĩ tịnh, nước quả dừa
(tức xà lâu nghĩ) chưa bốc men hoặc mới
hơi chua chua thì được uống.
9. Vô duyên tọa cụ tịnh, may tọa cụ
không cần viền mép, lớn nhỏ tùy ý.
10. Kim ngân tịnh, được phép nhận

vàng bạc.
Khi thuyết mới về mười việc trên đây
được đề xướng rồi, tỉ khưu Da xá được sự
tán trợ của Trưởng lão Li bà đa (Phạm, Pàli:
Revata), bèn triệu tập đại hội tại thành Tì
xá li, nhất trí quyết nghị thuyết mới này là
bất hợp pháp, bởi thế gọi là “Thập sự phi
pháp,............”. Đại hội lần này, đồng
thời, cũng là Đại hội kết tập Luật điển, có
bảy trăm vị tỉ khưu tham dự, cho nên gọi là
“Thất bách kết tập,...........”.
Còn cái gọi là thuyết “Đại thiên ngũ sự,
” thì có thể là một vị Đại thiên
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
176
trùng tên nào đó ở đời sau đã từ Đại chúng
bộ chia thành một phái độc lập, rồi phụ
họa và mở rộng tư tưởng của Đại thiên mà
thành thuyết “Ngũ sự”, vì thế, khi bàn về
nguyên nhân đưa đến sự chia rẽ trong căn
bản Phật giáo, thì thuyết “Thập sự phi pháp”
có vẻ hợp lí hơn. Dĩ nhiên, sự chia rẽ chẳng
phải chỉ nảy sinh ngay lúc bấy giờ, mà về
sau phát triển dần dần mới hình thành.
Đối với phái Trưởng lão bảo thủ thì thuyết
mới “Thập sự” mà các tỉ khưu có tư tưởng
tiền tiến chủ trương, không thể chấp nhận
được, do đó, mới có thuyết “Thập sự phi
pháp”, tạo thành bức tường ngăn cách rõ
rệt giữa phái bảo thủ và phái canh tân trong
Giáo đoàn. Khoảng từ năm 280 đến 230
trước Tây lịch, những tỉ khưu thuộc phái
canh tân đã thành lập một hệ phái riêng,
có thể nói, sự phân hóa đã bắt đầu từ đó.
Vì những người gia nhập phái này đông
hơn, nên còn gọi là Đại chúng bộ (Phạm,
Pàli: Mahàsaôghika); để đối lại, phái các
Trưởng lão Thượng tọa bảo thủ bèn gọi là
Thượng tọa bộ (Pàli: Theravàda).
1. Thượng tọa bộ. Phái này thừa nhận
rằng A la hán tức là Phật, và chủ trương
“nhờ tu hành mà chứng được quả A la hán
như Phật không khác”. Ba trăm năm sau
Phật nhập diệt, tức vào khoảng từ 180 đến
80 năm trước Tây lịch, phái này lại chia
thành hai bộ phái là Thượng tọa bộ gốc và
Thuyết nhất thiết hữu bộ (gọi tắt là Hữu
bộ). Thượng tọa bộ gốc rời đến núi Hi mã
lạp nhã, nên gọi là Tuyết sơn bộ (Phạm:
Haimavata, Pàli: Hemavatika). Thuyết

nhất thiết hữu bộ lấy Ca thấp di la làm căn
cứ địa, phát triển thành một thế lực mới.
Từ Hữu bộ chia ra Độc tử bộ, rồi từ Độc tử
bộ lại chia ra bốn bộ nữa là Pháp thượng,
Hiền trụ, Chính lượng và Mật lâm sơn trụ.
Kế đó, cũng trong ba trăm năm sau Phật
nhập diệt, lại từ Hữu bộ chia ra Hóa địa bộ,
rồi từ Hóa địa bộ lại chia ra Pháp tạng bộ;
cho đến cuối ba trăm năm sau Phật nhập
diệt, từ Hữu bộ lại chia ra Ẩm quang bộ
(Thiện tuế bộ); bốn trăm năm sau Phật nhập
diệt lại từ Hữu bộ chia ra Kinh lượng bộ
(Thuyết chuyển bộ). Do đó, Hữu bộ gốc
được gọi là Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ và, như thế, Thượng tọa bộ trước sau đã
chia thành mười một bộ phái.
Khác với Thượng tọa bộ gốc coi trọng
Kinh và Luật, đặc trưng của Thuyết nhất
thiết hữu bộ là coi trọng Luận bộ. Bộ này
đã từng biên tập các bộ luận vĩ đại, như
luận Đại tì bà sa, luận Phát trí, luận Lục túc
v.v..., chủ trương ngã không pháp hữu, tam
thế thực hữu, pháp thể hằng hữu, nhấn
mạnh hết thảy sự vật tồn tại đều là thực tại,
bởi thế mới được gọi là “Thuyết nhất thiết
hữu bộ”.
2. Đại chúng bộ. Bộ phái này thừa nhận
và sùng bái đức Phật như một người có nhân
cách siêu việt, cho rằng nhục thân của Phật
khác với người thường, người thường dù có
tu hành mà chứng được quả A la hán chăng
nữa, nhưng ở đời này không có cách nào
sánh ngang với Phật được. Hai trăm năm
sau Phật nhập diệt, Đại chúng bộ lại chia
thành ba bộ nữa là Nhất thuyết, Thuyết
xuất thế và Kê dận. Về sau lại chia ra hai
bộ nữa là Đa văn, Thuyết giả. Kế tiếp, lại
chia thành ba bộ Chế đa sơn, Tây sơn trụ

và Bắc sơn trụ, cộng trước sau thành chín
bộ phái. Cái phong khí canh tân của Đại
chúng bộ rất thịnh, do lòng sùng kính đức
Phật rất sâu, nên đã manh nha tư tưởng
Đại thừa Phật giáo và mở rộng phạm vi thế
lực.
III. Bồ tát đoàn. Sau Tây lịch kỉ nguyên,
Phật giáo Đại thừa xuất hiện và tồn tại song
song với Phật giáo Bộ phái. Trước đó, đã có
các tập đoàn do tín chúng tại gia tổ chức
thành, cũng tức là Bồ tát đoàn. Bồ tát đoàn
đã bắt đầu từ thời vua A dục tại thế (268
B.C. - 232 B.C.), tức lấy tháp Phật (Phạm:
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
177
stùpa, tháp thờ di cốt của Phật) làm trung
tâm đoàn kết mà lập thành, do lễ bái tháp
Phật mà nảy sinh niềm tin kiên định đối
với đức Phật, được pháp lạc tôn giáo sâu xa.
Đối lại với Tăng già của các tỉ khưu, các
nhóm tín chúng tại gia này tự xưng là Bồ
tát đoàn (Phạm: bodhisattva – gaịa).
“Đoàn” nguyên là tổ chức của các thương
nhân, vì trong Bồ-tát đoàn gồm đa số là
các nhà công thương nghiệp đô thị, cho
nên dùng chữ “đoàn” để đặt tên. Đoàn thể
tín ngưỡng tháp Phật ấy về sau phát triển
thành giáo đoàn của Phật giáo Đại thừa.
IV. Đại thừa Phật giáo. Bồ-tát đoàn
tín ngưỡng tháp Phật, ngoài việc lễ bái tháp
Phật ra, lại tiến thêm bước nữa mà biên tập
kinh điển riêng của mình. Trước hết, vào
khoảng Tây lịch kỉ nguyên, hoàn thành
kinh Bát nhã, kế đến, kinh Pháp hoa, kinh
Duy ma, kinh Hoa nghiêm, kinh Vô lượng
thọ v.v... lần lượt do Bồ tát đoàn biên tập
thành. Cái tinh thần đoàn kết đại đồng này
trở thành tinh thần căn bản của Phật giáo
Đại thừa. Lập trường tư tưởng của Phật giáo
Đại thừa là “không” (Phạm:sùnyatà). Cái
gọi là “không” nguyên là chỉ “không có gì”
hoặc “trạng thái không có gì”, tức cho rằng
trong thế giới hiện tượng này, không có bất
cứ vật gì có thể nắm bắt được, vì thế, không
có một vật gì có thể bảo là tồn tại đích
thực. Cho nên, trong Bát nhã tâm kinh
nói “sắc tức là không, không tức là sắc”,
chính là lí ấy. Sắc (Phạm:rùpa), tức chỉ vật
chất hữu hình, hàm ý là tất cả hiện tượng
tồn tại. Trong kinh Pháp hoa, ngoài thuyết

chủ trương “Một Phật thừa” ra, còn nêu
lên tư tưởng “Hai thừa thành Phật”. Hai
thừa là Thanh văn, Duyên giác, tức chỉ các
tỉ khưu trong Giáo đoàn truyền thống. Hai
thừa thành Phật, đại khái nói các tỉ khưu
trong Giáo đoàn đều nên qui y đạo Bồ tát.
Kinh Pháp hoa còn chủ trương “Phật
thực đã thành từ lâu xa rồi” (tức chỉ thọ
mệnh của Phật là vô lượng, Ngài đã tồn tại
từ trước kia, lâu xa lắm rồi). Kinh Vô lượng
thọ thì nói “Đức Phật sống lâu vô lượng”.
Cả hai đều thuyết minh như nhau về căn
bản của sự tồn tại, bắt nguồn từ sinh mệnh
vĩnh viễn bất diệt, tức gọi là Phật. Cái không
trong kinh Bát nhã thì nói theo lập trường
triết học, còn cái không nói ở đây thì lại
được nhận xét theo quan điểm tôn giáo.
Kinh Duy ma dùng kết cấu hí kịch để nhấn
mạnh tinh thần vĩ đại của Bồ tát, hơn lập
trường tỉ khưu xa. Kinh Hoa nghiêm thì
nêu lên thế giới quan “Một tức hết thảy,
hết thảy tức một”. Trong đó, dù nói cách
nào đi nữa cũng đều dùng danh từ Đại thừa
mà khoáng trương nhân sinh quan và vũ
trụ quan, đó là căn cứ lập luận của Hoa
nghiêm. Ở thời kì sau của Phật giáo Đại
thừa, đã có rất nhiều đại luận sư ra đời, và
nhiều bộ luận lớn đã xuất hiện, phương
diện mĩ thuật, kiến trúc cũng chịu nhiều
ảnh hưởng. Không bao lâu, các bộ luận ấy
được truyền đến Tây vực, Trung quốc, Nhật
bản và sản sinh nền văn hóa đặc thù của
Phật giáo Đại thừa. Thời kì sau của Phật
giáo Đại thừa, vì chịu ảnh hưởng tính cách
mật giáo của Ấn độ giáo và tín ngưỡng dân
gian Ấn độ một cách mạnh mẽ, nên Phật
giáo Đại thừa đã lộ rõ nét Mật giáo hóa,
đến nỗi đi dần đến tình trạng suy đồi, rồi

tiếp sau sự xâm nhập của Hồi giáo thì Phật
giáo cũng theo đó mà diệt vong.
1.Trung quán phái. Phật giáo Đại thừa
ở thời kì giữa chia thành hai phái lớn là
phái Trung quán (Phạm: Màdhyamika) và
phái Du già. Phái Trung quán lấy “Trung
luận” của ngài Long thụ làm căn bản để
tuyên dương Bát nhã không quán. Lập
trường tư tưởng của Trung luận là giác ngộ
hết thảy sự tồn tại đều bắt nguồn từ tính
duyên khởi (quan hệ hỗ tương y tồn), chẳng
chủ trương “không”, cũng chẳng chủ trương
“có”, mà chủ trương chính quán chân
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
178
không trung đạo. Học trò của Long thụ là
Đề bà (Phạm: Àryadeva) viết “Bách luận”
để bác xích ngoại đạo và giáo nghĩa Tiểu
thừa, La hầu la bạt đà la (Phạm:
Ràhulabhadra) thì chú thích ý nghĩa “Bát
bất” trong Trung luận. Đầu thời đại Vương
triều Cấp đa thì có “Trung luận bản tụng”,
chú thích do Phạm chí Thanh mục soạn,
và “Bách luận bản tụng”, chú thích của Bàtẩu
khai sĩ. Về sau, từ thế kỉ thứ IV đến thế
kỉ thứ V, xuất hiện hệ thống của Phật hộ
(Phạm:Buddhapàlita), gọi là Cụ duyên
phái (Phạm:Pràsagika), hệ thống Thanh
biện (Phạm:Bhàvaviveka), gọi là Y tự khởi
phái (Phạm: Svàtantrika). Đó là hai hệ
phái lớn từ phái Trung quán mà chia ra.
Hai người này đều là học trò của ngài Tăng
hộ (Phạm:Saôgharakwita), ngoài ra còn
nghiên cứu học tập cái học của ngài Long
thụ. Phật hộ chủ trương các pháp duyên
khởi tất kính là không, Thanh biện thì chủ
trương, nếu nhận xét từ phương diện Tục
đế, thì các pháp duyên khởi đều không có
tự tính, nhưng nếu đứng về phương diện
Chân đế mà nhận xét, thì hết thảy pháp
đều có bản tính tồn tại thường trụ. Khoảng
thế kỉ thứ VII, trong hệ phái thuộc phái
Cụ duyên của Phật hộ, có luận sư Nguyệt
xứng (Phạm:Candrakìrti) xuất hiện, viết
“Trung luận chú”, làm cho giáo nghĩa Trung
luận thêm thịnh.
2. Du già phái. Lấy ngài Di lặc (Phạm:
Maitreya, khoảng 270 - 350) làm vị thủy
tổ của học phái. Tương truyền luận Du già
sư địa (Phạm:Yogàcàra-bhùmi), Đại thừa

trang nghiêm kinh luận tụng, Biện trung
biên luận tụng, Hiện quán trang nghiêm
luận v.v... là do Di lặc soạn. Lấy tư tưởng
“không” trong kinh Bát nhã làm gốc, lấy
Du già hành (sự tu hành điều hòa hơi thở,
thu nhiếp tâm khiến tương ứng với chính
lí) làm nền tảng mà kiến lập thuyết Duy
thức (hết thảy sự tồn tại đều do tâm thức
biến hiện, chủ trương chỉ có thức là thực
tại), một mặt do chủ trương “tự tính thanh
tịnh” mà có tư tưởng “Như Lai tạng duyên
khởi”. Ngài Vô trước (Phạm: Asaga,
khoảng 310 - 390) là tổ thứ hai của phái
này, viết Hiển dương thánh giáo luận tụng,
luận Nhiếp đại thừa (Phạm: Mahàyànasaôgraha)
và luận Đại thừa a tì đạt ma tập
(Phạm: Mahàyànàbhidharmasamuccaya)
v.v... mà xác lập phái Du già. Em Vô trước
là Thế thân (Phạm:Vasubandbu) viết Duy
thức tam thập luận tụng (Phạm:Triôzikàkàrikà),
Duy thức nhị thập luận tụng
(Phạm:Viôzatikà-kàrikà), Nhiếp đại thừa
luận thích v.v... tuyên dương thuyết Du già
duy thức. Tư tưởng hệ Thế thân chia làm
hai hệ thống lớn là Trần na (Phạm:
Dignàga) và Đức tuệ (Phạm: Guịamati),
Trần na cũng là nhà tập đại thành của luận
lí học Ấn độ.
Đến giữa thế kỉ thứ VII, Phật giáo cấp
tốc Ấn độ giáo hóa mà sản sinh Mật giáo.
Vì khoảng thế kỉ VII, người A lạp bá
(Arab) thành lập nước Hồi giáo ở biên giới
Ấn độ, áp bách người Ấn độ. Trước tình
hình ấy, các vua chúa và nhân dân Ấn
độ, do ý thức chống đối mà quay về tôn
giáo dân tộc là Ấn độ giáo. Trong cái bối
cảnh chính trị như vậy, Phật giáo cho rằng
thỏa hiệp với Ấn độ giáo là phương pháp

tốt nhất để bảo tồn bản thân Phật giáo,
bèn dần dần dung hợp với Ấn độ giáo mà
đi đến Mật giáo hóa Phật giáo. Đến cuối
thế kỉ XII, tín đồ Hồi giáo tràn đến cứ địa
trung tâm của Phật giáo (tức là một dải đất
ở phía nam tiểu bang Bihar) thì Phật giáo
đã hoàn toàn dung hợp vào Ấn độ giáo.
Đồng thời, quân đội Hồi giáo xâm nhập
luôn, triệt để phá hủy các chùa viện Phật
giáo, tăng đồ hầu hết chạy trốn ra nước
ngoài, đến đây, Phật giáo tại Ấn độ coi
như đã tuyệt tích. (xt. Phật Giáo, Phật Giáo
Giáo Lí).
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO

A
179
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO MĨ THUẬT
Khi đức Thế tôn còn tại thế, vua Ưu
điền đã dùng gỗ chiên đàn để tạc tượng
Phật, nhưng đây chỉ nghe truyền thế thôi.
Còn hiện nay đã tìm đào được bình đựng
Xá lợi ở Nibạcnhĩ (Népal), trên có ghi
dòng họ Thích ca phụng thờ, là mĩ thuật
phẩm có nhiều giá trị, nhưng những di
phẩm mĩ thuật Phật giáo nổi tiếng và xưa
nhất thì phải kể đến những cột đá trên
đầu cột có chạm các con thú do vua A
dục kiến tạo vào thế kỉ thứ ba trước Tây
lịch.
Những di vật thế kỉ thứ nhất sau Tây
lịch đến thời đại các Vương triều Huân ca,
Án đạt la thì có tháp hoặc lan can của tháp.
Sơn kì (Sànchì), Ba hách đặc (Bharhut,
Bharrhut), Bồ đề già gia (Buddhagayà), thời
đại này, cây bồ đề, bánh xe pháp, lốt chân,
tháp v.v... đều là biểu trưng của Phật, nhưng
chưa trực tiếp biểu hiện hình tượng của Phật.
Ngoài các biểu trưng kể trên ra, đề tài phần
nhiều là sự tích bản sinh (tiền thân) của
đức Phật và Phật truyện. Thế kỉ thứ hai
(tức thời đại vua Ca nị sắc ca), biểu hiện mĩ
thuật Phật giáo Kiện đà la (Candhàra), (còn
gọi là mĩ thuật Hi lạp Phật giáo) vùng tây
bắc Ấn độ bột phát, phần nhiều lấy tượng
Phật, Bồ tát và tranh vẽ truyện Phật làm đề
tài, độ cao của bộ phận bát úp trên ngọn
tháp cũng tăng thêm. Về sau không lâu, tại
Mạt nâu la (Phạm: Mathurà) ở trung Ấn
độ, và A ma la bà đề (Phạm:Amaràvatì) ở
nam Ấn độ, mĩ thuật điêu khắc tượng Phật
cũng thịnh hành, tây Ấn độ thì có các hang

viện ở Na tây khắc (Nàsik), Ca lợi (Kàrle)
v.v... Từ thế kỉ thứ tư đến nửa trước của
thế kỉ thứ bảy, thời đại lấy Vương triều Cấp
đa (Phạm:Gupta) làm trung tâm, những di
vật ở thời kì này gồm có điện Phật ở Bồ đề
già da và tháp Đạt mật khắc (Dhamekh) ở
vườn Lộc dã (Phạm: Mfgadàva), di tích
tịnh xá Kì viên (Phạm,Pàli:Jeta-vana), di
tích tịnh xá Na lan đà (Phạm: Nàlanda).
Ngoài các tượng chạm trổ của Phật ra, chỉ
thấy di phẩm tượng của bồ tát Quan âm, Di
lặc, Kim cương thủ, kĩ thuật gần hoàn toàn,
hình thức cũng dần dần ổn định. Hang
viện thì có các hang ở A chiên đa (Ajantà,
khai sáng trước Tây lịch), Y la lạp (Ellora),
Ba cách hách (Bàgh), Cam hách thụy
(Kàịheri) v.v..., trong đó, một bộ phận
tranh vẽ trên vách vẫn còn. Mĩ thuật thời
kì này đối với nghệ thuật Trung quốc đời
Đường và mĩ thuật Trảo oa (Java) đều có
ảnh hưởng. Từ thế kỉ thứ tám đến đầu thế
kỉ thứ mười, thời đại lấy Vương triều Ba la
làm trung tâm, thì mĩ thuật Mật giáo hưng
khởi, có di tích Na lan đà và các tượng Quan
âm nghìn mắt nghìn tay, Văn thù, Đa la
của Mật giáo, ngoài ra, các kinh sách chuyên
môn như kinh Tạo tượng lượng độ, Tạo
tượng pháp v.v... cũng xuất hiện. Về sau,
Phật giáo bị hoại diệt, mĩ thuật Phật giáo
cũng theo đó mà suy vong. [X. Hugo
Munsterberg: Art of India and Southeast
Asia, 1970; Owen C. Kail: Buddhist Cave
Temples of India, 1975; David L.
Snellgrove: The Image of the Buddha,
1978].
Cột Đá và Kiến Trúc của
Vua A Dục
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO MĨ THUẬT

A
180
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO NGHI CHẾ
Sau khi đức Phật thành đạo, nói pháp
lần đầu tiên tại vườn Lộc dã độ cho năm vị
tỉ khưu Kiều trần như, đó là dấu hiệu báo
trước sự hình thành Tăng đoàn Phật giáo.
Trong Tăng đoàn, đức Phật đã định ra
phương thức sinh hoạt lí tưởng cho các tỉ
khưu, tức lấy “Tứ y pháp” làm chuẩn tắc
sinh hoạt:
1. Thường hành khất thực, mỗi ngày,
trước giờ ngọ, đi xin ăn một lần để nuôi
thân.
2. Trước phẩn tảo y, mặc áo may bằng
những mảnh vải bị vứt bỏ nhặt được tại
các nơi nghĩa địa, rừng xác và đống rác.
3. Y thụ hạ tọa, ngồi dựa gốc cây.
4. Dụng trần khí dược, trần khí dược,
chỉ thuốc được chế bằng các vật đã bài tiết,
hoặc chỉ các dược liệu người ta đã vứt bỏ,
làm thuốc dùng mỗi khi tỉ khưu đau ốm. Tỉ
khưu Phật giáo tu hành theo bốn pháp trên,
khiến cuộc sinh hoạt yên vui, không tham
ái, không chấp trước.
Nhận xét qua Tứ y pháp, thì biết sự phân
phối kinh tế trong Tăng đoàn lúc bấy giờ,
căn bản lấy sự bình đẳng cùng có lợi, cùng
được cùng chia làm nguyên tắc, cái gọi là
“lợi hòa đồng quân”, tức là trong Tăng đoàn
không phân biệt trên dưới, cao thấp, mà
nhất loạt bình đẳng, chia lợi đồng đều. Về
sau, sau khi đức Phật độ cho Da du già đồng
tử, người cha của đồng tử bèn thỉnh Phật
cúng dường và dâng y, đức Phật nhận lời,
lại tiếp nhận sự cúng dường Trúc viên của
vua Tần bà sa la, cho phép cư sĩ xây dựng

nhà giảng, phòng tăng, dâng ruộng đất và
vườn v.v..., bởi thế, sự sinh hoạt của Tăng
đoàn lúc đầu đi xin ăn, nay diễn biến thành
nhận lời thỉnh mời, nhận sự cúng dường,
và từ việc mặc áo phẩn tảo diễn thành sự
“nhận áo”, v.v...
Về những qui định sinh hoạt đoàn thể
trong Tăng già, trong Kiền độ có nói tường
tận, tức sau khi đức Phật nhập Niết bàn,
các vị Trưởng lão trong Giáo đoàn đem
những nghi thức tác pháp về các việc thụ
giới, bố tát, an cư trong Tăng đoàn và các
qui định trong sự sinh hoạt hàng ngày mà
phân loại, chỉnh lí. Trong đó, có ba thứ
nghi thức tương đối trọng yếu là:
1.Tiến cụ tác pháp, là nghi thức qui
định xuất gia thụ giới pháp Cụ túc.
2.Bố tát nghi thức, Bố tát là vào những
ngày cố định, các tỉ khưu sống chung phải
tập họp ở một nơi, hoặc họp tập ở nhà Bố
tát (Phạm:uposathàgàra), lễ thỉnh vị tỉ
khưu tinh thông luật pháp, tụng niệm toàn
bộ Ba la đề mộc xoa (nếu trong hoàn cảnh
gặp nạn thì chỉ tụng một bộ phận cũng
được), để phản tỉnh hoặc có lỗi thì sám hối
trước chúng tăng, khiến các tỉ khưu đều có
thể ở trong tịnh giới, nuôi lớn pháp lành,
tăng thêm công đức.
3.An cư, ở Ấn độ, hàng năm vào mùa
hạ, trời mưa suốt ba tháng, trong ba tháng
ấy, tỉ khưu xuất gia, không được đi ra ngoài
mà phải tập trung ở một nơi dốc sức tu
hành, gọi là an cư. Sở dĩ như thế, là vì mùa
mưa nếu đi ra ngoài sẽ dẫm đạp lên các loại
côn trùng, những mầm non của cây cỏ mà
bị người đời chê cười, cho nên, trong thời
gian an cư, chế định các nghi thức Bố tát,
Tự tứ và Ca hi na y v.v... Ngoài ra, để phòng

ngừa những hành vi xấu ác có thể xảy ra
trong Tăng đoàn, để duy trì trật tự và sự
phát triển của Tăng đoàn khiến Phật pháp
trường tồn, mà đức Phật đã chế giới, đặt luật.
Về chế độ giới luật trong Tăng đoàn, đã được
chép rõ trong tạng Luật, song vì các bộ phái
bất đồng nên luật cũng có năm bộ khác nhau,
duy tinh thần cơ bản thì không ngoài mười
nghĩa, gọi là “Kết giới thập nghĩa”. Cứ theo
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì nại da
quyển 1 chép, thì mười nghĩa ấy là:
ẤN ĐỘ PHẬT GIÁO NGHI CHẾ

A
181
1. Nhiếp thủ trong tăng,
2. Khiến tăng vui mừng,
3. Khiến tăng ở vui,
4. Hàng phục phá giới,
5. Người biết hổ thẹn được yên,
6. Không tin thì khiến tin,
7. Tin rồi thì thêm lớn,
8. Dứt hữu lậu hiện tại,
9. Dứt hữu lậu vị lai,
10. Khiến Phạm hạnh lâu dài.
Lại giới luật tùy theo các đối tượng thụ
trì khác nhau mà chia thành: giới tỉ khưu,
giới tỉ khưu ni, mười giới sa di, sa di ni, sáu
pháp giới thức xoa ma na, giới ưu bà tắc, ưu
bà di tại gia (Tam qui, Ngũ giới, Bát quan
trai giới), giới Bồ tát v.v... [X. luật Tứ phần
Q.1, Q.32, Q.41; luật Ngũ phần Q.1; luật
Ma ha tăng kì Q.1; luật Thập tụng Q.39;
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ mục đắc
ca Q.7, Q.9]. (xt. Bố Tát, An Cư, Phật Giáo
Giáo Chế, Giới, Thụ Giới).
ẤN ĐỘ TẠNG CHÍ
Do Bình điền đốc dận, người Nhật bản
soạn. Sách này vốn dự định biên thành hai
mưoi lăm đến ba mươi quyển nhưng vẫn
chưa hoàn thành. Nay chỉ còn quyển một
đến quyển tám và ba quyển hai mươi mốt,
hai mươi hai, hai mươi ba, cộng là mười
một quyển. Nội dung bộ sách là khảo
chứng và tường thuật về phong tục Ấn độ,
giáo lí và lịch sử Phật giáo. Trong đó, ba
quyển đầu đề là “Ấn độ quốc tục phẩm”,
lấy Đại đường tây vực kí làm cơ sở, rồi tham
khảo các kinh luận, tường thuật đại cương
bốn Phệ đà, và các giáo nghĩa chủ yếu của

chín mươi lăm thứ ngoại đạo. Quyển bốn
đến quyển tám đề là “Đại thiên thế giới
phẩm”, dựa vào thuyết trong kinh Thế kí
và các kinh Trường a hàm mà trình bày
về thế giới quan Phật giáo, chủ yếu tường
thuật bốn châu Tu di. Ba quyển hai mốt,
hai hai và hăm ba đề là “Ấn độ thông
phẩm”, căn cứ theo luận Dị bộ tông luân,
Đại đường tây vực kí mà trình bày cái xu
thế của Phật giáo vào thời đại bộ phái.
Ngoài các tiết mục kể trên đây, bộ sách
cũng nói đến Phật giáo từ Trung quốc
truyền vào Nhật bản, và nguyên do chia
thành các tông phái.
Sách này được soạn vào khoảng năm
Văn chính thứ 9 (1826), quyển đầu có Vũ
lân tẩu chùa Vĩnh bình, Giác nham chùa
Trấn đức, viết bài tựa bằng chữ Hán vào
năm Thiên bảo 11 (1840). Môn nhân của
Đốc dận là Thỉ dã huyền đạo có sao chép
một số tiết mục trong sách này, gọi là Ấn
độ tạng chí lược tiền tập 2 quyển và xuất
bản năm Minh trị 21 (1888).
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC
Ấn độ gọi triết học là “kiến giải” (Phạm:
Darzana), đặc sắc của nó là không chịu sự
giới hạn của khoa học tự nhiên, lấy việc
tìm tòi chân lí căn bản của hết thảy muôn
vật phổ biến làm chủ, và mang sắc thái tôn
giáo rất đậm đà. Trong lịch sử triết học Ấn
độ cũng có các nhà Duy vật luận, Hoài nghi
luận, nhưng chỉ hạn trong một thời kì, và
cũng không có sắc thái truyền thống. Các
phái triết học Ấn độ, trừ Duy vật luận ra,
các phái đều chủ trương thoát khỏi sự đau
khổ của kiếp người mà tiến đến một loại
thế giới vĩnh viễn, phổ biến, cũng tức là
một loại tôn giáo thực tiễn.

Người Nhã lợi an đã xâm nhập Ấn độ
vào khoảng thế kỉ XIII trước Tây lịch, đến
thế kỉ X trước Tây lịch thì thành lập tôn
giáo thời đại Lê câu phệ đà (Phạm:Fg-veda),
ở thời kì này, họ đã định cư sinh hoạt tập
thể, tin thờ các thần tự nhiên, thần anh
hùng và thần luật pháp duy trì trật tự xã
hội. Ngoài ra, các pháp tắc căn bản như
thiên tắc (Phạm: fta), cấm chế (Phạm:
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

A
182
vrata), đạt ma (Phạm: dharman, tức sau
này làdharma) v.v... cũng theo đó mà sản
sinh. Song, vào thời đại Lê câu phệ đà, những
tư tưởng và hoạt động đối với tự nhiên, luân
lí, tế tự, đều vẫn chưa được qui hoạch và
phân loại, quan niệm thần hoặc nguyên lí
triết học, cũng đều chưa thành thục.
Đến khoảng một nghìn năm trước Tây
lịch, người Nhã lợi an dần dần đi về phía
đông, chiếm cứ các vùng đất phì nhiêu nhất
ở khoảng giữa hai con sông Da mâu na
(Phạm: Yamunà) và sông Hằng. Sau khi
chiến tranh chấm dứt, sinh hoạt và văn
hóa của họ đã tiến vào thời đại Phạm thư
(Phạm:Bràhmaịa). Họ bắt những dân tộc
bị chinh phục làm nô lệ (Phạm:sùdra, Thủ
đà la), họ tự nhận là “Tư tế” ở địa vị cao
nhất, cũng tức là Bà la môn (Phạm:
Bràhman). Đồng thời với chế độ giai cấp
được đặt định, Thánh điển Phệ đà cũng
được tiến hành biên tập, đây là thời đại Bà
la môn tối thượng, tế tự vạn năng. Thời kì
này, vì tư tưởng đa thần chưa thỏa mãn
được yêu cầu thời đại, nên mới có sự tìm tòi
một vị thần tối cao thống nhất, do đó, xuất
hiện thần sáng tạo (tạo vật chủ, Phạm:
Prajàpati) cao nhất, rồi dần dần phát triển
mà sản sinh một thứ nguyên lí căn bản
Phạm (Phạm: Brahman), Ngã (Phạm:
àtman, a đặc mạn), hoặc là học thuyết lấy
“vô” làm đầu hết thảy.
Kế đến thời đại Sâm lâm thư (Phạm:
Àraịyaka), thời đại Áo nghĩa thư (Phạm:
Upaniwad). Thời đại Áo nghĩa thư chuyên
môn tìm tòi bản chất vũ trụ Phạm và bản

chất cá nhân Ngã, là thời kì triết học Áo
nghĩa thư được thành lập.
Thế kỉ thứ sáu trước Tây lịch là thời kì
chuyển biến trong triết học Ấn độ. Vương
quốc Ma yết đà nằm về phía đông và các
nước kế cận bột hưng, trung tâm văn hóa
cũng theo đó mà dần dần chuyển di về đông,
những đô thị mới được thiết lập, tư tưởng
mới chịu ảnh hưởng của các nhà tự do tư
tưởng cũng trỗi dậy. Cái đặc sắc của thời
này là ở chỗ phản đối chủ nghĩa triết học
bản chất Phạm - Ngã, và khuynh hướng
cảm giác luận, duy vật luận cũng rất mạnh,
thậm chí bao hàm sắc thái hoài nghi, yếm
thế và hư vô. Cái gọi là “Lục sư ngoại đạo”
tức đại biểu cho tư tưởng này:
1.A kì đa, chủ trương bốn nguyên tố
đất, nước, lửa, gió, cho rằng con người đều
do bốn nguyên tố này cấu tạo thành, khi
thân thể rữa nát thì bốn nguyên tố ấy cũng
tiêu diệt theo. Đây là Duy vật luận cảm giác,
là tiền khu của phái Thuận thế.
2.Tán nhã di, phủ định nhận thức
khách quan có tính chất chính xác tuyệt
đối, mà đề xướng Bất khả tri luận.
3.Mạt già lê, đại biểu phái Tà mệnh
ngoại đạo, thừa nhận có mười hai thứ yếu
tố cấu tạo thành sinh tồn là linh hồn, đất,
nước, lửa, gió, hư không, được, mất, khổ,
vui, sống, chết, và coi đó là thực thể. Vô
nhân luận, phủ định luân hồi theo nghiệp.
4.Bà phù đà, thừa nhận có bảy thứ yếu
tố là đất, nước, lửa, gió, khổ, vui và mệnh
ngã.
5.Bất lan ca diếp, chủ trương đạo đức
thiện ác không mang lại quả báo thiện ác,
thành lập Vô đạo đức luận.
6.Ni kiền đà nhã đề tử, tức là Phạt đà

ma na (Phạm:Vardhamàna), giáo tổ của
Kì na giáo, biệt danh là Ma ha tì la (Phạm:
Mahàvira, dịch ý là đại hùng), là người cùng
thời đại với đức Phật, đã sửa đổi giáo nghĩa
Ba tư (Pasa) khoảng hai nghìn ba trăm năm
trước mà lập thành năm thệ nguyện lớn
là: không giết hại, không nói dối, không
trộm cướp, không tà dâm, không mưu cầu
bất cứ vật gì. Thế giới quan của Kì na giáo
dựa vào năm thứ hữu tụ (Phạm:astikàya)
là: điều kiện vận động (Phạm: dharma),
điều kiện chỉ tĩnh (Phạm: adharma), hư
không (Phạm:àkàza), mệnh ngã (Phạm:
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

A
183
jìva) và tố tài (Phạm:pudgala) để lí luận
suy diễn.
Giáo tổ Phật giáo là đức Thích ca mâu
ni cũng xuất hiện vào thời kì này, cái đặc
sắc của Ngài là không theo phương thức
suy luận hình nhi thượng học và bản chất
chủ nghĩa, mà từ ngay trong hiện thực tìm
ra con đường (dharma, pháp) giải quyết. Kì
na giáo và Phật giáo thời ấy dần dần phát
triển thành hai tôn giáo lớn, nhất là Phật
giáo, được sự hỗ trợ của vua A dục (ở ngôi
khoảng từ 268 B.C. - 232 B.C.), bèn nhanh
chóng truyền rộng đến các nước ở phương
đông.
Thời đại Vương triều Khổng tước
(khoảng 317 B.C. - 180 B.C.), Phật giáo
chia thành hai bộ phái là Thượng tọa bộ
bảo thủ và Đại chúng bộ cách tân, về sau
còn phát triển thành nhiều bộ phái nữa.
Từ khoảng thế kỉ thứ I trước Tây lịch
đến thế kỉ thứ II sau Tây lịch, Phật giáo Đại
thừa hưng khởi, nhiều kinh điển Đại thừa
cũng được thành lập vào thời kì này. Đến
đây, Phật giáo trở về trước được gọi là Phật
giáo Nguyên thủy và Phật giáo Tiểu thừa.
Cái gọi là Phật giáo Đại thừa hưng khởi, là
do dân chúng khai triển một thứ vận động
cải cách tôn giáo, nhấn mạnh tinh thần lợi
tha và thực tiễn của hạnh Bồ tát. Các học
phái ở thời kì này thì có phái Trung quán
và phái Du già (phái Duy thức) và thế lực
của cả hai tương đối đều lớn. Thế giới quan
của phái Trung quán lấy tư tưởng “Không”
làm cơ sở, phái Du già thì lập thuyết “thực
hữu”, chủ ý tư tưởng của phái này là nhắm

tới một phương thức khảo sát phân tích
hiện thực.
Khoảng thế kỉ thứ VII trở đi, Mật giáo
trong Phật giáo đã chịu ảnh hưởng của Ấn
độ giáo mà được thịnh hành, nhưng đồng
thời, cũng đã phơi bày cái khuynh hướng
trụy lạc. Đến thời kì đầu thế kỉ XIII, do tín
đồ Hồi giáo chinh phục, Phật giáo bị tiêu
diệt ở Ấn độ. Còn các giáo khác, như Kì na
giáo, trong vòng một thế kỉ, đã chia thành
phái “Không y” và phái “Bạch y”, về sau có
rất nhiều ảnh hưởng đối với văn hóa Ấn
độ, mãi đến thời gần đây mới suy vi. Tín đồ
phái này phần nhiều là các thương gia.
Trong hệ thống chính thống của Bà la môn
thì có sáu phái triết học:
1.Số luận học phái, thủy tổ là Ca tì la
(350 B.C. - 250 B.C.), thành lập hai nguyên
lí lớn là tinh thần thuần túy và nguyên chất
căn bản.
2.Du già phái, thuyết hình thượng học
của phái này và phái Số luận đại trí tương
đồng, duy phái Du già chủ trương có thần
tối cao; về phương diện thực tiễn, phái này
nhấn mạnh tinh thần thống nhất.
3.Di mạn sai học phái, đứng trên lập
trường triết học mà nghiên cứu ý nghĩa và
sự thực hành các nghi lễ tế tự được qui
định trong Thánh điển Phệ đà. Phái này
do Kì mễ ni (khoảng 200 B.C. - 100 B.C.)
xác lập.
4.Thắng luận học phái, thủy tổ là Yết
na đà (khoảng 150 B.C. - 50 B.C.), xiển
minh hết thảy hiện tượng, xác lập sáu
nguyên lí thực thể, tính chất, vận động,
phổ biến, đặc thù và nội thuộc.
5.Ni dạ da (chính lí) học phái, thủy tổ
là Kiều đạt ma (khoảng 50 - 150), còn gọi

là Túc mục. Quan điểm của phái này về hình
thượng học với Thắng luận học phái, đại trí
tương đồng, nhưng nghiêng về phương diện
nghiên cứu luận lí học nhiều hơn.
6.Phệ đàn-đa học phái, thủy tổ là Bạt
đa la diễn na (khoảng 100 B.C. - 1 B.C.),
trong Thánh điển Phệ đà, đặc biệt lấy bộ
phận Áo nghĩa thư làm căn bản mà tập đại
thành triết học “Phạm - Ngã”.
Tư tưởng hệ Bà la môn (Bà la môn giáo)
kết hợp với tín ngưỡng dân gian mà thành
Ấn độ giáo. Thần chủ yếu là Tì thấp nô và
Thấp bà, những người lấy Tì thấp nô làm
ẤN ĐỘ TRIẾT HỌC

A
184
thần tối cao thì gọi là Tì thấp nô phái, thế
lực hai phái này đều rất lớn. Đại tự sự thi
“Ma ha bà la đa” là truyền thừa của tín
ngưỡng Ấn độ giáo, từ xưa đến nay, hầu
hết người Ấn độ đều thích ngâm tụng, trong
đó, phần các bài ca Bạc già phạm, được
người Ấn tôn kính như kinh Thánh. Đứng
về mặt toàn thể văn hóa sử Ấn độ mà nói,
thì trào lưu tư tưởng hệ từ Bà la môn giáo
đến Ấn độ giáo là lịch sử tư tưởng chính
thống của Ấn độ.
Do sự phát triển của triết học Phệ đàn
đa mà xuất hiện các luồng tư tưởng như
Bất nhị nhất nguyên luận của Thương yết
la (Phạm: Zaịkara, khoảng 700 - 750),
thuyết Chế hạn bất nhị của La ma noa già
(Phạm:Ràmànuja, khoảng 1016 - 1091),
và thuyết Bất nhất bất dị của Ninh ba nhĩ
ca (thế kỉ XIV).
Các nhà tư tưởng Ấn độ cận đại biểu
hiện đặc trưng của tư tưởng Ấn độ cận đại
thì có La ma nan đà (Ràmànanda, cuối
thế kỉ XIV đến đầu thế kỉ XV, là nhà tu
hành thuộc phái La ma noa già), phủ định
chế độ Chủng tính (caste), Khách tỉ nhĩ
(Kabìr, 1440 - 1518), phủ nhận sự phân
biệt tôn giáo, nhấn mạnh ý nghĩa sinh hoạt
thế tục, Bà nhĩ la ba (Vallabha, 1473? -
1531), xác lập nhất nguyên luận thuần túy.
Về sau còn có Na na khắc (Nànak, 1469 -
1538), dần dần khẳng định hiện thực, lập
nên giáo đoàn thế tục, chủ trương tăng lữ
được phép kết hôn, và được phép liên hiệp
với đoàn thể thương nghiệp, kết hợp lợi ích
thương nghiệp với công đức tín ngưỡng. Na

na khắc lại kết hợp Ấn độ giáo và Y tư lan
giáo mà sáng lập ra Khắc tích giáo (Sikhism).
Do sự kích thích của tư tưởng Tây
phương, Ấn độ dần dần sản sinh các cuộc
vận động cải cách xã hội, ở thời kì tiên
phong, có Lam mỗ hán la y (Ràm Mohan
Roy, 1772 - 1833) lập Phạm giáo hội
(Bràhma-Samàj) vào năm 1828, chủ
trương sùng bái Phạm duy nhất, phủ nhận
sự kì thị chủng tính giai cấp, cho quả phụ
được phép tái giá, vận động Tổng đốc nước
Anh cấm chỉ tập tục đốt sống quả phụ.
Trong các cuộc vận động cải cách ở thế kỉ
XIX, thì Nhã lợi an hiệp hội (Àrya –Samàj)
do Đái nhã nam đạt sa la tư bà địa
(Dayànanda Sarasvatì, 1824 - 1883) sáng
lập vào năm 1875 có thế lực mạnh nhất.
Người tiếp theo đã phát triển các tôn giáo
Ấn độ thành sinh hoạt có tính quốc tế là
Duy uy tạp nan đạt (Vivekànanda, 1863 -
1902), ông đã sáng lập La ma khắc lợi tu
na truyền đạo hội (The Ràmakfwịa Mission),
La ma khắc lợi tu na (Phạm:
Ràmkfwịa, 1834 - 1886) rất giầu linh cảm
thần bí, và chịu ảnh hưởng rất sâu của chủ
nghĩa lí tính cận đại, chủ trương các tôn
giáo nhất trí bình đẳng. Các tổ chức tương
tự khác nữa là Ấn độ phục vụ giáo đoàn,
Thần trí giáo hội v.v... Ngoài ra, do có cuộc
vận động phục hưng Phật giáo mà hội Ma
ha bồ đề (The Mahàbodhi Society) được
thành lập, cùng kết hợp với cuộc vận động
hủy bỏ chế độ chủng tính. Về sau, tư tưởng
của cha đẻ nền độc lập Ấn độ là Cam địa
(Gandhi, 1869 - 1948), của Thái qua nhĩ
(Tagore, 1861 - 1941), của Áo nhã tân đô
cấu tu (Aurobindo Ghosh, 1872 - 1950) và
của La đạt khắc lợi tu nam (Radhakrishnan,

1888 - 1975) v.v... ảnh hưởng đến đời sau
rất lớn.
ẤN HOẠI VĂN THÀNH
Chỉ con dấu bằng sáp in lên đất bùn,
con dấu thì nát mất, nhưng vết nó còn đó.
Trong các kinh luận phần nhiều dùng từ
ngữ này để thí dụ sự sống chết nối nhau
không dứt. Tức dùng con dấu nát mất để
thí dụ cái chết, vết còn lại thí dụ cái sống,
hiển bày nghĩa sống chết đồng thời. Cũng
là thí dụ cái lí tương tục tuần hoàn của mười
ẤN HOẠI VĂN THÀNH

A
185
hai nhân duyên. Thí dụ sự luân hồi của thế
giới hữu tinh, các uẩn hiện tại tuy đã diệt,
nhưng lại sinh các uẩn “Trung hữu”; đây
không có nghĩa là các uẩn hiện tại biến
thành các uẩn Trung hữu, cũng không phải
các uẩn Trung hữu tự nhiên sinh, mà là do
các uẩn hiện tại hoại diệt nên mới có các
uẩn Trung hữu, cũng như con dấu nát mất
mà thành vết còn lại. Lại tông Tịnh độ dùng
nó để thí dụ niệm Phật vãng sinh, tức con
dấu nát thí dụ sự hoại diệt của sắc thân, vết
còn lại thí dụ vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.29; luận Đại
trí độ Q.12; Ma ha chỉ quán Q.9 phần dưới;
An lạc tập Q.thượng].
ẤN KINH VIÊN
........
Viện in kinh. Nằm về mé tây chùa Thái
bình hưng quốc huyện Khai phong tỉnh
Hà nam. Năm Thái bình hưng quốc thứ 7
(982) đời Tống thái tông, các ngài Thiên
tức tai, Pháp thiên, Thí hộ ở Viện dịch kinh
của chùa Thái bình hưng quốc làm việc
phiên dịch kinh điển. Năm sau, viện in kinh
được xây dựng bên cạnh viện dịch kinh,
những kinh mới được dịch xong, đưa ngay
xuống viện khắc in để tránh việc sao chép
cho đỡ tốn công. [X. Đại tống tăng sử lược
Q.thượng; Phật tổ thống kỉ Q.43; Tống sử
bản kỉ Q.4, Q.7, Q.10]. (xt. Thái Bình Hưng
Quốc Tự).
ẤN KHẢ
.....
Sự ấn chứng nhận cho là được. Hàm ý
khi học trò thành tựu sự tu hành, được

thầy ấn chứng thừa nhận cái cảnh giới mà
học trò đã ngộ được là đúng. Từ ngữ này
thường thấy trong kinh Duy ma. Thiền tông,
Mật giáo thường cũng dùng nó, chẳng hạn
như “ấn khả quán đính”, “ấn khả gia hành”
trong pháp tu của Mật giáo. Ấn khả quán
đính có nghĩa là sự cho phép làm lễ quán
đính của thầy A xà lê; còn gọi là Hứa khả
quán đính. Ấn khả gia hành có nghĩa là
nhận cho được tu hành các pháp chuẩn bị
trước lễ quán đính. Thông thường, sau khi
tu Tứ độ gia hành, một nghìn ngày hộ ma
xong, thì cử hành Ấn khả quán đính. Ngoài
ra, trong Luận ngữ hoàng khản nghĩa sớ
cũng có câu “Giai bị Khổng tử ấn khả dã”
(đều được Khổng tử nhận cho là được).
ẤN LOÁT THUẬT
Kĩ thuật in phát khởi ở Trung quốc,
nguyên nhân là đáp ứng nhu cầu của tín
đồ Phật giáo mà phát triển thuật ấn loát
trong phạm vi văn hóa. Cứ theo các di vật
in ấn còn lại mà suy luận, thì bản khắc cổ
nhất là vào thời nhà Tùy, nhưng niên đại
không rõ. Về Nhật bản, thì Bách vạn tháp
đà la ni được khắc xong vào năm Thần hộ
cảnh vân thứ 4 (770) là ấn loát phẩm sớm
nhất của Nhật bản. Về phương diện Trung
quốc, thì “Kim cương bát nhã kinh” được
hoàn thành vào năm Hàm thông thứ 9
(968) đời Đường, là ấn loát phẩm sớm nhất,
cũng là ấn loát phẩm bản kinh khắc cổ
nhất hiện còn trên thế giới; ở ngay tờ đầu
của cuốn kinh có vẽ bản đồ “Kì thụ Cấp cô
độc viên”, hiện tàng trữ tại Đại Anh bác
vật quán của nước Anh, kĩ thuật khắc chữ
Bách Vạn Tháp Đà La Ni của
Nhật Bản in năm 770
ẤN LOÁT THUẬT

A
186
của người thợ rất tiến bộ, người đời ai cũng
khen ngợi.
Nhưng, sự ấn loát đại bộ kinh điển Phật
một cách có tổ chức thì phải đợi đến sau
thế kỉ thứ X, phát đạt nhất, là tỉnh Tứ xuyên.
Đại tạng kinh Phật giáo, được in lần đầu
tiên vào cuối thế kỉ XI, cũng in tại Tứ xuyên,
sau mới phân phối đi các chùa viện lớn ở
các nơi, các kinh điển in vào thời kì này
đều là kinh điển Hán văn. Đại tạng kinh
ấn hành vào các đời Tống, Nguyên, Minh
đều là các bản in khắc trên bản gỗ, từ tạng
Tần già vào đầu năm Dân quốc mới bắt
đầu dùng chữ rời bằng chì để in. Lại thời kì
nhà Nguyên thống trị Trung quốc, cũng có
bản in kinh Phật bằng văn Hồi hột và văn
Tây hạ, lí do là vì lãnh thổ triều Nguyên
bao gồm cả đất Hồi hột, Tây hạ, vả lại cũng
cùng là Nhung tộc (giống mọi rợ) với nhau,
nên nhà Nguyên đã vì họ mà in ấn kinh
sách Phật bằng văn Hồi hột và văn Tây hạ.
Thời bấy giờ, những người phụ trách công
việc in ấn là người Hán, bị kì thị bởi chính
sách chủng tộc của triều Nguyên, công việc
ấn loát toàn được tiến hành tại Hàng châu.
Ngoài ra, như Triều tiên và Việt nam cũng
có khắc in kinh điển Phật. Lại trong các
văn vật được tìm đào thấy, cũng có số ít ấn
loát phẩm bằng tiếng Ấn độ cổ đại, song
thuật ấn loát của Trung quốc chưa thấy
lưu hành tại Ấn độ, mãi đến cuối thế kỉ
XIX, Ấn độ mới bắt đầu in kinh điển Phật
bằng chữ rời chì trong thể chữ Thiên thành
(Phạm:devanàgarì)
Từ cuối thế kỉ IX đến thế kỉ X, số lượng

lớn kinh điển Phật in ở Trung quốc, được
phân phối đi các nơi trên toàn quốc, đến
các miền Trung á, trong đó, chỉ có số ít
may còn đến ngày nay. Các kinh điển in
được tìm đào thấy ở Trung á hiện nay, cho
thấy hình thức thời kì đầu đều là bản cuốn
lại, như kinh Kim cương bát nhã nói ở trên
là một bản
cuốn. Từ
khoảng thế kỉ
XI, mới thấy
các bản xếp và
đóng thành
quyển được
dùng. Các
kinh Phật
bằng văn Hán,
văn Hồi hột và
văn Tây hạ,
đều là bản xếp,
bản đóng, nhưng bản cuốn thì chỉ có trong
văn Hán, và số lượng cũng rất ít.
Tại Nhật bản, vào thời đại Bình an, các
chùa ở Nam đô đều có ấn hành kinh Pháp
hoa, luận Thành duy thức. Vào thời Liêm
thương, hệ thống san hành kinh Phật ấy
được gọi là “Xuân nhật bản”, về sau, có
“Cao dã bản” do chùa viện ở núi Cao dã ấn
hành, còn có “Tịnh độ giáo bản” lấy Kinh
đô làm trung tâm. Đến thời đại Thất đinh
lấy Liêm thương làm cứ điểm, rồi từ đó phổ
cập các nơi, và đến cuối thời kì Thất đinh
thì phát triển thành xuất bản thương mãi.
Sự in ấn bằng bản chữ rời đến đầu thời kì
Giang hộ mới hưng thịnh, tức vào năm
1637, Thiên hải tạng được ấn hành bằng
bản chữ rời, từ đó về sau, Đại tạng kinh
Nhật bản phần nhiều cũng ấn hành bằng

chữ rời. Ngoài ra, có các bức tranh tượng
Kinh Kim Cương Bát Nhã Đời
Đường Trung Quốc In Năm 968
Tạng Tần Già
ẤN LOÁT THUẬT

A
187
vẽ được khắc in, là tranh Phật truyền vào
từ đời Đường, từ cuối thời Bình an đến thời
Liêm thương được lưu hành rộng rãi, khổ
lớn như Lưỡng giới mạn đồ la, tượng Niết
bàn, khổ nhỏ thì như tranh tượng ban cho
các chùa viện, hộ phù v.v..., tranh Phật in
bản gỗ. Sau thời Minh trị, thuật ấn loát bằng
chữ rời chì của phương Tây thịnh hành,
bản gỗ bèn suy đồi nhanh chóng mà thay
thế bằng chữ rời chì. (xt. Hoạt Tự Bản).
ẤN MẪU
......
Ấn mẹ, tức là ấn căn bản mà Mật giáo
dùng làm nền tảng cho tất cả các ấn. Có
hai loại là mười hai kiểu chắp tay, sáu kiểu
nắm tay. Chắp tay, biểu thị cho hoa sen
chưa nở, nắm tay, biểu thị mặt trăng. Nếu
dùng chắp tay làm ấn căn bản (ấn mẫu),
thì thông thường, phần nhiều đứng về phía
chúng sinh và Bản hữu môn để mà thuyết
minh ý nghĩa của nó; còn nếu lấy nắm tay
làm ấn căn bản, thì phần nhiều đứng về
phía Như Lai và Tu sinh môn để mà giải
thích ý nghĩa của nó. [X. kinh Đại nhật
phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt.
Thập Nhị Hợp Chưởng, Lục Chủng Quyền
Ân).
ẤN NI PHẬT GIÁO - PHẬT GIÁO INDONESIA
Phật giáo tại Indonesia là tôn giáo rất
xưa, nhưng cũng là tôn giáo mới phát. Đầu
thế kỉ thứ V Tây lịch, trên đảo Trảo oa
(Java) đã có một số ít tín đồ Phật giáo, khi
ngài Pháp hiển ghé thăm đảo này (414),
thấy Bà la môn giáo thịnh hành, mà Phật
giáo thì vẫn còn ở giai đoạn khởi thủy. Hơn

hai mươi năm sau, có vị tỉ khưu tên là Cầu
la phất văn (Phạm: Gunavarman) đến đây
hoằng pháp, dịch kinh, Phật giáo mới chính
thức được truyền nhập, rồi lần lượt có hoàng
thái hậu, quốc vương và nhân dân qui y.
Đến thế kỉ thứ VII, Phật giáo đã truyền vào
Tô môn đáp lạp (Sumatra), vua xứ Ba lân
bàng (Palembang) lúc đó là Tô gia gia
(Zrìvijaya). Năm Hàm hanh thứ 2 (671)
đời Đường cao tông, từ Quảng châu, ngài
Nghĩa tịnh vượt biển đi về phương Nam,
lúc qua Palembang, ngài đã khen ngợi nền
giáo dục Phật giáo tại đó hưng thịnh, có thể
sánh ngang với chùa Na lan đà ở Ấn độ,
việc này thấy ghi trong bài tựa của Nam hải
kí qui nội pháp truyện. Sau đó, Nghĩa tịnh
lại đến Thất lợi phật thệ (nay là đông bộ
Tô môn đáp lạp) nghỉ lại sáu tháng để học
tập ngôn ngữ. Sau, ngài đến Ấn độ lưu học
mười một năm, tới năm Thùy củng thứ 3
(687) đời Vũ hậu, lại theo đường biển về
nước và ghé qua Thất lợi phật thệ lần thứ
hai, lưu lại đó hai năm; trong thời gian này,
ngài dịch Tạp kinh luận, viết Nam hải kí
qui nội pháp truyện, Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện, là người Trung quốc
đầu tiên dịch thuật tại Ấn ni.
Trong khoảng bốn trăm năm, từ thế kỉ
VII đến thế kỉ X, là thời kì cường thịnh của
Phật giáo Ấn ni. Trong thế kỉ VII, Đạt ma
phổ la (Phạm:Dharmapàla), đã dạy tại Đại
học Na lan đà ba mươi năm, nay từ nước
Khang cư đến Tô môn đáp lạp hoằng pháp.
Cũng trong thế kỉ VII, Vương quốc Thất
lợi phật thệ hưng khởi, trên dưới toàn quốc
đều thành kính tin theo Phật giáo. Cứ theo
Cước chú của người dịch trong Căn bản
thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma

quyển 5 chép, thì nước ấy có hơn một nghìn
Tăng chúng, đều lấy học vấn làm việc
chính, và phần nhiều hành pháp “thác bát”
(đi khất thực), phép tắc của sa môn ở đây
đại để cũng giống như ở trung Ấn độ. Từ
giữa thế kỉ VIII về sau, trong khoảng một
trăm năm, các kiến trúc Phật giáo trứ danh
nối nhau hoàn thành, như Bà la phù đồ
(Borobudur), được xây dựng vào thế kỉ IX,
dưới triều vua Tái lãng độ lạp tư, là Thánh
ẤN NI PHẬT GIÁO

A
188
địa lộng lẫy nhất, to lớn nhất của Phật giáo
Đại thừa trên toàn cầu hiện nay. Ngoài ra,
các kiến trúc Phật giáo khác, như Mạn đạt
đặc (Mendut), Tạp lạp sâm (Kalasan), Tát
lũy (Sari) v.v... cũng đều nổi tiếng trong
nước, tình hình hưng thịnh của Phật giáo
có thể coi đó mà biết được. Thời ấy, Phật
giáo nhờ sự tán trợ của vua Thế lăng đạt la
mà được tuyên dương, nhà vua còn xây
nhiều chùa viện tại hai nơi Nã lăng đà và
Lạp ca phả đôn. Đồng thời, Mật giáo cũng
du nhập.
Ở thế kỉ này, Phật giáo cư sĩ lâm đã được
thiết lập một cách rộng khắp, năm 1953,
tổ chức Cư sĩ lâm đầu tiên được thành lập
ở Nhật nhạ, nay trên toàn quốc có khoảng
hơn bốn mươi tổ chức như thế. Năm 1957,
hội Phật học Ấn ni tại Tam bảo lũng, hội
Phật học Tô đảo tại Miên lan thị cũng nối
nhau được thành lập, năm 1958, Tổng hội
Phật giáo Bồ đề Ấn ni mở đại hội lần thứ
nhất tại chùa Phật đà già gia. Tháng 10 năm
1984, các tông phái lớn của Phật giáo Ấn
ni, cùng góp sức sáng lập “Đại học Phật
giáo Ấn ni” tại Tô ma đáp lạp, đơn xin phép
đã được Chính phủ Ấn ni phê chuẩn, là
Đại học Phật giáo duy nhất tại Ấn ni. [X.
Ấn ni chi Phật giáo (Tuệ hải)].
ẤN PHÁP QUÁN ĐÍNH
Còn gọi là Bí ấn quán đính, Thủ ấn
quán đính, Li tác nghiệp quán đính. Là một
trong ba loại quán đính được nói trong
phẩm Bí mật mạn đồ la, kinh Đại nhật
quyển 5. Chỉ cho loại quán đính chưa làm
đầy đủ mọi tác pháp mà chỉ mới sắm sửa

một ít cúng vật cúng dường Tam bảo, nhưng
thầy A xà lê đã trao truyền pháp ấn chân
ngôn cho đệ tử. Ấn, chỉ ấn khế truyền phép
quán đính; Pháp, chỉ các nghi tắc quán đính
phải tuân theo. Bởi vì, đối với các đệ tử đã
đầy đủ căn cơ mới được truyền pháp quán
đính, nhưng đệ tử chưa đầy đủ các điều
kiện màsự nghiệp quán đính đòi hỏi, thầy
A xà lê vẫn đặc biệt cho phép cử hành
Ấn pháp quán đính. Lại vì sợ các đệ tử
sinh tâm biếng nhác chán nản, nên đối
với những người đã đầy đủ khả năng căn
cơ, thì phải truyền pháp Sự nghiệp quán
đính, chứ không cử hành Ấn pháp quán
đính. [X. Đại nhật kinh sớ Q.15; Đại nhật
kinh sớ sao Q.3; Đại nhật kinh kiến văn
kí Q.7].
ẤN PHẬT TÁC PHÁP
Tức dùng hương, đất sét, gỗ mà tạo
thành hình Phật rồi thắp hương xông. Ấn
Phật tác pháp là cách thức tạo hình tượng
Phật, như dùng đất hoặc gỗ để đắp hay
chạm thành tượng Phật khoảng độ chín
phân Tây, rồi đốt hương xông, nhờ đó mà
diệt tội, hoặc đem công đức tôn Phật tượng
này hồi hướng cho chúng sinh. Thứ tự hành
lễ là: trước hết lạy ba lạy, tụng chú Như lai,
kế đến, đặt tượng Phật xông hương giữa hư
không, rồi chắp tay, đọc bài kệ: “Nay con
dâng hương cúng Như lai, tướng hảo đầy
đủ phóng ánh sáng, đầy khắp hư không
thế giới hải, cũng như mặt trời không
chướng ngại. Nhờ sức công đức ấn Phật
này, lợi ích vô biên hữu tình hải, cùng sinh
Cực lạc chứng diệu quả, thường là duyên
giải thoát chúng sinh”. Cuối cùng, kết thúc,
tụng Phật nhãn ấn ngôn, Đại nhật ấn ngôn.
Câu “Nay con dâng hương cúng Như lai”

trong bài kệ trên, có thể tùy trường hợp mà
thay đổi, chẳng hạn khi cúng dường các
Bồ tát hoặc chư tôn khác, thì có thể đổi là
“Nay con dâng hương cúng Bồ tát” v.v...
Ngoài ra, nếu dùng gỗ mà chạm trổ thành
hình Ngũ luân tháp bà, chứ không làm
thành hình Phật, thì gọi là Ấn tháp tác pháp.
[X. Tác pháp tập; Chân ngôn tu hành tụng
Q.2].
ẤN PHÁP QUÁN ĐÍNH

A
189
ẤN QUANG
I. Ấn quang. Ánh sáng phát ra từ tâm
ấn của Phật. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại
39, 647 thượng), nói: “Con mắt tâm hoa
sen gặp ánh sáng phát ra từ tâm Bồ đề của
Phật”.
II. Ấn quang. (1862 - 1940), là vị cao
Tăng thuộc tông Tịnh độ của Trung quốc
hiện đại, tổ thứ 13 của tông Tịnh độ. Người
huyện Cáp dương tỉnh Thiểm tây, họ Triệu.
Tên là Thánh lượng, tự Ấn quang. Biệt hiệu
Thường tàm quí tăng. Lúc nhỏ học Nho,
thích đọc sách Trình, Chu. Đã từng bài báng
Phật, sau mắt bị mờ bèn sực tỉnh, trở lại
học tập nghiên cứu kinh Phật, lòng chí
thành được cảm thông, mắt dần dần sáng
ra và, cuối cùng, khỏi hẳn. Năm hai mươi
mốt tuổi, đến Nam ngũ đài núi Chung nam,
qui y và xuất gia theo Trưởng lão Đạo thuần
tại động hoa sen. Năm Quang tự thứ 8
(1882), đến trú trì chùa Liên hoa ở Trúc
khê thuộc tỉnh Hồ bắc. Sau không lâu, thụ
giới Cụ túc tại
chùa Song khê
ở Hưng An
tỉnh Thiểm tây.
Năm hai mươi
sáu tuổi, đến
Đạo tràng Tịnh
độ ở chùa Tư
phúc núi Hồng
loa niệm Phật,
tự đặt hiệu là “Kế
Lư sơn hành
giả” (Kế tiếp những người tu hành Lư sơn)

để nói rõ chí của mình. Về sau, đến ở chùa
Pháp vũ, núi Phổ đà tỉnh Triết giang hơn
hai mươi năm, sớm tối chuyên xem Đại tạng
và niệm Phật, không muốn ai biết đến. Đã
đóng cửa hai lần, buông hết sắc tướng. Dân
quốc năm đầu (1912), gửi bài in trên Phật
học tùng báo, kí tên là “Thường tàm quí
tăng” (Vị Tăng thường hổ thẹn), tiếng đồn
khắp nơi. Năm Dân quốc thứ 7, vì việc
khuyến hóa để in sách “An sĩ toàn thư”
nên thường đến Thượng Hải và trú tại
chùa Thái bình, các nơi đến cúng dường
và hỏi đạo rất đông, sư đều hoan hỉ nhiếp
thụ.
Sư suốt đời hoằng dương Tịnh độ, sư
thực hành ba nguyên tắc lớn một cách rất
kiên trì là: “Không đảm trách việc trú trì,
không thu nhận học trò, không lên tòa
giảng lớn”; sư rất nhạt nhẽo với danh lợi,
khắc khổ kiệm phác, luôn chỉ bày cho người
ta con đường tu trì chính thực. Năm bảy
mươi tuổi, ở chùa Báo ân Ngô huyện đóng
cửa, lúc đầu không tiếp ai, sau mới khai thị
đại chúng. Đã từng thu góp và sửa chữa các
sách “Chí thư” về bốn ngọn núi lừng danh
Phổ đà, Thanh lương, Nga mi và Cửu hoa.
Lại xây dựng chùa Linh nham sơn tại Ngô
huyện, do Hòa thượng Chân đạt chủ sự, là
Đạo tràng Tịnh độ đứng vào bậc nhất tại
Trung quốc. Năm Dân quốc 29, sư thị tịch
ở chùa Linh nham sơn, thọ bảy mươi chín
tuổi. Sau khi trà tì (tức là thiêu), thu được
hoa Xá lợi năm sắc và nhiều ngọc xá lợi. Sư
trọn đời giữ gìn tiết tháo trong sạch, quả
quyết, học và hành đều đủ, cảm hóa rất
rộng, được coi là bậc tôn túc Tịnh độ bậc
nhất từ năm Dân quốc đến nay. Các sách
in có Ấn quang đại sư văn sao và Ấn quang

đại sư toàn tập lưu hành ở đời.
ẤN THUẬN (1906 - ?)
......
Người huyện Hải ninh tỉnh Triết giang,
họ Trương. Lúc bé học Thi, Thư, kiêm
nghiên cứu Trung y. Lại thích học Đạo gia
và tìm hiểu các tôn giáo phương Tây. Năm
hai mươi tuổi, tình cờ đọc Trang tử, thấy
trong bài tựa của Phùng mộng trinh có câu:
“Song mà, nhìn kĩ, văn của Trang tử có
Ấn Quang
ẤN THUẬN

A
190
phải là mở đường cho Phật pháp chăng?”
bèn nảy sinh cái hứng thú tìm hiểu Phật
pháp. Năm hai mươi ba tuổi, thân mẫu chợt
nhuốm bệnh rồi mất, lòng rất chấn động.
Chưa bao lâu, ông chú mất, rồi tiếp đến
thân phụ cũng bệnh mà mất theo, bèn cảm
sự vô thường của kiếp người và nảy cái chí
xuất gia. Năm hai mươi lăm tuổi, xuất gia
theo Hòa thượng Thanh niệm ở am Phúc
tuyền, núi Phổ đà, pháp danh là Ấn thuận,
hiệu là Thịnh chính. Lễ trưởng lão Dực
sơn làm nghĩa sư, thụ giới Cụ túc tại chùa
Thiên đồng. Đã từng theo học tại Phật học
viện Nam mân, Phật học viện Vũ xương,
tham vấn Hòa thượng Hư vân, luật sư Từ
hàng và gần gũi Đại sư Thái hư. Thường
qua lại các nơi Phổ đà, Hạ môn và Vũ xương
giảng kinh. Năm Dân quốc 25 (1936), ở tại
núi Phổ đà Phật đỉnh đọc Đại tạng. Sau du
lịch các nơi Tây hồ ở Hàng châu, Dương
châu, gặp đại sư Thái hư và, vâng mệnh
của Đại sư, trước đến Phật học viện Vũ
xương, kế đến viện Hán Tạng giáo lí, rồi
vào Tứ xuyên làm các Phật sự, lúc đó ba
mươi ba tuổi. Từ đấy, thường bàn luận về
pháp nghĩa với pháp sư Pháp tôn.
Năm bốn mươi hai tuổi, chủ biên “Thái
hư đại sư toàn thư” ở chùa Tuyết đậu. Năm
bốn mươi tư tuổi, rời Hạ đến Hương cảng,
nhận chức Hội trưởng Hội liên hiệp Phật
giáo Hương cảng, và Hội trưởng phân hội
Cảng - Áo của hội Phật giáo thế giới hữu
nghị, tại Hương cảng cho ấn hành “Phật
pháp khái luận”. Năm bốn mươi bảy tuổi,
nhận lời mời của cư sĩ Lí tử khoan và quyết

nghị của hội Phật giáo Trung quốc cử làm
đại biểu đi dự Đại hội đại biểu của hội Phật
giáo thế giới hữu nghị lần thứ hai họp tại
Nhật bản, sư bèn đến Đài loan. Về sau,
nhận chức Đạo sư của chùa Thiện đạo ở
Đài bắc và Trưởng ban biên tập Tạp chí
Hải triều âm. Năm bốn mươi tám tuổi, dựng
tinh xá Phúc nghiêm theo kiểu tinh xá ở
Hương cảng trên bờ hồ Tân trúc thanh
thảo và định cư tại Đài loan.
Năm bốn mươi chín tuổi, theo đề nghị
của pháp sư Tính nguyện, sang Phi luật tân
hoằng pháp. Năm năm mươi mốt tuổi, nhận
chức trú trì chùa Thiện đạo, và chỉ năm
sau đã rời chùa đi. Về sau, đã nhiều lần ra
nước ngoài hoằng pháp. Lại kiến thiết Phật
học viện dành cho nữ chúng tại Tân trúc,
và sáng lập giảng đường Tuệ nhật ở Đài
bắc. Mùa đông năm Dân quốc 53, dựng
Diệu vân lan nhã tại Gia nghĩa, đến tháng
5 năm ấy thì đóng cửa tĩnh tu tại đây. Một
năm sau, đáp lời mời của Học viện văn hóa
Trung quốc (tiền thân của Đại học văn hóa),
nhận chức giáo thụ khoa Triết học. Năm
sáu mươi tám tuổi, do tác phẩm “Trung quốc
Thiền tông sử” của sư mà sư được viện Đại
học Đại chính của Nhật bản trao tặng văn
bằng Tiến sĩ văn học. Trong giới Phật giáo
theo sư tu học, có
các pháp sư
Thường giác,
Diễn bồi, Tục
minh, Nhân tuấn
v.v... Đối với việc
học Phật, sư
không chịu ảnh
hưởng của quan
niệm tông phái

Phật giáo truyền
thống nào, mà
đứng về phương
diện toàn thể Phật
giáo để học hỏi, nghiên cứu, rồi giải thích
và phê phán một cách khách quan. Đồng
thời, trực tiếp từ các kinh luận của Phật
giáo Nguyên thủy, như A hàm, Tì đàm, và
các kinh luận thuộc ba hệ “Không”, “Hữu”,
“Chân thường” của Ấn độ mà tìm ra tinh
nghĩa của lời Phật dạy và của các đại sư đời
sau. Đặc biệt đối với cái học Trung quán
của ngài Long thụ, sư đã tìm tòi một cách
Ấn Thuận
ẤN THUẬN

A
191
thấu đáo sâu xa, có thể nói, từ đời Tống
đến nay, đối với sự nghiên cứu Trung quán,
sư đã có cống hiến rất lớn. Ngoài ra, về
Phật giáo Nguyên thủy, Phật giáo Bộ phái,
lịch sử Thiền tông Trung quốc, sư cũng
nghiên cứu một cách tinh thâm. Riêng đối
Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ, sư chia thành
ba hệ lớn là: Tính không duy danh, Hư
vọng duy thức, Chân thường duy tâm, có
cái lí thú lớn và khác với các thuyết cũ.
Sự trước tác của sư rất phong phú, có
các tác phẩm như: Trung quán kim luận,
Duy thức học thám nguyên, Tính không
học thám nguyên, Nguyên thủy Phật giáo
thánh điển chi tập thành, Thuyết nhất
thiết hữu bộ vi chủ đích luận thư dữ luận
sư chi nghiên cứu, Trung quốc Thiền tông
sử, Sơ kì Đại thừa Phật giáo chi khởi
nguyên dữ khai triển, Như lai tạng chi
nghiên cứu, Tạp a hàm kinh luận hội biên
v.v... Đại bộ phận trước thuật và các ghi
chép những buổi thuyết pháp của sư được
gom vào thành “Diệu vân tập” (24 tập)
lưu hành ở đời.
ẤN THUẬN ĐỊNH
........
Ở vị Nhẫn trong bốn vị Thiện căn,
nhà Duy thức phát trí như thực phẩm dưới,
quán cảnh sở thủ là không vô, rồi nắm
giữ lại; từ sự nắm giữ ấy mà quán cái thức
năng thủ, cũng hệt như cảnh là không
vô, mà thuận vui nhận chịu, cái định nắm
giữ trước, thuận vui sau như thế, gọi là
Ấn thuận định. Thứ tự tu hành định ấy
như sau: trước hết, phát trí như thực ở hạ

nhẫn, quán cảnh sở thủ là không vô mà
nắm giữ lấy; thứ đến, ở trung nhẫn, quán
thức năng thủ là không vô mà nhận chịu;
cuối cùng, ở thượng nhẫn thì nắm giữ cái
không vô của năng thủ. [X. luận Thành
duy thức Q.9]. (xt. Gia Hành Vị, Tứ Như
Thực Trí, Thiện Căn Vị).
ẤN TIỀN KHÔI KHUẾCH
Ấn, chỉ chữ in, việc in; Ấn tiền, là cảnh
giới vượt ra ngoài sự diễn tả giảng giải của
lời nói chữ nghĩa; Khôi khuếch, dáng rộng
lớn. Tức là tự tính xưa nay vốn có. Thung
dung lục Tắc 44 (Đại 48, 255 hạ), nói: “Dưới
khung cửi lằng nhằng, tự có kim vàng chỉ
ngọc (khó lừa con mắt hoàn toàn); ấn tiền
khôi khuếch, nguyên không có chữ chim
văn trùng (Tự nghĩa bính nhiên, chữ nghĩa
sáng ngời)”.
ẤN TÍN
.....
I. Ấn tín. Trong Thiền lâm, chỉ vật làm
tin thầy dùng để trao pháp cho học trò.
II. Ấn tín. Trong Mật giáo, chỉ sách Ấn
khả khi thầy A xà lê dặn dò trao pháp môn
cho học trò. Ấn, hàm ý thừa nhận là được;
Tín, hàm ý phù hợp. Nói theo nghĩa rộng,
ấn tín là Pháp cụ mà A xà lê trao phó dặn
dò, thông thường chỉ văn thư ghi chép ấn
minh (ấn khế và chân ngôn) để trao phó
pháp. Có nhiều loại ấn tín, nhưng tương
đối phổ biến thì có ba: Ấn minh ghi chép
pháp được trao phó, Huyết mạch và Thiệu
văn. Ấn minh, tức bí ấn và chân ngôn;
Huyết mạch, tức hệ thống pháp môn một
mạch được truyền thừa; Thiệu văn, chỉ sự
tường thuật cái duyên do được truyền thừa,
là văn bản nói rõ cái ý thú của pháp được
trao phó. [X. Kinh Văn thù sư lợi bảo tạng

đà la ni].
ẤN TÔNG (627 - 713)
.....
Vị tăng đời Đường. Người Ngô quận
(Ngô huyện tỉnh Giang tô). Niên hiệu Hàm
hanh năm đầu (670), đến Kinh sư, vua
mời ở chùa Đại kính ái, sư từ tạ không
nhận, đến Kì xuân tham yết đại sư Hoằng
ẤN TÔNG

A
192
nhẫn. Sau ở chùa Pháp tính Quảng châu,
tuyên giảng kinh Niếtbàn, gặp Lục tổ đại
sư Tuệ năng mới ngộ được lí huyền, và
thờ Tuệ năng làm thầy truyền pháp. Sư
sưu tập những lời nói của các bậc hiền đạt
bốn phương từ đời Lương đến đời Đường
mà viết thành “Tâm yếu tập” lưu hành ở
đời. Năm Tiên thiên thứ 2, tháng 2, sư thị
tịch tại chùa Diệu hỉ, núi Cối kê, thọ tám
mươi bảy tuổi. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.5]. (xt. Pháp Tính Tự).
ẤN TƯỚNG
Phạm: Mudrà, Pàli: Muddà. Dịch âm
là Mẫunạila, Mẫuđàla, Mâuđàla, Mục
đàla. Còn gọi là Thủ ấn, Khế ấn, Ấn khế,
Mật ấn, Ấn. Tức Mật giáo dùng để nêu tỏ
Tam muội nội chứng và bản thệ ngoại
tướng của các Tôn Phật, Bồtát và Thiên
bộ trong hải hội Mạn đồ la. Cũng chỉ thủ
ấn mà những người tu hành kết, mong
tương ứng với bản thệ của chư tôn để
thành tựu
cảnh giới
của Tam
mâ t.
Ngoài ra,
các vật
mà chư
tôn cầm
trong tay
cũng gọi
là Ấn
tướng.
Ấn, hàm
nghĩa là

tin; tức
quyết định cho là được, quyết định không
thay đổi, là nghĩa tiêu biểu. Hiển giáo phần
nhiều dùng với nghĩa ấn chương, nại ấn,
ấn khả, Mật giáo thì phần nhiều dùng với
nghĩa tiêu biểu, tượng trưng công đức nội
chứng bản thệ của chư tôn. Lại ấn trong
Mật giáo, nói theo nghĩa rộng, thì bốn
Mạn đồ la là: Đạimạn đồ la, Tammuội
da mạn đồ la, Pháp mạn đồ la, Yết ma
mạn đồ la, đều gọi là ấn cả; đó là vì bốn
mạn đồ la đều là tiêu biểu của pháp giới.
Nói theo nghĩa hẹp, thì trong bốn Mạn
đồ la, chỉ cho Tam muộida mạn đồ la,
chỉ cho Thân mật trong ba mật, tức thân
Tammuộida của chư tôn. Và trong các
kinh điển Mật giáo thông thường, từ ngữ
Ấn khế hoặc Ấn tướng phần nhiều chỉ
cách dùng theo nghĩa hẹp. Chúng sinh
phàm phu chưa dứt phiền não, nếu thân
trì mật ấn của bản tôn, hai mật miệng và
ý cũng tương ứng với bản tôn, thì nhờ
sức gia trì của ba mật tương ứng mà cùng
hòa nhập với bản tôn, được thành tựu
Tấtđịa. Cho nên, ý nghĩa ấn, nói theo
Mật giáo, là chỉ cho thân mật trong ba
mật thân, khẩu, ý.
Trước thời Mật giáo, các khế ấn thường
được dùng tại Ấn độ, thì có “Thí vô úy
ấn”, hình tướng tay phải mở ra, lòng bàn
tay hướng ra ngoài, dơ lên bên cạnh vai;
“Chuyển pháp luân ấn”, đặt hai tay ở cạnh
ngực, lòng bàn tay phải, lòng bàn tay trái
ngược nhau, các ngón tay trái hơi chạm
vào nhau; “Xúc địa ấn”, tướng ngồi, tay
phải rủ xuống đất, còn gọi là Hàng ma ấn,
Phá ma ấn, là tướng ấn lúc đức Phật thành
đạo; “Thiền định ấn”, cả hai tay duỗi thẳng

năm ngón, bàn taytrái đặt ở dưới bàn tay
phải, biểu lộ tướng tư duy thầm tưởng, còn
gọi là “Pháp giới định tướng”; “Thí nguyện
ấn”, tay phải duỗi thẳng, lòng bàn tay
hướng ra ngoài, còn gọi là Dữ nguyên ấn,
Thí dữ ấn.
Khế ấn của Mật giáo rất nhiều, thông
thường lấy sáu kiểu nắm tay và mười hai
kiểu chắp tay làm ấn cơ bản (ấn mẫu). Lại
trong các pháp tu phổ thông, phần nhiều
lấy mười tám khế ấn làm ấn tướng cơ bản
1. Ấn Hàng Ma 2. Ấn Thí Vô Úy
3. Ấn Thiền Định 4. Ấn Dữ Nguyện
ẤN TƯỚNG

A
193
khi tu phép quán. Về các loại ấn tướng,
cứ theo kinh Đại nhật quyển 6 phẩm Bản
tôn tam muội, Đại nhật kinh sớ quyển 20
chép, thì ấn tướng có thể chia làm hai loại
là Hữu tướng (có hình) và Vô tướng (vô
hình):
1. Hữu tướng, tức lựa chọn trong các
tướng mà trụ ở một tướng; lại có thể chia
làm hai thứ:
a. Thủ ấn , tức là ấn của chư tôn
kết trì, như là Trí quyền ấn của Đại nhật
Nhưlai ở Kim cương giới, Pháp giới định
ấn của Đại nhật Nhưlai ở Thai tạng giới.
b. Khế ấn....., tức là các khí vật chư
tôn cầm trên tay, cũng tức là các hình Tam
muộida gậy, dao, hoa sen tiêu biểu bản
thệ của chư tôn, như hoa sen của Quan
âm, kiếm sắc của Văn thù.
2. Vô tướng, tức không thiên ở một
tướng mà đầy đủ tất cả tướng, cũng tức giơ
tay, đưa chân đều là cảnh giới của mật ấn.
Ấn tướng vô tướng này phù hợp với thực
nghĩa của ấn tướng, là ấn sâu kín trong
sâu kín. Về sự phân biệt giữa Thủ ấn và
Khế ấn, nói một cách thiển lược là, ấn kết
trên tay gọi là Thủ ấn; ấn tướng vẽ theo
các kiểu gọi là Khế ấn; nói một cách sâu
xa thì Thủ ấn chỉ ấn tướng do chư tôn
hoặc người tu hành kết trên tay; còn Khế
ấn là chỉ hình tam muộida của chư tôn
lấy tammuộida mạn đồ la trong bốn Mạn
đồ la làm ấn.
Lại trong Mật giáo, đối với hai tay kết
ấn và mười ngón tay, có cách gọi đặc biệt,
thông thường gọi hai tay là Nhị vũ

(hai cánh), Nhật nguyệt chưởng
(bàn tay mặt trời, mặt trăng), Nhị chưởng
......(hai bàn tay); gọi mười ngón tay là
Thập độ .(mười ba la mật), Thập luân
.(mười bánh xe), Thập liên .....
(mười cánh sen), Thập pháp giới, Thập
chân như, Thập phong ......(mười ngọn
núi). Đồng thời, phối hai tay với Kim cương
giới và Thai tạng giới, hoặc phối với định
và tuệ, lí và trí; phối năm ngón với năm
uẩn, năm Phật đính, năm căn, năm chữ,
năm đại v.v...; mười ngón phối với mười
độ.
Năm ngón phối với năm đại là căn cứ
theo thuyết trong kinh Đại nhật quyển 4
phẩm Mật ấn. Còn thứ tự mười ngón phối
với mười độ thì có hai thuyết, một thuyết
có xuất xứ từ các kinh luận do các ngài
Kim cương trí và Thiện vô úy dịch, còn
thuyết kia thì có xuất xứ từ các kinh luận
do ngài Bất không dịch.
Ấn tướng có khả năng tiêu biểu sự nội
chứng và bản thệ của chư tôn, vì thế, một
ngón tay co duỗi kết ấn có khả năng làm
chấn động pháp giới, phàm Thánh cùng
hội họp. Mười ngón đại biểu mười pháp
giới, là tổng thể của mạn đồ la, cho nên
khi mười ngón tay co duỗi li hợp có thể
kết thành bất cứ ấn nào. Phàm phu chúng
sinh tuy chưa dứt trừ phiền não, nhưng
cái lực dụng của sự kết ấn tướng cũng
ngang với sức của bậc Thánh, có thể sai
khiến các hiền thánh và chư thiên quỉ
thần. Lại nhờ công lực của mật ấn, có thể
sai sử Minh vương thiên thần hộ pháp đến
bên cạnh người tu hành để hộ vệ, đồng
thời, thành tựu những điều sở nguyện. Vì
công dụng của ấn tướng quá lớn, nên khi

kết ấn phải cung kính thận trọng, người
tu hành, trước khi kết ấn, phải xin thầy
trao truyền dạy bảo, nếu không thì chẳng
những mất công dụng của ấn tướng mà
còn phạm trọng tội “vượt tam muộida”.
Ngoài ra, khi kết ấn tu hành, để đề phòng
quỉ thần ác ma quấy rối, không nên kết
ấn giữa nơi trống trải, mà phải lấy ca sa,
khăn sạch, vạt áo hoặc tay áo che đi. Lại
ấn tướng nguyên là động tác của thân thể
trong uy nghi hành sự, chẳng hạn như ấn
thuyết pháp thì giơ tay kết ấn để giúp cho
sự thuyết minh, còn định ấn thì đặt hai
ẤN TƯỚNG

A
194
tay trên hai chân kết già để giúp cho tâm
an định.
Lúc đầu, ấn tướng không có qui tắc
cố định, sau khi Mật giáo hưng khởi, thu
dụng cách hành sự của Ấn độ giáo, mới
có thuyết ấn tướng, rồi tiến thêm bước
nữa mà giải thích rõ ý nghĩa và lợi ích
của ấn tướng. Do thời gian thành lập các
loại phép tắc về ấn tướng có trước, sau
khác nhau, và sự truyền thừa tại Ấn độ,
Népal và Trung quốc có bất đồng, nên
đã sản sinh nhiều thứ sai dị. Lại ấn căn
bản của chư tôn trong mạn đồ la thuộc
hai bộ Kim cương và Thai tạng trong Mật
giáo cũng bất nhất, và ấn tướng kết theo
nghi thức của các phép tu cũng sai khác,
đến nỗi khiến cho các loại ấn tướng trở
thành phồn tạp khó nhận. Hiện nay, các
ấn tướng của Phật Bồtát được thông dụng
và tương đối trọng yếu thì có: Trí quyền
ấn của Đại nhật Như lai ở Kim cương
giới, Pháp giới định ấn của Đại nhật Như
lai ở Thai tạng giới, Lực đoan định ấn
của PhậtAdiđà (còn gọi là Diđà định
ấn), An úy ấn của Lai nghinh Phật, Thí
vô úy ấn, Dữ nguyện ấn, Cát tường ấn
và Hợp chưởng ấn v.v... Ngoài ra, cùng
một tôn vị Phật Bồtát mà ấn tướng của
Hiển giáo và ấn tướng của Mật giáo có
khi cũng khác nhau. [X. kinh Đà la ni
tập Q.1; kinh Lược xuất niệm tụng Q.1;
kinh Tôtấtđịayếtla; Asúc Như lai niệm
tụng cúng dường pháp; Tì samôn thiên
vương quĩ; Liên hoa bộ tâm quĩ; Đại nhật
kinh sớ Q.13, Q.14]. (xt. Thủ Ấn).

ẨN CHƯƠNG
Đối lại với “Hiển thuyết”. Là từ ngữ do
Tịnh độ chân tông của Nhật bản dùng để
giải thích kinh Quán vô lượng thọ. Tức làm
cho rõ nghĩa chân thực nằm ẩn dấu trong
các câu văn của kinh. Đây thuyết minh rõ
nghĩa chân thực của bản nguyện Di đà là
tha lực niệm Phật.
ẨN HIỂN TỨ CÚ
Đối lại với “Tồn hoại tứ cú”. Trong
Ngũ giáo chương quyển 1, tổ thứ ba của
tông Hoa nghiêm là ngài Pháp tạng, chia
Biệt giáo nhất thừa cai nhiếp môn làm
hai môn Bất dị và Bất nhất, rồi Bất dị
môn lại được chia thành hai hạng mục
là Tam tức nhất, Nhất tức tam. Trong
“Tam tức nhất” lại phân biệt làm bốn câu
để bàn sự còn mất của ba thừa, gọi là
Tồn hoại tứ cú; trong “Nhất tức tam”
cũng phân biệt bốn câu để bàn sự ẩn hiển
của Nhất thừa, gọi là Ẩn hiển tứ cú.
Nhưng, về bốn câu Nhất thừa ẩn hiển,
ngài Pháp tạng chưa trực tiếp nêu tỏ câu
văn, mà chỉ dựa vào bốn câu tồn hoại để
suy luận.
Dùng bốn câu tồn hoại mà suy luận đến
bốn câu ẩn hiển là thế này:
1. Vì tức ba nên chẳng đợi ẩn,
2. Vì tức ba nên không ngại hiển,
3. Vì tức ba nên không gì mà chẳng ẩn,
4. Vì tức ba nên không gì có thể hiển.
Trong hai câu đầu, vì một tức là ba,
nên tướng Nhất thừa y nhiên rõ ràng;
trong hai câu sau, vì một tức là ba, nên
tướng Nhất thừa ẩn mất không hiển. Lại
vì hai nghĩa đầu nên giáo nghĩa ba thừa
có chỗ sở y; vì hai nghĩa sau nên quyền
giáo giả lập mới được thành tựu. Tuy có

bốn câu, nhưng đều chỉ có ba thừa chứ
không có Nhất thừa, đó là Bất dị môn
“Nhất tức tam” vậy. (xt. Tồn Hoại Tứ
Cú).
ẨN HÌNH PHÁP
...
Là phép tự dấu cất thân hình của mình
đi, tức là thuật ẩn thân tàng hình. Cứ
ẨN CHƯƠNG

A
195
theo Long thụ Bồtát truyện chép, thì khi
ngài Long thụ chưa xuất gia, từng đã học
phép tàng hình, vào cung nhà vua lấn
lướt xâm phạm các thị nữ; phương pháp
làm phép này là, dùng bảy mươi thứ dược
liệu nghiền ra mà chế thành thuốc viên
xanh, rồi mài với nước thoa lên mí mắt
là có thể tàng hình tức khắc. Đây có thể
là một loại chú thuật Ấn độ đã tương
truyền từ xưa chăng?
Mật giáo dùng phép Ma lợi chi thiên
làm phép ẩn hình. Ma lợi chi thiên có sức
thần thông lớn, chuyên dùng để ẩn thân.
Mật giáo hành giả lấy vị Trời này làm vị
tôn chính của phép tu, gọi là Ma lợi chi
thiên pháp. Khi tu phép này, kết ấn Ma lợi
chi thiên ẩn mình, tụng trì chân ngôn, nhờ
sức gia trì, có thể khiến cho tất cả thiên ma
ác quỉ ngoại đạo đều không tìm được hình
thể của hành giả.
Ấn Ma lợi chi thiên ẩn hình vừa nói ở
trên, cứ theo kinh Ma lợi chi thiên chép,
thì ấn tướng là: tay trái nắm lại, ngón cái
hơi bấm vào móng ngón trỏ làm thành hình
cái vòng, còn ba ngón kia thì nắm chặt lại,
đồng thời, quán tưởng thân mình chui vào
cái lỗ ấn ấy; bàn tay phải đặt lên lỗ ấn, vừa
xoa vừa xoay về bên phải. Hành giả quán
tưởng ấn này là thân của trời Ma lợi chi, và
hành giả sẽ ẩn nấp trong tâm của trời Ma
lợi chi.
Lại cứ theo kinh Đại ma lí chi bồ tát
quyển 3 chép, thì lấy đất đen và mắt con
chim kiêu (giống như loài cú vọ) chế thành
thuốc viên, ngậm trong miệng, dốc lòng

tụng trì chân ngôn Ma lí chi bồ tát, cũng
có thể nhờ sức gia trì mà tàng hình. [X.
kinh Mạt lợi chi đề bà hoa man; Nhất tự
đính luân vương du già quán hành nghi
quĩ; Ma lợi chi bồ tát lược niệm tụng pháp;
kinh Ma lợi chi thiên đà la ni chú; Ma lợi
chi thiên nhất ấn pháp; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.42].
ẨN MẬT
Đức Như lai nói pháp có hai ý hiển
chương (rõ ràng) và ẩn mật (kín đáo). Từ
ngữ “Hiển chương ẩn mật” là một mục do
Tịnh độ chân tông Nhật bản dùng để giải
thích kinh Quán vô lượng thọ. Hiển chương
., là hiển bày ra lời nói, văn chữ phân
minh rõ ràng; còn ẩn mật là cái ý
chính của người nói được dấu kín trong
câu văn. Nói rõ là phương tiện, ý kín là
chân thực. Đây có khác với chủ trương cho
liễu nghĩa giáo là chân thực, bất liễu nghĩa
giáo là phương tiện. [X. Diễn mật sao Q.2;
Giáo hành chứng văn hoại Q.6 phần đầu].
ẨN MỘT NHƯ LAI TẠNG
Là một trong mười loại Như lai tạng.
Còn gọi là Ẩn phú Như lai tạng. Tức pháp
thân Như lai bị phiền não che lấp khiến ẩn
mất. (xt. Thập Chủng Như Lai Tạng).
ẨN MỘT TƯỚNG
Là một trong năm loại tướng của Báo
thân Phật. Tức ý là Phật sống lâu vô tận,
nhưng tạm thời ẩn khuất mà không hiện
hình. (xt. Báo Thân Ngũ Chủng Tướng).
ẨN NHẠC TỰ
Là ngôi chùa trên núi Thạch thành, nằm
khoảng giữa Thặng huyện và Thiệu hưng
thuộc tỉnh Triết giang. Ngọn núi trùng điệp
lởm chởm, cây cối um tùm, những phiến
đá đứng thẳng như tường vách, nối nhau

đến vài trăm trượng. Chùa do sa môn Bạch
tăng quang sáng lập vào niên hiệu Vĩnh
hòa năm đầu (345 - 356), đời Đông Tấn.
Trong năm Thiên giám (502 - 519), Tăng
hộ, Tăng thục, tạc một pho tượng Phật bằng
ẨN NHẠC TỰ

A
196
đá cao mười trượng đặt ở phía bắc chùa,
vua Vũ đế nghe tin, bèn sai Tăng hựu đến
giúp sức, trải hơn mười năm mới xong, là
tượng Phật bằng đá lớn nhất vùng Giang
nam.
ẨN NIÊM PHẬT
Tiếng dùng của Phật giáoNhật bản.Là
một pháp môn bí mật “Dị an tâm” (an tâm
khác lạ) của Tịnh độ chân tông. Nghi thức
khi truyền giáo là phải vào trong kho thóc,
buồng để men rượu, rồi mới làm phép bí
mật, cho nên gọi là Ẩn niệm Phật (niệm
Phật kín). Thông thường còn gọi là Thồ
tàng bí sự, Kiện tỏa pháp môn, Ngự tàng
pháp môn, Nội chứng giảng, Dạ trung pháp
môn, Ngự tiêu tử giảng v.v...
Nguồn gốc của pháp môn này không
được rõ, có thể là bắt đầu từ cuối thời đại
Bình an, rồi đến thời tổ sư của tông Tân
nghĩa chân ngôn là Giác tông mới thịnh
hành. Lúc đầu, dùng chân ngôn niệm
Phật, niệm cầu “Tức thân thành Phật”.
Tư tưởng của Ẩn niệm Phật dựa vào các
thư tịch, như Đại nhật kinh khai đề của
Không hải, Bátnhã tâm kinh bí kiện, Vô
lượng thọ Như lai cúng dường tác pháp
thứ đệ, Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích
của Giác tông v.v... Về mặt thực tiễn thì
lấy Nhất kì đại yếu bí mật tập, Hiếu dưỡng
tập làm cơ sở. Về sau, thu dụng giáo nghĩa
Nhất niệm tức đắc vãng sinh, Hiện sinh
bất thoái nhập chính định tụ của Chân
tông. Vào năm Bảo lịch thứ 4 (1754) và
trong năm Nguyên lục (1688- 1704), bị
Giang hộ mạc phủ (bộ tư lệnh quân đội)

đàn áp, đã có nhiều người tử đạo, nhưng
vẫn còn hơn bốn vạn tín đồ. Thế lực
của phái này đến nay vẫn mạnh, con số
tín đồ có đến vài chục vạn. Địa bàn hoạt
động thì lấy Đảm trạch ở phía nam huyện
Nham thủ, Hòa hạ, Tì quán, Tây bàn tỉnh,
làm trung tâm. Có rất nhiều phái khác
nhau, nhưng đều lấy Thân loan, Thị tín
phường, Liên như, Kiện ốc v.v... làm tông
tổ mà lập phái. Tóm lại, những người tu
hành theo pháp môn bí mật này, khi hành
đạo hoặc hội họp, đều giữ kín, không cho
ai biết, vì thế đưa đến tình trạng người
ngoài nhòm ngó, nghi ngờ và hiểu lầm,
mà cái lí do bị nhà cầm quyền đàn áp
cũng là ở đó.
ẨN PHONG
Vị tăng đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Học trò của ngài Nam nhạc.
Người huyện Thiệu vũ, tỉnh Phúc kiến, họ
Đặng. Đời gọi là Đặng ẩn phong. Đầu tiên,
sư tham yết ngài Mã tổ Đạo nhất, không
lãnh hội được ý chỉ sâu xa, bèn đến theo
học Thạch đầu Hi thiên, sau lại nhờ một
câu nói của Mã tổ Đạo nhất mà khai ngộ,
và trở thành người nối pháp của Mã tổ.
Sau giao du với Nam tuyền, Qui sơn nhiều
lần, mùa đông ở Hành nhạc, mùa hạ đến
Thanh lương. Khoảng năm Nguyên hòa
(806 - 820), sư muốn lên núi Ngũ đài, phát
xuất từ Hoài tây, giữa đường bị cản trở vì
loạn quân Ngô nguyên tế và quân triều đình
đang đánh nhau, sư bèn phóng gậy tích
lên không trung rồi cất mình bay qua, binh
tướng của hai phe thấy thế liền ngưng
chiến. Sư đã hiện bày thần thông khác lạ,
sợ sẽ trở thành sự mê hoặc người đời, bèn
vào núi Ngũ đài, đứng ngược mà tịch trước

cửa động Kim cương. [X. Tổ đường tập
Q.15; Tống cao tăng truyện Q.21; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.8 Đặng ẩn phong
chương].
ẨN PHONG ĐẢO HÓA
Tên công án trong Thiền tông. Sự tích
Thiền sư Ẩn phong đứng ngược mà thị
ẨN NIÊM PHẬT

A
197
tịch. Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 8 Đặng ẩn phong chương chép, thì
sư Ẩn phong lúc sắp thị tịch, trước hỏi
chúng tăng rằng (Đại 51, 259 hạ): “Các
người khi hóa, ngồi mà hóa, nằm mà hóa,
ta đã từng thấy, nhưng có ai đứng mà hóa
không?” Chúng tăng trả lời: “Dạ có”. Sư
hỏi: “Vậy có ai đứng ngược mà hóa không?”
Chúng tăng trả lời: “Chưa từng thấy”. Sư
bèn đứng ngược mà hóa, nhưng y phục
vẫn thuận chiều trên thân thể. Lúc đó,
chúng tăng bảo nhau hỏa thiêu nhưng
thân thể vẫn y nhiên bất động, xa gần
chiêm ngưỡng, ai cũng kinh lạ và tán thán
không ngớt. Sư có người em gái làm ni,
khi nghe tin, đến nơi phục xuống bên cạnh,
nói: “Sư huynh! Lúc trước đã chẳng tuân
theo pháp luật, nay chết rồi mà còn mê
hoặc người ta!”. Nói xong, đưa tay đẩy một
cái, sư liền ngã xuống, chúng tăng đem
hỏa thiêu, thu xá lợi nhập tháp. Sư Ẩn
phong đứng ngược mà chết, sự kiện ấy tuy
là biểu hiện tự do vô ngại đối với sự sống
chết, nhưng đối với người đời thì đó là
một phép lạ thần kì, nên được người em
nói một câu “chuyển ngữ” mới đánh tan
được quan niệm thần kì ấy.
ẨN PHONG PHI TÍCH
Khoảng năm Nguyên hòa (806 - 820)
đời Đường, Thiền sư Ẩn phong muốn lên
núi Ngũ đài, giữa đường gặp quân triều đình
và quân giặc đánh nhau, để trừ tai nạn cho
cả hai bên, sư liền phóng gậy tích lên hư
không rồi cất mình bay qua, quân, tướng
hai phe ngẩng xem, đều cho là đúng với

giấc mơ đã báo hôm trước, rồi hòa giải
không đánh nhau nữa. Sự tích này hiển
bày sức thần thông và lòng từ bi của Ẩn
phong. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.8
Đặng ẩn phong chương; Thiền uyển mông
cầu Q.thượng].
ẨN PHONG THÔI XA
Tên công án trong Thiền tông. Cứ
theo Thiền uyển mông cầu quyển trung
chép, thì một ngày nọ, Thiền sư Ẩn
phong đẩy xe, gặp ngài Mã tổ đang ngồi
giữa đường duỗi thẳng hai chân. Sư nói
(Vạn tục 148, 120 hạ): “Xin thầy co chân
lại”. Mã tổ nói: “Đã duỗi rồi, không co”.
Sư nói: “Đã tiến thì không lùi!”. Nói xong
bèn đẩy xe qua, khiến chân Mã tổ bị
thương tích. Về tới Pháp đường, Mã tổ
tay cầm búa, nói: “Gọi kẻ đã làm chân
lão tăng bị thương ra đây!”. Ẩn phong
đến ngay, đứng trước Mã tổ giơ cổ ra, Mã
tổ liền vứt cái búa xuống. Công án trên
đây cho thấy cái cơ mưu hóa đạo học trò
của Mã tổ, và cái phong cách cầu đạo
không tiếc thân mệnh của Ẩn phong. [X.
Ngũ đăng hội nguyên Q.3; Quang minh
tạng Q.trung; Cát đằng tập Q.hạ].
ẨN PHÚ THỤ KÍ
Là một trong bốn loại thụ kí. Đối với
những người tu hành tinh tiến thì, cố nhiên,
phải thụ kí trước cho thành Phật, nhưng
lại e những người được thụ kí như thế sẽ
sinh tâm tăng thượng mạn hoặc sinh lười
biếng, còn nếu không thụ kí hứa trước thì
lại e mọi người sinh tâm nghi ngờ cái công
lao tu hành của mình. Để tránh tình trạng
ấy, đức Phật bèn dùng sức uy thần không
để người được thụ kí biết là mình đã được
thụ kí, mà chỉ cho người khác biết là người

ấy đã được thụ kí, như thế gọi là Ẩn phú
thụ kí. (xt. Tứ Chủng Thụ Kí).
ẨN PHÚ THUYẾT
Dấu kín lí thực mà nói, phương tiện mà
nói. Kinh Đại pháp cổ quyển thượng (Đại
ẨN PHÚ THUYẾT

A
198
9, 291 thượng), nói: “Nói ẩn phú có nghĩa
là nói Như lai rốt ráo đã vào Niết bàn, nhưng
thực thì Như lai thường trú không diệt”.
ẨN SỞ TÁC PHÁP
Là phép tu của những hành giả Mật
giáo khi vào nhà xí (nhà cầu) hoặc vào tất
cả nơi bất tịnh. Còn gọi là Ẩn sở pháp.
Tức quán chữ “Lãm” ở trên đỉnh đầu, quán
chữ “Hồng” ở hai bên hông tả hữu, đồng
thời, quán tưởng chữ lãm, chữ hồng đều
có ánh lửa bao chung quanh. Tay trái nắm
tay kim cương, tay phải nắm tay hoa sen,
gia trì năm chỗ là trán, vai trái, vai phải,
ngực và cổ họng, miệng tụng chân ngôn
Ô khu sa ma minh vương. Vì minh vương
Ô khu sa ma dùng tâm đại bi thanh tịnh
sâu xa, vào chỗ nhơ nhớp để cứu hộ chúng
sinh, ánh uy quang của Minh vương cũng
như lửa mạnh, có khả năng đốt cháy tiêu
trừ phiền não vọng kiến và tâm phân biệt
nhơ sạch sinh diệt. Lại chân ngôn của vị
Tôn này có nhiều thứ, khi tu phép “Ẩn sở
tác” thì miệng tụng chú ngắn cũng được,
đó là: “Án củ rô đà nẵng hồng nhược”.
[X. kinh Đại uy lực Ô khu sắc ma minh
vương Q.hạ ; Tuệ lâm âm nghĩa Q.36].
ÂU BÁ MỄ LẶC - EVGEMI EVGENIEWICH
OBERMILLER (1901 - 1935)
Nhà học giả Phật giáo nước Nga. Ra
đời tại Liệtninhcáchlặc (Leningrad) năm
1901. Trí nhớ rất mạnh, có tài âm nhạc,
khi vào học trường công, đã thông thạo
ba thứ tiếng Anh, Pháp, Đức, lập chí trở
thành nhà âm nhạc. Năm 1918, đến thời
kì vào Đại học thì gặp nạn, bèn đổi

phương châm, theo Sử triệtbatưcơ (Th.
Stcherbasky) học tập Ấn độ học và tiếng
Phạm tại Đại học Liệtninhcáchlặc, không
bao lâu đã đọc được toàn bộ kinh điển.
Đồng thời, nghiên cứu thi ca, học luận lí,
lại học thêm tiếng Tây tạng, tiếng Mông
cổ, theo việc biên soạn văn khố Phật giáo
(Biblio theca Buddhica). Đến năm 1927
mới công bố “Chính lí nhất trích” với chú
thích và sách dẫn (index) Phạm - Tạng
(Sanskrit and Tibetan Index Verborum to
Nyàyabindu, Nyàyabindu tìkà), rồi từ
đó trở đi, tiếp tục xuất bản rất nhiều tác
phẩm. Ngoài tác phẩm kể trên, còn có:
Abhisamayàlaôkàra, Sanskrit Text and
Tibetan translation, jointly edited with Prof.
Th. Stcherbatsky, Bibl. Bud., 1929 (luận
Hiện quán trang nghiêm, nguyên bản tiếng
Phạm và bản dịch Tây tạng hiệu đính xuất
bản); Bu-ston’s History of Buddhism, 2
vols., Heidelberg, 1931 - 1932 (Lịch sử Phật
giáo của Bố đốn, bản dịch tiếng Anh) v.v...
Ông mất năm 1935. [X. Th. Stcherbatsky:
Obituary Notice, Dr. E. E. Obermiller, Indian
Historical Quarterly, Vol.XII, 1936;
Z. D. M. G., 1935].
ÂU DƯƠNG TIÊM (1871-1943)
Người huyện Nghi hoàng tỉnh Giang
tây. Tự là Kính vô, Tiệm ngô. Lúc nhỏ
chịu khó học, xem khắp bách gia chư tử.
Khi chiến tranh Trung Nhật bùng nổ vào
năm Giáp ngọ, nhận thấy cái học tạp nhạp
chẳng giúp ích gì cho đất nước, bèn chuyên
trị học nghĩa lí, hòng dùng nó để vãn cứu
thời tệ. Năm ba mươi tư tuổi đến Nam kinh
hầu Dương nhân sơn, được nghe về ý chỉ
của pháp giới Hoa nghiêm bèn tin theo
Phật giáo, vào tinh xá Kì hoàn, để hết tâm

vào kinh luận, dốc sức học Phật. Năm ba
mươi sáu tuổi, thân mẫu nhuốm bệnh chết.
Tự nói người học Phật khác với các người
khác, mỗi lần bị phẫn lại càng phải học.
Từng lưu học Nhật bản, sau khi về nước,
nhận chức giáo viên của trường Sư phạm
tại Lưỡng quảng. Sau lại đến Nam kinh
ẨN SỞ TÁC PHÁP

A
199
theo Dương nhân sơn, khi họ Dương mất,
đem cơ sở khắc kinh tại Kim lăng giao phó
cho ông. Dân quốc năm đầu (1912), cùng
với Lí chứng cương đề xướng lập hội Phật
giáo, chủ trương tôn giáo tách rời chính
trị, sa thải các tăng lữ tầm thường, rất tiếc
là việc làm và ước nguyện trái nhau, chưa
thành công được.
Ông đối với Phật học, đầu tiên đọc Đại
thừa khởi tín, Hoa nghiêm, Lăng nghiêm.
Đến bốn mươi tuổi, chuyển sang khảo cứu
Pháp tướng duy thức, Dugiàsưđịa, rồi lại
từ luận Đại trí độ đến Bátnhã, Niếtbàn;
lâu sau chỉ còn chuyên Pháp tướng Duy
thức, bỏ Hoa nghiêm, cho luận Đại thừa
khởi tín, kinh Lăng nghiêm đều là kinh
sách giả. Đồng thời, hội thông Nho Phật,
san hành Trung dung truyện, Khổng học
tạp chí, Tứ thư độc v.v... đều phát hiện
được cái mà những người trước chưa phát
hiện được, giới Phật học tôn là “Phật học
đại sư”.
Năm Dân quốc 11, sáng lập tại Nam
kinh “China nội học viện”, giảng “Duy thức
quyết trạch đàm”, những người như Lữ
trừng, Thang dụng đồng, Vương ân dương,
Hoàng sám hoa, Hùng thập lực v.v... đều
đã đến học Âu dương tiệm; các học giả
trứ danh như Lương khải siêu, Lương thấu
minh, Chương thái viêm, cũng đã từng đến
gặp. Nhà thơ và nhà triết học Ấn độ Thái
qua nhĩ (Tagore) khi sang thăm Trung
quốc, đặc biệt đã đến diện kiến, đàm luận
một đêm, kinh ngạc mãi không thôi.
Khoảng năm Dân quốc 14, thiết lập Đại

học Pháp tướng chuyên khoa, nhưng vì
thời cuộc phải bỏ dở. Lại biên soạn Tạng
yếu ba tập, Phương tiện học Phật. Trong
thời gian kháng chiến, rời Nội học viện
đến Giang tân tỉnh Tứ xuyên, vẫn dạy học,
khắc kinh không nghỉ. Tháng 2 năm Dân
quốc 32, ông mất tại Thục viện vì bệnh
viêm phổi, hưởng thọ bảy mươi ba tuổi.
Môn nhân thu góp những văn phẩm của
ông gồm hơn ba mươi quyển, đóng chung
thành một tập gọi là “Kính vô nội ngoại
học” lưu hành ở đời. Sau khi chính phủ
Dân quốcdời ra Đài loan, tập ấy chưa thấy
lưu thông. Công ty xuất bản Tân văn
phong ở Đài loan đã tìm được một bộ phận
lớn của sách ấy, xuất bản “Âu dương đại
sư di tập” bốn tập, hơn ba nghìn hạng mục,
nổi tiếng thì có: Duy thức quyết trạch đàm,
Đối không hữu chư tông điển tịch chi tự
luận, Dugiàsưđịa luận tự và China nội
học viện viên huấn thích, đều bao hàm
trong bốn tập đó.
Âu dương tiệm coi trọng Phật giáo tại
gia, chê bai Phật giáo xuất gia; Dân quốc
năm thứ 7, công bố “China nội viện giản
chương tổng cương đệ nhất điều”, nói:
“Tông chỉ của Nội viện là xiển dương Phật
giáo, đào tạo nhân tài hoằng pháp làm lợi
cho đời, chứ không đào tạo những kẻ sĩ
xuất gia tự lợi”. Thái hư đại sư, người cùng
xuất thân từ cửa Dương nhân sơn, bèn
soạn “Quan ư Chi na nội học viện văn
kiện chi trích nghi” để bác bỏ, do đó đã
mở màn cuộc tranh luận về pháp nghĩa
giữa Thái hư và Nội viện; đồng thời, đại
sư Thái hư tiếp tục soạn Phật pháp tổng
quyết trạch đàm, Kính cư sĩ học thuyết
chất nghi (Chất vấn những điểm quái lạ

trong học thuyết của cư sĩ Kính), Luận
pháp tướng tất tông Duy thức, Tái luận
Pháp tướng tất tông Duy thức v.v... để biện
luận và chất vấn.
ÂU DƯƠNG TU (1007 - 1072)
Nhà văn học, nhà sử học đời Bắc Tống.
Người huyện Lư lăng Cát châu (huyện
Cát an tỉnh Giang tây). Tự là Vĩnh thúc,
hiệu Túy ông, Lục nhất cư sĩ. Thụy hiệu
là Văn trung. Là một trong Bát đại gia
đời Đường - Tống. Năm Thiên thánh thứ
ÂU DƯƠNG TU

A
200
8, đậu Tiến sĩ, nhậm chức Thứ sử nhiều
nơi. Lúc bốn mươi tám tuổi, nhà vua triệu
hồi làm Hàn lâm học sĩ. Năm Gia hựu
thứ 5 (1060), giữ chức Khu mật phó sứ.
Năm sau, nhậm Tham tri chính sự. Năm
Hi ninh thứ 4 (1071) bị bãi chức, năm
sau thì mất, thọ sáu mươi sáu tuổi. Ông
có viết Bản luận, cực lực bài bác tư tưởng
Phật và Lão; hơn nữa, khi biên soạn Tân
Đường thư và Tân Ngũ đại sử, ông cắt
bỏ hết những sự kiện có liên quan đến
Phật giáo gồm hơn hai trăm điều. Tuy
nhiên, đến cuối đời, lại quay về làm tín
đồ Phật giáo.
ÂU DƯƠNG VÔ ÚY
Người Giang tây, tên là Chí, pháp hiệu
Vô úy. Tuổi còn thơ đã sớm du học miền
đông bắc, tốt nghiệp tại Đại học Phùng dung
ở Thẩm dương. Trước sau hai lần sang Tây
tạng cầu pháp, thụ giới tỉ khưu ở chùa Biệt
bạng. Dân quốc năm 41 (1952), sau khi
nhận học vị “Lạp nhiên ba cách hỉ bổ”, trở
về Đài loan. Từng nhận chức Quốc sử quán
soạn tu, đồng thời, dạy tại Đại học Chính
trị, hệ Biên chính, Biên chính nghiên cứu
sở, Đại quốc văn nghiên cứu sở v.v... chủ
yếu dạy các chương trình Tây tạng ngữ văn,
Lịch sử văn hóa và Phật học nghiên cứu.
Là nhà học giả về Tây tạng trứ danh trong
nước. Những người học tập nghiên cứu văn
Tây tạng tại Đài loan, đa số là học trò của
sư.
ÂU ĐAN ĐA PHÚ LÊ TỰ
Phạm: Udaịđapura, hoặc
Uddaịđapura, Udantapura, Daịđapura.

Cứ theo Tây tạng truyền là Otántapùri.
Nền chùa ở gần tiểu bang Tỉ cápnhĩ
(Bìhàr) tại Ấn độ. Do vua Cabala (Phạm:
Gopìla), vua mở nước của triều đại Bala,
xây dựng vào giữa thế kỉ thứ VIII Tây lịch,
cùng với chùa Nalanđà, chùa Siêu giới
(Phạm:Vikramasìla)kế cận, đều là trung
tâm của Kim cương thừa (Phạm: Vajrayàna).
Cứ theo Tây tạng truyền , thì otanta
hàm ý là “cao vót” (#sur-byed), tức có một
giáo đồ dùng phép Y chú mà được vàng,
rồi dùng số vàng ấy xây một ngôi chùa
“cao vót“ trên một cái gò .
Sau khi ngôi chùa này được xây dựng
chưa bao lâu, thì ngài Tịch hộ ở chùa Na
lanđà vào đất Tây tạng hoằng pháp, bèn
phỏng theo chùa ấy mà kiến tạo chùa Tang
diên (Tạng: Bsam-yes) ở Tây tạng. Vua
Ma-hỉ-ba-la (Phạm: Mahìpàla , khoảng
978 - 1030) đã từng thỉnh năm trăm tỉ khưu
đến ở chùa này. Về sau, trong thời vua
Lạtmabala (Phạm: Ràmapàla, khoảng
1084 - 1130) trị vì , tương truyền trong
chùa có đến hơn một nghìn tỉ khưu cư
ngụ. Đến cuối thế kỉ XII, người Hồi giáo
là Mục hãn mặc đức tạp nhĩ kì
(Muhammad Khaljì) phá hủy ngôi chùa,
giết chết tăng chúng trong chùa, cướp đốt
kinh sách, nhân đó ngôi chùa bị phế tuyệt.
[X. Schiefner:Tàranàtha’s Geschichte des
Buddhismus in Indien; H. H. Dodwell: The
Cambrige Shorter History of India].
ÂU HÒA CÂU XÁ LA
Phạm:Upàya-kauzalya, Pàli: Upàyakusala.
Một trong mười balamật. Còn
gọi là Ủhòacâuxála, Âubacâuxála,
Ưubàkiềuxála, Ôbadã. Dịch ý là
phương tiện khéo léo, phương tiện thắng

trí, thiện xảo phương tiện, thiện quyền
phương tiện, diệu (khéo). Tức Bồtát vì
hóa độ chúng sinh mà dùng các phương
tiện khéo léo thị hiện các tướng để hoàn
thành sự nghiệp. Pháp hoa nghĩa sớ
quyển 3 (Đại 34, 482 trung), nói: “Tiếng
nước ngoài gọi là Âuhòacâuxála; Âu
ÂU DƯƠNG VÔ ÚY

A
201
hòa là phương tiện, câuxála là thắng trí,
nghĩa là phương tiện thắng trí”. [X. kinh
Đạo hành bátnhã Q.3; kinh Phóng quang
bátnhã Q.16; Hoa nghiêm kinh sớ diễn
nghĩa sao Q.14; Khả hồng âm nghĩa Q.1
đoạn 1].
ÂU KHA SA QUỐC
Âukhasa, Phạm:Okas. Tức là đất nước
của đức Phật Đồtìlada. Dịch ý là nước
Minh khai tịch .(nước ánh sáng
mở rộng). Chú thích bên cạnh trong kinh
Axàthế vương quyển thượng (Đại 15, 393
thượng), nói: “Âukhasa là tiếng Thiên
trúc, tiếng Hán gọi là Minh khai tịch”.
ÂU MĨ PHẬT GIÁO
Phật giáo Âu Mĩ bước đầu mới chỉ
nghiên cứu về văn hiến Phật giáo, nước
Pháp nghiên cứu Đại thừa và Khảo cổ
học; nước Đức, nước Anh nghiên cứu và
phiên dịch văn hiến Phật giáo bằng tiếng
Pàli và nghiên cứu khảo cổ học là chính
yếu. Những trứ tác tương đối có tính đại
biểu là:Pàli ngữ luận (Essai dePàli, 1826)
do Lạp lâm (C. Lassen) và Bá nhĩnặc
phu (E. Burnouf) cùng viết, giới thiệu
ngôn ngữ, văn học, tôn giáo Ni bánhĩ
(Népal)và Tây tạng (Notices of the Language,
Literature and Religion of Nepal
and Tibet, 1826) của Hà cátlâm (B. H.
Hodgson), Ấn độ Phật giáo sử tự thuyết
(Introduction à l’histoire de Bouddhisme
Indien, 1845) của Bá nhĩnặcphu, bản
dịch Pháp văn của kinh Pháp hoa bằng
tiếng Phạm (Lotus de la Bonne Loi) cũng
do Bá nhĩ nặc phu xuất bản năm 1852

v.v..., tất cả các trước tác trên đã đặt nền
tảng cho việc nghiên cứu Phật giáo sau
này. Đến khi Đông phương Thánh thư
(Sacred Books of the East) do Mạch khắc
tưmụclặc (Max müller) biên tập ra đời,
thì các kinh bằng tiếngPàlivà kinh điển
Phật giáo Đại thừalần lượt được phiên
dịch, khiến cho giá trị và ý nghĩa triết
học của học thuật Phật giáo được coi
trọng. Trong đó, có ảnh hưởng tương đối
lớn đối với Âu châu là: Thi phẩm tán
Phật “Áchâu chi quang” (Light of Asia,
ánh sáng Á châu) của A nặcđức (Edwin
Arnold) và các hoạt động của hội Linh
trí học hội (The Buddhist Theosophical
Society) do Áonhĩcaođặc (Olcott) lãnh
đạo. Đến năm 1906, nước Anh thành lập
Anh quốc Phật giáo hiệp hội (The Buddhist
Society of England), hai năm sau lại
đổi là Đại Anh Phật giáo hiệp hội (The
Buddhist Society of Great Britain and England)
do Đại vệtư (Rhys Davids) làm
hội trưởng, đồng thời, ấn hành “Phật giáo
bình luận” (Buddhist Review), hết sức mở
rộng Phật giáo. Năm 1925, Hồng phithụy
tư (Christmas Humpheys) kế thừa công
việc của hội, và ấn hành “Anh quốc Phật
giáo” (Buddhist in England). Năm 1943,
hội Phật giáo Luân đôn (Buddhist Society,
London) phát hành tạp chí “Trung
đạo” (The Middle Way) và vẫn tiếp tục
xuất bản đến ngày nay. Nước Pháp, với
sự giúp sức của nữ sĩ Luântibốilợi (Constant
Lounsbery), người Mĩ, và của đại sư
Thái hư, đã thành lập hội Phật giáo hữu
nghị Ba lê vào năm 1929, đến năm 1939
thì ấn hành “Tư tưởng Phật giáo” (La
pensée Bouddhique), ba tháng ra một kì.

Ngoài ra, các nước khác cũng phát hành
nhiều loại sách về Phật giáo.
Sau thế chiến 2, các trứ tác và sự diễn
giảng củaThiền sư Linhmộcđạichuyết
(Suzuki), người Nhật bản, đã đưa đến cho
các nhân sĩ Âu - Mĩ cái hứng thú sâu đậm
đối với Thiền học. Nước Mĩ, do chịu ảnh
hưởng của các học giả Âu châu, cũng bắt
đầu nghiên cứu ngôn ngữ học trong kinh
ÂU MĨ PHẬT GIÁO

A
202
điển Phật giáo. Lại khi tiếp xúc với tư tưởng
Đông phương thì tư tưởng giới nước Mĩ
cũng rất coi trọng và năm 1939, một hội
nghị của các nhà triết học Đông - Tây đã
được tổ chức tại Hạ uy di, đồng thời, các
hoạt động lấy tín ngưỡng Phật giáo (chủ
yếu là Tịnh độ chân tông) của những di
dân Nhật bản làm trung tâm cũng được
mở rộng. Còn Phật giáo đồ Trung quốc
hoằng pháp tại nước Mĩ thì có Ứng kim
ngọc đường sáng lập Mĩ đông Phật giáo
tổng hội ở Nữu ước (New York), cư sĩ
Trầm gia trinh sáng lập Viện nghiên cứu
tôn giáo thế giới và chùa Đại giác, pháp
sư Độ luân (Tuyên hóa) sáng lập chùa
Kim sơn ở Cựu kim sơn (San Francisco)
và Đại học Pháp giới, đại sư Tinh vân
núi Phật quang sáng lập chùa Tây lai ở
Lạc sam cơ (Los Angeles) và hội Xúc tiến
Phật giáo Quốc tế, pháp sư Thánh nghiêm
sáng lập Trung tâm Thiền ở Nữu ước
v.v... Nói một cách đại khái, Phật giáo
Đại thừa hệ tiếng Hán đang có xu thế
nảy nở và phát triển tại nước Mĩ. [X. Âu
mễ chi Phật giáo (Độ biên hải húc)]. (xt.
Mĩ Quốc Phật Giáo).
ÂU MĨ PHẬT GIÁO

B
205
BA CÁCH HÁCH
Phạm: Bàgh. Là quần thể hang đá của
Phật giáo Đại thừa đào được vào khoảng
thế kỉ VII Tây lịch, ở sườn núi mặt nam
núi Văn để da (Vindhya), ven sông Na ba
đạt (Narmada) ở mạn tây nam thị trấn Ấn
đa nhĩ (Indore) tại Ấn độ. Nguyên có chín
hang, nhưng hiện nay chỉ còn lại hang thứ
hai đến thứ sáu. Sự cấu tạo của hang đá
này có liên quan mật thiết với hang đá A
chiên đa (Phạm:Ajantà), hang này chỉ có
nhà Tăng chứ không có chùa, tháp. Hang
hình vuông, rộng, trừ cửa vào, chung quanh
có những phòng tăng nhỏ, chính giữa đặt
một bàn thờ nhỏ. Những bức vẽ trên vách
trông rất đẹp, nhưng phần nhiều đã bị tróc
mất, tuy nhiên, những bức còn lại có thể
được coi là nghệ thuật Phật giáo đẹp ngang
hàng với các bức bích họa ở hang đá A
chiên đa. [X. J. Burgess: Notes on the
Bauddha Rock-temples of Ajantà, 1879;
Fergusson: History of Indian and Eastern
Architecture, 1910, vol. I; Ấn độ Nam hải
chi Phật giáo mĩ thuật (Cao điền tu)].
BA DẬT ĐỀ
..........
Phạm: pàyattika, Pàli: pàcittiya hoặc
pàcittika. Là một trong những giới Cụ túc
mà tỉ khưu và tỉ khưu ni phải giữ. Còn gọi
là Bái dật đề, Ba la dật ni kha, Ba dật đề già,
Ba chất để ca. Dịch ý là đọa (rơi), linh đọa
(làm cho rơi), hay đốt nóng, phải đối trị,
phải sám hối. Một trong năm thiên, một
trong sáu tụ, một trong bảy tụ. Là một thứ
tội nhẹ, có nghĩa là khi phạm các điều lỗi,

nếu chịu sám hối thì có thể diệt được tội,
nếu không sám hối thì sẽ rơi vào ngả ác.
Có hai thứ là Xả đọa (Phạm: nai#sargikapràyazcittika)
và Đơn đọa (Phạm:zuddhapràyazcittika),
tội đọa phải bỏ của cải mà
sám hối, gọi là Xả đọa; tội đọa chỉ cần đối
trước người khác mà sám hối cũng có thể
được thanh tịnh, gọi là Đơn đọa. Cứ theo
kinh Tì ni mẫu quyển 7 chép, thì vì phạm
B
Một phần bích họa trong hang đá
(Tấu nhạc và khiêu vũ)

B
206
tội nhỏ nhẹ, không phải là tội dứt hết gốc
lành, gây ít thương tổn, nên gọi là Ba dật
đề. Lại theo Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ quyển 1 phần dưới, thì người phạm tội
này sẽ rơi vào địa ngục đốt nấu, cho nên
gọi là đọa tội; lại phải dùng công dụng để
đối trị, nên gọi là Ưng đối trị hoặc Ưng
công dụng.
Về việc Ba dật đề phối với bảy tụ thì có
nhiều thuyết khác nhau, như luật Tứ phần
quyển 17, đem hợp Xả đọa và Đơn đọa
làm một tụ và đặt vào hàng thứ ba. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
trung đoạn một, và Bát tông cương yếu
quyển thượng cũng hợp làm một, nhưng
đặt vào hàng thứ tư. Kinh Tì ni mẫu quyển
3 thì chia làm hai tụ và đặt Xả đọa ở hàng
thứ ba, Đơn đọa hàng thứ tư. Luật nhị thập
nhị minh liễu luận, Tứ phần luật sớ quyển
2 phần đầu, cũng chia làm hai tụ và đặt
vào hàng thứ tư, thứ năm. Lại Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 4 chép,
phép sám hối tội Xả đọa là phải đối trước
Tăng chúng, còn tội Đơn đọa thì chỉ cần
đối chứng cũng có thể diệt tội. [X. kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.4, Q.7; Hữu bộ tì
nại da Q.25; Mục liên vấn giới luật trung
ngũ bách khinh trọng sự ngũ thiên sự phẩm;
Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.8; Tứ
phần luật sớ Q.4 phần đầu; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.trung đoạn 1 phần
trên; Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ
Q.3 phần trên].
BA DI LA THẦN
...........

Là một trong mười hai thần tướng trong
kinh Dược sư. Còn gọi là Bà di la thần, Ba
dị la thần, Bạt y la thần, Ba da la thần.
Dịch ý là thần giữ việc uống. Cầm đầu bảy
ức chúng Dạ xoa, giữ gìn Phật pháp, là thủ
lãnh các vua thần Dạ xoa. Về hình tượng
của thần này, có nhiều thuyết khác nhau;
cứ theo Dược sư
lưu li quang
vương thất Phật
bản nguyện
công đức kinh
niệm tụng nghi
quĩ cúng dường
pháp chép, thì
thân hình mầu
đỏ lợt, tay cầm
chiếc dùi nhọn.
[X. kinh Quán
đính Q.12; kinh
Dược sư Như lai
bản nguyện].
BA ĐAN XÀ LÊ
Phạm:Pataĩjali. Là nhà học giả văn
pháp (grammar) Ấn độ ở thế kỉ thứ II trước
Tây lịch. Còn gọi là Bàn đạt xà lí, Bát đầu
xã la. Ông viết cuốn sách Ma ha ba hạ
(Phạm: Mahàbhàwya), chú giải sách Khải
đề a á na (Phạm: Kàtyàyana) rất tường
tận, và từng bổ chính văn điển Ba nhĩ ni
(Phạm: Pàịini), xác lập khuôn phép văn
phạm của tiếng Phạm Ba nhĩ ni cho được
hoàn bị, lại phê phán đính chính văn điển
và, trong phần thuyết minh, có nói nhiều
đến cách sinh hoạt xã hội của thời bấy giờ,
cho nên nó là tư liệu quí báu cho việc nghiên
cứu lịch sử Ấn độ. Không biết Ba đan xà lê
cùng với nhà triết học phái Du già đã viết

cuốn kinh Du già (Phạm: Yogasùtra) là
một người hay khác, thì điều đó không có
cách nào biết được. Nội dung kinh Du già
bao hàm triết học, giới luật và phương pháp
tĩnh tọa, lấy việc chỉ dẫn người học nhận
biết “thần tính” làm chủ yếu; tác giả kinh
Du già cũng gọi là Ba đan xà lê, nhưng sự
tích của ông, về mặt sử thực, không thấy
được truyền, và kinh Du già được viết vào
thời đại nào, cũng có nhiều thuyết phân
Thần Ba Di La
BA DI LA THẦN

B
207
vân, người ta chỉ có thể phỏng đoán là ông
đã sống ở khoảng 400 năm trước Tây lịch
đến 400 năm sau Tây lịch.
BA ĐẾ
Phạm: pati. Còn gọi là Bát để, Ba để.
Tức chỉ người chồng, chủ, vua, người chi
phối. Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 chép,
thì chúng sinh trong kiếp sơ, vì nếm nhiều
mùi đất, ăn đất, cây cỏ, lúa gạo, nên dần
dần sinh ngã mạn, hình sắc, da thịt và mỡ
tủy, hình dáng nam nữ căn, tâm ái dục cũng
theo đó mà sinh khởi, do đó, có các chúng
sinh đến chỗ vắng vẻ làm việc ái dục bất
tịnh, người khác trông thấy chê cười, các
chúng sinh ấy liền sinh xấu hổ, rơi vào trong
các ác pháp, những nam chúng sinh được
gọi là “Ba đế”. Ba đế hàm ý là “đọa” (rơi),
nhưng ở thời nhà Tùy (thời đại kinh Khởi
thế được phiên dịch), “đọa” lại hàm ý là
người chồng, là chủ nhân. [X. Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.2]. (xt. Bà Lê Da).
BA HÁCH ĐẶC (BHARHUT)
Là nơi di tích Phật giáo nằm về phía tây
nam A lạp cáp ba (Allahabad) cách hai trăm
cây số. Tức di
tích của
Vương triều
Huân ca
(Zuíga) từ
năm 180 đến
năm 172
trước Tây
lịch. Do nhà
học giả người
Anh là Sir

Alexander
Cunningham,
(1814 - 1893)
phát hiện vào
năm 1873 Tây lịch. Lúc đó, tháp (Phạm:
stùpa) tuy đã đổ nát, nhưng một bộ phận
lan can và cửa tháp phía đông vẫn còn sót
lại. Năm 1874 lại đào thêm được nhiều di
vật, trong đó, cột và lan can đều có chạm
trổ, nội dung toàn là sự tích Phật giáo, như
các bức chạm Phật nói pháp, tiền thân của
Phật, lịch sử của Phật v.v... đây là chủ đề
sớm nhất lấy sự tích Phật giáo biểu hiện
thành mĩ thuật. Trong các bức chạm trổ ấy
vẫn chưa trực tiếp diễn tả pháp của Phật,
mà chỉ dùng bánh xe pháp, tòa ngồi, lốt
chân để tượng trưng đức Phật.
BA KIÊT SĨ
BURGESS JAMES (1832 - 1917)
Nhà học giả người Anh nghiên cứu Ấn
độ cổ đại. Lúc đầu học kiến trúc, năm 1855,
ông vượt biển qua Ấn độ, nhận dạy tại các
trường Đại học Calcutta và Đại học
Bombay, điều tra nghiên cứu Ấn độ khảo
cổ học, thu tập nhiều tư liệu, và đã công bố
kết quả của sự nghiên cứu nhiều lần. Ông
từng là hội trưởng hội điều tra khảo cổ học
tây Ấn độ (1873), Tổng thư kí hội điều tra
khảo cổ học toàn Ấn độ (1886) và đại biểu
cho các quan hệ về Đông phương học. Ông
đã ấn hành Ấn độ khắc minh tập
(Epigraphia Indica, 1889 - 1894), chuyên
nghiên cứu văn bia, tiền cổ. Ông đã có các
trứ tác, như Indian Antiquary, 1872 - 1884;
Archeaological Survey of Western India, 5
vols. 1875 - 1883; The Ancient Temples
and Sculpture of India, 1897 - 1910 v.v...,
đối với sự nghiên cứu về khảo cổ học và

lịch sử Ấn độ cổ đại, Ba-kiệt-sĩ đã có những
công tích không bao giờ quên được.
BA LA DI
........
Phạm,Pàli: pàràjika. Là một trong
những giới Cụ túc mà Một phần lan can ở Ba hách đặc tỉ khưu, tỉ khưu ni
BA LA DI

B
208
phải giữ. Là giới căn bản cực ác trong giới
luật. Còn gọi là Ba la xà dĩ ca, Ba la thị ca.
Dịch ý là tha thắng, cực ác; trọng cấm, đọa,
đọa bất như, đoạn đầu, vô dư, khí. Là tội
gốc trong giới luật. Cũng gọi là Biên tội. Là
một trong năm thiên, một trong sáu tụ, một
trong bảy tụ. Người tu hành nếu phạm giới
này thì:
1. Mất tư cách tỉ khưu, tỉ khưu ni, không
có phần trong đạo quả.
2. Bị giáo đoàn trục xuất, không được ở
chung với tăng.
3. Sau khi chết rơi vào địa ngục.
Tội này cũng giống như tội hình bị chặt
đầu, không sống lại được, vĩnh viễn bị đuổi
ra ngoài cửa Phật, nên gọi là cực ác. Lại tội
này hay phá giới thể của sa môn, khiến người
ấy rơi xuống, bọn ma chắc thắng thế, nên
gọi là tha thắng; pháp lành gọi là mình,
pháp ác gọi là người, vì pháp ác thắng pháp
lành, nên phạm tội này gọi là tha thắng tội.
Bốn Ba la di của tỉ khưu là chỉ bốn tội: giết
hại, trộm cướp, dâm dục, nói dối; tỉ khưu ni
thì ngoài bốn tội trên đây còn thêm bốn tội
nữa là: vuốt ve, tám việc thành tội nặng,
che dấu tội nặng cho tỉ khưu ni khác, về
hùa với tỉ khưu đã bị xử tội mà ni đoàn can
gián ba lần không nghe, tất cả tám Ba la di.
Bốn tội Ba la di của tỉ khưu giới và tám tội
Ba la di của tỉ khưu ni giới, gọi chung là
bốn nặng tám nặng.
Trong giới Đại thừa, tội Ba la di của Bồ
tát khác với Tiểu thừa, hơn nữa, trong các
kinh luận nói cũng có chỗ bất đồng. Như
kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp lấy mười

tội: giết hại, trộm cướp, dâm dục, nói dối,
bán rượu, nói xấu bốn chúng, khen mình
chê người, keo kiệt bỏn sẻn, nóng giận
không chịu hối cải, chê bai Tam bảo, lập
thành mười tội Ba la di. Kinh Đại nhật
quyển 6 phẩm Thụ phương tiện học xứ,
lấy bốn pháp: chê bai các pháp, lìa bỏ tâm
bồ đề, keo kiệt, não hại chúng sinh, làm
bốn tội căn bản. Đại nhật kinh sớ quyển
17 thì, ngoài bốn pháp kể trên ra, thêm sáu
giới nữa là: không chê tất cả kinh pháp ba
thừa, đối với tất cả pháp không sinh tâm
keo kiệt, không được tà kiến, đối trước người
phát tâm lớn khuyên họ phát tâm không
để họ trở lui, đối trước người Tiểu thừa,
nếu chưa xét kĩ căn cơ thì không được nói
pháp lớn và các việc làm bố thí v.v... mà
gọi chung là mười trọng giới của Bồ tát. [X.
luật Thập tụng Q.1; luật Ma ha tăng kì Q.2;
Hữu bộ tì nại da Q.1; luật Ngũ phần Q.17,
Q.23; Thiện kiến luật tì bà sa Q.7]. (xt. Thập
Giới, Tứ Trọng Bát Trọng , Chế Tài, Luật).
BA LA ĐẠI TẾ
Là lễ tiết hàng năm trọng yếu nhất của
Phật giáo tại Bhutan. Ba la (Paro) là đô thị
lớn thứ hai tại Bhutan, là cung mùa hạ của
nhà vua, nằm trong hang núi, trong đó có
ngôi chùa Đan tông khách thiền đã có bốn
trăm năm lịch sử, là trung tâm tôn giáo trên
toàn quốc. Hằng năm đến tháng tư, cử hành
đại lễ bốn ngày liên tiếp kỉ niệm Liên hoa
sinh (Phạm: Padma Saôbhàva), một
nhân vật truyền kì trong lịch sử Phật giáo
Bhutan. Ngài Liên hoa sinh nguyên là người
nước Ô trượng na ở Ấn độ, giữa thế kỷ thứ
VIII, Ngài đến Tây tạng truyền pháp, hai
lần lưu lại Bhutan, đem Phật giáo hòa làm
một với tín ngưỡng địa phương, khai sáng

ra phái Hồng giáo, dùng thần chú Đà là ni
dẹp trừ tai nạn và ma quái, có thần thông
lớn, được nhân dân ở Tây tạng và Bhutan
xem như là hóa thân của bồ tát Quán thế
âm vậy.
Mỗi lần đến tiết Ba la, Lạt ma đem treo
“thản tạp” lên tường chùa để nhân dân các
địa phương đến lễ bái. “Thản tạp” là hình
tượng của Ngài Liên hoa sinh được thêu
trên bức gấm lớn, rộng sáu trăm mét vuông,
là nghệ thuật phẩm Phật giáo dệt bằng gấm
BA LA ĐẠI TẾ

B
209
to nhất thế giới, đã có ba trăm năm lịch sử,
ngoài hình tượng Liên hoa sinh ra, còn vẽ
các hình tượng trưng cho vận may và sự
tốt lành. Khi tín đồ đi qua Thản tạp, đưa
trán chạm vào Thản tạp để tỏ lòng tôn
sùng. Trong thời gian lễ mừng, có các tiết
mục như khoa đàn, cầu nguyện, tụng kinh
lễ bái, do vị Lạt ma chủ trì. Mãi đến sáng
ngày sau chót, Thản tạp mới được thu quấn
xuống và kết thúc lễ mừng. (xt. Bất Đan
Phật Giáo).
BA LA ĐỀ ĐÊ XÁ NI
Phạm: pratidezanìya, Pàli:
pàtidesanìya. Là một trong những giới
Cụ túc của tỉ khưu và tỉ khưu ni. Còn gọi
là Balađểđềxáni, Bađêđềxáni, Bátlạt
đểđềxána. Hoặc gọi tắt là Đềxáni. Dịch
ý là đối tha thuyết, hướng bỉ hối, các đối
ưng thuyết, hối quá pháp, khả ha pháp.
Là một trong năm thiên, một trong sáu tụ,
một trong bảy tụ. Khi tỉ khưu phạm giới
này, phải hướng vào vị tỉ khưu thanh tịnh
khác để giải bày sám hối, là một thứ tội
nhẹ.
Giới này, giữa tỉ khưu và tỉ khưu ni có
khác, đều liên quan đến việc ăn uống, tỉ
khưu có bốn giới gọi là bốn Đề xá ni, đó
là:
1. Tòng phi thân ni thụ thực giới
(Phạm: bhikwuịìpiịđakagrahaịa), cũng
gọi là Tại tục gia tòng phi thân ni thủ thực
giới, Tòng phi thân ni thụ thực học xứ, Tại
bạch y xá tự thủ tòng phi thân lí ni thụ
thực giới. Có nghĩa là tỉ khưu không ốm
đau, vào trong làng xóm, nhận thức ăn từ

nơi tay tỉ khưu ni không phải là họ hàng
thân thuộc hay người đồng hương.
2. Thụ ni chỉ thụ thực giới (Phạm:
paíktivaiwamyavàdànivàritabhukti), còn
gọi là Tại tục gia thiên tâm thụ thực giới,
Thực ni chỉ thụ thực giới,Tại bạch y gia
thực ni thiên tâm chỉ thụ thực giới, Thụ bật
sô ni chỉ thụ thực học xứ. Có nghĩa là, khi
tỉ khưu ăn cơm ở nhà tại gia, có tỉ khưu ni
không theo thứ tự mời thức ăn, mà lại đặc
biệt trao thức ăn ngon cho một tỉ khưu nào
đó.
3. Học gia quá thụ thực giới (Phạm:
kulazikwàbhaígapravftti), còn gọi là Học
gia quá thụ giới, Học gia thụ thực học xứ,
Vi chế học gia thụ thực giới. Có nghĩa là, tỉ
khưu vào nhà bậc Thánh Hữu học, không
được tự nhận thức ăn một cách bừa bãi,
khiến vị ấy cúng dường quá mức đến phải
thiếu hụt.
4. Lan-nhã thụ thực giới (Phạm:
vanavicayagata), còn gọi là Khủng bố lan
nhã thụ thực giới, Hữu nạn lan nhã thụ
thực giới, Lan nhã an tọa thụ thực giới, A
lan nhã trụ xứ ngoại thụ thực học xứ. Có
nghĩa là, tỉ khưu đến nhà tại gia nhận thức
ăn, nhưng sợ đến giữa đường gặp tai nạn,
bèn bảo người đàn việt (thí chủ) đưa thức
ăn đến chỗ mình ở, tình hình này cũng bị
Phật cấm chỉ.
Ngoài ra, cứ theo Tứ phần tỉ khưu ni
giới bản, Ngũ phần tỉ khưu ni giới bản,
Ma-ha tăng kì tỉ khưu ni giới bản chép, thì
tám giới của tỉ khưu ni, không cho phép
một tỉ khưu ni không đau ốm được xin
tám thứ thực vật sau đây: bơ, dầu, mật,
sữa, mật hắc thạch, phómát, cá, thịt.
Nhưng về các loại thực vật được ghi trong

Hữu bộ bậtsôni tìnạida quyển 20, Thập
tụng tỉ khưu ni balađềmộcxoa giới bản,
có hơi khác nhau. Tuy nhiên, theo các
Giới bản nói, thì người phạm các giới trên
đây, nếu hướng vào một vị tỉ khưu thanh
tịnh mà sám hối thì cũng được diệt tội. [X.
kinh Tìnimẫu Q.7; kinh Giải thoát giới;
luật Thập tụng Q.19, Q.47; luật Ma ha
tăngkì Q.40; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung phần 1]. (xt.
Ngũ Thiên, Lục Tụ).
BA LA ĐỀ ĐÊ XÁ NI

B
210
BA LA ĐỀ MỘC XOA
Phạm: pràtimokwa hoặc pratimokwa,
Pàli: pàỉimokkha hoặcpàtimokkha. Chỉ
các giới luật mà bảy chúng phải giữ gìn để
phòng ngừa các tội lỗi do bảy chi thân khẩu
gây ra, để xa lìa các phiền não hoặc nghiệp
mà được giải thoát. Còn gọi là Ba la đề tì
mộc xoa, Ban la để mộc xoa, Bát lạt để
mộc xoa. Dịch ý là Tùy thuận giải thoát, Xứ
xứ giải thoát, Biệt biệt giải thoát, Biệt giải
thoát, Tối thắng, Vô đẳng học. Giới này để
giữ gìn các căn, nuôi lớn các pháp lành, là
cửa đầu tiên (Phạm: pramukha, Pàli:
pamukha) trong các pháp lành, cho nên
gọi là Ba la đề mộc xoa. Nếu giữ giới thì có
thể dứt bỏ được sự trói buộc của hoặc nghiệp,
được trí tuệ vô lậu thanh tịnh, là bậc nhất
trong các cái học của thế gian, vì thế nên
gọi là Vô đẳng học. Như Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 7 (Đại 24, 719 thượng), nói:
“Trong các ánh sáng, ánh sáng mặt trời là
chúa, trong các núi, núi Tu di là vua, trong
tất cả cái học của thế gian, Ba la đề mộc
xoa là đầu (...) vì thế mà Phật chế Vô đẳng
học”. Lại giới luật có khả năng thuận theo
cái quả của hai loại giải thoát hữu vi, vô vi,
cho nên cũng gọi là Tùy thuận giải thoát.
Giới này bao gồm tám loại là: Ba la di,
Tăng tàn, Bất định, Xả đọa, Đơn đọa, Ba la
đề đề xá ni, Chúng học và Diệt tránh pháp.
Ngoài ra, Giới bản, do thu tập các điểu mục
giới pháp mà cấu thành, được các tỉ khưu
sử dụng trong ngày Bố tát sám hối mỗi nửa
tháng, nếu có người phạm giới thì vào ngày
ấy, phải đối trước vị tỉ khưu Thượng tọa

tụng các giới điều và chúng tăng để giải
bày sám hối. [X. kinh Đại ban Niết bàn
Q.hạ; kinh Tì bà thi Phật Q.hạ; kinh Phạm
võng Q.hạ; luật Ngũ phần Q.18; Thiện
kiến luật tì bà sa Q.18]. (xt. Biệt Giải Thoát
Luật Nghi).
BA LA MẬT
.........
Phạm: pàramità, Pàli: pàramì hoặc
pàramità. Tức là từ bờ sống chết cõi mê
bên này mà đến bờ Niết bàn giải thoát bên
kia. Còn gọi là Ba la mật đa, Ba la nhĩ đa.
Dịch ý là Đáo bỉ ngạn, Độ vô cực, Độ, Sự
cứu kính. Thông thường, nói về sự tu hành
của Bồ tát, đại hạnh của Bồ tát có khả năng
hoàn thành tất cả mọi việc lợi mình lợi
người một cách mĩ mãn rốt ráo, cho nên
gọi là Sự cứu kính. Làm theo hạnh lớn ấy
mà có thể từ bờ sống chết bên này đến
được bờ Niết bàn bên kia, cho nên gọi là
Đáo bỉ ngạn. Hạnh lớn ấy có khả năng cứu
giúp mọi loài một cách bao la vô hạn, cho
nên gọi là Độ vô cực.
Tiếng Phạmpàramità, có các nghĩa:
đến bờ bên kia, trọn vẹn, đầy đủ; tiếngPàli
pàramì, thì có các nghĩa: tối thượng, chung
cực. Đối với Ba la mật, các nhà phiên dịch,
giải thích, mỗi nhà có cách nói riêng. Cứ
theo kinh Di lặc bồ tát sở vấn chép, thì Ba
la mật thông cả nghĩa đã đến và sẽ đến, tức
là Phật đã đến bờ bên kia, còn Bồ tát thì sẽ
đến bờ bên kia. Cứ theo Nhiếp đại thừa
luận thích quyển 9 (bản dịch đời Lương)
chép, thì Đáo bỉ ngạn có ba nghĩa khác
nhau:
1. Tùy chỗ tu hành mà đạt đến vô dư
rốt ráo.
2. Vào chân như, vì chân như là cùng

tột, cũng như các dòng sông đổ vào biển cả
là chung cực.
3. Được quả vô đẳng, không quả nào
khác hơn được quả này, bởi vì các pháp mà
Bồ tát tu hành, cái lí mà Bồ tát thâm nhập
và cái quả mà Bồ tát chứng đắc, đều là rốt
ráo, tròn đầy.
Lại cứ theo kinh Giải thâm mật quyển 4
chép, thì Ba la mật đa có năm nhân duyên,
tức là không nhiễm trước, không luyến tiếc,
BA LA ĐỀ MỘC XOA

B
211
không tội lỗi, không phân biệt và không
quay trở lại. Cứ theo kinh Kim quang minh
tối thắng vương quyển 4 chép, thì Ba la
mật có mười bảy nghĩa, như tu tập thắng
lợi, không dính dấp điều gì, không cố chấp
thiên kiến, không hệ lụy v.v... Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 53 chép, thì Ba la mật
có mười hai nghĩa, chẳng hạn như biết được
tất cả các pháp lành vi diệu có khả năng
đến bờ bên kia, trong các pháp môn sai
biệt của tạng Bồ tát, an trụ nơi chính nghĩa
v.v...
Còn về thuyết bờ bên này, bờ bên kia
thì giữa các sư cũng có những ý kiến khác
nhau. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
12 mục Lục ba la mật chép, thì :
1. Sống chết là bờ bên này, Niết bàn rốt
ráo là bờ bên kia.
2. Sống chết Niết bàn có hình tướng là
bờ bên này, bình đẳng không hình tướng
là bờ bên kia.
Cứ theo Đại phẩm kinh du ý chép, thì:
1. Tiểu thừa là bờ này, Đại thừa là bờ
kia.
2. Ma là bờ này, Phật là bờ kia.
3. Thế gian là bờ này, Niết bàn là bờ
kia. Còn Thành luận sư thì bảo hữu tướng
là bờ này, vô tướng là bờ kia; sống chết là
bờ này, Niết bàn là bờ kia; phiền não (hoặc)
là bờ này, chủng trí là bờ kia.
Theo các kinh luận thì có sáu Ba la mật,
mười Ba la mật và bốn Ba la mật khác nhau.
1. Sáu ba la mật, còn gọi là sáu độ, là
thuyết của các bộ kinh Bátnhã; chi sáu hạnh
tu mà Bồ tát Đại thừa phải thực hiện. Đó là:

a. Bố thí ba la mật, còn gọi là Đàn na
(Phạm, Pàli: dàna) ba la mật, Đàn na ba
la mật, có nghĩa là bố thí hết cả, không sẻn
tiếc vật gì.
b. Trì giới ba la mật, còn gọi là Thi la
(Phạm:zìla) ba la mật, có nghĩa là giữ gìn
giới luật của giáo đoàn một cách trọn vẹn.
c. Nhẫn nhục ba la mật, còn gọi là Sằn
đề (Phạm: kwànti) ba la mật, hàm ý là triệt
để nhịn nhục.
d. Tinh tiến ba la mật, còn gọi là Tì lê
da (Phạm: vìrya) ba la mật, hàm ý là cố
gắng hết mức.
e. Thiền định ba la mật, còn gọi là Thiền
na (Phạm: dhyàna) ba la mật, có nghĩa là
hoàn toàn để tâm vào một cảnh.
f. Trí tuệ ba la mật, còn gọi là Bát nhã
(Phạm: prajĩà) ba la mật, Tuệ ba la mật,
Minh độ, Minh độ vô cực, có nghĩa là trí
tuệ tròn đầy, là trí tuệ không phân biệt,
siêu việt lí tính của con người. Y vào Bát
nhã ba la mật thì có thể làm việc bố thí mà
hoàn thành Bố thí ba la mật, cho đến tu
Thiền định mà hoàn thành Thiền định ba
la mật, vì thế, Bát nhã ba la mật là gốc của
năm ba la mật kia và được mệnh danh là
mẹ của chư Phật.
2. Mười ba la mật, còn gọi là mười độ,
mười thắng hạnh, là thuyết trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương phẩm Tối tịnh
địa đà la ni. Thêm bốn Ba la mật dưới đây
vào sáu Ba la mật kể trên thì thành mười
Ba la mật,đó là:
a. Phương tiện ba la mật, còn gọi là Âu
ba da (Phạm: upàya) ba la mật, chỉ các
phương pháp khéo léo cứu giúp chúng sinh.
b. Nguyện ba la mật, còn gọi là Bát la ni
đà na (Phạm: praịidhàna) ba la mật, có

nghĩa là thệ nguyện cứu giúp chúng sinh
sau khi đã được trí tuệ (tức bồ-đề).
c. Lực ba la mật, còn gọi là Ba la (Phạm:
bala) ba la mật, nghĩa là cái năng lực có
thể phán đoán điều mình tu hành một cách
hoàn toàn chính xác.
d. Trí ba la mật, còn gọi là Nhã na
(Phạm: jĩàna) ba la mật, có nghĩa là thụ
hưởng niềm vui Bồ đề, đồng thời, chỉ dạy
chúng sinh được trí tuệ siêu việt.
3. Bốn ba la mật, là thuyết trong các
chương Điên đảo, Chân thực của kinh
Thắng man. Tức là:
BA LA MẬT

B
212
a. Thường ba la mật, nghĩa là Ba la mật
triệt để vĩnh viễn.
b. Lạc ba la mật, nghĩa là Ba la mật triệt
để an ổn.
c. Ngã ba la mật, nghĩa là Ba la mật có
tính chủ thể triệt để.
d. Tịnh ba la mật, nghĩa là Ba la mật
triệt để thanh tịnh.
Bốn ba la mật trên đây tức là bốn đặc
chất (bốn đức) thù thắng của Niết bàn.
4. Mật giáo, trong Kim cương giới mạn
đồ la lấy Đại nhật Như lai làm trung tâm,
gọi bốn Bồ tát đặt ở bốn phương đông nam
tây bắc là bốn Ba la mật, tức Đông phương
Kim cương ba la mật, Nam phương Bảo ba
la mật, Tây phương Pháp ba la mật, Bắc
phương Nghiệp ba la mật.
Ngoài ra, trong các kinh điển tiếngPàli
Nam truyền, như Sở hành tạng (Pàli:
Cariyàpiỉaka), Phật chủng tính (Pàli:
Buddhavaôsa), Pháp cú kinh chú (Pàli:
Dhammapadaỉỉhakathà) v.v..., cũng lập
mười ba la mật là: Bố thí ba la mật, Trì giới
(Pàli: sìla) ba la mật, Xuất li (Pàli:
nekkhamma) ba la mật, Bát nhã (Pàli:
paĩĩa) ba la mật, Tinh tiến (Pàli: viriya)
ba la mật, Nhẫn nhục (Pàli: khanti) ba la
mật, Chân đế (Pàli: sacca) ba la mật, Quyết
ý(Pàli: adhiỉỉhàna) ba la mật, Từ (Pàli:
mettà) ba la mật và Xả(Pàli: upekkhà)
ba la mật. [X. kinh Bồ tát nội tập lục ba la
mật; kinh Quán phổ hiền Bồ tát hành pháp;
kinh Hoa nghiêm phẩm Li thế gian; luận
Đại trí độ Q.53; luận Câu xá Q.18; luận Du
già sư địa Q.49; Đại tuệ độ kinh tông yếu;

Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh sớ Q.1
(Trí khải); Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa kinh sớ Q.thượng (Lương bí); Bát
nhã ba la mật đa kinh tán].
BA LA NẠI QUỐC
Ba-la-nại, Phạm: Vàràịasì hoặc
Vàraịasì, Varàịasì, Varaịasì, Pàli:
Bàràịasì. Là một vương quốc cổ tại trung
Ấn độ. Còn gọi là Ba la nại quốc, Ba la ni
tư quốc, Ba la nại tả quốc. Các nhà dịch cũ
phiên là Già thi quốc (Phạm: Kàzi). Đời
gần đây gọi là Bái na lạp tư (Benares), tức
nay là Ngõa lạp na tây (Varanasi). Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 7 chép, thì đô
thành nước này gần sông Hằng về phía
tây, dài chừng mười tám, mười chín dặm,
rộng năm, sáu dặm. Dân cư đông đúc, tính
người hòa nhã cẩn trọng, đa số tin ngoại
đạo, ít người kính Phật pháp, tăng đồ phần
nhiều học pháp nghĩa của Chính lượng bộ
Tiểu thừa. Ở mạn đông bắc đô thành là
sông Bà la nê (Phạm: Varaịà), phía tây
sông có tháp vua A dục, cách sông hơn
mười dặm về phía đông bắc có nền cũ, nơi
thụ kí cho bồ tát Di lặc và bồ tát Hộ minh,
phía tây bắc thành là vườn Lộc dã, nơi đức
Phật nói pháp lần đầu tiên sau khi thành
đạo độ cho năm vị tỉ khưu, từ đó về sau,
Phật thường đến đây giáo hóa chúng sinh,
đây là một trong sáu nơi thuyết pháp lớn,
nay trong thành có đến cả nghìn ngôi đền
thờ của Ấn độ giáo, nổi tiếng nhất trong số
đó là đền vàng.
Xưa kia, tại đất này học thuật hưng thịnh,
cùng với Đánxoathủyla (Phạm: Takwasilà)
ở bắc Ấn độ đều là đất trung tâm của Bà la
môn giáo học, khi ngài Huyền trang du lịch
đến đây thì phái Thấpbà thịnh hành. Sau

cuộc xâm lăng của Hồi giáo vào năm 1194
Tây lịch, Phật giáo cơ hồ tuyệt tích. Ngày
nay, thành Ba lanại không những chỉ là
Thánh địa của Ấn độ giáo, mà cũng còn là
Thánh địa của Phật giáo và Kìna giáo nữa.
Sản phẩm nổi tiếng của nước này ngày xưa
là vải bông, và áo Balanại (Phạm: bàràịa)
trứ danh đã được sản xuất tại đây. [X. kinh
Tạp a hàm Q.23; kinh Phật bản hạnh tập
Q.33; Thiện kiến luật tìbàsa Q.6; luận Đại
trí độ Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10].
BA LA NẠI QUỐC

B
213
BA LA PHẢ CA LA MẬT ĐA LA (565-633)
Phạm: Prabhàkaramitra. Người nước
Ma yết đà thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là
Ba la phả mật đa la, Ba phả mật đa la. Hoặc
gọi tắt là Ba-phả. Dịch ý là Minh tri thức,
Minh hữu, Quang trí. Sư thuộc giòng Sát
đế lợi, mười tuổi xuất gia, học kinh Đại thừa.
Sau khi thụ giới Cụ túc, sư học tập tạng
Luật, tu tập định nghiệp, sau nam du đến
chùa Na lan đà, nghe luận sư Giới hiền
giảng luận Thập thất địa, còn đọc các luận
Tiểu thừa. Sư giới hạnh tinh cần, tài trí minh
mẫn, được mọi người kính trọng. Sau, vào
niên hiệu Trinh quán năm đầu (627) đời
Đường thái tông, sư mang kinh Phạm đến
Trường an, ở chùa Đại hưng thiện. Tháng
3 năm Trinh quán thứ 3, sư cùng với Tuệ
thừa, Tuệ trách, Pháp lâm, Huyền mô, gồm
mười chín vị thạc đức, chuyên việc dịch
kinh. Số kinh luận dịch được gồm có: kinh
Bảo tinh đà la ni 10 quyển, luận Bát nhã
đăng 15 quyển, Đại thừa trang nghiêm kinh
luận 13 quyển. Năm Trinh quán thứ 7 sư
thị tịch tại chùa Thắng quang, hưởng thọ
sáu mươi chín tuổi. [X. Tục cao tăng truyện
Q.3; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
BA LA SA ĐÊ GIÀ
Phạm: Pràsàdika-sùtra. Còn gọi là Bà
la sa đề già, Ba la sa đề già tu đố lộ. Dịch ý
là Thanh tịnh kinh. Cứ theo luật Thập tụng
quyển 24 chép, thì nếu có Thức xoa ma ni,
Ưu bà tắc, Ưu bà di và Sa di ni hiểu nhiều
biết nhiều, nếu muốn học, muốn tụng các
kinh lớn như kinh Ba la sa đề già (thời Tấn

dịch là Thanh tịnh kinh), cho đến Tát kì
đà xá tu đố lộ (thời Tấn dịch là Kiến kinh)
v.v... mà xin được các đại đức tỉ khưu chỉ
bảo, thì được phép xa Tăng đoàn bảy đêm
để chuyên tâm tập tụng kinh văn.
BA LA TÁI HÍ
Ba-la-tái, Phạm:prasena, dịch ý là binh.
Là loại trò chơi bắt chước quân lính đánh
nhau. Cũng gọi là Tượng mã đấu, Song lục.
Sự vật dị danh lục Ngoạn hí chương Song
lục điều chép: “Song lục có xuất xứ từ Thiên
trúc, kinh Niết bàn gọi là Ba la tái hí”. Tổ
chức binh đội Ấn độ xưa có Tượng binh,
Mã binh, Xa binh và Bộ binh, trò chơi này
bắt chước bốn binh chủng đánh nhau,
tương tự như trò chơi cờ tướng ở Trung
quốc. [X. kinh Phạm võng Q.hạ; kinh Đại
ban Niết bàn (bản Bắc) Q.11; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.6 (Pháp tạng); Bồ
tát giới kinh sớ chú Q.8 (Dữ hàm)].
BA LA VƯƠNG TRIỀU
Ba la, Phạm: Pàla. Triều vua được kiến
lập tại Mạnh gia lạp (Bengal) vào giữa thế
kỉ VIII đến cuối thế kỉ XII Tây lịch. Người
sáng lập là Cù ba la (Phạm: Gopàla), trong
thời loạn, thống nhất được Mạnh gia lạp
mà lập nên Vương triều Bala. Các vua của
Vương triều này đều tin theo Phật giáo, thời
kì này, Mật giáo đặc biệt hưng thịnh, chủ
yếu lấy địa
phương Tỉ cáp
nhĩ (Bihàr) làm
trung tâm, tức
lúc đó lấy các
khu vực nước
Ma yết dà và
Mạnh gia lạp
làm trung tâm

để phát triển, tức
khu vực trung và
hạ lưu sông
Hằng. Nơi trung
tâm giáo học Tượng Phật kiểu Ba La
BA LA VƯƠNG TRIỀU

B
214
Phật giáo thời ấy là chùa Na lan đà và Phật
đà già da. Lại thời đại Vương triều này có
phái Ma yết đà (thời kì trước Vương triều
Ba la), và cái gọi là phái Ba la (thời kì Vương
triều Ba la hưng thịnh trở về sau), đã sản
sinh các tượng Phật điêu khắc đặc thù. Ngoài
ra, đồ tượng học về tượng Phật cũng được
xác lập vào thời kì này. Đầu thế kỉ XIII,
Vương triều Ba la diệt vong, Phật giáo cũng
theo đó mà tiêu hoại.
BA LA XA THỤ
Balaxa, Phạm: Palàza. Dịch ý là Xích
hoa thụ (cây hoa đỏ). Là cây thiêng liêng
của Bà la môn giáo Ấn độ. Thân cây có
thể chế làm các đồ thờ thần, nhựa cây
mầu đỏ lợt, có thể chế thuốc uống hoặc
làm thuốc nhuộm, lá to mầu xanh; và hoa
balaxa cũng gọi là xích sắc hoa (hoa màu
đỏ). Cứ theo Niết bàn kinh sớ quyển 1
chép, khi mặt trời chưa mọc thì hoa nó
mầu đen, sau khi mặt trời mọc thì chuyển
thành mầu đỏ, sau khi mặt trời lặn lại biến
thành mầu vàng. Cũng có người bảo cây
Balaxa tức là cây Tạp natạp (Phạm:
Kanaka), tên khoa học là Mesua ferrea
hoặc Butea frondosa. Lại cứ theo Huyền
ứng âm nghĩa quyển 25 chép, thì cây Ba
laxa cũng tức là cây Chânthúcca, nhưng
theo kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc)
quyển 9 nói, thì hai loại này khác nhau.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.23, Q.24]. (xt.
Chân Thúc Ca Thụ).
BA LĂNG TAM CHUYỂN NGỮ
Là tên công án trong Thiền tông. Còn
gọi là Balăng tam cú. Chỉ ba câu nói mà

Thiền sư Hạo giám ở Ba lăng Nhạc châu
sử dụng để chỉ dạy học trò khiến họ
chuyển mê khai ngộ. Tức ba câu: “Chén
bạc đựng đầy tuyết”. “Cành san hô chống
đỡ mặt trăng”, “Gà lạnh nhảy lên khung
cửi, vịt lạnh lội xuống nước”. Nhân thiên
nhãn mục quyển 2 (Đại 48, 313 thượng),
nói: “Có vị tăng hỏi Ba lăng: “Thế nào là
tông Đề-bà?” Lăng đáp: “Trong chén bạc
đựng đầy tuyết”. Hỏi: “Thế nào là kiếm
xuy mao?” Lăng đáp: “Cành san hô chống
đỡ mặt trăng”. Hỏi: “Tổ ý, giáo ý, giống
nhau hay khác nhau?” Lăng trả lời: “Gà
lạnh nhảy lên khung cửi, vịt lạnh lội
xuống nước”. Khi Văn yển ở núi Vân môn
nghe được ba câu nói ấy, cảm thấy quá
hợp ý mình, bèn nói (Đại 48, 313 thượng):
“Ngày kia khi giỗ (kị) lão tăng, chỉ cần đưa
ba câu chuyển ngữ ấy cúng dường lão tăng
là đủ!”.
BA LĂNG XUY MAO KIẾM
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Xuy mao kiếm. Là một trong ba chuyển
ngữ của ngài Hạo giám ở Ba lăng. Bích nham
lục Tắc 100 (Đại 48, 223 trung), nói: “Vị
tăng hỏi Ba lăng: “Thế nào là xuy mao
kiếm?” Lăng đáp: “Cành san hô chống đỡ
mặt trăng”. Xuy mao kiếm, chi lưỡi gươm
sắc bén, sợi lông, sợi tóc đặt trên lưỡi gươm
ấy thì chỉ cần thổi một cái rất nhẹ cũng có
thể đứt làm hai đọan. Đứng về phương diện
tâm tính mà nói, thì đó là dụ chi cái tác
dụng của gươm trí bát nhã, lưỡi sắc bén
sáng loáng của nó có thể chiếu phá muôn
tượng, cắt đứt càn khôn. Câu trả lời của Ba
lăng hàm ý là, khi đã rửa sạch hết vô minh
vọng niệm, thì tâm tính sáng rực, cũng như
các cành san hô mỗi mỗi phản chiếu ánh

trăng lồng lộng, tám mặt lung linh, hiển
thị sức vận dụng tự như của ánh sáng và
cảnh cùng mất cùng thu, ngụ ý là sự sự vật
vật đều là xuy mao kiếm. Còn ý ngoài lời
nói thì muốn nhắc người ta phải nhận cho
ra cái tự tính bát nhã mà ai ai cũng sẵn có,
ai ai cũng đầy đủ vậy.
BA LA XA THỤ

B
215
BA LÍ DẠ ĐÁT LA QUỐC
Ba lí dạ đát la, Phạm: Pàriyàtra,
Pàripàtra, Pàryàtra. Tên một nước xưa
tại trung Ấn độ. Nằm về phía tây bắc nước
Mạt nâu la. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 4 chép, thì nước này chu vi hơn ba
nghìn dặm, đô thành rộng mười bảy, mười
tám dặm, trồng lúa, ngô, khí hậu nóng bức,
phong tục cứng cỏi, không chuộng văn học,
nghệ thuật, tin theo ngoại đạo. Có tám ngôi
chùa, nhưng đã hư hại nhiều, tăng đồ rất ít,
học tập Tiểu thừa. Có mươi ngôi đền thờ
trời, ngoại đạo hơn nghìn người.
BA LÍ ĐẢO (BALI ISLAND)
Còn gọi là Bà lị, Bà lí. Nằm về phía
đông đảo Trảo oa (Java), trong eo biển Ba
li. Trên đảo có rất nhiều đền chùa, cho
nên gọi là Thiên tự đảo (The Island of the
Thousand Temples, Đảo nghìn chùa). Là
hòn đảo duy nhất trong quần đảo Ấn độ ni
tây á (Indonesia) còn vẫn giữ được kiểu xã
hội Ấn độ. Tôn giáo có tính địa phương
(tôn giáo nguyên thủy), Phật giáo (được
truyền vào từ trước thế kỉ IX), phái Thấp
bà thuộc Ấn độ giáo (được truyền vào
khoảng thế kỉ XV), được dung hợp với nhau
mà hình thành nền văn hóa kiểu mẫu Ấn
độ, vì thế, tôn giáo, kiến trúc, văn học và
chế độ hồn nhiên là một thể, giữ lại sắc
thái Ấn độ rất sâu đậm. [X. Đại đường tây
vực cầu pháp cao tăng truyện; Tùy thư Nam
man truyện; Goris: Bali, Religion and customs
in Bali, Batavia, 1939; N. Sastri: South
- Indian Influences in the Far East, Madras,
1949].

BA LỊ CHẤT ĐA THỤ
Ba lị chất đa, Phạm: pàrijàtahoặc
pàrijàtaka, pàriyàtraka, Pàli: pàricchattaka.
Là tên cây
trên cung trời
Đao lợi. Còn gọi
là Ba li da đát la
câu đà la thụ, Ba
lị da đa thụ, Ba
lị chất đa la thụ,
Bà lị xà đa ca
thụ, Bà nghi
chất cấu thụ, Bà
lị da đát la câu
đà la thụ, Bà lị
da đát la câu tì
đà la thụ. Dịch
ý là Viên sinh
thụ, Trú độ thụ, Hương biến thụ. Vì nó là
vua trong các cây nên còn gọi là Thiên thụ
vương. Thuộc loài đậu, tên khoa học là
Erythrina indica, lá dáng như lông chim,
cánh hoa dài và mầu đỏ thẫm, hình giống
san hô, nên có tên là cây san hô (coral
tree). Cây này ở góc đông bắc thành Thiện
kiến trên cung trời Đao lợi, nằm ở khoảng
giữa vườn tạp loạn và vườn hoan hỉ, chu vi
bảy do tuần, cao một trăm do tuần, cành lá
trải ra bốn phía tới năm mươi do tuần, thân
cây cành lá hoa quả đều toát ra mùi thơm,
lan tỏa khắp cung trời Đao lợi, vì thế gọi là
Hương biến thụ. Cây này có thần tên là
Mạn đà, thường ca hát để tự vui, thành ra
Đền chùa trên đảo Ba Li
Cây Ba lị chất đa
BA LỊ CHẤT ĐA THỤ

B
216
cây ấy là nơi vui chơi của cõi trời Ba mươi
ba. [X. kinh Trường a hàm Q.20 phẩm Đao
lợi thiên; kinh Đại lâu thán Q.1; kinh Khởi
thế nhân bản Q.7; kinh Pháp hoa Q.6 phẩm
pháp sư công đức; luận Câu-xá Q.11; Tuệ
lâm nhất thiết kinh âm nghĩa Q.25].
BA LỊ LUẬT TẠNG
Pàli: Vinaya-piỉaka. Là tạng Luật do
Phân biệt Thượng tọa bộ của Tích lan
truyền, được viết bằng tiếngPàli, là một
trong ba tạngPàli. Những qui tắc liên quan
đến giới luật do đức Phật chế định được
thuật lại trong kì kết tập kinh điển lần thứ
nhất, gọi là Luật (Pàli: vinaya). Sau , Giáo
đoàn Phật giáo nguyên thủy phát triển, đem
chỉnh lí thêm mà thành là tạng Luật. “Tạng”,
hàm ý là chứa đựng, là tổ chức “luật”, dùng
tổ chức ấy để biểu thị nội dung của luật.
Sau khi đức Phật nhập diệt khoảng một
trăm năm, Giáo đoàn Nguyên thủy chia
thành hai bộ Thượng tọa và Đại chúng,
thì luậtPàli thuộc về Thượng tọa bộ(Pàli:
Theravàda), bộ này còn gọi là Phân biệt
thuyết bộ (Pàli: Vibhajjavàdin). Vào thời
đại vua A dục, thế kỉ thứ III trước Tây
lịch, Thái tử Ma hi đà (Pàli: Mahinda),
mang luật này truyền đến Tích lan. Trong
Phật giáo bộ phái, tuy các phái đều có
truyền trì tạng Luật riêng, nhưng trong các
tạng luật hiện còn đến ngày nay, thì luật
Pàlitương đối còn giữ được hình thức cổ
xưa hơn cả.
Nội dung của tạng LuậtPàli được chia
làm ba bộ phận là:
- Kinh phân biệt (Pàli: Suttavibhaíga).

-Kiền độ (Pàli: Khandhaka).
- Phụ lục (Pàli: Parivàra).
Kinh phân biệt là trọng tâm của tạng
Luật, thuyết minh giới bản (tạng Luật gọi
văn giới luật là “kinh”, kinh thu chép các
giới điều là “Giới kinh”); những lí do thành
lập các giới điều, sự giải thích các câu văn
và những thực lệ vận dụng văn chữ, thì có
hai loại là Đại phân biệt (Pàli: Mahàvibhaíga)
và Tỉ khưu ni phân biệt (Pàli:
Bhikkhunì-vibhaíga); loại trước nói về
227 (luật Tứ phần có 250) giới tỉ khưu, loại
sau thì nói về 311 giới tỉ khưu ni.
Bộ phận Kiền độ nêu rõ các qui định
về việc xử lí những vấn đề trong Tăng-già,
chia làm Đại phẩm (Pàli: Mahàvagga) và
Tiểu phẩm(Pàli: Cullavagga); Đại phẩm
gồm mười Kiền độ, Tiểu phẩm có mười hai
Kiền độ.
Bộ phận Phụ lục thứ ba thì thuyết minh
bổ sung cho hai bộ phận trên, lại liệt kê
những điều cương yếu của hai bộ phận trên,
và phân loại, trích yếu những sự kiện có
liên quan đến tạng Luật, tổng cộng có mười
chín chương.
Kinh phân biệt là Kiền độ trong tạng
LuậtPàli, tương đương với luật Ngũ phần,
luật Tứ phần và luật Thập tụng trong Hán
dịch, trong đó, tuy có các chi tiết khác nhau,
nhưng phần đại cương thì vẫn nhất trí. Còn
phần Phụ lục trong tạng LuậtPàli, nếu so
với Tì ni tăng nhất trong luật Tứ phần
quyển 55 trở xuống, Tăng nhất pháp trong
luật Thập tụng quyển 40 trở đi, Ưu ba li
vấn pháp v.v... thì hai tổ chức khác nhau
rất lớn. Thông thường, các học giả cho rằng,
người biên soạn bộ phận Phụ lục, Đế phạ
(Pàli: Dìpa), có thể là một tỉ khưu người

Tích lan, và niên đại biên soạn cũng mãi
về sau này. LuậtPàli hiện thịnh hành tại
các nước Tích lan, Miến điện, Thái lan,
Cao miên; trước nay có rất nhiều sách chú
thích, nổi tiếng nhất trong số đó là Thiện
kiến luật tì bà sa của Phật âm. Tạng Luật
Pàlihiện nay, ngoài nguyên bản tiếngPàli
ra, còn có các bản dịch bằng tiếng Anh,
tiếng Nhật, tiếng Đức (bộ phận) và tiếng
Ấn độ, song cho đến nay, vẫn chưa có bản
dịch tiếng Tây tạng và tiếng Hán [X. B. C.
BA LỊ LUẬT TẠNG

B
217
Law: A History ofPàli Literature; S. Dutt:
Early Buddhist Monachism].
BA LỊ NGỮ
Pàli: pàli-bhàsà. Là ngôn ngữ được
dùng trong các Thánh điển và chú sớ của
Phật giáo phương nam. Thuộc ngữ hệ Ấn -
Âu, một thứ tiếng địa phương (Phạm:
Pràkrit) thời kì đầu trong ngôn ngữ Á lợi
an - Ấn độ.Ba lị là dịch âm của chữ pàli
hoặcpàơi, paơi, dịch ý là tuyến (giây, chỉ),
qui phạm (khuôn, thước) chuyển dụng
thành ý Thánh điển. Trong luận Thanh
tịnh đạo văn Pàli (Visuddhimagga), ở
phần chú thích(Pàli: aỉỉhakathà), gọi căn
bản Thánh điển làPàli. Thời cận đại mới
gọi ngôn ngữ được dùng trong ba tạng và
sách chú thích tại Tích lan làPàli ngữ.
Tổng số chữ cái gồm có bốn mươi (có thuyết
nói là ba mươi chín), có tám mẫu âm(a, à,
i, ì, u, ù, e, o), ba mươi hai phụ âm (k,
kh, g, gh, í, c, ch, j, jh, ĩ, ỉ, ỉh, đ, đh,
ị, t, th, d, dh, n, p, ph, b, bh, m, y, r,
l, v, s, h, lê. có thuyết cho là ba mươi mốt),
còn có riêng một chấm không (ô). Cách
phát âm và văn pháp Pàli đơn giản hơn
tiếng Phạm, cách viết cũng không nhất định,
là vi viết theo cách viết của các nước phương
nam; nhờ có ba tạng tiếngPàli mà Thánh
điển của Phật giáo nguyên thủy được lưu
truyền. Bộ phận chủ yếu trong tiếngPàli
được hình thành ở khoảng thế kỉ thứ III
trước Tây lịch. Có thuyết cho nơi phát sinh
ra tiếngPàli là nước Ma yết đà (Phạm:
Magadha) và nước Ô xà diễn na (Phạm:
Ujjayanì), nhiều thuyết phân vân, hoặc có

thuyết cho là ngôn ngữ Thánh điển mà,
sau đức Thế tôn nhập diệt, Giáo đoàn Phật
giáo sử dụng khi dần dần truyền bá giáo
pháp về phía tây. Nhà học giả người Đức là
Cái cách nhĩ (W. Geiger) cho rằng, tiếng
Pàli có bốn giai đoạn phát triển, tức ngôn
ngữ của các bài kệ tụng trong các kinh, ngôn
ngữ văn xuôi trong kinh điển, ngôn ngữ
văn xuôi mới của các sách vở ngoài tạng,
và ngôn ngữ thơ mới. Năm 1833 Tây lịch,
Ngô-lung (E. Upham) đã dịch Đại thống sử
(Pàli: Mahàvaôsa) được viết bằng thổ ngữ
Tích lan ra tiếng Anh, đồng thời, ấn hành
tác phẩm của ông, nhan đề “Tích lan Thần
Thánh đích cập lịch sử đích tác phẩm” (The
sacred and historical works of Ceylon,
Những trứ tác lịch sử và tôn giáo của Tích
lan), đã mở ra một phong trào nghiên cứu
tiếngPàli. Năm 1855, Hào tư bối nhĩ (V.
Fausbôll) hiệu đính và xuất bản kinh Pháp
cú (Pàli: Dhammapada) là ấn phẩm tiên
khu của Thánh điểnPàli. Về sau, các học
giả Âu châu, Tích lan, Nhật bản làm các
việc hiệu đính, phiên dịch nguyên điển cũng
nhiều. Các sách về văn pháp thì có: Ba li
văn pháp trích yếu (Compendious Pàli
Grammar, 1824) của Khố la (B. Clough),
Xúc tiến khẳng đặc châu chi Pàli ngữ
(Beitrage Zur Kentnis der Pàli- Sprache,
1867 - 1868) của Mục lặc (Fr.Mþller),Pàli
ngữ văn điển của Lập hoa tuấn đạo,Pàli
ngữ văn pháp của Thuỷ dã hoằng nguyên,
Độc tậpPàli ngữ văn pháp của Trường tỉnh
chân cầm v.v... Về phần Tự điển thì có:
Kinh Pháp cú bằng tiếng Pali (bản viết tay)
BA LỊ NGỮ

B
218
Pàli ngữ tự điển của Cơ lỗ đạt tư (R. C.
Childers: Dictionary of thePàliLanguage,
1875),Pàli - Anh văn từ điển (Pàli- English
Dictionary, 1921 - 1925) của Đại-vệtư
(Rhys Davids) và Sử-đại-đức (W. Stede),
Pàli ngữ từ điển của Thủy dã hoằng nguyên
v.v... [X. Âu mễ đích Phật giáo; Căn bản
Phật điển đích nghiên cứu].
BA LỊ PHẬT GIÁO
Chi Phật giáo Nam truyền. Vua A dục ở
Ấn độ, sai các nhà truyền đạo đi các nước
để hoằng truyền chính pháp, đầu tiên, hoằng
dương Phân biệt Thượng tọa bộ tại Tích
lan, rồi về sau, lần lượt truyền đến các nước
Miến điện, Xiêm la, Trảo-oa và các bán đảo
phía đông nam, trong hệ thống Phật giáo,
gọi là Phật giáo phương nam. Hệ thống này
dùng tiếngPàli làm ngữ văn truyền trì ba
tạng, cho nên còn được gọi là Phật giáo
Pàli. (xt. Nam Truyền Phật Giáo).
BA LI THÁNH ĐIỂN HIÊP HỘI
(The Pàli Text Society, viết tắt là P.T.S.)
Được thành lập vào năm 1881, là cơ
quan chuyên môn ấn hành xuất bản kinh
điểnPàli của Phật giáo nam truyền và các
trứ tác nghiên cứu có liên hệ. Do nhà học
giả Phật giáo người Anh là Đại vệ tư (T. W.
Rhys Davids, 1843 - 1922) sáng lập tại Luân
đôn, mục đích chủ yếu là hiệu đính xuất
bản nguyên điểnPàli và các bản dịch ba
tạngPàli ra tiếng Anh. Ngoài ông Đại vệ
tư phụ trách làm chủ sự ra, kế tiếp thay
ông, có bà Đại vệ tư (Mrs. Rhys Davids,
1922 - 1942), Bác sĩ La tư (W. H. D. Rose,
1942 - 1950), Bác sĩ Sử đại đức (William

Stede, 1950 - 1958), Nữ sĩ Hà na (I. B.
Horner, 1959) v.v... Hơn một trăm năm
qua, thành quả xuất bản ba tạngPàli và
các nguyên điển ngoài tạng, cùng với các
bản dịch Anh văn rất là rực rỡ. Hiệp hội
được các học giả Đông Tây duy trì và các
nơi giúp tài chính, như vua Thái lan là Lạp
ma đệ ngũ (Rama V), các doanh nghiệp
Tam tỉnh, Bản tùng của Nhật bản đã giúp
kinh phí to lớn.
Các trứ tác do Hiệp hội ấn hành cực
phong phú, như:
1.Pàli Thánh điển hiệp hội học báo
(Journal of thePàliText Society, 1882).
2. Ba la đề mộc xoa (Pàli: Pàtimokkha).
3. Đại phẩm (Pàli: Mahàvagga).
4. Tiểu phẩm (Pàli: Cullavagga), ba bộ
sách trên đây do Đại vệ tư và nhà học giả
người Đức là Áo đăng bách cách (H.
Oldenberg, 1854 - 1920) cùng dịch.
5. Di lan đà vấn kinh (Pàli:
Milindapaĩha, 1894), do Đại vệ tư dịch.
6. Phật giáo (Buddhism, 1896), do Đại
vệ tư trước tác.
7. Trường bộ Ni kha da (Pàli:
Dìghanikàya, 1899), quyển 1, do Đạivệtư
dịch.
8. Pháp tụ luận (Pàli: Dhammasaígani,
1909) do bà Đạivệtư dịch.
9.Pàli - Anh văn từ điển (Pàli - English
Dictionary, 1925), do Đại vệ tư và Sử
đại đức soạn chung.
10. Ngũ bộ Ni kha da, năm 1930 in trọn
bộ, về sau tiếp tục xuất bản các chú thích.
(Pàli: Aỉỉhakathà).
11. Luật tạng toàn quyển (1952), do Hà
na dịch.
12.Pàli tam tạng sách dẫn (Pàli: Pàli

Tipìỉakaô Concordance. 1956).
13.Pàli ngữ chuyên hữu danh từ từ điển
(Dictionary of Pàli Proper Names, 1960)
bản in ảnh.
BA MÊ LA XUYÊN
...........
Phạm:Pamìra. Vùng đất nằm giữa dãy
núi Thông lĩnh, tương đương với nơi mà
BA LỊ PHẬT GIÁO

B
219
các nhà địa lí học ngày nay cho là thuộc
cao nguyên Pamir. Đại đường tây vực kí
quyển 12 ghi rằng, vùng đất ấy chiều đông
tây dài, chiều nam bắc hẹp, nằm kẹt giữa
hai dãy núi tuyết, cho nên khí hậu cực lạnh,
hoàn toàn hoang vắng, tuyệt không có dấu
vết của loài người. Cũng trong quyển 12
sách đã dẫn, mục Thương di quốc (Đại 51,
941 trung), nói: “Trong Ba mê la xuyên, có
ao rồng lớn (...) nằm kẹt giữa dãy đại Thông
lĩnh trong châu Thiệm bộ, địa thế cao nhất
(...). Phía tây ao có dòng sông lớn chảy về
tây đến biên giới phía đông đế quốc Đạt ma
tất thiết, rồi hòa vào sông Phọc sô mà tiếp
tục chảy về tây, cho nên từ đây về phía
hữu, nước đều chảy về tây. Phía đông ao
cũng có dòng sông lớn, chảy theo hướng
đông bắc đến biên giới phía tây nước Khư
sa, rồi hòa vào sông Sí đa mà chảy về đông,
cho nên từ đây về phía tả, nước đều chảy
về đông”. Sự tường thuật trên đây là nói về
cao nguyên Pamir nhỏ ở phía nam, thế
nhưng, vì phạm vi hơi rộng, nên không
được phù hợp lắm với địa hình ngày nay.
Ao rồng lớn lúc ấy là chi hồ Tái lợi khố
nhĩ (Sirikul) ngày nay. [X. Đại từ ân tự Tam
tạng pháp sư truyện Q.5].
BA NA SA THỤ
Ba na sa, Phạm,Pàli: Panasa. Còn gọi
là Bà na sa thụ, Nẵng già kết thụ, A tát
thỏa thụ, Đao sinh quả, Ưu đàm bát thụ.
Thuộc họ nhà dâu, có hai loại:
1. Jack-fruit tree, tên khoa học là
Artocarpus integrifolia, Li. Cây cao, có thể
cao tới chín đến mười một mét, lá dài cuống,

hình tròn và xanh luôn, quả cũng dài cuống
và tròn, to, khi chín trông đẹp và ngọt, người
Ấn độ thường lấy làm thức ăn, gỗ có thể
đóng đồ dùng, lõi cây có thể chế làm thuốc
nhuộm. Trung quốc gọi là cây Ba la mật
(Phạm:phalasa, dịch ý là quả to).
2. Bread-fruit tree, tên khoa học là
Artocarpus incisa. Quả to bằng đầu đứa trẻ
(quả mít),
xanh có thể
kho làm
thức ăn với
cơm, chín
ăn thì ngọt;
cây có thể
dùng đóng
thuyền độc
mộc, vỏ cây
có thể được
biến chế làm
nguyên liệu
dệt vải. Phần
nhiều sản sinh ở Ấn độ, Tích lan và các
đảo Nam dương. [X. Thiện kiến luật tì bà
sa Q.14; Đại đường tây vực kí Bôn na phạt
đàn na quốc; Tăng quảng bản thảo cương
mục Q.31].
BA NHÃ (562 - 613)
.....
Vị tăng đời Tùy. Người nước Cao cú li.
Là một trong ba mươi hai người theo học
ngài Trí khải ở núi Thiên thai mà đắc pháp.
Đến Trung quốc vào đời Trần thuộc Nam
triều, đầu tiên nghe các bậc đại đức giảng
học tại Kim lăng. Niên hiệu Khai hoàng
năm đầu, sư đi du học khắp bốn phương.
Năm Khai hoàng 16 (596), sư vào núi Thiên
thai theo ngài Trí khải học phép Thiền,

lên chóp núi Hoa phong, ngày đêm tinh
cần, đạm bạc khổ hạnh, suốt mười sáu năm
không ra khỏi núi. Năm Đại nghiệp thứ 9,
thình lình sư đến chùa Quốc thanh, lễ Phật,
từ biệt chúng, rồi nghiễm nhiên ngồi mà
hóa, thọ năm mươi hai tuổi.
BA NHĨ NI
..........
Phạm: Pàịini. Còn gọi là Ba nhị ni, Ba
Cây Ba na sa
BA NHĨ NI

B
220
ni nhĩ, Ba ni ni. Là nhà văn pháp trứ danh
của Ấn độ xưa. Người Sa la đổ la (Phạm:
Zalàtura) nước Kiện đà la, sinh từ thế kỉ
IV đến thế kỉ III trước Tây lịch. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 2 mục Kiện đà
la quốc chép, thì Ba nhĩ ni sinh ra đã biết
rộng hiểu nhiều, thương đời khinh bạc,
muốn tiêu trừ cái phù phiếm, lọc bỏ cái
phiền hà, nên lập chí trứ thuật, bèn được
Tự tại thiên dạy bảo cho, từ đó, suy nghĩ
tìm tòi, thu nhặt tất cả các lời mà viết thành
Tự thư. (sách chữ). Sách này cùng
suốt xưa nay, tóm thâu văn tự, nhà vua thấy
sách quí lạ, ra lệnh cho toàn quốc phải
truyền bá học tập, nếu ai đọc thông suốt
thì thưởng vàng bạc, vì thế, lúc bấy giờ,
thầy trò đều trao truyền cho nhau, khiến
cho bộ sách cực thịnh hành.
Tương truyền sách này tức là văn điển
của luận Tì già la (Phạm: Vyàkaraịa) gồm
một nghìn bài tụng ba vạn hai nghìn lời,
nguyên bản cuốn sách vốn không có tiêu
đề, thông thường người ta gọi là Âm thanh
giáo (Phạm: Zabdànuzàsana), hoặc là Bát
chương thiên (Phạm: Awỉàdhyàyì), làm
phương tiện tụng đọc và lấy phép tắc đơn
thuần hóa và sự biểu hiện giản dị làm mục
đích. Nội dung sách dùng lời nói dễ dàng
làm yếu tố phân giải, thuyết minh ngôn ngữ
được hình thành như thế nào, trong trường
hợp nào phải thêm những lời nói khác mới
phát huy được công năng, đồng thời, đối
với văn từ biến hóa trong văn chương, nêu
ra những qui tắc nhất định, xác lập khuôn
phép xưa nhất trong tiếng Phạm cổ điển, là

sách tập đại thành ngữ pháp trong văn
chương, là sách văn pháp rất có uy tín từ
xưa đến nay tại Ấn độ, phàm các nhà văn
học sử dụng ngữ pháp đều không vượt qua
qui tắc này, vì thế cho đến nay, nó vẫn là
bộ sách ngữ pháp văn chương được Ấn độ
cộng đồng sử dụng. Ngôn ngữ mà Ba nhĩ
ni sáng chế đã chẳng phải là tiếng Phạm
Phệ đà, cũng chẳng phải là tiếng Phạm cổ
điển về sau, mà là tiếng Phạm thuộc thời kì
khoảng giữa, và tiếng Phạm này cũng lại
không giống với các phương ngôn khác.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
Q.3; Du già sư địa luận lược toản Q.6; Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
BA THẤP PHẠT NA ĐÀ
Phạm: Pàrzvanàtha. Tương truyền là
tổ thứ 23 của Kì na giáo. Cưới công chúa
Ba la bà ba để (Phạm: Pra-bhàbatì) nước
A du đà làm vợ. Tương truyền khi ba mươi
tuổi ông làm thầy tu khổ hạnh và sau tám
mươi ba ngày tu luyện thì thành đạo, đề ra
bốn giới không giết hại, không nói dối,
không trộm cắp, không giữ của riêng; Đại
hùng (tên vị giáo chủ của Kì na giáo) lại
thêm không gian dâm mà thành ra năm
giới.
BA THÍCH TƯ QUỐC
Ba thích tư, Phạm:Pàrasya. Còn gọi là
Ba tư quốc, Ba la tất quốc. Là một nước
lớn ở miền Tây á tế á, tương đương với Ba
tư (Iraq) sau này. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 11 chép, thì nước này chu vi
vài vạn dặm, Thủ đô là Tô thích tát thảng
na, rất nhiều đền thờ trời, là những nơi tôn
thờ của tín đồ ngoại đạo Đề na bạt. Có vài,
ba ngôi chùa, tăng đồ vài trăm, học giáo
pháp của Thuyết nhất thiết hữu bộ Tiểu

thừa. Trong chùa còn giữ bình bát của đức
Phật Thích Ca mâu ni. Nước này được sáng
lập vào khoảng giữa thế kỉ VI trước Tây
lịch, đã từng trải qua sự thống trị của đế
quốc Á lịch sơn đại, đế quốc La mã và đế
quốc Thành cát tư hãn, lại chịu ảnh hưởng
học thuật tôn giáo Ấn độ và văn hóa Trung
quốc (Hán, Đường), nên văn hóa phát đạt
khác thường, Ma ni giáo, Cảnh giáo, Thiên
BA THẤP PHẠT NA ĐÀ

B
221
giáo cũng từ đây truyền sang đông mà vào
Trung quốc. Ngoài ra, cứ theo Khai nguyên
thích giáo lục quyển 6 mục Bồ đề lưu chi
dịch kinh chép, thì ngài Bồ đề đạt ma đã
từng đến Lạc dương, nhìn thấy ngôi đại tháp
ở chùa Vĩnh ninh mà phát kinh ngạc và
trầm trồ khen ngợi không ngớt, chính là
người nước này.
BA TỊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Bả tị, Ba tí, Bả tí. Ba, tức cầm, nắm; tị, chi
mũi bò. Tức xỏ dây thừng qua mũi bò để
dắt điều khiển. Sau chuyển thành nghĩa
cái chỗ có thể nắm giữ được, như nói cái
giữ lấy làm gốc (căn cứ), nắm lấy cán, chuôi.
Bích nham lục Tắc 3 (Đại 48, 142 hạ), nói:
“Chỉ như Mã đại sư nói như thế thì ý nằm
ở chỗ nào? Có kẻ nói: “Điểm bình vị tán
nhất trản lai”. Có căn cứ gì? (hữu thậm mạ
ba tị?) Đến đây phải hiểu thế nào mới bình
ổn?” [X. Bích nham tập Phổ chiếu tự].
BA TRA LI THỤ
Ba tra li, Phạm: pàỉali. Cũng gọi là Bà
tra la thụ, Ba la la thụ, Ba la lợi thụ, Ba la
thụ. Dịch ý là cây lá kép, cây hoa kép, cây
vông. Tên
khoa học là
Bignonia
sauveolens.
Giống loại
cây thu, thân
cây cao, mùa
xuân hoa nở
mầu đỏ tía,
mùi rất thơm.

Đại đường
tây vực kí
quyển 8, bảo
rằng, lúc bắt
đầu xây thành Ba tra li tử, Thủ đô của nước
Ma yết đà, loại cây này được gọi là cây nữ tế
thụ [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.45; kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.9; kinh Đại
bảo tích Q.37].
BA TRA LI TỬ THÀNH
Ba tra li tử, Phạm: Pàỉaliputra, Pàli:
Pàỉaliputta. Là Thủ đô của nước Ma yết
đà thuộc trung Ấn độ.Pàỉali, dịch âm là
Ba tra li; putra, dịch ý là tử (con). Còn gọi
là Ba la lợi phất thành, Ba tra la thành, Ba
lân thành. Dịch ý là Hoa thị thành. Nằm
về nam ngạn sông Hằng. Thành này do
vua A xà thế xây dựng. [X. luận Đại trí độ
Q.3; Đại đường tây vực kí Q.8; Huyền ứng
âm nghĩa Q.25]. (xt. Hoa Thị Thành).
BA TRỤ (1918 - ? )
Người Vạn huyện tỉnh Tứ xuyên. Ham
học Phật từ nhỏ, năm Dân quốc 27 (1938),
ông sang Đại học Quốc tế tại Ấn độ để
nghiên cứu văn hóa và ngữ văn Ấn độ.
Sau khi đậu văn bằng Thạc sĩ, ông lại
chuyển đến học tại Đại học Bombay. Năm
Dân quốc 37, ông làm luận án Tiến sĩ bằng
tiếng Anh với đề tài “So sánh đối chiếu Ba
la đề mộc xoa giữa Phạm, Pàli, Hán, Tạng
văn”, và đậu Tiến sĩ tại Đại học ấy. Trong
thời gian nghiên cứu tại Ấn độ, ông cũng
đã dạy học tại các Đại học Quốc tế và Đại
học A lạp cáp ba (Allahabad). Năm Dân
quốc 43, ông nhận chức giáo thụ tại Đại
học Tích lan. Sau khi đã dạy mười bốn năm,
ông sang nước Mĩ và nhận dạy tại Đại học
Ái hà hoa (Iowa), chuyên giảng các môn

văn hóa Á châu, tôn giáo, triết học và Phật
học v.v... Ngoài việc giảng dạy ra, thi thoảng
ông lại đi du khảo tại các nước trên thế
giới. Từng đến Luân đôn, Ba lê để nghiên
cứu các bản viết tìm được Cây Ba tra li ở Đôn hoàng.
BA TRỤ

B
222
Ông trứ tác rất nhiều, ngoài luận án Tiến sĩ
ra, còn có: Nghiên cứu so sánh kinh Đại
Niết bàn và bản Hán dịch, Đôn hoàng vận
văn tập, và bản dịch Nam truyền Đại ban
Niết bàn kinh. Các bài viết của ông đã được
công bố trong Đại Anh bách khoa toàn
thư, Tích lan Phật giáo đại từ điển, Hoa
học nguyệt san và Phật quang học báo v.v...
Đã mấy lần ông tham dự các Đại hội về
Đông phương học có tính cách quốc tế. Là
nhà học Phật nổi tiếng của Trung quốc ở
hải ngoại.
BA TUẦN
.....
Phạm: Pàpìyas hoặc Pàpman, Pàli:
Pàpiyahoặc Pàpimant. Còn gọi là Ba tỉ
chuyên, Ba chuyên, Ba bệ, Ba tỉ, Bá tì. Trong
các kinh điển cũng thường gọi “Ma ba tuần”
(Phạm: Màra-pàpman). Dịch ý là ác giả,
ác vật, ác trung ác, ác ái. Chi loài ác ma dứt
mất sự sống và gốc lành của con người.
Tên ma chúa ở thời đức Phật Thích ca còn
tại thế. Cứ theo kinh Thái tử thụy ứng bản
khởi quyển thượng chép, thì Ba tuần tức là
chủ cõi trời thứ sáu ở Dục giới. Luận Đại trí
độ quyển 56 bảo, ma tên là “Tự tại thiên
vương”. Ma vương này thường theo dõi Phật
và các đệ tử, mưu đồ quấy nhiễu; mà tội trái
nghịch Phật và nhiễu loạn tăng là tội lớn
nhất trong các tội, cho nên ma này còn
được mệnh danh là “cực ác”.
Lại có người bảo Ba tuần là từ dịch sai
của chữ Phạm pàpìyàn, vốn dịch âm là ba
ti dạ, ba ti diện, ba tuần du, ba tuần. Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 6

của ngài Khuy cơ (Đại 45, 348 trung), nói:
“Tiếng Phạm là Ma la, Hán dịch là nhiễu
loạn chướng ngại, phá hoại; nhiễu loạn thân
tâm, chướng ngại thiện pháp, phá hoại việc
tốt. (...). Lại nói Ba ti dạ, Hán dịch là kẻ ác,
tên riêng của Thiên ma, nói Ba tuần là nói
sai; ác giả là thành tựu ác pháp, hoài bão ác
ý”. Lại cứ theo Tuệ lâm nhất thiết kinh âm
nghĩa quyển 10 (Đại 54, 369 thượng) thì
nói:“Chữ Tuần.. gốc từ chữ mục , âm
“huyện”, viết lầm từ chữ nhật làm chữ
tuần.., nay xét trong bản chữ Phạm thì
không có âm tuần, chỉ vì viết lầm rồi
truyền lầm đã từ lâu”. Có nghĩa là từ ngữ
Ba tuần đã bị viết sai và truyền lầm đã từ
lâu đời. [X. kinh Tạp a hàm Q.39; Trung a
hàm Q.30 kinh Hàng ma; Trường a hàm
Q.2 kinh Du hành; kinh Phương quảng
đại trang nghiêm Q.7, Q.9]. (xt. Ác Ma,
Ma).
BA TƯ NẶC VƯƠNG
Ba tư nặc, Phạm: Prasenajit, Pàli:
Pasenadi. Còn gọi là Bát la tê na thị đa
vương, Bát la tẩy nẵng dụ na vương. Dịch
ý là Thắng quân vương, Thắng quang
vương, Hòa duyệt vương, Nguyệt quang
vương, Quang minh vương. Là vua nước
Kiều tát la (Phạm: Kauzàla) thuộc trung
Ấn độ, cùng thời đại với đức Thế tôn. Vua
ở thành Xá vệ (Phạm: Zràvastì), là nhà
ngoại hộ lớn của giáo đoàn đức Thế tôn,
kiêm lãnh nước Ca thi (Phạm: Kàzi), là
một đại cường quốc ngang hàng với nước
Ma yết đà.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
26 chép, thì đức Như lai thành đạo chưa
bao lâu, vua Ba tư nặc lên ngôi, muốn cưới
con gái giòng họ Thích làm vợ, Ma ha nam

(Phạm: Mahànà-ma), thuộc giòng Thích
ca, bèn chọn một người tì nữ gả cho, nhà
vua lập làm đệ nhất phu nhân, sinh người
con đặt tên là Tì lưu lặc (Phạm: Viđùđabha).
Nhà vua lúc đầu bạo ác, không tin, sau
khi qui y Phật, nhờ Phật giáo hóa luôn, nên
dốc lòng tin Phật pháp, từng cùng với phu
nhân Ma lợi ca (Phạm: Mallikà, tức Mạt
lợi phu nhân) vấn đáp, và rút ra được kết
BA TUẦN

B
223
luận là “người ta ai ai cũng tự yêu mình
hơn cả”. Về sau, thỉnh ý đức Thế tôn chỉ
giáo và cuộc đối thoại của Ngài, cho đến
nay, vẫn còn được biết đến ở đời. Kinh Tăng
nhất a hàm quyển 26 chép, sau khi nhà
vua mệnh chung, Tì lưu lặc lên làm vua.
Nhưng Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 8 và
Tây tạng Phật truyện thì lại chép khác, bảo
rằng, nhà vua bị thái tử Tì lưu-lặc cướp ngôi,
phải chạy trốn và chết đói giữa đường. [X.
kinh Tạp a hàm Q.42, Q.46; Trung a hàm
Q.60 kinh Ái sinh; Trường a hàm Q.6 kinh
Tiểu duyên; kinh Tăng nhất a hàm Q.18,
Q.28, Q.43; kinh Xuất diệu Q.8; luật Tứ
phần Q.15, Q.16; Hữu bộ tì nại da tạp sự
Q.7, Q.26].
BÀ
..
Chữ Tất đàm (bha). Là một trong
năm mươi chữ cái, một trong bốn mươi hai
chữ cái Tất đàm. Nghĩa tóm tắt như sau:
1. Về tướng chữ nông cạn thì giải nghĩa
là “Hữu”...(có), về nghĩa chữ sâu kín thì
giải nghĩa là “Hữu bất khả đắc”.... .....
(có chẳng thể được). Kinh Đại nhật quyển
2 và kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 bảo, nghĩa “hữu”(có) là giải thích
từ chữ Phạmbhava (phiên âm bà phạ).
2. Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 và
luận Đại trí độ quyển 48, giải nghĩa là “phá
hoại”, là giải thích từ chữ Phạm bhaíga
(phiên âm bà già)
3. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 giải
nghĩa là “gánh vác”, là chuyển thích từ nghĩa
chữ Phạm bharam.

4. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 76, giải thích là “cung điện”, là theo
nghĩa của chữ Phạm bhavana.
5. Kinh Đại nhật quyển 6 và kinh Thủ
hộ quốc giới chủ đà la ni quyển 3, giải nghĩa
là “tu tập, quán tập, quán tưởng”, là giải
thích từ chữ Phạm bhàvanà(phiên âm bà
phạ na). [X. kinh Quang tán bát nhã Q.7
Quán phẩm; Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Tất
Đàm).
BÀ BÀ HÒA HÒA
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là bắt chước trạng thái ú ớ của tiếng trẻ
con; chuyển dụng để thí dụ lời nói việc làm
của Như lai không thiên vị. Tiếng dùng để
thí dụ như Anh nhi hành được chép trong
kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 18. Thụy
châu Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 526 thượng), nói: “Như trẻ con mới
sinh, năm tướng đầy đủ, chẳng đi, chẳng
lại, chẳng đứng, chẳng ngồi, ú a ú ớ (bà bà
hòa hòa), câu được câu chăng, cuối cùng
chẳng được cái gì, vì nói chưa rõ”. (xt. Anh
Nhi Hành).
BÀ ĐA HA DI THI
..............
Dịch ý là vô căn. Tức là không có năm
căn mắt, tai, mũi, lưỡi và thân. Luận Thích
ma ha diễn quyển 10 (Đại 32, 664 hạ), nói:
“Một lòng chuyên nhất, không phân biệt
nên làm hay không nên làm, như người bà
đa ha di thi”.
BÀ ĐÁ
I - Bà đá. Chi phong đại (gió) mất thăng
bằng trong bốn đại không điều hòa. Thân
thể người ta do bốn đại (bốn yếu tố lớn)
đất, nước, lửa, gió cấu thành, một khi bốn

đại mất điều hòa , không quân bình thì sinh
ra bệnh tật. Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 3 mục Tiến dược phương pháp, dẫn
lời trong kinh Y phương, bảo rằng, bốn đại
mất quân bình là:
1. Lũ rô,
2. Tiếp bả,
3. Tất đá,
BÀ ĐÁ

B
224
4. Bà đá.
Bà đá tức là phong đại không điều hòa,
mất quân bình, hơi thở gấp, muốn nghẹt,
khiến người khó chịu. [X. kinh Kim quang
minh Q.3; Pháp uyển châu lâm Q.95]. (xt.
Tứ Đại Bệnh Tướng).
II - Bà đá. Tên Trưởng giả. Cứ theo
kinh A dục Vương quyển 7 chép, thì tôn
giả A nan lúc sắp vào Niết bàn, có dặn
ngài Xá na bà tư rằng, đức Phật đã nói sau
khi Ngài nhập diệt một trăm năm, nên xây
ngôi chùa trên núi Ưu lưu mạn đà (núi
Đại đề hồ) tại nước Ma thâu la, và những
người đàn việt ủng hộ việc xây chùa sẽ là
hai người con của vị Trưởng lão nước ấy
tên là Na đá và Bà đá. Bà-tư y theo lời dặn
bảo của tôn giả A nan, liền đến nói cho
hai người biết, Na đá và Bà đá bèn hộ trì
việc xây chùa, khi dựng xong, đặt tên chùa
là Na đá bà đá.
BÀ ĐẠT
.....
Phạm: vadana. Trong Thanh minh
học, Bà đạt chi nghĩa tiếng nhiều lời.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
thượng (Đại 44, 94 thượng), nói: “Y theo
Thanh minh, một lời gọi là Bà đạtnam,
hai lời gọi là Bàđạtnê, nhiều lời gọi là
Bàđạt”.
BÀ ĐẠT LA BÁT ĐÀ
.........
Phạm: Bhàdrapada. Tên của tháng 6
theo lịch Ấn độ. Còn gọi là Bà đạt la bạt
đà, Bạt đà la bạt đà, Bạt nại la bà na, Bà nại
la bà nại, Bà nại la bà nại ma tẩy. Dịch ý là

hiền tích, mạnh thu. Tương đương từ ngày
16 tháng 6 đến ngày 15 tháng 7 theo Âm
lịch Trung quốc. [X. kinh Thập nhị duyên
sinh tường thụy Q.thượng; kinh Tú diệu
Q.thượng; Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt.
Lịch).
BÀ ĐỀ
.....
I - Bà đề. Phạm: Bhadrika, Pàli:
Bhaddiya. Còn gọi là Bạt đề lê ca, Bạt đà
la, Bạt đề. Dịch ý là Tiểu hiền, Hiền thiện,
Nhân hiền, Hữu hiền. Gọi tắt là Hiền. Một
trong năm vị tỉ khưu. Sau khi đức Thế tôn
xuất gia, cùng với nhóm các ông Kiều trần
như, Bà đề vâng mệnh vua Tịnh phạn, đi
hầu hạ đức Thế tôn, cùng tu khổ hạnh.
Sau đức Thế tôn thành đạo, khi chuyển
pháp luân lần đầu tiên tại vườn Lộc dã, Bà
đề là một trong các đệ tử lớn được đạo. Về
chủng tính của Bà đề thì có nhiều thuyết
khác nhau, kinh Phương quảng đại trang
nghiêm quyển 6, bảo sư là hậu duệ của vị
Đại thần trong thành Ca tì la. Trung a hàm
quyển 8 kinh Thị giả, luật Tứ phần quyển
4, nói sư là con vua Bạt đề giòng họ Thích.
Luận Đại tì bà sa quyển 182, Đại đường tây
vực kí quyển 7, trong mục Bà la nê tư quốc,
bảo sư thuộc một họ với đức Thế tôn. (xt.
Bạt Đề).
II - Bà đề. Phạm: vana. Còn gọi là Bà
na, Phọc ni. Dịch ý là lâm (rừng). [X. Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.19; Phạm
ngữ tạp danh].
BÀ GIÀ
Phạm: bhaíga. Dịch ý là phá, diệt. Còn
gọi là Bà nga, Bạc già. Luận Đại trí độ quyển
48 (Đại 25, 408 hạ), nói: “Bà già, Hán dịch
là phá”. Lại Phạm ngữ tạp danh cũng nói:

“Bà nga, hàm ý là phá”. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.1].
BÀ GIÀ BÀ
Phạm: bhagavat.
I - Bà già bà. Một trong các hiệu chung
của chư Phật. Cũng gọi là Bạc già phạm,
BÀ ĐẠT

B
225
Bà già phạm, Bà già bạn, Bạc a phạm, Bà
nga phạ đế, Bà nga phạ để, Bạc già bạt đế.
Dịch ý là có đức, có công đức lớn, có thanh
danh, giúp mọi người, khéo phân biệt, hay
phá, Thế tôn. Tức hàm ý là bậc có đầy đủ
mọi đức, được người đời tôn trọng cung kính.
Cũng tức là tôn xưng đức Phật.
Về ngữ nghĩa của Bà già bà, thì trong
các kinh luận, như luận Đại trí độ quyển 2,
Phật địa kinh luận quyển 1, luận Pháp uẩn
túc quyển 2 phẩm Chứng tịnh v.v... đều có
dẫn dụng hoặc giải nghĩa. Lại cứ theo Phật
địa kinh luận quyển 1, Huyền ứng âm nghĩa
quyển 3 chép, thì Bà già bà (Bạc già phạm)
bao nhiếp mọi đức, bởi thế mà được đặt ở
đầu các kinh. Đây tức chi chữ “Phật”, dịch
từ Bà già bà, trong “Như thị ngã văn, nhất
thời Phật tại...” đặt ở đầu các kinh. Như thế
đủ biết từ ngữ Bà già bà được người ta biết
rất rộng rãi. Ngoài ra, Bà già bà vốn không
có nghĩa “Thế tôn”, tiếng “Thế tôn” thông
thường ai ai cũng hiểu một cách dễ dàng,
bởi vậy, từ xưa tới nay, các nhà phiên dịch
phần nhiều đều cho đó là dịch ý từ tiếng
Bà già bà.
Lại cứ theo Phật địa kinh luận quyển 1
chép, thì Bạc già phạm có sáu nghĩa, đó là:
1. Nghĩa tự tại,
2. Nghĩa xí thịnh,
3. Nghĩa đoan nghiêm,
4. Nghĩa danh xưng,
5. Nghĩa cát tường,
6. Nghĩa tôn quí.
Lại kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 18
thì bảo Bà già bà có bảy nghĩa, tức là:

1. Hay phá phiền não,
2. Hay thành tựu các pháp lành,
3. Khéo hiểu các pháp nghĩa,
4. Có công đức lớn, không ai hơn được,
5. Có thanh danh lớn, truyền khắp
mười phương,
6. Có thể thực hiện những việc huệ thí
lớn,
7. Trong vô lượng a tăng kì kiếp không
phải chịu nữ căn, bỏ hết sạch các phiền
não xấu ác. Ngoài ra, thông thường, người
Ấn độ cũng dùng từ ngữ Bà già bà để tôn
xưng Thần tiên, quí nhân, trong trường hợp
ấy, Bà già bà có đủ sáu nghĩa: tự tại, chính
nghĩa, li dục, cát tường, danh xưng, giải thoát
v.v... (xt. Thế Tôn).
II - Bà già bà. Một trong ba mươi bảy
hiệu của đức Phật A di đà. Trong Tán A di
đà Phật kệ có câu: “Ngã đính lễ Bà già bà”,
tức lấy hiệu chung của chư Phật mà đặt
tên, vì Bồ tát trong mười phương cung kính
tán thán công đức rộng lớn vô biên của
Phật A di đà, nên mới dùng Bà già bà là từ
có đầy đủ ý vị của công đức lớn để ca tụng
Phật A di đà. [X. kinh Tăng nhất a hàm
Q.14; Bách luận Q.thượng; luận Du già sư
địa Q.38; Đại thừa nghĩa chương Q.20 phần
cuối; Dị bộ tôn luân luận thuật kí; Phiên
Phạm ngữ Q.1].
BÀ GIÀ TIÊN
Bà già, Phạm:Bhàrgava. Còn gọi là Bạt
già bà tiên, Bà già bà tiên, Bạt già tiên. Dịch
ý là Ngõa sư, Vô bất đạt. Là người tiên trong
rừng Khổ hạnh thuộc nước Tì xá li. Nhờ
có Thái tử Thích ca, sau khi vượt thành
xuất gia, đến rừng này hỏi đạo nơi ông một
đêm mà ông tiên này nổi tiếng. Tuy nhiên,
học thuyết của ông này không được rõ.

Theo kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
quyển 2 tường thuật, thì ông tiên này và
đồng bạn đều tu khổ hạnh để cầu sinh lên
trời, mình che cỏ, vỏ cây, ăn hoa quả, hoặc
tự nhịn đói, thờ nước lửa, lạy mặt trời mặt
trăng, có người chỉ đứng một chân, nằm
trên bùn đất, chông gai v.v... Thái tử xem
phép tu khổ hạnh ấy, biết chỉ có thể đạt
được quả báo sinh lên cõi trời, rồi cùng đàm
đạo với tiên Bạt già và các tiên khác, biết
đó không phải là đạo giải thoát chân chính,
BÀ GIÀ TIÊN

B
226
Thái tử bèn từ biệt mấy ông mà đến nơi
tiên A la la (có thuyết nói khi Thái tử đến
Tì xá li thì giữa đường gặp ông tiên này). [X.
kinh Phật bản hạnh tập Q.20 phẩm Quán
chư dị đạo; luận Đại trí độ Q.1].
BÀ HA
.....
Phạm: vàha. Dịch ý là cái vựa để lúa.
Tức đồ dùng có thể chứa được hai mươi
khư lê. Khư lê, tức một hộc, tương đương
với mười đấu. Lại có từ “bà ha ma”, bà ha
là tên đồ dùng; còn ma.., chi cho hồ ma
......(vừng, mè). Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 3 (Đại 54, 1107 thượng), nói: “Câu
xá bảo thọ lượng của Át bộ đà như một Bà
ha vừng (mè), cứ mỗi trăm năm bỏ ra một
hạt, khi nào hết vừng thì thọ lượng cũng
hết. Hán dịch là một vựa, hai mươi hộc
vừng, cứ một trăm năm lấy ra một hạt, bao
giờ vừng hết thì thọ lượng của Át bộ mới
hết”. [X. Câu xá luận quang kí Q.11; Huyền
ứng âm nghĩa Q.24].
BÀ HÒA
.....
Chi sự phát tiếng (oa oa) của trẻ con.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 (Đại 12,
485 trung), nói: “Cái gọi là bà hòa, hòa là
hữu vi, bà là vô vi, ấy là trẻ con”. (xt. Đa Đá
Bà Hòa).
BÀ KÌ XÁ
Pàli: Vaígìsa. Là một trong các đệ tử
của Phật. Còn gọi là Bà kì sa, Bằng kì xá.
Là nhà thơ nổi tiếng nhất trong hàng ngũ
đệ tử Phật, thường xuất khẩu thành thơ để
tán thán đức Phật và các vị đệ tử Thượng

tọa. Ngoài ra, ngài còn giỏi lời lẽ biện luận,
không bị vấp váp. Từng làm “Yếm li kệ” để
tự khích lệ; đến khi chứng được lậu tận
minh thì làm thơ tán thán tam minh (Túc
mệnh minh, Thiên nhãn minh, Lậu tận
minh). Về sau, khi bệnh nặng, ngài ngâm
“Vô thượng kệ” mà ban Niết bàn. Kinh Tăng
nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 557 trung), nói:
“Tôi là tỉ khưu thứ nhất trong hàng Thanh
văn, (...) hay làm thơ tán thán đức Như lai,
đó là tỉ khưu Bằng kì xá; lời lẽ biện luận
không vấp váp, cũng là tỉ khưu Bằng kì
xá”.
BÀ LA
.... .
I - Bà la. Phạm: vihàrapàla. Nói đủ là
Tì-ha-la-ba-la. Dịch ý là thứ đệ, hộ tự (hộ
chùa), là gọi riêng chức Duy-na. Tức là chức
vụ trông nom sắp đặt thứ tự tăng chúng
trong Thiền lâm. Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện quyển thượng, có ghi
chế độ chùa tại chùa Na lan đà như sau
(Đại 51, 5 hạ): “Nếu đến phiên trực thì trông
nom cửa chùa và hòa Tăng bạch việc, gọi
là Tì ha la ba la, dịch là hộ tự”. [X. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ
đoạn 2]. (xt. Duy Na).
II - Bà la. Phạm: Bàla. Dịch ý là trẻ
con mới sinh, ngu. Đây là dịch đúng, còn
có người dịch là “lông”, là do lầm lẫn với
chữ PhạmVàla (phạ la), có nghĩa là lông,
mà dịch sai. [ X. Duy thức xu yếu Q.thượng
phần đầu]. (xt. Phàm Phu).
III - Bà la. Phạm Bàlàha . Gọi đủ là
Bà la ha, ý là ngựa mây. Tên vua ngựa. Chỉ
ngựa quí báu của Luân vương. Ngựa này có
khả năng đi trong hư không một cách
nhanh chóng, không trở ngại, vì thế gọi là

ngựa mây. [X. Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.12 ].
BÀ LA A ĐIÊT ĐA VƯƠNG
Bà la a điệt đa, Phạm: Bàlàditya, dịch
là Tân nhật, Ảo nhật. Còn gọi là Bà la dật
để dã vương. Cứ theo Đại đường tây vực kí
BÀ HA

B
227
quyển 9 chép, thì ông này là vua nước Ma
yết đà ở Ấn độ, thâm tín Phật pháp, xây
dựng rất nhiều chùa tháp, từng can gián
bạo chúa nước Trách ca và chiết phục bạo
chúa này, sau xuất gia làm sa môn. Nhưng
cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện chép,
thì ông này là vua cai trị nước A du xà vào
thời đại ngài Thế thân (còn gọi là Thiên
thân), khi còn là Thái tử đã thụ giới nơi
Thế thân, bà mẹ cũng xuất gia làm đệ tử
Thế thân. Sau khi lên ngôi, rước Thế thân
về ở nước Aduxà để cúng dường. Về cuộc
đời của ông vua này, theo Sửmậttư (V. A.
Smith) cho rằng, vua Tân nhật chính là
vua Sa mẫu đà la cấp đa (Phạm Samudragupta)
thuộc giòng vua Cấp đa (Phạm
Gupta), lúc ông tại vị, gồm hợp cả nước
Aduxà và Mayếtđà, vì thế gọi là Aduxà
quốc vương, Mayếtđà quốc vương, Thất
laphạttấtđể quốc vương [X. Thích Ca
phương chí Q.hạ; Chỉ quất dịch thổ tập
Q.19; M. A. Stein: Kalhana’s Chronicle of
the Kings of Kazmìr; V. A. Smith: The
Early History of India]. (xt. Tân Nhật
Vương).
BÀ LA BÀ XOA
...........
Phạm: bàlabhakwa.Một loại quỉ đói.
Dịch ý là thực tiểu nhi (ăn trẻ con). Cứ
theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển 16
nói, thì tất cả quỉ đói đều vì kiếp trước hay
sinh ác tâm, ghen ghét, phá hoại, thân,
khẩu, ý tạo các nghiệp độc ác, nên phải
sinh vào đường quỉ đói, bị nghiệp ác dắt
dẫn, chịu tất cả khổ não, không thoát khỏi

được sống chết. Những món mà loài quỉ
đói này ăn, cũng là các chúng sinh đã gây
nghiệp giết hại mà sinh vào cõi người. Lại
quỉ đói có ba mươi sáu loại, loại thứ hai
mươi bốn tức là Bàlabàxoa, là quỉ đói ăn
thịt trẻ con. [X. kinh Chính pháp niệm xứ
Q.27].
BÀ LA ĐỌA BẠT XÀ
Phạm: Bharadvàja
I - Bà la đọa bạt xà. Chi cõi trời Bà la
đọa bạt xà. Một trong tám mươi cõi trời.
Dịch ý là Trùng ngữ thiên. Là một trong
tám mươi cõi trời tướng đẹp mà Bồ tát, vì
hóa độ chúng sinh, tu hành. Cứ theo kinh
Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 24 chép,
thì Bồ tát ma ha tát tu trì vô lượng phúc
đức, sau khi thành tựu đầy đủ ba mươi hai
tướng, lại tu tám mươi thứ vẻ đẹp. Đó là vì
ở thế gian có những người phụng thờ tám
mươi thứ thần, tức là mười hai vị Nhật thần,
mười hai vị Đại thiên, Bà la đọa bạt xà thiên,
Công đức thiên v.v..., vì độ những loại
chúng sinh ấy mà Bồ tát tu tướng đẹp của
tám mươi trời để trang nghiêm thân mình.
Bồ tát ma ha tát, nhờ sự tu thân thanh tịnh
ấy mà khiến chúng sinh đã tin, đã thấy lại
càng tăng thêm kính tín, mà phát tâm A
nậu đa la tam miệu tam bồ đề.
II - Bà la đọa bạt xà. Chi Bà la đọa,
một vị tăng Bà la môn. Cứ theo kinh Trường
a hàm quyển 6 chép, thì khi đức Phật trú
tại giảng đường Lộc mẫu, trong vườn
Thanh tín lâm ở nước Xá vệ, có hai người
Bà la môn, vì lòng tin vững chắc, đến nơi
Phật cầu xin xuất gia tu đạo. Hai người Bà
la môn ấy tức là Bà tất tra và Bà la đọa
vậy.
BÀ LA LƯU CHI

Phạm: Balaruci. Còn gọi là Bàlưuchi.
Là tên gọi riêng của vua A xà thế. Dịch ý
là Chiết chỉ (bẻ gãy ngón tay), Vô chỉ
(không có ngón tay). Khi vua A xà thế
mới sinh, thầy tướng đoán sẽ hung ác, vua
cha bèn sai người ném từ trên lầu xuống
mà không chết, chỉ gãy một ngón tay, vì
vậy mà có tên riêng là Bà la lưu chi. [X.
BÀ LA LƯU CHI

B
228
Pháp hoa văn cú Q.hạ phần dưới]. (xt. A
xà thế Vương).
BÀ LA MÔN
Phạm: bràhmaịa. Còn gọi là Bà la ha
ma nô, Bà la hấp mạt nô, Một la hám ma.
Dịch ý là Tịnh hạnh, Phạm hạnh, Phạm
chí, Thừa tập. Là tăng lữ ở địa vị cao nhất
trong bốn giai cấp ở Ấn độ, giai cấp học giả.
Là giai cấp lũng đoạn tất cả tri thức ở Ấn
độ xưa, tự nhận là giai cấp hơn hết trong xã
hội Ấn độ. Trường a hàm quyển 6 kinh
Tiểu duyên, quyển 15 kinh Chủng đức, Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 29, đều chép là giai
cấp này từ miệng Phạm thiên sinh ra, hình
tướng đẹp đẽ, trong sạch cao thượng, lấy
việc học tập kinh Phệ đà và trông nom việc
tế tự làm nghề nghiệp. Theo qui định của
Ma nô pháp điển, Bà la môn trong bốn
chủng tính có sáu pháp, là học tập kinh
Phệ đà, dạy kinh Phệ đà, tế lễ cho mình, tế
lễ cho người khác, bố thí, nhận của bố thí.
Trong bốn chủng tính, trừ chủng tính Thủ
đà la thấp nhất ra, còn ba chủng tính kia
đều được tụng kinh Phệ đà, tự tế lễ cho
mình, nhưng làm thầy tế lễ cho người khác,
dạy Phệ đà cho người khác và nhận của bố
thí, thì chỉ có Bà la môn được quyền làm
mà thôi.
Một đời của người Bà la môn chia làm
bốn thời kì:
1. Thời kì Phạm hạnh (Phạm:
brahma-càrin), tám tuổi đi theo thầy, sau
đó, trong mười hai năm, học kinh Phệ đà,
tập các nghi thức tế lễ.
2.Gia trụ(Phạm: gfha-stha), là thời

kì về nhà lấy vợ sinh con, thờ tổ tiên, lo
việc đời.
3. Thời kì thê lâm (Phạm: vànaprastha),
lúc tuổi già, giao gia sản lại cho
con và vào rừng tu khổ hạnh, chuyên tâm
tư duy, sống cuộc đời tôn giáo.
4.Thời kì độn thế(Phạm: saônyàsin),
dứt sự ham đắm thế tục, mặc áo thô, mang
bình nước, chu du khắp nơi.
Những hành pháp của Bà la môn trong
thời kì độn thế (trốn đời), về sau được Phật
giáo thu dụng rất nhiều, như du hành, khất
thực, ở yên trong mùa mưa (hạ an cư) v.v...,
bằng chứng là những người Bà la môn trong
thời kì này được gọi là tỉ khưu (Phạm:
bhikwu), sa môn (sramaịa), người du
phương (parivràjaka). Kinh Tạp a hàm
quyển 17, quyển 19, Trung a hàm quyển
48 kinh Mã-ấp, kinh Tăng nhất a hàm
quyển 47, lại cho sa môn và Bà la môn là
đồng nghĩa.
Trường a hàm quyển 16 kinh Tam
minh, có liệt kê những người Bà la môn
tụng trì kinh Phệ đà, là: A tra ma, Bà ma,
Bà ma đề bà, Bà bà tất, Tì bà thẩm, Y ni la
tư, Xà bà đề già, Ca diếp, A lâu na, Cù đàm
ma, Thủ chi, Bà la tổn đà v.v... Luận Du
già sư địa quyển 29, lại chia Bà la môn thành
ba loại:
1. Người sinh vào nhà Bà la môn chủng,
gọi là Chủng tính Bà la môn.
2. Người giả xưng Bà la môn, gọi là Danh
tưởng Bà la môn.
3. Người trừ bỏ các pháp ác mà làm các
điều thiện, gọi là Chính hành Bà la môn.
[X. kinh Tạp a hàm Q.4; Trường a hàm
Q.5 kinh Điển tôn; kinh Tăng nhất a hàm
Q.11, Q.46; Kim cương châm luận; luận

Thành thật Q.7 phẩm Tam nghiệp; luận
Đại tì bà sa Q.77; Huyền ứng âm nghĩa
Q.18]. (xt. Tứ Tính, Phạm Chí).
BÀ LA MÔN GIÁO (BRAHMANISM)
Là tôn giáo Ấn độ cổ đại lấy giai cấp Bà
la môn làm trung tâm mà phát triển. Là
giáo phái bắt nguồn từ tín ngưỡng Phệ đà
xưa, hình thành vào khoảng thế kỉ XII trước
Tây lịch, tôn sùng Phệ đà, tin đa thần, tuân
BÀ LA MÔN

B
229
thủ chế độ Tứ tính, chủ trương Bà la môn
là cao nhất, coi trọng việc tế lễ, kì vọng
được sinh lên Niết bàn trên cõi trời, giáo
phái này sau diễn tiến thành Ấn độ giáo.
Người Nhã-lợi-an (Aryan) từ miền Trung á
xâm nhập Ấn độ, định cư tại các địa phương
Ngũ hà thuộc miền thượng du sông Ấn độ,
bấy giờ phần lớn là những người sùng bái
các thần tự nhiên, tin rằng nhờ ân huệ của
nhiều thần mà có thể được hạnh phúc, rồi
những lời ca tụng các thần được biên tập
thành Lê-câu-Phệ đà (Phạm: Fgveda). Các
thần nói trong Lê-câu-Phệ đà được chia làm
ba cõi (tam giới) Trời, Hư không và Đất, Athát-
bà-Phệ đà thì lập riêng một cõi gọi là
Quang giới (cõi ánh sáng) ở trên ba cõi,
mỗi cõi có mười một tầng trời, mà thành là
ba mươi ba tầng trời. Do đó, trời trong Bà
la môn giáo cũng như trong Phật giáo,
không những là chỉ cho thần trời, mà cũng
chi thần hư không và thần đất nữa.
I. Các thần cõi trời tương đối trứ danh
thì có:
1. Đặc-vưu-tư (Phạm:Dyaus), là thần
có hình thái nguyên thủy nhất trong dân
tộc Nhãlợian, đã xuất hiện từ thời đại các
dân tộc Ấn - Âu sống chung, là ánh sáng
được thần cách hóa. Đối với mẹ đất mà
nói thì vị thần này được gọi là cha trời.
Hình tượng của thần này là dáng con bò
mộng, cùng với đám mây trút mưa xuống
cũng được gọi là bò mộng, có quan hệ.
2. Bà lâu na (Phạm:Varuịa), là thần
mạnh nhất trong thần giới Phệ đà, có nguồn
gốc rất sớm, là thần tư pháp đầy uy quyền,

cũng là thần cách hóa của trời, vì thế, lấy
trời làm tòa ngồi, lấy thần lửa làm mặt, lấy
nữ thần thái dương làm mắt, lấy thần gió
làm hơi thở; thần này là đại vương của vũ
trụ, là người bảo hộ các qui luật (Phạm:
fta). Tư tưởng Chuyển luân vương trong
Phật giáo tức đã được diễn hóa từ đặc tính
của vị thần này.
3. Mật đặc la (Phạm: Mitra), đại biểu
cho ân huệ của Thái dương, nữ thần Tô
lợi da (Phạm: Sùrya), đại biểu cho sự thị
hiện cụ thể của Thái dương, Sa du đặc lợi
(Phạm: Savitf), đại biểu sinh hoạt của Thái
dương, Bố hàm (Phạm:Pùwan), đại biểu
sự dưỡng dục của Thái dương, Tì tu nô bà
(Phạm: Vaiw-ịava), đại biểu sự mọc đằng
đông, lên giữa trời và lặn đằng tây của Thái
dương.
4. Ô xá(Phạm: Uwas), là nữ thần đại
biểu lúc mờ mờ sáng, là con gái của thần
trời (cha) Đặc vưu tư, là em gái của thần
đêm Lạp thoát li (Phạm: Ràtri), là mẹ của
thần ngày Tô lợi da. Tuổi tuy đã già, nhưng
ngày ngày trẻ lại, mãi như con gái, là nữ
thần đẹp nhất trong Phệ đà.
5. A tu vân (Phạm: Azvin), là thần
đường biển và thần y dược, cứu vớt loài
người một cách phổ biến, nếu người nào bị
trôi dạt vào nơi biển cả đen tối thì lập tức
có thuyền lớn đến cứu. Lại hay cho người
mù được mắt, người gãy chân được chân,
người góa vợ được vợ, người góa chồng được
chồng.
II. Các thần nổi tiếng trong cõi hư
không thì có:
1. Nhân đà la (Phạm: Indra), là
thần hùng mạnh nhất trong cõi thần
Phệ đà, là thần cách hóa của sấm sét,

thần này xé hông của mẹ là thần mây
bò mộng (Phạm: Gfwỉi) mà sinh ra, vừa
sinh ra đã hùng dũng, chấn động trời
đất, trong tay thường cầm chày kim cương
làm vũ khí, vì thế nên còn gọi là Kim
cương thủ.
2. La đặc la (Phạm: Rudra), thần cách
hóa của sơn lam, chướng khí và điện lực,
3. Mã nhĩ thù(Phạm: Muruts), lấy La
đặc la làm cha, bò khỏe (thần mây) làm
mẹ, thông thường hoạt động tập thể, hai
mươi mốt hoặc một trăm tám mươi, thực ra
là thần cách hóa của cuồng phong.
BÀ LA MÔN GIÁO

B
230
4. Oa vưu (Phạm: Vàyu), là thần đại
biểu cho gió cuốn.
5. Ba nhĩ cường da (Phạm: Parjanya),
là thần đại biểu cho mưa rào.
III. Các thần nổi tiếng ở cõi đất thì có:
1. A kì ni (Phạm: Agni), là thần cách
hóa của lửa.
2. Bột lợi cáp tư phạ đế (Phạm:
Bfhaspati), là thần tế-đàn.
3. Tô ma (Phạm: Soma), là thần rượu,
về sau diễn biến thành thần mặt trăng,
trong Lê câu phệ đà có truyền thuyết thần
Tô ma kết hôn với nữ thần Thái dương
Tô lợi da.
4. Tát la tư phạt để (Phạm: Sarasvatì),
nguyên là nữ thần sông ngòi, hay trừ sự
nhơ bẩn cho loài người, cho người ta được
giàu có, mạnh mẽ và con cháu. Về sau lại
được coi là thần của ngôn ngữ, rồi lại phát
triển mà thành vợ của Phạm thiên, Thiên
nữ Cát tường, Biện tài thiên v.v...
Ngoài các thần trong ba cõi, còn có thần
cách hóa của động vật, như thần ngựa, thần
dê hoang, thần lợn (heo) hoang, thần chim,
thần rắn v.v...; thần cách hóa thực vật, như
Chúa rừng rậm, nữ thần toàn thể rừng rậm.
Lại có thần ma A tu la (Phạm: Asura), La
sát (Phạm: Rakwas), Tất xá già (Phạm:
Pizàca). Ngoài ra, kinh điển Phệ đà cho
loài người đều là con cháu của thần, thần
tổ chia thành hai cõi là cõi sống và cõi chết;
thần tổ cõi sống là Ma nu (Phạm: Manu),
những người chết đầu tiên là hai người anh
Da ma (Phạm: Yama) và em gái Da di
(Phạm: Yamì), thành là thần tổ của cõi

chết, cùng với Ma nu đều do con gái của
thần Biến chiếu Tì bà tư phạt đặc (Phạm:
Vivasvat) và thần Công xảo, là Sa lang
vưu (Phạm: Saraịyu) sinh ra, Ma nu tức
là ông tổ đầu tiên của loài người.
Cứ theo Nguyên nhân ca trong Lê câu
phệ đà chép, thì chủng tính Bà la môn là
từ đầu Nguyên nhân Phạm mà sinh ra,
chủng tính Sát đế lợi từ vai sinh ra, chủng
tính Phệ xá từ bắp vế sinh ra, chủng tính
Thủ đà la từ bàn chân sinh ra, bốn chủng
tính này tức là bốn giai cấp lớn: tế sư, vũ sĩ,
công thương và nô lệ, và mỗi giai cấp đều
đời đời cha truyền con nối. Ở thời đại thần
quyền, người trông coi việc tế thần là nhiều
quyền lực nhất, dù có là giai cấp vũ sĩ cũng
phải tuân theo sự chỉ đạo của thầy tế, đến
nỗi người ta tin rằng những kẻ tiên tri tiên
giác đều xuất thân từ giai cấp tế sư, rồi dần
dần sản sinh quan niệm giai cấp tế sư là
quyền uy tối thượng, do đó đã hình thành
cái cơ sở giáo chế của Bà la môn giáo. Qui
định của Bà la môn giáo là lấy giai cấp Bà
la môn làm trung tâm mà thiết lập ba giai
cấp kia, xác định chế độ Tứ tính, qui định
địa vị và nghĩa vụ của mỗi tính. Trong Tứ
tính, giai cấp Bà la môn được coi như thần
thánh ưu việt, có đặc quyền chỉ dạy, trao
truyền kinh Phệ đà, và coi các nghi lễ tế tự
của họ có thể chi phối vũ trụ vạn tượng.
Do đó, Dạ nhu phệ đà (Phạm: Yajurveda)
và các loại Phạm thư (Phạm: Bràhmaịa)
lại được biên thành để giải thích nghĩa tế tự
và xác lập ba cương lĩnh lớn của Bà la môn
giáo:
1. Chủ nghĩa Phệ đà thiên khải, tức cho
các điều được ghi chép tường thuật trong
bốn Phệ đà là do Đại Phạm thiên mở bày

ra.
2. Chủ nghĩa Bà la môn tối thượng, tức
là chủng tính Bà la môn là giai cấp cao
nhất, không ai hơn.
3. Chủ nghĩa tế tự vạn năng.
Những Thánh điển kinh thư (Sùtra)
của Bà la môn giáo được thành lập từ
khoảng thế kỉ VI đến thế kỉ II trước Tây
lịch, có ba loại liên quan đến Phệ đà:
1. Pháp kinh (Phạm: Dharma Sùtra),
trong đó, ghi chép các qui định về nghĩa vụ
xã hội của bốn tính khác nhau và những
qui định sinh hoạt hàng ngày.
BÀ LA MÔN GIÁO

B
231
2. Thiên khải kinh (Phạm: Zrauta
Sùtra), sách đại tế nói rõ các việc mà tế
quan trông coi.
3. Gia đình kinh (Phạm: Gfhya), nói
rõ các nghi thức trong gia đình do người
gia trưởng thực hành.
Đây là chế độ tôn giáo của Bà la môn
giáo trong sinh hoạt thực tế, mà sinh hoạt
thực tế lấy việc tế lễ làm trọng tâm, mỗi
ngày có khóa lễ tế vào giờ nhất định, mỗi
tháng có lễ tế đầu tháng và hết tháng, mỗi
năm có lệ làm niên tế và nhiều tế lễ bất
thường, rồi lại vài năm một lần đại tế.
Những nghi thức tế tự, đại thể chia làm
ba loại:
1. Gia đình tế, bao gồm các việc thụ
thai, sinh nở, đặt tên, dứt sữa, đi chơi, búi
tóc, cạo tóc, nhập học, về nhà, kết hôn,
tang táng.
2. Cúng dường tế, bao gồm tế đầu tháng,
tế cuối tháng, tế lửa, tế tổ tiên, tế lúa mới, tế
tháng tư, tế cúng thú.
3. Tô ma tế, ngoài gia đình tế và Cúng
dường tế ra, các đại tế khác đều thuộc loại
này, như tế khi vua lên ngôi, tế đàn lửa, tế
người.
Đời xưa dùng người làm vật hy sinh để
tế, tế ngựa khi nhà vua mưu việc thôn tính
các nước nhỏ lân cận. Người chủ tế trong
Gia đình tế là gia trưởng; Cúng dường tế và
Tô-ma tế đều là Thiên khải tế, cho nên
người chủ tế phải là tế quan chuyên môn.
Xem thế đủ biết, ngoài những người giai
cấp Bà la môn ra, không có chức tư tế có
quyền lợi nào, cho nên phàm có việc tế tự

đều phải mời giai cấp Bà la môn làm lễ.
Để đề cao Phiếm thần luận của Đa thần
giáo, đồng thời với tín ngưỡng các thần trong
Lê câu vệ đà, lại nhận định một thần tối
thượng của phiếm thần luận trên các thần
và lấy đó làm nguyên lí thống nhất mà
thuyết minh vũ trụ vạn hữu. Lúc đầu lấy
Sinh chủ (Phạm: Prajàpati) làm thần tối
thượng, kế đó lấy Phạm thiên (Phạm: Brahman)
thay thế, đến thời đại Áo nghĩa thư
(Phạm: Upaniwad) lại lấy “Ngã” (Phạm:
àtman) làm nguyên lí sinh thành của vũ
trụ, sau lại chủ trương luân hồi chuyển sinh,
dùng phép thờ lửa để mong được sinh cõi
trời. Trong các kinh điển Phật, như Trường
a hàm quyển 13 kinh A ma trú, quyển 16
kinh Kiên cố, kinh Tạp a hàm quyển 4,
quyển 44, kinh Ma đăng già quyển thượng
phẩm Thị chân thực v.v... đều có ghi chép
về tín ngưỡng và các pháp tu hành của tín
đồ Bà la môn giáo thời bấy giờ.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 6
chép, thì giai cấp Bà la môn tự cho chủng
tính Bà la môn là nhất, còn ba chủng tính
kia là thấp kém, chủng tính Bà la môn là
trong trắng, ba chủng tính kia đều đen bẩn;
giống Bà la môn từ Phạm thiên mà ra, sinh
từ miệng Phạm thiên, trong hiện pháp được
thanh tịnh, sau cũng thanh tịnh. Lại như
kinh Trường a hàm quyển 15 chép, giai cấp
Bà la môn có đủ năm pháp thành tựu:
1. Bảy đời trở lại, cha mẹ chân chính,
không bị người khác khinh rẻ.
2. Đọc tụng thông suốt các loại sách
của các học phái bất đồng, giỏi phân biệt,
hiểu thấu chỗ sâu kín của các sách đời, biết
hết tướng pháp của các đại nhân, thấy rõ
các lễ nghi tế tự lành dữ.

3. Dung nhan đoan chính.
4. Giữ giới đầy đủ.
5. Trí tuệ siêu việt.
Bởi thế, pháp điển Ma nô (Phạm:
Mànava-dharma-zàstra) qui định chỉ có
giòng Bà la môn mới có thể làm thầy tế, có
thể dạy Thánh điển Phệ đà cho người khác,
có thể nhận sự bố thí cơm áo từ người khác,
đồng thời, có đặc quyền cưới một người con
gái của bốn giai cấp làm vợ và nàng hầu.
Còn con trai của giai cấp này, đem chia
một đời làm bốn thời kì, mỗi thời kì đều có
một nghĩa vụ nhất định.
BÀ-LA-MÔN GIÁO

B
232
Lại nữa, cứ theo luận Thành thật quyển
7 phẩm Tam nghiệp chép, theo quan điểm
của Bà la môn giáo, trong thế gian có bốn
hạng người, mỗi hạng đều có các phép tắc
khác nhau:
1. Bà la môn có sáu pháp: tự làm đền
thờ trời, làm thầy tế tế trời, tự đọc Phệ đà,
dạy người khác đọc Phệ đà, bố thí, nhận sự
bố thí.
2. Sát đế lợi có bốn pháp: tự làm đền
thờ trời, nhưng không được làm thầy tế
trời, nhận Phệ đà từ người khác chứ không
được truyền trao Phệ đà cho người khác,
bố thí chứ không được nhận sự bố thí, bảo
hộ nhân dân.
3. Phệ xácó ba pháp: tự làm đền thờ
trời mà không được làm thầy tế tế trời, tự
đọc Phệ đà nhưng không được dạy người
khác, tự bố thí chứ không được nhận sự bố
thí.
4. Thủ đà la có một pháp: là người cung
cấp các thứ nhu yếu cho ba chủng tính
trên. Do chế độ giai cấp của Bà la môn giáo
bất bình đẳng, mà cái số mục lấy vợ nuôi
nàng hầu, cũng có đẳng cấp khác nhau.
Khoảng trước sau thời đại đức Phật, vì
các học thuyết chống Bà la môn bột phát,
nên giới Bà la môn bèn biên tập các loại
kinh sách để qui định nội dung tế tự, như
Thiên khải kinh, Pháp kinh và Gia đình
kinh đã tường thuật ở trên, đều đã được
hoàn thành vào thời kì này, đồng thời,
nghiêm khắc nhấn mạnh sự sai khác giữa
các đẳng cấp trong chế độ bốn chủng tính.
Về sau, do sự biến thiên của thời đại, dần

dần tư tưởng triết học phân hóa mà đưa
đến sự xuất hiện các học phái Số luận, Du
già, Thanh luận (Di mạn tha, Phệ đàn đa),
trong đó, phái Di mạn tha, Phệ đàn đa thừa
kế Phiếm thần luận, đề xướng Phệ đà là
“tuyệt đối thường trụ”, thuộc Bà la môn
chính thống. Đồng thời với tư tưởng này,
các tín ngưỡng sùng bái thần nhân cách
Phạm thiên, Tì sắt nô (Na la diên thiên) và
Thấp bà cũng hưng khởi. Về sau, sự sùng
bái hai thần Tì sắt nô và Thấp bà dần dần
thịnh đạt mà hình thành học thuyết “Tam
thần đẳng vị” (tức cùng một thể mà chia
làm ba), rồi sau lại phân hóa thành phái Tì
sắt nô lấy Tì sắt nô làm thần tối thượng và
phái Thấp bà lấy Thấp bà làm thần cao
nhất.
Thông thường, người ta gọi Bà la môn
giáo nguyên thủy là Bà la môn giáo cũ, hoặc
chỉ gọi là Bà la môn giáo; còn gọi hai phái
Tì sắt nô và Thấp bà là Bà la môn giáo
mới; hoặc là Ấn độ giáo (Hinduism). Thời
đại ngài Long thụ, Bà la môn giáo mới đã
được xác lập. Cứ theo Trung luận quyển 1
chép, thì có thuyết chủ trương vạn vật do
trời Đại tự tại (tức Thấp bà) sinh ra, hoặc
có người chủ trương do trời Vi nữu (tức Tì
sắt nô) sinh. Bách luận quyển thượng của
ngài Đề bà, trong phẩm Xả tội phúc, cũng
nói đến trời Vi nữu, trời Ma hê thủ la (đại
tự tại), Ca tì la, Ưu lâu ca, Lặc sa bà v.v...
Trong hai mươi loại ngoại đạo được nói đến
trong luận Ngoại đạo Tiểu thừa Niết bàn,
thì luận sư Vi đà, luận sư Na la diên, luận
sư Y xa na, luận sư Nữ nhân quyến thuộc,
luận sư Ma đà la, luận sư Ma hê thủ la, tức
là các phân phái của Bà la môn giáo mới.
Lại trong ba mươi loại ngoại đạo được đề

cập trong kinh Đại nhật quyển 1 phẩm
Nhập chân ngôn trụ tâm và Đại nhật kinh
sớ quyển 1, thì ngoại đạo Tôn quí và ngoại
đạo Nho đồng tức là các chi phái của phái
Tì sắt nô, còn các ngoại đạo Thời, Kiến lập,
Lưu xuất, Tự tại thiên, Biến nghiêm và Ý
sinh, tức là các chi phái của phái Thấp bà.
Ngoài ra, trong toàn bộ Đại đường tây vực
kí của ngài Huyền trang có nhiều chỗ nói
đến tín ngưỡng Đại tự tại thiên đang thịnh
hành tại các nước Ấn độ vào thời ấy, như
vậy, ta có thể biết chắc là sau thế kỉ VI, VII
trở đi, thế lực phái Thấp bà cực kì hưng
BÀ-LA-MÔN GIÁO

B
233
thịnh. Lại Thánh điển Phú lan na (Phạm:
Puràịa)của Ấn độ giáo cũng đã được biên
soạn vào khoảng trước hoặc sau thời đại
ngài Huyền trang, trong sách tường thuật
về sự sáng tạo và phá hoại của vũ trụ, về hệ
thống các thần, các tiên, về trạng thái các
thời kì của thế giới, về Vương triều đời xưa
và về các nghi thức tông nghĩa của Ấn độ
giáo v.v...
Khoảng thế kỉ VIII Tây lịch, trong học
phái Phệ đàn đa, có Thương yết la (Phạm:
Zaíkara) ra đời, đề xướng Nhất nguyên
luận tuyệt đối, mưu đồ phục hưng tư tưởng
Bà la môn chính thống, cực lực công kích
Phật giáo, do đó, cuộc giáo vận của Bà la
môn giáo lại một lần nảy mầm. Về sau, sự
phân phái tiếp tục diễn tiến, có người chủ
trương Chế hạn nhất nguyên luận, kẻ chủ
trương Bất nhất bất dị luận, người chủ
trương Thần nhân nhị nguyên luận, kẻ chủ
trương Thanh tịnh bất nhị luận v.v... Kịp
đến thế kỉ XIX, Lam mẫu hán la y (Ràm
Mohan Roy) sáng lập Phạm hiệp hội
(Bràhma-samàj) chịu ảnh hưởng của Cơ
đốc giáo, mưu đồ cải chính Ấn độ giáo, lại
có Sa-nhiệt tư bà địa (Dayànanda
Sarasvati) cổ xúy tư tưởng phục cổ, chủ
trương lấy chủ nghĩa Phệ đà làm cốt cán,
nhấn mạnh tôn giáo dân tộc Ấn độ thuần
túy. [X. Trường a hàm Q.14 kinh Phạm
động, Q.15 kinh Cứu la đàn đầu; luận Đại
tì bà sa Q.4, Q.77, Q.199; luận Thành duy
thức Q.1; Đại đường tây vực kí Q.2, Q.4,
Q.7, Q.11; Ấn độ sử cương yếu (Lí chí
thuần); Bà la môn giáo thần quan (Thánh

nghiêm); Bà la môn giáo giáo chế (Thánh
nghiêm); E. W. Hopkins: The Religions of
India; J. N. Fargurar: Outline of the Religions
Literature of India]. (xt. Tứ Tính, Ấn
Độ Giáo, Phệ đà, Bà La Môn).
BÀ LA MÔN QUỐC
Phạm: Bràhmana-deza. Là tên gọi
khác của Ấn độ. Trung quốc cũng gọi Tích
lan là Bà la môn quốc. Ngày xưa, các chủng
tính ở Ấn độ chia làm nhiều tộc loại, đặc
biệt coi Bà la môn là thanh quí, vì sự thanh
quí được truyền lâu thành tục, mà không
còn phân biệt ranh giới nữa, nên gọi chung
là nước Bà la môn. Lại Thích ca phương
chí quyển thượng chép, từ núi Tuyết về
phương nam, gọi là nước Bà la môn, cách
tuyệt hẳn với các nước Hồ. Chú thích trong
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 3
(Đại 54, 222 thượng), nói: “Các đất nam
Thiên trúc đều gọi là nước Bà la môn”. [X.
Đại đường tây vực kí Q.2].
BÀ LA MÔN TĂNG
Chi người tu hành thuộc giòng Bà la
môn ở Ấn độ, hoặc chi người nguyên trước
kia tin theo Bà la môn giáo mà chuyển sang
qui y đức Phật và xuất gia theo Phật để học
đạo. Chẳng hạn như tôn giả Xá lợi phất là
trí tuệ bậc nhất trong hàng đệ tử Phật, thân
mẫu là con gái của một người Bà la môn ở
thành Vương xá nước Ma yết đà, lúc đầu
theo ngoại đạo San xà da tì la chi tử xuất gia
học đạo, sau gặp đệ tử Phật là A thuyết thị
(tỉ khưu Mã thắng), nói pháp nhân duyên
của Phật cho nghe, bèn quay về xuất gia
BÀ LA MÔN TĂNG
Lễ Tế của Bà La Môn GIáo

B
234
theo Phật, vào Tăng đoàn Phật giáo. Lại
như tôn giả Mục kiền liên là thần thông
bậc nhất trong hàng đệ tử Phật, cũng là
con của người con gái Bà la môn, lúc đầu
cùng với Xá lợi phất xuất gia tu học theo
ngoại đạo San xà da, sau được Xá lợi phất
nói pháp nhân duyên của Phật cho nghe
tức thì cùng với Xá lợi phất cùng về qui y
đức Phật. Ngoài ra, sau khi Phật giáo được
truyền sang Đông, trong các tăng nhân đến
Trung quốc, có Bà la môn tăng Phật đà ba
lợi từ nước Kế tân, Bà la môn tăng Cầu na
bạt đà từ nước Vu điền, Bà la môn tăng
Đạt ma cấp đa từ nước Thiên trúc v.v... đều
được sử truyện ghi chép và “Bà la môn tăng”
được đặt ở trước tên người (sa môn). [X.
kinh Tạp a hàm Q.16, Q.23; kinh Trung a
hàm Q.5 đến Q.7, Q.9; Phật đính tôn thắng
đà la ni kinh tự; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10,
Q.12].
BÀ LA MÔN THÀNH
..
Đức Phật đã từng vào làng xóm Bà la
môn này khất thực mà không được, bèn
mang bát không trở về. Đó là một trong
chín cái phiền não mà đức Phật đã tạo
nghiệp nhân trong các kiếp trước và đời
nay phải chịu quả báo. Cứ theo luận Đại trí
độ quyển 8 chép, thì sau khi đức Phật rời
khỏi nước Xá bà đề, ngài A nan theo Phật
du hành các nước, đến thành Bà la môn,
nhà vua biết thần đức của Phật hay cảm
hóa mọi người, sợ sau đó không ai tín phục
nhà vua nữa, ông ta bèn ra lệnh cho dân
chúng trong thành, không được cho cơm

Phật ăn, không được nghe theo lời Phật
nói, đến nỗi Phật phải mang bát không mà
về. (xt. Cửu Não).
BÀ LA MÔN TỊ TỬ KINH
Có một quyển. Do ngài An thế cao đời
Đông Hán dịch vào năm Kiến hòa 2 đến
năm Kiến ninh 3 (148 - 170). Cũng gọi là
Tị tử kinh, thu vào Đại chính tạng tập thứ
2. Kinh này tương đương với kinh A hàm
phẩm 30 kinh thứ 4. Nội dung tường thuật
bốn người tiên Bà la môn tu hành tinh tiến,
được năm thần thông, luôn luôn sợ chết,
một người lên giữa hư không, một người
lặn xuống biển lớn, một người đi vào hang
núi, một người chui xuống đất để trốn cái
chết, nhưng đều chết ngay tại các nơi đó.
Rồi chỉ dạy nếu muốn giải thoát sống chết
thì phải tư duy các hành là vô thường, các
hành là khổ, các hành là vô ngã, Niết bàn
tịch tĩnh. Xuất tam tạng kí tập quyển 4,
Chúng kinh mục lục (pháp kinh) cũng có
ghi kinh này, nhưng không ghi tên người
dịch.
BÀ LA MÔN TIÊN
Còn gọi là Bán thiên Bà la môn. Là
một quỉ đạo. Là một trong các đối tượng
được cho ăn trong hội Thí ngã quỉ. Cứ theo
kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã qui đà la ni
chép, thì bố thí cho trăm nghìn na do tha
hằng hà sa số quỉ đói và trăm nghìn Bà la
môn tiên, mỗi quỉ, mỗi tiên một hộc thức
ăn uống, đồng thời, vì chúng mà cúng
dường Tam bảo, thì có thể khiến chúng
thoát khỏi cái khổ của loài quỉ đói mà sinh
lên cõi trời. Thích môn chính thống quyển
4 (Vạn tục 130, 401 dưới), nói: “Cái gọi là
khoáng dã quỉ và Ha lợi đế mẫu, nay là
người vì đệ tử Phật, mỗi bữa ăn sinh ra cơm;

cái gọi là Diệm khẩu quỉ và Bà la môn tiên,
nay là người vì đệ tử Phật dốc lòng sửa soạn
thức ăn”. (xt. Thí Ngã Quỉ Hội).
BÀ LA MÔN TỬ MÊNH CHUNG ÁI NIÊM
BẤT LI KINH
..
Có một quyển. Còn gọi là Bà la môn tử
BÀ LA MÔN THÀNH

B
235
mệnh chung ái niệm kinh, Ái niệm bất li
kinh. Do ngài An thế cao đời Đông Hán
dịch vào năm Kiến hòa 2 đến năm Kiến
minh 3 (148 - 170), thu vào Đại chính tạng
tập 1. Kinh này với Trung a hàm phẩm
216 kinh Ái sinh, Trung bộ bản Pàli kinh
87 Piyajàtika Sutta, Tăng nhất a hàm
phẩm 13 kinh 3, Sinh kinh phẩm 15 Tử
mệnh quá v.v... là những bản đồng loại.
Nội dung tường thuật, khi đức Phật ở tại
vườn Cấp cô độc, thành Xá vệ, có người
Phạm chí vì con chết mà đau buồn thương
nhớ mãi không thôi, đức Phật bảo ông ta
nếu cứ sinh ái niệm thì đau buồn khổ não
càng nhiều. Vua Ba tư nặc nghe được lời
nói ấy, bèn sai Bà la môn Na lê ương già
đến xin đức Phật chỉ dạy, nhân đó, đức Phật
giải thích rộng ra, vua Ba tư nặc liền tín
thụ và xin qui y làm Ưu bà tắc. [X. Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
BÀ LA NA ĐÀ
...........
Phạm: Varanàda, Pranàda. Là tên Dạ
xoa được nói đến trong kinh Khổng tước
vương chú quyển hạ. Còn gọi là Ba la na
đà. Đời Lương thuộc Nam triều dịch là Đại
thanh (tiếng to). Là một trong các anh em
Tì sa vương. Anh em họ đều có sức thần
thông, có ánh sáng lớn. Thống lãnh chủ
quân, bảo hộ chúng sinh trong thế gian,
diệt trừ tất cả tai hại, não loạn, vì nhiếp thụ
giáo hóa mà chu du khắp thế gian. Lại Bát
la nô đà dược xoa (Phạm: Praịàda, ý là
đại thanh) được chép trong kinh Đại khổng

tước vương chú quyển trung, tên tiếng Phạm
giống với Bà la na đà.
BÀ LA PHÙ ĐỒ (BOROBUDUR).
.......... .
Dịch ý là Tinh xá trên núi. Cũng gọi là
Ba la phù đồ, Xà bà la phù đồ. Là Thánh
địa Phật giáo cực kì tráng lệ, ở thôn Bà la
phù đồ thuộc Mã cát lãng, trung bộ đảo
Java của Ân ni (Indonesia), có thể sánh
ngang với Vạn lí trường thành ở Trung
quốc, Kim tự tháp của Ai cập, Đế thiên đế
thích ở Cao miên, lăng Thái cơ ma cáp (Taj
Mahal) ở Ấn độ, là một trong những kiến
trúc vĩ đại của thế giới. Công trình này được
xây dựng vào thế kỉ thứ IX Tây lịch, dưới
triều vua Tái lãng độ lạp tư, trải tám mươi
năm mới hoàn thành. Bản thân kiến trúc
là một bậc thềm giống như Kim tự tháp. Bề
dài bề ngang đều một trăm hai mươi ba mét,
cao bốn mươi hai mét, sau vì ngọn tháp
nhọn Đại Phật khám bị sét đánh đổ, nên
nay độ cao chỉ còn là ba mươi mốt mét
rưỡi, chia thành mười tầng. Hình thức kiến
trúc biểu lộ sự kết hợp giữa Phật giáo Đại
thừa và Mật giáo, toàn bộ kiến trúc cũng
như một Mạn đồ la vĩ đại, dưới rộng trên
nhọn, không có cửa ra vào, đàn tế và chỗ
ngồi cố định.
Là chùa lộ thiên, phân biệt tầng trên,
tầng giữa, tầng dưới, tượng trưng cho Vô
sắc giới, Sắc giới, Dục giới: tầng nền bằng
với mặt đất, do một trăm sáu mươi khối đá
bản điêu khắc nổi miêu tả Dục giới cấu
thành, dùng thủ pháp có tính hí kịch để
biểu hiện sự làm ác ở hạ tầng, đậm đà ý vị
quả báo thiện ác khuyên răn người đời.
Thuận theo phương hướng, quanh co trùng
Toàn cảnh Tháp Phật ở Bà La Phù Đồ

BÀ LA PHÙ ĐỒ

B
236
điệp, đi vòng thang nền mà lên, cộng là
năm tầng; trên vách đá đường hành lang
của mỗi tầng, trải khắp hơn một nghìn ba
trăm tấm đá khối chạm nổi, đại biểu Sắc
giới, trên đó khắc hai nghìn sáu trăm bức
tranh sự tích bản sinh của Phật, và tượng
Phật chạm trổ, lấy thể tài khác nhau trong
các kinh điển Đại thừa, như kinh Đại nghiệp
phân biệt, kinh Phổ diệu, kinh Bản sinh
man, cộng tất cả dài đến năm cây số và chỉ
có búa quỉ, thợ thần mới có thể nói hết
được cái trân quí của nghệ thuật điêu khắc.
Cứ cách vài bước lại có một Phật khám,
trong đặt một tượng Phật ngồi Thiền, tất cả
có bốn trăm hai mươi vị. Lại hướng thượng
đi lên, chùa đột nhiên từ vuông biến ra
tròn, phong cách chạm trổ cũng từ mĩ lệ
chuyển sang chất phác. Trên nền ba tầng
hình tròn, có bảy mươi hai tòa tháp Phật
nhỏ bằng đá giống như cái chõ, trong mỗi
tháp đều có một tượng Phật ngồi xếp bằng,
các Phật tháp này, như các vì tinh tú chầu
về mặt trăng, đi vòng quanh đức Phật Thích
ca mâu ni ngồi trong tháp một tầng hình
lọng cao nhất, tất cả cấu thành Vô sắc giới.
Toàn bộ kiến trúc, cộng tất cả có năm trăm
lẻ năm pho tượng Phật lớn nhỏ, thủ pháp
chạm trổ phần nhiều noi theo cách thức từ
thời đại Cấp đa, nét chạm trổ rất tinh khéo.
Đứng về phương diện qui mô mà nói, thì
không những thời bấy giờ, mà cả ngày nay
nữa, đây là một kiến trúc Phật giáo lớn nhất
thế giới.
Năm 1006, núi lửa Ma lạp thất bộc phát,
đưa đến động đất có tính hủy diệt, tro bụi

núi lửa rơi xuống che lấp Bà la phù đồ khiến
bị bỏ quên trong tám trăm năm, nhưng
cũng may, nhờ thế mà tránh được tai họa
bị cướp bóc đập phá khi Hồi giáo truyền
vào Java. Năm 1814, phó Tổng đốc Java là
Thang ma sĩ lai phất sĩ bắt đầu sửa sang
trên qui mô nhỏ, công việc sửa sang tuy
kéo dài hơn một trăm năm, nhưng vì qui
mô không lớn nên không có hiệu quả rõ
rệt. Năm 1973, được tổ chức văn hóa, giáo
dục và khoa học của Liên hiệp quốc tài trợ
kinh phí, mới bắt đầu trên qui mô lớn sửa
chữa để bảo trì cái di sản văn hóa quí báu
này của nhân loại, đến nay công việc đã
hoàn thành và mở cửa toàn bộ cho du
khách tham quan. Nhưng rất bất hạnh, ngày
21-1-1985, bọn côn đồ chống chính phủ
Indonesia, đã đặt mười một quả lựu đạn
trong tháp Phật, chín quả phát nổ, phá hủy
chín tòa tượng Phật ngồi rất quí.
BÀ LA SÍ THỤ
Bà la sí, Phạm: balàka, balàkikà. Còn
gọi là Sa la sí thụ. Dịch ý là cò trắng. Sức
sống của loại cây này rất mạnh, cành và
thân dù bị chặt đứt vẫn có thể sinh trưởng,
không giống như cây Sa la, sau khi bị chặt,
không thể nào sinh lại được nữa. Cứ theo
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) quyển 9
nói, thì cỏ răng ngựa, cây sa la sí, cây ni ca
la tuy thân cây và cành bị chặt, nhưng vẫn
có khả năng tiếp tục sinh trưởng. Đức Phật
dùng cây này để thí dụ chúng sinh cho dù
đã phạm bốn giới trọng cấm và năm tội vô
gián, nhưng nếu được nghe kinh Niết bàn
thì nhân duyên Bồ đề cũng có thể tái sinh.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
BÀ LA TẤT LẬT THÁC NGẬT NA
Phạm: bàlapfthagjana. Dịch ý là ngu

Tranh khắc nổi trên Tháp Phật (Tượng Ma Da Phu Nhân Thụ Thai) BÀ LA SÍ THỤ

B
237
dị sinh. Còn gọi là Bà la tất lí tha ngật na,
Bà la tất lợi tha già xà na.Bàla, dịch ý là
ngu;pfthagjana, dịch ý là dị sinh (phàm
phu). Vì phàm phu ngu dại mê tối, không
có trí tuệ, chỉ khởi ngã kiến, không phát
được trí vô lậu, theo nghiệp chịu báo, rơi
vào các ngả, các loài sắc tâm đều có sai biệt,
cho nên gọi là dị sinh (sinh ra đã khác
nhau). Lại các nhà dịch cũ gọi là Tiểu nhi
biệt sinh, Tiểu nhi phàm phu, Anh ngu
phàm phu, bởi vì phàm phu dại khờ như
trẻ con, nên khác với Thánh sinh. [X. luận
Đại tì bà sa Q.45; Đại nhật kinh sớ Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.24, Q.25]. (xt. Phàm
Phu, Dị Sinh).
BÀ LẠT NOA
Phạm:Vàrafa. Cũng gọi Bà la na. Hán
dịch: Lưu chuyển. Ông từng làm vua nước
Mi hi la, sau theo tỉ khưu Ca chiên diên
xuất gia, vào núi thuộc nước A ban địa tu
hành. Bấy giờ, vua nước A ban địa đem
cung nhân vào rừng săn bắn, vì Bà lạt noa
có dáng vóc đẹp đẽ nên cung nhân vây
quanh để ngắm. Nhà vua thấy thế sinh
lòng ghen ghét bực tức, đánh Bà lạt noa
chết đi sống lại mấy lần khiến ông muốn
trở về nước dấy binh phục thù. Sau nhờ tỉ
khưu Ca chiên diên dùng sức phương tiện
khiến ông thấy cơn ác mộng bị thua và bị
bắt, từ đó ông bỏ ý niệm dấy binh phục
thù. Tỉ khưu Ca chiên diên nhân thế mới
giảng nói cho ông nghe tất cả các pháp
như đất nước chỉ là giả danh chứ không
có thực, nếu bỏ hết nhà cửa thì không có
đất nước, rồi ngài phân tích các thứ nhân

duyên hòa hợp cho đến một cực vi cũng
không thật có, thì làm gì có mình, người
và oán, thân. Sau khi nghe pháp, ông liền
ngộ đạo chứng quả. [X. Duy thức xu yếu
Q.thượng phần cuối; Nhị thập duy thức
thuật kí Q.hạ].
BÀ LÂU NA LONG VƯƠNG.
Bà lâu na, Phạm: Varuịa. Còn gọi là
Phọc rô noa long vương. Dịch ý là Thủy
thiên. Là chúa các loài cá và rồng. Một trong
mười hai thiên, một trong Hộ thế bát
phương thiên, là thần thủ hộ phương Tây.
Trong Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo, thần này được đặt ở cạnh bắc cửa phía
tây viện ngoài của Kim cương bộ, thân hình
màu đỏ, trên đầu có bảy đầu rồng, tay phải
cầm Luân sách, tay trái nắm lại, chống vào
cạnh sườn. [X. kinh Đại phương đẳng đại
tập Q.58; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.2]. (xt. Ngũ Đại Long Vương, Thủy
Thiên).
BÀ LÊ DA
Phạm: bhàryà. Dịch ý là phụ (đàn bà).
Còn gọi là Bà lí dã, Bà dữu. Tức chi vợ,
đàn bà, nàng hầu, con gái, phu nhân v.v...
Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 chép, thì
lúc kiếp sơ, trên quả đất có mùi vị đất, có
vỏ đất, rừng cây, lúa, bắp v.v..., lần lượt tự
nhiên sinh, sắc hương vị đầy đủ, chúng sinh
theo nhau ăn các mùi vị ấy, nên hình sắc
hiển hiện, ngã mạn dần sinh, rồi mỡ tủy,
da thịt, gân xương, máu mủ, mạch máu lưu
thông khắp mình, hình dáng nam nữ căn
hiện rõ, tâm ái dục cũng theo đó mà sinh,
và có đôi trai gái rủ nhau đến chỗ vắng vẻ
làm việc dâm dục bất tịnh, người khác trông
thấy chê cười, lúc đó chúng sinh (nam) liền
xấu hổ, rơi vào các pháp bất thiện, được cái

tên là “Ba đế”. Về sau, người đàn bà cùng
làm dâm dục đưa cơm đến để cùng ăn,
nhưng vì Ba đế bị rơi vào các pháp ác nên
hổ thẹn không vui, thấy người đàn bà kia
liền nói (Đại 1, 362 thượng): “Ngươi ăn đi!
Ngươi ăn đi!”, bèn đặt tên là “Bà lê da”. Bà
lê da hàm ý là “ăn cơm”, mà ở thời đại nhà
BÀ LÊ DA

B
238
Tùy (tức thời đại kinh Khởi thế được phiên
dịch), từ ngữ “ăn cơm” tức là ý “đàn bà”. [X.
kinh Khởi thế nhân bản Q.10].
BÀ LỊ
Phạm: bali. Dịch ý là thí thực, tế tự,
tế thực. Là tên ấn khế “Thí dữ nhất thiết
thực pháp ấn” trong Mật giáo. Khi kết ấn
khế này, miệng tụng đại tâm chú “Án tì
lê câu tri câu tri ha”. Về phép kết ấn, cứ
theo kinh Đàlani tập quyển 5 chép (Đại
18, 830 trung), thì: “Ngửa hai tay, duỗi
tám ngón, hai ngón út sáp nhau, hai đầu
ngón cái co lại đặt giữa lòng bàn tay, đó
là Nhất pháp ấn, trong ấn đã đựng các
thức ăn, đem bố thí cho các thần hộ pháp
và hết thảy chúng sinh, tất cả được ăn
đều sinh vui mừng. Năm ấn trước đều
tụng chung Đại tâm chú trên đây, rất hiệu
nghiệm”.
BÀ LỢI
.....
I - Bà lợi. Phạm: vadiza, valiza. Còn
gọi là áng cú xa. Dịch ý là cái móc câu. [X.
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
II - Ba lợi. Phạm: vàri. Còn gọi là Bà
lê, Ba lợi, Bà da. Tên riêng của nước. Phiên
Phạm ngữ quyển 9 (Đại 54, 1045 hạ), nói:
“Ba lợi, dịch là nước”. [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.12].
BÀ LỢI A TU LA
Phạm: Vadizasura. Còn gọi là Bà lê a
tu la. Là một trong các chúa A tu la. Cứ
theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 23 chép,
thì xưa kia, khi đức Phật còn là Bồ tát, một
ngày nọ, Ngài đi vào thành Vương xá, các

quan dân nước ấy thấy ngài uy nghi hiển
hách, liền bảo nhau đó là Thiên vương,
Long vương, hoặc có người khen ngợi mà
cho là Bà lê a tu la vương. [X. kinh Phật
bản hạnh tập Q.24].
BÀ LỢI MA NI
...........
Phạm: Balimaịi hoặc Valimaịi. Dịch
ý là Châu lực (sức ngọc). Còn gọi là Bàtrĩ
mạtnhĩ. Một đại Dạ xoa bảo hộ chúng
sinh. Đại Dạ xoa này thống lãnh các đoàn
quân, có sức thần thông, có ánh sáng lớn,
hay đi khắp thế gian, trừ khử hết thảy tai
họa não hại. [X. kinh Khổng tước vương
chú Q.hạ].
BÀ LỢI SƯ CA HOA
Bàlợisưca, Phạm: vàrwika. Dịch ý là
vũ thời sinh (nở khi mưa), vũ thời, hạ sinh
(sinh vào mùa hạ), hạ chí, vũ. Còn gọi là
bàsư hoa, bàlịsư hoa, bàsưca hoa, mạt
sưca hoa, mạtlậtsaca hoa, bàlậtsửca
hoa, bàlịsửcala hoa. Tên khoa học là
Jasminum sambac, sinh sản ở Ấn độ, thuộc
khoa thực vật mộc tê (cây hoa mộc), hoa
mầu trắng, rất thơm. Lí do mà hoa này
được đặt tên như trên, là vì cứ đến mùa
mưa thì chúng nở, hoặc cứ đến mùa hè
thì sinh hoa. [X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.25;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Hi lân âm
nghĩa Q.5].
BÀ NA BÀ TƯ QUỐC
Bà na bà tư, Phạm: Vanavàsin, Pàli:
Vanavàsi. Tên một nước xưa thuộc nam
Ấn độ. Vua A-dục đã từng sai Lặc khí đa
(Pàli: Rakkhita) đến đây truyền bá Phật
pháp. Vị trí nước này, nay là địa phương
Tích nhĩ tích đạt lỗ khắc (Sirsi Taluk) ở
nam Ấn độ. [X. Thiện kiến luật tì bà sa

Q.2; V. A. Smith: Early History of India; S.
N. Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India].
BÀ LỊ

B
239
BÀ NHĨ LA BA A XÀ LÊ PHÁI
Bà nhĩ la ba a xà lê, Phạm: Vallabhaàcàrya.
Là phân phái của phái Tì thấp nô
(Phạm: Viwịu)trong Ấn độ giáo. Người
mở đầu là Bà nhĩ la ba a xà lê. Luật thừa kế
qui định chỉ có con trai của ông tổ sáng lập
là Uy đạt lỗ nạp đạt (Phạm: Vitthalnàtha)
và con trai của người này, tức cháu nội của
ông tổ khai sáng, mới được cầm đầu phái
này và chủ quản Tăng viện (chế độ thế tập
cha truyền con nối mãi mãi). Đặc sắc của
phái này là, đối với ông giáo tổ, phải qui y
một cách cuồng nhiệt, tín đồ phải tôn xưng
giáo tổ là A xà lê (Phạm: àcàrya), sau lại
tôn là Đại vương (Mahàràja), cung kính
tôn thờ như thần tối cao Cát lật sắt nô
(Phạm: Kfwịa). Một đặc trưng nữa của
phái này là lưu truyền thơ tôn giáo được
làm bằng cách dùng các tục ngữ. Bởi thế,
lấy nhà thơ mù là Tô nhĩ đạt tư (Phạm:
Sùr Dàs) ở hậu bán thế kỉ XVI làm đầu, đã
xuất hiện nhiều nhà thơ trữ tình. Khu vực
có nhiều người sùng tín giáo phái này hiện
nay là các địa phương Cổ gia tháp đặc
(Gujarat).
Bà nhĩ la ba (1479 - 1531), tự xưng là
hóa thân của thần lửa A kì ni (Phạm: Agni),
được sự mở bày trực tiếp của thần Cát lật
sắt nô, rồi nhờ tài biện luận với các học giả
thuộc phái Thương yết la mà nổi tiếng. Học
thuyết của ông này là “Thanh tịnh bất nhị
thuyết”, cho rằng nhờ cái “biết” mà được
giải thoát, nhấn mạnh phải lấy niềm tin
yêu (Phạm: bhakti) mà sùng bái thần tối
cao Cát lật sắt nô và thần phối ngẫu (vợ) là

Lađạt (Phạm: Ràbhà). Những trứ tác chủ
yếu của Bà nhĩ la ba là: Anubhàwya,
Subhodinì, Tattvadìpa-nibandha,
Prakàza, Siddhàntarahasya.
BÀ NI
.....
Phạm: Bàni. Là quan đại thần của nước
Yết nhã cúc xà (tức nước Khúc nữ thành)
thuộc trung Ấn độ cổ đại. Còn gọi là Biện
liễu. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5
chép, thì vua nước Yết nhã cúc xà bị nước
Yết la nô tô phạt thích na (nước Kim nhĩ)
ở đông Ấn độ dụ rồi giết, lúc đó đại thần
Ba ni quyền cao chức trọng, bèn lập người
em của nhà vua lên ngôi, hiệu là Thi la a
điệt đa, tức là vua Giới nhật nổi tiếng.
BÀ PHẢ SA
Phạm: prabhàsa. Dịch ý là Quang minh
(sáng sủa), Quang. Còn gọi là Bà bà ta, Phọc
bà sa. Kim quang minh tối thắng vương
kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 180 trung), nói:
“Nay nói đủ là Tô bạt na bà bà sa uất đa ma
la xà tô đát lãm. Tô bạt na (dịch là kim -
vàng) bà bà sa (dịch là quang - sáng), nói
quang minh cũng là nói cho tiện”.
BÀ SA TỨ ĐẠI LUẬN SƯ
Còn gọi là Bà-sa tứ bình gia, Tứ bình
gia. Thời vua Ca nị sắc ca cai trị nước Ca
thấp di la, vua triệu tập năm trăm vị La hán
bình giải luận Phát trí, biên soạn luận Đại tì
bà sa, trong đó, bốn luận sư lớn là các ngài
Pháp cứu (Phạm: Dharmatràta), Diệu âm
Bà Nhĩ La Ba và các đệ tử
BÀ SA TỨ ĐẠI LUẬN SƯ

B
240
(Phạm: Ghowa), Thế hữu (Phạm:
Vasumitra) và Giác thiên (Phạm:
Buddhadeva), xưa nay được coi là bốn nhà
bình giải luận Bà sa. Bốn luận sư này lập
pháp thể hằng hữu, mà khi bàn về ba đời
riêng biệt thì lại có những kiến giải bất đồng.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 77 chép,
thì Thuyết nhất thiết hữu bộ có bốn luận
sư lớn đều kiến lập riêng ba đời có khác:
Pháp cứu nói loại có khác, Diệu âm nói
tướng có khác, Thế hữu nói vị có khác và
Giác thiên bảo đãi (đợi) có khác. (xt. Tam
Thế Thực Hữu).
BÀ SAN BÀ DIỄN ĐỂ CHỦ DẠ THẦN
.......................
Bà san bà diễn để, Phạm: Vàsanta-vayanti.
Còn gọi là Bà tản đa bà diễn để thần,
Bà la bà tát na thần, Bà ta bà đà thần, Bạt
tăng-đa thần.
Dịch ý là
Xuân hòa
thần, Xuân
sinh thần,
Xuân chủ
thần, hoặc Y
chỉ bất úy chi
thần. Nói tắt
là Chủ dạ
thần (thần
làm chủ ban
đêm), Thủ dạ
thần (thần
trông giữ ban đêm). Là thiện tri thức thứ ba
mươi hai trong số năm mươi lăm thiện tri
thức mà đồng tử Thiện tài đến tham hỏi, là

thần trừ sự sợ hãi trong đêm tối, cứu hộ
chúng sinh và lúa mạ, hay sinh muôn vật.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 68 phẩm Nhập pháp giới chép, thì
thần đêm này ở giữa hư không, ngồi trên
tòa sư tử trong Bảo lâu các hương liên hoa
tạng, mình mầu vàng ròng, mắt biếc tóc
xanh, hình dáng đoan nghiêm, trang sức
bằng các thứ anh lạc quí báu, mình mặc áo
đỏ, đầu đội mũ Phạm, sáng rực như tất cả
tinh tú, các lỗ chân lông trên mình đều
hiện hình tượng “hóa độ vô lượng vô số
chúng sinh trong ác đạo, khiến cho thoát
khỏi hiểm nạn”. Tục truyền, nếu thấy ác
mộng, đọc tên thần này thì hết sợ hãi. [X.
kinh Hoa nghiêm (60 quyển) Q.1; kinh Hoa
nghiêm (40 quyển) Q.17; Hoa nghiêm kinh
sớ Q.58; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.19].
BÀ SƯ
......
1 - Tên gọi tắt của hoa Bà lợi sư ca.
Hoa mầu trắng, rất thơm. (xt. Bà Lợi Sư
Ca Hoa).
2 - Nghĩa tán thán, là chuyển âm của
Bái nặc. (xt. Bái).
BÀ SƯ BA
........
Phạm: Vàwpa, Pàli: Vappa. Còn gọi
là Bà thấp bà, Bà sa ba, Bà phu, Bà phá, Bà
phả, Bà phạm, Hòa phá. Dịch ý là Khởi
khí, Trường khí, Lệ xuất, Chính ngữ. Là
một trong năm vị tỉ khưu được độ trước
nhất khi đức Phật chuyển pháp luân lần
đầu tiên ở vườn Lộc dã. Kinh Tăng nhất a
hàm quyển 3 phẩm Đệ tử, khi liệt kê các
loại tỉ khưu bậc nhất trong hàng ngũ đệ tử
Phật, bảo (Đại 2, 557 thượng): “Thầm lặng

giáo hóa, ý không mong vinh dự, đó là tỉ
khưu Bà phá”. Lại sau đức Phật nhập diệt,
cùng với tôn giả Đại ca diếp, khi kết tập tại
hai nơi quật ngoại (bên ngoài hang), quật
nội (bên trong hang), Bà sư ba là thượng
thủ của đại chúng ở quật ngoại, tự lãnh đạo
đại chúng ở ngoài giới kết tập ba tạng, trở
thành ông tổ của Đại chúng bộ. Vị La hán
này thường vì thương xót nỗi khổ của
chúng sinh mà luôn luôn rơi nước mắt, do
Thần Bà San Bà San Bà Diễn Để
BÀ SAN BÀ DIỄN ĐỂ CHỦ DẠ THẦN

B
241
đó gọi là Lệ xuất (nước mắt tràn ra). Trung
a hàm quyển 3 kinh Hòa phá chép, ở nước
Ca duy la vệ có một người giòng họ Thích,
tên là Hòa phá, lúc đầu theo Ni kiền tử, sau
được đức Thế tôn giáo hóa mà qui y cửa
Phật, đây có thể là một người khác với Bà
sư ba. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.34
phẩm Chuyển diệu pháp luân; kinh Tì ni
mẫu Q.1; Tam luận huyền nghĩa Q.hạ; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.2 phần
đầu].
BÀ TẮC YẾT LA PHẠT MA VƯƠNG
Bàtắcyếtlaphạtma, Phạm: Bhàskaravarman.
Là vua nước Già malũba ở
đông Ấn độ vào thế kỉ VII Tây lịch. Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 10 chép,
thì vua Bàtắcyếtlaphạtma hiếu học,
kính người hiền, tuy không thuần tín Phật
pháp, nhưng rất mến mộ các sa môn bác
học; nghe tiếng samôn “Chi na quốc” (tức
ngài Huyền trang) tu học Phật pháp tại
chùa Nalanđà, nước Mayếtđà, nhà vua
ân cần mời mọc hai ba lần, đồng thời, bày
tỏ lòng mong ước được triều cống nhà Đại
Đường.
BÀ TẨU
......
Phạm: Vasu. Còn gọi là Bàtẩuphọc
tư. Là người tiên thờ Bà la môn giáo. Xưa
kia ông là vua nước Mayếtđà, sau xuất gia
làm tiên, thường theo lời tán thán pháp
Phệ đà, chủ trương sát sinh để tế trời, sau
rơi vào địa ngục; lại nhờ sự răn dạy của
Phật mới qui y Tam bảo, rồi dựng am cỏ ở
dưới chân núi Bổđàlạc cúng phụng Quan

âm. Đứng về phương diện tiên Bà tẩu tuân
theo học thuyết Bà la môn giáo mà nói,
thì tương đương với thuyết Bà tưtra là
giòng Bà la môn đại biểu tính tiên, cho
nên, thông thường người ta cho tiên Bà
tẩu tức là tiên Bàtưtra. Lại Mật giáo đem
đặt người tiên này ở phía đông trong viện
Kim cương bộ ngoài trên Thai tạng giới
mạnđồla. [X. kinh Đại phương đẳng đà
lani Q.1; luận Đại trí độ Q.3]. (xt. Bà Tư
Tra).
BÀ TẨU BÀN ĐẬU PHÁP SƯ TRUYÊN
....................
Có một quyển. Do ngài Chân đế dịch
vào đời Trần thuộc Nam triều. Bà tẩu bàn
đậu là dịch âm từ tiếng Phạm Vasubandhu,
còn gọi là Bà tẩu bàn đà, Phạt tô bàn đậu,
Bà tu bàn đà. Bà tẩu dịch là thiên hoặc thế,
Bàn đậu dịch là thân, tức là Thiên thân,
Thế thân. Thu vào Đại chính tạng tập 50.
Nội dung sách này chép: quốc sư của nước
Phú lâu sa phú la thuộc bắc Ấn độ xưa là
Kiều thi ca có ba người con đều gọi là Bà
tẩu bàn đậu, tên riêng của người con cả là
A tăng già (dịch là Vô trước), tên riêng của
người con thứ ba là Tỉ lân trì bạt bà, chỉ
một mình người thứ hai (Thế thân) là gọi
theo tên chung Bà tẩu bàn đậu mà được
nổi tiếng. Cả ba anh em đều xuất gia theo
Thuyết nhất thiết hữu bộ, về sau Vô trước,
Thế thân chuyển sang Đại thừa và trở nên
những người khai sáng Du già hành phái
của Phật giáo Đại thừa. Sách này chủ yếu
tóm tắt truyện về hai ngài Vô trước và Thế
thân.
BÀ TẨU THIÊN
Phạm: Vasu-deva. Dịch ý là Thế thiên.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 26 dịch ý là thực,

địa, vật. Cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư
truyện chép, thì trời này là con của trời Tì
nữu, Bồ tát Thế thân (Bà tẩu bàn đậu) tức
đã do cầu tự nơi thần này mà sinh, vì thế
đặt tên là Bà tẩu bàn đậu. Ấn độ giáo gọi
trời này là cha của thần Cát lật sắt nô
(Kfwịa). (xt. Tì-Nữu Thiên).
BÀ TẨU THIÊN

B
242
BÀ THA
I - Bà tha. Là một trong các đệ tử của
đức Phật. Còn gọi là Bà ta. Bà tha thường
tu khổ hạnh, được đức Phật tán thán. Kinh
Tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 557 hạ),
nói: “Tỉ khưu bậc nhất trong chúng Thanh
văn của ta, (...) khổ thân ngồi ngoài trời,
không tránh mưa gió, đó là tỉ khưu Bà ta
vậy”.
II - Bà tha. Là người cùng thời đại với
đức Phật. Cứ theo kinh điển A hàm chép,
thì người này đã từng nhiều lần thỉnh ý
đức Phật và ngài Mục kiền liên về các vấn
đề, như: sự quan hệ giữa thân và mệnh,
sau khi chết, Như lai có hay không có, có
ngã hay không ngã, thế gian là thường hay
vô thường v.v... Kinh Tạp a hàm quyển 34,
khi chép về sự tích của người này, gọi là
“Bà tha chủng xuất gia”(Pàli: Vacchagotta
pribbàjaka). Bà tha, nguyên là tên của một
người thuộc chủng tộc Ấn độ, nhưng ở đây
lại bảo là người xuất gia tu hành thuộc giòng
Bà tha, mà sự qui y xuất gia cũng không
phải theo Phật giáo, nhưng là một người
xuất gia ngoại đạo.
III - Bà tha. Gọi tắt tên Phạm
Vàtsìputrìya. Cũng gọi là Phiệt tha. Nói
đủ là Bà tha phú lâu, Bạt tư phất để lê dữ.
Dịch ý là Độc tử bộ. Tức là một trong hai
mươi bộ phái Tiểu thừa. Bộ phái này là từ
Thuyết nhất thiết hữu bộ mà phân tách ra,
chủ trương “Phi tức phi li uẩn ngã” (cái “ta”
chẳng phải chính là uẩn cũng chẳng phải
lìa uẩn), đồng thời, “Bất khả thuyết pháp
tạng” của bộ phái này nằm trong năm Pháp

tạng, đã trở thành một đặc sắc lớn của giáo
nghĩa bộ này. Cứ theo ý kiến của Xích chiểu
trí thiện, một học giả Nhật bản, thì nguyên
do tên gọi của bộ phái này là vì các sư trong
bộ phái ấy phần nhiều là các tỉ khưu thuộc
nước Phiệt tha (Phạm: Vatsa), một trong
mười sáu nước lớn ở Ấn độ thời bấy giờ,
cho nên tên gọi của bộ phái mới là Vàtsiputrìya.
Lại tên Bà tha, hoặc chi bộ phái
này, hoặc chi rộng ra một tỉ khưu nào đó
thuộc trong bộ phái này, nếu là chi tỉ khưu
thì còn gọi là Phiệt tha phạm chí, Phiệt -tha
tử. (xt. Độc Tử Bộ).
BÀ THA NA BÀ
Phạm: vastsanàbha. Là một loại thuốc
độc, dược tính rất mạnh. Cứ theo kinh Đại
bảo tích quyển 110 nói, thì đức Phật đã
từng bảo con của Đại dược vương rằng, nếu
lấy một lượng nhỏ thuốc độc bà tha na bà
và ha la ha la (Phạm: halahala) chỉ bằng
hạt cải thôi mà cho hai đại long vương Nan
đà và Ưu ba nan đà ở núi Tu di uống, thì
cũng có thể chết ngay tức khắc. Bởi thế,
chuyện này được dùng để thí dụ thần thức
tuy nhỏ xíu, nhưng nếu đủ nhân duyên hòa
hợp, sức nghiệp hiển hiện, thì cũng có thể
thành tựu quả báo lớn.
BÀ THÊ ĐIỂU
Tức chim cắt, giống con diều hâu nhưng
nhỏ hơn, mầu hoàng thổ, mỏ cũng vàng,
là loài chim dữ, ăn thịt. Chim này có cách
giấu mình; nó cùng với quạ, ó và dã can
đều vây chung quanh Diệm ma thiên trong
Phong mạn đồ la [X. kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại nhật kinh sớ
Q.16].
BÀ THI LA
........

Là vị thiện tri thức thứ hai mươi ba trong
số năm mươi lăm thiện tri thức mà đồng tử
Thiện tài đến tham vấn, đó là Thuyền sư
của Lâu các thành. Còn gọi là Thuyền sư,
Tự tại hải sư (Phạm:Vairocana, tức trong
biển Phật pháp, biển sống chết, đã thông
BÀ THA

B
243
suốt hết, cho nên nói là tự tại). Đối với câu
hỏi của đồng tử Thiện tài là học hạnh Bồ
tát như thế nào, tu đạo Bồ tát như thế nào,
vị này đã nêu lên nhiều phương tiện giáo
hóa chúng sinh và thành tựu hạnh đại bi.
Những phương tiện hóa độ chúng sinh là
bố thí đồ trân quí, pháp tài, khiến được lợi
ích, an vui; dùng thuyền vận chuyển những
người đi buôn, khiến cho an ổn, không sợ
hãi, lại nói pháp cho nghe, khiến họ vui
vẻ, được lợi ích lớn. [X. kinh Hoa nghiêm
(bản 40 quyển) Q.14]. (xt. Ngũ Thập Tam
Tham).
BÀ THU LÂU ĐA KHA
Phạm: Bàhuzrutìya. Dịch ý là Đa văn
bộ. Là một trong hai mươi bộ Phật giáo
Tiểu thừa. Sau khi Phật nhập diệt, giáo
đoàn Phật giáo chia thành hai bộ Thượng
tọa và Đại chúng, sau dần dần chia thành
bốn, năm cho đến hai mươi bộ phái. Trong
giáo nghĩa của bộ phái này, có hình thái
triết học Áo nghĩa thư. (xt. Tiểu Thừa Nhị
Thập Bộ).
BÀ TRĨ A TU LA
Phạm: Balinasura. Là một trong các
chúa A tu la. Còn gọi là Bạt trì a tu la, Bạt
trĩ a tu la, Mạt lợi a tu la. Bà trĩ, dịch ý là bị
trói buộc, bị năm chỗ trói buộc, năm cái ác,
tức là bị năm cái xấu ác là: giết hại, trộm
cướp, gian dâm, nói dối và uống rượu trói
buộc, không gỡ ra được. Còn gọi là hữu
phược (có trói buộc), hàm ý là bị trời Đế
thích trói buộc. Hoặc vì mạnh mẽ cho nên
còn dịch là hữu lực. [X. kinh Diệu pháp
liên hoa Q.1; Thiêm phẩm diệu pháp liên

hoa kinh Q.1; Pháp hoa văn cú Q.2; Pháp
hoa huyền tán Q.2; Hoa nghiêm kinh tùy
sớ diễn nghĩa sao Q.3; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng].
BÀ TU ĐẠT ĐA
...........
Phạm: Vasudatta. Dịch ý là cho của
cải, làm việc thiện thí (giúp đỡ người nghèo
khó). Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản 80
quyển) quyển 62 chép, thì khi ngài Văn
thù sư lợi đến Phúc thành (kinh Hoa
nghiêm bản 60 quyển, thì là Giác thành),
gần nơi đại tháp miếu, nói pháp, có rất đông
ưu bà tắc ở trong thành đến nghe ngài Văn
thù sư lợi, Bà tu đạt đa là một trong số đó.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) Q.45;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ].
BÀ TU MẬT ĐA
...........
Phạm: Vasumitra. Còn gọi là Phạt tô
mật đát la, Bà tu mật, Bà tu mật đa la,
Hòa tu mật đa. Dịch ý là Thế hữu, Thiên
hữu.
I - Bà tu mật đa. Một trong năm mươi
lăm thiện tri thức trong kinh Hoa nghiêm.
Là vị thiện tri thức thứ 25 mà đồng tử Thiện
tài đến tham hỏi. Cứ theo kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) quyển 50 chép, thì Bà tu mật
đa ở trong thành Bảo trang nghiêm nước
Hiểm nạn, dung mạo đoan chính, từ nơi
thân phát ra ánh sáng lớn, đã thành tựu
pháp môn thanh tịnh li dục thực tế, liền vì
chúng sinh nói pháp môn li dục để được
thanh tịnh. Ma ha chỉ quán quyển 2 phần
dưới (Đại 46, 17 hạ), nói: “Ngay trong cái
xấu ác mà tu quán tuệ; (...) Hòa tu mật đa
dâm mà Phạm hạnh thanh tịnh, Đề bà đạt
đa tà kiến mà ngay thẳng”. [X. kinh Hoa

nghiêm (bản 80 quyển) Q.68]. (xt. Ngũ Thập
Tam Tham).
II - Bà tu mật đa. Vị đại luận sư sau
thời đức Phật nhập diệt bốn trăm năm. Một
trong bốn nhà nghị luận của hội Bà sa. Là
bậc Thượng thủ đứng đầu năm trăm vị Hiền
Thánh trong lần kết tập ba tạng của bộ Tát
BÀ TU MẬT ĐA

B
244
bà đa tại nước Ca thấp di la, dưới triều vua
Ca nhị sắc ca. (xt. Thế Hữu).
BÀ TƯ TIÊN
........
Phạm:Vasiwỉha, Pàli: Vàseỉỉha. Dịch
âm là Bà tử sắt đà, Bà tư sắt tra, Bà tư sắt sá,
Phạ tỉ sắt tha, Phọc tư sắt xá, Bà tư sá, Phạ
tư, Bà tra. Dịch ý là tối thắng, vô thượng.
Là một trong bảy vị tiên lớn, một trong
mười đại tiên, một trong hai mươi bộ chúng
Quan âm. Người tiên có tính cách đại biểu
cho chủng tộc Bà la môn cổ đại vào thời
Lê câu phệ đà ở Ấn độ, tức là tác giả của
các bài tán tụng trong Lê cậu phệ đà quyển
7. Đồng thời với tiên Hưng xà đề (một trong
mười tiên) thuộc Ngoại đạo tà kiến. Đại nhật
kinh sớ quyển 16 chép, Phạ tự tiên tức là
tiên Bà tẩu. Tiên Bà tẩu trong Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo, được đặt ở
viện Hư không tạng và phía đông viện ngoài.
Hình tượng mầu trắng, nửa mình trên để
trần, tay phải cầm cành hoa sen và nắm
tay đặt nơi cạnh sườn, tay trái cầm tràng
hạt và co vào ngang bả vai, đầu gối trái
chống thẳng, ngồi trên bệ tròn. [X. kinh
Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.26]. (xt. Bà Tư Tra).
BÀ TƯ TIÊN HẬU
...........
Bà tư tiên Hậu là vợ của Bà tư tiên,
được đặt ở phương đông trong Thai tạng
giới mạn đồ la ngoại Kim cương bộ thuộc
Mật giáo, ở phía bắc tiên Bà tư. Hình tượng
là hình đàn bà mầu đỏ, hai tay cầm hoa
sen, ngồi trên bệ tròn. Chủng tử là (haô),

hình Tam muội da là hoa sen nở. (xt. Bà
Tứ Tra).
BÀ TƯ TRA
........
Phạm: Vasiwỉha.
I. Bà tư tra. Còn gọi là Bà tử sắt đà,
Phọc tư tiên, Bà tư tiên, Bà tẩu tiên nhân.
Gọi tắt là Bà tư, Bà tra. Là một trong bảy
đại tiên, một trong mười đại tiên, một trong
hai mươi tám bộ chúng. Là người tiên vào
thời đại Phệ đà ở Ấn độ. Bà tư tra ở thời đại
Lê câu phệ đà, là người tiên đại biểu cho
giòng dõi Bà la môn, cũng tức là tác giả
những bài ca tán trong Lê câu phệ đà quyển
7. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 3 chép,
thì xưa kia vua Bà tẩu nước Ma yết đà vì
chán đời mà xuất gia làm tiên nhân. Khi ấy
có các Bà la môn tại gia cùng bàn luận với
các người tiên xuất gia là, khi tế trời, nên
hay không nên sát sinh, ăn thịt. Câu hỏi
này được đặt ra cho tiên Bà tẩu, Bà tẩu trả
lời là nên, những người tiên xuất gia trách
cứ và bảo phải nói thực, Bà tẩu bèn dẫn
chứng trong bốn Phệ đà bảo khi tế trời phải
sát sinh, ăn thịt và không thay đổi ý kiến
của mình. Bà tẩu vì thế mà bị tội lớn và
toàn thân mất vào trong đất. Lại kinh Đại
phương đẳng đà la ni quyển 1 bảo, người
tiên ấy từ địa ngục ra, được liệt vào chúng
hội nghe đức Phật
nói pháp.
Trong Mật giáo,
Bà tư tra được đặt ở
phương đông trong
Thai tạng giới mạn
đồ la Kim cương bộ.
Hình tượng mầu da
người, hình vị tiên,

nửa trên thân để
trần, tay phải cầm
hoa sen, nắm tay lại,
đặt nơi cạnh sườn,
tay trái co lên ngang bả vai và cầm tràng
hạt, đầu gối trái dựng thẳng, ngồi trên bệ
tròn. Hình Tam muội da là tràng hạt, chủng
tử là (va). Còn là thị giả đứng hầu bên trái
Thiên thủ Quan âm trong viện Hư không
tạng, là một trong hai mươi tám bộ chúng
Tiên Bà Tư Tra (Thai Tạng
Giới Mạn Đồ La)
BÀ TƯ TIÊN

B
245
của Quan âm. Hình tượng mầu trắng, hình
người tiên khổ hạnh, tay phải đưa lên tựa
hồ như búng ngón tay, tay trái chống gậy
tiên mà đứng. Hình Tam muội da là gậy
tiên, chủng tử là (rwaô). [X. Trung a
hàm Q.28 kinh Anh vũ; kinh Đại nhật Q.5
phẩm Bí mật mạn đồ la; luận Đại tì bà sa
Q.14; Đại nhật kinh sớ Q.16].
II. Bà tư tra. Là một trong hàng đệ tử
của Phật. Còn gọi là Bà tất tra. Trường a
hàm quyển 6 kinh Tiểu duyên chép, ở nước
Xá vệ, có người Bà la môn tên là Bà tất tra,
cùng với Bà la môn Bà la đọa (Phạm,
Bhàradvàja, ) cùng đến nơi Phật, được Phật
giáo hóa. Lại kinh Tăng nhất a hàm quyển
3 phẩm Đệ tử, cho Bà tư tra là tỉ khưu hạng
nhất trong chúng Thanh văn, thường ưa
tam muội, lấy Thiền duyệt làm thức ăn.
III. Bà tư tra. Người đàn bà Bà la môn.
Còn gọi là Bà tư sắt đà, Bà tứ tra. Vì chết
mất sáu đứa con nên thần trí bà ta thác
loạn, thân thể trần truồng chạy nhảy trên
đường, sau khi gặp đức Thế tôn thì bà ta
trở lại tỉnh táo, và nghe đức Phật nói pháp
mà chứng quả vị. [X. kinh Tạp a hàm Q.44;
luận Đại tì bà sa Q.126].
BÀ TỬ QUYẾN THUỘC
Tên công án trong Thiền tông. Biểu thị
sự tích “Thiền nhất thể quán”. Cứ theo
Thiền uyển mông cầu quyển hạ chép, thì
có vị tăng hỏi một bà già ở một mình trong
túp lều tranh là bà có họ hàng hay không,
thì bà lão trả lời là tất cả cỏ cây trong khoảng
sông núi đất liền đều là họ hàng của bà cả.
Đây là biểu thị phép quán “nhất thể” của

Thiền tông cho rằng trời đất cùng một gốc,
muôn vật cùng một thể vậy.
BÀ TỬ TÁC TRAI
...........
Tên công án trong Thiền tông. Chỉ sự
tích bà Bàng hạnh cúng trai để diệt trừ tất
cả vọng niệm. Bà Bàng hạnh, pháp hệ không
rõ. Ngũ đăng hội nguyên quyển 6 (Vạn Tục
138, 113 hạ), chép: “Bà Bàng hạnh vào chùa
Lộc môn cúng trai, thầy duy na hỏi ý kiến,
bà Bàng hạnh cầm lược chải tóc xong, nói:
“Hồi hướng rồi!”, nói đoạn bỏ đi””.
BÀ TỬ THÂU DUẪN
......
Tên công án trong Thiền tông. Tức là
công án mà Thiền sư Tùng thẩm ở Triệu
châu đời nhà Đường, gặp một bà già giữa
đường, mượn cơ duyên hỏi đáp về việc ăn
trộm măng mà dẫn phát. Duẫn, tức là măng
tre. Cứ theo Thiền uyển mông cầu quyển
thượng chép, thì Thiền sư Triệu châu gặp
một bà già giữa đường, hỏi bà ta đi đâu, thì
bà ta đáp là đi ăn trộm măng của Triệu
châu; Triệu châu lại hỏi giả sử gặp Triệu
châu thì sẽ ra sao; bà lập tức đưa tay đánh
Triệu châu một cái. Ở đây lấy măng của
Triệu châu làm nghĩa chân thực của Thiền,
bà già lấy đó biểu thị muôn người muôn vật
đều bình đẳng, không nệ có của hay chẳng
có.
BÀ TỬ THIÊU AM
...........
Tên công án trong Thiền tông. Còn nói
là Bà tử phần am. Ý nói sự tu hành chân
thực không những chỉ cần ức chế những
ham muốn của mình, mà phải đặc biệt thấy
rõ thấu triệt cái mặt mày thật của mình.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 6 (Vạn Tục

138, 113 thượng), nói: “Xưa có một bà già
cúng dường một vị chủ am trải hai mươi
năm, thường sai một trăm hai mươi tám
người con gái mang cơm đến hầu ăn. Một
hôm, bà bảo người con gái tên là Bảo định
hỏi rằng: “Khi tu hành chân chính là thế
nào?” Chủ am trả lời: “Cây khô tựa đá lạnh,
ba mùa đông không có hơi ấm”. Người con
BÀ TỬ THIÊU AM

B
246
gái về thuật lại, bà già nói: “Hai mươi năm
qua, ta chỉ cúng dường một gã phàm tục!”
rồi đến đuổi chủ am ra và đốt am”. Công
án này biểu thị cái ý chủ am chỉ ức chế
những ham muốn của mình mà thành trạng
thái cây khô núi lạnh, chứ không phải chân
chính tu hành Phật đạo.
BÀ XÁ TƯ ĐA
Người nước Kế tân. Vị tổ truyền pháp
thứ 25 của Thiền tông. Ngài xuất thân từ
dòng Bà la môn. Thân mẫu ngài nằm mộng
được thanh gươm thần mà mang thai. Khi
đản sinh, tay trái ngài nắm hạt châu, không
mở ra. Một hôm gặp Tôn giả Sư tử nói rõ
nhân đời trước, ngài liền xin xuất gia làm
đệ tử. Tôn giả
ghép tên Tư đa
với tên Bà xá đời
trước, đặt tên
cho ngài là Bà xá
tư đa rồi bí mật
trao truyền tâm
ấn. Sau, ngài
được vua Ca
thắng lễ kính. Vì
tôn giả Sư tử bị
hại nên ngài ở ẩn
trong rừng núi,
được quốc vương Thiên đức đương thời
cúng dường. Về sau, ngài truyền pháp cho
Thái tử Bất như mật đa. Năm Thái ninh
thứ 3 đời Minh đế nhà Đông Tấn ngài thị
tịch, không rõ tuổi thọ. [X. Bảo lâm truyện
Q.6; Cảnh đức truyền đăng lục Q.2]
BÁ DU (THÂU) BÁT ĐA

...
Phạm:Pàzupata. Còn gọi là Ba du bát
đa. Dịch ý là Thú chủ ngoại đạo. Hoặc gọi
là Đồ khôi ngoại đạo, Ngưu chủ ngoại đạo.
Là một trong các ngoại đạo ở Ấn độ xưa.
Ngoại đạo này thờ trời Đại tư tại (còn gọi là
Ma hê thủ la thiên, trời này cưỡi bò mà đi),
coi là thần sáng tạo muôn vật, học pháp
của trời này và lấy đó làm chủ. Vì trời Đại
tự tại còn được gọi là Thú chủ (chủ các thú
vật,Pazupati), cho nên ngoại đạo này còn
có tên là Ngưu chủ ngoại đạo, Thú chủ
ngoại đạo. Vì mong cầu được sinh lên cõi
trời Đại tự tại mà Bá du bát đa tu khổ hạnh,
lấy tro trát lên người, dùng trấu (vỏ hạt thóc)
nấu nước uống, giết dê tế trời, giữ các giới
bò, chó, gà, chim trĩ, cho đó là cái nhân
của sự giải thoát. Kinh Đại ban Niết bàn
(bản Bắc) quyển 16 (Đại 12, 462 thượng),
nói: “Không ăn muối, không ăn thịt bò (...)
trước khi giết dê để tế, đọc chú rồi mới giết,
bốn tháng thờ lửa, bảy ngày cúng gió, trăm
nghìn ức hoa cúng dường các trời, nhờ thế
những điều mong cầu đều được thành tựu”.
[X. Câu xá luận quang kí Q.9; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23, Q.24, Đại nhật kinh sớ chỉ
tâm sao Q.8].
BÁ HI HÒA - PELLIOT, PAUL (1878 - 1945)
........
Là nhà khảo cổ học và Đông phương
học người Pháp. Năm 1900 là nhân viên
nghiên cứu trong viện Viễn đông học của
nước Pháp (École Francaise d’Extrême -
Orient), cùng năm, ông đến Bắc kinh, đúng
vào lúc xẩy ra sự kiện Nghĩa hòa đoàn, nên
phải hết sức phòng ngự Đại sứ quán. Năm
1906 đến 1909, ông tham gia đoàn thám
hiểm của nước Pháp đến miền Trung á tế

á, năm 1907, vào điều tra trong động Nghìn
Phật ở Đôn hoàng thuộc tỉnh Cam túc của
Trung quốc, ông đã phát hiện được mấy
nghìn quyển kinh sách cổ viết tay, do đó,
lừng danh một thời. Tất cả tư liệu được sưu
tập lúc ấy đều tàng trữ tại Quốc dân đồ thư
quán ở Ba lê và Cát mĩ (Gime) bác vật quán.
Năm 1911, Bá hi hòa bắt đầu giảng dạy
khoa ngôn ngữ, lịch sử và khảo cổ học của
Bà Xá Tư Đa
BÀ XÁ TƯ ĐA

B
247
miền Trung á tế á tại học viện nước Pháp
(Collège de France) và trở thành vị giáo sư
đầu tiên về khoa này. Trong thời kì thế giới
đại chiến lần thứ nhất, ông giữ chức Tùy
viên quân sự tại Đại sứ quán Pháp ở Bắc
kinh, ngoài công
việc chính ra,
còn thì giờ ông
lại nghiên cứu về
Trung quốc và
Mông cổ. Năm
1920, ông là hội
viên viện Học sĩ,
năm 1935, giữ
chức Hội trưởng
Á châu học hội
(Société
asiatique). Ngoài
ra, ông còn được
bầu làm Phó hội trưởng hội Địa lí học, đồng
thời, là một trong các biên tập viên Đông
phương học tạp chí, Thông báo (T’ung Pao).
Năm 1945, ông giảng tại Đại học Cáp-phật
(Harvard) ở nước Mĩ, sau về Pháp lâm bệnh
và mất, thọ sáu mươi tám tuổi.
Bá hi hòa thông thạo mấy thứ tiếng
Đông, Tây, học thức rất rộng, đặc biệt tâm
đắc các môn lịch sử miền Trung á tế á,
Trung quốc mục lục học, lịch sử mĩ thuật,
lịch sử Mông cổ và lịch sử bang giao Đông,
Tây v.v... Về trứ tác thì Bá hi hòa có viết
chung với Sa uyển (Emanuel Edouard
Chavannes) người Pháp, các sách: Trung
quốc phát hiện Ma ni giáo di văn khảo thích
(Un traité Manichéen retrouvé en Chine,

1913, khảo cứu và giải thích những bản
văn còn lại của Ma ni giáo được tìm thấy tại
Trung quốc), Đôn hoàng đồ lục (Les Grottes
de Touen-houang, 1920 - 1926, 6 vols.,
Những hang động Đôn hoàng), và viết
chung với Vũ điền hanh, người Nhật bản,
sách: Đôn hoàng di thư đệ nhất tập, 1926
(Những sách còn lại ở Đôn hoàng tập I,
1926), và các sách báo cáo của đội thám
hiểm Bá hi hòa nhan đề: La Mission Pelliot
en Asie Centrale (Đoàn điều tra Bá hi hòa
tại Trung á) được tiếp tục ấn hành từ sau
năm 1923. Sự phát hiện các cổ vật tại Đôn
hoàng của ông là một cống hiến cực lớn
đối với toàn thể học thuật giới. [X. Vũ điền
bác sĩ sử học luận văn học tập hạ, J. J. L.
Duyvendak: Paul Pelliot, TP. XXXVIII,
1948).
BÁ NI
......
Phạm: pàni. Dịch ý là Thủ chưởng (bàn
tay) Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 582
thượng), nói: “Mười chín Kim cương thủ bí
mật chủ, tiếng Phạm gọi là Bá ni, tức là bàn
tay cầm kim cương, đồng nghĩa với thủ chấp”
(tay cầm).
BÁ TỬ KHẮC LÍ KHẮC THẠCH QUẬT
.. ..
Là chùa Hang đá nằm ở mỏm núi thè
ra sông Mộc nhĩ thác khắc, cách Thổ lỗ
phiên bốn mươi lăm cây số về phía đông
bắc. Bá tử khắc lí khắc (Bezeklik), nguyên
ý là “nhà trang sức”. Chùa hang này được
xây đắp vào khoảng Nam bắc triều đến đời
Nguyên. Hang đá phần nhiều được trang
sức bằng các bức
vẽ trên vách, các
tượng chạm trổ,

nhưng đến đời
Minh trở đi, tín
đồ Hồi giáo xâm
nhập, phá hoại
hết các bức vẽ
trên vách. Đến
đầu thế kỉ này,
lại bị những
người thám
hiểm, như Lư
khảo khắc
Cảnh bên ngoài hang động
Bezeklik
BÁ TỬ KHẮC LÍ KHẮC THẠCH QUẬT
Bá Hi Hòa đang chọn lấy các
kinh trong động ở Đôn Hoàng

B
248
(Albert von Le Coq), Sử thảnnhân (Aurel
Stein) phá hủy cướp bóc, thành ra chỉ còn
lại những cái khám trống không, không
có tượng Phật, những tòa ngồi không, và
cả những di tích các bức vẽ cũng bị khoét
mất.
BẢ BẢN TU HÀNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ý nói
Thiền tăng tu hành còn chấp chặt vào Phật
pháp, mà chưa có thể siêu việt đến cảnh
giới khoáng đạt tự tại. Hư đường Hòa thượng
ngữ lục quyển 1 (Đại 47, 991 hạ), nói: “Xưa
nay bả bản tu hành, không dám nghi ngờ
coi thường nhân quả”.
BẢ BỔNG HOÁN CẨU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là cầm gậy gọi chó, nhưng đây không phải
như một cử chỉ tầm thường, mà nó hàm
chứa tính nguy hiểm của một cái đánh thêm
vào tiếng gọi nữa. Trong Thiền lâm, từ ngữ
này được chuyển dụng để chỉ cái cơ pháp
được thi hành một cách dữ tợn hiểm ác
khi thầy điểm hóa trò. Thung dung lục Tắc
41 (Đại 48, 254 thượng), nói: “Nếu chọn ra
được thì trao bát, túi cho. (Bả bổng hoán
cẩu)”.
BẢ CHÂM
Hàm ý là may khâu quần áo. Trong các
Tùng lâm thời xưa, ngoài thì giờ tu hành
tụng kinh ngồi Thiền ra, chúng tăng thường
tự khâu vá lấy áo pháp và các loại y phục
khác. Thiền uyển thanh qui quyển 10 Bách
trượng qui thằng tụng (Vạn Tục 111, 468
thượng), nói: “Hoặc khâu vá (bả châm: cầm
kim), cạo tóc, cắt giấy, trộn thuốc, hoặc phơi

giày dép, áo lót, đồ tắm, tất cả phải ở chỗ
vắng đằng sau nhà”.
BẢ KẾ ĐẦU NHA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bả kế, tức
khi chiến bại, lột bỏ mũ trụ trên đầu, chạy
vào trận địch; cũng chỉ khi chém đầu, nắm
lấy tóc phạm nhân xoắn lại cho chắc. Nha,
tức quan nha, quan phủ. Bả kế đầu nha,
nguyên ý là tự thú tạ tội; trong Thiền lâm
chuyển dụng để chỉ trình độ ngu xuẩn của
Thiền tăng, hoàn toàn không tự thấy tự
biết mình đã làm gì, đã hành động ra sao.
Bích nham lục Tắc 81 (Đại 48, 207 trung),
nói: “Vị tăng hỏi Dược sơn: “Ruộng bằng
cỏ thưa, hươu nai thành đàn, làm thế nào
bắn được con nai chúa?” (bả kế đầu nha,
cao đầu mang sừng đến, nhổ tên sau ót)
Sơn nói: “Cho xem mũi tên đây!”. Vị tăng
phóng mình liền ngã.”
BẢ PHÓNG TRƯỚNG
Tức sổ sách ghi các khoản tiền chi thu
trong Thiền viện. Bả, tức là ý thu nhập;
phóng, tức là ý chi ra. Còn gọi là vô lậu
quan, xuân thu bả phóng trướng.
BẢ THỦ DUÊ BẤT NHẬP
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là tuy đã được dắt dẫn, nhưng không có
cách nào tiến vào được. Trong Thiền lâm
chuyển dụng để chỉ không còn cách nào
cứu độ được. Hư đường Hòa thượng ngữ
lục quyển 2 (Đại 47, 1001 trung), nói: “Tăng
hỏi: Chưa rõ Nhị lâm gặp tăng thì nên tiếp
như thế nào? Sư nói: Bả thủ duệ bất nhập”.
BẢ TRỤ PHÓNG HÀNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là phương
pháp chỉ đường tiếp hóa học nhân trong
Thiền môn. Nói cùng lúc bả trụ và phóng
BẢ BẢN TU HÀNH

B
249
hành. Còn gọi là bả phóng, bả định phóng
hành, nhất thu nhất phóng. Bả trụ, còn
gọi bả định, hàm ý là bắt giữ; trong Thiền
môn là pháp thầy dùng để khử trừ vọng
kiến trong đầu óc học trò, khiến họ không
còn giữ lại một mảy may ngã kiến. Phóng
hành, là phương pháp phóng nhiệm tự do
thầy dùng khi chỉ dạy học trò. “Bả trụ” là
pháp thầy dắt dẫn học trò hướng thượng,
“Phóng hành” thì là phương pháp hướng
hạ thuận theo sự tự do chứng ngộ của học
trò. Lại khi bả trụ thì tất cả đều tĩnh lặng,
không có một vật gì; khi phóng hành thì
muôn tượng hiển bày la liệt, mỗi mỗi đều
sống động. Nếu có thể vận dụng bả trụ và
phóng hành một cách hỗ tương dung hợp,
thì liền đạt đến cảnh giới toàn nhiên tự tại.
Bích nham lục Tắc 76 (Đại 48, 203 trung),
nói: “Bả trụ phóng hành thâu tóm ở nơi
đây” [X. Bích nham lục đệ bát thập nhị tắc
bình xướng, đệ Cửu thập cửu tắc bình
xướng].
BÁC ÁI
Tiếng tương đương với chữ “Từ” (Phạm:
maitrì, yêu thương), diễn sinh từ chữ “Hữu”
(Phạm:mitra, bạn) trong giáo nghĩa Phật
giáo. Từ là tình thương, tức là người bạn
yêu thương chân thật của các chúng sinh,
nhất luật bình đẳng đối với tất cả mọi người,
chứ không phải chỉ thương yêu đặc biệt
một người nào. Nếu không có “Bi” (Phạm:
karuịà, xót thương) thì từ không thành
lập được. Từ và bi phải đi song song với
nhau mới có khả năng tác dụng. Bi, vốn là
ý rên rỉ, chỉ cái ý xót xa đối trước sự thống

khổ của người đời, hoặc đối với cảm giác
khổ đau của chính mình. Nếu biết được
nỗi đau xót của chính mình một cách sâu
xa, thấm thía như thế nào thì đối với nỗi
đau đớn của người khác mới có thể phát
sinh đồng cảm, thương xót, trước hết đối
với bạn bè thân thuộc, rồi mở rộng ra mà
đồng cảm và thương yêu tất cả chúng sinh,
nhân loại. (xt. Từ Bi).
BÁC BÌ
Là một trong những sự tích kiếp trước
của đức Phật Thích ca. Đức Thích ca Như
lai, trong một kiếp ở quá khứ, khi tu hạnh
Bồ tát, tên là Ái pháp Phạm chí (còn gọi là
Nhạo pháp Phạm chí). Thời ấy ở thế gian
không có Phật, cũng không nghe thấy có
thiện pháp. Phạm chí đi cầu pháp bốn
phương, siêng năng chịu khổ, nhưng không
tìm đâu được. Lúc ấy, có một con ma biến
làm Bà la môn, tự nhận có một bài kệ
Thánh pháp, nếu Phạm chí quả thật có lòng
thiết tha cầu pháp, chịu lấy da làm giấy, lấy
xương làm bút, lấy máu làm mực để chép
bài kệ, thì nó sẽ tặng kệ cho. Ái pháp Phạm
chí nghe xong, liền tự lột da (bác bì) mình,
phơi khô, rồi chích máu viết kệ. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 16 chép, thì bài kệ ấy
là (Đại 25, 178 hạ): “Phải tu hành chính
pháp, tà pháp không được theo; đời nay và
đời sau, người tu pháp an ẩn”. Nhờ nhân
duyên tinh cần cầu pháp ấy mà Ái pháp
Phạm chí được Vô sinh pháp nhẫn. [X. luận
Đại trí độ Q.49].
BÁC ĐÓA NGÕA (1031 - 1105)
Tên Tây tạng là Po to ba. Tên chính là
Nhân khâm tái, một vị tăng thuộc phái Cam
đan (Tạng: Bka#-gdams-pa) của Lạt ma
giáo Tây tạng. Sư từng đã sáng lập chi phái

Giáo điển thuộc phái Cam đan, là một trong
ba người học trò lớn của Lạc mẫu đông
(Tạng:Hbrom-ston, còn gọi là Chủng đôn
ba), người mở đầu phái Cam đan. Theo ngài
Luân giới bồ đề (Tạng:Glaí-st#ul-byan)
xuất gia, sư rất coi trọng nhân quả, từng
trông nom chùa Trát giác (Tạng:
BÁC ĐÓA NGÕA

B
250
Bragrgyab) trong một năm, trí tuệ rộng
lớn, thông hiểu các kinh. Vì muốn đến Tây
khang tìm nơi yên tĩnh chuyên tu, nên năm
hai mươi tám tuổi sư đến chùa Nặc trân
(Tạng:Rwa-sgren) bái kiến ngài Lạc mẫu
đông, sinh lòng tin kính sâu xa, bèn xin ở
lại học pháp đến ba mươi năm; cùng với
Phác khung ngõa (Tạng: Phu chun pa),
Cẩn nga ngõa (Tạng: Spyan sna ba), được
gọi là ba đệ tử lớn, và sau giữ chức vụ Tăng
viện trưởng của chùa ấy.
Từ năm năm mươi bảy tuổi (có thuyết
nói năm mươi mốt tuổi) trở về sau, sư mới
đi các nơi hoằng pháp, chú trọng kinh điển
giới luật, người theo có đến cả nghìn. Lấy
luận Bồ đề đạo đăng làm chủ để giảng, rồi
kiêm giảng Đại thừa trang nghiêm kinh luận,
Bồ tát địa, Đại thừa tập Bồ tát học luận, Bồ
đề hành luận, Bồ tát bản sinh man luận,
Pháp tập yếu tụng luận, gọi chung là Cam
đan lục luận (sáu bộ luận của phái Cam
đan), nhờ đó mà thanh danh phái Cam
đan nổi mạnh. Về cuối đời, sư xây dựng
chùa Bác đóa (Tạng:Po to), việc giảng kinh
truyền trao cho học trò. Sư thị tịch vào năm
1105 Tây lịch, thọ bảy mươi lăm tuổi (có
thuyết nói bảy mươi chín tuổi). Đệ tử nổi
tiếng nhất thì có: Giả vũ ngõa (Tạng:Bya
yul ba), Đóa ba (Tạng:Dol pa), Lãng nhật
đường ba (Glan ri thanpa, 1054 - 1123), Bà
nặc ngõa (Tạng: Sa ra ba, 1070 - 1141).
[X. S. Candra Das: Pag sams jon zang; G.
N. Roerich: The Blue Annals].
BẠC CÂU LA
Phạm: Vakkula, Bakkula, Bakula,

Vakula. Pàli: Bakkula, Bàkula. Là một
trong các đệ tử của Phật. Còn gọi là Bà câu
la, Ba câu lư, Phạ củ la, Bạc la. Dịch ý là
Trọng tính, Mại tính, Thiện dung. Lúc nhỏ,
mẹ kế (dì ghẻ) mưu sát năm lần mà không
thành. Sau khi xuất gia, suốt đời sư không
đau ốm, sống một trăm sáu mươi tuổi, đời
gọi là Trường thọ đệ nhất. [X. Trung a hàm
Q.8 kinh Bạc câu la; kinh Tăng nhất a hàm
Q.13; luận Đại trí độ Q.22, Q.29; Pháp hoa
kinh văn cú Q.2; Trung luận sớ Q.10 phần
cuối].
BẠC CHỨNG
Chỉ sự chứng ngộ nông cạn mỏng
manh. Ma-ha chỉ quán quyển 7 phần dưới
(Đại 46, 99 hạ), nói: “Đoan tâm chính quán,
mới chứng được một chút Thiền mỏng
manh đã lấy làm mừng, vậy mới thấy một
chút điều ác có lấy làm lo không?”
BẠC ĐỊA
.....
I. Bạc Địa. Ý là địa vị thấp kém hèn
mọn. Chỉ địa vị phàm phu hèn kém. Trong
Tịnh tâm giới quán pháp quyển hạ của
ngài Đạo tuyên (Đại 45, 826 hạ), nói:
“Phàm phu bạc địa, thân thối (thúi) quê
mùa, quả báo hèn hạ”. Thông thường dẫn
dụng những từ ngữ như Bạc địa phàm phu,
Bạc địa để hạ phàm phu. Bạc có ý “bức”,
vì phàm phu ở trong địa vị luôn bị các
khổ đau và phiền não bức bách, cho nên
gọi là Bạc địa. Lại bạc có ý là “bác”, bởi vì
địa vị phàm phu quá nhiều, quá rộng, cho
nên gọi là Bạc địa (Bác địa). Ngoài ra, tông
Tịnh độ đem chia địa vị phàm phu làm ba
loại là Nội phàm vị, Ngoại phàm vị và Bạc
địa, tức Tam hiền vị gọi là Nội phàm, Thập
tín vị gọi là Ngoại phàm, trở xuống gọi là

Bạc địa.
II. Bạc Địa. Là một trong Tam thừa
cộng Thập địa. Thập địa là: Càn tuệ địa,
Tính địa, Bát nhân địa, Kiến địa, Bạc địa,
Li dục địa, Dĩ tác địa, Bích chi phật địa, Bồ
tát địa, Phật địa. Trong địa vị này (Bạc địa),
người ba thừa quán Tư hoặc tức không,
phát sáu trí vô ngại, dứt trừ sáu phẩm trong
BẠC CÂU LA

B
251
chín phẩm hoặc thuộc Dục giới, do đó mà
dục hoặc trở nên nhẹ, mỏng, cho nên gọi
là Bạc địa. Địa vị này cũng giống như quả
Tư-đà-hàm của Tiểu thừa. [X. luận Đại trí
độ Q.49, Q.75].
BẠC GIÀ PHẠM
Phạm:Bhagavat, Pàli: Bhagavà hoặc
Bhagavant. Là một trong mười hiệu của
đức Phật, một trong hiệu chung của chư
Phật. Còn gọi là Bà già bà, Bà già phạm, Bà
nga phạ đế. Dịch ý là Hữu đức, Năng phá,
Thế tôn, Tôn quí. Tức hàm ý là người có
đức được đời tôn trọng. Tại Ấn độ, từ này
được dùng để tôn xưng các vị thần có đức
hoặc các bậc Thánh giả, trong trường hợp
ấy, nó có đầy đủ sáu nghĩa: tự tại, li dục, cát
tường, chính nghĩa, danh xưng và giải thoát.
Trong Phật giáo, đó là từ tôn xưng đức Phật.
Lại vì đức Phật có đầy đủ các đức như: có
đức, hay phân biệt, được mọi người tôn kính,
có thể phá trừ phiền não, cho nên, Bạc già
phạm cũng có đủ bốn ý nghĩa là: có đức,
khéo phân biệt, có danh tiếng, và có khả
năng phá trừ các phiền não. Lại cứ theo
Phật địa kinh luận, quyển 1 chép, thì Bạc
già phạm có đủ sáu nghĩa là: tự tại, xí thịnh,
đoan nghiêm, danh xưng, cát tường và tôn
quí. Ngoài ra, cũng có người đem chép
chung Phật và Bạc già phạm làm một mà
gọi là “Phật bạc già phạm”. [X. luận Đại trí
độ Q.2; Thanh tịnh đạo luận Q.7; Đại thừa
nghĩa chương Q.20]. (xt. Thế Tôn, Bà Già
Bà).
BẠC GIÀ PHẠM CA
Phạm: Bhagavad-gìtà. Còn gọi là

Thánh bà già phạm ca. Dịch ý là Thế tôn
ca. Là thơ tôn giáo của Ấn độ cổ đại. Tức là
bộ phận trong Đại tự sự thi (Phạm:
Mahàbhàrata, dịch âm: Ma ha bàla đa) từ
chương 25 đến chương 42 trong quyển 6
phẩm Tì tu ma.Tác giả cũng như tác phẩm
được viết vào thời đại vào đều không rõ,
người ta chỉ có thể suy định nó đã được
viết vào khoảng thế kỉ thứ I Tây lịch. Đây
là các “bài ca Thần Thánh”, là Thánh kinh
của phái Tì thấp nô thuộc Ấn độ giáo, mà
đến nay, tín đồ Ấn độ giáo trên toàn quốc
đều đọc tụng. Nội dung chủ yếu tiếp thu tư
tưởng triết học và quan niệm luân lí của ba
phái Số luận, Du già và Phệ đàn đa, ứng
dụng phương pháp tu luyện Du già, khiến
cho linh hồn cá thể là “Ngã” và linh hồn
vũ trụ là “Phạm” kết hợp với nhau, để đạt
đến cảnh giới tối cao (Niết bàn) mà thoát
khỏi luân hồi sinh tử. Tức dựa vào cuộc
đối thoại giữa
vương tử A nhĩ
nhu na (Phạm:
Arjuna) và hóa
thân của Tì thấp
nô là Cát lật sắt
nô (Phạm:
Kfwịa) mà
nhấn mạnh
hành vi không
chấp trước là
con đường duy
nhất mà loài
người nên theo,
tức nương vào
chính trí mà triểnkhai tư tưởng “trí, hành
hợp nhất”, coi đó là con đường giải thoát
vậy. Mà nếu muốn tu đạo giải thoát một

cách dễ dàng, thì phải tuyệt đối tin yêu
(Phạm:bhakti) thần duy nhất, thuyết này
là nguồn gốc phát triển của phái Tìthấp
nô. Sự phát triển tư tưởng triết học của
Ấn độ giáo, thường là do hình thức chú
thích các bài ca Bạc giàphạm. [X. F.
Edgerton: The Bhagavad-Gìtà, 2 vols.,
1945; Thánh bà già phạm ca (Cao nam
thuận thứ lang)].
Bài ca Bạc Già
BẠC GIÀ PHẠM CA

B
252
BẠC GIÀ PHẠM THÁP PHÁI
Phạm: Bhàgavata-sampradàya. Là
một chi phái trong phái Tì thấp nô thuộc
Ấn độ giáo. Nói theo nghĩa rộng, chỉ phái
Tì thấp nô tôn xưng thần Tì thấp nô là Bạc
già phạm (Phạm:Bhagavat, thế tôn). Nói
theo nghĩa hẹp, thì là phái Phan ca lạp đóa
lạp (Phạm:Pàĩcaràtra) đặc biệt chỉ các
phái lấy các bài ca tán Phạm y khải na tát
(Phạm:Vaikhànasa-saôbhità) làm căn cứ.
Phái này noi theo nghi thức tế tự trong Phệ
đà, thừa nhận Tì thấp nô và Thấp bà là
một thể tính, đồng thời, thừa kế Nhất
nguyên luận của Thương yết la, nhấn mạnh
thuyết tín ái (bhakti). Hiện còn sinh hoạt
tại nam Ấn độ. (xt. Tì Nữu Thiên Giáo).
BẠC PHÚC
Phạm: alpa-puịya. Có nghĩa là đức
mỏng, phúc ít. Kiếp này phúc đức mỏng
manh là do đời trước làm ác nhiều, làm
thiện ít, đời trước không gốc lành, cho nên
khổ nhiều, vui ít, không được thấy, nghe
Tam bảo. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 10 (Đại 10, 52 thượng), nói: “Loài
hữu tình ngu muội, tạp nhiễm lo sợ lớn,
khổ nhiều mà vui ít, vì phúc đức mỏng
manh”. [X. kinh Đại ban Niết bàn (bản
Nam) Q.9].
BÁCH BÁT ÁI HÀNH
Bách bát, tức là một trăm linh tám; Ái
hành, chỉ Tu hoặc. Luận Du già sư địa quyển
95 chép, Tập đế bao hàm một trăm linh
tám thứ ái hành, do bốn loại nhân duyên
mà thành:
1. Sự sai biệt do trong, ngoài, chỉ sáu

chỗ sở y chia làm sáu chỗ trong, sáu chỗ
ngoài.
2. Sự sai biệt do sở y, chỉ sự y chỉ ở sáu
chỗ.
3. Sự sai biệt do tự tính, chỉ ba phẩm
nhuyến (mềm yếu), trung, thượng.
4. Sự sai biệt do thời phận, chỉ đời quá
khứ, đời hiện tại, đời vị lai.
Cái gọi là một trăm linh tám ái hành là,
tự tính của “hữu ái” được chia làm ba phẩm
nhuyến, trung, thượng, ba phẩm đều y vào
sáu chỗ, cho nên thành mười tám ái hành
(3 x 6 = 18), sáu chỗ có trong, ngoài khác
nhau, cho nên thành ba mươi sáu ái hành
(18 x 2), lại phối với ba thời quá khứ, hiện
tại, vị lai khác nhau, thành ra một trăm
linh tám (36 x 3) ái hành.
Nhưng kinh Đại phương đẳng đại tập
quyển 60, phẩm Thập phương Bồ tát, bảo
tâm, ý, thức đều có năm trăm bốn mươi
thứ trăm tám ái hành, lại nói các đối cảnh
sắc, thanh v.v... mà năm thức trước mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân duyên theo, đều có ba
thứ ưa, vừa, ghét, cũng đều có năm trăm
bốn mươi thứ trăm tám ái hành. Lại luận
Xá lợi phất a tì đàm quyển 4 phẩm Vấn
phần tứ thánh đế, bảo do mười tám ái hành
khơi mở cái được tạo bên trong, cái được
tạo bên ngoài mà thành ba mươi sáu ái hành,
có khác với thuyết ái hành của luận Du già
sư địa. [X. kinh Tạp a hàm Q.35; luận Câu
xá Q.6, Q.26; Câu xá thích luận Q.5; Câu
xá luận quang kí Q.6; Câu xá luận bảo sớ
Q.6].
BÁCH BÁT CHUNG
........
Chỉ cho một trăm linh tám tiếng chuông
mà các chùa viện dóng lên vào mỗi buổi

sớm, chiều. Đó là tượng trưng cho sự phá
trừ một trăm linh tám cái phiền não, nên
gọi là trăm linh tám tiếng chuông. Hành
pháp này bắt đầu từ Trung quốc. Cứ theo
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 8
chương Pháp khí chép, thì buổi sáng sớm
BẠC GIÀ PHẠM THÁP PHÁI

B
253
lên chuông là để phá trừ đêm dài, cảnh
giác sự mê ngủ, buổi tối lên chuông là để
gọi tỉnh người đời khỏi cơn mê muội tối
tăm. Lại nói, nâng vồ chuông chầm chậm,
dóng tiếng chuông êm ái ngân dài, chia làm
ba hồi, mỗi hồi ba mươi sáu tiếng, lúc bắt
đầu rung chuông và lúc hồi chuông thì hơi
nhanh, cộng tất cả là một trăm linh tám
tiếng. Lại cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên
Bái khí môn chép, thì trăm linh tám tiếng
chuông chia làm ba hồi, mỗi hồi ba mươi
sáu tiếng, mười tám tiếng trước nhanh vừa,
mười tám tiếng sau nhanh gấp. Lại đánh
tất cả một trăm linh tám tiếng là để phối
hợp với mười hai tháng, hai mươi bốn khí,
bảy mươi hai hậu. Lại trước khi đi ngủ, dóng
một trăm linh tám tiếng chuông, còn được
gọi là chuông u minh. Tại Nhật bản, lúc
giao thừa, thỉnh một trăm linh tám tiếng
chuông, gọi là chuông trừ tịch. [X. Loại tụ
danh vật khảo Q.334].
BÁCH BÁT PHIỀN NÃO
Nghĩa là phiền não của chúng sinh có
một trăm linh tám thứ. Còn gọi là Bách
bát kết nghiệp, vì phiền não hay sinh các
nghiệp ác. Về nội dung phiền não, có nhiều
thuyết khác nhau.
1. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 7, Đại
thừa nghĩa chương quyển 6 chép, thì trăm
linhtám phiền não là chỉ mười triền và
chín mươi tám kết. Mười triền tức là không
hổ, không thẹn, ghen ghét, keo bẩn, hối
tiếc, ngủ say, thô động, trầm trệ, tức giận
và che đậy; chín mươi tám kết tức là tám
mươi tám Kiến hoặc và mười Tư hoặc trong

ba cõi.
2. Cứ theo kinh Minh độ ngũ thập hiệu
kế (kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
59), Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 5 đoạn 5 (hội bản) chép, thì khi sáu
căn mắt, tai, mũi v.v... lấy sáu trần cảnh
sắc, thanh, hương v.v... làm đối tượng thì
đều có ba loại ưa, ghét, trung bình (không
ưa không ghét) khác nhau, hợp thành mười
tám loại, lại mỗi mỗi đều có nhơ nhuốm,
trong sạch sai khác, hợp thành ba mươi
sáu loại, lại phối với ba đời quá khứ, vị lai,
hiện tại hợp thành một trăm linh tám loại
phiền não.
3. Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 5 đoạn 5 chép, thì sáu
căn đều có ba cảm thụ khổ, vui, không khổ
không vui, hợp thành mười tám loại, sáu
căn mỗi mỗi lại có ba thứ ưa, ghét, trung
bình, hợp thành mười tám thứ, tổng cộng
ba mươi sáu thứ; lại phối với ba đời quá
khứ, vị lai, hiện tại, hợp thành một trăm
linh tám thứ phiền não.
Ngoài ra, các chùa viện sớm hôm dóng
lên một trăm linh tám tiếng chuông, hàm ý
là tiêu trừ một trăm linh tám thứ phiền não.
Lại cũng tùy theo con số trăm linh tám phiền
não mà có trăm linh tám niệm tụng, trăm
linh tám hột tràng hạt, trăm linh tám tam
muội và trăm linh tám vị tôn v.v... [X. kinh
Mộc hoạn tử; luận Đại trí độ Q.36, Q.68;
Thích thị yếu lãm Q.trung].
BÁCH BÁT SỔ CHÂU
...........
Tức do một trăm linh tám hột châu
xâu lại thành một chuỗi tràng hạt. Một
trăm linh tám hạt là một loại phổ biến
nhất trong các loại tràng hạt. Kinh Mộc

hoạn tử (Đại 17, 726), nói: “Phật bảo nhà
vua, nếu muốn diệt trừ phiền não chướng,
báo chướng, thì xâu một trăm linh tám
hạt mộc hoạn, thường mang theo mình,
lúc đi, lúc ngồi, lúc nằm, luôn luôn chú
tâm chí thành xưng niệm Phật, Pháp, Tăng
cho đến hết một tràng. (...) Nếu niệm được
một trăm vạn lần như thế thì sẽ có thể
diệt trừ một trăm linh tám kết nghiệp.”
(xt. Niệm Châu).
BÁCH BÁT SỔ CHÂU

B
254
BÁCH BÁT TAM MUỘI
..............
Bách bát, tức một trăm linh tám; Tam
muội (Phạm: samàdhi), tức trạng thái tĩnh
lặng chú tâm vào một cảnh. Cứ theo kinh
Đại phẩm bát nhã quyển 3 phẩm Tướng
hành, quyển 5 phẩm Vấn thừa, kinh Đại
Bát nhã quyển 414, luận Đại trí độ quyển
43, quyển 47 chép, thì có một trăm linh
tám thứ Tam muội, gọi là Bách bát Tam
muội. Đó là:
1. Thủ lăng nghiêm Tam muội (Phạm:
Zùraô-gama), còn gọi là Kiện hành tam
muội. Thủ lăng nghiêm, hàm ý là nhiếp trì
các pháp một cách bền chắc. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì đối với hành tướng nhiều
ít sâu cạn của các tam muội, đều có thể
phân biệt một cách rõ ràng, hết thảy ma
não không phá hoại được.
2. Bảo ấn tam muội (Phạm: Ratnamudra),
Bồ tát trú trong tam muội này, có
thể ấn chứng tất cả tam muội; trong các
thứ báu, Pháp bảo là thù thắng hơn hết,
đời nay đời sau cho đến Niết bàn, đều có
thể làm ích lợi.
3. Sư tử du hí tam muội (Phạm:
Siôha-vikrìđita), Bồ tát trú nơi tam muội
này, thì trong tất cả tam muội ra, vào, chậm,
mau đều được tự tại, đối với các ngoại đạo,
kẻ cứng cỏi có thể phá được, kẻ tin thì độ
cho, cũng như lúc sư tử chơi đùa, có thể
chế phục các loài thú.
4. Diệu nguyệt tam muội (Phạm:Sucandra),
Bồ tát vào tam muội này, có thể
trừ được các pháp tà kiến vô minh che lấp,

cũng như trăng tròn trong sáng, có thể phá
tan bóng tối.
5. Nguyệt chàng tướng tam muội
(Phạm:Candra-dhvaja-ketu), Bồ tát vào
tam muội này, thì tất cả các pháp đều thông
suốt không ngại, thuận theo hết thảy; cũng
như đại tướng, dùng cờ báu làm hình tượng
mặt trăng, người thấy tướng ấy đều thuận
theo.
6. Xuất chư pháp tam muội (Phạm:
Sarva-dharmodgata), còn gọi là Xuất chư
pháp ấn tam muội, Nhất thiết pháp dũng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể khiến tất cả tam muội phát sinh và thêm
lớn; cũng như các trận mưa đúng thời, khiến
cho cây cỏ đều nảy sinh.
7. Quán đính tam muội (Phạm:
Vilokita-mùrdha). Bồ tát vào tam muội
này, có thể thấy khắp hết thảy tam muội;
như đứng trên chóp núi, thấy suốt mọi vật.
8. Tất pháp tính tam muội (Phạm:
Dharma-dhàtu-niyata), còn gọi là Pháp
giới quyết định tam muội. Thể tính các pháp,
vô lượng vô nhị, khó nắm giữ được. Bồ tát
vào định này, thì có thể quyết định biết các
pháp tính, mà được định tướng; cũng như
hư không, chẳng ai ở được, nhưng có sức
thần thông, có thể cư trú.
9. Tất chàng tướng tam muội (Phạm:
Niyata-dhvaja-ketu), cũng gọi là Quyết
định chàng tướng tam muội. Bồ tát trú nơi
tammuội này, có thể quyết định cầm cờ pháp
của các tam muội, tôn quí hơn hết đối với
các tam muội; cũng như đại tướng cầm cờ,
biểu trưng tướng tôn quí to lớn của mình.
10. Kim cương tam muội (Phạm:
Vajra), còn gọi là Kim cương dụ tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, thì trí tuệ kiên

cố, có thể phá các tam muội khác, cũng
như kim cương cứng chắc không nát, nhưng
có khả năng phá tan muôn vật.
11. Nhập pháp ấn tam muội (Phạm:
Sarva-dharma-praveza-mudra), như
người nhập cảnh nội, có dấu ấn mới được
vào, không thì không được vào. Bồ tát trú
nơi tam muội này, tức có thể vào thực tướng
của các pháp.
12. Tam muội vương an lập tam muội
(Phạm:Samàdhi-ràjà-supratiwỉhita), còn
gọi là Thiện lập định vương tam muội. Bồ
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
255
tát trú nơi tam muội này, thì trong tất cả
tam muội khác đều được an trú; cũng như
đại vương ngồi trên chính điện, sai các quần
thần đều phải tuân mệnh.
13. Phóng quang tam muội (Phạm:
Razmi-pramukta), Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể phóng các thứ ánh sáng, soi các
tam muội, tất cả đều rõ ràng.
14. Lực tiến tam muội (Phạm:Balavyùha),
còn gọi là Tinh tiến lực tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, thì trong các
tam muội, được sức tự tại, thường hay biến
hóa thần thông để độ chúng sinh.
15. Cao xuất tam muội (Phạm:
Samudgata), còn gọi là Xuất sinh tam
muội, Đẳng dũng tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì phúc đức trí tuệ đều được
tăng trưởng, được từ nơi tâm xuất sinh tính
của các tam muội.
16. Tất nhập biện tài tam muội(Phạm:
Niru-kti-niyata-praveza), còn gọi là Nhập
nhất thiết ngôn từ tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể biện thuyết tất cả tam
muội, đối với thứ tự lời nói của chúng sinh
và các văn tự trong kinh sách, đều có thể
phân biệt rõ ràng, không ngại trở.
17. Thích danh tự tam muội (Phạm:
Adhiva cana-praveza), còn gọi là Nhập
danh tự tam muội, Đẳng nhập tăng ngữ
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì
có thể giải thích danh tự và pháp nghĩa của
các tam muội, khiến người khác hiểu.
18. Quán phương tam muội (Phạm:Digvilo-
kita), Bồ tát trú nơi tam muội này, thì
ra vào các tam muội khác một cách tự tại

vô ngại, cho nên có thể đem lòng thương
xót quán chiếu chúng sinh trong mười
phương để mà độ thoát.
19. Đà la ni ấn tam muội (Phạm:
Àdhàraịa-mudra), cũng gọi là Tổng trì
ấn tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể nắm dấu ấn của các tam muội, phân
biệt các tam muội.
20. Vô cuống tam muội (Phạm:
Asaôpramo-wa), còn gọi là Bất vong tam
muội, Vô vong thất tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì không sinh các tà
kiến vô minh ái, khuể (yêu, giận), ở trong
các tam muội đều không có việc mờ ám.
21. Nhiếp chư pháp hải tam muội
(Phạm: Sarva-dharma-samavasaraịasàgara-
mudra), cũng gọi là Nhiếp chư pháp
hải ấn tam muội, Chư pháp đẳng thú hải
ấn tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
pháp ba thừa đều thu vào bên trong tam
muội này, như tất cả dòng sông, đều chảy
ra biển.
22. Biến phú hư không tam muội
(Phạm:Àkàza-spharaịa), Bồ tát trú trong
tam muội này, dùng sức tam muội, che khắp
hư không vô lượng vô biên, hoặc phóng
ánh sáng, hoặc dùng âm thanh vang dội
trong đó.
23. Kim cương luân tam muội (Phạm:
Vajra-maịđala), Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể giữ các tam muội, đạt tới hết
thẩy các pháp, không trở ngại; cũng như
bánh xe kim cương, đi bất cứ đâu đều không
bị ngăn trở.
24. Bảo đoạn tam muội (Phạm:Raịaôjaha),
Bồtát trú nơi tam muội này, có thể trừ
diệt tất cả phiền não nhơ bẩn trong tam muội;
cũng như có vật quí báu thật thì có thể sửa

sang mọi thứ báu cho được trong sáng.
25. Năng chiếu tam muội (Phạm:
Vairocana), còn gọi là Năng chiếu diệu tam
muội, Biến chiếu tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể dùng trí tuệ soi rọi
các pháp; cũng như mặt trời mọc, chiếu
khắp thế gian, mọi vật đều rõ ràng.
26. Bất cầu tam muội (Phạm:Aniôiwa),
còn gọi là Bất tuần tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể soi tỏ các pháp, đều
như huyễn hóa, dứt hết ái dục trong ba cõi,
không còn cầu mong gì.
27. Vô trụ tam muội (Phạm:Aniketa-
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
256
sthita), còn gọi là Tam muội vô xứ trú tam
muội, Vô tướng trú tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể soi tỏ các pháp, niệm
niệm vô thường, không có tướng dừng trụ.
28. Vô tâm tam muội (Phạm:Nizcinta),
còn gọi là Bất tư duy tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, các pháp tâm, tâm sở
không còn sinh khởi tác dụng nữa.
29. Tịnh đăng tam muội (Phạm:
Vimala-pradìpa), còn gọi là Vô cấu đăng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, lìa
các phiền não cáu bẩn, nhờ thế, đèn trí tuệ
phát sáng trong sạch.
30. Vô biên minh tam muội (Phạm:
Ananta-prabha), còn gọi là Vô biên quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể đem ánh sáng trí tuệ, soi khắp chúng
sinh trong mười phương thế giới vô biên và
vô lượng các pháp đều sáng tỏ.
31. Năng tác minh tam muội (Phạm:
Prabhà-kara), còn gọi là Phát quang tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì hay
soi sáng các pháp, cũng như ngọn đuốc
trong bóng tối, không một vật gì mà không
rõ.
32. Phổ chiếu minh tam muội, còn
gọi là Phổ biến minh tam muội, Phổ chiếu
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có
thể chiếu khắp các pháp tam muội môn;
cũng như viên ngọc báu của Luân vương,
chiếu sáng bốn bên.
33. Kiên tịnh chư tam muội (Phạm:
Zuddha-sàra), còn gọi là Tịnh kiên định
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
khiến các tam muội trong sạch bền chắc,

không bị tất cả các pháp nhơ nhớp làm
hại.
34. Vô cấu minh tam muội (Phạm:
Vimala-prabha), còn gọi là Vô cấu quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
lìa sự nhơ nhớp của tất cả tam muội, phá
trừ hết thảy phiền não ái dục vô minh, cũng
hay soi tỏ tất cả tam muội.
35. Hoan hỉ tam muội (Phạm: Ratikara),
còn gọi là Phát diệu lạc tam muội,
Tác lạc tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay sinh ra vô lượng vô biên niềm vui
với chính pháp.
36. Điện quang tam muội (Phạm:
Vidyut-pradìpa), còn gọi là Điện đăng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối với
cái đạo đã mất từ vô thủy đến nay, lại có
thể được lại, như ánh chớp vụt hiện, soi
đường cho người hành giả.
37. Vô tận tam muội (Phạm:Akwaya),
Bồ tát trú nơi tam muội này, diệt tướng vô
thường của các pháp mà vào lí chân thực
không sinh không diệt.
38. Uy đức tam muội (Phạm:Tejovatì),
còn gọi là Cụ uy quang tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, hay được vô lượng
uy đức tự tại trang nghiêm.
39. Li tận tam muội (Phạm:
Kwayàpagata), Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể thấy các tam muội không cùng tận,
đồng thời, thấu suốt cái lí của các thứ quả báo
công đức tương ứng trong vô lượng a tăngkì
kiếp, mà xa lìa tất cả cái thấy đoạn diệt.
40. Bất động tam muội (Phạm:
Aniĩjya), còn gọi là Vô động tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, hay biết thực
tướng các pháp, rốt ráo vắng lặng, trí tuệ
và tam muội tương ứng, đối với tất cả tam

muội và tất cả các pháp đều không bàn
phiếm.
41. Bất thoái tam muội (Phạm:
Avivarta), còn gọi là Trang nghiêm tam
muội, Vô hà khích tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thường không chuyển lui,
tức là A bệ bạt trí.
42. Nhật đăng tam muội (Phạm:Sùryapra-
dìpa), còn gọi là Nhật quang tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, hay soi tỏ mọi
loại pháp môn và các tam muội; cũng như
mặt trời chiếu rọi tất cả thế giới, lại như
đèn sáng, hay chiếu phá phòng tối.
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
257
43. Nguyệt tịnh tam muội (Phạm:
Candra-vimala), còn gọi là Tịnh nguyệt
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, trí
tuệ trong sáng, lợi ích chúng sinh, lại hay
phá màn vô minh của các tam muội; cũng
như vừng trăng tròn sáng, phá màn đen
tối.
44. Tịnh minh tam muội (Phạm:
Zuddha-prabhàsa), cũng gọi là Tịnh quang
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
thấy rõ các pháp, không bị chướng ngại.
45. Năng tác minh tam muội (Phạm:
Àloka-kara), còn gọi là Phát minh tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì cùng
với trí Bát-nhã tương ứng mà chiếu soi rỗng
suốt các môn tam muội.
46. Tác hành tam muội (Phạm:
Kàràkàra) còn gọi là Đại bát-nhã quyết
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
phát khởi những tam muội đã được từ trước.
47. Tri tướng tam muội (Phạm:Jĩànaketu),
còn gọi làTrí chàng tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, thì thấy trong tất cả
tam muội, có cái tướng của trí tuệ chân thực.
48. Như kim cương tam muội (Phạm:
Vajro-pama), Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể phá hết thảy phiền não kết sử, không
sót một chút nào; cũng như kim cương hay
phá các vật, diệt hết không sót.
49. Tâm trú tam muội (Phạm: Cittasthiti),
còn gọi là Trú tâm tam muội, tướng
tâm của chúng sinh vụt hiện vụt biến, thay
đổi luôn luôn, khó chế khó giữ, Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì có thể thu nhiếp sự
tán loạn, tâm không lay động.

50. Phổ minh tam muội (Phạm:
Samantàlo-ka), còn gọi là Biến chiếu tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, trong
tất cả pháp, thấy tướng ánh sáng, không bị
tối tăm, dùng sức thần thông chiếu khắp
thế gian, thấy suốt không ngại.
51. An lập tam muội (Phạm:
Supratiwỉhita), còn gọi là Thiện trú tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, ở trong
tất cả công đức thiện pháp, an lập vững
chắc, như núi Tu di đứng yên không động.
52. Bảo tụ tam muội (Phạm: Ratnakoỉi),
còn gọi là Bảo đính tam muội, Bảo
tích tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có khả năng chuyển tất cả những cái mà
cõi nước có, đều thành bảy thứ báu.
53. Diệu pháp ấn tam muội (Phạm:
Vara-dharma-mudra),Bồ tát trú nơi tam
muội này, được các tam muội pháp ấn công
đức sâu xa mầu nhiệm của chư Phật, Bồ tát.
54. Pháp đẳng tam muội(Phạm:Sarvadhar-
ma-samatà), còn gọi là Nhất thiết
pháp bình đẳng tính tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, hay thấy suốt chúng sinh
và hết thảy pháp đều bình đẳng.
55. Đoạn hỉ tam muội (Phạm: Ratijaha),
còn gọi là Sinh hỉ tam muội, Xả ái lạc
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
quán xét các tướng khổ, không, vô thường,
vô ngã, bất tịnh, đối với tất cả thế gian, sinh
tâm chán xa, không khởi ý tưởng ham vui.
56. Đáo pháp đính tam muội (Phạm:
Dhar-modgata), còn gọi là Nhập pháp
đính tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay dùng sức phương tiện Bát nhã,
lên đến đỉnh núi pháp.
57. Năng tán tam muội (Phạm:
Vikiraịa), còn gọi là Phiêu tán tam muội.

Bồ tát trú nơi tam muội này, cùng với không
tuệ tương ứng, hay phá tan các pháp.
58. Phân biệt chư pháp cú tam muội
(Phạm: Sarva-dharma-pada-prabheda),
còn gọi là Hoại chư pháp xứ tam muội, Phân
biệt pháp cú tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, phân biệt được các lời nói câu
văn của tất cả các pháp, vì chúng sinh mà
nói pháp, lời lẽ không bị trở ngại.
59. Tự đẳng tướng tam muội (Phạm:
Samà-kwaràvakàra), còn gọi là Bình đẳng
tự tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, quán các chữ, các lời, tất cả đều bình
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
258
đẳng, chửi mắng khen ngợi, không có yêu,
ghét.
60. Li tự tam muội (Phạm:
Akwaràpagata), còn gọi là Li văn tự tướng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
thấu suốt nghĩa chân như của các pháp,
không bị văn chữ lời nói làm chướng ngại,
bởi thế, trong biển nghĩa, không có cái
vọng kiến văn chữ tồn tại. Tức là đối với
văn chữ trong quyển kinh, có thể thấy
trực tiếp nghĩa chân thực, mà xa lìa sự chấp
chặt vào văn chữ danh tướng.
61. Đoạn duyên tam muội (Phạm:
Àramba-ịa-cchedana), còn gọi là Đoạn
sở duyên tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, có thể ở cảnh hoan lạc mà không sinh
tâm vui mừng, ở trong cảnh đau khổ mà
không sinh tâm buồn bực, trong cảnh
không khổ không vui, cũng không sinh tâm
bám níu, đối với ba cảm thụ ấy đều xa lìa
không dính, nên tâm đoạn, duyên diệt.
62. Bất hoại tam muội (Phạm:Avikàra),
còn gọi là Vô biến dị tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, hay thấy rõ pháp tính
rốt ráo vắng lặng, bàn phiếm không phá
được, vô thường cũng không chuyển được.
63. Vô chủng tướng tam muội (Phạm:
Aprakàra), còn gọi là Vô phẩm loại tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, biết rõ
các pháp không có tướng, vì thế không thấy
có tướng các pháp.
64. Vô xứ hành tam muội (Phạm:
Aniketa-càrin), còn gọi là Vô tướng hành
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay
biết ngọn lửa ba độc tham, sân, si thiêu đốt

ba cõi, vì thế tâm không nương tựa; biết
Niết bàn cũng rốt ráo là không, nên cũng
không nương tựa.
65. Li mông muội tam muội (Phạm:
Timirà-pagata), còn gọi là Li ám tam muội,
Li ế ám tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, ở trong các tam muội, chỉ còn một
mảy may vô minh, cũng có thể trừ diệt hết.
66. Vô khứ tam muội (Phạm:
Càritravatì), Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy tướng đi lại của tất cả các pháp.
67. Bất biến dị tam muội (Phạm:
Acala), còn gọi là Bất động tam muội, Bất
biến động tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, hay quán tất cả pháp tam muội; đều
không thấy tướng đổi khác.
68. Độ duyên tam muội (Phạm:
Viwaya-tìrịa), còn gọi là Độ cảnh giới tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đều diệt
hết các phiền não duyên theo sáu trần, có
khả năng vượt qua biển lớn sáu trần, cũng
có thể vượt qua tất cả trí tuệ duyên sinh
tam muội.
69. Tập chư công đức tam muội (Phạm:
Sar-va-guịa-saôcaya-gata), còn gọi là
Tập chư đức tam muội, Tập nhất thiết công
đức tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
tu tập hết thảy thiện căn công đức, lúc đầu
đêm, lúc cuối đêm, không ngưng nghỉ, cũng
như mặt trời mặt trăng vận chuyển không
ngừng.
70. Trú vô tâm tam muội (Phạm:
Sthita-niscitta), còn gọi là Vô tâm trú tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, chỉ theo
trí tuệ chứ không theo tâm thức, ở yên trong
thực tướng của các pháp.
71. Tịnh diệu hoa tam muội (Phạm:
Zubha-puwpita-zuddhi), Bồ tát trú nơi tam

muội này, có thể trong các tam muội, nở
những hoa công đức, để tự tại trang nghiêm,
cũng như cây nở hoa, cây tự trang sức.
72. Giác ý tam muội (Phạm: Bodhyaígavatì),
Bồ tát trú nơi tam muội này,
khiến các tam muội biến thành vô lậu, cùng
với bảy giác chi tương ứng.
73. Vô lượng biện tam muội (Phạm:
Ananta-pratibhàna), còn gọi là Cụ giác
chi tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
được vô lượng biện tài, chỉ nói một câu mà
trải vô lượng kiếp cũng không cùng tận.
74. Vô đẳng đẳng tam muội (Phạm:
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
259
Asama-sama). Bồ tát trú nơi tam muội này,
quán hết thẩy chúng sinh đều đồng như
Phật, quán tất cả pháp đều đồng Phật pháp,
cùng với Vô đẳng đẳng Bát nhã ba la mật
tương ứng.
75. Độ chư pháp tam muội (Phạm:
Sarva-dharmàtikramaịa), còn gọi là Siêu
nhất thiết pháp tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, có thể vào cửa ba giải thoát
vượt khỏi ba cõi, hóa độ chúng sinh ba thừa.
76. Phân biệt chư pháp tam muội
(Phạm:Pari-cchedakara), còn gọi là Quyết
phán chư pháp tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, hay phân biệt tướng của các
pháp thiện, bất thiện, hữu lậu, vô lậu, hữu
vi, vô vi v.v...
77. Tán nghi tam muội (Phạm:Vimativiki-
raịa), còn gọi là Tán nghi võng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có thế
trong tất cả pháp, cắt hết lưới ngờ, được
thực tướng của hết thảy các pháp.
78. Vô trú xứ tam muội (Phạm:
Niradhi-wỉhàna), còn gọi là Vô xứ tam
muội, Vô sở trú tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì thông suốt các pháp mà
không chấp chặt ngưng trệ ở một chuẩn
tắc nhất định nào của mỗi pháp.
79. Nhất trang nghiêm tam muội
(Phạm:Eka-vyùha), còn gọi là Nhất tướng
tam muội, Nhất tướng trang nghiêm tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay quán
thấy các pháp đều là một, bất luận là có
tướng hay không, hoặc thấy tất cả pháp
đều không, biết rõ cái lí “hết thảy tức một”,
và dùng trí tuệ một tướng mà trang nghiêm

tam muội này.
80. Sinh hành tam muội (Phạm:
Àkàràbhì-nirhàra), còn gọi là Dẫn phát
hành tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, hay quán các loại tướng đi, tướng
vào, tướng đứng, tướng ra và biết các tướng
ấy đều là không.
81. Nhất hạnh tam muội (Phạm:
Ekàkàra), còn gọi là Nhất hành tướng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, cùng
với tất kính không tương ứng, không còn
thứ tự của hành nào khác nữa.
82. Bất nhất hành tam muội (Phạm:
Àkàrà-navakàra), còn gọi là Li hành tướng
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy tướng đơn nhất của các tam
muội, là vì trong tam muội này có thể kiêm
tu các loại quán hành khác.
83. Diệu hành tam muội (Phạm: Sucàrin),
còn gọi là Diệu hành tướng tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, không
thấy các tam muội có từ hai hành tướng trở
lên, mà chỉ có một tam muội duy nhất tương
ứng với tất kính không, bởi thế, tất cả hí
luận đều không phá được.
84. Đạt nhất thiết hữu để tán tam
muội (Phạm: Nairvedhika-sarva-bhavatalopagata),
còn gọi là Đạt chư hữu để tán
hoại tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
có thể dùng trí tuệ vô lậu, thông suốt ba
cõi, cho đến tận đáy của cõi Phi hữu tưởng
phi vô tưởng, hết thảy các cõi đều khiến
tan hoại.
85. Nhập danh ngữ tam muội (Phạm:
Saô-keta-ruta-praveza), cũng gọi là Nhập
ngôn ngữ tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội
này, thì có thể biết tất cả danh tự lời nói
của hết thảy chúng sinh, hết thảy vật và

hết thảy pháp, không một cái gì mà không
hiểu.
86. Li âm thanh tự ngữ tam muội
(Phạm:Nirghowàksara-vimukta), còn gọi
là Giải thoát âm thanh văn tự tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, quán hết thảy
các pháp đều không có tiếng tăm lời nói,
thường là tướng vắng lặng.
87. Nhiên cự tam muội (Phạm:
Jvalanolka), cũng gọi là Cự xí nhiên tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, hay dùng
đuốc trí tuệ, soi sáng tất cả pháp, không
một mảy may lầm lạc lẫn lộn; như người đi
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
260
đêm cầm đuốc, không sa vào hang hầm
nguy hiểm.
88. Tịnh tướng tam muội (Phạm:
Lakwaịa-parizodhana), còn gọi là Nghiêm
tịnh tướng tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, được trong sạch đầy đủ mà trang
nghiêm ba mươi hai tướng, lại có thể quán
xét các tướng tổng, biệt của mọi pháp đúng
như pháp, cũng có thể quán các pháp thanh
tịnh không có tướng.
89. Phá tướng tam muội (Phạm:
Anabhi-lakwita) còn gọi là Vô tiêu xí tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, thì không
thấy tất cả pháp tướng, cũng không thấy
tướng của các tam muội.
90. Nhất thiết chủng diệu túc tam
muội (Phạm:Sarvàkàra-varopeta),còn
gọi là Cụ nhất thiết diệu tướng tam muội. Bồ
tát trú nơi tam muội này, hay lấy các công
đức để trang nghiêm Thiền định, khiến được
thanh tịnh mà đầy đủ hết thảy diệu tướng.
91. Bất hỉ khổ lạc tam-muội (Phạm:
Sarva-sukha-du#kha-nirabhinandì), còn
gọi là Bất hí khổ lạc tam muội, Bất hí nhất
thiết khổ lạc tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, hay quán xét cái vui ở đời có
nhiều nỗi đắng cay, hoạn nạn, giả dối đảo
điên, chẳng đáng ham thích; quán xét cái
khổ ở thế gian, như bệnh tật, như mũi tên
đâm vào mình, lòng không ưa muốn. Vì
tất cả các pháp đều là hư dối, nên khổ cũng
như vui, đều không đáng mừng.
92. Vô tận tướng tam-muội (Phạm:
Akwaya-karaịđa), còn gọi là Bất tận hành
tam muội, Vô tận hành tướng tam muội.

Bồ tát trú nơi tam muội này, hay quán hết
thảy pháp, không thường không đoạn,
chẳng hoại chẳng hết.
93. Đà la ni tam muội (Phạm:
Dhàraịìmat), còn gọi là Đa đà la ni tam
muội, Cụ đà la ni tam muội. Bồ tát trú nơi
tam muội này, thì hay giữ các tam muội,
nên các đà la ni cũng đều tự nhiên mà được.
94. Nhiếp chư tà chính tướng tam
muội (Phạm: Samyaktva-mithyàtvasarva-
saôgra-haịa), còn gọi là Thủ chư
tà chính tướng tam muội, Nhiếp phục nhất
thiết chính tính tà tính tam muội. Bồ tát
trú nơi tam muội này, đối với tất cả chúng
sinh thuộc chính định tụ, tà định tụ, bất
định tụ đều không lìa bỏ, một lòng nhiếp
thủ mà không thấy các tướng tà, chính.
95. Diệt tắng ái tam muội (Phạm:
Anurodhà pratirodha), cũng gọi là Li tắng
ái tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
hay diệt mọi tình yêu ghét, trong các pháp
đáng ghét, không sinh tâm tức bực.
96. Nghịch thuận tam muội (Phạm:
Sarva-rodha-virodha-saôprazamana),
còn gọi là Tĩnh tức nhất thiết vi thuận tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối với
các pháp có thể nghịch, thuận tùy ý, có thể
phá tất cả chúng sinh tà nghịch, hay thuận
với tất cả chúng sinh có thể cảm hóa được,
nhưng lại không chấp vào tướng thuận,
nghịch.
97. Tịnh quang tam muội (Phạm:
Vimala-prabha), còn gọi là Vô cấu minh
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, đối
với các tam muội đều được sáng sủa trong
sạch, không một mảy may phiền não.
98. Kiên cố tam muội (Phạm:Sàravat),
còn gọi là Cụ kiên cố tam muội. Bồ tát trú

nơi tam muội này, đối với thực tướng của
các pháp, trí tuệ tương ứng và rất bền chắc;
cũng như hư không, không gì phá hoại
được.
99. Mãn nguyệt tịnh quang tam muội
(Phạm: Paripùrịa-candra-vimalaprabha),
Bồ tát trú nơi tam muội này, có
đủ trí sáng suốt thanh tịnh, diệt ngọn lửa
vô minh yêu, giận, công đức mát rợi, lợi ích
chúng sinh; cũng như vừng trăng tròn mùa
thu, phá tan các bóng tối, mát mẻ dịu dàng.
100. Đại trang nghiêm tam muội
(Phạm:Mahà-vyùha), Bồ tát trú nơi tam
BÁCH BÁT TAM MUỘI

B
261
muội này, thì thành tựu đại trang nghiêm,
thấy thế giới trong mười phương nhiều như
cát sông Hằng, đem hương hoa bằng bảy
thứ báu để làm đẹp cõi Phật, công đức trang
nghiêm như thế mà tâm không đắm trước.
101. Năng chiếu nhất thiết thế tam
muội (Phạm:Sarvàkàra-prabhà-kara),
còn gọi là Chiếu nhất thiết thế gian tam
muội. Bồ tát trú nơi tam muội này, có thể
soi rọi tất cả pháp trong chúng sinh thế
gian, trụ xứ thế gian và ngũ chúng thế gian.
102. Tam muội đẳng tam muội (Phạm:
Samàdhi-samatà), còn gọi là Đẳng tam
muội, Định bình đẳng tính tam muội. Bồ
tát trú nơi tam muội này, thì hay quán các
tam muội một cách bình đẳng, không thấy
có sâu cạn cao thấp khác nhau, quán tất cả
pháp hữu vi đều do nhân duyên sinh, và
cùng với tướng tam muội cũng đều bình đẳng.
103. Nhiếp nhất thiết hữu tránh vô
tránh tam muội (Phạm: Araịa-saraịasarva-
samavasaraịa), còn gọi là Vô tránh
hành tam muội, Hữu tránh vô tránh bình
đẳng lí thú tam muội. Bồ tát trú nơi tam
muội này, thì trong tất cả pháp có thể thông
suốt vô ngại, không thấy pháp này tướng
như thế này, không thấy pháp này tướng
như thế kia, đối với chúng sinh cũng không
tranh cãi xấu, tốt, chỉ theo tâm hành của
họ mà nhiếp thủ độ thoát.
104. Bất nhạo nhất thiết trụ xứ tam
muội (Phạm: Anilambha-niketa-nirata),
còn gọi là Vô trụ xứ tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì không ưa ở thế gian,
vì thế gian là vô thường; cũng không ưa trú

nơi phi thế gian, là vì chẳng chấp trước vào
cái không.
105. Như trụ định tam muội (Phạm:
Tatha-tà-sthita-nizcita), còn gọi là Quyết
định an trụ chân như tam muội. Bồ tát trú
nơi tam muội này, thì biết tướng như thực
của tất cả pháp, không thấy có pháp nào
siêu vượt thực tướng đó.
106. Hoại thân suy tam muội (Phạm:
Kàya-kali-saôpramathana), còn gọi là
Hoại thân tam muội, Li thân uế ác tam muội.
Bồ tát trú nơi tam muội này, dùng sức trí
tuệ phá trừ các loại tướng suy tự nhiên hoại
diệt sắc thân.
107. Hoại ngữ như hư không tam
muội (Phạm: Vàk-kali-vidhvaôsanagagana-
kalpa),còn gọi là Li ngữ uế ác
tam muội. Bồ tát trú nơi tam muội này,
không thấy ngữ nghiệp của các tam muội
nương vào âm thanh mà có, như hư
không, như huyễn hóa, không sinh yêu,
ghét.
108. Li trước hư không bất nhiễm tam
muội (Phạm: Akàsàsaíga-vimuktinirupalepa),
còn gọi là Vô nhiễm trướcc
như hư không tam muội. Bồ tát tu hành
Bát nhã ba la mật, quán xét các pháp rốt
ráo là không, chẳng sinh chẳng diệt, cũng
như hư không. Tuy được tam muội ấy,
nhưng đối với tướng của hư không tam
muội cũng không nhiễm trước. [X. luận Đại
trí độ Q.5].
BÁCH BÁT TÔN
..........
Chỉ một trăm linh tám đấng tôn Phật
Bồ tát, được bày trong Kim cương giới mạn
đồ la hội Căn bản thành thân thuộc Mật
giáo. Tức là năm đức Phật, bốn Ba la mật,

mười sáu đại Bồ tát, bốn Nhiếp, tám Cúng,
mười sáu vị tôn Hiền kiếp, hai mươi trời
Kim cương bộ ngoài, và ba mươi lăm vị tôn
từ năm Đính luân vương trở xuống.
BÁCH CHÚNG HỌC
...........
Chúng học, Phạm:Zikwà-karaịi, Pàli:
Sikkhà-karaịìya. Dịch ý là ưng đương học
(phải nên học), ưng đương tác (phải nên
làm). Là giới cấm xúc phạm tội Đột cát la
(Phạm:duwkfta, dịch ý là ác tác). Loại giới
BÁCH CHÚNG HỌC

B
262
này tuy nhẹ nhưng lại khó giữ, dễ phạm,
cần phải chú ý từng tí, luôn luôn nhớ nghĩ
tu học, vì thế, đặc biệt dùng chữ “học” mà
đặt tên. Lại con số Chúng học, các bộ luật
nói bất nhất, trong đó, luật Tứ phần nêu
tổng quát một trăm giới, cho nên thường
gọi là Bách chúng học. [X. luật Tứ phần
Q.19]. (xt. Đột Cát La, Chúng Học).
BÁCH DỤ KINH
Gồm bốn quyển. Còn gọi là Bách cú
thí dụ kinh, Bách cú thí dụ tập kinh, Bách
thí kinh, Bách dụ tập. Do ngài Tăng già tư
na (Phạm:Saíghasena), một vị tăng người
Ấn độ, trứ tác vào thế kỉ V Tây lịch, và do
học trò là Cầu na tì địa (Phạm:Guịavfdhi)
dịch ra chữ Hán vào năm Vĩnh minh thứ
10 (492) đời Nam tề. Thu vào Đại chính
tạng tập 4.
Kinh này do sự gom góp chép nhặt
những sự tích thí dụ về quả báo thiện ác tội
phúc mà thành, viết theo hình thức ngụ
ngôn, dùng một trăm (nay còn chín mươi
tám dụ) trường hợp để thuyết minh giáo lí
cơ bản của Phật giáo. Phần lớn sự tích lấy
dân chúng phổ thông làm đối tượng, cũng
có khi đối với tín đồ ngoại đạo, chúng xuất
gia và cả nhà vua mà nói. Nội dung bao
gồm: dụ người ngu ăn muối, dụ đàn bà muốn
cầu con, dụ vào biển lấy trầm thủy, dụ quỉ
Tì xá xà, dụ viên thuốc hoan hỉ, dụ miệng
tụng pháp đi thuyền mà không hiểu cách
dùng v.v... tất cả đều dùng thí dụ dạy bảo
để tăng thêm sự hiểu biết.
Ngoài ra, tác giả kinh này là ngài Tăng
già tư na, còn gọi là Tăng già tư, Tăng già

tiên, là một vị luận sư Đại thừa, người Ấn
độ. Lại trong Đại tạng Hán dịch, các kinh
điển được biên soạn cùng một mục đích
với kinh này, thì có bốn loại kinh Tạp thí
dụ, và “Chúng kinh soạn tạp thí dụ”. [X.
Lương cao tăng truyện Q.3; Xuất tam tạng
kí tập Q.2, Q.9, Q.14; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6, Q.20].
BÁCH ĐẠI KIẾP
..........
Là thời hạn tu hành của Bồ tát. Nói tắt
là Bách kiếp. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển
178, luận Đại trí độ quyển 4, quyển 27 chép,
thì Bồ tát trong ba A tăng kì kiếp (nói tắt là
tam kì) tu sáu độ muôn hạnh, sau đó khoảng
trăm kiếp thì tu hành ngôi vị Đẳng giác,
đồng thời, trong kì gian này, gieo hạt giống
nghiệp tướng hảo. Nhưng, luận Du già sư
địa quyển 48, luận Nhiếp đại thừa quyển
hạ, thì chỉ nói ba kì, chứ không lập riêng
thuyết trăm kiếp. Vì thế, các ngài Trí khải,
Pháp tạng cho rằng, “Thuyết tam kì bách
kiếp” là do các nhà Tiểu thừa lập ra. [X.
kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.1;
kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; luận
Câu xá Q.18; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.trung]. (xt. Tam A Tăng Kì Kiếp).
BÁCH GIỚI THIÊN NHƯ
...........
Tông Thiên thai đem phân loại tất cả
các pháp trong cảnh mê ngộ sai biệt làm
mười cõi (giới) là: địa ngục, ngã quỉ, súc sinh,
tu la, nhân gian, Thiên thượng, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát và Phật. Mười cõi này,
trong mỗi cõi lại có đủ tự tướng mười cõi,
cộng thành một trăm pháp giới. Trăm pháp
giới này, trong mỗi pháp giới đều có đủ mười
thứ sự lí (thập như thị), là: tướng, tính, thể,

lực, tác, nhân, duyên, quả, báo, bản mạt
cứu kính đẳng, cho nên, trăm giới cộng có
nghìn như. Nếu đem nhân với ba thế gian
thì thành là ba nghìn, đó tức là cái mà tông
Thiên thai gọi là “Tam thiên chư pháp”(ba
nghìn các pháp); quán pháp tam thiên này
có đầy đủ trong một niệm, đó tức là phép
quán “Nhất niệm tam thiên”. Vì thế, khi đề
cập đến cảnh sở quán, thì gọi là “Bách giới
BÁCH DỤ KINH

B
263
thiên như”, hoặc gọi là “Tam thiên tính
tướng”. Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2 (Đại
33, 696 thượng), nói: “Nếu thuyết minh một
cách rộng rãi về Phật pháp, thì Phật đâu có
pháp nào khác, chỉ là bách giới thiên như
mà thôi: đó là cảnh giới Phật mà chỉ có
Phật với Phật mới thấu suốt cùng tột lí ấy”.
Lại trong giáo nghĩa của tông Thiên thai,
còn thêm tam chuyển độc (đọc theo ba
cách) thì có thể hiển bày cái lí ba đế viên
dung: không, giả, trung. (xt. Nhất Niệm Tam
Thiên).
BÁCH LUẬN
Tiếng Phạm: Zatazàstra. Gồm hai
quyển. Do ngài Đề-bà (Phạm: Àryadeva,
Thánh thiên), người Ấn độ, trứ tác vào
khoảng thế kỉ III Tây lịch, Bà tẩu khai sĩ
chú thích, Cưu ma la thập (Phạm:
Kumàrajìva)dịch vào năm Hoằng thủy thứ
6 (404). Thu vào Đại chính tạng tập 13.
Nội dung luận này thừa kế thuyết trong
“Trung luận” của ngài Long thụ, dùng nghĩa
lí Không, Vô ngã của Phật giáo Đại thừa để
luận phá những kiến chấp của các phái
ngoại đạo Số luận, Thắng luận, như phái
Thắng luận cho các pháp là một mà cũng
là khác, phái Số luận thì bảo nhân quả là
một và trong nhân có quả. Toàn bộ luận
bao gồm:
1. Xả tội phúc phẩm.
2. Phá thần phẩm.
3. Phá nhất phẩm.
4. Phá dị phẩm.
5. Phá tình phẩm.
6. Phá trần phẩm.

7. Phá nhân trung hữu quả phẩm.
8. Phá nhân trung vô quả phẩm.
9. Phá thường phẩm.
10. Phá không phẩm.
Tất cả có mười phẩm. Ở đầu các phẩm
đều có năm bài kệ, sau mỗi bài kệ, có đoạn
văn xuôi ngắn của Đề bà phụ thêm, và tiếp
theo đó là văn chú thích của Bà tẩu khai sĩ.
Cứ theo Tăng triệu nói trong bài tựa
Bách luận, thì bản Hán dịch chỉ mới dịch
được mười phẩm trước của nguyên tác, còn
mười phẩm sau thì chưa dịch, nhan đề
“Bách luận” là vì mỗi phẩm có năm bài kệ,
hai mươi phẩm thành là trăm kệ. Tuy nhiên,
bản Hán dịch chưa nêu rõ con số bài kệ,
và nguyên bản tiếng Phạm và bản dịch Tây
tạng đều không truyền, vì thế không rõ sự
cấu thành của nguyên bản ra sao. Vả lại,
Đề bà còn là tác giả của Tứ bách luận, mà
đại cương Tứ bách luận cùng với Bách luận
nhất trí, cho nên có người bảo Bách luận
là sách cương yếu của Tứ bách luận, hoặc
cũng có người bảo Tứ bách luận do phu
diễn từ Bách luận mà thành.
Lại nữa, trong bản Hán dịch, có một
quyển “Bách tự luận”, được coi là của Đề
bà làm, do Bồ đề lưu chi đời Hậu Ngụy
dịch, tức là khái quát từ phẩm Phá thần trở
xuống trong Bách luận, tương đương với
“Bách tự chú” (Tạng:Yi-ge brgya-pa shesbya-
ba#i #grel-pa) trong bản dịch Tây
tạng, mà Bách tự chú lại được xem là tác
phẩm của ngài Long thụ. Như vậy, Bách tự
luận hay Bách tự chú, rốt cùng, là tác phẩm
của ngài Đề bà hay của ngài Long thụ?
Không xác định được. Tuy nhiên, cứ theo
quá trình trứ thuật mà suy thì cũng có thể
cho là tác phẩm của Đề bà, là vì, trong khi

viết Bách luận, Tứ bách luận, thuận theo
thứ tự thêm rộng ra mà hình thành tác
phẩm ba bộ Bách luận này.
Có nhiều chỗ trong Bách luận cho thấy
học thuyết của phái Số luận, phái Thắng
luận. Và mối quan hệ mật thiết giữa bản
văn kinh Chính lí với học thuyết Thắng
luận, bởi thế, đối với tình hình các phái
triết học Ấn độ khoảng thế kỉ III, đặc biệt
là sự hình thành của phái Chính lí, thì Bách
luận đã cung cấp một tư liệu trọng yếu. Tại
BÁCH LUẬN

B
264
Trung quốc, Bách luận cùng với Trung luận
và Thập nhị môn luận, được gọi song song
là Tam luận, là Thánh điển căn bản của
tông Tam luận. Các bản chú thích có nhiều
thứ, nổi tiếng hơn cả thì có Bách luận sớ
ba quyển của ngài Cát tạng đời Tùy. [X. Đại
đường tây vực kí Q.5; Xuất tam tạng kí tập
Q.2, Q.12; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
(xt. Tam Luận).
BÁCH LUẬN SỚ
Gồm ba quyển. Do ngài Cát tạng đời
Tùy soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 42.
Là sách chú thích bản dịch “Bách luận”
của ngài Cưu ma la thập. Mở đầu, giải thích
bài tựa Bách luận của Tăng triệu, chia làm
mười chương: Thán luận công năng (tán
thán công năng của luận), Minh tạo luận
thời tiết (nói rõ thời gian làm luận), Thán
tạo luận chi nhân (tán thán người làm luận),
Trần ngoại đạo hưng thế (tường thuật sự ra
đời của ngoại đạo), Thích luận đề mục (giải
thích đề mục của luận), Thuật chú luận Bà
tẩu (tường thuật về Bà tẩu - người chú thích
luận). Tự luận đại tông (trình bày tôn chỉ
lớn của luận), Minh phiên luận La thập
(nói rõ về La thập - người dịch bộ luận),
Biện đàn việt Diêu tung (nói về người thí
chủ là Diêu tung), Định phẩm kệ đa thiểu
(định các phẩm, các bài kệ nhiều hay ít).
Chính văn của quyển thượng là phẩm
Xả tội phúc, thì trước hết lập sáu khoa: nói
rõ phẩm kệ, giải thích nghĩa kệ, xét rõ nhiều
ít, giải thích tương sinh, giải thích tên phẩm,
chọn Xả, Phá; kế đó, biện minh về số kệ
trong nguyên bản và bản dịch, chủng loại

của kệ, các phẩm dài ngắn khác nhau, thứ
tự tương sinh của các phẩm v.v... Quyển
trung có năm phẩm: Phá thần phẩm, Phá
nhất phẩm, Phá dị phẩm, Phá tình phẩm,
Phá trần phẩm; quyển hạ có bốn phẩm:
Phá nhân trung hữu quả phẩm (phá trong
nhân có quả), Phá nhân trung vô quả phẩm
(phá trong nhân không quả), Phá thường
phẩm và Phá không phẩm... Bách luận lấy
sự luận phá tà chấp của ngoại đạo làm chủ
yếu, vì thế bản sớ này tường thuật rất nhiều
về ngoại đạo, lại viện dẫn nhiều thuyết, giá
trị nghiên cứu của nó rất cao.
BÁCH LỤC THẬP TÂM
Là một trăm sáu mươi thứ phiền não
vọng tâm mà người tu hành chân ngôn phải
vượt qua, được liệt kê trong phẩm Trụ tâm
của kinh Đại nhật quyển 1. Tức chúng sinh
do đắm trước năm phiền não căn bản là
tham, sân, si, mạn, nghi, nên các phiền não
ấy cứ lần lượt đắp đổi tương sinh cho đến
một trăm sáu mươi thứ vọng tâm. Trăm
sáu mươi tâm, nói rộng ra, là từ tám vạn
trần lao đến vô lượng phiền não; nhưng,
nếu nói gọn lại, thì là ba vọng chấp thô, tế,
cực tế. Hành giả vượt qua được trăm sáu
mươi tâm này mới có thể vào được ngôi vị
Sơ địa. Bởi vì, phiền não vọng tâm của chúng
sinh luôn luôn chấp chặt lấy hai bên có,
không mà mất lí trung đạo, rồi lại sinh thêm
ngành lá, cho nên hình thành trăm sáu
mươi tâm, cho đến vô lượng phiền não.
Ngoài ra, trăm sáu mươi tâm phiền não,
thông thường được gọi là trăm sáu mươi
vọng chấp. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.2].
(xt. Tam Vọng Chấp).
BÁCH NẠP Y
Chỉ áo vá, tức áo của nhà tu hành. Do

chắp vá những mảnh vải cũ rách khâu lại
mà thành. Còn gọi là Tệ nạp y, Đàn nạp y.
Vì hay dùng năm mau hoặc nhiều màu sắc
lẫn lộn may thành, nên cũng gọi là Ngũ
nạp y. Vì tăng lữ mặc áo vá, nên thường tự
xưng là Nạp tăng, Lão nạp, Bá tăng, Dã
tăng, Chuyết nạp v.v...
BÁCH LUẬN SỚ

B
265
Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển thượng
chép, thì nguồn gốc áo vá có năm thứ:
1. Áo có người cho (thí chủ).
2. Áo không người cho.
3. Áo bọc người chết.
4. Áo người chết.
5. Áo phẩn tảo (Phạm:pàôsu-kùla).
Áo phẩn tảo, chỉ những mảnh vải rách,
vụn người ta đã bỏ đi, có thể chia làm:
1. Áo vứt trên đường đi.
2. Áo ở nơi bẩn thỉu.
3. Áo bỏ ở bên bờ sông.
4. Áo đã bị mối ăn.
5. Áo rách nát.
Nhưng, sau khi Phật giáo đã thịnh hành
thì y phục của tăng, ni không còn như thế
nữa.
Nguyên ngữ tiếng Phạm về áo vá, thì
trong kinh Thập nhị đầu đà, luật Thập tụng
quyển 39, Tuệ lâm âm nghĩa quyển 11, đều
cho áo vá (nạp y) là tên gọi khác của áo
phẩn tảo; kinh Pháp hoa quyển 4 phẩm
Khuyến trì thì bảo áo vá, tiếng Phạm là
Kanthà, còn luật Tứ phần quyển 43 Ka hi
na y kiền độ, luật Ma ha tăng kì quyển 8,
luận Giải thoát đạo quyển 2 phần Đầu đà,
Đại thừa nghĩa chương quyển 15 Đầu đà
nghĩa lưỡng môn phân biệt điều v.v..., đều
cho là áo vá và áo phẩn tảo có khác nhau.
Vì thế, áo vá và áo phẩn tảo có thể là chỉ
cùng một vật, nhưng, đứng về mặt tài liệu
mà nói, thì gọi là áo phẩn tảo, còn đứng về
mặt cắt may mà nói thì gọi là áo vá. [X. luật
Thập tụng Q.4, Q.36, Q.37; luật Tứ phần
Q.41 Y kiền độ; Tứ phần luật san phồn bổ

khuyết hành sự sao Q.hạ phần 1; Đại tống
tăng sử lược Q.thượng; Tổ đình sự uyển
Q.3].
BÁCH NHẤT VẬT
..........
Chỉ những vật cần thiết của chúng tăng.
Còn gọi là Bách nhất chúng cụ, Bách nhất
cung thân. Tức là ngoài ba tấm áo một chiếc
bát ra, các loại đồ dùng cần thiết của tỉ khưu
sử dụng hàng ngày, đều chỉ được giữ mỗi
thứ một cái mà thôi. Cứ theo Tứ phần luật
sớ sức tông nghĩa kí quyển 5 phần đầu,
Thích thị yếu lãm quyển trung chép, thì
chữ “trăm” (bách) ở đây tuyệt chẳng phải là
con số một trăm thực sự, mà chỉ là phiếm
chỉ con số của các vật dụng thôi. Cứ theo
Tát bà đa tì ni tì bà sa quyển 5 chép, thì
trăm lẻ một vật là các vật đều được giữ một
cái, ngoài trăm lẻ một ra là thuộc về trướng
vật . Vì thế, các vật thừa, vượt quá số
lượng qui định, gọi là trướng vật. Chẳng
hạn như cất giữ nhiều áo ngoài ba tấm áo,
hoặc cất giữ nhiều bát ngoài một cái bát,
tức là trướng vật.
Luật Ngũ phần quyển 20, liệt kê các loại
trăm một vật được phép cất giữ, như: ba
tấm áo, áo lót mình, áo ngủ, áo mưa, áo
che bệnh ngoài da, màn muỗi (để ngồi
Thiền), đồ trải chỗ đi kinh hành; vải chắn
côn trùng (như con tờ vờ trong tường vách
bay ra), vải trải đơn, vải che bụng chân (bọng
chân), khăn lau mình, túi đựng kim chỉ, túi
lọc nước v.v... Ngoài ra, Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 4, cũng liệt kê Ni sư đàn (tọa
cụ), phu cụ (ca sa), khăn lau tay, áo chu la,
áo ba lợi ca la v.v...
Cứ theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển hạ phần 1 chép,

thì thời giáo một đời của đức Phật được phán
định làm hai giáo môn là Chế (cấm) và
Thính (cho phép), và lấy hai môn này mà
phân biệt những vật tỉ khưu được phép cất
giữ là: ba tấm áo và sáu vật khác: đó là
những vật do đức Phật chế định, cho nên
thuộc về Chế môn; còn trăm một vật và
các trướng vật khác là vì phương tiện cho
cất giữ, nên thuộc Thính môn. Lại cứ theo
Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ quyển 3
phần trên chép, thì đức Phật đã vì căn cơ
và quả báo của các tỉ khưu đều bất đồng,
BÁCH NHẤT VẬT

B
266
nên phương tiện châm chước mà cho phép
cất giữ những vật dụng khác nhau. Nếu là
tỉ khưu thượng phẩm, thì chỉ cho phép có
một áo hoặc ba áo; nếu là trung phẩm thì
cho phép có trăm một vật; nếu là hạ phẩm
thì cho phép có “trướng vật” cho đến các
thứ báu, duy người có trướng vật thì trước
phải làm phép “thuyết tịnh” mới được nhận
giữ. [X. Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.4, Q.6; Tứ
phần luật khai tông kí Q.3 phần cuối; Tứ
phần luật hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần
1; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2]. (xt.
Chế Thính Nhị Giáo, Trướng Vật).
BÁCH NHẤT YẾT MA
..............
Gồm mười quyển. Do ngài Nghĩa tịnh
đời Đường dịch. Nói đủ là Căn bản Thuyết
nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma. Thu
vào Đại chính tạng tập 24. Bách nhất, là
chỉ nhiều số mục một cách khái quát; yết
ma, là chỉ cái tác pháp trong đó khi tăng, ni
làm việc phải được sự tán đồng của đại
chúng thì công việc mới thành tựu. Nội dung
trình bày một trăm linh một thứ pháp yết
ma, chia làm ba loại: Đơn bạch, Bạch nhị
và Bạch tứ. Đơn bạch yết ma, bao gồm 22
loại từ Đơn bạch sai người đi giáo giới trở
xuống; Bạch nhị yết ma, bao gồm 42 loại từ
việc bạch kết tiểu giới đàn trở xuống; Bạch
tứ yết ma, bao gồm 32 loại từ bạch thụ cận
viên trở xuống.
Lời Bạt ở cuối quyển cùng trong sách
này (Đại 24, 500 trung), nói: “Trong yết ma
này nói một trăm linh một là chỉ nói về số
lớn một cách tổng quát mà thôi, chứ kiểm

điểm lại trong luật thì thấy có nhiều ít khác
nhau, nhưng về chủng loại thì không sai
trái”.
BÁCH NHỊ THẬP CHUYỂN
Là tên gọi các con số cực lớn trong phép
kế toán ở Ấn độ cổ đại, tức là con số từ
đơn vị ức cứ lần lượt theo thứ lớp tự nhân
với nhau mà thành. Có xuất xứ từ kinh
Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển 29, kinh
Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển 45. Dịch
mới là trăm hai mươi mốt chuyển. Dịch cũ
thiếu mất Bát đầu ma chuyển thứ chín mươi
chín, vì thế, là trăm hai mươi chuyển. Nay
theo tên gọi trong Tân dịch làm lệ, lạc xoa
(Phạm:lakwa) gấp bội số lạc xoa là câu chi
(Phạm:koỉi), câu chi gấp bội số câu chi là a
dữu đa (Phạm: ayuta). Nhưng theo Huyền
ứng âm nghĩa quyển 23, thì lạc xoa tương
đương với mười vạn, một trăm lạc-xoa bằng
một câu chi. (Tức là: 100.000 x 100 =
10.000.000)
Sau đây là những tên gọi của các số:
1. A dữu đa (Phạm: ayuta)
2. Na do đa (Phạm: nayuta),
3. Tần bà la (Phạm:bimbara),
4. Căng yết la (Phạm:kaíkara),
5. A già la (Phạm:agàra),
6. Tối thắng (Phạm:pravara),
7. Ma bà la (Phạm: mavara),
8. A bà la (Phạm:avara),
9. Đa bà la (Phạm:tavara),
10. Giới phần (Phạm:sìmà),
11. Phổ na (Phạm: hùman),
12. Nễ ma (Phạm: neman),
13. A bà hàm (Phạm: avagamam),
14. Di bà già (Phạm:mìvagam),
15. Tì la già (Phạm:vìragam),
16. Tì già bà (Phạm:vigavam),

17. Tăng yết la ma (Phạm: saíkrama),
18. Tì tát la (Phạm:visara),
19. Tì đảm bà (Phạm: vicambha),
20. Tì thịnh già (Phạm:vicaga),
21. Tì tố đà (Phạm:visota),
22. Tì bà sa (Phạm:vivàha),
23. Tì bạc để (Phạm:vibhakti),
24. Tì khư đảm (Phạm: vikhyata),
25. Xứng lượng (Phạm: tulanam),
BÁCH NHẤT YẾT MA

B
267
26. Nhất trì (Phạm: gharanam),
27. Dị lộ (Phạm:vipaza),
28. Điên đảo (Phạm:viparya),
29. Tam mạt da (Phạm: samarya),
30. Tì đô la (Phạm: viturịam),
31. Hề bà la (Phạm:hevara),
32. Tư sát (Phạm:vicàra),
33. Chu quảng (Phạm: vicasta),
34. Cao xuất (Phạm:atyudgata),
35. Tối diệu (Phạm:viziwỉa),
36. Nê bà la (Phạm:nevala),
37. Ha lí bà (Phạm:hariva),
38. Nhất động (Phạm:vikwìbha),
39. Ha lí bồ (Phạm:halibhù),
40. Ha lí tam (Phạm: harìsa),
41. Hề lỗ già (Phạm:heluga),
42. Đạt la bộ đà (Phạm: drabuddha),
43. Ha lỗ na (Phạm: haruịa),
44. Ma lỗ đà (Phạm:maluda),
45. Sám mộ đà (Phạm: kwamuda),
46. Y la đà (Phạm:elada),
47. Ma lỗ ma (Phạm: maluma),
48. Điều phục (Phạm: sadama),
49. Li kiêu mạn (Phạm:vininda),
50. Bất động (Phạm:vaimàtra),
51. Cực lượng (Phạm:pramàtra),
52. A mạ đát la (Phạm:amàtra),
53. Bộ mạ đát la (Phạm:bhramàtra),
54. Già ma đát la (Phạm:gamàtra),
55. Na mạ đát la (Phạm:namàtra),
56. Hề mạ đát la (Phạm:hemàtra),
57. Bề mạ đát la (Phạm:bhemàtra),
58. Bát la mạ đát la (Phạm:paramàtra),
59. Thi bà mạ đát la (Phạm:zivamàtra),
60. Ế la (Phạm:ela),

61. Bệ la (Phạm:vela),
62. Đế la (Phạm:tela),
63. Kệ la (Phạm:gela),
64. Tốt bộ la (Phạm:spela),
65. Nê la (Phạm:nela),
66. Kế la (Phạm:kela),
67. Tế la (Phạm:sela),
68. Bề la (Phạm:phela),
69. Mê la (Phạm: mela),
70. Sa la trà (Phạm:sarata),
71. Mê rô đà (Phạm: meruda),
72. Khế lỗ đà (Phạm:kharda),
73. Ma đô la (Phạm: màtula),
74. Sa mẫu la (Phạm: samula),
75. A dã bà (Phạm:ayava),
76. Ca ma la (Phạm: kamara),
77. Ma già bà (Phạm:magava),
78. A đát la (Phạm:atara),
79. Hê lỗ da (Phạm:heluya),
80. Bệ lỗ bà (Phạm:veluva),
81. Yết la bà (Phạm:kalàpa),
82. Ha bà bà (Phạm:havava),
83. Tì bà la (Phạm:vivara),
84. Na bà la (Phạm:navara),
85. Ma la la (Phạm: malara),
86. Sa bà la (Phạm:savara),
87. Mê la phổ (Phạm: meruhu),
88. Giả ma la (Phạm: camara),
89. Đà mạ la (Phạm: dhamara),
90. Bát la ma đà (Phạm: pramada),
91. Tì già mạ (Phạm:vigama),
92. Ô ba bạt đa (Phạm: upavartta),
93. Diễn thuyết (Phạm:nirdeza),
94. Vô tận (Phạm:aksaya),
95. Xuất sinh (Phạm:sambhùta),
96. Vô ngã (Phạm: amama),
97. A bạn đa (Phạm:avànta),
98. Thanh liên hoa (Phạm: utpala),

99. Bát đầu ma (Phạm: padma),
100. Tăng kì (Phạm: saíkhya),
101. Thú (Phạm:gati),
102. Chí (Phạm: upagama),
103. A tăng kì (Phạm: asaíkhya),
104. A tăng kì chuyển (Phạm:
asaíkhya-parivartta),
105. Vô lượng (Phạm: aparimàịa),
106. Vô lượng chuyển,
107. Vô biên (Phạm: aparyanta),
108. Vô biên chuyển,
109. Vô đẳng (Phạm: asamanta),
110. Vô đẳng chuyển,
BÁCH NHỊ THẬP CHUYỂN

B
268
111. Bất khả sổ (Phạm:agaịeya),
112. Bất khả sổ chuyển,
113. Bất khả xưng (Phạm:atulya),
114. Bất khả xưng chuyển,
115. Bất khả tư (Phạm:acintya),
116. Bất khả tư chuyển,
117. Bất khả lượng (Phạm: ameya),
118. Bất khả lượng chuyển,
119. Bất khả thuyết (Phạm:
anabhilàpya),
120. Bất khả thuyết chuyển,
121. Bất khả thuyết bất khả thuyết
(Phạm:anabhilàpya anablilàpya).
BÁCH PHÁP
......
Chỉ một trăm thứ pháp. Nhà Duy thức
đem tất cả pháp hữu vi, vô vi tổng quát lại
thành một trăm thứ, tức là:
1. Tám thứ tâm pháp, là tám thức: nhãn,
nhĩ, tị, thiệt, thân, ý, mạt na và a lại da.
2. Năm mươi mốt thứ Tâm sở hữu pháp,
là: tác ý, xúc, thụ, tưởng, tư, dục, thắng giải,
niệm, định, tuệ, tín, tàm, quí, vô tham, vô
sân, vô si, cần (tinh tiến), khinh an, bất
phóng dật, hành xả, bất hại, tham, sân, si,
mạn, nghi, ác kiến, phẫn, hận, phú, não,
tật, xan, cuống, xiểm, hại, kiêu, vô tàm, vô
quí, trạo cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng
dật, thất niệm, tán loạn, bất chính tri, hối,
miên (thụy), tầm, tứ.
3. Mười một thứ sắc pháp là: nhãn, nhĩ,
tị, thiệt, thân, sắc, thanh, hương, vị, xúc,
pháp xứ sở nhiếp sắc.
4. Hai mươi bốn thứ tâm bất tương ứng
hành pháp là: đắc, mệnh căn, chúng đồng

phận, dị sinh tính, vô tưởng định, diệt tận
định, vô tưởng báo (vô tưởng sự), danh thân,
cú thân, văn thân, sinh, lão, trụ, vô thường,
lưu chuyển, định dị, tương ứng, thế tốc, thứ
đệ, phương, thời, số, hòa hợp tính, bất hòa
hợp tính.
5. Sáu thứ vô vi pháp là: hư không, trạch
diệt, phi trạch diệt, bất động diệt (bất động),
tưởng thụ diệt, chân như.
Năm loại lớn kể ở trên gọi là năm vị;
khi được kể chung với một trăm pháp thì
gọi là năm vị trăm pháp.
Thuyết trăm pháp có xuất xứ từ luận
Đại thừa bách pháp minh môn, luận Thành
duy thức, trong đó cũng có điều khác với
các nhà khác, chẳng hạn như:
1. Về tâm sở hữu pháp, luận Du già sư
địa quyển 1, ngoài năm mươi mốt thứ tâm
sở hữu pháp được ghi ở trên ra, còn kể
thêm hai thứ nữa là tà dục và tà thắng giải,
thành ra năm mươi ba thứ tâm sở hữu pháp;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển 1,
đem ác kiến trong tâm sở hữu pháp tách
riêng thành năm là tát ca da kiến, biên chấp
kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến và tà
kiến, thành ra là năm mươi lăm thứ tâm sở
hữu pháp.
2. Về sắc pháp, thì luận Hiển dương
Thánh giáo quyển 1, trong sắc pháp còn
liệt kê bốn thứ địa, thủy, hỏa, phong, thành
ra là mười lăm thứ sắc pháp.
3. Về bất tương ứng hành pháp, thì luận
Đại thừa ngũ uẩn, trong bất tương ứng hành
pháp duy chỉ kể có mười bốn thứ, tức trong
hai mươi bốn thứ pháp ghi ở trên, liệt kê từ
“đắc” đến “lưu chuyển” là mười bốn hạng
mục; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
2, thì loại bỏ bất hòa hợp tính, mà thành là

hai mươi ba thứ bất tương ứng hành pháp.
4. Về Vô vi pháp, thì luận Du già sư địa
quyển 3, lại kể hai thứ nữa là thiện bất thiện
pháp vô vi, vô kí pháp vô vi, thành ra là
tám thứ vô vi pháp. Lại nữa, Thuyết nhất
thiết hữu bộ Tiểu thừa, y theo thứ tự sinh
khởi của các pháp mà chia chúng thành
sắc pháp, tâm pháp, tâm sở hữu pháp, tâm
bất tương ứng hành pháp, vô vi pháp v.v...,
còn các nhà Duy thức Đại thừa thì lại y
theo thứ tự chuyển biến của thức mà phân
chia. [X. luận Thành duy thức Q.7; Đại thừa
BÁCH PHÁP

B
269
bách pháp minh môn luận giải; Đại thừa
bách pháp minh môn luận sớ].
BÁCH PHÁP GIỚI
..........
Chỉ mười pháp giới từ địa ngục giới đến
Phật giới, trong mỗi pháp giới lại cũng có
đủ mười giới, cộng thành một trăm pháp
giới. Tông Thiên thai đem chia một cách
khái quát tất cả pháp làm mười loại, tức là
địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, tu la, nhân gian,
thiên thượng, Thanh văn, Duyên giác, Bồ
tát và Phật, là mười pháp giới; nhưng mỗi
pháp giới không phải tự cô lập, không tương
can, mà mỗi mỗi cũng lại đầy đủ mười giới,
cho nên cộng là một trăm pháp giới. Lại
trong một trăm pháp giới, mỗi một pháp
giới đều có đủ mười thứ sự lí (thập như thị),
trăm pháp giới tức có một nghìn như thị,
gọi là “bách giới thiên như” (trăm giới nghìn
như), đây là dụng ngữ thông thường của
tông Thiên thai khi dung nhiếp hết thảy
các pháp. (xt. Bách Giới Thiên Như).
BÁCH PHÁP MINH MÔN
Chỉ pháp môn trí tuệ mà Bồ tát đạt được
ở ngôi Sơ địa (Hoan hỉ địa). Bách pháp (trăm
pháp), là chỉ cho nhiều số mục một cách
khái quát; minh, tức là thông suốt; môn, là
pháp môn, hàm ý là vào, là sai biệt. Trọn ý
tức là cửa trí tuệ tỏ rõ thông suốt trăm pháp.
Đối với chữ “bách pháp” trong Bách pháp
minh môn, các nhà cũng có những cách
nói khác nhau:
1. Thập địa kinh luận quyển 3 nói, bách
pháp, tức chỉ các loại pháp môn.
2. Cứ theo Hoa nghiêm kinh thám

huyền kí quyển 11 chép, thì bách pháp là
chỉ các pháp môn Uẩn, Xứ, Giới, chứ không
phải chỉ con số một trăm thực sự.
3. Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
thượng phẩm Hiền thánh danh tự chép,
thì mười tâm tin là tín tâm, niệm tâm, tinh
tiến tâm, tuệ tâm, định tâm, bất thoái tâm,
hồi hướng tâm, hộ tâm, giới tâm và nguyện
tâm, trong mỗi tâm đều có mười tâm mà
thành trăm pháp. Sau khi thành tựu đầy
đủ mười tâm mười tín này mới có thể vào
địa vị Sơ trụ.
4. Trong Thích quán vô lượng thọ Phật
kinh kí của ngài Pháp thông, và trong Quán
vô lượng thọ Phật kinh sớ diệu tông sao
quyển 6 của ngài Tri lễ ở núi Tứ minh chép,
bách pháp, tức là thuyết “Năm vị trăm
pháp” của tông Pháp tướng.
5. Thích quán vô lượng thọ Phật kinh
kí nói, khi một trong mười tâm số pháp là
thụ, tưởng, tư, xúc, dục, tuệ, niệm, giải thoát,
ức, định v.v..., sinh khởi, thì chín tâm kia
cũng cùng giúp đỡ mà khởi, nên thành trăm
pháp.
Còn kinh Nhân vương bát-nhã ba la
mật quyển thượng phẩm Bồ tát giáo hóa
chép, nếu Bồ tát ở trong một trăm nước
Phật, thì làm Tứ thiên vương cõi Diêm phù,
tu trăm pháp môn, tâm nhị đế bình đẳng,
giáo hóa hết thảy chúng sinh. Nếu Bồ tát ở
trong một nghìn nước Phật, thì làm vua
trời Đao lợi, tu hành nghìn pháp môn. Nếu
ở trong mười muôn nước Phật, thì làm Viêm
thiên vương mà tu hành mười muôn pháp
môn, cho đến ở trong bất khả thuyết bất
khả thuyết nước Phật, thì làm vua cõi trời
Tứ thiền đại tĩnh, là chúa ba cõi, mà tu
hành bất khả thuyết bất khả thuyết pháp

môn. Lại cứ theo kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp quyển hạ phẩm Phật mẫu chép, thì
tâm Thập tín là gốc của các hạnh, từ đó
đắp đổi tăng tiến mà thành trăm pháp minh
môn, nghìn pháp minh môn. [X. kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) Q.23 phẩm Thập địa.
kinh Quán vô lượng thọ; kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp Q.thượng phẩm Hiền thánh
học quán, Q.hạ phẩm Đại chúng thụ học;
Nhân vương kinh sớ Q.trung phần đầu;
BÁCH PHÁP MINH MÔN

B
270
Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa
kinh sớ Q.trung đoạn 1; Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ (Nguyên chiếu)].
BÁCH PHI
......
Bách (trăm), nói một cách khái quát về
số nhiều; phi (chẳng phải), chỉ sự phủ định
chẳng có, chẳng không. Còn gọi là Tứ cú
bách phi. Có nghĩa là tất cả văn chữ lời nói
chẳng phải là thực tại. Ý nhằm quét sạch
hết sự mê chấp của chúng sinh, khiến ngộ
nhập lí các pháp là vô tướng, bất khả đắc.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) phẩm Kim cương
thân, đã đưa ra thực số bách qui về thân
kim cương của đức Như lai. (xt. Tứ Cú Bách
Phi).
BÁCH PHÚC TRANG NGHIÊM
Phạm: Zata-puịya-vicitrita. Ba mươi
hai tướng của đức Như lai, mỗi tướng đều
do trăm phúc trang nghiêm mà thành. Còn
gọi là Bách tư trang nghiêm, Bách phúc
đức trang nghiêm. Bách phúc, tức là Bách
tư. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 177
chép, thì trong mười thiện nghiệp đạo, từ
không giết hại cho đến chính kiến, mỗi
nghiệp đạo đều có năm tư như nghiệp đạo
không giết hại có: li sát tư (không giết hại),
khuyến đạo tư (khuyên dạy không nên giết
hại), tán mĩ tư (khen ngợi sự không giết
hại), tùy hỉ tư (thấy không giết hại thì vui
theo), hồi hướng tư, hợp lại là năm mươi
tư. Khi Bồ tát tạo tác một nghiệp tướng, thì
trước hết phát khởi năm mươi tư để sửa trị
cái thân, tiếp theo, phát một tư để dắt dẫn
tướng ấy, sau cùng, lại phát khởi năm mươi

tư để viên mãn tướng ấy: đó tức là trăm
phúc trang nghiêm. Cũng sách và quyển
đã dẫn, còn chép có mấy thuyết nữa về
năm mươi tư:
1. Mười nghiệp đạo đều có năm phẩm
tư là hạ, trung, thượng, thượng thắng,
thượng cực (dưới, vừa, trên, trên hơn, trên
hết), hợp lại thành năm mươi tư.
2. Mười nghiệp đạo đều có năm tư: gia
hành tịnh, căn bản tịnh, hậu khởi tịnh, phi
tầm sở hại, niệm nhiếp thụ, hợp lại thành
năm mươi tư.
3. Duyên theo ba mươi hai tướng, ở mỗi
tướng, phát khởi ý nghĩ năm mươi sát na
chưa từng luyện tập, chuyển xoay liên tục,
đó là năm mươi tư.
Về lượng của một phúc, cũng có nhiều
thuyết khác nhau. Cứ theo luận Câu-xá
quyển 18 chép, thì:
1. Trừ Bồ tát ra, còn tất cả hữu tình
khác, nhờ tu hành mà được quả nghiệp
giầu có vui sướng, tức là lượng một phúc.
2. Khi thế giới sắp thành, hết thảy hữu
tình cảm được sức nghiệp tăng thượng trong
cõi đại thiên, tức là lượng một phúc.
3. Duy có Phật mới biết được cái lượng
một phúc. Ngoài ra, nghiệp dị thục của ba
mươi hai tướng, phải tu tập trải qua một
trăm đại kiếp mới đầy đủ viên mãn, duy có
bồ tát Thích ca là cực tinh tiến, nên mới có
thể rút ngắn được chín kiếp mà thành tựu
ba mươi hai tướng ở kiếp thứ chín mươi
mốt. [X. kinh Niết Bàn (bản Bắc) Q.24; kinh
Pháp hoa Q.1 phẩm Phương tiện; luận Đại
trí độ Q.4; Pháp uyển châu lâm Q.9]. (xt.
Bách Đại Kiếp).
BÁCH TÂM THÀNH PHẬT
Tức là mười tâm của Thập địa cuối cùng

trong các giai vị tu hành, nếu thành tựu
được một trăm tâm này thì có thể đạt đến
cảnh địa Phật. Theo thứ tự tu hành, giai vị
cuối cùng là mười địa, trong mỗi một địa
đều chia làm mười tâm, hành giả sơ tâm
vào mỗi địa đến tâm thứ tư, tức là đã đạt
đến cảnh giới năm thần thông, từ tâm thứ
năm đến tâm thứ tám, thì tiến vào cảnh
BÁCH PHI

B
271
giới Nhị thừa, đến tâm thứ chín thì tu hành
đạo Bồ tát, cuối cùng, đến tâm thứ mười
tức thành Phật đạo. Vì mỗi địa trong mười
địa đều chia làm mười tâm, cho nên gọi là
trăm tâm thành Phật (bách tâm thành Phật).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.15].
BÁCH TẾ QUAN ÂM
Chỉ pho tượng Quan âm đứng ở thời
đại Phi điểu trong điện Đại bảo tạng chùa
Pháp long ở Nhật bản.
Phong cách tạo tượng
khác với tượng Phật của
phái Chỉ lợi, thân hình
của tượng rất mỏng và
thon dài, mấy lọn tóc
xõa xuống hai bờ vai
trông như những gợn
sóng, hình tượng tả
thực, thiên y từ hai cổ
tay rủ xuống, nếu nhìn
ngay chính diện thì
không thấy biến hóa,
nhưng, nếu nhìn ở hai
bên thì thấy như sắp cử
động. Mình cao hai mét hai mươi phân,
nhìn những đường nét tròn trịa tươi tắn,
người ta có thể suy đó là sự mô phỏng kiểu
tượng lưu truyền tại miền nam Trung quốc.
BÁCH THÁP TỰ
Là ngôi chùa nằm tại cửa hang Tiện tử,
chân núi phía bắc núi Chung nam, thuộc
huyện Trường an, tỉnh Thiểm tây. Vị tổ
khai sáng của Tam giai giáo là sư Tín hành,
sau khi tịch, được chôn cất tại đây; về sau,
các pháp tôn của Tam giai giáo nối nhau đề

phần mộ xung quanh tháp xá lợi của Tín
hành. Năm Trinh quán thứ 5 (631), đệ tử
của Tín hành là Tăng ung, trước khi tịch,
dặn học trò chôn cất ở bên trái tháp của
Tín hành, năm Hiển khánh thứ 2 (657), sư
Tuệ liễu ở chùa Quang minh, Thiền sư Tăng
hải ở chùa Hóa độ, niên hiệu Tổng chương
năm đầu (668), Thiền sư Đạo an, năm Khai
nguyên thứ 4 (716), Thiền sư Pháp tạng ở
chùa Tịnh vực v.v... đều xây tháp ở đây,
khoảng năm Đại lịch (766-779), mới có tên
là chùa Trăm tháp. Đến năm Thái bình
hưng quốc thứ 3 (978) đời Tống, chùa được
đổi tên là chùa Hưng giáo. Từ đời Minh,
Thanh về sau, chùa này rất là hoang phế,
nay chỉ còn lại một gian phòng tăng bé nhỏ.
Bên ngoài chùa có một tòa tháp gạch năm
tầng, cao khoảng hai mươi mét, hai tòa Tôn
thắng đà la ni kinh chàng, trong đó, một
tòa được làm vào năm Thái hòa thứ 5 (831)
đời Đường văn tông, mặt sau có bài Minh
do tỉ khưu ni Hành luật làm để kỉ niệm lễ
trà tì của sư trưởng là Tổng tĩnh. Ngoài ra,
còn có những phiến đá nhẵn, hình vuông,
dài, to, và mấy tòa
lọng đá, tòa đá, được
làm vào cuối đời
Đường, và những
phiến đá rơi từ thân
tháp đá v.v... Những
người thờ phụng
trăm tháp đều là
chúng tăng thuộc
Tam giai giáo. Cứ
theo văn bia của
Trương phân được
thấy trong Kim
thạch tụy biên chép,

thì khu đất dựng
chùa trăm tháp là do
tướng Bùi hưu nhà Đường cúng dường. [X.
Thiểm tây thông chí; Kim thạch tụy biên
Q.57].
BÁCH THIÊN ẤN ĐÀ LA NI KINH
...............
Có một quyển. Do ngài Thực xoa nan
Bách Tế Quan Âm
BÁCH THIÊN ẤN ĐÀ LA NI KINH
Tháp gạch ở chùa
Bách Tháp

B
272
đà đời Đường dịch. Còn gọi là Bách thiên
ấn. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Kinh
này thuộc Tạp Mật kinh, nội dung bao gồm
căn bản Đà la ni, Đà la ni tâm chú, Tùy
tâm chú... Nếu hành giả viết chép kinh này
để thờ trong tháp, thì công đức ngang với
tạo lập trăm nghìn ngôi tháp.
BÁCH TỌA HỘ MA
...........
Chỉ một trăm lần tu phép Hộ ma. Số
lượt tu phép Hộ ma được gọi là “tọa” hoặc
“tòa”, cho nên một trăm lần tu phép Hộ
ma gọi là Bách tọa hộ ma. Chiếu theo qui
định, hành giả Mật giáo tu phép Hộ ma
không thể thiếu phép tu tế lửa. (xt. Hộ Ma).
BÁCH TRƯỢNG DÃ HỒ
...........
Tên công án trong Thiền tông. Là cơ
duyên đối thoại giữa con cáo đồng và thiền
sư Hoài hải ở núi Bách trượng. Công án
này nêu lên lí nhân quả rõ ràng. Còn gọi là
Bất lạc bất muội, Ngũ bách sinh dã hồ, Bách
trượng bất muội nhân quả, Bách trượng dã
hồ đọa thoát. Thung dung lục Tắc 8 (đại
48, 231 hạ), nói: “Bách trượng lên nhà giảng,
thường có một ông già đến nghe pháp, nghe
xong, theo mọi người giải tán. Một hôm,
ông già không đi, Bách trượng bèn hỏi: “Ai
đứng đó?”. Người già đáp: Vào thời đức Phật
Ca diếp xưa kia, tôi đã từng ở núi này. Có
một người đến học đã hỏi: Bậc đại tu hành
có còn rơi vào nhân quả nữa không? Tôi
trả lời: Không rơi vào nhân quả. Cũng vì
câu nói ấy mà tôi đã phải đọa làm thân cáo
đồng năm trăm kiếp rồi. Nay xin Hòa

thượng thay cho một chuyển ngữ. Bách
trượng nói: “Không mờ tối nhân quả”. Ngay
sau câu nói đó, người già đại ngộ”.
Trong công án này, người già xưa kia
nói: “Không rơi vào nhân quả” là bác không
có nhân quả, tức là phủ nhận lí nhân quả;
và do phủ nhận lí nhân quả, cho nên phải
đọa vào ác thú. “Không mờ tối nhân quả”
là khẳng định nhân quả, khác với “không
rơi vào nhân quả”, vì khẳng định nhân quả,
cho nên thoát li ác thú. Đứng về phương
diện giáo thuyết cơ bản của Phật giáo mà
nói, thì tin sâu nhân quả là Phật pháp chính
truyền, là một loại pháp tắc rất tự nhiên. Vì
thế, người ta không thể phân biệt càn bậy,
ức đoán, phủ định, nếu tin sâu lí pháp nhân
quả tự nhiên ấy rồi theo đó mà tu hành, thì
nó sẽ là con đường đưa đến thành Phật.
Cho nên, trong tắc công án này, người già
nhờ ngài Bách trượng thay cho chuyển ngữ
“không mờ tối nhân quả” mà phút chốc
tiêu sạch cái mê mộng độc đoán ở quá khứ,
rồi ngay ở câu nói đó mà đại ngộ, vứt bỏ
được thân cáo đồng. Xưa nay, trong Thiền
gia phần nhiều gọi những kẻ bác không có
nhân quả mà lại tự cho mình là người thấu
suốt nhân quả là “dã hồ thiền” (thiền cáo
đồng) chính đã từ điển cố này. [X. Liên
đăng hội yếu Q.4; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3; Thiền tông vô môn quan Tắc 2].
BÁCH TRƯỢNG ĐỘC TỌA ĐẠI HÙNG PHONG
....................
Tên công án trong Thiền tông. Là công
án mà thiền sư Hoài hải ở núi Bách trượng
đời Đường mượn việc ngồi một mình trên
ngọn Đại hùng để tỏ bày cái yếu chỉ của
tông môn. Còn gọi là Bách trượng độc tọa,
Bách trượng đại hùng phong, Bách trượng

kì đặc sự. Ngũ đăng hội nguyên quyển 3
(Vạn tục 138, 44 hạ) nói: “Tăng hỏi: việc kì
đặc là thế nào? Sư đáp: Ngồi một mình trên
ngọn Đại hùng! Vị tăng lễ lạy, sư liền đánh”.
Độc tọa, có ý là đứng một mình trong
vũ trụ, cho đến “trên trời dưới trời, chỉ có
ta độc tôn”. Đại hùng phong, là tên gọi khác
của núi Bách trượng ở Giang tây. Vì ngài
Hoài hải đến núi này để hoằng dương Thiền
phong nên đời gọi là Bách trượng Hoài hải.
BÁCH TỌA HỘ MA

B
273
Độc tọa đại hùng phong, đại khái có nghĩa
là ngài Bách trượng đã nhiều năm ngồi thiền
trên ngọn núi Đại hùng, đã là sự tu hành
tối thượng, đứng một mình trong vũ trụ,
nhưng cũng lại là một việc bình thường,
chẳng có gì kì lạ, phàm sự sinh hoạt của
Thiền giả, như đi đứng ngồi nằm nói im
động tĩnh, đều là thiền lí thiền hành cả. Vì
thế Bách trượng đặc biệt lấy câu “Ngồi một
mình trên ngọn Đại hùng” để trả lời câu
hỏi “Việc kì đặc là thế nào”, là pháp cơ
linh hoạt, thu vào phóng ra một cách tự
như tự tại, quét sạch mọi dấu vết. Vị tăng
nghe xong, sụp lạy, là biểu thị việc khéo
dùng cơ đầu cơ, lấy ý khiển ý, toàn nhiên
lãnh hội cơ pháp của Bách trượng, cho nên
ngài Phật quả Viên ngộ đã khen (Đại 48,
167) rằng: “Vị tăng này lễ lạy khác với tăng
tầm thường, phải có con mắt toàn triệt mới
được. (...) Vị tăng này lễ lạy cũng giống như
vuốt râu hùm (cọp), chỉ giành chỗ xoay mình”.
Tuy nhiên, lại bị cái đánh của Bách trượng,
là vì Bách trượng biết vị tăng ấy đã lãnh hội
rồi, nhưng vẫn lễ lạy để muốn cầu một việc
cao hơn nữa, nên dùng cây gậy để cảnh giác
rằng, ngoài việc lãnh hội ra, còn phải gắng
sức tu hành thực tiễn nữa.
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI (720-814)
Vị tăng đời Đường. Người huyện
Trường lạc, Phúc châu, họ Vương (có thuyết
cho là họ Hoàng). Từ nhỏ đã thích đến
thăm các chùa viện, năm hai mươi tuổi theo
ngài Tuệ chiếu ở Tây sơn xuất gia, sau theo
luật sư Pháp triêu ở Nam nhạc thụ giới cụ
túc, không lâu, đến Lư giang (ở Tứ xuyên)

đọc Đại tạng. Gặp được ngài Mã tổ Đạo
nhất hoằng pháp tại Nam khang, đem tâm
hướng theo và được Đạo nhất ấn khả. Vì
cùng với các sư Trí tạng ở Tây đường, Phổ
nguyện ở Nam tuyền đều được trao truyền
phép thiền, nên thời bấy giờ gọi là Tam đại
sĩ. Sau ra làm chủ tại Tân ngô (huyện Phụng
tân tỉnh Giang tây), núi Bách trượng, tự lập
ra Thiền viện, chế định thanh qui, suất
chúng tu trì, thực hành sinh hoạt nông
thiền (làm ruộng). Sư từng nói (Đại 48, 1119
trung); “Một ngày không làm, một ngày
không ăn”. Năm nguyên hòa thứ 9, nhập
tịch, thọ thế chín mươi lăm tuổi. Nhà vua
ban thụy “Đại trí thiền sư”, tháp hiệu “Đại
bảo thắng luân”. Môn hạ có Hi vận ở Hoàng
bá, Linh hựu ở Qui sơn đứng đầu. Về sau,
các vua đời Tống, Nguyên lại ban thụy hiệu
“Giác chiếu thiền sư”, “Hoằng tông diệu
hành thiền sư”. Ngoài ra, cứ theo Toàn
đường văn quyển 446 Đường hồng châu
Bách trượng sơn cố Hoài hải thiền sư tháp
minh tinh tự chép, thì Thiền sư sinh vào
năm Thiên bảo thứ 8 (794) cho nên thọ
sáu mươi sáu tuổi.
Thanh qui do sư chế đính đời gọi là
Bách trượng thanh qui, không một tùng
lâm nào trong thiên hạ mà không làm theo,
là công tích vạch
ra thời đại của lịch
sử Thiền tông.
Tống Nho phỏng
theo nó mà sáng
lập các thư viện, ba
triều Nguyên,
Minh, Thanh lại
lấy thư viện làm
Hương học

(trường làng) là nơi
dưỡng sĩ (đào tạo
kẻ sĩ), đều là ơn của
sư. [X. Bách trượng thanh qui Q.thượng
Trụ trì chương; Tống cao tăng truyện Q.10;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.6]. (xt. Hoài
Hải).
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Do Thiền sư Hoài hải (720-814) đời
Bách Trượng Hoài Hải
BÁCH TRƯỢNG HOÀI HẢI THIỀN SƯ NGỮ LỤC

B
274
Đường ở núi Bách trượng soạn. Cứ theo
Toàn đường văn quyển 446, thì trong
Đường hồng châu Bách trượng sơn cố Hoài
hải thiền sư tháp minh tinh tự, do Trần hủ
soạn, có nói rằng, người biên tập Bách
trượng ngữ lục là môn nhân Thần hành
Phạm vân, nhưng Ngữ lục của Bách trượng
đã từng một phen bị thất lạc, đến đời Minh
mới được biên tập lại và ấn hành, song
không rõ tên họ người biên tập. Bản hiện
nay được gọi dưới cái tên Ngữ lục, Quảng
lục, thu vào Vạn tục tạng tập 119 (Tứ gia
ngữ lục quyển 2, quyển 3) và tập 118 Cổ
tôn túc ngữ lục quyển 1, quyển 2. Nội dung
đều là văn xuôi, Bách trượng dẫn dụng các
kinh Báo ân, Niết bàn, Ca diếp, Bảo tích,
và những câu nói của Bảo chí, Phó hấp,
Tăng triệu, đồng thời, thuật bàn các thuyết
trong các kinh Hoa nghiêm, Kim cương,
Bát nhã, qua các thuyết ấy, ta có thể thấy
một cách khái quát tư tưởng chung của Bách
trượng.
BÁCH TRƯỢNG PHẬT ĐỒ
Chỉ tòa tháp Phật cao khoảng một trăm
trượng. Cứ theo Bắc sử tây vực truyện chép,
thì về phía đông thành của nước Tiểu
nguyệt chi mười dặm, có một tòa tháp Phật,
chu vi ba trăm năm mươi bước, cao tám
mươi trượng, đây tức là Bách trượng Phật
đồ. Phật đồ là tên gọi khác của tháp, phần
nhiều được kiến tạo bằng gạch, đá và gỗ,
thường là nơi thờ phụng xá lợi của đức Phật.
[X Huyền ứng âm nghĩa Q.7]. (xt. Tháp).
BÁCH TRƯỢNG SƠN
..........

Núi nằm về phía tây bắc huyện Phụng
tân tỉnh Giang tây, gần núi Động. Bằng vào
nước từ trên chóp núi chảy xuống, có thể
cao tới nghìn thước, vì thế gọi là Bách
trượng; do thế núi vượt hẳn các núi khác,
cho nên còn gọi là núi Đại hùng. Niên hiệu
Hưng nguyên năm đầu (784) đời Đường
đức tông, Thiền sư Hoài hải đến núi này
cất am Hương đạo (tức chùa Bách trượng)
mở rộng thiền phong, thời bấy giờ, có các
bậc tài trí như Hi vận ở Hoàng bá, Linh
hựu ở Qui sơn và Niết bàn ở Bách trượng
vân tập về đây, rồi mở mang kiến thiết thêm
các nhà pháp, nhà tăng, đồng thời, chiết
trung luật điển Đại thừa, Tiểu thừa mà chế
định Thiền lâm thanh qui (Bách trượng
thanh qui). Từ đó mới có Thiền viện độc
lập, hoàn chỉnh; vì trước đó, Thiền tăng
phần nhiều ở trong các chùa Luật tông.
Năm nguyên hòa thứ 9 (814) đời Hiến
tông, ngài Hoài hải nhập tịch, môn nhân
là Niết bàn thừa kế chức trú trì. Không bao
lâu, vâng sắc lệnh của Đường tuyên tông,
sư Niết bàn xây dựng chùa Đại trí thánh
thiền, trở thành đạo tràng của Thiền tông.
Từ đời Tống trở về sau, các Thiền tăng ưu
tú xuất hiện đông đảo, như: Minh chiếu
an, Siêu, Đạo hằng, Bảo nguyệt, Nguyệt, Duy
chính, Nguyên túc, Duy cổ và Tịnh ngộ
v.v... nối nhau trú trì. Niên hiệu Chí thuận
năm đầu (1330) đời Nguyên văn tông, Đức
huy ở Đông dương, trùng tu nhà Pháp, trên
nhà đặt gác “Thiên hạ sư biểu” (bậc thầy
trong thiên hạ) để thờ tượng của sư Hoài
hải. Niên hiệu Chí nguyên năm đầu (1335)
đời Thuận đế, Bách trượng thanh qui được
biên tập lại và ban hành khắp các Thiền
lâm trong toàn quốc, nhờ thanh qui đó mà

núi Bách trượng lừng danh ở đời.
Năm Chính thống thứ 7 (1442) đời Minh
anh tông, sa môn Trung trí biên lại thanh
qui. Khoảng năm Sùng trinh (1628-1644),
Thụy bạch Minh tuyết trú trì, soạn một thiên
Tịch ngữ, một thiên Tịch vọng thuyết, bác
bỏ thuyết Thông dung của Phí ẩn. Khoảng
năm Thuận trị (1644-1661) đời Thế tổ nhà
Thanh, Lâm đạo bái đến đây hoằng pháp.
Những cổ tích hiện còn đến nay, có bia
BÁCH TRƯỢNG PHẬT ĐỒ

B
275
của Thiền sư Niết bàn, mả người gỗ, mả
chó vàng, núi cáo đồng, đá đại nghĩa và
bốn chữ “Thiên hạ sư biểu” do Liễu công
quyền viết trên một bia đá lớn. [X. Tống
cao tăng truyện Q.10; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.6, Q.9, Q.20, Q.25; Thích môn chính
thống Q.3; Ngũ đăng hội nguyên tục lược
Q.2; Đại Minh nhất thống chí Q.49; Cổ
kim đồ thư tập thành sơn xuyên điển thứ
136]. (xt. Bách Trượng Thanh Qui).
BÁCH TRƯỢNG THANH QUI
...........
Gồm hai quyển. Còn gọi là Sắc tu bách
trượng thanh qui. Thu vào Đại chính tạng
tập 48. Nguyên là bản Thanh qui (đời gọi
là cổ thanh qui) do Thiền sư Bách trượng
Hoài hải (720-814) soạn. Lúc Thiền tông
mới hình thành, trong Thiền lâm vẫn chưa
có chế độ, nghi thức, cho nên bản thanh
qui này mới đặt ra các chế độ pháp đường,
tăng đường, phương trượng v.v... lại qui định
các chức vụ mà chúng tăng đảm trách là
Đông tự, Liêu nguyên, Đường chủ, Hóa
chủ... là những phép tắc tất yếu khi mà
Thiền tông Trung quốc thoát li các chùa
Luật để duy trì những sinh hoạt Tăng đoàn
độc lập vào khoảng thế kỉ VIII, IX Tây
lịch.
Nội dung sách này chia làm hai quyển
thượng và hạ, gồm có chín chương. Quyển
thượng có năm chương là Chúc li, Báo ân.
Báo bản, Tôn tổ, và Trú trì. Quyển hạ có
bốn chương là Lương tự, Đại chúng, Tiết
lạp và Pháp khí. Trong đó, chương Chúc li
ghi chép các lễ nghi như: Thánh tiết chúc

tán (chúc mừng khen ngợi ngày sinh của
vua), Cảnh mệnh nhật chúc tán (chúc
mừng khen ngợi ngày vua lên ngôi), Tứ
trai nhật chúc tán (chúc mừng khen ngợi
vào các ngày 1, 15, 8, 23) và Đán vọng
chúc tán (chúc tán vào các ngày 1, 15 mỗi
tháng), các nghi lễ trên đây được cử hành
tại Tạng điện, rồi mỗi nhật chúc tán (chúc
mỗi ngày), Thiên thu tiết chúc tán, Thiện
nguyệt chúc tán (chúc tán vào ba tháng ăn
chay trường là tháng 1, 5 và 9 âm lịch), để
cầu nguyện cho nhà vua sống lâu muôn
tuổi, đây là các lễ nghi của giáo đoàn tôn
giáo dưới sự Thống chế của quyền lực quốc
gia. Chương Tôn tổ ghi chép các điển lễ
vào những ngày kị (giỗ) của các tổ sư.
Chương Đại chúng thu chép những phương
pháp ngồi Thiền, các phép tắc sinh hoạt tu
nghiệp trong thiền viện. Và những chi tiết
khác được chế định trong Bách trượng
thanh qui.
Nguyên hình bản thanh qui do ngài
Hoài hải soạn đà thất lạc vào đời Tống,
mãi đến niên hiệu Chí nguyên năm đầu
(1335) đời Thuận đế nhà Nguyên, Đức
huy ở Đông dương vâng mệnh Thuận đế
lấy các bản “Thiền uyển thanh qui” của
Tông trách, và “Tùng lâm hiệu định
thanh qui” của Duy miễn làm mẫu để biên
tập lại thành bản thanh qui mới này, do
Toàn ngộ Đại hân hiệu chính, tức là bản
Sắc tu bách trượng thanh qui hai quyển
hiện nay.
BÁCH TỤNG THI TẬP
Phạm:Zataka. Còn gọi là Bách thi
chương. Trong văn học tiếng Phạm, Bách
tụng thi tập không chỉ cho một tác phẩm
đặc định nào, mà nó chỉ là tập thơ của các

cá nhân gồm khoảng một trăm bài thơ.
Trong đó, nổi tiếng nhất có các bài Luyến
ái bách tụng (Phạm:Zfígàra-zataka, trăm
lần ca tụng sự luyến ái), của Phạt trí ha lợi
(Phạm:Bhartfhari) ở khoảng thế kỉ VII
tây lịch. Xử thế bách tụng (Phạm: Nìtizataka,
trăm lần ca tụng sự cư xử ở đời), Li
dục bách tụng (Phạm: Vairàgya zataka,
trăm lần ca tụng sự lìa dục). Tuy nhiên,
trong tập thơ cũng có lẫn các bài của một
BÁCH TỤNG THI TẬP

B
276
số ít người khác. Luyến ái bách tụng tuy ca
tụng mãnh lực của tình yêu và nữ tính,
nhưng hàm ý khuyên người ta dứt bỏ phiền
não mà tìm cầu giải thoát. Xử thế bách tụng,
Li dục bách tụng thì thuật bàn về ý chỉ của
đạo đức thực tiễn, về nhân sinh quan và về
tư tưởng triết học đề cao sự thoát li phiền
não, tìm cầu lí tưởng tối cao. [X. D. D.
Kosambi: The Epigrams attributed to
Bhartfhari, including the three centuries,
Bombay 1948, do. Zataka-trayam of
Bhartfhari, Bombay, 1946].
BÁCH TỰ CHÂN NGÔN
...........
Tức là bài chú gồm một trăm chữ được
trì tụng trong Kim cương giới Mật giáo. Nội
dung bao quát bản tôn gia hộ thân tâm hành
giả được bền chắc và mau chóng thành tựu
tất cả điều mong cầu. Cũng gọi là Bách tự
minh, Bách tự mật ngữ. Trong năm bộ
thuộc Kim cương giới là Phật bộ, Kim cương
bộ, Liên hoa bộ, Bảo bộ và Yết ma bộ đều
có Bách tự chân ngôn, gọi chung là Ngũ
bộ bách tự chân ngôn. Phàm khi tu đại pháp
Kim cương giới, trước khi niệm tụng chính
thức, phải tụng Ngũ bộ bách tự chân ngôn
chung, hoặc tụng Bách tự chân ngôn của
riêng bộ mình tu, rồi mới tụng Căn bản
chân ngôn của bộ mình tu. Hoặc cũng có
người bảo chỉ có Kim cương bộ trì tụng Bách
tự chân ngôn và căn bản chân ngôn. Nhưng
cứ theo Bất động sứ giả niệm tụng pháp và
kinh Để lí tam muội da (bản ba quyển) chép,
thì bài chú này chỉ có bảy mươi lăm chữ.
[X. Lược xuất kinh Q.2, Liên hoa bộ tâm

quĩ].
BÁCH VẠN BIẾN NIÊM PHẬT
Có nghĩa là niệm danh hiệu Phật một
trăm vạn lần. Tức niệm tụng danh hiệu
Phật A di đà một trăm vạn lần. Nói tắt là
bách vạn biến. Cứ theo kinh Mộc hoạn tử
chép thì nếu xưng niệm danh hiệu Tam
bảo Phật, Pháp Tăng đủ một trăm vạn biến
thì dứt trừ được một trăm linh tám kết nghiệp
mà hướng tới Niết bàn. Cứ theo luận Tịnh
độ quyển hạ của Ca tài chép, thì ngài Đạo
xước đời Đường đã theo kinh Mộc hoạn tử
và kinh Di đà nói mà tu bảy ngày niệm
Phật, nghĩa là, trong bảy ngày, niệm Phật
trăm vạn lần, thì quyết định được vãng sinh
trong nước Cực lạc của Phật A di đà.
Tại Nhật bản, có chùa Tri ân ở Kinh
đô, thuộc tông Tịnh độ, tăng chúng và tín
đồ tập họp lại vừa niệm danh hiệu Phật,
vừa đếm hột tràng hạt, đếm đủ một trăm
tràng. Thiện a, người kế thừa đời thứ 8 của
chùa Tri ân, để chữa trị bệnh dịch, đã trong
bảy ngày niệm Phật trăm vạn biến mà có
hiệu nghiệm. Sau Thiên hoàng Đề hồ ban
hiệu chùa là “Bách vạn biến” và ban một
chuỗi tràng lớn gồm một nghìn linh tám
mươi hột. Từ đó về sau, cứ mỗi khi gặp tai
ách, lại tu hành niệm Phật trăm vạn biến,
bèn trở thành định lệ. Vì thế, Bách vạn
biến cũng là tên gọi khác của chùa Tri ân.
BÁCH VẠN THÁP
Tức là một trăm vạn ngôi tháp nhỏ, trong
có để Mật tạng đà la ni, đặt thờ trong mười
ngôi chùa lớn tại Nhật bản. Cứ theo Tục
nhật bản kỉ quyển 30 chép, thì năm Thiên
bình bảo tự thứ 8 (764), sau khi dẹp tan
cuộc nổi loạn của Huệ mỹ, để trấn giữ đất
nước và sám hối diệt tội, Thiên hoàng Hiếu

Đà La Ni Căn Bản trong Bách Vạn Pháp BÁCH TỰ CHÂN NGÔN

B
277
khiêm, theo lời dạy trong kinh Vô cấu
thanh tịnh quang đà la ni, làm một trăm
vạn ngôi tháp nhỏ ba tầng bằng gỗ, cao
bốn tấc năm phân, đường kính nền tháp
ba tấc năm phân, trong để các Đà la ni căn
bản, Tự tâm ấn, Tướng luân và lục độ.
Tháng 4 năm Bảo qui Nguyên niên (770),
hoàn thành toàn bộ, số tháp được chia cho
mười chùa lớn (bảy chùa lớn ở Nam đô,
chùa Tứ thiên vương ở Nhiếp tân, chùa
Sùng phúc ở Cận giang, và chùa Hoằng
phúc ở Đại hòa), các chùa liền kiến thiết
nhà viện để đặt tháp, gọi là Tiểu tháp viện,
hoặc gọi là Vạn tháp viện. Trong đó, hiện
nay, ở chùa Pháp long còn khoảng bốn vạn
tòa tháp.
Phần thân của các tháp làm bằng gỗ
cây cối (cũng là một loại tùng), cao độ hai
mươi ba phân tây (một số ít hình lớn thì
cao bốn mươi lăm phân tây). Đem tháo bộ
phận tướng luân
xuống thì thân tháp
rỗng, trong đó có để
những Đà la ni nói
trong kinh Vô cấu
thanh tịnh quang đà
la ni, in trên giấy thô
vàng (có số ít viết
tay), dài từ khoảng
sáu đến bảy phân
tây, rộng khoảng bốn
mươi bảy đến sáu
mươi phân tây. Cứ
theo chỗ suy đoán
thì những đà la ni

này có thể đã được
in trên các bản đồng, là những ấn loát
phẩm sớm nhất của Nhật bản, hoặc cũng
có người bảo đây là một trong những vật
ấn loát xưa nhất thế giới mà nay hiện còn.
[X. Đông đại tự yếu lục Q.1, Q.4; Nguyên
hanh thích thư Q.23; Quốc bảo mục lục;
Bách vạn tiểu tháp tứ khảo]. (xt. Tháp).
BÁCH VỊ ẨM THỰC
Phạm:zata-rasa-bhojana. Chỉ các thức
ăn uống thơm ngon. Còn gọi là Bách vị
thượng diệu ẩm thực, Bách vị tịnh thực,
Bách vị phạn thực. Cứ theo kinh Vô lượng
thọ quyển thượng chép, thì ở cõi Tịnh độ
cực lạc tự nhiên đầy dẫy những thức ăn
uống trăm mùi thơm ngon. Về trăm mùi vị,
có nhiều thuyết phân vân. Cứ theo luận
Đại trí độ quyển 93 chép, thì Bồ tát dâng
trăm vị cúng dường chư Phật và Tăng, về
trăm vị ở đây, có thuyết cho là dâng trăm
thứ canh cúng dường, gọi là trăm vị; có
thuyết bảo bánh có năm trăm thứ, vị của
nó có một trăm, gọi là trăm vị; có thuyết
nói dùng trăm thứ cây thuốc quả thuốc,
chế thành các viên thuốc hoan hỉ, gọi là
trăm vị; có thuyết cho rằng các thức ăn
uống canh bánh cộng có một trăm vị, gọi
là trăm vị; lại có thuyết nói đầy đủ các thức
ăn uống, gọi là trăm vị. Còn cứ theo Vu
lan bồn kinh sớ quyển hạ của Tông mật
nói, thì trăm ở đây không phải con số thực,
mà chỉ là nói nhiều số mục một cách khái
quát mà thôi. Lại cứ theo luận Đại trí độ
cùng quyển ở trên chép, thì các thức ăn
uống trăm vị chủ yếu là chỉ thức ăn uống
của loài người, thức ăn uống của loài trời
có trăm nghìn thứ mùi vị, còn thức ăn uống
của Bồ tát là do quả báo phúc đức sinh ra,

thức ăn uống do sức thần thông biến hóa,
thì có vô lượng mùi vị.
Ngoài ra, cứ theo Vãng sinh lễ tán của
ngài Thiện đạo chép, thức ăn uống trăm vị
là chỉ sự nghe Bách pháp minh môn, Vô
lượng pháp môn, lấy niềm vui pháp (Pháp
hỉ) làm thức ăn. [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; kinh Đạo hành bát nhã Q.4; kinh
Đại bát nhã Q.394; kinh Soạn tập bách
duyên Q.8; kinh Vu lan bồn; kinh Phạm
võng Q.hạ; Quán kinh tự phần nghĩa; Tổ
Tháp nhỏ ba tầng trong có
để Đà la ni
BÁCH VỊ ẨM THỰC

B
278
đình sự uyển Q.6; Pháp uyển châu lâm Q.3;
Q.5, Q.42].
BẠCH ẨN TUÊ HẠC (1685 - 1768)
Là vị tăng thuộc tông Lâm tế của Nhật
bản. Hiệu Hạc lâm. Người Tuấn hà (huyện
Tĩnh cương). Mười lăm tuổi xuất gia ở chùa
Tùng ấm (huyện Tĩnh cương, quận Tuấn
đông, đinh Nguyên), nối pháp của ngài Tín
nùng (huyện Trường dã), ở núi Phạn, đứng
đầu trong chùa Diệu tâm. Bình sinh sư
không thích danh lợi, từng du lịch nhiều
nước, thích đời sống nông dân, suốt đời ở
trong ngôi chùa nghèo nàn tại đồng quê.
Đời gọi là Tổ Trung hưng tông Lâm tế, hoặc
là cha của tông Lâm tế hiện đại. Sinh bình
đề xướng giảng diễn để mở rộng Phật pháp.
Ngoài việc phục hưng chùa Tùng ấm ra, sư
còn khai sáng chùa Quan âm trên núi Diệu
trí, chùa Tân vô lượng, chùa Tam đảo long
trạch v.v... Năm Minh trị thứ 5, sư nhập
tịch ở chùa Tùng ấm, hưởng thọ tám mươi
tư tuổi. Có Ngữ lục gồm 103 quyển, Hòe
an quốc ngữ 7 quyển, Tức canh lục 1 quyển,
Viễn la thiên phũ,
Dạ thuyền nhàn
ngữ và Bích sinh
thảo tự truyện, đều
thu vào Bạch ẩn
Thiền sư toàn tập
(sáu tập), trong đó
có chép cả thi văn,
thư họa. Thụy
hiệu là “Thần cơ
độc diệu Thiền
sư”. “Chính tông

quốc sư”. Trong số
đệ tử nối pháp, nổi
tiếng nhất là Viên từ ở Đông lĩnh, Nguyên
lô ở Toại ông, Từ trạo ở Nga sơn, Huệ đào
ở Linh nguyên, Nguyên minh ở Lương tai,
Nghi vận ở Thượng hải, Đại hưu, Khoái
nha, Viên trụ, Ngoan cực v.v... Từ vài trăm
năm trở lại đây, trong số các Thiền sư Nhật
bản, Bạch ẩn tuệ hạc là người dĩnh ngộ
siêu quần, nhiều tài nghệ nhất, trọn đời dốc
sức vào việc hệ thống hóa các công án, và
đơn thương độc mã phục hưng tông Lâm
tế đang mỗi ngày một suy vi. Công án “Tiếng
vỗ của một bàn tay” do sư sáng lập, là công
án nổi tiếng nhất trong số những công án
do người Nhật tự đặt ra. Ngoài ra, “Tọa
Thiền hòa tán” do sư trứ tác, cũng được
các Thiền viện đời sau tụng tập một cách
phổ biến. [X. Chính tông quốc sư niên
phổ; Cận thếthiền lâmtăng bảo truyện
Q.thượng; Tục Nhật bản cao tăng truyện
Q.8].
BẠCH BẠCH NGHIÊP
Thông thường chỉ thiện nghiệp ở Sắc
giới. Còn gọi là Bạch bạch báo nghiệp, Bạch
bạch dị thục nghiệp (Phạm: Karmaô
suklaô zukla-vipàkaô, Pàli: Kammaô
zukkaô sukka-vipàkaô). Là một trong
bốn nghiệp (hắc hắc dị thục nghiệp, bạch
bạch dị thục nghiệp, hắc bạch hắc bạch dị
thục nghiệp, phi hắc phi bạch dị thục
nghiệp); bốn loại nghiệp này y cứ vào nghiệp
thiện và bất thiện mà khu biệt bốn loại
nghiệp quả báo ứng. Bạch bạch nghiệp là
nghiệp thứ hai trong bốn nghiệp, vì tính
chất của nghiệp này là thiện, không lẫn
phiền não ô uế và xấu ác, nên quả báo cũng
thanh tịnh, tức nhân là thiện nên cảm quả

vui, nghĩa là thiện thì có thiện báo. Vì
nghiệp trong trắng, dị thục (quả báo) cũng
trong trắng, cho nên gọi là Bạch bạch
nghiệp (nghiệp trắng phau).
Trong ba cõi, thiện nghiệp ở cõi Dục
phần nhiều có lẫn lộn các pháp xấu ác, ô
uế, nên thông thường không được gọi là
bạch bạch nghiệp; còn thiện nghiệp ở cõi
Vô sắc có được gọi là “bạch bạch” hay
Bạch Ẩn Tuệ Hạc
BẠCH ẨN TUÊ HẠC

B
279
không thì có nhiều thuyết khác nhau. Cứ
theo luận Thành thực nói, thì người và trời
ở cõi Sắc, cõi Vô sắc và một phần cõi Dục,
có thể cảm được những chỗ không khổ
não, tức là bạch bạch nghiệp; cứ theo đó
thì thiện nghiệp ở cõi Vô sắc cũng có thể
gọi là Bạch bạch nghiệp. Nhưng luận Đại
tì-bà-sa quyển 114 có chép hai thuyết, một
thuyết cho rằng, thiện ở cõi Vô sắc tuy cũng
được gọi là bạch nghiệp, nhưng vì cõi Vô
sắc còn thiếu “Trung hữu”, sắc nghiệp, hai
nghiệp thân, khẩu, nên tuy có thể chiêu
cảm dị thục, song không thể gọi là bạch dị
thục, cho nên không được nhận là Bạch
bạch nghiệp. Còn một thuyết thì bảo thiện
ở cõi Vô sắc cũng gọi là Bạch bạch. [X.
luận Câu xá Q.16; luận Thành thực Q.8;
luận Thuận chính lí Q.41]. (xt. Tứ Nghiệp).
BẠCH BÁO
Chỉ quả báo trong sạch nhờ bạch
nghiệp (nghiệp thiện) mà cảm được. Tương
đối với “hắc báo”. Bạch nghiệp cảm được
bạch báo, tức quả báo như ý; hắc nghiệp
(nghiệp ác) cảm được hắc báo, tức quả báo
bất như ý.
BẠCH CÁI
Tức chỉ cái lọng trời may bằng tơ lụa
mầu trắng che trên đỉnh đầu đức Phật. Ý là
đem lòng từ bi trong trắng che khắp pháp
giới chúng sinh, cũng như cái lọng che trên
đầu người. Trong Mật giáo, khi làm lễ quán
đính, sử dụng lọng “Tản cái hành đạo”, tại
Kim cương giới dùng lọng đỏ, ở Thai tạng
giới dùng lọng trắng. Lọng đỏ có xuất xứ từ
kinh Đà la ni tập, quyển 4, quyển 12, lọng

trắng có xuất xứ từ Đại nhật kinh sớ quyển
8 và kinh Nhất tự Phật đính luân vương
quyển 5. Ngoài ra, A xà lê dùng lọng trắng
che cho đệ tử là biểu thị sự gia trì đại bi của
Đại nhật Như lai; màu trắng tức là màu của
Đại nhật. Lại hình Tam muội da của Bạch
tản cái Phật đính tôn ở Thai tạng giới là
chiếc lọng màu trắng. [X. Tuệ lâm âm nghĩa
Q.35; Truyền pháp quán đính sơ dạ tác pháp
lí kí Q.hạ]. (xt. Tản Cái Hành Đạo).
BẠCH CHÂN
Hàm ý là tán thán tượng thực của Tổ
sư. Còn gọi là Thán chân. Chân, chỉ cho
tượng đắp hoặc vẽ của Tổ sư, hoặc của Phật,
Bồ tát. Ngày kị (giỗ) các Tổ sư, trước khi
hồi hướng, đọc một bài văn xuôi hoặc văn
kệ để bày tỏ trước hình tượng (chân), cho
nên gọi là Bạch chân. [X. Bị dụng thanh
qui Q.1 Đạt ma tổ sư kị; Động thượng tăng
đường thanh qui hành pháp sao Q.4 Chư
sớ pháp].
BẠCH CHIÊM (NIÊM) TẶC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nói tắt là
Bạch chiêm. Bạch, nghĩa là không, trống
trơn; chiêm, dùng ngón tay cầm lấy vật.
Tức tay không cầm vật nhọn mà dùng ngón
tay nhọn để lấy trộm, lại không để lại một
dấu vết gì cả, gọi là Bạch chiêm tặc, chỉ kẻ
trộm có ngón khéo nhất. Một thuyết cho
“bạch” là ý ban ngày, tức là giữa thanh thiên
bạch nhật, trước mắt mọi người mà kẻ cắp
lấy của người ta một cách tài tình, nhanh
chóng, cũng là chỉ cái ngón cực khéo của
kẻ cắp. Trong Thiền lâm, từ ngữ “Bạch
chiêm tặc” được chuyển dụng để chỉ cái
thời cơ nhanh chóng khéo léo mà thầy
dùng để tiếp dẫn học trò. Liên đăng hội
yếu quyển 9 (Vạn tục 136, 289 hạ), chép:

“Tuyết phong nói: “Lâm tế rất giống bạch
chiêm tặc” (...) Tuyết đậu nói: “Kẻ tài ăn
cắp, đến quỉ thần cũng không biết. Đã bị
Tuyết phong trông thấy, Lâm tế không phải
là tay giỏi””. [X. Bích nham lục Tắc 73].
BẠCH CHIÊM (NIÊM) TẶC

B
280
BẠCH CỐT QUÁN
Phạm:asthi-saôjĩà. Còn gọi là Tưởng
tướng sinh, Cốt tưởng, Khô cốt tưởng. Là
một trong các phép quán tưởng, tức là cốt
tưởng trong chín tưởng quán (nói tắt là
chín tưởng). Quán (Phạm: vipazyanà),
hàm ý là dùng trí tuệ chuyên tâm nhất trí
quán xét, tưởng niệm Phật, Pháp hay một
đối tượng đặc định nào, mà dốc sức vào
việc chứng ngộ, là một phương pháp tu
hành thực tiễn phổ thông trong Phật giáo,
Bạch cốt quán tức là một trong những
phép quán trọng yếu ấy. Đây là phép quán
tưởng cái trạng thái nhơ bẩn của xác chết
gân đứt xương lìa, hình hài tan rữa, xương
trắng vung vãi, nhờ đó mà biết lẽ vô
thường, dứt trừ niệm tham dục đắm đuối.
Đệ tử đức Phật là ngài Ưubanisađà nhờ
phép quán này mà thành đạo. Kinh Lăng
nghiêm quyển 5 (Đại 19, 125 hạ), nói:
“Quán tướng nhơ bẩn, sinh tâm nhàm
chán, ngộ các sắc tính, từ nơi bất tịnh,
xương trắng bụi nhỏ, trở về hư không,
không sắc đều không, thành đạo Vô học”.
(xt. Cửu Tưởng).
BẠCH CƯ DỊ (772 – 846)
Thi nhân đời Đường. Tự Lạc thiên, hiệu
Hương sơn cư sĩ, Túy ngâm tiên sinh. Người
huyện Hạ khuê (phía đông bắc huyện Vị
nam), tỉnh Thiểm tây. Xuất thân nhà Nho,
thông tuệ hơn người. Năm Trinh nguyên
14 (798) đậu tiến sĩ, năm Nguyên hòa 2
(807) giữ chức Hàn lâm học sĩ, năm Nguyên
hòa 9, giữ chức Thái tử tả tán thiện đại
phu. Viết “Thưởng hoa” và “Tân tỉnh thi”

(thơ giếng mới) thuật bày sự phù hoa và
dua nịnh của người đời, bèn bị giáng chức
làm Tư mã châu Giang. Sau lại đổi làm Tư
môn viên ngoại lang. Khoảng năm Hội
xương, giữ chức Thượng thư bộ Hình, sau
khi mất, được truy phong “Thượng thư hữu
bộc xạ”. Những văn phẩm còn lại, có Bạch
thị văn tập 75 quyển, Bạch thị lục thiếp sự
loại tập 30 quyển.
Lúc trung niên, họ Bạch qui Phật, gần
gũi các bậc cao Tăng, thụ tịnh giới, tập Thiền
pháp. Lòng thành kính thờ Phật và tư tưởng
Phật giáo của ông có thể được thấy trong
các văn tập của ông. Cứ theo Túy ngâm
tiên sinh mộ chí minh (bài minh khắc trên
bia mộ của Túy ngâm tiên sinh) do ông tự
soạn vào lúc cuối đời chép, thì chí bình
sinh của ông đại khái là “bên ngoài dùng
Nho để tu thân, bên trong dùng Thích
(Phật) để sửa tâm, khoảng còn lại thì lấy
núi sông gió trăng thơ ca đàn rượu để vui
chí”. Ông thường
tán thán Phật:
“Mười phương
thế giới, trên trời
dưới trời, con nay
biết hết, không ai
bằng Phật, rờ rỡ
vòi vọi, là thầy
trời người, nên
con lễ chân, tán
thán qui y”. Năm
Thái hòa thứ 6
(832), ông trùng
tu chùa Hương
sơn ở Lạc dương, đồng thời, cùng với vị
tăng chùa Phật quang ở Lạc dương là Như
mãn kết hội Hương hỏa để sửa sang việc

Phật, phát nguyện vãng sinh Tây phương,
không biếng không nhác, cho đến trọn
đời. Năm Hội xương thứ 6 ông qua đời,
hưởng thọ bảy mươi lăm tuổi. [X. Phật tổ
thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.15, Q.16; Đại Thanh nhất thống chí
Q.163; Lư sơn chí Q.13; Lư sơn cổ kim du
kí tùng sao; Cựu Đường thư Q.166; Đường
thư Q.119].
Bạch Cư Dị
BẠCH CỐT QUÁN

B
281
BẠCH CƯ TỰ
Chùa nằm tại huyện Giang tư thuộc Tây
tạng. Do Nhiêu đan cống tang và Lạt ma
Khắc chủ kiệt ở Giang tư cùng kiến thiết
vào đầu thế kỉ XV. Nguyên trước thuộc phái
Tát ca (Hoa giáo) của Phật giáo Tây tạng,
sau bị các phái Bá giáo, Cách lỗ (Hoàng
giáo) lần lượt đến chiếm cứ, bèn trở thành
chùa viện chung của các phái. Trong chùa
có một tòa tháp, tiếng Tây tạng gọi là Bối
khảo khúc đăng, tục gọi là tháp tám góc.
Tháp cao mười một tầng, tầng nền tháp
rộng hai nghìn hai trăm mét vuông, tạo hình
cực đẹp, hùng vĩ cứng chắc. Bên trong tháp
còn giữ được các bức bích họa và điêu khắc
rất tinh mĩ, phong cách dung hợp những
đặc điểm của nghệ thuật Phật giáo Ấn độ,
Ni bạc nhĩ (Nepal), Khách thập mễ nhĩ
(Kashmìna) và nghệ thuật Phật giáo Hán
tộc, hình thành phong cách nghệ thuật độc
đáo của địa khu Giang tư.
BẠCH DIÊN
Vị tăng đời Tam quốc. Người nước Cưu
tư. Tư chất thông minh, giỏi hai thứ tiếng
Tấn, Hồ, đọc sách rất rộng, kiêm thông
nội, ngoại điển. Sư đến Lạc dương vào đời
Tào ngụy dưới triều phế đế Mao (254 - 260),
ở chùa Bạch mã. Có dịch các kinh Thủ
lăng nghiêm, Tu lại, Trừ tai hoạn, Bồ tát tu
hành và Bình đẳng giác. Năm sinh năm
mất đều không rõ. Lại cứ theo Thủ lăng
nghiêm hậu kí trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 7 chép, thì vào niên hiệu Ninh khang
năm đầu (374) đời vua Giản văn đế nhà
Đông tấn, vương tử nước Cưu tư là Bạch

diên, cùng với Chi thi luân, từng ở Châu
lương, cùng dịch các kinh Thủ lăng
nghiêm, Tu lại, Thượng kim quang thủ và
Như huyễn tam muội v.v... Hai người tuy
cùng tên là Bạch diên, dịch kinh cũng
giống nhau, nhưng e rằng có hai người
khác nhau. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.13;
Lịch đại Tam bảo kỉ Q.3; Khai nguyên thích
giáo lục Q.4].
BẠCH DƯƠNG GIÁO
Tôn giáo dân gian đời Thanh. Hưng khởi
vào khoảng năm Đạo quang (1821 - 1850),
giáo chủ là Vương pháp trung, từng theo
học tập giáo lí với Thân lão tự ở huyện
Thiệp, tỉnh Hà nam. Thân lão tự xướng
hiệu “Na mô Thiên quốc A di đà Phật”,
truyền trao Vinh hoa kinh, Vị lai tinh đẩu
đồ, Hà đồ, Lạc thư v.v... Vương pháp trung
lại đặt ra thuyết “Kì môn tức Phật môn”,
truyền giáo ở Bắc kinh, các tín đồ phần
nhiều ở các địa phương Hà nam, Hà bắc và
Sơn đông.
BẠCH DƯƠNG TỰ
Chùa dê trắng. Vị trí chùa nằm ở núi
Bạch nham, quận Trường thành, tỉnh
Toàn la nam, nước Đại hàn (Triều tiên).
Nguyên tên là chùa Bạch nham. Là một
trong ba mươi mốt núi chính ở nước Hàn.
Do sư Như huyễn sáng lập vào thời Bách
tế Vũ vương năm thứ 33 (632, năm Trinh
quán đời Đường Thái tông). Cao li Đức
Chùa Bạch Cư
BẠCH DƯƠNG TỰ

B
282
tông năm thứ 3 (1034), sư Trung diên mở
rộng bằng cách xây dựng thêm hơn tám
mươi ngôi nhà, hết sức hoằng dương pháp
môn Tịnh độ, nên đổi lại tên chùa là chùa
Tịnh độ. Về sau, môn đồ của Trung diên
trú trì chùa này. Sau một thời rực rỡ, sư
Giác nghiễm, đời thứ 13 của chùa Tùng
quảng, cùng với môn nhân và các bậc thạc
đức trong sơn môn hiệp lực xây lại cửa
chùa, điện Phật, nhà trù, nhà kho v.v...
chùa Tịnh độ bèn trở thành một đại Thiền
uyển ở phương nam nước Hàn (Triều tiên).
Vì pháp bảo chưa đầy đủ, nên theo lời đề
nghị của Tướng quốc Hồng công tuy, các
sư Tâm bạch và Trí phù được phái đi
Trung quốc thỉnh Đại tạng kinh. Cung
mẫn vương năm thứ 2 (1353), để báo đáp
Thánh ân, nhà vua thỉnh hơn một nghìn
vị Trưởng lão về đây tu các Phật sự, ban
ngày đọc ba tạng, ban đêm bàn Tổ giáo,
giảng đạo, tu Thiền, sáu thời tu pháp.
Khoảng đời Nghi tổ (1567 - 1607), khi ngài
Hoán tỉnh Chí an mở tràng thuyết pháp,
có con dê trắng đến nghe, vì thế mới đổi
lại tên chùa như hiện nay (tức chùa dê
trắng). Chùa hiện còn điện Đại hùng, điện
Cực lạc, điện Minh phủ, lầu Song khê
v.v... [X. Triều tiên tự sái sử liệu Q.thượng;
Triều tiên Phật giáo thông sử; Triều tiên
tự sái tam thập nhất bản sơn tả chân
trướng].
BẠCH ĐÀN
Là một loại chiên đàn (Phạm:candana).
Còn gọi là Bạch chiên đàn, Bạch chiên
hương thụ. Chiên đàn là một loại cây thơm,

sinh sản ở các vùng nhiệt đới, như Ấn độ,
có các loại vàng, trắng, đỏ, tía. Vì thân cây
mầu trắng nên gọi bạch đàn. Loại cây này
phần nhiều được dùng làm thuốc, đàn đỏ
trừ phong thũng, đàn trắng trị bệnh nhiệt.
Ngoài ra còn có thể dùng làm hương, hương
đàn trắng là thơm nhất, gọi là bạch đàn
hương, bạch chiên đàn hương. Nhưng Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 8 lại bảo hương đàn
đỏ là tốt nhất. Mật giáo cho rằng thắp
hương đàn trắng, mùi thơm có thể diệt trừ
tội chướng, và cho là một trong năm hương,
được sử dụng khi tu pháp. Còn phong tục
Ấn độ thì dùng gỗ bạch đàn để tạc tượng
Phật. [X. kinh Mạt lợi tử đề bà hoa man;
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.18; Đại nhật kinh sớ Q.7; Pháp uyển
châu lâm Q.36 thiên Hoa hương; Đại đường
tây vực kí Q.10 Mạt la củ tra quốc điều;
Tăng quảng bản thảo cương mục Q.34].
(xt. Chiên Đàn Thụ).
BẠCH ĐÀN MẠN-ĐỒ-LA
Trong Mật giáo, trước khi tạo lập Đại
mạn đồ la thì làm Bạch đàn mạn đồ la
trước, là đàn “Tiền phương tiện”. Là mạn
đồ la được làm vào ngày thứ tư trong bảy
ngày làm Pháp đàn, thông thường dùng làm
giới đàn Tam muội-da khi hành lễ quán
đính. Khi làm đàn, trước hết, lấy bùn trộn
lẫn với hương bạch đàn, đắp một đàn tròn
cỡ bằng mười hai ngón tay ở chính giữa để
làm tòa Ngũ Phật, sau đó lần lượt đắp các
đàn tròn của chư Tôn khác. Các Tôn vị
được bày trong mạn đồ la, theo kinh Đại
nhật phẩm Cụ duyên liệt kê là: Ngũ Phật
Chùa Bạch Dương
BẠCH ĐÀN

B
283
vị, Chư cứu thế, Phật mẫu, Liên hoa thủ,
Chấp kim cương, Bất động tôn, v.v….. nhưng
Đại nhật kinh sớ quyển 4 thì lại nói khác.
Ngoài ra, trong Tôn thắng đà la ni nghi
quĩ, do ngài Bất không dịch, liệt kê danh
xưng và vị trí của các Tôn vị cũng khác với
thuyết trong kinh Đại nhật, như được đồ
biểu sau đây:
. Phổ hiền . Kim cương thủ . Văn thù sư lợi
. Hư không tạng . Tì lô giá na . Trừ cái chướng
. Từ thị . Quán tự tại . Địa tạng
BẠCH GIAO HƯƠNG
Phạm:sarja-rasa, tiếng Tây tạng:sra,
rtsi-phog. Tức là nhựa cây sa la. Là một
trong năm thứ hương mà Mật giáo thắp
khi tu pháp kinh Khổng tước. Theo kinh
Khổng tước nói, tu pháp kinh Khổng tước
là để trừ tai họa và cầu mưa. Khi tu pháp
này, năm phương trên đại đàn thắp năm
thứ hương, trong đó, hương bạch giao thắp
ở phương đông. [X. Đại nhật kinh sớ Q.7;
Khổng tước minh vương họa tượng đàn
tràng nghi quĩ].
BẠCH GIỚI TỬ
Chỉ hạt cải màu trắng. Giới tử, nguyên
là hạt của cây rau cải, vì tính nó cay, chắc,
có đủ sức dụng hàng phục, nên Mật giáo
coi nó như vật tương ứng hàng phục. Từ
xưa đã có truyền thuyết Bồ tát Long mãnh
(Long thụ) dùng bảy hạt cải trắng để mở
toang tháp sắt Nam thiên mà được nhận
Mật giáo. Ngoài ra, còn có sự tích luận sư
Thanh biện đã dùng bảy hạt cải trắng để
mở hang đá của thần Chấp kim cương ở
nam Ấn độ rồi đi vào đó để chờ Bồ tát Di

lặc ra đời.
Lại Mật giáo, khi tu pháp Hộ ma, đem
hạt cải trắng bỏ vào lửa để đốt, gọi là giới tử
thiêu, có thể đuổi tà, trừ bệnh. Lại khi tu
pháp Đà đô, đặt hạt cải trắng cúng dường
bản tôn, gọi là giới tử cúng. Bởi vì pháp Đà
đô là pháp bảo châu như ý, mà khi bảo
châu tràn lan thì tất có các ma rình rập
chung quanh, vì để xua đuổi các ma nên
làm phép cúng này. Cách làm phép là: lấy
hạt cải đựng vào một chiếc bình đất hoặc
bình đồng nhỏ, đặt ở bên cạnh bình hoa
trước bình át già (bình nước công đức cúng
Phật); sau khi cúng dường rồi, lấy bình hạt
cải ra, thư vào đó chữ (raô), để gia trì,
và chữ (oô) dâng cúng, xong lại đặt vào
chỗ cũ, đừng để người khác thấy. Nếu lúc
có đông người, thì chỉ để trong bình hoa
mà cúng dường thôi. Phép làm này cũng
còn có nhiều truyền thuyết khác. [X. kinh
Tô tất địa yết la Q.hạ phẩm Chư tôn gia bị
thành tựu; Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7;
Kim cương đính kinh nghĩa quyết; Đại đường
tây vực kí Q.10]. (xt. Giới Tử).
BẠCH HÀ THIÊN HOÀNG (1053 - 1129)
Là Thiên hoàng đời thứ 72 của Nhật
bản. Niên hiệu Thừa lịch năm đầu (1077),
khai sáng chùa Pháp thắng ở Bạch hà,
không bao lâu, tu hội Đại thừa ở chùa Pháp
thắng, hội Pháp hoa ở chùa Viên tôn, định
chế độ Tăng cương và giảng sư cho hai hội.
Năm Ứng đức thứ 2 (1085), thụ Pháp hoa
ở trong cung. Sau nhường ngôi cho Thiên
hoàng Quật hà và vào niên hiệu Vĩnh
trường năm đầu (1096) xuất gia, từng dùng
chữ vàng để viết Đại tạng kinh, mấy lần
lên thăm các đại đạo tràng trên núi Cao dã,
Hùng dã, cúng dường tượng Phật, xây tháp

Phật rất nhiều. Lại nghiêm cấm sát sinh,
thả hết chim trong lồng, đình chỉ các nước
dâng cá và đốt hơn tám nghìn tấm lưới cá.
Năm Đại trị thứ 4 nhập tịch, thọ bảy mươi Đông
Tây
BẠCH HÀ THIÊN HOÀNG

B
284
bảy tuổi. [X. Nguyên hanh thích thư Q.25;
Đại Nhật bản sử Q.44].
BẠCH HẠ
Hàm ý là trong ba tháng hạ an cư, ngày
ngày cáo bạch đại chúng khuyến khích tinh
tiến. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
thượng phần 4 (Đại 40, 239 hạ), nói: “Vào
bữa ăn sáng, Duy na đánh kiểng bạch rằng:
“Bạch đại chúng! An cư đã qua một ngày,
còn lại tám mươi chín ngày nữa, hãy siêng
năng tinh tiến, cẩn thận đừng buông lung!”
(ngày khác cứ theo đó mà gia giảm). Ngoài
ra, từ Bạch hạ cũng là tên gọi khác của Hạ
an cư. Cũng gọi là Hạ hành, Hạ kinh, Hạ
lung, Hạ thư, Hạ đoạn, Tọa lạp, Tọa hạ.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.thượng phần 4; Thiền lâm loại
tập Q.14; Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết
thời môn]. (xt. An Cư).
BẠCH HÀO CHI TỨ
Hàm ý là vật thụ dụng của chúng tăng.
Bạch hào, chỉ sợi lông trắng ở khoảng giữa
chân mày của đức Thế tôn, tướng này gọi
là tướng Bạch hào, là tướng tốt đẹp hơn
hết trong các tướng của Như lai. Bạch hào
chi tứ (cái ơn mà tướng Bạch hào ban cho),
có nghĩa là sau khi đức Như lai diệt độ, do
một phần phúc đức trong tướng bạch hào
của Như lai, hết thảy đệ tử xuất gia ở đời
mạt pháp, nếu dốc lòng siêng năng tu đạo,
thì ăn mặc đều có thừa, thụ dụng không
hết, vì thế cũng gọi là Hào tướng nhất phần.
Kinh Phật tạng quyển hạ (Đại 15, 802
thượng), nói: “Người chỉ cần chăm chỉ một
lòng tu đạo, thì trọn đời sẽ không phải lo

đến việc ăn mặc. Tại sao vậy? Là vì kho
tàng phúc đức của Như lai vô lượng vô tận.
Này Xá lợi phất! Sau khi Như lai nhập diệt,
trăm nghìn ức phần trong tướng Bạch hào,
để ra một phần cúng dường xá lợi và các đệ
tử. Xá lợi phất! Giả sử tất cả người thế gian
đều xuất gia thuận theo chính pháp, gắng
sức tu hành, thì cũng không thụ dụng hết
một phần trong trăm nghìn ức phần của
tướng bạch hào. Này Xá lợi phất! Như lai
có vô lượng phúc đức như thế đấy, nếu các
tỉ khưu chí tâm hành đạo thì sự ăn uống và
các vật cần dùng đều được đầy đủ”. Thích
môn chính thống quyển 3 (Vạn tục 130,
391 hạ), nói: “Như lai lưu lại một phần công
đức Bạch hào để cúng dường các đệ tử đời
mạt pháp”.
BẠCH HÀO TƯỚNG
Phạm: ùrịa-lakwana, Pàli: uịịalakkhaịa.
Còn gọi là Hào mi, Hào tướng,
Bạch mao tướng, Bạch hào trang nghiêm
diện tướng, Bạch hào mao quang tướng,
Mi gian bạch hào quang tướng, Mi gian bạch
hào tướng, Mi gian hào tướng, Ngạch thượng
hào tướng công đức mãn túc tướng, Mi gian
sinh mao khiết bạch hữu oanh tướng, Mi
gian bạch hào trường hảo hữu toàn tướng,
Mi gian bạch hào nhuyến bạch đâu la miên
tướng. Là một trong ba mươi hai tướng của
đức Như lai. Đức Thế tôn có một sợi lông
trắng mềm mại ở giữa hai chân mày, kéo ra
thì dài một tầm (có thuyết bảo khi mới sinh
dài năm thước (Tầu), khi thành đạo dài một
trượng năm thước), buông ra thì cuốn vòng
quanh về bên phải, cũng như xoáy ốc, tươi
tắn sáng sạch, như viên ngọc quí, như mặt
trời giữa trưa, có thể phóng ra ánh sáng, gọi
là bạch hào quang. Nếu chúng sinh gặp

được ánh sáng ấy, thì có thể tiêu trừ nghiệp
chướng, thân tâm yên vui. Cứ theo kinh
Vô thượng y quyển hạ nói, diệu tướng này
là do đức Phật, khi còn ở địa vị tu nhân,
thấy chúng sinh thiện căn tu tập giới, định,
tuệ thì ca tụng tán thán mà cảm được tướng
này, biểu thị cái đức tiêu trừ trọng tội sinh
BẠCH HẠ

B
285
tử hàng trăm ức na do đà hằng hà sa kiếp.
Lại kinh Quán Phật tam muội hải quyển 1,
quyển 2 phẩm Quán tướng nói, Như lai có
vô lượng tướng tốt, nhưng tướng này là thù
thắng hơn hết trong các tướng.
Ngoài ra, không phải chỉ có Phật mới
có tướng này, mà nổi tiếng nhất, thì như
kinh Quán vô lượng thọ chép, sợi lông
trắng ở giữa chân mày của Phật Vô lượng
thọ như năm núi Tu di, người nào thấy
tướng ấy thì tự nhiên được tám vạn bốn
nghìn tướng tốt. Lại trong tượng các Bồ tát
cũng có tướng bạch hào, như nạm ngọc
trắng, thủy tinh ở giữa chân mày tượng để
biểu thị tướng này. [X. kinh Trường a hàm
Q.1; kinh Đại bát nhã Q.381; luận Đại tì bà
sa Q.177; Pháp hoa nghĩa sớ Q.3 (Gia
tường); Hoa nghiêm thám huyền kí Q.3].
(xt. Tam Thập Nhị Tướng).
BẠCH HẮC BỐ-TÁT
Chỉ hai kì thuyết giới (bố tát) vào ngày
cuối cùng (ngày thứ 15) của tháng trắng
(bạch nguyệt) và ngày cuối cùng (ngày thứ
14 hoặc 15, tức ngày cuối tháng) của tháng
đen (hắc nguyệt). Vào hai ngày này, chúng
tăng tụng giới kinh để được thanh tịnh. Nếu
có người phạm giới thì phải ra trước mọi
người để sám hối. Đây là một chế độ nghiêm
khắc trong các viện Luật. (xt. Bố Tát, Bạch
Nguyệt, Hắc Nguyệt).
BẠCH HẮC LUẬN
Còn gọi là Quân thiện luận, Quân thánh
luận. Do Sa môn Tuệ lâm soạn. Là bộ luận
chủ yếu tranh cãi về vấn đề “Thần diệt hay
không diệt” trong giới Phật giáo ở thời Nam

Bắc triều. Tác giả Tuệ lâm là một cao tăng
thời Lưu Tống, là học trò của ngài Đạo uyên,
tài cao nhưng kiêu ngạo, bác thông nội ngoại
điển, đặc biệt giỏi về cái học Lão Trang và
rất thạo môn hài hước. Khoảng năm Nguyên
gia 10 (433), sư soạn luận Bạch hắc, chủ
trương thân thể một khi đã rữa nát thì tâm
thần cũng theo đó mà tan diệt; khi luận
này ra đời đã gây chấn động trong giới Phật
giáo. Thời đó, Thái thú Hành dương là Hà
thừa thiên cũng soạn “Đạt tính luận” để
đáp ứng phụ họa với thuyết của Tuệ lâm,
rồi cứ lục tục soạn mấy thiên luận văn nữa
biện luận thay cho Tuệ lâm. Lâm, Hà hai
người cùng đi lại xướng họa, chê bai Phật
giáo. Những người thâm tín Phật giáo thời
đó, thấy thế rất bất bình, bèn cùng nhau
viết văn bác lại luận điểm của hai người
một cách gay gắt. Trong các trứ tác đó, nổi
tiếng hơn cả thì có “Thích Hà Hành dương
Đạt tính luận” của Nhan diên, Thái thú
Vĩnh gia, “Minh Phật luận” và “Nạn Bạch
hắc luận” của Tôn bính, đệ tử ngài Tuệ
viễn ở Lư sơn.
Thuyết “Thần tùy hình diệt” (Tinh thần
diệt theo thể xác) của Tuệ lâm và Hà thừa
thiên, tuy một thời đã lắng xuống vì bị các
nhà nhiệt tâm bảo vệ đạo pháp công kích
thường xuyên, nhưng nó đã tạo ra một cuộc
tranh luận về tâm thần còn hay mất trong
lịch sử Phật giáo Trung quốc, mà trải qua
các đời Tống, Tề, Lương, Trần thuộc Nam
triều vẫn không suy, trong đó, trứ danh nhất
là “Thần diệt luận” của Phạm chẩn đã đưa
đến cuộc luận chiến kịch liệt. [X. Lương
cao tăng truyện Q.7; Phật tổ thống kỉ Q.36;
Hoằng minh tập Q.2, Q.3, Q.4; Quảng
hoằng minh tập Q.5, Q.7; Phá tà luận

Q.thượng; Tống thư liệt truyện thứ 57
Thiên trúc Ca tì lê quốc truyện]. (xt. Tam
Giáo Luận Hành, Thần Diệt Bất Diệt Luận
Tranh).
BẠCH HỌC HẮC HỌC
Chỉ Nho học và Phật học. Từ ngữ này
được dùng trong Bạch hắc luận của sa môn
BẠCH HỌC HẮC HỌC

B
286
Tuệ lâm ở thời đại Lưu Tống Nam triều.
Trong Bạch hắc luận, bạch học dùng để
dụ Nho học; hắc học ví dụ Phật học. Trong
luận có đoạn: “Có ông Bạch học cho bậc
Thánh nhân Trung quốc có đức rộng lớn,
kinh luân trăm đời! Trí khắp vạn biến, lí
trời, người biết hết! Đạo không ẩn ý, giáo
không úp mở, thông suốt sáng láng, nào
kém gì đâu! Có nhà đạo sĩ Hắc học nông
cạn lại chê là không chiếu rọi được con
đường tối tăm, chưa biết được cái hóa trong
kiếp sau, tuy chuộng hư tâm nhưng còn
chấp sự, chưa bằng cái sâu xa của Tây vực”.
Trong đoạn văn trích dẫn trên đây, “Có
ông Bạch học” tức chỉ người sùng thượng
đạo Chu công, Khổng tử, còn “Đạo sĩ Hắc
học” là chỉ người theo giáo nghĩa Phật giáo.
Trong Bạch hắc luận, Tuệ lâm dùng Bạch
học tiên sinh và Hắc học đạo sĩ đối đáp cật
vấn nhau để diễn bày các vấn đề chủ yếu.
Quan điểm trong luận, cho hình hài rữa
nát thì tâm thần cũng tan diệt theo, đồng
thời, nhấn mạnh nhân nghĩa của Chu
Khổng, vô dục của Lão Trang, cũng giống
như từ bi hóa nhiếp của Thích ca, cho nên,
kết quả của cuộc đối thoại giữa hai nhân
vật Hắc, Bạch đã được an bài là Bạch học
tiên sinh thắng, do đó, đi đến kết luận “Lục
độ và Ngũ giáo tịnh hành, tín thuận và từ
bi tề lập, khác đường mà cùng về”. Khi quan
điểm trên đây được tung ra, giới Phật giáo
đương thời đã công kích kịch liệt, và nhân
đó, cũng đã mở ra cuộc tranh luận về tâm
thần còn hay mất nổi tiếng trong lịch sử
Phật giáo Trung quốc. [X. Hoằng minh tập

Q.2, Q.3; Tống thư liệt truyện thứ 57 Thiên
trúc Ca tì lê quốc truyện]. (xt. Bạch Hắc
Luận, Thần Diệt Bất Diệt Luận Tranh).
BẠCH HÒA
Có nghĩa là bày tỏ ra và hòa hợp nhau.
Bạch, là cáo bạch; hòa, hòa hợp. Tức là
trong chùa khi làm các việc pháp, triệu tập
chúng tăng lại để trình bày rõ ràng việc ấy
để chúng tăng biết và tán đồng.
BẠCH LIÊN GIÁO
Là giáo hội bí mật, thuộc trong hệ thống
Tịnh độ giáo, kết đoàn với bọn giáo phỉ,
mượn danh Di lặc giáo hỗn hợp với Ma ni
giáo, Đạo giáo, Bạch liên tôn và tín ngưỡng
dân gian, lưu hành trong ba đời Nguyên,
Minh và Thanh. Trong đó, Di lặc giáo là
đoàn thể tôn giáo tại gia thờ phụng Phật Di
lặc, từ sau thời Tùy, Đường, những phần tử
tham vọng thường mượn tên Di lặc ra đời
để mưu đồ tạo phản. Ma ni giáo được truyền
vào Trung quốc trong thời Vũ hậu nhà
Đường, nhân việc Đường Vũ tôn bài Phật,
Ma ni giáo cũng bị cấm, nên rút vào bí mật,
vì đạo này sùng bái ánh sáng, vị thần được
sùng bái gọi là Minh vương, cho nên đổi
tên là Minh giáo. Trong giáo nghĩa của Di
lặc giáo và Ma ni giáo đều hàm chứa hiện
trạng bất mãn, tư tưởng mong cầu tương
lai, rồi những nghi thức như thắp hương,
ăn chay v.v... cũng có nhiều chỗ tương
đồng, cho nên, sau khi hai đạo tiếp xúc với
nhau, tự nhiên đưa đến sự dung hợp. Mỗi
khi xảy ra hiện tượng chính trị khiến trăm
họ thất vọng, thì những truyện đồng dao
Di lặc, Minh vương xuất thế lại được lan
truyền rộng rãi. Ngoài ra, Đạo giáo là tín
ngưỡng cố hữu của Trung quốc, nên Di lặc
giáo, Minh giáo lưu truyền ở dân gian không

thể không chịu ảnh hưởng. Bởi thế, về sau,
Bạch liên giáo hưng khởi vào thời nhà
Nguyên, cũng dung hợp cả ba thứ tín
ngưỡng Di lặc giáo, Minh giáo và Đạo giáo.
Ngoài điều này ra, Bạch liên giáo còn có
một nguồn gốc nữa, đó là Bạch liên xã.
Vị cao tăng đời Đông tấn là ngài Tuệ
viễn ở Lư sơn, sáng lập Bạch liên xã chuyên
tu niệm Phật tam muội, cầu nguyện vãng
BẠCH HÒA

B
287
sinh Tây phương Tịnh độ. Vào những năm
đầu đời Nam Tống, Từ chiếu Tử nguyên
(Mao tử nguyên), sùng mộ di phong lập
Bạch liên xã của ngài Tuệ viễn, bèn sáng
lập một đoàn thể thứ dân niệm Phật, tức là
Bạch liên tôn (tín đồ được gọi là Bạch liên
thái), nhưng vì môn nhân là Tiểu mao xàlê
làm cho giáo lí sai lệch, đến nỗi vào
những năm cuối đời Tống bị coi là một thứ
tà tông, thịnh hành ở một giải Giang nam.
Còn cái tên Bạch liên hội thì vào năm
Chí nguyên 18 (1281) đời Nguyên thế tổ,
do Đỗ vạn nhất tập họp thành lập mà có.
Thời đó, hội này có liên quan gì với tín đồ
Bạch liên tông thuộc hệ thống Tử nguyên
hay không thì không rõ, nhưng có thực
hành các Phật sự Bạch liên. Hội Bạch liên
này, vào thời Nguyên, bị coi là giặc, nên bị
đàn áp, và có sắc lệnh cấm tên gọi hội Bạch
liên và tất cả thủ thuật mượn đạo làm loạn
đời. Thời ấy, Ưu đàm phổ độ, vị tăng Bạch
liên tôn, ở chùa Đông lâm, núi Lư sơn, tỉnh
Giang tây, soạn “Lư sơn liên tông bảo giám”
10 quyển, nói rõ chân nghĩa của Bạch liên
tông do Tử nguyên sáng lập, đồng thời, bác
bỏ những lời nói và việc làm tà bậy của hội
Bạch liên đương thời. Đến niên hiệu Chí
đại năm đầu (1308), vì việc làm trái phép
của Bạch liên đạo nhân ở Bạch liên đường,
Hậu sơn, lộ Kiến ninh, tỉnh Phúc kiến, nên
lại bị đàn áp và cấm chỉ. Nhưng, nhờ Ưu
đàm phổ độ đích thân lên kinh đô cố gắng
vận động phục giáo, vào khoảng vua Nhân
tông lên ngôi (1312), lại được cho phép hoạt
động lại. Về sau, năm Chí trị thứ 2 (1322)

đời Anh tông, lại ba lần bị cấm chỉ. Đến
thời Thuận đế, cha con Hàn sơn đồng ở
Loan thành, nói láo là hoa sen trắng nở,
Di lặc ra đời, rồi chính thức thành lập hội
Bạch liên, dựa vào Phật giáo mà viết ra
những kinh sách phù lục truyền bá trong
dân gian, vào năm Chí chính 11 (1351),
cầm đầu dân ngu làm loạn, không bao lâu,
đều bị xử tử, đó tức là “Hồng cân tặc” (giặc
khăn đỏ). Thời Minh thái tổ cũng cấm ngặt.
Từ đời Minh trở về sau, hội Bạch liên
chịu ảnh hưởng của La giáo (do La thanh
đời Minh sáng lập, tông chỉ gần giống như
Nam phái Thiền tông), hấp thu tư tưởng
“Chân không gia hương, vô sinh phụ mẫu”
(quê hương là chân không, cha mẹ là vô
sinh), thờ mẹ già Vô sinh là chúa sáng thế,
tuyên bố mẹ già Vô sinh sai thần Phật Di
lặc xuống phàm để bắt hết con gái đã mê
mất trong hồng trần đưa trở về quê hương
chân không. Từ đó về sau, các giáo phái
mọc lên như nấm, các phái không ai chịu
ai, giáo chủ thu tóm hết quyền trong tay,
cha chết con nối; đẳng cấp nghiêm khắc,
khi tín đồ nhập đạo, phải cử hành nghi
thức nhất định, giao nạp tiền của, định kì
hội họp, thắp hương lễ bái, tuyên giảng kinh
quyển, dạy tập đánh đá. Đến khoảng năm
Vạn lịch đời Thần tông, Từ hồng nho và
Vương sâm lại khởi lên, đề xướng Bạch liên
giáo, tên gọi Bạch liên giáo bắt đầu từ đó.
Tuy nhiên, nếu bàn về nguồn gốc tư tưởng
Di lặc chuyển thế trong Bạch liên giáo, thì
phải bắt đầu từ đời Tùy, Đường; còn nếu
đứng về phương diện hình thái hỗn hợp
các tín ngưỡng mà nói, thì nó hình thành
từ đời Nam Tống hay đời Nguyên. Vương
sâm vì đã được mùi thơm khác lạ của con

chồn ma quái nên tự xưng là Văn hương
giáo chủ, đốc thúc dân chúng mưu phản,
lan tràn các tỉnh Sơn đông, Sơn tây, Hà
nam, Thiểm tây, nhưng cũng bại vong.
Khoảng năm Càn long đời Thanh, Bạch
liên giáo lại trỗi dậy, giáo chủ là Lưu tùng,
người tỉnh An huy, bị bắt sung quân đưa đi
Cam túc, lại mưu phản, việc bại lộ, bị giết.
Về sau, Lưu chi hiệp, Tống chi thanh, Vương
tam hòe và Lãnh thiêm lộc lại nổi dậy, kêu
gọi tín đồ, mưu dấy binh lật đổ nhà Thanh,
việc bị phát giác, lần lượt bị giết. Quan lại
ra sức càn quét và rất nhiều người vô tội đã
BẠCH LIÊN GIÁO

B
288
bị vạ lây. Những người khác ở Kinh châu,
Tương dương, Tứ xuyên, Thiểm tây, Cam
túc, vì bị quan lại ép buộc phải thú nhận là
làm phản, bèn ùn ùn gậy gộc nổi lên, lan
tràn khắp năm tỉnh, thời bấy giờ gọi là
“Xuyên sở giáo đồ chi dịch” (quân lữ giáo
đồ Xuyên Sở). Quân nhà Thanh đánh
không lại, bèn thi hành chính sách “thanh
dã” (đưa hết dân quê vào thành để tránh
sự tiếp tế cho địch); sau nhờ Ngạch lặc
đăng bảo, Dương ngộ xuân, và Dương
phương dần dần bình định được. Nhưng
cái gốc của Bạch liên giáo vẫn chưa bị tuyệt
diệt.
Xét tổng quát, trong quá trình phát triển,
cái tên gọi Bạch liên giáo đã nhiều lần biến
thiên, chi phái thì nhiều danh mục phồn
tạp, tuy nhiên, về phương diện giáo nghĩa,
tổ chức, qui tắc và phương thức hoạt động,
thì phần nhiều vẫn như nhau, cho nên có
thể gọi chung là Bạch liên giáo. Từ đời
Minh, Thanh đến Dân quốc, số giáo phái
kể có tới một trăm thứ trở lên. Như đời
Minh có Hồng dương Tịnh không, Vô vi,
Tây đại thừa, đời Thanh đến Dân quốc có
Hoằng dương, Hỗn nguyên, Thu nguyên,
Lão quan trai, Long hoa, Bát quái, Thiên lí,
Nhất quán đạo, Hòa nghĩa đoàn, Hồng
thương hội, Đại đao hội, Tiểu đao hội, Thiên
môn hội, Vô cực hội, Khoái đạo, Phiến tử
hội, Diệu đạo hội, Hồng đăng hội, Cửu tiên
hội, Thiên hoàng hội, Lục li hội, Phương
đạo hội, Đại đạo môn, Báo đức môn, Thập
tổ môn, Kim đan đạo, Lão sư đạo, Tọa công
đạo, Lão Phật môn, Học hảo giáo, Hiền

thánh giáo, Đại Phật giáo v.v... [X. Đại
nguyên thông chế điều cách 28; Nguyên
điển chương Q.33 Lễ bộ 5; Lư sơn liên tôn
bảo giám; Lư sơn phục giáo tập].
BẠCH LIÊN HOA
Phạm:puịđarìka. Dịch âm là Phần đà
lợi hoa. Tức hoa sen trắng. Nói tắt là bạch
liên. Nguyên là một loại sen sản sinh ở Ấn
độ, cùng với một loại sen khác nữa là hoa
Câu vật đầu, đều được gọi là hoa sen trắng.
Để phân biệt giữa hai loại, hoa phần đà lợi
được gọi là Đại bạch liên. Hoa sen trắng
lớn này có năm đặc tính:
1. Mùi thơm lan xa.
2. Một khóm một hoa.
3. Hoa và hạt đồng thời.
4. Không nhuốm bùn nhơ.
5. Ong mật bu lại.
BẠCH LIÊN TÔNG
Là một phái thuộc tông Tịnh độ của
Phật giáo Trung quốc. Do Mao tử nguyên
sáng lập vào đầu năm Thiệu hưng đời Cao
tông triều Nam Tống. Tử nguyên, còn gọi
là Từ chiếu Tử nguyên, lúc đầu thờ ngài
Tịnh phạm ở chùa Diên tường, Ngô quận,
làm thầy, học giáo nghĩa Thiên thai, tập
Thiền pháp Chỉ quán. Nhân hâm mộ di
phong lập Bạch liên xã của ngài Tuệ viễn
đời Đông Tấn, nên khuyên nhủ sĩ dân qui
y Tam bảo, giữ năm giới, niệm Phật A di đà
năm tiếng để chứng năm giới, biên thành
“Liên tông thần triêu sám nghi” (nghi thức
sám hối buổi sớm mai), thay cho pháp giới
chúng sinh lễ Phật sám hối, cầu nguyện
chúng sinh vãng sinh Tịnh độ. Sau đến hồ
Điển sơn ở Bình giang (nay ở phía tây huyện
Thanh phố tỉnh Giang tô, phía nam huyện
Côn sơn), sáng lập Bạch liên sám đường,

tự xưng là Bạch liên đạo sư, tu Tịnh nghiệp,
soạn “Viên dung tứ độ tam quán tuyển Phật
đồ”, đề xướng nghĩa mới bèn thành một
phái. Thời đó có ngưòi chê bai cho là sư
thờ ma, sư mới dời đến châu Giang (huyện
Cửu giang tỉnh Giang tây), song vẫn khuyến
hóa xa gần, không hề mệt mỏi. Năm Kiền
đạo thứ 2 (1166) đời Hiếu tông nhà Nam
Tống, sư vâng mệnh vua, vào điện Đức thọ
BẠCH LIÊN HOA

B
289
diễn thuyết về pháp môn Tịnh độ, được
ban hiệu là “Từ chiếu tông chủ”. Không
bao lâu, sư lại về Bình giang, lấy Phổ giác
diệu đạo làm tên tông, chủ trương Thiền,
Tịnh nhất trí, Di đà tức là bản tính của
chúng sinh, Tịnh độ tức ở trong tâm chúng
sinh, chỉ cần tín nguyện niệm Phật, thì dù
chẳng dứt được phiền não, chưa bỏ duyên
đời, không tu Thiền định, sau khi mệnh
chung, cũng có thể được vãng sinh Tịnh
độ. Trứ tác có: Di đà tiết yếu, Pháp hoa
bách tâm, Kệ ca tứ cú, Phật niệm ngũ thanh,
Chứng đạo ca, Phong nguyệt tập v.v... (nay
phần lớn đã thất truyền), một thời tông
phong đại thịnh.
Phật tổ thống kỉ nguyên 47 chép, tông
này cấm tín đồ ăn hành tỏi, uống sữa, giữ
giới nghiêm túc, không sát sinh, không uống
rượu, tên hiệu là Bạch liên thái (rau sen
trắng), còn gọi là Nhự mao xà lê thái (Mao
xà lê ăn rau). Sau đó có Tiểu mao xà lê kế
thừa giáo pháp của Tử nguyên, thịnh hành
ở phương nam, dần dần phát sinh tệ đoan,
phong tục bại hoại, nhiễu loạn. Đến niên
hiệu Chí đại năm đầu (1308) đời Vũ tông
triều Nguyên, vào tháng năm, nhà vua
xuống lệnh cấm Bạch liên xã; thời ấy, có
Ưu đàm phổ độ (? - 1330) ở chùa Đông
lâm, Lư sơn, soạn “Lư sơn Liên tôn bảo
giám” 10 quyển, xiển minh nghĩa chân thực
của Bạch liên tông do Tử nguyên sáng lập,
sau chịu mệnh vua, làm giáo chủ, đời gọi là
Ưu đàm tông chủ. Vì Ưu đàm dốc sức vào
việc vận động khôi phục Bạch liên tôn,
nên vào năm vua Nhân tông lên ngôi (1312)

lại được phục giáo, nhưng các mối tệ vẫn
chưa cải thiện. Lại tín đồ Bạch liên tông
xưa nay cứ tập họp vào ban đêm, tạo cơ hội
cho những phần tử bất bình với xã hội thẩm
nhập, mưu đồ phản loạn; vì e sợ mầm mống
gây rối loạn xã hội; nên vào năm Chí trị
thứ 2 (1322) đời Anh tông lại bị nhà vua
cấm đoán. Về sau dung hợp với tín ngưỡng
Di lặc và gọi là Bạch liên giáo, trở thành
một trong những tôn giáo dân gian bí mật,
lưu truyền khá rộng rãi. Hồng quân (giặc
khăn đỏ) của Hàn sơn đồng ở cuối đời
Nguyên và Chu nguyên chương dấy binh
mưu phản cũng đều lợi dụng Bạch liên giáo;
trong đời Minh, Thanh tuy bị nghiêm cấm,
nhưng vẫn ngấm ngầm lưu hành trong dân
gian. [X. Thích môn chính thống Q.4;
Minh sử liệt truyện thứ 10, thứ 145]. (xt.
Bạch Liên Giáo).
BẠCH LIÊN TỰ
Vị trí chùa nằm về phía tây huyện
Thanh phố tỉnh Giang tô, phía nam huyện
Côn sơn, ở bên cạnh hồ Điển sơn và núi
Điển sơn. Tên hồ vốn là Bệ điển, núi nguyên
ở giữa hồ, hiện nay vì ứ đọng nên gần liền
với bờ. Chùa do Tử nguyên sáng lập trong
năm Long hưng (1163 - 1164) đời Tống,
lúc đầu đặt tên là Bạch liên quán đường.
Tử nguyên cầm đầu bốn chúng đệ tử ở trong
chùa tu pháp môn Thập lục quán, cầu sinh
Cực lạc Tịnh độ, vì thế còn gọi là Bạch
liên sám đường. Trong năm Kiền đạo, vua
Nhân tông ban hiệu là “Bạch liên tự”. Trong
năm Đại đức đời nhà Nguyên, chùa bị hủy,
đến niên hiệu Chí chính năm đầu lại trùng
hưng, dưới thời Minh, Thanh đều là ngôi
chùa lớn, nhưng trong năm Hàm phong
(1851 - 1861), chùa bị phá hủy bởi cuộc

chiến Thái bình quân.
BẠCH LIÊN XÃ
Là đoàn thể được kết hợp để tu hành
niệm Phật. Nói đủ là Bạch liên hoa xã. Gọi
tắt là Liên xã. Nguồn gốc là đoàn thể niệm
Phật do ngài Tuệ viễn đời Đông Tấn sáng
lập, nay trở thành tên gọi chung cho các
đoàn thể thuộc loại này. Năm Thái nguyên
thứ 9 (384) ngài Tuệ viễn đến Lư sơn, ở
BẠCH LIÊN XÃ

B
290
chùa Đông lâm tại Hổ khê, tăng, tục từ bốn
phương qui tụ về đây cầu đạo. Niên hiệu
Nguyên hưng năm đầu (402) vào tháng 7,
Tuệ vĩnh, Tuệ trì, Đạo sinh, Lưu di dân,
Tôn bính, Lôi thứ tông v.v... gồm một trăm
hai mươi ba người, tụ họp tại chùa Đông
lâm, trước tượng Phật Vô lượng thọ trên
đài Bát-nhã, kiến trai lập thệ, chuyên tu
niệm Phật tam muội, nguyện cầu vãng sinh
Tây phương. Vì trong ao chùa trồng nhiều
sen trắng, lại cũng vì đoàn thể nguyện cầu
sinh cõi hoa sen, cho nên gọi là Bạch liên
xã. Về sau, người đến theo mỗi ngày một
nhiều, mở đầu sự hưng thịnh của Tịnh độ
giáo. Đặc biệt được thịnh hành vào cuối
đời Đường, đầu đời Tống. Mỗi khi kết hợp
những người cùng chí hướng để dựng đạo
tràng Tịnh độ, chuyên tu tịnh nghiệp, thì
lại lấy ngài Tuệ viễn làm vị thủy tổ của
Liên xã, lấy kinh Ban chu tam muội làm tư
tưởng chủ yếu cho Liên xã niệm Phật, lấy
việc thấy Phật vãng sinh làm mục đích. Niên
hiệu Chí đại năm đầu (1308) đời Nguyên,
Liên xã bị cấm, thời ấy, Ưu đàm phổ độ (? -
1330) ở chùa Đông lâm, dâng mười quyển
“Lư sơn liên tôn bảo giám” xiển minh ý chỉ
của Liên tông, bèn được giải tỏa, đồng thời,
chịu mệnh vua, Ưu đàm làm giáo chủ. Về
sau, trải qua các đời Minh, Thanh đến nay,
vẫn còn có những người kết đoàn niệm
Phật. Lại phong khí kết đoàn niệm Phật
cũng truyền đến Nhật bản, Triều tiên và
rất thịnh hành. [X. Thích thị yếu lãm
Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập Q.15; Lương
Cao tăng truyện Q.6; Phật tổ thống kỉ Q.9,

Q.12, Q.45, Q.47].
BẠCH LIÊN XÃ THẬP BÁT HIỀN
Trong Bạch liên xã do ngài Tuệ viễn
đời Đông Tấn sáng lập, số nhân tài xuất
chúng gồm cả tăng và tục, có mười tám
người, gọi là mười tám bậc hiền. Đó là: Tuệ
viễn, Tuệ Vĩnh, Tuệ trì, Đạo sinh, Đàm
thuận, Tăng duệ, Đàm hằng, Đạo bính, Đàm
tân, Đạo kính, Giác minh, Phật đà bạt đà,
Lưu trình chi, Trương dã, Chu tục chi,
Trương thuyên, Tôn bính, Lôi thứ tông.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.26; Lư sơn Liên tôn
bảo giám Q.4].
BẠCH LIÊN XÃ THẤT TỔ
Chỉ bảy người gồm các ngài Tuệ viễn,
Thiện đạo v.v…... Pháp sư Thạch chi Tông
hiểu ở núi Tứ minh (tỉnh Triết giang) đời
Tống, chọn lựa các bậc cao đức ở các thời
đại khác nhau, nhưng cùng tu tịnh nghiệp,
mà lập thành bảy vị tổ Liên xã. Tức là: thủy
tổ là Tuệ viễn ở Lư sơn, đời Tấn; tổ thứ hai
là Thiện đạo ở Trường an, đời Đường; tổ
thứ ba là Thừa viễn ở Hành sơn, đời
Đường; tổ thứ tư là Pháp chiếu ở núi Ngũ
đài, đời Đường; tổ thứ năm là Thiếu khang
ở núi Ô long, đời Đường; tổ thứ sáu là Diên
thọ ở Vĩnh minh, đầu đời Tống; tổ thứ bảy
là Tỉnh thường ở Tây hồ, đời Tống. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.26].
BẠCH LỘ TRÌ
Vị trí hồ nằm trong vườn Trúc lâm,
thành Vương xá. Đức Phật tuyên thuyết sáu
trăm quyển kinh Bát nhã ba la mật đa, cộng
mười sáu hội trải qua bốn nơi, trong đó,
quyển năm trăm chín mươi ba đến quyển
sáu trăm đã được nói ở đây, tức là trong
mười sáu hội, đây là hội thứ mười sáu. Kinh
Đại bát nhã ba la mật đa quyển 593 (Đại 7,

1065 hạ) nói: “Tôi nghe như vầy : một thời
kia, đức Bạc già phạm trú tại thành Vương
xá, trong vườn Trúc lâm, bên cạnh hồ Bạch
lộ (hồ cò trắng) cùng với chúng đại Bật sô
đủ một nghìn hai trăm năm mươi người”,
vì lí do đó mà kinh Bát nhã còn được gọi là
Bạch lộ trì kinh.
BẠCH LIÊN XÃ THẬP BÁT HIỀN

B
291
BẠCH MÃ
I. Bạch mã. Tức là con ngựa màu trắng.
Về con ngựa trắng trong Phật giáo, có hai
mẩu truyện nổi tiếng, đó là:
1. Cứ theo Lương cao tăng truyện quyển
1 chép, thì ngày xưa bên Thiên trúc (Ấn
độ) có ngôi chùa tên là “Chiêu đề”, nước ấy
có ông vua tàn ác, tham lam hiếu lợi, muốn
phá hủy ngôi chùa Chiêu đề để lấy của.
Nhưng, trước khi nhà vua thực hiện ý định
thì có một con ngựa trắng cứ chạy vòng
quanh cây tháp mà kêu suốt đêm, vua bèn
hối ngộ và đổi tên là chùa Bạch mã.
2. Cứ theo Quảng hoằng minh tập
quyển 1, Lạc dương già lam kí quyển 4 chép,
thì vào năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời vua
Minh đế nhà Đông Hán, các ngài Ca diếp
ma đằng (Nhiếp ma đằng) và Trúc pháp
lan, mang tượng Phật và Kinh điển cỡi ngựa
trắng từ phương tây đến, trú tại Lạc dương,
đây là sự tích sớm nhất về việc Phật giáo
truyền vào Trung quốc. Bởi vậy, từ “ngựa
trắng” đối với ý nghĩa lịch sử Phật giáo và
việc Phật giáo truyền vào Trung quốc có
mối quan hệ rất mật thiết.
II. Bạch mã. Là vị tăng thuộc tông Tào
động ở cuối đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Là người nối pháp tổ Động sơn
Lương giới của tông Tào động. Pháp danh
là Độn nho, ở chùa Bạch mã tại Lạc dương
(tỉnh Hà nam) khá lâu, khiến cho tông
phong vang dội, đời gọi là Bạch mã Độn
nho. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.17;
Liên đăng hội yếu Q.22; Ngũ đăng hội
nguyên Q.13].

BẠCH MÃ NHẬP LƯ HOA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cảnh
giới siêu việt sự phân biệt đối đãi. Bởi vì,
ngựa trắng đi vào lùm hoa lau, trên phương
diện thị giác, không có phân biệt, ngựa trắng
và hoa lau cùng một màu, hồn nhiên hợp
nhất. Trong Thiền lâm, từ ngữ này được
chuyển dụng để chỉ cảnh giới siêu việt mọi
thứ thấy biết phân biệt mình người, lớn nhỏ,
cao thấp, và đẹp xấu. Bích nham lục Tắc
13 (Đại 48, 153 hạ) nói: “Vị tăng hỏi Ba
lăng: Thế nào là tông Đề bà? (Ngựa trắng
vào hoa lau, nói làm sao?)”.
BẠCH MÃ PHÁP THÂN
Tên công án trong Thiền tông. Bạch
mã, chỉ Thiền sư Bạch mã Độn nho thuộc
tông Tào động ở cuối đời Đường. Cứ theo
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 17 chép,
thì một ngày nọ, có vị Thiền tăng hỏi: (Đại
51, 338 hạ): “Thế nào là việc Pháp thân
hướng thượng?”. Thiền sư Độn nho đáp:
“Con ễnh ương dưới đáy giếng nuốt mặt
trăng”. Trong công án này, vị Thiền tăng
hỏi: “Việc Pháp thân hướng thượng” tức là
việc lớn triệt ngộ thành Phật. Vì hết thảy
chúng sinh đều có tính Phật, vốn có thể
thành Phật, chỉ vì tình kiến phân biệt, mê
chấp đảo điên, nên dần dần xa lìa con đường
thành Phật. Độn nho không trả lời thẳng
vào câu hỏi của Thiền tăng, mà lại bảo con
ễnh ương dưới đáy giếng nuốt mặt trăng
trên trời, mới nghe thì tựa hồ như không
trả lời, song bản ý của Độn nho là ở chỗ
ám thị cảnh giới triệt ngộ, vốn là một thứ
cảnh giới phi tư lự, lìa tứ cú, tuyệt bách phi,
phải dứt bỏ hết mọi khái niệm tư duy mới
có thể lãnh hội được. [X. Ngũ đăng hội
nguyên Q.13; Liên đăng hội yếu Q.22].

BẠCH MÃ TỰ
I. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa nằm về
phía đông huyện Lạc dương tỉnh Hà nam
(phía tây thành Lạc dương cũ). Được kiến
tạo vào thời Minh đế nhà Đông Hán, có
BẠCH MÃ TỰ

B
292
thuyết nói xây dựng vào năm Vĩnh bình
thứ 18 (75) thời Minh đế. Tương truyền là
ngôi chùa cổ nhất tại Trung quốc. Vì có
hai vị tăng người Thiên trúc (Ấn độ) là Nhiếp
ma đằng và Trúc pháp lan, cỡi ngựa trắng
mang kinh điển từ Tây vực đến Trung quốc,
có thuyết bảo hai vị đến Trung quốc vào
năm Vĩnh bình thứ 10 (67) nên vua Minh
đế hạ lệnh kiến tạo Tinh xá ở ngoài cửa
Tây ung (cửa Tây dương) của thành Lạc
dương gọi là chùa Bạch mã để hai vị ở. Lạc
dương già lam kí quyển 4 (Đại 51, 1014
trung), nói: “Chùa Bạch mã do Minh đế nhà
Hán xây dựng, lần đầu tiên Phật đến Trung
quốc; chùa nằm ngoài cửa Tây dương cách
ba dặm, phía nam Ngự đạo (đường đắp để
vua đi chơi). Vua mộng thấy thần vàng, cao
trượng sáu, đằng sau gáy và lưng sáng chói
như mặt trời mặt trăng; thần vàng, hiệu là
“Phật”. Nhà vua sai sứ sang Tây vực tìm cầu,
bèn được kinh và tượng. Lúc ấy ngựa trắng
chở kinh đến, nhân thế đặt tên là chùa Bạch
mã. Minh đế băng, trên lăng dựng kì hoàn;
từ đó về sau trăm họ có ngưòi làm phù đồ
(tháp) ở trên mộ. Hòm kinh để trên chùa,
đến nay vẫn còn, thường thắp hương cúng
dường. Hòm kinh đôi khi phóng ra ánh
sáng, chiếu khắp điện đường, thấy thế, đạo
tục lễ kinh, như chiêm ngưỡng chân dung”.
Cứ theo Lương cao tăng truyện quyển
1 chép, tương truyền nước Thiên trúc có
ngôi chùa tên là Chiêu đề. Nhà vua thường
phá hủy các chùa, duy chùa Chiêu đề chưa
kịp phá, sau vì có con ngựa trắng ban đêm
chạy quanh chùa tháp kêu thảm thiết, nhà

vua bèn không phá nữa và đổi tên chùa là
Bạch mã. Cho nên có thuyết nói vua Minh
đế nhà Đông Hán, khi làm chùa Phật đầu
tiên tại phía tây thành Lạc dương, nhân
theo điển tích trên đây mà gọi là chùa Bạch
mã. Tương truyền kiểu chùa bắt chước Tịnh
xá Kì viên ở Ấn độ, trong chùa có tháp,
trên điện có các bức bích họa, Nhiếp ma
đằng và Trúc pháp lan từng ở đây dịch kinh
Bốn mươi hai chương, là kinh được dịch
sớm nhất trong các kinh điển Phật dịch ra
chữ Hán. Hai bên cổng chùa có mộ của
hai vị Nhiếp ma đằng và Trúc pháp lan.
Lại phía đông nam chùa này, có một chùa
tháp, gọi là Đông bạch mã tự, một tên nữa
là Tề vân tự (có thuyết nói là Trai vân tự)
do Đường trang tông (ở ngôi 923 - 925) tạo
dựng, kiểu tháp là tháp chín tầng bằng gỗ,
sau bị nạn binh lửa Tĩnh khang đời Tống
phá hủy, đến năm Đại định thứ 15 (1175)
pháp sư Ngạn công dựng lại, năm Gia khánh
thứ 3 (1798) đời Thanh, pháp sư Viên lãng
lại tu bổ, hiện còn đến nay là tòa tháp gạch
mười ba tầng.
Cổng chùa Bạch Mã
Phần mộ của hai ngài Nhiếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan
BẠCH MÃ TỰ

B
293
Niên đại chùa Bạch mã quá lâu xa, vả
lại thường bị nạn binh lửa, cho nên, vào
khoảng các năm Thùy củng đời Đường,
Thuần hóa đời Tống, Chí thuận đời
Nguyên, Hồng vũ đời Minh đã lần lượt khôi
phục. Vào cuối đời Đường và thời Ngũ đại,
các sư Thiền tông hoằng hóa tại đây. Thời
Kim mạt thì là nơi hoằng hóa của các sư
tông Hoa nghiêm, giảng đạo rất thịnh, qua
các đời, pháp duyên đều không suy. Các
ngài Khang tăng khải, Đàm đế, Bạch diên
thời Tào Ngụỵ, Trúc pháp hộ thời Tây Tấn,
Đàm ma lưu chi, Phật đà phiến đa đời Bắc
Ngụỵ, Phật đà đa la đời Đường v.v... các vị
cao tăng trên đây đều đã từng dịch kinh ở
chùa này. Vua Chân tông nhà Tống cũng
đã từng đến đây và lễ bái di tích cũ của
Nhiếp ma đằng. Có thể nói, từ thời Bắc
Ngụỵ trở đi, chùa Bạch mã đã là trung tâm
Phật giáo của Bắc triều. Năm Dân quốc thứ
17 (1928) chùa bị quân phiệt Phùng ngọc
tường phá hủy. Năm Dân quốc 20, nhà hộ
pháp Đái quế đào và Đỗ nguyệt sanh ở
Thượng hải đứng ra xây dựng lại. [X. Phật
tổ thống kỉ Q.53; Hoằng minh tập Q.1;
Độc sử phương dư kỉ yếu (Hà nam phủ,
Lạc dương huyện); Đại Minh nhất thống
chí Q.29; Đại Thanh nhất thống chí
Q.163].
II. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa nằm ở
huyện Tây an tỉnh Thiểm tây. Do Mẫn đế
(ở ngôi 313 - 316) nhà Tây Tấn kiến thiết.
Đời đời đều là đạo tràng giảng học, đến đời
Tùy thì bỏ hẳn. [X. Lịch đại Tam bảo kỉ
Q.4].

III. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở Nam
kinh tỉnh Giang tô. Được sáng lập vào năm
Thái hưng thứ 2 (319) đời Nguyên đế nhà
Đông tấn. Pháp bình, Tăng nhiêu, Đàm
bằng đời Lưu Tống Nam triều và Tăng mân
đời Lương đều đã từng hoằng pháp tại đây.
Cảnh thiều, Trí nghiêm, Trí thông đời Trần
đều cũng đã ở chùa này.
IV. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở huyện
An dương tỉnh Hà nam. Do Phật đồ trừng
thời Hậu triệu kiến tạo, lúc đầu là tháp bằng
gỗ. Cuối năm Vũ bình (570 - 575) đời Bắc
Tề vua xuống lệnh trùng tu, tương truyền
đào được ba viên xá lợi ở dưới đất.
V. Chùa Bạch mã. Vị trí chùa ở huyện
Giang lăng tỉnh Hồ bắc. Cứ theo truyền
thuyết, thì đầu đời Tấn, An thế cao, nhân
đi hóa độ, qua một ngôi miếu thờ thần ở ấp
Cung mà được của cải, bèn kiến thiết chùa
này ở góc đông nam Kinh thành. Không
bao lâu, Đạo an từ Tương dương đến đây,
bảo chùa quá chật hẹp, cho nên lại sáng
lập chùa Đàn khê. Theo truyền thuyết sa
môn Huyền trang đời Đường cũng đã từng
ở chùa này. [X. Kinh châu kí (Sưu trọng
ung)].
BẠCH NẠP
Chỉ áo các sư, màu trắng. Còn gọi là
bạch ca sa. Cứ theo luật Tứ phần quyển
16, luật Thập tụng quyển 15, luật Ngũ phần
quyển 9 chép, thì đức Phật chế màu ca sa
là ba màu xanh, đen, đỏ là màu đúng phép,
còn các màu khác là không hợp với chính
pháp của Phật, vì thế, ca sa màu trắng là
màu trái phép. Đại Tống tăng sử lược quyển
thượng (Đại 54, 238 thượng), nói: “Gần đây
có kẻ mặc áo màu trắng, rất là sai trái. Đức
Phật đã nói ca sa biến trắng, không chịu

nhuộm màu, như vậy không là trái phép
hay sao? (...) Thiền khách phương nam phần
nhiều đắp áo trắng”. Song chư Tôn trong
Di tich chùa Bạch Mã
BẠCH NẠP

B
294
mạn đồ la thuộc Mật giáo, các Bồ tát Hư
không tạng, Bạch y, Mã minh v.v... đều mặc
áo trắng. Hơn nữa, trong Du già quĩ, Chuẩn
đề quĩ, ca sa trắng là thể áo tương ứng với
pháp trừ tai, cho nên, các hành giả Chân
ngôn, khi tu pháp trừ tai, mặc ca sa trắng,
vì mầu trắng biểu thị nghĩa trong sạch tĩnh
lặng.
BẠCH NGHIÊP HẮC NGHIÊP
Là nghiệp trắng và nghiệp đen nói gộp
lại. Nghiệp tính thiện, gọi là nghiệp trắng;
nghiệp tính bất thiện, gọi là nghiệp đen,
nghiệp đen tối. Cái mà nghiệp trắng cảm
được gọi là báo trắng, tức là báo như ý, báo
thiện; cái mà nghiệp đen cảm được gọi là là
báo đen, tức là báo không như ý, báo ác.
[X. kinh Niết bàn (bản Nam) Q.34; luận
Tập dị môn túc Q.7]. (xt. Tứ Nghiệp).
BẠCH NGUYÊT
Phạm: zukla-pakwa, Pàli: sukkapakkha.
Dịch âm là Thú ca la bác khất-sử.
Chính tên là Bạch bán (nửa trắng). Cũng
gọi là Bạch nguyệt phần (phần tháng trắng),
bạch phần (phần trắng). Chỉ cho khoảng
thời gian từ trăng mới nhú đến trăng tròn.
Đối lại với “Hắc nguyệt”. Lịch pháp Ấn độ,
theo sự tròn, khuyết của mặt trăng mà lập
tên trắng, đen. Và cách ghi tháng của Ấn
độ là đen trước trắng sau, vì thế tháng trắng
là nửa phần đầu của tháng, tương đương
với ngày mồng 1 đến 15 mỗi tháng âm lịch
của Trung quốc và Nhật bản. Đại đường
tây vực kí quyển 2 (Đại 51, 875 hạ) nói:
“Trăng nhú đến tròn đầy gọi là phần trắng;
trăng khuyết đến tối đen, gọi là phần đen.

Phần đen có mười bốn ngày hay mười lăm
ngày, vì có tháng đủ, tháng thiếu. Đen trước
trắng sau, gộp làm một tháng”. [X. kinh Tú
diệu Q.thượng; luận Lập thế a tì đàm Q.6;
Câu xá luận quang kí Q.11]. (xt. Hắc
Nguyệt).
BẠCH NHỊ YẾT-MA
Phạm: jĩaptidvitiyà-karmavacanà.
Còn gọi là Bạch nhất yết ma, Bạch nhị
pháp. Là một trong ba pháp (pháp đơn bạch,
pháp bạch nhị, pháp bạch tứ) của chúng
tăng. Bạch (Phạm: jĩapti) tức là cáo bạch,
là công bố cho mọi người biết. Yết ma (Phạm:
karma) dịch ý là nghiệp, làm việc, thủ tục
làm việc. Ở trong chùa, khi làm việc, tùy
theo công việc, phải triệu tập chúng tăng
trong chùa họp bàn để quyết định, lịch trình
quyết định là một bạch yết ma. Như khi
tiến hành nghi thức thụ giới, thì trên đàn
giới, thầy yết ma đối trước chúng tăng, đọc
văn biểu bạch một lần, trình bày lý do của
việc thụ giới, kế đó, lấy một yết ma (một
lần trình bày để trưng cầu ý kiến xem chúng
tăng có tán đồng hay không) xét xem việc
đó có được không, nếu không có ai phản
đối thì công việc được thành. Vì đây là một
lần trình bày, một lần quyết nghị, nên gọi
là Bạch nhất yết ma; gộp cả lại thì gọi là
Bạch nhị yết ma. Bạch nhất và Bạch nhị là
ý tương đồng, chứ không phải chỉ cho hai
thứ thủ tục khác nhau. Lại cứ theo luật Tứ
phần chép, thì Bạch nhị yết ma có năm
mươi bảy thứ, gồm có lìa áo, ngày nhận
v.v…. . ., nhưng luật Thập tụng thì chỉ liệt kê
có bốn mươi bảy thứ. [X. Tứ phần luật san
bổ tùy cơ yết ma sớ Q.thượng; Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.thượng Chương
1 đoạn 5]. (xt. Bạch Tứ Yết Ma, Yết Ma).

BẠCH PHẠN VƯƠNG
Bạch phạn, Phạm: Zuklodana, Pàli:
Sukkodana, dịch âm là Du câu lô na. Còn
gọi là Thiết tịnh vương. Là con thứ hai của
Sư tử giáp vương (Phạm: Siôhahanu, có
BẠCH NGHIÊP HẮC NGHIÊP

B
295
thuyết nói là Ni hiu la vương), là em của
Tịnh phạn vương, chú ruột của đức Phật.
Về vấn đề con cái của nhà vua, thì các kinh
ghi chép khác nhau; cứ theo luật Ngũ phần,
thì có A nan đà, Đề bà đạt đa v.v... [X. kinh
Phật bản hạnh tập Q.5 phẩm Hiền kiếp
vương chủng; kinh Chúng hứa ma ha đế
Q.2; luật Ngũ phần Q.15; luận Đại trí độ
Q.3; Thích ca phổ Q.1].
BẠCH PHÁP
I. Bạch Pháp. Chỉ pháp lành trong sạch.
Đối lại với “hắc pháp” (pháp tà ác nhơ
nhớp). Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
55 (Đại 13, 363 thượng) nói: “Sau khi ta
nhập diệt trong năm trăm năm, các tỉ khưu
còn trong pháp của ta được giải thoát kiên
cố. (...) Năm trăm năm kế tiếp, các tỉ khưu
ở trong pháp ta đấu tranh giành giật, bạch
pháp ẩn mất, tổn hại kiên cố”. Lại luận Cứu
kính nhất thừa bảo tính quyển 4 (Đại 31,
847 hạ) nói: “Kẻ ngu không tin bạch pháp,
tà kiến và kiêu mạn, do nghiệp báng pháp
ở quá khứ, cứ chấp chặt những cái mà nghĩa
lí không rõ ràng, tham đắm sự cúng dường
cung kính, duy chỉ thấy các pháp tà”. Đây
là lấy chính pháp do đức Phật nói làm bạch
pháp, pháp do ngoại đạo nói làm hắc pháp.
cho nên, đến đời mạt pháp, tất cả giáo pháp
của Phật đã diệt hết, thì gọi là “bạch pháp
ẩn trệ” (pháp lành ẩn mất). Lại nếu nói
theo “nghiệp” thì hết thảy pháp có thể chia
làm hắc pháp, bạch pháp, phi hắc bạch
pháp. Cứ theo luận Nhiếp đại thừa (bản
dịch đời Lương) quyển 11, quyển 13 chép,
thì các pháp phiền não bất thiện là hắc

pháp, các pháp thiện hữu lậu (lậu, tức là
tên gọi khác của phiền não) là bạch pháp,
còn các pháp thiện vô lậu là pháp phi hắc
bạch, cũng tức là Đệ nhất nghĩa đế, không
dính dấp một mảy may tạp nhiễm nào của
hắc hay bạch pháp.
Lại “hai thứ bạch pháp” là chỉ thẹn và
hổ. Có nghĩa là hai thứ này có thể khiến
cho các hành động được sáng sủa sạch sẽ,
cứu độ chúng sinh, cho nên gọi là bạch
pháp. Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao quyển 44 chép, thì:
1. Tàm bạch pháp, nghĩa là bên trong
tự thẹn thùng không dám làm điều xấu ác.
2. Quí bạch pháp, nghĩa là bên trong
tự thấy xấu hổ sợ hãi, rồi dãi bày tội lỗi
không dám làm lại nữa. Vì thế, bảo người
tu hành đạo Phật phải tu trì bạch pháp, vứt
bỏ hắc pháp, tức phải tu tập pháp lành, dứt
trừ hạnh ác.
Ngoài ra, “bốn thứ bạch pháp” là chỉ
dục bạch pháp, hành bạch pháp, mãn túc
công đức bạch pháp, chứng bạch pháp.
Thắng tư duy Phạm thiên sở vấn kinh luận
quyển 1 nói rằng, người tu hạnh Bồ tát,
phải tập tất cả pháp lành trắng sạch, xa lìa
hắc pháp bốn ngả (tu la, ngã quỉ, súc sinh,
địa ngục). Bởi thế, người tu hạnh Bồ tát
phải tu tập:
1. Dục bạch pháp, nghe chính giáo của
đức Phật, tâm sinh vui thích không muốn
bỏ trong giây phút nào.
2. Hành bạch pháp, siêng năng tu hành
sáu độ, chỉ nhằm làm lợi ích cho thế gian,
cho hết thảy chúng sinh, chứ không cầu
quả báo cho chính mình.
3. Mãn túc công đức bạch pháp, tinh
tiến dũng mãnh, tu khắp mọi hạnh, khiến

cho các công đức tròn đầy.
4. Chứng bạch pháp, hạnh trong sạch
đã thành, công đức đã đủ, chứng ngộ được
quả Phật. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.19;
luận Phẩm loại túc Q.6; luận Câu xá Q.16].
(xt. Hắc Pháp).
II. Bạch Pháp. Chỉ cách biểu bạch. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
quyển thượng phần 3 (Đại 40, 25 thượng),
nói: “Không tác bạch đúng bạch pháp,
không làm việc đúng yết ma pháp”.
BẠCH PHÁP

B
296
BẠCH PHÁP TỘ
Vị tăng thời Ngụỵ Tấn. Người Hà nội
(huyện Thấm dương tỉnh Hà nam), họ Vạn.
Là em của sa môn Bạch viễn. Lúc thiếu
thời đã sớm nổi danh, đã từng từ chối không
nhận chức quan Bác sĩ. Hai mươi lăm tuổi
xuất gia, thông suốt lí Phật, nổi tiếng như
cồn. Thứ sử châu Lương là Trương quang
bắt phải hoàn tục, sư không chịu, bèn bị
hại, thọ năm mươi bảy tuổi. Năm sinh năm
mất không rõ. Có viết: Phóng quang Bát
nhã kinh chú, Hiển tông luận v.v... [X.
Lương cao tăng truyện Q.1].
BẠCH PHẤT
Nói theo nghĩa rộng, là chỉ tất cả chổi
phất trần làm bằng lông thú màu trắng;
còn nói theo nghĩa hẹp thì chỉ cái chổi phất
trần làm bằng lông đuôi của con mao ngưu
(một loài bò đuôi rất dài), còn gọi là Mao
ngưu phất, Bạch mao phất. Bạch mao ngưu
(Phạm:càmara, hoặc camara) là loài bò lông
dài, sống ở núi Hỉ mã
lạp nhã, phất trần làm
bằng lông đuôi của loài
bò này là quí nhất trong
các loại phất trần, thông
thường cùng với “bạch
mã vĩ phất” (phất trần
làm bằng lông đuôi
ngựa trắng) đều gọi là
Bạch phất.
Phất trần, nguyên là một dụng cụ mà
ngưòi Ấn độ dùng để xua đuổi mòng muỗi.
Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển 32, Hữu
bộ tì nại da tạp sự quyển 6 chép, thì đức

Phật đã cho phép các tỉ khưu dùng loại phất
trần thông thường, và cấm chỉ dùng các
loại phất hoa mĩ trân quí như loại bạch
mao phất chẳng hạn. Ngoài ra, trong các
kinh luận thường có chép các Bồ tát hoặc
trưởng giả tay cầm bạch phất, như kinh Đà
la ni tập quyển 6 có chép, tay trái Quan
âm, tay phải Phổ hiền cầm bạch phất; trong
số bốn mươi tay của Thiên thủ Quan âm,
có một “Bạch phất thủ” (tay cầm bạch phất).
Lại khi đức Phật lên cung trời Đao lợi nói
pháp cho mẫu hậu nghe xong, trở về, Phạm
thiên thường cầm bạch phất đứng hầu bên
phải đức Phật. Mật giáo thì khi truyền pháp
quán đính trong đàn nhỏ, bạch phất cùng
với “bảo phiến” (quạt báu) đều là pháp cụ
quét sạch những phiền não, trừ hết chướng
nạn. Trong Thiền tông Trung quốc, trú trì
và người đại diện trú trì, tay cầm phất tử
lên nhà giảng nói pháp cho đại chúng, đó
tức là cái được mệnh danh là Bỉnh phất.
Tại Nhật bản, ngoài Chân tông ra, các tông
khác cũng dùng phất tử làm một trong các
vật trang nghiêm. (xt. Phất Tử).
BẠCH PHẬT
Hướng lên đức Phật để tâu bày. Như
các từ ngữ “Bạch Phật ngôn” (bạch Phật
rằng), “Bạch Thế tôn ngôn” thường được
dùng trong kinh điển. Hoặc dùng ở đầu tờ
sớ và văn hồi hướng, là lời tán thán Phật.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 1
Thánh tiết (Đại 48, 113 trung), nói: “Duy
na bạch Phật đọc sớ rồi, Tri khách quỳ xuống
nhận lấy để đi hóa”. [X. Thiền lâm tượng
khí tiên Q.13].
BẠCH QUAN ÂM
Là hóa thân của Bồ tát Quan thế âm.
Là một trong những vị tôn chính của Phật

giáo Tây tạng.
BẠCH SẮC
Màu trắng, là một trong năm màu.
Tay cầm Bạch phất
BẠCH PHÁP TỘ

B
297
Trong sáu đại (sáu nguyên tố lớn) nói trong
Mật giáo, màu trắng là màu của “thủy đại”.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 chép,
thì sạch trắng là màu Tịnh pháp giới của
đức Tì lô giá na, cội nguồn của hết thảy
chúng sinh cũng sạch trắng như Tịnh pháp
giới, vì thế, màu trắng cũng có thể được giải
thích là “màu đầu tiên”. Trong năm đức
Phật, thì màu trắng là màu của Đại nhật
Như Lai; trong năm bộ, thì màu trắng thuộc
Như lai bộ; trong bốn loại phép tu của Mật
giáo, thì màu trắng tương ứng với phép trừ
tai, là vì màu trắng là màu trong sạch, tượng
trưng xa lìa các cáu bẩn và dứt tuyệt hết
thảy lí luận. Nếu đem năm màu phối trí với
năm căn năm lực, thì màu trắng phối với
tín căn, tín lực. Trong hai bộ Kim cương,
Thai tạng của Mật giáo, thông thường lấy
màu đỏ làm màu tương ứng với Kim cương
bộ. Nhưng nói một cách rốt ráo, thì màu
trắng là màu tương ứng dùng cho cả hai bộ
Kim cương và Thai tạng [X. Đại nhật kinh
sớ Q.12].
BẠCH TÁN
Là tiếng tâu bày khen ngợi đức của Phật,
hoặc là lời văn xướng, tụng tán trước đức
Phật. Còn gọi là Bạch Phật thán Phật tán,
Thán Phật, Tán Phật, Bạch Phật. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.6 Bệnh tăng niệm
tụng; Thiền lâm tượng khí tiên Q.13 Phúng
xướng môn].
BẠCH TẢN CÁI PHẬT ĐÍNH
Phạm:Sitàtapatrowịìwa, Sitàtapatra.
Dịch âm là Tất đát đa bát đát la. Dịch ý là
Bạch tản cái (cái lọng trắng). Lọng trắng

(tàn trắng), có nghĩa là đem cái đức trong
sạch của Phật mà che cho tất cả. Còn gọi là
Bạch tản Phật đính, Bạch tán cái Phật đính
luân vương, Bạch tản cái đính luân vương
Bồ tát. Là một trong năm Phật đính, cũng
là một trong tám Phật đính. Là vị thứ nhất
được bày ở bên phải, hàng dưới, trong viện
Thích ca thuộc Thai tạng giới mạn đồ la
của Mật giáo. Là quyến thuộc của đức Thích
ca, đem cái lọng từ bi trắng sạch mà che
chở cho chúng sinh làm bản thệ. Mật hiệu
là Dị tướng Kim cương. Chủng tử là
(laô), biểu thị cái ý dùng ánh sáng trí
tuệ vô tướng bất khả đắc mà che cho pháp
giới chúng sinh. Hình Tam muội da là cái
lọng trắng trên hoa sen, hoặc gọi là cái lọng.
Hình tượng mầu vàng, tay trái cầm bông
sen, trên bông sen có cái lọng, cánh tay
phải gấp lại, năm ngón tay co lại, ngón tay
cái, ngón tay trỏ chập vào nhau, ngồi xếp
bằng trên tòa
sen màu đỏ.
Cũng có hình
tượng tay cầm
lọng trắng,
phóng ra ánh
sáng trắng, ngồi
trên hoa sen
trắng lớn, hoặc
năm ngón tay
mở ra, đầu ngón
cái và ngón vô
danh chạm
nhau làm thành
hình cái vòng, các kinh chép đều khác
nhau.
Về chân ngôn của vị Tôn này, các kinh
quĩ nói cũng không giống nhau. Cứ theo

Tứ bộ nghi quĩ chép là: Qui mệnh lam
(laô, chủng tử) tất đát đa bát dát la
(sitàtapatra, bạch tản cái) ô sắt ni sái
(uwịìwa, Phật đỉnh) sa phạ hạ (svàhà). Về
ấn khế của vị Tôn này, các kinh quĩ cũng
chép khác nhau, vì đều mang hình trạng
cái lọng, loại ấn khế này được gọi là Tản
cái ấn. Cứ theo kinh Đại nhật phẩm Mật
ấn và Tứ bộ nghi quĩ chép, thì bàn tay trái
Bạch Tản Cái Phật Đính
(Thai tạng giới mạn đồ la)
BẠCH TẢN CÁI PHẬT ĐÍNH

B
298
duỗi thẳng và úp xuống, tay phải nắm lại,
một ngón tay trỏ giơ lên chống vào giữa
lòng bàn tay trái, thành hình cái lọng; trong
đó, năm ngón tay trái biểu thị năm đại của
chúng sinh, ngón trỏ của tay phải biểu thị
trí của Phật giới, ý tức là dùng cái lọng “Sinh
Phật bất nhị” (Chúng sinh và Phật chẳng
phải là hai) mà che chở cho chúng sinh.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương Q.3;
Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh nghĩa
thích Q.7]. (xt. Bát Phật Đỉnh, Ngũ Phật
Đính).
BẠCH TẢN CÁI THẦN CHÚ
Chỉ Đà la ni do Phật đính tôn nói ra.
Còn gọi là Phật đính chú. Bạch tản cái
(Phạm:Sitàtapatra), dịch âm là Tất đát đa
bát đát la. Là tên của Phật đính tôn, vì thế,
chú được gọi là Bạch tản cái thần chú. Kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm quyển 7
nói là có bốn trăm hai mươi bảy câu. Trong
đó, tám câu cuối cùng, gọi là Tâm chú,
Chính chú, tức là (Đại 19, 141 trung): “Án
a na lệ tì xá đề bệ la bạt xà la đà rị bàn đà
bàn đà nễ bạt xà ra báng ni phán hổ hồng
đô lô ung phán sa bà ha”. Nếu một lòng trì
tụng chú này, thì không sợ các độc hại nước,
lửa, đồng thời, có thể được sự che chở của
các quỉ dữ Tì na dạ ca.
BẠCH THÁNH (1904 - ?)
Người huyện Ứng thành tỉnh Hồ bắc,
họ Hồ. Tên tự là Khiết nhân. Năm mười
tám tuổi, y vào ngài Long nham ở chùa Kì
viên núi Cửu hoa thuộc tỉnh An huy xuất
gia, không bao lâu, được thụ giới Cụ túc.
Đã từng tu học nơi các sư Độ ách, Từ chu

và Diệu trí. Sau đến Hồng sơn thuộc Vũ
xương đóng cửa ba năm đọc Đại tạng, sau
đó, tất nghiệp tại viện Phật học Pháp tạng
ở Thượng hải. Sau nữa, đến chùa Cao mân
ở Giang tô để được gần Thiền sư Lai quả.
Rồi đi chu du bốn phương, bái yết các đạo
tràng nổi tiếng của Phật giáo. Đã từng giữ
các chức Trị sự trưởng phân hội Phật giáo
Triết giang, Thượng hải, Giám đốc viện Phật
học Lăng nghiêm Thượng hải, trụ trì chùa
Phượng lâm ở Tây hồ, Hàng châu, Giám
viện chùa Tĩnh an kiêm Viện trưởng viện
Phật học ở Thượng hải v.v... Năm Dân quốc
37 (1948), ra Đài loan, tổ chức hội Phật
giáo Trung quốc và giữ chức Trị sự trưởng
trong nhiều năm. Lại giữ chức trú trì chùa
Thập phổ ở Đài
bắc, chùa Lâm tế
hộ quốc, chùa
Cực lạc ở Mã lai
á, sáng lập học
viện Tam tạng
Phật giáo Trung
quốc, Viện
nghiên cứu Phật
giáo Trung quốc.
Đã từng truyền
giới nhiều lần ở
Đài loan và Mã
lai á. Lại mở Đại
hội Hoa tăng thế giới, đoàn kết lực lượng
Hoa tăng bảo vệ đất nước và đạo pháp. Năm
Dân quốc 70, sư đứng ra triệu tập Đại hội
Tăng già Phật giáo thế giới lần thứ 3. Có viết
các sách: Thập mạ thị Phật giáo, Tự viện trú
trì thủ sách, Lăng nghiêm kinh biểu giải, Tứ
phần giới bản biểu giải, Học Thiền phương
tiện đàm, Thiền tông sử luận tập, Phạm võng

kinh Bồ tát giới bản giảng kí, Duymacật
kinh giảng lục v.v... lưu hành ở đời.
BẠCH THÂN QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT
Phạm:Zveta-bhagavatì. Dịch âm là Thi
phệ đa ba nga phạ để. Còn gọi là Thấp phệ
đa Bồ tát, Bạch thân Bồ tát, Ma ha thấp
phế đa Bồ tát, Thấp phế đa bạch thân Bồ
Bạch Thánh
BẠCH TẢN CÁI THẦN CHÚ

B
299
tát, Đại bạch Bồ tát, Bạch thân Quan âm,
Bạch tôn giả, Bạch Quán tự tại Bồ tát. Bạch,
nghĩa là bạch tịnh đại bi; thân, có nghĩa tụ
tập. Vì thế, “bạch thân” tức là ý tập hợp
bạch tịnh đại bi. Là vị thứ hai được bày ở
phương trên hàng thứ ba trong viện Quan
âm thuộc Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo. Mật hiệu là Phổ hóa kim cương. Chủng
tử là (sa). Hình Tam muộida là hoa sen
chớm nở. Hình tượng toàn thân mầu vàng
lợt, tay trái cầm hoa sen, tay phải duỗi năm
ngón hướng bàn tay vào vai, co cánh tay
đặt trên đầu gối bên phải, đầu gối bên phải
hơi dựng lên, ngồi trên hoa sen màu đỏ.
Về ý nghĩa bao hàm trong hình tượng
của vị Tôn này, thì thân hình màu vàng
lợt, tay trái cầm hoa sen, là biểu thị cái đức
xưa nay vốn thanh tịnh; nhờ tu hành thành
tựu nên hiển bày trí Phật; tay phải đặt trên
đầu gối, biểu thị sự giáo hóa khắp chúng
sinh. Ấn khế của vị Tôn này là ấn hợp
chưởng phổ thông của bộ Liên hoa. Lại
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn quyển 4 nói có ấn Đại bạch Quan
thế âm, trong
quyển 23 lại
chép có năm
thứ ấn của vị
Tôn này. Cứ
theo kinh
Bất không
quyên sách
thần biến
chân ngôn
quyển 4

chép, thì
Chân ngôn
của vị Tôn
này là: Án (Oô) ma ha (mahà, đại) bát đầu
mê (padme, hoa sen) thấp phế đang nghê
(zvetàíge, mình trắng) hổ rô hổ rô (huru
huru, che che) sa phạ ha (svàhà). Ngoài ra,
trong các kinh quĩ thường đem vị Tôn này
hợp làm một với Bạch y Quan âm làm một
Tôn. [X. kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn Q.9, Q.15, Q.30; A sa phọc
sao Q.94; Thai tạng hiện đồ mạn đồ la].
(xt. Bạch Y Quan Âm).
BẠCH THI LÊ MẬT ĐA LA
Phạm:Zrìmitra. Cũng gọi là Thi lê mật
đa la. Dịch ý là Cát hữu (bạn tốt).
Một vị tăng người Tây vực ở đời Tấn. Năm
sinh năm mất không rõ. Nguyên là con vua
nước Cưu tư, sau nhường ngôi cho em để
xuất gia. Suốt thông kinh luận, giỏi cả pháp
bí mật. Đến Trung quốc khoảng năm Vĩnh
gia, gặp thời loạn, qua sông ở chùa Kiến sơ
huyện Kiến khang. Vì thiên tư cao sáng,
thần thái siêu việt, được nhà vua kính phục,
do đó, danh tiếng chùa ngày càng nổi,
những hiền sĩ tranh nhau đến làm bạn.
Lúc đầu, miền Giang đông chưa có chú
pháp, sư bèn dịch kinh Khổng tước vương,
nói rõ các thần chú. Lại truyền cho học trò
phép xướng Phạm bái mà vẫn còn truyền
đến nay không dứt. Người thời bấy giờ gọi
sư là Cao tọa. Khoảng năm Hàm khang
(335 - 343) viên tịch, thọ hơn tám mươi
tuổi, chôn ở phía đông gò Thạch tử. Thành
đế nuối tiếc phong độ của sư, bèn dựng
chùa ở nơi mộ phần, sau có sa môn cũng
làm chùa ở cùng một chỗ, gọi là chùa Cao
tọa. Các kinh mà sư dịch lúc sinh thời, cứ

theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2 chép, thì
có Khổng tước vương thần chú, Khổng tước
vương tạp thần chú, mỗi thứ một quyển;
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 7 thì lại thêm
kinh Quán đính 9 quyển. [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.13; Lương cao tăng truyện Q.1;
Pháp kinh lục Q.1].
BẠCH THỦY A DI ĐÀ ĐƯỜNG
Vị trí nằm trong chùa Nguyện thành
Bồ tát Bạch Thân Quán Tự Tại
(Thai tạng mạn đồ la)
BẠCH THỦY A DI ĐÀ ĐƯỜNG

B
300
thuộc phái Trí sơn, tông Chân ngôn, tại thị
trấn Nội hương, huyện Phúc đảo, Nhật bản.
Còn gọi là Biến chiếu quang viện. Do vợ
của Bình tắc thông, người Nhật, để cầu siêu
cho chồng, đã kiến thiết A di đà đường theo
kiểu Đằng nguyên vào niên hiệu Vĩnh lịch
năm đầu (1160). Kiến trúc theo kiểu “bảo
hình tạo” ba gian vuông, bên trong có bốn
cột thiên trụ phân chia đại điện, là kiểu
kiến trúc A di đà đường được lưu hành ở
thời kì sau của thời đại Bình an tại Nhật
bản. Trên Phật
đàn bày ba pho
tượng A di đà
Tam tôn bằng gỗ
và hai pho tượng
đứng của Trì
quốc thiên và Đa
văn thiên cũng
bằng gỗ. Các bức
bích họa và sắc
thái trong chùa,
đến nay tuy đã
phai mờ và tróc
lở, nhưng vẫn
còn là một trong những di tích văn hóa
trọng yếu của Nhật bản.NhàA di đà này
là kiến trúc quí báu được đặc biệt bảo hộ.
[X. Nhật bản cổ mĩ thuật án nội (Lang tinh
nhất); Quốc bảo đồ lục đệ nhị tập giải thuyết
(Nhật bản văn hóa tài hiệp hội)].
BẠCH THỬ DỤ
Còn gọi là Nhị thử khiết đằng dụ (hai
con chuột nhấm giây cây leo). Thất dụ.
Hoặc nói tắt là Bạch hắc nhị thử. Thử, tiếng

Phạm làmùwika. Dùng hai con chuột trắng,
đen để thí dụ tháng trắng, tháng đen trong
một tháng, hoặc thí dụ ngày, đêm trong
một ngày. Hàm ý bảo rằng đời người như
ánh sáng qua mau. Tháng trắng tức khoảng
thời gian từ ngày mồng 1 trăng mới đến
ngày trăng tròn 15; tháng đen từ ngày 16
sau trăng tròn đến ngày 30 trước trăng mới.
Lại “nhật” (mặt trời) chỉ ngày, “nguyệt” (mặt
trăng) chỉ đêm. Vì thế, chuột trắng thí dụ
tháng trắng và ngày, chuột đen thí dụ tháng
đen và đêm. Cứ theo kinh Tân đầu lư đột
la xà vị Ưu đà diên vương thuyết pháp chép,
thì thủa xưa có một người đang đi trên
đường vắng, giữa đồng không mông quạnh,
chợt gặp một con voi lớn rất dữ tợn, bị voi
đuổi, bèn sợ hãi tháo chạy, mà không nơi
trú ẩn. Đang lúc khốn cùng, người ấy thấy
một cái giếng bên gò đất và có rễ cây thòng
xuống giếng, anh ta bèn bám lấy rễ cây
chuyền xuống giếng để trốn tránh. Lúc đó,
cóhai con chuột trắng và đen đang nhấm
rễ cây; bốn bên bờ giếng có bốn con rắn
độc, muốn mổ anh ta, và dưới đáy giếng lại
có một con rồng độc. Anh ta đã sợ bốn
con rắn ở bờ giếng, lại cũng sợ con rồng
độc dưới đáy giếng, mà cái rễ cây anh ta
bám lấy lại đang rung rung. Cùng lúc ấy có
ba giọt mật rơi vào miệng anh. Vì anh ta
bám rễ cây làm cho cành cây rung động
mà vỡ tổ ong, đàn ong bay ra tán loạn, cứ
nhằm anh ta mà đốt, hơn nữa, cây lại đang
bị lửa đồng đốt cháy. (Đại 32, 787 trung):
“Đồng không mông quạnh, thí dụ sống
chết; người đàn ông kia, thí dụ phàm phu;
voi dụ vô thường, gò giếng dụ thân người,
rễ cây dụ mệnh sống. Chuột trắng đen dụ
ngày đêm; nhấm rễ cây dụ niệm niệm diệt,

bốn rắn độc dụ bốn đại, mật dụ ngũ dục,
đàn ong dụ ác giác quán, lửa cháy cây dụ sự
già, rồng độc dưới đáy giếng dụ sự chết”.
Lại kinh Duy ma quyển thượng phẩm
Phương tiện, Phiên dịch danh nghĩa tập
quyển 5, kinh Thí dụ do ngài Nghĩa tịnh
dịch... đều có chép thí dụ trên đây. Trong
truyện cổ thí dụ này, cũng có chỗ lấy hổ
(cọp) thay cho voi, gọi là hổ vô thường. [X.
Tính linh tập Q.4; Thái bình kí]. (xt. Bạch
Nguyệt, Hắc Nguyệt).
Bạch Thủy A Di Đà Đường
BẠCH THỬ DỤ

B
301
BẠCH TRÙY
Đánh kiểng để thông báo công việc.
Bạch, tức là cáo bạch, là thông báo, là tâu
bày. Trùy, là một khí cụ (như cái kiểng
chẳng hạn) trong các viện luật, thông
thường được dóng lên để thông báo cho
đại chúng biết giờ phút trang nghiêm im
lặng. Người bạch trùy gọi là Bạch trùy sư,
phần nhiều giao cho vị tôn túc thông thạo
luật pháp đảm trách. Lúc xưa, phàm đánh
trùy để thông báo công việc, đều gọi là Bạch
trùy, nhưng, đặc biệt trong Thiền lâm, chỉ
khi nào khai đường hoặc chúc quốc (như
lễ tân trú trì nhập tự, đồng thời, nhân dịp
ấy, cử hành nghi lễ trọng đại cầu nguyện
quốc thái dân an và chúc mừng Thánh thọ,
đặc biệt có thuyết pháp giảng đạo) thì mới
đánh kiểng, gọi là Bạch trùy. Thoạt tiên,
Bạch trùy sư đánh một hồi kiểng kéo dài,
để lắng hết sự ồn ào, cho đại chúng chuẩn
bị y phục nghiêm trang và giữ im lặng, rồi
mới bạch chúng (Đại 48, 1126 thượng), nói:
“ Pháp diên chúng long
tượng, đương quán đệ
nhất nghĩa” (đại chúng
trong đạo tràng này đều
là các bậc như rồng, như
voi, bởi thế luôn phải
quán xét chân lí tuyệt
đối), gọi là “Bạch trùy”.
Kế đó, sau khi vị trưởng
lão đã kết thúc lời đáp,
Bạch trùy sư lại đánh
một hồi kiểng, rồi bạch:
“Đế quán pháp vương

pháp, pháp vương pháp
như thị” (Hãy xét kĩ
pháp của Pháp vương,
pháp của Pháp vương là như thế), gọi là
“kết trùy”.
Tổ đình sự uyển quyển 8 (Vạn tục 113,
118 hạ), nói: “Bạch trùy, là luật nghi của
đức Thế tôn. Muốn làm các Phật sự, trước
tiên phải tâu bày, là phép hòa kính đại
chúng. Ngày nay việc bạch trùy trong Tông
môn phải giao cho bậc tôn túc biết rõ luật
pháp đảm nhiệm. Bạch trùy sư, quan sát
đại chúng ngồi đâu vào đấy rồi, mới bạch
rằng: “Chúng Pháp diên long tượng, nên
quán đệ nhất nghĩa”. Sau khi vị Trưởng lão
trong Pháp hội đã trả lời rồi, Bạch trùy sư
lại nói: “Xét kĩ pháp Pháp vương, pháp Pháp
vương như thế”. Đây là phép tắc đích thực
của các bậc tiên đức, đều không trái với ý
của đức Phật. Vả thấy các Tùng lâm phần
nhiều nhắc việc Thế tôn thăng tòa, Văn
thù bạch trùy”. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.thượng Trú trì chương nhập viện khai
đường chúc thọ điều; Thiền uyển thanh
qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Q.13
Phúng xướng môn]. (xt. Trùy Chiêm).
BẠCH TÚC
Một vị Tăng khác lạ ở thời đại Lưu
Tống. Người Quan trung, họ Trương. Thờ
ngài Cưu ma la thập làm thầy. Cuối năm
Thái nguyên (376 - 396) đời Tấn vũ đế, sư
đem mấy chục bộ kinh luật đến Liêu đông
tuyên giảng, đó là đầu mối của người Cao
cú li nghe đạo. Sư có nhiều dấu tích kì lạ,
có thuyết nói sư hơn năm mươi năm chưa
từng ngủ nằm. Lại mu bàn chân thì trắng,
tuy lội vào bùn cũng không bị lấm, nhưng
lại càng trắng tươi, người thời bấy giờ gọi là

Bạch túc thiền sư, Bạch túc hòa thượng
hoặc là Bạch cước sư (thầy chân trắng).
Quảng hoằng minh tập quyển 2, Phá tà luận
quyển thượng, khi chép về sự tích của sư,
đều gọi là Bạch túc a luyện, Bạch túc a
luyện nhã. Người đời sau, nhân thế mà gọi
thầy chân trắng. Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy
diệt đạo, giết các tăng lữ, sư đến can, Thái
vũ đích thân chém đầu, nhưng sư không
Tranh Dụ Chuột Trắng
BẠCH TÚC

B
302
chết, nhà vua sợ hãi, tạ tội (446). Sau không
biết sư tịch ở đâu. Lại Phật tổ thống kỉ quyển
38, chép pháp hiệu của sư là “Đàm thủy”,
nhưng, Quảng hoằng minh tập thì ghi là
“Huệ thủy”, Phá tà luận chép là “Tuệ thủy”.
[X. Lương cao tăng truyện Q.10; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.9; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.8; Kê chích tập].
BẠCH TỨ YẾT-MA
Phạm: jĩapticaturtha-karman, Pàli:
ĩatti-catuttha-kamma. Còn gọi là Bạch
tứ, Bạch tứ pháp, Nhất bạch tam yết ma.
Bạch (Phạm:jĩapti) tức là ý thông báo,
tâu bày; yết ma (Phạm:Karma), dịch ý là
nghiệp (sự tạo tác), tác pháp (phép làm).
Bạch tứ yết ma, nghĩa là khi thi hành các
sự vụ trong tăng chúng, như phép thụ giới
chẳng hạn, khi thụ giới Cụ túc, qui định là
thầy yết ma trong ba thầy, có nhiệm vụ
trình bày trước với chúng tăng là những ai
đã xin được xuất gia, đây tức là “bạch” (tức
là văn trình bày, tường trình). Kế đó, thầy
yết ma hỏi chúng tăng ba lần xem có bằng
lòng (tán thành) hay không, gọi là Tam yết
ma (Phạm: tftìya karmavàcanà). Nếu
không có ai phản đối thì nhận cho được
thụ giới làm tăng. Gộp một lần trình bày và
ba lần hỏi (yết ma), cho nên gọi là Bạch tứ
yết ma, là một cách làm việc (tác pháp) hết
sức thận trọng. Tất cả các việc khác, như
việc sám hối tội nặng, việc xử phạt, việc
can gián, việc dập tắt sự tranh cãi v.v….., tóm
lại, các việc lớn nhỏ đều phải theo cách
làm này để hỏi ý kiến chúng tăng. Yết ma
sớ quyển 1 phần trên (Vạn tục 64, 270

thượng), nói: “Vì sự tình nặng nề, sự đồng
ý khó khăn, như sám hối tội nặng, phạt
nặng trục xuất, nên phải một lần trình bày,
ba lần gạn hỏi, việc mới thành được, vì thế
gọi là Bạch tứ. Cũng lấy một bạch ba yết
ma gộp làm bốn”. [X. luật Tứ phần hành
sự sao tư trì kí Q.thượng chương 1 đoạn 5].
(xt. Nhất Bạch Tam Yết Ma).
BẠCH TƯỢNG
Chỉ con voi toàn thân thuần màu trắng.
Vì con voi có uy sức lớn mà tính tình lại
hiền hòa, nên khi Bồ tát vào thai mẹ, hoặc
cỡi voi trắng sáu ngà, hoặc mang hình voi
trắng, là biểu thị Bồ tát tính tình hiền hòa
mà có uy thế lớn; hơn nữa, sáu ngà của
voi trắng biểu thị sáu độ, bốn chân biểu
thị bốn như ý. Bồ tát Phổ hiền cỡi voi
trắng, tức thí dụ sức đại từ của Ngài. Kinh
Quá khứ hiện tại nhân quả quyển 1 (Đại
3, 624 thượng), nói: “Lúc bấy giờ, Bồ tát
thấy giờ giáng thai đã đến, liền cỡi voi trắng
sáu ngà, ra khỏi cung Đâusuất. Vô lượng
chư thiên, nổi các kĩ nhạc, đốt các thứ
hương quí, tung các thứ hoa trời, đi theo
Bồ tát”. Ma ha chỉ quán quyển 2 phần
trên (Đại 46, 14 thượng), chép: “Nói voi
trắng sáu ngà, là chỉ sáu thần thông vô lậu
của Bồ tát. Ngà có nghĩa nhanh chóng như
thần, voi có sức lớn, biểu thị gánh vác Pháp
thân. Vô lậu vô nhiễm, gọi là trắng”. [X.
kinh Thụy ứng bản khởi Q.thượng; luận
Dị bộ tông luân].
BẠCH VÂN
Mây trắng. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lấy sự đi lại tự do của mây trắng mà ví dụ
sự tự tại vô ngại của một người đã liễu ngộ
hết thảy đều là không, không chấp không
trước; lại thông thường thí dụ người ở ẩn.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 309 hạ), nói: “Đạo ngộ hỏi: “Đại ý Phật
pháp là thế nào?” Sư đáp: “Không được
biết”. Ngộ nói: “Con đường hướng thượng
lại có khúc quanh nữa hay không?” Sư nói:
“Khoảng không chẳng ngại mây trắng
bay.””
BẠCH TỨ YẾT MA

B
303
BẠCH VÂN THỦ ĐOAN THIỀN SƯ QUẢNG LỤC
Gồm bốn quyển. Còn gọi là Bạch vân
Đoan hòa thượng ngữ lục. Do vị tăng đời
Tống là Bạch vân Thủ đoan (1025 - 1072)
soạn, nhóm Xử ngưng biên chép. Thu vào
Vạn tục tạng tập 120. Sách này do học trò
của Thủ đoan biên tập những lời nói của
thầy trong khi thầy xây dựng các Thiền viện
tại sáu nơi là: Viên thông sùng thắng Thiền
viện ở châu Giang (tỉnh Giang tây), Thừa
thiên Thiền viện và Chứng đạo Thiền viện
trên núi Pháp hoa ở châu Thư (tỉnh An
huy), Càn minh Thiền viện trên núi Long
môn, Hưng hóa Thiền viện, Hải hội Thiền
viện trên núi Bạch vân, cho đến Tổ đường
cương kỉ tự, Kệ tụng, Tụng cổ gồm một
trăm mười Tắc.
BẠCH VÂN TÔNG
Còn gọi là Vân tông. Là một phái thuộc
tông Hoa nghiêm. Từ đời Tống về sau, lưu
hành ở vùng Giang nam. Do tăng Thanh
giác (1043 - 1121) chùa Bảo ứng ở Tây kinh
(nay là Lạc dương) sáng lập vào khoảng
năm Đại quan (1107 - 1110) đời Huy tôn
nhà Bắc Tống. Vì sư Thanh giác trú trì am
Bạch vân ở Hàng châu, lấy chỗ ở mà đặt
tên, nên gọi là Bạch vân tông. Tín đồ của
tông này ăn chay cả nên người ta gọi là dân
đạo “ăn rau”, còn gọi là rau Bạch vân, rau
Thập địa. Thanh giác có viết Chứng tông
luận, Tam giáo biên, Thập địa ca, Sơ học kí
và Chính hành tập, phát huy giáo nghĩa
tông Hoa nghiêm. Tông này lấy kinh Hoa
nghiêm làm chỉ qui của giáo pháp một đời
của đức Phật, lập giáo tướng “Thập địa tam

thừa đốn tiệm nhị giáo” làm giáo thuyết.
Tông này chia quả vị tu hành làm mười
ngôi (mười bậc), tức là:
1. Tu đà hoàn quả.
2. Tư đà hàm quả.
3. A na hàm quả.
4. A la hán quả.
5. Bích chi phật quả.
6. Viễn hành địa.
7. Bất động địa.
8. Thiện tụê địa.
9. Pháp vân địa.
10. Diệu giác địa.
Trong đó, bốn ngôi trước là Thanh văn
thừa, ngôi thứ năm là Duyên giác thừa, ngôi
thứ sáu đến thứ chín là Bồ tát thừa, ngôi
thứ mười là Phật thừa. Đem phối trí ngôi
thứ nhất với Sơ thiền, ngôi thứ hai với Nhị
thiền, ngôi thứ ba với Tam thiền, ngôi thứ
tư với mười ba Phạm thiên trong Tứ thiền,
ngôi thứ năm với mười tám Phạm thiên,
bốn ngôi từ thứ sáu đến thứ chín với bốn
Vô sắc thuộc Không vô biên xứ.., năm ngôi
sau lần lượt phối với Bát nhã, Duy thức,
Pháp hoa, Thiền, Hoa nghiêm, và cho rằng
chín ngôi trước là Tiệm giáo, ngôi thứ mười
là Đốn giáo; so sánh thì ngôi thứ chín còn
thua ngôi thứ mười một bậc, cho nên gọi
ngôi thứ mười là Đẳng giác Đại thừa. Lấy
Hoa nghiêm làm Đốn giáo Phật thừa mà
chê Thiền tông và Pháp hoa là Tiệm giáo,
đặc biệt bài xích Thiền tông. Tông này đề
xướng thuyết ba giáo Nho, Thích, Đạo là
đồng nhất, coi trọng đức trung hiếu từ thiện,
tín đồ sớm hôm tụng kinh lễ bái, làm ruộng
để sống, không chuộng rượu thịt, không
lấy vợ, các cuộc hội họp của tông đoàn đều
cử hành vào ban đêm.

Tông này bị Thiền đồ đương thời coi là
đảng tà và rất bài xích. Chứng tông luận
của Thanh giác bị vạch ra là có tính cách
ngang ngược đối với triều chính, cho nên,
vào năm Chính hòa thứ 6 (1116), Thanh
giác bị đưa đi đày ở Quảng nam thuộc Ân
châu. Đến năm Tuyên hòa thứ 2 (1120)
được tha, tháng chín năm sau thì tịch, thọ
bảy mươi chín tuổi. Được đưa về táng tại
BẠCH VÂN TÔNG

B
304
Dư hàng, Nam sơn, dựng tháp Bạch vân,
cất viện Phổ an (tức sau này là chùa Đại
phổ ninh). Học trò là Chính bá, Tuệ năng
thừa kế sự nghiệp của thầy, vẫn noi theo
phong độ cúng dường Pháp bảo, làm ruộng
để sống, đồ chúng càng đông. Đến thời Ninh
tôn nhà Nam Tống, có Trầm trí nguyên, ở
am Bạch vân, tự xưng là Đạo dân. Năm
Gia thái thứ 2 (1202), tâu xin nhà vua ban
cho tên ngạch, nào ngờ có một viên quan
tâu vua về việc ăn rau thờ ma, gian dân kết
bè đảng, sáng lập am riêng, mê hoặc ngu
dân, nhà vua hạ lệnh phá am, Trầm trí
nguyên phải chạy trốn đến nơi khác.
Sau khi nhà Nam Tống mất, tông này,
khác với Phật giáo phổ thông, là các Tăng
quan, đặt sở Tổng quản trị của tông Bạch
vân, đặt ti Tăng lục của tông, sai Đạo an ở
chùa Phổ ninh tại Nam sơn làm chức Tăng
lục. Đến đời Nguyên, phát triển thành đại
Giáo đoàn. Năm Chí nguyên thứ 14 (1277)
đời Thế tồ, trú trì Đạo an và tín đồ chùa
Đại phổ ninh ở Nam sơn của tông Bạch
vân, khuyến hóa in Đại tạng kinh; đến năm
Chí nguyên thứ 27 thì hoàn thành, tức đời
gọi là Nguyên tạng, còn gọi là bản Đại Phổ
ninh tự. Năm Diên hựu thứ 6 (1319) đời
Nhân tông nhà Nguyên, đài Ngự sử tâu nhà
vua là các tăng thuộc sở Tổng quản trị của
tông Bạch vân để tóc, không nuôi cha mẹ,
trốn dịch, hại dân. Cùng năm ấy, vào tháng
10 (có thuyết nói tháng 7), Trung thư tỉnh
lại tâu Tổng quản Trầm minh nhân đoạt
hai vạn khoảng ruộng của dân, dụ dỗ ngu
tục mười vạn người, phong tước càn bậy.

Vua bèn tịch thu sách, ấn của Trầm minh
nhân, rồi đuổi về làm dân, phá bỏ sở Tổng
quản trị, và các ty Tăng lục, Tăng chính...,
tăng phải hoàn tục hết, cấm chỉ không được
lưu truyền. Vua Thái tổ nhà Minh (ở ngôi
1368 - 1398) cũng hạ lệnh nghiêm cấm
tông này. Trở về từ năm Nguyên hựu thứ 8
(1093), Thanh giác khai sáng tông đến đây
cộng tất cả là hai trăm hai mươi bảy năm,
và từ đó, tông Bạch vân tuyệt tích. [X. Thích
thị kê cổ lược Q.4; Phật tổ thống kỉ Q.47,
Q.54; Nguyên sử bản kỉ thứ 21 đến 27].
BẠCH VIỄN
.....
Là vị tăng đời Ngụy Tấn. Người Hà nội
(Thấm dương......, Hà nam), họ Vạn. Tên
chữ là Pháp tổ, vì thế còn gọi là Bạch pháp
tổ. Phát tâm đạo từ lúc thiếu thời, xin cha
cho xuất gia, lời lẽ rất khẩn thiết, cha đành
phải chấp nhận, bèn đổi y phục vào đạo.
Tài trí tuyệt luân, mỗi ngày sư tụng kinh
tám, chín nghìn lời, học tập kinh Phương
đẳng, ngộ triệt lí huyền, kiêm bác thông
kinh điển nội ngoại. Kiến tạo Tinh xá tại
Trường an, chuyên việc diễn giảng, số tăng
tục đến học kể có nghìn người.
Cuối năm Huệ đế nhà Tấn, Thái tể Hà
gian Vương ngung trấn thủ Quan trung,
đối với sư thập phần cung kính, mỗi buổi
tối đều đến hỏi đạo. Lại sư thường cùng với
quan Tế tửu là Vương phù tranh luận
về lẽ tà chính của Phật và Đạo gia, Vương
phù thường bị núng thế, phẫn uất bèn viết
Lão tử hóa Hồ kinh để phỉ báng Phật pháp.
Sư từng chú thích kinh Thủ lăng nghiêm,
lại giỏi tiếng Hồ, dịch các kinh như Phật
ban Nê hoàn, gồm mười sáu bộ, mười tám
quyển. Về sau, Thứ sử Tần châu là Trương

phụ......xin sư hoàn tục để làm quan, sư
kiên quyết cự tuyệt mà bị hại, cuối cùng, bị
đánh đến chết, lúc đó mới là tráng niên
nhưng không rõ bao nhiêu tuổi. [X. Lịch
đại Tam bảo kỉ Q.6; Xuất Tam tạng kí tập
Q.2; Lương cao tăng truyện Q.1].
BẠCH XÀ ẤN
Là ấn tướng trong Mật giáo, thông dụng
đối với tất cả các rồng, vì thế còn gọi là
Chư long ấn, Nhất thiết long ấn. Thông
BẠCH VIỄN

B
305
thường dùng trong phép Thủy thiên. Tướng
ấn là hai tay mười ngón duỗi xòe ra, hai
ngón tay cái giao nhau, ngón phải đè lên
ngón trái như hình rắn bò, rồi đặt trước
ngực. Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39,
721 trung), nói: “Xòe duỗi mười ngón, hai
ngón cái giao nhau”.
BẠCH Y
Phạm:avadàta-vasana,Pàli:odàtavasana.
Nguyên ý là áo màu trắng, được
chuyển dụng mà gọi người mặc áo trắng,
tức chỉ những người tại gia. Thông thường,
người Ấn độ đều cho áo màu trắng tinh là
sang, cho nên, ngoài tăng lữ ra, tất cả đều
mặc áo trắng, từ đó, gọi người tại gia là bạch
y, trong kinh Phật phần nhiều cũng dùng
từ ngữ “bạch y” để thay cho người tại gia.
Đối lại với bạch y, sa môn thì gọi là truy y
.(áo thâm), nhiễm y (áo nhuộm).
Lại thông thường, những người Tây vực tại
gia cũng mặc áo trắng, cho nên cũng gọi là
bạch y. Nhưng theo phục chế ở Trung quốc
và Nhật bản thì lại khác. Cứ theo Phật tượng
tiêu xí nghĩa đồ thuyết kí chép, thì tại Trung
quốc, những người mặc áo trắng là người
thấp hèn, như người đầy tớ, người giúp việc.
Trái lại, ở Nhật bản, nếu không phải là người
cao quí thì không được mặc áo trắng; người
bình dân, chỉ trong các dịp tế lễ, tang lễ
mới mặc áo trắng, để tiêu biểu sự chay tịnh
trong sạch. Vì đó là quốc phong của Nhật
bản, cho nên, các sa môn tuy mặc áo
nhuộm, nhưng khi lễ Phật, nghe pháp, cũng
phải mặc áo trắng dưới áo pháp. [X. Niết
bàn kinh hội sớ Q.14; Đại đường tây vực kí

Q.2]. (xt. Truy Y).
BẠCH Y BÁI TƯỚNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bạch y,
trong Phật giáo, phần nhiều chỉ những người
tại gia, nhưng ở đây, chỉ chung những người
dân quê mùa vô danh tiểu tốt. Bạch y bái
tướng, có nghĩa là một người dân quê vốn
chẳng có quan chức địa vị gì, mà bỗng nhiên
được phong làm Tể tướng! Trong Thiền
lâm, từ ngữ trên đây được chuyển dụng để
chỉ ý “hoát nhiên đại ngộ,...........”,
chuyển phàm thành Thánh. Hư đường hòa
thượng ngữ lục quyển 1 (Đại 47, 990
thượng), nói: “Kẻ đại trượng phu, bậc người
như thế, tại sao không dạy người ta xổ lồng,
tháo cũi, cũng hệt như bạch y bái tướng
vậy?”.
BẠCH Y ĐẠI BI CHÚ
Chỉ Đà la ni của Bạch y Quan âm, tức
là Chân ngôn được nói trong phẩm Phổ
thông chân ngôn tạng và phẩm Mật ấn
của kinh Đại nhật. Cũng tức là: Nam mạ
tam mạn đa bột đà nâm (nama# samanta
buddhànàm, qui mệnh phổ biến chư Phật)
đát tha nghiệt đa vi sái dã (tathàgata
viwaya, Như lai đối tượng) tam bà phệ
(sambhave, sinh) bát đàm ma ma lũ nễ
(padmamàlini, hữu liên hoa man giả) sa
ha (svàhà). Cả bài chú có nghĩa là: Xin
qui mệnh bậc đã từ nơi cảnh giới Như lai
sinh ra và lấy công đức của Phật làm tóc
trang nghiêm. Tu phép Bạch y Quan âm
mà trì chú Bạch y đại bi thì có thể tiêu trừ
nạn chiến loạn và các tai họa do thiên
nhiên gây ra.
BẠCH Y PHÁI
Phạm:Zvetàmbara. Là một trong các
phái thuộc Kì na giáo tại Ấn độ. Vì tín đồ

của phái này mặc áo trắng, tượng trưng cho
sự liêm khiết, nên có tên gọi như thế. Nhưng,
tín đồ Phật giáo thì gọi họ là những người
ngoại đạo áo trắng. Cứ theo truyền thuyết,
thì tổ thứ hai mươi bốn của Kì na giáo là Ni
BẠCH Y PHÁI

B
306
kiền đà nhã đề tử (một thuyết bảo là Khai
tổ). Sau khi Ni kiền tử qua đời được hơn
hai trăm năm, thì giữa tín đồ, nảy sinh vấn
đề: có nên dùng áo trắng quấn mình không,
rồi mỗi người chấp mỗi ý kiến mà thành
đầu mối của sự chia rẽ, rồi trong khoảng
một thế kỉ đã phân hóa thành phái áo trắng,
lấy Trưởng lão Thánh phổ đức vĩ ca á
(Phạm:Saôbhutavijaya) làm đầu, và phái
áo trời (Phạm: Digambara, Thiên y) lấy
Trưởng lão Ba đức lạp ba hồ (Phạm:
Bahadra-bàhu) làm đầu.
Tôn chỉ của phái áo trời là ở chỗ quán
xét các nỗi khổ của kiếp người, tu khổ hạnh
để diệt trừ nghiệp nhân ở các kiếp trước,
chủ trương không tạo tác nghiệp thân,
không khởi các phiền não để cầu chứng
ngộ mà đạt giải thoát. Còn phái áo trắng
thì ngoài việc tu khổ hạnh ra, còn chủ
trương nam nữ bình đẳng. Nghi thức tôn
giáo của phái này hạn định chỉ được cử
hành trong các đền miếu của Kì na giáo.
Cho phép tín đồ được có một cái áo dài
trắng, một chiếc quạt, một khăn che miệng
để đề phòng vi trùng vào mồm. Phái này
có nhiều ảnh hưởng tại khu vực Mại sách
nhĩ thuộc bắc Ấn độ. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 3 Tăng ha bổ la quốc (nước
Tăng ha bổ la nằm về phía bắc Ấn độ, là
nơi mà bản sư của phái áo trắng bắt đầu
truyền bá giáo pháp) điều chép, thì giáo đồ
phái này tu khổ hạnh, uy nghi luật hạnh
rất giống với phép của tăng chúng Phật giáo,
duy có điều khác là họ để một ít tóc, và
khỏa thân hoặc có mặc áo thì là mầu trắng.

Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 68, dùng
các từ ngữ “cầu vui” và “khổ hạnh” để phân
biệt chỗ khác nhau giữa phái áo trắng và
phái áo trời, có nghĩa là phái áo trắng cầu
vui, cho nên cất giữ nhiều thứ áo. Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí quyển thượng
chương 1 đoạn 1, thì dùng “có” và “không”
để nói sự sai khác của hai phái, tức là phái
áo trắng chấp trước “có”. Sau khi Phật giáo
hưng thịnh thì phái áo trắng dần dần suy
vi, chỉ còn lưu hành ở một vùng tây nam
Ấn độ. Đến thế kỉ XI, XII, Phật giáo bị Hồi
giáo phá hoại, đi đến chỗ suy vong, thì phái
áo trắng mới bắt đầu vãn hồi được thế lực
và tiến tới dung hợp với Ấn độ giáo, sùng
bái Thấp bà và Tì thấp nô. Thời xưa, các
chi phái của phái áo trắng, có tới tám mươi
tư chi phái. Sùng bái tượng Tổ sư thì có các
phái Tháp ba (Phạm:Tapa), Tạp la tháp la
(Phạm:Kharatara), và An khế la (Phạm:
Ancara). Khoảng thế kỉ XV, từ phái áo trắng
tách ra phái nữa là Tư đặc na ca ngõa tây
(Phạm:Sthànaca-vàsì), đề xướng phục cổ,
bài xích sự sùng bái ngẫu tượng. Ngoài ra,
còn có phái Mục nhĩ để bá trát (Phạm:
Mùrtipùja), phái Đặc la ban đề (Phạm:
Terapanthì) v.v... Về sau, vì sự chia rẽ nội
bộ mà thế lực của phái này cũng tiêu tan.
[X. kinh Tạp a hàm Q.21; Trung a hàm
Q.4 kinh Ni kiền, Q.25 kinh Khổ ấm, Q.52
kinh Chu na; Trường a hàm Q.12 kinh
Thanh tịnh; kinh Tăng nhất a hàm Q.35;
luận Du già sư địa Q.7; luận Hiển dương
Thánh giáo Q.10]. (xt. Thiên Y Phái, Kì Na
Giáo).
BẠCH Y QUAN ÂM
Bạch y, Phạm:Pàịđaravàsinì. Tên Tây
tạng:Gos-dkar-mo, dịch âm là Bạn đà na

phọc tự ni, Bán nô la phạ tất ninh, Bán nô
la phạ tất nễ, Bạt nô phọc tất ni. Dịch ý là
Bạch xứ, Bạch trụ xứ. Chỉ vị tôn thứ sáu
trong ba mươi ba Quan âm, thường mặc áo
trắng ngồi trên hoa sen trắng. Trắng, biểu
hiệu tâm bồ đề, hàm ý là trú nơi tâm bồ đề
trắng sạch. Bởi thế vị tôn này được gọi là
Đại Bạch y Quan âm, Bạch xứ tôn Bồ tát,
Bạch xứ Quan âm, Phục bạch y Quan âm,
Bạch y Quán tự tại mẫu. Chủng tử là
(paô). Mật hiệu là Li cấu (hoặc Li khổ)
BẠCH Y QUAN ÂM

B
307
kim cương. Hình Tam muội da là Bát đàm
ma hoa. Bày ở ngôi thứ bảy hàng thứ ba
trong viện
Quan âm trên
Thai tạng giới
mạn đồ la thuộc
Mật giáo. Về
hình tượng thì
trong các kinh
quĩ chép không
giống nhau,
nếu cứ theo
Hiện đồ Thai
tạng giới mạn
đồ la ghi chép,
thì thân hình
tượng mầu
vàng lợt, mặc áo trắng, tay trái cầm hoa sen
trắng cầu nguyện trừ tai, tay phải làm hình
dáng ban nguyện, tức duỗi năm ngón tay
ra, bàn tay hướng ra ngoài, đặt bên cạnh
sườn phía trước, ngồi xếp bằng trên hoa
sen đỏ.
Lại cứ theo kinh Đại nhật phẩm Mật ấn
chép, thì ấn khế là hai tay chắp lại để rỗng
lòng bàn tay, hai ngón vô danh co vào trong
lòng bàn tay, hai ngón cái cũng co lại và
chạm vào
hai ngón vô
danh, biểu
thị vị tôn này
là bộ mẫu
của Liên hoa
bộ, có thể
sinh ra các

vị tôn của
Liên hoa bộ.
Còn chân
ngôn thì
được chép rõ
trong kinh
Đại nhật
phẩm Chân
ngôn tạng và phẩm Mật ấn. Lại phép tu lấy
vị tôn này làm bản tôn thì gọi là Bạch y
Quan âm pháp, Bạch xứ tôn pháp, tu phép
này để xin sống lâu và trừ tai. Còn một
thuyết nói Quan âm này có hai vị là Bạch y
và Đại bạch y, Đại bạch y tức là Bạch xứ
Quan âm, Bạch y tức là Đại minh bạch
thân quan âm, bày ở ngôi thứ sáu, hàng
thứ nhất trong viện Quan âm. Vị tôn này
mặc áo trắng ngồi trên đá là đề tài rất thú
vị cho các bức vẽ thủy mặc từ xưa đến nay.
[X. kinh Bất không quyên sách thần biến
chân ngôn Q.8, Q.30; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10; Đồ tượng sao Q.7; Biệt tôn tạp kí
Q.20].
BÀI
..
Cái thẻ hoặc cái bảng để niêm yết điều
gì. Là cái bảng gỗ được dùng trong Thiền
lâm để viết thông báo các việc cho đại chúng
rõ. Thông thường dài độ bốn mươi tám
phân Tây và rộng khoảng hơn ba mươi tám
phân. Nếu căn cứ vào công việc được thông
báo mà phân loại, thì có Giới lạp bài, ghi số
năm chúng tăng đã thụ giới để sắp xếp ngôi
thứ; Xướng y bài, thông báo việc bán đấu
giá các di vật của vị tăng đã quá cố; Thướng
đường bài, yết thị giờ giảng pháp và treo ở
nhà giảng; Tọa thiền bài, ghi giờ giấc ngồi
Thiền và treo ở trước nhà Tăng; Tiểu tham

bài, ghi việc nói pháp ngoài giờ qui định
(phi thời); Phóng tham bài, thông báo việc
miễn giờ tham Thiền vì vị trú trì hoặc vị
Thủ tọa mắc bận các Phật sự cần thiết
khác; Phổ thỉnh bài, ghi việc thỉnh khắp
đại chúng; Khai dục bài, thông báo giờ tắm,
và Phóng sinh bài, ghi giờ phóng sinh. [X.
Bách trượng thanh qui Q.7 Giới lạp bài
điều; Thiền uyển thanh qui Q.1, Q.2, Q.4,
Q.6; Hư đường trí ngu thiền sư ngữ lục
Q.4; Thiền lâm tượng khí tiên Thùy thuyết
môn].
Quan Âm Bạch Y
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Quan Âm Bạch Y
BÀI

B
308
BÀI VỊ
Tấm bảng gỗ hình chữ nhật viết họ tên
người chết trên đó để tiện việc cúng tế. Còn
gọi là Vị bản, Vị bài, Thần chủ, Thần bài,
Thần bản, Chủ bài, Linh bài. Phong tục
này bắt nguồn từ nhà Nho; theo lễ nhà
Nho, bảng gỗ hình chữ nhật dài từ mười
đến bốn mươi phân Tây, trên đó, viết họ
tên và chức quan (nếu có) của người chết
để linh hồn có nơi trú ngụ. Phong tục này
của nhà Nho bắt đầu từ đời Đông Hán, về
sau, Phật giáo cũng dùng theo, tức như
Thiền gia đời Tống đã dùng. Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 3 Thiên hóa điều
(Đại 48, 1129 thượng), nói: “Mỗi ngày ba
thời dâng trà, họp chúng tụng kinh. Đến
khi rước bài vị vào nhà Tổ thì thôi, hoặc
đợi tân trú trì đến mới vào nhà Tổ cử hành
Phật sự”.
Phong tục bài vị cùng với Thiền tông
đồng thời truyền vào Nhật bản, lưu hành
khoảng từ thời đại Liêm thương trở về sau,
mà thịnh nhất là vào thời đại Giang hộ.
Tại Nhật bản, mọi người gọi bài vị là “Vị
bài”, thông thường, người chưa chết mà đặt
vị bài trước,gọi là Thọ bài, Lộc bài. Thọ
bài của Thiên hoàng Nhật bản, gọi là Thiên
bài; bài cúng vong linh, gọi là Tam giới
vạn linh bài; bài cúng hàng ngày, gọi là
Nhật bài, mỗi tháng cúng một lần thì gọi
là Nguyệt bài. Lại ngôi nhà đặt các vị bài
của tín đồ để cử hành các Phật sự, gọi là
Vị bài đường. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Đồ bàimôn].
BÁI

Phạm:pàỉha. Còn gọi là Bái nặc, Bà
trắc, Bà sư. Dịch ý là khen ngợi, ngưng chỉ.
Dùng âm vận dài ngắn trầm bổng ngâm
vịnh hợp với khúc hát, là pháp nhạc của
cõi Phạm, cho nên gọi là Phạm bái. Tức
phúng tụng kinh văn với giọng trầm bổng
có khúc điệu. Bắt đầu làm pháp sự, bên
ngoài dứt hết các duyên, bên trong ngưng
chỉ vọng niệm mới có thể làm được pháp
sự. Lại phần nhiều các kệ tụng là khen ngợi
các đức của Phật, vì thế gọi là Bái tán. Thời
đức Phật còn tại thế, người nào tốt tiếng,
bái tán các bài kệ hay, thì gọi là Bái tỉ khưu
hoặc Linh thanh ......(như tiếng chuông)
tỉ khưu. Phật giáo mới truyền vào Trung
quốc, người Hán chưa biết tán tụng có âm
điệu, cứ theo truyền thuyết, đến đời Ngụy,
Trần tư vương Tào thực, nhân đến du
ngoạn Ngư sơn, nghe trong không trung
vang khúc Phạm thiên, thâm cảm thần lí,
mới bắt chước âm thanh tiết điệu ấy mà
làm ra khúc hát rồi phổ nhạc, về sau lưu
truyền rất rộng [X. Pháp hoa huyền tán Q.4
phần cuối; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng phần 4; Chư
kinh yếu tập Q.4 Bái tán thiên; Huyền ứng
âm nghĩa Q.6]. (xt. Phạm Bái).
BÁI CỤ
Chỉ các phẩm vật hoặc tiền tài mà hàng
tăng lữ trao tặng cho nhau. Phần nhiều dùng
vào các giờ lễ thỉnh, lễ tạ và thăm hỏi. Cái
nghi lễ trình bạch bái cụ rất là trịnh trọng.
[X. Hành trì quĩ phạm Q.2].
BÁI KHÍ
Các pháp khí được dùng trong việc
phúng tụng trong Pháp hội, như gậy tích,
chuông, khánh, trống... gọi chung là Bái
khí.

BÁI SÁM
Còn gọi là Lễ sám. Tụng kinh lễ Phật,
vì mình hoặc thay cho người mà sám hối,
BÀI VỊ

B
309
gọi là Bái sám. Bắt đầu từ Vũ đế nhà Lương
đời Nam triều, tức như bộ Lương hoàng
sám còn truyền đến nay.
BÁI SĨ
Còn gọi là Bái sư. Người bái tán, xướng
Phạm bái hay, hoặc trong Pháp hội, xướng
Như lai bái, Vân hà bái v.v...
BÁI THẦN GIÁO
Đối lại với “Bái vật giáo”. Là tôn giáo lấy
thần linh làm đối tượng sùng bái. Bắt đầu
từ hậu kì của xã hội nguyên thủy. Tùy năng
lực trừu tượng của nhân loại, và do các vật
kiện cá biệt được tổng hợp, năng lực trừu
tượng tăng trưởng, các vật kiện được phân
biệt minh xác mà dần dần sản sinh quan
niệm thần linh. Cái đối tượng mà nhân loại
sùng bái là do vật kiện tự thân chuyển làm
vật kiện chủ tể, hoặc làm tinh thần thể của
một vật kiện nào đó, tức là thần linh. Các
tôn giáo của xã hội văn minh, trên cơ bản,
phần nhiều thuộc Bái thần giáo, bao gồm
Đa thần giáo, Nhị nguyên thần giáo, Nhất
thần giáo v.v...
BÁI TỈ KHƯU
Còn gọi là Linh thanh (tiếng chuông) tỉ
khưu, Xú lậu (quê mùa xấu xí) tỉ khưu, Diệu
thanh (tiếng hay) tôn giả. Thời đức Phật
còn tại thế, có một vị tỉ khưu bái tán rất
khéo, hình tướng cực xấu xí, nhưng giọng
tiếng lại tuyệt hay, tiếng ngâm vịnh Phạm
bái có thể cảm động đến cả người và vật, vì
thế gọi là Bái tỉ khưu. Ở đời quá khứ, đã
từng cúng dường chuông đồng ở nơi tháp
Phật mà nay được quả báo tiếng tốt, cho
nên gọi là Linh thanh tỉ khưu. [X. kinh

Hiền ngu Q.11 phẩm Vô não chỉ man; Tì
nại da tạp sự Q.4].
BÁI TỊCH
I. Bái tịch. Chỉ cái tòa ngồi để lễ bái
tụng niệm. Tức chỗ vị trí lễ Phật tụng kinh.
II. Bái tịch. Tức cái chiếu trải ra khi lễ
Phật. Thiền uyển thanh qui quyển 1 Nhập
thất (Vạn tục 111, 442 thượng) nói: “Đến
giờ nhập thất, thị giả báo các hành giả sửa
soạn hương đèn và trải chiếu lễ”. (Thiết bái
tịch).
BÁI VẬT GIÁO
Là tôn giáo của người nguyên thủy sùng
bái những vật thể đặc định nào đó mà họ
coi như những vật sống động có đủ ý chí
và năng lực, khi quan niệm về thần linh
chưa được xác định rõ ràng. Đối tượng mà
họ sùng bái được gọi là “vật thần”, có thể là
vật tự nhiên, mà cũng có thể là vật nhân
tạo (như những công cụ, vũ khí v.v...), Trong
các xã hội văn minh ngày nay, sự tin tưởng
đối với bùa hộ mệnh, lòng sùng kính đối
với di cốt của các bậc Thánh nhân, cũng
có thể được xem là các dấu tích của quan
niệm bái vật giáo còn sót lại.
BẠI CĂN
Còn gọi là Bại chủng, Bại chủng nhị
thừa, Tiêu chủng . Đại thừa chê trách
hai thừa Thanh văn, Duyên giác, bảo hai
thừa này như hạt giống của cây cỏ đã bị
hỏng, hoặc rễ đã thối nát, để thí dụ vĩnh
viễn họ sẽ không thể thành Phật. Nhị thừa
an trú nơi Niết bàn khôi thân diệt trí, tự
nhận mãi mãi không thành Phật, lại cũng
không có chí cầu vô thượng Bồ đề, vì thế
Đại thừa chê trách, ví như hạt giống cây cỏ
đã hư hỏng, hoặc như hạt giống đã bị đốt
cháy, dù có được tưới bằng nước cam lộ đi

nữa thì trăm nghìn muôn kiếp cũng không BẠI CĂN

B
310
thể nảy mầm được. Duy có tông Thiên thai
thì bảo thuyết này là thuyết của các bộ kinh
Phương đẳng trước thời Pháp hoa, đến thời
Pháp hoa mới hiển bày lại cái nghĩa chân
thực Nhị thừa thành Phật mà lấy “bại căn
tô sinh, ” (rễ hư sống lại) làm
chân lí mầu nhiệm. [X. kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) phẩm Như lai tính; Tam luận
huyền nghĩa; Pháp hoa huyền nghĩa Q.9
phần dưới].
BẠI HOẠI BỒ TÁT
Đối lại với “Thành tựu Bồ tát”. Chỉ Bồ
tát đã làm hư hỏng hạt giống Phật. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 29 chép. thì Bại hoại
Bồ tát là người vốn đã phát tâm A nậu đa
la tam miệu tam bồ đê, nhưng vì không gặp
duyên lành, năm cái..... (ngũ cái) che
tâm, tu các hạnh tạp nhiễm, đời sau được
giàu sang lớn, hoặc làm quốc vương hay
đại quỉ thần vương, long vương v.v... vì vốn
tạo các nghiệp thân khẩu ý không trong
sạch, nên không được sinh nơi chư Phật
và chốn vô tội của trời, người. Trái lại,
Thành tựu Bồ tát thì không mất tâm A
nậu đa la tam niệu tam bồ đề và lại thương
xót chúng sinh.
BÃI BÁI PHÁI
Là một giáo phái Phật giáo Tiểu thừa ở
khu vực hạ du sông Lan thương thuộc tỉnh
Vân nam Trung quốc. Chủ yếu lưu truyền
ở vùng Phật hải, lấy Tùng liệt mãnh hỗn
phật da làm đầu và lấy chùa Mãnh hỗn
phật làm trung tâm tín ngưỡng. Phái này
lúc đầu không có chùa Phật, chỉ che rạp cỏ
trong rừng núi để thay chùa, Tăng lữ đều

lìa xa làng xóm, ở ẩn trong rừng rậm, buổi
sáng sớm đi vào làng xóm hóa duyên (khất
thực), chỉ ăn ngày một bữa, lấy da con hoẵng
(con kỉ) làm nệm, vỏ cây làm chăn, đá làm
gối, sống thanh đạm khổ hạnh, trọn đời ở
một mình.
BÃI GIẢNG TRAI
........
Bãi giảng, chỉ sự kết thúc khóa giảng
kinh văn. Thông thường, người thuộc giáo
gia (tức các nhà tu học nghiên tập theo kinh
giáo) tham Thiền có chỗ tỉnh ngộ, bèn thôi,
không giảng kinh giáo nữa, rồi đặt một bữa
trai soạn cúng dường chúng tăng, gọi là Bãi
giảng trai. Hư đường hòa thượng ngữ lục
quyển 1 (Đại 47, 989 hạ) nói: “Tọa chủ
Lương toại đến tham Ma cốc, Cốc thấy
đến, vác bừa đi bừa cỏ. Hôm sau lại đến,
Cốc liền đóng cửa, Toại nhân đó tỉnh ngộ,
bèn nói: “Hòa thượng đừng lừa dối Lương
toại này nghe! Nếu không đến gặp Hòa
thượng, thì Toại sẽ bị mười hai phần giáo
khiến cho sai lầm cả một đời!” Toại bèn
đem bán phòng liêu rồi làm một bữa trai
bãi giảng”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Tế cúng môn].
BÃI THAM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
thôi, nghỉ tham Thiền. Chỉ người tham học
trong Thiền lâm đã khai ngộ, việc lớn đã
xong, không phải tu đạo tham Thiền nữa.
Bích nham lục Tắc 96 (Đại 48, 219 thượng),
nói: “Nếu ông thấu suốt được ba bài tụng
này thì cho ông bãi tham”. Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8 (Đại 51, 262 thượng) nói:
“Từ khi bãi tham đại tịch, đi chơi đến Hải
xương”.
Lại khi tham Thiền xong rồi (tức tỉnh

ngộ rồi), thiết trai cúng dường đại chúng,
gọi là Bãi tham trai. Người tu hành đi khắp
các nơi, đã hoàn thành sự hiểu biết, hoặc
người đã đạt đến kiến giải khai ngộ, gọi là
Bãi tham hội. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.18; Bích nham lục Tắc 89; Thiền
BẠI HOẠI BỒ-TÁT

B
311
quan sách tiến tự; Thiền lâm tượng khí tiên
Tham thỉnh môn].
BÃI TÔN PHÁI
........
Là một giáo phái Phật giáo Tiểu thừa ở
khu vực hạ lưu sông Lan thương thuộc tỉnh
Vân nam Trung quốc. Còn gọi là Điền viên
phái. Giới luật của phái này lỏng lẻo hơn
của phái Bãi bái. Các chùa viện đều dựng ở
trong làng. Chủ yếu lưu truyền ở vùng Xa
lí. Giống người Thái ở địa phương tin thờ
phái này chiếm ưu thế.
BÃI TRANG PHÁI
Là một tông phái Phật giáo Tiểu thừa
của giống người Thái ở khu vực Đức hoằng
thuộc tỉnh Vân nam Trung quốc. Còn gọi
là Cảnh long phái. Phái này được người ta
tin theo rất đông, tín đồ không cần giữ năm
giới một cách nghiêm khắc. Giai cấp tăng
lữ chia làm bốn bậc là Kiết bị, Triệu thương,
Triệu môn và Triệu cát. Kiết bị là con trẻ
mới vào chùa hoc văn tự, học ba qui y và
năm giới; Triệu thương là tăng lữ sơ cấp do
Kiết bị đã qua các nghi thức Phật giáo mà
được thăng tiến; Triệu môn là tăng lữ trung
cấp, hai mươi tuổi trở lên, có thể tuân thủ
các qui luật Phật giáo và học tập kinh điển;
Triệu cát là người lãnh đạo tối cao trong
chùa do Triệu môn đưa lên, cần phải tinh
thông kinh điển và chí thành với sự nghiệp
Phật giáo.
BAN CHU
I. Ban chu. Phạm: pratyutpanna. Dịch
ý là Phật lập (Phật đứng), thường hành
(thường đi). Nguyên là ý hiện tại, hiện tiền.

Vì tu Tam muội này, có thể được hết thảy
chư Phật hiện ra trước mắt, cho nên gọi
như thế.
II. Ban chu. Tiếng gọi tắt của Ban chu
tam muội. (xt. Ban Chu Tam muội).
BAN-CHU TAM MUỘI
Phạm:pratyutpanna-samàdhi. Là một
loại Định hành. Còn gọi là Thường hành
tam muội, Ban chu định, Chư Phật hiện
tiền tam muội, Phật lập tam muội. Trong
một thời gian nhất định (từ bảy ngày đến
chín mươi ngày), tu hành tam muội; được
thấy chư Phật. Cứ theo Ban chu tán chép,
thì lấy chín mươi ngày làm một kì, thường
đi không nghỉ, trừ các bữa ăn ra, đều phải
đi, không được nghỉ, từng bước từng tiếng,
duy chỉ nghĩ đến Phật A di đà. Ban chu tán
còn nói, tu phép định này, cần chính nghiệp
thân, miệng niệm danh hiệu Phật, ý quán
thể Phật, ba nghiệp tương ứng, vì thế gọi là
Tam nghiệp vô gián (ba nghiệp không gián
cách, xen hở). Tại Trung quốc, kể từ ngài
Tuệ viễn ở Lư sơn, đầu tiên họp chúng kết
đoàn tu phép định này, về sau các ngài Trí
khải, Thiện đạo, Tuệ nhật, Thừa viễn, Pháp
chiếu nối tiếp phát dương loại định đi này,
bèn trở thành phổ biến thịnh hành ở Trung
quốc và Nhật bản. [X. kinh Ban chu tam
muội Q.thượng phẩm Vấn sự, phẩm Hành;
kinh Tọa thiền tam muội Q.hạ; luận Đại trí
độ Q.33]. (xt. Niệm Phật Tam Muội).
BAN CHU TAM MUỘI KINH
Phạm: Pratyutpanna-buddhasamukhàva-
sthita-samàdhi-sùtra. Gồm ba
quyển. Còn gọi là Thập phương hiện tại
Phật tất tại tiền lập định kinh. Thu vào Đại
chính tạng tập 13. Do Chi lâu ca sấm dịch
vào năm Quang hòa thứ 2 (179) đời Linh

đế nhà Đông Hán. Toàn bộ kinh chia làm
mười sáu phẩm. Nội dung tường thuật việc
đức Phật thuyết pháp cho Bồ tát Hiền hộ
nghe. Bản tiếng Phạm của kinh này đã thất
BAN CHU TAM MUỘI KINH

B
312
lạc. Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
chép, kinh này vốn có bảy loại bản Hán
dịch, nhưng hiện còn thì chỉ có bốn bản,
trong số bốn bản, thì Bạt pha Bồ tát kinh
(mất tên người dịch) là bản dịch sớm nhất.
Lại theo kinh Đại tập phận Hiền hộ phẩm
Giới hạnh cụ túc ghi chép, một trăm năm
thứ năm sau Phật nhập diệt, khi chính pháp
gần diệt, các nước công phạt lẫn nhau, thì
chính lúc đó, kinh này lưu hành ở cõi Diêm
phù đề. Nói cách khác, kinh Ban chu tam
muội được biên soạn vào khoảng thế kỉ I
trước hoặc sau Tây lịch.
Ban chu (Phạm: pratyutpanna) hàm ý
là hiện tiền, Phật đứng. Tức nói những người
tu Ban chu tam muội có thể thấy chư Phật
mười phương đứng ngay trước mắt. Trong
các kinh điển hiện còn của Đại thừa, kinh
này là tác phẩm ở thời kì sớm nhất có liên
quan đến kinh điển về Di đà. Ngoài ra, kinh
này là tiên khu của các kinh điển Tịnh độ,
cho nên được đặc biệt chú ý. Các bản chú
sớ của kinh này, tương đối trọng yếu thì có
Ban chu tam muội hành pháp (Trí khải) và
Ban chu tam muội kinh sớ (Nguyên hiểu).
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại Tam
bảo kỉ Q.4; Q.12; Đại Đường nội điển lục
Q.6, Q.9; Phật giáo kinh điển sử luận (Xích
chiểu trí thiện)].
BAN CHU TÁN
Có một quyển. Nói đủ là Y quán kinh
đẳng minh Ban chu tam muội hành đạo
vãng sinh tán. Cũng gọi là Ban chu tam
muội vãng sinh tán. Do ngài Thiện đạo đời
Đường soạn. Thu vào Đại chính tạng tập

47. Sách này y cứ vào kinh Quán vô lượng
thọ, kinh Di đà, kinh Vô lượng thọ, kinh
Ban chu tam muội mà làm thành văn khen
ngợi sự vãng sinh, chỉ bày rõ phương pháp
tu Ban chu tam muội. Chia làm ba khoa
Tự văn, Chính tán, Kết khuyến. Trong bài
tựa, lấy việc khuyên mình khuyên người
làm nhân chính yếu cho sự vãng sinh Tịnh
độ, đồng thời, tán thán rộng các thứ trang
nghiêm ở cõi Tịnh độ. Phần chính tán, có
mười bảy bài kệ tán, thể bảy chữ, gồm hai
trăm tám mươi mốt hàng rưỡi, đều xướng
họa câu trên thêm nguyện vãng sinh, câu
dưới thêm vô lượng lạc v.v... để tán rộng
các tướng đẹp đẽ của y báo, chính báo và
ba hạng chín phẩm vãng sinh ở cõi Tịnh
độ cực lạc. Những câu kệ cuối cùng trong
phần kết khuyến (Đại 47, 456 thượng) nói:
“Các hành giả hãy gắng sức gắng sức, chăm
chỉ mà làm, thường phải hổ thẹn, kính tạ
ơn Phật, nên biết”. Trong kệ, luôn luôn
nêu cao sự báo đáp từ ân của đức Thích ca,
đức Di đà, đây là ý chính để soạn ra sách
này.
BAN ĐA GIÀ DASA XOA ĐỀ Ổ LÂM
Hàm ý là “Quỉ tập lâm”. Là nơi rừng
rậm, trong đó, các quỉ thần bạc phúc tụ
họp. Những quỉ thần ấy, vì sự huân tập,
nên khiến cho nơi rừng rậm mà chúng tụ
họp, xông lên mùi hôi hám thối tha đáng
sợ.
BAN-ĐÀ-LA
Phạm:Pandara. Là vợ của một Trưởng
giả ở nước Ba la nại đời quá khứ. Cứ theo
kinh Bách duyên quyển 5 chép, thì Ban đà
la từng đã đem đồ đại tiện để cho vị Bích
chi phật, vì thế mà phải chịu ác báo làm
loài quỉ đói hôi thối vô lượng kiếp.

BAN-ĐỒ-CA
Phạm,Pàli: paịđaka. Còn gọi là Ban
tra, Bán thác, Bán trạch ca. Dịch ý là
Hoàng môn, Bất nam. Chỉ người không
đủ nam căn, là một trong năm loại bất nam.
BAN CHU TÁN

B
313
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.17; Tứ phần
luật sớ sức tông nghĩa kí Q.7 phần cuối].
(xt. Ngũ Chủng Bất Năng Nam).
BAN ĐỒ LÔ GIÀ PHÁP
Pàli: Paịđuka Lohitaka. Còn gọi là
Yết ma kiền độ (Pàli: Kamma-khandaka).
Là một trong hai mươi thứ Kiền độ. Ban đồ
và Lô già vốn là tên của hai vị Tỉ khưu,
hai tỉ khưu này thích đánh nhau với người,
Phật muốn cấm, mới chế phép yết ma
mắng trách. Luật Thập tụng quyển 31 gọi
là Ban đồ lô già pháp, hoặc Khổ thiết yết
ma pháp; luật Tứ phần quyển 44 gọi là
Ha trách kiền độ. Phép trị tội những người
mắc ha trách yết ma, gồm có ba mươi lăm
thứ “bất ưng tác” (không được làm), Ha
trách kiền độ như pháp, phi pháp và giải
yết ma, gồm có Sấn yết ma (cấm đến nhà
tại gia), Bất kiến tội yết ma (không thấy
tội), Bất sám hối tội yết ma (không hối
tội), Bất xả kiến yết ma (không chịu đổi ý
kiến) v.v... cho đến các qui định về phép
giải yết ma.
BAN GIÀ TUẦN
Phạm:pàĩcàbhijĩà. Dịch ý là năm thần
thông, năm tuần. Tức Thiên nhãn thông,
Thiên nhĩ thông, Tha tâm thông, Túc mệnh
thông và Như ý thông. [X. luận Đại trí độ
Q.5]. (xt. Ngũ Thông).
BAN GIÀ VU SẮC HỘI
Phạm: paĩca-vàrwika-maha. Là Pháp
hội trong đó nhà vua làm thí chủ, tất cả
hiền thánh, đạo tục, sang hèn, cao thấp
đều không hạn chế, đều nhận được tài thí,
pháp thí một cách bình đẳng. Dịch ý là Vô

già đại hội. Còn gọi là Ban xà vu sắt hội,
Ban già bạt lợi sa hội, Ban già bà lật ca sử
hội. Dịch trực tiếp là Ngũ niên nhất đại hội
(năm năm một đại hội); Ngũ niệm công đức
hội, Ngũ tuế hội, Ngũ tuế diên. Hội Ban già
vu sắt, ngoài ý nghĩa là Đại hội vô già ra,
theo luật Thập tụng quyển 5 chép, nó còn
mang ý nghĩa kỉ niệm cuộc tập họp trong
dịp đức Phật cắt lọn tóc trên đỉnh đầu lúc
Ngài lên năm tuổi, vì thế còn gọi là Ngũ tuế
hội. Loại pháp hội này được cử hành rộng
rãi tại Ấn độ và các địa phương Tây vực,
phần nhiều mở vào mùa xuân, tập họp chư
tăng khắp nơi, làm các thứ cúng dường,
kéo dài đến ba tháng. Theo Cao tăng Pháp
hiển truyện Kiệt xoa quốc ghi chép, thì thấy
sự tổ chức rất là to lớn. Lại Đại đường tây
vực kí quyển 5 Yết nhã cúc xà quốc, luận
A tì đàm tì bà sa quyển 14, Tây vực kí quyển
1 Khuất chi quốc, Phạn diễn na quốc v.v...
đều có ghi chép về pháp hội này. (xt. Vô
Già Hội).
BAN-NÊ-HOÀN
Phạm:parinirvàịa. Còn gọi là Ban-Niết
bàn. Chỉ trạng thái dập tắt hoặc thổi tắt.
Sau khi lửa phiền não đã bị dập tắt, thổi tắt
hết, thì đạt đến hoàn thành trí tuệ mà tới
cảnh giác ngộ, Phật giáo lấy việc đạt đến
cảnh giới này làm mục đích cuối cùng. Niết
bàn tịch tĩnh là một trong ba ấn. (xt. Niết
bàn, Thường Lạc Ngã Tịnh).
BAN THÍCH MẬT ĐẾ
Tên Phạm:Pramiti. Dịch ý là Cực lượng.
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường. Người trung
Ấn độ. Đi du hóa lần lần sang phương đông,
đến Trung quốc truyền bá Phật pháp. Niên
hiệu Thần long năm đầu (705) đời Đường
trung tôn, sư đến ở chùa Chế chỉ thuộc

Quảng châu dịch kinh Thủ lăng nghiêm
10 quyển, do sa môn Di già thước khư người
nước Ô trành dịch lời, cư sĩ Phòng dung
BAN THÍCH MẬT ĐẾ

B
314
thụ bút, sa môn Hoài địch chứng nghĩa.
Không bao lâu, nhà vua giận vì Ban thích
mật đế đã đưa bộ kinh Lăng nghiêm ra khỏi
nước, bèn sai người đuổi bắt, Ban thích mật
đế liền đáp thuyền về Tây (Ấn độ). [X. Tống
cao tăng truyện Q.2; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14].
BAN THIỀN LẠT MA
Tên Tây tạng:Paị-chen-lama. Nhà cải
cách Phật giáo Tây tạng là Tôn khách ba,
người đã sáng lập phái Hoàng mạo (phái
mũ vàng), có hai đệ tử lớn là Căn đôn châu
ba và Khải châu mỗi người đều tự thành
lập hệ thống riêng của mình, và đời đời
dùng “hô tất lặc hãn” (ý là hóa thân) để
chuyển sinh, đó tức là Đạt lại lạt ma và
Ban thiền lạt ma, loại tư tưởng Phật sống
chuyển sinh này chỉ có Phật giáo Tây tạng
đặc biệt phát triển. Từ Đạt lại lạt ma đời
thứ 5 là A vượng la bốc tàng gia mục thác
(Tạng: Gu zfìkhan) nắm quyền chính trị
và tôn giáo trên toàn nước Tây tạng, sau
khi đã xác lập chủ quyền tối cao chính trị
tôn giáo hợp nhất, Đạt lại lạt ma bèn trở
thành Thủ trưởng của phái mũ vàng, thống
suất hơn ba nghìn mấy trăm ngôi chùa và
khoảng ba bốn mươi vạn tăng lữ. Còn giáo
chủ của giáo đoàn thuộc hệ thống chuyển
sinh Khải châu là Ban thiền lạt ma, tuy là
một trong hai Phật sống lớn, nhưng về
phương diện chính trị, thì chỉ nắm chính
quyền ở địa phương mà thôi.
Ban thiền, có nghĩa là nhà trí tuệ lớn,
nhà bác học lớn; lạt ma, có nghĩa là người
trên (thượng nhân). Vào năm Thuận trị

thứ 2 (1645) đời vua Thế tổ nhà Thanh,
Cố thủy hãn, Thủ lãnh của Mông cổ hòa
thạc đặc bộ cai trị Vệ và Tạng, suy tôn người
đệ tử thứ tư của Tôn khách ba là La tang
khước tiếp làm “Ban thiền bác khắc đa”
(bác khắc đa là tiếng Mông cổ, là tiếng tôn
xưng người anh tài xuất chúng) và mời trụ
trì chùa Trát thập luân bá, đồng thời, cắt
bộ phận Hậu tạng sát nhập vào quản hạt
của La tang, đó là Ban thiền đời thứ tư (ba
đời trước đó do người Hậu tạng suy tôn).
Đến Ban thiền đời thứ 5, vua Thánh tổ
nhà Thanh phong hiệu là: “Ngạch nhĩ đức
ni” (Ertini hoặc Erdeni), hàm ý là sáng sủa,
sáng rỡ. Người Tây tạng bảo Ban thiền là
hóa thân của Kim cương, hoặc là hóa thân
của Phật A di đà. Đại đô của Ban thiền qua
các đời đều đóng ở chùa Trát thập luân bá
(Tạng: Bkra-zis Ihum-po) thuộc Nhật
khách tắc, Hậu tạng.
Dưới đây là pháp danh và năm sinh năm
mất của các đời Ban thiền: Đời thứ 1, Khải
châu (Tạng: Mkhas-rab-rje. 1385-1438),
đời thứ 2, Tỏa lãng tiếp ngang (Tạng:Bsodnams-
phyogs-glan, 1439-1504) đời thứ 3,
Ân soái ba (Tạng:Dben-sa-pa, 1505-1556),
đời thứ 4, La tang khước tiếp (Tạng:Blobzaí-
chos-kyi rgyal-mtshan, 567-1662),
đời thứ 5 La tang ích tây (Tạng: Blo-bzaí
ye-zes, 1663-1737), đời thứ 6 Ban hưu ích
hi (Tạng:Dpal-ldan ye-zes, 1738-1779),
đời thứ 7 Đăng tất ni ma (Tạng: Blo-bzaí
bstan-pahi ĩi-ma 1781-1852), đời thứ 8
Đăng-tất-vương-tu (Tạng: Chos-kyigrags-
pa bstan-pa#i lban-p#yug, 1854-
1882), đời thứ 9 La tang khước kinh (Tạng:
Blo-bzaí thub - bstan chos-kyi ĩi-ma,
1883-1935), đời thứ 10 Cung bảo từ đan

(Tạng: Blo-bzaí phrin-las lhum - grub
1938 -).
Mối quan hệ giữa Ban-thiền và Đạt-lại
chẳng phải hoàn toàn tốt đẹp, như Ban
thiền đời thứ 9 là La tang khước kinh đã
từng ở lâu tại nội địa Trung quốc, mãi đến
Đạt lại lạt ma đời thứ 13 là A vượng la bốc,
truyền ra từ Đơn gia mục thác ngạc hao,
đất Tây tạng, La tang khước kinh mới trở
về Tây tạng, nhưng đã qua đời trên đưòng
về. Năm 1944, Ban thiền đời thứ 10 là Cung
BAN THIỀN LẠT MA

B
315
bảo từ đan bị đưa đến Hậu tạng, chủ quyền
thay đổi. Sau khi Tây tạng bị xâm chiếm,
toàn quốc đã trở thành một trong các chính
quyền địa phương của Cộng sản Trung
quốc, Đạt lại lạt ma đời thứ 14 lưu vong
sang Ấn độ, còn Ban thiền lạt ma thì giữ
thái độ dung hòa với Cộng sản để tỏ bày
cái lập trường vi diệu của sự phát triển Phật
giáo Tây tạng từ xưa đến nay. [X. Mông
Tạng Phật giáo sử (Diệu chu); Thế giới Phật
giáo thông sử thượng sách (Thánh nghiêm);
Thánh vũ khí đệ ngũ quốc triều phủ tuy
Tây tạng kí thượng; L.A.Waddell: Lhasa and
its mysteries; W.W.Rockhill: The Dalai Lamas
of Lhasa anh their relations with the
Manchu Emperors of China].
BAN TÚC VƯƠNG
Ban túc, Phạm: Kalmàwapàda, Pàli:
Kammà-sapàda. Dịch âm là Cu sa ba đà
vương, Kiếp ma sa ba đà vương, Ca ma sa
bạt vương, Yết ma sa ba la vương. Còn gọi
là Bác túc vương. Lộc túc vương. Là tên
vua trong chuyện cổ bản sinh. Về lí do tên
“ban túc”, cứ theo kinh Hiền ngu quyển 11
phẩm Vô não chỉ man chép, thì cha của
vua này là Ba la ma đạt đã tư thông với sư
tử mà sinh ra vua, hình dáng thì giống
người, duy có chân thì loang lổ, nhiều màu
sắc, vì thế gọi là Ca ma sa ba đà. Kinh Đại
thừa nhập lăng già quyển 6 phẩm Đoạn
thực nhục, gọi là Ban túc, kinh Tạp thí dụ
quyển thượng kinh thứ 8, gọi là Đạm nhân
vương (vua ăn thịt người), kinh Lục độ tập
quyển 4 kinh Phổ minh vương gọi là A
quần.

Cứ theo kinh Bản sinh 537 bằng vănPàli
truyện Đại tuđàtốma (Mahàsutasomajàtaka)
chép thì đồng tử Ba la ma đạt
(Brahmadatta-Kumàra) vốn là con vua
nước Ba la nại (Bàrànasì). Đã từng với
vương tử Tu đà tố ma (Sutasoma) con vua
nước Câu lưu (Kuru), du học tại Đức xoa
thi la (Takkasilà), nhà vua là Dạ xoa, có
thói quen ăn thịt người, nên rất nhiều người
đã bị nhà vua ăn thịt. Vì thế mà nhân dân
trong nước oán ghét, bèn đuổi vào rừng,
song vẫn không bỏ được thói ác ăn thịt
người. Một hôm, đuổi bắt một người Bà la
môn để ăn, không may bị thương ở chân,
nhà vua mới cầu khấn thần cây Ni câu luật
đà (Nigrodha), nếu khỏi sẽ hậu tạ thần cây.
Chân khỏi, lại bắt cả bạn học cũ và nhiều
người khác gồm một trăm linh một người.
Sau nhân được nghe một bài kệ của Phật
Ca diếp (Kassapa) do từ cửa miệng một người
Bà la môn nói ra, hơn nữa, lại được vua Tu
đà tố ma giáo hóa, bèn phóng thích mọi
người, không ăn thịt nữa, rồi trở về nước
lên ngôi lại. Vua Tu đà tố ma đây tức là
tiền thân của đức Thế tôn.
Nhưng sự tích Ban túc vương được chép
trong kinh Nhân vương bát nhã có khác
với truyện được ghi ở trên. Cứ theo kinh
Nhân vương bát nhã quyển hạ nói về nhân
duyên xuất gia của vua Ban túc nước Thiên
la, bảo rằng nhà vua khi còn là Thái tử,
từng đã theo một ngoại đạo học tà giáo,
muốn lấy đầu của một nghìn ông vua để tế
thần voi. Sau khi lên ngôi, đã có được chín
trăm chín mươi chín vua rồi, lại đi lên phía
bắc gặp vua Phổ minh, vua Phổ minh thỉnh
Bách pháp sư giảng kinh Bát nhã cho nghe
mà tỏ ngộ, rồi đến nước Thiên la, vì chín

trăm chín mươi chín vua mà tụng kệ kinh
Bát nhã, vua Ban túc cũng nghe pháp, được
Không tam muội, bèn xuất gia, chứng Vô
sinh pháp nhẫn. [X. kinh Bồ tát bản hạnh
Q.hạ; kinh Tăng già la sát sở tập Q.thượng;
luận Đại trí độ Q.4]. (xt. Tu Đà Tố Di
Vương).
BAN-XÀ-LA-QUỐC
Ban xà la, Phạm,Pàli:Paĩcàla. Còn
BAN XÀ LA QUỐC

B
316
gọi là Ban già la quốc, Ban xà đồ quốc, Ban
già da quốc, Ban sa la quốc. Là một trong
mười sáu nước lớn thuộc Ấn độ cổ đại. Vị
trí tại trung Ấn độ, cách sông Hằng và đối
diện với nước Cư lâu (Phạm: Kuru). Ban
xà la, dịch ý là Ngũ chấp, Ngũ bất động,
vốn là tên đất, sau trở thành tên nước, dùng
để xưng tụng cái đức tốt đẹp của nhà vua.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18 nói,
thì tính vua nước Ban xà la rất nhân từ, bỏ
án tử hình, nếu có người phạm tội tử hình,
không nỡ giết, chỉ trói lại rồi sai đem bỏ nơi
giữa cánh đồng, người thời bấy giờ cho là
cử chỉ đẹp, nên lấy Ban xà la làm tên nước.
Nước ấy sau chia thành hai phần Nam, Bắc,
và đánh nhau luôn. Ở thời đại Phật, vua
Nam, Bắc Ban xà la thường công phạt nhau,
đức Phật từng đã khuyên can. Vào thời ấy,
đô thành nước Ban xà la Nam là Khảm tì
lạp (Phạm:Kaôpilla), Đô thành nước Ban
xà la Bắc là Khúc nữ thành (Phạm:
Kanyàkubja). [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; kinh Soạn tập bách duyên Q.1;
luận Đại tì bà sa Q.124].
BÀN CỐC
......
Vị tăng đời Nguyên. Người huyện Hải
diêm tỉnh Triết giang. Hiệu Lệ thủy. Chí
khí hơn người, đọc rộng kinh sử. Tính ưa
sông núi, trong năm Chí nguyên, đi du
ngoạn các danh sơn thắng cảnh, như núi
Ngũ đài, Nga mi, Phục ngưu, Thiếu thất v.v...,
từng tự nhủ (Đại 50, 903 hạ): “Dấu chân
nửa thiên hạ, tiếng Thơ khắp thế gian”.
Thời ấy, Phò mã Cao li phiên vương, nghe

danh đức, thỉnh đến chùa Tuệ nhân ở
Hàng châu giảng đại ý kinh Hoa nghiêm,
bảy chúng kính phục, Phiên vương đẹp lòng,
từ đó tiếng tăm càng lừng lẫy. Sau đến Tùng
quận, cất Tinh xá, hàng ngày niệm danh
hiệu Phật Di đà. Năm Chí nguyên thứ 9,
không bệnh mà tịch,thọ hơn bảy mươi tuổi.
Có tác phẩm “Du sơn thi tập” 3 quyển. [X.
Đại Minh cao tăng truyện Q.1; Tục thích
thị kê cổ lược Q.1].
BÀN ĐÀ
Tên đơn vị đo chiều dài. Còn gọi là Ban
đà. Tức hai mươi tám khuỷu tay. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
thượng phần 1 (Đại 40, 7 thượng), nói:
“Ranh giới A lan nhã vuông tròn nhỏ nhất
là bảy bàn đà. Mỗi bàn đà hai mươi tám
khuỷu tay”. [X. Tứ phần luật san bổ tùy cơ
yết ma sớ Q.1].
BÀN ĐẠI TỬ
.........
I.Bàn đại tử. Phạm:bandhyà-putra.
Thí dụ cái hư giả không thực như lông rùa
sừng thỏ. Kinh Lăng già a bạt đa la bảo
quyển 2 (Đại 16, 493) trung: “Như hư không,
sừng thỏ, cùng với bàn đại tử, không mà có
nói năng, tính vọng tưởng như thế, do nhân
duyên hòa hợp, phàm ngu khởi vọng tưởng,
không biết được như thực, vòng quanh nhà
ba cõi”.
Từ ngữ bandhyà-putra, kinh Lănggià
abạtđala bảo bốn quyển, dịch là Bàn
đạitử, nửa trên dịch âm, nửa dưới dịch ý.
Nhưng kinh Đại thừa nhập lăng già bảy
quyển, thì lại dịch là Thạch nữ nhi (người
đàn bà đá), dịch ý này chỉnh hơn. Phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại 54,
1083 thượng), nói: “Phiếnđềla, Hán dịch

là Thạch nữ, vì không có nam nữ căn.
Bànđại tử có xuất xứ từ Lănggià, còn
Đại thừa nhập lănggià thì nói là Thạch
nữ nhi”.
II.Bàn đại tử. Tiếng dùng trong Thiền
lâm. Còn gọi là Ban đại tử, Bàn đại nhi.
Nói việc không thể dùng kiến thức tầm
thường phổ thông mà đánh giá những người
ưu việt siêu phàm, cũng tức là nhân vật vĩ
BÀN CỐC

B
317
đại vượt hẳn lên trên lí trí và tình cảm thế
tục. Hoặc chỉ đức Thế tôn. Trúc tiên hòa
thượng ngữ lục quyển trung (Đại 80, 377
hạ): “Tiến rằng: “Lúc này có vị tăng hỏi:
“Bò sinh con, tại sao không nói?” Sơn bảo:
“Cầm đèn lại đây! Cầm đèn lại đây!” Lại
hỏi: “Hiểu thế nào?” Đáp: “Như ban đại
tử””.
BÀN PHỤC
Chỉ cho cái mâm và cái khăn, tức trải
cái khăn lên mâm để đựng các giấy sớ và
con dấu... Sắc tu bách trượng thanh qui
quyển 2 Thụ pháp y điều (Đại 48, 1122
trung), nói: “Đem mâm và trải khăn lên rồi
để áo pháp và các tín vật”.
BÀN SƠN BẢO TÍCH
...........
Vị tăng đời Đường. Pháp tự của ngài
Mã tổ Đạo nhất, ở Bàn sơn thuộc U châu,
tỉnh Hà bắc, tuyên dương tông phong, vì
thế đời gọi là Bàn sơn bảo tích. Quê quán,
năm sinh và năm mất đều không rõ. Thụy
hiệu “Ngưng tịch đại sư”. [X. Tổ đường tập
Q.15; Cảnh đức truyền đăng lục Q.7; Liên
đăng hội yếu Q.4; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3].
BÀN SƠN TAM GIỚI VÔ PHÁP
.................
Tên công án trong Thiền tông. Là lời
của sư Bàn sơn Bảo tích dẫn dắt người học.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 7 Bàn
sơn bảo tích chương (Đại 51, 253 trung),
nói: “Các Thiền đức! Hãy tự xét mình, không
ai thay thế được đâu. Trong ba cõi chẳng
có pháp gì thì tìm tâm ở đâu? Bốn đại vốn

không, Phật nương vào đâu mà trú? Cơ trí
chẳng động, lặng bặt không lời. Mặt mày
rõ ràng, không việc gì khác”. “Vô pháp”,
trong tam giới vô pháp, đồng nghĩa với “vô
tâm”, “vô sự”, nghĩa là các sự tượng trong
ba cõi, đứng trên lập trường căn nguyên
mà nói, là không tồn tại. Công án này chỉ
bày cái phương thức tồn tại vô niệm vô
tưởng mới là sự tồn tại chân thực. [X. Bích
nham lục Tắc 37; Ngũ đăng hội nguyên
Q.3].
BÀN SƠN TINH ĐỂ NHỤC
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Bàn sơn nhục án. Là nhân duyên tỉnh
ngộ của Bàn sơn Bảo tích. Ngũ đăng hội
nguyên quyển 3 (Vạn tục 138, 50 hạ), nói:
“Thiền sư Bàn sơn Bảo tích ở U-châu, nhân
đi qua chợ, thấy một người khách mua thịt
lợn (heo), bảo người hàng thịt: “Tinh để,
bán cho một cân nào!” Người hàng thịt
buông con dao, xoa tay nói: “Trưởng sử!
Cái đó không phải tinh để!”, ngay lúc ấy,
sư có chỗ tỉnh ngộ”. Cái gọi là tỉnh ngộ tức
là khế nhập với chân lí vốn đủ tính Phật,
cũng tức là tìm ngay trong các sinh hoạt
thường ngày, không một cái gì không là
tính Phật, không một chỗ nào không hàm
lí Phật.
BÀN TỌA
......
Ngồi xếp bằng, tức là phu tọa. Tục ngữ
Trung quốc nói là tréo gối, tức hai ống chân
chồng tréo lên nhau.
BÁN ẤN
......
Phép kết ấn của Mật giáo, hai tay kết
một nửa ấn khế, gọi là Bán ấn. Cũng tức là
kết ấn bằng một tay, thông thường dùng

tay phải kết nửa ấn; nửa ấn dùng vào việc
gia trì thì có bốn loại là một chẽ, ba chẽ,
năm chẽ và kiếm ấn, phân biệt là nửa ấn
một chẽ, nửa ấn ba chẽ, nửa ấn năm chẽ
và nửa ấn kiếm (ấn gươm).
BÁN ẤN

B
318
BÁN CÁ THÁNH NHÂN
Bán cá (nửa cái), thí dụ số ít, hiếm có.
Bán cá Thánh nhân, hàm ý là một nửa bậc
Thánh thôi. Trong Thiền lâm, thí dụ bậc
có đầy đủ uy đức lớn thì rất hiếm có. Tổ
đường tập quyển 14 Thạch củng tuệ tạng
chương, chép: “Sư liền bỏ cung tên xuống,
nói: “Ở đây đã ba mươi năm, hôm nay mới
bắn được một nửa Thánh nhân””. [X. Minh
giác thiền sư ngữ lục Q.2 Minh giác Thiền
sư hậu lục].
BÁN CHẾ ĐẠI NHIẾP TÂM
Là qui tắc trong Tùng lâm tại Nhật bản.
Hàng năm, mùa hạ, từ ngày 16 tháng 4
đến ngày 15 tháng 7, là An cư mùa mưa;
mùa đông, từ ngày 16 tháng 10 đến ngày
15 tháng 1 năm sau, là An cư mùa tuyết.
Các tông Lâm tế, Tào động tại Nhật bản,
đặc biệt ở khoảng thời gian giữa an cư mùa
mưa và an cư mùa tuyết, tức là khoảng thời
gian đã chấm dứt mùa mưa, nhưng chưa
đến mùa tuyết, hoặc đã chấm dứt mùa tuyết
mà mùa mưa chưa bắt đầu, cứ lấy khoảng
đó làm một kỳ, cử hành hội ngồi Thiền
Tiếp tâm, để chúng tăng thu nhiếp tâm,
khiến thâm tâm đạt đến trạng thái ngưng
lặng. Vì an cư mùa mưa cũng gọi là Bán hạ
đại tiếp tâm, nên qui chế này cũng gọi là
Bán chế đại nhiếp tâm. (xt. An Cư, Tiếp
Tâm).
BÁN CHI CA
Phạm:Pàĩcika. Còn gọi là Bán chỉ ca,
Bán chỉ ca đại tướng, Ban chỉ kha, Tán chi,
Tán chi ca, Ban xà ca, Đức xoa ca. Là quyến
thuộc của Tì sa môn thiên trong Mật giáo,

đứng hàng thứ ba trong tám đại Dược xoa
tướng, là chồng của Quỉ tử mẫu. Cứ theo
kinh Ha lí để mẫu chép, thì Quỉ tử mẫu tên
là Hoan hỉ, duyên dáng xinh đẹp, có năm
nghìn họ hàng, thường ở nước Chi na hộ
trì thế giới, là con gái của Sa đa đại Dược
xoa tướng. Về sau làm vợ đại Dược xoa tướng
Bán chi ca, sinh được năm trăm người con.
Lại kinh Tạp bảo tạng quyển 9 (Đại 4, 492
thượng), nói: “Quỉ tử mẫu là vợ của quỉ thần
vương già Ban xà ca”. [X. Đại Dược xoa nữ
hoan hỉ mẫu tinh ái tử thành tựu pháp;
kinh Khổng tước vương Q.hạ; Tì nại da tạp
sự Q.31].
BÁN CHUNG
.....
Tức là quả chuông nhỏ, là một trong
sáu vật trong Phật đường, hình dáng chỉ
bằng nửa quả chuông lớn. Còn gọi là Hoán
chung (chuông báo hiệu), Phạm chung
(chuông báo giờ ăn cơm), Hành sự chung
(chuông báo giờ làm việc). Thông thường
cao khoảng hai thước (Tàu) hoặc hai thước
trở xuống, phần nhiều treo ở nhà Tăng,
nhà giảng, trong hành lang, để đánh thức
chúng tăng, báo hiệu ăn cơm v.v... Lại treo
trên điện Phật thì gọi là điện chung, treo ở
nhà Tăng thì gọi là Tăng đường chung.
Trong Thiền tông, khi vào nhà Tăng, đánh
bảy tiếng chuông ở nhà Tăng, báo hiệu giờ
thụ trai, thôi ngồi thiền (phóng tham), giờ
uống trà v.v... thì đánh ba tiếng. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp khí
chương; Khảo tín lục Q.1; Trì bảo thông
lãm Q.trung Bán chung điều].
BÁN ĐỘC CỔ ẤN
Là một trong những ấn khế của Mật
giáo. Tức là ấn căn bản bất động. Là nửa

ấn một chẽ, còn gọi là Tiểu độc cổ ấn. Ấn
này có tác dụng phá hủy, dùng để tiêu trừ
kết giới. Về phép kết ấn, cứ theo Để lí tam
muội da Bất động sứ giả niệm tụng pháp
BÁN CÁ THÁNH NHÂN

B
319
chép, thì ngón giữa, ngón vô danh và ngón
út của tay phải co xuống nắm lấy đầu ngón
cái, còn ngón trỏ duỗi thẳng đứng, là thành
ấn. Nếu xoay ấn này về bên phải thì thành
kết giới, mà xoay về bên trái thì thành giải
giới.
BÁN GIÀ LA ĐẠI TƯỚNG
..............
Bán già la, Phạm:Pàĩcàla. Còn gọi là
Ban già la đại tướng, Mật nghiêm đại tướng,
Giáo lệnh sứ, Ban già la chiên đà (Phạm:
Pàĩcàla-caịđa, dịch ý là Ngũ khả úy: năm
chỗ đáng sợ), Ban già la kiện đồ (Pàĩcàlagaịđa,
dịch ý là Ngũ xứ). Là một trong tám
đại Dược xoa tướng, quyến thuộc của Tì sa
môn Thiên trong Mật giáo. Cứ theo mạn
đồ la do A xà lê truyền chép, thì vị tôn này
là vị thứ sáu bày ở phía đông Tì sa môn
thiên vương, là vua nước Bán già la, ở Bán
già la ngôn nô, nước Đạt di nô. [X. kinh
Khổng tước vương chú Q.hạ; kinh Đại
Khổng tước vương chú Q.trung; Đại nhật
kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao
Q.15].
BÁN GIÀ PHU TỌA
Là một trong các phép ngồi. Còn gọi là
Bán già chính tọa, Bán già tọa, Bán kết già,
Bán già, Bán tọa, Hiền tọa. Tục gọi là ngồi
tréo một nửa. Tức là phép ngồi tréo một
chân, còn chân kia đặt lên trên chân tréo.
Nếu cả hai chân tréo vào nhau và đặt trên
bắp vế, thì gọi là Kết già phu tọa, Như lai
tọa (ngồi xếp bằng, ngồi kiểu đức Như lai).
Có hai loại ngồi bán già là Cát tường và
Hàng ma. Chân phải đặt lên bắp vế bên

trái là ngồi bán già Cát tường, Mật giáo phần
nhiều dùng phép ngồi này, cũng gọi là Cát
tường tọa, Phổ hiền già, Kim cương tát đỏa
già, Tát đỏa già. Trong mạn đồ la thuộc hai
bộ Kim cương, Thai tạng, trừ các Bồ tát Hư
không tạng, Thiên thủ Quan âm, Kim cương
tạng vương và Bát nhã ra, còn hơn vài trăm
vị tôn Bồ tát đều ngồi bán già trên tòa hoa
sen. Và đối ứng phép ngồi này với phép
ngồi của Như lai mà gọi là Bồ tát tọa (phép
ngồi của Bồ tát). Chân trái đặt trên bắp vế
phải là ngồi bán già Hàng ma, cũng gọi là
Hàng phục tọa, phần nhiều trong Thiền
gia ứng dụng phép ngồi này. Lại cứ theo
luật Tứ phần quyển 49 chép, thì ngồi bán
già nguyên là kiểu ngồi riêng của tỉ khưu
ni được
Phật cho
phép, để
phòng
ngừa kinh
huyết rịn
ra hoặc bị
rắn rết
xâm hại. Có lẽ chỉ vì lí do ấy mà đời sau
đắp vẽ tượng các Bồ tát, phần nhiều đắp
vẽ hình đàn bà. [X. kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.8; Hữu bộ tì
nại da tạp sự Q.31; luật Ma ha tăng kì
Q.40; Thập bát khế ấn. Thiền uyển thanh
qui Q.8 Tọa thiền nghi]. (xt. Kết Già Phu
Tọa).
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG
Một loại tượng Phật được tạo hình theo
kiểu ngồi tựa. Thông thường chân trái thõng
xuống đất, chân phải xếp ngang đặt trên
đầu gối trái, tay trái thoải xuống một cách
tự nhiên và đặt lên mắt cá chân phải; nửa

mình trên hơi cúi xuống, cả năm ngón tay
phải hoặc hai ngón trỏ và giữa chống vào
má bên phải, tỏ cái dáng đang suy nghĩ điều
gì. Loại tượng Phật này, phổ thông nhất, là
tượng Thái tử Tất đạt đa tư duy và tượng Di
lặc tư duy.
Tác phẩm tạo hình loại này đã được
lưu truyền ở Ấn độ từ xưa, nguyên là biểu
Ngôi Bán Già
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG

B
320
hiện cái tư thái của
Thái tử Tất đạt đa
trước khi xuất gia.
Đại khái có ba loại:
1. Khi thái tử
ngồi dưới gốc cây
Diêm phù xem
người nông dân
đang cày ruộng, đàn
chim theo sau, hễ
thấy con nèn con dế
nào từ trong đất cày
bò ra là chúng tranh
nhau mổ ăn, thấy
thế, Thái tử sinh tâm
thương xót và suy tư
về cảnh tượng ấy.
2. Để làm nhụt chí xuất gia của Thái tử,
vua Tịnh phạn sai bày những yến tiệc liên
miên, cung nhân mĩ nữ ca hát vui nhộn,
khi tiệc tàn, Thái tử nhìn vẻ xấu xí của các
cung nữ mệt mỏi đang ngủ và ngáy o o, mà
nảy sinh tư duy.
3. Thái tử bỏ thành xuất gia, đến rừng
khổ hạnh, khi từ biệt con ngựa Kiền trắc
yêu quí mà nảy sinh tư duy. Những tượng
tư duy lưu truyền ở Trung quốc phần nhiều
thuộc loại này. Tại Trung quốc, từ thời Nam
Bắc triều trở
đi đã có các
tác phẩm
tượng Bán
già tư duy.
Từ khoảng
thế kỉ thứ V

thời Bắc
Ngụy, đã thấy
xuất hiện
kiểu tượng
độc lập hình
bán già tư
duy, sớm
nhất là tượng
bán già tư duy được tạc bằng đá vào năm
Thái bình chân quân thứ 3 (442) đời Thái
vũ đế; áo của tượng dính sát vào mình, tạo
hình tả thực, rõ ràng là đã chịu ảnh hưởng
của nghệ thuật phương tây, vì vào thời ấy,
sự qua lại giữa các nước Tây vực đã rất dễ
dàng. Hậu bán thế kỉ thứ V, hang đá Vân
cương lục tục được đục khoét, trong đó tại
các hang thứ 6, thứ 7, thứ 8 cũng đã xuất
hiện loại tạo hình tượng tương tự. Lại Tây
an là điểm giao thông then chốt giữa Đông
và Tây vào thời ấy, từ sớm đã là địa phương
giáo hóa của ngài Cưu ma la thập, văn hóa
rất cao, những tượng tư duy được tạo với
thể thái trọng
hậu, biểu
hiện phẩm
cách cao
thượng.
Ngoài ra, còn
có tượng bán
già tư duy
bằng ngọc
trắng do
Triệu thị, vợ
của Minh
nhung ái lạc,
tạo vào năm
Vũ định thứ
2 (544) đời

Đông Ngụy, tượng này là di phẩm tượng
bán già ở đời ĐôngNgụy đến thời kì đầu đời
BắcTề. Vào thời đại BắcTề, cách tạo hình
dần dần đi đến hình thức nhất định, nhưng
thân tượng hơi gầy (ốm) hơn và đường nét
thanh nhã bóng bẩy, cho thấy cái phong
thái mĩ lệ ít có trong lịch sử điêu khắc của
Trung quốc, mà đại biểu là tượng bán già tư
duy bằng ngọc trắng được tạo vào niên hiệu
Vũ bình năm đầu (570) đời Hậu chủ. Ngoài
ra, những tượng bán già tư duy tại Hàn quốc
và Nhật bản cũng chịu nhiều ảnh hưởng
phong cách của BắcNgụy, Bắc Tề.
Tượng Bán Già Tư Duy Thời
Đông Ngụy
Tượng Bán Già Tư Duy Thời BắcTề
Tượng Bán Già Tư Duy Thời Phi Điểu
của Nhật Bản
BÁN GIÀ TƯ DUY TƯỢNG

B
321
Tượng tư duy sớm nhất ở nước Hàn,
được tạo vào thế kỉ thứ IV, thời đại cổ Tân
la. Còn có tượng bán già tư duy bằng kim
đồng, mũ, xiêm... được tạo từ khoảng thế kỉ
thứ VI đến thứ VII. Tại Nhật bản thì loại
tượng này được lưu hành vào các thời đại
Phi điểu (552 - 644), thời đại Bạch phượng
(645 - 707). Tại chùa Quảng long cho đến
nay vẫn còn tàng trữ tượng bán già tư duy
bằng hai hình thức bảo quan (mũ báu) và
bảo kế (tóc quí).
BÁN GIẢ BỒ-THIÊN-NI
........
Phạm:paĩcabhojanìya. Còn gọi là Bán
giả bồ xà ni. Bán giả, là số 5; bồ thiện ni,
chỉ các đồ ăn. Dịch ý là năm thức ăn, năm
thức ăn chính. Cứ theo Hữu bộ tì nại da
quyển 36 chép, thì năm thức ăn chính ấy
là: cơm, cơm đậu mạch, miến, thịt và bánh.
Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí quyển 5,
thì bảo năm bồ thiện ni là: cơm, miến, cơm
khô, cá và thịt. [X. Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.1]. (xt. Nhị Ngũ Thực, Bán Giả
Kha Đán Ni).
BÁN GIẢ KHA ĐÁN NI
Phạm:paĩcakhàdanìya. Còn gọi là Bán
giả khư xà ni, Bán giả khư đán ni. Bán giả,
là số năm; Kha đán ni, chỉ các thức ăn cắn
nhai. Dịch ý là năm thứ ăn cắn nhai, năm
thứ ăn không chính thức. Các bộ luật ghi
chép những loại thức ăn này có hơi khác
nhau; cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển 36
chép, năm thứ ăn cắn nhai không chính
thức là: củ, cây, lá, hoa và quả. Tứ phần
luật sớ sức tông nghĩa kí quyển 5, thì bảo

năm thứ kha đán ni là: cành, lá, hoa, quả
và thức ăn nghiền nhỏ. Lại năm thức thực
vật này, tuy ăn dùng được, nhưng không
đủ no, vì thế không được coi là những thực
vật chính thức. Khi đức Phật chế giới đã
qui định, nếu đã ăn năm thứ ăn chính xong,
no rồi, thì không được dùng năm thứ ăn
không chính thức nữa. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.1]. (xt. Nhị Ngũ Thực).
BÁN HẠ
.....
Tức là ngày ở khoảng giữa ba tháng kết
hạ đến giải hạ trong mùa hạ an cư của Thiền
lâm. Hạ an cư bắt đầu vào ngày 15 tháng 5
(lịch cũ là 15 tháng 4), gọi là kết hạ; chấm
dứt vào ngày 15 tháng 8 (lịch cũ 15 tháng
7), gọi là giải hạ. Vì thế, ngày nửa hạ là 1
tháng 7 (lịch cũ là 1 tháng 6), từ ngày này
trở về trước, gọi là nửa hạ trước, về sau, gọi
là nửa hạ sau. Vào ngày bán hạ, Hòa thượng
đường đầu hoặc vị Thủ tọa, có lời chúc
mừng đại chúng, đại chúng ngày hôm ấy,
làm thêm rau trái để ăn mừng, tiết ăn mừng
này gọi là Bán hạ tiết, cũng gọi là Băng tiết
(tiết trong sạch). Nếu an cư vào mùa đông,
thì ngày bán hạ tương đương ngày Đông
chí. Lâm tế lục (Đại 47, 505 trung), nói: “Sư
nhân ngày bán hạ, đến Hoàng bá”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết thời
môn].
BÁN KÊ
Chỉ nửa sau của bài kệ “Các hành vô
thường, là pháp sinh diệt, sinh diệt diệt rồi,
tịch diệt là vui”. Cứ theo kinh Đại ban Niết
bàn (bản Bắc) quyển 14 nói, thì khi đức
Thích ca Như lai còn là phàm phu trong
đời quá khứ, vào núi Tuyết tu hạnh Bồ tát,
trời Đế thích hóa hiện làm quỉ La sát nói

cho nghe nửa trước của bài kệ, Bồ tát vui
mừng xin được nghe nốt nửa sau của kệ,
nhưng quỉ La sát không chịu, Bồ tát liền
thề bỏ thân cho quỉ mới được nghe hết. Vì
lí do ấy nên cũng gọi là Tuyết sơn bán kệ
(nửa bài kệ trong núi Tuyết), hoặc Tuyết
sơn bát tự (tám chữ trong núi Tuyết). Kinh
BÁN KÊ

B
322
Tâm địa quán quyển 1 (Đại 3, 295 hạ), nói:
“Thủa xưa, đức Phật còn là phàm phu, đi
vào núi Tuyết cầu Phật đạo; nhiếp tâm mạnh
mẽ hăng hái, vì nửa bài kệ mà bỏ cả thân
mệnh”. Lại nửa bài kệ do quỉ La sát nói ghi
ở trên, cũng có thuyết bảo do Dạ xoa nói,
vì thế còn gọi là Dạ xoa nói nửa kệ. [X.
Vân môn khuông chân thiền sư quảng lục
Q.trung]. (xt. Tuyết Sơn Đại Sĩ).
BÁN KHAI BÁN HỢP
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn nói
là Bán hợp bán khai. Vốn là thuật ngữ được
dùng để phán định, giải thích về giáo tướng
trong Phật học. Khai, có nghĩa hiển bày,
hợp, có nghĩa là bỏ bớt. Trong Thiền lâm,
thường dùng từ ngữ này để biểu thị một
nửa hợp, một nửa khai, chứ không thiên
hẳn về một bên nào. Minh giác thiền sư
ngữ lục quyển 2 (Đại 47, 679 trung), nói:
“Long tuyền và dao búa đồng sắt, sắc bén,
cùn lụt khác nhau lắm. (...) Thế đó! Thế
đó! Một ra một vào, nửa hợp nửa khai;
những ai biết rộng, thử biện đen trắng”. [X.
Bích nham lục Tắc 18].
BÁN LẠC
.....
Chỉ Tu-đa-la trong chín bộ Tiểu thừa.
Trong “Bán mãn nhị giáo” (hai giáo Nửa và
Đủ), Tu đa la được thí dụ như Bán tự giáo
(giáo nửa chữ); trong năm vị của kinh Niết
bàn, thì được thí dụ như vị lạc (sữa đặc), vì
thế hợp cả hai thí dụ mà gọi là Bán lạc.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 10 phần dưới
(Đại 33, 809 dưới), nói: “Tu đa la là giáo

Bán lạc, nếu bàn riêng thì ở vào thời thứ
hai, nếu bàn chung thì cũng ở thời kì sau”.
BÁN LẠP THÀNH
Vị trí thành nằm về phía đông bắc Cát
lâm, nơi cách huyện Hồn xuân về phía tây
độ bốn cây số, là di tích ở phủ Long nguyên,
Đông kinh, nước Bột hải, người ta suy định
nó được kiến tạo vào đầu đời Đường. Bốn
chung quanh có một dẫy vách đất dài đến
vài trăm mét, trong đó, từ nam đến bắc liên
tục có nền đất, trên nền đất có di tích cung
điện. Con đường lớn chính giữa thành chia
làm hai khu đông tây, thấy có nền cũ của
ba ngôi chùa,
khu đông có hai,
khu tây có một.
Đồng thời, phát
hiện mấy pho
tượng hai đức
Phật ngồi sánh
ngang nhau,
được khắc bằng
đá, cho thấy ảnh
hưởng của tín
ngưỡng Pháp
hoa. Hiện nay,
cứ theo kiểu cách
tượng Phật mà suy tính, thì tượng có thể đã
được tạc vào cuối thời kì Lục triều, hoặc đã
được tạc vào trước thời kì Bột hải và chịu
ảnh hưởng của Cao li.
BÁN LIÊN HOA ẤN
Thủ ấn trong Mật giáo. Có hai tướng ấn:
1. Nói tắt là Bán liên hoa. Tức là nửa
ấn Liên hoa hợp chưởng. Là ấn Phạm thiên
được chép trong Thập nhị thiên quĩ, thông
thường, người ta quen gọi là ấn nửa hoa
sen. Tướng ấn là tay phải nắm lại, đặt vào

cạnh sườn bên phải, năm ngón tay trái dính
vào nhau và hơi co xuống, rồi giơ lên qua
bả vai một chút.
2. Tay phải nắm lại và đặt nơi thắt lưng,
ngón cái và ngón vô danh của tay trái dính
hai đầu ngón với nhau, làm như dáng ngắt
hoa.
Tượng Phật ở Thành Bán Lạp
BÁN KHAI BÁN HỢP

B
323
BÁN LỘ XUẤT GIA
Xuất gia, ra khỏi nhà phiền não trói buộc,
tức là tách rời khỏi nếp sống tại gia mà
chuyên tâm tu tịnh hạnh của sa môn. Bán
lộ xuất gia (nửa đường xuất gia), tức chỉ người
tín đồ Phật giáo bỏ tục xuất gia ở tuổi trung
niên. Lại thông thường, người ta chuyển
dụng từ ngữ “nửa đường xuất gia” để nói về
người thay đổi nghề nghiệp nửa chừng, chứ
đã không làm nghề ấy ngay từ đầu, hàm ý
là kĩ thuật vẫn chưa được tinh chuyên.
BÁN MÃN NHỊ GIÁO
Còn gọi là Bán mãn giáo, Bán mãn nhị
tự giáo. Tức nói tắt của Bán tự giáo và Mãn
tự giáo. Bán tự, nửa chữ, nguyên là chỉ chữ
gốc trong tiếng Phạm, tức là tự mẫu; Mãn
tự, cả chữ, thì chỉ văn tự đã được làm thành
bởi các tự mẫu tập hợp lại. Luận Tì già la
(Phạm:Vyàkaraịa) của Ấn độ cổ đại, là
một cuốn sách về văn pháp nổi tiếng, trong
năm chương, chương thứ nhất là Tất đàm
nêu rõ “bán tự giáo” của các tự mẫu, còn
nếu trao truyền toàn bộ cả năm chương thì
thuộc về “mãn tự giáo”. Trong Phật giáo, ý
ấy được chuyển dụng để chỉ chín bộ kinh
của Tiểu thừa Thanh văn là Bán tự giáo,
và chỉ các kinh điển Phương đẳng Đại thừa
là Mãn tự giáo. Sự phân chia hai giáo Bán,
Mãn đại khái cũng giống như cách phân
loại hai thừa Đại, Tiểu vậy. Bán tự giáo căn
cứ theo lời thí dụ trong kinh Niết bàn (bản
Bắc) quyển 5 và quyển 8 mà có; kinh Niết
bàn chép, cũng như dạy dỗ con trẻ, trước
dạy nửa chữ, sau mới dạy cả chữ trong luận
Tì già la. Đức Phật cũng thế, trước nói chín

bộ kinh Tiểu thừa, sau mới nói các kinh
điển Phương đẳng Đại thừa.
Ngoài những nghĩa được ghi trên, cứ
theo Xuất tam tạng kí tập quyển 1, Niết
bàn kinh nghĩa kí quyển 4 phần trên, giải
thích là, nói các việc thế gian khiến sinh
phiền não, gọi là Bán tự, còn nói các việc
xuất thế gian khiến sinh các pháp thiện,
gọi là Mãn tự. Xưa nay các sư phần nhiều
gọi sự giải thích này là Giáo phán:
1. Tương truyền, Đàm vô sấm đời Bắc
Lương và Tuệ viễn đời Tùy, cho tạng Tiểu
thừa Thanh văn là Bán tự giáo, tạng Đại
thừa Bồ tát là Mãn tự giáo.
2. Do Bồ đề lưu chi đời Bắc Ngụy lập
ra, bảo giáo pháp mà đức Phật nói trong
khoảng mười hai năm sau khi thành đạo,
là Bán tự giáo, còn giáo pháp nói từ mười
hai năm trở về sau, là Mãn tự giáo.
3. Trí khải và Khuy cơ cho rằng, ý hai
giáo Bán, Mãn tức là hai thừa Đại, Tiểu.
4. Trạm nhiên ở Kinh khê thì đem phối
với giáo của Thiên thai, tức ba giáo Tạng,
Thông, Biệt là Bán tự giáo, chỉ có Viên giáo
là Mãn tự giáo.
5. Luận Niết bàn thì đem hai giáo phối
với thuyết Tiệm giáo và Đốn giáo, nhưng
Tiệm giáo ở đây là chỉ giáo Thanh văn, mà
Đốn giáo là chỉ giáo Niết bàn, chứ không
liên quan gì đến giáo pháp đốn tiệm của
Thiền tông đời sau.
Tóm lại, hết thảy Phật giáo có thể được
qui nạp thành hai giáo Bán, Mãn, hai giáo
Quyền, Thực (quyền giả giáo và chân thực
giáo, tức giáo pháp tạm thời và giáo pháp
chân thực), vì thế, toàn bộ giáo thuyết Phật
giáo cũng có thể được gọi chung là “Bán
mãn quyền thực”. [X. Hoa nghiêm kinh sớ

Q.1; Pháp hoa huyền nghĩa Q.10 phần dưới;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng].
(xt. Nhị Giáo, Bán Tự Mãn Tự).
BÁN NA BÀ QUẢ
...........
Gọi tắt là Bán na. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 10 chép, thì quả hình giống
BÁN NA BÀ QUẢ

B
324
như quả bí đỏ, khi chín thì màu đỏ ửng,
trong có mấy chục quả nhỏ, cỡ bằng cái
trứng gà, nước quả đỏ và vị rất ngọt. Nhưng
Tây vực kí ghi tên gọi là Ban hạch sa quả,
tức quả của cây Ba na sa; còn tên Bán na
bà quả thì thấy trong Khả hồng âm nghĩa
quyển 1, Huyền ứng âm nghĩa quyển 24.
BÁN NGUYÊT ĐƯỜNG NGHI
Trong Thiền lâm, mỗi tháng, vào ngày
15 và 30 cử hành nghi thức Bố tát tại nhà
Tăng, gọi là Bán nguyệt đường nghi (nhà
nghi thức nửa tháng). Thông thường thì
phần nhiều lễ Bố tát được cử hành trên
điện Phật. Thiền uyển thanh qui quyển 1
Thỉnh nhân duyên (Vạn tục 111, 442 hạ),
nói: “Hoặc nửa tháng đường nghi, hoặc một
hai ngày thang trà, đều do người trú trì sắp
đặt”.
BÁN NGUYÊT MÃN NGUYÊT
1. Bán nguyệt, tức là khi mặt trăng hiện
nửa hình như cái cung, là hình Tam muội
da của Bồ tát Nguyệt quang và Nguyệt thiên
thuộc Kim cương giới trong Mật giáo; Mãn
nguyệt, tức dụ cái thể tròn sáng của tâm bồ
đề trong sạch, đồng thời, đem mười sáu phần
của mặt trăng thí dụ với mười sáu vị tôn
của Tuệ môn thuộc Kim cương giới. [X. luận
Bồ đề tâm].
2. Chỉ viên ngọc hình bán nguyệt và
hình mãn nguyệt. Là vật dùng làm đẹp cung
điện hoặc trang sức thân thể. Cứ theo kinh
Lí thú chép, thì Vương cung của trời Tha
hóa tự tại dùng châu man, anh lạc, bán
mãn nguyệt... để trang nghiêm.
BÁN QUẢ

.....
Nửa quả. Chỉ một nửa quả Am malặc
(Phạm:àmala) mà vua Adục đã đem cúng
dường chúng tăng. Vua Adục lúc về già
thập phần vất vả, nhưng vẫn đem tất cả
cái gì còn lại để cúng dường. Lúc lâm
chung chỉ còn lại có nửa quả am malặc,
nhà vua cũng sai đem cúng dường chúng
tăng ở chùa Kêđầuma (Phạm:Kurkuỉa),
nhờ thế mà được tự tại. Quả am malặc
giống như quả Hồ đào, vị vừa chua vừa
ngọt, dùng ăn, nhưng cũng có thể dùng
làm thuốc. [X. kinh A dục vương thí bán
a ma lặc quả nhân duyên; A dục vương
truyện Q.3].
BÁN SIÊU
.....
Siêu việt một nửa. Chỉ sự siêu việt chưa
hoàn toàn. Quả A na hàm (Phạm:
Anàgàmin) thứ ba trong bốn quả Thanh
văn, có thể chia làm năm loại, gọi là năm
loại Bất hoàn, loại thứ năm là bậc Thượng
lưu ban (Phạm:Ùrdhvasrota-parinirvàyin).
Thượng lưu ban lại có thể được chia thành
ba thứ, mà Bán siêu là một trong ba thứ
Thượng lưu ban đó. Bất hoàn, không trở
lại, tức đã thoát hẳn sống chết ở cõi Dục,
cho nên không còn phải trở lại nhân gian
để thụ sinh nữa. Loại này là bậc Thánh
quả Bất hoàn ưa thích trí tuệ, trong mười
sáu tầng trời cõi Sắc, hoặc vượt qua một
tầng, hoặc vượt qua hai tầng cho đến năm
ba tầng, nhưng không hoàn toàn vượt hết
được, vì thế gọi là Bán siêu. [X. kinh Tạp
a hàm Q.27; luận Hiển dương thánh giáo
Q.3; Đại thừa nghĩa chương Q.17 phần
đầu].
BÁN THÁC CA

.... ... .Phạm: Panthaka. Là một trong mười
sáu vị La hán. Còn gọi là Bán tha ca, Bán
nhạ ca, Bàn đà già, Ban đặc, Ban thỏ. Hoặc
gọi là Ma ha ban thác ca, Ma ha ban đà.
Dịch ý là Đạo sinh, Đại lộ biên sinh, Đại lộ.
BÁN NGUYÊT ĐƯỜNG NGHI

B
325
Là con một người Bà la môn ở thành Xá
vệ thuộc trung Ấn độ, tức là anh của ngài
Chu lợi bàn đặc. Sở trường các cái học thư
toán, xướng tụng, tứ minh, lục tác, có trí
tuệ lớn, năm trăm đồng tử đến theo học.
Sau nghe đức Phật nói pháp mà xuất gia,
không bao lâu, đã chứng quả A la hán. Em
là Chu lợi bàn đặc thì lại ngu độn, tuy
nhiên, sau cũng xuất gia chứng quả. Kinh
tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2, 558
thượng), nói: “Nhờ sức thần túc, có thể tự
ẩn mình: đó là tỉ khưu Bàn thỏ vậy”. Xưa
nay, người ta vẽ rất nhiều tượng của vị La
hán này, trong đó, Quán hưu đời Đường
vẽ ngài trải tọa cụ ngồi trên đá, áo pháp
choàng cả
hai vai, hai
tay cầm
quyển kinh
đọc tụng.
Trong Pháp
trụ kí, Đại a la
hán Nan đề
mật đa la xếp
ngài vào vị
thứ 10 trong
mười sáu La
hán. Trong
Thập lục La
hán tán, Hoàng đế Càn long nhà Thanh,
thì đặt ngài vào hàng Lahán thứ 13, gọi là
Banạpthápkiết. [X. kinh Alahán cụ
đức; Thiện kiến luật tìbàsa Q.16; Hữu bộ
tìnạida Q.31; luận Phân biệt công đức
Q.5].

BÁN THỂ
Chỉ cái kí hiệu được dùng khi viết các
tự mẫu (Ma đa) trong văn Tất đàm bằng
thể lược (chữ tắt). Khi dùng chữ phức hợp,
thêm kí hiệu đó vào hai bên hoặc trên dưới,
vì thế gọi là Bán thể.
BÁN THIÊN BÀ LA MÔN
Là thân đơn của Tì sa môn hai thân
(Song thân tì sa môn). Tì sa môn hai thân,
thông thường là Tì sa môn thiên (Đa văn
thiên), cùng với Cát tường thiên chẳng phải
hai, trong Mật giáo, phân biệt tượng trưng
cho cái lí lí và trí bình đẳng của Thai tạng
giới và Kim cương giới. Lại cứ theo Khê lam
thập diệp tập quyển 38 chép, thì thủa xưa,
Bán thiên Bà la môn và Đa văn thiên cùng
phát tâm một lúc với nhau, về sau, Đa văn
thiên tu hành tinh tiến, mau chóng thành
phúc trí, còn Bán thiên Bà la môn thì biếng
nhác ham vui, cho nên còn là địa vị phàm
phu. Do đó, Bán thiên Bà la môn tức giận,
thề sẽ trở ngại tất cả những ai tu tập theo
pháp của Đa văn thiên. Vì thế nên biết, Đa
văn thiên biểu thị pháp tính, Bán thiên biểu
thị vô minh. Vô minh và pháp tính là các
pháp tương phản, cho nên hai thân này
đứng xoay lưng vào nhau. Tuy nhiên, vô
minh và pháp tính cũng lại là đồng thể,
pháp tính vô thể nương vào vô minh, vô
minh vô thể nương vào pháp tính, bởi thế
hai thân này cũng lại không tách lìa nhau.
Ngoài ra, cứ theo Diêm la vương cúng dường
thứ đệ (Đại 21, 376 thượng) chép: “Năm
trăm chúng quỉ đói, các chúng quỉ đói Bán
thiên Bà la môn”, thì Bán thiên Bà la môn
là tên của một người tiên trong cõi quỉ đói,
còn gọi là Bà la môn tiên. [X. Thích môn
chính thống Q.4].

BÁN TIỀN
Thí dụ sự ích lợi của việc tu hành thực
tế. Như người nghèo khó đếm tiền hộ người
hàng xóm, tuy cũng thích thú, nhưng chính
thực thì mình chẳng có đến một nửa đồng
tiền. Đây thí dụ những người nghe Thánh
giáo của đức Như lai, nhưng nếu chẳng thiết
Bán Thác Ca
BÁN TIỀN

B
326
thực gắng sức tu hành, thì sẽ chẳng có mảy
may ích lợi nào cả. Kinh Hoa nghiêm quyển
13 (Đại 10, 68 thượng), nói: “Như người
đếm tiền hộ người khác, chính mình không
có đến nửa đồng; đối với pháp chẳng tu
hành, nghe nhiều cũng như thế”.
BÁN TÒA
.....
Phạm:ardhàsana. Tức nhường một nửa
chỗ ngồi cho người khác cùng ngồi, ý cho
là địa vị của người ấy cũng ngang bằng với
địa vị của mình. Cứ theo kinh Tạp a hàm
quyển 41, kinh Hoa thủ quyển 1, kinh Phật
bản khởi quyển hạ chép, thì vì ngài Ca diếp
có đủ đức lớn, nên đức Thế tôn, giữa đại
chúng, đã từng chia nửa chỗ ngồi của mình
khiến Ca diếp ngồi, là biểu thị nghĩa Nhị
thừa và Phật cùng ngồi giường giải thoát.
Lại cứ theo kinh Pháp hoa quyển 4 chép,
thì khi đức Thế tôn nói kinh Pháp hoa,
đức Đa bảo Như lai xuất hiện, chia nửa tòa
ngồi cho đức Thế tôn. Đến đời sau, thuyết
“Hai Phật cùng ngồi ngang nhau” đã rất
thịnh hành, đến mức đã có các bức vẽ và
chạm trổ hai Phật cùng ngồi được lưu truyền
ở đời. Trong Trung a hàm quyển 11 kinh
Tứ châu thì nói, vì vua Đính sinh có thần
thông như ý túc và sức uy đức lớn, nên đã
được nửa tòa ngồi của trời Đế thích. Trong
Thiền lâm, sự chia tòa nói pháp tức đã do
sự tích đức Thế tôn chia nửa chỗ ngồi cho
ngài Ca diếp mà có, thông thường phần
nhiều để hình dung tình hình vị Thủ tọa
thay thế vị trú trì nói pháp cho chúng tăng
nghe, vì thế Thủ tọa còn được gọi là “Bán

tòa chức”. Trong tông Tịnh độ, người đã
được vãng sinh Tịnh độ ngồi trên đài hoa
sen, chừa lại nửa chỗ để dành cho người
đồng tu, kiếp sau sẽ cùng đến Tịnh độ mà
ngồi, tức biểu tỏ cái ý người có cùng một
tâm tin sẽ được cùng một chứng ngộ. [X.
kinh Trung bản khởi Q.hạ phẩm Đại ca
diếp thủy lai; Pháp hoa kinh luận Q.hạ;
Pháp hoa nghĩa sớ Q.9; Y Quán kinh đẳng
minh ban chu tam muội hành đạo vãng
sinh tán]. (xt. Phân Tòa).
BÁN TRẠCH CA
Phạm: paịđaka hoặc kaịđàka. Còn
gọi là Bán thích ca, Bán thác, Ban đồ ca,
Ban tra. Dịch ý là hoàng môn, bất năng
nam. Chỉ người không đủ nam căn hoặc
nam căn không được hoàn chỉnh. Trong
các kinh luận nói không giống nhau; cứ
theo luận Câu xá quyển 3, quyển 15 chép,
thì hoàng môn (Phạm: paịđaka) theo nghĩa
rộng, bao gồm hai thứ là Phiến sỉ (Phạm:
waịđha, người thiếu hẳn nam căn) và Bán
trạch ca (Phạm: Kaịđàka, người tuy đủ
nam căn, nhưng không hoàn toàn); Phiến
sỉ có tiên thiên (bản tính) và hậu thiên (hủy
hoại) khác nhau. Bán trạch ca thì có ba
loại khác nhau là: bán trạch ca ghen tương,
bán trạch ca nửa tháng và bán trạch ca
tắm gội. Còn hoàng môn theo nghĩa hẹp
thì chỉ nói về Bán trạch ca mà thôi.
Ngoài ra, cứ theo luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập quyển 8 chép, thì Bán trạch ca
có năm thứ: bán trạch ca sinh tiện, bán
trạch ca ghen tuông, bán trạch ca nửa tháng,
bán trạch ca tắm gội và bán trạch ca trừ bỏ.
Bán trạch ca lại có thể chia: Sinh bán trạch
ca (sinh ra đã thiếu căn), bán nguyệt bán
trạch ca (khoảng nửa tháng không có khả

năng), đố bán trạch ca (nếu không ghen
tương thì không có khả năng), tinh bán
trạch ca (khi hành dâm thì không có khả
năng), bệnh bán trạch ca (sau khi sinh, căn
bị hoại) v.v... Năm trường hợp kể trên đây
cũng gọi là Ngũ chủng bất năng nam, Ngũ
chủng bất nam, Ngũ chủng hoàng môn.
Những người bán trạch ca, phiến sỉ và hai
căn cùng sinh, theo giới luật qui định, cấm
chỉ xuất gia, thụ giới. [X. luật Tứ phần Q.35;
BÁN TÒA

B
327
luận Thuận chính lí Q.9; luận Du già sư
địa Q.53; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.3; Tứ phần luật hành sự sao tư
trì kí Q.thượng chương 3 đoạn 1]. (xt. Ngũ
Chủng Bất Năng Nam).
BÁN TRAI
.....
1. Chỉ sự giữ chay tịnh trong nửa ngày,
cũng tức là ý phá chay. Bởi vì, phép giữ
chay phải lấy một ngày làm chuẩn, nếu chỉ
giữ nửa ngày thì việc giữ chay không được
trọn vẹn, cũng không khác gì phá chay.
Thông thường, phép giữ chay trọn ngày là
khoảng thời gian một ngày một đêm, từ lúc
sáng rõ ngày hôm nay đến lúc trời sáng rõ
ngày hôm sau làm chuẩn, cũng tức là lúc
qua chính ngọ ngày hôm nay đến lúc trời
sáng rõ ngày hôm sau, không được ăn bất
cứ thực vật gì. Nếu đến tối, phá chay mà
ăn, thì gọi là Bán trai, là vì chỉ giữ chay nửa
ngày từ lúc chính ngọ đến chiều tối mà
thôi. Lại giờ phá chay, nếu là ban ngày thì
gọi là bán trai, nếu là ban đêm thì gọi là
phá trai, nhưng thực thì cả hai đều là ý phá
chay cả. Trong các kinh luận, có nhiều chỗ
ghi chép về công đức thù thắng của sự trì
trai, cho nên, người giữ chay nửa ngày, tuy
có cái lỗi phá chay, nhưng, đứng về phương
diện quả báo công đức mà nói, thì cũng có
phúc đức lớn. Bởi thế, Kinh luật dị tướng
quyển 44 Phá trai do đắc sinh thiên điều
nói (Đại 53, 229 trung): “Phúc giữ nửa chay,
cũng được sinh thiên, bảy đời sinh cõi người,
thường được tự nhiên; giữ chay một ngày,
được sáu mươi vạn năm lương thực tự

nhiên”.
2. Trong Thiền môn, chỉ khoảng thời
gian giữa bữa cháo sáng và bữa cơm ngọ, là
Bán trai. Lại chỉ bữa điểm tâm vào khoảng
giữa bữa cháo và bữa ngọ là Bán trai điểm
tâm; và vào giờ này, hiến trai ở trước Tổ sư,
tụng kinh hồi hướng, gọi là Bán trai cúng
dường hoặc Bán trai phúng kinh. Thiền
lâm tượng khí tiên quyển 3 Tiết thời môn,
chép: “Xưa nói: Ở giữa bữa cháo và bữa
cơm trưa, nên gọi là Bán trai (...) Bán trai là
tên gọi thời giờ vậy”. Ngoài ra, Bán trai còn
nói là Phán trai, vì hai chữ phán và bán
thông nhau, vậy Bán trai tức là Phán trai.
Phán có ý là phán thích, Phán trai có ý là
phán thích hiến trai, vì thế, Bán trai cũng
còn chi văn hồi hướng hiến trai trong Thiền
gia, hoặc chỉ pháp sự hồi hướng hiến trai.
[X. Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.6; Chư
hồi hướng bảo giám Q.2; Thiền lâm tượng
khí tiên Q.13 Phúng xướng môn].
3. Chỉ bữa ăn chính ngọ, lấy lúc chính
giữa giờ ngọ làm chính giữa một ngày, đem
một ngày đối lại phần nửa chính, cho nên
gọi Bán trai. Không hoa đàm tùng quyển 2
nói, trong Luật viện và Thiền viện, gọi Ngọ
trai là Bán trai. Vì thế biết Bán trai cũng là
tên gọi khác của Ngọ trai. Lại nếu quá giờ
ngọ rồi mà còn ăn thì gọi là ăn phi thời, là
điều mà giới luật Phật giáo không cho phép.
Cái thói quen ấy được gọi là “quá ngọ bất
thực” (quá giờ ngọ không ăn).
BÁN TRANG THÚC NIÊM CHÂU
Là một loại tràng hạt. Còn gọi là Bán
trang thúc sổ châu. Toàn bộ tràng hạt dùng
thuần thủy tinh xâu thành, gọi là Bản trang
thúc, hoặc Trang thúc niệm châu, thông
thường dùng trong dịp các pháp hội lớn.

Còn tràng hạt chỉ có phần nào là thủy tinh,
ngoài ra là các chất liệu khác lẫn lộn, thì
gọi là Bán trang thúc, loại này thường dùng
hàng ngày. (xt. Niệm Châu).
BÁN TỰ MÃN TỰ
................
Đây có bốn nghĩa.
1. Đứng về phương diện thể chữ mà
nói, thì chỉ những chữ gốc trong chương
BÁN TỰ MÃN TỰ

B
328
Tất đàm của tiếng Phạm, như mười hai chữ
ma đa (mẫu âm), ba mươi lăm chữ thể văn
(tử âm), đều đứng riêng rẽ, chưa thành toàn
chữ, vì chưa lọn nghĩa, nên gọi là Bán tự
(nửa chữ). Khi ma đa và thể văn hợp lại mà
thành toàn chữ, vì nghĩa lí đều đầy đủ, nên
gọi là Mãn tự (cả chữ), như luận Tì già la
(Phạm:Vyàkaraịa, tức sách Văn phạm).
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 5
chép, thì ví như Trưởng giả, duy có một
con, Trưởng giả muốn con mình học mau
thành công, nhưng vì tuổi còn nhỏ nên
chỉ dạy nửa chữ, chứ không dạy cả chữ Tì
già la (luận). Nửa chữ trong thí dụ này là
chỉ chín bộ kinh của Tiểu thừa Thanh văn;
cả chữ Tì già la (luận) thì chỉ kinh điển
Phương đẳng Đại thừa. Cũng kinh trên,
quyển 8 chép, đức Phật nói pháp, mới đầu
nói nửa chữ để làm căn bản, phàm các loại
kí luận, chú thuật, văn chương, các thực
pháp chư ấm v.v... đều thuộc nửa chữ căn
bản này, phàm phu học để làm nền tảng,
rồi sau mới có thể biết rõ và phân biệt được
pháp nào đúng pháp nào sai.
2. Đứng về phương diện pháp được nói
mà bàn, thì nói “thế pháp” là nửa, nói “xuất
thế pháp” là cả. Lại trong pháp xuất thế,
nói Tiểu thừa là nửa, nói Đại thừa là cả.
3. Đứng về phương diện cái được phát
sinh mà nói, thì sinh phiền não là nửa, sinh
điều thiện là cả. Lại trong sinh thiện, sinh
thế thiện là nửa, sinh xuất thế thiện là cả; lại
trong thiện xuất thế, sinh hành giả Tiểu thừa
là nửa, sinh hành giả Đại thừa là cả. Kinh
Niết bàn (bản Bắc) quyển 8 nói, nửa chữ là

căn bản của các lời nói phiền não, cả chữ là
căn bản của hết thảy lời nói thiện pháp. Ví
như ở thế gian, người làm ác gọi là bán nhân
(nửa người), người tu thiện gọi là mãn nhân
(cả người, người hoàn toàn). [X. Niết bàn kinh
nghĩa kí Q.4 (Tuệ viễn); Xuất tam tạng kí tập
Q.1; Đại Niết bàn kinh sớ (Cát tạng); Tất
đàm tạng Q.7 (An nhiên)].
4. Về phương diện phán giáo, trước nay
có các vị Đàm vô sấm, Tuệ viễn, Bồ đề lưu
chi, Trí khải, Khuy cơ, Trạm nhiên v.v...
dựa theo nghĩa gốc của hai chữ bán mãn
mà chuyển dụng thành sự giải thích độc
đáo về giáo tướng phán thích. Các thuyết
phán lập của các nhà tuy khác nhau, nhưng
đại để đều lấy hai giáo này để phân biệt
biểu thị hai giáo Đại thừa (mãn), Tiểu thừa
(bán). (xt. Bán Mãn Nhị Giáo).
BÁN VÃN
Buổi xế trưa. Trong Tùng lâm, thời giờ
giữa khoảng sau bữa ngọ trai đến buổi
chiều, gọi là bán vãn, độ hai giờ trưa hiện
nay. Vào giờ ấy, người coi về việc tắm giặt
(gọi là dục đầu), đánh chuông báo cho đại
chúng biết để đi tắm giặt. Bị dụng thanh
qui quyển 7 Tri dục điều (Vạn tục 112, 55
hạ), nói: “Bán vãn, dục đầu thưa Thủ tọa,
Phương trượng, Duy na rồi đánh ba hồi
trống, (...) đánh trống báo tắm”. Còn theo
Sắc tubách trượng thanh qui, thì giờ đánh
trống báo tắm được làm vào sau ngọ trai.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Tiết thời
môn].
BẠN CHÂN THANG
Trong Thiền lâm, vào các ngày giỗ (kị)
Tổ sư, Trú trì xuất tiền cho người giữ kho
sắm sửa trai nghi cúng dường, sau giờ ngọ
trai, đặc biệt thỉnh các vị ở Tây đường,

Lưỡng tự dâng nước trà nóng cúng dường
trước tượng Phật và tượng các Tổ sư để
cùng uống trà, gọi là Bạn chân thang. Sắc
tu bách trượng thanh qui quyển 2 Tự pháp
sư kị điều (Đại 48, 119 thượng), nói: “Nên
thỉnh riêng làm bạn chân thang (sau bữa
ngọ trai, Phương trượng khách đầu thỉnh
các vị ở Tây đường, Lưỡng tự, buổi chiều
đối trước tượng cùng uống trà)”.
BÁN VÃN

B
329
BẠN DẠ
Trong Thiền lâm, đối với vị tăng đã quá
cố, một đêm trước khi hỏa thiêu (trà tì), các
sư nhỏ thức suốt đêm, đứng bên cạnh vị
tăng quá cố để túc trực cúng dường, gọi là
Bạn dạ. Còn gọi là Vãn dạ. Tục gọi là Thông
dạ - Cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên loại
thứ 4 Tiết thời môn - trích dẫn Đại giám
thanh qui nói, cái đêm mà vị tăng nhập
diệt gọi là Đương dạ, đêm thứ hai gọi là
Vãn dạ, ngày thứ ba trà tì (hỏa táng). Vãn
dạ còn gọi là Đại dạ, vì chỉ còn để lại một
đêm này mà thôi, ngày mai ra đi thì không
trở về nữa, vì thế ân cần cúng dường, các
sư nhỏ dứng vòng quanh một bên, suốt
đêm không ngủ, cho nên gọi là Bạn dạ,
đêm ấy chỉ tụng kinh Kim cương và đánh
khánh.
BẠN HẠC TÙY PHONG ĐẮC TỰ DO
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
chỉ mây, hạc bay giữa hư không, chẳng nghĩ
gì khác, theo ngọn gió đưa, tự do tự tại.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được chuyển
dụng để thí dụ cái cảnh giới của Thiền giả,
cũng lâng lâng tự tại như mây, như hạc,
chẳng có gì cản trở. Thung dung lục Tắc
19 (Đại 48, 239 trung), nói: “Cửa biển xanh
rờn, mây trắng bay chơi. (bạn hạc theo gió
được tự do)”.
BẠN LIÊU
Trong Thiền viện, chỉ ý có thể tự do
ra vào phòng liêu. Thông thường chỉ có
Thủ tọa là có quyền bạn liêu. Thiền uyển
thanh qui quyển 10 Bách trượng qui
thằng tụng điều (Vạn Tục 111, 467 hạ),

nói: “Chỉ Thủ tọa có quyền bạn liêu, ngoài
ra phải được phép của chủ liêu mới được
ra vào, đại chúng phải tuân theo qui định
này”.
BẠN TĂNG
1. Còn gọi là phiên tăng, trợ tu. Là vị
tăng theo thầy tu tập trong phép tu của Mật
giáo.
2. Còn gọi là dịch tăng, chỉ vị tăng giúp
vị trú trì trong các việc tụng kinh lễ bái,
trong Tịnh độ chân tông của Nhật bản.
3. Còn gọi là tòng tăng, là tăng theo
hầu vị trú trì.
BẠN THIỀN
Cũng gọi là Bồi Thiền. Tức chỉ vị trú
trì, sau năm canh lễ bái, vào nhà Tăng cùng
ngồi Thiền với đại chúng. Tiểu tùng lâm
lược thanh qui quyển thượng Trú trì điều
(Đại 81, 690 trung), nói: “Trú trì bạn cùng
đại chúng ngồi Thiền, đây gọi là Bồi thiền”.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên loại thứ 9 Tùng
quĩ môn].
BẠN TRAI
Tức ý là phụ giúp vị tân trú trì sửa soạn
trai nghi trong bữa ăn trưa. Tại Thiền viện,
bạn trai, là chỉ bữa ngọ trai, hoặc khi làm
Phật sự, chỉ việc cúng dường ăn uống. Sắc
tu bách trượng thanh qui quyển 3 Thỉnh
tân trú trì điều (Đại 48, 1124 trung), nói:
“Sau khi đại chúng nhận sấn vật xong, về
chỗ bạn trai”.
BẢN
..
I.Bản. Là một trong những khí cụ để
đánh. Bản được treo tại một chỗ nhất định
trong chùa, là khí cụ được đánh lên để báo
hiệu giờ giấc hoặc giờ tập họp. Phần nhiều
làm bằng gỗ, trên mặt có viết các câu kệ

BẢN

B
330
như: “Cẩn bạch đại chúng, sống chết việc
lớn, vô thường nhanh chóng, phải nên tỉnh
thức, chớ có buông lung”. Cũng có khi làm
bằng đồng xanh, nhưng trường hợp này
rất ít. Lại y theo hình dáng của bản mà có
các tên gọi như bản mây, bản cá (hình áng
mây, hình con cá).
Trong Thiền lâm, bản có lớn, nhỏ khác
nhau. Tấm bản treo trước nhà kho to hơn
các bản treo ở những nhà khác, cho nên
gọi là đại bản. Bản treo trước nhà Phương
trượng, gọi là Phương trượng bản; treo trước
liêu (phòng) của chúng tăng, gọi là ngoại
bản; treo bên trong liêu, gọi là nội bản; treo
ở dưới quả chuông nhỏ, gọi là chung bản.
Ngoài ra, còn có bản Thủ tọa, bản nhà Tổ,
bản nhà khách. Trong các Thiền đường
trong chùa thuộc Thiền tông, bản phải treo
ở dưới quả chuông báo hiệu; tông Lâm tế
treo ngang, tông Tào động thì treo dọc để
tỏ sự khác biệt của tông mình.
II.Bản. Những chiếc giường được đặt
trong nhà Tăng thuộc chùa viện Thiền
tông, cũng gọi là bản. Tùy theo cỡ lớn nhỏ
của nhà
Tăng mà
có bốn
bản, sáu
bản, mười
hai bản
kha c
nhau; rồi
tùy theo vị
trí mà
cũng có

các tên gọi như: tiền bản, hậu bản, xuất
nhập bản, Thủ tọa bản (giường ở hướng
đông bắc), Tây đường bản (giường đông
nam), hậu đường bản (giường tây bắc), lập
tăng bản (giường tây nam) v.v... Lại cái bản
để dựa lưng cho đỡ mỏi khi ngồi Thiền, thì
gọi là Thiền bản hoặc ỷ bản. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.thượng Chúc li
chương Thánh tiết điều, Q.hạ Pháp khí
chương Bản điều; Thiền uyển thanh qui
Q.1, Q.2, Q.5].
BẢN BẢN HẠNH NAM (1899 - 1973)
.........
Là nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Tiến
sĩ văn học. Người huyện Cương sơn. Tốt
nghiệp tại Đại học Đông kinh năm 1929.
Từng là giáo sư tại Đại học Lập chính và
Giám đốc sở nghiên cứu văn hóa Pháp hoa.
Ông thuộc tông Nhật liên. Có uy tín về
giáo học Hoa nghiêm tại Nhật bản hiện
đại. Những trứ tác chủ yếu của ông gồm có:
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí dịch chú,
Hoa nghiêm giáo học đích nghiên cứu, Pháp
hoa kinh dịch chú, Đại tì bà sa luận dịch
chú...
BẢN BẤT SINH TẾ
Là cái bản thể chẳng sinh chẳng diệt,
tức chỉ cái tâm tự tính thanh tịnh sẵn có
của mọi người. Đại nhật kinh sớ quyển 1
(Đại 39, 589 hạ), nói: “Bản bất sinh tế tức
là tâm tự tính thanh tịnh. Tâm tự tính
thanh tịnh tức là chữ A”. Đại nhật kinh sớ
quyển 7 (Đại 39, 651 hạ), nói: “Bất sinh tế
là gốc của muôn pháp, (...) nếu người nào
thấy được bản bất sinh tế, thì biết được tâm
mình một cách như thực. Biết được tâm
mình một cách như thực, tức là nhất thiết
trí trí”. (xt. A Tự Bản Bất Sinh).

BẢN BI
.....
Là một loại di vật của Phật giáo Nhật
bản. Một loại tháp bà. Trên phiến đá nhỏ,
dài, hình dẹt, bằng phẳng, khắc hai, ba
đường ngang. Ở phía trên khắc núi, phía
dưới khắc chủng tử của Phật Bồ tát, hoặc
tượng Phật, danh hiệu Phật, đồng thời, ghi
rõ năm, tháng, ngày, Pháp hiệu và mục đích
Bản
BẢN BẢN HẠNH NAM

B
331
tạo dựng... Niên đại lưu hành là vào thời kì
Liêm thương và đến cuối thời kì Thất đinh
tại Nhật bản, phổ biến ở các vùng Sơn hình
và Đức đảo; ở Quan đông cũng có và, tất
nhiên, Kì ngọc, Đông kinh. Tài liệu chủ
yếu để chạm trổ là những phiến đá mầu
lục được sản ở Trật phụ; tấm bia bản xưa
nhất được biết hiện nay, đã được tạo dựng
vào năm 1227, và tấm mới nhất dựng năm
1598. Những bia bản thời kì đầu rất to lớn,
mỗi tấm cao đến năm mét; bia thời gần đây
thì cứ dần dần nhỏ đi, cho đến nhỏ nhất
chưa được một mét. Mục đích tạo dựng
thường là truy tiến, khổ hạnh, cúng dường
Canh thân, cúng dường niệm Phật v.v...
(xt. Canh Thân).
BẢN CẢM ỨNG DIÊU
...........
Là “Diệu” thứ tư trong Bản môn thập
diệu do Đại sư Tríkhải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
của “Diệu pháp liên hoa kinh”. Có nghĩa là
sự cảm ứng của quả Phật bản địa là bất khả
tư nghị. Đã thành quả rồi thì vốn đã chứng
được hai mươi lăm thứ Tam muội và từ bi
thề nguyền tương ứng với cơ cảm của chúng
sinh mà tùy duyên hóa độ. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN CAO TÍCH HẠ
Là một trong bốn câu do tông Thiên
thai lập ra khi bàn luận và giải thích về sự
cao thấp của hai môn Bản và Tích. Cứ theo
Tịnh danh huyền sớ quyển 4, Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm quyển 15 chép, đứng

về phương diện Phật thân mà nói, như Phật
thị hiện thân Bồ tát, thì gọi là Bản cao Tích
thấp; Bồ tát thị hiện thân Phật, thì gọi là
Bản thấp Tích cao. Lại như Phật thị hiện
thân Phật thì là Bản, Tích đều cao; Bồ tát
Sơ địa thị hiện tướng sơ địa, thì là Bản,
Tích đều thấp. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7]. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN CHẤT
Là giáo nghĩa của tông Pháp tướng. Đối
lại với “ảnh tượng”, là chỗ nương tựa của
ảnh tượng. Khi tâm và tâm sở (tác dụng
của tâm) nhận thức đối tượng, thì trong
nội tâm biến hiện ra cái tướng trạng của
đối tượng được nhận thức, là đối tượng trực
tiếp của nhận thức, cái ấy gọi là ảnh tượng.
Trái lại, cái căn cứ thực chất và tự thể y tồn
của ảnh tượng, thì gọi là bản chất, là đối
tượng gián tiếp của sự nhận thức. Vì thế,
tướng phần có thể được chia làm hai loại,
là bản chất tướng phần và ảnh tượng tướng
phần. Như khi nhãn thức duyên theo sắc
cảnh, thì ngoài cái ảnh tượng do nhãn thức
biến hiện ra, còn có sắc pháp thực chất do
hạt giống của thức A-lại-da thứ tám sản
sinh, đây tức là bản chất, là nơi kí thác nương
tựa của ảnh tượng, gọi là Đới chất cảnh.
Còn như các tướng hoa đốm, sừng thỏ nổi
hiện lên trong ý thức thứ sáu, duy chỉ có
ảnh tượng chứ không có bản chất kí thác
nương tựa, thì gọi là Độc ảnh cảnh. Duy
thức thuật kí quyển 6 phần cuối (Đại 43,
456 hạ), nói: “Ngoài ảnh ra, còn có chỗ y
thác (gửi gắm nương tựa), gọi là bản chất”.
BẢN CỰC
......
Chỉ lí thể của pháp tính. Là cái cội gốc
cùng cực của các pháp. Pháp hoa huyền

nghĩa quyển 7 phần trên (Đại 33, 766
thượng), nói: “Pháp thân bản cực, huyền
nhiệm sâu xa”.
BẢN DUYÊN
.....
I. Bản duyên. Đồng nghĩa với “Bản
BẢN DUYÊN

B
332
sinh”. Gồm các truyện sự tích của chư Phật
Bồ tát như đức Thế tôn, Di đà, Di lặc, hoặc
các đệ tử Phật, trong các kiếp quá khứ xa
xưa, đã từng sinh vào các ngả, các loài, hình
tướng, mầu sắc, thân phận khác nhau mà
tu hạnh Bồ tát. Các loại truyện cổ tích này,
trong các kinh điển, được qui nạp thành
Bản duyên bộ, gọi là Bản sinh kinh, Bản
sinh đàm, là một trong chín bộ kinh (hoặc
mười hai bộ kinh). Kinh Duy ma cật sở
thuyết quyển trung phẩm Bồ tát. (Đại 14,
544), nói: “Các Bồ tát lần lượt đối trước
đức Phật, nói về bản duyên của mình”. (xt.
Bản Sinh Kinh).
II.Bản duyên. Tức là nhân duyên bản
lai. Chỉ cái nguyên do xuất hiện của sự vật.
Nhân, là cái nguyên nhân nội tại trực tiếp
dẫn sinh kết quả; duyên, là cái nguyên nhân
ngoại tại, giúp đỡ một cách gián tiếp. Phật
giáo thừa nhận các pháp đều do nhân duyên
mà sinh, diệt, vì thế, phàm cái căn bản sinh
thành các pháp, đều gọi là bản duyên.
BẢN ĐẦU
.....
Đầu, hàm ý là đầu tiên, bắt đầu. Chỉ
ngôi vị bắt đầu của các bản trong nhà Tăng.
Như bốn cái giường ở các phía đông bắc,
tây bắc, tây nam, đông nam, mỗi giường
đều có năm người, ngồi theo thứ tự tuổi hạ,
vị đầu tiên của bốn giường gộp lại gọi chung
là Tứ bản đầu. Theo thứ tự nói là Thủ tọa
bản đầu, Hậu đường bản đầu, Lập tăng bản
đầu và Tây đường bản đầu. Thiền uyển
thanh qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440
thượng), nói: “Ở trong cửa trước, giáp giường

dưới phía nam bản đầu thứ ba, theo thứ tự
mà ngồi”.
BẢN ĐỊA
......
Chỉ thực tướng Pháp thân của Phật Bồ
tát. Tức đối với Hóa thân sở hiện mà gọi
Bản thân năng hiện là Bản địa. Bản, là căn
bản; địa, là nghĩa sở y (chỗ nương tựa); ý
nói thực tướng Pháp thân là gốc của vạn
hóa, cũng như đất là chỗ nương tựa của
muôn vật, vì thế gọi là bản địa. [X. Pháp
hoa văn cú Q.9].
BẢN ĐỊA THÂN
..........
Còn gọi là Bản địa pháp thân. Là thuyết
về thân Phật của Mật giáo, là Tự tính thân
trong bốn loại Pháp thân. Tức là thân bản
địa. Đối lại với “Gia trì thân”. Là thân căn
bản làm chỗ nương tựa cho hết thảy vạn
hóa, cũng tức là thực tướng Pháp thân của
Phật Tì lô giá na. Theo giáo nghĩa của Mật
giáo, thực tướng Pháp thân của Phật Tì lô
giá na, Giáo tổ của Mật giáo, là gốc của muôn
hóa, cũng như đại địa là chỗ nương tựa của
muôn vật, vì thế gọi là Bản địa thân. Đối
lại với Bản địa thân, người tu hành Chân
ngôn, tu hạnh Tam mật, khi đã được tương
ứng với Tam mật mà Phật thân xuất hiện
trong Du già quán, thì gọi là Gia trì thân.
Thuyết bản địa thân là căn cứ theo giáo
chỉ “Bản môn” trong kinh Pháp hoa mà
có. Đại nhật kinh sớ quyển 7 bảo, Bản địa
thân là chỗ sâu thẳm vắng bặt của Diệu
pháp liên hoa, cho nên, Bản địa thân cũng
đồng nghĩa với “Bản môn thân” mà kinh
Pháp hoa bảo là thường nói pháp trên núi
Linh thứu. Cùng sách đã dẫn, quyển 3, lại
nói Diệu pháp liên hoa tức là Thai tạng giới

mạn đồ la, mà trong đó, Đại nhật Như lai
ngự ở Trung đài bát diệp viện tức là Bản
địa pháp thân.
Tại Nhật bản, về tự thể của Bản địa thân
và Gia trì thân, có rất nhiều thuyết khác
nhau. Chẳng hạn như tông Cổ nghĩa chân
ngôn, lấy Đại nhật Như lai ở Trung đài bát
diệp viện làm Bản địa thân, và lấy chư tôn
ở ba lớp ngoài mạn đồ la làm Gia trì thân;
thuyết này gọi là Bản địa thuyết, Tự chứng
BẢN ĐẦU

B
333
thuyết. Tông Tân nghĩa chân ngôn thì từ
Bản địa thân mà lập Gia trì thân, cho nên
nhận Đại nhật Như lai ở Trung đài bát diệp
viện cũng là Gia trì thân, thuyết này gọi là
Gia trì thuyết. Thai mật thì nhận Bản địa
thân là Lí pháp thân năng gia trì, mà Gia trì
thân thì là Trí pháp thân sở gia trì. Những
thuyết khác nhau trên đây, là vì những kiến
giải bất đồng về vị giáo chủ của kinh Đại
nhật mà có.
Ngoài ra, dựa trên thuyết Đại nhật Như
lai là Bản địa thân, lại sản sinh chủ trương
cho chư tôn cũng có Bản địa thân, chẳng
hạn như Bản địa thân của Quan âm là Di
đà, Bản địa thân của Nhật thiên là Quan
âm v.v... Và Phật giáo Nhật bản, với chủ
trương “Thần Phật tập hợp”, lại tiến thêm
một bước nữa mà cho rằng, các Thần mà
người Nhật đã tôn thờ từ xưa, mỗi thần đều
có Bản địa thân, do đó mà phát sinh ra
thuyết Thần Phật bản địa thùy tích, thành
ra là một đặc sắc chủ yếu của Phật giáo
Nhật bản. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN ĐỊA THÙY TÍCH
Là Bản địa và Thùy tích nói gộp lại.
Cũng gọi là Bản tích. Có nghĩa là chư Phật
Bồ tát vì cứu độ chúng sinh mà từ nơi thân
thực của chính mình biến hóa ra nhiều
phân thân (thân chia ra từ thân chính), rủ
lòng thương đời, hóa độ chúng sinh, thân
thực là bản địa, phân thân là thùy tích. Địa,
có nghĩa là hay sinh. Vì làm lợi vật mà từ
bản thân rủ xuống (thuỳ tích) vạn hóa, cho
nên, gốc hay hiện gọi là Bản địa, ngọn bị
hiện gọi là Thùy tích. Như đức Bản sư Thích

ca mâu ni, thực đã thành Phật từ lâu xa
lắm rồi (Bản môn), thị hiện ra Ứng thân
xấu kém (Tích môn) cao một trượng sáu
thước để hóa độ chúng sinh.
Tư tưởng Bản địa thùy tích đã dựa trên
cơ sở của hai môn Bản tích trong kinh Pháp
hoa và thuyết Bản địa gia trì trong kinh Đại
nhật. Lại như sự phân thân nhiếp hóa của
bồ tát Quan thế âm, sự hiện hình tỉ khưu
của bồ tát Địa tạng, sự ứng hóa vô phương
(tức không bị ràng buộc) của các vị La hán
trụ thế v.v... đều là những phương tiện dẫn
dụ kẻ phàm phu mạt thế, bởi vậy mà có
thuyết Thùy tích nhiếp hóa.
Thuyết luân hồi chuyển sinh đã thịnh
hành ở Ấn độ xưa, những thuyết các thần
ứng hóa cũng không phải ít. Sau khi Phật
giáo truyền vào Trung quốc, như chủ trương
cho Khổng tử, Nhan hồi và Lão tử là sự
ứng hóa của Bồ tát, La hán được ghi chép
trong kinh Thanh tịnh hành pháp mà có
người cho là ngụy tác. Vả, Đạo giáo có thuyết
Lão tử tám mươi mốt hóa, ngoài ra, Thiền
tông cũng có thuyết Hàn sơn, Thập đắc,
Bố đại v.v... cũng là do Thùy tích mà ra, tất
cả những điều đó cho thấy Trung quốc cũng
có thuyết Bản địa thùy tích. Song, tại Nhật
bản thì chuyên châm chước các thần truyền
thống cố hữu trong “Thần đạo” mà nói bản
địa thùy tích. Chẳng hạn, các tông Thiên
thai, Chân ngôn thì lấy Phật làm bản, lấy
thần làm tích, mỗi một thần đều có một
Phật, Bồ tát đáp phối, thần kì đều là thùy
tích của Phật và Bồ tát [X. Bản triều cao
tăng truyện Q.73, Q.74; Nhật bản giáo sử
chi nghiên cứu]. (xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN ĐIỀN TỰ
Chùa Bản điền. Còn gọi là Kim cương

tự, Tiểu khẩn điền bản điền ni tự. Là ngôi
chùa sớm nhất tại Nhật bản, nay đã hoang
phế. Vị trí nằm tại huyện Nại lương, quận
Cao thị, làng Minh nhật, thôn Bản điền.
Là đền thờ của giòng họ An tác bộ, được
bắt nguồn từ cuộc lễ an vị Đại đường thần
do Tư mã đạt cử hành vào năm Kế thể
Thiên hoàng thứ 16 (522) tại đền này, sau
người con của giòng họ An là Đa tu nại
BẢN ĐIỀN TỰ

B
334
mới làm thành chùa vào năm thứ 2 (587)
đời Dụng minh Thiên hoàng. Điểu Phật sư
đời thứ 3 dâng cúng hai mươi đinh ruộng
(bằng một trăm mẫu Bắc bộ VN), đến đầu
thời kì Nại lương nó đã trở thành một ngôi
chùa lớn, và cũng từ đó, ngưng phát triển.
Về sau suy vi dần đến chỉ còn lại Già lam
thạch, và một ít ngói Bá mục đào được ở
chung quanh.
BẢN ĐƯỜNG
Chỉ tòa nhà trong chùa viện, nơi đây, vị
Bản tôn (vị tôn chính) được bài trí, phần
nhiều do Phật giáo Nhật bản dùng. Ngày
xưa gọi là Kim đường, như Kim đường trong
chùa Pháp long, Kim đường ở chùa Kim
cương phong. Tây vực cầu pháp cao tăng
truyện quyển thượng gọi là Căn bản hương
điện. Bản đường của tông Tịnh độ và tông
Chân tông Nhật bản còn được gọi là Di-đà
đường, để phân biệt với Tổ sư đường, Ngự
ảnh đường; Thiền tông gọi Bản đường là
Phật điện. Trung quốc và Hàn quốc thông
thường gọi là Đại hùng bảo điện, Đại hùng
điện, Đại điện. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Điện đường môn].
BẢN GIÁC
.....
Chỉ tính giác sẵn có. Đối lại với “Thủy
giác”. Trải qua sự tu tập hậu thiên, lần lượt
phá trừ những mê hoặc từ vô thủy đến nay,
dần dần hiểu biết mà mở tỏ được nguồn
tâm tiên thiên, như thế gọi là Thủy giác;
còn cái giác thể tiên thiên vốn có mà bản
tính nó từ xưa đến nay vẫn trong sạch sáng
suốt, không bị phiền não mê vọng nhiễm ô

chi phối, ảnh hưởng, thì gọi là Bản giác. Tư
tưởng hai giác Bản, Thủy, trong luận Đại
thừa khởi tín của Hiển giáo, luận Thích
Ma ha diễn của Mật giáo và trong giáo nghĩa
của tông Thiên thai Nhật bản đều có trần
thuật về nghĩa, nhưng về ý thú thì lại bất
nhất. Nay thuật khái quát như sau:
I. Thuyết của luận Đại thừa khởi tín:
chủ trương vạn hữu đều về một tâm, và
trong một tâm lập thành “Tâm chân như
môn, ” và “Tâm sinh diệt môn,
”.
1. Đứng về mặt Tâm chân như môn
mà nói, thì tâm là sự tồn tại trong sạch tuyệt
đối chẳng hai, siêu việt tất cả tướng sai biệt,
vốn không có cái tên Bản giác, Thủy giác.
2. Nếu đứng về mặt Tâm sinh diệt môn
mà nói, thì vô thủy đến nay, tâm bị vô
minh làm nhơ nhuốm, nên sinh ra các
tướng sai biệt, vì vậy, trong thức Alêda
mới có Bản giác, Thủy giác khác nhau.
Chân như gặp duyên vô minh mà sinh
khởi các hiện tượng mê vọng, trong mê
vọng, tâm hoàn toàn mờ mịt chẳng biết,
gọi là Bất giác; nhưng cái bản tính giác
thể của tâm không hề bị thương tổn, vẫn
thường đủ tướng bình đẳng và bao hàm
cái đức đại trí tuệ sáng suốt, là cái thể thanh
tịnh, xa lìa tất cả tâm niệm sai biệt của thế
tục, tức là tính giác ngộ sẵn có, cho nên
gọi là Bản giác.
Tâm đã bị vọng nhiễm, nếu biết dựa
vào sức huân tập của chân tâm bản giác
bên trong (tác dụng của bản giác bên trong,
gọi là bản giác nội huân) và sức huân tập
bên ngoài (tức chỉ giáo pháp làm trợ duyên
bên ngoài) mà phát tâm tu hành, thì có thể
dần dần đánh thức tính giác, xa lìa vô minh,

tìm về bản chân, đến lúc dứt hết vọng nhiễm
bất giác mà hợp làm một với bản giác để
trở thành cái đại giác “Thủy, Bản chẳng
hai”, đó tức là cảnh giới đồng với chư Phật.
Quá trình từ lúc bắt đầu phát tâm tu hành
cho đến giai đoạn đạt được trí tuệ trở thành
đại giác ấy, gọi là Thủy giác. Về mối quan
hệ và tác dụng hỗ tương giữa Bản giác và
Thủy giác nói trên đây, trong Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí quyển 3, ngài Pháp tạng
BẢN ĐƯỜNG

B
335
đã bàn một cách khá rõ ràng và qui kết là:
y vào Bản giác mà sinh Bất giác, y vào Bất
giác mà khởi Thủy giác, lại y vào Thủy giác
mà phá trừ Bất giác để trở về tính thể Bản
giác. Như thế thì biết, hai giác Thủy, Bản
tuy có mối quan hệ tương đối, nhưng Thủy
giác rốt ráo cũng đồng như Bản giác, cho
nên, Thủy, Bản chẳng phải hai mà tuyệt
đối bình đẳng, và toàn nhiên siêu việt phạm
vi của tính đối lập.
Nếu phối với các loại giai đoạn tu hành
của Bồ tát Đại thừa, thì có thể chia Thủy
giác làm bốn vị thứ:
a. Bất giác....., chỉ những người thuộc
giai vị Thập tín (vị Ngoại phàm), tuy đã biết
cái nhân của nghiệp ác sẽ đưa đến quả khổ,
đồng thời, đã xa lìa nghiệp ác, nhưng vẫn
chưa sinh khởi trí đoạn hoặc, cho nên gọi
là bất giác.
b. Tương tự giác , chỉ những
người Nhị thừa Thanh văn, Duyên giác và
các Bồ tát giai vị Thập trụ, Thập hành, Thập
hồi hướng..., tuy đã xa lìa ngã chấp, hiểu rõ
lí “Ngã không”, nhưng vẫn chưa lìa bỏ được
niệm phân biệt pháp chấp, đối với lí chân
như, chỉ mới được cái pháp vị phảng phất
ang áng như thế thôi, cho nên gọi là Tương
tự giác.
c. Tùy phần giác........, chỉ các Bồ tát
từ Sơ địa trở lên đến Cửu địa, đã xa lìa pháp
chấp, biết rõ lí tất cả pháp đều do nơi tâm
thức biến hiện; đối với lí chân như Pháp
thân, có thể tùy sự tu chứng từng cảnh địa
chuyển lên, cứ mỗi địa ngộ thêm được một
phần lí chân như, cho nên gọi là Tùy phần

giác.
d. Cứu kính giác........, chỉ các Bồ
tát Thập địa, đã hoàn thành nhân hành,
dùng trí tuệ một niệm tương ứng, biết rõ
nguồn gốc đầu tiên của tâm, đồng thời, xa
lìa những niệm nhỏ nhiệm và thấy suốt
tâm tính, cho nên gọi là Cứu kính giác. Từ
đó đến quả Phật thì thành tựu được đại
giác Thủy, Bản chẳng hai, tuyệt đối bình
đẳng.
Bốn giai vị kể trên được gọi là Thủy
giác tứ vị, hoặc là Phản lưu (ngược dòng) tứ
vị. Bởi vì, cái dòng trôi chảy của mê giới
không ngoài các tướng “sinh, trụ, dị, diệt”
của tâm chúng sinh, theo nghĩa ấy, do thứ
tự phản lưu hoàn diệt, tức theo thứ tự ngược
lên mà hiểu bốn tướng, cho nên được bốn
vị. Tức Bất giác là hiểu biết được tướng diệt
của tâm chúng sinh, Tương tự giác là hiểu
được tướng dị của tâm, Tùy phần giác là
hiểu được tướng trụ của tâm, cho đến Cứu
kính giác là biết được tướng sinh của tâm.
Cái gọi là ngược dòng, tức là ngược dòng
sống chết mà hướng tới cái phương hướng
trở về diệt của Bồ đề giác ngộ.
Lại về tướng của Bản giác, có thể dùng
hai nghĩa tùy nhiễm và tính tịnh để thuyết
minh, về mặt tác dụng, thì dùng Tùy nhiễm
bản giác để thuyết minh, về mặt thể đức,
thì dùng Tính tịnh bản giác để thuyết minh.
a. Tùy nhiễm bản giác..........., dựa
vào phiền não nhiễm ô để nói rõ cái tác
dụng của Bản giác, lại chia làm hai: một là
tướng trí tịnh, tức y vào trí tuệ Thủy giác
mà dứt hết vọng nhiễm bất giác để trở về
tướng Bản giác xưa nay vốn trong sạch, gọi
là Trí tịnh tướng; hai là tướng nghiệp bất tư
nghị, tức đã khôi phục Thủy giác, dứt hết

vọng nhiễm mà hiện tính đức Bản giác, rồi
tùy căn khí của chúng sinh mà tương ứng
một cách tự nhiên để làm các việc lợi tha,
không gián đoạn.
b. Tính tịnh bản giác............, tức là
thể Bản giác, tính nó xưa nay vốn thanh
tịnh, hiển hiện vô hạn tác dụng. Nếu dùng
gương để thí dụ, thì có thể chia làm bốn cái
gương để nêu tỏ bốn nghĩa lớn của Tính
tịnh bản giác. Đó là:
a. Như thực không kính , có
nghĩa cũng như mặt gương sạch trống
không, chẳng phản chiếu bất cứ vật gì bên
BẢN GIÁC

B
336
ngoài, tâm thể của Tính tịnh bản giác đã
tách lìa mọi tâm niệm, tự nó đã xa rời tất cả
tướng cảnh giới tương ứng với tâm, rất mực
thanh tịnh.
b. Nhân huân tập kính , có
nghĩa cũng như mặt gương chẳng không,
phản chiếu tướng cảnh giới một cách như
thực; tính nó chẳng ra, chẳng vào, không
mất, không hoại, tâm thể thường trụ, là tính
chân thực của hết thảy pháp, tự nó lại đầy
đủ tính công đức vô lậu, dùng tính công
đức vô lậu ấy làm “nhân,..” để huân tập
chúng sinh, vì thế gọi là Nhân huân tập
kính.
c. Pháp xuất li kính , có nghĩa
cũng như lau hết bụi bậm khiến mặt gương
trắng sạch, tính giác đã từ trong phiền não
chướng, trí chướng thoát ra rồi thì tách lìa
cái tướng nhiễm tịnh hòa hợp, chỉ còn thuần
là sáng láng trong sạch, cho nên gọi là Pháp
xuất li kính.
d. Duyên huân tập kính , có
nghĩa cũng như mặt gương đã được lau sạch
bụi bậm rồi, người ta có thể dùng để soi
muôn tượng, trí tính Bản giác đã thuần tịnh,
tức có thể soi khắp tâm chúng sinh mà tùy
niệm thị hiện, trở thành sức duyên ngoài
huân tập chúng sinh siêng tu thiện căn,
phát khởi trí Thủy giác, cho nên gọi là
Duyên huân tập kính.
Trên đây dùng gương để thí dụ bốn
nghĩa lớn của Tính tịnh bản giác, gọi tắt là
bốngương. Trong đó, cái ý trong hai gương
trước cho biết Bản giác còn “tại triền, ”
(còn bị trói buộc). Triền, hàm ý là phiền

não trói buộc. Tại triền, có nghĩa là, tâm tự
tính thanh tịnh Như lai tạng còn ẩn mất
trong phiền não trói buộc, ngược lại, từ
trong sự trói buộc thoát ra mà hiển hiện
Pháp thân, thì gọi là “Xuất triền, ”. Là
vì Bản giác tuy bị phiền não trói buộc,
nhưng tự tính nó trước sau vẫn thanh tịnh
vô nhiễm. Luận Đại thừa khởi tín, khi giải
thích về “Tâm chân như môn”, đặc biệt
nêu hai nghĩa Như thực không và Như thực
bất không, cũng giống như thế, Bản giác
tại triền cũng có hai nghĩa Không (về mặt
lìa tướng) và Bất không (về mặt đầy đủ các
công đức). Cái ý trong hai gương sau cho
biết Bản giác đã “Xuất triền”, có nghĩa là
Bản giác đã tách rời phiền não cấu nhiễm
mà thuần là trong sạch sáng láng, đồng
nghĩa với trí tịnh tướng và bất tư nghị nghiệp
tướng của Tùy nhiễm bản giác. Còn chia
làm hai gương nhân huân và duyên huân,
tức chỉ nhân trong và duyên ngoài của việc
trở về với trí thể Bản giác; cũng tức là lấy
sự tịnh huân của Bản giác bên trong làm
nhân mà khởi Thủy giác (nhân huân), đồng
thời, Bản giác cũng lại là sức huân duyên
ngoài (duyên huân) của sự sinh khởi Thủy
giác. [X. kinh Bồ tát địa trì Q.1 phẩm Chủng
tính; luận Phật tính Q.2 phẩm Tam nhân;
Đại thừa trang nghiêm kinh luận Q.6; Giải
thâm mật kinh sớ Q.3; Khởi tín luận sớ bút
tước kí Q.3].
II. Thuyết của luận Thích ma-ha-diễn
quyển 3. “Giác” có bốn nghĩa là Bản giác,
Thủy giác, Chân như và Hư không, gọi là
bốn vô vi; đối với bốn môn này đều chia
làm hai thứ Thanh tịnh và Nhiễm tịnh để
thuyết minh. Trong đó, Bản giác thanh tịnh,
là chỉ Pháp thân từ vô thủy đến nay vốn có

vô lượng hằng hà sa số công đức, thường
hằng sáng sạch; còn bản giác nhiễm tịnh
thì chỉ tâm tự tính thanh tịnh, chịu sự huân
tập của vô minh mà trôi dạt trong dòng
sống chết. Thủy giác thanh tịnh là chỉ tính
trí vô lậu xa lìa hết thảy vô minh, không
chịu sự huân tập của vô minh; còn Thủy
giác nhiễm tịnh thì chỉ Thủy giác khi chưa
được rốt ráo thì vẫn còn bị vô minh huân
tập khiến cho ô nhiễm. Vị khai tổ của tông
Chân ngôn Nhật bản là Không hải rất coi
trọng thuyết của luận Thích ma ha diễn,
đã dẫn dụng rất nhiều trong các trứ tác của
BẢN GIÁC

B
337
sư. Do đó, tông Chân ngôn của Nhật bản
bèn đứng trên lập trường tất cả sự tồn tại
bản lai là Phật mà lập thành chủ trương
“Bản hữu bản giác môn”, và lấy Thai tạng
giới làm Bản giác, Kim cương giới làm Thủy
giác mà chủ trương thuyết hai bộ Kim cương,
Thai tạng “Hai mà chẳng Hai”. (xt. Tứ Vô
Vi).
III. Tông Thiên thai Nhật bản: đem
hai giác Thủy, Bản và hai môn Bản, Tích
trong kinh Pháp hoa kết hợp làm một, gọi
Bản môn là pháp môn Bản giác hạ chuyển
(từ quả về nhân), Tích môn là pháp môn
Thủy giác thượng chuyển (từ nhân vào
quả). Vị Khai tổ của tông Thiên thai Nhật
bản là Tối trừng, khi đến Trung quốc học
Phật (thời nhà Đường), theo học sư Đạo
thúy, thừa tập pháp môn Bản giác, lấy Ma
ha chỉ quán làm trung tâm mà nghiên cứu
học tập các giáo lí Nhất tâm tam quán, Cửu
thức tu hành, Tòng quả hướng nhân, Quán
tâm vi bản v.v... Tối trừng còn theo sư Hành
mãn thừa tập pháp môn Thủy giác, lấy Pháp
hoa huyền nghĩa, Pháp hoa văn cú làm
trung tâm mà nghiên cứu học tập các giáo
lí Tứ giáo ngũ thời, Lục thức tu hành, Tòng
nhân hướng quả, Giáo tướng vi bản v.v...
Từ thời trung cổ trở đi, dòng Tuệ tâm chuyên
truyền bá pháp môn Bản giác, dòng Đàn
na thì truyền bá pháp môn Thủy giác.
BẢN GIÁC HẠ CHUYỂN
Đối lại với “Thủy giác thượng chuyển”.
Là giáo pháp của Mật giáo căn cứ theo tướng
“Tùy nhiễm Bản giác” (một trong hai thứ
Bản giác) nói trong luận Thích ma ha diễn

mà thành lập. Nghĩa là trong tâm chúng
sinh đều có giác thể tiên thiên sẵn có, xưa
nay vốn thanh tịnh, giác thể thanh tịnh ấy
bị vô minh huân tập mà trôi dạt trong dòng
sống chết, gọi là Tùy nhiễm Bản giác; Tùy
nhiễm Bản giác lại theo thứ tự chuyển
hướng xuống dưới, theo duyên nhiễm của
chúng sinh, thuận theo tướng chúng sinh
mà làm các việc ích lợi, gọi là Bản giác hạ
chuyển. Hạ chuyển, có nghĩa là theo thứ
tự mà chuyển hướng xuống, chẳng hạn như
đã đạt đến quả vị rồi, lại từ quả vị mà chuyển
hướng xuống nhân vị tu hành nhiếp hóa,
hoặc từ Thánh vị lại chuyển xuống phàm
phu mà tùy thuận điều phục giáo hóa, đều
thuộc pháp môn Bản giác hạ chuyển “từ
quả hướng nhân”. Trái lại, từ nhân vị
chuyển hướng quả vị, hoặc từ phàm phu vị
hướng lên mà chuyển tới Thánh vị để tìm
cầu Bồ đề, thì thuộc pháp môn Thủy giác
thượng chuyển “từ nhân đến quả”. Luận
Thích ma ha diễn quyển 3 (Đại 32, 619
hạ), nói: “Thủy giác quay lưng lại phàm mà
hướng tới Thánh, chuyển theo thứ tự đi
lên; Tùy nhiễm Bản giác thì quay lưng với
Thánh mà hướng tới phàm, theo thứ tự
chuyển đi xuống”. (xt. Bản Giác).
BẢN GIÁC NỘI HUÂN
...........
Chỉ tác dụng huân tập bên trong của
Chân như bản giác. Cứ theo luận Đại thừa
khởi tín chép, thì trong tâm chúng sinh đều
có chân như Phật tính bản lai thanh tịnh,
gọi là Bản giác, mà tự thể nó có đủ tác dụng
“tướng huân tập, ”, cũng tức là từ
vô thủy đến nay, các pháp vô lậu trong
tâm chúng sinh đã bị tâm vọng nhiễm huân
tập, có khảnăng khiến cho chúng sinh,

một cách không hay không biết, chán xa
cái khổ sống chết mà tìm cầu Niết bàn, tự
tin trong mình cũng có pháp chân như
mà phát tâm tu hành. Luận Đại thừa khởi
tín (Đại 32, 578 trung), nói: “Chân như
huân tập, nghĩa có hai thứ. Thế nào là
hai? Một là tự thể tướng huân tập, hai là
dụng huân tập. (...) Dụng huân tập tức là
sức ngoại duyên của chúng sinh”. (xt. Bản
Giác).
BẢN GIÁC NỘI HUÂN

B
338
BẢN GIÁC PHÁP MÔN THỦY GIÁC PHÁP MÔN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Là
giáo thuyết của tông Thiên thai Nhật bản
dựa theo thuyết “Bản tích nhị môn” của
kinh Pháp hoa, điều hợp với tư tưởng “tâm
tính nhiễm tịnh” trong luận Đại thừa khởi
tín và luận Thích ma ha diễn của Mật giáo
mà thành lập. Pháp môn Bản giác, chỉ pháp
môn tu hành theo thứ tự hướng ngược từ
“quả vị” hướng “nhân vị”; pháp môn Thủy
giác, chỉ pháp môn tu hành theo thứ tự
hướng thuận từ “nhân vị” hướng “quả vị”.
Nếu đứng trên quan điểm hai môn Bản,
Tích mà nhìn, thì Bản môn thuộc pháp
môn “sự viên”, Tích môn thuộc pháp môn
“lí viên”; Bản môn là pháp môn chín thức,
Tích môn là pháp môn sáu thức; Bản môn
là pháp môn Bản giác hạ chuyển, Tích môn
là pháp môn Thủy giác thượng chuyển.
Phương pháp tu hành trong Mật giáo là
đem tâm bồ-đề của hành giả chuyển theo
hai hướng từ nhân tới quả, từ quả tới nhân
và phân biệt thành hai nghĩa Thủy giác
thượng chuyển và Bản giác hạ chuyển. Tông
Thiên thai Nhật bản, muốn dung hợp tư
tưởng “tâm tính nhiễm tịnh” của Hiển giáo
và Mật giáo, bèn nêu lên pháp môn hai
giác Bản, Thủy. (xt. Ngũ Chuyển, Bản Giác,
Tòng Quả Hướng Nhân).
BẢN GIÁO
Có nghĩa là giáo căn bản. Là một trong
hai giáo. Nói đủ là “Xứng tính bản giáo,
”, đối lại với “Trục cơ mạt giáo,
”. Tức chỉ pháp môn Biệt giáo
nhất thừa của tông Hoa nghiêm. Cứ theo

lời giải thích của sư Đạo đình trong Đồng
nghĩauyển sớ, thì Biệt giáo nhất thừa hiển
bày thẳng pháp gốc và là nguồn chung của
mọi kinh điển, vì thế gọi là Bản giáo. [X. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.1 Thừa giáo khai
hợp]. (xt. Nhị Giáo).
BẢN HÀNH
Chỉ hành tích lúc vẫn còn ở giai vị Bồ
tát (nhân vị) trước khi thành Phật. Là pháp
tu hành căn bản làm nhân cho sự thành
Phật. Trong Duy ma nghĩa kí quyển 1 phần
đầu, ngài Tuệ viễn nói, pháp tu hành của
Bồ tát là nhân để thành Phật, vì thế gọi là
Bản hành. Kinh Đại bảo tích quyển 30 (Đại
11, 22 trung), nói: “Ngã nhất thiết bản sơ,
hiệu danh thế sở y”. Trong “Tức thân thành
Phật nghĩa”, ngài Không hải giải thích là:
Ngã, là đức Đại nhật Như lai tự xưng; bản
sơ là chân lí bản lai như thế, đức Đại nhật
đã chứng được hết thảy pháp đại tự tại như
thế. Lí thú thích quyển thượng (Đại 19, 609
hạ), nói: “Bản sơ, có nghĩa là pháp giới bản
lai thanh tịnh”.
BẢN HÓA
.....
Tức là sự giáo hóa của “Bản Phật” thực
hành từ lâu xa rồi. Đối lại với “Bản hóa”, sự
giáo hóa của “Tích Phật” mới thành ở Giàda
thì gọi là “Tích hóa”. Kinh Pháp hoa
quyển 5 phẩm Tòng địa dũng xuất chép, có
một Bồ tát xin gánh vác công việc mở rộng
kinh này sau khi đức Phật diệt độ, nhưng
đức Phật gạt đi và trả lời (Đại 9, 39 hạ):
“Thôi, Thiện nam tử! Không cần các ông
hộ trì kinh này. Tại sao vậy? Bởi vì, trong
thế giới Sa bà, ta đã có sáu muôn Hằng hà
sa Bồ tát ma ha tát, mỗi mỗi Bồ tát đều có
sáu muôn hằng hà sa quyến thuộc. Sau khi

ta diệt độ, những người ấy sẽ hộ trì đọc
tụng và rộng nói kinh này”. Lúc đó, thế
giới Sa bà, đất đều rúng động và nứt ra, rồi
có vô lượng nghìn muôn ức Bồ tát ma ha
tát từ trong đất xuất hiện. Điều này giải rõ
đức Thế tôn Thích ca là Bản Phật đã thành
BẢN GIÁC PHÁP MÔN THỦY GIÁC PHÁP MÔN

B
339
từ kiếp lâu xa, và các Bồ tát từ dưới đất xuất
hiện là những đệ tử được đức Thế tôn giáo
hóa từ nhiều kiếp xa xưa lắm rồi. Các đệ tử
này được gọi là Bản quyến thuộc hoặc Bản
hóa Bồ tát. Đối lại với Bản Phật, Bản hóa
Bồ tát, mà gọi đức Thế tôn Thích ca giảng
kinh hơn bốn mươi năm là Tích Phật, mới
thành ở Già da, và các đệ tử được ngài giáo
hóa, thì gọi là Tích hóa Bồ tát.
Còn về vấn đề tại sao đức Thế tôn lại
không cho Tích hóa Bồ tát mở rộng kinh
mà lại cho Bản hóa Bồ tát làm việc ấy, thì
Đại sư Trí khải thuộc tông Thiên thai, trong
Pháp hoa văn cú quyển 9 phần trên phẩm
Dũng xuất, có nêu ra sáu nghĩa để giải thích.
Đó là:
1. Việc đức Thế tôn không cho Tích
hóa Bồ tát truyền bá kinh, có ba nghĩa:
a. Các Tích hóa Bồ tát đều có nhiệm
vụ, nếu trụ ở cõi này thì bỏ lợi ích ở phương
khác.
b. Sự kết duyên giữa phương khác và
cõi này thì mỏng manh, tuy muốn tuyên
thuyết và truyền bá kinh, nhưng lợi ích
không được mấy.
c. Nếu cho Tích hóa Bồ tát truyền kinh,
thì không mời được Bản hóa Bồ tát, như
thế, gần sẽ không được mở, xa không được
hiển.
2. Việc đức Thế tôn triệu các Bản hóa
Bồ tát để giao nhiệm vụ truyền bá kinh,
cũng có ba nghĩa:
a. Đã là đệ tử của Thế tôn thì phải truyền
bá pháp của Thế tôn.
b. Vì các Bồ tát ấy có duyên sâu rộng,

ngoài việc có thể làm lợi ích tràn khắp ở
cõi này, còn có thể lợi ích khắp các cõi
Phân thân, Tha phương.
c. Có thể mở gần, hiển xa.
Lại các Bồ tát Bản hóa từ dưới đất xuất
hiện, có bốn đạo sư, gọi là Thượng hành,
Vô biên hành, Tịnh hành và An lập hành.
Kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm Như Lai thần
lực chép, đức Thế tôn đem trọng trách
truyền bá pháp trong đời vị lai giao phó
cho các Bồ tát ấy, gọi là Biệt phó chúc, vì
giao phó ở trong tháp, nên còn gọi là Tháp
trung phó chúc. Cũng kinh trên, phẩm
Chúc lụy chép, sau khi đức Thế tôn ra khỏi
tháp, đem pháp giao phó cho vô lượng Bồ
tát Tích hóa các phương khác, khiến truyền
bá, việc giao phó ấy gọi là Tổng phó chúc
hoặc là Tháp ngoại phó chúc. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng]. (xt. Bản
Tích Nhị Môn).
BẢN HÓA TỨ BỒ TÁT
Bản hóa, có nghĩa là sự giáo hóa của
“Bản Phật” đã thành từ lâu xa. Bản hóa tứ
Bồ tát, chỉ bốn Bồ tát đã do Bản Phật giáo
hóa ở thời lâu xa. Kinh Pháp hoa quyển 5
phẩm Tòng địa dũng xuất chép, sau khi Phật
nhập diệt, từ không trung ở phương dưới
thế giới Sa bà xuất hiện sáu vạn hằng hà sa
số Bồ tát, để đáp lại nhu cầu truyền bá kinh
Pháp hoa ở đời mạt pháp, trong đó, lấy bốn
bồ tát Thượng hành (Phạm: Viziwỉacàritra),
Vô biên hành (Phạm: Anantacàritra),
Tịnh hành (Phạm: Vizuddhacàritra),
Anlập hành (Phạm:Supratiwỉhitacàritra)
làm thượng thủ, là bốn đạo sư trong
chúng Bồ tát. Lúc đó, Bổ xứ bồ tát Di lặc
thấy, kinh ngạc, (Đại 9, 40 hạ), nói: “Trong
chúng Bồ tát đây, con chẳng quen biết một

người nào!”. Đức Thế tôn bảo (Đại 9, 41
trung): “Đó là chúng Bồ tát ta đã giáo hóa
từ lâu xa lắm rồi”. Bởi thế biết bốn Bồ tát
ấy là quyến thuộc ứng sinh đã từ bản thời
lâu xa.
Trong kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm
Như lai thọ lượng, đức Thế tôn đã nhiều
lần tuyên thuyết là ngài thành Phật đến
nay đã trải trăm nghìn muôn kiếp a tăng kì,
đời sau căn cứ vào đó mà gọi là “Cửu viễn
thực thành chi Bản Phật” (Phật gốc thực
BẢN HÓA TỨ BỒ-TÁT

B
340
đã thành từ lâu rồi), và các đệ tử được giáo
hóa vào thời ấy, thì gọi là Bản quyến thuộc,
Bản hóa Bồ tát; đối lại, đức Thế tôn chứng
đạo thành Phật ở Bồ đề già da, thì gọi là
“Già da thủy thành chi Tích Phật”(Phật
ứng hóa thì mới thành ở Bồ đề già da), và
các đệ tử được giáo hóa vào thời ấy thì gọi
là Tích hóa Bồ tát. Lại đức Thế tôn đem
giao phó trách nhiệm hoằng pháp ở đời
mạt pháp vị lai cho bốn Bồ tát Bản hóa
từ Thượng hành v.v..., gọi là Biệt phó
chúc, Tháp trung phó chúc; đối lại, việc
giao phó cho các Tích hóa Bồ tát ở vô
lượng phương khác truyền bá đại pháp,
thì gọi là Tổng phó chúc, Tháp ngoại phó
chúc.
Tại Nhật bản, tông Nhật liên, lấy tín
ngưỡng kinh Pháp hoa làm chủ, dựa vào
thuyết được trình bày ở trên làm chuẩn,
gọi vị khai tổ của tông Nhật liên là bồ tát
Thượng hành trong bốn Bồ tát Bản hóa
tái giáng sinh, đồng thời, trong bốn Bồ tát,
bảo bồ tát Thượng hành biểu thị cái đức
của “hỏa đại”, bồ tát Vô biên hành biểu thị
đức của “phong đại” bồ tát Tịnh hành biểu
thị đức của “thủy đại’, bồ tát An lập hành
biểu thị đức của “địa đại”, còn đức Thế tôn
thì biểu thị đức của “Không đại”, và hợp cả
lại mà thành năm chữ “Diệu pháp liên hoa
kinh”.
BẢN HOÀI
.....
Còn gọi là Tố chí, Tố hoài. Tức là những
ý niệm suy tư căn bản trong lòng. Như tâm
niệm căn bản của Phật Bồ tát từ lâu xa đến

nay, vẫn ấp ủ trong lòng, mong cứu độ
chúng sinh ra khỏi bể khổ sống chết. Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển 1 (Đại
33, 819 hạ), nói: “Chỉ đặt cái tên gọi Đốn
đại..... (tức Đại thừa đốn giáo), mà chẳng
lập danh xưng Nhất thừa độc diệu, thì đó
chẳng phải là bản hoài của Phật”. [X. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ phần 2].
BẢN HOẶC
......
Đối lại với “Tùy hoặc,.....”. Là các
phiền não căn bản cảm được quả mê, tức
là thể của các hoặc. Còn gọi là Căn bản
hoặc, Căn bản phiền não. Có sáu loại: tham,
sân, si, mạn, nghi, ác kiến, trong đó, ác kiến
được chia làm năm kiến là thân kiến, biên
kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới cấm thủ
kiến, hợp cả lại thành mười loại phiền não.
Lại có cách chia Bản hoặc làm hai là Kiến
hoặc và Tư hoặc; lần lượt phối với ba cõi,
thì Kiến hoặc tám mươi tám sử, Tư hoặc có
mười thứ, cộng tất cả là chín mươi tám thứ.
(xt. Kiến Tư Hoặc, Căn Bản Phiền Não).
BẢN HỘI
.....
Là một loại “chướng bích họa, ”
(bức vẽ trên vách hoặc trên tấm bình
phong) của Nhật Bản. Một nghệ thuật vẽ
trên bản gỗ. Trên cỗ khám Ngọc trùng ở
chùa Pháp long tại Nhật bản, trên cửa và
bốn vách của cỗ khám Niệm trì Phật của
Quất phu nhân, đều có các bức vẽ sơn dầu.
Phong tục vẽ trên bản gỗ này bắt nguồn từ
thời kì đầu Bình an bằng những bức vẽ
hình Phật. Trong nhà Kim đường ở chùa
Thất sinh tại Nhật bản, trên vách cũng có
tượng Đế thích thiên mạn đồ la, vẽ ở đàng

sau thân tượng chư Phật, bức vẽ này lấy
tượng Phật Tam thế làm trung tâm, còn
chín mươi tám tượng Phật ngồi khác bày ở
hai bên. Vào khoảng giữa thời đại Bình an,
năm Thiên lịch thứ 5 (915), người ta đã
hoàn thành các bức vẽ Mạn đồ la biến hình
thuộc hai giới Thai tạng và Kim cương, trên
trụ cột chính giữa và cột bốn chung quanh,
trong tầng thứ nhất của tòa tháp năm tầng
ở chùa Đề hồ, Nhật bản. Kĩ thuật vẽ trên
BẢN HOÀI

B
341
bản gỗ là trên nền trắng, người ta dùng sơn
dầu vẽ các màu sắc mờ ảo lung linh và tươi
thắm rực rỡ. Vào cuối thời đại Bình an,
trên các cánh cửa, vách sau nhà Phượng
hoàng, viện Bình đẳng và nhà Đại đường
của chùa Phú quí, đều có vẽ tranh Tịnh độ
biến tướng. Thời đại Liêm thương, trên các
cửa của cỗ khám Cát tường ở chùa Lưu li
cũng có các bức vẽ thuộc loại nghệ thuật
vẽ bản gỗ.
BẢN HỮU
......
I. Bản hữu. Chỉ tính đức bản lai sẵn
có. Đối lại với “Tu thành, .”, “Tu sinh,
”. Cả hai sánh ngang nhau gọi là “Bản
hữu tu sinh”. Tức bất luận là hữu tình phi
tình, bản tính của chúng vẫn đầy đủ muôn
đức, ở Thánh không thêm, ở phàm không
bớt. Đối lại với bản hữu, nếu nhờ vào sự tu
hành mới nảy sinh hoặc thành lập, thì gọi
là Tu sinh, Tu thành. Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 7 phần dưới (Đại 33, 774 thượng),
nói: “Bốn đức sẵn có mà còn ẩn, gọi là Như
lai tạng; bốn đức tu thành, đã hiển bày, gọi
là Pháp thân”.
Lại trong Duy thức học, những hạt giống
tiên thiên tồn tại trong thức A lại da, gọi là
“bản hữu chủng tử” (hạt giống vốn sẵn có),
còn những hạt giống hậu thiên do các pháp
hiện hành mới huân tập, thì gọi là “tân huân
chủng tử”. Cả hai loại hợp lại thì phát sinh
các pháp hiện hành và hết thảy hiện tượng.
Ngoài ra, nếu đứng về phương diện khẳng
định để hiển bày chân như, thì nói là “bản
lai hữu” (xưa nay vốn có); nếu đứng về mặt

phủ định mà nói hết thảy sự vật là giả tướng,
không có thể thực tại, thì bảo là “bản lai
không” (xưa nay vốn không).
II. Bản hữu. Là một trong Tứ hữu
...... Từ sau khi sinh, đến trước khi chết,
cái thân ở khoảng giữa, gọi là bản hữu. (xt.
Tứ Hữu).
BẢN HỮU CHỦNG TỬ
Tức các hạt giống vốn có từ xưa đến
nay. Nói tắt là Bản hữu chủng. Còn gọi là
Bản tính trụ chủng. Có nghĩa là trong thức
A lại da (thức thứ 8) xưa nay vốn hàm chứa
hạt giống của hết thảy pháp hữu vi hữu
lậu, vô lậu. Còn hạt giống hậu thiên do
pháp hiện hành mới huân tập, thì gọi là
“Tân huân chủng tử”. (xt. Chủng Tử).
BẢN HỮU GIA
........
Các nhà Duy thức học Ấn độ đem chia
hạt giống làm ba loại Bản hữu (vốn có),
Tân huân (mới ươm), và Tân cựu hợp sinh
(mới cũ cùng sinh) để thuyết minh. Các
nhà Bản hữu cho rằng, hạt giống tàng chứa
trong thức thứ 8 đều là tiên thiên có sẵn,
chứ không phải mới huân tập, sức huân
tập của hiện hành chỉ làm cho các hạt giống
sẵn có thêm lớn mà thôi; còn gọi là Duy
bản hữu gia. Hộ Nguyệt luận sư là đại biểu
của phái này. (xt. Chủng Tử).
BẢN KHÔNG
.....
Có nghĩa là các pháp bản lai tính vốn
không, tức bản tính của hết thảy muôn vật
đều là không. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ
(Đại 12, 273 trung), nói: “Tịnh tuệ biết vốn
không, ức kiếp nhớ trí Phật”.
BẢN KIẾP BẢN KIẾN
..............

Bản kiếp, chỉ đời quá khứ. Đối với đời
quá khứ, khởi lên cái thấy phân biệt, gọi là
Bản kiếp bản kiến. Còn đối với cuối đời vị
lai mà khởi lên cái thấy phân biệt, thì gọi là
Mạt kiếp mạt kiến. Những thấy biết sai lầm
mà các ngoại đạo ở Ấn độ cổ đại cố chấp,
đại để có thể chia làm hai loại là Bản kiếp
BẢN KIẾP BẢN KIẾN

B
342
bản kiến và Mạt kiếp mạt kiến. Trong đó,
Bản kiếp bản kiến gồm năm loại mười tám
kiến chấp, bao quát bốn thứ Thường luận,
bốn thứ Cũng thường vô thường luận, bốn
thứ Biên vô biên luận, bốn thứ Chủng
chủng luận, hai thứ Vô nhân nhi hữu luận.
Mạt kiếp mạt kiến gồm năm loại bốn mươi
tư kiến chấp, bao quát mười sáu thứ luận
Hữu tưởng, tám thứ luận Vô tưởng, tám
thứ luận Phi hữu tưởng phi vô tướng, bảy
thứ luận Đoạn diệt, năm thứ luận Hiện tại
nê hoàn. Cộng cả hai thành mười loại sáu
mươi hai kiến chấp. [X. Trường a hàm Q.14
kinh Phạm động]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến).
BẢN KINH
......
Chỉ bản kinh gốc trong luận sớ. Tức là
kinh được giải thích hoặc nương vào đó
mà lập thành các thuyết. Còn như nghĩa lí,
câu văn của kinh được dẫn dụng trong các
luận sớ, thì gọi là Bản cứ (căn cứ gốc), đồng
nghĩa với từ ngữ “Xuất điển”.
BẢN LAI
Có nghĩa lúc ban đầu chưa có vật gì.
Cũng như từ vô thủy đến nay. Nhiếp đại
thừa luận thích quyển 5 (Đại 31, 344
thượng), nói: “Tự tính thanh tịnh có nghĩa
là tự tính bản lai trong sạch, tức là tự tính
chân như”. Kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại 9,
8 trung), nói: “Các pháp từ bản lại, tự tướng
thường vắng lặng”.
BẢN LAI DIÊN MỤC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là cái mày
mặt thật chẳng mê chẳng ngộ mà ai ai cũng
vốn có. Còn gọi là Bản địa phong quang,

Bản phận điền địa, Tự kỉ bản phận, Bản
phận sự. Tức là cái thân tâm tự nhiên thoắt
rơi mất và cái tâm tính thật mà mọi người
đều vốn có hiện ra ở trước mắt. Ý nghĩa
tương đồng với “Bản giác” của Hiển giáo và
“Bản sơ” của Mật giáo. Kinh Lục tổ đàn
(Đại 48, 349 trung), chép: “Năng nói: chẳng
nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, ngay trong lúc
đó, cái ấy là bản lai diện mục của thượng
tọa Minh đấy”. [X. Vô môn quan Tắc 23;
Chính pháp nhãn tạng biện đạo thoại].
BẢN LAI KHÔNG
Nghĩa là các pháp thế gian xưa nay đều
là có giả, chứ chẳng phải có thực. Hết thảy
vạn hữu đều là hiện tượng giả lập mà tồn
tại. Vĩnh gia chứng đạo ca (Đại 48, 396 hạ),
nói: “Rõ rồi nghiệp chướng bản lai không,
chưa rõ nên tu đền nợ trước”.
BẢN LAI THÀNH PHẬT
Nghĩa là chúng sinh vốn có đủ tính
thành Phật. Nếu đứng trên lập trường vạn
vật nhất như mà nhận xét, thì chúng sinh
và Như lai là một, không khác, đó là lí
“phiền não tức bồ đề, chúng sinh tức Như
lai” vậy.
BẢN LAI VÔ NHẤT VẬT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
muôn tượng trong vũ trụ là do vọng tưởng
phân biệt của người ta sinh khởi, chứ thực
thì từ xưa đến nay vốn không có bất cứ vật
gì có thể nắm bắt được. Hết thảy các pháp
đều không, chỉ nhờ mối quan hệ hỗ tương
y tồn mà có. Trong mối quan hệ hỗ tương
luôn luôn biến hóa, không có một chủ thể
nào độc lập tự tồn tại, cho nên chẳng có
vật gì có thể chấp trước được, mà cũng
không nên nắm bắt vật gì. Từ ngữ “bản lai
vô nhất vật” có xuất xứ từ kinh Pháp bảo

đàn của Lục tổ (Đại 48, 349 thượng): “Bồ đề vốn không cây, gương sáng cũng không BẢN KINH

B
343
đài, xưa nay (bản lai) không một vật, bụi
bám vào chỗ nào?”. Ý nói hết thảy đều rỗng
lặng, khi thấu suốt được lí ấy thì không có
một vật gì, mà chỉ là một cảnh giới thiên
chân độc chiếu. Cứ theo kinh Pháp bảo
đàn nói, thì bài kệ trên đây do Lục tổ làm
ra để đối lại với bài kệ của Đại thông Thần
tú (Đại 48, 348 trung): “Thân là cây Bồ đề,
tâm như đài gương sáng; phải chăm lau chùi
luôn, chớ để bụi bám vào”. Tuệ năng đã
nhờ bài kệ trên mà được ngũ tổ Hoằng nhẫn
trao truyền áo bát và trở thành tổ thứ sáu
của Thiền tông.
BẢN LAI VÔ SỰ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chủ
trương tu hành của Thiền Ngưu đầu trong
Thiền tông. Còn gọi là Bản vô sự nhi vong
tình, Hưu tâm bất khởi. Chủ trương cho
tâm và cảnh vốn không có, phàm có tạo
tác đều là mê vọng, vì thế nên quên mình,
bỏ tình thì tâm không có chỗ dựa. Người ta
mê hay ngộ là hoàn toàn ở chỗ có chứng
được cái lí “bản lai vô sự” hay không, mà
nếu muốn chứng được lí ấy, thì chỉ có cách
quên mình bỏ tình mà thôi. Đó là đặc điểm
của Thiền Ngưu đầu. [X. kinh Viên giác đại
sớ sao Q.3 phần dưới].
BẢN LỢI ÍCH DIÊU
............
Là Diệu thứ mười trong Bản môn thập
diệu, do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra, khi giải thích chữ “Diệu” của đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa”. Có nghĩa là những
việc lợi ích cho chúng sinh do đức Bản
Phật đã làm từ lâu xa, cho đến sau khi đức

Tích Phật diệt độ, những việc lợi ích chúng
sinh được thực hiện trong thời chính pháp,
tượng pháp v.v... đều là mầu nhiệm không
thể nghĩ bàn. [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN MẠT CHẾ ĐỘ
Chế độ Phật giáo Nhật bản. Vào đầu
thời Đức xuyên (1603 - 1867), để khống
chế các chùa chiền và tăng, ni Phật giáo
trên toàn quốc, sự quan hệ giữa Bản, Mạt ở
cuối thời Liêm thương chỉ theo pháp thống,
nay sự quan hệ ấy được qui định bằng pháp
lệnh thành quan hệ lệ thuộc. Hiến chương
Bản, Mạt được ban bố, trong đó, qui định
mối quan hệ lệ thuộc rất chặt chẽ giữa Bản
sơn và các chùa chiền Mạt phái trực thuộc,
đặt tất cả chùa chiền của Mạt phái dưới sự
cai quản tuyệt đối của Bản sơn. Mạc phủ
(bọn quân phiệt) lợi dụng chế độ đó để,
hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp, khống chế
các tông Bản sơn, Mạt tự trên khắp nước;
đến thời Minh trị Duy tân vẫn theo chế độ
đó. Mãi đến sau hai trận thế giới đại chiến,
phái Mạt tự mới giành được địa vị độc lập
về mặt pháp luật.
BẢN MẬT (1606 - 1665)
.....
Vị tăng tông Lâm tế vào đầu đời Thanh,
cuối đời Minh. Hoặc gọi Hạnh mật. Người
châu Xương, Cổ du (tỉnh Hà bắc), họ Kim.
Hiệu là Nhị ẩn. Lúc nhỏ xuất gia ở chùa
làng, là chùa Ngọa Phật trên núi Văn bút,
sau đến tham học sư Phá sơn Hải minh ở
Đông tháp. Sau lại tham học các sư Thiên
ẩn Viên tu ở Khánh sơn, Tuyết kiệu Viên
tín ở Kính sơn. Rồi đến tham cứu Mật vân
Viên ngộ ở Thiên đồng, rất là khổ hạnh,

một đêm kia chợt tỉnh ngộ. Sư Thông kì ở
Lâm dã kế vị Viên ngộ trú trì chùa Thông
huyền, bèn mời Bản mật về để thay thế
mình và trao kí biệt. Sư đã từng ở qua các
chùa Pháp tường tại Diệm khê, chùa Pháp
nhẫn ở Hoa đình, chùa Long xuyên ở Gia
hòa và chùa Bảo an ở Kinh khê. Năm
BẢN MẬT

B
344
Khang hi thứ 4 nhập tịch, thọ sáu mươi
tuổi. Ngũ đăng toàn thư quyển 7 tắc 18 thì
bảo sư tịch vào năm Khang hi thứ 3. Các
trứ tác của sư gồm có: Nhị ẩn Mật Thiền sư
ngữ lục 10 quyển, Thi văn tập, tất cả vài
chục quyển.
BẢN MÊNH ĐẠO TRÀNG
Tức là đạo tràng cầu nguyện sao bản
mệnh của Hoàng đế trấn giữ đất nước. Đạo
tràng Trấn quốc ở chùa Thanh long đời
Đường tức là đạo tràng bản mệnh của
Hoàng đế. (xt. Trấn Quốc Đạo Tràng).
BẢN MÊNH NGUYÊN THẦN
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ bản
tính. Bản mệnh, chỉ Can (thiên can), Chi
(địa chi) năm người ta sinh ra. Gặp sao của
Can, Chi, gọi là sao bản mệnh. Nguyên
thần, có nghĩa là vận mệnh của người ta
nhận sự giúp đỡ của hai sao Âm, Dương,
và dùng Dương tám, Âm sáu phối hợp để
tính toán xem số. Vì thế, Bản mệnh và
Nguyên thần đều là các sao chi phối vận
mệnh của con người. Thiền tông lấy đó để
thí dụ bản tính của chính mình.
BẢN MÊNH TINH
........
Sao bản mệnh. Theo các kinh điển của
Mật giáo nói, thì sao bản mệnh nằm trong
Bắc đẩu thất tinh, là sao năm người ta sinh
ra. Cứ theo kinh Tú diệu, Bắc đẩu hộ ma
pháp, Phạm thiên hỏa la cửu diệu chép, thì
trong bảy sao Bắc đẩu đều có tính loại tốt,
xấu khác nhau, do đó mà quyết định sự
lành, dữ của vận mệnh con người, như

người sinh năm Tí, thì sao bản mệnh là sao
Tham lang, người sinh năm Sửu, Hợi thì
sao bản mệnh là sao Cự môn. Lại nếu đem
mười hai cung phối hợp với tháng sinh của
người ta, thì gọi là Bản mệnh cung; đem
hai mươi bảy (hoặc hai mươi tám) tú, bảy
diệu, phối hợp với ngày sinh của người ta,
thì gọi là Bản mệnh tú, Bản mệnh diệu. Cứ
theo kinh Tú diệu quyển hạ chép, thì phép
tính Bản mệnh tú là: nếu người sinh vào
ngày 17 tháng 2, thì trước hết lấy ngày 17
làm đơn vị, rồi tính thêm mười ba ngày
nữa, cộng là ba mươi ngày, tức từ sao Dốc
tháng 2, qua các sao Cang, Đê, Phòng đến
Chẩn hai mươi bảy, là một vòng, trừ số này
ra, còn lại ba, tức lại tính qua Dốc, Cang,
Đê, đến Đê là hết, thì người ấy sinh nhằm
sao Đê, vậy sao Đê là sao bản mệnh của
người ấy. Còn phép tính lấy năm sinh trong
mười hai Chi mà suy biết sao bản mệnh,
thì sự phân phối tính toán ấy do đâu, chưa
được rõ.
BẢN MINH
Còn gọi là Nguyên minh. Chỉ bản giác.
Vì thể của bản giác trong sạch và có trí tuệ
đại quang minh, cho nên gọi là Bản minh.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19, 108
hạ), nói: “Vì các chúng sinh quên mất bản
minh, nên suốt ngày hành động mà không
tự biết, đến nỗi phải vào các ngả một cách
oan uổng”.
BẢN MÔN BẢN TÔN
Là một trong ba phép bí mật của tông
Nhật liên, Nhật bản. Chỉ Thập giới mạn đồ
la. Ở chính giữa Thập giới mạn đồ la viết
năm chữ “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”, hai
bên vẽ các vị tôn thuộc các Thiên bộ, để
biểu thị mười giới đều đầy đủ, hình Phật

biểu thị Tam thân vô tác (Pháp thân, Báo
thân, Ứng thân không tạo tác). Hành giả
tu theo ba phép bí mật, lấy Bản Phật thực
thành lâu xa được cụ thể hóa trong Thập
giới mạn đồ la, thờ làm Bản tôn mà qui y,
BẢN MÊNH ĐẠO TRÀNG

B
345
cho nên gọi là Bản môn Bản tôn. [X. Tam
đại bí pháp sao; Tam đại bí pháp chỉ yếu
sao].
BẢN MÔN ĐỀ MỤC
Là một trong ba phép đại bí mật của
tông Nhật liên, Nhật bản. Tức người tu Pháp
hoa, khi tu ba phép đại bí mật, miệng đọc
“bảy chữ” “Na mô Diệu pháp liên hoa kinh”.
Đề mục, chỉ năm chữ “Diệu pháp liên hoa
kinh”. Là đề hiệu của kinh Pháp hoa hai
mươi tám phẩm. Lại năm chữ này bao quát
ý nghĩa sâu kín của tám cuốn Pháp hoa,
nghĩa sâu kín của Bản tôn cũng hoàn toàn
ở năm chữ này mà không thể dò được. Vì
thế, để biểu tỏ cái ý qui y Bản tôn mà thêm
hai chữ “Na mô” để đọc bảy chữ này, là
phương pháp trở về với Bản tôn. Nếu người
không hiểu được ý nghĩa Bản tôn, mà chỉ
đọc lên thì tự nhiên cũng sinh ra hình ảnh
của Bản tôn, cuối cùng cũng được thành
Phật. [X. Tam đại bí pháp sao; Tam đại bí
pháp chỉ yếu sao].
BẢN MÔN GIỚI ĐÀN
Là một trong ba phép đại bí mật của
tông Nhật liên, Nhật bản. Trỏ đàn tràng
thụ giới của hành giả Pháp hoa. Khi hành
giả tu ba phép đại bí mật, qui y Bản môn
Bản tôn, miệng xướng bản môn đề “Na mô
Diệu pháp liên hoa kinh”, nơi mà trong đó
nghi thức này được cử hành, gọi là Bản
môn giới đàn. [X. Tam đại bí pháp sao; Tam
đại bí pháp chỉ yếu sao].
BẢN MÔN KHAI HIỂN
Xưa nay các nhà giải thích kinh Pháp
hoa, phần nhiều đem chia kinh Pháp hoa

thành hai môn Bản, Tích, tức lấy mười bốn
phẩm trước trong kinh Pháp hoa làm Tích
môn, cũng như Phật mới mới thành Chính
giác, mười bốn phẩm sau làm Bản môn,
cũng như Phật cũ đã thành từ lâu xa rồi.
Dùng Bản môn để mở cái dấu tích gần mới
thành ở Già da mà hiển bày Phật cũ thực
thành từ lâu xa, đó tức là mở tích hiển bản,
mở gần hiển xa, mà cũng tức là Bản môn
khai hiển. (xt. Bản Tích Nhị Môn, Khai Tích
Hiển Bản, Khai Cận Hiển Viễn).
BẢN MÔN TỰ
Là một trong bốn đại Bản sơn của tông
Nhật liên Nhật bản. Vị trí chùa nằm ở Đông
kinh đô Đại điền khu trì thượng. Hiệu núi
là núi Trường vinh chùa Đại quốc. Thông
thường gọi là chùa Trì thượng bản môn.
Trước nay, cùng với chùa Cửu viễn, núi
Thân diên, chùa Pháp hoa kinh núi Trung
sơn, gọi chung là “Tam đầu”. Lại cùng với
chùa Diệu bản núi Trường hưng, và chùa
Bản độ núi Trường cốc, gọi chung là núi
“Tam trường tam bản”, hoặc thêm chùa Bản
thành núi Trường cửu nữa mà gọi là núi
“Tứ trường tứ bản”. Do Trì thượng tông
trọng hóa nhà làm chùa vào năm Chính
ứng thứ 4 (1291), là nơi Nhật liên nhập
tịch. Đã từng mấy lần bị đốt, lại bị chiến
nạn, song đều được xây dựng lại.
Chùa rộng hơn sáu vạn chín nghìn bình
(mỗi bình 36 thước vuông), ngoài điện Phật,
nhà Tổ, cửa lầu, còn có Tổng môn, nhà
chung Thanh chính, gác chuông, Luân tạng,
Chùa Bản Môn
BẢN MÔN TỰ

B
346
nhà Trường vinh, nhà thờ Quỉ tử mẫu thần,
tháp năm tầng, nhà khách, nhà Phương
trượng, nhà Bảo tạng, nhà kho v.v... Phía
tây bắc nội tự, có nhà Chân cốt thờ di cốt
của Nhật liên thượng nhân, phía tây nhà
khách là nơi hỏa thiêu (trà tì) Nhật liên
thượng nhân, có dựng tháp Đa bảo; ngoài
ra, còn có mộ phần của Nhật lãng, Nhật
luân. Cây tháp năm tầng là Kiến trúc thuộc
thời kì đầu Giang hộ; trong nhà Tổ thờ
tượng của Nhật liên thượng nhân, một kiệt
tác của nghệ thuật chạm trổ tiếu tượng
(tượng giống hệt người) vào thời đại Liêm
thương. Thời gần đây, ba mươi sáu nhà viện
được xây dựng ngày trước trong nội tự, được
trùng tu và thu gọn lại còn mười tám viện.
Hàng năm, cứ đến ngày 13 tháng 10, mở
hội Tông tổ, dân chúng các nơi đổ về, muôn
ngọn đèn, lũ lượt làm tắc nghẽn cả quả
núi, quang cảnh phía trước thật là tráng lệ.
BẢN NANG GIÀ TRA
.....
Phạm: pùrịaghaỉa. Còn gọi là Bản
na già tra. Dịch ý là đầy bình; hoặc dịch là
bình công đức, bình hiền, bình như ý. Cái
bình này tượng trưng cho tướng điềm lành,
chúc phúc. Cứ theo luận Đại trí độ quyển
13 chép, nếu ai được cái bình này mà mong
cầu các thứ hiện báo trong thế gian, thì
không một điều gì không như ý. Ngoài ra,
cũng đem hình dáng tròn trịa đầy đặn của
cái bình tượng trưng tướng tốt của Phật,
như tướng cái chậu đầy đặn tròn trịa nói
trong kinh Quán Phật tam muội hải quyển
3 phẩm Quán tưởng; hay như kinh Bất

không quyên sách đà la ni phẩm Thành
tựu duyên pháp, nói về phép tạo tượng bồ
tát Quan thế âm, là ở trên đàn đặt những
chiếc bình đầy đặn, đều lấy hình dáng tròn
đầy của bình, chậu để tượng trưng các bộ
phận tròn trịa đầy đặn trong thân hình
của Phật, Bồ tát.[X. Đại nhật kinh sớ Q.8;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng]. (xt. Hiền
Bình).
BẢN NGUYÊN
......
Chỉ tự tính thanh tịnh tâm. Cũng tức là
chỗ căn bản. Tự tính của tâm chúng sinh
xưa nay vốn trong sạch, nhưng vì những
khách trần phiền não khởi lên sau này mà
làm cho tự tính nhơ nhuốm. Những người
có trí nghe được Thánh pháp biết rõ điều
đó, rồi siêng năng tu tập tâm tính để trở về
cái nguồn gốc trong sạch ấy mà được giải
thoát. Kinh Phạm võng quyển thượng (Đại
24, 997 hạ) nói: “Bấy giờ, đức Phật Lô xá
na rất vui mừng, hiện Pháp thân tam muội
bản nguyên thành Phật thường trụ, thể tính
sáng lạn như hư không”. Trong bài tựa kinh
Viên giác lược sớ (Đại 39, 523 trung), Bùi
hưu nói: “Cái gọi là trong sạch sáng suốt
mầu nhiệm, thấu triệt linh thông, sừng sững
tồn tại một mình, đó là bản nguyên của
chúng sinh, cho nên gọi là Tâm địa”. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.19 Bảo phúc
tòng triển truyện].
BẢN NGUYÊN THANH TỊNH ĐẠI VIÊN KÍNH
Có nghĩa là tính Phật (bản nguyên) sẵn
có của chúng sinh trong suốt sáng láng cũng
như tấm gương tròn lớn không hề dính
dấp bụi nhơ. Đây là từ ngữ trong kinh Viên
giác, cực tả cái trong sáng vô nhiễm của
bản tính.

BẢN NGUYÊN
.....
Phạm:pùrva praịidhàna. Chỉ sự thề
nguyền ở “Nhân vị, ” (giai vị tu nhân).
Nói đủ là Bản hoằng thệ nguyện (thề
nguyền xưa rộng lớn). Còn gọi là Bản thệ,
Túc nguyện (nguyện kiếp trước). Tức là lời
thề nguyền cứu độ chúng sinh mà Phật và
BẢN NANG GIÀ TRA

B
347
Bồ tát phát ra ở các kiếp quá khứ trước khi
thành quả Phật. Còn ở nhân vị mà phát
nguyện đến ngày nay được quả, cho nên,
đối với “quả vị” mà gọi là Bản thệ (thề xưa).
Lại chữ “bản” được hiểu là căn bản, tuy nói
là tâm Bồ tát rộng lớn, thề nguyền cũng vô
lượng, nhưng chỉ lấy nguyện này làm gốc
(tức nguyện cứu độ chúng sinh), nên gọi là
“Bản nguyện”. Nói theo nghĩa rộng thì đầu
mối của sự phát nguyện cũng gọi là hoằng
thệ (thề rộng). Từ ngữ Bản nguyện có xuất
xứ từ kinh Vô lượng thọ quyển thượng, luận
Thập trụ tì bà sa quyển 5 phẩm Dị hành.
Bản nguyện của Phật và Bồ tát phát có
nhiều loại, như hết thảy Bồ tát đều phải
phát tâm Bồ đề, phát nguyện kiên trì cứu
độ chúng sinh, phát nguyện đoạn trừ phiền
não, chứa góp đức hạnh, cho đến nguyện
thành tựu quả Phật, như thế gọi là tổng
nguyện trang nghiêm v.v... Nếu phát đại
nguyện riêng rẽ, như nguyện làm cho cõi
nước Phật trong sạch, các cõi nước trong
mười phương trong sạch, thành tựu chư
chúng sinh, hoặc nguyện ở trong cõi nước
ô uế mà thành Phật cứu độ các chúng sinh
khó cảm hóa. Những thệ nguyện như thế,
theo ý thích riêng của mỗi Bồ tát mà phát,
thì gọi là biệt nguyện, như bốn mươi tám
nguyện của Phật A di đà (bồ tát Pháp tạng)
được chép trong kinh Vô lượng thọ quyển
thượng (bản tiếng Phạm chép có bốn mươi
sáu nguyện, những bản dịch của các kinh
điển khác cũng chép có ba mươi sáu nguyện
hoặc hai mươi bốn nguyện), năm trăm đại
nguyện của Phật Thích ca được chép trong

kinh Bi hoa quyển 7, và mười thiện nguyện
do bồ tát Di lặc phụng hành nói trong kinh
Di lặc bồ tát sở vấn bản nguyện v.v... đều
là biệt nguyện cả.
Lại như năm nguyện nói trong kinh Đạo
hành bát nhã quyển 6 phẩm Đát kiệt ưu bà
di, hai mươi chín nguyện nói trong kinh
Phóng quang bát nhã quyển 13 phẩm
Mộng trung hành và hai mươi nguyện nói
trong kinh A súc Phật quốc quyển thượng
v.v... cũng đều thuộc biệt nguyện. Ngoài ra,
còn đặc biệt vì cứu bệnh tật hoặc diệt trừ
hết thảy phiền não, sự sợ hãi cho chúng
sinh mà lập chí nguyện, như mười hai
nguyện nói trong kinh Dược sư Như lai bản
nguyện, bốn mươi bốn nguyện nói trong
kinh Dược sư lưu li quang thất Phật bản
nguyện công đức quyển thượng, Quan thế
âm cứu khổ nguyện trong kinh Bi hoa v.v...
Lại còn mười nguyện lớn của bồ tát Phổ
hiền và kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
nói mười thứ hành nguyện của các Bồ tát
Sơ địa, Sơ học phát, trong đó, nguyện mới
phát ở hiện tại gọi là “Duy phát nguyện” để
phân biệt với Túc nguyện đã phát ở nhân
vị.
Sư Tuệ viễn ở Lư sơn đem bốn mươi
tám nguyện Di đà chia làm ba nguyện là
Nhiếp pháp thân, Nhiếp tịnh độ và Nhiếp
chúng sinh. Đại sư Thiện đạo giải thích
nguyện thứ 18 là, người xưng niệm danh
hiệu Phật A di đà (niệm Phật) thì đuợc
nguyện Vãng sinh Tịnh độ, cũng tức là bất
luận kẻ ác nào đều nhờ sức nguyện ấy mà
được cứu. Tông Tịnh độ coi nguyện thứ 18
là “vương bản nguyện” (vua các bản
nguyện). Vị khai tổ của Tịnh độ chân tông
Nhật bản là Thân loan, đem tám nguyện

trọng yếu trong bốn mươi tám nguyện chia
làm Chân nguyện (nguyện chân thực), Giả
nguyện (nguyện giả tạm), tức sáu nguyện
11, 12, 13, 17, 18, 22 là chân, và hai nguyện
19, 20 là giả, gọi là tám nguyện chân giả.
Đồng thời, trong nguyện 18, chúng sinh
phát nguyện niệm Phật, nếu không được
vãng sinh, thì Ngài (Phật A di đà) không
lấy Chính giác (không thành Phật), cho nên,
nguyện 18 cũng gọi là Nhược bất sinh giả
thệ (nguyện nếu người chẳng được sinh).
Ngoài ra, những mục tiêu, đối tượng mà
bản nguyện cứu giúp, gọi là Bản nguyện
BẢN NGUYÊN

B
348
thực cơ, hoặc Bản nguyện chính cơ, tức
chỉ chúng sinh trong đời mạt nhơ đục. Bản
nguyện thề thực hành niệm Phật, gọi là
Bản nguyện hành. Lại tán thán đức Phật A
di đà là Bản nguyện công đức tụ, vì bản
nguyện của Phật Di đà ở nhân vị đã nhiều
kiếp chứa góp công đức vậy. [X. kinh Bi
hoa Q.2 phẩm Đại thí; kinh Pháp hoa phẩm
Thí dụ, kinh Đại A di đà Q.thượng; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.17 phẩm Hư
không tạng bồ tát; kinh Bình đẳng giác Q.1;
kinh Văn thù sư lợi Phật độ nghiêm tịnh;
kinh Địa tạng bản nguyện; luận Câu xá Q.9;
Vãng sinh luận chú; Vãng sinh lễ tán; An
lạc tập; Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập]. (xt. Thệ Nguyện, Nguyện).
BẢN NGUYÊN CÔNG ĐỨC TỤ
..............
Là một trong ba mươi bảy đức hiệu của
Phật A di đà. Trong Tán A di đà Phật kệ
của sư Đàm loan, có câu “Cúi lạy Bản
nguyện công đức tụ”, tức dùng để biểu thị
tên gọi khác của Phật A di đà. Thông
thường, “Công đức tụ” cũng được dùng làm
tên gọi khác của chư Phật, vì chư Phật khi
còn ở nhân vị đã chứa góp vô lượng công
đức mới thành thân Phật. Về Phật Di đà
mà nói, thì bản nguyện là nhân năng thành,
mà công đức tụ là quả sở thành. Nhân hành
và quả đức đều thành tựu đầy đủ, mà đức
thì tụ tập vào Phật thể, vì thế, tán thán
Phật A di đà là Bản nguyện công đức tụ.
BẢN NGUYÊN ĐỀ HỒ DIÊU DƯỢC
Chỉ bản nguyện của Phật A di đà. Tức
nhờ vào bản nguyện của Phật Di đà thì bất

luận kẻ ác như thế nào cũng đều được cứu
vớt, cho nên dùng thuốc đề hồ nhiệm mầu
bậc nhất để thí dụ. Giáo hành tín chứng
quyển 3 phần cuối quyển Tín (Đại 83, 614
hạ), nói: “Cõi đời nhơ đục, quần sinh uế ác
nên cầu niệm chân tâm kim cương bất hoại;
chấp trì bản nguyện đề hồ diệu dược”.
BẢN NGUYÊN LỰC
........
Chỉ lực dụng của bản nguyện. Nói tắt là
Nguyện lực. Cũng gọi là Túc nguyện lực,
Đại nguyện nghiệp lực. Tức là cái sức thề
nguyền mà chư Phật và Bồ tát ở các kiếp
quá khứ, trước khi thành Phật, đã phát khởi
lúc còn ở “nhân vị”, và đã thành tựu được
thệ nguyện ấy ở quả vị. Theo bồ tát Thế
thân nói trong luận Vãng sinh, thì sức bản
nguyện của Phật, có khả năng nhanh chóng
thành tựu đầy đủ vô lượng công đức thù
thắng như bể báu lớn. Lại trong Quán vô
lượng thọ kinh sớ quyển 1, đại sư Thiện
đạo đời Đường nói, hết thảy phàm phu thiện
ác đều nhờ sức nguyện lớn của Phật A di
đà làm duyên tăng thượng mà được vãng
sinh Tịnh độ.
Hoặc chia bản nguyện và lực làm hai,
bản nguyện chỉ lời thề nguyền ở nhân vị,
lực chỉ thần lực của quả thượng. Như sư
Đàm loan, trong Vãng sinh luận chú, khi
giải thích về “Quán Phật bản nguyện lực”,
đã nói (Đại 40, 840 thượng): “Nhờ vào bốn
mươi tám bản nguyện của bồ tát Pháp tạng
mà thành thần lực của A di đà Như lai
ngày nay, nguyện để thành lực, lực để tựu
nguyện, nguyện không luống phí, lực chẳng
hư dối, lực nguyện hợp nhau, rốt ráo chẳng
sai, vì thế nói là thành tựu”. [X. kinh Quán
vô lượng thọ; luận Câu xá Q.9]. (xt. Bản

Nguyện).
BẢN NGUYÊN NHẤT THỰC
Có nghĩa là bản nguyện của Như lai là
cái lí chân thực bình đẳng duy nhất. Tịnh
độ chân tông Nhật bản, kì vọng nhờ sức
bản nguyện của Phật A di đà mà được vãng
sinh thành Phật, tức lấy pháp môn tha lực
BẢN NGUYÊN CÔNG ĐỨC TỤ

B
349
niệm Phật làm con đường tắt duy nhất để
đạt đến Niết bàn chân thực, gọi là Bản
nguyện nhất thực đại đạo. Vị khai tổ của
Chân tông là Thân loan, trong Giáo hành
tín chứng văn loại quyển 3 Tín quyển (Đại
83, 606 trung) nói: “Đạo, tức là con đường
thẳng bản nguyện nhất thực”. [X. Cao tăng
hòa tán].
BẢN NGUYÊN TAM TÂM NGUYÊN
Tức là nguyện niệm Phật vãng sinh. Là
nguyện thứ 18 trong bốn mươi tám nguyện
của Phật A di đà được liệt kê trong kinh Vô
lượng thọ quyển thượng, trong đó, bao gồm
ba thứ tâm là Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh
ngã quốc, vì thế cũng gọi là Tam tâm. Phật
A di đà, khi còn ở nhân vị, đã từng phát
bốn mươi tám nguyện cứu độ vô lượng
chúng sinh; nếu chúng sinh có đầy đủ ba
tâm chuyên chí niệm Phật, thì chắc chắn,
nhờ vào nguyện thứ 18, sẽ được vãng sinh
Tịnh độ.
BẢN NGUYÊN TỰ
........
Là Bản sơn của Tịnh độ chân tông, một
tông phái lớn nhất của Phật giáo Nhật bản.
Chia làm hai chùa Đông và Tây.
1. Chùa Tây bản nguyện. Vị trí chùa
nằm tại Kinh đô thị Hạ kinh khu Quật
xuyên thông đường 6. Là bản sơn của phái
chùa Bản nguyện thuộc Chân tông. Còn
gọi là Bản phái Bản nguyện tự, hiệu núi là
núi Long cốc. Tục gọi là A tây. Năm Hoằng
trường thứ 2 (1262), vị khai tổ của Chân
tông là Thân loan nhập tịch, môn đồ đem
chôn ở Đông sơn Đại cốc. Chưa bao lâu,

con gái của Thân loan là ni Giác tín và học
trò là Hiển trí, dời đi chôn ở phía bắc Cát
thủy vào năm Văn vĩnh thứ 9 (1272), xây
dựng nhà Ngự ảnh và Qui sơn Thiên hoàng
ban hiệu là “Cửu viễn thực thành A di đà
Phật bản nguyện tự”, đồng thời, đặt vào
hàng chùa nhà vua.
Vị trú trì đời thứ 8 là Liên như, muốn
vãn cứu vận suy đồi của chùa, bèn ra sức
hoằng pháp, tín chúng đến đông, thanh
thế mỗi ngày một thịnh, tín đồ của sơn môn
Tỉ duệ thuộc tông Thiên thai thấy thế ghen
ghét, nên vào năm Khoan chính thứ 6
(1465), phóng hỏa đốt tan chùa này. Liên
như chạy đến chùa Viên thành ở Cận giang,
sau lại gặp loạn, lần hồi trốn đến Bắc lục,
thiết lập đạo tràng, giáo hóa tín chúng ở
bảy châu. Đến năm Văn minh thứ 11 (1479),
xây dựng chùa Bản nguyện núi Tùng lâm
tại địa khu Kinh đô sơn khoa. Một lần nữa,
chùa này lại bị tín đồ tông Nhật liên đốt
cháy rụi (1553). Vị trú trì đời thứ 10 là
Chứng như, lấy chùa Bản nguyện Thạch
sơn ở Đại phản làm Bản sơn, lại khởi sự
Nhà Tổ chùa Tây Bản Nguyện xây dựng.
Chùa Đông Bản Nguyện
BẢN NGUYÊN TỰ

B
350
Năm Thiên chính thứ 8 (1580), Hiển
như đời thứ 11 và Chức điền tín trường
cùng mưu dời tượng Tổ đến Kỉ châu lộ sâm,
sau đó, dời đến Hòa tuyền (phủ Đại phản)
bối trủng, rồi lại dời đến Nhiếp tân (thị trấn
Đại phản) thiên mãn. Năm Thiên chính
19 (1591), tiếp nhận Phong thần tú cát hiến
đất cho chùa, là khởi nguyên của chùa Tây
bản nguyện ngày nay, Hoài như đời thứ 12
mới bắt tay vào việc kiến tạo. Các nhà cửa
hiện nay được kiến thiết vào những năm
sau trận hỏa tai năm Nguyên hòa thứ 3
(1617) gồm có các kiến trúc Tổng môn,
Đường môn, Tổ đường, Thư viện, Kinh
tạng, Canh tác các, Hổ chi gian, Thanh
liên xã, Lăng hoa đình v.v... [X. Tùng lâm
tập Q.9; Đại cốc bản nguyện tự thông kỉ
Q.1 đến Q.5, Q.9; Chân tông toàn sử; Bản
nguyện tự luận].
2. Chùa Đông bản nguyện. Vị trí chùa
nằm tại Kinh đô thị Hạ kinh khu Ô hoàn
thông đường 7. Là Bản sơn của phái Đại
cốc thuộc Chân tông. Cũng gọi là Đại cốc
bản nguyện tự. Tục gọi là A đông. Năm
Khánh trường thứ 7 (1602), Đức xuyên Gia
khang hiến đất cho con trưởng của Hiển
như là Giáo như để làm chùa, do đó, Giáo
như sáng lập chùa Đông bản nguyện. Gia
khang thỉnh được tượng Tổ ở chùa Diệu
an tại Thượng dã tiền kiều về thờ. Năm
Khoan vĩnh thứ 16 (1693), Tướng quân Gia
quang lại hiến đất để mở chùa rộng thêm.
Niên hiệu Vạn trị năm đầu (1658) trở đi,
tiếp tục thiết lập các viện riêng, như viện
Đại cốc, viện Thiển thảo v.v... Song, niên

hiệu Khoan chính năm đầu (1789), năm
Văn chính thứ 6 (1823), nhà cửa đã từng
vài lần bị lửa thiêu rụi; những kiến trúc
hiện nay thuộc thời đại Minh trị, có Đại sư
đường, Sắc sứ môn, Cung ngự điện, Đại
huyền quan, Đại tẩm điện, Tập hội sở, Bảo
tàng v.v... trong đó, to rộng nhất là Đại sư
đường, được kiến trúc vào năm Minh trị
thứ 13, và phải mất mười lăm năm mới hoàn
thành. [X. Tùng lâm tập Q.9; Chân tông
cố thực truyền lai sao; Đại cốc bản nguyện
tự thông kỉ Q.6; Đại cốc phái bản nguyện
tự yếu lãm].
BẢN NHÂN DIÊU
..........
Là một trong Bản môn thập diệu do đại
sư Trí khải tông Thiên thai lập ra khi giải
thích về chữ “Diệu” trong đề kinh “Diệu
Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa là trí tuệ,
tu hành và giai vị của đức Như lai khi mới
thành đạo đều là mầu nhiệm không thể
nghĩ bàn, đó là bản thời trí diệu, bản thời
hành diệu và bản thời vị diệu. Tức nói rõ
về nhân tu hành của Bản Phật trong các
thời quá khứ lâu xa. [X. kinh Pháp hoa Q.5
phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN NHỊ
.....
Phạm:pùrva dvitìya. Dịch âm là Bao
la na địa da. Còn gọi là Cố nhị...... Chỉ
vợ của tỉ khưu khi còn ở nhà. Bản, có nghĩa
là cũ, cố cựu, đối lại với lúc đã xuất gia mà
gọi lúc còn ở nhà là bản. Nhị, là nghĩa phối
ngẫu, sánh đôi. Bản nhị, tức là vợ chồng
sánh đôi khi xưa. Luật Ngũ phần quyển 1
(Đại 22, 3 trung), nói: “Tôi cùng bản nhị
làm hạnh nhơ bẩn”. [X. Huyên ứng âm

nghĩa Q.14].
BẢN NHƯ (981 - 1050)
......
Vị tăng thời Bắc Tống. Người Tứ minh
cú chuơng (Ngân huyện tỉnh Triết giang).
Lúc nhỏ xuất gia ở chùa Quốc minh, Ngân
huyện, thờ Tri lễ Pháp trí làm thầy, tinh
thông phép Tam quán thập thừa của Thiên
thai, văn từ đứng đắn nhã nhặn, theo tông
Tịnh độ. Năm Đại trung tường phù thứ 4
BẢN NHÂN DIÊU

B
351
(1011) đời Bắc Tống, sư ra ở chùa Thừa
thiên núi Đông dịch ba mươi năm, giương
cao cờ pháp, diễn giảng kinh Pháp hoa, kinh
Niết bàn, kinh Kim quang minh, kinh Quán
vô lượng thọ, Ma ha chỉ quán v.v... môn
đồ thường trực có đến năm, sáu trăm người.
Thường tập họp một trăm vị tăng tu sám
Pháp hoa kéo dài một năm, thấy điềm lành
luôn. Năm Khánh lịch thứ 2 (1042), vua
ban hiệu “Thần chiếu pháp sư” và áo bào
tía. Nhân ngưỡng mộ di phong Lư sơn, sư
cùng với Thừa tướng Chương tuân công
và một số người khác kết xã Bạch liên, siêng
tu niệm Phật, sáu, bảy năm sau, chùa trở
nên to lớn và vua Nhân tông ban ngạch là
Bạch liên, vì thế gọi là chùa Bạch liên. Một
thời, các đại nhân danh sĩ được ghi tên vào
Bạch liên xã đều lấy làm vinh dự. Tháng 5
năm Hoàng hựu thứ 3, sư nhập tịch, thọ
bảy mươi tuổi, tăng lạp (tuổi hạ) năm mươi
ba. Sư có làm Nhân vương sám nghi, Phổ
hiền hành pháp kinh nghĩa sớ lưu hành ở
đời. Học trò nối pháp có: Thần ngộ Xứ
khiêm, Pháp chân Xứ hàm, Lô am Hữu
nghiêm, Năng nhân Pháp bảo, Thừa thiên
Hoài nhã, Thiên thai Bảo tiêm, Tiền đường
Toàn nghĩa v.v... [X. Thích môn chính
thống Q.2; Tân tục cao tăng truyện Q.3;
Phật tổ thống kỉ Q.8, Q.12, Q.25, Q.27,
Q.44, Q.45; Thích thị kê cổ lược Q.4; Ngũ
đăng hội nguyên Q.6; Vãng sinh tập
Q.thượng, Tịnh độ thánh hiền học Q.3].
BẢN NIẾT BÀN DIÊU
...........
Là Diệu thứ tám trong Bản môn thập

diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” của đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa Niết
bàn mà Bản Phật thị hiện là không thể
nghĩ bàn. Đây chẳng phải Niết bàn thị hiện
ra để điều phục những chúng sinh lười
biếng, mà là Bản thời Niết bàn vốn thường
trụ vắng lặng. [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN PHẬT
Chỉ Phật bản môn, bản địa (Phật gốc).
Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Như lai thọ
lượng (Đại 9, 42 hạ), nói: “Ta thành Phật
đến nay đã rất lâu xa, sống lâu vô lượng a
tăng kì kiếp, thường trụ chẳng diệt”. Đây là
thuyết minh đức Thế tôn Thích ca bản
Phật đã thực thành từ lâu xa rồi. Nếu đối
lại với Bản Phật mà nói, thì đức Thế tôn
Thích ca mới thành Chính giác, gọi là Tích
Phật. Ngoài ra, bản Phật còn chỉ tính Phật
trong tự tâm. Chân tông của Nhật bản thì
lấy Phật A di đà làm vua trong chư Phật, là
Bản Phật, còn chư Phật khác hiện ở trong
biển Cực lạc thì là Mạt Phật (Phật ngọn).
(xt. Bản Tích Nhị Môn).
BẢN TIÊU
... Chỉ hình Tam muội da. Tức là cờ hiệu
của chư Phật Bồ tát biểu thị bản thệ, hiển
bày cái tâm nguyện cứu độ chúng sinh.
[X. Tính linh tập Q.7]. (xt. Tam Muội Da
Hình).
BẢN QUẢ DIÊU
...........
Là Diệu thứ hai trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức là Bản

quả do bản địa viên diệu rốt ráo chứng
được, có đủ ba đức chân tính, quán chiếu
(giác), tư thành (do đường bản hữu mà đến),
mầu nhiệm không thể nghĩ bàn. [X. kinh
Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập
Diệu).
BẢN QUẢ DIÊU

B
352
BẢN QUỐC ĐỘ DIÊU
Là Diệu thứ ba trong Bản môn thập diệu
do đại sư Trí khải tông thiên Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức cái cõi
nước mà bản địa quả Phật cư trú là không
thể nghĩ bàn. Kinh Pháp hoa phẩm Như
lai thọ lượng (Đại 9, 42 trung), nói: “Từ xưa
đến giờ, ta thường ở thế giới Sa bà này, nói
pháp giáo hóa, cũng ở trăm nghìn muôn ức
na do tha a tăng kì cõi nước khác, dẫn dắt
làm lợi ích chúng sinh”. Trong đó, Sa bà là
cõi Đồng cư của bản thời, còn các nơi khác
là cõi Phương tiện, cõi Thực báo, cõi Tịnh
quang của bản thời. [X. Pháp hoa huyền
nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN QUỐC TỰ
Chùa Bản quốc. Là một trong bốn đại
bản sơn của tông Nhật liên Nhật bản. Vị
trí chùa nằm tại Kinh đô thị Quật xuyên
đường 5. Hiệu núi là núi Đại quang. Vào
năm Kiến trường thứ 5 (1253), Nhật liên
dựng một ngôi nhà tranh ở Tùng diệp cốc
tại Liêm thương, gọi là nhà Pháp hoa. Trinh
hòa năm đầu (1345), Túc lợi tôn thị mới di
đến địa chỉ hiện nay. Chùa ấy đã từng bị
tín đồ sơn môn Tỉ duệ phóng hỏa thiêu
hủy, nhờ được bảo hộ mà xây dựng lại, mở
trường, họp chúng học tập. Nay còn các
kiến trúc Nhân vương môn, Tổ sư đường,
Thích ca đường, Kinh tạng, chung lâu v.v...
[X. Bản quốc tự văn thư; Bản hóa biệt đầu
Phật tổ thống kỉ Q.17].
BẢN QUYẾN THUỘC DIÊU
Là Diệu thứ bảy trong Bản môn thập

diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức những
người nghe nói pháp ở bản thời là mầu
nhiệm không thể nghĩ bàn. Như vô lượng
Bồ tát từ dưới đất hiện lên rồi ở trong cõi
Pháp tính tịch quang giữa hư không, lấy
Bản Phật làm thầy, ngồi đầy trong Pháp
hội Bản môn thuyết pháp. [X. kinh Pháp
hoa Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần dưới]. (xt. Thập Diệu).
BẢN SINH AN ĐỒ LUẬN SƯ
Là một phái ngoại đạo ở Ấn độ xưa.
Trong luận Ngoại đạo tiểu thừa Niết bàn
của mình, bồ tát Đề bà đem chia Niết bàn
do tất cả ngoại đạo chủ trương làm hai muơi
loại, mà Bản sinh an đồ luận sư tức là một
phái trong số đó. Luận sư phái này cho rằng,
trong vũ trụ vốn không có mặt trời, mặt
trăng, tinh tú, hư không, đất liền, mà duy
chỉ có nước tồn tại, lúc đó có đại an đồ
sinh ra, hình dáng cũng như quả trứng gà
màu vàng, khi thành thục rồi thì vỡ ra làm
hai mảnh, một mảnh ở trên là trời, một
mảnh ở dưới là đất, lúc đó sinh ra Phạm
thiên, là tổ của hết thảy chúng sinh, nuôi
nấng hết thảy sinh vật, vô sinh vật, ở những
nơi mà các sinh vật và vô sinh vật ấy tan
biến mất, thì gọi là Niết bàn.
BẢN SINH CHÚ
Pàli: Jàtakaỉỉhakathà. Còn gọi là Bản
Chùa Bản Quốc
BẢN QUỐC ĐỘ DIÊU

B
353
sinh nghĩa thích (Pàli: Jàtakaỉỉha
vaịịanà), Bản sinh thích (Pàli: Jàtaka
vaịịanà). Không rõ tác giả. Bộ sách viết
bằng tiếngPàli, nội dung là sự chú thích
kinh Bản sinh (Pàli: Jàtaka) của “Tiểu
bộ” trong tạng kinhPàli, toàn bộ sách được
chia làm hai loại là Nhân duyên cố sự (Pàli:
Nidàna kathà) và Chú thích bản văn.
Nhân duyên cố sự gọi chung là Bản sinh
kinh Phật truyện, nói rõ sự tích nhân duyên
tu hành và nửa kiếp trước của đức Thế tôn
Thích ca, tất cả chia làm ba chương là Viễn
nhân duyên (Pàli: Dùre nidàna, nhân
duyên xa), Bất viễn nhân duyên (Pàli:
Avidùre nidàna, nhân duyên không xa),
và Cận nhân duyên (Pàli: Santike nidàna,
nhân duyên gần):
1. Viễn nhân duyên ........., nghĩa là
bốn A tăng kì mười muôn kiếp trước, tiền
thân đức Thích tôn là Bà la môn Thiện
tuệ (Pàli: Sumedha brahmaịa), theo đức
Phật Nhiên đăng (Pàli: Dìpaôkara
buddha) nhận kí biệt thành Phật trong vị
lai, phát nguyện tu hành mười Ba la mật.
Sau lại đối trước đức Phật Kiều trần như
(Pàli: Koịđaĩĩâăa buddha), cho đến Phật
Ca diếp (Pàli: Kassapa buddha), tất cả
hai mươi ba đức Phật mà nhận sự kí biệt
thành Phật, thành tựu đầy đủ tám thứ Bồ
đề tư lương và mười hạnh Ba la mật, thụ
sinh trên cõi trời Đâu suất v.v... Đồng thời,
có phụ thêm chủng tính của Phật và chú
thích rõ các hành tàng (Pàli: Cariyà
piỉaka) siêu quần bạt tụy của ngài.
2. Bất viễn nhân duyên..........., trước

hết có Thế gian trang nghiêm thiên (Pàli:
Lokbyùhà), dự báo đức Phật sẽ xuất hiện,
lại nhân sự thỉnh cầu khẩn khoản của chư
thiên, đức Thích tôn mới thác thai giáng
sinh, cho đến xuất gia, thành đạo.
3. Cận nhân duyên , ghi việc
sau khi đức Phật thành đạo bảy bảy (49)
ngày, tự thụ pháp lạc, nhân việc Phạm thiên
khuyến thỉnh mà quay bánh xe pháp lần
đầu tiên, cho đến việc các đệ tử qui Phật,
thiết lập tinh xá Kì viên v.v... đều có ghi
chép tỉ mỉ rõ ràng.
Trong văn hiến Pàli, các nhân duyên
sự tích trên đây là truyện Phật có tổ chức
nhất, so với truyện Phật bằng văn Phạm và
Hán dịch, thì Phật truyện này ít tô vẽ hơn
cả. Toàn văn lấy văn “trường hàng, ”
(văn xuôi) làm chủ, có hai trăm chín mươi
tám bài kệ tụng xen kẽ.
Kế đến chú thích bản văn thì trong có
năm trăm bốn mươi bảy thứ bản sinh, mỗi
thứ bản sinh chia làm năm bộ phận để giải
rõ, đó là sự tích hiện tại (Pàli: paccuppanna
vatthu), sự tích quá khứ(Pàli: atìta vatthu),
bản kệ, bản thích (Pàli: veyyàkaraịa), và
liên lạc (Pàli: samodhàna). Trong đó, sự
tích hiện tại thuộc phần tựa, trình bày bản
sinh và nguyên lai của đức Thích tôn; sự
tích quá khứ chép các nhân duyên tu hành
ở quá khứ khi đức Thích tôn còn là Bồ tát,
tức là sự tích tiền thân của ngài, đồng thời,
có phụ thêm kệ kinh Bản sinh. Phần kệ
thích thì giải rõ về nghĩa tiếng của bản kệ,
phần liên lạc thì nối liền kiếp trước với hiện
tại. Năm trăm bốn mươi bảy thứ bản tụng
được giải thích, về thứ tự và nội dung, đều
giống với kinh Bản sinh trong Tiểu bộ.
Cứ theo Thánh điển sử (Pàli: Gandha

vaôsa) chép, thì sách này là do ngài Phật
âm (Pàli: Buddhaghosa) dịch từ thổ ngữ
Tích lan được lưu truyền mà thành, nhưng
thuyết này vẫn chưa được xác định. Lại học
giả Phật giáo người Anh là Đại vệ tư (Rhys
Davids, 1843 - 1922), cho rằng sách này
được hoàn thành vào thế kỉ thứ V, nhưng
mất tên người biên tập.
Trong các sự tích bản sinh tiếng Phạm,
tiếngPàli và Hán dịch hiện còn đến nay,
thì nội dung của bộ sách này bao la trác
tuyệt nhất, có thể nói là sách tập đại thành
của các sự tích bản sinh từ đời xưa đến nay.
BẢN SINH CHÚ

B
354
Nhưng trong các sự tích bản sinh mà sách
này thu tập, thì chỉ có không quá một trăm
sáu mươi thứ là giống với nội dung của văn
Phạm và Hán dịch, kì dư thì duy sách này
mới có. Ngoài ra, cũng có không ít bản sinh
được thu trong văn Phạm và Hán dịch,
nhưng chưa được thu chép vào sách này.
Sách này đã có xuất bản nguyên văn (The
Jàtaka together with its Commentary, 6
vols, London, 1877 - 1896; Bản sinh chú,
6 quyển, xuất bản vào các năm 1877 - 1896,
Luân đôn), và bản dịch tiếng Anh (The
Jàtaka, or Stories of the Buddha’s Former
Births, 7 vols, Cambridge, 1895 - 1913, Bản
sinh, hay sự tích các kiếp trước của đức Phật,
7 quyển, Đại học Cambridge xuất bản vào
các năm 1895 - 1913), bản dịch tiếng Nhật
(thu vào bản dịch Nhật của Nam truyền
đại tạng kinh quyển thứ 28 đến 39) v.v...
[X. H. J. Francis and E. J. Thomas; Jàtaka
Tales, 1916; Rhys Davids: Buddhist Birth
stories (Jàtaka Tales), 1880; Buddhist India;
B. C. Law: A History ofPàliLiterature).
BẢN SINH ĐỒ
Tranh bản sinh. Dựa vào nội dung kinh
Bản sinh mà thể hiện thành những bức
tranh vẽ hoặc là những bức chạm nổi. Bản
sinh đồ được sáng tác bắt đầu ở Ấn độ, rồi
truyền lên phía bắc qua các nước vùng
Trung á, Tây vực đến Trung quốc, Nhật
bản, truyền xuống phía nam thì lưu hành
tại các nước vùng Đông nam á. Di phẩm
hiện còn đến nay rất nhiều, như trong bức
bao lan ở Ba hách đặc tháp (Bharhut) tại
Ấn độ, có các bức chạm trổ con hươu chín

mầu, voi trắng sáu ngà, Thái tử Mộ phách,
Thiểm tiên nhân, Đại thiên vương, Thương
chủ, vua vượn, vua gà đồng v.v... gồm hơn
hai mươi loại. Trên cửa tháp Sơn kì (Sanchi),
có Thiểm tiên nhân, Thái tử Tu đại noa
v.v... Trên bao lan tháp ở Á ma lạp oa để
(Amaràvatì), có tượng Thi tì vương, Tu
đại noa. Trong hang thứ 17 ở A chiên đa
(Phạm:Ajantà), có voi trắng sáu ngà, gấu,
hươu, Phổ minh vương, Thi tì vương, Tu
đề la vương và nhạn; trong các hang khác
thì có Nguyệt quang vương được chạm nổi,
hoặc Phổ thí đạo sĩ được vẽ trên vách. Lại
ở địa phương Ca ma nhĩ ca nhĩ tích
(Jamàlgafhi) ở phía bắc Kiện đà la, trong
các di vật đào thấy, có tượng của Thiểm
tiên nhân và Thái tử Tu đại noa. Ngoài ra,
tại Mật lan (Miran) thuộc Trung á, có đào
được tranh Tu đại noa Thái tử , ở Cưu tư
(Kizil) có các tranh Thi tì vương, Nguyệt
quang vương, Tát đỏa vương tử, Nhẫn nhục
tiên, Di hầu vương ; lại ở Hưu khâu khắc
(Chorchuk), có đào được di phẩm Tát đỏa
vương tử .
Bản sinh đồ tại Trung quốc vào thời đại
Bắc Ngụy, cũng thường thấy các đề tài nghệ
thuật Phật giáo, như trong các hang động ở
Đôn hoàng, phần nhiều đều có Thi tì vương,
Tát đỏa na, Lộc vương, Tu đại noa v.v...
được vẽ trên vách. Ở Vân cương, hang thứ
10, có bản sinh Nho đồng được chạm nổi,
trong động Tân dương ở Long môn, có bản
sinh Tát đỏa vương tử được chạm nổi. Từ
đời Đường về sau, đề tài Bản sinh đã một
Sự tích hươu ở tháp Bharhut (Ấn độ)
BẢN SINH ĐỒ

B
355
độ lắng xuống. Đời Ngũ đại, trong tháp của
Ngô việt vương tiền hoằng thục, có bản
sinh của Tát đỏa na, Nguyệt quang vương,
Từ lực vương được khắc nổi. Đời Tống,
trên núi Bảo đính thuộc huyện Đại túc, Đại
Phật loan vách đá 17, có chạm bản sinh đồ
của Tu xà đề, Chuyển luân vương, Nhẫn
nhục thái tử, Thiểm tử và Tát đỏa na.
Ở chùa Pháp long, Nhật bản quanh đài
tòa của khám Ngọc trùng, cũng có tranh
Tuyết sơn đồng tử, Tát đỏa vương tử hiện
còn. Cứ theo Pháp hiển truyện Sư tử quốc
Vô úy sơn tự điều chép, thì Tích lan có
khắc năm trăm bản sinh, hoặc là tượng Tu
đại noa, hoặc Thiểm biến, Tượng vương,
Lộc vương, các hình tượng đều đẹp đẽ trang
nghiêm trông như sống. Lại trên mặt các
bức vách dọc theo lối hành lang ở chùa Bà
la phù đồ (Borobudur) trên đảo Trảo oa
(Java), có còn các tượng chạm nổi của Thi
tì vương, Phổ minh vương, Thái tử Tu đại
noa v.v...
BẢN SINH KINH
Bản sinh,Phạm,Pàli:jàtaka.Dịch âm
là Xà đa già, Xà đà già, Xã đắc ca, dịch ý là
Bản khởi, Bản duyên, Bản sinh đàm. Nói
tắt là Sinh. Là một trong chín bộ kinh, một
trong mười hai bộ kinh. Nội dung kinh điển
Phật có thể chia làm chín thể loại, mười
hai thể loại, gọi là chín bộ kinh, mười hai
bộ kinh, kinh bản sinh tức là một thể loại
trong đó. Chủ yếu ghi chép tường thuật
các sự tích của đức Thích ca trong các kiếp
quá khứ đã sinh làm nhiều loại thân hình
và thân phận khác nhau mà tu hành đạo

Bồ tát. Trong đó cũng gồm có những sự
tích bản sinh liên quan đến các đệ tử như
bồ tát Di lặc, và chư Phật như Phật A di đà.
Trong kinh tạngPàli, ngoài bốn bộ Ni
kha da (Pàli: nikàya, tương đương với A
hàm Hán dịch), còn có bộ thứ năm là Tiểu
bộ kinh (Pàli: Khuddaka nikàya), gồm
mười lăm kinh điển, trong đó, kinh thứ 10
thu chép các loại sự tích bản sinh, miêu tả
tường thuật đức Thích ca đã mang những
thân hình quốc vương, thầy Bà la môn, lái
buôn, đàn bà, và các loại động vật như voi,
vượn, hươu, gấu v.v... , hoặc cứu chúng sinh
qua khỏi tai nạn hiểm nguy, hoặc vì cầu
Pháp mà tinh tiến tu hành các thiện nghiệp
công đức. Toàn bộ có tất cả năm trăm bốn
mươi bảy (hoặc bảo năm trăm bốn mươi
sáu) loại sự tích bản sinh, phần nhiều viết
bằng hai thể văn xuôi và văn vần, đồng
thời, lại căn cứ theo thiên, đoạn dài ngắn
hoặc số kệ tụng nhiều ít mà chia làm hai
mươi hai tập (Pàli: nipàta, thiên), trong
đó, tập thứ nhất đến tập thứ tám còn lập
riêng tên phẩm. Tính chất của kệ trường
thiên là sự tích bản sinh độc lập, đầu cuối
nhất quán; kệ ngắn thì là những lời vàng
nhắm mục đích cảnh tỉnh người đời, cũng
như một loại đồng dao, phần nhiều không
giống với thể văn sự tích bản sinh phổ
thông. Cả hai đều không phải đã lấy kệ
trong “Bản sinh chú” làm căn cứ, mà chỉ
thu dụng đại ý trong các sự tích bản sinh
mà thôi. Trong kinh đầy dẫy tinh thần hi
sinh: giáo chỉ đại bi lợi tha của Phật giáo
Đại thừa có lẽ cũng đã phôi thai từ đó; lại
sáu pháp Ba la mật e cũng đã từ các loại
bản sinh đàm này mà được phân loại và tổ
chức thành các hạnh Bồ tát ấy chăng? Kinh

Bản sinh vănPàli được biên tập thành sách
vào khoảng thế kỷ thứ III trước Tây lịch,
không rõ tác giả, có lẽ người bấy giờ đã dựa
vào những truyện cổ tích lưu hành ở đương
thời làm mẫu, rồi dung hoà thêm sắc thái
Phật giáo mà thành. Đến thế kỉ thứ XIX,
nhà học giả Đan mạch là Hào tư bối nhĩ
(Fausbôll, Micheal Viggo), đã bỏ công sức
ra trong hai mươi năm (1877 - 1897), so
sánh, đối chiếu kĩ càng các bản viết của
kinh Bản sinh vănPàli tại các nước Tích
BẢN SINH KINH

B
356
lan, Miến điện, cộng có sáu quyển, quyển
đầu lại thêm cả truyện Phật do ngài Phật
âm trứ tác, rồi cho ấn hành, đã có ảnh
hưởng rất lớn đối với giới học Phật phương
Tây.
Ngoài tạng kinhPàli ra, các sự tích bản
sinh còn được thấy trong các tác phẩm văn
học tiếng Phạm, như Cố sự tập (Phạm:
Paĩcatantra, dịch âm: Ngũ đát đặc la), Cố
sự tổng hối (Phạm:Kathàsarisàgara), và
Bản sinh man (Phạm:Jàtakamàlà). Trong
mười hai bộ kinh, các kinh điển Hán dịch
thuộc loại kinh Bản sinh thì có: Lục độ tập
kinh, Sinh kinh, Thí dụ kinh, Hiền ngu
kinh, Tạp bảo tạng kinh, Soạn tập bách
duyên kinh, Bồ tát bản hành kinh, Bồ tát
bản duyên kinh, Bồ tát bản sinh man luận
v.v... Trong đó, Bồ tát bản sinh man luận
là do sư Tuệ tuân đời Bắc Tống dịch từ tác
phẩm Bản sinh man bằng tiếng Phạm, cộng
có ba mươi tư loại sự tích Bản sinh, dịch
thành mười sáu quyển. Ngoài ra, trừ những
bản in bằng các thứ văn được ghi ở trên
mà đến nay đã ngưng ra, tại các nước Tích
lan, Miến điện, Thái lan, kinh Bản sinh
cũng được xuất bản, nhưng chỉ có nguyên
văn mà thôi. Còn tại Nhật bản và châu Âu,
thì kinh Bản sinh được xuất bản chung
với bản dịch “Bản sinh chú” hợp làm một.
Sự tích bản sinh của đức Thích tôn từ
ngàn xưa đã được sùng tín một cách sâu xa,
dân chúng phổ thông cũng rất thích dùng
làm đề tài cho hội họa và điêu khắc, cho
nên các di tích mĩ thuật Phật giáo có liên
quan đến sự tích bản sinh của đức Phật đã

được thấy rải rác tại Ấn độ, Trung quốc và
các nước vùng Nam hải. Đồng thời, sự tích
bản sinh, song song với sự phát triển của
Phật giáo, cũng lưu truyền một cách rộng
rãi, và truyền cả đến các nước phương Tây,
trở thành nền văn học thông tục có tính
quốc tế, và nguồn gốc của sự giáo huấn đạo
đức. Những ngụ ngôn của Y sách (Esop) tại
cổ Hi lạp, những sự tích đồng thoại trong
Thiên phương dạ đàm, văn học ngụ ngôn
của A lạp bá (Arabia), tức cũng đã có mối
quan hệ uyên nguyên sâu xa với kinh Bản
sinh của Phật giáo. Sự tích bản sinh cũng
thấy rải rác trong các tác phẩm Kim tích
vật ngữ, Vũ tích thập di vật ngữ của Nhật
bản. Có thể nói, đứng về phương diện
nghiên cứu ngọn nguồn và sự truyền bá
của nền văn học thế giới, văn học tỉ giảo và
lịch sử giao lưu mà nói, kinh Bản sinh đã
chiếm một địa vị và giá trị cực kì trọng yếu.
[X. kinh Đại ban Niết bàn (bản Nam) Q.14;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2; luận Đại
tì bà sa Q.1; luận Đại trí độ Q.33; luận Du
già sư địa Q.25; Đại đường tây vực kí Q.3;
Rhys Davids: Buddhist India; M. Winternitz:
Geschichte der indischen Literature, Bd. II;
B. C. Law: A History of Pàli Literature].
(xt. Bản Sinh Đồ, Bản Sinh Man).
BẢN SINH MAN
Phạm: Jàtakamàlà. Không rõ tác giả.
Có thuyết cho là do Thánh dũng (Phạm:
Àrya zùra) biên tập. Là bộ sách Phật, trong
đó thu chép ba mươi lăm loại sự tích bản
sinh và giải thích pháp nghĩa của những sự
tích đó. Có bản Hán dịch do Thiệu đức và
Tuệ tuân đời Bắc Tống dịch chung và đặt
tên là Bồ tát bản sinh man luận, tất cả mười
sáu quyển, nội dung có hơi khác với nguyên

bản tiếng Phạm, thu vào Đại chính tạng
tập 13. Còn có bản dịch Tây tạng cũng đề
tên Thánh dũng (Tạng: Hphags-pa dpah
bo, hoặcDpah bo) trứ tác.
Sách này không phải được biên tập theo
một phương châm đặc định nào cả, nhưng
vẫn có tình cảm tôn giáo. Nhận xét qua các
kệ tựa của tác giả thì thấy sách này là do
tuyển chọn các loại sự tích bản sinh từ đời
xưa, rồi lọc lấy đại cương mà biên tập thành
và biểu hiện bằng thủ pháp văn học. Trong
BẢN SINH MAN

B
357
có văn xuôi và văn vần xen lẫn, về kĩ thuật
văn pháp và tu từ đều đã đạt đến trình độ
rất cao. Sách này có phần chú sớ do ngài
Pháp xứng soạn, thu vào tạng kinh Tây tạng
Bản sinh bộ. Năm 1891, H. Kern ấn hành
Bản sinh man bằng tiếng Phạm, thu trong
Cáp Phật đại học đông dương tùng thư
(Harvard Oriental Series, vol. I). Năm 1895,
J. S. Speyer ấn hành bản dịch tiếng Anh,
thu vào Phật giáo Thánh điển tập (Sacred
Books of the Buddhists, vol.I). Cương giáo
thúy (trong quyển Sách dẫn thì viết là
Cương giáo toại) của Nhật bản, cũng đã dịch
ra tiếng Nhật, thu vào “Quốc dịch nhất thiết
kinh” của Nhật bản, tập 17. Ngoài ra, qua
truyện kí của Nghĩa tịnh, thì được biết là
những sự tích bản sinh trong Bản sinh man,
từ xưa đã được lưu hành tại các nước miền
Nam hải. Hiện nay, trên các bức vẽ trên
vách của hang động A chiên đa (Phạm:
Ajantà) ở Ấn độ, trong các bức chạm nổi
của chùa Bà la phù đồ (Borobudur) ở đảo
Trảo oa (Java), đều còn hình đồ của các sự
tích bản sinh thuộc loại này. [X. Phạm ngữ
Phật điển đích chư văn hiến (Sơn điền long
thành)].
BẢN SƠ
Hàm ý là sự bắt đầu từ gốc. Chỉ giác
thể của Như lai, hoặc chân như pháp giới,
hoặc sự bắt đầu của sự vật. Kinh Đại nhật
quyển 3 (Đại 18, 22 trung), nói: “Ngã nhất
thiết bản sơ, hiệu danh thế sở y”. Trong
“Tức thân thành Phật nghĩa”, sư Không
hải giải thích là: Ngã, là Đại nhật Như Lai
tự xưng; bản sơ, chân lí bản lai như thế,

Như lai, vị tổ gốc, đã chứng được hết thảy
pháp đại tự tại như thế. Lí thú thích quyển
thượng (Đại 19, 609 hạ), nói: “Bản sơ, tức
là Pháp giới bản lai trong sạch. Tóm lại,
bản sơ là nguồn gốc của thế giới, tất cả sự
vật đều bắt nguồn từ đó và dựa vào đó mà
tồn tại, cho nên gọi là thế sở y (chỗ nương
tựa của thế gian).
BẢN SƠ PHẬT
Phạm:Àdi buddha. Tức là Phật lúc ban
đầu, nguyên thủy nhất, căn bản nhất. Mật
giáo kim cương thừa (Phạm: Vajra-yàna)
ở thời kì sau tại Ấn độ, cho rằng Bản sơ
Phật là nguồn gốc của các pháp, là người
sáng tạo muôn vật, đồng thời, có thuyết
thừa nhận năm Phật ở trong định (Phạm:
Dhyàni buddha) cũng từ nơi Phật bản sơ
mà ra. Cứ theo kinh Đại thừa trang nghiêm
bảo vương (Phạm: Kàraịđda vyùha) bản
tiếng Phạm chép, thì ở kiếp đầu tiên xuất
hiện Bản sơ Phật, Tự sinh giả (Phạm:
Svayambhù, người tự sinh), hoặc Bản sơ
chủ (Phạm:Àdi nàtha, chủ đầu tiên), dựa
vào Thiền định mà sáng tạo thế giới, lại từ
tinh thần của mình mà sản sinh ra bồ tát
Quán tự tại (Phạm:Avaloki tezvara), lại
từ hai con mắt của vị Bồ tát này mà sinh ra
mặt trời, mặt
trăng, từ nơi trán
sinh ra Đại tự tại
thiên (Pham:
Mahezvara), từ
nơi vai sinh ra
Phạm thiên, từ
nơi tâm tạng sinh
ra Na la diên
thiên (Phạm:
Nàràyaịa), từ

nơi răng nanh
sinh ra Biện tại
thiên nữ (Phạm:
Sarasvatì).
Cứ theo “Tự sinh phú lan na”. (Phạm:
Svayambhù puràịa) bản tiếng Phạm chép,
thì Bản sơ Phật đầu tiên xuất hiện tại Ni
bạc nhĩ (Nepàl) trong tư thái lửa cháy;bồ
tát Văn thù sư lợi liền dựng Tự sinh chi
Phật Bản Sơ
BẢN SƠ PHẬT

B
358
đề (Phạm: Svaymabhù caitya, tháp tự
sinh) để bảo tồn lửa ấy. Vào thế kỉ thứ X
trở về sau, để thống hợp tư tưởng Ngũ
Phật tại định mà giữa các học Tăng ở chùa
Na lan đà (Phạm: Nàlandà) đã nảy sinh
tư tưởng Phật bản sơ. Đến đời sau, phái
Ngải tư vĩ lực tạp (Phạm:Aizvarika) của
Ni bạc nhĩ và Lạt ma giáo của Tây tạng
thu dụng làm giáo nghĩa. [X. M. Monier
Williams: Buddhism; H. Kern: Manual of
Indian Buddhism; Benoytosh Bhattacharyya:
An Introduction to Buddhist Esoterism; M.
Wintermitz: Geschichte der indischen
Literatur, Bd.II; H.V. Glasenapp: Der
Buddhismus).
BẢN SƠN
.......
I. Bản sơn.Còn gọi là Bản tự, Bản sát.
Có hai nghĩa:
1. Chỉ chùa xưa nay thường ở.
2. Còn nói là Đương sơn, Đương tự, ý
tức là bản sơn.
II. Bản sơn.Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Còn gọi là Bản tự, Tổ sơn. Gọi
đạo tràng căn bản của các tông phái. Bản
sơn, ý tức là chùa gốc, là đạo tràng chính
truyền đăng phó pháp của một tông. Còn
khu biệt là Tổng bản sơn, Đại bản sơn,
Trung bản sơn, Biệt cách bản sơn, Hoài
biệt cách bản sơn. Các chùa chiền lệ thuộc
các loại trên đây thì gọi là Mạt sơn, Mạt tự.
Các Mạt tự cũng có Tôn mạt, Ngạn mạt,
Trực mạt khác nhau. Cũng là một bộ phận
thuộc bản sơn, nhưng nếu cấu trúc chùa
viện riêng thì gọi là Biệt viện.

Tên gọi Bản sơn bắt đầu từ thời đại Bình
an (794 - 1192). Thời bấy giờ, tông Thiên
thai lấy chùa Diên lịch trên núi Tỉ duệ làm
trung tâm truyền pháp, tông Chân ngôn
lấy chùa Kim cương phong trên núi Cao dã
làm trung tâm, các tông này đều quản lãnh
nhiều chùa chiền, vì thế mà có tên gọi bản
(gốc), mạt (ngọn). Về sau, các tông phái
khác cũng noi gương mà dùng danh xưng
này. [X. Khảo tín lục Q.1; Nhật bản tôn
giáo chế độ sử liệu loại tụ khảo].
BẢN SƯ
.....
Tức là vị thầy chính, thầy căn bản, bậc
đạo sư. Thông thường dùng để xưng hô
đức Thích ca Như lai. Đồng nghĩa với các
danh từ giáo chủ, bản chủ, bản Phật. Ngoài
ra, các đệ tử tôn xưng thầy mình, cũng gọi
là bản sư. Kinh Uế tích kim cương cấm
bách biến pháp (Đại 21, 161 thượng), nói:
“Nếu thường niệm Bản sư Thích ca mâu ni
Phật của ta, thì ta thường theo ở bên cạnh
để khiến hết thảy pháp đều giúp cho việc
thành tựu”. [X. kinh Đại quán đính thần
chú Q.12; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6].
BẢN SỰ
.....
I. Bản sự. Phạm: iti vfttaka, ityuktaka;
Pàli: itivuttaka. Phiên âm là Y
đế viết đa già, Y đế mục đa già, Y đế việt đa
già, Nhất mục đa ca, Nhất trúc đa. Là một
trong chín bộ kinh, một trong mười hai bộ
kinh. Có hai nghĩa:
1. Nếu là tiếng Phạmiti-vfttaka, thì là
“việc như thế”, được dịch là Xuất nhân
duyên, Bản sự kinh, Bản sự thuyết, tức trình
bày tường thuật những sự tích nhân duyên
của Phật và đệ tử Phật trong các kiếp quá

khứ.
2. Nếu là tiếng Phạmity-uktaka, thì là
“nói như vầy”, được dịch là Như thị ngữ
kinh, Thử sự quá khứ như thị. Loại sau là
chỉ các kinh bắt đầu bằng câu “Phật như
thị (tư) ngữ” (Phật nói như vầy). Trong phần
thứ tư của Tiểu bộ kinh thuộc ba tạngPàli,
thu tập tất cả một trăm mười hai kinh, tức
là các kinh Như thị ngữ (Itivuttaka), tính
chất cũng tương đương với kinh Như thị
BẢN SƠN

B
359
ngữ được nói trong luận Đại trí độ quyển
33. [X. luận Du già sư địa Q.8; luận Đại tì
bà sa Q.126; Đại thừa nghĩa chương Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần đầu]. (xt. Như Thị Ngữ Kinh).
II. Bản sự. Gồm bảy quyển. Là Bản sự
kinh nói tắt. Do ngài Huyền trang dịch vào
đầu năm Vĩnh huy (650) đời Đường. Thu
vào Đại chính tạng tập 17. Có ba Pháp
phẩm, Pháp phẩm 1 có sáu mươi kinh, Pháp
phẩm 2 có năm mươi kinh, Pháp phẩm 3
có hai mươi tám kinh, cộng tất cả là một
trăm ba mươi tám kinh. Các kinh Như thị
ngữ hiện còn trong kinh điển Pàli, tính
chất rất gần gũi với nội dung kinh này, các
học giả hiện đại phần nhiều cho rằng, hai
kinh này cùng xuất phát từ một nguồn, duy
kinh Như thị ngữPàli, gồm bốn thiên, có
một trăm mười hai kinh so với kinh Bản sự
này, thì thiếu mất hai mươi sáu kinh.
Lại “Bản sự” trong mười hai bộ kinh, về
nguyên ngữ, có hai ý:
1. Là kinh điển thu tập các sự tích bản
sinh của Phật hoặc đệ tử Phật ở các kiếp
quá khứ.
2. Chỉ các kinh điển bắt đầu bằng câu
“Phật như thị ngôn thuyết” (Phật nói như
thế đó).
Tuy nhiên, kinh Bản sự này, về nội dung,
đều chỉ lấy “Như thị ngữ” làm sự khởi kết
của mỗi kinh, về mặt kết cấu thì lấy sự tăng
gia theo thứ tự pháp số làm nền tảng, chứ
chưa bao hàm bất cứ sự tích bản sinh nào.
Trong hệ thống kinh điển Hán dịch, trước
nay đều cho kinh này thuộc kinh điển A

hàm, các học giả hiện đại thậm chí còn
thừa nhận kinh này được thành lập sớm
nhất trong các kinh điển A hàm, hay ít ra
cũng đã rất xưa. Lại đại sư Trí húc đời Minh
cho rằng, cứ xem nội dung giáo pháp cho
thấy thì kinh này phải thuộc kinh Tạp a
hàm, nhưng đại đa số học giả hiện nay, căn
cứ vào thể tài tăng gia pháp số trong kinh,
mà chủ trương kinh này phải thuộc kinh
Tăng nhất a hàm.
Lại cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 18 chép, thì ngoài kinh này ra, còn
có kinh bản sự một quyển, nhưng vì “lời
văn lặt vặt lộn xộn, ý nghĩa hời hợt lông
bông” (Đại 55, 678 trung), nên xưa nay đều
cho là kinh giả. [X. Đại đường nội điển lục
Q.5; Kim cổ dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.28; Nam bắc
lưỡng truyền đích bản sự kinh (Độ biên hải
húc, Hồ nguyệt toàn tập thượng quyển)].
BẢN TÀI
......
Vị Tăng phái Hoàng long thuộc tông
Lâm tế đời Tống. Người huyện Trường khê,
Phúc châu (tỉnh Phúc kiến), họ Diêu. Hiệu
là Phật tâm, đời gọi là Phật tâm Bản tài.
Năm sinh năm mất không rõ. Sau khi thụ
giới Cụ túc, chu du bốn phương, lần lượt
tham học các sư Hải ấn long ở chùa Đại
trung, Đông lâm Thường tổng, Tử tâm Ngộ
tân, Linh nguyên Duy thanh, và nối pháp
Linh nguyên Duy thanh. Về sau, trú trì chùa
Thượng phong ở Đàm châu (tỉnh Hồ nam),
rồi trú trì chùa Đạo lâm. Sau trở về Phúc
kiến hoằng dương đại pháp, lần lượt ở các
chùa Đại thừa, Càn nguyên, Linh thạch và
Cổ sơn. Nhập tịch vào khoảng năm Thiệu

hưng (1131 - 1162). Để lại sách: Phật tâm
Tài hòa thượng ngữ yếu 1 quyển, thu vào
Tục cổ tôn túc ngữ yếu quyển 4. [X. Gia
thái phổ đăng lục Q.10; Ngũ đăng hội
nguyên Q.18; Tục truyền đăng lục Q.23;
Đại minh cao tăng truyện Q.7].
BẢN TAM MUỘI DA ẤN
...............
Tức là ấn Liên hoa hợp chưởng, ấn đầu
tiên trong phép tu của Mật giáo. Cách kết
ấn là mười ngón tay dựng thẳng lên và hai
BẢN TAM MUỘI DA ẤN

B
360
bàn tay chắp lại. Ấn này biểu tỏ ba nghiệp
thân, khẩu, ý của hành giả đều thanh tịnh,
vì thế còn gọi là Tam nghiệp
ấn. Cứ theo Bí tạng kí tư sao
quyển 6 chép, thì ấn này
nguyên là ấn mà mọi người đã
kết khi còn ở trong thai mẹ, là
thể tính lí, trí chẳng hai, bản
địa tự chứng, cho nên gọi là
Bản tam muội da ấn. (xt. Tịnh
Tam Nghiệp Ấn).
BẢN TÂM
Chỉ bản tính, tức tâm tính chân như
xưa nay vốn có của chính mình. Còn gọi là
Bản thân. Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 349
thượng), nói: Tổ biết tuệ năng đã ngộ được
bản tính, bèn bảo rằng: “Không biết bản
tâm, học đạo vô ích”. Luận Đốn ngộ nhập
đạo yếu môn quyển thượng (Vạn tục 110,
421 thượng), nói: “Hỏi: Tâm giống vật gì?
Đáp: Tâm chẳng xanh chẳng vàng, chẳng
đỏ chẳng trắng, chẳng dài chẳng ngắn,
chẳng đi chẳng lại, chẳng bẩn chẳng sạch,
chẳng sinh chẳng diệt, yên lặng thường tịch,
đó là hình tướng của bản tâm, cũng là bản
thân. Bản thân, tức là thân Phật vậy”.
BẢN TẾ
1. Chỉ các biên tế căn bản rốt ráo. Tức
là lí thể tuyệt đối bình đẳng, phần nhiều
nói về Niết bàn. Còn gọi là Chân tế, Chân
như, Thực tế. Kinh Viên giác (Đại 17, 913
thượng), nói: “Bản tế bình đẳng, tròn đầy
mười phương”. Kinh Thắng man (Đại 12,
222 trung), nói: “Sống chết y vào Như lai
tạng, mà Như lai tạng thì kín nhiệm, cho

nên nói bản tế không thể biết được”.
2. Chỉ quá khứ, trạng thái trở về trước.
Đồng nghĩa với “Tiền tế”. Kinh Pháp hoa
quyển 1 (Đại 9, 72 thượng), nói: “Hành vi
quá khứ của chúng sinh, chí tính nương
vào bản tế” [X. Trung a hàm Q.10 kinh
Bản tế]. (xt. Tam thế).
3. Chỉ căn nguyên của chân lí, là gốc
của muôn vật. Trung quán luận sớ quyển 6
phần cuối (Đại 42, 101 thượng), nói: “Bản
tế, là chỗ bắt đầu của người và pháp”.
BẢN TẾ NGOẠI ĐẠO
Là một trong mười ba thứ ngoại đạo tại
Ấn độ đời cổ. Chủ trương quá khứ ban đầu
có bản tế, từ đó diễn sinh muôn vật. Bản
tế, tức là biên tế đầu tiên. [X. Thành duy
thức luận thuật kí Q.1 phần cuối].
BẢN THÀNH
......
Có hai nghĩa:
1. Chỉ sự thành đạo của Bản địa Phật.
Đối lại với “Tích hóa, ”. Pháp hoa văn
cú kí quyển 5 phần trên (Đại 34, 234
thượng), nói: “Tích hóa nêu ba nghìn chấm
mực, Bản thành dụ năm trăm bụi nhỏ”.
2. Nói tắt của “Bản lai thành Phật”. Có
nghĩa là hết thảy chúng sinh xưa nay vốn
là Phật.
BẢN THÀNH TỰ
..........
Là chùa Đại bản sơn của tông Pháp hoa
(Trận môn lưu) Nhật bản. Vị trí nằm ở
huyện Tân tích, thị trấn Tam điều. Hiệu
núi là núi Trường cửu. Do Nhật ấn khai
sáng vào năm Vĩnh nhân thứ 5 (1297), lúc
bấy giờ gọi là chùa Thanh liên hoa. Sau
Nhật ấn lễ thỉnh thầy mình là Nhật lãng
làm Sơ tổ khai sơn, tự mình nhận đời thứ 2

và đổi tên gọi là chùa Bản thành. Là đạo
tràng căn bản của ba Bí pháp thuộc bản
môn, cũng là chùa nhà vua đến phát nguyện
qui y. Được sự ngoại hộ của ba dòng họ
làm chủ nước là Trường vĩ, Thượng sam
Bản Tam
Muội Da Ấn
BẢN TÂM

B
361
và Cấu khẩu. Từng vài lần bị hỏa hoạn
thiêu rụi, sau lại trùng hưng. Năm Minh trị
thứ 9 (1876), là chùa của tông Pháp hoa.
Diện tích chùa có năm nghìn ba trăm bình
(mỗi bình bằng 36 thước vuông); các kiến
trúc hiện nay gồm có: cổng tam quan, lầu
chuông, lầu trống, chùa chính, nhà tổ, đền
vua, hồ sen, nhà khách, cửa huyền, nhà
nghìn Phật (nhà sáu góc), tháp hai tầng,
ngưu trì (ao bò, sự tích khai sơn) v.v...
BẢN THẦN THÔNG DIÊU
...........
Là Diệu thứ năm trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức là Thần
thông diệu bản thời. Nghĩa là thần thông
mà đức Như lai thị hiện khi mới thành đạo
để hóa độ chúng sinh là không thể nghĩ
bàn. Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Như lai
thọ lượng (Đại 9, 42 trung), nói: “Sức thần
thông bí mật của Như lai, (...) hoặc nói thân
mình, hoặc nói thân người, hoặc tỏ thân
mình, hoặc tỏ thân người, hoặc tỏ việc mình,
hoặc tỏ việc nguời”. Trong những câu dẫn
trên đây, thân mình và việc mình là thần
thông viên (tròn đầy), thân người, việc người
là thần thông biến (biến khắp), bí mật là
nghĩa mầu nhiệm, đều là thần thông diệu
bản thời. [X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.7
phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THỂ
Thông thường, các nhà triết học phương
Tây giải thích bản thể: bản thể là cái tự nó
tồn tại đích thực đối lập với “hiện tượng”.

Trong Phật giáo, danh từ “pháp thể” được
dùng để diễn đạt ý nghĩ tương đồng như
thế, tức chỉ cái “thể tính các pháp”, hoặc
những danh từ như bản chất các pháp, bản
tính, pháp tính, chân như v.v... là những
dụng ngữ đồng loại. Trước thời Phật giáo,
người Ấn độ cổ đại nhận bản thể của vũ
trũ là “Phạm” (Phạm:brahman), bản thể
của cá nhân là “Ngã” (Phạm: àtman) và
cho rằng bản chất của Phạm và Ngã là một
(Phạm ngã nhất như). Về bản thể ngã của
cá nhân, thì Phật giáo lập thuyết “Vô ngã”,
chủ trương hết thảy các pháp đều do mối
quan hệ tương y tương hỗ (nhân duyên)
mà tồn tại; trong Phật giáo Đại thừa tư tưởng
này còn triệt để hơn nữa mà sản sinh tư
tưởng “không” (Phạm:sùnya).
Trong các phái thuộc Phật giáo Bộ phái,
có những phái như Độc tử, Pháp thượng,
Chính lượng v.v... khẳng định sự tồn tại
của ngã thể chủ quan (phi tức phi li uẩn
ngã), cũng khẳng định các pháp hiện tượng
giới, các phái này thuộc tông “Pháp ngã câu
hữu” (ngã pháp đều có). Lại như Thuyết
nhất thiết hữu bộ cho rằng, thể tính của
vạn hữu là thường hằng bất diệt suốt trong
quá khứ, hiện tại và vị lai, đây tức là thuyết
“Tam thế thực hữu, pháp thể hằng hữu”
(ba đời thực có, pháp thể hằng có), nhưng
ở một mặt khác, thì lại không thừa nhận
sự tồn tại của “Ngã”, vì thế thuộc tông “Ngã
không pháp hữu” (ngã không pháp có). Còn
các phái Kinh lượng, Hóa địa, Pháp tạng,
Đại chúng, Kê dận, Tây sơn trụ, Bắc sơn
trụ v.v... thì chủ trương các pháp quá khứ
Chùa Bản Thành
BẢN THỂ

B
362
và vị lai không có thể tính, duy chỉ pháp
hiện tại là thực có, đây tức là thuyết “Quá
vị vô thể” (quá khứ vị lai không có thể tính).
Lại như Thuyết giả bộ, thì không những
chỉ nhận quá vị vô thể, mà ngay cả đối với
các pháp hiện tại cũng chủ trương có giả có
thực. Theo Thuyết giả bộ nói, thì vạn hữu
chia làm năm uẩn, mười hai xứ, mười tám
giới, trong đó năm uẩn là thực thể, nhưng
mười hai xứ, mười tám giới là những pháp
sở y, sở duyên, thuộc pháp tích tụ, là có giả,
đây tức là thuyết “Hiện pháp giả thực” (pháp
hiện tại có giả có thực). Ngoài ra, Thuyết
xuất thế bộ thì cho các pháp thế gian đều
là có giả, duy chỉ pháp xuất thế gian là có
thực thể, đây tức là thuyết “Tục vọng chân
thực” (tục đế vọng chân đế thực). Nhất
thuyết bộ thì chủ trương hết thảy vạn hữu,
dù là pháp thế gian hay xuất thế gian, đều
chỉ có giả danh chứ không có thực thể, đây
tức là thuyết “Chư pháp đãn danh” (các
pháp chỉ có cái tên). Vào giữa thế kỉ thứ IV
Tây lịch, Ha lê bạt ma (Phạm: Harivarman),
viết luận Thành thực 16 quyển, nêu cao tư
tưởng “không”, phản đối thuyết “Tam thế
thực hữu, pháp thể hằng hữu” của Nhất
thiết hữu bộ, không những chỉ phủ nhận
sự tồn tại của ngã thể chủ quan, mà còn
bác luôn cả sự tồn tại của pháp thể vạn
tượng khách quan, đây tức là thuyết “Ngã
pháp câu không” (cả ngã và pháp đều là
không).
Giáo hệ Phật giáo có liên quan đến vấn
đề bản thể tính tướng, mở đầu tự Hữu không
luận của Tiểu thừa, biến chuyển mà thành

Hữu không luận của Đại thừa, như giáo
nghĩa Duy thức dùng thuyết Tam tính, Tam
vô tính để trình bày hữu không quan về
vạn hữu, và khảo sát thực lí Hữu, Không,
Trung đạo. Tức dựa vào ba tính Biến kế sở
chấp, Y tha khởi, Viên thành thực, từ
phương diện “có” thuyết minh tự tính của
vạn hữu, đồng thời, dựa vào ba vô tính:
Tướng vô tính, Sinh vô tính, Thắng nghĩa
vô tính, từ phương diện “không” hiển bày
cái chí lí các pháp đều không, cho nên nhấn
mạnh hiện tượng tuy là không hoặc có giả,
nhưng thực thể thì là có thật, đây tức là
luận “Hữu Không Trung Đạo”. Tông Tam
luận thì bác bỏ loại tư tưởng có, không tương
đối ấy, mà lấy cái “Không” tuyệt đối bất khả
đắc làm lí tưởng cùng cực, cho nên đem
Tứ trùng nhị đế, Bát bất trung đạo để thuyết
minh chân đế pháp tính siêu việt tình chấp,
bặt hết tư lự, đây tức là luận “Vô tướng giai
không”.
Tư tưởng “Không” này của tông Tam
luận bị coi là Bản thể luận tiêu cực; đối lại,
được coi là Bản thể luận tích cực, phát huy
giáo chỉ cao nhất của Đại thừa, là luận “Chư
pháp thực tướng” của tông Thiên thai. Tông
Thiên thai dựa vào kinh Pháp hoa và mấy
câu kệ trong phẩm Quán tứ đế của Trung
luận (Đại 30, 33 trung): “Các pháp nhân
duyên sinh, Tôi bảo đó là không, cũng tức
là giả danh, cũng là nghĩa trung đạo”, và
câu nói trong luận Đại trí độ “Trong một
tâm được ba trí”, mà thuyết minh cái lí mầu
nhiệm Không, Giả, Trung ba đế viên dung,
và nêu tỏ thể tính của các pháp xưa nay
vốn viên dung vô ngại. Đồng thời, chủ
trương nếu người ta phá tan được khối mê
vọng thì lập tức bước vào cảnh giới thông

suốt sáng chói, thể nhận hết thảy các pháp
thuần là thực tướng, ngoài thực tướng ra,
không có một pháp nào khác. Pháp giới
muôn tượng la liệt, mỗi mỗi đều là thực
tướng, vì thế sai biệt tức là bình đẳng, hiện
tượng tức là thực thể, sự tướng và thực thể
chẳng hai chẳng khác, muôn pháp là nhất
như. Trong Phật giáo Đại thừa, ngoài luận
“Chư pháp thực tướng” của tông Thiên thai
ra, như Pháp giới duyên khởi của tông Hoa
nghiêm, Lục đại duyên khởi của Mật tông,
đều là tư tưởng lí luận chủ trương hiện tượng
tức là bản thể.
BẢN THỂ

B
363
Tóm lại, cái Không mà Phật giáo Đại
thừa thuyết minh, tức là cái trạng thái không
thể chấp trước. Bát nhã tâm kinh (bản dịch
của ngài Huyền trang) dùng những tiếng
sau đây để thuyết minh mối quan hệ giữa
bản thể và hiện tượng (Đại 8, 848 hạ): “Sắc
chẳng khác không, không chẳng khác sắc;
sắc tức là không, không tức là sắc”. Trong
kinh Phổ biến trí tạng bát nhã ba la mật đa
tâm do ngài Pháp nguyệt dịch, trước hai
câu trên đây, còn có hai vế (Đại 8, 849
thượng): “Sắc tính là không, không tính là
sắc”. Thông thường người ta dùng hiện
tượng để nắm bắt vật chất tồn tại. Nhưng
cái gọi là hiện tượng, tức phải dựa vào vô
số nguyên nhân, điều kiện và luôn luôn
biến hóa; trên đời tuyệt không có một hiện
tượng nào là không biến hóa, vì biến hóa
không ngừng nên mới có hiện tượng sản
sinh, cho nên người ta mới mong nắm bắt
sự tồn tại của chúng, đây tức là thế giơi
“Sắc tính là không, không tính là sắc”, tương
đương với cái “Không” trong ba đế Không
Giả Trung do đại sư Trí khải lập ra. Cái thế
giới hỗn độn không chủ thể, chưa chia
thành chủ khách, là thế giới duy nhất, toàn
nhất, thế giới một tức hết thảy, hết thảy tức
một, người ta nên nắm bắt cái thế giới ấy.
Nhưng, muốn đạt được cảnh giới ấy, người
ta không thể không dựa vào hiện tượng
làm cơ sở. Duy có điều là một hiện tượng
tuyệt không có bản thể, mà do nhiều hiện
tượng và hết thảy pháp hỗ tương quan hệ
mới có thể thành lập được; đồng thời, cũng
do sự quan sát hiện tượng mới có khả năng

thể nhận được thế giới duyên khởi tất cả
đều do nguyên nhân và điều kiện hỗ tương
y tồn mà vận hành. Giả sử hiện tượng “Ngã”
không hoạt động, thì hãy quan sát mối liên
quan với người khác, lúc đó có thể hiểu
hiện tượng “Ngã” thường không phải do
“Ngã” mà do các nhân tố ngoại lai người
khác thêm vào khiên chế mà dần dần khác
với cái “Ngã” hiện tại. Đứng trên lập trường
lí luận mà nói, cũng có thể lí giải hết thảy
sự vật ngoại tại không ngừng phủ định tự
kỉ, hoặc đối lập với tự kỉ, và trong những
điều kiện như thế, người ta phải hạn định
quan hệ để khẳng định tự kỉ, đây tức là thế
giới “Sắc chẳng khác không, không chẳng
khác sắc”, tương đương với thế giới “Giả”
của tông Thiên thai. Đã có thể nắm bắt
được sự thể nghiệm ở giai đoạn thứ nhất,
thứ hai trên đây mà bàn đến giai đoạn thứ
ba, nếu thuyết minh bằng lời nói, thì hoàn
toàn tương đồng với giai đoạn trước. Song,
trong kinh nghiệm sinh động của nhân loại,
trên thực cảm, xác thực có cái thế giới có
thể nắm bắt được và so với giai đoạn thứ
hai thì thế giới ấy cao hơn, đó tức là thế giới
“Sắc tức là không, không tức là sắc”, tương
đương với thuyết “Trung” của tông Thiên
thai. Nói theo nghĩa cùng tột thì ba đế
Không Giả Trung không có thứ tự trước
sau cách lịch, mà là viên dung vô ngại, một
tức ba, ba tức một, đó là nghĩa đích thực
của Viên giáo tam đế viên dung trong tông
Thiên thai. Mà tư tưởng ấy không những
chỉ là một trong những giáo nghĩa trung
tâm của tông Thiên thai, mà cũng là chứng
minh của Phật pháp Đại thừa đối với bản
thể viên thục nhất của muôn pháp. (xt.
Không, Không Hữu Luận Tranh).

BẢN THỌ MÊNH DIÊU
Là Diệu thứ chín trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề
kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Tức quả
báo của bản thời, có thể tự do thị hiện sự
sống dài hay ngắn, là căn bản của tất cả
thọ mệnh, mầu nhiệm không thể nghĩ bàn.
[X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ
lượng; Pháp hoa huyền nghĩa Q.7 phần
dưới]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THỌ MÊNH DIÊU

B
364
BẢN THỜI
.....
Chỉ thời xưa vốn đã lâu xa lắm. Tức là
thời mà đức Phật đã thành đạo (thành Phật)
đầu tiên. Cứ theo kinh Pháp hoa quyển 5
phẩm Như lai thọ lượng nói, thì người thế
gian thông thường đều cho đức Thế tôn
Thích ca mới thành Phật ở Già da, nhưng
thực ra thì Ngài đã thành Phật từ trăm nghìn
muôn ức na do tha kiếp trước rồi.
BẢN THỤY
Vị tăng tông Lâm tế đời Minh. Năm sinh
năm mất không rõ. Người huyện Chung
lăng, phủ Nam xương tỉnh Giang tây, họ
Giang, tự Thiên kì. Người đời gọi là Quỳnh
tuyệt lão nhân. Năm hai mươi tuổi đến tham
yết Vô thoát (thuyết) năng ở Kinh môn,
được nhận cho xuất gia. Chưa bao lâu, đi
đến Sở sơn đất Thục (Tứ xuyên), tham vấn
khắp các bậc kì túc; sau đến núi Bảo phong
yết kiến Bảo phong Minh tuyên, được truyền
tâm ấn, trở thành đời thứ 29 của dòng Nam
nhạc. Ngũ đăng nghiêm thống quyển 23
có chép lời dạy chúng của sư (Vạn tục 39,
503 hạ): “Hết thảy không dư, hết thảy
không ngại; hết thảy không ngại, hết thảy
không dư. Thấu được không ngại, tự nhiên
không dư; thấu được không dư, tự nhiên
không ngại”.
Sau dời về ở Kính lăng (Hồ bắc), Kinh
môn, cổ xúy Thiền thoại đầu. Trứ tác có:
Quỳnh tuyệt lão nhân Thiên kì trực chú
Tuyết đậu Hiển hòa thượng 1 quyển, Thiên
đồng Giác hòa thượng tụng cổ 1 quyển. [X.
Tục thích thị kê cổ lược Q.3; Ngũ đăng

toàn thư Q.60].
BẢN THUYẾT PHÁP DIÊU
..............
Là Diệu thứ sáu trong Bản môn thập
diệu do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra khi giải thích về chữ “Diệu” trong đề kinh
“Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”. Có nghĩa là
sự khai thị thuyết pháp của Bản Phật là
không thể nghĩ bàn, khiến chúng sinh đều
phát đạo tâm lớn. Bởi vì sự nói pháp trong
các kinh cũng như sữa bò biến chế thành
năm vị, giáo pháp ứng cơ thì có bốn giáo
năm thời khác nhau, đều là sự nói pháp từ
khi thành đạo ở Già da đến nay, chỉ thuộc
về sự thị hiện Tích hóa chứ không như sự
mầu nhiệm của bản thời. [X. kinh Pháp hoa
Q.5 phẩm Như lai thọ lượng; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.7 phần trên]. (xt. Thập Diệu).
BẢN THƯ
Chỉ sách căn bản mở tông của các tông.
Còn gọi là Bản điển. Như tông Thiên thai
lấy ba bộ sách lớn là Pháp hoa huyền nghĩa
20 quyển, Pháp hoa văn cú 20 quyển và
Ma ha chỉ quán 20 quyển, gốc, ngọn hợp
làm sáu mươi quyển, gọi là Bản thư. Tông
Chân của Nhật bản lấy Hiển tịnh độ chân
thực giáo hành chứng văn loại 6 quyển do
Thân loan soạn làm sách căn bản mở tông
lập giáo của Chân tông. [X. Thích môn
chính thống Q.3].
BẢN TÍCH NHỊ MÔN
Gọi chung Bản môn và Tích môn. Còn
gọi là Bản địa thùy thích. Nói tắt là Bản
tích. Do đại sư Trí khải tông Thiên thai lập
ra. Bản, có nghĩa bản địa (chỗ gốc) thành
đã lâu; tích, có nghĩa là cái dấu tích mới
thành gần đây. Tức chỉ thực thể và sự ảnh
hiện của thực thể. Bản môn, có nghĩa là

đức Như lai đã thành đạo (Bản Phật thực
thành từ lâu xa) xưa kia trong quá khứ lâu
xa lắm rồi, để hiển bày thuyết bản địa, căn
nguyên và bản thể của đức Phật, cho nên
gọi đó là thực thể. Tích môn, chỉ đức Phật
BẢN THỜI

B
365
mới thị hiện gần đây (thân mới thành ở
Già da), để hiển bày thuyết Bản Phật vì hóa
độ chúng sinh mà đã từ bản địa ứng hóa ra
thùy tích, vì thế gọi đó là Ứng tích, Ảnh
hiện.
Cứ theo kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm
Như lai thọ lượng chép, thì hết thảy thế
gian trời, người đều cho là đức Thế tôn
Thích ca mới thành Phật ở Già da, nhưng
thực thì Ngài đã thành Phật từ trăm nghìn
muôn ức na do tha kiếp trước kia rồi, còn
thân Phật mới thành ở Già da chỉ là “thùy
tích” (tức rủ lòng thương mà thị hiện giáng
sinh) mà thôi. Vì thân Phật có sinh thân và
pháp thân khác nhau, nghĩa là sinh thân
đã diệt độ, mà pháp thân thì vẫn còn, hoặc
cũng có thuyết bảo sinh thân tức pháp thân.
Về thọ lượng thì bảo sinh thân chỉ có tám
mươi tuổi, mà chân thân thì sống tới bảy
trăm a tăng kì kiếp. Thuyết cửu viễn thành
Phật của kinh Pháp hoa là một loại Phật đà
quan, đặc biệt bàn luận giải thích vấn đề
thành Phật, cho thân mới thành ở Già da
là Bản Phật thực đã thành tự lâu xa. Thuyết
của ngài Trí khải tức đã bắt nguồn từ đó.
Thuyết Bản, Tích, nguyên đã được khởi
xướng bởi các môn nhân của ngài Cưu ma
la thập đời Diêu Tần là Tăng triệu và Tăng
duệ, đến đời Tùy, Trí khải mới chuyển dụng
nghĩa ấy để giải thích phẩm Như lai thọ
lượng trong kinh Pháp họa. Cứ theo Tăng
triệu trong Chú duy ma cật kinh quyển 1
tinh tự (Đại 38, 327 trung), nói: “Gốc, tích
tuy khác, nhưng mà là một không thể nghĩ
bàn”. Lại cứ theo Pháp hoa kinh truyện kí

quyển 2 Tăng duệ truyện chép, thì Tăng
duệ chia kinh Pháp hoa ra làm chín triệt,
trong đó, triệt Bản tích vô sinh thứ 7 là nói
rõ về bản tích trong phẩm Bảo tháp kinh
Pháp hoa.
Ngài Trí khải chủ trương nghĩa hai thân
Bản, Tích, chia nội dung kinh Pháp hoa
làm hai môn Bản, Tích, tức trong hai mươi
tám phẩm kinh Pháp hoa, thì mười bốn
phẩm đầu là Tích môn, mười bốn phẩm
cuối là Bản môn. Tích môn lấy phẩm
Phương tiện làm chủ, mở phương tiện tạm
thời ba Thừa để hiển bày nghĩa chân thực
một Thừa, đó tức là khai quyền hiển thực.
Bản môn lấy phẩm Như lai thọ lượng làm
chủ, mở dấu tích gần mới thành Phật ở Già
da để hiển bày cái gốc đã thành Phật từ lâu
xa, đó tức là khai tích hiển bản. Tích môn
là “tạm thời” (pháp phương tiện), Bản môn
la “chân thực” (lí thực tướng) tạo thành
pháp mầu nhiệm tạm thời và chân thực là
một thể (quyền thực nhất thể).
Tiến lên bước nữa mà nói, thì Tích môn
là Phật mới thành ở Già da nói ba giáo
Tạng, Thông, Biệt trước thời Pháp hoa,
đều là phương tiện để đưa đến Viên giáo
pháp hoa, vì để trừ sự chấp trước của
chúng sinh vào các giáo phương tiện mà
hiển bày Viên giáo (sự mở bày của Tích
môn), tức là nói về pháp một Thừa Thanh
văn, Duyên giác đều thành Phật. Còn Bản
môn thì vì diệt trừ quan niệm cho Như lai
là Tích Phật mới thành gần đây, mà trực
tiếp hiển bày Bản Phật vốn đã thành từ
lâu xa để khiến các Bồ tát tăng trưởng trí
tuệ trung đạo mà giảm thiểu biến dịch sinh
tử (thêm đạo bớt sinh). Nếu đối chiếu Bản
và Tích, thì Bản môn là sự viên, Tích môn

là lí viên (viên, hàm ý là Viên giáo), tuy
nhiên, hai môn Bản, Tích đều là hiển bày
cái lí một thực tướng.
Lại Trí khải, trong Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 7, khi giải thích chữ “Diệu” trong đề
kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”, lập ra
Bản Tích nhị Trùng thập diệu, tức trong
mười bốn phẩm Tích môn và mười bốn
phẩm Bản môn đều có mười diệu. Trong
Bản môn thập diệu, lập ra sáu trùng Bản
Tích (sáu loại Bản Tích), đó là:
1. Lí sự bản tích.
2. Lí giáo bản tích.
BẢN TÍCH NHỊ MÔN

B
366
3. Giáo hành bản tích.
4. Thể dụng bản tích.
5. Thực quyền bản tích.
6. Kim dĩ bản tích.
Lại khi giải thích hai chữ “Liên Hoa”,
thì trong Tích môn và Bản môn đều lập ba
thí dụ, gọi là Tích Bản tam dụ, Liên hoa
tam dụ.
Trong những trứ thuật của mình, ngài
Trí khải đã tùy từng nơi đem giáo chỉ của
hai môn Bản Tích mà tuyên dương, đối với
phương pháp giải thích kinh điển, ngoài việc
dùng ba giải thích nhân duyên, ước giáo,
quán tâm ra, còn lập Bản tích thích, hợp
làm bốn giải thích.
Thuyết hai môn Bản, Tích ảnh hưởng
rất rộng, như thuyết Bản địa thân, Gia trì
thân của Mật giáo, thuyết Thần Phật bản
tích của Nhật bản, đều đã chịu ảnh hưởng
sâu sắc của thuyết Bản Tích nhị môn. Ngoài
ra, Giác vận của Nhật bản chuyển thích
thuyết ấy, chia Phật A di đà làm hai môn
Bản Tích, không lâu sau, Hạnh tây của tông
Tịnh độ và Thân loan của Chân tông kế
thừa thuyết của Giác vận mà lập Di đà thập
kiếp chính giác và Di đà cửu viễn thực thành,
Thập kiếp chính giác là Di đà Tích môn,
Cửu viễn thực thành là Di đà Bản môn,
đồng thời, chủ trương Bản môn Di đà và
chúng sinh đều có đủ Phật tính đồng thể.
Còn Chứng không của phái Tây sơn thuộc
tông Tịnh độ thì chủ trương Di đà mười
kiếp biểu thị từ bi, Di đà lâu xa biểu thị trí
tuệ, cả hai đều là chân thực, đó tức là Thập
cửu lưỡng thực vậy. [X. Pháp hoa văn cú

Q.9 phần dưới; Đại thừa tứ luận huyền
nghĩa Q.9; Pháp hoa huyền nghĩa Q.8 phần
trên; Tịnh danh huyền nghĩa Q.4; Pháp hoa
huyền luận Q.9; Chỉ quán nghĩa lệ
Q.thượng; Quan âm huyền nghĩa kí Q.1].
(xt. Thập Kiếp Di Đà, Thập Diệu, Ngũ Thời
Bát Giáo, Lục Trùng Bản Tích, Liên Hoa
Tam Dụ).
BẢN TÍCH THẬP DIÊU
Chỉ Bản môn thập diệu và Tích môn
thập diệu. Cái không thể tưởng tượng, nghĩ
bàn được gọi là diệu, tức chỉ lí thực tướng.
Đại sư Trí khải tông Thiên thai, trong Pháp
hoa huyền nghĩa, khi giải thích chữ “Diệu”
trong đề kinh “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh”,
có lập ra Bản tích thập diệu, bàn tổng quát
về nhân quả, tự tha nói trong kinh Pháp
hoa đều có đủ mười diệu. Trong mười bốn
phẩm Tích môn của kinh Pháp hoa, từ
phẩm Phương tiện lập mười diệu Tích môn:
cảnh diệu, trí diệu, hành diệu, vị diệu, tam
pháp diệu, cảm ứng diệu, thần thông diệu,
thuyết pháp diệu, quyến thuộc diệu và công
đức lợi ích diệu, và đối chiếu so sánh với
Thập thô trong các kinh đức Phật nói trước
thời Pháp hoa mà bàn tường tận về cái cảnh,
trí nói trong kinh Pháp hoa đều là tuyệt
diệu không thể nghĩ bàn.
Trong mười bốn phẩm Bản môn, từ
phẩm Như lai thọ lượng lập mười diệu Bản
môn: bản nhân diệu, bản quả diệu, bản quốc
độ diệu, bản cảm ứng diệu, bản thần thông
diệu, bản thuyết pháp diệu, bản quyến thuộc
diệu, bản niết bàn diệu, bản thọ mệnh diệu
và bản lợi ích diệu, và đối chiếu so sánh với
Thập thô của Tích môn mà thuyết minh
một cách tỉ mỉ về nhân quả của Bản môn
đều là tuyệt diệu không thể nghĩ bàn. [X.

Pháp hoa huyền nghĩa Q.2, Q.7]. (xt. Thập
Diệu, Bản Tích Nhị Môn).
BẢN TÍCH THÍCH
Là một trong bốn Thích của tông Thiên
thai. Ngài Trí khải dùng bốn phương pháp
Nhân duyên thích, Ước giáo thích, Bản tích
thích và Quán tâm thích để giải thuyết kinh
Pháp hoa, gọi là Thiên thai tứ thích. Bản
tích thích, tức là dựa vào hai môn Bản địa
BẢN TÍCH THẬP DIÊU

B
367
và Thùy tích mà giải thích kinh Pháp hoa.
Phần nhiều dùng để tường thuật các sự tích
liên quan đến đức Phật và các đệ tử, chẳng
hạn như giải thích câu “Xá lợi phất đẳng
chư Phật đệ tử”, nếu nói họ là tỉ khưu Thanh
văn thì dựa vào Tích môn để giải thích,
nếu nói họ nguyên là Bồ tát thì dựa vào
Bản môn để giải thích. (xt. Thiên Thai Tứ
Thích, Bản Tích Nhị Môn, Pháp Hoa Văn
Cú).
BẢN TÍCH TƯƠNG NHIẾP
Tức là Bản tích thập diệu và Thập bất
nhị môn cùng bao nhiếp nhau. Ngài Trạm
nhiên ở Kinh khê thuộc tông Thiên thai,
dựa theo Bản tích thập diệu của ngài Trí
khải trong Pháp hoa huyền nghĩa mà sáng
lập Thập bất nhị môn để bao nhiếp nhau
mà qui kết ở cái tâm một niệm, nêu rõ đại
cương phép quán để hiển phát ý sâu xa. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.7]. (xt. Thập Bất
Nhị Môn, Thập Diệu).
BẢN TỊCH (840 - 901)
.....
Vị Thiền tăng đời Đường. Người huyện
Bồ điền (Cổ điền, Phúc kiến) Tuyền châu,
họ Hoàng. Là pháp tự của tổ Lương giới ở
Động sơn thuộc tông Tào động. Đời gọi là
Tào sơn Bản tịch. Lúc nhỏ học Nho. Mười
chín tuổi đến núi Linh thạch huyện Phúc
đường Phúc châu xuất gia. Hai mươi lăm
tuổi thụ giới Cụ túc. Khoảng năm Hàm
thông (860 - 873) Thiền phong cực thịnh,
sư đến ra mắt tổ Lương giới ở Động sơn, rồi
đi lại hỏi đạo và ngấm ngầm lãnh hội được
ý chỉ sâu kín của tông môn. Sau mở trường

thuyết pháp tại huyện Cát thủy Vũ châu,
đổi tên là Tào sơn để bày tỏ tình nhớ mến
Tào khê.
Không bao lâu, rời đến ở núi Hà ngọc
(có thuyết nói sư đã đổi tên núi này thành
Tào sơn), học đồ vân tập, tông phong Động
môn lừng lẫy, truyền trao chỉ quyết ngũ vị
của Động sơn thành tiêu chuẩn của tùng
lâm, đồng thời giảng thơ Hàn sơn để nuôi
chí người học. Lúc bấy giờ có họ Chung ở
Hồng châu thỉnh mấy lần mà sư không đi,
chỉ chép một bài thơ Cư sơn tụng của Pháp
thường ở Đại mai để đáp lại lời mời. Tháng
6 đầu năm Thiên phục, thắp hương an tọa
mà tịch, thọ sáu mươi hai tuổi. Sắc thụy là
“Nguyên chứng Thiền sư”. Về sau, tông
phong Động
sơn, Tào sơn
càng thịnh, môn
đồ mỗi ngày một
đông, bèn gọi là
Tào động tông.
Trứ tác có Tào
sơn ngữ lục 2
quyển. Môn
nhân có Tuệ hà
ở Tào sơn, Tòng
chí ở Kim phong,
Xử chân ở Lộc môn, Quang tuệ ở Hà ngọc
và Hoằng thông ở Dục vương. [X. Tống
cao tăng truyện Q.3; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.17; Ngũ đăng hội nguyên Q.13].
BẢN TÍNH
......
Chỉ tính đức sẵn có. Tức tính chân thực
tuyệt đối thường còn chẳng biến. Kinh Viên
giác (Đại 17, 919 trung), nói: “Nếu bản tính
giác tâm này vốn trong sạch, thì do đâu mà

ô nhiễm?”
BẢN TÍNH TRỤ CHỦNG TÍNH
Phạm:prakftistha-gotra. Nói tắt là
Tính chủng tính, Tính chủng. Là một trong
hai chủng tính Đại thừa. Chủng tính, là
bản tính có khả năng chứng được bồ đề.
Bản tính trụ chủng tính, tức là chủng tính
Bản Tịch
BẢN TÍNH TRỤ CHỦNG TÍNH

B
368
tự nhiên tự tồn từ vô thủy đến nay. Đối lại,
chủng tính hậu thiên tu được, gọi là Tập
chủng tính. Cả hai được gọi gộp lại là “Tính
tập nhị tính”. Bản tính trụ chủng tính từ
vô thủy đến nay nương tựa vào thức A lại
da thứ tám, là chủng tính Đại thừa nhân
vô lậu tự nhiên tự tồn từ vô thủy đến nay,
tức cái gọi là tính thiên bẩm. Cái tính đó
trong thân người ta, dù bị phiền não vô
minh trói buộc che lấp, dù phải luân hồi
trong sáu ngả bốn loài, nhưng nó vẫn tự
nhiên tự tồn trong thức A lại da, không
hoại không mất.
BẢN TỊNH (667 - 761)
.....
Vị Thiền tăng đời Đường. Người Ráng
châu (tỉnh Sơn tây) họ Trương. Lúc nhỏ
được Lục tổ Tuệ năng ấn khả, ở chùa Vô
tướng núi Tư không (tỉnh An huy). Năm
Thiên bảo thứ 3 (744), vua Huyền tôn sai
Trung sứ là Dương quang đình đến hỏi đạo
sư, sư chỉ dạy cho câu “Tâm tức là Phật, vô
tâm là đạo”. Họ Dương về cung tâu lại, nhà
vua nghe, bèn rước sư về ở chùa Bạch liên
trong Kinh đô. Sư thường thảo luận về pháp
nghĩa với các bậc danh tăng và thạc học tại
kinh đô. Năm Thượng nguyên thứ 2, nhập
tích, thọ chín mươi lăm tuổi. Thụy hiệu là
“Đại Hiểu Thiền sư”. [X. Tổ đường tập 3;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Liên đăng
hội yếu Q.3].
BẢN TỊNH VÔ LẬU
...........
Có nghĩa là tâm tính chúng sinh xưa
nay vốn trong sạch, xa lìa tất cả phiền não

ô nhiễm. Nhưng sau vì khởi lên các khách
trần phiền não mà chịu tạp nhiễm, sự tạp
nhiễm này phàm phu không thể hiểu biết
được đúng như thực, chỉ có Thánh đệ tử
mới biết được và gắng tu tâm để hoàn lại
bản tính của nó và từ trong khách trần
phiền não mà được giải thoát. (xt. Tâm Tính,
Tâm Tính Bản Tịnh).
BẢN TOÁN
Khi vấn đáp về luận đề, cái đề đầu tiên
được hỏi, gọi là Bản toán, từ đề thứ hai trở
đi thì gọi là Mạt toán.
BẢN TÔN
......
Tức là vị chủ tôn căn bản, vị tôn chính.
Chỉ bậc tối tôn tối thắng, xuất thế gian mà
từ vô thủy đến nay vốn có, làm chỗ nương
tựa cho người tu hành Phật đạo. Hoặc chỉ
một vị tôn chủ yếu đặc thù nào đó trong
nhiều tôn tượng, thờ tại một chùa, một viện,
tức lấy vị tôn đặc thù ấy làm gốc để tôn
sùng. Còn gọi là Trung tôn (vị tôn chính
giữa) để phân biệt với các quyến thuộc thân
cận đứng hầu hai bên, hoặc tùy tòng chung
quanh.
Ở Ấn độ nguyên thờ tượng đức Phật
Thích ca mâu ni. Lại vì qui y Phật, Pháp,
Tăng tam bảo nên gọi là Tam tôn. Ấn độ
thời xưa thì chạm trổ cây Bồ đề, tòa Kim
cương, bánh xe Pháp, tháp Phật, lốt chân
Phật v.v... để thay cho tượng Phật. Vì dùng
các vật tượng trưng để hiển bày tôn hình
và chạm trổ đắp vẽ tôn hình, ý nghĩa có
khác nhau. Đến sau thời Mật giáo hưng
khởi, thì dùng chữ, ấn, hình hiển bày Phật
Bồ tát.
Thông thường, vị trí của Bản tôn trong
các chùa viện, tùy theo mục đích của người

sáng lập và niềm tin của người chủ phát
nguyện, mà được qui định an vị, cho nên
Bản tôn cũng vì đó mà có khác. Như trong
Kim đường chùa Pháp long, Tây Phật điện
chùa Hưng phúc tại Nhật bản, thờ đức Thích
ca Như lai, Căn bản trung đường chùa Diên
lịch, Kim đường chùa Kim cương phong
thì thờ đức Dược sư Như Lai. Tông Tịnh
BẢN TỊNH

B
369
độ và Tịnh độ chân tông của Nhật bản thì
lấy Phật A di đà làm Bản tôn của họ; cứ
theo Lương cao tăng truyện quyển 6 chép,
thì trong Bát nhã tinh xá ở Lư sơn, sư Tuệ
viễn đã thờ tượng Phật A di đà sớm nhất.
Mà trong các tông phái phần nhiều cũng
có vị Bản tôn nhất định của phái đó. Lại
ngôi nhà trong đó Bản tôn được an vị thì
gọi là Bản đường, đồng thời, cũng theo danh
hiệu của Bản tôn mà có các tên gọi như Di
đà đường, Dược sư đường.
Trong Mật giáo, Đại nhật Như lai được
gọi là Phổ môn Bản tôn, còn các Phật Bồ
tát khác thì gọi là Nhất môn Bản tôn. Đồng
thời, tùy theo các pháp tu và mục đích khác
nhau mà các Bản tôn cũng đều bất đồng.
Đại khái Bản tôn có ba loại: Chữ, Ấn và
Hình, và chia ra hữu tướng, vô tướng khác
nhau. Chữ, thì như các chữ (vạm),
(hrìh), (hùô) v.v... là chủng tử của
Đại nhật Như lai, Phật A di đà và Phật A
súc. Ấn, thì như Tam muội da hình hoa
sen của bồ tát Quán thế âm, đàn tì bà của
Biện tài thiên. Hình, chỉ hình tượng của
các vị Tôn có đầy đủ tướng tốt đẹp. Trong
đó, Bản tôn hữu tướng là chỉ ngoài chính
mình ra, lập Bản tôn riêng, là bậc tôn quí
nhất trong các tôn, hoặc chỉ chính mình
và Phật Bồ tát mà, sau khi kết duyên, mình
đã sùng bái từ lâu. Còn Bản tôn vô tướng
thì lấy tự thân mình làm Bản tôn, sinh ra
tức đã đầy đủ công đức, là người tối thượng
trong thế gian và xuất thế gian (tức duy ngã
độc tôn). Mật giáo nhận là Phật và mình
hỗ tương nhiếp nhập (Phật vào mình, mình

vào Phật), hoặc là một thể cùng tột. Cho
nên, trong phép tu, sức gia hộ của Bản tôn
và công đức của hành giả nhiếp nhập thành
nhất thể, sự gia bị mà Bản tôn ban cho, gọi
là Bản tôn gia trì. Lại phép quán trong đạo
tràng, quán tưởng tướng tốt đẹp của Bản
tôn, gọi là Bản tôn quán. Tịnh độ giáo thì
xưa nay lấy Phật Di đà hoặc Di đà Tam tôn
(Phật Di đà và các bồ tát Quan âm, Thế
chí) làm Bản tôn. Tịnh độ chân tông của
Nhật bản thì, ngoài tượng vẽ, tượng gỗ là
Bản tôn ra, còn lấy danh hiệu làm Bản
tôn. Danh hiệu có ba loại sáu chữ (Na mô
A di đà Phật), chín chữ (Na mô bất khả tư
nghị quang Như lai) và mười chữ (Qui mệnh
tận thập phương vô ngại quang Như lai).
Liên như cho là Chân tông coi trọng danh
hiệu Bản tôn nhất, thứ đến tượng vẽ, và
thứ nữa đến tượng gỗ. Ngoài ra, Chân tông
còn gọi các Tổ sư và tiên đức của Ấn độ,
Trung quốc, Nhật bản được vẽ trong một
bức họa, là Quang minh Bản tôn.
Tông Nhật liên của Nhật bản chuyên
tôn sùng kinh Pháp hoa, vì thế lấy đề mục
kinh Pháp hoa “Na mô Diệu Pháp Liên Hoa
kinh” làm Bản tôn, hoặc lấy Thập giới
khuyến thỉnh Đại mạn đồ la do Nhật liên
vẽ làm Bản tôn, hoặc lấy Thích ca bản môn
và bốn Bồ tát bản hóa cùng làm Bản tôn.
Lại nữa, tông Nhật liên gọi Bản tôn, Đề
mục, Giới đàn là Tam đại bí pháp (ba phép
bí mật lớn), nhưng vật Bản tôn được định
là người hay pháp, thì xưa nay có sự bàn
luận. Lúc đầu bảo cả hai có khác, lấy tượng
Phật làm Bản tôn người, lấy Thập giới mạn
đồ la làm Bản tôn pháp, và cho Bản tôn
pháp là chủ yếu. Nhưng, về sau sư Nhật
đạo không cho là Bản tôn có hai loại khác

nhau, mà chủ trương lấy Bản Phật Thích
ca của ba thân vô tác làm Bản tôn, còn các
Bản tôn khác thì chỉ khác nhau ở điểm các
Bản tôn được khắc gỗ và vẽ rộng hay luợc
mà thôi. Trong đó, Bản tôn bằng gỗ, hoặc
vẽ được tạo nên để thích nghi với năng lực
và tính chất của chúng sinh. Đặt Bản tôn
bằng gỗ là vì phương tiện tín, hành, cho
nên gọi là Giáo môn Bản tôn; còn Bản tôn
vẽ Thập giới mạn đồ la thì vì tiện cho sự
hành pháp mà đặt ra, cho nên gọi là Quán
tâm Bản tôn. [X. kinh Lục độ tập Q.4; kinh
Đại nhật Q.6 phẩm Thuyết bản tôn tam
BẢN TÔN

B
370
muội; Đại nhật kinh sớ Q.3, Q.20; Bí tạng
kí; Ngô thê kính Q.26; Tổ sư cương yếu
san lược Q.7]. (xt. Phổ Môn, Quảng Lược
Bản Tôn).
BẢN TRIỀU CAO TĂNG TRUYÊN
..............
Gồm bảy mươi lăm quyển. Do Vạn
nguyên sư man thuộc tông Lâm tế Nhật
bản trứ tác vào năm Nguyên lộc 15 (1720).
Phỏng theo các Cao tăng truyện của Trung
quốc thuộc ba triều đại Lương, Đường và
Tống. Là bộ truyện kí mà nội dung thu chép
hơn một nghìn sáu trăm danh Tăng thuộc
các tông phái, bắt đầu từ thời thượng cổ
Khâm minh Thiên hoàng (540 - 570)
khoảng hơn một nghìn hai trăm năm. Năm
Diên bảo thứ 6 (1678), trước hết, tác giả
soạn Diên bảo truyền đăng lục 41 quyển,
trong đó, đã thu chép truyện kí của một
nghìn vị Thiền tăng, sau đó, khi biên soạn
tiếp bộ sách, tác giả lại thu chép thêm hành
trạng của các bậc cao đức, danh nạp thuộc
cả hai môn Giáo và Thiền một cách rất rõ
ràng, và lập thành mười khoa là Pháp bản,
Tịnh tuệ, Tịnh thiền, Cảm tiến, Tịnh luật,
Đàn hưng, Tịnh nhẫn, Viễn du, Độc tụng
và Nguyện tạp. Sách này là tác phẩm rõ
ràng, đầy đủ và đáng tin nhất trong các
Tăng truyện của Nhật bản, cũng là tư liệu
không thể thiếu trong việc nghiên cứu lịch
sử Phật giáo Nhật bản. Về sau lại có Tế
xuyên đạo khế (1816 - 1876) soạn thêm
Tục Nhật bản cao tăng truyện gồm 11
quyển, đều được thu vào Đại Nhật bản Phật
giáo toàn thư quyển 102, quyển 103.

BẢN TRIỀU LỊCH ĐẠI PHÁP HOÀNG NGOẠI KỈ
Có một quyển. Do Nguyên sách thuộc
tông Tịnh độ Nhật bản soạn vào năm
Khoan văn thứ 7 (1667). Thu chép tóm tắt
các việc từ đức Thế tôn Thích ca trở xuống
đến các giai tầng nhân sĩ thành là pháp
quyến; đồng thời, tường thuật tình hình sau
khi Phật pháp truyền sang đông, các Hoàng
gia Nhật bản và các đời Hoàng đế Trung
quốc sùng tín Phật pháp, rồi đoán định là
các Thánh vương hiền thần đều là vì hộ trì
Phật pháp mà phương tiện hiện ở Nhật bản.
Nội dung bao gồm các sự tích vào đạo của
hai mươi chín vị Thiên hoàng, như Thánh
vũ, Hiếu liêm, Bình thanh, Thanh hòa,
Bạch hà, Hậu thủy vĩ v.v... và danh sách
những người Hoàng tộc, quí môn, Vũ gia
đi tu. Trên đầu quyển có Tự tự (Bài tựa của
tác giả), Tiểu tự và Mục lục của Nguyên
sách.
BẢN TRIỀU TÂN TU VÃNG SINH TRUYÊN
Có một quyển. Do Đằng nguyên tôn
hữu, người Nhật bản, biên soạn vào đầu
năm Nhân bình (1151). Ghi chép truyện
của bốn mươi mốt người được vãng sinh
tính đến đầu năm Nhân bình. Hiện nay,
chùa Chân phúc tại Nhật bản còn giữ được
bản chép tay của sách này, được chép vào
năm Chính gia thứ 2 (1258).
BẢN TƯỚNG
Chỉ tưóng gốc của bốn tướng hữu vi là
Sinh, Trụ, Dị, Diệt. Còn gọi là Đại tướng.
Là vì bốn tướng có bản tướng và tùy tướng
khác nhau. (xt. Tứ Tướng).
BẢN VỊ HỮU THIÊN
...............
Đối lại với “Bản dĩ hữu thiện,...........”.
Chỉ căn cơ ở thời đại Mạt pháp. Căn cơ

thời đại đức Phật còn tại thế và sau khi
nhập diệt, ở thời Chính pháp, Tượng pháp,
gọi là căn cơ “bản dĩ hữu thiện” (vốn đã có
duyên lành); đối lại, căn cơ ở vào thời đại
Mạt pháp, gọi là căn cơ “bản vị hữu thiện”
BẢN TRIỀU CAO TĂNG TRUYÊN

B
371
(vốn chưa có duyên lành). Vốn đã có duyên
lành, là nói ở quá khứ, hạt giống thành
Phật đã được gieo vào lòng chúng sinh, đây
là duyên lành có thể có được ở thời đại
Chính pháp và Tượng pháp. Còn vốn chưa
có duyên lành, thì chưa từng mong nhờ có
thiện duyên gieo hạt giống Phật, cho nên,
chúng sinh ở thời này (thời Mạt pháp), gọi
là căn cơ vốn chưa có duyên lành, phần
nhiều là những kẻ phỉ báng, không tin giáo
pháp. Kinh Pháp hoa phẩm Thường bất
khinh bồ tát chép, bồ tát Thường bất khinh
bị những kẻ bất tín chửi mắng, ném đá,
đánh đập, nhưng Thường bất khinh trước
sau vẫn cung kính, gặp ai cũng chắp tay vái
chào mà nói “Các ông đều sẽ thành Phật
cả”. Đại sư Trí khải tông Thiên thai, giải
thích việc này như sau: Đối với những hạng
căn cơ vốn chưa có duyên lành ở thời Mạt
pháp, Thường bất khinh đã mạnh mẽ nói
Nhất thừa Viên giáo, gieo hạt giống Phật
xuống, dùng sức mạnh Đại thừa để tiêu diệt
mầm ác của họ. Đó tức là nghĩa “cưỡng
độc hạ chủng, ” (gắng sức gieo
hạt giống Phật) vậy. Pháp hoa văn cú quyển
10 phần trên (Đại 34, 141 thượng) nói: “Vốn
đã có duyên lành, Thích ca dùng nhỏ mà
hộ trì, vốn chưa có duyên lành, Bất khinh
dùng lớn mà áp đảo”.
BẢN VÔ
......
Vị tăng đời Minh. Người Côn minh, họ
Trương. Năm sinh năm mất không rõ. Sư
mồ côi sớm, một hôm đến chơi hồ Côn
minh, chỉ một mình thấy hoa sen xanh nổi

trên mặt nước, mọi người thấy lạ đều cho
là phi phàm. Năm mười chín tuổi y vào
Không công núi Tú sơn xuất gia, thụ tâm
pháp nơi Thiền sư Sở am, chuyên chí tham
cứu. Một hôm đi thác bát (đi xin ăn) trong
thành Nhĩ hải, nghe nhà bên cạnh có người
nói: “Đậu phụ họ Trương, đậu phụ họ Lí,
đêm nằm suy
nghĩ trăm lối
nghìn đường,
sáng dậy vẫn là
anh bán đậu
phụ”, bèn đại
ngộ. Thời ấy,
Mộc công trấn
giữ Điền nam,
nghe danh sư,
đặc biệt mở đàn
thỉnh sư khai
giảng. Có viết
Phong hưởng tập lưu hành ở đời. [X. Tăng
đính Phật tổ đạo ảnh Q.4 (Hư vân)].
BẢN VÔ DỊ TÔNG
...........
Là một trong Lục gia Thất tông thuộc
Bát nhã học ở thời Đông Tấn. Trong Trung
quán luận sớ, sư Cát tạng bảo tông này do
sư Trúc đạo tiềm thành lập, trong Triệu
luận sớ, Nguyên khang lại nói do Trúc pháp
thải lập. Về tông nghĩa của tông này không
có chính văn nguyên thủy để khảo sát, mà
chỉ biết sơ qua văn trích dẫn trong Danh
tăng truyện sao Đàm tế truyện, thì tông này
chủ trương “Trong cái không trống rỗng
có thể sinh ra vạn hữu”. Trong Trung quán
luận sớ quyển 2 phẩm Nhân duyên (Đại
42, 29 thượng), Cát tạng nói rõ hơn: Sau
đó, Thâm pháp sư nói: “Bản vô, là chưa có

sắc pháp, trước có cái không, cho nên từ
không ra có, tức không ở trước có, có ở sau
không, vì thế gọi là bản vố”. Đây có nghĩa
là khi chưa có muôn vật, thì trước hết có
cái không, từ không sinh ra có, cho nên
muôn vật từ cái không mà ra, dùng cái không
để giải thích thuyết chẳng có chẳng không
trong kinh luận. Cái gọi là “chẳng phải có
là có” tức là không, “chẳng phải không là
không” cũng là không, tất cả chỉ là không,
đó chính là tông nghĩa của tông này. Song,
Bản Vô
BẢN VÔ DỊ TÔNG

B
372
sư Tăng triệu đã luận phá thuyết này, cho
rằng không phù hợp với tư tưởng Bát nhã,
vì mỗi lời nói ra đều xu hướng không vô.
Cái bản ý chẳng có chẳng không được
thành lập trong kinh luận, là vì hết thảy
các pháp đều nương vào nhân duyên mà
có, chẳng phải thật có, cho nên gọi là chẳng
có; lại vì các pháp nương nơi nhân duyên
mà có, chẳng phải toàn không, cho nên
bảo là chẳng không, vì thế coi tông này là
vọng sinh xuyên tạc, nói gượng “chẳng có
là không thì cái này có, chẳng không là
không thì cái kia không”, và chê là Tông
này thích bàn về không. [X. Hán ngụy lưỡng
tấn nam bắc triều Phật giáo sử (Thạng tích
dư)].
BẢN VÔ TÔNG
........
Đứng đầu Lục gia Thất tông thuộc Bát
nhã học ở thời Đông Tấn. Thuyết Bản vô,
nói theo nghĩa rộng, gần như có thể được
coi là tên gọi khác của Bát nhã học. Từ
thời Ngụy, Tấn trở đi, thuyết Bản vô được
nhiều người dùng, nhất là các nhà Bát nhã
học, nhưng cũng nêu lên nhiều nghĩa khác
nhau. Bộ luận Lục gia thất tông do Đàm tế
soạn đã mất, chỉ còn nhờ các truyện kí và
chú sớ của luận này mà tìm hiểu nguyên
do các thuyết. Cứ theo Danh tăng truyện
sao Đàm tế truyện dẫn dụng văn trong luận
Lục gia Thất tông nói (Vạn tục 134, 18
thượng), thì: “Trước khi nguyên khí nung
đúc thì chỉ là trống không mà thôi, đến khi
nguyên khí nung hóa thì muôn tượng có
hình, hình tuy được hóa, nhưng cái gốc

tạm hóa lại từ tự nhiên, tự nhiên như thế,
nào có ai tạo tác đâu?! Do đó mà nói, vô ở
trước nguyên hóa, vô là đầu các hình, vì
thế gọi là Bản vô, chứ không phải nói trong
cái khoảng rỗng không có thể sinh ra vạn
hữu”.
Tông này nhận rằng, thế giới ở trong
trạng thái tự nhiên không, vô, rồi do nguyên
khí biến hóa mà thành, cho nên nói là Bản
vô, chứ không thể bảo vạn hữu từ trong
cái không, vô sinh ra. Thời nam triều Trần,
trong Triệu luận sớ, sư Tuệ đạt ở chùa Tiểu
chiêu đề, đã chỉ rõ rằng, những lời trên đây
là do Đạo an nói, trong Trung quán luận
sớ, Cát tạng cũng đồng quan điểm, như vậy,
thuyết này không còn nghi ngờ gì nữa. Kế
đó, trong Trung quán luận sớ nói, Bản vô
là Tăng duệ gọi tính không, hàm ý là bản
tính của các pháp vốn rỗng lặng, cũng tức
là ý tính không duyên khởi, duyên khởi vô
tính. Đây là chủ trương “chẳng có, có tức
không, chẳng không, không cũng không”,
mà Phật giáo gọi là Ác thủ không, vì chẳng
những cho cái “có” là không, mà cả cái
“không” cũng là không nốt. Tăng triệu cho
chủ trương ấy không phù hợp với tư tưởng
Bát nhã, bèn bài xích nghĩa Bản vô trong
luận Bất chân không Q.3, nhưng Trung
quán luận sớ bảo cái bị bài xích là Bản vô
dị tông, chứ không phải cái học của Đạo
an. Từ thời Lục triều trở đi, ai cũng nhận
Đạo an là người giữ gìn giáo lí Bát nhã,
đồng thời, cũng là trọng tâm, của Bát nhã
học. [X. Hán ngụy lưỡng tấn nam bắc triều
Phật giáo sử (Thang tích dư)].
BANG
Là cái bảng dùng trong Thiền lâm đánh
lên để thông báo đại chúng về giờ ăn, giờ

tắm v.v... Cũng gọi là phạn bang (bảng báo
giờ ăn cơm), mộc ngư (cá gỗ), ngư cổ (trống
cá), ngư bản (bảng hình cá), ngư bang, Minh
ngư (cá gáy). Trong các Thiền lâm thời xưa,
bảng thường treo ở nhà tắm, đánh, để thông
báo đại chúng biết giờ tắm. Thiền lâm tượng
khí tiên đệ nhị thập thất loại Bài khí môn,
nói: “Sa di luật nghi nhập dục nói: Nước
lạnh nóng, theo lệ đánh bang, không được
gọi to”. Bang cũng thường dùng để thông
BẢN VÔ TÔNG

B
373
báo đại chúng giờ thụ trai, như hiện nay,
trong Thiền gia, bang gỗ khắc đầu rồng
mình cá được treo ngoài nhà Tăng hoặc
phía ngoài nhà trai. Nhưng, mộc ngư ngày
xưa tức là chỉ bang hiện nay. Sắc tu bách
trượng
thanh
qui
quyển 8
Pháp khí
chương
(Đại 48,
1156
thượng),
nói: “Mộc ngư, hai thời cháo, cơm, đánh
hai hồi dài, phổ thỉnh tăng chúng, đánh
một hồi dài, phổ thỉnh hành giả, hai hồi
dài”.
Ngoài ra, bang còn chỉ một loại bản gỗ
dùng để đánh hiệu thông cáo đại chúng
trong các cơ quan công quyền ở Trung quốc
thời xưa. (xt. Mộc Ngư).
BÀNG BẰNG NGHĨA TÔNG
Chữ dùng trong Nhân minh. Là một
trong bốn tông Nhân minh. Trong Nhân
minh, khi tranh luận, người lập luận thành
lập Tông (mệnh đề), đối với điều mình
muốn lập, không nói thẳng ra cho rõ ràng,
mà lại mượn việc khác để nói một cách
quanh co mập mờ, có tính cách ám chỉ mà
thôi, như vậy gọi là Bàng bằng nghĩa tông
(bàng, nghĩa đen là một bên; bằng, nghĩa
đen là nhờ vào, dựa vào, tức dựa vào nghĩa
bên cạnh, chứ không trực tiếp). Chẳng hạn,
muốn lập ba mươi hai tướng tròn đầy tốt

đẹp của đức Phật, thì trong lời tranh luận,
người lập luận chỉ nói “Phật là bậc giác ngộ”,
chủ ý thì không nói thẳng ra, chỉ mong
qua câu “Phật là bậc giác ngộ” mà ý ba mươi
hai tướng tự nhiên được thành lập. Như
thế thì nghĩa “bàng bằng” dù có khiến cho
đối phương (người vấn nạn) biết được Phật
có đủ ba mươi hai tướng qua câu “Phật là
bậc giác ngộ”, thì ý ấy cũng chỉ hàm súc,
giấu kín, chưa được bày tỏ ra bằng lời tranh
luận, vì thế không thể trở thành tông hoàn
toàn, chính xác. Nhân minh nhập chính lí
luận sớ quyển thượng (Đại 44, 100 hạ), nói:
“Nghĩa bằng tông, chẳng phải dùng lời để
tranh luận, vậy dùng làm gì? Tranh luận
vốn dùng lời nói để mong đối phương hiểu
ý mình, đằng này lại quanh co, lập lờ thì
làm sao thành được, cho nên không thể
cho là chính luận”. (xt. Tứ Tông).
BÀNG CƯ SĨ BẤT MUỘI BẢN LAI NHÂN
Tên công án trong Thiền lâm. Là cơ
duyên đối thoại giữa Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất và Bàng cư sĩ đời Đường về câu nói
“Bất muội bản lai nhân”. Bản lai nhân, tức
là chỉ cái tự tính xưa nay vốn trong sạch
của người ta, đồng nghĩa với “Bản lai thân,
Bản lai diện mục”. Liên đăng hội yếu quyển
6 (Vạn tục 136 - 262 hạ), nói: Cư sĩ hỏi Mã
tổ: “Bất muội bản lai nhân, xin thầy nhướng
cao mắt”. Mã tổ nhìn thẳng xuống. Sĩ nói:
“Một thứ đàn không dây, chỉ có thầy là gảy
được tuyệt diệu”. Mã tổ nhìn thẳng lên, Sĩ
sụp xuống lạy, tổ liền về phòng. Sĩ theo
vào sau, nói: “Đùa khéo mà thành vụng!”
Trong công án này, Bàng cư sĩ hỏi Mã tổ là
muốn thấy rõ bản lai diện mục thì phải
dụng tâm như thế nào, Mã tổ trả lời bằng
cách nhìn xuống, rồi lại nhìn lên, biểu thị

ý là hai mắt phải phân minh thì chân tâm
thấy được. [X. Đại tuệ phổ giác ngữ lục
Q.8].
BÀNG CƯ SĨ HẢO TUYẾT PHIẾN PHIẾN
Tên công án trong Thiền lâm. Sự tích
Bàng cư sĩ đời Đường nhìn tuyết rơi trước
mắt, và lại dùng cái đánh để kích thích sự
Bang
BÀNG CƯ SĨ HẢO TUYẾT PHIẾN PHIẾN

B
374
liễu ngộ của Toàn thiền khách. Bích nham
lục Tắc 42 (Đại 48, 179 trung), nói: “Bàng
cư sĩ từ biệt Dược sơn, Sơn sai mười người
Thiền khách tiễn chân. Đến đầu ngõ, Sĩ
chỉ vào đám tuyết trong không trung, nói:
“Tuyết rơi đẹp quá, không rơi ở nơi khác”.
Lúc ấy, có thiền khách Toàn hỏi: Rơi ở nơi
nào?, Sĩ liền thụi cho một thụi. Toàn nói:
Cư sĩ không được thô lỗ như thế! Sĩ nói:
Sao ông lại xưng là Thiền khách, lão già
Diêm (vương) chưa tha ông mà! Toàn hỏi:
Cư sĩ hiểu thế nào? Sĩ lại thụi cho một thụi
nữa, nói: Mắt thấy như mù, miệng nói như
câm”.
Trong Tắc công án này, Bàng cư sĩ lúc
đầu nói “Tuyết rơi đẹp quá, không rơi ở nơi
khác”, ý là cảm thán cảnh tuyết rơi lả tả
trước mắt rất là đẹp, nhưng Toàn thiền
khách không hiểu được ý ấy, mà lầm tưởng
ý Bàng cư sĩ muốn hỏi nơi tuyết rơi nên sau
một lúc suy nghĩ, mới hỏi “Rơi ở nơi nào?”
Như thế đã chẳng biết cảm thưởng cái cảnh
đẹp ngay trước mắt, lại vọng tưởng suy nghĩ
lông bông, vì thế mới bị Bàng sư sĩ đánh
cho một thụi. Nhưng, dù bị đánh, Toàn
thiền khách vẫn không tỉnh ngộ, mà lại
nói “Cư sĩ không đuợc thô lỗ như thế”, lại
bị Bàng cư sĩ bồi cho câu “lão già Diêm
chưa tha ông mà”, để hiển bày cái ý trước
sau Toàn thiền khách đều chưa thoát được
sự cố chấp vào lời nói, rồi lại đánh cho thụi
nữa mà mắng là như mù như câm.
Không gì đẹp bằng những sợi tuyết trắng
tinh đang rơi lả tả trước mặt, giữa đất trời
lồng lộng, phong quang tiêu sái, vốn không

chấp nhận một tí suy tư tính toán nào, tại
sao không lắng hết tâm tư mà tận hưởng
cảnh thiên nhiên kì thú ấy, mà lại vọng
tưởng suy nghĩ vẩn vơ, tìm hiểu xem tuyết
rơi ở nơi này hay ở chỗ khác, như Toàn
thiền khách kia, thật là uổng! Bởi thế, đối
với cảnh tuyết rơi trước mắt, nhìn mà chẳng
thấy (mắt thấy như mù), tuy miệng có thể
nói năng, nhưng trước sau vẫn bị lời nói
trói buộc, mà chưa thể chỉ trong một lời,
nửa câu (miệng nói như câm) lãnh hội được
chỗ qui thú của muôn pháp là pháp tự nhiên
như thế, cho nên lại bị đánh một lần nữa
mà vẫn không thể nhận được cái “cá trung
hữu ý” (chân lí chỉ có thể thể nghiệm được
trong im lặng).
BÀNG CƯ SĨ NGỮ LỤC
Gồm ba quyển. Do Bàng uẩn đời Đường
soạn. Vu địch biên. Được in lại vào năm
Sùng trinh thứ 10 (1637) đời Minh. Thu
vào Vạn tục tạng tập 120. Quyển thượng
thu chép cơ duyên đối thoại giữa Bàng uẩn
và Mã tổ, Thạch đầu, Đơn hà Thiên nhiên,
Phổ tế, Tùng sơn và Đại mai, hiển bày cái
tâm hành không không vô tướng, vô vi vô
ngã của Bàng uẩn; quyển trung và quyển
hạ, chép các bài thơ và tạp cú thể năm chữ,
bảy chữ, phần nhiều có thể là tấm gương
giúp người học tham ngộ.
BÀNG GIÀ PHỔ (PAĨJÀB)
........
Tức là dịch âm Ngũ hà địa phương thuộc
Ấn độ. Trong các chi nhánh của sông Ấn
độ, có năm nhánh chảy ra địa phương này.
Thời thái cổ, ngưới Á lợi an, đi xuống phía
nam, xâm nhập địa phương này, rồi định
cư tại đấy mà sản sinh văn hóa Phệ đà
(Veda) độc đáo, trong lịch sử văn hóa Ấn

độ, là địa khu rất trọng yếu, nay ở vào
khoảng bắc bộ tỉnh Bàng già phổ.
BÀNG MIẾT NGỮ
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Trong
Thiền lâm, khi thầy dạy học trò, không dùng
phương pháp nói thẳng để chỉ bày, mà dùng
lời nói vắn tắt xa xôi, chỉ hé cho thấy cái ý
chỉ chủ yếu. Vì không chỉ thẳng mà là chỉ
BÀNG CƯ SĨ NGỮ LỤC

B
375
sang một bên, cho nên gọi là Bàng miết
ngữ (bàng, nghĩa đen là một bên, bên cạnh;
miết, nghĩa đen là nhìn liếc qua). Bích
nham lục Tắc 30 (Đại 48, 169 hạ), nói:
“Viễn lục công nói: Đây là lời bàng miết”.
BÀNG SINH
Tức chỉ súc sinh. Trên từ long thú cầm
súc, dưới đến thủy lục côn trùng, đều bởi
nghiệp mà phải luân hồi trong ngả ác,
không phải là đường chính của người, trời,
cho nên gọi là bàng sinh. (xt. Súc Sinh).
BÀNG UẨN (? - 808)
.....
Là Thiền giả tại gia trứ danh đời Đường.
Đời gọi là Bàng cư sĩ, Bàng ông. Người
huyện Hành dương tỉnh Hồ nam. Đời đời
theo Nho học, chỉ một mình Uẩn mộ Phật
pháp. Năm đầu Trinh nguyên (785 - 804),
yết kiến Thạch đầu Hi thiên, có chút lãnh
ngộ. Sau mến cái phong thái của Đơn hà
Thiên nhiên (739 - 824) mà suốt đời kết
bạn. Ngoài ra, cũng đi lại tham vấn các bậc
thạc đức trong chốn Thiền lâm, như các
ngài Dược sơn Duy nghiễm, Tề phong, Bách
kinh, Tùng sơn, Đại mai Pháp thường, Lạc
phố và Ngưỡng sơn v.v...
Một hôm, Thạch đầu hỏi (Đại 51, 263
trung): “Ông hiểu việc làm hàng ngày của
lão tăng từ trước đến nay như thế nào?”
Bàng uẩn trả lời: “Nếu hỏi việc làm hàng
ngày, thì không có chỗ mở miệng”. Rồi trình
một bài kệ, hai câu cuối nói: “Thần thông
cùng diệu dụng, gánh nước và bửa củi”. Thạch
đầu có ý cho là đuợc, lại hỏi: “Ông là tăng?
Hay tục?” Đáp: “Nguyện theo cái mà mình

mến chuộng”, rồi không xuống tóc, nhuộm
áo và suốt đời làm thân phận tại gia, nêu cao
phong thái phương ngoại (người ngoài xã hội
thường, tức đạo sĩ, Thiền sư).
Sau đến Giang tây tham lễ Mã tổ Đạo
nhất, hỏi: “Không cùng làm bạn lứa với
muôn pháp là người thế nào?”. Tổ nói: “Đợi
khi nào ông hớp một hớp cạn hết nước
sông Tây giang, tôi sẽ nói cho biết”. Ngay
sau câu nói đó, Bàng uẩn lãnh hội, đốn
ngộ huyền cơ, bèn lưu lại hai năm. Về sau,
cơ biện bác sắc bén mau lẹ, khiến các
phương đều chú mục. Khoảng năm Nguyên
hòa (806 - 820), đi chơi Tương dương miền
bắc, vì ưa thích phong thổ nơi đó, nên bỏ
hết gia sản rồi cùng vợ con cày ruộng ở
chân núi Lộc môn. Những người đến hỏi
đạo mỗi ngày mỗi đông, những lời ông nói
đều là Thiền cơ, vợ con đều nhờ đó mà
triệt ngộ. Ông mất năm Nguyên hòa thứ 3
(có thuyết cho là Nguyên hòa thứ 10, hoặc
là khoảng năm Thái hòa). Đời sau gọi tôn
là Tương dương Bàng đại sĩ, Đông độ Duy
ma, gọi song song với Phó đại sĩ đời Lương.
Có để lại Bàng cư sĩ ngữ lục, do Tiết độ sứ
Vu địch, người bạn thân lúc sinh tiền, biên
tập, được các Thiền lâm qua các đời rất coi
trọng, như Tổ đường tập đời Ngũ đại, Tông
kính lục đầu đời Tống, Cảnh đức truyền
đăng lục v.v... đều có dẫn dụng một phần
nội dung. Bản hiện còn đến nay là bản đã
được in lại vào năm Sùng trinh thứ 10 đời
Minh, cộng có ba quyển.
Khi Bàng uẩn sắp nhập tịch, sai con gái
là Linh chiếu ra xem mặt trời sớm hay muộn,
Linh chiếu xem rồi trở vào báo (Đại 51,
263 hạ): “Mặt trời đã lên giữa trời mà có
nhật thực”. Bàng uẩn bèn ra ngoài cửa xem,

thì lập tức Linh chiếu leo lên chỗ ngồi của
cha và chắp tay ngồi mà mất. Bàng uẩn
cười, nói: “Con gái ta nhanh thế!”. Rồi kéo
dài thêm bảy ngày nữa mới nhập tịch.
Truyện này được chép trong các sách Thiền
tổ đường tập quyển 15, Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8. Những Thiền cảnh độc
đáo của Bàng uẩn trên đây và các truyện
tương tự khác như vừa cười vừa nói mà
tịch, ngồi mà hóa, đứng mà mất v.v... được
BÀNG UẨN

B
376
ghi chép trong các Thiền lâm, đã trở thành
những giai thoại truyền tụng nghìn đời. [X.
Phật tổ cương mục Q.32; Cư sĩ truyện Q.17;
Bích nham lục Tắc 42, Chiêm bát phương
châu ngọc tập Q.thượng].
BÀNG VỊ
Ý chỉ những sự tượng hiện thực sai biệt.
Đứng về mặt triết học Phật giáo mà nói, thì
vạn pháp có thể chia làm bản thể của các
pháp và hiện tượng thiên sai vạn biệt, bản
thể là “lí” (ở bên trong), hiện tượng là “biểu”
(bày ra bên ngoài); bản thể là “thể”, hiện
tượng là “dụng”; bản thể là chính vị, hiện
tượng là bàng vị. Tuy nhiên, bản thể và
hiện tượng nguyên cũng là nhất thể, hỗ
tương dung nhiếp, cho nên, nếu đứng trên
lập trường của các sự tượng sai biệt mà nắm
bắt các sự tượng, thì các pháp rốt cùng là
cái tính tướng giải thoát chân thực. Nếu
đứng trên quan điểm đó mà quan sát hiện
thực, thì trong hiện thực đều là chân thực.
Vì thế nói chúng sinh và Phật, mê vọng và
giác ngộ, trên bình diện bản thể, chẳng phải
là hai, chẳng phải là khác. [X. Bất năng
ngữ ngũ vị thuyết].
BÀNG Y
Đối lại với “Chính y, ”. Những
kinh luận chủ yếu mà một tông y cứ vào để
lập nghĩa của tông, gọi là Chính y; ngoài
ra, các kinh khác thì gọi là Bàng y. Nói đủ
là Bàng sở y. Chẳng hạn, tông Tịnh độ lấy
các kinh luận chính thức nói rõ việc vãng
sinh Tịnh độ, như kinh Vô lượng thọ, kinh
Quán vô lượng thọ, kinh Di đà, luận Vãng
sinh v.v... làm chính y; và lấy các kinh luận

chỉ nói phụ qua về việc vãng sinh Tịnh độ,
như kinh Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa, luận
Đại thừa khởi tín, luận Bảo tính, luận Thập
trụ tì bà sa, luận Nhiếp đại thừa v.v... làm
bàng y. Nhưng tông Thiên thai và Hoa
nghiêm thì lấy các kinh Pháp hoa và Hoa
nghiêm làm chỗ sở y, chứ không phân biệt
la bàng hay chính. [X. Bát tông cương yếu;
Thập tông lược kí]. (xt. Chính Y).
BÁNG PHẬT
I. Báng Phật. Chỉ các sự tích phỉ báng
gây phương hại cho việc giáo hóa của đức
Phật. Sự tích nổi bật nhất là liên quan đến
Đề bà đạt đa. Đề bà đạt đa vốn là em con
chú bác của Phật, sau xuất gia làm đệ tử
Phật. Về cuối đời, định đè lấn Phật để tự
thay thế Phật, đồng thời, phá hoại sự đoàn
kết của các đệ tử Phật để lôi kéo họ về phe
mình, nhưng ý đồ chưa đạt mà thân đã bị
rơi xuống địa ngục. Còn có trường hợp
Chiên già ma na, vì ghen ghét sự hóa đạo
của đức Phật quá thịnh, bèn đến tinh xá Kì
viên vu cáo Phật đã cùng nàng tư thông
đến mang thai, do đó mà hiện thân Chiên
già ma na phải chịu nghiệp báo. Lại có ngoại
đạo ở thành Xá vệ, giết chết dâm nữ Tôn
đà lợi, rồi rêu rao là do Phật giết để đạt mục
đích phỉ báng Phật. (xt. Chiên Già Ma Na,
Báng Tam Bảo Giới).
II. Báng Phật. Chỉ chung sự dèm chê
Phật pháp. Cảnh đức truyền đăng lục quyển
6 (Đại 51, 247 thượng), nói: “Sư bèn hỏi:
Đại đức nói pháp gì để độ người? Đáp: “Giảng
kinh Kim cương bát nhã” (...) Sư hỏi: “Kinh
ấy do ai nói?” Vị tăng sẵng giọng đáp: “Thiền
sư đùa giỡn nhau vậy, há không phải là
Phật nói sao?” Sư đáp: “Nếu bảo Như lai có
nói pháp, thì là báng Phật, người ấy không

hiểu nghĩa ta nói; nếu bảo kinh ấy chẳng
phải Phật nói, thì là báng kinh, thỉnh đại
đức nói xem”. Vị tăng không trả lời được”.
BÁNG PHẬT KINH
Có một quyển. Do Bồ đề lưu chi đời
BÀNG VỊ

B
377
Nguyên Ngụy dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 17. Cùng bản khác dịch với kinh Quyết
định tổng trì do Trúc pháp hộ dịch. Nội
dung tường thuật bồ tát Sư tử du hí cùng
với mười vị đại Bồ tát, đã bảy năm tu phép
Đà la ni, tuy hăng hái tu hành mà không
thành tựu diệu quả, nhân đó, đối với Phật
pháp sinh nghi hoặc, bèn bỏ giới hoàn tục,
làm nhiều hành vi bỉ tiện. Khi ấy, vua A xà
thế thiết đại thí hội, mười đại Bồ tát có mặt
trong hội, bồ tát Vô úy hành liền thỉnh
vấn đức Phật về việc mười đại Bồ tát ấy,
đức Phật bèn nói rõ nhân duyên báng Phật
của họ ở đời quá khứ, đồng thời, nói về sức
tiêu diệt nghiệp ác của phép Đà la ni.
BÁNG PHÁP XIỂN ĐỀ
...........
Là một trong hai loại Xiển đề. Còn gọi
là Đoạn thiện xiển đề. Chỉ người không
thể thành Phật được, vì đã sinh khởi tà kiến
sâu đậm, phỉ báng Đại thừa mà dứt hết tất
cả căn lành. Xiển đề là gọi tắt của Nhất
xiển đề (chỉ người không có tính thành
Phật). [X. kinh Nhập lăng già Q.2]. (xt. Nhất
Xiển Đề).
BÁNG TAM BẢO GIỚI
Là một trong mười giới trọng cấm của
Hiển giáo. Tức là giới cấm chỉ việc phỉ báng
tam bảo Phật, Pháp, Tăng. Còn gọi là Hủy
báng tam bảo giới, Trợ báng tam bảo giới,
Báng loạn chính pháp giới, Phỉ báng giới,
Báng Bồ tát pháp giới, Tà kiến tà thuyết
giới. Theo thuyết của Thắng trang trong
Phạm võng kinh bồ tát giới bản thuật kí
quyển 2, thì người dèm chê Phật, tức chê

Phật chẳng phải là bậc nhất thiết trí, Phật
cũng chẳng phải người thực, chê mười hai
phần giáo và giáo pháp Tứ đế, bảo trong
thế gian chẳng thật có A la hán và Bồ tát
tăng. Lại theo Pháp tạng trong Phạm võng
bồ tát giới bản sớ quyển 2, thì ý chế giới này
có mười nghĩa nghiệp đạo nặng nhất. Bởi
vì giới này là giới Báng loạn chính pháp
nói trong Bồ tát giới bản do Đàm vô sấm
dịch, trong kinh Bồ tát địa trì phẩm Phương
tiện xứ giới và kinh Bồ tát thiện giới v.v...,
tức là bác không có nhân quả, hủy báng
Tam bảo, dèm chê Đại thừa, đều thuộc tội
nặng. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.48; Lục
độ tập kinh kinh Thích gia tất tội; kinh Phật
ngũ bách đệ tử tự thuyết bản khởi phẩm
Thế tôn; kinh Phạm võng Q.hạ; luận
Thành thật Q.2 phẩm Lập luận; Vãng
sinh luận chú Q.thượng; Bồ tát giới kinh
nghĩa sớ Q.hạ (Trí khải)]. (xt. Thập Trọng
Cấm Giới).
BẠNG CÁP THIỀN
Thiền trai hến.Tiếng dùng trong Thiền
lâm. Con trai khi mở mồng mới thấy ruột,
thí dụ Thiền đem chân diện mục trình bày
với thầy mình. Vô môn quan Tắc 18 (Đại
48, 295 trung), nói: “Ông già Động sơn đã
tham cứu được Bạng cáp Thiền”.
BẢNG BÀI THỦ
Là một trong bốn mươi tay của Thiên
thủ Quan âm. Bảng bài, còn gọi là Bành
bài......, Bành bàng, Bàng bài. Bàng, là
nghĩa ngăn chống kẻ địch; bài, tức chỉ cái
khiên, cái mộc, dùng để chống đỡ mũi tên,
mũi giáo của địch. Nếu ai muốn tránh khỏi
các thú dữ thì nên tu phép Bàng bài. [X.
kinh Thiên quang nhãn quán tự tại bồ tát
bí mật pháp; Thiên thủ thiên nhãn Quan

thế âm bồ tát đại bi tâm đà là ni; Bổ đà lạc
hải hội quĩ]. (xt. Thiên Thủ Quan Âm).
BẢNG TRẠNG BÀI THỊ
Là phương pháp thông báo cho đại
BẢNG TRẠNG BÀI THỊ

B
378
chúng biết các việc được làm trong Tùng
lâm. Chẳng hạn như vị trú trì muốn mời vị
Thủ tọa hoặc các vị tôn túc từ xa đến thăm
trụ xứ để đãi trà, thì lập danh sách các vị,
rồi sai thị giả đưa đến từng vị một để mời,
gọi là Tri đơn (cái đơn báo cho biết). Còn
vị trú trì, quản kho khi mời đại chúng uống
trà, thì niêm yết lên tấm bảng để thông báo
mời mọi người gọi là Thiếp bảng (dán trên
bảng). Nếu vị Thủ tọa chiêu đãi đại chúng,
thì dùng tờ trạng. Địa điểm đặt bảng trạng
cũng khác nhau, trú trì thỉnh Thủ tọa thì
bảng đặt ở mé bên đông trước nhà Tăng,
quản kho thỉnh Thủ tọa thì bảng đặt ở mé
tây, Thủ tọa chiêu đãi đại chúng thì tờ trạng
dán ở khoảng dưới tấm bảng đặt trước nhà
Tăng.
Lại thông báo có tính cách hành chính
trong Tùng lâm, thì dùng phương thức treo
bảng để truyền đạt, gọi là Bài thị. Địa điểm
treo bảng tùy từng việc mà khác nhau, như
thông báo về việc kết hạ, tụng giới, bầu các
chức sự, công bố tên các chức vụ hoặc nhân
viên trong chùa thường niên, triệu tập toàn
thể đại chúng v.v... thì đều treo ở trước nhà
trai. Về việc thuyết pháp, cầu an, cầu mưa,
thì bảng treo trước đại điện; việc mở khóa
tu bảy ngày, kết thúc khóa tu bảy ngày, thì
bảng treo trước nhà Thiền; việc lên khóa
tụng, miễn làm lễ thì treo trước điện Vi đà
phía trong. [X. Cao mân tự qui ước].
BÀNH THIÊU THĂNG (1740-1796)
Nhà học giả, cư sĩ đời Thanh. Người
Trường châu (Ngô huyện) tỉnh Giang tô.
Tự là Doãn sơ, hiệu Xích mộc, hiệu nữa là

Nhị lâm cư sĩ. Pháp danh Tế thanh. Xuất
thân từ gia đình sĩ tộc, đậu Tiến sĩ năm
Càn long, nhưng không chịu làm quan.
Thường đọc các sách tiên Nho, thông suốt
lí học đời Tống, Minh, giỏi văn cổ. Sau tập
thuật tu luyện của đạo sĩ, ba năm không
thành, năm hai mươi chín tuổi, nhân đọc
sách Phật bèn chuyển hướng mà tin Phật
và tự đặt hiệu là Tri qui tử........ (kẻ biết
quay về). Hàng ngày lấy việc lễ Phật tụng
kinh làm chính, đọc Đại tạng kinh, thụ giới
Bồ tát, ăn chay, tịnh hạnh. Lại theo học
Định công (1712-1788), thụ giáo nghĩa Tịnh
độ, đóng cửa gác Văn tinh tại Tô châu,
chuyên tu Nhất hạnh tam muội. Ông rất
ham làm việc bố thí, bình sinh dốc toàn
lực vào công cuộc truyền bá Tịnh độ, soạn
thuật rất nhiều. Luận Nhất thừa quyết nghi
của ông chủ trương Phật Nho nhất trí; luận
Hoa nghiêm niệm Phật tam muội, chủ
trương Thiền, Tịnh dung hợp; Tịnh độ tam
kinh tân luận phát huy giáo nghĩa Tịnh độ.
Ngoài ra, còn có Cư sĩ truyện, Thiện nữ
nhân truyện, Tịnh độ thánh hiền lục v.v...
Gần đây, Tịnh độ tông hưng thịnh hơn
các tông khác, thực ông đã đóng góp rất
nhiều công lao. Ông mất vào tháng giêng
niên hiệu Gia khánh năm đầu, thọ năm
mươi bảy tuổi. [X. Cư sĩ truyện Q.56; Tịnh
độ thánh hiền lục tục biên Q.2].
BAO NHĨ VĂN THƯ (THE BOWER MANUSCRIPT)
Là bộ sách Phật được đào thấy đầu tiên
ở Tây vực. Do Thượng úy người Anh là
Bao nhĩ (Captain Bower, còn dịch là Bảo
nhĩ) tìm thấy những mẩu bản sao bằng vỏ
cây hoa, dọc theo dải Khố xa (Cưu tư) thuộc
Tân cương Trung quốc. Văn thư này có
xuất xứ từ di tích Sa mạc cổ thành, hình

gốc là lá bối, trên viết chữ Phạm thuộc cổ
văn, nội dung bao gồm kinh Khổng tước
vương chú, Dược pháp, Chú pháp, Chiêm
bốc pháp, tất cả bảy loại. Bảo nhĩ mang
văn thư đó về Gia nhĩ các đáp (Calcutta)
thuộc Ấn độ, giao cho nhà học giả người
Anh tên là Lỗ đạo phu hoắc nặc nhĩ (Rudolf
Hoernle, 1841-1918), sau không bao lâu,
Hoắc nặc nhĩ tuyên bố văn thư ấy là kinh
BÀNH THIÊU THĂNG

B
379
điển Phật giáo, viết bằng tiếng Phạm cổ Ấn
độ, khoảng thế kỉ thứ IV, thứ V, loại tiếng
Phạm đã thất truyền từ lâu tại Ấn độ. Lời
tuyên bố của ông gây chấn động quốc tế,
các học giả Anh, Nga, Đức, Pháp, Thụy điển,
Nhật bản rầm rộ đi Tây vực thám hiểm,
bèn mở ra một phương hướng mới nghiên
cứu về lịch sử Tây vực và lịch sử Phật giáo.
Ngoài ra, cùng thời với Bao nhĩ, Vi bá (F.
Weber), cũng tại Khố xa, đã phát hiện những
bản vụn viết trên giấy và, qua sự khảo chứng,
Hoắc nặc nhĩ xác định những bản vụn ấy là
sách thuốc viết bằng tiếng Cưu tư, đời gọi là
Vi bá văn thư (The Weber Manuscript).
BÀO ẢNH
.....
Bọt nước và bóng. Thí dụ các pháp thế
gian hư giả không thực, cũng như bọt nước
và bóng dáng. Bởi vì bọt nước hư ảo vô
thường, gió thổi liền tan; bóng dáng gá mượn
mà thành không có thực thể. Cho nên kinh
điển Phật hay dùng làm thí dụ, để hiển bày
các sự vật trong thế gian là giả dối không
thật. Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung)
nói: “Hết thảy pháp hữu vi, như chiêm bao,
như trò dối, như bọt nước, như bóng dáng,
như sương móc và như chớp nháy, nên
quán xét như thế”.
BÀO HƯU LA LAN
Phạm:Prabhùta-ratna. Dịch ý là Đại
bảo Phật, Bảo thắng Phật, Đa bảo Phật. Là
một trong năm đức Như lai, tức chỉ đức
Phật ở thế giới Bảo tịnh phương đông. (xt.
Đa Bảo Phật).
BÀO THƯỜNG

.....
Còn gọi là Thường bào phục, Bào phục.
Y phục của Phật giáo Nhật bản. Ao dài và
quần, thông thường may bằng lụa. Bào, vốn
chỉ cho Kì chi (một mảnh vải hình vuông,
dài, đắp trên vai trái để che bắp tay trái, còn
một đầu thì xủ xuống che nách bên phải)
và áo che vai, sau hợp làm một và có thêm
tay mà thành áo dài. Thường, tiếng Phạm
lànivàsana, dịch âm là Niết bàn tăng, tức
là quần. [X. Hiển mật uy nghi tiện lãm
Q.thượng].
BÁO ÂN
I. Báo ân. Ý là đền trả ân đức. Là một
trong ba ruộng phúc. Tức báo đền ơn đức
cha mẹ, sư trưởng, tam bảo và quốc vương.
Ơn có nhiều thứ khác nhau, trong nhiều
kinh điển có nói đến, như kinh Hiếu tử,
kinh Phụ mẫu trọng ân, chuyên nói về ơn
cha mẹ. Trong kinh Phật thăng đao lợi thiên
vị mẫu thuyết pháp, tức ghi chép việc đức
Phật vì nhớ ơn mẫu hậu Ma ha ma da mà
lên cung trời Đao lợi nói pháp cho mẫu
hậu nghe; kinh Chính pháp niệm xứ quyển
61 nêu lên bốn ơn là ơn mẹ, ơn cha, ơn
Như lai, ơn thầy dạy; kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 2 phẩm Báo ân,
nêu lên bốn ơn là ơn cha mẹ, ơn chúng
sinh, ơn quốc vương và ơn Tam bảo. Trí
giác thiền sư tự hành lục thì nêu bốn ơn là
ơn thầy dạy bảo, cha mẹ nuôi nấng, quốc
vương giữ gìn và thí chủ cung cấp.
Về việc làm để trả ơn thì như kinh Hiếu
tử nói, kính khuyên cha mẹ bỏ ác làm lành,
qui y Tam bảo, giữ gìn năm giới để còn sống
thì được yên vui, sau khi chết được sinh cõi
trời, đó là việc làm báo ân; nếu chỉ làm cho
miệng, bụng, tai, mắt của cha mẹ được thỏa

mãn thì dù có hai vai cõng cha mẹ đi chu
du bốn biển cũng không phải là hạnh của
người con hiếu. Trong các kinh phần nhiều
lấy việc giáo hóa lợi tha làm hạnh báo ân,
bố thí, cúng dường, tụng kinh, dựng tháp,
tạo tượng cũng là hạnh báo ân. Lại thường
mở các pháp hội để báo ân, như Sắc tu
BÁO ÂN

B
380
bách trượng thanh qui quyển thượng Báo
ân chương nêu hai hội Quốc kị và Kì đảo.
Báo bản chương nêu các hội Phật giáng
đản, Phật thành đạo niết bàn, Đế sư niết
bàn (tức Đế sư Bát tư .ba đời
Nguyên) v.v... đều là các pháp hội được mở
để báo ân Phật tổ, quốc vương. Tại Nhật
bản, Tịnh độ chân tông cho việc xưng danh
niệm Phật là hạnh báo ân tổng quát. Ngoài
ra, các tông phái, hàng năm đến ngày kị Tổ
sư, làm các Phật sự gọi là Báo ân giảng. [X.
kinh Tạp a hàm Q.47; kinh Tăng nhất a
hàm Q.11; kinh Đại phương đẳng đại tập
Q.6; kinh Đại bảo tích Q.87 Đại thần biến
hội; kinh Phụ mẫu ân nan báo; kinh Đại
phương tiện Phật báo ân Q.1, Q.2, Q.7; luận
Đại trí độ Q.49; luận Đại tì bà sa Q.66; Pháp
uyển châu lâm Q.50 Báo ân thiên].
II. Báo ân(1058-1111). Vị tăng thuộc
tông Tào động đời Bắc Tống. Người huyện
Lê dương tỉnh An huy, họ Lưu. Đã từng
làm quan, sau hâm mộ pháp xuất thế mà
xuất gia, tham vấn Thiền sư Nghĩa thanh ở
núi Đầu tử thuộc Thư châu, ngộ được tâm
yếu. Mở pháp tràng ở chùa Thiếu lâm, Tây
kinh (Lạc dương Hà nam), sau dời về Thiền
viện Sùng ninh bảo thọ núi Đại hồng (Hồ
bắc), đổi Luật viện thánh Thiền viện, làm
trú trì đời thứ nhất, phát dương tông phong
Tào động. Kết giao thân mật với Vô tận cư
sĩ Trương thương anh. Niên hiệu Chánh
hòa năm đầu đời Huy tôn thị tịch, thọ năm
mươi tư tuổi, tuổi hạ ba mươi hai. Cứ theo
truyền thì sư có các trứ tác: Tào động tông
phái lục, Thụ Bồ đề tâm giới văn, Lạc phát

thụ giới nghi văn, nhưng nay đều đã mất.
[X. Liên đăng hội yếu Q.28; Ngũ đăng hội
nguyên Q.14; Gia thái phổ đăng lục Q.3;
Tục truyền đăng lục Q.10].
BÁO ÂN TỰ
I. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm về góc
phía bắc Ngô huyện tỉnh Giang tô. Thông
thường gọi là Bắc tự, trong chùa có tượng
Phật nằm, nên còn gọi là Ngọa Phật tự. Cứ
theo Đại thanh nhất thống chí quyển 55
chép, thì chùa Báo ân ở góc phía bắc Phủ
thành, vốn là chùa Thông nguyên đời Ngô
thời Tam quốc, đời Đường đổi là chùa Khai
nguyên, Ngô việt là chùa Báo ân, cũng có
khi gọi Bắc tự. Lại cứ theo Ngô địa kí, Ngô
quận đồ kinh tục kí chép, thì chùa Thông
nguyên là do mẹ Tôn quyền hóa nhà làm
chùa; khoảng năm Khai nguyên (713-741)
đời Đường, nhà vua ban chiếu chỉ làm chùa
Khai nguyên, bèn đổi tên là chùa Khai
nguyên. Năm Đồng quang thứ 3 (925) đời
Hậu đường, Ngô việt vương Tiền lưu xây
lại chùa mới, đồng thời, di tấm biển hiệu
“Báo ân tự” (do Chi độn đời Đông Tấn sáng
lập) trên núi Chi hình về đây, cho nên mới
gọi là chùa Báo ân. Các kiến trúc trong
chùa rất là hoa mĩ tráng lệ, đứng đầu các
chùa ở vùng
đông nam.
Khoảng năm
Sùng ninh
(1102-1106) đời
Bắc Tống, lại
thêm hiệu là
“Vạn tuế” khi sư
Phật nhật Khế
tung trụ trì chùa
này, khai giảng

Hoa nghiêm
kinh sớ, được
sắc phong là
“Hiền thủ giáo
tự”. Về sau, trải
qua các cuộc binh lửa và trùng tu, đến năm
Quang tự 33 (1907) đời Thanh, pháp sư
Chiêu tam về trụ trì chùa này và đã sửa
sang lại rất nhiều.
Tháp Bắc tự gồm mười một cấp, bị nạn
binh lửa thời Nam tống hủy hoại, về sau
Đại Tháp chùa Báo Ân ở huyện
Ngô Giang Tô
BÁO ÂN TỰ

B
381
được kiến thiết lại. Tháp Bắc tự hiện còn là
tòa tháp lớn tám góc chín tầng, cao tám
mươi mét, đường trực kính hơn bảy mét,
tầng thứ nhất có lan can bao bọc chung
quanh cho người ta cái cảm giác yên định.
Bộ phận bên ngoài tháp làm bằng gỗ là
được tu bổ, hoàn thành vào năm Quang tự
26, còn bộ phận bên trong bằng gạch thì
được coi là do Đại viên kiến tạo vào đầu
đời Nam tống. Tháp đại đồng bằng đá và
bia Ngô vương ghi công vẽ tượng ở đàng
sau tháp, đều được cho là do Trương sĩ
thành kiến thiết khi trùng tu chùa Báo ân
khoảng năm Chí chính (1341-1376) đời
Nguyên. [X. Ngô huyện chí Q.36 Báo ân tự
điều; Báo ân vạn tuế hiền thủ giáo tự bi
(Nguyên đại diêm phục); Bắc tự trùng tu
cửu cấp phù đồ kí (Vương thế trinh); Giang
tô chi tháp (Giang tô tỉnh văn vật quản lí
ủy viên hội biên); Chi na văn hóa sử tích
giải thuyết Q.4 (Thường bàn đại định, Quan
dã trinh); Chi na đích Phật tháp (Thôn điền
trị lang)].
II. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm bên ngoài
cửa Tụ bảo, phía nam thành Kim lăng,
huyện Giang ninh tỉnh Giang tô. Hiệu là
Tụ bảo sơn. Nguyên tên là chùa Kiến sơ,
do đại đế Ngô tôn quyền đời Tam quốc kiến
thiết vào khoảng năm Xích ô (238-251),
đồng thời, xây tháp A dục để thờ xá lợi
Phật do sa môn Khang tăng hội tặng. Là
tòa chùa tháp lâu dài nhất trong suốt dòng
lịch sử Giang nam, tương truyền là một
trong tám vạn bốn nghìn tháp của vua A
dục. Về sau hoang phế, từng được kiến thiết

lại làm chùa Trường can, rồi đổi tên một
lần nữa là chùa Thiên hỉ. Khoảng năm Chí
nguyên (1264-1294) đổi là chùa Nguyên
hưng thiên hỉ từ ân tinh trung. Năm Vĩnh
lạc thứ 10 (1412), vua Thành tổ nhà Minh
hạ lệnh xây lại, ban hiệu chùa “Đại báo ân
tự”. Qua các đời, có các sư Khang tăng hội,
Trúc tuệ đạt, Trúc pháp khoáng, Minh triệt,
Tăng hựu và Pháp nhãn Văn ích hộ trì,
các pháp sư Huyền tắc, Pháp an cũng từng
ở đây. [X. Kim lăng Phạm sái chí Q.31; Đại
thanh nhất thống chí Q.32].
III. Báo ân tự. Vị trí chùa năm ở góc
đông bắc Thọ huyện tỉnh An huy. Tương
truyền do đại sư Huyền trang vâng mệnh
vua xây dựng vào khoảng năm Trinh quán
(627-649) đời vua Thái tông nhà Đường.
Nguyên tên là Sùng giáo Thiền viện, Đông
thiền viện, Đông thiền tự, đến đầu năm
Hồng vũ nhà Minh mới đổi tên như hiện
nay. Toàn diện chùa bao quát Sơn môn,
Phật điện môn, Đại hùng bảo điện, Thiền
đường, khách đường v.v... Trong đại điện
thờ các tượng được tạo qua các triều đại,
trong đó, tượng khắc bằng gỗ ở đời Đường
điềm tĩnh trang nghiêm, tượng chạm bằng
gỗ ở đời Tống ngồi nhìn xuống mặc niệm,
tượng đồng đời Minh đúc rất điêu luyện,
hồn hậu, tượng mười tám La hán đắp bằng
đất trong thời Minh, Thanh, tư thái đều
khác, tạo hình kì đặc, có thể nói là những
tác phẩm nghệ thuật cực kì trân quí.
IV. Báo ân tự. Vị trí chùa nằm ngoài
cửa tây huyện Vĩnh phong tỉnh Giang tây.
Do quan Trung thư thị lang là Từ an chính
hóa nhà của mình để làm chùa vào khoảng
năm Thiên bảo (742-557) đời Đường, vì tên
đất là trấn Báo ân nên chùa cũng gọi là

chùa Báo ân. Đời Nguyên bỏ, đến năm
Hồng vũ thứ 2 (1369) đời Minh, hậu duệ
họ Từ mới xây tháp bên phía hữu của chùa,
khoảng những năm Hoàng trị, Vạn lịch đã
hai lần được sửa lại. Cây tháp hiện nay là
một kiến trúc chín tầng bốn mặt, mỗi tầng
cao khoảng ba mét; có sáu góc, hai cửa, đi
theo thềm đá vòng quanh, có thể đi thẳng
tới tầng năm đến tầng bảy. Mặt bằng tháp
hình vuông, tầng trên hết thì hình cột tròn;
từ tầng thứ bảy trở xuống, mặt chính mỗi
tầng đều đặt một cỗ khám, trong khám có
thờ tượng Phật.
BÁO ÂN TỰ

B
382
BÁO ĐỘ
Có nghĩa là cõi nước báo đền nghiệp
nhân. Tức là cái đất nước y báo do tự nghiệp
của chúng sinh cảm được, và cõi Phật trong
sạch do nguyện hành của Bồ tát lúc còn ở
nhân vị tu hành mà cảm được.
I. Báo độ. Đất nước do tự nghiệp chúng
sinh chiêu cảm. Còn gọi là Quả báo độ. Cứ
theo kinh Nhân vương bát nhã ba la mật
quyển thượng phẩm Giáo hóa, kinh Bồ tát
anh lạc quyển thượng phẩm Hiền thánh
học quán chép, thì cõi Phật ở là Tịnh độ,
ngoài ra, các cõi do Tam hiền, Thập thánh
cho đến hết thảy chúng sinh ở thì đều do
hoặc nghiệp chiêu cảm, cho nên gọi chung
là Quả báo độ. Lại cứ theo thuyết trong
Tịnh danh huyền luận quyền 8 của Cát
tạng, Đại thừa huyền luận quyển 5, thì cõi
Quả báo có năm loại khác nhau là: Tịnh
độ, Bất tịnh độ, Bất tịnh tịnh độ, Tịnh bất
tịnh độ và Tạp độ, Phật vì đã sạch hết hoặc
nghiệp cả trong lẫn ngoài ba cõi, nên không
có đất nước, nhưng Phật vào đất nước quả
báo của chúng sinh để hóa độ, cho nên gọi
là ứng độ. Lại vì báo độ năm loại, nên ứng
độ cũng theo đó mà có năm loại, cộng thành
mười độ.
Ngoài ra, trong Đại thừa nghĩa chương
quyển 19, Tuệ viễn nêu lên ba loại Tịnh
độ là Sự tịnh, Tướng tịnh và Chân tịnh,
trong Duy ma kinh lược sớ quyển 1, Trí
khải nêu bốn loại là Phàm Thánh đồng cư
độ, Phương tiện hữu dư độ, Thực báo vô
chướng ngại độ và Thường tịch quang tịnh
độ, trong Đại thừa huyền luận quyển 5, Cát

tạng kể bốn loại là Phàm Thánh đồng cư
độ, Đại tiểu đồng trụ độ, Độc Bồ tát sở trụ
độ và Chư Phật độc cư độ, trong hai quyển
Vô lượng thọ kinh tông yếu, Nguyên hiểu,
vị tăng người Tân la, nêu lên bốn loại là
Nhân quả tương đối, Nhất hướng bất nhất
hướng tương đối, Thuần tạp tương đối và
Chính định phi chính định tương đối, đây
là dựa vào đất nước người ta ở đối với Tịnh
độ mà phân loại. Trong đây, ba cõi trước
của Trí khải và Cát tạng, ba cõi sau của
Nguyên hiểu, hai cõi trước của Tuệ viễn và
Chân độ lìa vọng trong Chân tịnh độ, tương
đương với Quả báo độ; Thuần tịnh chân
độ trong Chân tịnh độ của Tuệ viễn, cõi
thứ tư của Trí khải và Cát tạng, cõi đầu của
Tuệ viễn, cõi thứ tư của Trí khải và Cát
tạng, cõi đầu của Nguyên hiểu, thì là Chân
tịnh độ của một mình Phật ở. [X. Quán vô
lượng thọ kinh sớ (Trí khải); Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ (Cát tạng); Pháp hoa nghĩa
sớ Q.10; Duy ma kinh sớ Am la kí Q.7,
Q.8].
II. Báo độ. Là cõi trong đó Báo thân
Phật ở. Còn gọi là Thực báo độ, Chân thực
báo độ. Đồng nghĩa với “Thụ dụng độ”. Tức
là cõi Tịnh độ được thành tựu để báo đáp
lại các hành nguyện của đức Phật khi tu
hành nhân vị ở quá khứ. Cho nên, Báo độ
của Phật là do các hành nghiệp vô lậu ở
nhân vị un đúc mà hiển phát ra cái cõi
nước vô lượng trang nghiêm thanh tịnh;
cõi này nhiếp trong Đệ nhất nghĩa đế, không
thể bị các kiếp hỏa thiêu đốt hết được. Như
cõi Tịnh độ cực lạc là Báo độ được thành
tựu bởi bốn mươi tám nguyện của tỉ khưu
Pháp tạng (tên đức Phật A di đà lúc còn ở
nhân vị) vậy.

Phật địa kinh luận quyển 1 nói Báo thân
Phật có hai loại là Tự thụ dụng thân và
Tha thụ dụng thân, do đó, cõi nước mà
Ngài ở cũng chia làm Tự thụ dụng thân độ
và Tha thụ dụng thân độ. Trong Pháp hoa
nghĩa sớ quyển 10, Cát tạng bảo Ứng thân
(tức báo thân) có Nội ứng thân và Ngoại
ứng thân, độ cũng có Nội ứng thân độ, Ngoại
ứng thân độ. Hai cõi Nội ứng, Ngoại ứng ở
đây tương đương với Tự thụ dụng độ, Tha
thụ dụng độ nói trong Phật địa kinh luận;
BÁO ĐỘ

B
383
trong đó Nội ứng tự thụ dụng thân độ là
thường còn, không bị hủy hoại, còn Ngoại
ứng tha thụ dụng thân độ thì không thường
còn, cuối cùng sẽ bị hủy diệt. Trong luận
Tịnh độ quyển thượng, Ca tài cũng nêu hai
loại Báo độ là thực báo độ và sự dụng độ,
loại trước, người và đất nước là đồng thể,
chỉ có Phật thấy được, loại sau người và đất
nước khác thể, các Bồ tát từ sơ địa trở lên
tùy phần mà được thấy, tùy theo giai vị mà
cái thấy có thô, có diệu khác nhau. Ngoài
ra, Hoa nghiêm kinh khổng mục chương
quyển 1 thập chủng tịnh độ chương của
Trí nghiễm và Pháp uyển nghĩa lâm quyển
15, Du tâm an lạc đạo v.v... đều kể hai loại
Báo độ là thực báo độ và sự dụng độ. Nhưng,
trong ba loại Tịnh độ do Tuệ viễn lập thành
là Sự tịnh, Tướng tịnh và Chân tịnh, thì
Chân tịnh độ lại được khu biệt làm hai thứ
là cõi Chân lìa vọng do Bồ tát cảm được,
và cõi Chân thuần tịnh do Phật chứng đắc;
rồi cõi Chân thuần tịnh lại được chia làm
ba cõi là Pháp tính, Thực báo và Viên ứng.
Trong Duy ma kinh lược sớ quyển 1, thì
Trí khải cho rằng ngoài cõi Thực báo do
Bồ tát cảm ra, không có riêng cõi Tịnh độ
của báo Phật, tức là trong bốn cõi được
thành lập, thì lấy cõi Phàm Thánh đồng cư
và cõi Phương tiện hữu dư làm cõi Ứng
thân Phật cư trụ, cõi Thực báo vô chướng
ngại làm cõi Báo thân Phật cư trụ (tức chỗ
ở của các Bồ tát đã đoạn hết vô minh), còn
cõi Thường tịch quang thì là cõi Pháp thân
cư trụ (tức là cõi cư trụ của chư Phật Như
lai). Lại trong Tịnh danh huyền luận quyển

8, Cát tạng cũng chủ trương thuyết ứng độ
tức là báo độ. [X. Kim cương tiên luận Q.5;
luận Thành duy thức Q.10; Đại thừa huyền
luận Q.5; Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.13; Đại thừa nghĩa
chương Q.19; Lược luận an lạc Tịnh độ
nghĩa; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.7 phần
trên; Pháp hoa văn cú Q.10 phần trên; Nhân
vương kinh sớ Q.3; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.7 phần cuối, luận
Thích tịnh độ quần nghi Q.1; Duy ma kinh
sớ Am la kí Q.7]. (xt. Tứ Độ, Thụ Dụng
Độ).
BÁO OAN HÀNH
Là một trong bốn hành quán của tổ Bồ
đề đạt ma. “Oan”, chỉ tội nghiệp oan trái ở
các kiếp trước. Người tu hành, trong khi tu
đạo, nếu gặp nghịch cảnh khổ nạn, thì tự
nghĩ đó là quả báo của ác nghiệp mà mình
đã phạm ở kiếp trước, nay tuy không phạm,
nhưng đều là quả ác nghiệp của kiếp trước
đã chín, thì cam tâm nhận chịu, không phàn
nàn, không kêu oan. Khi tâm ấy sinh khởi
thì tương ứng với lí, thể nhận oan mà tiến
tu đạo nghiệp, vì thế gọi là Báo oan hành.
[X. luận Nhị nhập tứ hành]. (xt. Tứ Hành).
BÁO QUỐC TỰ
I. Báo quốc tự. Vị trí chùa nằm trong
cửa Quảng an ở Bắc bình. Sáng lập vào đời
Liêu, đến đầu đời Minh thì đổ nát. Năm
Thành hóa thứ 2 (1466) đời Hiến tôn, em
Chu thái hậu là Cát tường xuất gia ở đây,
nên mới sửa lại chùa cũ và đổi tên là chùa
Từ nhân; năm Càn long 19 (1754) đời
Thanh lại trùng tu, đổi gọi là chùa Đại báo
quốc từ nhân. Mé tây chùa có đền Cố xử sĩ,
do Hà thiệu cơ và Trương mục góp công
của dựng lên vào năm Đạo quang 23 (1843)

để kỉ niệm nhà tư tưởng Cố viêm vũ.
II. Báo ân tự. Vị trí chùa năm tại chân
núi Nga mi thuộc tỉnh Tứ xuyên, là cửa của
núi Nga mi. Là chùa thuộc Thiền tông, được
xây dựng vào khoảng niên hiệu Vạn lịch
đời Thần tôn nhà Minh. Nguyên tên là Hội
tôn đường, còn gọi là Hội tôn phường. Được
trùng tu vào thời Khang hi nhà Thanh và
đổi tên gọi như hiện nay. Trên tấm biển
BÁO QUỐC TỰ

B
384
ngoài cổng chùa có ba chữ “Báo quốc tự”
do chính tay Khang hi viết. Các điện đường
chủ yếu trong chùa gồm có Di lặc điện, Đại
hùng bảo điện, Thất Phật điện, Tàng kinh
lâu v.v... từ trước vào sau, cấp bậc cứ cao
lên dần. Kiến trúc rất là to lớn, tượng Phật
trong các điện đều thếp vàng, rực rỡ chóa
mắt. Và tại đây còn tàng trữ pho tượng Phật
bằng sứ tráng men từ năm Vĩnh lạc 13
(1415) đời
Minh, cao
bốn mét hai
mươi phân
tây. Trước
điện Thất
Phật có tòa
tháp đúc
bằng đồng
cao bảy mét,
nguyên là
tháp Phật
của chùa
Thánh tích
đã bị bỏ ở đời Minh, trên tháp đúc hơn
bốn nghìn bảy trăm tượng Phật và toàn bộ
văn bản kinh Hoa nghiêm, là một kiệt tác
rèn đúc tinh xảo.
BÁO SINH
Còn gọi là Sinh đắc, Quả báo. Có nghĩa
là quả báo không do tu tập mà được, tức
chỉ quả báo tự nhiên sinh. Khi các Bồ tát từ
bát địa trở lên chịu thân biến dịch, thì tự
nhiên được định đồng thời phát sinh, gọi
là Báo sinh tam muội.
BÁO SINH TAM MUỘI

Là tam muội mà pháp thân Bồ tát từ địa
thứ tám trở lên có được. Đồng nghĩa với
“Báo định”. Tức quả báo của địa thứ tám tự
nhiên mà sinh, cho nên gọi là Báo sinh
tam muội. Sau khi vào tam muội này, tâm
tự nhiên trở thành vô công dụng, có khả
năng nhậm vận vô tác mà thị hiện các loại
thân để tế độ chúng sinh hoặc cúng dường
Phật. Bồ tát địa thứ tám, ngoài việc được
báo sinh tam muội ra, cũng còn trụ nơi Như
huyễn tam muội. Luận Đại trí độ quyển 50
(Đại 25, 418 trung), nói: “Được báo sinh
tam muội, như người thấy màu sắc, không
dùng đến tâm lực. Trụ trong tam muội này
độ chúng sinh thì an ẩn hơn ở trong Như
huyễn tam muội, tự nhiên mà thành việc,
không cần dùng sức vất vả. Cũng như cầu
của cải, có người vất vả mới được, có người
tự nhiên mà được”. Như thế thì biết sự sai
khác giữa Như huyễn tam muội và Báo sinh
tam muội là ở chỗ có dùng tâm lực hay
không, nhưng sự thuyết pháp độ sinh, cúng
dường thì như nhau không khác. Lại theo
Vãng sinh luận chú quyển hạ, thì Bồ tát
bát địa trở lên, nhờ báo sinh tam muội mà
chứng được pháp thân bình đẳng. Tức nhờ
thần lực của báo sinh tam muội, có thể trong
một lúc một niệm biến khắp mười phương
thế giới, thị hiện các loại giáo hóa, thường
làm nhiều Phật sự, mà tuyệt không có tưởng
đi lại, cúng dường, độ thoát. [X. kinh Đại
phẩm bát nhã Q.6, luận Vãng sinh; Thập
địa kinh luận Q.9].
BÁO TẠ
Thông thường chỉ ý cảm tạ báo đáp ơn
Phật, ơn sư trưởng. Ngoài ra, như tạ lễ cúng
dường chư tăng, hoặc khi đi lễ các nơi thánh
địa làm việc bố thí, cũng có thể gọi là báo

tạ. [X. Chính pháp nhãn tạng ca sa công
đức chương (Đạo nguyên); Giáo hành tín
chứng hóa độ quyển].
BÁO THÂN
I. Báo thân. Phạm: saôbhoga-kàya.
Tam quan chùa Báo Quốc ở núi Nga Mi
BÁO SINH

B
385
Chỉ thân quả báo của Phật. Còn gọi là Báo
Phật, Báo thân Phật, Thụ pháp lạc Phật.
Hoặc dịch là Thụ dụng thân, Thực thân,
Ứng thân. Cũng gọi là Đệ nhị thân. Là một
trong ba thân, một trong bốn thân. Tức là
quả báo đền trả vô lượng hành nguyện ở
nhân vị , là thân Phật tròn đầy muôn
đức. Cũng tức là quả thân của Bồ tát lúc
mới phát tâm tu tập cho đến khi tu hành
đầy đủ mười địa đền đáp những hành nguyện
ấy, cho nên gọi là Báo thân. Như Phật A di
đà, Dược sư Như lai, Phật Lô xá na v.v...
đều là báo thân Phật. Luận Đại thừa khởi
tín lấy nghĩa đền nhân cảm quả để giải thích
báo thân, nói báo thân là sắc thân mà các
Bồ tát ngôi Tam hiền, Thập địa tùy phận
được thấy không đều nhau.
Báo thân lấy đại trí (thánh trí vô phân
biệt), đại định (vô tác ý), đại bi (có thể nhổ
hết các gốc khổ cho chúng sinh) làm thể,
có đủ vô lượng sắc tướng và vô lượng công
đức mười lực, bốn vô úy. Cứ theo luận Đại
trí độ quyển 9 nói, thì Phật có hai thân là
thân pháp tính và thân do cha mẹ sinh,
thân pháp tính tràn khắp mười phương hư
không, tướng tốt đẹp đẽ, có vô lượng ánh
sáng và vô lượng âm thanh. Cũng luận trên
quyển 30 nêu lên thân Phật có hai thứ là
chân thân và hóa thân, chân thân tràn đầy
hư không, tiếng nói pháp cũng vang khắp
mười phương vô lượng thế giới, nhưng chỉ
có các Bồ tát Thập trụ có thể dùng trí lực
phương tiện bất khả tư nghị nghe được mà
thôi. Quyển 33 thì nêu lên hai thứ là pháp
tính sinh thân và Tùy thế gian thân, Pháp

tính sinh thân thường có vô lượng vô số a
tăng kì Bồ tát nhất sinh bổ xứ theo hầu.
Tất cả loại thân vừa kể đều chỉ thân thực
báo của đức Phật.
Các nhà Thiên thai, đối với phần nội
chứng, ngoại dụng của Báo thân, về nghĩa
thụ dụng, đem chia báo thân thành Tự thụ
dụng thân, Tha thụ dụng thân; rồi theo
báo thân và cõi nước báo thân ở mà chia
thành cõi báo thân thực và cõi báo thân
ảnh hiện. Cõi chân báo thân là vì các Bồ
tát địa thượng mà hiện để làm cõi báo thân
chứng đạo (thực lí chư Phật đã chứng); đối
lại với cõi này, cõi báo thân ảnh hiện là đặc
biệt vì những người Địa tiền mà hiện để
làm cõi báo thân dạy đạo (đạo phương tiện
chỉ dạy). Thân thụ dụng trong ba thân do
các nhà Pháp tướng duy thức chủ trương
tức đồng nghĩa với thân này. Lại cứ theo
luận Nhiếp đại thừa quyển hạ (bản dịch
đời Lương), Nhiếp đại thừa luận thích quyển
13 (bản dịch đời Lương), thì Tịnh độ của
chư Phật và Bồ tát nghe pháp Đại thừa hoặc
vì người khác nói pháp mà thụ hưởng pháp
lạc, đều lấy Báo thân Phật làm nhân, đều
do Báo thân thành tựu. Kinh Đại thừa đồng
tính quyển thượng, đối lại với sự thành Phật
ở uế độ là Hóa thân, bảo thành Phật ở Tịnh
độ là Báo thân, tức hàm ý là Tịnh độ của
chư Phật là lấy báo thân làm nhân mà hiển
hiện. Bởi vì Nhiếp đại thừa luận quyển hạ
(bản Lương dịch) liệt kê thân Thụ dụng và
thân Tự tính có sáu thứ khác nhau, thân
biến hóa và thân Tự tính có tám thứ bất
đồng. Cũng sách trên, luận thích trong
quyển 13 đến quyển 15, thuyết minh hai
thân Thụ dụng, Biến hóa đều lấy thân Tự
tính làm nơi nương tựa. Pháp thân là

phương tiện tự lợi, thụ dụng thân và biến
hóa thân là phương tiện lợi tha, có nghĩa là
Báo thân chỉ là thân lợi người lợi vật, vì
các Bồ tát địa thượng mà hiển hiện, còn
Pháp hoa kinh luận thì nói Báo Phật (thân
tốt đẹp trang nghiêm do tu hành tròn đầy
mười địa được báo đền) và Pháp thân đều
là thân tự lợi. Về điểm này, cứ theo ý của
Cát tạng trong Pháp hoa huyền luận quyển
9, trong Pháp hoa kinh luận, lấy Phật tính
làm Pháp thân, cái mà Phật tính hiển hiện
là Báo thân, thân hóa độ chúng sinh là
Hóa thân, là y vào nghĩa mở Bản hợp Tích.
BÁO THÂN

B
386
Trong luận Nhiếp đại thừa hợp Phật tính
và cái mà Phật tính hiển hiện làm Pháp
thân, hóa Bồ tát là Báo thân, hóa Nhị thừa
là Hóa thân, là y vào nghĩa mở Tích hiển
Bản. Phật địa kinh luận quyển 7 chia thân
Thụ dụng làm hai thân là Tự thụ dụng và
Tha thụ dụng, lấy thân Tự thụ dụng làm
thực thân của phần tự lợi, thân Tha thụ
dụng là Hóa thân vì các Bồ tát Địa thượng
mà hiển hiện để nêu tỏ hai phương diện
của Báo thân. [X. kinh Hợp bộ kim quang
minh Q.1 phẩm Tam thân phân biệt; kinh
Vô thượng y Q.thượng; Pháp hoa kinh luận
Q.hạ; luận Phật tính Q.4 phẩm Vô biến dị;
luận Cứu kính nhất thừa bảo tính Q.4
phẩm Chuyển thanh tịnh thành bồ đề,
phẩm Như lai công đức; Kim cương Bát
nhã ba la mật kinh luận Q.thượng. Thập
địa kinh luận Q.3; Kim cương tiên luận Q.5.
Q.8, Q.9, Đại thừa nghĩa chương Q.19, Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7 phần
đầu]. (xt. Tam Thân, Phật Thân, Thụ Dụng
Thân, Tượng Trưng Chủ Nghĩa).
II. Báo thân. Chỉ cái thân của chúng
sinh vì nghiệp phải chịu báo sinh trong sáu
ngả trời, người, a tu la, địa ngục, súc sinh,
và ngã quỉ.
BÁO THÂN NGŨ CHỦNG TƯỚNG
Chỉ Báo thân có năm tướng là Thuyết
pháp, Khả kiến, Chư nghiệp bất hưu tức,
Hưu tức ẩn một, Thị hiện bất thực thể.
1. Tướng thuyết pháp, nghĩa là Báo thân
vì chúng sinh mà nói pháp.
2. Tướng khả kiến, nghĩa là tướng tốt
đẹp của Báo thân mà người khác có thể

thấy được.
3. Tướng chư nghiệp bất hưu tức, nghĩa
là những hành nghiệp Báo thân hóa độ lợi
vật không diệt mất.
4. Tướng hưu tức ẩn một, nghĩa là tướng
Báo thân tùy cơ cảm mà thị hiện nhập diệt.
5. Tướng thị hiện bất thực thể, tức như
thân ứng hóa thị hiện cái thể chẳng thực
của Báo thân. [X. Luận Bảo tính Q.4]
BÁO ỨNG
Chỉ việc hễ có làm tất có báo, có cảm
tất có ứng, cho nên cái nhận được ở hiện
tại, dù họa hay phúc, đều là báo ứng cả.
Như làm các nghiệp thiện phóng sinh, bố
thí, phạm hạnh v.v... Tức do gieo nhân lành
mà cảm quả lành, trái lại, làm các nghiệp
ác như giết hại, trộm cướp, gian dâm v.v...
tức do gieo nhân ác mà chiêu cảm báo ác.
BẠO LƯU
.....
Phạm,Pàli: Ogha. Còn gọi là Bộc lưu.
I. Bạo lưu. Là tên gọi khác của phiền
não. Dịch cũ là Bạo hà. Khi nước lớn dâng
lên dữ dội, có thể cuốn trôi cả người, súc
vật và nhà cửa, phiền não cũng thế, có thể
cuốn mất những đức tốt, phẩm hạnh tốt
của người ta, cho nên gọi là Bạo lưu (dòng
nước chảy xiết). Trong các kinh, khi dùng
bạo lưu để thí dụ phiền não, thì thông
thường chia làm bốn loại là dục bạo lưu,
hữu bạo lưu, kiến bạo lưu và vô minh bạo
lưu. [X. kinh Tạp a hàm Q.18; kinh Tăng
nhất a hàm Q.23; kinh Đại ban niết bàn
(bản Bắc) Q.27]. (xt. Tứ Bạo Lưu, Phiền
Não).
II. Bạo lưu. Theo Duy thức nói, thì
trong khoảng luân hồi vô tận, thức A lại
da vẫn nối tiếp không dứt, cũng như dòng

nước chảy xiết. [X. Duy thức tam thập tụng;
luận Thành duy thức Q.2].
BẢO
..
I. Bảo. Trong Phật giáo, chữ “Bảo”
thường được dùng để diễn tả sự cao cả tôn
quí của chư Phật Bồ tát và pháp, như tôn
BÁO THÂN NGŨ CHỦNG TƯỚNG

B
387
xưng đức Phật tối cao vô thượng là “Bảo
vương” (vua báu), gọi pháp tướng đẹp đẽ
của chư Phật Bồ tát là “Bảo tướng”, gọi Phật
tính chân như thanh tịnh là “Bảo tính”,
gọi Phật, Pháp, Tăng trong Phật giáo là “Tam
Bảo”, gọi đất nước trong sạch của chư Phật
là “Bảo độ”, “Bảo địa” v.v... đều là lệ thường.
II. Bảo. Trong các kinh luận phần
nhiều có chép việc chư Phật Bồ tát và đất
nước của các Ngài dùng các thứ anh lạc,
vật báu để trang sức, trong đó, tiếng “thất
bảo” được thấy khắp trong các kinh luận.
Thất bảo chỉ bảy thứ bảo vật trân quí trong
thế gian là vàng, bạc, lưu li, pha lê, xà cừ,
xích châu và mã não, trong các kinh luận
tuy gọi có khác nhau đôi chút, nhưng phần
nhiều đều lấy bảy thứ vừa kể ở trên làm
chính, nay lược thuật như sau:
1. Vàng (Phạm: Suvarịa), dịch âm là
Tố phạ lí nô, Tô phạt thích na, Tu bạt nô,
Tô phạt duy. Dịch ý là diệu sắc, hảo sắc.
Còn gọi là hoàng kim (vàng ròng), tử kim
(vàng đỏ tía). Cứ theo luận Đại trí độ quyển
10 nói, thì vàng từ cát đá núi và đồng đỏ
mà ra, vì thế vàng cát cũng gọi là vàng thóc.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 3, dẫn
dụng sự giải thích của Chân đế, nêu lên
bốn nghĩa của vàng, đó là:
a. Màu sắc không biến đổi.
b. Thể không nhiễm bẩn.
c. Chuyển dùng làm các vật không ngại.
d. Làm cho người ta giàu có
Đồng thời, đem bốn nghĩa này để thí
dụ với bốn đức thường, lạc, ngã, tịnh của
pháp thân chư Phật. Lại thông thường gọi

tướng tốt đẹp trang nghiêm của thân Phật
là diệu sắc thân, kim sắc thân, gọi vàng ròng
quí nhất là diêm phù đàn kim.
2. Bạc (Phạm:Rùpya), phiên âm là Rô
tỉ dã, A lộ ba, Nhạ đa. Còn gọi là bạc trắng.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 10 nói, thì
bạc là do đốt đá mà ra, bạc và vàng là hai
thứ vật báu ai cũng biết, trong Phật giáo
cũng thường được dùng để gọi thay tên chùa,
như gọi Kim địa, Ngân địa v.v... (đất vàng,
đất bạc).
3. Lưu li (Phạm:Vaiđùrya), phiên
âm là Phệ lưu li da, Phệ nỗ li dã, Bệ trù lị
dạ, Tì lưu li, Bệ đầu lê, Lưu li. Dịch ý là
thanh sắc bảo (vật báu màu xanh), viễn sơn
bảo (vật báu từ núi xa). Cứ theo Huyền ứng
âm nghĩa quyển 24, Tuệ lâm âm nghĩa
quyển 1 nói, thì lưu li là ngọc đá màu xanh,
ánh sáng trong suốt, là vật thần do trời sinh
chứ không phải do người ta mài dũa đá rồi
rèn đúc mà thành. Tuy nhiên, chú thích
trong Tiền hán thư tây vực truyện quyển
66 phần trên, dẫn dụng thuyết trong sách
Ngụy lược, bảo rằng lưu li có hai loại là vật
tự nhiên và vật nhân tạo. Vật tự nhiên ở
nước Đại Tần, có mười loại là: đỏ, trắng,
đen, vàng, xanh, xanh lá cây, vừa xanh vừa
trắng, xanh biếc, đỏ lợt, đỏ tươi, màu sắc
sáng bóng, các thứ ngọc không bì kịp, màu
sắc thay đổi luôn, còn vật nhân tạo là do
đốt lấy chất đá rồi đúc và pha thêm các loại
thuốc mà thành, là vật giả tạo không thật.
4. Pha lê .(Phạm:Sphaỉika), dịch
âm là Tát giả trí ca, Phả trí ca, Phả lê sắc,
Phả chi ca, Pha li, Phả lê. Dịch ý là thủy
ngọc, bạch châu, thủy tinh. Theo luận Đại
trí độ quyển 10 nói, thì pha lê là từ trong
hang núi mà ra, là thứ ngọc báu do băng đá

hàng nghìn năm kết hóa. Nhưng, Huyền
ứng âm nghĩa quyển 6, thì bảo nó là một
loại đá, chứ không phải băng hàng nghìn
năm kết tinh. Lại Tăng quảng bản thảo
cương mục quyển 8, có nêu lên thuyết của
Lí thời trân, cho rằng Pha lê nguyên là Phả
lê, tên của một nước, đồng thời, bảo pha lê
trong sáng lấp lánh như nước, cứng chắc
như ngọc, cho nên gọi là thủy ngọc.
5. Xa cừ .(Phạm:Musàragalva),
dịch âm là Mâu sa lạc yết bà, Mục sa la già
la bà, Mâu hô bà yết lục bà, Ma sa la già lệ,
Mâu sa la, Mô tát la, Mâu sa lạc. Dịch ý là
BẢO

B
388
tử sắc bảo (vật báu màu đỏ tươi), cám sắc
bảo (vật báu màu xanh biếc). Tên gọi của
vật báu này bất nhất, như Pháp hoa kinh
huyền nghĩa quyển 2 phần cuối. Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 8, dùng tên Mâu sa
lạc yết bà phối với Xà cừ để gọi. Nhưng
Huyền ứng âm nghĩa quyển 21, quyển 22,
thì bảo vì màu nó trắng xám như óc của
con ngựa, nên gọi là mã não. Lại theo Tăng
quảng bản thảo cương mục quyển 46, nêu
thuyết của Lí thời trân, bảo rằng Xà cừ là
chỉ con ngao lớn, dài độ hai ba thước (Tàu),
rộng độ một thước, dày độ hai ba tấc, vỏ
ngoài có những vằn lớn và sâu, trong vỏ
thì trắng toát như ngọc, vì thế bị người ta
nhận lầm là một loại đá ngọc. Đời sau thì
thường gọi các vật được chế bằng san hô
trắng và vỏ ngao là Xà cừ; bởi vì san hô
thông thường phần nhiều là màu đỏ, mà
san hô trắng thì bị gọi là Xà cừ. Thường thì
người ta hay lẫn lộn vật báu này với mã
não và hổ phách.
6. Xích châu...... (Phạm: lohitamuktikà,
ngọc đỏ), còn gọi là xích bảo, xích chân
châu. Theo Phật địa kinh luận quyển 1 nói,
thì ngọc này là do trùng đỏ mà ra, vì thế
gọi là xích chân châu; hoặc thể của ngọc
này là mầu đỏ, cho nên gọi xích chân châu.
Lại theo luận Đại trí độ quyển 10 nói, thì
ngọc này và san hô có khác, rất trân quí, vì
loại chân châu thông thường phần nhiều
màu tro, tro nhạt, còn xích chân châu thì
màu hơi đỏ, nếu là chân châu thuần đỏ thì
rất khó mà kiếm được.
7. Mã não . (Phạm:azmargabha),

phiên âm là A thấp ma yết lạp bà, A xá ma
yết bà, A thấp phạ yết ba, Át thấp ma yết
bà, A thâu ma kiệt bà. Dịch ý là Thạch
tàng, Thai tàng, Chử tàng. Vật báu này cùng
với cái mà đời sau gọi là mã não có khác, là
ngọc xanh biếc, sáng lóng lánh. Người ta
thường lầm lẫn ngọc này với mã não (chỉ
xà cừ), nhưng Tuệ uyển âm nghĩa quyển
thượng bảo hai loại này khác nhau. Lại
Huyền ứng âm nghĩa quyển 24, bảo mã não
là ngọc màu đỏ, cũng sách ấy quyển 21, lại
nói mã não hoặc chỉ hổ phách.
Bảy vật báu thuật trên đây có xuất xứ từ
kinh Trường a hàm quyển 18 phẩm Diêm
phù đề châu, kinh Đại lâu thán quyển 1,
kinh Khởi thế nhân bản quyển 1, kinh
Xưng tán tịnh độ Phật nhiếp thụ, kinh A di
đà, luận Đại trí độ quyển 10 v.v... trong đó,
kinh A di đà nói nước Cực lạc được trang
sức bằng bảy thứ báu, rồi do tông Tịnh độ
lưu truyền rộng rãi, khiến ai ai cũng biết.
Ngoài ra, kinh Khởi thế quyển 1 phẩm
Diêm phù châu, kinh Đại thừa vô lượng
thọ trang nghiêm quyển trung, đem xích
châu trong bảy thứ báu kể trên đổi thành
chân châu (Phạm:Mukti, mục ca để). Phật
địa kinh luận quyển 1, bỏ pha lê ra mà
thay bằng mai côi......(một thứ ngọc đỏ:
Phạm:Karketana, yết kê đát nặc ca, Huyền
ứng âm nghĩa quyển 6 bảo thứ đá quí này
là ngọc hỏa tề, sản ở núi Côn lôn khai
minh). Kinh Đại bảo tích quyển 17 trừ xà
cừ mà thêm nữ ngọc. Kinh Vô lượng thọ
quyển thượng trừ pha lê, xích châu, thêm
san hô .(Phạm:Pravàđa, bát ra bà
phúc la; hoặc vidruma), hổ phách .....
(còn gọi là giang châu. Bác vật chí bảo nó
là nhựa cây tùng nằm dưới đất hàng nghìn

năm trở lên kết tinh mà thành). Kinh Hằng
thủy thì trừ lưu li, xích châu, mã não, mà
thêm san hô, minh nguyệt châu (Phạm:
candra-maịi, chiên đà ma ni), ma ni châu
(Phạm: maịi, còn gọi là du ma, mạt ni, là
tên chung của ngọc). Lại Nhân đà la ni la
(Phạm:indra nìla, còn gọi là nhân đà ni
la, dịch ý là thiên chủ đại châu
(ngọc thiên chủ màu xanh sẫm), cốt thanh
.(màu xanh giống màu chim cắt), Đế
thích thanh. Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ,
cho ngọc này là quí nhất trong các ngọc
màu xanh, cho nên gọi là chúa màu xanh).
BẢO

B
389
Long mai......cũng được coi là một trong
bảy thứ báu.
Trong Mật giáo, khi làm đàn tu pháp,
thì đem năm thứ thuốc, năm thứ hương,
năm loại hạt và năm thứ báu chôn xuống
dưới nền đàn, hay khi quán đính, thì đem
năm thứ báu bỏ vào năm cái bình trên đại
đàn. Năm thứ báu ở đây là chỉ vàng, bạc,
hổ phách, thủy tinh và lưu li trong bảy báu,
tuy nhiên, tên gọi của năm thứ báu nói trong
các kinh điển đều không giống nhau.
Lại Chuyển luân thánh vương cũng có
đủ bảy báu (tức bảy thứ báu của vua), nhưng
bảy báu ở đây có khác với bảy báu được
thuật ở trên, đó là: bánh xe báu, voi báu,
ngựa báu, ngọc báu, đàn bà báu, cư sĩ báu
và chủ binh thần (tức tổng chỉ huy quân
đội) báu. [X. kinh Trường a hàm Q.3; kinh
Pháp hoa phẩm thụ kí; kinh Đại A di đà
Q.thượng; kinh Bình đẳng giác Q.1; kinh
Hải bát đức; Kinh Đà la ni tập Q.12; kinh
Nhất tự Phật đỉnh luân vương Q.4; Nhiếp
đại thừa luận (bản dịch đời Đường) Q.10;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.4; Phiên phạm ngữ Q.10]. (xt. Ngũ
Bảo, Chuyển Luân Vương).
BẢO ẤN
.....
I. Bảo ấn. Gọi các loại ấn khế (Phạm:
mudrà) của chư Phật Bồ Tát. Hoặc chuyên
gọi ấn khế lấy việc sinh của báu làm mục
đích, song của báu ở đây không hẳn là chỉ
của cải có hình tướng. Như ấn tam muội da
của Bảo sinh Phật, của Kim cương bảo bồ
tát đều là bảo ấn, phân biệt gọi là Bảo tam

muội da ấn, Tam muội da bảo ấn. Theo
nghi quĩ hành pháp của Liên hoa bộ tâm
quĩ thuộc Kim cương giới hệ, sau khi hành
giả đã làm “bát khiển,.....”, thì phải kết
ấn này và tụng chú. Vì ấn này là ấn chung
của Ngũ Phật quán đính, Tứ phật hệ man,
Như lai giáp trụ ấn, bao nhiếp hết thẩy các
ấn khác, cho nên, trong trường hợp khẩn
cấp, có thể bỏ tất cả ấn khác mà chỉ cần
kết một ấn này và tụng chân ngôn. [X. kinh
Giáo vương (bản 2 quyển) Q.hạ; Liên hoa
bộ tâm quĩ; Thắng sơ du già quĩ].
II. Bảo ấn. Là ấn có khắc chủng tử và
chân ngôn của bản tôn. Tại Nhật bản, thông
thường ở chính giữa bảo tháp, bảo châu có
viết chủng tử của bản tôn, giản đơn thì trong
bánh xe vẽ hình vuông hoặc hình tròn viết
chữ “..” hoặc (Zri, thất lị). Để trả lời
người mời đi chiêm bái thánh tích, cũng
đóng ấn này.
BẢO ẤN TAM MUỘI
...........
Phạm: Ratna mudrà-samàdhihê. Là
một trong Bách bát tam muội (108 tam
muội). Bảo ấn, chỉ ba pháp ấn. Tam muội
quán thực tướng ba pháp ấn mà thể nhận
được các pháp là vô ngã, các hành là vô
thường, Niết Bàn là tịch lặng, thì gọi là Bảo
Ấn tam muội. Cũng có thuyết nói Tam
muội này tương ứng với Bát nhã ba la mật.
Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25, 399
thượng) nói: “Tam pháp ấn gọi là bảo ấn
tam muội, hết thảy pháp vô ngã, hết thảy
pháp tạo tác là vô thường, Niết bàn tịch
diệt, đó là ba pháp ấn hết thảy trời người
không thể phá hoại được. Vào tam muội
này, có thể quán thực tướng các pháp trong
ba pháp ấn, nên gọi là Bảo ấn. Lại nữa, Bát

nhã ba la mật là bảo, tương ứng với tam
muội là ấn, cho nên gọi là bảo ấn”. [X. kinh
Đại bát nhã Q.41; kinh Phóng quang bát
nhã Q.4; kinh Đại phẩm bát nhã Q.5].
BẢO ẤN THỦ BỒ TÁT
Bảo ấn thủ, Phạm:Ratna-mudrà-hasta,
dịch âm là Ra đát nẵng mô nại la hạ tát đa.
Là vị Bồ tát được đặt ở ngôi thứ hai bên trái
bồ tát Địa tạng (chủ tôn) trong viện Địa
BẢO ẤN THỦ BỒ TÁT

B
390
tạng trên Thai tạng giới mạn đồ la của Mật
giáo.
Vị tôn này mật hiệu là Chấp trì kim
cương, chủng tử là (phaô), là nghĩa đám
bọt nước không
cứng chắc, hình
Tam muội da là
bảo thượng ngũ
cổ chử (chày báu
năm chẽ). Hình
tượng thân màu
trắng, tay trái rủ
xuống đặt trên
đầu gối, cầm
bông sen đứng
thẳng, trên hoa
có chày một chẽ,
co cánh tay phải
đặt ở trước ngực,
ngửa bàn tay đỡ
nguyệt luân, ngồi bán già trên tòa hoa sen
đỏ [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên,
phẩm Phổ thông chân ngôn tạng; Nhiếp
đại nghi quĩ Q.2, Đại nhật kinh sớ Q.5]
BẢO BA LA MẬT BỒ TÁT
Bảo ba la mật, Phạm:Ratna-pàramità,
dịch âm là La đát na ba la mật đa, dịch ý là
bảo đáo bỉ ngạn; hoặc làRatna-vajrì, dịch
âm là La đát na phạ nhật li, La đát na bạt
chiết lệ. Là một trong ba mươi bảy vị tôn
của Kim cương giới thuộc Mật giáo, một
trong bốn Bồ tát Ba la mật. Là vị thứ hai
trong bốn Bồ tát thân cận của Đại nhật
Như lai. Được bày ở chính giữa nguyệt luân
trong hội Thành thân của Kim cương giới

mạn đồ la, về phía nam Đại nhật Như lai.
Hình tượng, ấn khế của vị tôn này trong
các hội Kim cương giới mạn đồ la đều khác
nhau. Như trong hội Thành thân thì toàn
thân mầu vàng lợt, với hình Thiên nữ, mặc
áo yết ma, khuỷu tay trái co lại cầm hoa
sen, trên hoa có ngọc báu, bàn tay phải
ngửa lên cầm kim luân, ngồi xếp bằng trên
hoa sen, ấn khế dùng ấn Thí nguyện của
Phật Bảo sinh, chủng tử là (tràhê).
Vị tôn này đem tất cả công đức tích tụ
được tung rải khắp hư không giới, soi rọi trí
chân như mà có thể khiến chúng sinh
chứng bồ đề. Cứ theo kinh Đại giáo vương
quyển 2 chép, thì Bảo sinh Như lai vào
tam muội Bảo ba la mật, vì cúng dường đức
Tì lô giá na Như lai mà sinh ra bồ tát Bảo
ba la mật. Lại cứ theo Kim cương đính du
già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa chép,
thì bốn Bồ
tát Ba la mật
là mẹ nuôi
dưỡng hết
thảy hiền
thánh. [X.
kinh Kim
cương đính
du già trung
lược xuất
niệm tụng
Q.2; Kim
cương đính
du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu].
BẢO BÌNH
.....
Bình báu. Phạm:Kalaza, dịch âm là Ca
la xa, yết la xa; hoặcKuịđikà, dịch âm là

Quân trì. Còn gọi là Hiền bình, Đức bình,
Như ý bình, Cát tường bình, Át già bình.
Trong Mật giáo, chiếc bình đựng nước công
đức, nước thơm, nước hoa, đặc biệt được
gọi là bình Át già, còn các tên khác như
Hiền bình, Đức bình v.v... đều là tên gọi
chung về đức hiệu. Còn bảo bình được dùng
vào khi làm lễ quán đính thì gọi là Quán
đính bình.
Bảo bình đựng năm thứ báu, năm thứ
Bồ Tát Bảo Ấn Thủ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bảo Ba La Mật
(Kim Cương Giới Mạn Đồ La)
BẢO BA LA MẬT BỒ TÁT

B
391
hạt, năm thứ thuốc, năm thứ hương, gồm
hai mươi vật, đồng thời, chứa đầy nước sạch,
nước thơm, miệng bình cắm bảo hoa, diệu
hoa làm nắp đậy, cổ bình thì buộc giải lụa
trắng để trang sức. Bảo bình hiển bày hình
địa đại (nguyên tố đất), địa đại là ngôi vị
“chữ A vốn chẳng sinh”, tức biểu trưngcái
lí đức chúng sinh vốn có tâm Bồ đề thanh
sạch. Nước trong bình biểu thị chữ (vaô),
tượng trưng trí đức. Hai mươi vật tức hiển
bày cái đức tâm Bồ đề thanh sạch. Lại bảo
bình là hình Tam muội da thuộc Bảo bộ
phía nam, hoa cắm trong bình là biểu trưng
cái tướng muôn đức của Phật Sa la thụ vương
mở ra khi lí và trí ngầm hợp, Khai phu hoa
vương Như lai lấy đó làm hình Tam muội
da.
Nguyên liệu để làm bình có nhiều loại,
như vàng, bạc, đồng, pha lê hoặc đất nung,
còn theo kinh Vi diệu đại mạn nô la quyển
1 do ngài Thiên tức tai dịch chép, do các
loại phép tu bất đồng mà các loại bình và
sắc tướng cũng đều khác nhau. Bảo bình
cũng là vật cầm tay của chư tôn. [X. kinh
Tô tất địa Q.trung, Q.hạ; kinh Đại nhật
Q.2].
BẢO BỘ
.....
Là một trong năm bộ Kim cương giới
của Mật giáo. Còn gọi là Ma ni bộ. Trong
muôn đức tròn đầy của Phật, phúc đức là
vô biên, cũng như kho báu ma ni, cho nên
gọi là Bảo bộ. Trong năm luân giải thoát
của Kim cương giới mạn đồ la, thì Bảo sinh
Như lai phương nam và bốn Bồ tát thân

cận là Kim cương bảo, Kim cương quang,
Kim cương chàng, Kim cương tiếu, và, bồ
tát Bảo ba la mật trong bốn Bồ tát Ba la
mật thuộc bộ này. Trong đó, Bảo sinh Như
lai là bộ chủ, Bảo ba la mật bồ tát là bộ
mẫu. Bảo bộ biểu thị sự diệu dụng nội chứng
của Bảo sinh Như Lai, vì thế còn hiển bày
cái trí tính bình đẳng trong năm trí, chư
tôn bên trong chứng được đức ấy tức gọi là
Bảo bộ tôn. Chủng tử của bộ này là (tràhê),
hình Tam muội da là bảo châu như ý. [X.
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.1; Kim cương đính du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu; Bí tạng
kí]. (xt. Ngũ Bộ).
BẢO BỨC BÍCH CHI PHẬT
Phạm:Ratna-nimi. Dịch âm: La đát na
nễ nhĩ. Vị A la hán thứ 21 của Kì na giáo
Ấn độ ở kiếp dưới trong hiện tại. Có thuyết
cho Nễ nhĩ (Bảo=báu) là nguồn gốc của vị
tôn này. Vị thứ ba được bày ở phía nam
đức Phật bên ngoài viện Thích ca của Thai
tạng giới Hiện đồ mạn đồ la Mật giáo. Mật
hiệu là Viên tịch kim cương, có nghĩa là
bánh xe báu tròn đầy. Một trong bốn Duyên
giác. Hình tượng vị tôn này mầu vàng lợt,
hiện hình Như lai, đắp ca sa kín hai vai,
bàn tay phải ngửa lên hướng ra ngoài, ngón
tay rủ xuống ngang ngực, tay trái nắm hai
góc ca sa để ngửa ở phía dưới rốn.
BẢO CÁI
.....
Gọi chiếc lọng báu, tức chỉ cái lọng cõi
trời được trang sức bằng bảy thứ báu. Treo
trên tòa cao của Phật Bồ tát hoặc giới sư để
làm vật trang nghiêm. Cứ theo kinh Duy
ma cật sở thuyết phẩm Phật quốc chép, thì
con một Trưởng giả ở thành Tì da li tên là

Bảo tinh, cùng với năm trăm con trưởng
giả khác, cầm lọng bảy báu đi đến chỗ Phật
ở.
Ngoài ra, trong các kiến trúc đời xưa,
trên đỉnh các kinh chàng (cột đá có khắc
kinh văn), tháp đá, có chạm trổ rất tinh tế
hình cái lọng, cũng gọi là Bảo cái, còn gọi
là Hoa cái. [X. kinh Bồ tát bản hạnh
Q.trung; kinh Phổ diệu Q.5]. (xt. Cái).
BẢO CÁI

B
392
BẢO CÁT TƯỜNG THIÊN
Phạm:Candra. Dịch âm là Chiến nại
la, Chiên đà la, Chiến đạt la. Còn gọi là
Nguyệt thiên, Danh nguyệt thiên tử, Nguyệt
thiên tử. Tức là Thiên tử ở trong cung trăng,
là một trong mười hai thiên. Là thần cách
hóa nguyệt cầu, còn có các tên khác là Tô
ma đề bà, Tinh tú vương v.v... Từ nơi thân
phát ra ánh sáng, tuổi thọ là năm trăm tuổi
của cõi trời. Vì trong các kiếp quá khứ đã tu
nhân nghiệp thiện như bố thí làm phúc,
nên được thụ hưởng cuộc sống vui sướng
trong cung điện mặt trăng. Cũng là họ hàng
của Thích đề hoàn nhân (Đế thích thiên),
là thân biến hóa của bồ tát Thế chí. Mật
giáo coi là thần Hộ pháp của Phật giáo.
Trong các chùa thuộc Thiền tông, vị trời
này được thờ làm thần phúc thọ, danh hiệu
của thần này cùng với Nhật thiên tử cùng
được bày ở hai bên Đại thiện thần Tuế đức,
thờ trên điện Vi đà thiên. [X. kinh Tăng
nhất a hàm Q.22 phẩm Tu đà, kinh Trường
a hàm Q.22 phẩm Thế bản duyên; kinh
Pháp hoa phẩm tựa; kinh Pháp hoa huyền
tán Q.2 phần đầu].
BẢO CHÀNG
.....
I. Bảo chàng. Còn gọi là Pháp chàng.
Tức lá cờ để trang nghiêm Phật và Bồ tát,
thường được trang sức bằng các thứ báu.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 chép,
trên chàng đặt ngọc như ý, cho nên gọi là
Bảo chàng. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại
12, 343 thượng), nói: “Trên đài tự nhiên có
bốn cột bảo chàng, mỗi mỗi bảo chàng như

trăm nghìn muôn ức núi Tu di, trên chàng
những tơ lụa báu buông rủ như cung trời
Dạ ma, lại có năm trăm ức viên ngọc báu vi
diệu lấp lánh để trang sức”. [X. kinh Đại
thừa bản sinh tâm địa quán Q.5; Chư kinh
yếu tập Q.4].
II. Bảo chàng. Là thần trời coi về âm
nhạc. Cứ theo kinh Di lặc thướng sinh chép,
thì ở cung trời Đâu suất có năm thần lớn,
thần lớn thứ nhất tên là Bảo chàng, tự mình
có thể mưa tuôn bảy thứ báu, rải khắp tường
trong cung, mỗi mỗi ngọc báu hóa thành
nhạc khí, treo giữa không trung, không
đánh mà tự kêu. [X. kinh Quán vô lượng
thọ].
BẢO CHÀNG NHƯ LAI
Bảo chàng, Phạm: Ratna -ketu, dịch
âm: La đát nẵng kế đổ. Còn gọi là Bảo chàng
Phật, Bảo tinh Phật. Là đức Phật được đặt
ở phía đông trong viện Trung đài bát diệp
trên Thai tạng giới mạn đồ la của Mật giáo.
Vị tôn này chủ về đức của tâm bồ đề, dùng
bảo chàng để
biểu thị nghĩa
phát tâm Bồ
đề, dùng
nguyện nhất
thiết trí làm cờ,
ở dưới gốc cây
Bồ đề hàng
phục chúng
ma, cho nên
được gọi là
Bảo chàng.
Mật hiệu
của vị tôn này là Phúc thọ kim cương, Phúc
tu kim cương, hình Tam muội da là ngọn
lửa, chủng tử là (a). Hình tượng mầu

vàng lợt, mặc ca sa đỏ, để trần vai bên phải,
tay trái hướng vào trong, cầm hai góc ca sa
để ở trước ngực, cánh tay phải co lại, hơi
duỗi và xòe bàn tay hướng ra ngoài, lại hơi
ngửa bàn tay rủ ngón tay xuống, kết ấn Dữ
nguyện, ngồi xếp bằng trên hoa sen báu.
Cũng có thuyết cho rằng, Bảo chàng
Như lai với A súc Như lai ở phía đông Kim
Bảo Chàng Như Lai
BẢO CÁT TƯỜNG THIÊN

B
393
cương giới, Phật Bảo tướng phương tây trong
kinh A di đà và Đại bảo chàng Như Lai
phương tây trong kinh Xưng tán Tịnh độ
Phật nhiếp thụ, là cùng một vị tôn. [X. kinh
Hợp bộ kim quang minh Q.1 phẩm Thọ
lượng; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên
Đại nhật kinh sớ Q.4, Q.16, Q.17, Q.20].
BẢO CHÂU
.....
I. Bảo châu. Thí dụ đất vi diệu của quả
Phật. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 35 (Đại 10, 186 trung), nói: “Lìa
nhiễm, vắng lặng, trụ nơi nhất thiết trí tuệ
bảo châu”.
II. Bảo châu (1286 - ?). Vị tăng đời
Nguyên. Tên là Giác ngạn. Người huyện Ô
trình (Ngô hưng, Triết giang), họ Ngô. Có
soạn Thích thị kê cổ lược bốn quyển. (xt.
Giác Ngạn).
BẢO CHÂU
.... .
Ngọc báu. Phạm: maịi. Dịch âm: ma
ni, mạt ni. Còn gọi là Như ý bảo châu. Tức
gọi chung các thứ ngọc. Bảo châu đoan
nghiêm thù diệu, tự nhiên phát ra ánh sáng
trong sạch chiếu rọi khắp bốn phương. Là
một trong bảy thứ báu của Chuyển luân
thánh vương. Kinh Ma ha bát nhã ba la
mật quyển 10 nói về công năng của nó,
như trong chỗ tối, nó làm cho sáng, thời
tiết nóng, nó làm cho mát, khi lạnh làm
cho ấm; nơi nào có ngọc ấy thì không rét
không nóng; người nào mắc các bệnh hàn,
nhiệt, phong hoặc ghẻ, lở, phù thũng, đeo
ngọc ấy trong mình thì bệnh khỏi hết. Lại

ngọc ma ni bỏ vào nước, thì nước theo đó
mà hiện một sắc. Luận Đại tì bà sa quyển
102, liệt kê năm loại bảo châu là: quang
minh mạt ni, thanh thủy mạt ni, phương
đẳng mạt ni, vô giá mạt ni và như ý châu
v.v... [X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.47; kinh Đại phương đẳng đại tập Q.47;
kinh Bảo tất địa thành Phật đà la ni; luận
Đại trí độ Q.59].
BẢO CHÂU PHÁP
........
Còn gọi là Đà đô pháp (Phạm:dhàtu),
Như ý bảo châu pháp. Lấy ngọc báu như ý
làm phép tu của Bản tôn. Trong các phép
bí mật, phép này bí mật sâu xa nhất, thường
không nói đủ mà chỉ nói tắt là “nhybcp”
., hoặc nói như bảo, như pháp,
nhưp . hoặc nóibc pháp, như như b. Như
ý bảo châu tức biểu trưng xá lợi Phật, vì thế
cũng gọi là Xá lợi pháp. Lại pháp bí mật
này không y cứ vào kinh quĩ nào cả. [X. Bí
sao vấn đáp Q.18].
BẢO CHÂU TỈ KHƯU NI
Còn gọi là Bảo quang tỉ khưu ni. Là
một trong các đệ tử của đức Phật. Cứ theo
Soạn tập bách duyên kinh quyển 8 phẩm
Tỉ khưu ni chép, thì ở nước Xá vệ, có một
trưởng giả sinh một người con gái rất đoan
chính xinh đẹp, trên đời hiếm có, trên đỉnh
đầu tự nhiên có viên ngọc báu, chiếu sáng
cả thành nội, cha mẹ cực kì vui mừng, vì
thế đặt tên là Bảo châu. Nếu có ai đến xin
thì Bảo châu liền lấy ngọc cho, cứ cho rồi
ngọc lại sinh. Lớn lên, đến chỗ Phật xin
xuất gia, tu tập tinh cần chứng được A la
hán.
BẢO CHÍ (418-514)
.....

Vị tăng thời Nam triều. Đời gọi là Bảo
công, Chí công hòa thượng. Người huyện
Kim thành (Nam trịnh, Thiểm tây, hoặc
Cú dung, Giang tô), họ Chu. Thờ ngài
Tăng kiệm ở chùa Đạo lâm làm thầy, tu
tập Thiền nghiệp. Khoảng năm Thái thủy
(466-471) đời Lưu Tống, sư đi lại nơi Đô
BẢO CHÍ

B
394
ấp, không ở chỗ nào nhất định, có khi
làm thơ, mỗi câu nói tựa hồ như sấm kí,
nhân dân tranh nhau hỏi về họa phúc.
Vũ đế nhà Tề thấy thế cho là mê hoặc
quần chúng, bèn hạ ngục. Nhưng ngày
ngày vẫn thấy sư ra chơi ngoài làng, chợ,
nếu vào khám trong tù thì lại thấy sư đang
ngồi trong tù. Nhà vua nghe tin, bèn mời
vào vườn Hoa lâm cúng dường, cấm không
cho ra vào. Vậy mà sư cũng chẳng bị bó
buộc, vẫn thường đến thăm các chùa Long
quang, Kế tân, Hưng hoàng và Tịnh danh.
Đến Vũ đế nhà Lương dựng nước mới bỏ
lệnh cấm. Mỗi lần sư nói chuyện với vua,
những điều sư nói toàn là nghĩa trong các
kinh luận.
Tháng 12 năm Thiên giám 13, sư tịch,
thọ chín mươi sáu tuổi. Nhà vua ra lệnh
táng ở Chung sơn, gò Độc long, dựng chùa
Khai thiện bên
cạnh mộ phần.
Thụy hiệu là
Quảng tế đại sư.
Đời sau tiếp tục
truy tặng các
thụy hiệu như
Diệu giác đại sư,
Đạo lâm chân
giác bồ tát, Đạo
lâm chân giác đại
sư, Từ ứng huệ
cảm đại sư, Phổ
tế thánh sư bồ tát, Nhất tế chân mật thiền
sư v.v... Sư từng vì những người học tập mà
soạn Văn tự thích huấn 30 quyển, Thập tứ

khoa tụng 14 bài, Thập nhị thời tụng 12
bài, Đại thừa tán 10 bài. Phật tổ lịch đại
thông tải bảo ý chỉ của sư ngầm hợp với
tông môn. [X. Lương cao tăng truyện Q.10;
Phật tổ thống kỉ Q.36, Q.37; Phật tổ thông
tải Q.10, Q.26; Bảo hoa sơn chí Q.7 Chí
công pháp sư mộ chí minh; Thần tăng
truyện Q.4].
BẢO CHỦ
.....
Là một trong bốn vị chủ nước ở bốn
phương. Khi vua Chuyển luân thánh vương
chưa ra đời, Bảo chủ là một trong bốn vị
chủ xuất hiện ở châu Nam thiệm bộ. Từ
phía tây núi Tuyết đến Tây hải, khoảng đó
có rất nhiều của báu, cho nên vua xứ ấy gọi
là Tây phương bảo chủ. [X. kinh Thập nhị
du; Đại đường tây vực kí Q.1; Pháp uyển
châu lâm Q.2]. (xt. Tứ Chủ).
BẢO CHỬ
.....
Nghĩa là cồn bãi trân báu; thí dụ Niết
bàn rốt ráo. Từ ngữ này có xuất xứ từ kinh
Niết bàn. Cùng với từ ngữ “Bảo sở, ”
của kinh Pháp hoa là thí dụ đồng loại. [X.
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.25]. (xt. Bảo
Sở).
BẢO CHƯỞNG (? - 657)
.....
Người trung Ấn độ. Đời gọi là Bảo
chưởng thiên tuế hòa thượng, Thiên tuế
bảo chưởng. Vì khi sinh ra, bàn tay trái nắm
lại, đến bảy tuổi xuất gia mới mở nắm tay
ra, vì thế lấy tên là Bảo chưởng (bàn tay
báu). Cứ theo truyền thuyết thì sư đông du
đến Trung quốc khoảng thời Ngụy Tấn,
vào đất Thục tham bái bồ tát Phổ hiền. Sư
có lòng đại từ, thường không ăn, ngày tụng

kinh Bát nhã đến hơn nghìn quyển. Một
hôm, sư nói với đại chúng (Vạn tục 138, 41
thượng): “Tôi có nguyện ở đời một nghìn
năm, nay đã là sáu trăm hai mươi sáu năm”,
vì thế có tên là Thiên tuế.
Về sau, sư đi tham lễ các nơi Ngũ đài,
Lư sơn, gặp đúng lúc tổ Bồ đề đạt ma đến
Trung quốc, sư liền đến hỏi đạo mà được
khai ngộ. Sau năm Trinh quán 15 (641), ở
chùa Bảo nghiêm thuộc Phố giang, cùng
Bảo Chí
BẢO CHỦ

B
395
với thiền sư Lãng giao du rất thân mật; mỗi
lần sư sai con chó trắng đem thư đến hỏi;
thì thiền sư Lãng lại sai chú vượn xanh đến
trả lời, bởi thế mà có câu “Chó trắng ngậm
thư đến, vượn xanh rửa bát về”. Sư tịch
vào năm Hiển khánh thứ 2, truyền là sống
đến nghìn tuổi.
Ngoài ra, cũng có thuyết nói sư đến
Trung quốc vào năm Khai hoàng 17 (597)
đời Tùy và sáng lập chùa Thiên minh vĩnh
tộ; cũng có thuyết bảo sư sáng lập chùa
Vĩnh tộ vào năm Trinh quán 15. [X. Ngũ
đăng hội nguyên Q.2; Gia thái phổ đăng
lục Q.24; Phật tổ thống kỉ Q.40; Đại minh
nhất thống chí Q.38].
BẢO ĐÀI
.....
Tức là đài trang sức bằng các vật trân
báu. Như kinh Quán thế âm bồ tát thụ kí
chép, bồ tát Quán thế âm cùng với bồ tát
Đắc đại thế muốn dẫn đầu tám mươi ức
quyến thuộc đến chỗ đức Phật, bèn dùng
sức thần thông, mỗi vị hóa hiện ra bốn
mươi ức bảo đài, các đài đều rộng bốn mươi
do tuần, lần lượt được trang sức bằng các
thứ trân quí như vàng, bạc, lưu li, pha lê,
và các loại hoa như bát đàm ma, câu vật
đầu, phân đà lợi, trên đài lại có ngọc nữ tấu
các thứ nhạc khí, phát ra âm thanh mầu
nhiệm, hoặc cầm các thứ hương, hoặc hết
thảy các loại hoa. Lại trên bảo đài đặt tòa
sư tử, trên đài đều có hóa Phật, đoan nghiêm
thù thắng, không thể ví được. Hai vị Bồ tát
bấy giờ mới dẫn đầu quyến thuộc cầm các
đài báu cùng đến chỗ đức Phật. [X. kinh

Pháp hoa phẩm Thụ kí].
BẢO ĐÀM
Vị tăng thuộc tông Lâm tế đời Tống.
Còn gọi là Thiếu đàm. Người huyện Long
du, phủ Gia định, tỉnh Tứ xuyên, họ Hứa.
Hiệu Thiếu vân. Đời gọi là Quất châu lão
nhân (ông già châu Quất). Là pháp tự của
ngài Đại tuệ Tông cảo, ở Thiền viện Diên
thọ, núi Trượng tích, phủ Khánh nguyên
tỉnh Triết giang. Sư biên tập các truyện kí
của bảy đức Phật ở quá khứ và các tổ Thiền
tông đến Đại tuệ Tông cảo thành bộ Đại
quang minh tạng, gồm ba quyển. [X. Đại
quang minh tạng tự].
BẢO ĐÍNH SƠN MA NHAI
..............
Là núi Bảo đính nằm về phía đông bắc
huyện Đại túc tỉnh Tứ xuyên khoảng mười
lăm cây số. Chung quanh sườn núi khoét
ra mười ba chỗ thành vách đá để tạo tượng
Phật, có vòm Phật to và vòm Phật nhỏ qui
mô rất lớn, hơn ba mươi bức chạm trổ tạo
hình lớn nhất, do Triệu trí phượng thời
Nam Tống khai sáng để truyền bá Mật tông
do Kim cương trí đời Đường truyền, cho
nên đại bộ phận tượng được tạo thuộc tượng
cúng dường trong Mật tông; cũng có một
bộ phận tạo tượng Thiền tông, vì Tứ xuyên
là địa khu trọng yếu của thời kì đầu kết hợp
giữa Mật tông và Thiền tông. Trong đó,
những đề tài điêu khắc thể hiện sự kết hợp
Phật giáo với tư tưởng nhà Nho và các
BẢO ĐÍNH SƠN MA NHAI
Đại Phật bằng đá

B
396
truyện cổ Phật giáo, cho thấy nghệ thuật
Phật giáo đã tiến một bước Trung quốc hóa
và biểu hiện một cách cụ thể sự đi sâu vào
xã hội hạ tầng, cũng là cách tạo tượng Phật
giáo ít thấy ở Trung quốc. Tại đây còn có
tạo tượng Nho, Đạo đều là những văn vật
trọng yếu của Trung quốc.
BẢO ĐỚI ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Do Thí hộ đời Bắc Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Nội
dung tường thuật việc đồng tử La hầu la cứ
về đêm là bị La sát làm cho sợ hãi, đồng tử
đến khóc lóc trước đức Phật, Ngài bèn bảo
đồng tử thắt một cái đai báu, rồi nói chú
Đại minh, bảo đồng tử trì chú ấy thì tránh
xa được ác la sát, dao gậy, bạn xấu, độc ác
và tật bệnh mà được yên vui. Kinh này là
bản dịch khác của kinh Thánh trang
nghiêm đà la ni.
BẢO ĐƯỜNG TÔNG
Một tông phái thuộc Thiền tông vào
thời kì đầu. Do sư Vô trụ (714-774) ở chùa
Bảo đường phủ Thành đô đời Đường khai
sáng, trên vâng theo các bậc Ngũ tổ Hoằng
nhẫn, Trí tân ở Tư châu, Xứ tịch, Vô tướng
v.v..., lấy ba câu của Vô tướng và ba học
của Thần hội ở Hà trạch làm nền tảng mà
đứng riêng ra một phái. Đặc điểm của tông
này là không câu chấp giáo hành, vứt bỏ lễ
sám, tụng kinh, tạo tượng, viết kinh. Lại
chủ trương hễ khởi tâm là vọng, có phân
biệt là oán gia, không phân biệt là diệu đạo,
cho nên đem câu “mạc vong” trong ba câu
vô ức, vô niệm, mạc vong của thầy là Vô
tướng đổi thành “mạc vọng”. Suốt đời Vô

trụ không màng đến việc ăn mặc, cũng
không đón gặp kẻ sang người hèn, mà theo
hạnh đầu đà một cách tự do tự tại. Học trò
có Tịnh tạng (Siêu tạng) ở chùa Thắng
quang, Tri nhất (Siêu nhiên), Trung tín ở
Đăng châu. Về các câu nói cơ duyên của
Vô trụ, hãy xem trong Lịch đại pháp bảo
kí. [X. Thiền môn sư tư thừa tập đồ; Viên
giác kinh đại sớ Q.3 phần dưới; Long hưng
Phật pháp biên niên thông luận Q.1; Ngũ
đăng hội nguyên Q.2; Thiền tông sử nghiên
cứu (Vũ tỉnh bá thọ)]. (xt. Tịnh Chúng Tông,
Vô Trụ).
BẢO GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có một quyển. Nói đủ là Tam thánh
khai sơn tuệ nhật đệ nhị thế Bảo giác thiền
sư ngữ lục. Còn gọi là Đông sơn trạm chiếu
thiền sư ngữ lục. Do Đông sơn Trạm chiếu
(1231-1291), vị Tăng thuộc tông Lâm tế
Nhật bản soạn. Thu vào Đại chính tạng
tập 80. Thu chép các lời nói pháp của Trạm
chiếu chùa Tam thánh, như Tiến sơn,
Thướng đường, Tiểu tham, Kệ tụng, Tế văn
và Tự tán v.v...
BẢO GIÁC THIỀN TỰ
...........
Vị trí chùa nằm ở Đài trung thuộc Đài
loan. Do Hòa thượng Lương đạt trụ trì chùa
Hậu quả ở Bồ huyện tỉnh Phúc kiến sáng
lập vào năm Dân quốc thứ 6 (1917). Hiện
trong chùa còn để mười bốn nghìn bộ di
Phật Di Lặc chùa Bảo Giác Thiền
BẢO ĐỚI ĐÀ LA NI KINH

B
397
cốt của những người Nhật trong kì thế chiến
II. Năm Dân quốc 52, khởi công tạo một
tòa Di lặc đại Phật, cao tới tám mươi tám
mét, đồng thời, xuất bản tạp chí “Tân giác
sinh” và mở cơ quan xuất bản văn hóa Phật
giáo quốc tế. Ngoài ra, còn tổ chức các khóa
giảng kinh định kì tại các nơi. Chùa này là
một danh lam ở trung bộ Đài loan.
BẢO GIÁC TỔ TÂM THIỀN SƯ NGỮ LỤC.
Có một quyển. Còn gọi là Hoàng long
am chủ ngữ lục, Hối đường hòa thượng
ngữ lục. Do Hối đường Tổ tâm (1025-1100)
đời Tống soạn, Tử hòa chép, Trọng giới
biên lại, ấn hành vào niên hiệu Nguyên
phong năm đầu (1078) đời Thần tôn. Thu
vào Vạn tục tạng tập 120 Hoàng long tứ
gia lục quyển 2. Sách này ghi chép những
lời nói pháp, các câu hỏi đáp trong phòng,
bình giảng công án xưa, và các bài kệ tụng...
BẢO GIAI
.....
Nghĩa là thềm bậc được làm bằng các
thứ trân bảo, tức chỉ các bậc thềm mà đức
Thế tôn Thích ca dùng khi từ cung trời
Đao lợi trở xuống lại thế gian. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 4 Kiếp tỉ tha quốc
điều chép, thì tại nơi cách Đô thành nước
ấy hơn hai mươi dặm về phía tây, có một
ngôi chùa lớn, trong khuôn viên chùa có
ba bậc thềm báu, đó là lối mà đức Phật đã
dùng để trở lại thế gian sau khi nói pháp
trên tầng trời Ba mươi ba (trời Đao lợi). Lúc
ấy, trời Đế thích dùng sức thần hóa hiện ra
ba tòa thềm báu bằng vàng ròng, thủy tinh
và bạc trắng, đức Phật đã do thềm báu bằng

vàng ròng ở chính giữa mà đi xuống.
Khi ngài Huyền trang đến thăm nước
Kiếp tỉ tha, thì ba thềm báu nguyên gốc xưa
kia đã không còn nữa, mà chỉ còn thềm
báu do các vua chúa các nước làm phỏng
theo để thay thế, bằng gạch và đá, trang
sức bằng các thứ trân bảo, cao hơn bảy mươi
thước (Tàu).
BẢO HẢI
I. Bảo hải. Có nghĩa là biển quí báu, thí
dụ công đức vô lượng vô biên. Hình dung
sự thề nguyền của đức Phật A di đà cứu độ
chúng sinh, không bỏ không chán, không
phân biệt, tất cả đều tiếp dẫn nhiếp thụ,
cũng như biển lớn không bỏ các dòng nước
nhỏ, công đức của Ngài vô lượng vô biên.
[X. Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá].
II. Bảo hải. Gọi tắt của Bảo hải Phạm
chí. Trong một kiếp quá khứ, đức Thế tôn
là Bảo hải Phạm chí, từng đối trước đức
Phật Bảo tạng và chư thiên đại chúng, thành
tựu tâm đại bi, lập năm trăm thề nguyện để
cứu độ chúng sinh. [X. kinh Bi hoa Q.2].
III. Bảo hải(474-553). Là vị tăng đời
Bắc Chu. Người huyện Lãng trung tỉnh Tứ
xuyên, họ Cung. Lúc nhỏ đã có chí xuất
gia, khoảng năm Thiên giám (502-519),
xuống phương nam, y chỉ vào sư Pháp vân
ở Kim lăng, học tập luận Thành thực. Khi
Vũ đế nhà Lương giảng kinh Niết bàn ở
chùa Đồng thái, sư nhận lệnh cùng nhà
vua bàn luận về nghĩa Phật tính. Sau trở về
đất Thục, ở chùa Tạ trấn, hoằng dương giáo
pháp. Sư tịch vào năm Nguyên đế thừa
thánh thứ 2 đời Lương, thọ tám mươi tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.9].
BẢO HÀNH VƯƠNG CHÍNH LUẬN
Phạm:Ratnàvalì (hàm ý là vòng hoa

báu). Có một quyển. Nguyên tác của bồ tát
Long thụ, do ngài Chân đế đời Trần dịch
(557-569). Thu vào Đại chính tạng tập 32.
Bộ luận chia làm năm phẩm: An lạc giải
thoát phẩm, Tạp phẩm, Bồ đề tư lương
phẩm, Chính giáo vương phẩm và Xuất gia
BẢO HÀNH VƯƠNG CHÍNH LUẬN

B
398
chính hành phẩm. Đây là bộ luận mà ngài
Long thụ đã đứng trên lập trường của Phật
giáo Đại thừa để nói về đạo làm chính trị
cho vua Bảo hành (Phạm: Zàtavàhana)
nghe, vì thế nó rất được mọi người coi trọng.
Phẩm thứ nhất nói về thế giới quan của
Phật giáo, phê phán thế giới quan ngoại đạo,
rồi nói về giáo nghĩa nghiệp và duyên khởi.
Phẩm thứ hai bàn về các hành vi thiện ác,
khuyên điều thiện, răn điều ác. Phẩm thứ
ba thuyết minh do làm các việc thiện mà
có thể thành tựu được công đức của vì vua
vĩ đại, tức nhà vua nên dựng chùa tháp, tạo
tượng Phật để hiến dâng cho xã hội. Phẩm
thứ tư nói rất tường tận về đạo làm vua.
Phẩm thứ năm nói về tư tưởng Thập địa
Bồ tát và đạo tu hành trong Phật giáo. [X.
Đại đường nội điển lục Q.5; Khai nguyên
thích giáo lục Q.7].
BẢO HIỀN
Vị tỉ khưu ni đời Lưu Tống. Người quận
Trần tỉnh Hà nam, họ Trần. Mười sáu tuổi,
mẹ chết, trong ba năm cư tang không ăn
mễ cốc, chỉ ăn rau trái, không mặc tơ lụa,
không ngồi giường chiếu. Mười chín tuổi
xuất gia, ở chùa Kiến an, hạnh kiểm tinh
thuần, thông suốt cả Thiền học, Luật học.
Các vua Văn đế, Hiếu vũ đế, Minh đế đều
rất kính trọng. Niên hiệu Thái thủy năm
đầu (465), vâng mệnh vua về trụ trì chùa
Phổ hiền, năm sau, vua sai giữ chức Đô ấp
Tăng chính. Trong thời gian nhậm chức,
làm việc rất chăm chỉ và công minh, yêu
kính người trên kẻ dưới, đời càng kính trọng.
Niên hiệu Thăng minh năm đầu nhập tịch,

thọ bảy mươi bảy tuổi. [X. Tỉ khưu ni truyện
Q.2 Bảo hiền ni truyện].
BẢO HIÊU
.....
Tôn xưng danh hiệu Phật Bồ tát. Đời
sau cũng dùng để gọi danh hiệu của Tổ
sư.
BẢO HOA
Có nghĩa là hoa rất quí báu. Kinh pháp
hoa phẩm Thí dụ (Đại 9, 11 trung), nói:
“Nếu khi đi thì bảo hoa theo chân”. Lại
khi vô số hoa báu tích tập lại thì gọi là
Bảo hoa tụ. Kinh Pháp hoa phẩm Kiến
bảo tháp (Đại 9, 33 hạ), nói: “Dùng bảo
hoa tụ cõi trời, rải lên Phật Đa bảo và Phật
Thích ca mâu ni”. Ngoài ra, cũng có chỗ
gọi tòa cao (tòa Tu di) ngồi thuyết pháp là
“Bảo hoa vương tọa”. [X. Bích nham lục
Tắc 74].
BẢO HOA SƠN CHÍ
Gồm mười lăm quyển. Do Lưu danh
phương đời Thanh soạn. Thu trong Trung
quốc Phật tự sử chí vậng san đệ nhất tập.
Núi Bảo hoa nằm ở Cú dung tỉnh Giang
tô, tương truyền nơi đó là đạo tràng của
Thiền sư Bảo chí đời Lương, vì quá lâu
đời nên đã hoang phế. Đến khoảng năm
Vạn lịch đời Minh, Thiền sư Diệu phong
mới dựng điện đồng, đặt hiệu là “Thánh
hóa long xương tự”, đến năm Khang hi
đời Thanh, vua ban hiệu là “Tuệ cư tự”,
nhân đó chùa nổi tiếng ở đời. Thời ấy, có
Lưu danh phương soạn Sơn chí, chia làm
hai mươi bốn mục: Sơn đồ, hình thắng,
tinh dã, sơn thủy, kiến trí, cổ tích, linh dị,
cao tăng, luật sư, bi minh (bài minh khắc
vào bia đá), bi kí (văn bia), tháp minh (bài
minh khắc trên tháp), chiếu sắc (chiếu chỉ

của vua), tấu sớ, công di, kí, phú, tự, truyện,
tán, khảo, thư, khải, thi. Khoảng năm
Càn long, sa môn Thánh tính chỉnh lí
lại rồi ấn hành. Bản chí tuy đặt tên là
Sơn chí, nhưng thật ra đã vì chùa Tuệ cư
mà làm.
BẢO HIỀN

B
399
BẢO HOA THÁI TỬ
Tức là Bảo hoa Phật. Luận Đại trí độ
quyển 6 (Đại 25, 124 hạ), nói: “Khi đức Phật
Bảo hoa sinh thì khắp bên mình đều có
các thứ hoa mầu sắc sáng rỡ, vì thế đặt tên
là Bảo hoa thái tử”.
BẢO HƯƠNG HỢP THÀNH NGUYÊN
..............
Là nguyện thứ ba mươi hai trong bốn
mươi tám nguyện của Phật A di đà. Tức là
thề nguyền rằng muôn vật trong cõi Tịnh
độ đều do vô lượng thứ quí báu và trăm
nghìn thứ hương thơm hợp thành. Kinh
Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12, 268
hạ), nói: “Nếu khi ta thành Phật, thì từ mặt
đất lên đến hư không, cung điện lầu gác,
hồ ao hoa cây, tất cả muôn vật trong cõi
nước ta đều do vô lượng thứ quí báu, trăm
nghìn thứ hương thơm cùng hợp lại mà
tạo thành, đẹp đẽ kì lạ, hơn các người trời,
mùi thơm xông khắp thế giới mười phương,
các Bồ tát nghe mùi thơm ấy đều tu hạnh
Phật”.
BẢO KHÁNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở huyện Hàm ninh phủ
Tây an tỉnh Thiểm tây. Trong chùa có một
tháp báu, trong tháp thờ ba mươi tư pho
tượng Phật chạm trổ bằng đá vào thời nhà
Đường. Kĩ thuật tạo tượng rất tinh xảo, dung
hợp giữa Trung quốc và Ấn độ, có thể cho
là đại biểu của kĩ thuật chạm trổ tượng Phật
ở Trung quốc. Tượng Phật ở đây có hai
loại, một loại được khắc trên tấm đá dài
một trăm mười hai phân tây, rộng độ sáu

mươi tư phân, dày độ hai mươi phân, loại
này là tượng Tam tôn. Loại thứ hai là tượng
Quan âm mười một mặt đơn độc, được chạm
trên tấm đá chiều dài, bề dày cũng giống
như loại trên, nhưng chiều rộng thì độ ba
mươi phân. Trong đó, tượng Quan âm có
những đường nét tuyệt đẹp, là kĩ thuật chạm
trổ tượng Phật của Trung quốc đã đạt đến
mức cao nhất. Những tượng Phật này là do
Vũ hậu nhà Đường dùng để trang sức cho
đài hoa bảy báu trong chùa Quang trạch
vào năm Trường an thứ 3 (703), và do vị
tăng dịch kinh là Đức cảm cùng với Diên
quí, Vương tuyền, Vi quân, Diêu nguyên
chi và Tiêu nguyên duệ cùng phát nguyện
làm tượng.
BẢO KHIẾP ẤN ĐÀ LA NI
Nói đủ là Nhất thiết Như lai tâm bí mật
toàn thân xá lợi bảo khiếp ấn đà la ni. Tức
là đà la ni tích tụ công đức của toàn thân
xá lợi của Như lai, gồm bốn mươi câu, trích
ra từ kinh Nhất thiết Như lai tâm bí mật
toàn thân xá lợi bảo khiếp ấn đà la ni. Viết
chép, tụng niệm đà la ni này, hoặc đặt vào
trong tháp để lễ bái, có thể tiêu trừ tội
chướng, thoát khỏi khổ ba đường, thọ mệnh
lâu dài, được vô lượng công đức. Lại ngôi
tháp hình vuông làm để tàng trữ thần chú
này, thì gọi là Bảo khiếp ấn tháp, khắc tượng
Phật hoặc chủng tử ở bốn góc. Ngô việt
vương Tiền hoằng thục đời Ngũ đại thập
quốc, y theo trong kinh nói, đúc tám vạn
bốn nghìn bảo tháp nhỏ, đặt thần chú này
vào trong rồi ban bố ra bốn phương, đây là
một sự kiện nổi bật. [X. kinh Nhất thiết
Như lai chính pháp bí mật khiếp ấn tâm đà
la ni].
BẢO KHIẾP ẤN THÁP

Là tháp có đặt Bảo khiếp ấn đà la ni ở
trong. Theo kinh Nhất thiết Như lai tâm bí
mật toàn thân xá lợi bảo khiếp đà la ni nói,
thì trong tháp thất bảo tích tụ hết thảy toàn
thân xá lợi của Như lai, có cất giữ ấn bí mật
BẢO KHIẾP ẤN THÁP

B
400
Bảo khiếp ấn đà la ni, có đủ uy đức đại
thần lực; cho nên, nếu người nào tạo tượng,
xây tháp, cúng dường Bảo khiếp ấn đà la
ni, thì tức thành tháp làm bằng bảy thứ
báu, cũng tức là thờ phụng toàn thân xá lợi
của các đức Như lai
trong ba đời. Xưa
nay, phong tục tạo
dựng tháp này rất
thịnh, như Ngô việt
vương Tiền hoằng
thục ở đời Ngũ đại
thập quốc, đã tạo
tám vạn bốn nghìn
tòa Bảo khiếp ấn
tháp bằng đồng, đời
ai cũng biết.
Tháp có thể làm
bằng đất, đá, gỗ, vàng, bạc, đồng, chì v.v...,
nhưng đa số làm bằng đồng và đá. Theo
như kinh nói, thì thềm cấp trên dưới của
tháp, lộ bàn, lọng tán, chuông khánh, bánh
xe, tất cả là thất bảo, lại nói nơi bốn góc
tháp có hình tướng Như lai, vì thế tạo bốn
tượng Phật A súc v.v... hoặc khắc chủng tử
của các Ngài. Khi dựng tháp, dùng đá hình
vuông đặt ở tầng dưới cùng, trên đá ấy đặt
nền tháp, cột tháp, thân tháp, nón tháp,
tướng luân v.v... càng lên cao càng thu nhỏ
lại, trên đỉnh tháp làm hình chóp nón. Nón
là hình thức đặc trưng nhất. [X. Phật tổ
thống kỉ Q.43].
BẢO KIM (1308-1372)
Vị tăng thuộc tông Lâm tế đời Nguyên.
Người huyện Vĩnh thọ, Càn châu (tỉnh

Thiểm tây), họ Thạch. Thời ấy, có vị sa
môn, cho thân mẫu sư một pho tượng Quan
âm và dặn bà phải cung kính cúng dường,
sẽ sinh được con trai thông minh, chẳng
bao lâu, quả nhiên bà thân mẫu sinh ra sư,
lúc sinh ra, ánh sáng trắng chiếu khắp nhà.
Nhưng, từ nhỏ đã lắm bệnh, cha mẹ ngờ là
người con này phải đi tu, nên sáu tuổi đã
cho xuất gia. Lớn lên, sau khi thụ giới Cụ
túc, đi khắp nơi tham học, giảng cứu, cùng
suốt ý chỉ tính tướng, bèn đến Tấn vân
tham yết ngài Như hải.
Một hôm, sư cầm rổ theo Như hải ra
hái rau ngoài vườn, thình lình ngồi yên bất
động, vào định ba giờ sau mới dậy, Như hải
bảo sư đó mới là trần lao tạm nghỉ mà thôi,
định lực vẫn chưa sâu, phải cắt đứt hết mọi
ngõ ngách của tâm, thì sau đại pháp mới
bừng sáng được. Sau sư lên ở trên núi Nga
mi, suốt ba năm lưng không dính chiếu,
một hôm nghe tiếng chặt cây mà đại ngộ.
Năm Chí nguyên thứ 8 (1348) đời
Nguyên, vua sai sứ lên rước sư về kinh, nhà
vua rất cung kính, thỉnh sư trụ trì chùa Hải
ấn, sư cáo bệnh từ chối, vua bèn ban hiệu
là “Tịch chiểu viên minh”. Khi vua Thái tổ
nhà Minh lên ngôi, xuống chiếu thỉnh sư
về Nam kinh,
mời vào nội điện
để hỏi về đại ý
Phật pháp. Đồng
thời, vua mở hội
Phổ tế ở Chung
sơn, tuyển chọn
mười vị cao tăng
tới dự hội, sư là
một trong mười
người đó. Nhà

vua lại tự tay viết
ban cho mười
hai vần thơ, ý tứ rất man mác. Sư thị tịch
vào năm Hồng vũ thứ 5, thọ sáu mươi lăm
tuổi. Sau khi trà tì (thiêu), tìm thấy xá lợi
năm sắc, răng, lưỡi đều không cháy. [X. Ngũ
đăng hội nguyên tục lược Q.4].
BẢO KÍNH
Có nghĩa là tấm gương rất quí báu, là
Tháp Bảo Khiếp Ấn
Bảo Kim
BẢO KIM

B
401
tên đẹp để gọi tấm gương. Trong Mật giáo
thường được dùng làm vật cúng dường hoặc
để trang nghiêm đạo tràng. Trong hai mươi
mốt vật cúng dường được liệt kê trong kinh
Đà la ni tập quyển 3, thì bảo kính là vật
thứ mười tám. Khi làm lễ quán đính cũng
dùng bảo kính. Lược xuất kinh quyển 4 (Đại
18, 252 thượng), nói: “Sau đó, cầm gương
để người ấy soi xét, vì họ mà nói tính tướng
của các pháp bằng bài kệ như sau: hết thảy
các pháp tính, nhơ sạch không thể được,
chẳng thực cũng chẳng hư, đều từ nhân
duyên hiện”. [X. kinh Đại nhật Q.2; Đại
nhật kinh sớ Q.8, Q.9]. (xt. Kính).
BẢO KÍNH TAM MUỘI CA
Có một quyển. Còn gọi là Động sơn
Lương giới thiền sư bảo kính tam muội, Bảo
kính tam muội. Do tổ Động sơn Lương giới
(807-869) thuộc tông Tào động đời Đường
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 47 (Quân
châu Động sơn ngộ bản thiền sư ngữ lục)
và Đại chính tạng tập 48 (Nhân thiên nhãn
mục quyển 3).
Tập thơ này là diễn tả ý chỉ sâu xa của
thuyết Chính thiên hồi hỗ trong tông Tào
động. Nhưng thật ra, thuyết Chính thiên
hồi hỗ đã bắt nguồn từ Tham đồng khế do
sư Thạch đầu Hi thiên soạn. Về sau, Thạch
đầu truyền cho Dược sơn, Dược sơn truyền
Vân nham, Vân nham truyền Động sơn,
đến Động sơn mới tập đại thành thuyết Ngũ
vị. Bởi thế, tập thơ này cùng với Tham đồng
khế đều là sách của tông Tào động và đều
được coi trọng. Toàn tập có chín mươi tư
câu thể bốn chữ, gồm ba trăm bảy mươi

sáu chữ tổ thành.
Các sách chú giải về tập thơ này thì có:
1. Bảo kính tam muội huyền nghĩa 1
quyển, được in trong phần Phụ lục của sách
Trùng biên Tào động ngũ vị hiển quyết
quyển hạ. Do Vân ngoại Vân tụ (1242-1324)
đời Tống viết. Vân tụ chú thích Bảo kính
tam muội rất tường tận để nói rõ cái nguyên
nghĩa của nó.
2. Bảo kính tam muội bản nghĩa 1
quyển, do Hành sách đời Thanh viết. Dùng
sáu loại đồ thuyết Bảo kính tam muội, Thiên
chính hồi hỗ, Tam điệp phân quái, Ngũ
biến thành vị, Nhị dụ hiển pháp và Lục
hào nhiếp nghĩa để nêu tỏ cái tinh nghĩa
của Trùng li lục hào và Thiên chính hồi
hỗ; còn giải rõ thuyết Ngũ vị và bác bỏ sự
nhận xét của Giác phạm và Vĩnh giác.
3. Bảo kính tam muội nguyên tông biện
mậu thuyết 1 quyển, do Vân tông Tịnh nạp
đời Thanh viết. Tịnh nạp trình bày nghĩa
gốc của Bảo kính tam muội, đồng lời:
- Nói rõ về Trùng li lục hào, Thiên chính
hồi hỗ của Vân nham.
- Lấy Chính thiên của Động sơn Lương
giới làm gốc mà dựng Ngũ vị công huân.
- Lấy công huân của Tào sơn bản tịch
làm gốc mà lập Ngũ vị quân thần.
- Lấy Chính thiên công huân quân thần
của Thạch sương làm gốc mà lập Ngũ vị
vương tử v.v... để hiển bày cái nguyên ý của
Bảo kính tam muội ca, mà bác bỏ thuyết
của Giác phạm và Đại tuệ.
Ba tác phẩm kể trên đây đều được thu
vào Vạn tục tạng tập 111. Ngoài ra, còn có
Bảo kính tam muội bất năng ngữ do vị tăng
người Nhật bản là Chỉ nguyệt Tuệ ấn soạn,
và Bảo kính tam muội xuy xướng của Diện

sơn Thụy phương.
BẢO KÍNH TỰ
Vị trí chùa nằm ở Khánh thượng bắc
đạo Nghinh nhật quận Tùng la diện, Hàn
quốc. Tương truyền được sáng lập vào thời
đại vua Thánh đức (ở ngôi 702-736) nước
Tân la, do Đại sư Nhật chiếu ở chùa Bạch
mã huyện Lạc dương, Trung quốc, chủ sự
xây cất. Cứ theo truyền thuyết, thời vua Minh
BẢO KÍNH TỰ

B
402
đế nhà Đông Hán, sai sứ sang Tây vực cầu
pháp, giữa đường gặp các ngài Ca diếp ma
đằng và Trúc pháp lan chở kinh sách cùng
với một tấm gương tám mặt, một tấm mười
hai mặt đang đi sang Đông độ. Về sau, tấm
gương mười hai mặt thì chôn ở dưới nhà
Pháp đường của chùa Bạch mã, còn tấm
gương tám mặt thì do sư Nhật chiếu mang
đến nước Tân la. Vì từng có câu dự ngôn
rằng: “Men bờ bán đảo bể đông, nếu tìm
được cái hồ sâu mà chôn gương, rồi làm
ngôi chùa ở đó, thì nơi ấy sau sẽ trở thành
trung tâm hưng thịnh của Phật pháp”. Nhật
chiếu tìm được cái hồ sâu trăm thước, liền
chôn gương xuống dưới rồi làm chùa ở trên,
nhân đó mà đặt tên là chùa Bảo kính. Lại
theo văn hiến ghi chép thì tấm gương tám
mặt hiện nay được chôn ở dưới điện Tịch
quang của chùa này.
BẢO LÂM
.....
Chỉ rừng cây bảy báu trong thế giới Cực
lạc của Phật A di đà ở phương Tây, gọi tắt
là Bảo lâm. Cũng tức là rừng cây báu được
nói trong kinh Quán vô lượng thọ. Kinh
Đại bảo tích quyển 18 (Đại 11, 97 trung),
nói: “Gió thổi rừng cây bảy báu, hoa rụng
cuốn lại thành đống, lượng cao bằng bảy
người đứng, mầu sắc rực rỡ soi sáng cõi Phật”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng].
BẢO LÂM TRUYÊN
........
Gồm mười quyển. Hiện còn bảy quyển,
mất ba quyển bảy, chín, mười. Còn gọi là
Đại đường thiều châu song phong sơn tào

khê bảo lâm truyện, Tào khê bảo lâm truyện.
Song phong sơn tào hậu khê bảo lâm truyện.
Do sa môn Trí cự (hoặc Tuệ cự) ở Chu
lăng đời Đường, soạn vào năm Trinh
nguyên 17 (801). Thu vào Tống tạng di trân
tập thứ 2 (nhà xuất bản Tân văn phong ở
Đài loan in ảnh phát hành). Chùa Bảo lâm
ở núi Tào khê thuộc Thiều châu là đạo
tràng của Lục tổ Tuệ năng thuộc Thiền
tông tuyên dương Thiền pháp, cho nên lấy
đặt tên sách để xiển minh pháp thống của
Lục tổ Tuệ nặng. Nội dung thu chép những
tư liệu có liên quan đến lịch sử Thiền tông,
như Lục tổ đàn kinh, Ngũ minh tập, Tục
pháp truyện, Quang xán lục, Lịch đại pháp
bảo kí, mà tập đại thành, và chủ trường
thuyết hai mươi tám tổ truyền thừa. Sau có
Tổ đường tập, Cảnh đức truyền đăng lục,
Quảng đăng lục, Tục đăng lục, dưới đến
Truyền pháp chính tông kí, Định tổ đồ của
Đại sư Minh giáo Khế tung đã xác định
thuyết hai mươi tám tổ truyền thừa ngày
nay. Soạn giả soạn bộ sách này rất có dụng
ý, tức trong đó có nêu lên mối quan hệ giữa
Sư tử tôn giả và Bồ đề đạt ma, cho nên, khi
bộ sách này xuất hiện đã bị những trứ tác
của người đời sau trách hỏi.
BẢO LÂM TỰ
........
I. Bảo lâm tự. Vị trí chùa nằm trên núi
Tào khê về phía nam huyện Khúc giang ba
mươi lăm cây số thuộc tỉnh Quảng đông.
Nay gọi là Nam hoa tự, Nam hoa cổ tự,
Nam hoa Thiền tự. Do vị tăng người Thiên
trúc tên là Trí dược sáng lập vào niên hiệu
Thiên giám năm đầu (502) đời Lương.
Điện Tịch Quang chùa Bảo Kính
BẢO LÂM

B
403
Khoảng năm Nghi phụng (676-678) đời
Đường, Lục tổ Đại giám Tuệ năng mở đạo
tràng rộng thêm, học đồ đông đảo, đạo pháp
đại thịnh, Hoài nhượng ở Nam nhạc, Hành
tư ở Thanh nguyên đều là những người
nối pháp Lục tổ. Niên hiệu Thần long năm
đầu (705) đổi tên là Trung hưng tự. Năm
Cảnh long thứ 2 (708) xây lại, đổi là Pháp
tuyền tự. Đời Ngũ đại lại lấy tên cũ Bảo lâm
tự. Trong năm Khai bảo (968-975) đời Tống
bị nạn binh lửa thiêu hủy tháp Linh chiếu,
lập tức phải tu bổ lại chùa tháp, rồi đổi là
Nam hoa tự. Thời Minh, Đức thanh ở Hàm
sơn nhận lời thỉnh vào núi phục hưng toàn
bộ. Những di vật còn đến nay thì có tượng
nhục thân của Lục tổ, chiếc bát ăn cơm và
đôi guốc, và những cổ tích như: suối Trác
tích đời Đường, tháp Linh chiếu đời Tống
v.v... [X. Lục tổ đàn kinh; Lục tổ đại sư
duyên kí ngoại kí; Tống cao tăng truyện
Q.8; Hàm sơn đại sư mộng du toàn tập Q.50
đến Q.55].
II.Bảo lâm tự. Vị trí chùa nằm ở quận
Trường hưng, Toàn la nam đạo nước Đại
hàn. Hiệu là Ca trí sơn. Do vị tăng tên là
Thể trừng sáng lập. Vua Hiến khang năm
thứ 9 (883) ban hiệu chùa là Bảo lâm.
Đại hùng bảo điện trong chùalà kiến trúc
của Triều tiên ở thời kì đầu, rất là tráng lệ;
cây đèn đá được chạm trổ bằng một thủ
pháp rất tinh tế vi diệu, là di phẩm của
thời đại Tân la, cực kì trân quí; tháp Linh
diệu là tháp Xá lợi đẹp đẽ trang nghiêm,
cũng là một kiệt tác. [X. Triều tiên Phật
giáo thông sử; Triều tiên kim thạch tổng

lãm thượng].
III.Bảo lâm tự. Vị trí chùa ở tỉnh Hồ
bắc, cách huyện Ứng sơn về phía bắc mười
hai cây số. Phía trước gần sông lớn. Hiện
còn các bia đá dựng vào đời Tống, Nguyên.
Tương truyền, vua Thái tổ nhà Minh lúc
còn nhỏ đã chăn bò ở đây. Khoảng năm
Hồng vũ (1398), vua ban hiệu là Chính
giác tự.
BẢO LÂU CÁC KINH
Có ba quyển. Nói đủ là Đại bảo quảng
bác lâu các thiện trụ bí mật đà la ni kinh.
Do ngài Bất không đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung tán
thán công đức lầu gác, chia làm chín
phẩm, phẩm Tự, Căn bản đà la ni, Thành
tựu tùy tâm đà la ni pháp, Hộ ma v.v... Y
theo kinh này mà tu pháp Bí mật đường
cúng dường, Diệt tội, thì gọi là Bảo lâu
các kinh pháp. Có hai bản dịch khác nữa
là Quảng đại bảo lâu các thiện trụ bí mật
đà la ni kinh 3 quyển (do Bồ đề lưu chi
đời Đường dịch), Mâu lê mạn đà la chú
kinh 2 quyển (đời Lương, mất tên người
dịch).
Chùa Bảo Lâm ở Hàn Quốc
Chùa Nam Hoa Cổ ở Quảng Đông
BẢO LÂU CÁC KINH

B
404
BẢO LÂU CÁC KINH PHÁP
Tức là phép tu lấy đức Thích ca Như lai
làm bản tôn để cầu diệt tội và cầu cho linh
hồn người chết được giải thoát. Còn gọi là
Đại bảo lâu các pháp, Bảo lâu các pháp.
Tức lấy thuyết trong kinh Quảng đại bảo
lâu các thiện trụ bí mật đà la ni, do ngài Bồ
đề lưu chi dịch, kinh Đại bảo quảng bác lâu
các thiện trụ bí mật đà la ni, do ngài Bất
không dịch và kinh Mâu lê mạn đà la chú
(khuyết danh), làm phép tu cơ bản.
Khi tu phép này, ở trong đạo tràng vẽ
mạn đồ la lầu gác báu, trước mạn đồ la đặt
đàn lớn, cũng thiết đàn Hộ ma, và tụng
Quảng đại thiện trụ bí mật lâu các đà la ni.
[X. Đồ tượng sao Q.3].
BẢO LÂU QUÁN
Còn gọi là Tổng tưởng, Tổng tưởng
quán. Là phép quán tưởng thứ sáu trong
mười sáu phép quán tưởng nói trong kinh
Quán vô lượng thọ. Tức quán tưởng các
cõi nước quí báu, mỗi cõi có năm trăm ức
lầu gác báu, trong lầu gác có vô lượng chư
thiên hòa tấu các nhạc trời, lại có những
nhạc khí treo giữa hư không, như Thiên
bảo chàng, không đánh mà tự kêu.
BẢO LIÊN TỰ
.........
Vị trí chùa nằm trên khu đất bằng, cao
của núi Đại tự tại Hương cảng. Chung quanh
có các núi Phượng hoàng, Di lặc, Liên hoa,
Mộc ngư, Sư tử đầu v.v... Trước kia, có danh
xưng là “Hương cảng đệ nhất Thiền lâm”.
Khoảng năm Tuyên thống (1909-1911)
cuối đời Thanh, hai Thiền sư Đại duyệt và

Đốn tu từ Kim sơn tỉnh Giang tô đến đây
mở núi. Năm Dân quốc 13 (1924), Hòa
thượng Kỉ tu ở chùa Giang thiên Kim sơn
đến đây, nhận lời mời giữ chức trụ trì, mới
đặt tên chùa là Bảo liên tự, năm sau xây cất
đại điện. Dân quốc 19, Hòa thượng Phiệt
khả kế nhiệm trụ trì, mở rộng thêm nữa,
lần lượt hoàn thành điện Địa tạng, nhà Tổ,
nhà Ngũ quán, nhà Thiền Bát nhã, viện
dưỡng bệnh. Dân quốc 53, lại mở rộng Đại
hùng bảo điện, đến năm 58 thì hoàn thành,
khí thế to lớn, giữa điện thờ tượng Tam
tôn đại Phật mình vàng, hai bên thờ mười
tám vị La hán, chùa trở thành là một trong
các ngôi chùa danh tiếng tại Đông nam á.
BẢO LINH
.....
I. Chuông báu.Là một trong năm loại
chuông. Còn gọi là Bảo châu linh. Là pháp
khí được dùng trong Mật giáo. Nắm chuông
là chày ngọc báu, trên tay cầm có khắc mắt
quỉ, mình chuông không hoa văn trang sức.
Chuông, bày tỏ nghĩa nói pháp; trong phép
tu, cùng với bốn loại chuông khác, nó được
đặt ở trên đại đàn trong vị trí tương ứng.
(xt. Ngũ Chủng Linh).
II.Chuông báu. Là chuông được trang
sức bằng năm thứ báu. Kinh Vô lượng thọ
quyển thượng (Đại 12, 272 thượng), nói:
“Bốn mặt chung quanh treo chuông báu
rủ xuống, màu sắc sáng rỡ, rất là đẹp đẽ”.
[X. kinh Đại nhật Q.5 phẩm Nhập bí mật
mạn đồ la vị].
BẢO LOA
.... .
Tức là Loa báu (cái tù và), một trong
những pháp cụ, tiêu biểu âm thanh nói
pháp của đức Như lai. Vì tôn trọng tiếng

loa pháp nên gọi là Bảo loa. Kinh Thiên
thủ (Đại 20, 111 thượng), nói: “Nếu cần vời
gọi hết thảy chư thiện thần, thì dùng tay
Bảo loa”. Kinh Bất không quyên sách quyển
18 phẩm Thế gian thành tựu chép, chúng
sinh nghe tiếng loa, có thể diệt trọng tội,
BẢO LÂU CÁC KINH PHÁP

B
405
hoặc vãng sinh Tây phương cực lạc quốc.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương Q.4;
Thích ca văn ni Phật tu hành nghi quĩ]. (xt.
Pháp Loa).
BẢO LƯỢNG
.....
Vị tăng thời Nam bắc triều. Người huyện
Đông lai (Dịch huyện Sơn đông), họ Từ.
Mười hai tuổi theo pháp sư Đạo minh ở
Thanh châu xuất gia, học các kinh luận,
hiểu thấu thông suốt. Sau khi thụ giới Cụ
túc, sư đi xuống nam đến kinh ấp, ở chùa
Trung hưng, chuyên tâm Thiền tư. Thời
bấy giờ, vua Kính lăng văn tuyên nhà Tề,
nghe danh sư đạo cao, đích thân đến chỗ
sư ở, thỉnh sư làm bậc pháp tượng. Sau đó
không lâu, sư đến ở chùa Linh vị, mở tràng
giảng các kinh luận Niết bàn, Thành thực,
Pháp hoa, Vô lượng thọ v.v... thao thao
ngang dọc, biện luận sắc bén, không hề
vướng mắc, cho nên những người hỏi đạo
đều hỏi được hết ý của mình. Sư chơi thân
với sư Bảo chí, từng tặng áo cho nhau.
Đến đời Lương cũng được Vũ đế tôn
sùng. Năm Thiên giám thứ 8 (509), sư sưu
tập các thuyết của mọi nhà, soạn thành bộ
Niết bàn kinh tập giải 71 quyển, Vũ đế tự
tay viết bài tựa. Tháng 10 năm thứ 8 nhập
tịch tại chùa Linh vị, thọ sáu mươi sáu tuổi.
Vua Văn tuyên vẽ tượng sư để thờ ở chùa
Phổ hoằng. Học trò có các vị Tăng mân ở
chùa Trang nghiêm, Pháp vân ở chùa
Quang trạch và Tăng thiên ở chùa Linh
căn. [X. Lương cao tăng truyện Q.8, Q.10
Bảo chí truyện; Nam sử liệt truyện thứ 66].

BẢO MAN DỤ KINH
Tên Phạm:Ratnamàlàvadàna, ý là thí
dụ dùng các thứ báu mà trang sức. Cũng có
bản viết là Ratnàvadànamàlà,
Ratnàvadànatatva. Kinh này là loại văn
học thí dụ (Avadàna), tường thuật về nhân
duyên các đệ tử của Phật, kiếp trước nhờ
tạo nghiệp thiện mà kiếp sau được chứng
quả báo tương ứng với nghiệp thiện.
Trong một số nguyên điển bằng tiếng
Phạm,Ratnàvadànamàlàthu chép mười
hai duyên, đó là:
1. Dũ nọa tử Nan đà kiến Phật duyên
(Phạm: Kauzìdyavìryotsàhanàvadàna,
nhân duyên kẻ lười biếng Nan đà gặp Phật).
2. Pháp hộ vương thỉnh Phật tẩy dục
duyên (Phạm: Snàtàvadàna, nhân duyên
vua Pháp hộ thỉnh Phật tắm gội).
3. Nữ nhân dĩ kim luân trịch Phật duyên
(Phạm: Cakràvadàna, nhân duyên người
đàn bà lấy bánh xe vàng ném Phật).
4. Ác kiến bất thí thủy đọa ngã quỉ
duyên (Phạm:Pretikàvadàna, kẻ ác kiến
không bố thí nước phải rơi vào cõi quỉ đói).
5. Thái hoa cúng dường Phật đắc sinh
thiên duyên (Phạm: Zàlapuwpàvadàna,
nhân duyên hái hoa cúng dường Phật được
sinh cõi trời).
6. Phật thuyết Ta vạt nẵng Pháp thiên
tử thụ tam qui hoạch miễn ác đạo kinh
(Phạm: Sùkaryàvadàna, kinh Phật nói về
Pháp thiên tử Ta vạt nẵng thụ tam qui được
thoát khỏi ngả ác).
7. Hữu đại uy đức duyên (Phạm:
Vapuwma-tkumàràvadàna, nhân duyên
có uy đức lớn).
8. Vấn đáp duyên (Phạm:
Praznottaràva-dàna, nhân duyên hỏi

đáp).
9. Bạch tịnh tỉ khưu ni y lí thâm sinh
duyên (Phạm:Zuklàvadàna).
10. Bảo thủ tỉ khưu duyên (Phạm:
Hiraịya-pàịyàvadàna).
11. Ngột thủ tỉ khưu duyên (Phạm:
Hastakà-vadàna).
12. Ngũ bách thương khách nhập hải
thái bảo duyên (Phạm:Sàrthàvàhavadàna,
nhân duyên năm trăm lái buôn xuống biển
BẢO MAN DỤ KINH

B
406
tìm ngọc). Một bản tiếng Phạm nữa là
Ratnàvadànatatva thì thu chép hai mươi
ba duyên.
Kinh này do các bài kệ tụng bằng tiếng
Phạm tổ thành, là những bài kệ do tôn giả
Ưu bà cúc đa (Phạm: Upagupta nói ra
nhằm khuyên vua A dục tu nghiệp thiện
để được ích và công đức. Nội dung phần
nhiều lấy đề tài từ kinh Soạn tập bách duyên
và kinh Tạp bảo tạng nhằm mục đích truyền
bá rộng rãi nghĩa Đại thừa. Do đó, toàn bộ
lấy việc tuyên dương Phật giáo Đại thừa làm
tiền đề, đặc biệt nhấn mạnh sự cung kính
Tam bảo, khuyên tu mười Ba la mật để được
công đức, hạnh phúc, cho đến vãng sinh
cõi Phật.
Về niên đại thành lập kinh này có nhiều
thuyết. Đứng về phương diện tư tưởng mà
nói, thì kinh này tương đương với tư tưởng
Đại thừa tiến bộ; còn nói về mặt ngôn ngữ
và thể văn thì hoàn toàn giống với văn học
Phú lan na. Cho nên, nhà học giả Hà lan
là Sử bái nhĩ (Speyer, Jacob Samuel; 1854-
1913), suy định là kinh này đã được thành
lập khoảng bốn trăm năm đến một nghìn
năm sau Tây lịch. Học giả người Áo đại lợi
là Ôn đặc nhĩ ni tư (Winternitz, Moriz; 1863-
1937) và nhà học giả Nhật bản là Cao hoàng
khoan ngã, thì cho rằng, kinh này được
thành lập từ sau thế kỉ thứ VI Tây lịch.
Năm 1955, Cao hoàng khoan ngã hợp
hai bản Ratnàvadànamàlà và
Ratnàvadànatatva làm một là
Ratnamàlàvadànarồi hiệu đính và xuất
bản. [J. Speyer: Avadànazataka; M.

Winternitz: Geschichte der indischen
Literatur; Ấn độ học Phật giáo học nghiên
cứu tam chi nhị (Cao hoàng khoan ngã)].
BẢO NINH TỰ
Vị trí chùa nằm trong nội thành Nam
kinh tỉnh Giang tô. Do ngài Khang tăng
hội, vị tăng người Tây thiên trúc, sáng lập
vào năm Xích ô thứ 4 (241) đời Ngô đại đế
thời Tam quốc. Ở thời Lưu Tống nam triều,
được gọi là Kì viên tự. Khoảng năm Khai
nguyên (713-741) đổi là Trường khánh tự.
Trong năm Bảo đại (943-957), lại đổi là
Phụng tiên tự. Đến khoảng năm Thái bình
hưng quốc (976-984) đời Tống, nhà vua
ban tên hiệu là Bảo ninh tự. Trong chùa
có các kiến trúc như đài Phượng hoàng,
tháp trắng, điện Quan âm, nhà La hán, nhà
Thủy lục v.v..., chư tăng trong chùa độ năm
trăm người. Đến năm Chính hóa thứ 7
(1117), nhà vua ra lệnh đổi tên là Thần
tiêu cung. Niên hiệu Kiến viêm năm đầu
(1127) lại lấy làm Hành cung và như thế là
chùa bị bỏ hẳn. Lại chùa này lấy tổ Pháp
dung ở núi Ngưu đầu làm tổ sư khai sơn, đã
một thời cực thịnh, trước sau có các vị cao
tăng như Tuệ đồng ở Phụng tiên, Nhân
dũng chùa Bảo ninh, Thanh mậu ở Cổ lâm
trụ trì. [X. Kim lăng Phạm sát chí Q.48].
BẢO NỮ
.....
Còn gọi là Nữ bảo, Ngọc nữ, Ngọc nữ
bảo. Là một trong bảy thứ báu của Chuyển
luân Thánh vương. Chuyển luân Thánh
vương là người đã thành tựu bảy thứ báu,
đầy đủ bốn đức thống nhất bốn châu Tu
di, mà dùng chính pháp trị đời. Ngọc nữ
trong bảy báu là bảo thành tựu, tức thình
lình thị hiện thành ngọc nữ, diện mạo đoan

chính, các lỗ chân lông trên toàn thân đều
phát ra mùi hương chiên đàn, lời nói êm ái,
cử chỉ dịu dàng. [X. kinh Trường a hàm
Q.3; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.43].
BẢO NGUYÊT ĐỒNG TỬ VẤN PHÁP KINH
Có một quyển. Còn gọi là Đại thừa bảo
nguyệt đồng tử vấn pháp kinh, Nguyệt đồng
tử vấn pháp kinh. Do ngài Thí hộ đời Bắc
BẢO NINH TỰ

B
407
Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung tường thuật việc con vua Tần bà
sa la là Bảo nguyệt hỏi đức Phật về công
đức xưng danh hiệu của Phật, đức Phật trả
lời là trong mười phương, mỗi phương đều
có danh hiệu của một đức Phật, nếu tin và
trì danh hiệu của mười vị Phật, thì trừ diệt
được các điều ác và chứng Vô thượng chính
đẳng giác.
Ngoài ra, trong luận Thập trụ tì bà sa
quyển 5, có các câu (Đại 26, 41 trung): “Nên
nghĩ đến chư Phật ở mười phương, xưng
niệm danh hiệu của các Ngài, như đã được
nói trong phẩm A duy việt trí của kinh Bảo
nguyệt đồng tử sở vấn”. Như vậy, còn có
kinh Bảo nguyệt đồng tử sở vấn nào khác
nữa, mà bản dịch của Thí hộ chỉ là một
phẩm được rút ra từ kinh ấy chăng?
BẢO PHIÊT
.....
Chiếc bè báu. Thí dụ giáo pháp của đức
Phật như chiếc bè quí báu. Bảo, là quí báu;
phiệt, là công cụ để chở người. Bởi vì Phật
pháp có thể đưa người qua khỏi bể khổ
sống chết mà đến bờ Niết bàn yên vui, cũng
như cái bè có thể chở người qua sông, cho
nên ví như thế. Trong A hàm quyển 54
kinh Đại phẩm a lê tra (còn gọi là kinh
Phiệt dụ) có chép Phiệt dụ pháp.
BẢO PHÚC DIÊU PHONG ĐÍNH
Tên công án trong Thiền tông. Sự tích
dùng một câu đưa một câu đẩy
(nhất ai nhất tạt) của ba nhà Tòng triển
núi Bảo phúc, Tuệ lăng chùa Trường khánh
và Đạo phủ ở Kính thanh đời Đường để

phát huy tông phong. Bích nham lục Tắc
23 (Đại 48, 164 thượng), nói: “Bảo phúc,
Trường khánh đi chơi trên núi, Phúc đưa
tay chỉ, nói: “Chỉ trong chỗ này là Diệu
phong đỉnh” Khánh nói: “Đúng thế, song
đáng tiếc!” (...) Sau kể lại cho Kính thanh,
Thanh nói: “Nếu không phải là Tôn công,
thì liền thấy đầu lâu khắp đồng hoang”.
Mấy câu đối thoại đưa đẩy trên đây là thế
này: Một hôm, Bảo phúc và Trường khánh
vào núi chơi, Bảo phúc chỉ khu đất ở trong
núi bảo đó là Diệu phong đỉnh. Diệu phong
đỉnh (đỉnh núi nhiệm mầu) có xuất xứ từ
kinh Hoa nghiêm, dùng để hiển bày thí dụ
sự tròn đầy bình đẳng của bản thể vũ trụ; ý
của Bảo phúc muốn nói, cái thấy ngay ở
trước mắt tức là diệu phóng đỉnh, cần gì
phải tìm đâu xa mới thấy suốt được bản lai
diện mục. Trường khánh cho là đúng thế,
nhưng đáng tiếc là diệu phong đỉnh nay đã
băng hoại rồi. Ý Trường khánh muốn nói,
chỉ có người mắt sắt con ngươi đồng mới
không bị lừa dối. Sau Kính thanh khen và
nói, nếu chẳng phải là Trường khánh (họ
Tôn), thì những người tham Thiền trong
thiên hạ đều coi diệu phong đỉnh sống động
như vật chết khô cứng. Vì Bảo phúc thì
theo cái thấy hướng thượng mà đề khởi toàn
tướng của sự viên mãn bình đẳng; còn
Trường khánh thì đứng trên quan điểm
hướng hạ để hiển bảy sự hoạt dụng sống
động vô tận; cho nên Kính thanh khen
Trường khánh ở điểm này. Tóm lại, sự đưa
đẩy của ba người tột cùng là hiển bày cái
cảnh giới đồng chiêm đồng dụng đồng
xướng đồng họa. Khi bình giảng công án
này, Tuyết đậu nói: “Trăm nghìn năm sau,
chẳng nói không, chỉ là số ít”, để tán thán.

Lại có bài kệ rằng: “Diệu phong sừng sững
nhiệm mầu thay, Tới rồi biết ngỏ với ai đây?
Chẳng phải Tôn công bày lẽ ấy, Đầu lâu
mặt đất mấy ai hay?”
BẢO PHÚC VIÊN
Viện Bảo phúc. Vị trí nằm trong núi
Bảo phúc huyện Long khê tỉnh Phúc kiến.
Do Thứ sử Chương châu là Vương công
BẢO PHÚC VIÊN

B
408
khâm sáng lập vào năm Trinh minh thứ 3
(917) nhà Hậu Lương đời Ngũ đại. Lấy pháp
tự của Nghĩa tồn ở núi Tuyết phong là Tòng
triển ở núi Bảo phúc làm tổ khai sơn, Tòng
triển ở đây khoảng mười hai năm, học chúng
bốn phương đến y chỉ thường là hơn bảy
trăm người; Tòng triển nhập tịch vào năm
Thiên thành thứ 3 (928). Về sau tiếp nối
có các sư thuộc pháiTuyết phong, như Siêu
ngộ, Khả trù, Thanh hoát v.v... trụ trì,
hoằng dương tông phong. [X. Đại thanh
nhất thống chí Q.329; Phúc kiến thông
chí Q.9].
BẢO PHƯỜNG
......
Ở giữa khoảng Dục giới và Sắc giới có
đại bảo phường (phường báu lớn), đức Phật
đã từng ở đấy nói kinh Đại tập. Kinh Đại
tập quyển 1 (Đại 13, 2 trung, hạ), nói: “Lúc
bấy giờ, Như lai thị hiện vô lượng thần thông
đạo lực, dần dần đến trong phường thất
bảo ấy, (...) các Bồ tát nơi ấy đều cùng khởi
hành, đi đến phường đại bảo ở thế giới Sa
bà”.
Lại trưởng giả Cấp cô độc ở nước Xá vệ
đã đem vàng ròng (một trong bảy thứ quí
báu) rải mặt đất, mà mua được khu vườn
của Thái tử Kì đà để làm tinh xá cúng dường
đức Phật, do tích ấy, về sau, các chùa viện
cũng được gọi bằng các mĩ danh như bảo
phường, kim địa. Ngoài ra, cũng có nơi gọi
chùa viện là Bảo địa, như nói Hương thành
bảo địa, Trường ca du bảo địa. [X. Lục tổ
đàn kinh].
BẢO QUAN

.....
Còn gọi là Thiên quan. Chỉ chiếc mũ
được trang sức bằng ngọc báu. Còn là vật
dùng để trang nghiêm Phật và Bồ tát, như
bồ tát Bảo quan ngồi trên hoa sen, tay trái
cầm mũ báu. Mũ báu có nhiều loại, chủ
yếu có mấy loại sau đây:
1. Ngũ trí bảo quan, trong mũ có năm
vị hóa Phật, biểu thị cái đức đầy đủ năm trí.
2. Tam phong bảo quan, biểu thị nghĩa
ba bộ Thai tạng.
3. Vô lượng thọ Phật bảo quan, trong
mũ có Phật Vô lượng thọ, do bồ tát Quán tự
tại đội. Vì nhân quả của hai đấng tôn này có
khác nhau, dùng mũ này để biểu tỏ nghĩa
Quán tự tại vào quả vị là Vô lượng thọ.
4. Tháp bà bảo quan, là mũ có đặt tháp
bà. Ngoài ra, có mũ một Phật của hóa Phật
(mũ hóa Phật), mũ sư tử có đặt đầu sư tử,
mũ kim tuyến, mũ đầu lâu, mũ hoa và mũ
lọn tóc v.v...
BẢO QUAN BỒ TÁT
Bảo quan, Phạm: Ratna-kùỉa, hoặc
Ratna-makuỉa (dịch âm là La đát na ma
câu tra). Còn gọi là Bảo quan đồng tử, Bảo
quan đồng tử bồ tát. Là vị Bồ tát bày ở ngôi
thứ hai phía bắc bồ tát Văn thù sư lợi trong
viện Văn thù thuộc hiện đồ Thai tạng giới
mạn đồ la. Bảo quan (mũ báu) hàm ý là
trang nghiêm,
Phạm thiên, Đế
thích, vua chúa,
công khanh đều
đội mũ báu đẹp
đẽ. Vị tôn này
tuy lấy cái đức
phúc tuệ trang
nghiêm của bồ

tát Văn thù làm
chủ, nhưng
không phải chỉ
trang nghiêm
cho chính mình,
mà còn làm lợi
ích cho chúng sinh, khiến được phúc tuệ
trang nghiêm.
Mật hiệu của vị tôn này là Trang nghiêm
Bồ Tát Bảo Quan
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẢO PHƯỜNG

B
409
kim cương, chủng tử là (ka), hình Tam
muội da là mũ báu trên hoa sen xanh. Hình
tượng màu vàng, ngửa bàn tay phải để ở
ngực, tay cầm ba cánh hoa bằng ngọc báu,
khuỷu tay trái mở ra và ngửa lên, bốn ngón
tay hơi co lại để cầm hoa sen, trên hoa có
mũ báu, ngồi bán già trên tòa sen đỏ. Chân
ngôn thì dùng Nhất thiết chư Phật chân
ngôn được nói trong kinh Đại nhật quyển
2 phẩm Phổ thông chân ngôn tạng. [X. kinh
Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại
nhật kinh sớ Q.6, Q 16; Bí tạng kí].
BẢO QUAN THÍCH CA
...........
Chỉ tượng đức Thích ca đội mũ báu trên
đầu. Loại tượng vẽ này, ở chính giữa đặt
Phật Đại nhật, cạnh bên trái Phật A súc,
Phật Bảo sinh, cạnh bên phải Phật Di đà,
Phật Thích ca, đó là năm Phật. Lúc đầu có
lẽ chỉ tạo tượng cho đẹp đẽ, nên trang sức
bằng mũ báu
anh lạc, nhưng
đời sau thì cho
Bảo quan
Thích ca tức là
tướng Chuyển
luân thánh
vương của Phật
Đại thừa, dùng
để phân biệt với
tướng chán tục
xuất gia của
Phật Tiểu thừa.
Khi trong chùa
viện có thờ mười sáu vị la hán, thì vị tôn ở

chính giữa là Bảo quan Thích ca. [X. Đại
đường tây vực kí Q.8; Tập thần châu tam
bảo cảm thông lục Q.trung phần 5].
BẢO QUANG THIÊN TỬ
Là một trong Tam quang thiên tử. Còn
gọi là Bảo ý nhật thiên tử, Nhật thiên tử.
Là hóa thân của bồ tát Quan thế âm, nội
thần của trời Đế thích. [X. kinh Pháp hoa
phẩm Tự; Pháp hoa văn cú Q.2]. (xt. Tam
Quang Thiên Tử).
BẢO QUANG TỰ
Vị trí chùa nằm ở Tân đô tỉnh Tứ
xuyên. Xây dựng vào đời Đông Hán, đến
đời Tùy gọi là chùa Đại thạch. Năm Quảng
minh thứ 2 (881), Vua Hi tôn nhà Đường
đã đến ở đây để tránh loạn Hoàng sào, tháp
xá lợi trong chùa bỗng nhiên phóng ra ánh
sáng, vua Hi tôn liền cho xây lại tháp, đồng
thời, sai quốc sư Ngộ đạt sửa sang chùa cảnh
và đổi tên là chùa Bảo quang. Cứ nghe
truyền thì vào thời toàn thịnh ở đời Tống,
tăng chúng trong chùa đông tới ba nghìn
người, thành là ngôi danh lam nổi tiếng cả
trong và ngoài nước.
Trong đời Minh, chùa trở nên hoang
phế, đến năm Khang hi thứ 9 (1670) đời
Thanh được xây cất lại. Cuối đời Thanh,
trong thời kì pháp sư Tông hưng trụ trì,
được đại sư Thanh phúc tặng ba viên Xá
lợi và hai pho tượng Phật bằng ngọc. Chùa
có diện tích bằng hai mươi nghìn mét vuông
đất, ngoài điện Thất Phật, điện Đại hùng,
nhà thờ năm trăm La hán ra, trong chùa
còn có mười sáu đình viện khác. Ngoài ra,
chùa còn bảo tồn năm quyển “Đại phương
quảng Phật
hoa nghiêm
kinh” từ đời

Minh, được
viết trên
nền giấy
màu xanh
bằng vàng
và bạc trộn
lẫn với
nhau và Tháp Xá Lợi Quang
BẢO QUANG TỰ
Tượng Phật Thích Ca Bảo Quan

B
410
tấm bìa đá Nghìn Phật khắc vào năm Đại
đồng thứ 6 (540) đời Lương nam triều.
BẢO QUÍ
.....
Vị tăng đời Tùy. Là học trò của ngài
Đạo an đời Bắc Chu. Rộng thông các sách,
đặc biệt tinh thông Luật học. Năm sinh năm
mất và quê quán đều không rõ. Chi mẫn
độ đời Tấn đã biên soạn “Hợp duy ma kinh”
5 quyển, tổng hợp tinh nghĩa của ba dịch
giả Chi khiêm, Trúc pháp hộ và Trúc thúc
lan mà thành. Bảo quí bắt chước phương
pháp của Chi mẫn độ, tổng hợp tinh nghĩa
của ba loại kinh kim quang minh mà biên
tập thành “Hợp bộ kim quang minh kinh”
8 quyển, còn gọi là Tân hợp Kim quang
minh kinh. Thời bấy giờ, kinh Kim quang
minh có ba loại dịch bản, tức bản bốn quyển
của Đàm vô sấm, bản năm quyển của Da
xá quật đa, và bản bảy quyển của Chân đế.
Sư lại thỉnh Xà na quật đa dịch phẩm Ngân
chủ đà la ni và phẩm Chúc lụy để thêm
vào. Năm Khai hoàng 17 (597) dâng trình
vua Văn đế, nhà vua viết tựa. [X. Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.12; Thích thị kê cổ lược
Q.2].
BẢO QUYỂN
Là loại văn học diễn biến từ thể văn
biến đời Đường. Sản sinh vào khoảng đời
Tống, Nguyên và lưu hành ở khoảng năm
Chính đức (1506-1521) đời Vũ tôn nhà
Minh đến cuối đời Thanh, đầu thời Dân
quốc. Thời vua Chân tôn nhà Tống, các
tăng sĩ bị cấm không được giảng tụng bằng
văn biến thể, từ đó văn biến thể biến thành

hình thức “Đàm kinh”, “Thuyết kinh”,
“Thuyết tham thỉnh”, cũng tức là cái biến
tướng của văn biến thể được phát triển, bảo
quyển cũng nhân thời vận đó mà sản sinh.
Nội dung kết cấu của bảo quyển với văn
biến thể đại khái chỉ khác nhau chút ít,
phần nhiều ngôn ngữ thông tục dễ hiểu,
phối hợp âm nhạc, thêm giọng ngâm tụng
nhằm mục đích thông tục hóa. Cái được
tụng giảng là bảo quyền Phật giáo lấy nhân
quả báo ứng, sự tích trong đạo Phật làm
chủ yếu, cũng có khi lấy bảo quyển phi Phật
giáo như truyện cổ dân gian, truyện cổ Thần
đạo làm chủ yếu.
Tương truyền bảo quyền đầu tiên là
bảo quyển Hương sơn, do Thiền sư Phổ
minh đời Tống viết. Nhưng khảo sát thực
tế thì cho thấy, bảo quyển Hương sơn, bảo
quyển Tiêu thích chân không, bảo quyển
Mục liên cứu mẫu xuất li địa ngục thăng
thiên v.v... là những bảo quyển sớm nhất.
Bảo quyển Phật giáo có thể chia làm hai
loại là kinh văn khuyên đời và truyện cổ
Phật giáo. Ở thời kì đầu, bảo quyển thường
được gọi là Kinh. Như bảo quyển Dược sư
bản nguyện công đức là hoàn toàn diễn
kinh Dược sư bản nguyện chứ không thuật
kĩ truyện cổ. Những bảo quyển phi Phật
giáo tương đối nổi tiếng thì có bảo quyển
Trân châu tháp, bảo quyển Mạnh khương
nữ, bảo quyển Anh đài v.v... Những bảo
quyền kể truyện cổ Phật giáo rất được
dân gian hoan nghênh, và bảo quyển Mục
liên cứu mẹ thoát khỏi địa ngục sinh lên
cõi trời là thí dụ đẹp nhất. Ngoài ra còn
có bảo quyển Mục liên (khác với bảo
quyển Thăng thiên), bảo quyển Hương
sơn, bảo quyển Diệu anh v.v... hoặc tường

thuật về sự tu đạo cứu đời của Bồ tát,
hoặc nói về quá trình tu hành của thiện
nam tín nữ dân gian, đối với phụ nữ rất
có ảnh hưởng.
Danh từ “bảo quyển” chỉ là tên gọi
chung cho loại sách này, chứ tên sách
riêng biệt thì chưa chắc đã có hai chữ
bảo quyển, mà chỉ gọi là “quyển”, là
“kinh”, cũng có khi gọi là chân kinh, khoa
nghi, bảo sám, bảo truyện v.v... Tuyên
BẢO QUÍ

B
411
giảng bảo quyển, gọi là “Tuyên quyển”.
Khi tuyên quyển, trước hết phải thắp
hương thỉnh Phật, bao hàm sắc thái tôn
giáo đậm đà, khác với sự giảng diễn thông
thường.
Thể lệ của bảo quyển lấy văn vần làm
chủ, dùng văn xuôi thuyết minh bổ sung.
Thông thường mỗi bản chia làm hai mươi
bốn phẩm, trong mỗi phẩm lại tách ra làm
bốn phần:
1. Phần nghi thức, mở đầu và kết thúc
đều phải thắp hương nghinh thỉnh, nghinh
tống Phật Bồ tát Thần linh, những bài kệ
đọc lúc này là kệ khai kinh, kệ tán hương,
kệ thu kinh.
2. Phần tâu bạch, trước văn vần trong
mỗi phẩm, dùng văn xuôi nói miệng để tâu
bạch.
3. Phần ngâm tụng, là thể thường của
bảo quyển, phần nhiều dùng văn vần thể
bảy chữ hoặc mười chữ để ngâm tụng.
4. Phần ca xướng, dùng các bài hát thêm
vào giữa phẩm hoặc cuối phẩm. Các bài
thông dụng hơn cả là Trú vân phi, Hoàng
oanh nhi, Sơn pha dương, Nhạn nhi lạc,
Bàn trang đài (áng mây bay, chim hoàng
oanh, con dê dốc núi, con nhạn lạc, bên
đài trang), hoặc phối với các sênh tre, điệu
đàn để dễ xướng tụng.
Bảo quyển thường bị lạm dụng thành
tôn giáo dân gian bí mật, làm công cụ tổ
chức của các hội đoàn bí mật, các tôn giáo
dân gian như Bạch liên giáo, La giáo, Hoằng
dương giáo, Văn hương giáo trong đời nhà
Minh, đều dùng bảo quyển làm kinh quyển

phụng trì, cho nên bảo quyển thường bị
các thế lực chính trị cấm lưu truyền. Những
tác phẩm hiện còn không được bao nhiêu,
theo những người sưu tập gần đây thì tổng
số ước chừng chỉ còn độ một trăm bản mà
thôi. [X. Trung quốc tục văn học sử (Trịnh
chấn đạc); Bảo quyển chi nghiên cứu (Trạch
điền thụy huệ)].
BẢO QUỲNH
.....
Vị tăng đời Lương thời Nam bắc triều.
Người huyện Đông hoàn (Thủy tố, Sơn
đông), họ Từ. Sau lánh nạn đến ở Tì lăng
khúc a (huyện Đơn dương tỉnh Giang tô).
Xuất gia từ nhỏ, thờ sa môn Pháp thông
làm thầy, được coi là đạo khí. Hơn mười
lăm tuổi, thụ học tông nghĩa Thành thực
của ngài Pháp vân chùa Quang trạch, sau
chuyển đến chỗ Nam giản Tiên sư, nghiên
tập Tì đàm học. Tiên sư thấy người trong
bụng rất mừng, bèn dặn môn đồ dạy viết.
Trong năm thụ giới Cụ túc đã có thể thuật
lại những lời mà vị giảng kinh đã nói, sau
năm năm được bổ nhiệm chức Pháp chủ,
rồi cùng với Tiên sư hoằng hóa ở Hàng
châu và Hành châu, từng được Lương vũ
đế vời vào điện Thọ quang để đàm đạo. Về
sau, xin cáo từ trở về làng, giảng đạo ở chùa
Kiến an, rồng trắng thường đến chỗ sư ngồi
giảng, mọi người trông thấy đều kinh lạ và
gọi sư là “Bạch quỳnh” (ngọc trắng). Vì lời
thỉnh cầu của Giản tử Chu hoằng chính,
sư lại một lần nữa về Kinh đô, giảng luận
Thành thực, trong thời kì này cũng có nhiều
hiện tượng linh dị. Kịp đến thời Vũ đế, Văn
đế nhà Trần, sư được cử làm Kinh ấp Đại
tăng chính, ra sức sửa đổi thói tệ cũ, khiến
Tăng Ni tự kiểm điểm nghiêm túc. Thanh

danh của sư truyền khắp bốn phương, cả
các nước Đông hải cũng sai sứ đến xin vẽ
hình tượng của sư để về thờ vọng. Năm
Chí đức thứ 2 đời Trần, sư nhập tịch, thọ
tám mươi mốt tuổi, an táng ở phía sau Chung
sơn.
Sư giảng thuyết giỏi, như giảng luận
Thành thật chín mươi mốt lần, kinh Niết
bàn ba mươi lần, kinh Đại phẩm Bát Nhã
năm lần; trứ tác cũng nhiều, như Thành
thật huyền nghĩa 20 quyển, Thành thật văn
sớ 16 quyển, Niết bàn sớ 17 quyển, Đại
BẢO QUỲNH

B
412
phẩm sớ 13 quyển, Đại thừa nghĩa 10 quyển,
Pháp hoa, Duy ma văn sớ mỗi thứ đều mấy
quyển. [X. Tục cao tăng truyện Q.7; Lục
học tăng truyện Q.22; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.10].
BẢO QUỐC TỰ
..
Vị trí chùa nằm ở sườn núi Linh sơn,
cách huyện Ngân về phía tây mười lăm cây
số thuộc tỉnh Triết giang. Được sáng lập
vào đời Đường, lúc đầu gọi là chùa Linh
sơn. Năm Hội xương thứ 5 (845), Vũ tôn
diệt Phật, chùa bị phá hủy. Niên hiệu Quảng
minh năm đầu (880), được xây lại, nhà vua
ban hiệu là “Bảo Quốc Tự”. Niên hiệu Trị
bình năm đầu (1064) đời Tống, đổi tên là
viện Tinh tiến, về sau lại lấy lại tên cũ Bảo
quốc tự. Đại điện được dựng vào khoảng
năm Đại trung tường phù (1008-1016) nhà
Bắc Tống, là cấu trúc bằng gỗ lâu đời nhất
hiện còn của vùng Giang nam. Còn các
điện khác như điện Thiên vương, điện
Quan âm v.v... phần nhiều được sửa lại hoặc
làm thêm từ sau năm Khang hi (1662-1722)
đời Thanh.
BẢO SÁT
.....
I.Bảo sát. Tôn xưng cõi Phật. Sát,
tiếng Phạm:Kwetra, hàm ý là ruộng đất,
như kinh Đại A di đà, kinh Quán vô lượng
thọ, đều nói cõi Phật được trang nghiêm
bằng bảy thứ báu, cho nên gọi là Bảo sát.
Cũng có chỗ gọi là Bảo quốc, Bảo giới.
[X. kinh Đại thừa vô lượng thọ trang
nghiêm Q.hạ; luận Tịnh độ Q.thượng (Ca

tài)].
II.Bảo sát. Mĩ danh gọi chùa Phật, tháp
Phật. Pháp uyển châu lâm quyển 55 (Đại
53, 707 trung), nói: “Phá tà ngoại đạo, giữ
chắc chính quốc, già lam, bảo sát, giảng hội
truyền kinh, tiếng đức vang vọng”.
BẢO SINH ẤN
Chỉ ấn hình báu do đức Bảo sinh Như
lai kết trong hội Kim cương giới Tam muội
da thuộc Mật giáo. Ấn này
tức tay thành kim cương
phọc, dựng thẳng hai
ngón giữa của tay trái tay
phải để biểu thị hình báu.
[X. kinh Diệu cát tường
bình đẳng bí mật tối
thượng quán môn đại giáo
vương Q.3].
BẢO SINH ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Còn gọi là Bảo sinh kinh.
Do ngài Thí hộ đời Tống dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 21. Trước hết, kinh dẫn
thuật đà la ni, sau đó nói rõ về công đức
của đà la ni, bảo nếu đọc tụng đủ bảy ngày
thì có thể được thiên nhãn thanh tịnh. Lại
nếu có người được nghe đà la ni này rồi
thường nhớ nghĩ không dứt, thì sẽ có thể
chứng được Bồ đề.
BẢO SINH PHẬT
Bảo sinh, Phạm: Ratna - saôbhava,
dịch âm là La đát nẵng tam bà phạ; tên Tây
tạng làRin-chen #byun-ba. Còn gọi là
Bảo sinh Như lai. Là một trong năm đức
Phật thuộc Kim cương giới trong Mật giáo.
Đặt trong năm giải thoát luân trên Kim
cương giới mạn đô la Thành thân hội, chính
giữa nguyệt luân ở phương nam. Vị tôn này
dùng ngọc báu đầy đủ công đức để làm cho

hết thảy chúng sinh đều đạt được điều sở
nguyện; cũng có thể làm phép quán đính
cho hành giả khi lên đến địa vị Pháp vương.
Nhiếp trong Bảo bộ thuộc năm bộ, chủ về
bình đẳng tính trí trong năm trí.
Ấn Bảo Sinh
BẢO QUỐC TỰ

B
413
Mật hiệu của vị tôn này là Bình đẳng
kim cương, chủng tử là (trà#) hoặc (ja),
hình Tam muội da là ngọc báu. Về hình
tượng thì trong các hội thuộc Kim cương
giới có khác nhau, như trong hội Thành
thân thì toàn thân là màu vàng, tay trái
nắm lại đặt ở
dưới rốn, tay
phải duỗi
xuống và bàn
tay hướng ra,
ngón vô danh
và ngón út hơi
co lại, còn ba
ngón kia thì
duỗi thẳng,
kết ấn Thí
nguyện, ngồi
xếp bằng trên tòa sen. Còn theo Đại lạc
kim cương tát đỏa tu hành thành tựu nghi
quĩ chép, thì thân màu vàng, tay trái nắm
lại, cầm góc áo đặt trước ngực, tay phải kết
ấn Thí nguyện. Lại xưa nay, hình tượng
của vị tôn này giống với Bảo chàng Như lai
ở phương đông trong Thai tạng giới mạn
đồ la, cho nên được coi là đồng thể.
Kinh Kim quang minh quyển 1, kinh
Quán Phật tam muội hải quyển 9, kinh Đà
la ni tập quyển 10, bảo trong bốn đức Phật
ở bốn phương, thì vị tôn này tương đương
với Phật Bảo tướng ở phương nam, và cũng
tương đương với Phật Bảo chàng ở phương
nam nói trong kinh Kim quang minh tối
thắng vương quyển 8. [X. kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng Q.1;

kinh Thủ hộ quốc giới đà la ni Q.2; kinh
Kim cương đính Q.thượng; Kim cương đính
du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu].
BẢO SỞ
Đối lại với “Hóa thành”. Có nghĩa là
chỗ ở quí báu, thí dụ Niết bàn cùng tột.
Hóa thành, thí dụ Niết bàn của Tiểu thừa,
ở gần nhưng chưa phải là đích thực; Bảo
sở, tức thí dụ Niết bàn của Đại thừa, trỏ nơi
đích thực chứng ngộ an trú. [X. kinh Pháp
hoa phẩm Hóa thành dụ].
BẢO SỚ
.....
Gồm ba mươi quyển. Còn gọi là A tì đạt
ma câu xá luận sớ, Câu xá luận bảo sớ, Câu
xá luận sớ. Do ngài Pháp bảo đời Đường
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 41. Cùng
với Câu xá luận sớ của Thần thái, Câu xá
luận kí của Phổ quang, gọi chung là ba bộ
đại sớ của luận Câu xá. (xt. Câu Xá Luận
Sớ).
BẢO SƠN THẠCH QUẬT
Hang đá Bảo sơn. Vị trí nằm về phía
tây huyện An dương tỉnh Hà nam. Do học
trò của Luật sư Quang thống là Đạo bằng
đục mở vào năm Vũ định thứ 4 (546) đời
Đông Ngụy, lúc đầu gọi là chùa Bảo sơn,
sau đổi là chùa Linh tuyền. Năm Thiên bảo
thứ 10 (559), Đạo bằng nhập tịch ở đây.
Có hai nơi hang đá, hang Đại lưu ở phía
nam chùa (còn gọi là đông Chu sa), hang
Đại trụ ở phía bắc chùa (còn gọi là động
Hưởng đường).
Trong hang Đại
lưu có ba tôn
tượng Thích ca.
Di đà, Di lặc, cứ
theo cách tạo

hình mà suy
đoán thì Đạo
bằng đã đục mở
vào thời đại
Đông Ngụy.
Hang Đại trụ đã
do đệ tử của Đạo
bằng là Linh dụ
Phật Bảo Sinh
Thần Vương Ca Tì La ở ngoài
hang đá núi Bảo Sơn
BẢO SƠN THẠCH QUẬT

B
414
đục mở vào năm Khai hoàng thứ 9 (589)
đời Tùy. Tên gọi của hai hang là do Linh
dụ đặt định, căn cứ theo tính lực kim cương
của trời Na la diên để biểu thị ý Chính pháp
tồn tại lâu dài. Đồng thời, trên vách đá ở cả
trong lẫn ngoài hang, có chạm trổ tượng
của Ca tì la thần vương, Na la diên thần
vương, và khắc các kinh văn trong kinh
Pháp hoa phẩm Thọ lượng, kinh Thắng
man chương Nhất thừa, kinh Đại tập phần
Nguyệt tạng phẩm Pháp diệt tận và kệ vô
thường của Tuyết sơn đồng tử bỏ mình cầu
pháp trong kinh Niết bàn.
Bản thân sư Linh dụ đã từng trải nỗi
đau đớn của thời Bắc Chu phá diệt Phật
pháp, sợ rằng Phật pháp sẽ tuyệt diệt, cho
nên phát nguyện khắc kinh đá, cùng với
kinh đá ở chùa Vân cư núi Phòng sơn, cùng
là những sản vật của tư tưởng thời đại mạt
pháp sắp đến, đều dự phòng pháp diệt mà
khắc kinh điển trên bản đá. (xt. Phóng Sơn).
BẢO TẠNG
......
Có nghĩa là kho tàng cất chứa những
vật trân quí. Có hai thí dụ:
I.Bảo tạng. Thí dụ Diệu pháp huyền
nhiệm có khả năng cứu giúp chúng sinh khổ
nạn. Còn gọi là Pháp tạng. Kinh Vô lượng
thọ (Đại 12, 269 hạ), nói: “Kho báu vô lượng
tự nhiên phát ứng, giáo hóa an lập vô số
chúng sinh”. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tín
giải; kinh Văn thù sư lợi hiện bảo tạng].
II.Bảo tạng. Thí dụ tự tính bản lai,
cũng tức là Phật tính. Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 28 (Đại 51, 440 hạ), nói: “Kho

báu của chính nhà ngươi đầy đủ hết thảy,
tự do sử dụng, chẳng phải đi tìm ở ngoài”.
BẢO TẠNG LUẬN
I.Bảo tạng luận. Có một quyển. Do
ngài Tăng triệu (374-414) đời Hậu Tần
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 45. Nội
dung thuyết minh thể dụng của chân như
pháp tính, chia làm ba phẩm là phẩm
Quảng chiếu không hữu, phẩm Li vi thể
tịnh, phẩm Bản tế hư huyền. Những điều
trình bày trong luận này thường được dẫn
dụng trong các bộ Ngữ lục của các sư Lương
giới ở Động sơn, Văn yển ở Vân môn cuối
đời Đường và trong Tông kính lục của Diên
thọ ở thời Tống, đủ chứng tỏ luận này là
chỗ dựa trọng yếu của Thiền gia.
Tuy nhiên, luận này khác với các luận
trong Triệu luận do Tăng triệu soạn, và nó
cũng chưa được ghi trong các kinh tịch chí
như: “Pháp luận mục lục” (thu vào Xuất
tam tạng kí tập quyển 12) của Lục trừng
thời Lưu Tống, Lương cao tăng truyện
quyển 6 Tăng triệu truyện, Tùy thư và
Đường thư v.v... Vả lại, cách hành văn trong
luận này rất khác với các câu văn của Tăng
triệu trong Triệu luận và trong các bài tựa
của những kinh luận do Tăng triệu soạn,
mà trái lại, phần nhiều là cách dùng lời của
Thiền gia, cho nên có thể ngờ luận này là
tác phẩm ngụy thác của Thiền gia đời
Đường. [X. Tống sử Q.205, Q.208 Nghệ
văn chí; Thông sử lược Q.19; Tân biên chư
tôn giáo tạng tổng lục Q.3; Đông vực truyền
đăng mục lục Q.hạ; Hán ngụy lưỡng tấn
nam bắc triều Phật giáo sử đệ nhị phần đệ
cửu chương Tăng triệu truyện lược (Thang
dụng đồng); Triệu luận nghiên cứu (Trủng
bản Thiện long); Bảo tạng luận chi tư tưởng

sử đích ý nghĩa (Liêm điền mậu hùng)].
II.Bảo tạng luận. Là tác phẩm Nhân
minh của Tây tạng. Do Giả tào kiệt đạt mã
nhân khâm trứ tác. Là sách giải thích các
tác phẩm “Định lượng luận” và “Chính lí
trích luận” thuộc Nhân minh học.
BẢO TẠNG NHƯ LAI
Còn gọi là Bảo tạng Phật. Là con trai
BẢO TẠNG

B
415
của Phạm chí Bảo hải, sau khi xuất gia thành
đạo, hiệu là Bảo tạng Như lai. Khi còn là
vua Vô tránh niệm ở đời quá khứ xa xưa,
Phật A di đà đã y vào đức Phật này mà phát
tâm thành đạo. [X. kinh Tăng nhất a hàm
Q.43 phẩm Mã huyết Thiên tử; kinh Bi hoa
Q.8).
BẢO TẠNG THẦN
.... ... .
Phạm: Jambhala. Là vua Đại dạ xoa
trông coi kho của báu vô tận. Cứ theo kinh
Bảo tạng thần đại minh mạn nô la nghi quĩ
quyển thượng chép, thì khi đức Thích tôn
tu hạnh Bồ tát ở kiếp quá khứ đã từng chữa
trị cho một bệnh tỉ khưu, tỉ khưu ấy liền vì
đức Thích tôn mà nói ra Bảo tạng thần
mạn nô la bí mật tam muội nghi quĩ. Về
công đức trì kinh, thì cũng kinh trên nói,
nếu tụng kinh này thì người không có của
sẽ được của, người không có yên lành sẽ
được yên lành, tất cả những điều mong cầu
đều được thành tựu. Lại nếu người được
thấy, được nghe thì tất cả trọng tội đã do
ngu dại mà tạo nên trong nhiều đời nhiều
kiếp ở quá khứ, đều được tiêu trừ.
Hình tượng của thần Bảo tạng mầu mây
xanh, dùng các loại vật báu trang sức; tay
phải làm dáng cho nguyện ước, có quả am
ma lặc trong bàn tay, tay trái cầm cái túi
chứa đầy của báu, ngồi xếp bằng trên tòa sư
tử.
BẢO TẠNG THIÊN
Còn gọi là Bảo tạng thiên nữ. Thần chủ
về phúc đức, vì thế được coi là đồng với
Cát tường thiên, Biện tài thiên. Dịch âm

của tiếng Phạm là Tra la khư, nhưng không
phải phiên từ chữ Phạm “bảo tạng”, mà là
do Tra la khư, tên gọi của Bảo tạng thiên
vương nói trong Bảo tạng thiên nữ đà la ni
pháp. Tiếng Phạm của Tra la khư thế nào
thì chưa được rõ, mà tiếng Phạmtàrakalà
nghĩa “người cứu giúp”, lại cũng là tên của
ác ma.
Cứ theo Bảo tạng thiên nữ đà la ni pháp
chép, thì trời này có uy đức lớn, sức thần
không gì sánh kịp, có thể làm những việc
thù thắng ở thế gian, như xoay trời chuyển
đất, nghiêng núi lật biển, đánh nhau được
thua do ý chí mà thành, lụa là vàng bạc
chất cao như núi, có thể thỏa mãn những
điều mong ước như quan chức, kĩ nghệ,
phòng giặc, chữa bệnh v.v... Hình tượng là
hình Thiên nữ, thân cao hai thước năm
tấc (Tàu), đầu đội mũ hoa, mình mặc áo đỏ
tươi, thắt đai vàng, đi hài đen, tay phải cầm
hoa sen, tay trái cầm ngọc báu như ý tròn
sáng lấp lánh.
BẢO TẤT ĐỊA THÀNH PHẬT ĐÀ LA NI KINH
Có một quyển. Do ngài Bất không đời
Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
19. Khi đức Phật ở nước Ma già đà, vườn
Thanh tịnh bên bờ hồ Bạch liên, vì Kim
cương thủ và các đại Bồ tát nói rõ về công
đức của xá lợi Phật cùng với nội dung thần
chú và phép tu trì mà thuyết kinh này. Chữ
“Bảo” trong đề kinh tức chỉ ngọc báu như
ý và ấn báu; ngọc, biểu trưng tâm tính của
chúng sinh; ấn, biểu trưng công đức của Xá
lợi Phật. Nghĩa là khi tu pháp và cúng dường
Xá lợi thì có thể tiêu trừ tất các tội nặng
như bốn tội trọng, năm tội nghịch và tội
phỉ báng pháp và được vô lượng phúc trí,
thoát khỏi sinh tử, kéo dài tuổi thọ, sau khi

mệnh chung, tùy theo ý nguyện của mình,
các cõi Tịnh độ trong mười phương, muốn
sinh vào cõi nào thì liền được sinh vào cõi
ấy.
BẢO THẠCH TỰ
Là một trong ba mươi mốt bản sơn
BẢO THẠCH TỰ

B
416
(chùa chính) của nước đại Hàn. Vị trí chùa
nằm trên núi Tiến lạc, phía nam quận
Cẩm sơn thuộc Trung thanh nam đạo,
do vị tăng người Tân
la tên là Tổ khưu sáng
lập vào năm vua Hiến
khang thứ 11 (885) sau
khi cùng với sư
Nguyên giác và
Nguyên thuận đến
Trung quốc vào thời
nhà Đường học đạo ở
vùng Bảo chí núi
Chung nam trở về. Về sau, dần dần hoang
phế. Năm Tuyên tổ thứ 26 (1592) triều
Lí, Phong thần Tú cát xâm nhập, chùa bị
bỏ hẳn. Năm Tuyên tổ 33, vị tăng tên là
Tam khâu làm lại. Năm Nhân tổ thứ 6
(1628), Khâu hải lại dựng lại. Về sau lại
bị cháy, điện đại hùng biến thành đống
tro tàn. Lí thái vương năm 18 (1681), tín
sĩ Lưu thiên hách, vâng mệnh vua tổ chức
lễ cầu đảo một trăm ngày và khởi công
làm chùa lại, đến năm sau thì hoàn tất.
Trong chùa có dựng bia kỉ niệm đại sư
Linh khuê. Lối đi vào chùa rậm rạp, có
dựng một tấm bia “Nghĩa binh tăng tướng”
(vị tăng tướng chỉ huy nghĩa binh) để kỉ
niệm các tăng lữ đã bỏ mình trong cuộc
kháng chiến chống quân Nhật. [X. Đông
quốc dư địa thắng lãm Q.33; Triều tiên
Phật giáo chi tự dữ lịch sử].
BẢO THÀNH
.....
Có nghĩa là thành đầy dẫy của báu,

thí dụ chính pháp của Phật. Kinh Niết
bàn (bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 376
trang), nói: “Này các tỉ khưu! Thế nào
gọi là thành báu chính pháp trang
nghiêm? - Có đầy đủ mọi thứ công đức
quí báu - giới, định, trí tuệ làm tường
vách hào lũy”.
BẢO THÁNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở Ngô huyện tỉnh Giang
tô. Được dựng vào đời Đường, thường bị
hủy hoại qua các thời đại rồi lại được khôi
phục. Trong Đại hùng bảo điện có tượng
của mười tám vị La hán đắp bằng đất, rất
nổi tiếng. Năm Dân quốc 16 (1927) bị hỏa
hoạn, số tượng mười tám La hán nay chỉ
còn một nửa, cùng với các tượng La hán
của chùa Linh ẩn và am Tử kim, người đời
gọi là “La hán trong thiên hạ còn có hai
nhà rưỡi”. Trong số một nửa La hán của
chùa Bảo thánh, thì năm vị còn hoàn chỉnh,
bốn vị kia là do
đời sau đắp thêm
để chỉnh tu.
Nhận xét qua tác
phẩm may mà
còn đến nay, thì
thấy không phù
hợp với cái khí
phách mạnh mẽ
to lớn của các
tượng được đắp
vào đời Đường;
nhưng cái kĩ
thuật nặn đắp về tỉ lệ tinh vi, thần tình
sinh động và chất phác hồn hậu, thì thực
đã bắt chước cái phong cách của Dương
huệ chi, nhà điêu khắc đại tài ở đời Đường.

BẢO THÁP
Là mĩ danh để gọi tháp Phật, cũng chỉ
tháp được trang sức bằng các thứ quí báu.
Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm Bảo tháp
chép, thì có tháp bảy báu từ dưới đất nhô
lên ở trước mặt đức Phật, lơ lửng giữa hư
không, có năm nghìn lan can, nghìn muôn
cỗ khám, được trang sức bằng vô số phan
phướn, treo những vòng anh lạc và chuông
Chùa Bảo Thạch
Một vị La Hán ở chùa Bảo Thánh
BẢO THÀNH

B
417
báu; những phan phướn làm bằng bảy thứ
báu vàng, bạc, lưu li, xa cừ, mã não, chân
châu, mai khôi, và bốn mặt tháp đều tỏa ra
mùi hương chiên đàn Đa ma la bạt. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Tựa; Lạc dương già lam kí
Q.2 Hồ thống tự; Phật tổ thống kỉ Q.41].
BẢO THIÊN TỈ KHƯU
Bảo thiên, Phạm: Ratnadeva, phiên âm
là Lặc na đề bà. Là một trong các đệ tử của
Phật. Cứ theo kinh Hiền ngu phẩm Bảo
thiên nhân duyên thứ 11 chép, thì Bảo thiên
nguyên là con của một trưởng giả ở nước
Xá vệ, khi sinh ra thì trời mưa bảy thứ báu
khắp trong nhà, do đó mà đặt tên là Lặc na
ma đề. Lớn lên, rộng thông tài nghệ. Sau
được nghe danh đức Phật, bèn từ biệt cha
mẹ, đến chỗ Phật xin xuất gia làm tỉ khưu
và chứng được quả A la hán.
BẢO THỤ
I.Bảo thụ. Có nghĩa là rừng cây được
tạo thành bằng các thứ trân báu, chỉ cây cỏ
ở cõi Tịnh độ cực lạc. Kinh Vô lượng thọ
quyển hạ (Đại 12, 273 hạ), nói: “Bốn
phương tự nhiên gió động, thổi khắp các
hàng cây báu, phát ra năm thứ âm thanh,
mưa xuống vô lượng hoa vi diệu”. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Thọ lượng; kinh Vô lượng
thọ Q.thượng].
II.Bảo thụ. Tên gọi khác của cây kiếp
ba (Phạm:kalpa, nói tắt là kiếp thụ). Cây
kiếp ba sinh trưởng trong vườn vui sướng
của trời Đế thích, có thể tùy thời mà sinh
ra tất cả vật cần thiết, như áo xiêm, đồ trang
sức v.v... cho nên gọi là cây báu. Ngoài ra,
trong Kim cương giới thuộc Mật giáo, cây

báu được coi là một trong mười bảy vật tạp
cúng dường. Liên hoa bộ tâm nghi quĩ (Đại
18, 308 thượng), nói: “Kết Tát - đóa tam
muội, nên nghĩ như thế này: cây kiếp ba
vân, vân... hay cho các loại áo, để làm vật
nghiêm thân, đều là thứ cúng dường, thành
tựu mọi sự nghiệp, nay con dâng cúng hiến”.
[X. kinh Lục ba la mật Q.3; Kim cương đính
du già trung lược xuất niệm tụng kinh Q.4].
(xt. Kiếp Ba Thụ).
BẢO THỤ BỒ TÁT BỒ ĐỀ HÀNH KINH
Có một quyển. Còn gọi là Bảo thụ bồ
đề hành kinh. Do ngài Pháp hiền đời Bắc
Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung chép thuật truyện đồng tử Bảo
thụ mới ba tuổi mà đã dâng sen vàng cúng
Phật, đồng thời lại cùng với các tôn giả Đại
mục kiền liên, Xá lợi phất và bồ tát Cát
tường hỏi đáp lẫn nhau để nêu rõ pháp
nghĩa Đại thừa. Sau đó, Bảo thụ dâng một
đồ dùng đựng đầy thức ăn uống cúng dưòng
đức Phật và khắp cả chúng tăng mà dùng
không hết.
BẢO THỤ QUÁN
... ...
Còn gọi là Thụ quán. Là phép quán thứ
tư trong mười sáu phép quán được nói trong
kinh Quán vô lượng thọ; tức là quán tưởng
ở cõi Tịnh độ cực lạc có bảy lần hàng cây,
mỗi mỗi cây cao tám nghìn do tuần, các cây
đều có hoa lá bảy báu, mỗi mỗi hoa lá hiện
màu sắc báu khác nhau. Lại trên mỗi mỗi
cây có bảy lớp lưới giăng, và ở mỗi khoảng
lưới giăng có năm trăm ức cung điện hoa
báu, cũng như cung điện của Phạm vương.
BẢO THỦ BỒ TÁT
Bảo thủ, Phạm: Ratna-pàịi, dịch âm
là Ra đát nẵng bá ni. Còn gọi là Bảo chưởng

bồ tát. Là vị tôn ngôi thứ sáu trong chín vị
tôn bày ở viện Địa tạng trên hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo. Vị Bồ tát
này dùng ngọc báu như ý của tâm bồ đề
BẢO THỦ BỒ TÁT

B
418
thanh tịnh để thành tựu Tất địa trong thế
gian và xuất thế gian, cũng như ngọc báu
trong tay, có khả năng thỏa mãn hết thảy
điều mong ước, cho nên gọi là Bảo thủ bồ
tát. Mật hiệu là Mãn túc kim cương, chủng
tử là (paô), hình
Tam muội da là chày
ba chẽ. Hình tượng
là tay trái đặt ở cạnh
sườn, cầm hoa sen,
trên hoa có chày kim
cương ba chẽ, trên
chày có những lọn
tóc ngọc báu sáng
chói, bàn tay phải
duỗi thẳng đặt
ngang ngực và giữa
lòng bàn tay để viên
ngọc báu, ngồi bán già trên hoa sen màu
đỏ. [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên;
Đại nhật kinh số Q.5, Q.10, Q.13; Nhiếp
đại nghi quĩ Q.2].
BẢO THỦ TỈ KHƯU
Bảo thủ, Phạm:Hiraịyapàịi. Là một
trong các đệ tử của đức Phật. Cứ theo kinh
Soạn tập bách duyên quyển 9 Bảo thủ tỉ
khưu duyên chép, thì thân phụ của Bảo
thủ là một trưởng giả ở nước Xá vệ, của
báu vô lượng. Khi Bảo thủ sinh ra, tướng
mạo đẹp đẽ đoan chính, ở đời hiếm có, trong
hai bàn tay tự nhiên sinh ra tiền vàng, lấy
đi không hết. Vì thế nên đặt tên là Bảo
thủ. Lúc nhỏ đã đến chỗ Phật xin xuất gia,
siêng chăm tu tập bèn chứng được quả A la
hán. Đức Phật nhân sự thỉnh cầu của ngài

A nan, mới nói về nhân duyên kiếp trước
của Bảo thủ.
BẢO TÍCH BỘ
........
Là bộ thứ hai trong năm bộ lớn của
kinh Đại thừa. Tức thu tập kinh Đại bảo
tích bốn mươi chín hội, một trăm hai mươi
quyển, và các bản dịch khác được tách riêng
ra từ kinh Đại phương quảng tam giới trở
xuống có ba mươi ba bộ, bốn mươi chín
quyển, cộng cả lại là tám mươi hai hội một
trăm sáu mươi chín quyển. Con số này là
do Khai nguyên thích giáo lục quyển 11
đời Đường qui định, tương đồng với con số
được liệt kê trong Đại tạng kinh mục lục
quyển thượng của chùa Tư khê pháp bảo
tư phúc Thiền ở Châu An cát, và Đại tạng
kinh mục lục quyển 1 của chùa Đại phổ
ninh thuộc tông Bạch vân núi Nam sơn
huyện Dư hàng lộ Hàng châu, nhưng lại
khác với Đại tạng mục lục quyển thượng
của Cao li, Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục quyển 1 đời Nguyên, và Đại minh
tam tạng thánh giáo bắc tạng mục lục quyển
1 đời Minh v.v... Lại Đại chính tân tu đại
tạng thì thu rộng các bản dịch khác của
kinh Bảo tích và các kinh điển tương quan,
tập thành sáu mươi tư bộ ba trăm linh hai
quyển. Trong Đại tạng kinh bản dịch Tây
tạng cũng lập Bảo tích bộ, thu nhập tương
đương mười vạn phẩm thuộc pháp môn
Đại bảo tích trong kinh Đại bảo tích Hán
dịch. Ngoài ra, Duyệt tạng tri tân triều Minh
thì bỏ Bảo tích bộ mà sáp nhập vào Phương
đẳng bộ.
BẢO TÍCH PHẬT
Đức Phật này dùng Thánh đạo vô lậu
mà tích tập và trang nghiêm pháp bảo để

thành tựu Phật đạo, cho nên gọi là Bảo
tích Phật. Luận Đại trí độ quyển 9 (Đại 25,
124 trung), nói: “Dùng căn lực giác đạo vô
lậu mà tích tập pháp bảo nên gọi là bảo
tích; (...) khi đáng xuất sinh thì nhiều vật
báu cũng sinh, hoặc từ đất sinh, hoặc các
thứ báu tích tập từ trên trời mưa xuống,
nên gọi là bảo tích”.
Bồ Tát Bảo Thủ
(Thai Tạng Giới Mạn đồ La)
BẢO THỦ TỈ KHƯU

B
419
BẢO TÍCH TAM MUỘI
...........
Người vào Tam muội này, thấy suốt một
cách triệt để vô lượng cõi Phật, trong đó
chư Phật đang ở trong Tam muội này
thuyết pháp, cũng như ngọc báu ma ni có
khả năng ánh hiện hết thảy các thứ trân
bảo, cho nên gọi là Bảo tích tam muội.
Kinh Nhập pháp giới thể tính (Đại 12, 234
trang), nói: “Ví như ngọc báu ma ni, mài
chuốt xong rồi, để ở nơi sạch sẽ, tùy theo
địa phương ấy mà hiện ra các thứ trân
báu, không thể cùng tận. Cũng thế, này
Văn thù sư lợi! Ta ở trong Tam muội này,
nhìn về phương đông, thấy vô lượng a tăng
kỳ thế giới hiện tại chư Phật Như lai ala
ha tam miệu tam phật đà, rồi đến các
phương nam tây bắc và bốn duy trên dưới
cũng như thế, tức trong mười phương vô
lượng a tăng kì thế giới hiện tại, ta đều
thấy các đức Như lai đang ở trong Tam
muội này vì mọi người mà nói pháp”. [X
kinh Bảo tích tam muộivăn thù sư lợi bồ
tát vấn pháp thân].
BẢO TÍCH TRƯỞNG GIẢ TỬ
Cứ theo kinh Duy ma cật sở thuyết phẩm
Phật quốc chép, thì ở thành Tì da li có người
con của một trưởng giả tên là Bảo tích, đã
cùng với năm trăm người con của các trưởng
giả khác, đều cầm lọng bảy báu đến dâng
cúng đức Phật. Phật dùng thần lực hợp tất
cả các lọng báu làm một cái, rồi khiến núi
Tu di, núi Thiết vi, sông ngòi, tinh tú, cung
trời, cung rồng và chư Phật trong mười
phương đang nói pháp, tất cả đều hiển hiện

trong chiếc lọng báu ấy. Sau đó, Bảo tích
dâng kệ tán Phật, rồi thỉnh vấn đức Phật
về phép tu Tịnh độ của Bồ tát; đức Phật
bèn nói pháp cho Bảo tích nghe, bảo rằng,
nếu Bồ tát muốn được Tịnh độ, thì phải
làm cho tâm mình trong sạch, tùy nơi tâm
mình sạch mà cõi Phật sạch.
BẢO TÍNH
.....
Phạm:ratna gotra. Là tên gọi khác của
Như lai tạng (Phạm: tathàgata-garbha).
Trong những phiền não tham sân của chúng
sinh, Như lai tạng vẫn không mất cái tính
chân như thanh tịnh, cũng như vàng trong
đống phẩn nhơ không đổi tính của nó, cho
nên gọi là bảo tính. Trong luận Cứu kính
nhất thừa bảo tính giải thích rất tường tận.
BẢO TÍNH CÔNG ĐỨC THẢO
Chỉ bảy thứ báu làm đẹp cõi Tịnh độ;
bảy thứ báu này mềm mại như cỏ, ai đụng
vào thì cảm thấy niềm vui sướng thù thắng,
vì thế gọi là cỏ công đức có tính quí báu.
Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh
kệ nói (Đại 26, 230 hạ): “Cỏ công đức tính
báu, mềm mại lướt xuống hai bên, người
nào đụng chạm tới thì sinh niềm vui sướng
thù thắng hơn cả ca chiên lân đà”. Danh
từ “ca chiên lân đà” được dẫn trong câu
văn trên đây, cứ theo sự giải thích trong Vô
lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện sinh kệ
chú quyển thượng, thì đó là một giống cỏ
sinh sản ở Ấn độ, cực kỳ mềm mại, người
đụng vào cỏ ấy thì cảm thấy vui sướng, cho
nên dùng làm thí dụ. Có nghĩa là đụng vào
bảy thứ báu ở cõi Tịnh độ, có thể sinh ra
niềm vui pháp hỉ giải thoát, cao hơn cái
cảm giác vui sướng nhiễm trước do cỏ ca
chiên lân đà mang lại rất nhiều.

BẢO TĨNH (1899-1940)
.....
Người huyện Thượng ngu tỉnh Triết
giang, họ Vương. Ngay từ nhỏ, nhân đọc
Cao tăng truyện mà có chí xuất trần, sau
khi tốt nghiệp Đại học, xuất gia thụ giới Cụ
BẢO TĨNH

B
420
túc. Về sau, gần gũi pháp sư Đế nhàn, học
Thiên thai giáo quán. Năm Dân quốc 16
(1927), xuất bản Hoằng pháp nguyệt san.
Thường qua lại Thượng hải, Hàng châu,
Hương cảng, Áo môn để giảng kinh diễn
giáo. Năm Dân quốc thứ 29, nhập tịch ở
chùa Phật ngọc tại Thượng hải, thọ bốn
mươi mốt tuổi. Có những trứ tác như: Đại
thừa khởi tín luận giảng nghĩa; Tu tập chỉ
quán tọa thiền pháp yếu giảng thuật; Phổ
môn phẩm dư giảng; Phật di giáo kinh giảng
nghĩa v.v...
BẢO TỌA
.....
Chỉ tòa sen trang sức bằng ngọc báu.
Thông thường gọi tòa ngồi của chư Phật là
tòa sen. Lại phần nhiều dùng bảy thứ báu
để trang sức, cho nên gọi là tòa sen báu,
hoặc gọi là bảo tọa. Cứ theo kinh Văn thù
bồ tát Phật sát trang nghiêm nói, thì đức
Như lai dùng sức thần thông, hễ ấn ngón
chân xuống chỗ nào thì nơi ấy mọc lên
hoa sen báu, to bằng bánh xe, dùng bạc
trắng làm cây, vàng ròng làm lá, phệ lưu
li làm tua, ở trong đài hoa ấy có hóa Bồ
tát ngồi kết già. Lại trong các pho tượng
chạm hoặc vẽ, người ta thường chạm hình
các cánh sen bằng ngọc báu chung quanh
tòa sen, như tòa sen của Đạinhật Như lai,
bồ tát Địa tạng và chư tôn khác. [X kinh
Kim quang minh Q.12 phẩm Thiện tập;
kinh Bảo lâu các Q.thượng (do Bất không
dịch)].
BẢO TRÌ QUÁN
........

Còn gọi là Trì quán. Là phép quán thứ
năm trong mười sáu phép quán được nói
trong kinh Quán vô lượng thọ, tức quán
tưởng ao nước công đức trong cõi Tịnh độ
cực lạc, trong mỗi ao có sáu mươi ức hoa
sen bảy báu, nước ma ni chảy rót trong ao,
diễn tiếng nói pháp, lại có các chim mầu
sắc trăm báu thường khen niệm Phật, niệm
Pháp, niệm Tăng.
BẢO TÙNG LÂM
........
Có nghĩa là trường kỳ tham thiền, làm
việc đạo trong Tùng lâm. Đối lại với “Thiểu
tùng lâm”. Lại người trường kỳ chuyên tham
thiền tu nghiệp, cũng gọi là Bảo tùng lâm,
hoặc gọi là Cự tham, Lão tham, Cửu tham.
Cổ tôn túc ngữ lục quyển 39 (Vạn tục 118,
332 hạ), nói: “Cho nên Triệu châu đã tám
mươi tuổi mà còn tự đi hành cước, đó chỉ
là bảo tùng lâm, chứ không phải gánh trách
nhiệm”.
BẢO TỤ
.....
Có hai nghĩa:
1. Tức là vô số đồ trân quí tích tụ ở một
chỗ. Kinh Đại bảo tích quyển 81 (Đại 11,
466 thượng), nói: “Mỗi mỗi bảo tụ cao một
do tuần, phát ra ánh sáng lớn chiếu khắp
thế giới ấy”.
2. Dùng sự tích tụ những vật quí báu để
thí dụ Vô thượng diệu đạo. Kinh Pháp hoa
phẩm Tín giải (Đại 9, 17 hạ), nói: “Đức Phật
nói Thanh văn sẽ được làm Phật, vô thượng
bảo tụ không cầu mà tự được”.
BẢO TỤ TAM MUỘI
............
Là một trong một trăm linh tám Tam
muội. Vào Tam muội này thì thấy hết

thẩy cõi nước đều như bảy thứ báu tích
tụ lại. Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25,
400 hạ), nói: “Bảo tụ tam muội có nghĩa
là, khi được tam muội ấy rồi, thì tất cả
những cái có trong đất nước đều trở
thành bảy báu. Hỏi: đây là do mắt thịt
thấy hay do Thiền định thấy? Đáp: Mắt
trời, mắt thịt đều có thể thấy. Vì sao vậy?
BẢO TỌA

B
421
Vì ngoài sáu trần bất định vậy. Hành giả
thường tu tập Thiền định, cho nên có
khả năng chuyển bản tướng”.
BẢO TƯỚNG HOA
Còn gọi là Bảo tướng hoa văn. Là một
loại hoa được chạm trổ hoặc vẽ làm vật
trang sức, Phật giáo cũng dùng. Nguyên sử
quyển 80 Dư phục chí nghi vệ điện hạ
hoàng huy trượng điều chép: “Mặc áo bào
lụa đào sinh mầu hoa bảo tướng”. Về hình
sắc thì bất nhất, nhưng thông thường thì
cái gọi là bảo tướng hoa
văn có thể được chia
làm hai loại. Một loại
biểu hiện có tám cánh
hoa, và dùng hoa văn
hoa sen mà phức tạp
hóa, như bức vẽ giếng
trời tại động Thiên Phật
ở Đôn hoàng, gạch vuông ở thời đại Tân
la, những vật dệt ở viện Chính thương của
Nhật bản v.v... đều thuộc loại này. Loại thứ
hai thì có bốn cánh hoa, lá chung quanh
hình tròn.
BẢO TƯỢNG
.....
Có nghĩa là tượng Phật được tạo bằng
các thứ trân báu. Kinh Pháp hoa phẩm
Phương tiện (Đại 9, 9 thượng), nói: “Nếu
người nào với tâm cung kính, dâng hoa
hương phan lọng mà cúng dường trước
tượng báu hay tượng vẽ ở nơi chùa tháp
(...) hoặc với lòng hoan hỉ ca xướng tán
tụng đức của Phật, dù chỉ là một âm thanh
nhỏ nhẹ, thì sẽ thành Phật đạo”.

Lại vẻ uy nghi trang nghiêm của tượng
Phật thì gọi là bảo tướng. Như trong “Văn
tương kim tượng minh”, Hình thiệu đã nói:
“Thần nghi sáng rực bên trong, bảo tướng
tuyên hóa bên ngoài”.
BẢO VÂN
.....
Vị tăng thời Đông Tấn sang Tây vực
cầu pháp dịch kinh. Người Lương châu (có
thuyết bảo là người Hà bắc). Siêng năng và
có học, có hạnh. Xuất gia từ nhỏ, lập chí
đích thân đi chiêm bái các linh tích, tìm
cầu các kinh quan yếu. Vào đầu năm Long
an (387-401) đời vua An đế nhà Tấn, cùng
với các sư Pháp hiển, Trí nghiêm lần lượt
đến các nước Tây vực, qua Lưu xa, vượt dải
Tuyết lĩnh, đến Vu điền, Thiên trúc v.v...
đi lễ khắp các nơi Thánh tích, rồi học tiếng
Phạm, đọc sách Phạm, nghiên cứu, chú giải
âm tự xưa. Sau cùng với Tuệ đạt, Tăng cảnh
cùng trở về Trường an; sư thờ Phật đà bạt
đà la làm thầy, tu học phép Thiền.
Vào thời Lưu Tống, sư ở chùa Đạo tràng
tại Kiến khang, dịch Vô lượng thọ kinh.
Chưa bao lâu, lại dời đến ở chùa Chỉ viên,
cùng với Trí nghiêm cùng dịch kinh Phổ
diệu, kinh Quảng bác nghiêm tịnh, kinh
Tứ thiên vương. Về sau, ở chùa Trường
can, cùng với Tăng già bạt ma cùng dịch
Tạp a tì đàm tâm luận; ở các chùa Kì hoàn,
Đông an, cùng với Cầu na bạt đà la cùng
dịch kinh Tạp a hàm, kinh Lăng già a bạt
đa la bảo, kinh Pháp cổ, kinh Thắng man,
lại ở chùa Lục hợp sơn dịch Phật sở hành
tán. Sư kiêm thông Hoa, Phạm, âm tự chính
xác, tài phiên dịch thì độc đáo ở thời Tấn,
Tống, sa môn Tuệ quán kết bạn chí thân.
Lại cứ theo Pháp kinh lục, Lịch đại Tam

bảo kỉ quyển 10 chép, thì ngoài các kinh
luận do sư phiên dịch kể ở trên ra, sư còn
dịch kinh Tịnh độ tam muội, kinh Phật bản
hạnh, kinh Phó pháp tạng, kinh Tì la tam
muội v.v... Sư nhập tịch vào năm Nguyên
gia 26, thọ bảy mươi tư tuổi (có thuyết nói
bảy mươi tám tuổi). [X. Danh tăng truyện
sao Q.26; Lương cao tăng truyện Q.2 Phật
đà bạt đà la truyện, Q.3 Trí nghiêm truyện,
Bảo Tướng Hoa
BẢO VÂN

B
422
Tăng già bạt ma truyện, Cầu na bạt đà la
truyện; Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.14 Tăng
già bạt ma truyện, Cầu na bạt đà la truyện,
Q.15 Trí nghiêm truyện, Pháp dũng truyện;
Pháp kinh lục Q.1, Q.3, Q.5].
BẢO VÂN KINH
........
Phạm: Ratna-megha-sùtra. Gồm 7
quyển. Do ngài Mạn đà la tiên đời Lương
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 16. Bản
tiếng Phạm đã thất truyền, nhưng trong
luận Tập bồ tát học bằng tiếng Phạm có
dẫn dụng một phần kinh này. Nội dung
kinh nói rất tỉ mỉ về các đức hạnh mà vị Bồ
tát phải đủ. Có bồ tát Trừ cái chướng đến
thế giới Sa bà, đem 102 câu hỏi để xin đức
Thế tôn chỉ dạy, mỗi câu hỏi, đức Thế tôn
dùng mười pháp trả lời, tất cả đều là chính
pháp cụ thể dạy bảo các Bồ tát.Những bản
dịch khác thì có Kinh Đại thừa bảo vân 7
quyển, do Mạn đà la tiên và Tăng già bà la
dịch chung; kinh Bảo Vũ 10 quyển, do Đạt
ma lưu chi dịch, kinh Trừ cái chướng bồ
tát sở vấn 20 quyển, do ngài Pháp hộ dịch.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
Q.16; Đại đường nội điển lục Q.4; Duyệt
tạng tri tân Q.8].
BẢO VÕNG
Có nghĩa là tấm lưới được kết thành
bằng các thứ trân bảo. Tấm lưới ở cung Đế
thích, gọi là Đế võng, còn gọi là Nhân đà la
võng. Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng), nói: “Tấm lưới quí báu
giăng che ở trên”. Ngoài ra, trong Thiền
lâm có câu nói “Bảo võng man không”, có

nghĩa là tấm lưới báu của Đế thích dàn trải
ra khắp hư không, để thí dụ với sự rộng
lớn của Phật pháp, không một nơi nào mà
không đến được. [X. kinh Đại phương quảng
bồ tát tạng văn thù sư lợi căn bản nghi quĩ
Q.1; Bích nham lục Tắc 38]. (xt. Nhân Đà
La Võng).
BẢO VŨ KINH
........
Gồm mười quyển. Còn gọi là Hiển thụ
bất thoái chuyển bồ tát kí. Do ngài Đạt ma
lưu chi đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 16. Đầu tiên thuật việc Phật thụ kí
cho Thiên tử Nguyệt quang ở phương đông
sẽ làm nữ vương của nước Chi na, dùng
Chính pháp để hóa dân, cho đến khi Di
lặc thành Phật sẽ lại được thụ kí. Sau đó,
thuật việc bồ tát Chỉ nhất thiết cái từ thế giới
Liên hoa nhãn Phật ở phương đông, vì sự
lợi ích, sự an lạc và sự thương xót hết thảy
hữu tình, đến hỏi đức Phật một trăm linh
một việc, đức Phật đều lấy mười pháp để trả
lời, nếu các Bồ tát thành tựu được mười pháp
ấy, thì tức đã làm tròn đầy thí, giới, nhẫn,
tinh tiến, phương tiện và bát nhã v.v... [X.
Khai nguyênthích giáo lục Q.9].
BẢO VƯƠNG
I.Bảo vương. Bảo, hàm ý là trang
nghiêm; vương, hàm ý là tối thượng. Ý nói
người dùng bảy thứ báu để trang nghiêm;
biểu thị ý tối thắng, tối thượng. Kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) (Đại 9, 410 thượng), nói:
“Ma ni bảo vương thanh tịnh chiếu sáng,
thần uy tối thắng không đâu không thấy”.
II.Bảo vương. Tôn xưng đức Phật. Còn
gọi là Bảo vương Như lai. Kinh Lăng nghiêm
quyển 3 (Đại 19, 119 trung), nói: “Nguyện
nay được quả thành Bảo vương, lại độ hằng

sa chúng như thế”. [X. kinh Đại phương
đẳng đà la ni Q.3; Vãng sinh luận chú
Q.thượng].
BẢO VƯƠNG TAM MUỘI
... ......
I. Bảo vương tam muội. Thiền vô sự,
BẢO VÂN KINH

B
423
siêu việt phàm thánh, không trú nơi sinh
tử, Niết bàn, cao hơn hết trong tất cả tam
muội, cho nên gọi là Bảo vương tam muội.
Nhất sơn quốc sư ngữ lục quyển thượng
(Đại 80, 324 trung), nói: “Một lòng vô sự,
muôn cảnh chẳng sinh, tâm cảnh hư dung,
Thánh phàm đâu có? Thánh phàm tình
hết, thể hiện chân thường, thể nếu rỗng
không, chân thường vốn lặng, không đâu
có ba cõi, tìm Bồ đề ở đâu? Một đạo rỗng
lặng, siêu nhiên tuyệt đối, đó là Bảo vương
tam muội, học trò các tổ sư bảo đó là Kim
cương vương bảo kiếm” (gươm báu của vua
Kim cương).
II. Bảo vương tam muội. Tông Tịnh
độ nhận rằng, niệm Phật tam muội là tam
muội cao hơn hết, cho nên gọi là Bảo vương
tam muội. Trùng khắc Bảo vương tam muội
niệm Phật trực chỉ tự (Đại 47, 354 trung),
nói: “Niệm Phật tam muội được gọi là Bảo
vương, là vì cũng như ngọc ma ni mưa rải
hết thảy các thứ báu tam muội, như vua
Chuyển luân thống quản hết thảy các vua
tam muội, cũng thế, Niệm Phật tam muội
là pháp môn rất viên rất đốn vậy”. [X Đại
tập kinh bồ tát niệm Phật tam muội phần
Q.9; Bảo vương luận Q.hạ].
BẢO XA
.....
Còn gọi là Bảo thừa. Chỉ cỗ xe lớn do
trâu trắng kéo, được trang sức bằng các thứ
báu, thí dụ pháp Nhất thừa. Trong kinh
Pháp hoa phẩm Thí dụ có chép thí dụ Hỏa
trạch tam xa (nhà lửa ba xe) mà các tông
Thiên thai và Hoa nghiêm, ngoài ba xe, lấy

xe trâu trắng lớn thí dụ Nhất Phật thừa. [X.
kinh Trường a hàm Q.2; kinh Đại bảo tích
Q.66]. (xt. Tam Xa Tứ Xa).
BẢO XỨ BỒ TÁT
Bảo xứ, Phạm:Ratna-kalà, Ratnakara,
dịch âm là Ra đát đàm ca la. Còn gọi là
Bảo quang bồ tát, Bảo sinh bồ tát, Bảo tác
bồ tát, Bảo chưởng bồ tát. Là vị Bồ tát ở
ngôi thứ tư bắt đầu từ phía đông trong chín
vị tôn ở viện Địa tạng trên hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo. Theo Đại
nhật kinh sớ quyển 13 nói (Đại 39, 719
hạ), thì: “Sở dĩ gọi là Bảo xứ là vì, cũng như
các thứ báu sinh ở nơi bể, từ nơi ấy sinh ra,
cho nên gọi là bảo xứ”.
Mật hiệu của vị tôn này là Tường thụy
kim cương, chủng từ là (jaô), hình tam
muội da là chày
ba chẽ trên hoa
sen hoặc chày ba
chẽ trên ngọc
báu. Hình tượng
mầu trắng, cánh
tay phải co lại và
bàn tay duỗi
thẳng, các đầu
ngón tay xủ
xuống, ngón tay
trỏ hơi mở, bàn
tay trái dựng
thẳng, co hai
ngón trỏ, giữa
cầm hoa sen, trên hoa sen có chày ba chẽ,
ngồi xếp bằng trên tòa sen đỏ. [X. kinh Đại
nhật Q.2 phẩm Cụ duyên; Phổ thông chân
ngôn tạng phẩm; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10; Nhiếp đại nghi quĩ Q.2; Quảng đại
nghi quĩ Q.trung].

BẢO XỨ TAM MUỘI
...........
Chỉ tam muội mà đức Thích ca Như lai
ở trong đó. Chủng tử của đức Thích ca là
(bha#), là nghĩa trừ bỏ ba cõi; lại có
nghĩa bất khả đắc, nên lấy trở về cái không
làm nội chứng, vì từ nơi cái không ấy mà
các thứ trân báu xuất sinh, tức chỉ nơi đẳng
hư không là bảo xứ. Đức Thích ca từ nơi
Bồ Tát Bảo Xứ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẢO XỨ TAM MUỘI

B
424
Tam muội này mà hóa hiện ra đời, mang
lại vô lượng vô biên pháp báu.
Đại nhật kinh sớ quyển 10 (Đại 39, 683
thượng), nói: “Sau đó, đức Thích ca Như
lai vào nơi Bảo xứ tam muội, các thứ trân
bảo từ đấy mà ra nên gọi là Bảo xứ; cũng
như bể lớn sinh ra các thứ báu, nếu đến
bãi bể ấy thì tùy ý cần dùng, đều được đầy
đủ”. [X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Phổ thông
chân ngôn tạng; Đại nhật kinh nghĩa thích
Q.7].
BẢO XƯỚNG
Vị tăng đời Lương. Người Ngô quận
(Ngô huyện tỉnh Giang tô), họ Sầm. Năm
sinh, mất không rõ. Lúc nhỏ y vào ngài
Tăng hựu ở chùa Kiến sơ xuất gia, học
khắp các kinh luật. Sau ở chùa Trang
nghiêm, xem rộng các sách, rút tỉa lý nghĩa
tinh vi. Năm Thiên giám thứ 4 (505) vào
Kinh, lãnh sắc chỉ ở chùa Tân an, tham
dự việc trước thuật Chúng kinh yếu sao
88 quyển với Tăng mân, thuật tác Chú
đại banniết bàn kinh 72 quyển của Tăng
lãng. Tham dự trường dịch kinh của ngài
Tăng già bà la, bút thụ mười một bộ kinh
bắt đầu từ kinh A dục vương. Sửa đổi lại
Hoa lâm Phật điện chúng kinh mục lục
(đời gọi là Bảo xướng lục) của Tăng thiệu
ở chùa An lạc, nhà vua khen thưởng và
cử trông coi Hoa lâm viên Bảo vân kinh
tạng.
Sư học rộng và có tài làm văn, lừng
danh đương thời, trứ tác rất nhiều, còn có
Chúng kinh phạm cúng thánh tăng pháp
5 quyển, Chúng kinh sám hối tội phương

pháp 3 quyển, Pháp tập 140 quyển, Tục
pháp luân luận hơn 70 quyển, Xuất yếu
luật nghi 20 quyển, Kinh luật dị tướng 50
quyển, Tỉ khưu ni truyện 4 quyển, Danh
tăng truyện sao 1 quyển v.v...; ba bộ sau
hiện còn. [X. Lương cao tăng truyện Q.3;
Tục cao tăng truyện Q.1; Pháp kinh lục
Q.6; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.3].
BẢO UYÊN
.....
Vị tặng đời Lương nam triều. Người Ba
tây lãng trung (Tứ xuyên), họ Trần. Hai
mươi ba tuổi xuất gia tại Thành đô, ở chùa
La thiên cung. Niên hiệu Kiến vũ năm đầu
(495) đời vua Minh đế nhà Nam Tề, tham
yết ngài Tăng mân ở chùa Trang nghiêm,
nghiên cứu học tập luận Thành thực.
Không bao lâu, vào chùa Khai thiện học
Trí tạng. Sau khi học thành tài, trở về Thành
đô ở chùa cũ tự mở đàn diễn giảng để tiếp
dẫn đồ chúng, gọi là Dương tây thùy (hoằng
dương đạo pháp ở biên thùy phía tây). Về
sau, nhân việc chống trái ý quan mà phải
tự vẫn vào năm Phổ thông thứ 7 đời Vũ đế
nhà Lương, thọ sáu mươi mốt tuổi. [X. Tục
cao tăng truyện Q.6 Tăng kiêu truyện, Bảo
uyên truyện].
BÁT
Phạm:Pàtra, Pàli:patta. Là tiếng gọi
tắt của Bát đa la, Bát hòa la. Còn gọi là Bát
vu. Là đồ dùng mà tăng ni thường mang
theo mình (là một trong sáu vật của tỉ khưu,
một trong mười tám vật của tỉ khưu), thông
thường gọi là thực khí (đồ để đựng thức
ăn). Hình tròn, hơi dẹp, đáy bằng, miệng
hơi nhỏ. Về nguyên liệu, mầu sắc, cỡ lớn
nhỏ, đều có định chế, là thực khí đúng như
pháp, là thực khí dùng để nhận sự cúng

dường của người, trời, cũng là thực khí đúng
với phân lượng mà một người có sức ăn, vì
thế còn gọi là ứng khí, ứng lượng khí. Là
chiếc bát mà người xuất gia tu hành phải
dùng đúng với qui định luật đã chế.
Về nguyên liệu, nếu làm bằng sắt thì
gọi là thiết bát (Pàli:ayo patta); nặn bằng
đất thì gọi là ngõa bát, nê bát, thổ bát. Cái
BẢO XƯỚNG

B
425
túi để đựng bát thì gọi là Bát nang, Bát đại.
Cái đế để giữ cho bát khỏi nghiêng đổ thì
gọi là Bát chi; cái bát do đức Thế tôn dùng,
gọi là Phật bát (bát đá thì chỉ có đức Phật
được dùng). Đời sau cũng có người dùng
bát gỗ sơn, nhưng đây là bát của ngoại đạo
dùng, không phải trong phạm vi giới luật
chế định.
Có năm cách sửa chữa cái bát đã thủng,
gọi là Ngũ chuế bát (năm cách vá bát). Đó
là:
1. Lấy cái đinh nhỏ bít lấy chỗ thủng.
2. Lấy mẩu sắt nhỏ đóng chỗ thủng cho
bền.
3. Nếu lỗ thủng chìa ra như răng cưa,
thì đóng lại cho trong ngoài giáp nhau.
4. Lấy mẩu sắt mỏng bưng lấy lỗ thủng
rồi nện chung quanh.
5. Dùng vụn sắt hoặc vụn đá nghiền.
Những bát thủng, nếu thủng từ năm
chuế (mỗi chuế dài bằng hai ngón tay, tức
khoảng sáu phân tây) trở xuống thì mới vá
sửa, nếu năm chuế trở lên thì không cần
vá mà có thể yêu cầu đổi bát mới. Sau khi
cái bát đã sửa vá mà dùng lại thì gọi là Ngũ
chuế bát.
Cỡ bát lớn nhỏ, trong các luật điển đều
có sai khác, dung lượng tùy theo tên gọi mà
cũng khác; thông thường có Thượng bát,
Trung bát và Hạ bát khác nhau. Theo luật
Thập tụng quyển 43 nói, thì Thượng bát
có thể chứa ba bát tha cơm, một bát tha
canh và các thực vật khác nửa canh; Hạ
bát có thể chứa một bát tha cơm, nửa bát
tha canh và các thực vật khác nửa canh;

còn dung lượng của Trung bát thì ở khoảng
giữa. Lại Tát bà đa tì ni tì bà sa quyển 5 bảo,
một bát tha tương đương với ba mươi lạng
cơm, như vậy ba bát tha cơm bằng hai thăng,
một bát tha rưỡi, thành là một thăng. Ngoài
ba bát Thượng, Trung, Hạ ra, còn có:
1. Quá bát, còn gọi là Đại bát, to hơn
Thượng bát.
2. Giảm bát, còn gọi là Phi bát, nhỏ hơn
Hạ bát.
3. Tùy bát, tức chiếc bát sắt nông, tương
đương với bôn tử (một thứ đồ để đựng thức
ăn). [X. Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp
Q.7 Khất học xứ; luật Tứ phần Q.9, Q.43;
luật A tăng kì Q.37; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.15].
BÁT ÂM
......
Tám tiếng. Còn gọi là tám thứ tiếng
trong sạch. Có nghĩa là khi đức Như lai
phát âm, thì tiếng nói trong trẻo hòa nhã,
có đủ tám thứ công đức thù thắng, khiến
chúng sinh nghe xong thì hiểu rõ ngay. Tám
thứ tiếng nói ấy là:
1. Tiếng rất tốt. Cũng gọi là tiếng êm
tai. Nghĩa là tất cả các trời, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát v.v... tuy đều có tiếng
tốt, nhưng chưa đạt đến cực điểm. Duy có
tiếng nói của đức Phật là có khả năng làm
cho người nghe không chán, được vào đạo
nhiệm mầu.
2. Tiếng êm dịu. Nghĩa là tâm đức Phật
hiền lành, cho nên tiếng Ngài nói ra rất êm
dịu, thuận với tình cảm của mọi người, có
thể khiến người nghe bỏ tính ương ngạnh,
bướng bỉnh.
3. Tiếng hòa nhã. Nghĩa Bát Bằng Đồng Xanh là đức Phật
BÁT ÂM

B
426
thường giữ đạo trung chính, vì thế tiếng
Ngài nói ra hòa nhã nhẹ nhàng, làm cho
người nghe cảm thấy thoải mái.
4. Tiếng trí tuệ tôn quí. Cũng gọi là tiếng
vào lòng. Nghĩa là đức của Phật ở ngôi tôn
quí, tâm trí tuệ sáng láng, tiếng Ngài nói ra
khiến người nghe tôn trọng và trí hiểu biết
được mở mang.
5. Không là tiếng đàn bà. Nghĩa là đức
Phật ở trong định Thủ lăng nghiêm, có đức
đại hùng, cho nên tiếng Ngài nói ra khiến
tất cả người nghe đều kính và sợ, các ma
trời, ngoại đạo đều qui phục.
6. Tiếng không lầm. Cũng gọi là tiếng
rõ ràng. Nghĩa là trí của Phật tròn sáng, soi
rọi không bị ngăn ngại, cho nên tiếng Ngài
nói ra sâu xa chân thật, không có sai sót,
khiến mọi người nghe đều được thấy hiểu
ngay thẳng.
7. Tiếng sâu xa. Nghĩa là trí tuệ của Phật
sâu thẳm, hành vị cao tột, vì thế tiếng Ngài
nói ra như từ gần mà xa, suốt đến mười
phương, khiến tiếng nói gần mà chẳng to,
xa mà không nhỏ, đều hiểu được lí sâu xa
thăm thẳm.
8. Tiếng không hết. Nghĩa là nguyện
hành của đức Như lai vô tận, ở trong pháp
tạng vô tận, cho nên tiếng Ngài nói ra khiến
người nghe mà tìm nghĩa của tiếng ấy thì
vô cùng, vô tận.
Trên đây là nói về cái đức của âm thanh
của Phật. Mặt khác, trong kinh Tối thắng
vấn bồ tát thập trụ trừ cấu đoạn kết quyển
8, có nêu ra tám thứ âm thanh là: chẳng
phải tiếng đàn ông, không phải tiếng đàn

bà, chẳng phải tiếng cứng, không phải tiếng
mềm, chẳng phải tiếng trong, không phải
tiếng đục, chẳng phải tiếng mạnh, không
phải tiếng yếu. Đây là nói về thể của âm
thanh của Phật.
Cũng kinh đã dẫn quyển 7, còn nêu ra
tám thứ tiếng là: thấy khổ, hướng khổ, thấy
tập, hướng tập, thấy diệt, hướng diệt, thấy
đạo, hướng đạo. [X. Trung a hàm Q.14 kinh
Phạm ma; kinh Phạm ma du; luận Đại tì bà
sa Q.17; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ phần
cuối].
BÁT BẤT CHÍNH KIẾN
..............
Tám thứ thấy biết trái với lẽ chân chính.
Đó là : ngã kiến, chúng sinh kiến, thọ mệnh
kiến, sĩ phu kiến, thường kiến, đoạn kiến,
hữu kiến, vô kiến.
Đại minh tam tạng pháp số quyển 33
giải thích như sau :
1. Ngã kiến, tức chúng sinh chấp bậy
rằng, trong năm uẩn có cái ta và cái của ta.
2. Chúng sinh kiến, tức chấp bậy rằng
năm uẩn hòa hợp có thể sinh ra chúng
sinh thực.
3. Thọ mệnh kiến, tức chấp rằng trong
năm uẩn có một kì quả báo hoặc thọ mệnh
dài ngắn.
4. Sĩ phu kiến, tức chấp bậy trong ta có
cái dụng sĩ phu, có khả năng làm các việc
thương nghiệp, công nghiệp, nông nghiệp...
5. Thường kiến, tức chấp bậy rằng, cái
thân năm uẩn đời này, đời sau, có thể nối
tiếp mãi không dứt.
6. Đoạn kiến, tức vọng chấp rằng, thân
năm uẩn đời này chết đi, đời sau không
sinh ra nữa.
7. Hữu kiến, tức chấp bậy rằng, các pháp

do nhân duyên sinh đều là có thật.
8. Vô kiến, tức cho rằng các pháp là
rỗng không, không có gì cả. [X. kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.25].
BÁT BẤT ĐẠO NHÂN TRUYÊN
................
Có 1 quyển. Là bộ tự truyện của ngài
Ngẫu ích Trí húc, người làm rạng rỡ tông
Thiên thai vào cuối đời Minh. Về sau, học
trò kể thêm các hành trạng của ngài lúc về
già và việc ngài viên tịch, thì bộ truyện mới
BÁT BẤT CHÍNH KIẾN

B
427
được đầy đủ. Sách được viết theo thể biên
niên, ghi thuật lại các việc từ lúc ngài sinh
tháng 5 năm Vạn lịch 27 (1599), đến năm
70 tuổi viên tịch vào tháng 1 năm Vĩnh
lịch thứ 9 (1655) thì chấm dứt.
BÁT BẤT HIỂN THỰC
Nghĩa là cái thể mầu nhiệm của thực
tướng các pháp do nơi chẳng sinh, chẳng
diệt, chẳng đi, chẳng đến, chẳng một, chẳng
khác, chẳng đoạn, chẳng thường mà được
hiển bày. (xt. Bát Bất Trung Đạo).
BÁT BẤT TỊNH VẬT
.............
Tám vật không sạch. Chỉ tám việc bị
giới luật cấm các tỉ khưu, tỉ khưu ni không
được nuôi giữ, tích chứa hoặc làm. Đó là :
vàng, bạc, người ở, bò, dê, kho tàng, buôn
bán, canh tác v.v...
Ngoài ra, một thuyết khác về tám vật
không sạch là: ruộng vườn, chăn nuôi, thóc,
lụa, người ở, chim, thú, tiền bạc, đồ đồng,
ngà voi, vàng, giường trang sức và các vật
quí báu. [X. Niết bàn kinh sớ Q.6; Phật tổ
thống kỉ Q.4]. (xt. Bát Uế).
BÁT BẤT TƯ NGHỊ
Tám việc không thể nghĩ bàn. Cũng gọi
A nan bát bất tư nghị. Cứ theo kinh Niết
bàn (bản Bắc) quyển 20 chép, thì tôn giả A
nan đã theo hầu đức Phật hơn hai mươi
năm, có đầy đủ tám việc sau đây:
1. Không nhận lời mời riêng. Nghĩa là
nhất cử nhất động, ngài A nan đều theo
chúng tăng, không nhận lời mời riêng của
thí chủ, không ăn riêng, mà luôn luôn ăn
với chúng tăng.

2. Không nhận áo cũ. Nghĩa là dù cho
áo cũ rách của Như lai chăng nữa, A nan
cũng không dám nhận.
3. Không phải thời, không gặp. Nghĩa
là A nan tuy là người theo hầu Phật, nhưng
gặp Phật phải đúng giờ giấc. Như khi Đức
phật đang nói pháp, hoặc phải thay mặt
chúng tăng thưa trình điều gì, thì mới đến
chỗ Phật.
4. Thấy đàn bà con gái, không động lòng
ham muốn, không có ý tưởng ham muốn,
hoàn toàn xa lìa ái dục, không đắm trước.
5. Nghe pháp không hỏi lại. Nghĩa là A
nan nghe đức Phật nói mười hai bộ kinh,
có khả năng hiểu ngay, không cần hỏi lại.
6. Biết chỗ đức Phật vào định. Nghĩa là
A nan thường biết các cõi Thiền định mà
đức Như lai đang ở trong đó, và thấy rõ
Phật sẽ đối với căn cơ nào mà nói các pháp
nghĩa nào.
7. Biết rõ chúng sinh nghe pháp, được
lợi ích gì, chứng các tướng gì, đều có thể biết.
8. Biết hết ý đức Phật nói pháp. Nghĩa
là ngài A nan nghe các pháp Như lai nói,
tuy căn khí ngưới nghe có lớn nhỏ khác
nhau, giáo pháp có nông sâu bất đồng,
nhưng đều biết được hết ý kín đáo.
BÁT BỊ THẬP ĐIỀU
Đủ tám việc mười điều. Do sa môn Ngạn
tông đời Đường đặt ra. Ngạn tông soạn luận
Biện chính, đặt ra tám việc mười điều trong
việc phiên dịch kinh điển.
Tám việc:
1. Thành tâm nhận lãnh pháp, chí cốt
làm ích lợi cho người.
2. Sắp bước vào trường sở phiên dịch,
chân giới phải vững chắc.
3. Về văn, phải giải bày rõ ba tạng; về

nghĩa, phải thông suốt năm thừa.
4. Phải xem nhiều sử sách bên ngoài,
trau chuốt lời văn, không được thô kịch,
vụng về.
5. Tâm địa rộng rãi, độ lượng bao dung,
không ưa chuyên chấp.
BÁT BỊ THẬP ĐIỀU

B
428
6. Đậm mùi đạo, nhạt danh lợi, không
tâng bốc khoe khoang.
7. Phải biết tiếng Phạm, nhưng không
để bị rơi vào cái học ấy.
8. Xem nhiều, đọc rộng và hiểu qua lối
viết chữ triện, chữ lệ v.v…...
Mười điều:
1. Vần câu.
2. Hỏi đáp.
3. Tên nghĩa.
4. Kinh luận.
5. Ca tụng.
6. Công năng thần chú.
7. Tên phẩm.
8. Chuyên nghiệp.
9. Các bộ chữ.
10. Các tiếng chữ.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1; Nghĩa
sở lục thiếp Q.9].
BÁT BIÊN
.....
Tám thứ tài hùng biện của Bồ tát.
1. Không nói líu nhíu. Nghĩa là uy đức
của đám đông không làm cho Bồ tát sợ
hãi, nên không nói líu nhíu.
2. Bình tĩnh, thản nhiên, vững chãi, rõ
ràng, không bối rối, khiếp nhược.
3. Không sợ hãi, đứng giữa đám đông,
như sư tử chúa, dõng dạc, không run sợ,
không nao núng.
4. Không kiêu căng, ngạo mạn; trái lại,
rất khiêm tốn, nhũn nhặn.
5. Không nói những điều vô nghĩa, nói
những lời phù hợp pháp tướng, pháp nghĩa.
6. Có khả năng thông suốt sách luận,

văn chương.
7. Không vụng về, thô kịch, những lời
nói phương tiện khéo léo đã được tích tập
từ nhiều kiếp đến nay.
8. Khéo thuận bốn mùa xuân hạ thu
đông và ba phần đầu giữa cuối, không so le
hỗn tạp.
Tám tài hùng biện trên đây còn được
gọi là biện tài trong sạch. [X. Kinh Thắng
thiên vương bát nhã Q.1].
BÁT BỘ BÁT NHÃ
Tám bộ Bát nhã. Trong thời thứ tư, đức
Phật đã nói rất nhiều kinh, mà pháp cũng
bất nhất, cho nên mới có tên tám bộ. Cứ
theo Đại minh tam tạng pháp số quyển 31
chép, thì tám bộ Bát nhã là:
1.Đại phẩm bát nhã. Theo đức Phật
nói, các pháp năm uẩn, mười hai xứ, mười
tám giới, ba mươi bảy đạo phẩm, tất cả đều
do ba la mật sinh ra, mà trong đó, Bát nhã
ba la mật là trên hết, là bậc nhất; nếu không
có Bát nhã ba la mật dẫn đường, thì năm
độ còn lại không thể được gọi là ba la mật.
Vì số kinh quyển quá nhiều, cho nên gọi là
Đại phẩm bát nhã.
2.Tiểu phẩm bát nhã. Các pháp được
nói trong Tiểu phẩm đại khái cũng giống
như trong Đại phẩm, nhưng vì số kinh
quyển ít hơn, nên gọi là Tiểu phẩm bát nhã.
3.Phóng quang bát nhã. Đức Thế tôn
vào Thiền định, từ tướng bánh xe nghìn
nan hoa ở chân, phóng ra ánh sáng lớn,
rồi từ trên đỉnh đầu và các lỗ chân lông,
đều phóng hào quang, soi khắp các cõi nước
trong mười phương, vì các Bồ tát mà nói
kinh này. Do đó, gọi là Phóng quang bát
nhã.
4.Quang tán bát nhã. Quang, nghĩa là

sáng sủa; tán, hàm ý giảng nói. Tức là đức
Phật từ nơi lưỡi phóng ra vô số ánh sáng,
chiếu khắp ba nghìn thế giới. Trong ánh
sáng ấy, tự nhiên hiện ra vô số bông sen
vàng, và trên các hoa sen ấy đều có chư
Phật giảng nói kinh này. Vì thế gọi là Quang
tán bát nhã.
5.Đạo hạnh bát nhã. Nghĩa là dức Phật
nói pháp, khiến các chúng sinh nghe rồi
vui mừng, lần lượt bảo nhau theo đó tu
BÁT BIÊN

B
429
học mà thành tựu đạo hạnh, cho nên gọi
là Đạo hạnh bát nhã.
6.Kim cương bát nhã. Chất kim cương
rất cứng, rất sắc, có khả năng chặt đứt
những vật khó chặt, có thể phá vỡ mọi vật.
Bởi thế, dùng nó để ví dụ với Bát nhã không
tuệ, có khả năng đoạn trừ các phiền não
khó đoạn của chúng sinh, vì vậy gọi là Kim
cương bát nhã.
7. Thắng thiên vương bát nhã. Kinh
này do Thắng thiên vương hỏi mà đức Phật
nói ra, cho nên gọi là Thắng thiên vương
bát nhã.
8.Văn thù vấn bát nhã. Kinh này do
bồ tát Văn thù hỏi mà Phật nói ra, vì thế
gọi là Văn thù vấn bát nhã.
BÁT BỘ CHÚNG
........
Tám bộ chúng. Chỉ các thần giữ gìn pháp
của Phật. Cũng gọi là Thiên long bát bộ,
Long thần bát bộ, Bát bộ. Đó là: Trời (Phạm:
deva), Rồng (Phạm:nàga), Dạ xoa (Phạm:
yakwa), Càn thát bà (Phạm:gandharva ……-
thần hương hoặc thần âm nhạc), A tu la
(Phạm:asura), Ca lâu la (Phạm: garuđa -
chim kim sí), Khẩn na la (Phạm: kiônara
- không phải người, ca sĩ), Ma hầu la già
(Phạm:mahoraga - thần trăn).
Các loài trên đây đều do đức của Phật
cảm hóa mà qui phục và trở thành quyến
thuộc của Phật, thường ở các cõi Thụ dụng
của chư Phật để che chở, giữ gìn Phật pháp.
Cũng chỉ riêng tám bộ tộc do bốn vua trời
cầm đầu. Đó là: Càn thát bà, Tì xá bà, Cưu
bàn đồ, Bệ lệ đa, Rồng, Phú đan na, Dạ

xoa, La sát. Trong các kinh điển cũng thấy
ghi chép lẫn lộn về tám bộ trời rồng và
tám bộ Càn thát bà.
Ở Trung quốc, từ xưa đã có ghi chép về
việc đắp vẽ hình tượng của tám bộ chúng.
Xuất tam tạng kí tập quển 12 Pháp uyển
tạp duyên nguyên thủy tập mục lục ghi:
“Minh đế nhà Tống, Văn hoàng, Văn tuyên
nhà Tề làm tượng tám bộ quỉ thần”. [X. kinh
pháp hoa Q.2 phẩm Thí dụ; kinh Đại bát
nhã Q.600; kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ;
Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh sớ Q.2].
BÁT BỘ QUỈ CHÚNG
...........
I.Tám bộ quỉ chúng. Tức tám loại quỉ
thần do bốn vua trời cầm đầu.
1. Càn thát bà (Phạm:gandharva), dịch
là hương ấm. Loài này không ăn thịt, uống
rượu, chỉ dùng mùi thơm (hương) để nuôi
thân, tức là thần âm nhạc của trời Đế thích.
2. Tì xá xà (Phạm:pizàca), dịch là đạm
tinh khí. Nghĩa là ăn tinh khí của người và
ăn năm giống hạt thực vật.
3. Cưu bàn đồ (Phạm: kumbhàịđa),
dịch là úng hình .. Vì thân hình giống
như cái hũ, cái vò, cho nên gọi là úng hình,
tức là yếm vị quỉ.
4. Bệ lệ đa (Phạm:preta), dịch là ngã
quỉ. Vì suốt kiếp không từng được nghe tên
nước và thức ăn, thường bị đói khát bức
bách.
5. Các rồng (Phạm:nàga). Rồng có bốn
loại:
a. Giữ cho cung điện cõi trời đừng rơi
xuống.
b. Làm mây làm mưa để mang lại lợi ích
cho nhân gian.
c. Mở thông sông ngòi.

d. Giữ gìn kho báu cho vua Chuyển luân
và các nhà có phúc lớn.
6. Quỉ đói hôi hám (Phạm:pùtana) hoặc
quỉ chủ về bệnh nhiệt.
7. Dạ xoa (Phạm:yakwa), quỉ mạnh mẽ.
Có ba loại: dạ xoa trên mặt đất, dạ xoa trong
hư không, dạ xoa trên trời.
8. La sát ( Phạm: ràkwasa), quỉ nhanh
nhẹn, còn gọi là quỉ đáng sợ. Vì tính hung
bạo của loài quỉ này rất đáng sợ. [X. Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2].
BÁT BỘ QUỈ CHÚNG

B
430
II. Tám bộ chúng quỉ. Cũng chỉ tám
bộ chúng trời, rồng…... [X. Đại minh tam tạng
pháp số Q.23]. (xt. Bát Bộ Chúng).
BÁT CHI
I. Bát chi. Tám đạo chính được chia ra
làm tám thứ, gọi là tám chi. Tức là: chính
kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mệnh, chính tinh tiến, chính
niệm, chính định. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Bát chi. Chỉ tám bộ luận do các
ngài Vô trước và Thế thân soạn. Đó là:
luận Nhị thập duy thức, luận Tam thập duy
thức, luận Nhiếp đại thừa, luận Đối pháp,
luận Biện trung biên, luận Duyên khởi, luận
Đại thừa trang nghiêm, luận Uy nghiệp. (xt.
Bát Luận, Thập Chi Luận).
III. Bát chi. Chỉ tám thứ trai giới: giết
hại, trộm cướp, gian dâm, nói dối, uống rượu,
bôi nước hoa, nghe xem múa hát, ngồi giường
cao rộng, ăn trái giờ. Đó là tám việc phi
pháp. (xt. Bát Quan Trai Giới).
BÁT CHỈ ĐẦU ĐÀ (1851 - 1912)
Người huyện Tương đàm tỉnh Hồ nam,
họ Hoàng, tên Kính an, tự Kí thiền. Là thầy
của đại sư Thái hư. Bảy tuổi mất mẹ, mười
một tuổi mất cha. Năm Đồng trị thứ 7
(1868), theo Hoà
thượng Đông lâm
ở chùa Pháp hoa
huyện Tương âm
xuất gia, y vào luật
sư Hiền khải chùa
Chúc thánh núi
Nam nhạc thụ giới
Cụ túc. Sau đến Kì

sơn theo thiền sư
Hằng chí tham
học năm năm, rồi
từ Kì sơn xuống
chùa A dục lễ xá lợi Phật, tự cắt thịt ở cánh
tay, lại đốt hai ngón bên tay trái và tự gọi là:
“Bát chỉ đầu đà” (Người có tám ngón tay tu
hạnh đầu đà). Sau nối pháp ngài Lạp vân ở
núi Nhạc lộc, hành cước mười năm, qua
khắp các chùa.
Thời đó đang ở vào cuộc cách mạng
Tân hợi, giáo giới hoang mang, sư bèn kết
hợp những người có chí ở Giang tô và Triết
giang, tổ chức thành lập Tổng hội Phật giáo
Trung quốc, với niềm hi vọng thống nhất
Tăng giới. Sư được bầu làm Hội trưởng.
Năm 1912, thỉnh cầu chính phủ lâm thời ở
Nam kinh bảo hộ các chùa. Nhưng chưa
bao lâu đã phát sinh xung đột với chính
phủ mới ở Bắc kinh, sư bi phẫn quá mà
chết tại chùa Pháp nguyên. Chính nhờ biến
cố này mà Quốc vụ viện buộc phải thừa
nhận chương trình hoạt động của Tổng
hội Phật giáo Trung quốc.
Sư bình sinh có tài làm thơ, ham học
không biết mỏi mệt. Người đương thời đã
so sánh sư với thi sĩ Giả đảo đời Đường. Sư
giao du thân mật với Vương tương ỷ, Dương
độ. Làm rất nhiều thơ, nổi tiếng khắp nước.
Có Bát chỉ đầu đà thi tập 8 quyển, Tước
mai ngâm cảo 1 quyển.
BÁT CHÍNH ĐẠO
........
Phạm: àryàwỉàígika-màrga. Tám con
đường chân chính đạt tới Niết bàn. Cũng
gọi Bát thánh đạo, Bát chi chính đạo, Bát
thánh đạo phần, Bát đạo hành, Bát trực
hành, Bát chính, Bát đạo, Bát chi, Bát pháp.

Bát lộ. Là pháp môn thực tiễn tiêu biểu
nhất cho lời Phật dạy trong 37 đạo phẩm,
tức là tám phương pháp hoặc tám con đường
chính xác thông suốt tới Niết bàn giải thoát.
Khi quay bánh xe pháp, đức Thích tôn bảo
phải xa lìa hai cực đoan khoái lạc và khồ
hạnh mà hướng tới con đường chính giữa,
tức chỉ tám con đường Bát Chỉ Đầu Đà chân chính này.
BÁT CHI

B
431
1.Chính kiến, cũng gọi đế kiến. Tức
thấy khổ là khổ, thấy tập là tập, thấy diệt là
diệt, thấy đạo là đạo; có nghiệp thiện ác, có
nghiệp báo thiện ác, có đời này đời khác, có
cha mẹ, đời có các bậc chân nhân đi đến các
nơi tốt lành, đi từ thiện đến thiện, ở đời này
đời khác, tự giác, tự chứng thành tựu.
2. Chính tư duy, còn gọi chính chí,
chính phân biệt, chính giác hoặc đế niệm.
Có nghĩa là không nghĩ đến tham muốn,
không nghĩ đến giận tức, không nghĩ đến
việc tổn hại người khác.
3.Chính ngữ, cũng gọi chính ngôn, đế
ngữ. Tức không nói dối, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói thêu dệt v.v…...
4.Chính nghiệp, còn gọi chính hành, đế
hành, tức không giết hại, không trộm cướp...
5.Chính mệnh, cũng gọi đế thụ. Tức
không sinh nhai bằng những nghề nghiệp
bất chính, như bói toán, bùa chú v.v.. mà
phải sống đúng như pháp bằng cách xin
các thức cơm ăn, áo mặc, giường nằm, thuốc
thang v.v...
6.Chính tinh tiến, cũng gọi chính
phương tiện, chính trị, đế pháp, đế trị. Phát
nguyện là các pháp ác đã sinh rồi thì trừ
diệt ngay, pháp ác chưa sinh thì làm cho
không sinh; các pháp lành chưa sinh, làm
cho phát sinh, pháp lành đã sinh rồi thì
làm cho lớn thêm và đầy đủ.
7.Chính niệm, cũng gọi đế ý. Tức dùng
tự tướng cộng tướng mà quán xét thân, thụ,
tâm, pháp.
8.Chính định, còn gọi đế định. Tức xa
lìa các pháp tham dục xấu ác mà thành tựu

Sơ thiền đến Tứ thiền.
Tám con đường chân chính trên đây là
cái sức giúp chúng sinh từ cõi mê ở bờ bên
này mà vượt qua đến cõi tỉnh ở bờ bên kia,
vì thế dùng thuyền hoặc bè làm ví dụ mà
có tên là tám thuyền, tám bè. Lại như cái
bánh xe, nhờ có trục xe, vành xe và nan
hoa xe hỗ trợ nhau mà chiếc xe chuyển
động, cho nên cũng ví tám chính đạo như
tám bánh xe. Lại đây là chỗ các bậc Thánh
du hành, cho nên cũng gọi là tám du hành.
Trái lại, tà kiến, tà tư, tà ngữ, tà nghiệp, tà
mệnh, tà tinh tiến, tà niệm, tà định, gọi là
tám tà, tám hạnh tà. [X. Trung a hàm Q.7
kinh Phân biệt thánh đế; luận Tứ đế Q.4;
luận Đại tì bà sa Q.96].
BÁT CHÍNH ĐẠO KINH
...........
Có 1 quyển. Ngài An thế cao đời Hậu
Hán dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 2.
Kinh này nói tên tám tà đạo, tám chính
đạo, và nói rõ nội dung của tám chính đạo
là: đế kiến, đế niệm, đế ngữ, đế hành, đế
thụ, đế trị, đế ý, đế định... [X. Xuất tam tạng
kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.4; Đại
đường nội điển lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.1]. (xt. Bát Chính Đạo).
BÁT CHÚNG
.....
Tám chúng. Tức là tám loài hữu tình
thuộc người và trời. Đó là: chúng Sát lợi,
chúng Bà la môn, chúng cư sĩ, chúng sa
môn, chúng Tứ thiên vương, chúng Đao
lợi thiên, chúng ma, chúng phạm thiên...
[X. kinh Trường a hàm Q.3; luận Tập dị
môn túc Q.18; luận Đại trí độ Q.25].
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT GIỚI
Tám loại giới biệt giải thoát. Nghĩa là

tám loại giới luật của tám chúng. Tức là:
giới tỳ khưu, giới tỳ khưu ni, giới chính học,
giới sa di, giới sa di ni, giới ưu bà tắc, giới ưu
bà di và giới cận trụ.
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI VÔ
BIỂU SẮC
Vô biểu sắc biệt giải thoát luật nghi do
BÁT CHỦNG BIÊT GIẢI THOÁT GIỚI

B
432
phát động tính thiện nơi thân và miệng mà
sinh trong khi thuận theo phép nhận giới,
gồm có tám loại khác nhau.
1.Bật sô luật nghi vô biểu sắc, nương
vào tỉ khưu nhận giới Cụ túc mà phát.
2.Bật sô ni luật nghi vô biểu sắc, nương
vào bật sô ni nhận giớiCụ túc mà phát.
3.Chính học luật nghi vô biểu sắc,
nương vào thức xoa ma na (tức chính học
nữ) nhận sáu pháp mà phát.
4.Cần sách luật nghi vô biểu sắc,
nương vào sa di (tức cần sách) nhận mười
giới mà phát.
5.Cần sách nữ luật nghi vô biểu sắc,
nương vào sa di ni nhận mười giới mà phát.
6.Cận sự luật nghi vô biểu sắc, nương
vào ưu bà tắc nhận tám giới mà phát.
7.Cận sự nữ luật nghi vô biểu sắc,
nương vào ưu bà di nhận tám giới mà phát.
8.Cận trụ luật nghi vô biểu sắc, nương
vào ưu bà tắc, ưu bà di nhận năm giới mà
phát.
BÁT CHỦNG CANH DƯỢC
Tám thứ nước uống:
1. Nước mơ chua (Phạm: coca).
2. Nước chuối chín (Phạm: moca).
3. Nước táo chua (Phạm:kurakà).
4. Nước hột bồ đề (Phạm:azvattha).
5. Nước quả mận (Phạm: udumbara).
6. Nước hột anh úc (Phạm:parùwa).
7. Nước quả nho (Phạm: mfvikà).
8. Nước quả khát thụ la (Phạm:
kharjùra), dáng như quả táo nhỏ.
[X. Bách nhất yết ma Q.5; luật Thập
tụng Q.26].

BÁT CHỦNG CHÚC
Tám thứ cháo. Có lần đức Phật cùng
với các vị tỉ khưu an cư trong vườn trúc ở
nước Ca thi. Lần ấy, có các cư sĩ nấu các
thứ cháo đưa cúng dường Phật và chư tăng,
vì thế có tám thứ cháo khác nhau.
1.Tô chúc....., dùng tinh sữa bò, tinh
sữa ngựa hòa lẫn với gạo nấu thành cháo.
Tô có hai thứ sinh tô và thục tô, là từ tinh
sữa chế thành.
2.Du chúc....., dùng dầu đậu, dầu
vừng (mè), trộn lẫn với gạo nấu thành cháo.
3.Hồ ma chúc........, dùng hạt vừng
trộn lẫn với gạo nấu cháo.
4.Nhũ chúc....., dùng sữa bò, sữa
ngựa trộn với gạo nấu cháo.
5.Tiểu đậu chúc........, dùng đậu
xanh, đậu đỏ lẫn với gạo nấu cháo.
6.Ma sa đậu chúc ..........., ma sa
đậu có lẽ là đậu to, trộn với gạo nấu cháo.
7.Ma tử chúc........, dùng hạt cây
hoàng ma lẫn với gạo mà nấu cháo.
8.Bạc chúc....., dùng gạo hoặc hột
lật mà nấu cháo xoàng. [X. luật Thập tụng
Q.26].
BÁT CHỦNG CÔNG ĐỨC
Tám thứ công đức nghe kinh. Cứ theo
kinh Phương quảng đại trang nghiêm chép,
thì tám thứ công đức ấy là:
1. Sắc thêm đẹp đẽ, không có tướng xấu
xí, khó coi.
2. Sức lực khỏe mạnh, hàng phục tất cả
mà không khiếp nhược.
3. Tâm trí thông suốt, hiểu thấu hết thảy
pháp tướng, không bị ngăn ngại.
4. Có tài hùng biện, có thể trong một
câu mà giải nghĩa rộng đến vô cùng.
5. Thu liễm ý niệm, không khởi vọng

tưởng, vào sâu trong Thiền định.
6. Trí tuệ sáng láng, soi rọi suốt hết,
không bị trở ngại.
7. Xuất gia học đạo vượt trội, truyền pháp
làm lợi ích mọi người.
8. Quyến thuộc cường thịnh. Nghĩa là
những người nghe kinh của Phật, lại hay
BÁT CHỦNG CANH DƯỢC

B
433
nương vào kinh mà nói cho người khác
nghe, nhờ công đức ấy mà pháp thân của
người khác được phát sinh, tức thành quyến
thuộc, đắp đổi truyền dạy, mỗi ngày thêm
thịnh.
BÁT CHỦNG DỊ THỤC NHÂN QUẢ
Tám thứ nhân quả dị thục. Có nghĩa là
gieo nhân ở đời này đến đời khác (dị thế)
quả của nó mới chín (thục). Vì nghiệp thông
cả ba đời, như những nhân gieo ở đời trước
đều tốt lành, thì đời này được hưởng phúc
báo. Trái lại, nếu đời trước gây nhân bất thiện,
thì đời này phải chịu ác báo. Còn nếu đời
này tạo những nhân tốt, xấu khác nhau, thì
đời sau quả báo thiện, ác cũng bất đồng. Bởi
thế, loại nhân quả này mới có tám thứ.
1.Thọ lượng viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, đối với chúng sinh khởi tâm
thương xót, không bao giờ có ý giết hại. Lấy
đó làm nhân, đời khác sẽ được quả báo
sống lâu dài, không bị tồn giảm, tu tập thiện
pháp, lợi mình lợi người.
2.Sắc tướng viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, đối trước hình tượng của chư Phật
và Bồ tát ở các nơi tối tăm, thắp đèn nến
lên làm cho sáng sủa. Lấy đó làm nhân,
đời khác sẽ được quả báo sắc tướng đầy đủ,
kiến thức cao sáng, mọi người kính mến,
không dám sinh tâm khinh nhờn.
3.Chủng tộc viên mãn. Nghĩa là Bồ
tát tu hành, đối với đồng loại nhịn nhục
nhu hòa, tâm thường khiêm tốn. Lấy đó
làm nhân, đời khác sẽ được qủa báo sinh
trong dòng quí tộc, được người đời tôn trọng,
thuận theo lời dạy.

4.Tự tại viên mãn. Nghĩa là Bồ tát tu
hành, đối với những người nghèo khó, tùy
theo khả năng, giúp đỡ những nhu cầu cần
thiết. Lấy đó làm nhân, đời khác sẽ được
quả báo giàu có, họ hàng đông, tùy ý làm gì
cũng được tự tại.
5.Tín ngôn viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, thường dùng lời chân thật dịu dàng
để giáo hóa chúng sanh. Lấy đó làm nhân,
đời khác sẽ được quả báo nói ra chân thật,
hễ quyết đoán điều gì, ai cũng tin chịu.
6.Đại thế viên mãn. Nghĩa là Bồ tát tu
hành, đối trước Phật, Pháp, Tăng, cha mẹ,
thầy dạy, thường sinh tâm hèn kém, kính
thờ hiếu dưỡng. Lấy đó làm nhân, đời khác
sẽ được quả báo hào phú tự tại, có thế lực
lớn, nói ai cũng theo.
7.Trượng phu tướng viên mãn. Nghĩa
là Bồ tát tu hành, đối với chư Phật, Bồ tát
sinh tâm kính ngưỡng, đối với nữ nhân,
tâm thường chán xa. Lấy đó làm nhân, đời
khác sẽ được quả báo thân đàn ông, các
căn đầy đủ, không bị sứt mẻ.
8.Dũng lực viên mãn. Nghĩa là Bồ tát
tu hành, thường đem thân sức của chính
mình để phụng sự chúng sinh, cấp cho thức
ăn uống, khiến hơi sức của họ thêm mạnh.
Lấy đó làm nhân, đời khác sẽ được quả báo
sức đạo mạnh mẽ, tu tập hết thảy pháp lành,
dũng mãnh tinh tiến, cầu đạo vô thượng.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.32].
BÁT CHỦNG MẬU
Tám thứ sai lầm xằng bậy, hay làm cho
chúng sinh gây ra các phiền não để rồi bị
trói buộc và vòng quanh trong ba cõi.
1. Tính sai lầm. Nghĩa là đối với sắc,
luôn nghĩ tưởng về sắc, gọi là tính sai lầm.
2. Phân biệt sai lầm. Nghĩa là phân biệt

sắc là sắc, chẳng phải sắc, sắc có thể thấy
không thể thấy, sắc có đối hay không có
đối v.v... gọi là phân biệt sai lầm.
3.Tích tụ sai lầm. Nghĩa là ở trong sắc
thấy ta, thấy chúng sinh, sĩ phu, mệnh sống,
nhà cửa, bốn chúng, quân đoàn, áo, ăn,
hoa sen, xe cộ, cây cối, tích chứa, ... cứ thế
trong các thứ ấy đều nghĩ tưởng một tướng,
gọi là tích tụ sai lầm.
BÁT CHỦNG MẬU

B
434
4. Sai lầm về cái ta.
5. Sai lầm về cái của ta. Đối với các pháp
hữu lậu chấp ta, của ta, trong vô lượng kiếp
thường sinh chấp trước ta, của ta, gọi là sai
lầm về ta, của ta.
6. Sai lầm về yêu đương. Nghĩa là đối
với các thứ nhớp nhúa, lòng sinh đắm đuối.
7. Sai lầm về không ưa thích. Nghĩa là
đối với các vật nhớp nhúa, sinh tâm tức
giận.
8. Sai lầm về chẳng phải ưa thích chẳng
phải không ưa thích. Nghĩa là đối với tất cả
các vật sạch không sạch sinh tâm tham đắm
và tức giận.
Ba thứ sai lầm đầu (1,2,3) là cội rễ của
hết thảy sự sai lầm, chấp tính, chấp tên là
do không hiểu rộng, từ đó đắp đổi sinh ra
vô lượng sai lầm.
Sai lầm về ta, của ta gọi là ngã kiến (thấy
có ta); ngã kiến lại là gốc của các kiến. Hai
cái sai lầm này là căn nguyên của các kiến.
Ba thứ sai lầm sau (6,7,8) là do tham sân si
mà sinh. [X. kinh Bồ tát thiện giới Q.2].
BÁT CHỦNG NGÔN
Ngôn, chỉ tiếng nói. Theo Du già sư địa
quyển 81, thì vị pháp sư nói pháp trong
chúng, phải có đủ tám đặc điểm về tiếng
nói.
1. Vị pháp sư nói pháp lấy văn kinh
làm chứng cứ, với người chưa hiểu thì dùng
thí dụ nói cho họ hiểu. Câu văn phải thanh
nhã, lời nói phải rõ ràng, làm cho người
nghe đều thích thú muốn nghe.
2. Vị pháp sư nói pháp phải phát hiện
nghĩa sâu kín cho được rõ ràng, lại cũng

phải tìm ra ý sâu xa mầu nhiệm ngụ ở trong
nghĩa thô cạn, khiến mọi trình độ đều được
ích lợi.
3. Phải giải thích chỗ khó hiểu hoặc còn
ngờ vực. Tức người nghe còn có chỗ khó
hiểu, khả nghi thì vị pháp sư phải giải thích
một cách khéo léo, khiến nghĩa lý được rõ
ràng, dễ hiểu.
4. Vị pháp sư nói pháp phải có tài biện
bác trôi chảy, có thể trong một pháp mà
dùng các lời nói khéo léo phân tích thành
vô lượng nghĩa lý.
5. Vị pháp sư nói pháp, phải thuận theo
kinh Phật, giảng giải rõ ràng, khiến người
nghe đều tin thuận mà vào chính đạo, chứ
không trích dẫn những tà luận của ngoại
đạo khiến người nghe hoang mang.
6. Vị pháp sư nói pháp, về nghĩa nếu
chưa thông suốt thì phải dẫn lời nói trong
các kinh khác để minh chứng cho điều
mình nói, khiến người nghe tin nhận.
7. Vị pháp sư nói pháp, phải dùng tài
biện luận ưu việt để phân biệt hết thảy nghĩa
lý, khiến người nghe không còn chỗ nghi
nan.
8. Vị pháp sư nói pháp, phải thuận theo
tông nghĩa, giải thích đúng như lý, khiến
người nghe hiểu rõ pháp yếu.
BÁT CHỦNG NHÂN QUẢ
Tám loại nhân quả. Là tám loại báo
nhân của Bồ tát và do đó mà được tám loại
quả. Cứ theo kinh Bồ tát địa trì quyển 1
chép, thì Bồ tát có bảy chỗ phải học, trong
đó, chỗ lợi mình lợi người nói sơ qua có
mười thứ, quả của mười thứ ấy bao nhiếp
chỗ lợi mình lợi người có ba loại nhân ba
loại quả : “Báo nhân báo quả” là một trong
ba loại đó. Rồi lại chia nhỏ nữa làm tám

loại nhân tám loại quả, gọi là Bát chủng
nhân quả.
1.Thọ nhân thọ quả. Thọ, là sống lâu.
Không giết các sinh vật, không có tâm làm
thương tổn sự sống của chúng, gọi là nhân
thọ (nhân của sự sống lâu); nhờ đó mà được
sống lâu, thì gọi là thọ quả.
2.Sắc nhân sắc quả. Sắc tức là sắc thân.
Thắp đèn sáng cúng Phật, hoặc đem vật
BÁT CHỦNG NGÔN

B
435
trong sạch cho người, gọi là sắc nhân. Nhờ
thế mà được dáng mặt sáng bóng, sắc hình
ngay thẳng, thì gọi là sắc quả.
3. Chủng tính nhân chủng tính quả.
Chủng, là giống loài; tính, là giòng họ. Lìa
bỏ lòng kiêu mạn, gọi là chủng tính nhân;
nhờ lìa bỏ kiêu mạn mà được sinh vào dòng
dõi cao sang, gọi là chủng tính quả.
4.Tự tại nhân tự tại quả. Đem những
thứ cần dùng ban phát cho người, khiến
họ được tự tại, gọi là tự tại nhân. Nhờ đó
được giàu to, họ hàng đông vui, được đại tự
tại, thì gọi là tự tại quả.
5.Tín ngôn nhân tín ngôn quả. Xa lìa
bốn tội của miệng, gọi là tín ngôn nhân
(cái nhân nói người ta tin); nhờ đó mà lời
mình nói ra, người ta đều tin, thì gọi là tín
ngôn quả.
6.Đại lực nhân đại lực quả. Lực, tức là
sức dùng. Tạo công đức lớn, lập thề nguyền
lớn. Cung kính Tam Bảo, hiếu dưỡng cha
mẹ, gọi là đại lực nhân. Nhờ đó mà tiếng
tăm lừng lẫy, phúc đức to lớn, được mọi
người kính trọng, thì gọi là đại lực quả.
7. Trượng phu nhân trượng phu quả.
Ưa pháp trượng phu, lại hay nói pháp trượng
phu, lợi ích người khác, gọi là trượng phu
nhân. Nhờ thành tựu pháp trượng phu, đời
sau được thân con trai, thì gọi là trượng
phu quả.
8.Lực nhân lực quả. Tùy khả năng làm
những việc đúng luật pháp để giúp đỡ người
khác, gọi là lực nhân. Nhờ thế mà ít bệnh
ít phiền, làm được việc lớn, tu các pháp
lành, gọi là lực quả.

BÁT CHỦNG PHÁP
Tám loại pháp. Tức là ba Tam muội,
bốn Thiền định, bốn tâm Vô lượng, bốn
định Vô sắc, tám Bối xả, tám Thắng xứ,
chín định Thứ đệ, mười Nhất thiết xứ...,
gộp chung lại là năm mươi pháp. Trong
đây, bốn Thiền và bốn tâm Vô lượng thuộc
Thiền định cõi Sắc. [X. luận Câu xá Q.29].
(xt. Ngũ Thập Pháp).
BÁT CHỦNG THANH
I.Bát chủng thanh (tám loại tiếng). Cứ
theo luận Câu xá quyển 1, thì tiếng phát ra
từ loài hữu tình do bốn đại chủng (bốn
nguyên tố đất, nước, lửa, gió) cấu thành,
gọi là tiếng lấy đại chủng làm nhân (như
tiếng phát ra từ miệng lưỡi người ta). Tiếng
phát ra từ loài phi hữu tình (loài không có
tình thức) do bốn đại chủng tạo thành, gọi
là tiếng không nhận đại chủng làm nhân
(như tiếng phát ra từ gỗ đá). Hai loại tiếng
này đều có lời nói và không phải lời nói,
gọi là tên hữu tình, tên chẳng phải hữu
tình. Tiếng chấp nhận bốn đại chủng làm
lời nói mà phát ra là tiếng thông thường;
tiếng không là lời nói, thì như tiếng vỗ tay.
Còn tiếng không chấp nhận bốn đại chủng
làm lời nói, thì như tiếng nói của người hóa,
do sức thần thông của Phật biến hóa ra;
tiếng không là lời nói, thì như tiếng của
khe nước. Bốn thứ tiếng trên đây lại chia
làm hai tiếng hay, và không hay hợp chung
lại làm tám thứ tiếng.
II.Bát chủng thanh. Chỉ tám thứ tiếng
trong sạch. (xt. Bát Âm).
BÁT CHỦNG THÁP
Tám loại tháp. Còn gọi là tám hạng
người được xây tháp. Nghĩa là Như lai, Bồ
tát, Duyên giác, A la hán, A na hàm, Tư đà

hàm, Tu đà hoàn, Chuyển luân vương,
v.v..., sau khi nhập diệt, đều được xây tháp
để cúng dường, gọi là Bát chủng tháp.
Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập
quyển thượng chép, tám loại ấy là :
1. Tháp Như lai. Như lai muôn đức đều
đủ, ba giác (tự giác, giác tha, giác hành viên
BÁT CHỦNG THÁP

B
436
mãn) tròn đầy, trời, người đều kính ngưỡng,
cho nên, sau khi Ngài nhập diệt, người ta
đã xây tháp để cúng dường.
2. Tháp Bồ tát. Bồ tát trên cầu đạo Phật,
dưới hóa chúng sinh, tùy loại hiện thân, độ
thoát vô lượng, cho nên, sau khi các Ngài
nhập diệt đều đã được xây tháp cúng dường.
3. Tháp Duyên giác.
4. Tháp A la hán.
5. Tháp A na hàm.
6. Tháp Tư đà hàm.
7. Tháp Tu đà hoàn.
Năm hạng người Duyên giác, A la hán,
A na hàm, Tư đà hàm và Tu đà hoàn ghi
trên đây đều đáng được nhận sự cúng
dường của người và trời, làm ruộng phúc
cho đời, bởi thế được dựng tháp để cúng
dường.
8. Tháp vua Chuyển luân. Chuyển luân
thánh vương, tuy chưa dứt phiền não, chưa
ra khỏi ba cõi, nhưng nhờ sức phúc đức, trị
bốn thiên hạ, lại dùng mười điều thiện nuôi
dạy chúng sinh, được người đời tôn kính,
cho nên, sau khi chết, đáng được xây tháp
cúng dường.
BÁT CHỦNG THẮNG PHÁP
Tám thứ pháp hơn. Chỉ tám thứ công
đức thù thắng do nhận giữ tám trai giới mà
được. Đó là:
1. Không rơi vào địa ngục.
2. Không rơi vào quỉ đói.
3. Không rơi vào đường a tu la.
4. Không rơi vào loài súc sinh.
5. Thường được sinh trong loài người,
xuất gia, được đạo niết bàn.

6. Nếu được sinh cõi trời, thì thường
làm Phạm thiên.
7. Được gặp Phật ra đời; xin Phật nói
pháp.
8. Được vô thượng chính đẳng chính
giác. [X. kinh Thụ thập giới].
BÁT CHỦNG THÍ
Tám thứ bố thí. Tức là :
1. Tùy theo người gần mình mà cho.
2. Sợ hãi tai ách, vì muốn được yên ổn
mà cho. Lại thấy của cải sắp tiêu tan và tự
nghĩ chẳng thà đem cho đi còn hơn để mất
mà bố thí.
3. Trước kia được người ta giúp đỡ, bây
giờ biếu lại để trả ơn.
4. Nay cho người ta, hy vọng một ngày
nào đó họ sẽ đền trả lại.
5. Noi theo phép nhà do tiên tổ truyền
lại mà làm nhiệm vụ bố thí.
6. Mong ước được sinh lên cõi trời mà
cho.
7. Mong được người ta khen ngợi, tán
tụng mà bố thí.
8. Vì trang nghiêm tâm, giúp cho Thiền
định để được niết bàn mà bố thí. [X. luận
Câu xá Q.18].
BÁT CHỦNG THỤ KÍ
Tám phương pháp thụ kí (trao ghi). Thụ
kí, nghĩa là đối với chúng sinh phát tâm tu
hành, đức Phật trao cho lời ghi nhận trước
là trong vị lai, nhất định được thành Phật.
Căn cứ vào sự hay biết hoặc không hay
biết mà chia làm tám phương pháp :
1. Mình biết người khác không biết.
Nghĩa là phát tâm mà mới tự mình phát
thề nguyền, chứ chưa rộng đến người khác,
chưa được bốn chỗ không sợ, chưa được
phương tiện khéo léo.

2. Mọi người biết hết, chỉ có mình không
biết. Nghĩa là phát tâm rộng lớn, được chỗ
không sợ, được gốc lành.
3. Mình và mọi người đều biết. Nghĩa là
ở vào ngôi thứ bảy được không sợ, được
phương tiện khéo léo, được không quán.
4. Mình và mọi người đều không biết.
BÁT CHỦNG THẮNG PHÁP

B
437
Nghĩa là chưa vào được ngôi thứ bảy, chưa
được không quán, chưa được hạnh không
chấp trước.
5. Gần biết xa không biết. Nghĩa là các
căn đầy đủ không bỏ hạnh vô trước của
Như lai, như bồ tát Di lặc.
6. Xa biết gần không biết. Nghĩa là chưa
có khả năng diễn nói các hạnh của Thánh
hiền, như ngài Sư tử ưng.
7. Gần xa đều biết. Nghĩa là các căn đầy
đủ, không sợ bỏ hạnh vô trước, đi khắp
các thế giới trong mười phương, làm các
việc không thể nghĩ bàn để hiển bày thần
đức của Phật, như bồ tát Nhu thuận.
8. Gần xa đều chưa biết. Nghĩa là chưa
được giác ngộ, đều không thể biết hết các
hạnh ẩn kín của Như lai, như bồ tát Đẳng
hành. [X. Pháp hoa văn cú Q.7 thượng].
(xt. Thụ Kí).
BÁT CHỦNG TOÀN CHUYỂN THÍCH
Tám giải thích chuyển quanh. Tức là
phương pháp được Mật giáo dùng để giải
thích văn kinh. Đó là: một chữ giải nhiều,
nhiều chữ giải một, một chữ thành nhiều,
nhiều chữ thành một, một chữ phá nhiều,
nhiều chữ phá một, chuyển quanh xuôi,
chuyển quanh ngược v.v... (xt. Thập Lục
Huyền Môn).
BÁT CHUYỂN THANH
Tám tiếng chuyển. Phạm: awỉa
vibhaktaya#. Pàli: aỉỉha vibhattì. Là tám
loại vĩ ngữ biến hóa của danh từ, đại danh từ
và hình dung từ trong tiếng Phạm. Cũng gọi
là Bát chuyển, Bát thanh, Bát lệ. Tức là:
1. Thể cách (Phạm: mirdeze), cũng gọi

là Thể thanh, Phiếm thuyết thanh. Ngày
nay gọi là chủ cách, như “......... là”.
2. Nghiệp cách (Phạm:upadewaịe), còn
gọi là Sở tác nghiệp thanh, Dụng cách. Ngày
nay gọi là Thụ cách, như “cầm ......”.
3. Cụ cách (Phạm:kartfkaraịe), cũng
gọi là Năng tác cụ thanh. Hoặc gọi Tác cách.
Ý là “nương vào ......”.
4. Vi cách (Phạm: sàmpradànike).
Cũng gọi là Sở vi thanh, hoặc gọi là Dữ
cách thanh. Như “là ......”.
5. Tòng cách (Phạm: apàdàne). Còn
gọi là Sở âm thanh. Hoặc gọi là Đoạt cách,
như “theo ......”.
6. Thuộc cách (Phạm: svàmivacane).
Nay gọi là Sở hữu cách. Ý là “...... của”.
7. Ư cách (Phạm: saônidhànàrthe),
cũng gọi là Sở y thanh. Hoặc gọi là Y cách,
ý là “ở ......”.
8. Hô cách (Phạm : àmantraịe), cũng
gọi là Hô triệu thanh. Ý là “......a !”.
Trừ hô cách ra, còn bảy cách kia được
gọi là câu bảy lệ, bảy lệ, bảy câu bàn nói.
Những cách biến hóa của các vĩ ngữ
thuộc danh từ trên đây cũng còn gọi là Tô
mạn đa thanh. Tô mạn đa là dịch âm từ
tiếng Phạmsubanta, cũng đọc Tô bàn đa,
hàm ý ở cuối chữ có vần SU. Cách biến
hóa của những động từ thì gọi là Để ngạn
đa thanh, trái ngược hẳn với Tô mạn đa
thanh.. Để ngạn đa là dịch âm của chữ
PhạmTiíanta, cũng gọi Đinh ngạn đá, hàm
ý là đuôi chữ có vần TI. Động từ chia làm
hai loại là nói về mình và nói về người, mỗi
loại đều gọi một người, gọi hai người, gọi ba
người khác nhau, và có ba cách biến hóa là
số đơn, số kép, số nhiều. Như vậy là có
chín tiếng chuyển và cộng hai loại nói về

mình, nói về người lại, thì thành mười tám
tiếng chuyển biến (18 chuyển, 29 vần). [X.
luận Du già sư địa Q.2; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; Nam hải ký qui nội
pháp truyện Q.4 Tây phương học pháp].
BÁT CÔNG ĐỨC THỦY
Nước tám công đức. Tức là nước có đủ
BÁT CÔNG ĐỨC THỦY

B
438
tám thứ công đức thù thắng. Cũng gọi Bát
chi đức thủy, Bát vị thủy (nước có tám mùi
vị), Bát định thủy. Bên cõi Tịnh độ của đức
Phật A di đà có ao tám công đức, chứa đầy
nước tám công đức ở trong. Tám công đức
thù thắng của nước trong ao là : lặng trong,
sạch mát, ngọt ngào, mềm nhẹ, thấm
nhuần, an hòa, trừ đói khát, nuôi lớn các
căn. Đồng thời, bảy biển bao quanh núi Tu
di cũng đầy nước tám công đức. Như : ngọt,
mát, mềm, nhẹ, trong, sạch, không có mùi
hôi, uống không đau cuống họng, uống
không đau bụng ... Tức có đủ tám tính chất
đặc biệt. [X. kinh Di lặc đại thành Phật;
luận Đại tỳ bà sa Q.133; luận Câu xá Q.11].
BÁT CÚ NGHĨA
........
Nghĩa tám câu. Tám câu biểu hiện nghĩa
mầu nhiệm sâu thẳm của Thiền tông. Tám
câu ấy là :
Chính pháp nhãn trạng (con mắt chính
pháp).
Niết bàn diệu tâm (tâm Niết bàn mầu
nhiệm).
Thực tướng vô tướng (thực tướng không
tướng).
Vi diệu pháp môn (cửa pháp xa thẳm).
Bất lập văn tự (không lập văn chữ).
Giáo ngoại biệt truyền (truyền riêng ngoài
giáo).
Trực chỉ nhân tâm (chỉ thẳng lòng
người).
Kiến tính thành Phật (thấy tính thành
Phật).
BÁT CÚNG DƯỜNG

Tám cúng dường. Tức là bốn vị Bồ tát
cúng dường ở phía trong và bốn vị Bồ tát
cúng dường ở phía ngoài. Cúng dường phía
trong, có nghĩa là đức Đại nhật Như lai
ứng với đức của các bậc Như lai ở bốn
phương đã chứng Tam ma địa (Thiền định)
mà, từ nơi trong tâm, sinh ra bốn vị Bồ tát
để cúng dường. Tức là bốn bồ tát Hi ( chơi
giỡn), Man (vòng hoa), Ca (hát), Vũ (múa)
chia nhau cúng dường các đức A súc Như
lai ở phương đông, Bảo sinh Như lai ở
phương nam, Di đà Như lai ở phương tây
và Bất không thành tựu Như lai ở phương
bắc. Bốn Bồ tát cúng dường phía ngoài là
bốn đức Như lai ở bốn phương sinh ra để
cúng dường Đại nhật Như lai. Tức A súc
Như lai đem bồ tát Hương để cúng dường,
Bảo sinh Như lai đem bồ tát Hoa cúng
dường, A di đà Như lai đem bồ tát Đèn
cúng dường, Bất không thành tựu Như lai
đem bồ tát Hương hoa cúng dường.
Tám Bồ tát cúng dường trên đây cùng
với bốn Bồ tát Nhiếp và bốn Bồ tát Ba la
mật, đều thuộc cửa Định và đối lại với mười
sáu Bồ tát thuộc cửa Tuệ, gọi là mười sáu vị
tôn cửa Định.
BÁT DANH KINH
........
Kinh tám tên. Có một quyển. Gọi tắt
của kinh Bí mật bát danh đà la ni. Do ngài
Pháp hiền đời Tống dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 21.
Kinh này dođức Phật nói chobồ tát Kim
cương thủ ngheở trong vườn của ông Cấp
cô độc. Trước hết, Ngài nói có người nhận
giữ đà la ni này sẽ được những lợi ích gì. Kế
đó, Ngài nói về tám tên gọi kín đáo trong
Tối thắng trì minh tạng thuộc Kim cương

bộ và giải rõ tám tên là : tai voi, trang nghiêm
mầu nhiệm, biển báu công đức, không động,
mây chân thật, sắc tướng đáng mến, ánh
sáng, màu sắc tuyệt đẹp. Rồi nói đà la ni,
cuối cùng, Phật bảo những người nhận giữ
đọc tụng tên Kinh kín đáo và đà la ni này sẽ
không bị rơi vào địa ngục, khi chết, chư Phật
Bồ tát hiện thân nói pháp an úy, sau khi
chết, được sinh vào cõi trời Đâu suất.
BÁT CÚ NGHĨA

B
439
Kinh Bát danh phổ mật đà la ni 1 quyển,
do ngài Huyền trang dịch là cùng bản mà
khác dịch của kinh này.
BÁT DANH TAM MUỘI
...........
Tam muội tám tên. Nói đủ là Bát danh
kinh Tam muội. Tức là pháp hội lấy bồ tát
Di lặc làm vị tôn chính (bản tôn), đọc tụng
kinh Bí mật bát danh đà la ni.
BÁT DIÊP
......
Diệp, hàm ý là thời, là đời. Bát diệp, tức
là tám thời, tám đời. Hoặc hàm ý hàng cháu
pháp tám đời. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 8 thiên hạ sư biểu các kí (Đại 48,
1157 trung), nói : “Sau đại sư Bồ đề đạt ma
tám đời, có vị tỉ khưu lớn, ở núi Bách trượng
thuộc Hồng châu, người ta gọi là Bách
trượng thiền sư.”
BÁT DIÊP ẤN
..........
Ấn tám cánh hoa. Một loại ấn tay. Hai
tay chụm lại, lòng bàn tay để rỗng, hai ngón
cái và hai ngón út sáp vào
nhau, làm thành tướng ấn
tám cánh hoa sen đang nở
rộ. Đây là ấn của đức Phật
A di đà. Cũng là khế ấn thứ
tư trong mười tám đạo, là
ấn Tam muội da của bộ Liên
hoa. [X. Thai tạng giới mạn
đồ la đại sao Q.3].
BÁT DIÊP LIÊN HOA
Hoa sen tám cánh. Ở khu chính giữa
của mạn đồ la thuộc Thai tạng giới vẽ một

hoa sen tám cánh, gọi là Trung đài bát diệp
viện (viện tám cánh đài giữa). Vẽ đức Đại
nhật Như lai ở chính giữa, trên tám cánh
hoa sen ở bốn chung quanh, vẽ bốn đức
Phật và bốn vị Bồ tát, gọi là tám cánh (hoa)
chín vị tôn. Trong các phép quán của Mật
giáo, cũng có phép quán hoa sen tám cánh.
(xt. Bát Diệp Liên Hoa Quán).
BÁT DIÊP LIÊN ĐÀI
..............
Đài hoa sen tám cánh. Chỉ cái đài ở
chính giữa viện thứ nhất trong mạn đồ la
thuộc Thai tạng giới Mật giáo, vì có vẽ đóa
hoa sen tám cánh, cho nên gọi Bát diệp
liên đài. Cũng gọi Bát diệp trung đài. Đức
Đại nhật Như lai ngồi ở chính giữa hoa
sen, gọi là trung tôn của tám cánh. Bốn
chung quanh tám cánh lần lượt phối với
bốn đức Phật Bảo sinh, Khai phu hoa
vương,Vô lượng thọ, Thiên cổ lôi âm, và
bốn vị Bồ tát Phổ hiền, Văn thù, Quan âm,
Di lặc v.v... , gộp chung lại là chín vị tôn, là
tướng trái tim của người ta khi ứng hợp với
thân mật, ngữ mật và ý mật. [ X. kinh Đại
nhật Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.4].
BÁT DIÊP LIÊN HOA QUÁN
Quán tưởng hoa sen tám cánh. Là phép
quán của người tu Mật tông, quán tưởng
trái tim của mình là đóa hoa sen tám cánh
hiện bày chín vị tôn của Thai tạng giới. Bởi
vì, nói theo giáo nghĩa của Mật giáo, trái
tim của hết thảy chúng sinh là nhân để
thành tựu Liên hoa tam muội (Thiền định
hoa sen), nhưng vì nó chưa được làm cho
nở ra, nên bị các phiền não trói buộc, mà
không biết rõ được cái tướng của tâm mình
một cách như thực. Bởi thế, trước phải soi
rọi tâm này, quán tưởng nó là đóa hoa sen

tám cánh, khiến các nhị hoa nở ra đầy đủ,
quán tưởng chữ (a) nằm ở chính giữa đài
sen. Tại sao phải quán tưởng hoa sen tám
cánh? Vì hai nghĩa sau đây:
1. Quán tam muội, nơi tâm hết thảy
Ấn Bát Diệp
BÁT DIÊP LIÊN HOA QUÁN

B
440
phàm phu tuy chưa thể tự biết rõ, nhưng
trên đó tự nhiên đã có tám cánh như hình
dạng bông sen cúp, quán chiếu tâm này,
khiến nó nở ra, tức là quán tam muội.
2. Nhị hoa đầy đủ, nghĩa là tâm tam
muội hoa sen này, khi đã nở rộ, thì đầy đủ
vô lượng pháp môn, không thiếu một pháp
môn nào. [X. Kim cương đính liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ; Đại nhật kinh sớ
Q.12; Tông kính lục Q.26].
BÁT DIÊP NHỤC ĐOÀN TÂM
Trái tim thịt tám cánh. Hình thể trái
tim của phàm phu giống như hoa sen cúp,
nếu tu quán tưởng Du già mà in nhau với
thân mật, ngữ mật và ý mật thì trái tim mở
ra giống như hoa sen tám cánh, hiện chứng
chín vị tôn ở tám cánh đài giữa, cho nên
gọi Bát diệp nhục đoàn tâm.
Nhục đoàn tâm, tiếng Phạm: hfdaya,
dịch âm : hãn lật đà, ô lật đà, chỉ trái tim
của người ta, là tiếng đối lại với “tâm nghĩ
biết”. Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39,
623 thượng), nói : “Hình dáng tâm ô lật đà
của phàm phu giống như hoa sen chưa nở,
có gân mạch cấu tạo thành tám phần, con
trai hướng lên, con gái hướng xuống. Trước
hết, quán tưởng sen này, khiến nó nở ra
làm tòa sen trắng tám cánh.” (xt. Tâm).
BÁT DỤ
I.Bát dụ. Tám ví dụ. Là tám phép tắc
được sử dụng trong kinh điển Phật để ví
dụ.
1. Thuận dụ. Nghĩa là đức Phật nói pháp
thuận theo thứ tự của đời thường, từ nhỏ
tới lớn, tức thuận theo thứ tự dấy sinh của

sự vật mà nói.
2. Nghịch dụ, ngược với thuận dụ. Tức
ngược với thứ tự của đời thường, ví dụ từ
lớn tới nhỏ.
3. Hiện dụ. Ví dụ như sự thật ở trước
mặt.
4. Phi dụ. Tức Phật nói pháp, giả đặt lời
làm ví dụ, chứ không phải việc đó có thực.
5. Tiên dụ. Tức trước đặt giả dụ, rồi sau
mới nêu việc thực tế kết hợp.
6. Hậu dụ. Tức trước nói pháp, rồi sau
mới đặt ví dụ để làm rõ.
7. Tiên hậu dụ. Tức khi Phật nói pháp,
điều nói trước nói sau đều là ý ví dụ.
8. Biến dụ (dụ khắp). Tức toàn là ví
dụ. Tức Phật nói pháp, đầu cuối đều mượn
ví dụ để hiển bày. [X. kinh Niết bàn (bản
Bắc) Q.29 phẩm Sư tử hống bồ tát]. (xt.
Thí Dụ).
II. Bát dụ. Tám ví dụ. Dùng tám sự
tượng làm tám ví dụ để chỉ bày rõ thân
người là không, là vô thường. Kinh Năng
đoạn kim cương bát nhã ba la mật đa nêu
ra tám thứ như sau: ánh sao, đom đóm mắt,
ánh đèn, ảo thuật, sương móc, bọt nước, tia
chớp, mây. Kinh Đại bát nhã quyển 11 thì
nêu: ảo thuật, chiêm bao, tiếng vang, bóng
dáng, giợn nắng, bóng sáng, biến hóa, thành
tìm hương. [X. kinh Đại bát nhã Q.48, Q.41].
(xt. Thí Dụ).
BÁT ĐA LA THỤ
Gấp tám cây đa la. Là hình dung từ được
dùng trong các kinh điển để biểu thị nghĩa
rất cao lớn. Cây đa la là loại cây to, cho
nên gọi một vật gì cao là cây bát đa la, hàm
ý là cao gấp tám lần cây đa la. Như kinh
Pháp hoa phẩm Phân biệt công đức chép,
dùng chiên đàn đỏ làm các nhà điện, cao

gấp tám cây đa la. [X. Huyền ứng âm nghĩa
Q.2].
BÁT ĐẠI BỒ TÁT
Tám Bồ tát lớn. Là tám vị Bồ tát giữ gìn
chính pháp, che chở chúng sinh. Cũng gọi
BÁT DIÊP NHỤC ĐOÀN TÂM

B
441
Bát bồ tát. Về tên hiệu có nhiều thuyết khác
nhau. Chẳng hạn:
1. Kinh bát chu tam muội nêu : Bát đà
hòa, La lân na kiệt, Kiều nhật đâu, Na la
đạt, Tu thâm, Ma ha tu tát hòa, Nhân đê
đạt và Hòa luân điều.
2. Kinh Dược sư thì nêu: Văn thù sư lợi,
Quan thế âm, Đắc đại thế, Vô tận ý, Bảo
đàn hoa, Dược vương, Dược thượng, Di lặc.
3. Kinh Lí thú nêu: Kim cương thủ,
Quán tự tại, Hư không tạng, Kim cương
quyền, Văn thù sư lợi, Tài phát tâm chuyển
pháp luân, Hư không khố, Tối nhất thiết
ma.
4. Bát đại bồ tát mạn đồ la nêu : Quan
thế âm, Di lặc, Hư không tạng, Phổ hiền,
Kim cương thủ, Diệu cát tường, Trừ cái
chướng và Địa tạng.
Pháp tu nương vào các kinh này mà tu,
gọi là Đại bồ tát pháp. Ngoài ra, kinh Thất
Phật bát bồ tát, kinh Đại phương quảng Bồ
tát tạng, Văn thù sư lợi căn bản nghi quĩ
v.v... cũng đều nói khác.
BÁT ĐẠI BỒ TÁT KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14. Trong
kinh này, đức Phật nói với tôn giả Xá lợi
phất rằng, nếu người nào hay một lòng nhớ
nghĩ tới tên hiệu của năm đức Phật ở phương
đông là: Thiện tinh tiến cát tường Như lai
ở nước Vô năng thắng, Phổ chiếu Như lai
ở nước Vô ngã, Cát tường Như lai ở nước
Thiện ái, Ấn nại la kế đô đặc phạ nặc vương
Như lai ở nước Tịch tĩnh tạng, Hỉ công
đức quang tự tại vương Như lai ở nước Li

trần, hoặc viết chép, đọc tụng giảng nói
kinh này, thì người ấy sẽ không rơi vào
ngã ác, hoặc trong nơi hạ tiện, mà được
sinh lên cõi trời Trường thọ, thoát khỏi
năm trọc, ba tai, tám nạn………... và có thể thành
đạo tột bậc.
Tên kinh này được đặt theo tên của tám
vị Đại bồ tát ở ngay đầu kinh (Diệu cát
tường, Thánh quán tự tại, Từ thị, Hư không
tạng, Phổ hiền, Kim cương thủ, Trừ cái
chướng, Địa tạng), vì thế gọi là kinh Bát đại
bồ tát.
BÁT ĐẠI BỒ TÁT MẠN ĐỒ LA KINH
Có 1 quyển, ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 20.
Nội dung trình bày phương pháp kiến lập
Bát mạn đồ la, và nói rõ người tu hành
nên nương theo pháp nào thì mau chứng
bồ đề.
(xt. Bát Đại Mạn Đồ La Kinh).
BÁT ĐẠI DẠ XOA
..............
Tám dạ xoa lớn. Dạ xoa, Phạm: Yakwa.
Là loại thứ ba trong tám bộ chúng. Cùng
với la sát đều là họ hàng của Tì sa môn
thiên vương. Cũng gọi là Bát đại dược xoa,
Dạ xoa bát đại tướng, Bát đại thiên vương,
Tì sa môn bát huynh đệ (tám anh em Tì sa
môn).
1. Ma ni bạt đà la (Phạm: Maịibhadra)
tức là Bảo hiền.
2. Bố rô na bạt đà la (Phạm:
Pùrịabhadra) tức là Mãn hiền.
3. Bán chỉ ca (Phạm:Pàĩcika) tức là
Mật chủ, Mật thân.
4. Sa đa kì li (Phạm:Zatagiri), tức là
Uy thần, chúng đức.
5. Hê ma phọc đa (Phạm: Himavanta),

người ở núi Tuyết, tức Ứng niệm.
6. Tì sái ca (Phạm:vizakha), tức là Đại
mãn, Trì pháp.
7. A tra phạ ca (Phạm:Àỉavaka),tức là
Vô tỉ lực,Vô tỉ thân.
8. Bán già la (Phạm:Pàĩcala), tức là
Mật nghiêm. [X. Nhiếp đại nghi quĩ Q.2;
Đại nhật kinh sớ Q.5]
BÁT ĐẠI BỒ TÁT MẠN ĐỒ LA KINH

B
442
BÁT ĐẠI ĐỒNG TỬ ẤN NGÔN
.................
Ấn khế và chân ngôn của tám đồng tử
lớn, sứ giả của Bất động tôn.
1. Tuệ quang; Ấn: Kim cương hợp
chưởng, nhẫn, nguyện, ngón tay giữa bên
trái và bên phải chắp lại, dựng thẳng như
hình cây kim. Chân ngôn: Án (oô) phạ
nhật ra (vajra, kim cương) ma đế nhân
phược la (matijvala, tuệ quang) bồ địa chất
đa (bodhicitta, bồ đề tâm) nẵng (na, chủng
tử).
2.Tuệ hỉ, Ấn: Kim cương hợp chưởng,
hai ngón giữa chắp lại dựng thẳng như hình
báu. Chân ngôn: Án (oô) la đát nẵng
(ratna, bảo) ma đế sa độ (matisàdhu, tuệ
hỉ) ma ha ma ni (mahàmani, đại bảo châu)
mạc (ma#, chủng tử).
3. A nậu đạt, Ấn: Kim cương hợp
chưởng, hai ngón giữa như lá sen. Chân
ngôn: Án (oô) bát nạp ma (padma, hoa
sen) tát phạ na hạ (sarvadaha, nhất thiết
não nhiệt) bát la xả nhĩ nẵng (prazamina,
trấn áp) ma ha đạt ma (mahàdharma, đại
pháp) tam (saô, qui mệnh chủng tử của
Bất động tôn).
4.Chỉ đức, Ấn: Kim cương hợp chưởng,
hai ngón giữa chập lại để trong lòng bàn
tay. Chân ngôn: Án (oô) yết la ma (karma,
tác nghiệp) ma ha phệ lí da (mahàvairya,
đại vô úy) bát lí bố la ca (paripùraka, mãn
nguyện), mãn (maô, chủng tử).
5. Ô câu bà nga, Ấn: Kim cương hợp
chưởng. Chân ngôn: Án (oô) phạ phật la
(vajra, kim cương) tát đỏa bà (sattva, hữu

tình) ô câu bà nga (ukubhaga, siêu việt trụ
thế) ma ha táo xí da (mahàsaukhya, đại
hạnh phúc) đa (ta, chủng tử).
6.Thanh tịnh tỉ khưu, Ấn: Phạm khiếp,
bàn tay trái ngửa lên, đầu ngón hướng về
bên phải; bàn tay phải úp lên bàn tay trái,
đầu ngón hướng về trái. Chân ngôn: Án (oô)
ma ni (maịi, bảo châu) vĩ du đà đạt ma câu
rô (vizudhadharmaguru, thanh tịnh pháp
sư) la khất xoa đạt ma (rakwa dharma, hộ
pháp) phạ (va, chủng tử).
7. Căng yết la, Ấn: Liên hoa hợp
chưởng. Chân ngôn: Án (oô) đạt rô ma
(dharma, pháp) căng yết la (kiíkara) để
sắt tra (tiwỉa, phát khởi) nhật la (jra, chủng
tử).
8.Chế tra ca, Ấn: Ngoại phọc ngũ cổ.
Chân ngôn: Án (oô) yết rô ma (karma,
tác nghiệp) chế tra ca (ceỉaka) hồng hồng
(hùô hùô, khủng bố) phát tra (phaỉ, phá
hoại) nam (ịaô, qui mệnh chủng tử của
Bất động tôn). [X. Thánh vô động tôn bát
đại đồng tử bí yếu pháp; Bất động sứ giả
pháp].
BÁT ĐẠI KIM CƯƠNG ĐỒNG TỬ
I. Bát đại kim cương đồng tử(tám đại
kim cương lớn). Chỉ các sứ giả của Bất động
minh vương. Cũng gọi là Bát đại đồng tử.
Tức là: Tuệ quang, Tuệ hỉ, A nậu đạt, Chỉ
đức, Ô câu bà nga, Thanh tịnh, Căng yết
la, Chế tra ca. [X. Thánh vô động tôn bát
đại đồng tử bí yếu pháp].
II. Bát đại kim cương đồng tử. Chỉ
tám đồng tử theo hầu bồ tát Văn thù. Đó
là: Quang võng, Địa tuệ tràng, Vô cấu
quang, Bất tư nghị tuệ, Thỉnh triệu, Kế thiết
ni, Cứu hộ tuệ, Ô ba kế thiết ni. [X.Thai
mạn đại sao Q.4].

III. Bát đại kim cuơng đồng tử. Là
tám đồng tử kim cương rất được phái Tu
nghiệm đạo Nhật bản tôn sùng. Về tên gọi
của các đồng tử này có nhiều thuyết khác
nhau, phổ thông, những tên sau đây là đại
biểu: Trừ ma, Hậu thế, Từ bi, Ác trừ, Kiếm
quang, Hương tinh, Kiểm đăng, Hư không.
Gốc của tám đồng tử lớn kể trên , theo thứ
tự là tám đức Phật: Thích ca, Sư tử âm,
Vân tự tại, A di đà, Đế tướng, Chiên đàn
BÁT ĐẠI ĐỒNG TỬ ẤN NGÔN

B
443
hương, A súc, Hư không trụ. [X. Linh dị
tương thừa tuệ ấn nghi quĩ].
BÁT ĐẠI LINH THÁP
Tám tháp thiêng liêng lớn. Là tám tòa
tháp lớn được xây dựng ở tám nơi thiêng
liêng của một đời đức Thế tôn. Gọi tắt là
tám tháp.
1. Tháp ở vườn Lâm tì ni thành Ca tì
la, nơi đức Phật giáng sinh.
2. Tháp ở gốc cây bồ đề bên bờ sông Ni
liên nước Ma già đà, nơi đức Phật thành
đạo.
3. Tháp ở vườn Lộc dã thành Ba la nại
nước Ca thi, nơi đức Phật quay bánh xe
pháp
4. Tháp ở vườn Kì đà nước Xá vệ, nơi
đức Phật hiện đại thần thông.
5. Tháp ở thành Khúc nữ nước Tang
già thi, là nơi đức Phật từ thềm bảy báu
bước xuống, sau khi an cư trên cung trời
Đao lợi trở lại nhân gian.
6. Tháp ở thành Vương xá, nơi Đề bà
đạt đa phá tăng, khiến chúng tăng chia làm
hai nơi, đức Phật cảm hóa trở về một mối.
7. Tháp ở thành Quảng nghiêm, nơi đức
Phật nghĩ về tuổi thọ sắp vào niết bàn.
8. Tháp ở rừng Sa la thành Câu thi na
nơi đức Phật vào niết bàn
Truyền thuyết xây dựng tám đại linh
tháp là dựa theo truyện A dục vương quyển
2 ghi chép việc vua A dục xây cất các tháp
nơi Phật sinh, cây bồ đề, nơi quay bánh xe
pháp, nơi ban Niết bàn. Lại theo Thập địa
kinh luận quyển 3, luận Đại thừa khởi tín
có nêu thuyết tám tướng thành đạo, thêm

vào bốn tháp ở bốn nơi, như ở Kì viên hiện
thần thông v.v... mà diễn biến thành tám
đại linh tháp.
Vào khoảng thế kỉ thứ VII, thứ VIII
tây lịch việc đi chiêm bái tám linh tháp lớn
này rất thịnh. Hoặc lấy bốn tháp ở nơi Phật
sinh, nơi thành đạo, nơi quay bánh xe pháp,
nơi vào niết bàn, gọi là bốn tháp lớn, hoặc
là bốn tháp ở cõi người, để đối lại với bốn
tháp Đế thích gọi là bốn tháp trên cõi trời.
[X. kinh Bát đại linh tháp danh hiệu; kinh
Đại thừa bản sinh tâm địa quán Q.1; Bát
đại linh tháp phạm tán].
BÁT ĐẠI LINH PHÁP DANH HIÊU KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 32. Kinh
này tường thuật khi đức Phật còn tại thế,
chính ngài đã nêu tên của tám linh tháp
lớn và khuyên người nghe cúng dường tháp.
Kinh tuy nhỏ nhưng ở cuối quyển có phụ
thêm phần biên niên sử về cuộc đời đức
Phật, kinh Thập nhị du và kinh Tăng già la
sát v.v... là tư liệu quý báu dể nghiên cứu
truyện đức Phật. (xt. Bát Đại Linh Tháp).
BÁT ĐẠI LONG VƯƠNG
Tám vua rồng lớn. Tám vị long vương
này là những thiên thần hộ pháp được nói
đến trên hội Pháp hoa. Cũng gọi là Bát
long vương
1. Nan đà long vương (Phạm:Nanda),
dịch ý là vua rồng vui mừng, là vị đứng đầu
trong các thần rồng hộ trì Phật pháp.
2. Bạt nan đà long vương (Phạm:
Upananda), cũng gọi là Ưu ba nan đà long
vương, dịch ý là vua rồng hiền vui, là anh
em với long vương Nan đà ở trên.
3. Sa già la long vương (Phạm:Sàgara),
dịch ý là vua rồng biển. Cũng gọi là Sa kiệt

la long vương. Là vị tôn chính trong phép
cầu mưa xưa nay, cũng là một trong hai
mươi tám vị bộ chúng Quan âm.
4. Hòa tu cát long vương (Phạm:
Vàsuki), dịch ý là vua rồng có của báu, vua
rồng nhiều đầu, vua rồng chín đầu. Cũng
gọi là Bà tu thụ long vương, Phiệt tô chỉ
BÁT ĐẠI LONG VƯƠNG

B
444
long vương, có thể quấn quanh núi diệu
cao (Tu di), và lại ăn rồng con.
5. Đức xoa già long vương (Phạm:
Takwaka), dịch ý là vua rồng nhiều lưỡi;
vua rồng hai lưỡi, vua rồng hiện độc, vua
rồng hay tồn hại người. Một cái nhìn tức
giận của rồng này cũng khiến người và súc
vật chết ngay.
6. A na bà đạt đa long vương (Phạm:
Anavatapta), dịch ý là vua rồng không
nhiệt não. Cũng gọi là vua rồng A nậu đạt.
Ở trong ao A nậu đạt trên đỉnh núi Tuyết.
7. Ma na tư long vương (Phạm:
Manasvin), dịch là vua rồng ý lớn, vua rồng
ý cao, vua rồng lòng từ, vua rồng đức lớn,
vua rồng thân lớn. Cũng gọi là Ma na tô bà
đế long vương.
8. Ưu bà la long vương (Phạm:
Utpalaka), dịch ý là vua rồng sen xanh.Vì
ở trong ao hoa sen xanh, cho nên gọi là
thanh liên long vương. [X. kinh Pháp hoa
Q.1 phẩm Tựa; Đà la ni tạp tập Q.3; Pháp
hoa kinh văn cú Q.2 hạ].
BÁT ĐẠI MẠN NÔ LA KINH
Có 1 quyển. Ngài Pháp hiền đời Tống
dịch. Cũng gọi Bát đại ma nô la kinh, Đại
thừa bát đại mạn nô la kinh. Thu vào Đại
chính tạng tập 20. Là pháp của tám vị Bồ
tát lớn. Nội dung là đại minh tâm căn bản
của tám đại bồ tát: Quán tự tại, Từ thị, Hư
không tạng, Phổ hiền, Kim cương thủ, Mạn
thù sư lợi, Trừ cái chướng và Địa tạng.
BÁT ĐẠI MINH VƯƠNG
Tám minh vương lớn. Cứ theo kinh Đại
diệu kim cương chép, thì Bát đại minh

vương là do tám vị Bồ tát lớn thị hiện làm
tám minh vương kim cương. Tức là: Hàng
tam thế, Đại uy đức, Đại tiếu, Đại luân, Mã
đầu, Vô năng thắng, Bất động, Bộ trịch.
Tám bồ tát lớn thì theo thứ tự là: Kim
cương thủ, Diệu cát tường, Hư không tạng,
Từ thị, Quán tự tại, Trừ cái chướng, Phổ
hiền. Hoặc bỏ Bất động minh vương mà
thêm Uế tích kim cương thay vào, gọi là
Bát đại minh vương, lấy làm quyến thuộc
của Bất động. Hoặc có thuyết thêm Uế tích
(Ôsôsama), Vô năng thắng, Mã đầu vào năm
đại minh vương Bất động, Hàng tam thế,
Quân đồ lợi, Đại uy đức và Kim cương dạ
xoa mà thành Bát đại minh vương.
BÁT ĐẠI NHÂN GIÁC
...........
Tám thứ giáo pháp của bậc đại nhân.
Cũng gọi Đại nhân bát niệm, Bát sinh pháp.
Là tám thứ giáo pháp vào đạo bồ đề mà các
bậc thánh (đại nhân) Thanh văn, Duyên
giác và Bồ tát phải tỉnh biết và ghi nhớ. Cứ
theo kinh Bát niệm trong Trung a hàm
quyển 18, thì bát đại nhân giác là:
1. Ít muốn, người tu đạo không tham
cầu nhiều thứ.
2. Biết đủ, lòng luôn thỏa mãn với cái
mình đã có.
3. Xa lìa, thân lìa khỏi sự trói buộc của
thế gian, tâm thoát ly mọi phiền não.
4. Tinh tiến, làm chính cần, tu thiện
pháp không biếng nhác.
5. Giữ ý niệm ngay thẳng, đối với thân,
thụ, tâm, pháp, thường tu chính niệm.
6. Định tâm chân chính, tu tập thiền
định, dẹp hết loạn tưởng.
7. Trí tuệ chân chính, dùng mắt trí tuệ
mà nhìn Phật pháp, tỉnh biết chính đạo.

8. Không bàn phiếm, xa lìa sự bàn nói
lông bông, trụ nơi chính ngữ.
Còn theo kinh Bát đại nhân giác nói,
thì tám điều tỉnh biết là: biết cõi đời là vô
thường, biết tham muốn nhiều là đau khồ,
biết tâm luôn mong cầu, biết lười biếng là
rơi rụng, biết sống chết là ngu dại, biết nghèo
khổ nhiều oán, biết năm dục là tai họa, biết
BÁT ĐẠI MẠN NÔ LA KINH

B
445
sống chết bốc cháy là khổ não. [X. luận
Thành thực Q.5 phẩm vô tương ứng; Di
giáo kinh luận ký Q.trung]. (xt. Đại Nhân
Bát Niệm).
BÁT ĐẠI NHÂN GIÁC KINH
..............
Có 1 quyển. Ngài An thế cao đời Hậu
Hán dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 17.
Kinh này nói rõ tám pháp mà các bậc đại
nhân, như chư Phật, Bồ tát biết rõ và ghi
nhớ. Đệ tử của Phật phải xem xét và hiểu
rõ tám điều mà các bậc đại nhân đã biết để
tu hành mà tự giác, giác tha.
Bát đại nhân giác trong kinh này là chỉ:
biết thế gian vô thường, biết nhiều tham
muốn, biết tâm không chán, biết lười biếng,
biết ngu si, biết nghèo oán, biết muốn là tai
họa, biết sống chết.
Bát đại nhân giác trong kinh A hàm,
kinh Phật di giáo và trong luận Thành thực
đều có bàn nói rộng rãi, về thứ tự, tên gọi
tuy có khác, nhưng về ý chỉ thì giống nhau.
Ngài Trí húc đời Minh có soạn “Bát đại
nhân giác kinh lược giải”. [X. Bát đại nhân
giác chi nguyên thủy nghiên cứu (Tăng vĩnh
Linh phượng)]. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
BÁT ĐẠI QUAN ÂM
...........
Các kinh nói về tên của tám vị Quan
âm lớn có khác nhau, mà hai thuyết sau
đây là phổ biến hơn cả:
Thuyết thứ nhất, tám Quan âm là: Bất
không quyên sách, Tì câu chi, Thập nhất
diện (mười một mặt), Mã đầu (đầu ngựa),
Phẫn nộ câu, Như ý luân, Bất không câu

và Nhất kế la sát.
Thuyết thứ hai, tám Quan âm là: Như ý
luân, Quán tự tại, Đắc đại thế, Đa la, Tỳ
câu chi, Bạch xứ, Nhất kế la sát và Mã đầu.
[X. kinh Như ý luân đà la ni phẩm Đàn
pháp].
BÁT ĐẠI SƠN NHÂN
...........
Người Giang tây cuối đời Minh. Nổi tiếng
về hội họa, là một trong “bốn vị tăng ở
cuối đời Minh” hoặc một trong “bốn vị tăng
đầu đời Thanh” trong lịch sử hội họa của
Trung quốc. Là hậu duệ của Chu quyền,
tôn thất nhà Minh.
Vốn tên Chu hấp, tự Tuyết cá, hiệu Lư,
Cá sơn lư, Truyền khể, Thập đắc, Tuyết
nạp, Nhân ốc... Tám tuổi đã biết làm thơ,
tính tình độc lập khác thường, hay khôi
hài, chữ viết đẹp, khắc chữ triện, đặc biệt
giỏi vẽ: vẽ những tranh non nước chim hoa
mà người đời cho là thần tác. Năm hai mươi
tuổi, vua Tư tông nhà Minh chết, Sơn nhân
bi phẫn rồi tự
làm khổ mình,
vào trong rừng
sâu núi thẳm mấy
năm, vì uất hận
quá mà hóa điên.
Sau xuất gia làm
tăng, lúc ấy
khoảng hai mươi
ba tuổi, giả câm
giả ngọng. Năm
hai mươi tám tuổi
bắt đầu giảng
Tô Đông Pha
Bát Đại Sơn Nhân
BÁT ĐẠI SƠN NHÂN

B
446
kinh Phật, số người đến theo học thường
hơn trăm.
Sơn nhân thường giữ kinh Bát đại nhân
giác, do đó tự hiệu là Bát đại sơn nhân. Lại
trông nom đạo quán Thanh vân phồ, giao
du với nhiều vị tăng, như Đạm tuyết, Thạch
đào đều là bạn chí thân, và sánh ngang các
họa sĩ trong Thiền lâm, như Quán hưu, Tề
kỉ... Sau dời Thanh vân phồ, đến ở “Ngụ ca
thảo đường” tại Nam xương. Sư mất năm
Khang hi thứ 44, thọ 80 tuổi. [X. Bi truyền
tập Q.126; Quốc triều tiên chính sự lược
Q.48].
BÁT ĐẠI THÀNH
.........
Tám thành lớn. Chỉ tám tòa đô thành
của Ấn độ đời xưa. Đó là: Xá vệ, Sa kì,
Chiêm ba, Ba la nại, Câu thiểm di, Tì xá li,
Vương xá, Ca tì la vệ. [X. luật Ma ha tăng
kì Q.33].
BÁT ĐẠI THẦN TƯỚNG
............
Tám thần tướng lớn. Chỉ tám vị tướng
thần được bày chung quanh tạng kinh bánh
xe, tức là: Phạm thiên, Đế thích, Trì quốc,
Tăng trưởng, Quảng mục, Đa văn và hai vị
lực sĩ Mật tích, Kim cương (tục gọi là Nhân
vương). Tám vị này đều là các thiện thần
giữ gìn Phật pháp. [X. Thích môn chính
thống Q.3; Thiền lâm tượng khí tiên đệ
ngũ loại Linh vương môn].
BÁT ĐẠI TỔNG TRÌ VƯƠNG KINH
Có 1 quyển. Ngài Thí hộ đời Tống dịch.
Nói đủ là Trì minh tạng bát đại tổng trì
vương kinh. Thu vào Đại chính tạng tập

21. Kinh này tuy nêu tám tổng trì lớn trong
tạng Trì minh, nhưng cũng nêu cả tâm chú,
cùng ghi mười thứ chân ngôn. Những chân
ngôn này không có tên gọi đăc biệt, chủ ý
ở chỗ người trì chú có thể gặt hái được lợi
ích ở hiện tại. Chẳng hạn như đàn bà không
có sữa sẽ có sữa, không có con sẽ được
con...
BÁT ĐẠI TỰ TẠI NGÃ
Cái ta có tám thứ tự tại lớn. “Ngã”, là
nghĩa tự tại không ngại, một trong bốn đức
Thường, Lạc, Ngã, Tịnh trong kinh Niết
bàn. Đại ngã tức là pháp thân của Như lai,
đầy đủ tám thứ đại tự tại, cho nên gọi là Bát
đại tự tại ngã. Cũng gọi Bát tự tại, Bát biến
hóa, Bát thần biến. Đó là:
1. Có thể hiển bày một thân làm nhiều
thân.
2. Hiển bày thân một mảy bụi đầy khắp
ba nghìn thế giới.
3. Thân to lớn, nhưng nhẹ nhàng lướt
đi xa.
4. Hiện vô lượng loại thường ở.
5. Các căn được dùng lẫn cho nhau,
tức mắt có thể nghe, tai có thể thấy...
6. Được hết thảy pháp nhưng không có
ý tưởng được.
7. Nói nghĩa của một bài kệ trải vô lượng
kiếp.
8. Thân biến khắp nơi cũng như hư
không.
Tuy nhiên, các kinh nói hơi khác nhau.
Cứ theo Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển hạ
chép thì:
1. Có thể dùng sức biến hóa làm cho
thân mình thân người và thế giới trở thành
hạt bụi cực nhỏ.
2. Có thể dùng sức biến hóa làm cho

thân mình thân người và thế giới tràn đầy
cõi hư không cực lớn.
3. Có thể dùng sức biến hóa làm cho
thân mình thân người và thế giới trở nên
cực nhẹ như mảy lông hồng
4. Có thể dùng sức biến hóa lớn nhỏ
dài ngắn... chuyển hóa một cách tự tại.
BÁT ĐẠI THÀNH

B
447
5. Có thể dùng sức biến hóa tự biến
mình thành người lớn, người nhỏ, nhưng
lòng không cao thấp, hàng phục hết thảy,
nhiếp thụ tất cả.
6. Dùng sức biến hóa có thể đến nơi xa
xôi bằng bốn cách: bay đi nơi xa, lặn ở đây
hiện ở kia, dời xa lại gần không đi mà tới,
trong một niệm biến khắp mười phương.
7. Dùng sức biến hóa khiến quả đất nổi
lên sáu thứ chấn động hoặc mười tám thứ
chấn động.
8. Dùng sức biến hóa có thể một thân
làm ra nhiều thân, nhiều thân thu vào một
thân, đi qua vách núi thẳng đứng, dẫm lên
nước lửa, đi trong hư không, chuyển bốn
đại, biến đất làm nước, biến đá làm vàng...
đều được như ý. [X. kinh Niết bàn (bản
Bắc) Q.23; Đại minh tam tạng pháp số
Q.21].
BÁT ĐẦU MA ĐỊA NGỤC
.............
Bát đầu ma, Phạm: Padma, Pàli:
Paduma. Cũng gọi Ba đầu ma địa ngục,
Bát đặc ma địa ngục, Ba đầu địa ngục. Là
một trong tám địa ngục lạnh. Cứ theo luận
Du già sư địa quyển 4 chép, thì những người
sống trong địa ngục này, bị cái lạnh kinh
hồn làm cho toàn thân đỏ lừng, da thịt nứt
cứng, cho nên gọi là sen hồng (Padma). Còn
theo luận Lập thế a tì đàm quyển 1 phẩm
Địa động chép, thì địa ngục Bát đầu ma là
thứ mười trong mười địa ngục lạnh, vì phỉ
báng các ngài Xá lợi phất và Mục kiền liên
mà tỉ khưu Cù già li phải rơi vào địa ngục
này. Nhưng kinh Trường a hàm quyển 19

phẩm Địa ngục thì cho địa ngục này là một
địa ngục nóng, trong ngục đều là màu đỏ,
như màu của hoa bát đầu ma (hoa sen
hồng), cho nên gọi Bát đầu ma.
Lại nói về lửa địa ngục này bốc cháy
ngùn ngụt. Các tội nhân đứng cách ngọn
lửa một trăm do tuần, thì nóng sém da; cách
sáu mươi do tuần, thì điếc cả hai tai, cách
năm mươi do tuần thì mù hai mắt, không
còn thấy được nữa. [X. kinh Đại lâu thán
Q.2 phẩm Nê lê; kinh Khởi thế Q.4 phẩm
Địa ngục].
BÁT ĐẦU MA HOA
Bát đầu ma, Phạm : Padma, Pàli:
Paduma. Dịch ý là hoa sen đỏ, hoa sen đỏ
lợt. Cũng gọi là Bát đặc ma hoa, ban đầu
ma hoa. Tên khoa học: Nelumbium
speciosum. Là loài thực vật thuộc họ thụy
liên (sen ngủ), sinh sản ở các miền đông
Ấn độ, Ba tư, Tây tạng, Trung quốc, Miến
điện, bắc Úc đại lợi và vùng đầm lầy ở Nhật
bản. Thân cây to mập có thể dùng làm thức
ăn, tơ nhỏ trong thân cây có thể làm tim
đèn.
Ấn độ từ xưa đến nay, coi hoa này là
hoa cao quý nhất trong các loài thực vật
sống dưới nước, trong sách Phật, thường
được liệt làm một thứ quý báu trong bảy
thứ quý báu. Trong các kinh luận cũng
thường được đề cập song song với các hoa
câu vật đầu, ưu bát la, phân đà lợi. Ngoài ra
cũng là tòa báu của Phật, Bồ tát, hoặc là
vật cầm tay của bồtát Quan thế âm để
trang nghiêm thân. [X. Trường a hàm Q.1
kinh Đại bản; Đại nhật kinh sớ Q.15; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.thượng, Q.hạ]. (xt. Liên
Hoa).
BÁT ĐẾ

Tám đế. Cũng gọi là tám Thánh đế.
I. Bát đế. Tức gọi chung bốn đế hữu
tác và bốn đế vô tác. Cứ theo Thắng man
bảo quật quyển hạ của ngài Cát tạng nói,
thì bốn đế hữu tác là phép quán bốn chân
lí của Tiểu thừa, phép quán này chưa được
rốt ráo, sau còn cần có chỗ dụng công tu
hành, vì thế gọi là hữu tác (có làm). Bốn đế
BÁT ĐẾ

B
448
vô tác là phép quán bốn chân lý của Đại
thừa, sau không còn cần dụng công tu tác
nữa, cho nên gọi là vô tác (không làm). Lại
trí lực của hai thừa (Thanh văn, Duyên giác)
có hạn lượng, nên còn gọi là có lượng; trí
của Phật thì không có hạn lượng, cho nên
cũng gọi là vô lượng. [X. kinh Thắng man
phẩm Pháp thân; Nhân vương bát nhã kinh
sớ Q.3]. (xt. Tứ Đế).
II. Bát đế. Mở rộng bốn đế làm tám thứ:
1. Hành khổ đế, các hành hữu vi sinh
diệt, đổi dời, trôi chảy không dừng.
2. Hoại khổ đế, các pháp như ý mình
muốn bị hoại.
3. Khổ khổ đế, luôn luôn gặp các pháp
không như ý.
4. Lưu chuyển đế, chỉ phân đoạn sinh
tử.
5. Lưu tức đế, chỉ Niết bàn, cũng gọi là
hoàn diệt đế.
6. Tạp nhiễm đế, chỉ phiền não, nghiệp,
sinh, ba pháp này rất nhơ nhớp.
7. Thanh tịnh đế, chỉ pháp vô vi đã đạt
được do đoạn trừ các pháp tạp nhiễm. Pháp
vô vi này cực kì trong sạch.
8. Chính phương tiện đế, có nghĩa là
hết thảy đạo vô lậu thực là con đường đưa
đến Niết bàn.
Bốn đế đầu là khổ đế, đế thứ năm là
diệt đế, đế thứ sáu thông cả hai đế khổ, tập,
đế thứ bảy thông cả hai đế diệt, đạo, đế thứ
tám là đạo đế. [X. luận Du già sư địa Q.46;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.2
phần cuối].
III. Bát đế. Là tám đế nói trong kinh

Nhân vương. Trong tác phẩm Nhân vương
kinh sớ quyển trung phần đầu của mình,
sa môn Viên trắc đã rút tám đế sau trong
mười bốn đế nói trong kinh Thập địa ra, để
giải thích tám đế trong kinh Nhân vương
như sau:
1. Nhờ hiểu rõ tự tướng, cộng tướng của
pháp mà thấu suốt chân lý của các tướng.
2. Hiểu rõ sự sai biệt của các pháp, nên
mới thấu suốt chân lý của sự sai biệt.
3. Hiểu rõ sự sai biệt của năm ấm, mười
tám giới, mười hai nhập, nên thấu suốt được
chân lý của sự nói thành.
4. Hiểu rõ sự khổ não của thân tâm,
nên thấu suốt chân lý của sự.
5. Hiểu rõ sự sinh trong các đường là
tương tục, nên thấu suốt chân lý sự sinh.
6. Hết thảy nhiệt não được diệt trừ, nên
thấu suốt chân lý của tận trí, vô sinh trí.
7. Phát khởi hạnh chẳng hai, nên thấu
suốt chân lý của trí đạo.
8. Hiểu rõ một cách chân chính tướng
của các pháp, nên thấu suốt lý chân thật
thành tựu hết thảy địa vị Bồ tát theo thứ
lớp và thấu suốt chân lý thành tựu trí Như
lai. [X. kinh Nhân vương Q.thượng phẩm
Bồ tát giáo hóa].
BÁT ĐIÊN ĐẢO
........
Tám điên đảo. Chỉ tám thứ điên đảo
mà người phàm phu và Thanh văn, Duyên
giác mê chấp. Gọi tắt là Bát đảo. Tức phàm
phu thủ chấp các pháp hữu vi là thường
còn, là vui thú, là có ta, là sạch sẽ; còn
Thanh văn, Duyên giác thì chấp pháp vô
vi Niết bàn là chẳng phải thường còn, chẳng
phải vui sướng, chẳng phải có ta, chẳng phải
sạch sẽ, bởi thế cũng gọi là tám điên đảo

của phàm phu và Tiểu thừa.
1. Thường điên đảo, nghĩa là đối với
các pháp vô thường ở thế gian, khởi lên cái
thấy thường còn mãi.
2. Lạc điên đảo, nghĩa là sự vui sướng
của năm dục của thế gian đều là nhân dẫn
đến khổ đau, nhưng người phàm phu không
thấy rõ lý ấy, nên chấp bậy là vui sướng.
3. Ngã điên đảo, thân này là do bốn đại
hòa hợp giả tạm mà thành, vốn không có
ta, phàm phu không rõ điều đó, nên chấp
có ta làm chủ.
BÁT ĐIÊN ĐẢO

B
449
4. Tịnh điên đảo, thân mình thân người,
đều có năm thứ dơ bẩn, phàm phu không
rõ lý ấy, lại sinh tham đắm mà chấp càn là
sạch sẽ.
5. Vô thường điên đảo, nghĩa là đối với
pháp thân thường trụ của Như lai thì cho
là tướng có sinh diệt đổi khác.
6. Vô lạc điên đảo, nghĩa là đối với niềm
vui trong sạch của Niết bàn thì lại cho rằng
không vui.
7. Vô ngã điên đảo, nghĩa là trong cái ta
chân thật của tính Phật lại chấp không có
ta.
8. Vô tịnh điên đảo, nghĩa là thân
thường trụ của Như lai chẳng phải thân ăn
uống tạp nhạp, chẳng phải thân phiền não,
chẳng phải thân máu thịt, chẳng phải thân
gân xương nối kết. Vì Thanh văn, Duyên
giác không rõ lý ấy, nên cho là không trong
sạch. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.2; luận
Câu xá Q.19; Ma ha chỉ quán Q.2].
BÁT ĐỊNH
.....
Tám định. Định, có nghĩa thu nhiếp tâm
tán loạn mà đưa nó về trạng thái lặng yên
bất động. Cõi Sắc, cõi Vô sắc, ở mỗi cõi có
bốn định, vì thế gọi là tám định.
1. Sơ thiền thiên định (định ở trời
Thiền đầu), nghĩa là khi người tu tập thiền
định ở cõi Dục, chợt thấy thân tâm lắng
yên, hơi khe khẽ động, như mây như bóng.
Lại cảm biết hơi thở ra vào qua khắp các
lỗ chân lông trên toàn thân, vào không
tích tụ, ra không phân tán, gọi là Sơ thiền
thiên định.

2. Nhị thiền thiên định (định trời Thiền
hai); nghĩa là đã được định Sơ thiền thiên
rồi, tâm chán Sơ thiền, chán giác quán động
tán, nhân đó thu tâm vào định, giác và quán
liền diệt, điềm nhiên lặng yên. Nhờ vậy,
niềm vui của thắng định phát sinh. Cũng
như người từ căn phòng tối tăm đi ra, trông
thấy mặt trời mặt trăng sáng rỡ, quang đãng
trong suốt, gọi là Nhị thiền thiên định.
3. Tam thiền thiên định (định trời Thiền
ba), nghĩa là đã được định Nhị thiền thiên
rồi, lại chán Nhị thiền, Tâm vui mừng xung
động, làm cho định không bền chắc, nhân
đó, thu tâm quán xét kĩ, lòng mừng liền
diệt, từ đó lặng yên vào định, niềm vui liên
miên phát ra từ trong tâm. Pháp lạc tăng
thêm, tràn khắp trong thân, là niềm vui
bậc nhất trong thế gian, gọi là Tam thiền
thiên định.
4. Tứ thiền thiên định (định trời Thiền
bốn), nghĩa là đã được định Tam thiền
rồi, lại thấy niềm pháp lạc ở Tam thiền
làm cho tâm nhiễu loạn, không được
thanh tịnh, bèn sinh chán lìa, cố gắng
không ngừng được an ủi, hơi thở ra vào
dứt bặt, lâng lâng trong sáng như gương,
như nước lắng trong, chiếu soi vằng vặc,
muôn tượng đều hiện, dứt mọi vọng tưởng,
chính niệm kiên cố, gọi là Tứ thiền thiên
định.
5. Không xứ thiên định, Không tức là
hư không. Đã được định Tứ thiền thiên
rồi, nhưng chán nỗi thân tâm còn bị ràng
buộc, không được tự tại, bèn vận dụng thêm
công sức, quán xét thân mình cũng như
lụa là, trong ngoài thông suốt, một lòng
nghĩ không. Chỉ thấy hư không, không thấy
sắc tướng, tâm mình sáng trong, tự tại vô

ngại, như chim ra khỏi lồng, tự do tự tại,
gọi là Không xứ thiên định.
6. Thức xứ thiên định. Thức, hàm ý là
tâm. Nghĩa là đã được định Không xứ thiên
rồi, liền dùng thức tâm duyên khắp hư
không, mà hư không thì không có bờ bến.
Vì không có bờ bến, nên tâm định lại tán,
do đó, lại bỏ hư không, chuyển tâm duyên
theo thức, cùng thức ứng nhau, tâm định
chẳng động. Thức ở hiện tại, quá khứ, vị
lai, tất cả đều hiện trong định, ứng hợp với
định, tâm không phân tán. Định này yên
BÁT ĐỊNH

B
450
ổn, trong sạch tĩnh lặng, gọi là định Thức
xứ thiên.
7. Vô sở hữu xứ thiên định (định không
có nơi chốn). Nghĩa là lìa không xứ, thức
xứ ở trên, nên gọi là vô sở hữu xứ. Đã được
định thức xứ thiên rồi, dùng tâm duyên với
thức ở ba đời hiện tại, quá khứ, vị lai, vô
lượng vô biên, như thế có thể làm hỏng
định, nên chỉ có chỗ không có tâm thức,
tâm không chỗ nương tựa, mới là yên ổn.
Do đó, liền bỏ thức xứ mà buộc tâm vào vô
sở hữu xứ, tinh cần không biếng nhác, một
lòng lắng trong, tuyệt nhiên vắng lặng,
không khởi các tưởng, gọi là định Vô sở
hữu xứ thiên.
8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thiên định
(định không phải tưởng không phải chẳng
tưởng). Nghĩa là thức xứ ở trước là có tưởng.
Đến đây, bỏ hữu tưởng ở trước, gọi là Phi
tưởng; bỏ vô tưởng ở trước gọi là Phi phi
tưởng. Vì đã được định Vô sở hữu xứ thiên
rồi, lại cảm thấy nơi ấy như dại như say,
như ngủ như ám, do vô minh che lấp, không
còn biết gì, như thế chẳng đáng ưa thích.
Vì vậy, một lòng tinh chuyên, thường niệm
chẳng có chẳng không, thì định vô sở hữu
xứ liền diệt. Lại cố gắng không ngừng, hốt
nhiên phát ra định chân thực, không còn
thấy tướng hữu vô, an nhiên rỗng lặng,
thanh tịnh vô vi, không thấy tướng định
trong ba cõi, gọi là phi tưởng phi phi tưởng
xứ thiên định. [X. luận Câu xá Q.28; Thích
thiền ba la mật thứ đệ pháp môn Q.9].
BÁT ĐOẠN
.....

Tám đoạn. Cách chia loại trong giới
Cụ túc của tỉ khưu, tỉ khưu ni. Như hai
trăm năm mươi giới của tỉ khưu được chia
làm tám luật là: Ba la di, Tăng tàn, Bất
định, Xả đọa, Đơn đề, Đề xá ni, Chúng
học, Diệt tránh. [X. Bát tông cương yếu
Q.thượng].
BÁT GIÁC
.....
Tám ý nghĩ xấu. Cũng gọi Bát chủng ác
giác, Bát bất thiện giác. Nghĩa là chúng sinh
hay nảy ra tám ý xấu xa. Đó là: tham muốn,
tức giận, làm hại người, xóm làng thân, đất
nước, không chết, giòng họ, khinh khi.
Dịch mới dịch là “Tầm tư” (tìm nghĩ), cũng
dịch là niệm.
1. Dục giác, là ý nghĩ tham muốn.
2. Sân giác, ý nghĩ tức giận.
3. Hại giác, cũng gọi kiêu giác, ý nghĩ
hại người.
4. Thân lí giác , thường nhớ nghĩ xóm
làng, người thân.
5. Quốc độ giác, thường nghĩ đến sự an
nguy của đất nước.
6. Bất tử giác, chứa góp của báu, thường
nghĩ đến sự sống mãi không chết.
7. Tộc tính giác, thường nghĩ đến giòng
họ cao sang.
8. Khinh vũ giác, có ý cậy mình tài đức
mà khinh rẻ người khác.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.4; luận Du già
sư địa Q.40; luận Thành thực Q.14; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.13; Đại minh tam tạng
pháp số Q.31].
BÁT GIẢI THOÁT
Tám giải thoát. Phạm: awau vimokwà#,
Pàli: aha vimokkhà. Nghĩa là dựa vào
tám loại sức định mà diệt bỏ lòng tham

muốn đối với sắc và không sắc. Cũng gọi
Bát bối xả, Bát duy vô, Bát duy vụ.
1. Nội hữu sắc tưởng quán chư sắc giải
thoát. Nghĩa là diệt trừ ý tưởng có sắc ở
trong tâm, và tu phép quán chẳng sạch đối
với các sắc ở bên ngoài.
2. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc giải
thoát. Nghĩa là tuy đã trừ diệt hết ý tưởng
về sắc ở trong lòng, nhưng vì sự tham muốn
BÁT ĐOẠN

B
451
ở cõi Dục khó dứt, cho nên phải quán xét
cái tướng chẳng sạch ở bên ngoài, khiến
sinh tâm chán ghét mà đoạn trừ.
3. Tịnh giải thoát thân tác chứng cụ túc
trụ. Nghĩa là sự tu luyện căn lành đã thành
tựu, vứt bỏ tâm quán chẳng sạch ở trước,
mà tu quán xét tướng sạch của cảnh sắc
bên ngoài, làm cho phiền não không nảy
sinh, thân chứng sự an trụ trong giải thoát
thanh tịnh đầy đủ.
4. Siêu chư sắc tưởng diệt hữu đối tưởng
bất tư duy chủng chủng tưởng nhập vô biên
không không vô biên xứ cụ túc trụ giải thoát,
vượt các ý tưởng về sắc, diệt hết ý tưởng có
đối đãi, không suy nghĩ về các loại ý tưởng,
vào chỗ không biên giới, trụ nơi giải thoát
đầy đủ. Nghĩa là diệt hết ý tưởng về sắc có
đối đãi, tu hành tướng không vô biên xứ
nhập vô biên để thành tựu không vô biên.
5. Siêu nhất thiết không vô biên xứ nhập
vô biên thức thức vô biên xứ cụ túc trụ giải
thoát, vượt hết thảy chỗ không không biên
tế, vào cõi thức không biên giới, trụ chỗ
giải thoát đầy đủ. Nghĩa là vứt bỏ tâm không
không vô biên giới, mà tu tướng thức không
bờ bến để thành tựu thức vô biên .
6. Siêu nhất thiết vô biên xứ nhập vô sở
hữu vô sở hữu xứ cụ túc trụ giải thoát, vượt
hết thảy chỗ thức vô biên, vào nơi vô sở
hữu, trụ chỗ giải thoát đầy đủ. Nghĩa là vứt
bỏ tâm thức vô biên, tu tướng vô sở hữu
mà thành giải thoát.
7. Siêu việt nhất thiết vô sở hữu xứ nhập
phi tưởng phi phi tưởng xứ cụ túc trụ giải
thoát, vượt tất cả chỗ vô sở hữu mà vào cõi

chẳng phải tưởng chẳng phải không tưởng,
trụ nơi giải thoát đầy đủ. Nghĩa là bỏ tâm
vô sở hữu, không có tưởng minh thắng, trụ
nơi tướng chẳng phải không tưởng mà
thành tựu giải thoát.
8. Siêu nhất thiết phi tưởng phi phi tưởng
xứ nhập thụ tưởng diệt thân tác chứng cụ
túc trụ giải thoát, vượt hết thảy chỗ chẳng
phải tưởng chẳng phải không tưởng, vào
chỗ diệt hết tưởng thụ, thân chứng giải thoát
đầy đủ. Nghĩa là bỏ cảm thụ và tưởng tượng
v.v... mà vào định diệt tận, trừ bỏ hết thảy
các pháp tâm và tâm sở.
Trong tám giải thoát trên đây, hai giải
thoát trước nương vào Thiền đầu và Thiền
thứ hai mà đối trị lòng tham về hiển sắc.
Giải thoát thứ ba nương vào Thiền thứ tư
mà tu quán trong sạch, đều lấy không tham
làm tính chất. Giải thoát thứ tư đến thứ
bảy, theo thứ tự, lấy bốn định vô sắc làm
tính chất. Giải thoát thứ tám nương cõi trời
có nóc, lấy tâm diệt hết chỗ duyên theo
làm tính chất. Lại nữu, hai giải thoát đầu
đều chia làm hai, giải thoát thứ ba chia làm
bốn, gom chung lại gọi là tám thắng xứ. [X.
Trung a hàm Q.24 kinh Đại nhân; luận
Câu xá Q.29; luận Phẩm loại túc Q.7]. (xt.
Bát Thắng Xứ).
BÁT GIÁO NHIẾP PHỦ
Có bao nhiếp tám giáo không? Là danh
mục của tông Thiên thai bàn về kinh Pháp
hoa có bao nhiếp tám giáo không. Tám giáo,
tức là bốn giáo hoá nghi: Đốn giáo, Tiệm
giáo, Bí mật giáo, Bất định giáo và bốn giáo
hoá pháp: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo,
Viên giáo.
Về vấn đề kinh Pháp hoa có báo quát
tám giáo trên đây không, thì có nhiều thuyết

khác nhau, mà trong Nhị bách đề quyển
15 của tông Thiên thai bảo là không. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.1; Pháp hoa văn
cú kí Q.1; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.2; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.Thượng]. (xt. Siêu Bát Đề Hồ).
BÁT HÀN ĐỊA NGỤC
............
Tám địa ngục lạnh. Là tám loại địa
ngục lạnh lẽo băng giá. Trong các kinh
BÁT HÀN ĐỊA NGỤC

B
452
luận có nhiều tên gọi và sự giải thích khác
nhau.
I. Cứ theo luận Câu xá quyển 11, luận
Thuận chính lí quyển 31, luận Du già sư
địa quyển 4, luận Đại tì bà sa quyển 172
nêu, thì tám địa ngục là:
1. Át bộ đà (Phạm:Arbuda), cũng gọi
At phù đà. Dịch là phồng lên, phỏng lên.
Nghĩa là chúng sinh chịu tội, vì giá buốt
như cắt, nên da thịt phồng lên.
2. Ni thích bộ đà ( Phạm: Nirarbuda),
cũng gọi Nê lại phù đà. Dịch là nứt nẻ. Nghĩa
là chúng sinh chịu tội, vì rét buốt quá mà
nốt phồng trên da thịt nứt nẻ ra.
3. Át tích tra (Phạm:Aỉaỉa), cũng gọi
A tra tra. Nghĩa là chúng sinh chịu tội, vì
giá rét quá đến nổi môi không cử động được,
lưỡi chỉ nói được tiếng tra tra!
4. Hoắc hoắc bà (Phạm:Hahava), cũng
gọi A ba ba. Nghĩa là chúng sinh chịu tội,
vì rét đến cực độ, nên lưỡi cứng đơ, không
cử động được, chỉ có thể phát ra tiếng ba
ba như trên.
5. Hổ hổ bà (Phạm:Huhuva). Ba loại
địa ngục nêu trên, đều vì giá buốt quá mà
phát ra các tiếng khác lạ như thế.
6. Ôn bát la (Phạm: Utpala), dịch là
hoa sen xanh. Nghĩa là chúng sinh chịu
tội, vì cực rét buốt, nên da thịt nứt ra, giống
như hoa sen xanh.
7. Bát đặc ma (Phạm:Padma), cũng gọi
Ba đầu ma. Dịch là hoa sen hồng. Nghĩa là
chúng sinh chịu tội, vì rét buốt quá nên da
thịt đỏ ửng, trông như hoa sen hồng.
8. Ma ha bát đặc ma (Phạm: Mahàpadma),

dịch là hoa sen hồng lớn. Nghĩa
là chúng sinh chịu khổ, vì rét đến cực độ,
da thịt nứt nẻ, toàn thân đỏ ửng, trông giống
như một bông sen hồng lớn.
II. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 11
phẩm Hiện bệnh thì nêu tám loại: A ba la,
A tra tra, A la la, A bà bà, Ưu bát la, Ba đầu
ma, Câu vật đầu, Phân đà lợi. Bốn loại trước
biểu thị chúng sinh chịu khổ, vì rét quá
khó chịu nổi mà phát ra những tiếng ú ớ;
bốn loại sau dùng bốn thứ hoa sen để thí
dụ tướng nứt nẻ trên thân thể của chúng
sinh chịu khổ.
III. Luận Đại trí độ quyển 16, Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 7, thì nêu: At phù
đà, Ni la phù đà, A la la, A bà bà, Hầu hầu
(ba loại trên đều biểu thị cái giọng nói bị rét
buốt), Âu ba la (có nghĩa là tường vách phía
ngoài của địa ngục trông giống như hoa
sen xanh), Ba đầu ma (tội nhân sinh trong
hoa sen hồng để chịu khổ), Ma ha ba đầu
ma.
IV. Kinh Trường a hàm quyển 19 phẩm
Địa ngục thì liệt kê mười tên: Hậu vân (mây
dày), Vô vân (không mây), Ha ha (cười ha
hả, hà hơi cho ấm), Nại hà (làm sao được),
Dương minh (dê kêu), Tu càn để, Ưu bát
la, Câu vật, Phân đà lợi và Bát đầu ma.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 nói, thì
vị trí của tám địa ngục lạnh này nằm ở phía
dưới châu Diêm phù, bên cạnh tám địa ngục
nóng. Nói về tuổi thọ của chúng sinh ở địa
ngục At bộ đà, thì có hai mươi hộc hạt vừng
(mè), cứ mỗi trăm năm bỏ đi một hạt, cho
đến khi hết hai mươi hộc hạt vừng, thì các
chúng sinh đó mới chết được. Còn số tuổi
thọ của các chúng sinh ở các địa ngục lạnh,
từ Thích bộ đà trở xuống, thì gấp hai mươi

lần số tuổi thọ ở At bộ đà!.
BÁT HÒA LA
......
Phạm: pravàraịà. Pàli: pavàraịà.
Dịch âm: bát lạt bà lạt nô. Cũng gọi bạt
hòa la, bát hòa lan. Dịch ý là tự tứ, việc tùy
ý. Tức là nghĩa thỏa mãn, vui vẻ, đẹp lòng.
Nghĩa là, ngày 15 tháng 7 là ngày kết thúc
thời kì ở yên (an cư), các tỉ khưu tự dãi bày
những tội lỗi mà mình đã phạm phải trong
thời gian an cư để xin sám hối, sám hối xong
được trong sạch mà sinh lòng vui mừng.
BÁT HÒA LA

B
453
Ngày kết thúc an cư, gọi là ngày tự tứ.
Vào ngày này, dâng cơm cúng dường Tam
bảo, gọi là cơm bát hòa la, dịch ý là cơm tự
tứ. Lại trong Vu lan bồn kinh sớ quyển hạ,
Ngũ tổ tông Hoa nghiêm là ngài Tôn mật
cho rằng “bát hoà la” là truyền lầm từ chữ
“bát đa la” (ứng lượng khí: lượng bát đủ
cho sức của một người ăn). [X. luật Ma ha
tăng kì Q.27; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng 4 thiên Tự
tứ tông yếu]. (xt. An Cư, Tự Tứ).
BÁT HOÀN BIÊN KIẾN
Hoàn, nghĩa là trở lại. Các tướng biến
hóa ở thế gian đều trở lại nơi gốc mà từ đó
chúng đã phát ra, gồm có tám loại, gọi là
Bát hoàn. Biện, nghĩa là phân biệt. Kiến,
tức là tính hay thấy.
Bát hoàn biện kiến, là dùng tám loại
cảnh (đối tượng) bị thấy (sở kiến) có thể trở
lại, hoặc trả về để biện minh cho tính hay
thấy (năng kiến) không trở lại, không thể
trả về.
Cứ theo Kinh lăng nghiêm quyển 2 chép,
thì tôn giả A nan không biết được cái lí
“Cảnh trần (cảnh bụi) có sinh diệt, tính
thấy thì không lay động”, mà nhận lầm
duyên trần, theo trần phân biệt, nên đức
Như lai mới dùng “tâm”, “cảnh” để biện
minh chân, vọng. Nói về “tâm” thì Như lai
bảo “Ta sẽ chỉ cho ông biết không có chỗ
trở về”. Nói về “ cảnh” thì Như lai bảo “Nay
ta trả nó trở lại nơi mà từ đó nó đã xuất
phát”, để hiển bày “cảnh bị thấy có thể trả
về, còn tính hay thấy thì không thể trả về”.
Cho nên mới dùng tám loại tướng biến hóa

để biện minh.
1. Sáng trả về mặt trời. Có mặt trời thì
sáng, không mặt trời thì tối, như vậy, sáng
là từ mặt trời, cho nên lại trả về mặt trời.
Nhưng sáng là trần cảnh (Cảnh bụi = đối
tượng) bị trông thấy, chứ không phải tính
hay thấy. Vì trần cảnh thì có sinh diệt, còn
tính thấy thì vốn không sinh diệt, cho nên
cái sáng bị thấy có thể trả về, còn cái tính
hay thấy thì không thể trả về.
2. Tối trả về tháng đen (hắc nguyệt = từ
ngày 16 đến ngày 29 hoặc 30), vì tháng
trắng (bạch nguyệt = từ ngày 1 đến ngày
15) thì sáng, tháng đen thì tối. Như vậy, tối
là từ tháng đen, lại trả trở về tháng đen.
Cho nên biết cái tối bị thấy có thể trả về,
còn cái tính hay thấy thì không thể trả về.
Nếu tính hay thấy có thể trả về thì, khi
không tối, cũng lại không thấy sáng.
3. Thông thoáng trả về cửa sổ. Vì có
cửa sổ nên thấy thông thoáng, nếu không
có cửa sổ thì không thấy thông thoáng. Như
vậy, thông thoáng thuộc về cửa sổ, cho nên
trả về cửa sổ. Bởi thế nên biết, cái thông
thoáng bị thấy thì có thể trả về, mà tính
hay thấy thì không thể trả về. Nếu tính hay
thấy cũng có thể trả về, thì ở chỗ không
thông thoáng, cũng lại không thấy cái lấp
bít.
4. Lấp bít trả về tường vách. Vì có tường
vách nên thấy lấp bít, nếu không có tường
vách thì không có lấp bít. Như vậy, lấp bít
thuộc về tường vách, cho nên lại trả về
tường vách. Bởi thế nên biết, cái lấp bít bị
thấy có thể trả về, nhưng cái tính hay thấy
thì không thể trả về. Nếu tính hay thấy
cũng có thể trả về, thì khi không lấp bít,
cũng lại không thấy cái thông thoáng.

5. Các duyên trả về cho phân biệt.
Duyên, là nghĩa buộc, là thuộc với nhau.
Nghĩa là có chỗ phân biệt đối đãi, thì có
tướng được duyên theo, nếu không có năm
trần (sắc thanh hương vị xúc) làm đối tượng,
thì không có tướng duyên theo (mắt tai mũi
lưỡi thân) để phân biệt. Như vậy, duyên
thuộc phân biệt, cho nên lại trả về phân
biệt. Bởi thế nên biết cái tướng duyên bị
phân biệt có thể trả về, còn cái tính hay
phân biệt thì không thể trả về. Nếu tính
BÁT HOÀN BIÊN KIẾN

B
454
hay phân biệt cũng có thể trả về, thì khi
không duyên theo cảnh, cũng lại không
biết có phân biệt.
6. Không hay biết, không hình tướng,
trả về hư không. Nghĩa là không có hình
tướng thì không bị trở ngại, có thể tràn khắp
hư không. Nếu có hình tướng, thì không
thấy khoảng rỗng không. Như vậy, không
hình tướng lại trả về không. Bởi thế nên
biết, cái rỗng không có thể trả về, còn tính
hay thấy thì không thể trả về. Nếu tính hay
thấy cũng có thể trả về, thì khi rỗng không,
cũng lại không thấy hình tướng.
7. Vì có bụi, nên có bụi mù, nếu không
có bụi thì không có bụi mù. Như vậy, bụi
mù thuộc về bụi, cho nên trả về bụi. Bởi
thế nên biết, bụi mù được trông thấy có thể
trả về, còn tính hay thấy thì không thể trả
về. Nếu tính hay thấy cũng có thể trả về,
thì khi không có bụi , cũng chẳng thể thấy
cái sáng rõ.
8. Quang đãng thì thấy sáng sủa, âm u
thì không thấy sáng sủa. Như vậy, sáng sủa
thuộc về quang đãng, vì thế lại trả về quang
đãng. Cho nên biết cái sáng sủa thuộc về
quang đãng, vì thế lại trả về quang đãng.
Cho nên biết cái sáng sủa được trông thấy
có thể trả về, nhưng tính hay thấy thì không
thể trả về.
Nếu tính hay thấy cũng có thể trả về,
thì khi không sáng sủa cũng lại chẳng thấy
sự u ám. [X. Lăng nghiêm kinh giảng nghĩa
(Viên anh); Lăng nghiêm đại nghĩa kim thích
(Nam hoài cẩn)].
BÁT HỘC THỰC

Tám hộc (mười đấu) thức ăn. Gọi tắt
của Bát hộc tứ đẩu (tám hộc bốn đấu).
Lúc đức Phật sắp vào Niết bàn, người thợ
gốm tên Thuần đà dâng cúng đức Phật
tám hộc bốn đấu gạo tám thơm của nước
Ma kiệt đà. Đức Phật dùng thần thông bố
thí hết thảy đại chúng trong pháp hội khiến
đều được no đủ. Đây là lần cúng dường
cuối cùng. [X.kinh Niết bàn (bản Bắc)
Q.10].
BÁT KHÍ
Tám bỏ. Tức là tám tội Ba la di của tỉ
khưu ni. Cũng gọi Ni bát khí giới, Bát khí
giới. Đó là: Phi phạm hạnh (dâm dục), Bất
dữ thủ (ăn trộm), Sát (giết hại người và gia
súc), Thượng nhân pháp (nói dối mình đã
chứng được Thánh quả, mình là Thánh
nhân), Ma xúc (đụng chạm, xoa vuốt thân
thể con trai), Bát sự thành trọng (động lòng
dâm mà cầm tay đàn ông, nắm lấy áo, đến
chỗ vắng vẻ, đứng chung, nói chuyện với
nhau, cùng đi với nhau, dựa mình vào nhau,
hẹn hò làm dâm), Phú tỉ khưu ni trọng tội
( biết rõ một tỉ khưu ni khác phạm tội nặng
mà cố tình che dấu, không nói cho các tỉ
khưu ni khác biết), Tùy thuận bị cử tỉ khưu
vi ni tăng tam gián (một tì khưu tăng đã bị
lên án vì phạm tội, mà lại hùa theo, hoặc
cung cấp các thứ cần dùng, hoặc cùng trò
chuyện, mặc dù các tỉ khưu ni khác đã can
gián đến ba lần mà vẫn không nghe). (xt.
Luật).
BÁT KHIỂN
.....
Hàm ý là mời đi. Cũng gọi Phát khiển.
Trong Mật giáo, khi tu phép, trước hết, mời
rước chư Phật và Bồ tát ở các thế giới phương
khác về đàn tràng chứng minh. Sau khi

hoàn tất phép tu, lại triệu thỉnh các Ngài
trở về chỗ cũ, đồng thời, cũng thỉnh đức
Phật mà mình quán tưởng trong lòng, lại
trở về trong nội tâm của mình như trước.
Như thế gọi là bát khiển. Về ấn khế và
chân ngôn bát khiển, thì tùy loại phép tu
mà có khác. Lại khi sửa sang tượng Phật,
cũng dùng phép Bát khiển. Tức trước hết,
BÁT HỘC THỰC

B
455
thỉnh Phật tạm thời rời khỏi tượng, đợi khi
sửa sang xong, lại rước Phật về.
Ngoài ra, đức Thích ca Như lai khuyên
chúng sinh cõi Sa ba cầu sinh về Tịnh độ
của đức Phật A di đà, cũng gọi là phát khiển.
Quán huyền nghĩa phần (Đại 37, 246 trung)
nói: “Ngưỡng mong Thích ca phương này
phát khiển, liền được Di đà cõi kia đến đón”.
[X. kinh Đà la ni tập Q.11; kinh Tô tất địa
yết la Q.hạ phẩm Tăng uy; Đại nhật kinh
sớ Q.9].
BÁT KHỔ
.....
I. Bát khổ. Tám khổ. Là tám thứ quả
khổ mà chúng sinh vòng quanh trong sáu
đường phải lãnh chịu, là nội dung chủ yếu
của Khổ đế trong bốn đế.
1. Sinh khổ. Có năm thứ:
a. Thụ thai, nghĩa là khi thần thức gá
vào thai mẹ, ở trong bụng mẹ chật chội dơ
bẩn.
b. Chủng tử, nghĩa là khi thần thức được
gá vào di thể (tinh trùng và trứng) của cha
mẹ, hạt giống thức phải tùy thuộc hơi thở
ra vào của người mẹ, không được tự tại.
c. Tăng trưởng, nghĩa là ở trong bụng
mẹ chín tháng mười ngày, nóng bức nung
nấu, thân hình lớn dần, dưới ruột non trên
ruột già, khoảng giữa chật hẹp như tù ngục.
d. Xuất thai, nghĩa là khi mới sinh, có
gió lạnh gió nóng thổi vào thân mình và
quần áo cọ xát vào da mỏng mềm nhũn,
đau rát như đâm như cắt.
e. Chủng loại, nghĩa là về nhân phẩm
có giàu sang, nghèo hèn, về tướng mạo thì

có đầy đủ, khiếm khuyết, xinh đẹp, xấu xí
v.v...
2. Lão khổ. Có hai thứ:
a. Tăng trưởng, nghĩa là từ trẻ thơ đến
trai tráng đến già cả, khí lực suy yếu, đi đứng
không vững.
b. Diệt hoại, nghĩa là thịnh đi suy đến,
tinh thần hao mòn, mệnh sống qua mau,
dần dần hoại diệt.
3. Bệnh khổ. Có hai thứ:
a. Thân bệnh, nghĩa là khi bốn đại (bốn
nguyên tố đất, nước, lửa, gió) mất thăng
bằng thì tật bệnh phát sinh. Như khi đất
mất thăng bằng thì thân nặng trĩu, gió
không điểu hoà thì toàn thân tê cứng, nước
mất thăng bằng thì thân thể phù thũng,
lửa không điều hoà thì khắp mình nóng
bức.
b. Tâm bệnh, nghĩa là trong lòng khổ
não, lo buồn thương đau.
4. Tử khổ. Có hai thứ:
a. Thân tử, nghĩa là vì hết số nên đau
ốm mà chết.
b. Ngoại duyên tử, nghĩa là hoặc gặp
duyên ác, hoặc gặp các tai nạn nước, lửa
mà chết.
5. Ái biệt li khổ, nghĩa là những người
thân yêu mà phải chia lìa, không được sống
chung
6. Oán tắng hội khổ, nghĩa là những kẻ
cừu thù oán ghét, mình muốn xa lánh mà
không được, trái lại, cứ phải chung sống
bên nhau.
7. Cầu bất đắc khổ, nghĩa là hết thảy sự
vật trong thế gian, lòng mình ưa thích, mà
cầu mong không được.
8. Ngũ ấm thịnh khổ, nghĩa là sắc, thụ,
tưởng, hành, thức gọi là năm ấm. Âm, có

nghĩa che lấp; tức năm ấm hay che lấp chân
tính, không cho hiển lộ ra. Thịnh, có nghĩa
thịnh vượng, dung chứa. Tức là tất cả các
nỗi khổ của sinh, lão, bệnh, tử kể ở trên tụ
tập lại, cho nên gọi là ngũ ấm thịnh khổ.
[X. Trung a hàm Q.7; luận Đại tì bà sa Q.78;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.6].
II. Bát khổ. Luận Du già sư địa quyển
44 còn nêu ra tám nỗi khổ khác nhau như
sau: khổ vì rét, khổ vì nóng, khổ vì đói,
khổ vì khát, khổ vì mất tự do, khổ vì tự
mình giày vò mình, khổ vì người khác ức
BÁT KHỔ

B
456
hiếp, khổ vì phải sống dưới một loại quyền
uy nào đó trong một thời gian dài.
BÁT KIỀN ĐỘ
Tám kiền độ. Kiền độ, Phạm:khandha,
hàm ý chứa nhóm, tích tụ, chia đoạn, tức
là ngài Ca chiên diên đem các pháp môn,
theo từng loại, mà chia làm tám tụ, gọi là
Bát kiền độ luận. Bát kiền độ là chỉ tám
thiên chương trong luận. “Bát kiền độ”, cũng
gọi là Bát uẩn, Bát tụ. Tức là:
1. Tạp kiền độ, như kinh vì Thanh văn
mà nói các pháp bốn thiện căn, bốn quả
Thánh, hữu dư, vô dư Niết bàn v.v... không
nhất định một pháp nào nên gọi là Tạp
kiền độ.
2. Kết sử kiền độ, kết là ràng buộc, sử là
sai khiến. Nghĩa là các hoặc (phiền não) ba
kết, năm cái, năm phần trên, năm phần
dưới v.v... tổng cộng không ngoài một trăm
linh tám phiền não. Các phiền não hoặc
nghiệp này trói buộc, sai khiến tâm thần
người tu hành, khiến phải trôi lăn trong ba
cõi, vì thế gọi là kết sử kiền độ.
3. Trí kiền độ, trí là trí tuệ. Nghĩa là
những người quả đầu tiên, quả thứ hai, quả
thứ ba, quả thứ tư, nhờ tu các đạo phẩm
giới định tuệ, dứt trừ hoặc chướng, mà phát
ra trí tuệ vô lậu.
4. Hành kiền độ. Hành, là các hành
động thiện ác, do ba nghiệp thân miệng ý
phát khởi. Tức thân không giết hại, không
trộm cướp, không dâm dục; miệng không
nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác; ý
thì không tham sân si, như thế gọi là thiện
hành. Còn ác hành thì, trái lại, thân giết

hại, trộm cướp, dâm dục; miệng nói dối,
nói thêu dệt, nói hai lưỡi, nói ác; ý thì tham
sân si v.v...
5. Tứ đại kiền độ. Tứ đại là đất, nước,
lửa, gió. Vì không đâu là không có bốn yếu
tố đó, nên gọi là đại (to lớn). Đứng về
phương diện ba đời quá khứ vị lai hiện tại
mà bàn về cái sắc thiện, sắc ác do bốn đại
tạo thành, nên gọi là Tứ đại kiền độ.
6. Căn kiền độ. Căn là sáu căn, năm
căn v.v..., đứng về phương diện bốn quả ba
đời mà nói sáu căn, năm căn.
7. Định kiền độ. Định, là các định ở cõi
Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc và các định mà
Thanh văn, Duyên giác tu tập, có nhiều
loại khác nhau.
8. Kiến kiền độ. Kiến, tức là hai cái thấy
đoạn, thường của phàm phu ngoại đạo, và
sáu mươi hai thứ kiến giải khác nhau.
BÁT KIỀN ĐỘ LUẬN
Gồm 30 quyển. Là tên gọi tắt của A tì
đàm bát kiền độ luận. Cũng gọi Ca chiên
diên a tì đàm. Ngài Ca đa diễn ni tử soạn,
do các sa môn Tăng già đề bà và Trúc phật
niệm cùng dịch vào năm Kiến nguyên 19
(383) đời Phù Tần. Thu vào Đại chính tạng
tập 26.
Toán bộ luận chia làm tám thiên: Tạp,
Kết Sử, Trí, Hành, Tứ đại, Căn, Định, và
Kiến. Bộ sách này là bản dịch khác của
luận A tì đạt ma phát trí, nhưng vì luận
Phát trí được lưu hành quá rộng, nên ít có
người biết đến sách này.
BÁT KIÊU
Tám kiêu. Kiêu, hàm ý ngạo mạn, khoe
khoang. Nghĩa là người có tính hay khoe
mình hơn người, như loài chim bay trên
cao mà khinh thường những gì ở dưới. Bởi

thế, Pháp hoa văn cú quyển 6 mới dẫn kinh
Văn thù vấn, đem tám thói kiêu phối với
tám giống chim:
1. Thịnh tráng kiêu như si (con cú
tai mèo). Nghĩa là kẻ cậy mình mạnh khoẻ
to lớn mà lấn lướt người yếu kém, như con
cú tai mèo, cậy mạnh hiếp yếu.
BÁT KIỀN ĐỘ

B
457
2. Tính kiêu như kiêu (loài chim cú
vọ). Nghĩa là kẻ cậy giòng giống của mình
to mạnh, mà khinh khi lấn lướt người khác,
như loài chim kiêu bất hiếu, ăn thịt mẹ nó.
3. Phú kiêu như điêu (chim cắt).
Nghĩa là kẻ cậy mình giàu có, nhiều của,
mà lấn lướt người khác, như loài chim cắt
cậy thế mạnh, bắt nạt các chim khác.
4. Tự tại kiêu như thứu (chim ưng),
nghĩa là kẻ cậy mình to lớn, làm theo ý
muốn mà được tự tại, lấn lướt người khác,
như loài chim ưng ăn ở trong rừng, đi, ở tự
do.
5. Thọ mệnh kiêu như ô.., nghĩa là kẻ
cậy mình tuổi cao, khinh khi người khác,
như loài quạ mớm mồi cho quạ già, sống
lâu không chết.
6. Thông minh kiêu như thước .., nghĩa
là cậy mình sáng suốt lanh lợi, lấn lướt người
khác, như tính chim khách rất thông minh,
hay báo tin lành, dữ cho người.
7. Hành thiện kiêu như cưu .., nghĩa
là kẻ cậy mình làm được chút việc tốt, liền
khinh dễ người có đức, như chim tu hú tuy
hiền, nhưng không tự biết mình vụng về.
8. Sắc kiêu như cáp.., nghĩa là kẻ cậy
mình có nhan sắc, khinh thường lấn lướt
người khác, như loài chim bồ câu, tuy đẹp
hơn các loài khác, nhưng lại đa dâm, vì thế
gọi là sắc kiêu như cáp.
BÁT KÍNH ĐẮC
........
Tám kính được. Cũng gọi thụ trọng
pháp đắc (nhận pháp kính trọng mà được),
bát pháp đắc (nhờ tám pháp mà được), sư

pháp đắc, kính trọng đắc, kính đắc, bát bất
khả việt đắc (không thể vượt qua tám pháp
mà được). Là một trong mười duyên được
giới Cụ túc của tỉ khưu ni. Các tỉ khưu ni
nhờ vào tám pháp tôn kính (ni trăm tuổi lễ
chân tỉ khưu một hạ, không được chê bai
chửi mắng tỉ khưu, không được bắt lỗi tỉ
khưu, theo tăng nhận giới Cụ túc, có lỗi
theo tăng sám hối, nửa tháng theo tăng dạy
bảo, nương vào tăng trong ba tháng an cư,
hạ xong theo tăng tự tứ) mà được giới, gọi
là Bát kính đắc. [X. Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3]. (xt. Bát Kính Giới,
Đắc Giới Xả Giới).
BÁT KÍNH GIỚI
Tám giới kính. Pàli: aỉỉha garudhammà.
Cũng gọi bát kính pháp, bát trọng
pháp, bát tôn trọng pháp, bát tôn sư pháp,
bát bất khả việt pháp, bát bất khả vi pháp,
bát bất khả quá pháp. Nói tắt là bát kính.
Là tám phép của tỉ khưu ni tôn trọng cung
kính tỉ khưu tăng.
Sau khi đức Như lai thành đạo được
mười bốn năm, người dì của Ngài là bà Ma
ha ba xà ba đề, cùng với năm trăm phụ nữ
xin đức Phật cho xuất gia, đức Phật không
chấp nhận, vì lí do: nếu cho phụ nữ xuất
gia, thì lẽ ra chính pháp được một nghìn
năm, sẽ bị giảm mất năm trăm năm. Tôn
giả A nan thỉnh cầu ba lần thay cho bà Ma
ha ba xà ba đề, đức Phật mới chế định pháp
Bát kính, bảo A nan nói cho bà dì biết, nếu
giữ được thì Phật sẽ cho xuất gia. Bà Ma ha
ba xà ba đề và các phụ nữ cúi đầu tin nhận,
bèn được xuất gia thụ giới. Và do mười duyên
thụ giới mà chính pháp lại được đủ một
nghìn năm. Tám giới kính ấy là:
1. Ni trăm tuổi lễ chân tỉ khưu một hạ.

Nghĩa là, một vị tỉ khưu ni tuy đã trăm tuổi,
nhưng thấy một vị tỉ khưu mới thụ giới,
cũng phải đứng dậy đón rước, lễ bái và trải
toà ngồi sạch sẽ mời ngồi.
2. Không được mắng chưởi tỉ khưu, tức
tỉ khưu ni không được mạ lị tỉ khưu.
3. Không được nói lỗi của tỉ khưu, nghĩa
là tỉ khưu ni không được cử tội tỉ khưu, nói
những lỗi lầm của họ. Trái lại, tỉ khưu được
phép nói lỗi của ni.
BÁT KÍNH GIỚI

B
458
4. Theo tăng nhận giới Cụ túc, tức là,
thức xoa ma na (học pháp nữ), sau khi học
giới pháp xong, phải theo chư tăng mà xin
thụ đại giới.
5. Có lỗi phải theo tăng sám hối: nghĩa
là nếu tỉ khưu ni phạm tội tăng tàn, thì
trong nửa tháng, phải ở trong hai bộ tăng
(và ni), mà làm ma na đỏa.
6. Nửa tháng theo tăng dạy bảo. Nghĩa
là cứ mỗi nửa tháng, tỉ khưu ni đến theo
tăng cầu xin dạy bảo
7. Ba tháng an cư nương tựa nơi tăng.
Nghĩa là tỉ khưu ni không nên ở nơi không
có tỉ khưu mà hạ an cư.
8. Hạ xong, theo tăng tự tứ. Nghĩa là tỉ
khưu ni hạ an cư xong, phải đến trong tỉ
khưu tăng cầu xin ba việc để tự tứ sám hối.
[X. Trung a hàm Q.28 kinh Cù đàm di;
luật Tứ phần Q.48; luật Thiện kiến tì bà sa
Q.18].
BÁT LA DA GIÀ QUỐC
Bát la da già, Phạm:Prayàga. Tên một
nước xưa ở trung Ân độ. Nằm về phía tây
nước Ba la nại, là điểm giao lưu giữa sông
Hằng và sông Diệm mâu na (Phạm: Yamnà).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5 chép,
thì nước Bát la da già chu vi hơn năm nghìn
dặm, Đô thành nằm ở cửa giao lưu giữa hai
con sông, rộng hơn hai mươi dặm. Lúa mạ
xanh tốt, cây quả thì thưa thớt. Khí hậu
hoà dịu, phong tục tốt, dân ham học nghề,
tin ngoại đạo. Có hai ngôi chùa, rất ít chư
tăng, đều học tập giáo pháp Tiểu thứa. Lại
có tới vài trăm đền thờ trời, vô số dị đạo.
Ở nước này có nhiều nơi di tích của

Phật giáo. Trong vườn hoa Chiêm bác ca ở
phía tây nam Đô thành, có một tòa tháp do
vua A dục xây dựng để đánh dấu nơi đức
Phật đã hàng phục ngoại đạo; bên cạnh
tháp có ngôi chùa cũ là nơi bồ tát Đề bà đã
ở để soạn luận Quảng bách bắt bẻ Tiểu
thừa và hàng phục ngoại đạo. Lại trên bờ
sông phía đông Đô thành có một “Thí
trường” lớn, là nơi vua chúa và các nhà
giàu có làm việc bố thí. Khi ngài Huyền
trang ở Ân độ, tại Thí trường này, vua Giới
nhật đã bỏ của cải tích góp trong năm năm
để cúng dường Tam bảo và cho những
mgười nghèo khó đi xin ăn. Đại đường tây
vực kí quyển 5 (Đại 51, 897 hạ), nói: “Phía
đông Thí trường giáp cửa sông, mỗi ngày
có tới vài trăm người nhảy xuống sông tự
tử. Phong tục xứ này tin rằng, nếu muốn
cầu sinh lên cõi trời, thì đến đây nhịn ăn,
rồi nhảy xuống sông tắm gội trầm mình
cho sạch tội. Do vậy mà những người ở
các nước khác cũng đến đây, ngồi nhịn
ăn bảy ngày rồi tuyệt mệnh”. Nhân đó có
thể biết, nơi này từ xa xưa đã là đất Thánh
tích phồn thịnh. Lại tên của nước này là
Bát la da già, có nghĩa là nơi hi sinh cúng
dường. [X. Đại từ ân tựtam tạng pháp sư
truyện Q.3].
BÁT LA XA KHƯ
Phạm:Prazàkhà, Pàli: sàkha. Cũng
gọi Bạt la xa khư, Bà la xả khư, Ba la xả
khư. Dịch ý là chi chi....., chi tiết
(chân tay mình mẩy). Là giai đoạn thứ năm
trong năm giai đoạn ở trong bào thai, tức là
tuần lễ thứ năm từ sau khi thụ thai; chân
tay mình mẩy đã đầy đủ.
Pháp hoa huyền tán quyển 4 (Đại 34,
725 thượng), nói: “Trong năm tuần lễ, gọi

là Bát la xa khư, Hán dịch là giai đoạn thành
hình: một thân, hai tay và hai chân, cũng
như cục đất năm phần liền nhau; gió trong
thồi ra, kích thích phát sinh hình tướng
các căn khác nhau,tức cục thịt trước đây,
giờ lớn thêm mà hình thành các bộ phận
của thân thể”. [X.luận Tập dị môn túc
Q.9; luận Câu xá Q.9 ; Huyền ứng âm
nghĩa Q.23].
BÁT LA DA GIÀ QUỐC

B
459
BÁT LOÁT
Cái bàn chải cọ bát. Tức sau các bữa ăn,
dùng bàn chải để cọ rửa những hạt cơm
còn dính trong bát. Nó rộng khoảng hai
phân tây, dài độ hai mươi phân, một đầu
hình tròn, có sơn phủ. [X. Thiền uyển
thanh qui Q.1 Phó chúc phạn; Thiền lâm
tượng khí tiên khí vật môn].
BÁT LỘ LA QUỐC
Bát lộ la, Phạm:Bolor. Tên một nước
xưa ở bắc Ấn độ. Cũng gọi Bát lô lặc quốc,
Ba lộ quốc, Bá lộ quốc, Bột lộ quốc. Nằm
về phía bắc nước Ca thấp di la. Ở thời nhà
Đường của Trung quốc, nước Bát lộ la được
chia làm hai phần Tiểu bột luật và Đại bột
luật.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2
chép, thì nước này chu vi hơn bốn nghìn
dặm, nằm giữa núi Đại tuyết, chiều đông
tây dài, chiều nam bắc hẹp. Sản xuất nhiều
lúa mạch và đậu, khoáng sản có nhiều vàng
bạc, nước rất giàu có. Khí hậu lạnh giá, tính
người thô bạo, không chuộng nhân nghĩa,
không có lễ tiết. Tướng mạo xấu tệ, mặc áo
lông thú. Chữ viết giống Ấn độ, tiếng nói
thì khác các nước. Có vài trăm ngôi chùa,
với vài nghìn chư tăng, học hành không
chuyên, giới luật lỏng lẻo.
Lại trong bài tựa kinh Đại nhật, Thôi
mục có nói: “Ở lưng chừng núi Đại thạch
trong nước Bột rô la thuộc bắc Thiên trúc,
có cái hang, trong có một tạng pháp bí mật;
người ta bảo, kinh Đại nhật đã từ hang này
được truyền ra”. Nước “Bột rô la” nói trong
đây, là chỉ “Bột luật”, cũng tức là nước Bát

lộ la. [X. Đại đường trinh nguyên tân dịch
Thập địa đẳng kinh kí; Lạc dương già lam
kí Q.5; Đường thư tây vực liệt truyện 146
hạ].
BÁT LUẬN
I. Bát luận. Tám luận. Chỉ tám luận
trong mười tám bộ luận lớn của ngoại đạo.
1. Luận Kiên vong bà (hoặc là luận Mi
vong sa), lựa chọn các pháp đúng hay sai.
2. Luận Na tà tì tát (Phạm: Nayavistara?),
nói rõ đạo lí của các pháp.
3. Luận Y để ha bà (Phạm: Itihàsa),
nói rõ các việc trong truyện kí đời trước.
4. Luận Tăng khư (Phạm: Sàôkhya),
nói rõ hai mươi lăm lí chân thực.
5. Luận Khóa già (Phạm:Garga?), nói
rõ phương pháp thu nhiếp tâm.
6. Luận Đà nâu (Phạm: Dhanur), giải
thích phép dùng binh khí.
7. Luận Kiền thát bà (Phạm:
Gangharva), nói rõ phép âm nhạc.
8. Luận A du (Phạm:Àyur), giải thích
về y học. [X. Bách luận sớ Q.thượng].
II. Bát luận. Tám luận. Chỉ tám luận
khen ngợi và trình bày nghĩa của luận Du
già sư địa. Là tám chi luận của Pháp tướng.
1. Luận Duy thức nhị thập, ngài Thế
thân soạn, ngài Từ ân làm Thuật kí 2 quyển.
2. Luận Duy thức tam thập, ngài Thế
thân làm văn vần, mười vị luận sư soạn
văn xuôi, ngài Từ ân viết Thuật kí 20 quyển.
3. Luận Nhiếp đại thừa, ngài Vô trước
soạn, các ngài Thế thân, Vô tính giải thích,
các ngài Chân đế, Đạt ma cấp đa, Huyền
trang dịch.
4. Luận Đối pháp, ngài Vô trước soạn,
ngài Sư tử giác giải thích, ngài An tuệ tập
hợp, ngài Từ ân soạn sớ.

5. Luận Biện trung biên, bồ tát Di lặc
soạn tụng, ngài Thế thân giải thích.
6. Luận Duyên khởi.
7. Luận Đại trang nghiêm, ngài Vô trước
soạn, ngài Ba la phả giá la mật đa la dịch
8. Luận Thành nghiệp, ngài Thế thân
soạn.
BÁT LUẬN

B
460
Trong tám luận trên đây, tuy cũng có
do người khác soạn, nhưng đều qui công
cho ngài Vô trước, bởi thế mới gọi chung là
Vô trước bát chi luận. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.4].
III. Bát luận. Tám luận. Là tám bộ luận
về Nhân minh do ngài Trần na soạn.
1. Luận Quán tam thế, chưa dịch.
2. Luận Quán tổng tướng, do ngài Nghĩa
tịnh dịch.
3. Luận Quán cảnh, ngờ là luận Quán
sở y, do ngài Huyền trang dịch.
4. Luận Nhân minh, chưa dịch.
5. Luận Tự nhân minh, chưa dịch.
6. Luận Lí môn, do ngài Huyền trang
dịch.
7. Luận Thủ sự thi thiết, chưa dịch.
8. Luận Tập lượng, ngài Nghĩa tịnh dịch.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
BÁT LỤC TỨ NHỊ VẠN THẬP THIÊN KIẾP
.......................
Tám muôn, sáu muôn, bốn muôn, hai
muôn, một muôn kiếp.
Các bậc Thánh Tiểu thừa, sau khi hướng
tâm quay về Đại thừa, đến khi vào được
giai vị của tăng kì đầu, số kiếp phải trải qua
trong thời gian ấy, thì có tám muôn kiếp,
sáu muôn kiếp, bốn muôn kiếp, hai muôn
kiếp và một muôn kiếp khác nhau, nói tắt
là Bát lục tứ nhị vạn thập thiên kiếp. (xt.
Bát Vạn Kiếp Tiểu Thừa).
BÁT MÊ
.....
Tám mê. Đây là tông Tam luận tóm thu
tất cả sự mê chấp của chúng sinh. Cũng gọi

bát kế, bát mậu, bát sự. Tám cái mê này là
sự hiểu biết xằng bậy trái với lí chân chính,
bởi thế cũng gọi Bát mê hí luận. Tức là tám
cái thấy biết sai lầm, chấp mê các pháp có
sinh, diệt, đi, lại, một, khác, đoạn, thường
v.v..., có thể dùng Bát bất trung đạo để đối
trị. [X. Tam luận huyền nghĩa Q.1]. (xt. Bát
Bất Trung Đạo).
BÁT MÔN LƯỠNG ÍCH
Tám cửa hai ích. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Luận sư của nền Nhân minh (Luận
lí học) mới của Ấn độ là ngài Thương yết
la chủ tóm thu lí chính xác của Nhân minh
làm tám nghĩa môn. Tám nghĩa này lại có
thể tổng quát làm hai loại lợi ích.
Tám nghĩa là: năng lập, năng phá, tự
năng lập, tự năng phá, hiện lượng, tỉ lượng,
tự hiện lượng, tự tỉ lượng. Hai ích cũng gọi
hai ngộ: ngộ tha (Phạm: paràrtha-làm cho
người khác hiểu rõ) và tự ngộ (Phạm:
svàrtha làm cho chính mình hiểu rõ).
Trong tám nghĩa thì bốn nghĩa trước có tác
dụng khiến người khác hiểu rõ, còn bốn
nghĩa sau thì có tác dụng khiến chính mình
hiểu rõ.
Trong đây, năng lập, năng phá có thể
khiến cho người vấn nạn (Địch giả) hiểu
rõ, tự năng lập, tự năng phá có thể nhờ
vào sự chỉ trích của người vấn nạn mà hiển
bày sự sai lầm của năng lập, năng phá. Điều
đó có thể giúp người lập luận (Lập giả) tự
hiểu rõ, nhưng cũng có hiệu năng giúp các
người khác (người vấn nạn và người chứng
nghĩa v.v...) hiểu rõ, vì thế bốn nghĩa này
(năng lập, năng phá, tự năng lập, tự năng
phá) được gọi chung là Ngộ tha môn.
Hiện lượng và tỉ lượng là chính người
lập luận biết rõ đối tượng một cách chính

xác cả về lí và sự, còn tự hiện lượng và tự
tỉ lượng thì là lượng tính đối tượng một
cách sai lầm cả về lí lẫn sự. Tuy có chính
xác và tương tự khác nhau, nhưng bốn
môn này (hiện lượng, tỉ lượng, tự hiện
lượng, tự tỉ lượng) đểu chỉ có thể làm cho
chính mình hiểu rõ, chứ không thể dùng
để khiến cho người khác hiểu rõ được. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
BÁT LỤC TỨ NHỊ VẠN THẬP THIÊN KIẾP

B
461
Q.thượng phần đầu]. (xt. Nhị Ngộ, Nhân
Minh, Nhân Minh Bát Môn).
BÁT NẠN
I. Bát nạn. Tám nạn. Phạm: awỉàv
akwaịàøø#, Pàli: aỉỉakkhaịà.Là tám loại
chướng nạn khiến không được gặp Phật,
không được nghe chính pháp. Cũng gọi
bát nạn xứ, bát nạn giải pháp, bát vô hạ,
bát bất nhàn, bát phi thời, bát ác, bát bất
văn thời tiết. Trường a hàm quyển 9 kinh
Thập thượng, Trung a hàm quyển 29 kinh
Bát nạn, nêu tám nạn như sau:
1. Nạn ở địa ngục, vì gây các nghiệp ác,
chúng sinh phải rơi vào địa ngục, đêm dài
mờ mịt, chịu khổ không ngớt, không được
thấy Phật nghe pháp.
2. Nạn ở trong quỉ đói. Có ba loại quỉ
đói:
- Quỉ đói nghiệp nặng nhất, suốt kiếp
không được nghe tên nước uống.
- Quỉ đói nghiệp nặng vừa, chỉ ở nhân
gian rình mò kiếm được máu mủ phẩn giải
để ăn.
- Quỉ đói nghiệp nhẹ, thỉnh thoảng được
bữa no, nhưng bị đánh đập xua đuổi, bị
ngăn sông lấp biển, chịu vô lượng khổ.
3. Nạn ở trong súc sinh, súc sinh có
nhiều loại, nhưng cũng đều theo nhân chịu
báo, hoặc được người ta nuôi, hoặc ở núi
rừng biển cả, thường bị đánh đập giết hại,
hoặc ăn nuốt lẫn nhau, chịu khổ vô cùng.
4. Nạn ở cõi trời sống lâu, cõi trời này
sống lâu năm trăm kiếp. Tức là trời Vô tưởng
trong Thiền thứ tư ở cõi Sắc. Vô tưởng, có
nghĩa là tâm tưởng không hoạt động nữa,

như côn trùng tôm cá dưới lớp băng đóng
cứng; những người tu hành ngoại đạo phần
nhiều sinh vào cõi này, nên bị ngăn không
được thấy Phật nghe pháp.
5. Nạn sinh vào Uất đơn việt. Uất đơn
việt, dịch là nơi sung sướng. Những người
sinh nơi đây, sống một nghìn tuổi, không
ai chết non, tham đắm hưởng lạc, không
nhận sự dạy bảo, nên Thánh nhân không
sinh vào đây, không được thấy Phật nghe
pháp.
6. Nạn mù điếc câm ngọng, những
người này tuy được sinh ở trung quốc (chỉ
vùng Ma kiệt đà ở trung bộ Ấn độ xưa),
nhưng nghiệp chướng sâu nặng, mù điếc
câm ngọng, các giác quan không hoàn
toàn, tuy gặp Phật ra đời, nhưng không
thấy được Phật, không nghe được Ngài nói
pháp.
7. Nạn thế trí biện thông, nghĩa là tuy
khôn ngoan lanh lợi, nhưng chỉ đắm theo
kinh sách ngoại đạo, không tin chính pháp
xuất thế.
8. Nạn sinh ra trước Phật sau Phật,
nghĩa là do nặng nghiệp ít phúc, nên sinh
trước Phật sau Phật, không được thấy Phật
nghe pháp.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
16 nói, thì vâng giữ pháp tám trai giới, có
thể đối trị tám nạn trên đây. Còn theo luận
Thành thực quyển 2 nói, thì dùng bốn luân
để đối trị tám nạn. Tức là:
a. Trụ nơi thiện, có thể được sinh nơi
trung quốc.
b. Nương nơi người thiện, có thể sinh
gặp đời có Phật.
c. Tự phát nguyện chân chính, có thể
đầy đủ chính kiến.

d. Đời trước trồng căn lành, có thể được
các căn toàn vẹn. [X. luận Đại trí độ Q.13;
Đại thừa nghĩa chương Q.8; kinh Duy ma,
Q.hạ phẩm Hương tích Phật].
II. Bát nạn. Khi thụ giới, tự tứ v.v...
nếu xảy ra tám nạn, thì được phép nói tự
tứ vắn tắt. Tám nạn ấy là: nạn vua quan,
nạn giặc cướp, nạn lửa cháy, nạn nước
lụt, nạn đau ốm, nạn người, nạn chẳng
phải người, nạn trùng độc. [X.luật Tứ phần
Q.34, Q.38].
BÁT NẠN

B
462
BÁT NANG
..
Túi bát, cũng gọi là bát đại, bát lạc, lạc
nang. Là cái túi đựng bát (ứng lượng khí)
để tiện mang đi theo mình. Luật Tứ phần
quyển 12 (Đại 22, 953 thượng) nói: “Tay
mang bát, cầm khó, đức Phật dạy: “Cho
khâu cái túi mà đựng”. Không buộc túi, bát
rơi ra, Phật bảo: “Phải buộc miệng túi lại”.
Túi không, khó cầm bát, Phật bảo: “Nên
làm quai đeo vào vai””. [X. Tì nại da tạp sự
Q.4; Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.12
Tàng tha y bát học xứ] .
BÁT NĂNG LẬP
Tám năng lập. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là tám yếu tố lập luận trong Nhân
minh xưa, cũng gọi Bát thành lập nhân.
Có hai thuyết: luận Du già sư địa quyển 15
và luận Hiển dương thánh giáo quyển 11,
nêu tám phần: Tông, Nhân, Dụ, Đồng loại,
Dị loại, Hiện lượng, Tỉ lượng, Thánh giáo
lượng, luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập thì
dùng Hợp và Kết thay cho Đồng loại và Dị
loại.
Tông, là đoán án của lập luận, tức nay
là Mệnh đề. Nhân là lý do của Tông. Dụ là
ví dụ. Như tiếng là vô thường (Tông), vì nó
được tạo ra (Nhân), như cái lọ (Dụ). Như
vậy, vô thường được tạo ra là đồng; trái lại
thì là dị loại.
Hiện lượng là trực giác hiện trước; tỉ
lượng là so sánh suy lý; Thánh giáo lượng
là căn cứ nơi Thánh điển. Ba lượng này là
nền tảng đề ra lập luận về mặt tri thức.
Hợp, là chỗ Tôn Nhân Dụ hợp thành, như

“cái lọ có tính được tạo tác, lọ là vô thường,
tiếng có tính được tạo tác, tiếng cũng vô
thường”. Đây gọi là phương pháp năm chi
(phần): Tông, Nhân, Dụ, Hợp, Kết. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng phần đầu; Nhân minh luận sớ
minh đăng sao Q.1 phần cuối; Ấn độ triết
học nghiên cứu Q.1, Q.5]. (xt. Ngũ Chi
Tác Pháp).
BÁT NGHĨA
.....
Tám nghĩa. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là tám hạng mục nghiên cứu Nhân
minh. Cũng gọi là bát môn. Tức là :
(1) Năng lập,
(2) Năng phá,
(3) Tự năng lập,
(4) Tự năng phá,
(5) Hiện lượng,
(6) Tỉ lượng,
(7) Tự hiện lượng,
(8) Tự tỉ lượng.
Trong đây, bốn nghĩa (1), (2), (5), (6) là
chính xác, cũng gọi Tứ chân (bốn chân xác,
đúng); còn bốn nghĩa (3), (4), (7), (8) là tương
tự, cũng gọi Tứ tự (bốn tương tự, sai). Bốn
chân bốn tự làm tám nghĩa. [X. Nhân minh
nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển thích].
(xt. Nhị Ngộ, Bát Môn Lưỡng Ích, Nhân
Minh Bát Môn).
BÁT NGHĨA CHỨNG HỮU BẢN THỨC
Tám nghĩa chứng minh có thức gốc.
Bản thức, chỉ thức thứ tám, nghĩa là thức
thứ tám là gốc nguồn sinh ra tất cả các
pháp thiện ác. Luận Du già sư địa quyển
51, dùng tám nghĩa để minh chứng tướng
của thức thứ tám. Tức là:
1. Nương tựa chấp nhận, nghĩa là thức

này có khả năng làm chỗ nương tựa cho
các pháp nhơ sạch, nó nắm giữ các pháp
ấy, không để mất.
2. Dấy sinh đầu tiên, nghĩa là khi gá
thai trong bụng mẹ, thì thức này dấy sinh
trước tiên, như từ thạch hút sắt (Từ thạch
ví dụ thức, sắt ví dụ tinh cha huyết mẹ).
BÁT NANG

B
463
3. Có tính sáng suốt, nghĩa là đối với ba
tính thiện, ác, vô kí (không thiện không
ác) của hết thảy các pháp, thức này biết rõ
ràng sáng tỏ, không mờ tối.
4. Có tính hạt giống, nghĩa là thức này
có khả năng nắm giữ hạt giống của các
pháp thế gian xuất thế gian, không để mất
mát.
5. Nghiệp dụng sai khác, nghĩa là thức
này theo duyên nhơ nhớp mà tạo nghiệp
ác, theo duyên sạch sẽ mà tạo nghiệp thiện,
sai khác không đồng.
6. Thân phận khác nhau, thân nghĩa là
tích tụ. Thức này có thể chứa nhóm tất cả
các pháp, vì thế gọi là thân. Do hay nhận
lãnh các duyên nhơ sạch được hun ướp
bởi thức mạt na thứ bảy, mà đối với các
pháp thiện ác không trộn lẫn với nhau, vì
thế gọi là thân phận khác nhau.
7. Ở trong định không tâm, nghĩa là
người vào định không tưởng hoặc định diệt
hết, tuy tâm thụ tưởng đã diệt, hơi thở ra
vào đã dứt, mà thức này không diệt.
8. Thức lúc hấp hối, nghĩa là lúc sắp
chết, tất cả lạnh dần, chỉ có thức này giữ
được thân, nếu thức này bỏ, thì bốn đại tan
rã.
BÁT NGHIÊP
.....
Tám nghiệp. Nghĩa là nghiệp thiện ác
dị thục, căn cứ theo thời gian có định hay
không định và quả báo có định hay không
định, mà phân biệt làm tám thứ. Tức là,
với thuận hiện nghiệp có thời gian quả báo
đều định và thời gian định quả báo không

định, với thuận sinh nghiệp, thuận hậu
nghiệp cũng đều có hai thứ như trên, hợp
làm sáu nghiệp. Thêm nghiệp không định
cũng có hai thứ là thời gian không định
quả báo định và thời gian quả báo đều không
định, hợp là tám nghiệp.
Người chú thích luận Câu xá, gọi các
nhà chủ trương thuyết này, là Bát nghiệp
gia. (xt. Định Nghiệp Bất Định Nghiệp).
BÁT NGŨ TAM NHỊ
...........
Tám năm ba hai. Đây dùng số mục bằng
chữ để hiển bày pháp môn của tông pháp
tướng. Tức nói về tám thức, năm pháp, ba
tính và hai vô ngã, đã được thuyết minh
trong kinh Lăng già và Luận thành duy
thức. Tám thức là các thức mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân, ý, mạt na và a lại da. Năm pháp
là tướng, danh, phân biệt, như như và chính
trí. Ba tính là tính vọng kế, tính duyên khởi
và tính viên thành. Hai vô ngã là nhân vô
ngã, pháp vô ngã.
BÁT NHÃ
Phạm: Prajĩà.
I. Bát nhã. Cũng gọi ba nhã, bát la nhã,
bát lạt nhã. Dịch ý là tuệ, trí tuệ, minh, hiệt
tuệ (tuệ sáng). Tức là trí tuệ chân thực nhờ
tu tâm chính đạo và các ba la mật mà phát
được. Trí tuệ cao sâu, thấy suốt hết thảy sự
vật và đạo lý, thì gọi là Bát nhã. Để đạt đến
chỗ cùng tột rốt ráo và trọn vẹn, Bồ tát
phải tu sáu hạnh, gọi là sáu ba la mật. Trong
đó, Bát nhã ba la mật (trí tuệ ba la mật),
được coi là “mẹ của chư Phật”, trở thành
căn cứ cho năm ba la mật kia và chiếm địa
vị trọng yếu nhất.
Nói về chủng loại, thì Bát nhã có hai
loại, ba loại, năm loại khác nhau. Về hai

loại thì có ba bát nhã sau đây :
1. Cộng bát nhã và Bất cộng bát nhã.
Cộng bát nhã tức là bát nhã nói chung cho
cả Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát. Còn
Bất cộng bát nhã thì chỉ là bát nhã nói
riêng cho hàng Bồ tát.
2. Thực tướng Bát nhã và Quán chiếu
bát nhã. Thực tướng bát nhã là cái tướng
chân thực tuyệt đối của hết thảy sự tượng
BÁT NHÃ

B
464
do trí tuệ bát nhã soi rọi. Đây tuy không
phải là bát nhã, nhưng có thể khơi nguồn
cho bát nhã nên gọi là Bát nhã. Quán chiếu
Bát nhã là trí tuệ hay soi rọi tướng chân
thực tuyệt đối của tất cả các pháp.
3. Thế gian bát nhã và Xuất thế gian
bát nhã. Thế gian bát nhã tức là bát nhã
thế tục, tương đối. Xuất thế gian bát nhã
tức là bát nhã siêu thế tục, tuyệt đối.
Về ba loại bát nhã, nếu thêm Phương
tiện bát nhã hoặc Văn tự bát nhã vào Thực
tướng và Quán chiếu, thì gọi là ba bát nhã.
Phương tiện bát nhã là dùng trí tương đối
mà suy luận phán đoán để thấy rõ sự khác
nhau giữa các pháp. Còn Văn tự bát nhã là
các kinh điển Bát nhã bao hàm cả Thực
tướng và Quán chiếu bát nhã.
Về năm loại bát nhã, nếu thêm Cảnh
giới bát nhã (tất cả các pháp đối tượng khách
quan của trí tuệ bát nhã) và Quyến thuộc
bát nhã (các phương pháp tu hành, đi đôi
với bát nhã để giúp đỡ sáu ba la mật) vào
Thực tướng, Quán chiếu và Văn tự, thì gọi
là năm bát nhã.
II. Bát nhã(734-?). Vị tăng dịch kinh ở
đời Đường. Cũng gọi Bát lạt nhã. Người
nước Ca tất thí (Kế tân) thuộc miền bắc
Ấn độ, họ Kiều đáp ma. Bảy tuổi xuất gia,
hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc. Hai mươi ba
tuổi đến chùa Na lan đà ở trung Ấn độ,
theo các ngài Trí độ, Tiến hữu, Trí hữu
v.v... học tập nghiên cứu Duy thức, Du già,
Trung biên, kinh Kim cương, Ngũ minh
v.v... Sau đáp thuyền đi khắp các nước vùng
biển Nam.

Năm Kiến trung thứ 2 (781) đời vua Đức
tôn nhà Đường, sư đến Quảng châu, rồi từ
đó vào Trường an. Năm Trinh nguyên thứ
4 (788), sư dịch kinh Đại thừa lí thú lục ba
la mật đa 10 quyển, năm sau, lại dịch phần
chân ngôn ấn khế và pháp môn trong kinh
ấy. Năm Trinh nguyên thứ 6, tháng 7 sư
vâng lệnh vua đi sứ nước Ca thấp di la. Sau
đó, sư được vua ban danh hiệu “Bát nhã
tam tạng” và áo đỏ. Về sau, sư dịch lại các
kinh Bát nhã ba la mật đa tâm, Hoa nghiêm
(bản 40 quyển), Đại thừa bản sinh tâm địa
quán, Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni v.v...
Sư tịch ở Lạc dương, được an táng tại gò
phía tây Long môn, không rõ tuổi thọ. [X.
Tống cao tăng truyện Q.2, Q.3; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.17].
BÁT NHÃ BA LA MẬT
Phạm:prajĩà-pàramità.Cũng gọi Bát
nhã la ba la mật đa, Bát la nhã ba la mật.
Dịch ý là tuệ đáo bỉ ngạn (tuệ đến bờ kia),
trí độ (trí vượt qua), minh độ, phổ trí độ vô
cực. Hoặc gọi là tuệ ba la mật đa, trí tuệ ba
la mật. Là một trong sáu ba la mật, một
trong mười ba la mật. Tức là đại trí tuệ của
Bồ tát, soi rọi rõ thực tướng các pháp, cùng
suốt biên tế của hết thảy trí tuệ, vượt bờ
sống chết bên này mà qua đến bờ Niết bàn
bên kia, gọi là bát nhã ba la mật.
Bát nhã ba la mật là gốc của sáu ba la
mật, là nguồn của tất cả pháp lành, cho
nên cũng gọi mẹ của chư Phật. Bát nhã tức
là tuệ, Thanh văn, Duyên giác tuy có chỗ
được, nhưng họ chỉ cần mau tới Niết bàn,
chưa đến chỗ tận cùng của trí, vì thế không
thể được bát nhã ba la mật. Duy có Bồ tát
cầu hết thảy trí, nhờ đó tới được bờ bên
kia, gọi là đầy đủ bát nhã ba la mật. Bát

nhã ba la mật này, khi thành Phật, chuyển
làm nhất thiết chủng trí, bởi thế, bát nhã
ba la mật không thuộc về Phật, không thuộc
Thanh văn, Bích chi phật, cũng chẳng
thuộc phàm phu, mà chỉ thuộc về Bồ tát.
Về tự tính của Bát nhã ba la mật, luận
Đại trí độ quyển 11 nêu ra nhiều thuyết.
Còn Đại thừa trang nghiêm kinh luận quyển
8, trình bày về tự tính, nhân, quả, nghiệp,
tương ứng và phẩm loại của nó, bảo bát
nhã ba la mật lấy pháp chân chính xuất
BÁT NHÃ BA LA MẬT

B
465
thế gian làm tự tính, lấy định làm nhân,
lấy thiện giải thoát làm quả, lấy sự lựa chọn
chân chính làm sự sống, lấy chính thuyết
chính pháp làm nghiệp, lấy tất cả pháp trên
hết làm tương ứng, lấy thế gian, xuất thế
gian, đại xuất thế gian làm phẩm loại.
Về phép tu tập bát nhã ba la mật, các
kinh nêu ra rất nhiều. Như kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 4 nêu năm
phép, kinh Đại thừa bảo vân quyển 2 nêu
mười phép. Còn như kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 7 phẩm ba la mật
đa, luận Trí độ quyển 4, kinh Đại phẩm bát
nhã quyển 8 phẩm Tán hoa v.v... cũng có
bàn đến. Lại trong các kinh, phần nhiều
cũng khen ngợi bát nhã ba la mật, và nêu
các tên khác của nó. [X. kinh Đại phẩm bát
nhã Q.14 phẩm Phật mẫu; kinh Lục độ tập
Q.8; kinh Phóng quang bát nhã Q.4 phẩm
Ma ha diễn; luận Đại trí độ Q.18, Q.43].
(xt. Bát Nhã).
BÁT NHÃ BA LA MẬT BỒ TÁT
Phạm:Àrya-prajĩà-pàramità. Cũng
gọi Ba la mật bồ tát. Là một trong mười bồ
tát Ba la mật. Ngồi ở phía nam bồ tát Hư
không tạng trong viện Hư không tạng trên
Hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo.
Mật hiệu là Đại tuệ kim cương. Hình tượng
của vị Bồ tát này là toàn thân màu da người,
tay phải để ở cạnh
sườn, cầm gươm;
bàn tay trái dựng
thẳng, co ngón trỏ,
ngón giữa, ba ngón
còn lại thì duỗi ra.

Đầu gối phải hơi
dựng lên. Trên áo
ngoài, mặc một tấm
áo ca sa. Ấn khế:
năm ngón tay trái
duỗi thẳng, ngửa lên
để ở dưới trái tim, rồi lấy tay phải úp lên
trên tay trái.
Chân ngôn: Án (oô) địa (dhi-hạt giống)
thất lí (zri-tốt lành) du rô đa (zruta-nghe)
vĩ nhạ duệ (vijaya-thù thắng) sa phạ ha
(svàhà).
Kinh Kim cương đính du già thiên thủ
thiên nhãn quán tự tại bồ tát tu hành nghi
quĩ quyển hạ chép, kết ấn tụng chú của vị
Bồ tát này có thể diệt hạt giống nghiệp ngu
si của vô lượng kiếp, mà được ba tuệ là tuệ
nhân không vô phân biệt, tuệ pháp không
vô phân biệt và tuệ nhân pháp đều không
vô phân biệt. Đồng thời, được trí tuệ bát
nhã ba la mật tròn đầy thông sáng, nhờ đó
hiểu rõ pháp thế gian, xuất thế gian, thấu
suốt lí năm minh rất sâu. (xt. Bát Nhã Bồ
Tát).
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA CĂN BẢN ẤN
Cũng gọi Kinh đài ấn. Là ấn chung của
Bát nhã. Khi kết ấn này, hai mu bàn tay
dựa vào nhau, thu hai ngón trỏ, hai ngón
út co vào trong lòng bàn tay, dùng hai ngón
cái đè lên đầu hai ngón út, đặt ở trên chỗ
trái tim, rồi tụng bảy biến đà la ni trong
kinh.
Cứ theo Nhân vương bát nhã niệm tụng
pháp nói, thì người tu hành kết ấn và tụng
đà la ni này, liền có thể biến thành bồ tát
Bát nhã ba la mật, là mẹ của hết thảy chư
Phật. Kinh Đà la ni tập quyển 3 thì nói, đặt
yên tạng kinh, kết ấn và tụng chú này, một

lòng chuyên niệm, thì hết thảy tạng kinh
đều từ ấn này mà ra, và tất cả đều vào trong
tâm.
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH
Phạm:Prajĩàpàramità-hfdayasùtra.
Có 1 quyển. Nói đủ là Ma ha bát nhã ba la
mật đa tâm kinh. Nói tắt Bồ Tát Bát Nhã Ba La Mật là Bát nhã tâm
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH

B
466
kinh, Tâm kinh. Ngài Huyền trang dịch.
Thu vào Đại chính tạng tập 8.
Tâm (Phạm:hfdaya),chỉ trái tim, hàm
ý là tinh yếu, tâm tủy. Kinh này đem đúc
kết nội dung rộng lớn của kinh Bát nhã,
mà thành cuốn kinh biểu hiện tinh thần
“Bát nhã đều không” một cách ngắn gọn
trong sáng. Toàn kinh nêu ra năm uẩn, ba
khoa, mười hai nhân duyên và bốn đế để
trình bày lí các pháp đều không một cách
tổng quát. Câu “Sắc tức thị không, không
tức thị sắc” đã có xuất xứ từ kinh này.
Kinh có tất cả sáu bản dịch khác nhau:
Bát nhã ba la mật đại minh chú kinh (Cưu
ma la thập), Bát nhã ba la mật đa na đề
kinh (Bồ đề lưu chi), Bát nhã ba la mật đa
tâm kinh (Bát nhã, Lợi ngôn), Phổ biến trí
tạng bát nhã ba la mật đa tâm kinh (Pháp
nguyệt), Bát nhã ba la mật đa tâm kinh (Trí
tuệ luận), Thánh phật mẫu bát nhã ba la
mật đa kinh (Thí hộ). Trong các bản dịch
kể trên, bản dịch của ngài Cưu ma la thập
nổi tiếng hơn cả, và cũng là bản dịch được
lưu truyền rộng rãi nhất.
Bản tiếng Phạm của kinh này, hiện nay
có bản Bí tạng ở chùa Pháp long bên Nhật
bản. Năm 1884, Max Müller và Nam điều
Văn hùng cùng sửa chữa và xuất bản. Năm
1894, Max Müller đã dịch ra tiếng Anh và
xuất bản. Ngoài ra, năm 1864, nhà học giả
Phật giáo học người Anh là ông Samuel
Beal cũng dịch Bát nhã tâm kinh - bản dịch
của ngài Huyền trang ra Anh văn và xuất
bản. Kinh này cũng còn bản dịch âm tiếng
Phạm ra âm chữ Hán, gọi là Đường Phạm

phiên đối tự âm bát nhã ba la mật đa tâm
kinh (kinh Bát nhã ba la đa tâm phiên âm
Đường (Hán) Phạm đối chiếu), tương đương
với bản của ngài Huyền trang. Bản dịch
này do Stein tìm được ở động đá Đôn hoàng,
là tư liệu trọng yếu của học thuật Phật giáo.
Kinh này có rất nhiều bản chú sớ, trọng
yếu hơn cả thì có: Bát nhã ba la mật đa tâm
kinh lược sớ (Pháp tạng), Bát nhã ba la mật
đa tâm kinh u tán (Khuy cơ), Bát nhã ba la
mật đa tâm kinh tán (Viên trắc), Bát nhã
ba la mật đa tâm kinh sớ (Tuệ tịnh) v.v...
[X. Đại đường nội điển lục Q.2, Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.4, Q.8, Q.9, Q.11,
Q.14; Lịch đại tam bảo kỉ Q.4].
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH LƯỢC SỚ
Có 1 quyển. Gọi tắt: Bát nhã tâm kinh
lược sớ. Do ngài Pháp tạng soạn. Thu vào
đại chính tạng tập 33. Là sách chú sớ Bát
nhã tâm kinh. Sách chia làm bốn môn: Giáo
hưng, Tạng nhiếp, Tông thú, Thích đề. Đầu
quyển sách có bài tựa của soạn giả. Những
bản chú sớ về sách này có: Đề chính kí 3
quyển (Trọng hi), Liên châu kí 2 quyển (Sư
hội), Thám yếu sao 2 quyển (Phổ tịch) v.v...
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH U TÁN
Gồm 2 quyển. Gọi tắt: Tâm kinh u tán.
Ngài Khuy cơ đời Đường soạn. Thu vào
Đại chính tạng tập 33. Sách này là sách
chú thích Bát nhã tâm kinh sớm nhất. Toàn
sách nương theo ý nghĩa của Pháp tướng
duy thức, rồi theo văn mà giải thích nội
dung của Tâm kinh.
Trước hết, dẫn phán giáo 3 thời của
kinh Giải thâm mật, và kệ tụng của phẩm
Bát Nhã Tâm Kinh (bằng tiếng Phạm viết trên lá bối)
BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH LƯỢC SỚ

B
467
Biện tướng trong luận Biện trung biên để
tán thán nghĩa trung đạo. Kế đến, giải thích
tên kinh, và trình bày ý nghĩa của năm loại
bát nhã và bảy tối thắng. Sau cùng, giải bày
nghĩa của văn kinh.
Các bản chú sớ về sách này thì có:
Không đồng kí 3 quyển (Thủ thiên), Giải
tiết kí 6 quyển (Hộ mệnh) v.v...
BÁT NHÃ BA LA MẬT THỦ
Tay bát nhã ba la mật. Chỉ cho tay phải,
đối lại với tay trái là “Định thủ” (tay định).
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 619 hạ),
nói: “Vì bát nhã ba la mật thủ luôn luôn
phóng ra năm lực”.
BÁT NHÃ BỒ TÁT
Phạm:Prajĩà-pàramità. Gọi đủ là Bát
nhã ba la mật đa Bồ tát.
I. Bát nhã bồ tát. Dịch ý là dùng trí tuệ
vượt sang bờ bên kia. Là tên gọi chung các
bậc thánh loại này. Kinh Đà la ni tập quyển
8 (Đại 18, 852 hạ) nói: “Phật, Bát nhã, Bồ
tát hoặc Kim cương, tùy nơi ý muốn mà
làm pháp hội”.
II. Bát nhã
bồ tát. Một
trong mười Bồ
tát Ba la mật, là
quyến thuộc của
Quan âm nghìn
tay. Ngồi ở
chính giữa viện
Trì minh trong
Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ
la Mật giáo,

hoặc được đặt ở
mé nam trong
viện Hư không tạng. Bồ tát Kim cương ba
la mật đa trong kinh Nhân vương bát nhã
là cùng một thể với vị tôn này. Mật hiệu là
Đại Tuệ Kim Cương, là vị tôn trong viện
Trì minh của Thai tạng giới mạn đồ la.
Hình tượng vị này là ba mắt sáu tay,
đầu đội mũ báu, mình màu da người, mặc
áo giáp. Khuỷu tay trái thứ nhất co lại, cầm
Phạm khiếp để ngang ngực; bàn tay thứ hai
ngửa lên đặt ở dưới rốn, ngón áp út của tay
thứ ba co lại, bốn ngón còn lại thì duỗi
thẳng. Ngón trỏ của tay phải thứ nhất co
lại, bốn ngón kia dựng thẳng, tay thứ hai
thõng xuống đặt trên đầu gối, duỗi năm ngón
và mở ra, làm ấn ban nguyện ước; cánh tay
thứ ba co lại, bàn tay dựng lên, ngón áp út
co lại, bốn ngón kia duỗi thẳng, ngồi trên
hoa sen đỏ.
Vị tôn trong viện Hư không tạng trên
Hiện đồ mạn đồ la, thì bàn tay trái dựng
thẳng, hai ngón trỏ, giữa co lại, tay phải
cầm gươm, đầu gối phải hơi dựng đứng, ngồi
trên hoa sen đỏ. [X. Nhân vương kinh nghi
quĩ; Bí tạng kí Q.cuối].
BÁT NHÃ BỘ
Là một trong năm bộ lớn của giáo pháp
Đại thừa. Gọi chung kinh Đại bát nhã và
các kinh từ đó được rút riêng ra, cùng tất cả
kinh điển Bát nhã thuộc các chi phái khác.
Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục quyển
16 nói; thì Bát nhã là mẹ của chư Phật, cho
nên bát nhã bộ được đặt ở đầu năm bộ lớn,
gồm 21 bộ 736 quyển. Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục quyển 20 thì ghi
32 bộ 757 quyển. Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục quyển 1 thì ghi 40 bộ

794 quyển. Duyệt tạng tri tân của sa môn
Trí húc, dựa theo thuyết năm thời giáo của
tông Thiên thai, đổi vị trí của Bát nhã bộ,
đem đặt vào hàng thứ ba trong năm bộ
lớn, và ghi tất cả có 28 bộ 756 quyển. Đại
chính tân tu đại tạng kinh hiện nay, tổng
thu kinh điển bát nhã, gồm 42 bộ 776 quyển.
Bồ Tát Bát Nhã
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BÁT NHÃ BỘ

B
468
Trong Cam châu nhĩ của Đại tạng kinh
Tây tạng, lập riêng Bát nhã bộ (Tạng :zerphyin).
[X. luận Kim cương tiên Q.1; Đại
phẩm kinh du ý; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.20 ; Đại tạng thánh
giáo pháp bảo tiêu mục Q.1; Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục Q.1; Đại tạng mục
lục Q.thượng]. (xt. Đại Bát Nhã Ba La Mật
Đa Kinh).
BÁT NHÃ CHUYỂN GIÁO
Có nghĩa là, trên hội Bát nhã, đức Phật
sai các vị Thanh văn Tu bồ đề, Xá lợi phất
thay Phật mà diễn nói pháp môn Bát nhã
cho hàng Bồ tát nghe. (xt. Chuyển Giáo
Dung Thông).
BÁT NHÃ ĐA LA (? - 457)
Phạm:Prajĩàtàra. Là tổ thứ 27 trong
28 tổ ở Tây thiên (Ấn độ) do Thiền tông
lập. Cũng gọi Anh lạc Đồng tử. Người
đông Thiên trúc, dòng Bà la môn. Cha
mẹ mất sớm, thường đi rong trong làng
xóm, hành động gần giống như “Thường
bất khinh Bồ tát”. Khoảng hai mươi tuổi,
gặp tổ thứ 26 Bất như mật đa, nhận sự
phó chúc mà
trở thành tổ thứ
27 ở Tây thiên.
Sau khi được
pháp, tổ đến
nước Hương chí
ở miền nam
Thiên trúc, độ
cho người con
thứ ba của nhà
vua là Bồ đề đa

la (tức Bồ đề đạt
ma) và giao phó pháp. Sau đó không lâu, tổ
tự thiêu mà tịch, không rõ tuổi thọ. Sau,
ngài Bồ đề đạt ma đông du đến Trung quốc,
là tổ đầu tiên của Thiền tông Trung quốc.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.9 ; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.2; Ngũ đăng hội nguyên
Q.1].
BÁT NHÃ ĐÀO THẢI
Bát nhã gạn lọc. Theo giáo phán do
tông Thiên thai thành lập, thì kinh Bát
Nhã tuyên nói lý các pháp đều không là
để gạn lọc gột bỏ tư tưởng chấp pháp của
Thanh văn. Lại kinh Bát nhã hội thông
hết thảy pháp làm pháp Đại thừa, muốn
dùng pháp Đại thừa dung thông tình chấp
của hai thừa, vì thế mới dùng bốn chữ
“Dung thông đào thải” để giải rõ ý của Bát
nhãbộ.
BÁT NHÃ ĐĂNG LUẬN
Gồm 15 quyển. Cũng gọi Bát nhã đăng
luận thích, Bát nhã đăng. Ngài Thanh biện
(Phạm: Bhavya) soạn, sa môn Na la phả
ca la mật đa la đời Đường dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 30. Nội dung sách này
là ngài Thanh biện đã đứng trên quan điểm
của phái Trung quán tự lập (Phạm:
Madhyamaka-svàtantrika) để chú thích
các chương trong luận Trung quán của bồ
tát Long thụ mà thành.
Đặc trưng tư tưởng trong sách này là
lấy việc giữ gìn một cách nghiêm túc cái
học Trung quán của bồ tát Long thụ đã
được truyền nối từ trước đến nay làm nền
tảng, cho nên, không những chỉ luận phá
tà kiến của ngoại đạo và Tiểu thừa, mà còn
phê phán ngay cả học thuyết của luận sư
Phật hộ là người cùng trong phái Trung

quán nữa.
Một đặc điểm khác, đối với lập trường
của phái Du già, chủ trương của sách này
trái hẳn với quan điểm của các học giả Trung
quán trước nay, nhất là kiến giải đối với
Bát Nhã Đa La
BÁT NHÃ CHUYỂN GIÁO

B
469
Thế tục đế và Thắng nghĩa đế, thì ý thú lại
càng khác xa.
Ngoài ra, tác giả sách này còn vận dụng
luận lí Nhân minh rất thạo. Trong suốt bộ
sách, phương thức biện luận một cách sắc
bén, khéo léo, các chi Tôn Nhân Dụ hoàn
chỉnh cân đối, dùng chúng để đánh phá
lập luận của đối phương: đó là điểm độc
đáo của sách này.
Nguyên văn tiếng Phạm của tác phẩm
này hiện nay đã mất, bản Hán dịch thì
không được hoàn bị, bản dịch Tây tạng
được thu vào Đan châu nhĩ, đề tên là: Bát
nhã đăng căn bản trung luận tụng (Phạm:
Prajĩàpradìpa-mulamadhyamaka-vftti),
đến nay vẫn còn, được các học giả coi trọng
hơn bản Hán dịch.
Trong các bản chú sớ sách này, bản nổi
tiếng hơn cả là: Bát nhã đăng sớ (Phạm:
Prajĩàpradìpa-ỉìkà) của Quan thệ (Phạm:
Avalokitavrata), là tư liệu trọng yếu để tìm
hiểu về phái Trung quán và phái Du già ở
thời kỳ cuối tại Ấn độ. [X. luận Biện chính
Q.4; Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
BÁT NHÃ ĐẦU
Một chức vị trong Thiền viện, trông coi
việc đọc tụng kinh Bát nhã, khuyến hóa
đàn việt (tín đồ) giúp đỡ Thiền lâm để mở
rộng ruộng phúc. [X. Thiền uyển thanh qui
Q.4 mục Nhai phường thủy đầu thán đầu].
BÁT NHÃ HỌC
Một trong các học phái của Phật giáo
Trung quốc. Vào những năm cuối đời Đông
Hán, sau khi ngài Chi lâu ca sấm dịch kinh

Bát nhã đạo hành phẩm, thì các kinh điển
Bát nhã mới lục tục được truyền vào Trung
quốc, và qua đời Ngụy Tấn đến Nam Bắc
triều đã hình thành học phong một thời và
ảnh hưởng nền huyền học lúc bây giờ.
Đến đời Hậu Tần, về phương diện phát
triển tư tưởng Bát nhã, đã hình thành cái
gọi là “ sáu nhà bảy tông” (lục gia thất tông)
rồi. Sau, nhờ có ngài Cưu ma la thập truyền
dịch và giới thiệu học thuyết Trung quán
của các bồ tát Long thụ, Đề bà một cách có
hệ thống mà cái học Bát nhã đã đạt đến
cao trào. Phổ thông, sự nghiên cứu về nghĩa
lí của Bát nhã, được gọi là Bát nhã học, là
lí luận nền tảng của Phật giáo ở thời kì Ngụy
Tấn Nam Bắc triều, và đã ảnh hưởng đến
tông phái hữu quan ở các đời Tùy, Đường
như tông Tam luận chẳng hạn, đã trực tiếp
noi theo truyền thống của Bát nhã học. (xt.
Lục Gia Thất Tông).
BÁT NHÃ KIM CƯƠNG
Là mật hiệu của bồ tát Kim cương lợi
của Kim cương giới và bồ tát Trì kim cương
lợi của Thai tạng giới trong Mật giáo.
BÁT NHÃ KINH ĐIỂN
Gọi chung tất cả kinh điển thuyết minh
lí cao sâu của Bát nhã ba la mật. Dịch cũ là
Bát nhã ba la mật kinh, dịch mới là Bát
nhã ba la mật đa kinh. Có mấy chục bộ,
như kinh Đại phẩm bát nhã, kinh Tiểu phẩm
bát nhã, kinh Đại bát nhã, kinh Bát nhã
tâm, kinh Kim cương v.v... đều thuộc loại
này.
Về sự truyền bá kinh Bát nhã, ở Ấn độ,
sau đức Phật nhập diệt khoảng năm trăm
năm, Tiểu phẩm bát nhã đã thịnh hành tại
miền bắc Ấn độ, lấy ngài Tu bồ đề làm vị
chủ nói pháp, ngài Xá lợi phất cũng thường

lên tòa diễn giảng. Về sau, “Đại phẩm bát
nhã” được thành lập, các ngài Xá lợi phất
và Tu bồ đề đắp đổi cứu xét lí không. “Văn
thù bát nhã” thì lấy các ngài Văn thù, Ca
diếp làm chủ. Các bản Đại phẩm được lưu
BÁT NHÃ KINH ĐIỂN

B
470
thông rộng rãi. Từ khoảng sáu trăm năm
sau đức Phật nhập diệt trở đi, các phẩm
loại bộ hệ đã được thành lập.
Về các luận chú thích kinh điển Bát
nhã ở Ấn độ, thì sau đức Phật nhập diệt
khoảng bảy trăm năm, có các bồ tát Long
thụ, Đề bà thuộc học phái Đại thừa Trung
quán Không tông soạn các luận. Về Đại
phẩm bát nhã, bồ tát Long thụ soạn Ưu bà
đề xá mười vạn kệ (tức là luận Đại trí độ do
ngài Cưu ma la thập dịch) luận Vô úy, luận
Trung quán, luận Thập nhị môn. Bồ tát
Đề bà thì soạn luận Quảng bách, luận Bách,
luận Bách tự bản kệ v.v...
Đối lại với các ngài Long thụ, Đề bà, có
các ngài Di lặc, Vô trước thuộc Du già hữu
tông. Ngài Di lặc soạn Kim cương bát nhã
tụng (Phạm:Aryasina), ngài Vô trước soạn
luận chú thích Kim cương bát nhã của ngài
Di lặc và luận Thuận trung v.v... Các ngài
Thế thân, Thanh biện, Nguyệt xưng v.v...
cũng nối tiếp nhau soạn các luận.
Kinh điển Bát nhã được truyền dịch ở
Trung quốc, thì bắt đầu với kinh Bát nhã
đạo hạnh phẩm do ngài Chi lâu ca sấm
dịch vào đời vua Linh đế nhà Đông Hán.
Về sau sa môn Chu sĩ hành thỉnh được
Phóng quang bát nhã tại nước Vu điền. Vào
thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều, do quan điểm
của các học giả bàn về tông yếu của Bát
nhã có khác nhau, mà đã hình thành thuyết
“sáu nhà bảy tông”.
Đến khi ngài La thập sang Đông độ
(Trung quốc), đúng vào lúc Phóng quang,
Đạo hành bát nhã đang thịnh, ngài La thập

bèn phiên dịch các Bát nhã “Đại Tiểu
phẩm”, “Tâm kinh”, “Kim cương” và “Nhân
vương” v.v... đồng thời, ngài cũng dịch các
luận chú thích của bồ tát Long thụ, Đề bà
v.v... xiển dương Bát nhã không môn, càng
khiến ánh sáng Bát nhã tỏa ra bốn phương
rực rỡ. Các vị đệ tử của ngài La thập là
Tăng triệu, Đạo dung, Tăng duệ, Đạo sinh
v.v... đua nhau tôn sùng Bát nhã, đặc biệt
luận Bảo tạng, luận Triệu của sư Tăng triệu
đã rút tỉa được nghĩa sâu xa mầu nhiệm
nhất của Bát nhã. Rồi học trò của các sư
Tăng duệ, Tăng triệu thành lập tông Tam
luận, lấy các luận Trung quán, luận Bách,
luận Thập nhị môn làm chỗ y cứ.
Về bộ hệ của kinh điển Bát nhã, luận
Kim cương tiên Q.1, do ngài Bồ đề lưu chi
dịch, nêu ra tám bộ Bát nhã: Bộ thứ nhất
mười vạn kệ (Đại phẩm), bộ thứ hai hai
vạn năm nghìn kệ (Phóng quang), bộ thứ
ba một vạn tám nghìn kệ (Quang tán), bộ
thứ tư tám nghìn kệ (Đạo hành), bộ thứ
năm bốn nghìn kệ (Tiểu phẩm), bộ thứ sáu
hai nghìn năm trăm kệ (Thiên vương vấn),
bộ thứ bảy sáu trăm kệ (Văn thù), bộ thứ
tám ba trăm kệ (Kim cương bát nhã).
Sáu trăm quyển Đại bát nhã do ngài
Huyền trang dịch chính là đại thành của
Bát nhã căn bản và Bát nhã tạp bộ. Đại bát
nhã là gốc, còn các bát nhã khác, đều là
Bát nhã ngọn được rút riêng từ các hội Bát
nhã gốc. (xt. Đại Bát Nhã Ba La Mật Đa
Kinh).
BÁT NHÃ KINH THẬP DỤ
Mười dụ của kinh Bát nhã. Để hiển bày
tính không của các pháp, kinh Bát nhã nêu
ra mười ví dụ. Tức ví dụ các pháp như trò
Kinh Bát Nhã tiếng Phạm gồm 25.000 bài tụng

BÁT NHÃ KINH THẬP DỤ

B
471
ảo thuật, như ánh lửa, như trăng dưới nước,
như hư không, như vang tiếng, như thành
kiện thát bà, như chiêm bao, như bóng,
như hình trong gương, như hóa v.v... [X.
kinh Phóng quang bát nhã Q.17; kinh Đại
phẩm bát nhã Q.4; luận Đại trí độ Q.6]. (xt.
Thí Dụ).
BÁT NHÃ LƯU CHI
Phạm:Prajĩàruci. Dịch ý là Trí hi (Trí
hiếm có). Cũng gọi Cù đàm Bát nhã lưu
chi, Cù đàm lưu chi. Người thành Ba la nại
ở nam Ấn độ, họ Cù đàm, giòng Bà la môn.
Sư đến Trung quốc vào niên hiệu Hi bình
năm đầu (516) đời Hiếu minh đế nhà Bắc
Ngụy, ở thủ đô nhà Ngụy tại đất Nghiệp.
Khoảng năm 538 đến năm 543, cùng với
các sư Đàm diệu, Bồ đề lưu chi dịch chung
kinh Chính pháp niệm xứ, luận Thuận
trung v.v... Gồm 14 bộ 85 quyển. Từ đó về
sau như thế nào, không được biết. [X. Khai
nguyên thích giáo lục Q.6; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.9; Tục cao tăng truyện; Bồ đề lưu chi
truyện].
BÁT NHÃ LÝ THÚ KINH
Phạm: Prajĩà-pàramità-nayazatapaĩ-
càzatikà. Có một quyển, gọi đủ
là Đại lạc kim cương bất không chân thực
tam ma da kinh. Gọi tắt là Lý thú kinh.
Ngài Bất không đời Đường dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 8. Đại lạc kim cương bất
không là tên khác của Kim cương tát đóa,
biểu thị Tát đóa tự chứng niềm vui lớn
trong việc giáo hóa người khác, việc giáo
hóa bền chắc không gián đoạn cũng như
kim cương. Tam ma da là nghĩa thệ nguyện

gốc.
Kinh này do pháp thân Trí của đức Đại
nhật Như lai, vì bố tát Kim cương tát đóa,
tuyên nói lý thú trong sạch của bát nhã,
đồng thời, bồ tát Kim cương tát đóa cũng
nói lên thệ nguyện gốc chân thật của mình.
Toàn kinh được cấu thành bởi ba phần
Duyên khởi, Chính tông và Lưu thông,
trong đó, phần Chính tông được chia làm
17 đoạn, lần lượt giảng nói 17 pháp môn:
Đại lạc pháp môn, Chứng ngộ, Hàng phục,
Quán chiếu, Phú, Thực động, Tự luân,
Nhập đại luân, Cúng dường, Phẫn nộ, Phổ
tập, Hữu tình gia trì, Thất mẫu thiên, Tam
huynh đệ, Tứ tỉ muội, Các cụ, Thâm bí,
v.v... để nêu tỏ việc xây dựng nước Phật
trong sạch ngay trong cuộc sống ngày
thường, là cực ý “ngay thân này thành Phật”
trong Mật giáo. Các tông phái Mật giáo đều
nương dùng kinh này và sớm hôm đều đọc
tụng.
Kinh này còn năm bản dịch khác dưới
đây:
1. Đệ thập hội Bát nhã lý thú phần, 1
quyển, trong kinh Đại bát nhã, ngài Huyền
trang dịch, thu vào Đại chính tạng tập 8.
2. Thực tướng bát nhã ba la mật kinh,
một quyển, ngài Bồ đề lưu chi đời Đường
dịch, thu vào Đại chính tạng tập 8.
3. Kim cương đính du già lý thú bát
nhã kinh, một quyển, ngài Kim cương trí
đời Đường dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 8.
4. Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh, 1
quyển, ngài Thí hộ đời Tống dịch,thu vào
Đại chính tạng tập 8.
5. Tối thựơng căn bản kim cương bất
không tam muội đại giáo vương kinh, 7

quyển, ngài Pháp hiền đời Tống dịch, thu
vào Đại chính tạng tập 8.
Ngoài ra, còn có bản tiếng Phạm, bản
Tây tạng, bản dịch tiếng Nhật v.v...
Kinh này cũng có rất nhiều chú sớ, nổi
tiếng hơn cả thì có: Lý thú thích, 1 quyển,
Thập thất tôn nghĩa thuật 1 quyển của ngài
Bất không, Lý thú kinh văn cú 1 quyển
của ngài Không hải v.v... [X. Khai nguyên
BÁT NHÃ LÝ THÚ KINH

B
472
thích giáo lục Q.8, Q.11; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.15].
BÁT NHÃ LÝ THÚ PHẦN
Chỉ hội thứ mười trong mười sáu hội
của kinh Đại bát nhã. Nội dung trình bày ý
chí sâu xa của thực tướng Bát nhã. Phần
Bát nhã lý thú này sau được dùng làm khóa
tụng hàng ngày, và ý chỉ sâu xa của nó cũng
đã được giải thích rõ trong sách Lý thú phần
thuật tán 3 quyển của ngài Từ ân.
Giáo thuyết trong phần này cũng gần
giống như giáo thuyết trong kinh Bát nhã
lý thú trong Mật tạng, bởi thế, các nhà Mật
giáo, mỗi khi đề cập đến Lý thú phần, thì
cho đó là sự giải nói về hành tướng nông
cạn, sơ lược trong kinh Lý thú.
Những bản dịch khác của kinh này còn
có: Thực tướng bát nhã ba la mật kinh do
ngài Bồ đề lưu chi dịch, Kim cương đính
du già lý thú bát nhã kinh do ngài Kim
cương trí dịch, Đại lạc kim cương bất không
chân thật tam ma da kinh do ngài Bất không
dịch và Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh
do ngài Thí hộ dịch.
Về con số các bài tụng trong nguyên
bản tiếng Phạm của kinh này, thì phổ thông
có hai thuyết: một thuyết bảo có ba trăm
tụng (Pháp uyển châu lâm, Khai nguyên
thích giáo lục), còn thuyết kia thì nói có
một trăm năm mươi tụng (Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục).
Năm 1917, hai ông Tuyền phương cảnh
và Mẫu vĩ tường vân - người Nhật bản - đã
đem hợp chung cả nguyên bản Phạm văn,
bản dịch Tây tạng và bản Hán dịch lại, rồi

xuất bản.
BÁT NHÃ NHỊ CHỦNG TƯỚNG
Hai loại tướng Bát nhã. Cứ theo kinh
Địa tạng thập luân quyển 10 phẩm Phúc
điền tướng chép, thì Bát nhã có hai tướng
thế gian và xuất thế gian:
1. Bát nhã thế gian, nghĩa là các Bồ tát
chỉ nương vào sự đọc tụng, viết chép, lắng
nghe, rồi vì người khác mà nói giáo lý trung
đạo của ba thừa, khuyên họ tu hành chân
chính để diệt trừ phiền não hoặc nghiệp.
Nhưng đây chưa phải là Bát nhã tịch lặng
chân thực, mà là Bát nhã có thấy có tướng
(tức trí thế gian), cho nên vẫn còn bám
dính, đắm trước, đó là Bát nhã thế gian.
2. Bát nhã xuất thế gian, nghĩa là khi
các Bồ tát siêng năng tu tập đạo Bồ đề, tùy
sức đọc tụng, viết chép, lắng nghe, rồi vì
người khác, diễn nói chính pháp ba thừa,
song trong lòng cũng như hư không, bình
đẳng, rỗng lặng, lìa các danh tướng, cho
nên không có chỗ bám dính, đắm trước,
đó là Bát nhã xuất thế gian. (xt. Bát Nhã).
BÁT NHÃ PHẬT MẪU
I. Bát nhã Phật mẫu. Bát nhã là mẹ
của Phật. Bát nhã là mẹ của các đại Bồ tát,
hay sinh ra chư Phật, giữ gìn các Bồ tát. Vì
giữa cha mẹ, thì công của mẹ là sâu nặng
nhất, cho nên Phật lấy Bát nhã làm mẹ.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã phẩm Tát đà ba
luân; luận Đại trí độ Q.34].
II. Bát nhã Phật mẫu. Bát nhã Phật
mẫu trong Mật giáo được chia làm hai vị
tôn, một của một môn và một của khắp
các môn. Vị trước chỉ Bồ tát bát nhã trong
viện Hư không tạng và viện Trí minh của
Thai tạng giới, còn vị sau thì chỉ đức Đại
nhật Như lai.

BÁT NHÃ PHONG
Mũi nhọn Bát nhã. Trí tuệ Không của
Bát nhã có khả năng chặt đứt hết các loại
phiền não, cho nên dùng mũi nhọn để ví
dụ. Chứng đạo ca (Đại 48, 396 trung) nói:
BÁT NHÃ LÝ THÚ PHẦN

B
473
“Đại trượng phu, cầm gươm tuệ, mũi nhọn
Bát nhã và ngọn lửa Kim cương”.
BÁT NHÃ QUÁN TỰ TẠI
Một trong bốn mươi Quan âm. Cũng
gọi Bảo kinh Quan âm. Hình tượng: tay
phải để ở trước ngực, trên tay cầm kinh Bát
nhã lý thú do ấn trí sinh ra; tay trái kết ấn
Quyền (ấn nắm tay). Chân ngôn: Án (ọm)
phạ nhật ra đạt ma (vajradharma-pháp Kim
cương) bát ra nhã (parjĩà-trí tuệ) tố đát
lam (sùtraô-kinh) Ma ha na dã (mahodayalớn
rộng) sa phạ hạ (svàhà).
Người nào muốn cầu nghe nhiều, nên
tu phép Bát nhã quán tự tại. [X. kinh Thiên
quang nhãn bí mật pháp].
BÁT NHÃ SA DI PHẬT GIÁO SỬ
Pàli:Zàsanavaôsa. Vốn gọi là Phật giáo
sử. Do tỉ khưu Bát nhã sa di (Pàli:Paĩĩasàmi)
của Miến điện soạn. Nội dung chủ yếu tường
thuật cuộc đời đức Phật, ba lần kết tập kinh
điển Phật giáo ở Ấn độ và sự phát triển
Phật giáo tại Miến điện. Đặc biệt nhấn mạnh
mối quan hệ giữa Phật giáo với quốc gia bắt
đầu từ vua A nô luật đà, và sự liên quan
giữa Phật giáo Miến điện và Phật giáo Tích
lan, có dẫn ra hơn một trăm tác phẩm về
Phật giáo.
Trong tác phẩm này tác giả có giành
khoảng một phần ba các chương để tường
thuật lịch sử Phật giáo tại các nơi Tất la ha,
Kim địa, Du na ca, Phạt na bà tư, A ba nan
đà và Ca thấp di la.
BÁT NHÃ TẬN TỊNH HƯ DUNG
Bát nhã, chỉ kinh Bát nhã. Tận tịnh
(hết sạch), chỉ các pháp đều là không. Hư

dung (rỗng không), vì các pháp đã là không
thì không có tự tính cho nên có thể dung
thông nhau và hòa nhập vào nhau mà
không trở ngại. Nghĩa là kinh Bát nhã nói
về lí các pháp đều không. (xt. Tận Tịnh
Hư Dung).
BÁT NHÃ THANG
Nước sôi Bát nhã. Tiếng lóng dùng trong
Thiền lâm để gọi rượu. Đông pha chí lâm:
“Các tăng sĩ gọi rượu là nước sôi Bát nhã,
cá là thoi (để dệt cửi) lội nước, gà là rau
xuyên qua bờ rào”.
BÁT NHÃ THẬP LỢI
Mười điều lợi ích do tu Bát nhã mà được.
Cứ theo kinh Nguyệt đăng tam muội quyển
6 chép, thì Bát nhã nghĩa là trí tuệ; Bồ tát
nhờ tu hành Bát nhã mà thông suốt không
ngại và được mười lợi ích sau:
1. Bồ tát soi rõ muôn pháp đều vắng
lặng, cho nên tuy làm việc bố thí, nhưng
không có ý tưởng về “người bố thí”, cũng
không bám dính vào các vật dùng để bố
thí, mà cũng chẳng thấy có người nhận của
bố thí.
2. Bồ tát tuy giữ giới trong sạch, không
hủy phạm; nhưng dùng tuệ Không soi rọi,
nên không thấy có tướng “người giữ”, “người
phạm”.
3. Bồ tát an trú nơi sức nhẫn, tuy hóa
độ chúng sinh, nhưng nhờ tuệ Không soi
rọi, nên không dấy lên ý tướng “chúng sinh
được độ”.
4. Bồ tát đối với các phạm hạnh (hạnh
trong sạch) tuy dũng mãnh tinh tiến, nhưng
nhờ tuệ Không soi rọi, nên không thấy có
tướng thân tâm tinh tiến.
5. Bồ tát tuy ở trong Thiền định, nhưng
nhờ tuệ Không soi rọi, nên đối với tất cả

công đức Thiền định, tâm không bám dính
đắm trước.
6. Bồ tát hay dùng tuệ Không soi rọi,
BÁT NHÃ THẬP LỢI

B
474
thấy suốt bản tính các pháp rỗng lặng, cũng
biết rõ giữa Phật và ma thể vốn không khác,
vì thế khi ma hiện tướng, Bồ tát vẫn không
sợ hãi.
7. Bồ tát đối với hết thảy các pháp thế
gian, xuất thế gian, không một pháp nào
mà không thông suốt tỏ rõ, cho nên đối
với các lời bàn luận của mọi người đều biện
biệt được chính tà phải trái, mà không bị
mê hoặc.
8. Bồ tát chiếu rọi các pháp, thấy suốt
ngọn nguồn sống chết, không còn bị luân
hồi làm chìm đắm.
9. Bồ tát tuy quán hết thảy tính không,
nhưng thường đem lòng thương xót rộng
lớn, thề cứu khổ cho hết thảy chúng sinh,
khiến được giải thoát.
10. Bồ tát biết rõ pháp hai thừa Thanh
văn, Duyên giác còn chìm nơi lí rỗng lặng
mà chưa cùng tột, cho nên chỉ cầu đạo vô
thượng bồ đề để được giải thoát.
BÁT NHÃ THỜI
Là thời thứ tư trong năm thời giáo do
tông Thiên thai đặt ra. Tức sau khi đã nói
các kinh Phương đẳng, đức Phật bắt đầu
tuyên thuyết các bộ kinh Bát nhã; thời kì
này kéo dài khoảng 20 năm, bởi thế, y theo
tên kinh mà gọi là thời Bát nhã. (xt. Ngũ
Thời Bát Giáo).
BÁT NHÃ THUYỀN
Trí tuệ Bát nhã ví như thuyền bè đưa
chúng sinh vượt qua biển sống chết, đến
bờ Bồ đề, cho nên gọi là Bát nhã thuyền.
[X. Thiên thủ kinh nhị thập bát bộ chúng
thích].

BÁT NHÃ TỰ
Chùa Bát nhã. Vị trí chùa ở Lâu quan
cốc ngọn núi phía đông của núi Ngũ đài
thuộc tỉnh Sơn tây. Cứ theo truyền, sư Vô
trước - người Ô châu - đời Đường đã từng
đến đây để bái kiến bồ tát Văn thù, người
đời sau mới xây chùa ở chỗ ấy.
Khoảng năm Thành hóa đời Minh, pháp
sư Lập thiền trụ trì chùa này, đạo hạnh rất
thịnh, triều đình cho tiền của để làm lại
phòng
nhà. Ở
sườn núi
phía trái
Lâu quan
cốc có
động Kim
cương,
trong
động có
tàng trữ
răng của
bồ tát
Văn thù.
Đây là trung tâm tín ngưỡng của Phật giáo
từ xưa, nay thuộc về chùa Lạt ma.
BÁT NHÂN ĐỊA
........
Tám pháp nhẫn. Tông Thiên thai lập
bốn giáo hóa pháp: Tạng giáo, Thông giáo,
Biệt giáo và Viên giáo. Bát nhân địa là địa
thứ ba trong mười địa của Thông giáo.
Nhân, có nghĩa là nhẫn: Tức là hàng
ba thừa Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát
cùng từ Thế đệ nhất pháp (hạnh cuối
cùng trong bốn gia hạnh) vào mười sáu
tâm kiến đạo, tức giai vị tu tám pháp nhẫn
để chính thức dứt trừ Kiến hoặc. Tám

pháp nhẫn là: Khổ pháp trí nhẫn, tập
pháp trí nhẫn, diệt pháp trí nhẫn, đạo
pháp trí nhẫn, khổ loại trí nhẫn, tập loại
trí nhẫn, diệt loại trí nhẫn, đạo loại trí
nhẫn v.v... [X. Chỉ quán phụ hành truền
hoằng quyết Q.6].
Chùa Bát Nhã
BÁT NHÃ THỜI

B
475
BÁT NHẪN BÁT TRÍ
Tám nhẫn tám trí. Nghĩa là ở ngôi “Kiến
đạo” quán xét lí bốn đế, mà sản sinh nhẫn,
trí vô lậu, đều có tám thứ. Đây cũng là mười
sáu tâm kiến đạo. Cũng gọi bát nhẫn bát
quán.
Trong tám nhẫn thì bốn nhẫn trước là
nhịn chịu và ấn chứng bốn phép nhẫn của
bốn đế ở cõi Dục, tức là khổ pháp nhẫn,
tập pháp nhẫn, diệt pháp nhẫn và đạo pháp
nhẫn. Còn bốn nhẫn sau là nhịn chịu và
ấn chứng bốn loại nhẫn của bốn đế ở cõi
Sắc và cõi vô Sắc, tức là khổ loại nhẫn, tập
loại nhẫn, diệt loại nhẫn và đạo loại nhẫn.
Vì tám nhẫn trên đây chính thức diệt
trừ kiến hoặc trong ba cõi, cho nên là đạo
vô gián. Kiến hoặc đã bị dứt hết, sự quán
chiếu trở nên rõ ràng, thì là tám trí, tức
khổ pháp trí, tập pháp trí, diệt pháp trí, đạo
pháp trí, khổ loại trí, tập loại trí, diệt loại trí,
đạo loại trí v.v... là đạo giải thoát. Nhẫn là
nhân của trí, trí là quả của nhẫn. [X. luận
Tạp a tì đàm tâm Q.5; luận Thành duy thức
Q.9]. (xt. Thập Lục Tâm, Kiến Đạo).
BÁT NHIÊT ĐỊA NGỤC
Tám địa ngục nóng. Gọi chung các địa
ngục trong đó tội nhân phải chịu cái khổ
của sức nóng nung nấu. Cũng gọi Bát đại
địa ngục, Bát đại nại lạc ca. Luận Đại tì bà
sa quyển 172 chép, ở phía dưới châu Nam
thiệm bộ, chỗ cách hơn năm trăm do tuần,
có một khu địa ngục. Khu này, có mười sáu
địa ngục lớn chia làm tám địa ngục lạnh,
tám địa ngục nóng. Mỗi địa ngục lớn đều
có mười sáu địa ngục nhỏ bao quanh, ăn

thông với bốn cửa. Những chúng sinh chịu
tội, khi vào các địa ngục nhỏ, thì nỗi khổ
lại thêm dần lên, bởi thế cũng gọi là Du
tăng ngục.
Tám địa ngục nóng là:
1. Tưởng địa ngục (Phạm: Sàôjìva),
cũng gọi Đẳng hoạt địa ngục. Chúng sinh
chịu khổ trong địa ngục này, tay mọc móng
sắt, móng tay dài, sắc, mỗi khi tức giận, mang
ý tưởng độc hại, dùng móng tay cào cấu, vồ
bắt lẫn nhau, máu chảy thịt rơi, hoặc bị
chặt đâm xay giã, tưởng là chết rồi. Nhưng
gió lạnh thổi đến, da thịt lại lành, thấy mình
sống lại, vì thế gọi là Tưởng địa ngục. Những
người phạm tội giết hại sinh vật, rơi vào
ngục này.
2. Hắc thằng địa ngục (Phạm:
Kàlasùtra), cũng gọi ngục dây đen. Trong
ngục này, ngục tốt dùng dây sắt nóng, quấn
thân người tội, đốt da nấu thịt, nung xương
nấu tủy, đau đớn muôn bề, cho nên gọi là
Hắc thằng địa ngục.
3. Đôi áp địa ngục (Phạm: Saôghàta),
cũng gọi Chúng hợp địa ngục. Trong địa
ngục này có núi đá lớn, sau khi tội nhân đi
vào, núi tự khép lại, đè ép thân tội nhân,,
xương thịt nhừ nát, vì thế gọi là Đôi áp địa
ngục (địa ngục đè ép). Những kẻ phạm tội
sát sinh, trộm cướp, gian dâm, phải ở ngục
này.
4. Khiếu hoán địa ngục (Phạm: Raurava
- địa ngục kêu gào). Nghĩa là chúng sinh
chịu tội, khi đến ngục này, ngục tốt liền
ném vào vạc dầu lớn đang sôi để nấu. Vì
đau đớn quá nên kêu gào khóc lóc, bởi thế
gọi là Khiếu hoán địa ngục. Những kẻ phạm
tội giết hại, trộm cướp, gian dâm, uống rượu
phải rơi vào địa ngục này.

5. Đại khiếu hoán địa ngục (Phạm
Mahàraurava). Nghĩa là khi ngục tốt đã
nấu tội nhân trong vạc dầu sôi rồi, gió nghiệp
liền thổi, làm cho sống lại, rồi lại bị ném
vào chảo sắt nóng để rang, chiên. Đau đớn
đến cùng cực, cất tiếng kêu lên thật to, nên
mới gọi là Đại khiếu hoán địa ngục. Những
kẻ phạm tội giết hại, trộm cướp, tà dâm và
nói dối phải ở trong địa ngục này.
BÁT NHIÊT ĐỊA NGỤC

B
476
6. Thiêu chích địa ngục (Phạm: Tapana
- địa ngục đốt, nướng). Cũng gọi Tiêu nhiệt
địa ngục,Viêm nhiệt địa ngục. Địa ngục này
được bao bọc bằng thành sắt, lửa cháy bốc
lên ngùn ngụt, trong ngoài đốt nướng, da
thịt nát nhừ, đau đớn vô cùng, cho nên gọi
Thiêu chích địa nguc.
7. Đại thiêu chích địa ngục (Phạm:
Pratàpana), cũng gọi Đại thiêu chích nhiệt
địa ngục, Đại cực nhiệt địa ngục. Nghĩa là
ngục tốt đem tội nhân để trong thành sắt,
lửa nóng đốt thành, trong ngoài đều đỏ,
đốt nướng tội nhân. Lại có hầm lửa, như lò
than hồng; trên hai bờ hầm, còn có núi
lửa, ngục tốt cầm cái xoa sắt, xâu lấy tội
nhân, ném vào trong lửa, da thịt nhừ nát,
đau đớn cùng cực, vì thế gọi là Đại thiêu
chích địa ngục.
8. Vô gián địa ngục (Phạm:Avìci), cũng
gọi A tị địa ngục, Vô cứu địa ngục. Nghĩa là
chúng sinh có tội, chịu khổ trong địa ngục
này, không bao giờ gián đoạn, không bao
giờ thôi nghỉ, cho nên gọi là vô gián, là địa
ngục cực khổ. Những kẻ tạo năm tội nghịch
(tội trái với luân thường đạo lí) và phỉ báng
Đại thừa, phải rơi vào ngục này.
Luận thành thực nêu rõ năm loại vô
gián:
1. Thú quả vô gián, những kẻ phạm tội
cực nặng, chịu quả báo ở địa ngục này,
không bao giờ hết.
2. Thụ khổ vô gián, nghĩa là chịu các
khổ ở đây, không bao giờ hết.
3. Thời vô gián, nghĩa là thời gian chịu
khổ ở địa ngục này, không bao giờ hết.

4. Mệnh vô gián, nghĩa là sống ở địa
ngục này một trung kiếp, không gián đoạn.
5. Hình vô gián, nghĩa là chúng sinh
chịu khổ ở địa ngục này, sinh ra rồi chết,
chết rồi sinh lại, không bao giờ cùng. [X.
kinh Trường a hàm Q.19 phẩm Địa ngục;
luận Câu xá Q.11; luận Thuận chính lí
Q.13].
BÁT NIÊM
.....
I. Bát niệm. Tám niệm. Niệm, tức là nhớ
nghĩ ở trong tâm. Luận Đại trí độ quyển 21
chép, các đệ tử Phật ở những nơi vắng vẻ,
cho đến rừng núi hoặc đồng không mông
quạnh, khéo tu phép quán nhơ bẩn, chán
ngấy thân mình, chợt sinh sợ hãi, lại bị ác
ma làm những việc xấu, não loạn tâm mình,
khiến càng thêm sợ hãi, bởi thế, đức Như
lai vì các đệ tử ấy mà nói phép Bát niệm.
Nếu trong tâm thường giữ tám niệm này,
thì sự lo sợ sẽ tan biến.
1. Niệm Phật, nghĩa là người tu Thiền
quán, khi gặp những chướng ngại sợ hãi,
thì phải nhớ đến chư Phật từ bi cứu giúp
chúng sinh, công đức vô lượng, một lòng
như thế, niệm niệm không bỏ, thì chướng
nạn sợ hãi sẽ tự tiêu trừ.
2. Niệm pháp, sức pháp rộng lớn, thông
suốt vô ngại, có khả năng diệt trừ phiền
não. Một lòng nhớ nghĩ như thế, niệm niệm
không bỏ, thì chướng ngại sợ hãi sẽ tự tiêu
diệt.
3. Niệm tăng, tăng là đệ tử của Phật,
hay tu đạo chính, khéo chứng quả Thánh,
là ruộng phúc ở đời. Nếu một lòng nhớ
nghĩ, niệm niệm không rời, thì chướng ngại
sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
4. Niệm giới, giới là gốc của vô thượng

bồ đề, có khả năng ngăn ngừa mọi điều ác,
được nơi an ổn. Nếu một lòng nhớ nghĩ,
niệm niệm không rời, thì chướng ngại sẽ tự
tiêu diệt.
5. Niệm xả, xả có hai thứ: thí xả (cho
không tiếc), có thể sinh công đức lớn; xả
phiền não (vứt bỏ phiền não), nhờ thế được
trí tuệ lớn. Nếu một lòng nhớ nghĩ, niệm
niệm không rời, thì chướng ngại sợ hãi sẽ
tự tiêu diệt.
6. Niệm thiên (nhớ nghĩ trời). Trời tức
Tứ thiên vương cho đến trời Tha hóa tự
BÁT NIÊM

B
477
tại, quả báo trong sạch, lợi ích tất cả. Nếu
một lòng nhớ nghĩ, niệm niệm không bỏ,
thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
7. Niệm xuất nhập tức (theo dõi hơi thở
ra vào). Hơi thở ra vào từ hai lỗ mũi, là
phương thuốc thần diệu chữa bệnh tán
loạn, là con đường dẫn dắt tới Thiền định.
Nếu một lòng nhớ nghĩ, niệm niệm không
thôi, thì chướng nạn sợ hãi sẽ tự tiêu diệt.
8. Niệm tử (nhớ tới cái chết). Chết có
hai thứ: chết vì quả báo đã hết, gọi là tự
chết. Chết vì duyên khác, tức gặp tai nạn
mà chết. Hai cái chết này, ngay từ lúc sinh
ra, đã thường đeo theo thân người, không
có chỗ trốn tránh. Nếu một lòng nhớ nghĩ,
niệm niệm không thôi, thì chướng ngại sợ
hãi sẽ tự tiêu diệt. [X. kinh Đại phẩm bát
nhã Q.1 phẩm Tựa ; Pháp giới thứ đệ sơ
môn Q.trung, thượng].
II. Bát niệm. Chỉ tám niệm của bậc đại
nhân. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
BÁT PHÁP
.....
I. Bát pháp (tám yếu tố). Bốn yếu tố
cực lớn (tứ đại) đất, nước, lửa, gió và bốn
yếu tố cực nhỏ (tứ vi) sắc, hương, vị, xúc
gọi chung là bát pháp.
1. Đất, tính của đất cứng chắc, nghĩa là
mắt tai mũi lưỡi thân thuộc đất. Như tóc
lông móng răng, da thịt gân xương v.v...
đều thuộc đất.
2. Nước, tính của nước ướt át, như bọt
nước, nước mắt, máu, mủ, mồ hôi, nước
miếng, đờm, dãi, tinh khí, đại, tiểu tiện v.v...
đều thuộc nước.

3. Lửa, tính của lửa là cháy nóng, tức
hơi ấm trong người thuộc lửa.
4. Gió, tính của gió là chuyển động, tức
hơi thở ra vào, và sự chuyển động của thân
thể người ta thuộc về gió.
5. Sắc vi, nghĩa là mắt thấy các loại sắc,
vì sắc nhỏ nhiệm vi tế, cho nên gọi là vi.
6. Hương vi, nghĩa là mũi ngửi các mùi
thơm, vì nó nhỏ nhiệm, nên cũng gọi là vi.
7. Vị vi, nghĩa là lưỡi nếm các mùi vị,
mùi vị cũng nhỏ nhiệm.
8. Xúc vi, nghĩa là thân thể cảm biết sự
đụng chạm, cọ xát, vì nó nhỏ nhiệm, nên
gọi là xúc vi. [X. kinh Viên giác].
II. Bát pháp. Chỉ tám pháp ở thế gian.
Tức là lợi, không lợi, tiếng tăm, không tiếng
tăm, bàn cãi, không bàn cãi, khổ, sướng.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.39; kinh Ấm
trì nhập].
III. Bát pháp. Gọi tắt của Bát chính
đạo. Tức: Chính kiến, Chính tư duy, Chính
ngữ, Chính nghiệp, Chính mệnh, Chính
tinh tiến, Chính niệm, Chính định. (xt. Bát
Chính Đạo).
BÁT PHẠT ĐA QUỐC
Bát phạt đa, Phạm Parvata. Tên một
nước nhỏ ở tây Ấn độ vào thế kỷ VII Tây
lịch. Cứ theo Đại đường tây vực ký quyển
11 chép, thì nước này chu vi hơn năm nghìn
dặm, dân cư đông đúc, lệ thuộc nước Trách
ca. Khí hậu ôn hòa, phong tục chất trực,
tính người nhanh nhẹn, nói năng đôi khi
quê mùa, nghề học sâu rộng, tín ngưỡng
chính tà lẫn lộn.
Có hơn mười ngôi chùa với hơn một
nghìn chư tăng, học tập cả Tiểu thừa và
Đại thừa. Có bốn cây tháp do vua A dục
xây cất. Bên cạnh đô thành có ngôi chùa

to, chư tăng học giáo pháp Đại thừa, tức là
nơi mà xưa kia luận sư Thận na phất đát la
(Tối thắng tử) đã ở để soạn bộ Du già sư địa
thích luận; và cũng là nơi, ở đó, các luận sư
Hiền ái, Đức quang đã xuất gia.
Theo sự khảo cứu thì vị trí nước Bát
phạt đa ở Harappa, chỗ vị trí cũ của sông
Ravi, cách Montgomery khoảng 25 cây số
về phía nam tỉnh Panjab hiện nay. [X. Đại
từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.4; S. N.
BÁT PHẠT ĐA QUỐC

B
478
Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India].
BÁT PHẬT
Tám Phật. Đáp lời thỉnh vấn của tôn
giả Xá lợi phất, đức Phật đã nói về tên hiệu
của tám đức Phật phương đông, Ngài bảo
người nghe, nếu nhận giữ đọc tụng tám tên
hiệu ấy, thì đối với bồ đề, không trở lui
nữa.
1. Thiện thuyết xưng công đức Như lai
của thế giới Nan hàng phục ở phương đông.
2. Nhân đà la chàng tinh vương Như
lai, thế giới Vô chướng ngại phương đông.
3. Phổ quang minh công đức trang
nghiêm Như lai, thế giới An lạc ở phương
đông.
4. Thiện đấu chiến nan hàng phục siêu
việt Như lai, thế giới Phổ nhập phương đông.
5. Phổ công đức minh trang nghiêm
Như lai, thế giới Tinh tụ phương đông.
6. Vô ngại dược thụ công đức xưng Như
lai, thế giới Vô độc chủ phương đông.
7. Bộ bảo liên hoa Như lai, thế giới Trắc
tắc hương mãn phương đông.
8. Bảo liên hoa thiện trụ sa la thụ vương
Như lai ở thế giới Diệu âm minh phương
đông [X. kinh Bát Phật danh hiệu].
BÁT PHẬT ĐÍNH
Tám Phật đính. Là năm Phật đính và
ba Phật đính gộp chung lại. Đó là: Bạch
tản Phật đính, Thắng Phật đính, Tối thắng
Phật đính, Quang tụ Phật đính, Xả trừ Phật
đính, Quảng đại Phật đính, Cực quảng đại
Phật đính, Vô biên âm thanh Phật đính.
Năm Phật đính trước biểu trưng đức dụng

năm trí của Thích ca Như lai, ba Phật đính
sau biểu trưng các đức thuộc ba bộ của Như
lai. [X. kinh Đại nhật Q.5 phẩm Bí mật mạn
đồ la; Đại nhật kinh sớ Q.5, Q.16].
BÁT PHONG
.....
Tám gió. Cũng gọi bát pháp, bát thế
phong. Nghĩa là tám pháp này là những cái
người đời yêu và ghét, hay khêu động lòng
người, cho nên dùng gió để ví dụ, gọi là bát
phong. Nếu tâm có chủ, ở yên nơi chính
pháp, không bị cái yêu cái ghét mê hoặc
làm cho tâm loạn, thì không bị tám gió lay
động. Tám gió là :
1. Lợi, là lợi ích. Hễ cái gì có ích cho ta,
đều gọi là lợi cả.
2. Suy, là suy diệt, phàm cái gì tổn hại
cho ta, đều gọi là suy cả.
3. Hủy, là chê bai, vì ghét người ta mà
dùng lời nói khác lạ để chê bai.
4. Dự, là khen ngợi, khi thích một người
nào đó thì, tuy không có mặt người ấy, cũng
dùng những lời tốt đẹp để khen ngợi.
5. Xưng, là tán tụng, vì tôn sùng một
người nào đó, nên ở chỗ đông người đều
tán tụng điều hay của người ấy.
6. Cơ, là dèm pha, nghĩa là vì ghét một
người nào đó, nên vốn chẳng có chuyện gì
cũng đặt điều như thật để dèm pha họ trước
công chúng.
7. Khổ, nghĩa là gặp duyên ác, trong cảnh
ngộ éo le, cảm thấy buồn khổ.
8. Lạc, hàm ý vui sướng. Nghĩa là gặp
duyên tốt, cảnh ngộ tốt, thâm tâm đều vui
sướng.
Đại thừa vô sinh phương tiện môn (Đại
85, 1274) nói: “Thân thể và tay chân, lặng
yên không động đậy, tám gió thổi chẳng

lay”. [X. Phật địa kinh luận Q.5; Hành tông
kí Q.1].
BÁT PHÚC ĐIỀN
I. Bát phúc điền. Tám ruộng phúc.
Nghĩa là ba bậc Phật, Thánh nhân và Tăng
là ruộng kính. Bốn bậc hòa thượng, a xà lê,
BÁT PHẬT

B
479
cha, mẹ là ruộng ơn. Cứu giúp người bệnh
là ruộng bệnh hoặc gọi là ruộng thương.
Tám thứ kể trên, đều có thể gieo được hạt
giống phúc, cho nên gọi là “ruộng”. Nếu
người nào hết sức phụng sự tám bậc trên
đây, thì cũng như người nhà nông ra sức
làm ruộng, sẽ thu hoạch lợi lớn.
1. Phật điền. Phật, tiếng Phạm:buddha,
dịch âm: Phật đà, dịch nghĩa là giác (tỉnh
biết). Nghĩa là giác đạo tròn đủ, chứng ngôi
cực quả, cả thế gian và xuất thế gian, không
có gì so sánh được. Nếu ai cung kính cúng
dường, sẽ có thể được tất cả phúc và diệt
hết thảy tội, cho nên gọi là Phật điền.
2. Thánh nhân điền, các bậc Bồ tát,
Duyên giác, Thanh văn đã ra khỏi ba cõi,
giác ngộ đạo Thánh, đầy đủ vô lượng công
đức trí tuệ. Nếu cung kính cúng dường thì
sẽ được phúc, vì thế gọi là Thánh nhân
điền.
3. Tăng điền. Tăng, tiếng Phạm:
Saôgha, dịch âm: Tăng già, dịch nghĩa là
chúng hòa hợp. Tức trên từ bậc hòa thượng,
dưới đến hàng chúng tăng, đối với nhau,
cung kính thuận hòa, không tranh giành
cãi cọ, đó là đệ tử của Phật. Nếu người nào
cung kính cúng dường, sẽ được phúc lợi,
cho nên gọi là tăng điền.
4, Hòa thượng điền. Hòa thượng, tiếng
Phạm:Upàdhyàya, là thầy dạy bảo. Nghĩa
là người xuất gia, nhờ sức thầy dạy dỗ mà
pháp thân được nuôi lớn, ơn ấy rất to. Nếu
ai cung kính cúng dường sẽ được phúc lợi.
Vì thế gọi là Hòa thượng điền.
5. Xà lê điền. Xà lê, Phạm:Àcarya. Dịch

âm: a xà lê, dịch ý là chính hạnh. Vì hay
sửa chính các hành vi của học trò, tức là vị
thầy dạy răn về giới, dựa vào giới mà có
được Thiền định và trí tuệ, ơn ấy thật là
sâu nặng. Nếu ai cung kính cúng dường sẽ
được phúc lợi. Cho nên gọi là A xà lê điền.
6. Phụ điền. Cha là người đầu tiên cho
ta cái thân hình, có đức sinh thành, từ bé
đến lớn, dạy dỗ nuôi nấng, ơn ấy như trời.
Là con, cố nhiên phải hết sức phụng dưỡng,
vâng lời, chứ đâu phải chỉ có ý niệm cầu
phúc? Giả sử tâm chí thành, hiếu chí thuận,
thì tự nhiên cũng được phúc, bởi thế gọi là
phụ điền.
7. Mẫu điền, mẹ từ lúc mang thai, sinh
nở, đến lúc bú mớm, nuôi nấng, che chở
vất vả, thương mến nâng niu, ơn ấy như
biển. Là con, cố nhiên phải hết lòng phụng
dưỡng, chứ đâu phải chỉ có ý niệm cầu phúc?
Giả sử tâm chí thành, hiếu chí thuận, thì tự
nhiên cũng được phúc, bởi thế gọi là mẫu
điền.
8. Bệnh điền, nghĩa là thấy người ốm
đau, cảm thông nỗi đau khổ của họ, đau
lòng thương xót cứu chữa, thì sẽ được phúc,
vì thế gọi là bệnh điền. [X. kinh Ma ha ma
da Q.hạ; Phạm võng kinh giới bản sớ Q.3;
Pháp uyển châu lâm Q.21].
II. Bát phúc điền. Phạm võng kinh Bồ
tát giới bản sớ quyển 5 có nêu tám loại ruộng
phúc:
1. Bên cạnh những con đường cái dài,
giữa nơi đồng không mông quạnh, đào
những giếng nước, phòng khi những khách
bộ hành qua lại, nếu khát thì có nước uống:
đó là ruộng phúc.
2. Trên những sông ngòi nương lạch
không có cầu cống, thì xây cống bắc cầu,

giúp người qua lại khỏi lội lặm vất vả: đó là
ruộng phúc.
3. Nếu trên đường có những ổ gà lỗ
hổng nguy hiểm, thì san lấp cho bằng; hoặc
chỗ quá chật hẹp thì mở rộng thêm ra, để
dành cho người đi lại khỏi bị nạn sa ngã:
đó là ruộng phúc.
4. Cha mẹ là gốc sinh ra thân thể, nuôi
nấng dạy dỗ, yêu dấu nâng niu, phải hết
lòng phụng dưỡng, kính thương cha mẹ để
đền đáp công ơn khó nhọc, vâng lời cha
mẹ để cha mẹ vui lòng.
5. Phật, pháp, tăng là ba ngôi báu, có
BÁT PHÚC ĐIỀN

B
480
đầy đủ các công đức lớn, cứu độ khắp chúng
sinh, đưa đến bờ giác ngộ giải thoát, vì thế
nên quy y cung kính: đó là ruộng phúc.
6. Những người ốm đau, khổ sở vô cùng,
giúp họ thuốc thang và những thứ cần dùng
khiến họ hết bệnh, thân được yên vui: đó
là ruộng phúc.
7. Những người nghèo khó, thiếu thốn
đủ thứ, đói khổ bức thiết, không biết kêu
ai. Nên khởi lòng thương, tùy theo khả
năng, chu cấp cho họ những thứ cần dùng:
đó là ruộng phúc.
8. Tổ chức đại hội phổ độ (vô già), khiến
tất cả hồn phách chìm đắm, đều nhớ sức
từ bi của Tam bảo, được thoát khỏi các ngả
ác, sinh vào cõi thiện: đó là ruộng phúc.
BÁT PHÚC SINH XỨ
Tám nơi sinh đến nhờ có phúc báo.
Nghĩa là tu hành giữ năm giới, làm mười
điều thiện và tập các nghiệp phúc, như bố
thí, phóng sinh, v.v... , có hơn, có kém khác
nhau, nên những nơi quả báo được đến
cũng có cao, có thấp bất đồng, gọi là bát
phúc sinh xứ.
1. Người giàu sang giữa mọi người. Nghĩa
là trong khoảng trời đất, chỉ có con người
là quý. Đã được làm người mà lại giàu sang,
thì chắc hẳn cái nghiệp phúc đã tu phải
hơn người khác, cho nên đời này mới được
phúc báo như thế.
2. Bốn vua trời ở bốn phương. Tức là
vua trời Trì quốc (giữ nước) ở phương đông,
vua trời Tăng trưởng (thêm lớn) ở phương
nam, vua trời Quảng mục (mắt rộng) ở
phương tây và và vua trời Đa văn (nghe

nhiều) ở phương bắc. Bốn vua trời này ở
lưng chừng núi Tu di, nhờ tu hai loại nghiệp
phúc hơn hết là bố thí và giữ giới mà cảm
quả được sinh vào các cõi đó.
3. Trời Đao lợi, cũng gọi trời ba mươi
ba. Xưa kia, có ba mươi ba người cùng tu
nghiệp hơn hết, cùng được sinh vào cõi
trời này, ở trên đỉnh núi Tu di. Bốn góc
đều có tám cung, chính giữa là điện Đế thích,
Đế thích là chủ cõi trời này. Trời này nhờ
tu hai nghiệp phúc bố thí và giữ giới còn
hơn cả bốn vua trời, cho nên cảm báo được
sinh vào đây.
4. Trời Dạ ma. Trời này thường nói là
mình vui sướng. Do tu hai nghiệp phúc bố
thí và giữ giới còn hơn cả trời Đao lợi, cho
nên cảm quả báo được sinh vào đây.
5. Trời Đâu suất. Trời này hưởng đầy
đủ năm món dục lạc vi diệu, nhờ tu hai
nghiệp phúc bố thí và giữ giới còn hơn cả
trời Dạ ma, cho nên được quả báo sinh vào
cõi trời này.
6. Trời Hóa lạc, nghĩa là khi muốn có
năm dục lạc thì trời này tự biến hóa ra để
vui chơi với nhau. Do tu hai nghiệp bố thí
và giữ giới hơn cả trời Đâu suất, mà cảm
quả báo sinh vào trời này.
7. Tha hóa thiên (trời khác biến hóa
ra). Nghĩa là khi người trời này muốn được
cảnh vui sướng, thì người ở cõi trời khác
biến hóa ra cho họ, mượn cái vui của trời
khác hóa ra làm cái vui của mình. Trời này
tức là chủ của trời cõi Dục. Nhờ tu hai nghiệp
phúc bố thí và giữ giới còn hơn cả trời Hóa
lạc, nên cảm quả báo được sinh vào đây.
8. Trời Phạm, nghĩa là đã xa lìa sự nhớp
nhúa ở cõi Dục mà lên cõi Sắc, nên gọi là
Phạm. Phạm, hàm ý là sạch sẽ, trong trắng.

Nhờ tu hai nghiệp phúc bố thí và giữ giới
còn hơn cả trời Tha hóa, lại gồm tu cả Thiền
định, nên cảm quả báo được sinh vào cõi
này. [X. luận Du già sư địa Q.3].
BÁT PHƯƠNG THIÊN
Trời tám phương. Chỉ các thần kì hộ
pháp làm chúa tể tám phương. Hành giả
Mật giáo, khi kiến lập mạn đồ la cần phải
biết, đó là: trời Đế thích làm chủ phương
BÁT PHÚC SINH XỨ

B
481
đông, trời Y xá na làm chủ phương đông
bắc, trời Diệm ma làm chủ phương nam,
trời Lửa làm chủ phương đông nam, trời
Nước làm chủ phương tây, trời La sát làm
chủ phương tây nam, trời Tì sa môn làm
chủ phương bắc, trời Gió làm chủ phương
đông bắc.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 630
hạ) nói: “Hành giả nên biết tám vị giữ tám
phương, hễ làm mạn đồ la, phải theo đó
mà chuyển: phương Nhân đà la, theo thứ
tự chuyển đến phương nam Diệm ma la,
phương tây Phạ rô noa, phương bắc Tì sa
môn, phương đông Y xá ni, đông nam là
Hộ ma, tây nam Niết lí đế, tây bắc là Phạ
dữu”. [X. Kiến lập mạn đồ la hộ ma nghi
quĩ].
BÁT PHƯƠNG TIÊN
Tám phương tiện. Chỉ tám thứ phương
tiện: tắm gội áo sạch, kính lễ, sám hối, vui
theo, khuyên mời, hồi hướng, phát nguyện
và từ bi. Bát tự văn thù quĩ nói rằng, để làm
phương tiện tụng niệm, trước hết phải tu
tám phương tiện này.
Bát tự văn thù quĩ nói rằng: “Tắm gội
mặc áo sạch, thoa hương thơm thân thể,
quy mệnh niệm chân ngôn, chí thành cung
kính lễ, thắp hương sám hối tội, vui theo
và khuyên mời, hồi hướng phát nguyện lớn,
sinh khởi lòng đại bi. Tám phương tiện như
trên, phải chăm làm chớ quên, sau đó sạch
ba nghiệp, theo phép mà trì niệm”.
BÁT QUÁI GIÁO
Là một trong những tôn giáo dân gian
ở đời nhà Thanh bên Trung quốc. Tôn giáo

này tổ chức theo hình thức tám quẻ (càn,
khảm, cấn, chấn, tốn, li, khôn, đoài) của
Trung quốc đời xưa, giáo đồ được chia bày
xếp theo tám quẻ, cho nên gọi là Bát quái
giáo. Cũng gọi Thiên lí giáo, một chi phái
của Bạch liên giáo.
Khoảng năm Khang hi, Lưu tá thần ở
huyện Đơn, tỉnh Sơn đông, sáng lập Tu
nguyên giáo (cũng gọi Ngũ huân đạo), có
truyền một cuốn sách về thuyết tám quẻ,
nhưng nội dung đến nay đã không thể khảo
cứu được. Về sau, đồ chúng của Lưu tá thần
ở huyện Lâm dĩnh tỉnh Hà nam, buộc
Vương trung lãnh quẻ Chấn trong tám quẻ
và làm chủ quẻ này. Năm Càn long 38 (1773),
Vương trung bị bắt, tra trong các kinh sách
thu được, có câu “Bình giặc Hồ công ai khác
hơn họ Lưu, họ Chu, vào năm Mậu thìn,
Kỉ tị sẽ khởi sự”. Đây là ghi chép về Bát
quái giáo tương đối sớm. Năm Càn long 51,
giáo chủ Lưu hồng (cháu bốn đời của Tá
thần), bị bắt, giáo đồ khởi nghĩa ở Ứng
thành, bị đàn áp mạnh.
Năm Gia khánh 18 (1813), Lâm thanh,
Lí văn thành lại dùng danh nghĩa Thiên lí
giáo (tên khác của Bát quái giáo) để khởi
sự. Giáo này được lưu truyền ở các tỉnh Hà
bắc, Sơn đông, Hà nam, Sơn tây v.v...
Về cách chia giáo theo tám quẻ, thì quẻ
Khảm đứng đầu tám quẻ, thống lãnh bảy
quẻ kia. Trong giáo cũng chia làm quẻ văn,
quẻ vũ. Quẻ Li, quẻ Chấn trong giáo này,
sau trở thành các giáo phái độc lập ở các
tỉnh Sơn đông, Hà bắc, Hà nam v.v... như
Li quái giáo, Chấn quái giáo...
Ngoài ra, như Kim đan bát quái giáo,
Nhất chú hương li quái giáo, Nghĩa hòa môn
li quái giáo v.v... đều thuộc hệ thống Bát

quái giáo.
BÁT QUAN TRAI GIỚI
Tám giới chay tịnh. Phạm:awỉàígasamanvà-
gatopavàsa, Pàli:aỉỉhaígasamannàgata
uposatha, hoặc aỉỉhaígika
uposatha. Là giới pháp đức Phật đặt ra cho
hàng đệ tử tại gia để tu xuất gia trong thời
BÁT QUAN TRAI GIỚI

B
482
gian ngắn. Những người nhận lãnh giới này,
phải ra khỏi gia đình, đến ở trong chùa một
ngày một đêm để học tập đời sống của người
xuất gia. Cũng gọi Trưởng dưỡng luật nghi,
Cận trụ luật nghi, Bát giới, Bát chi trai giới,
Bát phần trai giới, Bát giới trai, Bát cấm,
Bát sở ưng li.
“Bát” chỉ sự giữ tám giới; “quan”, hàm ý
là đóng cửa; “giới”, có tác dụng ngăn ngừa
những hành vi xấu ác của ba nghiệp thân,
miệng, ý và nhờ thế, có khả năng đóng
cánh cửa của ngả ác lại.
Trong tám giới, bảy chi trước là giới, chi
cuối cùng “không ăn ngoài giờ quy định” là
trai, gộp chung lại gọi là Bát quan trai giới.
Tám pháp này đức Phật chế định để nhận
giữ vào sáu ngày trai trong mỗi tháng tức là
vào các ngày 8,14,15,23,29,30 hàng tháng
(nếu là tháng thiếu, thì tính ngày 28 và 29).
Phật giáo tuy có hai hạng đệ tử xuất gia
và tại gia, nhưng Phật pháp lấy việc xuất
thế giải thoát làm mục đích, và coi việc xuất
gia là hơn, cho nên nhận giữ tám trai giới
là muốn cho người tại gia học Phật, ươm và
nuôi lớn mầm thiện căn xuất thế, vì vậy
mà gọi là Trưởng dưỡng luật nghi. Lại vì
những người nhận giữ tám giới này phải xa
gia đình một ngày một đêm, đến ở gần các
vị tăng già hoặc A la hán, cho nên cũng gọi
là Cận trụ luật nghi (luật nghi ở gần).
Tám trai giới ấy là:
(1) Không giết hại.
(2) Không trộm cắp.
(3) Không dâm dục.
(4) Không nói dối.

(5) Không uống rượu .
(6) Không đeo đồ trang điểm, như vòng
hoa, vàng bạc, không múa hát hoặc không
xem nghe múa hát.
(7) Không ngồi tòa cao hoặc giường cao
rộng lộng lẫy.
(8) Không ăn phi thời (ăn ngoài giờ quy
định).
Những người nhận giữ tám trai giới, trong
một ngày một đêm, giữ giới không dâm dục,
cho nên được gọi là Tịnh hạnh ưu bà tắc
hoặc Tịnh hạnh ưu bà di. [X. kinh Biệt
dịch tạp a hàm Q.15; Trung a hàm Q.55
kinh Trì trai; luận Đại tì bà sa Q.124; luận
Câu xá Q.14; luận Đại trí độ Q.13]. (xt.
Trai Giới).
BÁT QUAN TRAI KINH
Có một quyển .Thư cừ kinh thanh đời
Lưu Tống dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 1.Kinh này vàkinh Ưu bà di đọa xá
ca (mất tên người dịch, thu vào Đại chính
tạng tập 1) là cùng một bản mà dịch
khác.
Điểm khác nhau giữa hai kinh này là:
kinh Ưu bà di đọa xá ca chép rằng, đức
Phật dạy Tì xá khư lộc tử mẫu tám trai giới,
thụ trì vào sáu ngày trong mỗi tháng, và
bảo công đức trì trai cũng to lớn như công
đức đem của báu trong mười sáu nước mà
bố thí cho chư tăng. Còn kinh Bát quan
trai thì đã đơn giản hóa điều này, lại đối
tượng nói pháp chỉ là tỉ khưu, và công đức
trì trai thì được so sánh với lượng nước của
năm con sông lớn. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.10; Đại đường nội điển lục Q.4; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.8].

BÁT SẮC PHAN
Phan (một loại cờ) tám màu. Cũng gọi
Lễ đường phan, Lễ đường chàng. Là tám lá
phan được treo trong trường giới tam muội
da (nhà lễ) Quán đính của Mật giáo. Kinh
Cù hi quyển trung phẩm Phụng thỉnh cúng
dường (Đại 18,767 thượng) nói: “Cần phan
phải ngay thẳng và dài, phải đặt đúng phép
ở tám phương nơi cách trường giới không
BÁT QUAN TRAI KINH

B
483
xa. Phương đông treo
phan màu trắng, đông
nam phan màu hồng,
chính nam phan màu
đen, tây nam phan màu
khói, phương tây phan
màu đỏ, tây bắc phan màu
xanh, chính bắc phan
màu vàng, đông bắc phan
đỏ lợt. Tám màu như thế,
tùy phương mà đặt”. [X.
kinh Đại nhật phẩm Cụ
duyên].
BÁT SƯ
.....
Chỉ tám việc giết hại, trộm cướp, gian
dâm, nói láo, uống rượu, già, bệnh, chết
v.v... Đức Phật làm thầy tám pháp này mà
tu đạo, cho nên gọi là bát sư. [X. kinh Bát
sư].
BÁT TÀ HẠNH
Tám hạnh tà. Trái với “Bát chính đạo”.
Tức ba nghiệp thân, miệng, ý phạm tám
thứ sai lầm. Cũng gọi bát tà chi, bát tà pháp.
Gọi tắt bát tà.
1. Tà kiến, chỉ sự thấy biết không tin có
nhân quả, công đức, cha mẹ, Thánh nhân
v.v...
2. Tà chí, cũng gọi tà tư duy. Chỉ sự suy
tư về ham muốn, giận tức, làm hại...
3. Tà ngữ, tức nói dối, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói thêu dệt.
4. Tà nghiệp, tức giết hại, trộm cướp,
gian dâm.
5. Tà mệnh, mưu sinh trái với đạo đức,

nhân nghĩa.
6. Tà phương tiện, cũng gọi là tinh tiến,
tức hăng hái, sốt sắng làm việc ác.
7. Tà niệm, nhớ nghĩ bậy, quán niệm
phi pháp.
8. Tà định, định tâm sai lầm, chẳng phải
chính định.
Tám điều trên đây, những người phàm
phu và ngoại đạo thường làm, những người
mong cầu giải thoát niết bàn thì phải tránh
xa. [X. kinh Tạp a hàm Q.28; kinh Trung
a hàm Q.49; kinh Bát chính đạo; kinh Duy
ma phẩm Đệ tử ]. (xt. Bát Chính đạo).
BÁT TAI HOẠN
........
Tám tai nạn. Chỉ bốn cảm giác lo, mừng,
buồn, vui làm trở ngại việc tiến vào Thiền
định thứ tư ở cõi Sắc, và bốn cái chướng
cho việc tu đạo là tìm kiếm, dò xét, thở ra,
thở vào v.v... Đối lại với các tai nạn ở bên
ngoài, như nạn lửa, nạn nước, bão gió v.v...
mà nói, thì tám tai nạn nêu ở trên, gọi là tai
nạn bên trong. Chúng có khả năng làm rối
loạn sự an hòa của lòng người và chướng
ngại cho việc tu Thiền định.
Luận A tì đạt ma thuận chính lí quyển
78 (Đại 29, 762 hạ) nói: “Tụng: Thứ tư gọi
là chẳng động, lìa tám tai hoạn. Tám tai
hoạn là: tìm kiếm, dò xét, bốn cảm giác,
thở vào, thở ra. Luận: Ba tĩnh lự dưới gọi là
có động, vì có tai họan. Tĩnh lự thứ tư gọi
là chẳng động, vì không tai hoạn. Tai hoạn
có tám; tám ấy là gì? Là: tìm kiếm, dò xét,
bốn cảm giác (bốn thụ), thở vào, thở ra.
Tám tai hoạn này, (Thiền) thứ tư đều không
có”. [X. luận Câu xá Q.28].
BÁT TẠNG
.... .

I. Bát tạng. Thánh giáo do đức Phật
nói ra được chia làm tám thứ:
1. Thai hóa tạng, là các kinh Phật hóa
hiện nói ở trong thai.
2. Trung ấm tạng, kinh nói giữa khoảng
từ lúc chết đến đời sống kế tiếp (trung ấm).
3. Ma ha diễn phương đẳng tạng, tức
các kinh Đại thừa.
Phan treo ở
nhà lễ đường
BÁT TẠNG

B
484
4. Giới luật tạng, tức luật điển.
5. Thập trụ bồ tát tạng, các kinh Đại
thừa nói việc Bồ tát tu nhân, chứng quả.
6. Tạp tạng, các kinh Đại, Tiểu thừa nói
việc ba thừa, người, trời, tu nhân chứng quả.
7. Kim cương tạng, các kinh nói việc Bồ
tát đẳng giác, tu nhân chứng quả.
8. Phật tạng, các kinh Đại thừa nói việc
chư Phật thuyết pháp, biến hiện thần thông
để hóa độ chúng sinh. [X. kinh Bồ tát xử
thai Q.7 phẩm Xuất kinh].
II. Bát tạng.Tám tạng. Đại thừa. Tiểu
thừa đều có bốn tạng Kinh, Luật, Luận, Tạp,
hợp chung lại, gọi là Bát tạng. Đó là:
1. Kinh tạng, tức bốn kinh A hàm.
2. Luật tạng, tức là luật Tứ phần (pháp
tỷ khưu, pháp tỷ khưu ni, phép thụ giới,
phép diệt tránh), luật Thập tụng v.v...
3. Luận tạng, tức luận A tì đàm v.v...
4. Chú tạng, tức đà la ni trừ tất cả tật
bệnh, đà la ni diệt trừ các việc ác v.v... (trên
đây là bốn tạng Thanh văn Tiểu thừa).
5. Kinh tạng, tức kinh Diệu pháp liên
hoa,kinh Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm.
6. Luật tạng, tức kinh Bồ tát giới, kinh
Phạm võng v.v...
7. Luận tạng, tức Đại trí độ luận, Thập
địa kinh luận v.v...
8. Chú tạng, tức chú Lăng nghiêm, chú
Đại bi v.v... (trên đây là bốn tạng Bồ tát Đại
thừa). [X. Đại thừa nghĩa chương Q.13 Tạng
nghĩa].
BÁT TÂM
Chỉ tám giai đoạn của tâm thiện theo

thứ tự trở nên chín mùi.
1. Tâm hạt giống, người phàm phu nảy
ra ý tưởng tiết chế ăn uống, giữ trai mà tu
hành, là giai đoạn gieo giống nghiệp thiện
bắt đầu.
2. Tâm hạt giống nứt mầm, lòng hiếu
dưỡng cha mẹ, giúp đỡ họ hàng, thân thích
v.v... là giai đoạn hạt giống nghiệp thiện
bắt đầu nứt mầm.
3. Tâm mầm hạt giống lớn lên, lòng
giúp đỡ lại mở rộng thêm đến những người
ngoài họ hàng thân thuộc, là giai đoạn thân
của cái mầm lớn lên.
4. Tâm hạt giống nảy lá, đặc biệt lựa
chọn những người đạo đức cao mà cúng
dường, là giai đoạn cái mầm nảy sinh ra lá.
5. Tâm nở hoa, sự giúp đỡ đạt đến sự
lựa chọn đặc biệt là cúng dường những
người kỹ nhạc hoặc các bậc tôn túc trong
thế gian, là giai đoạn tâm nở hoa.
6. Tâm thành quả, là giai đoạn đầy đủ
tâm từ ái làm việc bố thí cũng như quả trở
nên chín.
7. Tâm hạt giống hưởng thụ, giữ giới
được lợi ích, sau khi chết sinh cõi trời, là
giai đoạn hưởng thụ quả chín mùi.
8. Tâm trẻ con, tuy sống trong thế giới
mê hoặc, nhưng lòng không sợ hãi, là giai
đoạn trên hết trong thế gian.
Tám tâm trên đây, thêm hai giai đoạn
tâm thù thắng, tâm quyết định nữa, gọi là
mười tâm.
BÁT THÁNH
.....
I. Bát thánh. Tám bậc Thánh nhân.
Tức bốn hướng bốn quả của thừa Thanh
văn. Cũng gọi là Bát bối. Đó là:
1.Tu đà hoàn hướng (Phạm:Srotàpattipratipannaka)

2. Tu đà hoàn quả (Phạm:Srotàpanna)
3. Tư đà hàm hướng (Phạm:
Sakfdàgàmi-pratipannaka)
4. Tư đà hàm quả (Phạm:Sakfdàgàmin)
5. A na hàm hướng (Phạm: Anàgàmipratipannaka)
6. A na hàm quả (Phạm: Anàgàmin)
7. A la hán hướng (Phạm: Arhatpratipannaka)
BÁT TÂM

B
485
8. A la hán quả (Phạm:Arhat). [X. kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.27; luận Câu
xá Q.23, Q.24; luận Đại trí độ Q.32; Nhân
vương kinh sớ Q.thượng]. (xt. Tứ Quả Tứ
Hướng).
II. Bát thánh. Chỉ tám đạo Thánh, tức
chính kiến, chính tư duy, chính ngữ, chính
nghiệp, chính mệnh, chính tinh tiến, chính
niệm, chính định. [X. Tam tạng thánh giáo
tự]. (xt. Bát Chính Đạo).
BÁT THÁNH NGÔN
........
I. Bát thánh ngôn. Tám lời nói của bậc
Thánh. Tức lời nói chân thực ngay thẳng.
Đó là: không thấy nói không thấy, không
nghe nói không nghe, không hay nói không
hay, không biết nói không biết, hoặc nói
đúng sự thật điều mình thấy, nói đúng sự
thật điều mình nghe, nói đúng sự thật điều
mình hay, nói đúng sự thật điều mình biết.
Như thế gọi là bát thánh ngôn. Trái lại, thì
gọi là phi thánh ngôn.
II. Bát thánh ngôn. Ngôn ngữ của Ấn
độ đời xưa (tức tiếng Phạm), là tiếng nói
tiêu chuẩn của trung Thiên trúc.
BÁT THẢO CHIÊM PHONG
...
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là bát thảo tham huyền.
Bát thảo chiêm phong, nghĩa đen là
trừ diệt hết đám cỏ um tùm để ngẩng trông
lên mà hóng làn gió mát. Nghĩa bóng là
diệt trừ cỏ dại vô minh để ngẩng lên trông
ngọn gió huyền diệu của Phật tổ. Ý là diệt
trừ hết vọng tưởng để tham cứu chỗ nhiệm

mầu sâu kín. Cũng hàm ý là vượt suối băng
ngàn, bất chấp hiểm nguy, để chiêm
ngưỡng cái đức phong của bậc thiện tri
thức. Động sơn ngữ lục (Đại 47, 507 trung)
nói: “Từ đây đến Lễ lăng rất xa, núi non
trùng điệp, có đạo nhân Vân nham ở ẩn
nơi đó; nếu ai trừ diệt được vọng tưởng,
tham cứu tới chỗ mầu nhiệm (bát thảo
chiêm phong), thì chắc chắn sẽ được Ngài
coi trọng”.
BÁT THẮNG XỨ
Tám chỗ vượt hơn. Tiếng Phạm:
Awỉàvabhibhv-àyatanàni, Pàli:Aỉỉha
abhibhà-yatanàni. Cũng gọi là bát trừ
nhập, bát trừ xứ. Tức là tám giai đoạn quán
tưởng sắc xứ (chỗ màu sắc) và hình tướng
ở cõi Dục để khắc phục mà trừ bỏ lòng
tham. Thắng xứ, nghĩa là chỗ nương vào
đó để chiến thắng phiền não mà dẫn đến
nhận biết Phật giáo.
1. Nội hữu sắc tưởng quán ngoại sắc
thiểu thắng xứ (trong có sắc tưởng, ngoài
quán ít sắc). Nghĩa là, nếu trong tâm có ý
tưởng về sắc, thì đó là vì tâm quán tưởng
về đạo chưa được lớn mạnh; trong trường
hợp ấy, nếu quán tưởng nhiều sắc, sẽ khởi
tâm tham dục, thì khó mà giữ được tâm
đạo, cho nên phải quán tưởng ít sắc để diệt
trừ tham muốn.
2. Nội hữu sắc tưởng quán ngoại đa sắc
thắng xứ (trong có sắc tưởng, ngoài quán
nhiều sắc). Nghĩa là tâm quán tưởng đạo
dần dần đã lớn mạnh, thành thục, trong
trường hợp này, có quán tưởng nhiều sắc
bên ngoài, cũng không có gì trở ngại. Như
quán tưởng kỹ một xác chết, cho đến mười
trăm nghìn vạn cái xác chết, và tiến lên
chiến thắng nhiều sắc xứ.

3. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc thiểu
thắng xứ (không có tưởng sắc bên trong,
quán tưởng ít sắc bên ngoài). Nghĩa là tâm
quán tưởng về đạo dần dần nhỏ nhiệm thù
thắng, trong tâm không còn ý tưởng về sắc,
nhưng bên ngoài quán tưởng ít sắc để thắng
nó.
4. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc đa
thắng xứ (trong không sắc tưởng, ngoài quán
BÁT THẮNG XỨ

B
486
nhiều sắc). Nghĩa là cũng như trên, chế phục
và chiến thắng nhiều sắc.
5. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc
thanh thắng xứ. Nghĩa là trong không có ý
tưởng về sắc, ngoài quán sắc xanh.
6. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc
hoàng thắng xứ. Nghĩa là, trong không có
sắc tưởng, ngoài quán sắc vàng.
7. Nội vô sắc tưởng ngoại quán sắc xích
thắng xứ. Nghĩa là trong không có sắc
tưởng, bên ngoài quán sắc đỏ.
8. Nội vô sắc tưởng quán ngoại sắc bạch
thắng xứ. Nghĩa là trong không có sắc
tưởng, bên ngoài quán sắc trắng.
Các mục số 5, 6, 7, 8 trên đây là trong
tâm không còn ý tưởng về sắc nữa, mà bên
ngoài lại quán tưởng các màu xanh vàng
đỏ trắng của sắc, khắc phục và chiến thắng
để đối trị tham muốn.
Tám thắng xứ trên đây đều lấy căn lành
không tham làm tính chất, bốn thắng xứ
đầu đều nương vào Thiền thứ nhất và
Thiền thứ hai, bốn thắng xứ sau thì đều
nương vào Thiền thứ tư, chứ không nương
vào Thiền thứ ba, vì Thiền thứ ba quá vui
sướng nên tâm trì độn.
Còn về mối quan hệ giữa tám thắng xứ
và tám giải thoát, thì luận Câu xá quyển 29
(Đại 29, 151 hạ) nói: “Trong tám thắng xứ,
hai thắng xứ đầu giống như giải thoát thứ
nhất, hai thắng xứ kế tiếp giống với giải thoát
thứ hai; bốn thắng xứ cuối giống như giải
thoát thứ ba. Như vậy, tám thắng xứ khác
với ba giải thoát ở chỗ nào? Trước tu giải
thoát chỉ có thể buông bỏ, sau tu thắng xứ

mới có thể chế phục các duyên, tùy chỗ ưa
thích mà quán xét, cuối cùng phiền não
không khởi lên nữa”.
Nghĩa là tu giải thoát, đối với các duyên,
chỉ có thể theo thứ tự mà buông bỏ, đến bỏ
lòng tham thì thôi, nhưng chưa được tự tại.
Bởi thế lại phải tu tám thắng xứ mới có thể
chế phục các duyên, khiến phiền não dứt
bặt, không khởi lên nữa, tức chế phục đối
cảnh mà được tự tại. [X. kinh Nhân vương
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.21; luận Đại tì
bà sa Q.85; Pháp giới thứ đệ Q.trung hạ].
(xt. Bát Giải Thoát).
BÁT THẬP BÁT PHẬT
Tám mươi tám Phật. Tức là 53 Phật và
35 Phật cộng chung lại. Năm mươi ba Phật
có xuất xứ từ kinh Quán dược vương dược
thượng nhị bồ tát, ba mươi lăm Phật có
xuất xứ từ kinh Đại bảo tích quyển 98 phẩm
Ưu bà di. Văn đại sám hối trong các khóa
tụng buổi chiều trong các tùng lâm, cũng
gọi tắt là tám mươi tám Phật được thu vào
văn sám hối để lễ niệm.
BÁT THẬP CHỦNG HẢO
Tám mươi vẻ đẹp. Tiếng Phạm: Azìtyanu-
vyaĩjanàni. Nghĩa là thân tướng của
Phật và Bồ tát có tám mươi vẻ đẹp. Cũng
gọi là bát thập tùy hình hảo, bát thập tùy
hảo, bát thập vi diệu chủng hảo, bát thập
chủng tiểu tướng,chúng hảo bát thập
chương. Trong thân của Phật và Bồ tát có
đủ các tướng dáng thù thắng, đặc biệt;
những nét rõ rệt dễ thấy thì có ba mươi
hai thứ, gọi là ba mươi hai tướng; còn
những nét nhỏ nhiệm kín đáo khó thấy
thì có tám mươi thứ, gọi là tám mươi vẻ
đẹp. Gọi chung hai thứ là tướng tốt đẹp.
Chuyển luân thánh vương cũng có thể

đầy đủ ba mươi hai tướng, nhưng tám mươi
vẻđẹp thì đặc biệt chỉ có Phật và Bồ tát
mới có.
Về thứ tự và tên gọi của tám mươi vẻ
đẹp có nhiều thuyết phân vân. Nay cứ theo
kinh Đại bát nhã quyển 381 chép, thì tám
mươi vẻ đẹp ấy là:
1. Các móng tay thon dài, mỏng nhẵn
bóng láng.
BÁT THẬP BÁT PHẬT

B
487
2. Ngón tay ngón chân tròn trịa, thon
dài, mềm mại.
3. Các ngón tay ngón chân đều bằng
nhau, không so le, giữa khoảng các ngón
đều đầy kín.
4. Chân tay bóng láng đỏ mịn.
5. Gân xương không nổi rõ.
6. Hai mắt cá chân đều bằng phẳng ẩn
kín.
7. Dáng đi đĩnh đạc, uy nghi, nghiêm
trang như rồng chúa.
8. Bước đi đường bệ tề chỉnh như sư tử
chúa.
9. Bước đi chậm rãi an bình giống như
trâu chúa.
10. Đi đứng uyển chuyển khoan thai
như ngỗng chúa.
11. Lúc ngoái nhìn lại thì bao giờ cũng
quay về bên phải, như rồng chúa, voi chúa
lúc sắp chuyền mình cất bước.
12. Các khớp tay và chân đều đầy đặn,
tròn trịa.
13. Các đốt xương giao kết như rồng
cuộn.
14. Đầu gối tròn đầy.
15. Vân chỗ kín xinh đẹp trong sạch.
16. Mình và tay chân trơn bóng sạch
sẽ.
17. Dáng mình nghiêm túc không sợ.
18. Thân thể mạnh khỏe.
19. Thân thể yên lành đầy đặn.
20. Thân tướng giống như vua tiên, toàn
thân đoan nghiêm sáng sạch.
21. Chung quanh thân hình có hào
quang chiếu sáng.

22. Bụng vuông vức đẹp đẽ.
23. Rốn sâu và xoay về bên phải.
24. Rốn dày, không lõm không lồi.
25. Da dẻ không ghẻ lở.
26. Bàn tay mềm mại, dưới chân bằng
phẳng.
27. Chỉ tay sâu dài rõ thẳng.
28. Môi thắm sáng mọng.
29. Mặt không dài không ngắn không
to không nhỏ, xinh xắn vừa vặn.
30. Tướng lưỡi mềm mỏng rộng dài,
không to không nhỏ, xinh xắn vừa vặn.
31. Tiếng nói oai nghiêm vang xa trong
suốt.
32. Âm vận rất hay, như tiếng vang
trong hang sâu.
33. Mũi cao mà thẳng, lỗ mũi kín đáo.
34. Hàm răng đều đặn trắng muốt.
35. Răng nanh tròn, trắng, bóng, bén
nhọn.
36. Mắt trong, đen trắng rõ ràng.
37. Tướng mắt dài rộng.
38. Lông mi đều đặn, dài và dày.
39. Đôi mày dài và mịn màng.
40. Hai mi xanh biếc như mầu lưu li.
41. Lông mày nằm cao trên mắt và cong
như trăng lưỡi liềm.
42. Vành tai dày rộng, trái tai dài chấm
vai.
43. Hai tai bằng nhau, không có khiếm
khuyết.
44. Dung nhan khiến người thấy đều
yêu kính.
45. Trán rộng bằng phẳng.
46. Thân uy nghiêm đầy đủ.
47. Tóc dài xanh biếc, dày mượt.
48. Tóc mượt mà thơm phức.
49. Tóc đều, không rối.

50. Tóc không rụng.
51. Tóc sáng bóng rất đẹp, không dính
bụi bặm.
52. Thân thể cứng chắc đầy đặn.
53. Thân thể cao lớn, ngay thẳng.
54. Các lỗ trong sạch tròn đẹp.
55. Sức mình thù thắng không ai sánh
bằng.
56. Thân tướng ai cũng thích nhìn.
57. Mặt tròn như trăng tròn mùa thu.
58. Nét mặt thư thái.
59. Da mặt sáng bóng, không có nét
nhăn.
BÁT THẬP CHỦNG HẢO

B
488
60. Da dẻ sạch sẽ không có cáu ghét,
thường không hôi hám.
61. Các lỗ chân lông thường toát ra mùi
thơm.
62. Trên mặt thường tỏa ra hương thơm
ngào ngạt nhất.
63. Thân tướng tròn trặn đẹp đẽ.
64. Lông trên mình xanh biếc sáng sạch.
65. Tiếng pháp theo mọi người, hợp lý
không sai.
66. Tướng đỉnh đầu không ai trông thấy
được.
67. Ngón tay ngón chân có mạng rõ
ràng.
68. Khi đi chân không sát mặt đất.
69. Tự mình giữ gìn không nhờ người
khác hộ vệ.
70. Uy đức bao trùm hết thảy.
71. Tiếng nói không thấp, không cứng,
tùy theo ý của chúng sinh.
72. Tùy các hữu tình, thường vì họ mà
nói pháp.
73. Một tiếng diễn nói chính pháp, hữu
tình tùy theo loại đều có thể hiểu được.
74. Nói pháp theo thứ lớp, tùy nhân
duyên.
75. Xem xét hữu tình, khen thiện chê
ác, nhưng không có tâm yêu ghét.
76. Bất cứ làm điều gì, xem xét trước rồi
sau mới làm, đầy đủ khuôn phép.
77. Tướng tốt đẹp, loài hữu tình không
thể xem hết được.
78. Xương chỏm đầu cứng chắc tròn
đầy.
79. Dung nhan thường trẻ không già.

80. Chân tay và trước lồng ngực, đều
có đức tướng tốt lành vui mừng xoay vòng
(tức chữ.. ).
BÁT THẬP NHẤT KHOA
Tám mươi mốt khoa. Chỉ 81 khoa danh
tướng Bát nhã được chép trong Đại tạng
nhất lãm tập quyển 3. Đó là: năm uẩn, sáu
căn, sáu trần, sáu thức, sáu xúc, sáu duyên
sở sinh, bốn duyên, sáu đại, mười hai nhân
duyên, sáu độ, ngã giả, sinh giả, thọ giả,
mệnh giả, hữu tình giả, dưỡng dục giả, chúng
số giả, tác giả, sử tác giả, khởi giả, sử khởi
giả, thụ giả, sử thụ giả, kiến giả, tri giả, hai
mươi không, bốn đế, chân như, pháp giới,
pháp tính, bất hư vọng tính, bất biến dịch
tính, bình đẳng tính, li sinh tính, pháp định,
pháp trụ, thực tế, xứ không giới, bất tư nghị
giới, bốn tĩnh lự, bốn vô lượng, bốn vô sắc
định, tám giải thoát, tám thắng xứ, chín định
thứ đệ, bốn niệm xứ, bốn chính cần, mười
biến xứ, bốn thần túc, năm căn, năm lực,
bảy chi giác, tám chi thánh đạo, không giải
thoát môn, vô tướng giải thoát môn, vô
nguyện giải thoát môn, Bồ tát thập địa, năm
nhãn, sáu thông, mười lực, bốn vô úy, bốn
vô ngại giải, đại từ, đại bi, đại hỉ, đại xả,
mười tám pháp bất cộng, vô vong thất pháp,
hằng trụ xả tính, nhất thiết trí, đạo tướng
trí, nhất thiết tướng trí, nhất thiết đà la ni
môn, nhất thiết tam ma địa môn, dự lưu
quả, nhất lai quả, bất hoàn quả, a la hán
quả, độc giác bồ đề, nhất thiết bồ tát ma ha
tát hạnh (nhân tròn quả đầy) v.v... tất cả
tám mươi mốt khoa.
BÁT THẬP NHẤT PHÁP
.............
Tám mươi mốt pháp. Giáo thừa pháp
số quyển 12 tổng hợp các pháp môn được

nói trong kinh Đại bát nhã làm tám mươi
mốt khoa là: sắc, tâm, năm ấm, mười hai
nhập, mười tám giới, bốn đế, mười hai nhân
duyên, mười tám không, sáu độ, bốn trí v.v...
hợp làm tám mươi mốt pháp.
BÁT THẬP TỤNG LUẬT
Tám mươi lần tụng luật. Là tạng luật
căn bản của Phật giáo. Sau khi đức Phật
BÁT THẬP NHẤT KHOA

B
489
nhập diệt, các vị đệ tử kết tập ba tạng, tỉ
khưu Ưu ba li tụng tạng Luật tám mươi
lần (mục đích để mọi người thuộc lòng)
trong một mùa hạ, vì thế nên gọi là Bát
thập tụng luật.
Về sau, các luật Tứ phần, Ngũ phần đã
dựa vào đây mà được thành lập, thì luật
Thập tụng không còn nữa. [X. Bồ tát giới
sớ nghĩa Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập
Q.3 Tân tập luật lai hán địa tứ bộ tự lục].
BÁT THẬP ỨC KIẾP
Tám mươi ức kiếp. Ý nói vì tội nghiệp
mà phải trôi lăn trong giòng sống chết qua
số kiếp lâu dài như thế. An lạc tập quyển
thượng. (Đại 47, 4 trung) nói: “Nếu một niềm
xưng tên đức Phật A di đà, thì có thể diệt
trừ tội sống chết của tám mươi ức kiếp. Một
niệm đã vậy, huống là tu thường niệm?”
BÁT THẬP VÔ TẬN
...........
Tám mươi không hết. Chỉ cho tám mươi
pháp môn không hết do bồ tát Vô tận ý
nói. Quan âm nghĩa sớ quyển thượng (Đại
34, 921 hạ) nói: “Bát thập vô tận, có thể
chứa đựng hết thảy Phật pháp, do đó mà
có tên vô tận ý” (ý không hết). [X. kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.27 phẩm Vô tận ý
bồ tát; kinh A sai mạt bồ tát].
BÁT THÍCH Ế CA PHẬT ĐÀ
Phạm:Pratyekabuddha. Dịch cũ: Bích
chi phật, dịch mới: Độc giác, Duyên giác.
Khi mới phát tâm, gặp Phật ra đời, nghe
pháp tư duy, sau được thân đạo; ra đời không
gặp Phật, thì tính ưa nơi vắng vẻ, không
thích ở chung, tu đầy đủ gia hạnh, không

thầy không bạn chỉ dạy, tự nhiên một mình
ngộ đạo, vĩnh viễn ra khỏi thế gian; tu hành
bậc trung, chứng quả bậc trung, cho nên
gọi là Độc giác (giác ngộ một mình). Lại vì
quán xét các duyên đối đãi mà ngộ quả
Thánh, cho nên cũng gọi là duyên giác. [X.
Du già luận kí Q.8 thượng].
BÁT THIÊN
Tám cõi trời. Chỉ bốn cõi trời Thiền ở
cõi Sắc và bốn nơi không ở cõi Vô sắc. Tức
là: trời Thiền đầu, trời Thiền hai, trời Thiền
ba, trời Thiền bốn, nơi Không vô biên, nơi
Thức vô biên, nơi Không chỗ có, nơi Chẳng
phải tưởng chẳng phải không tưởng. (xt.
Tứ Thiền Thiên, Vô Sắc Giới)
BÁT THIÊN MAI HỘ MA CÚNG
Hộ ma đốt tám nghìn thanh gỗ. Là phép
tu Hộ ma đốt tám nghìn thanh gỗ có tẩm
sữa. Cũng gọi Thiêu bát thiên mai cúng.
Kinh Kim cương thủ quang minh quán
đính phẩm Tối thắng lập ấn thánh vô động
tôn đại uy nộ vương niệm tụng nghi quỹ
pháp (Đại 21, 5 thượng) chép: “Lại nói pháp
môn Vô tỉ lực thánh giả vô động tâm, có
khả năng thành tựu tất cả sự nghiệp, ăn
chay niệm tụng, đủ mười vạn biến, nhịn ăn
một ngày đêm, rồi mới bày lễ đại cúng dường.
Khi làm lễ Hộ ma, nên chọn lựa thật kỹ
những thanh gỗ, bôi bơ vào hai đầu, đốt đủ
tám nghìn thanh. Hạnh ban đầu đã làm
xong, những điều mà lòng người mong cầu,
đều được thành tựu”.
Đây là phép Hộ ma lấy Bất động minh
vương làm vị tôn chính, đốt tám nghìn
thanh gỗ có tẩm sữa. Còn về cách thức tu
phép Hộ ma, làm trước, số ngày, v.v... thì
tùy theo chỗ các phái truyền mà có khác.
BÁT THỜI

.....
Tám thời. Phép chia thời khắc của Ấn
độ. Ngày đêm được chia làm tám thời, ngày
BÁT THỜI

B
490
bốn thời, đêm bốn thời, và mỗi thời lại đều
có bốn phần. Nhưng trong Thánh giáo thì
chỉ lấy sáu thời làm khuôn phép, chứ không
theo thế tục. [X. Đại đường tây vực kí Q.2;
Nam hải ký qui nội pháp truyện Q.3].
BÁT THỦY
Tám sông. Tức là tám con sông lớn ở
Ấn độ đưọc ghi chép trong kinh Niết bàn:
1. Sông Hằng (Phạm: Gaígà)
2. Sông Diêm ma la (Phạm: Yamunà)
3. Sông Tát la (Phạm: Sarabhu)
4. Sông A di la bạt đề (Phạm:Aciravatì)
5. Sông Ma ha (Phạm: Mahì)
6. Sông Tân đầu (Phạm: Sindhu)
7. Sông Bác xoa (Phạm:Vakwu)
8. Sông Tất đà (Phạm:Sìtà). [X. kinh
Niết bàn (bản Nam) Q.3 phẩm Trường thọ].
BÁT THỨC
Tám thức. Phạm:awỉau vijĩànàni. Tám
thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a
lại da thuộc tâm pháp trong năm vị pháp
của hành phái Du già và tông Pháp tướng.
Trong đây, sáu thức mắt, tai v.v... là theo
căn mà đặt tên; thức a lại da dựa vào nghĩa
thu giữ nhân quả của các pháp, cũng tức là
theo tự tính của nó mà đặt tên. Hoặc gọi
năm thức mắt, tai v.v... là năm thức trước,
thức ý là thức thứ sáu, thức mạt na là thức
thứ bảy, thức a lại da là thức thứ tám. Lại
nữa, từ thức mắt đến thức mạt na đều do
thức a lại da sinh ra và chuyển đổi, nên
được gọi chung là chuyển thức hoặc bảy
chuyển thức, vì thức a lại da là nhân của
bảy chuyển thức nên gọi là thức gốc (căn
bản thức), thức hạt giống (chủng tử thức).

Lại có thuyết chia tám thức làm ba thức
năng biến: thức a lại da gọi là năng biến
thứ nhất, thức mạt na là năng biến thứ hai,
sáu thức đầu là năng biến thứ ba.
Nếu đứng về phương diện tính của tám
thức mà nói, thì tính của sáu thức đầu là
phân biệt các pháp một cách rõ ràng, duyên
theo sáu đối tượng (cảnh) sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp, và có đủ cả ba tính thiện, ác,
vô ký (không thiện không ác); tính của thức
mạt na là thường xét nét suy nghĩ, là tính
“hữu phú vô ký” (tính vô ký hay che lấp
tâm tính), chỉ duyên theo kiến phần của
thức a lại da làm nội ngã (cái ta ở bên trong)
của mình; tính của thức a lại da là vô phú
vô ký (tính vô ký không che lấp tâm tính),
vì hành tướng của nó nhỏ nhiệm duyên
với khí thế giới (thế giới vật lý), chủng tử,
và căn thân do chính nó biến ra. Các nhà
Địa luận chủ trương a đà na (thức mạt na)
là thức mê vọng, a lại da là thức chân thực.
Các nhà Nhiếp luận thì cho a lại da là thức
mê vọng, rồi lập riêng thức thứ chín gọi là
vô cấu tịnh thức (thức trong sạch không
cáu bẩn). Các nhà Duy thức thì bảo chỉ có
tám loại thức mà thôi, và các thức này đều
là tính y tha khởi, tức chẳng phải là thức
chân thường trong sạch. [X. kinh Nhập lăng
già Q.8 phẩm Sát na; luận Thành duy thức
Q.7; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1 phần cuối].
BÁT THỨC DUYÊN CẢNH QUẢNG HIÊP
Tám thức duyên cảnh rộng hẹp. Tám
thức do tông Duy thức thành lập, các cảnh
(đối tượng) mà tám thức duyên theo có rộng,
hẹp khác nhau:
1. Thức mắt, duyên theo cảnh duy thực
duy lượng, nghĩa là khi mắt thấy sắc, thì

liền có thức sinh, duyên theo sắc có thực
như xanh, vàng, đỏ, trắng, gọi là tính cảnh
(cảnh có thực hiện thấy ở trước). Thức này
đối cảnh, gọi là hiện lượng (thấy sắc hiện
trước mà hay đo lường). Vì mắt chỉ thấy
sắc, chưa khởi phân biệt, nên cảnh được
duyên theo hẹp.
BÁT THỦY

B
491
2. Thức tai, duyên theo cảnh duy thực
duy lượng, nghĩa là khi tai nghe tiếng thì
liền có thức sinh, hay nghe tiếng nói có
thực, gọi là tính cảnh. Thức này đối cảnh
gọi là hiện lượng. Vì tai chỉ nghe tiếng, chưa
khởi phân biệt, nên cảnh được duyên theo
hẹp.
3. Thức mũi, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi mũi ngửi mùi, thì liền
có thức sinh, ngửi mùi có thật, như thơm
hôi, gọi là tính cảnh. Thức này đối cảnh, gọi
là hiện lượng. Vì nó chỉ ngửi mùi, chưa khởi
phân biệt, nên cảnh được duyên theo hẹp.
4. Thức lưỡi, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi lưỡi nếm vị thì liền có
thức sinh, nếm vị có thật như mặn, chua,
đắng, lạt, gọi là tính cảnh. Thức này đối
cảnh, gọi là hiện lượng. Vì nó chỉ nếm vị,
chưa khởi phân biệt, nên cảnh được duyên
theo hẹp.
5. Thức thân, duyên cảnh duy thực duy
lượng, nghĩa là khi thân chạm biết, liền có
thức sinh, duyên sự va chạm có thật, như
trơn, mịn, ráp, cứng v.v..., gọi là tính cảnh.
Cái mà thức này duyên theo, được gọi là
hiện lượng. Vì nó chỉ mới chạm biết, chưa
khởi phân biệt, nên cảnh được duyên theo
hẹp.
6. Thức ý, duyên khắp tất cả, thông suốt
hai lượng giả và thật. Nghĩa là tâm thức
này duyên khắp cảnh hiện trước có thật,
rồi trên những cảnh thật ấy, phân biệt tướng
dài, ngắn, vuông, tròn v.v... gọi là giả. Thức
này đều duyên theo ba cảnh (tính cảnh, độc
ảnh cảnh, đới chất cảnh) và đủ cả ba lượng

(hiện lượng, tỉ lượng, phi lượng). Vì thức
này có thể phân biệt khắp các cảnh giả thật,
cho nên cảnh được duyên theo rộng.
7. Thức thứ bảy, kiến phần duy giả duy
thực. Nghĩa là thức này không phân biệt
thể tướng, nương vào thức thứ tám mà dấy
sinh, lại duyên kiến phần của thức thứ tám
mà làm tướng phần, phân biệt tính lường,
thường bám lấy thức thứ tám làm ta, tâm
hay duyên theo là giả, cảnh được duyên
theo là thật. Vì thức này chỉ khởi ngã chấp,
sinh các tập khi, không thể duyên khắp
các cảnh, nên cảnh được duyên theo rất
hẹp.
8. Thức thứ tám, duyên theo căn thân,
khí giới duy thực duy lượng. Căn thân, tức
là các căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân v.v...;
Khí giới, là giới đồ dùng, tức thế giới giống
như đồ dùng để chứa đựng. Nghĩa là thức
căn bản này chứa đựng hết thảy hạt giống
của các pháp nhơ, sạch, tất cả căn thân khí
giới đều nương vào thức này mà dấy sinh.
Thân căn và khí giới này là tướng phần
của tám thức, là đối tượng (cảnh) để tám
thức duyên theo, là lượng hiện trước có
thật, cho nên cảnh được duyên theo rất
rộng.
BÁT THỨC NGŨ TRÙNG
Năm lớp tám thức. Là phép quán do
tông Pháp tướng đặt ra. Tức dựa vào tám
thức để quán tưởng năm lớp duy thức.
Nghĩa là quán tưởng lý muôn pháp duy thức
từ nông đến sâu. (xt. Ngũ Trùng Duy Thức).
BÁT THỨC QUI CỦ BỔ CHÚ
Gồm 2 quyển. Ngài Phổ thái đời Minh
soạn. Thu vào Đại chính tạng tập 45. Văn
gọn, nghĩa sâu, có thể được coi là tinh tủy
của Duy thức học.

Bồ tát Thế thân đã rút lấy phần tinh
túy trong luận Du già 100 quyển mà cô đọng
thành 30 bài tụng, mở đường cho người
sau dễ vào Duy thức học.Về sau, qua mười
vị luận sư như ngài Hộ pháp v.v... giải thích
quá rộng, nên đã trở thành phức tạp khó
hiểu. Bởi vậy, sau khi từ Thiên trúc (Ấn
độ) về nước, ngài Huyền trang đã tổng hợp
một trăm bản luận của các luận sư mà soạn
BÁT THỨC QUI CỦ BỔ CHÚ

B
492
thành luận Thành duy thức 10 quyển, đến
đây, Duy thức học mới được đại thành. Sau,
ngài Huyền trang lại rút lấy phần tinh túy,
soạn thành Bát thức qui củ 1 quyển 4
chương, 12 bài tụng, 48 câu, văn tuy giản
lược nhưng nghĩa rất sâu xa, đời sau có nhiều
bản chú giải, nhưng chỉ sách Bát thức qui củ
bổ chú là ngắn gọn và sáng sủa hơn cả.
Nội dung của bản chú giải này là vấn đề
Tâm, Ý, Thức. Cả bộ gồm 12 bài kệ tụng:
ba bài đầu giải thích rõ về tâm vương, tâm
sở và sự tương ứng sinh khởi của năm thức
trước; ba bài kế tiếp giải rõ ba tính, ba lượng
và những tâm sở tương ứng của thức thứ
sáu; ba bài tiếp nữa giải rõ thức thứ bảy, và
ba bài cuối cùng giải thích rõ thức thứ tám.
BÁT THỨC QUI CỦ TỤNG
Gồm 4 chương 12 bài tụng 48 câu. Ngài
Huyền trang đời Đường soạn. Trình bày
một cách đại khái về học thuyết Duy thức,
chú trọng nói rõ vấn đề tâm thức là trung
tâm của học thuyết Duy thức.
Nội dung: ba bài tụng đầu nói về năm
thức trước, bài 4 đến 6 nói về thức thứ sáu,
bài 7 đến 9 nói về thức thứ bảy, ba bài cuối
nói về thức thứ tám.
Sách này ở đời Minh, có rất nhiều bản
chú thích, trong đó, các bản sau đây được
xem như nổi tiếng hơn cả:
- Bát thức qui củ bổ chú của Phổ thái (2
quyển).
- Bát thức qui củ bổ chú chính nghĩa
của Minh dục (1 quyển).
- Bát thức qui củ trực giải của Trí húc (1
quyển).

Bát thức qui củ toản thích của Quảng
ích (1 quyển).
BÁT THỨC TÂM VƯƠNG
Tám thức mắt, tai v.v... đều có tâm
vương và tâm sở. Bản thể của thức là tâm
vương, tương ứng với tâm vương mà khởi
lên tác dụng riêng là tâm sở, tức như tác ý,
xúc, thụ v.v... là tâm sở hữu pháp, gọi tắt là
tâm sở (tác dụng của tâm).
BÁT TIÊM KÊ
Tám kệ dần dần. Bạch cư dị đời Đường
đã dựa vào tám chữ quán, giác, định, tuệ,
minh, thông, tế, xả, mà làm tám bài kệ tụng,
mỗi chữ một bài. Tám chữ này là cửa đưa
vào đạo dần dần, cho nên gọi là Bát tiệm
kệ. Tám kệ ấy là:
1. Quán: dùng mắt trong tâm, quán
tướng ngoài tâm, từ đâu mà có? Do đâu mà
mất? Xét đi xét lại, thì rõ chân vọng.
2. Giác: chân tâm vẫn đó, vì vọng
che lấp, nếu rõ chân vọng, trong đó giác
sinh, chẳng hề lìa vọng, mà được chân
không.
3. Định: chân nếu không diệt, vọng liền
chẳng sinh, nguồn của sáu căn, như nước
phẳng lặng, đó là thiền định, thoát khỏi
sống chết.
4. Tuệ: dùng định chuyên chú, định còn
ràng buộc, dùng tuệ giúp sức, tuệ không trệ
ngại, như ngọc trên mâm, mâm định ngọc
tuệ.
5. Minh: định tuệ hợp nhau, trở nên
sáng tỏ, soi rọi muôn vật, vật hiện nguyên
hình, như gương tròn lớn, có ứng không
tình.
6. Thông: tuệ cực thì sáng, sáng tức
không tối, sáng cực liền thông, thông thì
không ngại, không ngại là sao? Biến hóa tự

tại!
7. Tế: sức thông chẳng thường, ứng
niệm mà biến, tướng biến chẳng có, tùy cầu
mà thấy, là đại từ bi, dùng một từ bi, cứu
giúp muôn người.
8. Xả: đã hết các khổ, đại bi cũng bỏ,
khổ đã chẳng thật, bi cũng là giả, bởi thế
BÁT THỨC QUI CỦ TỤNG

B
493
chúng sinh, thật không ai độ. [Cảnh đức
truyền đăng lục Q.29].
BÁT TỔ TƯƠNG THỪA
I. Bát tổ tương thừa. Tám tổ nối nhau.
Thuyết này do tông Tịnh độ Nhật bản lập.
Trong Tịnh độ chân tông phó pháp truyện,
Kiến thánh cảnh đã dựa theo những sách
luận của các ngài Mã minh, Long thụ, Thiên
thân, Bồ đề lưu chi, Đàm loan, Đạo xước,
Thiện đạo và Nguyên không nói về Tịnh
độ, mà lập thành hệ thống Bát tổ tương
thừa.
1. Ngài Mã minh soạn luận Đại thừa
khởi tín, kiến lập phương tiện sinh về Tịnh
độ không trở lui.
2. Ngài Long thụ soạn luận Đại trí độ,
trình bày rõ nghĩa sự tướng cõi Tịnh độ
của PhậtA di đà; và trong luận Thập trụ
tì bà sa phẩm Dị hành, ngài chia rõ hai
đường tu hành dễ và khó, rồi lại định ra
mười hai cách thức lễ bái để cầu sinh về
nơi an dưỡng.
3. Ngài Thiên thân soạn Vô lượng thọ
kinh ưu ba đề xá (cũng gọi luận Vô lượng
thọ) nói rõ về hành nghiệp vãng sinh.
4. Bồ đề lưu chi dịch nhiều kinh luận,
trong số đó có luận Vô lượng thọ. Ngài
Lưu chi đem pháp trường sinh bất tử là
kinh Quán vô lượng thọ trao cho ngài Đàm
loan.
5. Ngài Đàm loan chú giải luận Vãng
sinh, soạn Di đà kệ phụng tán đại kinh (kinh
Vô lượng thọ bản 2 quyển) và An lạc độ
nghĩa nói rõ về tướng Tịnh độ, và lại dựa
theo thuyết khó làm, dễ làm của bồ tát Long

thụ mà nói rõ tự lực khó làm, tha lực dễ
làm, rồi ra sức khuyên mọi người cầu sinh
về Tịnh độ.
6. Ngài Đạo xước vốn chuộng kinh Niết
bàn, mở rộng tông chỉ Phật tính, giảng kinh
Niết bàn hai mươi bốn lần, vào sâu nơi
huyền nhiệm, kiêm việc truyền bá Tịnh độ,
soạn An lạc tập.
7. Ngài Thiện đạo yết kiến ngài Đạo
xước, nhận lãnh kinh Quán vô lượng thọ,
rồi soạn Quán kinh sớ định rõ khuôn phép
xưa nay, còn định các nghi thức tu niệm để
cầu vãng sinh, như Pháp sự tán, Vãng sinh
lễ tán, Quán niệm pháp môn, Ban chu tán
v.v...
8. Ngài Nguyên không đọc Quán kinh
sớ thâm tâm thích của ngài Thiện đạo, thình
lình tỉnh ngộ về bản nguyện của đức Phật
A di đà, bèn chuyên tu niệm Phật, chép
Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập 1
quyển, thành lập tông Tịnh độ giáo rất thịnh
hành ở Nhật bản.
II. Bát tổ tương thừa. Thuyết này
do tông Chân ngôn của Nhật bản lập.
Lấy đức Đại nhật Như lai, bồ tát Kim
cương tát đỏa và các ngài Long mãnh,
Long trí, Kim cương trí, Bất không, Huệ
quả, Không hải v.v... làm “Phó pháp bát
tổ” (tám tổ trao phó pháp cho nhau).
Trong tám tổ trên đây, trừ đức Đại nhật
Như lai, bồ tát Kim cương tát đỏa ra, thêm
hai ngài Thiện vô úy và Nhất hạnh vào,
thì thành là “Truyền trì bát tổ” (tám tổ
truyền nối nhau mà giữ gìn). Sự truyền
nối huyết mạch của hai bộ một đôi này,
gọi là “Đẳng diệp”. Ngoài ra, còn có người
cho thuyết hai bộ truyền riêng, thuyết ba
bộ truyền thừa, chỉ có Kim cương giới thì

thêm ngài Văn thù vào giữa Kim cương
tát đỏa và Long mãnh là có khác. Thai
tạng giới thì bỏ Long mãnh mà thêm
Huyền siêu, và cho ba ngài Kim cương trí,
Bất không và Nhất hạnh là bàng hệ
(không phải hệ phái chính).
Thuyết ba bộ truyền ba có hai loại: ngài
Tối trừng lập ba bộ Kim cương giới, Thai
tạng giới và Tạp bộ. Ngài Viên nhân lập ba
bộ Kim cương giới, Thai tạng giới và Tô tất
địa pháp, biểu đồ như sau:
BÁT TỔ TƯƠNG THỪA

B
494
BÁT TÔNG
.....
I. Bát tông. Tám tông. Chỉ tám tông
phái của Phật giáo Đại thừa lưu truyền ở
Trung quốc. Đó là: Luật tông, Tam luận
tông, Tịnh độ tông, Thiền tông, Thiên thai
tông, Hoa nghiêm tông, Pháp tướng tông
và Mật tông.
II. Bát tông. Tám tông do ngài Khuy
cơ(Từ ân) thuộc tông Pháp tướng đời
Đường lập ra để phán định và giải thích
Phật pháp Tiểu thừa và Đại thừa, gọi là Từ
ân bát tông. Đó là: Ngã pháp câu hữu tông,
Hữu pháp vô ngã tông, Pháp vô khứ lai
tông, Hiện thông giả thực tông, Tục vọng
chân thực tông, Chư pháp đãn danh tông,
Thắng nghĩa giai không tông, Ứng lí viên
thực tông.
III. Bát tông. Tám tông phái Phật giáo
lưu truyền ở Nhật bản: Hoa nghiêm, Pháp
tướng, Tam luận, Thành thực, Câu xá ở
Nam đô (Nara) và Thiên thai, Chân ngôn
ở Bình an (Heian).
BÁT TÔNG CƯƠNG YẾU
Gồm hai quyển. Ngài Ngưng nhiên ở
chùa Đông đại Nhật bản soạn. Nội dung
ghi chép một cách đại lược về sáu tông:
Tam luận, Pháp tướng, Hoa nghiêm, Luật,
Thành thực ở Nam đô (Nara) và Thiên thai,
Chân ngôn ở Bình an (Heian).
Quyển thượng trình bày sơ lược về lịch
sử Phật giáo của ba nước Trung hoa, Nhật
bản, Ấn độ và đại khái về ba tông Câu xá,
Thành thực, Luật v.v... Quyển hạ tường
thuật tóm tắt về các tông Pháp tướng, Tam

luận, Thiên thai, Hoa nghiêm, Chân ngôn
v.v... Cuối quyển bàn thêm về Thiền tông
và Tịnh độ tông.
Sách này được viết theo thể tài hỏi đáp,
nội dung trình bày sơ lược về mỗi tông,
như tên tông, kinh điển nương theo, hệ
thống truyền thừa và giáo nghĩa. Lời văn
rất gọn gàng sáng sủa, trước nay ở Nhật
bản, sách này được những người mới học
Phật pháp dùng làm sách nhập môn và được
lưu truyền rộng rãi.
Những sách chú sớ về tác phẩm này có
Khải mông lục 5 quyển của Tiềm long,
Khảo chứng 2 quyển của ngài Huyền châu,
Quan đạo 5 quyển của Xuân đổng, Tư kí 2
quyển của Nghĩa thành và Giảng nghĩa 3
quyển của Giác thọ.
BÁT TÔNG TỔ SƯ
...........
Tổ sư tám tông. Chỉ bồ tát Long thụ. Sự
ra đời của ngài Long thụ là ứng hợp với lời
đoán trước (huyền kí) trong kinh Lăng già,
sẽ là người làm rạng rỡ nền Phật giáo Đại
Viên
Nhân
Thành
Lập
* Kim cương giới: Đại nhật - Kim
tát - Long mãnh - Kim trí - Bất
không -Thuận hiểu -Tối trừng
* Thai tạng giới: Đại nhật - Kim
tát - Vô úy - Nghĩa lâm - Thuận
hiểu - Tối trừng
* Tạp bộ: Thích ca - Bồ đề lưu
chi - Vô cực cao - Giang bí - Linh
quang - Duy tượng - Tối trừng
* Kim cương giới: Đại nhật - Kim
tát - Long thụ - Long trí - Bất

không - Nhất hạnh - Tuệ
quả - Huệ định - Nghĩa tháo
* Thai tạng giới: Đại nhật - Kim
tát - Long trí - Vô úy - Nhất
hạnh - Huệ lãng
*Tô tất địa pháp: Đại
nhật - Kim tát - Long trí - Kim
trí - Vô úy - Bất không -Nhất
hạnh - Huệ định - Nghĩa tháo
Tối
Trừng
Thành
Lập
BÁT TÔNG

B
495
thừa và quả đã như thế. Học thuyết của
ngài rất rộng, có quan hệ giáo nghĩa với các
tông Phật giáo Đại thừa, cho nên tất cả tám
tông Đại thừa đều tôn ngài làm tổ sư. [X.
Bát Tông Cương Yếu].
BÁT TRA
...
Phạm:Paỉỉa.Một bức lụa lớn không
có nẹp (như những điều của ca sa), gọi là
bát tra, dùng để che thân. Dịch ý: bức lụa,
áo không khâu may.
Hữu bộ tì nại da quyển 23 (Đại 23, 748
trung) nói: “Dệt lụa làm bát tra (bát tra là
bức lụa lớn bằng khổ ca sa, nhưng không
có điều nẹp. Ở Trung quốc không có loại
áo này, mà chỉ có áo vải mịn. Áo, bản tiếng
Phạm đều gọi là bát tra, Hán dịch là mạn
điều)” (áo không văn sức). Phạm ngữ tạp
danh (Đại 54, 123 thượng) nói: “Lụa gọi là
bát tra”.
BÁT TRIỀN
Tám phiền não gốc. Triền (trói buộc),
là tên gọi khác của phiền não, vì phiền não
trói buộc chúng sinh trong lao ngục sống
chết, cho nên gọi phiền não là triền. Tám
phiền não ấy là:
1. Không thẹn: đối với tội lỗi đã gây ra,
không biết tự thẹn.
2. Không hổ: đối với tội ác mình đã gây
ra, không biết xấu hổ với người khác.
3. Ghen ghét: đối với việc tốt của người,
lòng mình không vui.
4. Bỏn xẻn: đối với của cải và pháp bảo,
sinh tâm bỏn xẻn.
5. Hối tiếc: đối với việc lành đã làm,

sinh ra hối tiếc.
6. Ngủ: ngủ nhiều khiến tâm mờ tối.
7. Thô động: cử chỉ thô động, khiến
tâm tán loạn, không yên tĩnh.
8. Li bì: tâm thường mơ màng nặng nề.
[X. luận Câu xá Q.21; luận Đại tì bà sa
Q.47, Q.50].
BÁT TRUNG CHÂU
..........
Tám châu cỡ trung bình (cỡ vừa). Phạm:
awỉadvìpa.Ở bên cạnh bốn châu lớn: Nam
thiệm bộ, Đông thắng thần, Tây ngưu hóa
và Bắc câu lô, đều có hai châu cỡ vừa phụ
thuộc mỗi châu, cộng thành tám Trung
châu:
1. Hai Trung châu của châu Nam thiệm
bộ: Giá mạt la châu (Phạm:Càmara), dịch
là Miêu ngưu châu; Phiệt la giá mạt la châu
(Phạm: Varacàmara), dịch là Thắng miêu
ngưu châu.
2. Hai Trung châu của châu Đông
thắng thân: Đề ha châu (Phạm: Deha), dịch
là Thân châu; Tì đề ha châu (Phạm:
Videha), dịch là Thắng thân châu.
3. Hai Trung châu của châu Tây ngưu
hóa: Xá đế châu (Phạm:Sàỉha) dịch là Siểm
châu; Ốt đát la mạn đát lí noa châu (Phạm:
Uttaramantrìịa), dịch là Thượng nghi
châu.
4. Hai Trung châu của châu Bắc câu lô:
Củ lạp bà châu (Phạm: Kurava), dịch là
Thắng biên châu; Kiêu lạp bà châu (Phạm:
Kaurava) dịch là Hữu thắng biên châu.
Kinh điển Phật nói rằng các châu này,
đều có người ở. [X. Câu xá luận tụng sớ
Q.11].
BÁT TƯ BA (1239-1280)
Tên Tây tạng: Chos-rgyal-hphags-pa.

Cũng gọi Phát tư bát, Phát hợp tư ba, Bát
hợp tư ba, Bạt tư phát, Phạ khắc tư ba. Vị
tăng học giả của Lạt ma giáo Tây tạng, là tổ
sư đời thứ năm của phái Tát ca. Sư sinh ra
trong một giòng họ của phái Tát ca, mười
lăm tuổi đã làm thầy truyền giới cho vua
Thế tổ nhà Nguyên là Hốt tất liệt, đồng
BÁT TƯ BA

B
496
thời, trở thành vị cố vấn về tôn giáo. Năm
mười chín tuổi, sư đã dùng quan điểm Phật
giáo để phê phán kinh Lão tử hóa hồ và
biện luận phá đạo sĩ.
Sau, Bát tư ba vào Mông cổ, được Hốt
tất liệt tôn làm Quốc sư, thống lĩnh Tổng
chế viện, quản lí Phật giáo toàn quốc và
công việc của địa khu Tây tạng, nghiễm
nhiên trở thành vị lãnh đạo Phật giáo Trung
quốc. Sư lại được giao sứ mệnh sáng chế
văn tự Mông cổ. Sư lấy chữ Tây tạng làm
nền tảng để đặt ra chữ Mông cổ, tức là
“văn Bát tư ba”, vua ban hiệu cho sư là Đại
bảo pháp vương. Sư từng giảng luận Chương
sở tri 2 quyển (bản
Hán dịch hiện còn)
cho Thái tử Chân
kim nghe.
NămChí
nguyên 13 (1276),
sư trở về Tây tạng,
mở ra pháp hội
khúc di, tự giữ ngôi
Pháp vương đời thứ
nhất của chùa Tát
ca. Các tác phẩm
soạn thuật của sư
gồm hơn 30 loại,
trong đó, Tát ca ngũ
tổ tập được lưu
truyền rất rộng. Sư
còn xúc tiến việc
giao lưu văn hóa
giữa Trung quốc và
Tây tạng, như đem

kĩ thuật ấn loát, nghệ thuật hí kịch truyền
vào Tây tạng, đem kĩ xảo kiến trúc, nghệ
thuật điêu khắc của Tây tạng truyền đến
Trung quốc. Do đó, sau thời đại Bát tư ba,
nhà Nguyên mới có sự qua lại mật thiết
với phái Tát ca.
Đệ tử của sư là Đảm ba (Tạng:Dampa,
1230-1303), lúc làm quan dưới thời Hốt tất
liệt và Nguyên thành tông, đã hết sức chấn
hưng Phật giáo. [X. Phật tổ thống kỉ Q.48;
Nguyên sử liệt truyện 89]
BÁT TỬ
.....
Tám con. Tức bốn ông vua giòng Thích
ca ở Ấn độ, mỗi vua sinh ra hai con, cộng
là tám người con. Cũng gọi Tứ vương sinh
bát tử (bốn vua sinh tám con).
Cứ theo Thích ca phổ quyển 1 chép,
thì bốn vua là: Tịnh phạn vương, Bạch
phạn vương, Hộc phạn vương và Cam lộ
phạn vương, đều là con của vua Sư tử giáp.
Tám người con của bốn vua là:
1. Vua Tịnh phạn: con trưởng là Tất
đạt đa (tức Phật Thích ca mâu ni), con thứ
là Nan đà.
2. Vua Bạch phạn: con trưởng là Điều
đạt, con thứ là A nan.
3. Vua Hộc phạn: con trưởng là Ma ha
nam (theo Phật xuất gia và là người được
độ đầu tiên ở vườn Lộc dã), con thứ là A
na luật (Thiên nhãn bậc nhất).
4. Vua Cam lộ phạn: con trưởng là Bà
sa, con thứ là Bạt đề (theo Phật xuất gia,
cũng được độ đầu tiên ở vườn Lộc dã).
BÁT TỰ BỐ TỰ
..............
Xếp đặt tám chữ. Tức là phép xếp đặt
tám chữ nói trong kinh Đại nhật phẩm A

xà lê chân thực trí và trong Đại nhật kinh
nghĩa thích quyển 12 phẩm A xà lê chân
thực trí. Tám chữ là:
1. Chữ (a), đặt ở trong tâm, là chỗ ở
của hết thảy Phật bộ.
2. Chữ (sa), đặt ở dưới ngực, là chỗ ở
của hết thảy Liên hoa bộ.
3. Chữ (hùô), đặt ở giữa khoảng chân
này, là chỗ ở của hết thảy Chấp kim cương.
4.Chữ (a), đặt ở dưới lưng,là địa luân
đệ nhất mệnh.
Văn tự Bát Tư
BÁT TỬ

B
497
5. Chữ (va), đặt ở rốn, quán tưởng
buộc cùng với thủy luân.
6. Chữ (ra), đặt ở tâm, quán tưởng
cùng với hỏa luân.
7. Chữ (hùô), đặt ở trán, quán tưởng
cùngvới phong luân tất cả phẫn nộ trì minh.
8. Chữ (kha), đặt trên chỏm đầu,
quán tưởng cùng với không luân.
BÁT TỰ VĂN THÙ
Văn thù tám chữ. Cũng gọi Bát tự văn
thù bồ tát. Vị tôn này lấy tám chữ (oô),
(à#), (vì), (ra), (hùô),
(kha), (ca), (ra#) làm
chân ngôn, vì thế gọi là
Bát tự văn thù. Lại trên
đầu có tết tám búi tóc,
cho nên cũng gọi Bát kế
văn thù bồ tát. Trong
trường hợp cầu tiêu trừ
tai nạn hoặc ác mộng,
thì trì tụng chân ngôn
này.
Hình tượng của vị
tôn này phóng ra ánh
sáng mầu vàng, ngồi
trên tòa sư tử vương, tay
phải cầm gươm trí tuệ, tay trái cầm hoa sen
xanh, trên đài sen để chày trí tuệ dựng thẳng.
Mạn đồ la (đàn tràng) của vị tôn này được
kiến lập làm ba lớp hoặc năm lớp, gọi là
Bát tự văn thù mạn đồ la. [X. kinh Văn thù
sư lợi pháp bảo tạng đà la ni].
BÁT TƯỚNG
Tám thứ tướng uy đức. Cũng gọi Thích
ca bát tướng, Bát tướng thành đạo, Như lai

bát tướng, Bát tướng thị hiện, Bát tướng tác
Phật. Là tám tướng thành Phật và cũng là
tám nghi thức giáo hóa chúng sinh trong
một đời của Phật.
Đó là :
1. Tướng từ cung trời Đâu suất xuống.
Lúc Bồ tát từ cung trời Đâu suất sắp
giáng thần, Ngài xem thấy nước Ca tì la vệ
trong cõi Diêm phù đề là nơi chư Phật thời
quá khứ đều sinh ra ở đấy, khi ấy Bồ tát
liền hiện ra năm điềm lành:
a. Phóng ánh sáng lớn
b. Quả đất chấn động
c. Cung điện của các vua bị che khuất
không hiện
d. Mặt trời, mặt trăng và các tinh tú
không chiếu sáng nữa
e. Hàng trời, rồng v.v... đều kinh sợ.
Hiện những điềm lành ấy rồi, Bồ tát
mới hạ sinh.
2. Tướng gá thai.
Lúc sắp gá thai, Bồ tát xem thấy vua
Tịnh phạn tính hạnh hiền từ, Ma da phu
nhân 500 đời trước đã từng làm mẹ Bồ tát,
nên Ngài đến đó gá thai. Người có căn cơ
lớn thấy Bồ tát ngồi trong lầu gác bằng gỗ
chiên đàn, người căn cơ nhỏ thì thấy Ngài
cỡi voi trắng sáu ngà, và vô lượng chư thiên
trỗi các kĩ nhạc, đi vào hông bên phải của
Bồ Tát Bát Tự Văn Thù
Đức Thế Tôn nói pháp
BÁT TƯỚNG

B
498
Ma da phu nhân, thân ánh ra ngoài sáng
như ở trong ngọc lưu li.
3. Tướng giáng sinh.
Ngài sinh ra vào ngày mồng tám tháng
tư, lúc ấy Ma da phu nhân ở trong vườn
Lâm tì ni, tay đang vin cành vô ưu thì Bồ
tát dần dần từ hông bên phải sinh ra, lúc
ấy dưới gốc cây mọc lên bảy hoa sen to
bằng bánh xe, Bồ tát đứng trên hoa đi vòng
bảy bước, đưa tay phải lên, nói (Đại 50, 16
thượng) : “Trong tất cả các trời người, ta là
bậc tôn quí hơn hết”. Bấy giờ, Long vương
Nan đà và Long vương Bạt nan đà ở giữa
hư không tuôn xuống hai thứ nước ấm và
mát rưới lên mình Thái tử, lúc ấy thân Ngài
lộ ra mầu vàng ròng, đầy đủ 32 tướng, phóng
ánh sáng lớn, chiếu khắp ba nghìn thế giới
đại thiên.
4. Tướng xuất gia.
Đến năm 19 tuổi, Thái tử đi dạo bốn
cửa thành, thấy tướng già, bệnh, chết, chán
cõi đời vô thường, tâm nghĩ đến việc xuất
gia, bèn đến thưa vua cha xin cho xuất gia,
vua cha không bằng lòng, ngày mồng 7
tháng 2, thân Ngài phóng ra ánh sáng
chiếu tới cung trời Tứ thiên vương và cung
trời Tịnh cư. Chư thiên thấy rồi, đến chỗ
Thái tử, đầu mặt lễ dưới chân Ngài, bạch
rằng (Đại 50, 24 thượng): “Từ vô lượng
kiếp đến nay Ngài đã tu các hạnh nguyện,
nay chính là lúc đã thành thục”. Vào lúc
đêm khuya, Thái tử lên ngựa đến rừng
khổ hạnh của ông tiên Bạt già cạo bỏ râu
tóc.
5. Tướng hàng ma.

Lúc sắp thành đạo dưới gốc cây bồ đề,
quả đất rúng động, Bồ tát phóng ánh sáng
lớn che khuất cung điện của ma. Khi ấy,
ma Ba tuần liền sai ba người con gái đến
làm loạn tịnh hạnh của Ngài, Bồ tát dùng
sức thần biến ba con ma trẻ đẹp thành các
bà già. Ma vương nổi giận, hạ lệnh cho tất
cả quân ma nổi sấm sét, mưa tuôn xuống
những viên sắt nóng, bánh xe dao, gậy gộc,
cung tên bắn ra để hại Thái tử, nhưng các
thứ ấy đều dừng lại giữa hư không và biến
thành hoa sen, không hại được Thái tử.
Bọn ma vương buồn rầu, thất vọng và giải
tán.
Từ dưới lên trên : Đản Sinh, Hàng Ma, Thành
Đạo, Sơ Chuyển Pháp Luân, Niết Bàn
BÁT TƯỚNG

B
499
6. Tướng thành đạo.
Sau khi hàng phục quân ma, Bồ tát
phóng ánh sáng lớn rồi vào định. Trong
định, Ngài thấy suốt hết các việc thiện ác
đã làm ở các kiếp quá khứ, việc sinh đây
chết kia... Ngày mồng 8 tháng chạp, lúc sao
mai mọc, Ngài hoát nhiên đại ngộ, được
đạo Vô thượng, thành tối chính giác.
7. Tướng nói pháp.
Sau khi thành đạo, Bồ tát muốn nói
pháp để độ chúng sinh, nhưng lại tự nghĩ
(Đại 50, 36 hạ): “Các chúng sinh không
thể tin nhận được đạo của ta (...), nếu ta ở
đời cũng không có ích lợi gì, chi bằng vào
Niết bàn vô dư thì hơn”. Ngay khi ấy, Phạm
thiên đến trước bạch Phật (Đại 50, 37
trung): “Bạch Thế tôn! Ngày nay biển pháp
đã đầy, cờ pháp đã dựng, trống pháp đã
đặt, tất cả đều sẵn sàng nay đã đúng lúc,
tại sao Ngài lại định bỏ hết thảy chúng
sinh mà vào Niết bàn, không chịu nói
pháp?”. Bấy giờ, đức Như lai nhận lời thỉnh
cầu của Phạm thiên, Ngài liền đến vườn
Lộc dã, trước hết vì năm ông Kiều trần
như quay bánh xe pháp Tứ đế, rồi về sau
lần lượt nói các giáo pháp Đại thừa, Tiểu
thừa.
8. Tướng Niết bàn.
Đức Như lai hóa độ thế gian được 45
năm thì vào Niết bàn. Ngày 15 tháng 2
Ngài ở thành Câu thi na, giữa hai cây sa
la, nằm trên giường bảy báu, khu rừng bỗng
nhiên biến thành mầu trắng giống như
bạch hạc. Bấy giờ, đức Thế tôn nhận bữa
cơm cuối cùng do Trưởng giả Thuần đà

cúng dường rồi Ngài bảo bồ tát Văn thù
sư lợi (Đại 50, 70 hạ): “Các thiện nam tử
hãy tự tu tâm, cẩn thận chớ buông thả!”.
Thế rồi, vào nửa đêm đức Như lai nhập
Niết bàn. Bấy giờ là năm 383 trước kỉ
nguyên.
Sau khi đức Phật vào Niết bàn, các trời
người dùng nghìn tấm lụa quấn quanh thân
Ngài, làm áo quan bằng bảy thứ báu, tẩm
đầy dầu thơm, chất các cây thơm, châm lửa
để đốt; đốt xong, thu lấy xá lợi chia làm
tám phần, xây tháp cúng dường.
Trên đây là tám tướng nói trong Tứ
giáo nghi quyển 7 và Thích ca phổ quyển
1 đến quyển 4, thông thường gọi là Tiểu
thừa bát tướng (Tám tướng Tiểu thừa).
Còn luận Đại thừa khởi tín thì không có
tướng Hàng ma mà thay vào đó bằng
tướng Trụ thai và gọi là Đại thừa bát
tướng, hoặc Bát tướng thành đạo theo
Phật giáo Bắc truyền.
Ngoài ra, Phật giáo Nam truyền còn có
thuyết Tứ đại sự (bốn việc lớn), như trong
Phật truyện bằng bia đá đã khắc bốn tướng:
Giáng đản, Thành đạo, Sơ chuyển pháp
luân, nhập Niết bàn, gọi là Tứ đại sự. Còn
những nơi thành tựu Tứ đại sự này thì gọi
là Tứ thánh địa.
[X. Thập địa kinh luận Q.3; Tổ đình sự
uyển Q.8]. (xt. Phật Diệt Niên Đại, Thích
Ca Mâu Ni).
BÁT UẾ
.....
Tám thứ nhơ bẩn. Chỉ cho tám hành
vi của tỉ khưu không phù hợp với giới luật:
1. Tậu ruộng làm nhà, tỉ khưu nên ở
chung với chư tăng, siêng tu đạo xuất thế
vô vi trong sạch, nếu tậu ruộng làm nhà

riêng để sống tự túc, thì đó là điều nhơ nhớp.
2. Trồng trọt hoa mầu, tỉ khưu nên chăm
tu đạo nghiệp, đối với việc mưu sống ở thế
gian, không sinh tham đắm, nếu không vì
chúng tăng, mà lo trồng trọt ruộng vườn
riêng cho mình, trở ngại việc tu đạo, thì đó
là điều nhơ nhớp.
3. Tích chứa thóc gạo, tỉ khưu nên xin
ăn để nuôi thân, sống đời trong sạch, nếu
không vì chúng tăng, mà chứa thóc gạo
riêng, thì đó là điều nhơ nhớp.
4. Nuôi dưỡng tôi tớ, tỉ khưu nên ở nơi
BÁT UẾ

B
500
vắng vẻ, nhiếp tâm tu đạo, làm hạnh yên
vui, nếu không vì chúng tăng mà nuôi tôi
tớ, sai khiến họ làm việc, thì đó là điều nhơ
nhớp.
5. Nuôi dưỡng súc vật, tỉ khưu nên giữ
giới cấm, tâm từ không giết, nếu nuôi các
loài trâu ngựa, làm bẩn hạnh thanh tịnh,
thì đó là điều nhơ nhớp.
6. Tích chứa vàng bạc của báu, tỉ khưu
nên nêu cao đời sống thanh nhã, mình
không giữ nhiều vật dụng, nếu tham chứa
vàng bạc của cải ở thế gian, cho vay lấy lãi,
thì đó là điều nhơ nhớp.
7. Cất chứa những vật chạm trổ bằng
ngà voi, tỉ khưu nên vâng giữ giới của Phật,
chí sống giản dị, đối với các vật tốt đẹp,
không sinh tham luyến, mặc áo vải, ngồi
chiếu cỏ, thường nghĩ biết đủ. Nếu tham
đắm những vật trang diện hiếm có ở thế
gian, thì đó là điều nhơ nhớp.
8. Tích chứa nồi chảo bằng đồng, sắt
để tự nấu nướng, tỉ khưu ở trong chúng
tăng, nên cùng ăn chung với mọi người,
hoặc xin ăn để tự nuôi mình, gắng giữ
phạm hạnh, thành tựu đạo nghiệp. Nếu
cất giữ nồi chảo để tự nấu nướng, thì đó là
điều nhơ nhớp.
BÁT VẠN ĐỊA NGỤC
.............
Tám muôn địa ngục. Là tên gọi khác
của địa ngục A tị. Kinh Quán Phật tam
muội hải quyển 5 (Đại 15, 668 hạ) nói:
“Địa ngục A tị dọc ngang tám nghìn do
tuần. Bảy lớp thành sắt, bảy lớp lưới sắt
giăng bên trên, ở dưới có mười tám khu

cho tội nhân ở, bảy lớp rào bao quanh,
đều là rừng dao. (...) Mỗi khu tội nhân ở,
có tám vạn bốn nghìn con trăn và rắn sắt
phun độc phun lửa. (...) Năm trăm ức côn
trùng, loài trùng có tám vạn bốn nghìn
mỏ, đầu mỏ phun lửa như mưa xuống phía
dưới, tràn ngập thành A tị. Khi những côn
trùng này bay xuống, thì lửa mạnh ở ngục
A tị bốc cháy dữ dội, ánh lửa chiếu soi đỏ
rực tám vạn bốn nghìn do tuần”. Kinh
còn nói thêm: “Thành này có tám nghìn
tỉ sự khổ, khổ trong mọi cái khổ đều tập
trung ở thành này”. Địa ngục A tị còn gọi
là Bát vạn địa ngục. [X.luận Câu xá Q.11;
luận Đại tì bà sa Q.172]. (xt. Địa Ngục, A
Tị Địa Ngục).
BÁT VẠN KIẾP TIỂU THỪA
..............
Tám muôn kiếp Tiểu thừa. Chỉ cho quả
Dự lưu thứ nhất trong bốn quả Thanh văn.
Người đã chứng được quả này, trải qua tám
muôn kiếp liền phát tâm hướng tới Đại thừa,
vì thế gọi là Bát vạn kiếp Tiểu thừa. (xt. Tu
Đà Hoàn).
BÁT VẠN TẾ HẠNH
Tám muôn hạnh nhỏ nhiệm. Những
hành vi của một vị tỉ khưu hành sử hằng
ngày cần phải chú ý, được phối hợp thành
con số 84.000. Tức là: bốn uy nghi đi, đứng,
ngồi, nằm đều có hai trăm năm mươi giới,
tính là một nghìn (4x250=1000). Nếu thu
vào ba tụ tịnh giới, thì thành ba nghìn
(1000x3=3000). Lại phối với bảy chi giết
hại, trộm cướp, gian dâm, nói hai lưỡi, nói
độc ác, nói dối, nói thêu dệt, thì thành hai
vạn một nghìn (3000x7=21.000). Lại phối
hợp với bốn phiền não tham, sân, si, đẳng
phần (đủ cả tham sân si), thì thành tám

vạn bốn nghìn (21.000x4=84.000). Nếu chỉ
lấy số chẵn thôi, thì gọi Bát vạn (80.000) tế
hạnh.
Tịnh tâm giới quán pháp nói về sự khác
biệt giữa giới Đại thừa và giới Tiểu thừa, bảo
giới Bồ tát có tám vạn uy nghi, giới Thanh
văn có ba nghìn uy nghi. [X.Thủ lăng
nghiêm kinh văn cú Q.5]. (xt. Tam Thiên
Uy Nghi Bát Vạn Tế Hạnh).
BÁT VẠN ĐỊA NGỤC

B
501
BÁT VẠN THẬP NHỊ
...........
Tám vạn mười hai. Chỉ tám vạn bốn
nghìn pháp tạng và mười hai bộ kinh. Tám
vạn bốn nghìn pháp tạng biểu thị toàn bộ
giáo pháp do đức Phật nói; còn mười hai bộ
kinh là dựa theo hình thức và nội dung
của những giáo pháp do đức Phật nói mà
chia thành mười hai thể loại kinh. [X. kinh
Pháp hoa phẩm Kiến bảo tháp]. (xt. Bát Vạn
Tứ Thiên Pháp Tạng).
BÁT VẠN TỨ THIÊN
...........
Tám vạn bốn nghìn. Là tiếng hình
dung số lượng rất nhiều. Cũng gọi bát vạn.
Chủng loại phiền não rất nhiều, mượn số
tám vạn bốn nghìn để ví dụ mà gọi tám
vạn bốn nghìn phiền não, tám vạn bốn
nghìn trần lao. Giáo pháp do đức Phật nói
và ý nghĩa của nó rất là phức tạp, cho nên
cũng gọi chung là tám vạn bốn nghìn pháp
môn (tám vạn pháp môn), tám vạn bốn
nghìn pháp tạng (tám vạn pháp tạng), tám
vạn bốn nghìn pháp uẩn (tám vạn pháp
uẩn).
Cứ theo kinh Quán vô lượng thọ chép,
thì đức Phật A di đà có tám vạn bốn nghìn
tướng, mỗi tướng đều rất trang nghiêm tốt
đẹp, có thể phóng ra tám vạn bốn nghìn
ánh sáng.
Ngoài ra, địa ngục Vô gián ngang dọc
mỗi chiều tám vạn do tuần, chúng sinh trong
đó phải chịu tám vạn bốn nghìn thứ khổ,
vì thế cũng gọi tám vạn địa ngục. [X. Vãng
sinh yếu tập Q.thượng].

BÁT VẠN TỨ THIÊN BÊNH
..............
Tám vạn bốn nghìn bệnh. Tức là tám
vạn bốn nghìn phiền não. Dùng bệnh ví
dụ phiền não. Mà phiền não của phàm phu
thì vô cùng, khó có thể tính đếm được, bởi
thế, gọi một cách tổng quát là tám vạn bốn
nghìn. Đức Phật nói pháp là để chữa trị các
bệnh của chúng sinh, cho nên có tám vạn
bốn nghìn pháp môn.
BÁT VẠN TỨ THIÊN PHÁP TẠNG
.................
Tám vạn bốn nghìn pháp tạng. Chỉ cho
toàn bộ giáo pháp do đức Phật nói. Cũng
gọi bát vạn tứ thiên độ môn, bát vạn tứ
thiên pháp tụ, bát vạn tứ thiên pháp uẩn.
Nêu số chẵn thì gọi Bát vạn pháp tạng, Bát
vạn tạng. Tạng, nghĩa là chứa đựng, bao
hàm. Đứng về phương diện giáo pháp do
đức Phật nói gọi là pháp tạng, đứng về
phương diện ý nghĩa của giáo pháp gọi là
pháp môn. Chúng sinh có tám vạn bốn
nghìn bệnh phiền não, đức Phật nói tám
vạn bốn nghìn pháp môn để đối trị bệnh
của chúng sinh.
Cứ theo Duy ma nghĩa kí quyển 7 của
ngài Tuệ viễn nói, thì cái gọi là tám vạn
bốn nghìn độ môn là trong ba trăm năm
mươi môn công đức của Phật, mỗi môn đều
có sáu độ bố thí, giữ giới, nhịn nhục, tinh
tiến, thiền định, trí tuệ, cộng lại thành 2100
(350x6) độ môn. Đối với các phiền não tham
dâm sân si mà chia thành bốn loại chúng
sinh, mỗi loại đều dùng 2.100 độ môn này
mà giáo hoá mở bày, hợp lại thành 84.000
(2.100x4) độ môn, một biến làm mười
(84.000x10), thành tám vạn bốn nghìn độ
môn. [X. Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.1; luận

Câu xá Q.1].
BÁT VẠN TỨ THIÊN THÁP
Tám vạn bốn nghìn tháp. Nghĩa là rất
nhiều chùa tháp. Cứ theo Thiện kiến luật
tì bà sa quyển 1 nói, thì sau khi đức Phật
nhập diệt, vua A dục đã xây tám vạn bốn
nghìn tháp báu để thờ xá lợi của Ngài. Pháp
BÁT VẠN TỨ THIÊN THÁP

B
502
hiển truyện và Đại đường tây vực kí cũng
đều ghi chép thuyết này. [X. kinh A dục
vương Q.1; kinh Pháp hoa phẩm Dược
vương; A dục vương truyện Q.1]. (xt. A Dục
Vương Tháp).
BÁT VẠN TỨ THIÊN TRẦN LAO
Tám vạn bốn nghìn trần lao. Chỉ cho
tám vạn bốn nghìn phiền não của chúng
sinh. Trần lao (bụi bặm, nhọc nhằn), tên
gọi khác của phiền não. Ma ha chỉ quán
quyển 1 (Đại 46, 9 thượng) nói: “Mỗi một
trần có tám vạn bốn nghìn cửa trần lao”.
Vì phiền não hay làm bẩn chân tính của
người ta, khiến mọi người phiền nhọc, cho
nên gọi trần lao. Cũng tức là chúng sinh bị
phiền não tà kiến sai khiến không ngừng,
vòng quanh sống chết, không bao giờ hết.
Bàn về cội gốc trần lao, thì không ngoài
mười sử. Trong mười sử đều lấy một sử làm
chính, chín sử còn lại làm phụ, thì thành
một trăm sử (10x10=100). Tính theo ba đời,
mỗi đời có một trăm sử cộng thành ba trăm
sử (3x100=300 sử). Đời hiện tại một trăm,
vì thời gian qua nhanh, nên không bàn đến
vấn đề phụ trợ, đối với hai đời quá khứ, vị
lai có hai trăm, đều lấy một sử làm chính,
chín sử làm phụ, cộng thành hai nghìn, hợp
với một trăm của đời hiện tại thì thành hai
nghìn một trăm sử (200x10=2.000+100=2.100
sử). Lại phối với bốn loại chúng sinh nhiều
tham, nhiều sân, nhiều si và đẳng phần (tức
ba tâm tham sân si đồng loạt nổi dậy), mỗi
loại đều có hai nghìn một trăm, cộng thành
tám nghìn bốn trăm sử (2.100x4=8.400 sử).
Rồi phối với bốn đại (đất, nước, lửa, gió),

sáu suy (sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp
hay làm suy tổn các pháp tốt lành) là mười
yếu tố, mỗi yếu tố đều có tám nghìn bốn
trăm sử, tổng cộng thành tám vạn bốn nghìn
trần lao (10x8.400=84.000 sử=84.000 trần
lao). [X. luận Đại trí độ Q.59; Câu xá luận
kí Q.1; Hoa nghiêm kinh khổng mục
chương Q.3].
BÁT VẠN TỨ THIÊN TƯỚNG HẢO
Tám vạn bốn nghìn tướng tốt đẹp. Đức
Phật Vô lượng thọ có tám vạn bốn nghìn
tướng, mỗi tướng đều có tám vạn bốn nghìn
nét tốt đẹp. Xét về liệt ứng thân (tức hóa
thân của Phật), thì có ba mươi hai tướng
tám mươi vẻ đẹp còn thắng ứng thân thì có
tám vạn bốn nghìn tướng và vẻ đẹp. [X.
kinh Quán vô lượng thọ].
BÁT VỊ
Ngôi thứ sắp bát. Cũng gọi hành bát vị.
Trong nhà tăng, sáng dùng cháo, trưa thụ
trai, sắp đến giờ ăn, chúng tăng sắp đặt chỗ
ngồi tùy theo ngôi thứ. Trong Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 7 có bản vẽ chỉ
bày rõ ràng. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 6 Phó trai chúc điều; Tăng đường
thanh qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên
Tọa vị môn]. (xt. Bị Vị).
BÁT VỊ
I. Bát vị. Tám hương vị. Tức là tám
pháp vị của đại Niết bàn mà đức Như lai đã
chứng được:
1. Thường trụ; nghĩa là lí của Niết bàn
này thường còn suốt ba đời quá khứ, hiện
tại, vị lai và thường ở khắp mười phương.
2. Tịch diệt, nghĩa là lí Niết bàn này
tuyệt đối vắng lặng vô vi, các khổ đau đều
diệt hết.
3. Bất lão, nghĩa là lí Niết bàn này không

đổi dời, không thêm bớt.
4. Bất tử, nghĩa là lí Niết bàn này từ xưa
không sinh, nay cũng không diệt.
5. Thanh tịnh, nghĩa là lí Niết bàn này
an trụ mát mẻ, sạch hết các chướng.
BÁT VẠN TỨ THIÊN TRẦN LAO

B
503
6. Hư thông, nghĩa là lí Niết bàn này
rỗng suốt linh thông, viên dung vô ngại.
7. Bất động, nghĩa là lí Niết bàn này
vắng lặng không động, mầu nhiệm vô vi.
8. Khoái lạc, nghĩa là lí Niết bàn này
không còn khổ sống chết bức bách, mà có
cái vui chân thường vắng lặng. [X. kinh
Niết bàn (bản Bắc) Q.3; kinh Đại ban nê
hoàn Q.2].
II. Bát vị. Tám mùi vị: ngọt, cay, mặn,
đắng, chua, lạt, chát, không mùi vị v.v....
[X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.1, Q.4; Thích
thị yếu lãm Q.thượng; Chư thừa pháp số
Q.2].
BÁT VỊ
Tám giai vị. Những giai vị tu hành của
Viên giáo Pháp hoa. Viên giáo lấy “sáu tức”
làm thứ lớp, nhưng vì giai vị “Phần chân
tức” trong sáu tức dài quá nên phải mượn
52 giai vị của Biệt giáo để phối hợp mà lập
thành tám giai vị, trong đó, không bao gồm
“Lí tức” và “Danh tự tức” của Ngoại phàm.
Tám giai vị đó là: Ngũ phẩm đệ tử vị,
Thập tín vị, Thập trụ vị, Thập hành vị,
Thập hồi hướng vị, Đẳng giác vị, Diệu giác
vị. Trong đây, giai vị đầu là Ngũ phẩm đệ tử
vị được lập theo kinh Pháp hoa, còn bảy
giai vị kia được lập theo kinh Anh lạc.
Quan hệ được biểu đồ như sau:
BÁT VỊ TẰNG HỮU
..............
Tám pháp chưa từng có. Cứ theo bộ
Tăng chi tập 8 kinh 21 chép, thì ở thành
Tì xá li có một cư sĩ tên Úc già, đã thành
tựu được tám điều hiếm có là:

1. Mới thấy đức Thế tôn từ xa tới, tâm
liền sáng suốt trong sạch.
2. Đem tâm trong sạch sáng suốt lễ kính
đức Thế tôn, Ngài liền theo thứ tự nói các
pháp bố thí, giữ giới, sinh cõi trời, những tai
họa của sự tham muốn, tà hại, nhơ nhớp
tạp nhạp, và những công đức xa lìa các thứ
ấy cho ông nghe, khiến ông sinh tâm nhận
lãnh, tâm nhu thuận, tâm lìa chướng, tâm
vui mừng, tâm sáng sạch. Sau đó, đức Thế
tôn lại nói về chân lí của bốn đế khổ tập
diệt đạo. Cư sĩ Úc già nghe xong liền thấy
pháp, được pháp, biết pháp, ngộ pháp, hết
ngờ, trừ do dự, được đại vô úy và qui y Phật
Pháp Tăng, nhận giữ năm giới.
3. Cư sĩ Úc già có bốn người vợ trẻ, ông
đều đáp ứng những điều họ mong muốn
là: hoặc cho ở lại nhà, hoặc đi lấy chồng
khác, hoặc về nhà người thân, mà tâm ông
không hối tiếc.
4. Cư sĩ đem chia gia tài cho những
người giữ giới Cụ túc, những người tu các
pháp lành cùng hưởng.
5. Ông hầu hạ tỉ khưu rất cung kính.
6. Nếu các trưởng lão nói pháp cho ông,
thì ông cung kính lắng nghe. Nếu các
trưởng lão không nói pháp cho ông nghe,
thì ông nói pháp lại cho các trưởng lão nghe.
7. Các trời tuy thường đến chỗ ông ở để
thảo luận về Phật pháp, nhưng ông không
vì thế mà khởi tâm kiêu mạn.
8. Đức Thế tôn nói cho ông nghe về
năm kết sử ở cõi dưới (cõi Dục) là: Thân
kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới
cấm thủ kiến, ông liền dứt sạch. [X. Trung
a hàm Q.9 kinh Úc già trưởng giả] .
Lí tức (chưa nghe Phật pháp)
Danh tự tức (đã nghe Phật pháp)

Quán hành tức (Ngoại phàm) ........................ Ngũ phẩm đệ tử
Tương tự tức (Nội phàm) ....... Thập tín vị
Thập trụ vị
Thập hành vị
Phần chứng tức (phần chứng) Thập hồi hướng vị
(phần chân tức) Thập địa vị
Đẳng giác vị
Cứu kính tức (cực chứng) .........Diệu giác vị
Lục tức
52 giai vị
Bát vị
BÁT VỊ TẰNG HỮU

B
504
BÁT VỊ THAI TẠNG
Tám thời kì bào thai thành hình trong
bụng mẹ. Cũng gọi Thai tạng bát vị. Đó là:
1. Yết la lam vị (Phạm: kalala), tinh
huyết đọng lại thành cục lùng nhùng. Chỉ
khoảng thời gian bảy ngày sau khi thụ thai.
2. Át bộ đàm vị (Phạm: arbuda) vết
phỏng. Hai tuần lễ sau khi thụ thai, hình
bào thai giống như vết phỏng.
3. Bế thi vị (Phạm:pezi), khối máu hoặc
thịt mềm. Ba tuần lễ sau khi thụ thai, hình
dáng nó giống như cục máu.
4. Kiện nam vị (Phạm:ghana), cục dày.
Bốn tuần lễ sau khi thụ thai, hình dáng
dần dần cứng chắc, có hai căn thân và ý,
nhưng chưa đủ bốn căn mắt, tai, mũi, lưỡi.
5. Bát la xa khư vị (Phạm: prawàkha),
sau khi thụ thai được năm tuần lễ, khối thịt
lớn thêm, bắt đầu hiện hai tay hai chân và
mình.
6. Phát mao trảo vị (thời kì mọc tóc,
lông, móng tay móng chân). Sáu tuần lễ
sau khi thụ thai, đã mọc lông, tóc và móng
tay móng chân.
7. Căn vị, bảy tuần lễ sau khi thụ thai,
bốn căn mắt, tai, mũi, lưỡi đã đầy đủ.
8. Hình vị, thụ thai đến tuần thứ tám
trở đi, hình tướng đầy đủ. [X. luận Du già
sư địa Q.2; Pháp uyển châu lâm Q.69].
BÁT VIÊN
Tám viên dung. Tông Thiên thai nói
pháp của Viên giáo có tám thứ viên dung
là: giáo, trí, đoạn, hạnh, vị, nhân, quả v.v....
1. Giáo viên, là giáo nói phiền não tức
bồ đề, sinh tử tức Niết bàn, hoặc nói hoặc,

nghiệp, khổ là lí mầu nhiệm bí tàng của ba
đức pháp thân, bát nhã, giải thoát; hoặc
bàn về thực tướng của các pháp, phàm thánh
như một, chúng sinh và chư Phật chẳng
hai, đó là tướng của viên giáo.
2. Lí viên, lí mầu nhiệm của ba đế
(không, giả, trung) trung đạo không thiên
lệch, đó là tướng lí viên.
3. Trí viên, trí nhất thiết chủng chiếu
rọi trung đạo, là trí viên.
4. Đoạn viên, một đoạn, tất cả đều đoạn,
đoạn một hoặc (phiền não) thì tất cả hoặc
đều đoạn, lại đoạn mà chẳng đoạn, là đoạn
viên.
5. Hạnh viên, là hạnh quán một tâm ba
quán, một niệm ba nghìn, là hạnh tu khi tu
một hạnh là tu hết thảy mọi hạnh, đó là
hạnh viên.
6. Vị viên, là giai vị cùng lúc có đầy đủ
các giai vị khác, một giai vị có đầy đủ công
đức của các giai vị khác, đó là vị viên.
7. Nhân viên, chiếu rọi chân đế và tục
đế song song, tự nhiên đi vào quả địa, đó là
nhân viên.
8. Quả viên, quả ba đức (pháp thân, bát
nhã, giải thoát) của Diệu giác chẳng thể nghĩ
bàn, không dọc không ngang, là quả viên.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.1].
BÁT VỌNG TƯỞNG
........
Tám vọng tưởng (ý tưởng xằng bậy). Tức
là tám thứ vọng tưởng nói rõ trong Tông
kính lục quyển 76. Đó là:
1. Tự tính vọng tưởng, nghĩa là chấp
các pháp căn, trần đều có thể tính riêng rẽ,
không lẫn lộn với nhau.
2. Sai biệt vọng tưởng, nghĩa là chấp
bậy rằng sắc có thể thấy có thể tiếp xúc, sắc

không thể thấy có thể tiếp xúc, sắc không
thể thấy không thể tiếp xúc. (Sắc có thể
thấy có thể tiếp xúc, tức là các mầu xanh,
vàng v.v..., mắt có thể thấy, mà cũng có thể
tiếp xúc. Sắc không thể thấy có thể tiếp
xúc, là bốn thứ thanh hương vị xúc, tuy
không trông thấy, nhưng có thể tiếp xúc
với tai, mũi, lưỡi, thân. Sắc không thể thấy
BÁT VỊ THAI TẠNG

B
505
không thể tiếp xúc, tức là ý thức duyên theo
cảnh đã thấy ở quá khứ, đều không thể
thấy, cũng không thể tiếp xúc).
3. Nhiếp thụ tích tụ vọng tưởng, nghĩa
là vọng chấp pháp năm uẩn: sắc thụ tưởng
hành thức, hòa hợp với nhau mà tạo thành
hết thảy chúng sinh.
4. Ngã kiến vọng tưởng, nghĩa là trong
pháp năm uẩn, chấp bậy là có ta.
5. Ngã sở vọng tưởng, nghĩa là trong
pháp năm uẩn, chấp bậy thân ta và các vật
ta dùng đều thuộc của ta.
6. Niệm vọng tưởng, nghĩa là phân biệt
một cách xằng bậy cảnh (đối tượng) sạch
sẽ đáng yêu, rồi duyên theo tưởng nhớ
không thôi.
7. Bất niệm vọng tưởng, nghĩa là vọng
phân biệt cảnh đáng ghét, không khởi tâm
duyên theo nhớ tưởng.
8. Niệm bất niệm câu tương vi vọng
tưởng, nghĩa là đối với cảnh yêu ghét nghĩ
hoặc không nghĩ, hai niệm phân biệt đều
trái lí. [X. Tam tạng pháp số Q.33].
BÁT VÔ NGẠI
........
Tám vô ngại. Chỉ cho sáu thức mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý trong mười tám giới và ý
căn trong sáu căn, pháp giới trong sáu cảnh.
Trong đây, sáu thức và ý căn gọi là bảy tâm
giới. Vì tám pháp trên đây đều không
chướng ngại, nên gọi là vô ngại. Luận Câu
xá quyển 2 (Đại 29, 9 trung) nói: “Bát vô
ngại, là bảy tâm giới, một pháp giới”.
BÁT VÔ NHÂN QUẢ
...........

“Bát”, hàm ý phủ nhận, bác bỏ. Bát vô
nhân quả tức là phủ định đạo lí nhân quả.
Là tà kiến trong năm kiến. Kinh Địa tạng
thập luân quyển 7 (Đại 13, 757 hạ) nói:
“Bát vô nhân quả, dứt tuyệt gốc lành”.
Quảng bách luận thích quyển 5 (Đại 30,
215 trung ) nói: “Nếu không có thiện ác,
thì khổ vui cũng không, như thế là phủ
nhận tất cả nhân quả”. [X. luận Câu xá
Q.17; Tuệ lâm âm nghĩa Q.72].
BÁT VU
....
Cũng gọi bạt vu . Bát, dịch âm của
tiếng Phạm; vu là tiếng Hán. Vậy bát vu là
tên gọi do cả tiếng Phạm và tiếng Hán ghép
lại.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 5
Biện đạo cụ điều (Đại 48, 1139 thượng) nói:
“Tiếng Phạm là bát đa la, Hán dịch ứng
lượng khí, nay gọi tắt là bát, cũng gọi bát
vu, tức là tên gọi do cả tiếng Phạm và tiếng
Hán ghép lại”. (xt. Bát).
BÁT VƯƠNG NHẬT
Tám ngày vua. Chỉ tám ngày: lập xuân,
xuân phân, lập hạ, hạ chí, lập thu, thu phân,
lập đông, đông chí. Tám ngày này là những
ngày mà các thần và âm dương trong trời
đất tiếp xúc và thay thế cho nhau. Trong
thời gian này, nếu những ai hay giữ gìn trai
tịnh, thì sẽ được thêm tuổi thọ và nhiều lợi
ích. [X. kinh Tịnh độ tam muội; Pháp uyển
châu lâm Q.88].
BÁT VƯƠNG TỬ
Tám con vua. Phạm: awtauràjakumàrà#.
Tức là tám người con của đức
Phật Nhật nguyệt đăng minh ở quá khứ
khi Ngài chưa xuất gia.
1. Hữu ý vương tử (Phạm:Mati), cũng

gọi Hữu chí vương tử.
2. Thiện ý vương tử (Phạm:Sumati).
3. Vô lượng ý vương tử (Phạm: Anantamati),
cũng gọi Gia khuyến vương tử.
4. Bảo ý vương tử (Phạm:Ratna-mati),
cũng gọi Bảo chí vương tử.
BÁT VƯƠNG TỬ

B
506
5. Tăng ý vương tử (Phạm: Vizewamati),
cũng gọi Trì ý vương tử.
6. Trừ nghi ý vương tử (Phạm: Vimatisamudghatin),
cũng gọi Trừ mạn vương tử.
7. Hưởng ý vương tử (Phạm: Ghowamati).
8. Pháp ý vương tử (Phạm:Dharma-mati)
Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Tựa chép,
vô lượng kiếp quá khứ có Phật hiệu là Nhật
nguyệt đăng minh, sau có hai vạn Phật
mang cùng tên nối tiếp nhau ra đời. Đức
Phật Nhật nguyệt đăng minh sau cùng, khi
chưa xuất gia, có tám người con. Tám người
này, nghe vua cha xuất gia thành chính
giác, cũng đều bỏ ngôi vua đi tu, theo Bồ
tát Diệu quang (tiền thân của ngài Văn thù
sư lợi) học đạo Phật, và cúng dường vô lượng
trăm nghìn muôn ức Phật. Về sau, tám
vương tử đều thành Phật. [X. Pháp hoa kinh
văn cú Q.3 thượng].
BÁT XIỂN BỐ
Tên gọi chức quan tăng tham chính ở
nước Thổ phồn (Tây tạng) vào thời kì cuối.
Cũng gọi Bát xiết bộ. Đường thư (mới và
cũ) gọi chức quan này là Quốc chính Phồn
tăng, nghĩa là vị tăng Phật giáo tham dự
việc nước của nước Thổ phồn. Theo sự
khảo cứu, nay được biết đã có hai người
đảm nhận chức vụ này:
1. Thầy của vua Tán phổ xích đức tùng
tán (ở ngôi 796-815) là sa môn Nương định
ai tăng.
2. Thầy của vua Tán phổ xích tổ đức
tán (ở ngôi 815-838) là sa môn Bột lan già
bối cát vân đan.
Ngài Bột lan già bối cát vân đan đã từng

chủ toạ cuộc họp liên minh giữa Đường
(Trung quốc) và Phồn (Tây tạng) vào năm
Trường khánh thứ 2 (822) đời Đường, tại
vườn Đông triết đôi ở La ta (Lhasa ngày
nay). Tên ngài được khắc trong tấm bia
“Đường Phồn liên minh” đứng đầu danh
sách các quan chức chủ trương liên minh
với Trung quốc.
BÁT XÚC
.....
Tám xúc. Tức tám thứ cảm xúc sinh ra
ở trong mình, lúc sắp được định đầu tiên.
Đó là:
1. Động xúc, khi ngồi thiền, bỗng thấy
trong mình có trạng thái động loạn.
2. Dưỡng xúc, bỗng chốc cảm thấy mình
ngứa ngáy, không yên.
3. Khinh xúc, thình lình thấy mình nhẹ
như mây, như bụi, có cảm giác như bay đi.
4. Trọng xúc, bỗng chốc thấy mình nặng
như tảng đá, không nhúc nhích được.
5. Lãnh xúc, tự nhiên chợt thấy mình
lạnh toát như băng giá.
6. Noãn xúc, thình lình thấy mình nóng
rực như lửa.
7. Sáp xúc, thi thoảng thấy mình ráp, sít
như vỏ cây.
8. Hoạt xúc, chốc lát lại thấy mình trơn
trượt như sữa.
Nguyên nhân phát sinh tám xúc này, là
khi sắp được định Thiền đầu tiên, cực vi ở
cõi trên vào cực vi ở cõi Dục, trạng thái
giao tiếp và thay thế nhau của hai cõi khiến
cho đất nước lửa gió trong mình rối loạn
phát động. Người không rõ tướng pháp này
bỗng thấy sợ hãi, cho là phát bệnh, tâm
rong ruổi không ngừng, đường khí huyết
lưu thông rối loạn, trở thành điên khùng.

[X. Ma ha chỉ quán Q.8, Q.9].
BÁT Y
Tám chỗ nương tưạ. Cứ theo luận Du
già sư địa quyển 50 Hữu dư y địa 16 trong
phần Bản địa chép, thì bát y là:
1. Thi thiết y, thi thiết có nghĩa kiến
lập. Tức là người ta nương vào năm uẩn,
BÁT XIỂN BỐ

B
507
tạm dùng lời nói, kiến lập ta và chúng sinh,
mỗi mỗi khác nhau, nào là loài sống như
thế, giòng giống như thế, tên chữ như thế,
khổ, vui, sống lâu, chết non như thế v.v...
2. Nhiếp thụ y, nhiếp thụ nghĩa là thu
nhận dung chứa. Chỉ cho người nương tựa
cha mẹ, vợ con, tôi đòi v.v... Cho đó là chỗ
dung chứa mình, vì thế gọi là nhiếp thụ.
3. Trụ trì y, người ta nương vào bốn
cách ăn đoạn thực, xúc thực, tư thực, thức
thực, để nuôi dưỡng và duy trì các căn, cho
nên gọi trụ trì y.
4. Lưu chuyển y, chỉ cho người nương
vào bốn tâm thụ, tưởng, hành, thức trong
năm uẩn, khởi các nghiệp nhân phiền não,
sống chết trôi lăn trong ba cõi, cho nên gọi
lưu chuyển y.
5. Chướng ngại y, các thiên ma ngoại
đạo, hễ chỗ nào có người tu các pháp lành,
thì đến trước người ấy, để gây chướng ngại,
vì thế gọi chướng ngại y.
6. Khổ não y, người nương vào cõi Dục,
nhận lãnh tất cả nỗi lo khổ, không sinh
tâm nhàm chán xa lìa, cho nên gọi là khổ
não y.
7. Thích duyệt y, người nương vào các
thiền định, dứt bặt suy nghĩ, thân tâm lặng
lẽ, được pháp vui mừng, cho nên gọi thích
duyệt y.
8. Hậu biên y, chỉ bậc A la hán đã dứt
hết hoặc nghiệp trong ba cõi, không còn
sinh lại nữa, và thân sau cùng này của ngài
an trụ nơi hữu dư Niết bàn, vì thế gọi là
Hậu biên y.
BẠT

..
Một loại nhạc khí gồm hai cái (tục gọi
“chập chọe”). Là một trong những pháp
khí của Phật giáo, cũng gọi đồng bạt, đồng
bạt tử, đồng bát tử. Được đúc bằng đồng,
hình tròn như cái mâm, ở chính giữa lồi
lên, có lỗ xỏ dây để dễ mang đi. Khi cầm
hai cái đập vào nhau thì phát ra tiếng. Thông
thường, bạt này cùng với cái “nạo”, gọi là
nạo bạt. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.14;
luật Thập tụng Q.19; Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.hạ Pháp khí chương Nạo bạt
điều]. (xt. Nạo Bạt).
BẠT ĐÀ LA
Phạm:Bhadra. Cũng gọi Bạt đạt lạt,
Đam một la bạt đà. Hán dịch là Hiền. Vị
thứ sáu trong mười sáu vị La hán.
Cứ theo truyền thuyết, vị La hán này
và chín trăm vị La hán quyến thuộc cùng ở
châu Đam một la, là những bậc Thánh giữ
gìn chính pháp, làm lợi ích cho hữu tình.
Cứ xem bức vẽ của đại sư Thiền nguyệt
Quán hưu đời Đường, thì vị La hán này
ngồi xếp bằng trên núi đá, tay phải ủ vào
trong áo pháp, tay trái
cầm chuỗi tràng hạt để
trên đầu gối. Song,
theo bức vẽ trên vách
trong hang 76 của
động Nghìn Phật ở
Đôn hoàng, thì Ngài
ngồi xếp bằng trên
phiến đá, tay phải đưa
lên, tay trái đặt trên
đầu gối, và trên tấm
giấy mầu bên trái có đề dòng chữ “Đam
một la châu đệ lục tôn giả Bạt đà la đại la
hán” (Đây là vị đại la hán Bạt đà la, tôn giả

thứ sáu của châu Đam một la) và bài kệ tán
Nạo Bạt
Bạt Đà La
BẠT ĐÀ LA

B
508
thán bốn câu bảy chữ. [X. Đại la hán Nan
đề mật đa la thuyết pháp trụ kí; La hán đồ
tán tập Q.1, Q.2; Phật tượng đồ vựng Q.3].
BẠT ĐÀM MA HOA
Hoa Bạt đàm ma. Phạm: Padma. Cũng
gọi Ba đầu ma hoa, Bát đặc mang hoa. Dịch
là hoa sen đỏ.Thuộc họ thụy liên. Tên khoa
học là Nelumbium Speciosum, Will. Sinh
sản ở Ấn độ, bán đảo Mã lai, Trung quốc,
Nhật bản, Úc châu v.v... Lá tròn, đường
trực kính khoảng 60 đến 100 phân tây.
Trồng tại các nơi đầm lầy, ruộng nước sâu,
thân cây mập mạp, có thể ăn được. Về mùa
hạ, cuống hoa nhô lên khỏi mặt nước vài
thước (Tàu). Nở hoa to, mầu trắng, đỏ lợt,
hạt to bằng hạt đậu oản, trong mỗi đài hoa
có chừng mươi hạt, ăn rất ngon.
Trong các kinh luận, hoa này thường
được đặt ngang hàng với hoa Ưu bát la và
các loại sen khác. Được dùng làm tòa ngồi
hoặc để trang nghiêm thân của chư Phật
và Bồ tát. [X. Đại nhật liên hoa thường kinh
sớ Q.15].
BẠT ĐẦU
Một trong tám thứ vũ nhạc của xứ Lâm
ấp. Cũng gọi Phát đầu, Bát đầu. Cứ theo
Thông điển quyển 146 chép, thì vũ nhạc
bắt đầu có xuất xứ từ Tây vực, nhân một
người Hồ bị mãnh thú cắn, con ông ta đi
tìm mãnh thú để giết, người sau mới phỏng
theo mẩu truyện cổ này mà soạn thành điệu
múa.
Cứ theo Giáo huấn sao quyển 4 chép,
thì khúc nhạc này là nhạc Thiên trúc, do
Bà la môn truyền đến, không rõ tác giả. Cứ

theo Nguyên hanh thích thư quyển 15
chép, thì bạt đầu do sa môn Phật triết nước
Lâm ấp truyền vào Nhật bản.
Lại theo sự khảo cứu của ông Cao nam
thuận thứ lang người Nhật cho rằng, vũ
nhạc này do thần thoại Bội lỗ vương (Phạm:
Pedu), ở thời đại Phệ đà tại Ấn độ biên
soạn thành vũ khúc. Bội lỗ vương có con
tuấn mã tên là Mạt đắc ngõa (Phạm:
Paidva), cho nên bạt đầu hoặc là dịch âm
từ Pedu hoặc từ Paidva.
Cứ theo Nhạc phủ tạp lục chép, thì
những người biểu diễn vũ nhạc này đều
xõa tóc, mặc áo trắng, cất tiếng khóc. [X.
Nam thiên trúc Bà la môn tăng chính bi;
Đông đại tự yếu lục Q.2 Đại an tự Bồ đề
truyền lai kí].
BẠT ĐỀ
......
I. Bạt đề. Phạm:Bhadrika. Cũng gọi
Bà đề, Bạt đề lê ca, Bà đế lợi ca. Dịch là
Tiểu hiền, Thiện hiền, Nhân hiền, Hữu
hiền. Một trong năm vị tỉ khưu được đức
Phật hóa độ đầu tiên; thuộc dòng họ Thích
ca. Về thân phụ của sư, các truyện ghi
chép không giống nhau. Có truyện bảo
Bạt đề là con trai của vua Hộc phạn, có
truyện cho là con thứ của vua Bạch phạn,
có thuyết lại bảo là con của vua Cam lộ.
Bạt đề và các vị A nhãKiều trần như là
những đệ tử đầu tiên được đức Phật giáo
hóa ở vườn Lộc dã.[X.Trung a hàm Q.8
kinh Thị giả; kinh Khởi thế Q.10; kinh
Trung bản khởi Q.thượng phẩm Chuyển
pháp luân; kinh Tì ni mẫu Q.1; luật Tứ
phần Q.4, Q.23].
II. Bạt đề. Là tên một người nghèo ở
Ấn độ thời đức Phật. Nhân cúng dường

đức Phật một cây đuốc mà được thụ kí trong
vị lai sẽ thành Bích chi phật. [X. kinh Bách
duyên Q.3].
III. Bạt đề. Phạm:Ajitavatì. Tên sông.
Dịch cũ là A lợi la bạt đề, dịch mới là A thị
đa phạt để. Cũng gọi sông Hi liên, sông
Phạt đề, sông Phạ để. Dịch ý là Vô thắng.
Đức Phật đã nhập diệt ở bờ tây con sông
BẠT ĐÀM MA HOA

B
509
này, nhờ thế mà nó nổi tiếng. (xt. A Thị Đa
Phạt Để Hà).
BẠT GIÀ BÀ TIÊN
Tiên Bạt già bà. Bạt già bà, Phạm:
Bhàrgava, Pàli: Bhaggava. Cũng gọi Bà
già bà tiên, Bà già tiên, Bạt già tiên. Dịch ý
là Ngõa sư, Vô bất đạt.
Người tiên tu trong rừng khổ hạnh thuộc
nước Tì xá li. Sau khi xuất gia, đức Thích ca
đã đến thẳng rừng này để hỏi đạo nơi tiên
Bạt già bà, nhờ thế mà vị tiên này nổi tiếng.
Về học thuyết của tiên này như thế nào,
thì không được rõ.
Cứ theo kinh Quá khứ hiện tại nhân
quả quyển 2 chép, thì vị tiên này và các vị
tiên tu hành khác, đều tu khổ hạnh cầu
sinh lên cõi trời. Dùng cỏ và vỏ cây che
thân, ăn hoa quả, hoặc thực hành phép
nhịn đói, thờ nước lửa, mặt trời mặt trăng,
hoặc đứng một chân, nằm trên bụi đất, gai
gốc v.v... Do đó, có thể biết vị tiên này thuộc
Ngoại đạo khổ hạnh. Những sự tích khác
nhau về vị tiên này không được rõ. [X. kinh
Phật bản hạnh Q.2 phẩm Bình sa vương
vấn sự; kinh Phật bản hạnh tập Q.20 phẩm
Quan chư dị đạo; Hữu bộ tì nại da phá tăng
sự Q.3].
BẠT KHỔ DỮ LẠC
Cứu khổ ban vui. Nguyện lực của chư
Phật và Bồ tát là chặt hết gốc khổ phiền
não cho chúng sinh, mang lại niềm yên vui
phúc lợi cho họ. Bạt trừ khổ não gọi là đại
bi, ban cho phúc lạc gọi là đại từ.
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
15 nói, thì đại từ là diệt trừ tất cả những

việc không có lợi ích cho chúng sinh. Đại
bi là mang lại cho chúng sinh vô lượng sự
lợi lạc. Phật và Bồ tát đem nguyện lực này
cứu giúp cho chúng sinh phiền não thoát
khỏi bể khổ. [X. luận Đại trí độ Q.20, Q.27].
(xt. Từ Bi).
BẠT KÌ
.....
Phạm: Vfji, Pàli: Vajji. Một trong mười
sáu nước lớn ở Ấn độ vào thời đức Phật.
Cũng gọi Bạt xà, Tì lê kì, Việt kì, Tì li tử,
Phất lật thị. Dịch ý là Tăng thắng (thêm
hơn), Tị (tránh đi), Tụ (họp lại). Cũng là
tên gọi một chủng tộc ở bắc bộ trung Ấn
độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 7
chép, thì chu vi nước này hơn bốn nghìn
dặm, chiều đông tây dài, chiều nam bắc hẹp.
Đất đai mầu mỡ, hoa quả xanh tốt, khí hậu
hơi lạnh, tính người hấp tấp nóng nảy. Dân
trong nước phần đông thờ kính ngoại đạo,
ít tin Phật pháp, chúng tăng tu học cả Đại
thừa và Tiểu thừa. Thủ đô nước này là
Chiêm thú noa, nhưng phần nhiều đã đổ
nát. Phía tây thành cũ có tháp vua A dục
và tháp thờ tóc, móng tay của Phật. Bên bờ
sông phía tây thành có di tích đức Phật cứu
độ con cá lớn và người đánh cá.
Cứ theo Trường a hàm quyển 2 kinh
Du hành chép, thì khi vua A xà thế (Phạm:
Ajàtaztru) nước Ma yết đà muốn đánh
chiếm nước Bạt kì, vua sai đại thần Vũ xá
(Phạm:Varwakàra) đến xin đức Phật chỉ
dạy, Ngài bảo, người nước Bạt kì có đủ
bảy pháp vững mạnh, cho nên nước ấy
yên ổn lâu dài, không thể đánh chiếm
được.
Bảy pháp đó là:

1. Nhân dân thường cùng nhau hội họp
để bàn bạc việc nước.
2. Vua tôi hòa thuận, trên dưới kính
trọng nhau.
3. Tuân theo pháp luật, biết giữ các điều
cấm.
4. Hiếu thảo với cha mẹ, kính thuận
bậc thầy dạy.
BẠT KÌ

B
510
5. Cung kính nơi tôn miếu, kính trọng
quỷ thần.
6. Việc phòng the chân chính, trinh tiết
trong sạch.
7. Kính thờ sa môn, cúng dường ủng
hộ không lơ là.
Đại thần Vũ xá trở về tâu lại những lời
răn dạy của đức Phật cho vua A xà thế nghe,
vua bèn bỏ kế hoạch thôn tính nước Bạt
kì, đồng thời, cho xây thành Ba lăng phất
(Phạm:Pàỉaliputra) để phòng bị.
Lại cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
1, luật Tứ phần quyển 54, và luật Ngũ phần
quyển 30 chép, thì một trăm năm sau đức
Phật nhập diệt 100 năm, tỉ khưu Bạt xà tử
(Pàli: Vesàlikà Vajjiputtaka bhikhù) đã
đề xướng “mười việc” hợp pháp mà đã đưa
đến sự tranh luận trong giáo đoàn. Ngoài
ra, cứ theo Trường bộ kinh bằng tiếngPàli
chép, thì phu nhân Vi đề hi, hoàng hậu
của vua Tần bà sa la nước Ma yết đà ở thời
đại Phật, đã thờ kính Phật, hộ trì Phật pháp,
là người nước Tì đề ha thuộc chủng tộc
Bạt kì.
Cứ theo sự khảo chứng của nhà khảo
cổ học người Anh là A. Cunningham, thì
vị trí nước này là vùng đất dài độ 480 cây
số, rộng chừng 160 cây số, nằm ở khoảng
giữa hai con sông Can đạt khắc (Gandak)
và Cáp na để (Mahanadi) đều là chi nhánh
của sông Hằng.
Lại cứ theo sự khảo chứng của học giả
châu Âu là Đại vệ tư (Rhys Davids), thì
chủng tộc Bạt kì là do tám nước nhỏ kết
hợp lại với nhau, rồi tôn chủng tộc Lê xa tì

và Tì đề ha làm hai chủng tộc đứng đầu.
Đến khoảng thế kỷ thứ VI, chủng tộc
Lê xa tì chinh phục nước Ni ba la (tức Ni
bạc nhĩ - Népal ngày nay). Khi ngài Huyền
trang đến Thiên trúc, thì vua Ương du phạt
ma (Phạm: Aôsuvarman) đang trị vì Ấn
độ lúc bấy giờ cũng là dòng dõi vua nước
Bạt kì. [X. Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai;
Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni sa; kinh Hiền
ngu Q.2 phẩm Hàng lục sư; kinh Pháp cú
thí dụ Q.4 phẩm Nê hoàn; Hữu bộ tì nại da
Dược sự Q.6; Huyền ứng âm nghĩa Q.23;
Phiên Phạm ngữ Q.8; A. Cunningham:
Ancient geography of India; T. Watters: On
Yuan Chwang, vol.II; T. W. Rhys Davids:
Buddhist India].
BẠT LỘC CA QUỐC
Bạt lộc ca, Phạm:Bhàlukà, tiếng địa
phương có nghĩa là cát hoặc gọi Cô mặc
(Kum). Một trong các nước ở phía đông
dãy núi vùng Tây vực, nằm về phía tây nước
Cưu tư, mạn đông bắc nước Khư sa. Thủa
xưa người nước này sùng tín Phật giáo, có
hơn mười ngôi chùa với hơn nghìn vị tăng,
chuyên học giáo nghĩa của Thuyết nhất thiết
hữu bộ.
Về vị trí nước này tuy có nhiều thuyết
khác nhau, như có thuyết cho là ở A khắc
tô (Aksu), Bái thành (Bai), hoặc có thuyết
cho ở Cáp lạt ngọc nhĩ thuần (Kharayurgun)
v.v... nhưng thuyết cho ở A khắc
tô (Đường thư gọi là thành Bát hoán) là
đúng hơn cả.
A khắc tô có nghĩa là nước trong, đây
là con đường giao thông giữa đông và tây,
cho nên dân buôn nội địa buôn bán trao
đổi với người bên ngoài, đi lại tấp nập, đường
phố rất nhộn nhịp. [X. Đại đường tây vực

kí Q.1; Tây vực văn kiến lục Q.2].
BẠT LỘC YẾT CÔ BÀ QUỐC
...........
Bạt lộc yết cô bà, Phạm:Bharukacchapa,
hoặc Bhfgupura, Bhfgukaccha, Pàli:
Bharukaccha. Cũng gọi Bà nâu ca xa quốc.
Nước này nằm về phía nam nước A lạp bà
thuộc nam Ấn độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
chép, thì ở nước này có mười ngôi chùa với
BẠT LỘC CA QUỐC

B
511
ba trăm vị tăng, tu học theo pháp của
Thượng tọa bộ. Có hơn mười đền thờ trời,
nhiều đạo khác ở lẫn lộn. Nước này có lẽ
là thành Bố lỗ kì (Broach) ở bờ bắc sông
Na nhĩ ba đáp (Narmada) gần Mạnh mãi
(Bombay) ngày nay. [X. Thiện kiến luật tì
bà sa Q.8; A. Cunningham: Ancient Geography
of India].
BẠT NGHIÊP NHÂN CHỦNG TÂM
Tâm thứ năm trong mười Trụ tâm do
tông Chân ngôn Nhật bản lập ra. Nói đủ là
Bạt nghiệp nhân chủng trụ tâm. Tức là trụ
tâm của Duyên giác nhờ quán xét mười hai
nhân duyên mà diệt trừ hạt giống vô minh.
Nghiệp, chỉ cho hai nghiệp thiện, ác; Nhân,
chỉ cho mười hai nhân duyên; Chủng, chỉ
cho hạt giống vô minh, vì vô minh là gốc
rễ của tất cả phiền não. Thuyết này có xuất
xứ từ kinh Đại nhật phẩm Trụ tâm, cho
rằng cội gốc của phiền não là mười hai nhân
duyên, do hạt giống vô minh sinh ra, nếu
nhổ hết gốc rễ vô minh thì có thể đạt đến
cảnh giới an nhiên vắng lặng.
Vì gặp lúc không có Phật ra đời, nên có
người tu hành vào nơi núi rừng làng xóm,
thấy những hiện tượng hoa bay, lá rụng,
cảm nhận sự vô thường biến đổi của thế
gian mà ngộ lí mười hai nhân duyên, diệt
trừ thói quen chấp ngã, ra khỏi ba cõi phiền
não, vào cảnh Niết bàn khôi thân diệt trí:
đó là trụ tâm của thừa Duyên giác.
Thừa Duyên giác được chia làm hai loại:
1. Lân giác, người tu đạo một mình,
không có ai làm bạn.
2. Bộ hành, nhiều người cùng ở tu hành.

Nhờ căn tính hơn Thanh văn, nên bậc
Duyên giác dẫu chưa nghe tiếng Phật dạy
bảo, cũng có thể được trí tuệ vô thượng, có
đầy đủ giới pháp một cách tự nhiên. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.2, Q.3; luận Bí mật mạn đồ
la thập trụ tâm Q.5 (Không hải)].
BẠT TRUYỀN THỤ
Trong Mật giáo, khi Chân ngôn a xà lê
truyền trao sự tướng cho đệ tử, không
truyền toàn bộ phép tu liên hệ, mà chỉ chọn
một phần để trao truyền. Như kinh Đà la
ni tập, kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn v.v... đều được truyền trao
theo phép này.
BẠT XÀ TỬ
Pàli: Vajjiputta. Cũng gọi Bạt kì tử. Vị
tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì sống ở thời
đại một trăm năm sau đức Phật nhập diệt.
Vị này đề xướng “mười việc” hợp pháp mà
đã gây ra sự tranh luận trong giáo đoàn, rồi
đưa đến cuộc kết tập lần thứ hai, gọi là
“Thất bách tập pháp tì ni” (bảy trăm vị
Trưởng lão kết tập tạng Luật). Cũng có
thuyết cho rằng, Bạt xà tử không phải tên
của một vị tỉ khưu đặc biệt nào, mà là chỉ
chung các tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì.
Nguyên nhân cuộc tranh luận bắt đầu
khi Trưởng lão Ca càn đà tử da xá (Pàli:
Kàkaịđaka-putta-yasa) thuộc giáo đoàn
phương tây đến thành Tì xá li ở phương
đông, thấy các tỉ khưu nhóm Bạt kì tử lấy
mười việc làm pháp thanh tịnh, chẳng hạn
như dùng bát đồng đựng nước để giữa hội
Bố tát, khuyến khích tín đồ tại gia bố thí
vàng bạc, rồi chia cho chúng tăng dùng để
mua áo và thuốc men v.v... Trưởng lão Da
xá cho việc làm ấy là trái phép, nên trong
hội Bố tát, Ngài từ chối không nhận vàng

bạc do nhóm Bạt kì tử chia cho, đồng thời,
cực lực quở trách chúng tăng, và giải thích
nghĩa lý cho tín đồ tại gia biết việc làm trái
phép ấy. Nhóm Bạt kì tử thì cho rằngTrưởng
lão Da xá phỉ báng đại chúng, khiến những
người tại gia sinh ngờ, rồi trục xuất ngài Da
xá.
BẠT XÀ TỬ

B
512
Ngài Da xá lánh nạn về phương tây, lặn
lội nghìn dặm, đi liên lạc với các vị tỉ khưu
ở các xứ Ba bà (Pàli: Pàvà), A bán đề (Pàli:
Avanti) v.v... rồi cùng nhau đến núi A hô
hằng hà (Pàli: Ahogaĩgà) tham yết Trưởng
lão Tam phù đà thương na hòa tu (Pàli:
Sambhùta-sàịavàsì) để trình bày việc này.
Lại đến xứ Tăng già xa (Pàli: Saíkssa) xin
ý kiến của vị Trưởng lão nhiều tuổi hạ nhất
là ngài Li bà đa (Pàli: Revata) để mong
được sự ủng hộ của Ngài.
Nhóm Bạt kì tử cũng đến cầu xin sự
giúp đỡ của Trưởng lão Li bà đa. Ngài Li bà
đa liền đến Tì xá li tập hợp đại chúng để
giải quyết việc ấy, nhưng ý kiến của đại chúng
phân vân, khó quyết đoán được. Đại chúng
lại chia làm hai phe tán thành và phản đối,
mỗi phe đều mời các vị Trưởng lão tham
dự.
Phái Bạt xà tử đề cử các vị Tát bà ca mi
(Pàli: Sabbakàmì), Sa lan (Pàli: Sàơha),
Phủ xà tôn (Pàli: Khujjasobhita), Bà sa
lam (Pàli: Vàsabhagàmika) v.v... làm đại
biểu.
Phái Da xá thì đề cử các vị Li bà đa,
Thương na hòa tu, Da xá, Tu ma na (Pàli:
Sumana) v.v.... làm đại biểu. Có bảy trăm
người tham dự cuộc họp này, cùng nhau
đến vườn Bà lợi ca (Pàli: Vàlikàràma),
ngài Li bà đa nêu lên từng việc một trong
mười việc để hỏi, ngài Tát bà ca mi lần
lượt giải đáp, cuối cùng hội nghị quyết định
mười việc mà nhóm Bạt xà tử làm là trái
phép. Lịch sử Phật giáo cũng gọi cuộc họp
này là “Thất bách kết tập” (cuộc kết tập

gồm bảy trăm người tham dự), Tì xá li
thành kết tập.
Về nội dung mười việc, trong các luật
Ngũ phần quyển 30, luật Tứ phần quyển
54, luật Thập tụng quyển 60, Hữu bộ tì nại
da tạp sự quyển 40, Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 1 và luật điển v.v... đều có ghi chép,
song những điều mục mười việc mà các luật
nêu ra và giải thích có hơi khác nhau.
Chẳng hạn như việc thứ năm trong mười
việc, Thiện kiến luật tì bà sa gọi là “Tùy ý
tịnh” trong khi luật Ngũ phần gọi là “Cầu
thỉnh tịnh”, và luật Tứ phần gọi là “Hậu
thỉnh khả”. Nghĩa là: khi chúng tăng thảo
luận quyết định việc gì, mặc dầu số người
chưa tập họp đầy đủ, nhưng dự tưởng rằng
việc ấy sau đó có thể được đại chúng chấp
nhận, cho nên có thể cứ tiến hành bàn
bạc trước. Hoặc có luật nói rằng, sau khi
chúng tăng đã thảo luận mà không tìm ra
giải pháp nào khả dĩ quyết đoán công việc,
vậy nếu có ai xin được đại chúng chấp nhận,
thì người ấy được tùy ý làm việc.
Mặc dầu mười việc do nhóm Bạt xà tử
đã thực hành có hợp pháp hay không,
nhưng điều chắc chắn là chúng đã gây ra
cuộc tranh luận trong giáo đoàn. Tuy
nhiên, các bộ luật Bắc truyền đều không
nói do duyên sự này mà giáo đoàn đã chia
rẽ thành Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ.
[X.kinh Tì ni mẫu Q.4; luật Thập tụng
Q.56; luật Ma ha tăng kì Q.33; Đại đường
tây vực kí Q.7; Đa la na tha Ấn độ phật
giáo sử;Pàli văn luật tạng tiểu phẩm 7;
Đảo sử 5; Đại sử 4; W. W.Rockhill: The
Life of the Buddha; P. Bigandet: The Life
or Legend of Gaudama; Ấn độ chi Phật
giáo chương 4 tiết 2 (Ấn thuận)]. (xt. Thập

Sự Phi Pháp).
BẮC BẢN NIẾT BÀN KINH
...............
Gồm 40 quyển. Ngài Đàm vô sấm đời
Bắc Lương dịch. Tức là kinh Đại ban niết
bàn. Gọi tắt Niết bàn kinh. Tuyên dương tư
tưởng Đại thừa, như thân Phật thường còn
và hết thảy chúng sinh đều có tính Phật
v.v... Để phân biệt với kinh Niết bàn bản
Nam nên gọi riêng là kinh Niết bàn bản
Bắc. Thu vào Đại chính tạng tập 12. (xt.
Đại Ban Niết Bàn Kinh).
BẮC BẢN NIẾT BÀN KINH

B
513
BẮC CÂU LƯ CHÂU
Phạm, Pàli:Uttara-kuru. Cũng gọi Bắc
châu, Bắc đơn việt, Uất đơn việt, Bắc uất
đơn việt, Uất đa la cứu lưu, At đát la cú lô.
Dịch ý là Thắng xứ (chỗ hơn), Thắng sinh,
Cao thượng. Một trong bốn châu Tu di.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 và kinh
Đại lâu thán quyển 1 phẩm Uất đơn việt
chép, thì châu Bắc câu lư nằm trong biển
mặn, phía bắc núi Tu di, hình vuông, mỗi
cạnh dài hai nghìn do tuần, giống như nắp
hộp, được bao quanh bởi núi Thất kim và
núi Đại thiết vi, đất bằng vàng ròng, ngày
đêm thường sáng. Đất có đủ bốn tính chất
bằng phẳng, vắng lặng, sạch sẽ và êm ả.
Nhân dân ở châu này có gương mặt hình
vuông, giống như hình thể cõi đất của họ
ở, sắc diện mọi người giống nhau và đều
cao một trượng bốn thước (tức 4,8m). Họ
sống một cách bình đẳng, yên vui và không
bị trói buộc bởi bất cứ điều gì.
Châu này có núi rừng, sông ngòi, hồ
tắm, vườn chơi, cây trái v.v...tất cả đều tốt
đẹp. Các đồ vật toàn làm bằng vàng bạc,
lưu li, thủy tinh; các vật đều là của chung,
không ai chiếm làm của riêng, nên không
có trộm cướp, người xấu và sự tranh giành
đánh nhau. Nhân dân ở dưới gốc cây trong
rừng. Trai gái ở riêng, không có cưới gả.
Nếu khởi dâm dục, thì cùng chung vui
sướng. Đàn bà có mang, bảy, tám ngày thì
sinh con, đem đứa bé để ở đường đi, người
bốn phương qua lại đều nuôi chung bằng
cách đưa đầu ngón tay để vào miệng đứa
trẻ, sữa tự nhiên chảy ra. Bảy ngày sau đứa

trẻ đã to lớn bằng người hai mươi tuổi ở cõi
Diêm phù đề, sống đủ một nghìn năm. Sau
khi chết, sinh lên cõi trời Đao lợi hoặc cõi
trời Tha hóa tự tại. Trong bốn châu, quả
báo ở châu này thù thắng hơn hết.
Châu này có hai Trung châu (châu cỡ
vừa) phụ thuộc: châu Củ lạp bà (Thắng
biên) và châu Kiều lạp bà (Hữu thắng biên).
Hai châu phụ thuộc này lại đều có năm
trăm châu nhỏ phụ thuộc. Trong bốn châu
lớn, ba châu kia đều có địa ngục, chỉ riêng
châu này là không có. Các kinh luận ghi
chép về châu này rất nhiều, tuy không nói
giống nhau, nhưng đều cho châu này là tốt
đẹp hơn hết trong bốn châu.
Theo sự nghiên cứu của các học giả ngày
nay, thì vào thời Thái cổ, người Nhã lợi an
Ấn độ (Indo Aryan) sống trên một giải đất
miền Trung á, sau họ xuống phương nam
vào khu vực Ngũ hà của Ấn độ, rồi dần
dần di cư vào nội địa Ấn độ.
Châu Uất đơn việt, theo các kinh điển
miêu tả thì rõ ràng là một giải đất hòa bình,
yên ổn và vui tươi. Đất nước yên vui này,
có lẽ đã do con cháu đời sau của những
ngời Nhã lợi an, vì nhớ mến quê hương
của tiên tổ mình, mà đã lí tưởng hóa chăng?
Bởi vì chữ “Uttara” trong tiếng Phạm có
nghĩa là “phương bắc”, cho nên trong kinh
nói về vị trí châu Bắc câu lư rất phù hợp
với nghĩa chữ uttara. Ngoài ra, các thời đại
trước kinh điển Phật giáo, như thời đại Phạm
thư, thời đại La ma da na (Phạm:
Ràmàyana), Ma ha bà la đa (Phạm:
Mahàbhàrata) v.v... đều có ghi chép hoặc
truyền thuyết về loại đất nước lí tưởng tượng
trưng này mà dân tộc Ấn hằng ấp ủ trong
lòng. [X. kinh Trường a hàm Q.18, Q.20;

kinh Khởi thế Q.1; kinh Đại pháp cổ Q.hạ;
luận Lập thế a tì đàm Q.2; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.thượng].
BẮC CHẨM
......
Gối đầu hướng bắc. Trước khi nhập diệt,
đức Phật đến thành Câu thi na ở phía bắc,
giữa hai cây Sa la, quay đầu hướng bắc mà
vào Niết bàn. Có thuyết cho rằng việc ấy
biểu thị Như lai biết trước là ngày sau Phật
BẮC CHẨM

B
514
giáo có duyên trụ ở phương bắc. [X. kinh
Trường a hàm Q.3; kinh Niết bàn phần
sau Q.thượng].
BẮC CHU VŨ ĐẾ (543-578)
Vị hoàng đế nhà Bắc Chu. Họ Vũ văn,
tên Ung, tự Nỉ la đột, con thứ tư của Vũ
văn thái. Sau khi ông lên ngôi vua, chú là
Vũ văn hộ chuyên chính, niên hiệu Kiến
đức năm đầu (572), vua giết Hộ rồi đích
thân nắm quyền bính.
Lúc đầu nhà vua tôn trọng Phật pháp
và tin sâu vào sấm vĩ học, bấy giờ có lời
sấm nói người áo đen sẽ được thiên hạ, nhà
vua rất sợ. Đạo sĩ Trương tân thừa cơ chê
bai Phật giáo, ông ta bảo áo đen tức là những
người họ Thích, đó là điềm chẳng lành cho
đất nước, vua bèn trọng Đạo giáo mà khinh
Phật giáo. Lại theo lời của Vệ nguyên tungmột
tăng sĩ hoàn tục-vào năm Thiên hòa
thứ 4 (569), vua triệu các sa môn, danh
Nho, đạo sĩ và văn vũ bách quan hơn hai
nghìn người họp tập ở điện Văn đức, thảo
luận về chỗ hơn kém của ba giáo để quyết
định nên để giáo nào nên bỏ giáo nào. Năm
Kiến đức thứ 2 (573), vua định thứ tự của
ba giáo là: Nho đứng đầu, Đạo thứ hai, Phật
thứ ba. Năm Kiến đức thứ 3 (574), vua lại
muốn bỏ Phật giáo, đạo sĩ Trương tân thừa
cơ dâng lời quỉ quyệt, tâu vua hạ bệ Phật
mà đề cao Đạo giáo, quỉ kế này bị pháp sư
Trí huyền bẻ gãy, vua đích thân lên tòa
cao, tranh luận gạn hỏi, sư Trí huyền đối
đáp một cách nhẹ nhàng từ tốn, trình bày
nghĩa lí rất cao, vua nổi giận bỏ vào cung.
Ngày hôm sau, vua hạ lệnh dẹp bỏ luôn cả

Phật giáo và Đạo giáo, phá hủy chùa tháp,
đốt hết kinh tượng, buộc tất cả sa môn, đạo
sĩ phải hoàn tục, Phật pháp ở đất Quan
lũng bị tiêu diệt gần hết.
Năm Kiến đức thứ 6 (577), Vũ đế đánh
chiếm Bắc Tề, lại xuống lệnh phá hủy hết
chùa Phật kinh tượng ở Bắc Tề, buộc hơn
ba trăm vạn tăng ni hoàn tục, khiến Phật
giáo đất Bắc một thời dứt tuyệt dấu vết tăm
hơi. Sử gọi biến cố này là Pháp Nạn Chu
Vũ.
Năm sau, nhà vua mắc bệnh dịch mà
chết, làm vua 18 năm, sống 36 tuổi. [X.
Lịch đại tam bảo Q.3; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.14; Phật tổ thống kỉ Q.38].
BẮC ĐÀI
.....
Chỉ cho núi Ngũ đài. Núi Ngũ đài nằm
ở Đại châu tỉnh Sơn tây, phía bắc Trung
quốc, vì thế gọi Bắc đài.
Từ xưa, núi này được coi là Thánh tích
của Phật giáo, là nơi linh thiêng của bồ tát
Văn thù. (xt. Ngũ Đài Sơn).
BẮC ĐẨU HỘ MA
Mật giáo lấy bảy sao Bắc đẩu làm bản
tôn (vị tôn chính) của phép tu Hộ ma. Khi
tu phép này, ngũ cốc và nhũ mộc (gỗ có
tẩm sữa để đốt) được sử dụng đều phải phối
ứng với sao bản mệnh của người tu (hoặc
thí chủ), gọi là Mệnh cốc, Mệnh mộc. Chẳng
hạn như năm Tí thì mệnh mộc của người
sao Tham lang là cây vông, mệnh cốc là
đậu nành, thóc. Năm Sửu, Hợi, mệnh mộc
của người sao Cự môn là cây hòe, cây
chanh, mệnh cốc là lúa, cỏ vực. Năm Mão,
Dậu, mệnh mộc của người sao Văn khúc là
cây dâu, mệnh cốc là đại mạch, lê v.v...
Sau khi chuẩn bị mệnh mộc, mệnh cốc

xong, triệu thỉnh bản tôn ở trong lò lửa,
ném bảy cánh sen vào lò, thành bảy tòa lá
sen, lại quán tưởng trên các tòa lá sen ấy có
bảy sao Bắc đẩu. Ngoài đàn Hộ ma ở chính
giữa đạo tràng ra, ở hai bên tả hữu còn bày
thêm ba đàn nhỏ, cộng là bảy đàn, trên
đàn Hộ ma và các đàn nhỏ đều treo Bắc
đẩu mạn đồ la và thỉnh sáu vị tăng tuổi hạ
BẮC CHU VŨ ĐẾ

B
515
cao ngồi trấn các đàn nhỏ mà tu phép. Các
sách Bắc đẩu thất tinh hộ ma pháp, Bắc
đẩu thất tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ, Bắc
đẩu thất tinh niệm tụng nghi quĩ v.v... đều
nói thực hành phép tu này có thể đạt được
hiệu quả sống lâu, giàu sang.
BẮC ĐẨU PHÁP
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Là phép tu lấy Nhất tự kim luân Bắc đẩu
tinh làm bản tôn (vị tôn chính thức), cúng
dường bảy sao Bắc đẩu để cầu sống lâu hoặc
cầu tiêu trừ các tai họa, tật bệnh v.v... Cũng
gọi Bắc đẩu cúng, Bắc đẩu tôn tinh vương
pháp.
Bắc đẩu thất tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ
(Đại 21, 424 hạ) nói: “Bảy sao Bắc đẩu là
tinh của mặt trời, mặt trăng và năm sao
(Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ ), gồm bảy ngôi,
chiếu soi tám hướng, trên từ thiên thần,
dưới đến nhân gian, để xem xét thiện ác
mà định họa phúc. Là chỗ các vì tinh tú
chầu về, muôn thiêng ngửa trông. Nếu ai
hay lễ bái cúng dường, thì được sống lâu,
giàu sang; người không kính tin, vận mệnh
chẳng bền”.
Về cách bày đàn Hộ ma, đồ cúng lễ,
các loại cây, hạt hộ ma, ngày giờ, phép lễ
bái và công đức do tu phép này mà được
v.v... đều có nói rõ trong sách Bắc đẩu thất
tinh hộ ma bí yếu nghi quĩ.
Loại phép tu này chịu ảnh hưởng rất
lớn của tư tưởng Đạo gia Trung quốc, như
trong sách Bão phác tử v.v... [X. Bắc đẩu
thất tinh niệm tụng nghi quĩ]. (xt. Bắc Đẩu
Thất Tinh).

BẮC ĐẨU THẤT TINH
Bảy sao Bắc đẩu. Chỉ bảy ngôi sao ở
phương bắc tụ thành hình cái môi. Gọi tắt
là Bắc đẩu. Tức bảy ngôi sao cách bắc cực
khoảng 30 độ: Thiên xu, Thiên toàn, Thiên
cơ, Thiên quyền, Ngọc hành, Khai dương
và Dao quang. Thiên văn học gọi là Đại
hùng tinh. Tục gọi là sao Tham lang, Cự
môn, Lộc tồn, Văn khúc, Liêm trinh, Vũ
khúc và Phá quân.
Trong quan niệm đời xưa về tinh tú,
sao Thiên xu được coi là sao chính trong
bảy sao, chủ về đức dương; sao Thiên toàn
là sao pháp, chủ về hình âm; sao Thiên cơ
là sao lệnh chủ về phạt hại; sao Thiên quyền
là sao phạt, chủ về lẽ trời; sao Ngọc hành
là sao sát, chủ về bốn phương và trung ương;
sao Khai dương là sao nguy, chủ về thiên
thực, ngũ cốc; sao Dao quang là sao bộ,
chủ về binh. Trong Tôn tinh vương pháp,
Bắc đẩu pháp, Bắc đẩu hộ ma pháp v.v...
của Mật giáo đều cầu khấn bảy sao này.
Ngoài ra, trong Thiền lâm có câu “Bắc
đẩu lí tàng thân”, là chỉ cho thần thông
diệu dụng của Thiền tăng, cũng như nói:
giấu mình trong sao Bắc đẩu, linh dương
giấu sừng không lộ dấu vết.
Vân môn khuông châu thiền sư quảng
lục (Đại 47, 546 thượng) chép: “ ‘Hỏi:Thế
nào là cầu thấu suốt pháp thân?’ Sư (Vân
môn) đáp: ‘Giấu mình trong Bắc đẩu’”. [X.
kinh Bắc đẩu thất tinh diên mệnh; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.12 Ba tiêu Tuệ
thanh chương; Pháp uyển châu lâm Q.4].
BẮC ĐẨU THẤT TINH DIÊN MÊNH KINH
Có một quyển. Kinh điển Mật giáo được
dịch vào đời Đường, nhưng đã mất tên
người dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21.

Kinh này là phép Tinh tú, nội dung nói rõ
về công đức cúng dường kinh này và có
phụ thêm bản vẽ hình bảy sao Bắc đẩu.
Trước hết, nói về ngày giờ sinh của
người phải phối hợp với loại sao nào để
điều hành lành dữ, kế đến nêu rõ các vị
Phật mà bảy ngôi sao đại biểu; sau hết, nói
BẮC ĐẨU THẤT TINH DIÊN MÊNH KINH

B
516
về công đức cúng dường này sẽ tránh khỏi
được các tai họa và bệnh tật.
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA BÍ YẾU NGHI QUĨ
Có một quyển. Ngài Bất không (705-
774) đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nghi quĩ này là phép tắc cúng dường
hộ ma, mà đức Như lai vì chúng sinh bạc
phúc ở đời mạt pháp, chỉ bày cách cầu đảo
bảy sao Bắc đẩu để được sống lâu thêm
phúc và lúa mạ tốt tươi. Trước hết, nói cách
thức lập đàn tràng, kế đến nói về lời khấn,
sớ tấu và ấn khế triệu thỉnh bảy sao Bắc
đẩu, Nhất tự đính luân vương chân ngôn,
Bắc đẩu thất tinh chân ngôn v.v...
Nhưng căn cứ vào sự khảo chứng, thì
nghi quĩ này có lẽ đã lấy từ Tư mệnh đoạt
toán của Đạo giáo mê tín. [X. kinh Tứ thiên
vương; kinh Tam phẩm đệ tử; kinh Dược
sư lưu li quang Như lai bản nguyện công
đức; Bí mật nghi quĩ tùy văn kí Q.6]
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA PHÁP
........
Có một quyển. Ngài Nhất hạnh (683-
727) đời Đường soạn. Cũng gọi Phức xí thịnh
quang pháp. Thu vào Đại chính tạng tập
21. Nội dung sách này là những nghi thức
phép tắc Hộ ma kì đảo bảy sao Bắc đẩu để
cầu sống lâu thêm phúc, như những nghi
tắc: Năng cát tường chân ngôn, Bắc đẩu
thất tinh ấn ngôn, Cửu diệu ấn khế, Cửu
chấp diệu thiên tổng ấn ngôn, Nhị thập bát
tú tổng ấn ngôn v.v... và có phụ thêm phép
cúng dường Bắc đẩu pháp.
BẮC ĐẨU THẤT TINH NIÊM TỤNG NGHI QUĨ

.....
Có một quyển. Ngài Kim cương trí đời
Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
21. Nội dung nghi quĩ này là đức Thế tôn
vì Nhật nguyệt tinh tú mà nói về công đức
của Bát tinh chú và về phép cúng dường
Bắc đẩu bát nữ. Ấn khế của chú Bát tinh
này có xuất xứ từ kinh Kim cương đính
phẩm Thất tinh. Nhưng, cứ theo sự khảo
chứng, thì nghi quĩ này e rằng đã do đời
sau ngụy tạo. [X. Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14, Q.29; Bí mật nghi
quĩ truyền thụ khẩu quyết Q.3]
BẮC ĐỘ
Lễ nghĩa thầy trò. Vì thầy đứng ở hướng
bắc hóa độ đệ tử, đệ tử quay mặt về phía
bắc lạy thầy, cho nên gọi là bắc độ. Trí giả
đại sư biệt truyện (Đại 50, 191 hạ) nói: “Răn
dạy luật nghi để nhiếp bắc độ”.
BẮC GIẢN CƯ GIẢN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có một quyển. Cũng gọi Bắc giản hòa
thượng ngữ lục, Bắc giản ngữ lục. Ngài Bắc
giản Cư giản (1164-1246) đời Tống soạn.
Ngài Vật sơ Đại quán biên chép, thu vào
Vạn tục tạng tập 121. Biên tập các ngữ lục
như: Thai châu Bát nhã viện ngữ lục, Hồ
châu Thiết quan âm tự ngữ lục, An cát châu
Viên giác tự ngữ lục, Bình giang phủ Tuệ
nhật tự ngữ lục và các điều mục khác như:
Tiểu tham, Bỉnh phất, Cáo hương, Phổ
thuyết, Tụng cổ, Kệ tụng, Tiểu Phật sự v.v...
và có phụ thêm lời tựa của nhóm các ngài
Thạch khê Tâm nguyệt v.v...
BẮC GIÁP
.....
Chỉ chỗ cây cột ở bên phải của cửa trước
nhà Tăng. Khi quay mặt vào nhà Tăng, chỗ
cây cột ở bên phải của cửa trước nhà Tăng,

gọi là bắc giáp. Thông thường, nhà Tăng
phần nhiều quay về hướng đông. Theo cửa
trước mà nói, nếu quay mặt vào Thánh tăng
(Thánh tượng được đặt ở chính giữa nhà
BẮC ĐẨU THẤT TINH HỘ MA BÍ YẾU NGHI QUĨ

B
517
Tăng), thì chỗ cây cột ở bên phải của cửa
trước là bắc giáp, chỗ cây cột ở bên trái là
nam giáp. Theo cửa sau mà nói, nếu quay
mặt vào Thánh tăng, thì chỗ cây cột bên
trái của cửa sau là bắc giáp, chỗ cây cột bên
phải là nam giáp.
Cứ theo Thiền uyển thanh qui quyển 1
Phó chúc phạn ghi, thì phép vào nhà Tăng,
nếu theo cửa trước mà vào, thì nên từ nam
giáp mà vào (bước chân phải trước). Sở dĩ
không từ bắc giáp mà vào là vì tôn trọng vị
trụ trì. Sau khi vào rồi, thì đến trước tượng
Thánh tăng vái chào.
BẮC HÁN SƠN
.........
Núi Bắc hán. Nằm về phía bắc Thủ đô
Hán thành của nước Đại Hán. Núi này cao
hơn mặt biển 836 mét, là nền cũ của thành
cổ, từ xưa tới giờ đã có rất nhiều chùa viện
tại đây.
Hiện nay còn các chùa Tường vân, chùa
Đạo tân, chùa Thái cổ, chùa Hoa khê, chùa
Tăng già, chùa Tân khoan, am Văn thù
v.v...
BẮC LỘ
.....
Pàli: Uttaràpatha. Đối lại với “Nam
lộ”(Pàli: Dakkhiịàpatha) . Cứ theo Đại
sự (Phạm: Mahàvastu) II chép, thì Bắc
lộ có nước Đức xoa thi la (Phạm:
Takzawilà), do đó mà suy thì Bắc lộ là chỉ
cho khu vực gần biên giới phía tây bắc Ấn
độ.
Cứ theo truyền thuyết, sau khi xuất gia,
đức Thích tôn đi xuống phía nam đến nước

Ma yết đà, lộ trình này bắt đầu từ thành
Xá vệ, qua thành Ca tì la vệ, Câu thi na
(Phạm: Kusinagara), Tì xá li (Phạm:
Vezàli), đến sông Hằng, rồi tiến vào thành
Vương xá nước Ma yết đà. Tuyến đường
công cộng này, gọi là “Bắc lộ”. Còn Đại
sự III thì chép, trong tuyến đường này có
một thương cảng tên là “Ô khải lạp” (Pàli:
Ukkhalàta), là nơi hai thương gia Đề vị
và Bà lê ca thường qua lại buôn bán. Hai
người này là những tín đồ tại gia đầu tiên
qui y đức Phật. [X.kinh Bồ tát bản duyên;
Ấn độ Phật giáo sử (Bình xuyên chương)].
(xt. Ô Khải Lạp).
BẮC NGỤY ĐẠO VŨ ĐẾ
Vị Hoàng đế sáng lập nước Bắc Ngụy.
Tên là Thác bạt khuê. Người Tiên ti. Ở
ngôi vua từ niên hiệu Đăng quốc năm đầu
đến năm Thiên tứ thứ 5 (386-408), trong
thời gian này, vua đã dời đô đến Đại đồng.
Vua tôn sùng Phật giáo, dùng sức của
cả nước để thi hành chính sách phát triển
Phật giáo. Niên hiệu Nguyên hưng năm đầu
(398), vua ra lệnh làm rất nhiều chùa và
tạo tượng Phật. Vua tôn kính ngài Tăng
lãng, và còn bổ nhiệm ngài Pháp quả làm
Đạo nhân thống (tức như chức Tăng thống
ngày nay).
BẮC NGỤY HIẾU VĂN ĐẾ (467-499)
Tức là Hoàng đế Thác bạt hoằng (sau
đổi họ là Nguyên), đời thứ 6 của nhà Bắc
Ngụy, cũng là vị vua anh minh của Bắc
Ngụy trung hưng. Người Tiên ti, lúc còn
nhỏ mới lên ngôi, có Phùng thái hậu phụ
chính, thi hành chính sách kinh tế như
ban bổng lộc và chia ruộng đất một cáh
đồng đều. Sau khi đích thân nắm quyền
chính, vua ra sức vận động Hán hóa, đẩy

mạnh việc dung hợp hai dân tộc Hồ Hán,
cấm ăn mặc kiểu Hồ, nói tiếng Hồ và dời
đô từ Bình thành (Đại đồng, Sơn tây) đến
Lạc dương.
Hiếu văn đế dốc lòng tin Phật pháp,
thường cùng với Thái hậu đến các nơi Ngũ
đài, Vân cương nghe các vị sa môn giảng
BẮC NGỤY HIẾU VĂN ĐẾ

B
518
dạy Phật pháp. Vua sáng lập các chùa Thiền
(tức nay là chùa Thiếu lâm) ở núi Thiếu
thất, thỉnh Thiền sư Phật đà trụ trì, đồng
thời thiết lập nơi dịch kinh tại chùa. Vua
lại tiếp tục sự nghiệp của ông nội là Văn
thành đế đục mở hang đá Vân cương, mãi
đến khi dời đô mới ngưng. Năm Thái hòa
19 (495), vua đến chùa Bạch tháp ở Từ
châu, lễ thỉnh vị cao tăng đương thời là
ngài Đạo đăng giảng luận Thành thực và
cho Thái tử Thác bạt hưng cạo tóc ở chùa
Tung nhạc. Năm Thái hòa 21 (497), vua
xây tháp thờ ngài Cưu ma la thập để tưởng
nhớ công đức của ngài.
Năm Thái hòa 23 (499), vua băng hà,
hưởng dương 33 tuổi. [X. Phật tổ thống kỉ
Q.38, Q.51].
BẮC NGỤY TĂNG HUÊ SINH SỨ TÂY VỰC KÍ
............
Còn gọi là Tống vân hành kỉ, Tuệ sinh
hành truyện, Huệ sinh sứ Tây vực truyện.
Truyện kí này được chép thêm vào bộ sách
Lạc dương già lam kí quyển 5 (Đại 51, 1018
thượng) do Dương huyễn đời Đông Ngụy
soạn.
Niên hiệu Thần qui năm đầu (518), Hiếu
văn đế nhà Bắc Ngụy sai Tống vân, người
Đôn hoàng, và sư Huệ sinh từ miền Bắc đi
qua Tây vực đến Ấn độ. Đến năm Chính
quang thứ 3 (522) trở về nước, có mang
theo được 170 bộ kinh Phật, người đời sau
đã ghi chép cuộc hành trình thỉnh kinh
của hai người mà thành sách này: đây là
những ghi chép quan trọng về Tây vực ở
thế kỉ thứ 6 hiện còn.

BẮC NGỤY THÁI VŨ ĐẾ (408-452)
Tức là Hoàng đế Thác bạt đảo đời thứ
3 của nhà Bắc Ngụy. Người Tiên ti. Ông có
tài mưu lược, dùng binh giỏi. Sau khi lên
ngôi, vua đánh đuổi Nhu nhiên, thôn tính
Hung nô, hàng diệt các nước Bắc yên, Tây
lương, Tây hạ, thống nhất Giang bắc, đứng
ngang hàng với Nam triều.
Lúc đầu, Thái vũ đế tiếp nối chính sách
đối với Phật giáo của các vua Thái tổ, Thái
tông, sùng tín Phật pháp, cung kính các vị
sa môn, mời ngài Huyền cao làm thầy dạy
Thái tử. Bấy giờ, Tể tướng Thôi hạo tin thờ
Đạo giáo, về hùa với đạo sĩ Khấu khiêm
chi, đã nhiều lần báng bổ Phật giáo ngay
trước mặt vua. Vua cho lời biện bác của Tể
tướng là phải, nên tin theo. Đúng lúc ấy,
bọn Hồ cái ngô họp nhau ở Hạnh thành
làm phản, vua tiến quân vào Trường an,
đến một ngôi chùa, thấy rất nhiều cung tên,
đồ binh được giấu trong nhà xí, vua ngờ
các sa môn làm việc trái phép, nổi cơn thịnh
nộ, ra lệnh giết hết tăng sĩ trong chùa; Thôi
hạo thừa cơ xúi giục thêm, vua bèn xuống
lệnh giết hết sa môn ở Trường an, đốt phá
kinh tượng.
Năm Thái bình chân quân thứ 5 (444),
vua lại ra lệnh cấm các vương công và
dân thường không ai được nuôi sa môn,
và định thời hạn cho những ai giấu các sa
môn trong nhà phải đem giao nộp, nếu cố
tình che giấu quá thời hạn thì sẽ bị giết
hết cả nhà. Thái tử Thác bạt hoảng, vốn
sùng kính Phật giáo, đã hai ba lần dâng
biểu can ngăn vua, nhưng đều chưa được
chấp nhận.
Thôi hạo thấy Thái tử cung kính thầy
học là sa môn Huyền cao, sợ khi Thái tử

lên cầm quyền sẽ không lợi cho mình, nên
lại dâng lời dèm pha, âm mưu giết chết Thái
tử trong cung cấm và thắt cổ ngài Huyền
cao ở Nam giao. Năm Thái bình chân quân
thứ 7 (446), vua lại hạ lệnh diệt hết Phật
pháp, tất cả chùa tháp, kinh tượng đều bị
phá sạch, đốt sạch, còn các sa môn thì bất
luận lớn bé già trẻ đều bị chôn sống. Lời
can gián của Thái tử trước kia tuy không
được nghe theo, nhưng cũng khiến nhà vua
BẮC NGỤY TĂNG HUÊ SINH SỨ TÂY VỰC KÍ

B
519
ngần ngại và hoãn việc công bố tờ chiếu
diệt Phật trên đây, nhờ biết trước nên nhiều
sa môn đã trốn tránh được, những pho
tượng Phật bằng vàng bạc quí báu và nhiều
kinh luận cũng được bí mật cất giấu, chỉ có
những chùa tháp ở Bắc Ngụy thì không
còn sót một ngôi nào, trong sử gọi đây là
Thái Vũ Pháp Nạn, là ách nạn thứ nhất
trong “Tam Vũ Nhất Tôn” của lịch sử Phật
giáo Trung quốc.
Lại trong quá trình diệt Phật, Khấu
khiêm chi phản đối việc hủy diệt Phật giáo
một cách toàn triệt, mà chủ trương nên
giữ lại một phần, và chủ trương này đã
đưa đến việc tranh cãi giữa Khấu khiêm
chi và Tể tướng Thôi hạo. Sau đó, Khấu
khiêm chi mắc bệnh mà chết, còn Thôi
hạo thì tiếp tục thi hành chính sách diệt
Phật.
Năm Thái bình chân quân thứ 8 (447),
thình lình sét đánh trong cung, nội điện
nghiêng đổ, vua bị thương. Năm Thái bình
chân quân 11 (450) vua bị bệnh dịch, quần
thần đều cho rằng, tai họa này là do việc
Thôi hạo hủy diệt Phật giáo mà ra. Kịp đến
khi Thôi hạo tự soạn bộ lịch sử nước Ngụy,
trong đó, ông ta miệt thị dân tộc Hồ, xúc
phạm đến tên húy của Vũ đế, bị vua hạ
lệnh chém ngang lưng và giết hơn trăm
người trong giòng họ.
Năm Thái bình chân quân 13 (452), vua
mắc bệnh dịch mà chết (có thuyết nói quan
Thường thị là Tông ái đã giết vua), hưởng
dương 45 tuổi, ở ngôi vua 28 năm. Thái vũ
đế chết, Văn thành đế lên nối ngôi, Phật

giáo lại dần dần được khôi phục và phát
triển. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.3; Lương
cao tăng truyện Q.11; Ngụy thư thích lão
chí thứ 25].
BẮC NGỤY TUYÊN VŨ ĐẾ (483-519)
Tức Hoàng đế đời thứ 7 của nhà Bắc
Ngụy tên là Thác bạt khác (ở ngôi 499-
515). Người Tiên ti, chịu ảnh hưởng của
Hiếu văn đế (ở ngôi vua 471-499) mà tin
thờ Phật giáo, chính vua đã giảng kinh Duy
ma cật ở trong cung đình cho chư tăng và
triều thần nghe.
Năm Cảnh minh (500-503), vì Hiếu văn
đế và Văn chiêu hoàng thái hậu mà vua hạ
lệnh kiến tạo hang đá Long môn ở phía
nam Lạc dương, phỏng theo hang đá Vân
cương ở Đại đồng. Nhờ vua đề xướng và
lãnh đạo mà Phật giáo được hưng thịnh
một thời.
Trong năm Diên xương (512-515), tổng
kê số chùa viện ở Bắc Ngụy có hơn 13.727
ngôi. Nhưng về sau, do thế lực của giáo
đoàn mỗi ngày một thêm mạnh, đồng thời,
cũng sinh ra nhiều mối tệ, cho nên vua đã
xuống lệnh giới hạn sự phát triển chế độ
Tăng kì hộ và Phật đồ hộ.
BẮC NGỤY VĂN THÀNH ĐẾ (440-465)
Vị Hoàng đế đời thứ 4 của nhà Bắc Ngụy,
tên là Thác bạt tuấn (ở ngôi 452-465). Người
Tiên ti. Thừa kế Thái vũ đế, lên ngôi vào
niên hiệu Hưng an năm đầu. Vua thay đổi
chính sách diệt Phật của Thái vũ đế, hạ
lệnh khôi phục Phật giáo, cử ngài Sư hiền
làm Đạo nhân thống, phụ trách lãnh đạo
giáo đoàn. Phật giáo hưng thịnh một thời.
Sau khi ngài Sư hiền tịch, ngài Đàm
diệu lại được cử làm Sa môn thống, củng
cố lại cơ sở của Phật giáoBắc Ngụy, hang

đá Vân cương cũng được đục mở vào thời
gian này. Đàm diệu cho rằng vua là vị
“đương kim Như lai”, nên đã phỏng theo
hình tướng của vua mà khắc tượng Phật
Thích ca.
BẮC PHƯƠNG THẤT DIÊU CHÚNG
Tức là bảy vị trời ở mé bắc của viện
BẮC PHƯƠNG THẤT DIÊU CHÚNG

B
520
Ngoài trong Thai tạng giới hiện đồ mạn đồ
la Mật giáo, đó là: Bách dược, Ái tài, Đa la,
Hiền câu, Bách, Mãn giả và A thấp tì nhĩ,
tương đương với bảy vì sao Hư, Nguy, Thất,
Khuê, Bích, Lâu và Vị trong Nhị thập bát
tú. Nhưng trong kinh Tú diệu, bảy ngôi sao
này không hẳn chỉ ở phương bắc. [X. kinh
Tú diệu Q.hạ].
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG TÙY
QUÂN HỘ PHÁP CHÂN NGÔN
Có một quyển, kinh điển Mật giáo, do
ngài Bất không (705-774) đời Đường dịch.
Cũng gọi Tì sa môn thiên vương tùy quân
hộ pháp chân ngôn, Tì sa môn tùy quân
hộ pháp chân ngôn. Thu vào Đại chính
tạng tập 21. Sách này nói rõ về các pháp
thành tựu, thần chú của Tì sa môn thiên
vương, phương pháp vẽ tượng, ấn căn bản,
ấn Cát tường thiên nữ, các bài tán v.v..., có
dẫn dụng kinh Tứ thiên vương và nêu ra
phép tụng niệm và Đà la ni giải uế.
Trong sách này, đoạn nói về Các pháp
thành tựu là cùng một bản với Đa văn thiên
vương đà la ni nghi quĩ, nhưng do người
khác dịch.
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG
TÙY QUÂN HỘ PHÁP NGHI QUĨ
Có một quyển. Ngài Bất không đời
Đường dịch. Cũng gọi Tì sa môn thiên
vương tùy quân hộ pháp nghi quĩ, Tì sa
môn tùy quân pháp. Thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nghi quĩ này do Tì sa môn thiên vương
và cháu Ngài là Thái tử Na tra, vì hộ trì
Phật pháp, nhiếp hóa người ác hoặc kẻ khởi

tâm bất thiện mà nói ra. Nội dung nêu Chân
ngôn tự tâm bạo ác hộ trì quốc giới, nói về
phương pháp vẽ tượng và nghi tắc hộ ma.
Ở cuối quyển có ghi: Pháp này đã từng hàng
phục năm vạn quân của năm nước, thế nên
gọi là Tùy quân hộ pháp. [X. Bí mật nghi
quĩ truyền thụ khẩu quyết Q.3].
BẮC SƠN LỤC
Gồm 10 quyển. Sa môn Thần thanh ở
chùa Tuệ nghĩa thuộc Tử châu đời Đường
soạn, ngài Tuệ bảo đời Bắc Tống chú giải.
Cũng gọi Bắc sơn ngữ lục, Tham huyền
ngữ lục, Bắc sơn tham huyền ngữ lục. Thu
vào Đại chính tạng tập 52. Vì chùa Tuệ
nghĩa nằm về mạn nam núi Trường bình,
phía bắc thành, cho nên gọi là Bắc sơn.
Bộ sách này tổng hợp ý chỉ sâu kín của
ba giáo Nho, Thích, Đạo mà được viết ra,
vì thế gọi là “Tham huyền” (tìm xét lí sâu
kín). Nội dung chia làm 16 thiên: Thiên địa
thủy, Thánh nhân sinh, Pháp tịch hưng,
Chân tục phù, Hợp bá vương, Chí hóa,
Tông sư nghị, Thích tân vấn, Tang phục
vấn, Cơ dị thuyết, Tông danh lí, Báo ứng
nghiệm, Luận nghiệp lí, Trụ trì hành, dị
học, Ngoại tín... Có trích dẫn các kinh điển,
như: kinh Pháp hoa, kinh Hiền ngu, kinh
Hoa nghiêm, luận Tì đàm tâm, luận Tạp tì
đàm tâm, luận Trung quán, luận Trí độ,
luận Nhập đại thừa, luận Chưởng trân của
ngài Thanh biện, luận Hình thần diệt của
Phạm chẩn, Tục cao tăng truyện v.v... dùng
giáo nghĩa Phật giáo để điều hợp các học
thuyết của các nhà Khổng, Mạnh, Lão,
Trang, Liệt, Tuân, Dương, Ban, Mã v.v...,
nội dung bao quát cả ba giáo Nho, Phật,
Đạo và bách gia chư tử. Thiên “Cơ dị thuyết”
trong quyển 6 phê bình sự biên tạo các thế

hệ truyền thừa trong “Phó pháp tạng nhân
duyên truyện” của Thiền tông, cho là đã
uốn cong sự thật, bị các Thiền giả bài xích
kịch liệt.
Các bản lưu truyền của bộ sách này
rất ít. Đầu năm Dân quốc (1911) mới phát
hiện hai bản cũ rách, về sau còn thấy có
BẮC PHƯƠNG TÌ SA MÔN THIÊN VƯƠNG...

B
521
hai bản in ảnh được lưu truyền và cũng
được thu vào Đại chính tạng. [X. luận
Truyền pháp chính tông Q.hạ; Quốc sử
kinh tịch chí Q.4 (Tiêu hoằng đời Minh);
Trung quốc Phật giáo sử tịch khái luận
Q.5 (Trầnviên)].
BẮC SƠN TRỤ BỘ
Phạm:Uttara-zaila.Dịch âm: Uất đa la
thi la. Cũng gọi Thượng thi la. Dịch ý: Bắc
sơn bộ.
Cứ theo Tứ phần luật khai tông kí quyển
1 phần đầu (Vạn tục 66, 345 hạ) chép: “Mạt
đa lợi bộ (Hán dịch là Bắc sơn)”, vì thế Bắc
sơn trụ bộ cũng gọi là Mạt đa lợi bộ, là một
trong hai mươi bộ Tiểu thừa, một phái trong
Đại chúng bộ.
Về nguyên nhân phân phái của bộ này,
luận Dị bộ tông luân ghi rằng, đúng hai
trăm năm sau Phật nhập diệt, có người
ngoại đạo xuất gia theo Đại chúng bộ, ở
núi Chế đa, khi bàn lại vấn đề “Đại thiên
ngũ sự” (năm việc do tỉ khưu Đại thiên
nêu ra), rồi vì bất đồng ý kiến mà tách ra
khỏi hai bộ Chế đa sơn và Tây sơn trụ
thuộc Đại chúng bộ để thành lập phái
riêng. Nhưng Bộ chấp dị luận sớ và Tam
luận huyền nghĩa thì lại nóikhác, bảo rằng
nguyên nhân chia phái bắt nguồn từ sự
bàn bạc về việc thụ giới, nghĩa là khi nhận
giới từ vị hòa thượng không có giới hoặc
phá giới thì có thể gọi là được giới không?
Do bất đồng ý kiến về vấn đề này mà tách
ra thành phái riêng.
Vì phái này ở trong dãy núi phía bắc
núi Chế đa, cho nên gọi Bắc sơn trụ bộ.

Chỗ lập tông nghĩa của phái này cũng gần
giống với Chế đa sơn bộ, nhưng kinh sách
Nam truyền và Tây tạng đều không ghi chép
gì về bộ phái này. [X. Xuất tam tạng kí Q.3;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần đầu; Dị bộ tông luân luận thuật kí].
(xt. Tiểu Thừa Nhị Thập Bộ, Tây Sơn Trụ
Bộ, Chế Đa Sơn Bộ).
BẮC TỀ VĂN TUYÊN ĐẾ (529-559)
Vị Hoàng đế đầu tiên của Bắc Tề (ở
ngôi 550-559), tên là Cao dương, miếu hiệu
Hiển tổ. Thời gian ông trị vì, Phật giáo rất
thịnh, đặt quan Tăng cai quản hơn bốn
triệu tăng ni, có tới hơn bốn vạn ngôi chùa
viện. Vua từng thỉnh Quốc sư Pháp thường
tuyên giảng kinh Niết bàn, cử ngài Đàm
diên làm Chiêu huyền thống, và nhờ ngài
Tăng trù xây dựng chùa Vân môn ở Nghiệp
đô. Lại lập Chiêu huyền thập thống, cử ngài
Pháp thượng làm Đại thống, lãnh đạo toàn
thể tăng ni. Mỗi tháng sáu lần cấm chỉ nhân
dân không được sát sinh, định kì mỗi năm
ba lần trai giới.
Lúc mới lên ngôi, vua rất lưu tâm đến
việc trị nước, nhưng sau cậy có công lao sự
nghiệp to lớn mà sinh kiêu căng, nên vua
dông dỡ bạo ngược, giết người vô cớ, tập
mãi thành quen.
BẮC THẠCH QUẬT TỰ
Chùa hang đá bắc. Cũng gọi Tự câu
thạch quật. Đối lại với “Nam thạch quật
tự”. Vị trí chùa ở gần trấn Tây phong, huyện
Khánh dương, tỉnh Cam túc, trên bờ phía
Chùa Bắc Thạch Quật
BẮC THẠCH QUẬT TỰ

B
522
đông của sông Tự câu (Kinh thủy), chỗ hai
chi nhánh sông Bồ, Nhứ gặp nhau. Từ xa
nhìn, những hang khám thờ giống như một
cái tổ ong khổng lồ, không khí rất yên lặng
trang nghiêm.
Cứ theo văn bia trùng tu chùa hang và
các thần miếu vào năm Càn long 60 (1795)
đời Thanh và Trấn nguyên huyện chí dẫn
văn bia đời Đường ghi chép, thì hang này
do quan Thứ sử Kinh xuyên tên là Hề
khang sinh kiến tạo vào năm Vĩnh bình
thứ 2 (509) thời Bắc Ngụy. Về sau, trải qua
các đời Tây Ngụy, Bắc Chu, Tùy, Đường
đục hang tạc tượng mà thành.
Hiện nay còn gần ba trăm cái khám thờ
đục trên vách đá, tượng đá lớn nhỏ hơn
hai nghìn pho, và chữ khắc trên đá hoặc
viết bằng mực cùng với những tấm bia v.v...
Những bức tranh vách tương đối ít hơn, và
phần nhiều đã bị sứt mẻ.
Những khám thờ được đục khoét trên
mặt sườn núi Hoàng sa, chia làm ba tầng
trên, giữa, dưới, chiều nam bắc dài hơn một
trăm mét, chỗ cao nhất cách mặt đất chừng
hơn mười
mét, trong
đó, hang
lớn có
biên số
hiệu thứ
165, tục
gọi là
“Động
Phật”, là
hang to

nhất và
được giữ
gìn hoàn
hảo nhất trong quần thể hang đá. Hang
này cao 13,2 mét, rộng 21,7 mét, sâu 17,9
mét, trong có bảy pho tượng Phật, thân cao
chừng 8,1 mét, mười vị Bồ tát đứng hầu hai
bên Phật, thân cao từ ba mét đến bốn mét
không đều nhau. Hai Bồ tát ngồi tréo chân
cũng cao tới 5,8 mét. Ngoài ra, còn có tượng
Thiên vương ba đầu bốn tay, tượng bồ tát
Phổ hiền cỡi voi, và tranh vẽ Thái tử Tát
đỏa bỏ mình nuôi cọp đói. Tranh này là
một bức chạm trổ lớn về sự tích bản sinh
của đức Phật.
Ngoài cửa hang, ở hai bên đều có khắc
tượng kim cương lực sĩ và sư tử.
BẮC THẦN BỒ TÁT
Bắc thần, chỉ cho sao Bắc cực. Mật giáo
cho sao Bắc cực là bảy sao Bắc đẩu và coi
đó là sự hóa hiện của bồ tát Diệu kiến.
Cứ theo kinh Diệu kiến đà la ni quyển
hạ chép, thì vị Bồ tát này ở về phương bắc
của thế giới Sa bà, cho nên gọi là Bắc thần
bồ tát, hay cứu hộ chúng sinh, khiến họ
được phúc lành yên ổn. Nhưng xưa nay đã
có nhiều thuyết khác nhau về sự dị đồng
giữa Bắc thần và bảy sao Bắc đẩu. Có thuyết
cho bảy sao Bắc đẩu là Bắc thần, có thuyết
nói sao Văn khúc trong Bắc đẩu là Bắc
thần, có thuyết cho sao Thủy diệu là Bắc
thần, lại có thuyết bảo sao Thiên đế là Bắc
thần.
Nếu cứ theo kinh Thất Phật bát bồ tát
sở thuyết đại đà la ni thần chú quyển 2 nói,
thì Bắc thần, Diệu kiến, Tôn tinh vương,
cả ba là cùng thể mà khác tên, là chúa của
các vì sao. (xt. Diệu Kiến Bồ Tát).

BẮC THIÊN TRÚC
Là một trong năm xứ Thiên trúc tại Ấn
độ đời xưa, tương đương với các nước ở
phía tây bắc Ấn độ. Đại đường tây vực kí
quyển 2, quyển 3 của ngài Huyền trang có
nêu hai mươi nước. Bắc Thiên trúc là nơi
Phật giáo thịnh hành tiếp theo sau trung
Ấn độ, ở đây có rất nhiều dấu tích thiêng
liêng. Bắc Thiên trúc có lẽ là vùng Punjab,
Tượng bán thân của Bồ Tát (hang thứ 5)
BẮC THẦN BỒ TÁT

B
523
Kashmir, tây bắc Ấn độ ngày nay. Nhờ đào
được những tấm đá khắc ở Kiện đà la xưa
trong khu vực tây bắc mà người đời sau
đoán biết được một cách đại khái tình hình
Phật giáo thời cổ ở vùng đất này.
BẮC THIỀN PHANH NGƯU
Bắc thiền hầm trâu. Tên công án trong
Thiền lâm. Bắc thiền, chỉ ngài Trí hiền là
người nối pháp của Thiền sư Phúc nghiêm
Lương nhã thuộc tông Vân môn đời Bắc
Tống. Vì ngài ở lâu nơi viện Bắc thiền tại
Thường ninh Hành châu (Hồ nam), nên
người đời gọi ngài là Bắc thiền Trí hiền.
Một năm nọ, vào giờ Tiểu tham trong
đêm trừ tịch, Bắc thiền mở bày cho đại
chúng, nói rằng (Vạn tục 148,105 hạ): “Năm
hết tết đến, ta chẳng có gì mừng tuổi các
ông, thôi, các ông hãy hầm một con “lộ địa
bạch ngưu”, rồi vo gạo nấu cơm, hái rau
đồng nấu canh, và hát khúc làng quê bên
đống lửa dưới gốc cây. Vì sao? Vì không
muốn các ông dựa vào cửa, vào tường nhà
người ta!”
Lộ địa, chỉ khoảng đất trống ngoài cửa
chùa, hoặc là nơi bình an vô sự. Bạch ngưu
(trâu trắng), nghĩa là trâu trong sạch. Bởi
thế từ ngữ “lộ địa bạch ngưu”, trong Thiền
lâm, được dùng để ví dụ sự chứng ngộ rốt
ráo, đạt tới cảnh giới trong sạch tự tại cao
nhất. Lộ địa bạch ngưu cũng là chìa khóa
của tắc công án trên đây. Bởi vì, ý ngài Bắc
thiền muốn nói bữa cơm đêm giao thừa,
không nên theo như thường lệ họp nhau
cùng ăn, mà nên tự mỗi người thanh tịnh
tự tại, vo gạo hái rau, thổi cơm nấu canh,

rồi đốt lửa mà hát bài làng quê, tự hưởng
thú vui vô cùng.
Ý trong câu nói là chỉ “đạo” rốt ráo
chẳng phải ngoài tự tính quí báu của chính
mình mà có, cũng chẳng phải cứ rập khuôn
theo những qui tắc thường lệ mà được; cũng
không nên tựa cửa nhà người ta, nhặt cái
răng trí tuệ của người khác, mà không biết
phát minh tự tâm để tìm ra cái trân quí mà
mình vốn có. [X. Thiền uyển mông cầu
Q.thượng].
BẮC THIỀN TỰ
........
Chùa Bắc thiền. Chùa ở huyện Ngô tỉnh
Giang tô. Cũng gọi Bắc thiền viện. Tương
truyền thời Tam quốc, trong năm Xích ô
(238-251), mẹ của vua Tôn quyền đã phá
bỏ nhà riêng của mình mà xây dựng chùa
này, lúc đầu gọi là chùa Thông huyền. Vào
các đời Trần, Tùy và thịnh Đường, không
một ngôi chùa nào hưng thịnh bằng.
Khoảng năm Khai nguyên (713-741) đời vua
Huyền tôn, chùa được đổi tên là chùa Khai
nguyên. Vào năm Đồng quang thứ 3 (923)
đời Ngũ đại Ngô việt lại đổi tên là chùa Báo
ân. Đời Tống thì đổi tên là chùa Vạn thọ
báo ân quang hiếu. Đến khoảng năm Vĩnh
lạc (1403-1424) đời Minh lại được đổi tên
là chùa Bắc thiền như hiện nay, gọi tắt là
chùa Bắc. Từ đời Minh, Thanh trở lại đây
chùa này là nơi đại Thiền lâm, sản sinh
nhiều bậc tăng tài, lãnh đạo suốt miền đông
nam.
Ngoài ra, trong năm Thiên giám đời
Lương, thiền sư Chính tuệ xây ngôi tháp
thờ xá lợi Phật trong khuôn viên chùa, tháp
cao một trăm thước (Tàu), đứng trên tháp
có thể nhìn khắp các vùng chung quanh.

Năm Kiến viêm thứ tư (1130) đời Cao
tông nhà Nam Tống, Hồ kị qua sông, cho
rằng chùa tháp không lợi cho mình, nên
ông ta đốt phá hết. Đến khi thời thế yên
định, chùa này được sửa lại, nhưng chỉ
làm lại được chín phần. Nay tuy còn,
nhưng chẳng phải cảnh quan ngày cũ. [X.
Tô châu phủ chí Q.39; Đại minh nhất
thống chí Q.8; Đại thanh nhất thống chí
Q.55].
BẮC THIỀN TỰ

B
524
BẮC TÔNG NGŨ PHƯƠNG TIÊN MÔN
Năm môn phương tiện của Thiền bắc
tông, cùng với thuyết “Quán tâm” đều là
điểm cốt cán của tư tưởng Thiền bắc tông.
Gọi tắt là Ngũ phương tiện, Ngũ phương
tiện môn. Có xuất xứ từ sách Đại thừa vô
sinh phương tiện môn đào được ở Đôn
hoàng, thu vào Đại chính tạng tập 85.
Năm môn phương tiện gồm:
1. Tổng chương Phật thể li niệm môn,
tức dựa theo thuyết của luận Đại thừa khởi
tín mà hiển bày Phật thể xa lìa các niệm
xằng bậy, sai quấy.
2. Khai trí tuệ môn, tức dựa theo lời dạy
trong kinh Pháp hoa mà mở cửa trí tuệ.
Cũng gọi là Bất động môn.
3. Hiển bất tư nghị môn, dựa theo thuyết
của kinh Duy ma mà hiển bày giải thoát
chẳng thể nghĩ bàn.
4. Minh chư pháp chính tính môn, tức
nương theo thuyết trong kinh Tư ích phạm
thiên sở vấn mà tỏ rõ chính tính của các
pháp.
5. Liễu vô dị môn, tức nương theo lời
dạy của kinh Hoa nghiêm mà được sự giải
thoát tự nhiên vô ngại.
Năm pháp môn trên đây đều dựa vào
giáo thuyết trong các kinh luận làm phương
tiện để đạt tới chứng ngộ giải thoát, vì thế
gọi là Ngũ phương tiện môn, là đặc sắc của
pháp Thiền bắc tông.
BẮC TÔNG THIỀN
........
Thiền Bắc tông. Cũng gọi Bắc thiền,
Bắc tông. Đối lại với “Nam tông thiền”.

Môn hạ của Ngũ tổ Thiền tông Hoằng
nhẫn là Đại thông Thần tú, truyền pháp
Thiền ở miền Bắc, cho nên gọi Bắc tông.
Sau khi Ngũ tổ nhập tịch, ngài Thần tú dời
đến núi Đương dương ở Giang lăng (Hồ
bắc), hết sức chủ trương thuyết Tiệm ngộ,
giáo thuyết của ngài thịnh hành ở miền bắc,
như Trường An, Lạc dương v.v... Còn ở
phương nam thì Lục tổ Tuệ năng thuyết
pháp giáo hóa ở núi Tào khê thuộc Thiều
châu (Quảng đông), chủ trương tư tưởng
Đốn ngộ, phát triển thành Thiền nam tông.
Từ đó, lịch sử Thiền tông Trung quốc mới
có tên gọi Nam tông, Bắc tông, Nam đốn,
Bắc tiệm.
Nhưng, tên gọi “Bắc tông” không phải
phái ngài Thần tú tự xưng, mà là do ngài
Thần hội, đệ tử của Lục tổ Tuệ năng, gán
cho. Thần hội tự cho tông mình là pháp
hệ chính thống của Thiền tông, tự gọi tông
mình là Nam tông, coi pháp môn tiệm ngộ
lưu truyền ở miền Bắc là thấp kém, mới
dùng từ “Bắc tông” để gọi, hàm ý chê bai,
miệt thị.
Những người được ngài Thần tú phó
chúc gồm bốn vị Phổ tịch, Kính hiền, Nghĩa
phúc và Ngọc sơn Huệ phúc. Dưới các triều
Vũ tắc thiên, Trung tông, Duệ tông, ngài
Thần tú đều được tôn làm Quốc sư. Ngài
Phổ tịch cũng được gọi là Quốc sư của ba
đời vua. Còn các ngài Nghĩa phúc, Kính
hiền, Huệ phúc thì lấy Trường an, Lạc
dương làm trung tâm, làm rạng rỡ môn
phong Bắc tông. Đạo tuyền là đệ tử của
ngài Phổ tịch, nhận lời mời của chư tăng
Nhật bản, sang Nhật hoằng pháp, là nhân
vật trọng yếu đem pháp Thiền truyền vào
Nhật bản ở thời kì đầu. Tông này tuy đã

từng thịnh hành ở miền Bắc, nhưng vì pháp
nạn Hội xương xẩy ra, Nam tông hưng thịnh,
và bị Thần hội bài xích, do ba nguyên nhân
ấy mà dần dần suy đồi, đến cuối đời Đường
thì sự truyền thừa dứt tuyệt. Sách sử liên
quan đến sự truyền thừa của tông phái này
thì có Lăng già sư tư kí của Tịnh giác, Truyền
pháp bảo kỉ do Đỗ quật soạn.
Về giáo chỉ của tông này, Viên giác kinh
đại sớ sao quyển 3 phần dưới của ngài Tôn
BẮC TÔNG NGŨ PHƯƠNG TIÊN MÔN

B
525
mật nói (Vạn tục 14, 277 thượng): “Đại sư
Thần tú là tổ khai sáng của tông này, các
đệ tử Phổ tịch v.v... mở rộng thêm. Chữ
phất trần (phủi bụi), trong bài kệ chính của
Thần tú là: Thời thời tu phất thức, mạc
khiển hữu trần ai (thường phải lau chùi
luôn, chớ để nó dính bụi). Ý nói : chúng
sinh sẵn có tính giác, cũng như gương có
tính sáng; phiền não che lấp nó, như bụi
phủ mờ gương. Dứt hết vọng niệm, thì bản
tính tròn sáng, cũng như lau hết bụi thì
gương sáng tỏ, không vật gì chẳng hiện ra”.
Ngài Thần tú từng soạn luận Quán tâm
và đề xướng thuyết Ngũ phương tiện môn,
lấy đó làm pháp môn tu đạo theo thứ tự
từng giai đoạn. Chính luận điểm này đã trở
thành mục tiêu cho Thần hội công kích
Bắc tông. Tuy nhiên, nếu đứng trên quan
điểm tư tưởng sử của Thiền tông mà nói,
thì thuyết Quán tâm của ngài Thần tú thật
đã kế thừa một cách trung thực pháp môn
Đông sơn của Tứ tổ Đạo tín và Ngũ tổ
Hoằng nhẫn. [X. Thiền môn sư tư thừa tập
đồ; Đại thừa vô sinh phương tiện môn; Chú
bát nhã ba la mật đa tâm kinh; Trung quốc
Thiền tông sử (Ấn thuận); Thiền tông sử
nghiên cứu (Vũ tỉnh Bá thọ)]. (xt. Thiền
Tông).
BẮC TRUYỀN PHẬT GIÁO
Tên gọi chung cho nền Phật giáo được
truyền từ bắc Ấn độ qua miền trung Á vào
Trung quốc, Đại hàn đến Nhật bản, và nền
Phật giáo từ Népal, Tây tạng truyền vào
Mông cổ. Cũng gọi Bắc phương Phật giáo.
Thế kỉ 19, các học giả châu Âu bắt đầu

nghiên cứu Phật giáo, phần nhiều họ nghiên
cứu kinh điển Phật giáo thuộc hệ thống
tiếngPàliTích lan lưu hành ở các nước
Tích lan, Miến điện, Thái lan và Cao miên,
rồi gọi Phật giáo tại các nước ấy là Nam
phương Phật giáo. Đối lại, kinh điển Phật
giáo thuộc hệ thống tiếng Phạm (sanskrit)
và tác phẩm phiên dịch từ tiếng Phạm được
lưu hành tại Trung quốc, Nhật bản, Tây
tạng v.v..., vì từ Ấn độ truyền bá theo hướng
bắc, cho nên gọi là Bắc phương Phật giáo,
Bắc truyền Phật giáo.
Vào niên hiệu Nguyên thọ năm đầu
(năm thứ 2 tr.T.L) đời vua Ai đế nhà Tây
Hán Phật giáo đã từ Ấn độ qua Tây vực mà
truyền vào nội địa Trung quốc. Những năm
cuối đời Đông Hán, các kinh điển Phật giáo
liên tục được dịch ra chữ Hán, giáo nghĩa
Phật giáo bắt đầu kết hợp với tư tưởng và
văn hóa truyền thống của Trung quốc, thấm
sâu vào nhân gian. Thời kì Ngụy Tấn Nam
Bắc triều, Phật giáo lại kết hợp huyền học,
rồi sự phiên dịch kinh điển Phật giáo, nghiên
cứu giáo nghĩa, kinh tế chùa viện v.v... cũng
đều được phát triển. Đến đời Tùy, Đường
thì đạt đến cực thịnh mà hình thành các
tông phái như Thiên thai, Hoa nghiêm,
Pháp tướng, Luật, Tịnh độ, Thiền v.v...
những tông phái này đều dung hội với văn
hóa vốn có của Trung quốc mà sản sinh ra
Phật giáo Đại thừa. Từ đời Tống trở về sau,
Phật giáo đã dần dần dung hợp với Nho
giáo, Đạo giáo.
Về phía Tây tạng, thì sau thế kỉ thứ VII,
Phật giáo được truyền vào, và dần dần đã
trở thành Phật giáo Tây tạng (người ta quen
gọi Lạt ma giáo), sau đó, truyền đến các
khu vực Mông cổ và Tây bá lợi á.

Về phía Triều tiên, thì cuối thế kỉ thứ
IV, Phật giáo từ Trung quốc được truyền
vào Triều tiên. Từ thế kỉ thứ VII trở về sau
lại có các vị tăng Triều tiên đến Trung quốc
cầu pháp, đem Phật giáo Thiền tông Trung
quốc truyền về Triều tiên, thành lập tông
Tào khê, là Thiền tông riêng của Triều tiên
lưu hành trong nước.
Về phía Nhật bản, thì cuối nửa đầu của
thế kỉ VI, Phật giáo từ Trung quốc, Triều
tiên truyền vào và đã nhanh chóng phát
BẮC TRUYỀN PHẬT GIÁO

B
526
triển thành tôn giáo chính của Nhật bản.
Vào thời kì Nại lương (Nara, 710-794), Phật
giáo Nhật bản đã có sáu tông: Tam luận,
Pháp tướng, Thành thực, Câu xá, Luật, Hoa
nghiêm v.v..., tất cả đều đã từ Trung quốc
truyền sang. Đến thế kỉ IX, các tông Thiên
thai, Chân ngôn lại được truyền vào. Sang
thế kỉ XIII thì các tông Tịnh độ, Tịnh độ
chân tông và tông Nhật liên dấy lên, rồi
Thiền tông cũng được truyền vào. Mặc dầu
tông phái phiền tạp, nhưng Phật giáo Nhật
bản vẫn xem Đại thừa là chủ yếu, còn Tiểu
thừa thì chì xen lẫn chút ít.
Về phía Việt nam, thì chủ yếu là Phật
giáo từ Trung quốc được truyền sang vào
thế kỉ thứ II, về sau cũng du nhập các tông
phái Phật giáo Trung quốc, trong đó, Thiền
tông và Tịnh độ tông là chính. Các phái
Thiền chủ yếu thì có phái Diệt hỉ (Phạm :
Vinìtaruci=Tì ni đa lưu chi), phái Vô ngôn
thông, phái Thảo đường, phái Trúc lâm,
phái Liễu quán và phái Liên tôn.
Nói tóm lại, Phật giáo phương Nam vẫn
còn giữ được sắc thái đậm đà của Phật giáo
nguyên thủy ở Ấn độ; tuy nhiên, không
phải chỉ có Tiểu thừa, mà cũng có Đại thừa.
Còn Phật giáo phương Bắc thì dung hợp
với các nền văn hóa sẵn có của các địa
phương, lấy Đại thừa làm chính, nhưng
cũng không phải chỉ thuần túy Đại thừa,
mà còn xen lẫn cả Tiểu thừa. Nói đúng ra,
cả Kinh điển bằng tiếngPàlihay tiếng Phạm
đều vốn bắt nguồn ở trung Ấn độ, cho nên
bất luận là Tích lan (Tiểu thừa) hay Népal
(Đại thừa) cũng chỉ là nơi được truyền thừa

mà thôi.
Nếu nhìn bao quát các khu vực nói ở
trên, thì chia Phật giáo làm hai phương
Nam, Bắc e không thích đáng, mà cũng
không phải là cách chia loại xác thực. Hơn
nữa, các Kinh luận phiên dịch của Phật giáo
phương Bắc mông mênh như biển, trong
đó, có các nguyên bản Thánh điển tiếng
Phạm, rồi các loại bản dịch Tây tạng, Hán,
Mông cổ, Mãn châu, Triều tiên, Nhật bản
v.v... rất là đồ sộ. Ngoài ra, còn có các tác
phẩm soạn thuật của các bậc cao tăng tổ sư
cực kì phong phú, Phật giáo phương Nam
không thể nào sánh kịp. (xt. Nam Truyền
Phật Giáo).
BĂNG THƯỢNG NHIÊN HỎA DỤ
Dụ đốt lửa trên nước đá. Ví dụ hiển bày
việc phàm phu nhờ niệm danh hiệu của
đức Phật A di đà mà được vãng sinh. Trong
Vãng sinh luận chú quyển hạ, ngài Đàm
loan – một vị đại đức của Tịnh độ giáo
Trung quốc – sau khi giải thích rõ về mười
bảy thứ y báo trang nghiêm, khuyên rằng,
người nào sinh niềm tin trong sạch chân
thực, thì chắc chắn sẽ sinh về Tịnh độ,
chứng được lí “sinh tức không sinh”. Ngài
Đàm loan lại sợ rằng người đời sinh ngờ là
“phàm phu trụ nơi thấy biết thật có sinh
mà không được vãng sinh; tức dù có vãng
sinh, cũng không suốt trí vô sinh”, cho nên
ngài mới đặt ra ba thí dụ để nói rõ lí vãng
sinh :
1. Ví như đem ngọc ma ni trong sạch
bỏ vào nước đục, nước ấy trong ngay. Cũng
thế, phàm phu tuy có tội nhơ đục trong vô
lượng kiếp sống chết, nhưng nếu xưng niệm
danh hiệu của Phật A di đà cũng có thể
vãng sinh.

2. Ví như dùng lụa mầu vàng sẫm gói
ngọc ma ni rồi để vào trong nước, thì nước
sẽ hiện mầu vàng. Cũng thế, nếu phàm phu
đã được vãng sinh, thì cũng nhờ công đức
của cõi Tịnh độ mà không dấy sinh mê
lầm “thấy có sinh”. Thấy có sinh (Kiến
sinh), nghĩa là người mong cầu vãng sinh,
hoặc đã được vãng sinh, do bám dính vào
tình cảnh thù thắng của sự vãng sinh ấy,
nên không thấu suốt được lí “sinh tức không
sinh”.
BĂNG THƯỢNG NHIÊN HỎA DỤ

B
527
3. Ví dụ đốt lửa trên nước đá. Tức gom
cả hai thí dụ trên lại mà giải thích chung.
Theo Tịnh độ luận chú quyển hạ nói, ví
như đốt lửa trên nước đá, lửa mạnh thì
nước tan, nước tan thì lửa tắt. Cũng thế, ví
như người hạ phẩm vãng sinh, tuy không
biết lí pháp tính không sinh, nhưng chỉ nhờ
sức xưng niệm danh hiệu Phật A di đà, khởi
ý vãng sinh, nguyện sinh Tịnh độ cực lạc.
Lại vì Tịnh độ cực lạc vốn là cõi không
sinh, người vãng sinh đến đó thì lửa “thấy
có sinh” tự nhiên tắt.
Qua các thí dụ trên đây có thể biết, lòng
tin nguyện sinh là do niệm danh hiệu Phật
A di đà mà khởi, còn tình thức của người
vãng sinh tuy bám dính vào cái thấy biết
“thực có sinh”, nhưng vẫn có khả năng sinh
vào thế giới không sinh. Bởi vì, một khi đã
được vãng sinh, thì nhờ công đức của cõi
Tịnh độ liền có thể dập tắt ngọn lửa tình
thức “thấy có sinh” mà thành tựu được trí
không sinh.
Thí dụ này đã trở thành một trong
những luận đề quan trọng của Tịnh độ chân
tông Nhật bản khi bàn rộng về vấn đề vãng
sinh.
BĂNG TƯỞNG
.....
Quán tưởng băng giá cứng chắc. Đây là
một phương tiện quán để vào chính quán,
nhờ phép quán này có thể tiến vào chân
quán của thế giới cực lạc. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 342 thượng) nói : “Thấy
nước lắng trong, phải thấy cho rõ ràng,
không để ý phân tán. Thấy nước rồi, nên

khởi băng tưởng. Thấy băng cứng sáng
choang, thì tưởng đó là lưu li”.
BĂNG YẾT LA THIÊN
Trời Băng yết la. Băng yết la, Phạm:
Piígala. Là con cưng của thần Quỉ tử mẫu
Ha lí để (Phạm:Hàrìtì). Cũng gọi Băng ca
la thiên, Băng nga la thiên, Băng nghiệt la
thiên, Tất lí dựng ca thiên, Băng yết la thiên
đồng tử. Là một trong hai mươi vị trời bày
ở phía nam (mé bên mặt của viện Ngoài
trong hội Thành thân trên Hiện đồ Kim
cương giới mạn đồ la Mật giáo). Chủng tử
của vị trời này là (la), hình tam muội da
là ngọn lửa.
Đại dược xoa nữ hoan hỉ mẫu tinh ái tử
thành tựu pháp (Đại 21, 289 thượng) chép:
“Phép khắc tượng Tất lí dựng ca, lấy hương
chiên đàn trắng nhẵn nhụi, dài sáu ngón
hoặc một gang tay, nhờ thợ giỏi chạm trổ
thành hình tượng đồng tử, (...) lấy nhiều
thứ hoa rải lên đàn, cháo sữa, quả ngọt,
cơm sữa và hoan hỉ đoàn v.v…... cúng dường
đúng như pháp, đốt hương trầm thủy, đối
trước tượng ấy, tụng đủ mười vạn biến đà
la ni, thì chắc chắn Ái tử Tất lí dựng ca sẽ
hiện thân đến”.
Nếu nhận giữ phép đà la ni này, thì tất
cả quỉ thần ác
không quấy
phá được, mà
Tất lí dựng ca
lại hiện thân
làm bạn với
người trì tụng,
và những điều
mong cầu đều
được như ý.
Về hình

tượng của vị
trời này, theo
Ái tử thành tựu pháp nói, thì trên chỏm
đầu có năm búi tóc đỏ tía, tướng tốt tròn
đầy, nhiều chuỗi anh lạc làm đẹp thân hình,
ngồi xếp bằng trên lá sen. Tay phải cầm
một quả tốt lành, làm ra dáng như đang
ban cho người, tay trái thõng xuống ngửa
bàn tay hướng ra ngoài, năm ngón duỗi
thẳng xuống (đây là tay mãn nguyện).
Băng Yết La Thiên
BĂNG YẾT LA THIÊN

B
528
Nhưng theo kinh Băng yết la thiên đồng tử
nói, thì tay trái cầm quả, tay phải thõng
xuống, bàn tay hướng ra ngoài làm tay mãn
nguyện. [X. kinh Phật mẫu đại khổng tước
minh vương Q.trung; kinh Thủ hộ đại thiên
quốc độ Q.trung; Hiền kiếp thập lục tôn;
Kim cương giới thất tập Q.hạ; Đồ tượng sao
Q.hạ].
BĂNG YẾT LA THIÊN ĐỒNG TỬ KINH
Có 1 quyển. Ngài Bất không đời Đường
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Nội
dung trình bày về phép tụng niệm, phương
pháp tạc tượng, phép Đà la ni và Ấn khế
v.v... của Băng yết la thiên đồng tử.
BẰNG KINH
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Cũng gọi Bằng hành. Tức hằng năm, từ
ngày 13 đến 15 tháng 7 hoặc tháng 8, cử
hành Lễ hội Vu lan bồn. Vào những ngày
này, mỗi nhà đều thỉnh sư đến tụng kinh ở
trước rạp Tinh linh Phật đàn để đón mời
và tế lễ linh hồn tồ tiên, gọi là Bằng kinh
(tụng kinh trước rạp). Tập tục này bắt nguồn
từ “Tông môn cải” (là chế độ được đặt ra
để cấm chỉ tín ngưỡng Cơ đốc giáo) ở thời
đại Đức xuyên. Thời ấy đã sinh ra phong
tục chư tăng các chùa chia nhau đến nhà
tín đồ của mình để tụng kinh. (xt. Vu Lan
Bồn).
BÂN TÔNG (1911-1958)
Người Lộc cảng, huyện Chương hóa, Đài
loan, họ Thi. Năm 14 tuổi, sư làm lễ xin
xuất gia nơi Thiền sư Nhàn vân ở núi Sư
đầu (đầu sư tử). Năm 17 tuổi, sư kết am ở
Biện phong tu khổ hạnh sáu năm. Năm 23

tuổi, sư về đại lục (Trung quốc trên đất liền),
đi khắp các chùa danh tiếng. Năm Dân quốc
23 (1934), sư lễ ngài Viên anh ở chùa Thiên
đồng xin nhận giới Cụ túc. Sau, sư đến núi
Thiên thai nương nơi lão hòa thượng Tĩnh
quyền chuyên học về giáo quán của Thiên
thai, Pháp hoa và bốn giáo nghi, lĩnh hội
hết ý chỉ sâu xa của Tam quán Thập thừa.
Năm Dân quốc 28 (1939), chiến tranh
chống Nhật bùng nổ, sư trở về Đài loan,
sáng lập Pháp nguyên giảng tự ở chân núi
Cổ kì huyện Tân trúc và xây dựng viện
Nghiên cứu Phật học. Sau lại mở viện
Hoằng pháp ở Đài bắc, cất chùa Pháp tế tại
Tân trúc, sư dốc sức giảng kinh hoằng pháp,
mở rộng giáo nghĩa Thiên thai. Đại lục đổi
chủ, các vị tăng trẻ dời đến Đài loan đều
nương tựa nơi sư.
Năm Dân quốc 40 (1951), sư đóng cửa
đọc Đại tạng. Năm 43 (1954), sư mở cửa ra
thất, nhận lời mời của các nơi, sư nói pháp
không biết mệt mỏi. Tháng 2 năm Dân quốc
46 (1957), sư tịch ở viện Hoằng pháp, thọ
48 tuổi. Những trứ tác của sư gồm có: Bát
nhã tâm kinh yếu thích, Lăng nghiêm kinh
nghĩa đăng, Ngã nhân sinh tử chi do lai,
Vân thủy thi thảo v.v... Người sau biên thành
Bản tông pháp sư di tập để lưu hành ở đời.
BẦN CÙNG HẢI
Biển nghèo cùng. Ví dụ nỗi khổ sở của
sự nghèo cùng sâu rộng cũng như biển cả.
Luận Đại trí độ (Đại 25, 227 thượng) nói:
“Sự bố thí là con thuyền bền chắc, có khả
năng vượt qua biển nghèo cùng”.
BẦN CÙNG PHÚC ĐIỀN
Ruộng phúc nghèo cùng. Tất cả người
nghèo cùng khốn khó là ruộng đất, bố thí
cho họ có thể nảy sinh mầm phúc. Là một

trong ba thứ ruộng phúc nói trong kinh
Ưu bà tắc giới quyển 3 phẩm Cúng dường
tam bảo. Những người nghèo cùng ví như
BĂNG YẾT LA THIÊN ĐỒNG TỬ KINH

B
529
ruộng vườn hay sinh trưởng muôn vật, nếu
bố thí cho họ có thể sinh phúc. Khi bố thí,
tuy mình không mong cầu quả báo, nhưng
cũng tự nhiên được phúc, nên gọi là bần
cùng phúc điền. (xt. Phúc Điền).
BẦN GIẢ NHẤT ĐĂNG
Người nghèo một ngọn đèn. Truyện một
bà già nghèo, với tấm lòng chí thành, chỉ
cúng dường một ngọn đèn mà được công
đức còn lớn hơn công đức của một trưởng
giả cúng dường một vạn ngọn đèn. Cũng
gọi Bần nữ nhất đăng (người đàn bà nghèo
một ngọn đèn).
Truyện này có xuất xứ từ kinh A xà thế
vương thụ quyết và phẩm Bần nữ Nan đà
trong kinh Hiền ngu quyển 3. Cứ theo kinh
A xà thế vương thụ quyết chép, thì một
hôm vua A xà thế thỉnh đức Phật vào cung
cúng dường trai, ăn xong, đức Phật trở về
tinh xá Kì hoàn. Ông Kì bà dâng kiến nghị
tâu vua thắp đèn, vua liền ra lệnh đưa một
trăm hộc dầu mè từ trong cung đến tinh xá
Kì hoàn để thắp đèn. Bấy giờ có một bà già
nghèo khó, lòng thành thường muốn cúng
dường đức Phật, nhưng khốn nỗi tiền của
không có, hôm nay thấy vua làm công đức
như thế, lại càng tủi thân. Bà liền đem hai
đồng tiền đã xin được, đưa đến người bán
dầu mè, mua được hai lẻ dầu (phép đong
lường ngày xưa, mười lẻ là một đấu), nhưng
nhà hàng dầu biết lòng chí thành của bà,
nên đặc biệt cho thêm ba lẻ nữa là năm lẻ
(khoảng 1/3 lít dầu). Bà lão rót dầu vào
đèn, thắp lên rồi đem đặt ở trước đức Phật,
nghĩ thầm dầu này sẽ chẳng đủ thắp đến

nửa đêm, bèn tự thề nguyền: “Nếu đời sau
được đạo như Phật, thì đèn này cháy suốt
đêm không tắt”.
Trong khi những ngọn đèn của vua,
có ngọn bị gió thổi tắt, có ngọn tắt vì cạn
dầu, tuy có người thường trực để châm
thêm dầu cho cháy tiếp, nhưng không cách
nào giữ cho hoàn toàn cháy sáng hết được,
chỉ có ngọn đèn của bà già là đặc biệt sáng
hơn các đèn khác, chẳng những suốt đêm
không tắt, mà dầu cũng không cạn. Mãi
đến khi trời sáng, đức Phật mới bảo tôn
giả Mục liên: “Trời sáng rồi, tắt hết đèn
đi!”.
Ngài Mục liên tắt hết các đèn, chỉ có
ngọn đèn của bà già Ngài thổi đến ba lần
mà vẫn không tắt. Ngài lại dùng áo ca sa để
quạt, nhưng đèn càng cháy mạnh hơn,
chiếu mãi đến cõi trời Phạm thiên, rồi chiếu
khắp ba nghìn thế giới! Phật lại bảo Mục
liên: “Đây là ánh sáng của công đức của vị
Phật đương lai, sức thần thông của ông
không dập tắt được đâu. Bà già này sau ba
mươi kiếp sẽ được thành Phật, hiệu là Tu
di đăng quang Như lai”.
Truyện cổ “Người nghèo một ngọn đèn”
trên đây cho thấy, vua A xà thế cúng dường
tuy nhiều, nhưng lòng không chuyên chú,
bởi thế không bằng sự cúng dường hết lòng
thành kính chuyên chú của bà già. Nó cũng
cho thấy bất luận vật cúng dường nhiều
hay ít, nếu người đem lòng chí thành mà
cúng dường thì mới thật là trân quí.
Phẩm Bần nữ Nan đà trong kinh Hiền
ngu chép nội dung đại khái cũng tương tự,
nhưng lấy tên người con gái nghèo là Nan
đà.
BẦN NỮ BẢO TẠNG

...........
Kho báu của người con gái nghèo. Ví
dụ tất cả chúng sinh đều có đủ tính Phật,
cũng như người con gái nghèo có kho báu.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 7 (Đại
12, 407 trung), nói : “Tất cả chúng sinh
đều có tính Phật, nhưng bị các phiền não
che lấp, ví như người nghèo kia có kho
vàng ròng mà không thấy được”. [X. kinh
Niết bàn (bản Bắc) Q.34].
BẦN NỮ BẢO TẠNG

B
530
BẦN TĂNG
.....
I. Bần tăng. Tăng nghèo. Phạm:
Zramaịa. Dịch âm: Sa môn na, Sa môn.
Lời tự nhún của tăng sĩ. Cũng gọi bần đạo
(nghèo đạo), phạp đạo (thiếu đạo). Cùng
nghĩa với “Chuyết tăng” (tăng vụng, ngu).
Tăng sĩ dứt đạo tà, siêng tu tám đạo chính
để cầu giải thoát, thường tự cho là nghèo
đạo, thiếu đức, nên có lối xưng hô nhún
nhường này.
Đại Tống tăng sử lược quyển hạ chép,
các vị sa môn đời Hán, Ngụy, Lưỡng Tấn,
đối với vua, hoặc xưng tên, hoặc xưng tôi,
hoặc xưng bần đạo. Như các ngài Pháp
khoáng dâng thơ lên Giản văn đế nhà Tấn,
Chi độn dâng thơ xin về đất Diệm, Đạo an
can gián vua Phù kiên v.v... đều tự xưng
bần đạo. Người đời sau bắt chước dùng theo
cách này. [X. Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1; Thiền lâm
tượng khí tiên Xưng hô môn].
II. Bần tăng. Chỉ các tăng sĩ vô phúc
nghèo khổ.
BẤT AN ỔN NGHIÊP
...........
Nghiệp không an ổn. Đối lại với “An
ổn nghiệp”. Chỉ nghiệp bất thiện. Nghiệp
này là nhân chịu quả báo khổ, cho nên gọi
là nghiệp không an ổn. Luận Câu xá quyển
15 (Đại 29, 80 hạ), nói: “Nghiệp không an
ổn gọi là bất thiện, bởi nghiệp này có thể
đưa đến quả báo không như ý, vì nó trái
với tính an ổn”.
BẤT ẨM TỬU GIỚI

Giới không uống rượu. Chỉ cho giới cấm
uống rượu. Bất luận tại gia hay xuất gia, đều
phải tuân theo qui định này. Rượu không
những gây chướng ngại cho việc tu hành
đạo Phật, mà nó còn làm cho tâm người ta
cuồng loạn. Thông thường, trên tấm đá ở
cổng các Thiền viện đều có khắc dòng chữ:
“Không được mang rượu thịt vào chùa”. (xt.
Tửu).
BẤT BÁI
Không lạy. Văn Sa di thụ giới trong
Thiền uyển thanh qui quyển 9 (Vạn tục
11, 462 thượng), nói: “Sau khi xuất gia, khác
với thường tình, không lạy vua chúa”.
Vấn đề người xuất gia có nên lễ lạy vua
chúa không, thì từ đời Đông Tấn trở đi đã
được bàn cãi rất nhiều. Ngài Tuệ viễn ở Lư
sơn đã viết “Sa môn bất kính Vương giả
luận” (bàn việc sa môn không kính vua),
chủ trương sa môn đã qui y Phật Pháp Tăng
tam bảo, chí cầu Niết bàn, thì đương nhiên
không cần lễ lạy vua chúa.
Ngài Ngạn tông đời Đường soạn sách Tập
sa môn bất ưng bái tục đẳng sự (Thu tập
những việc sa môn không nên lạy người thế
tục), gồm 6 quyển. [X. Ban chu tam muội
kinh phẩm Tứ bối; kinh Phạm võng Q.hạ].
BẤT BÁNG TAM BẢO GIỚI
Giới không chê bai Tam bảo. Một trong
mười giới cấm nặng. Là giới cấm chê bai
Phật Pháp Tăng tam bảo. Tức đối với Phật
Pháp Tăng tam bảo phải nên tôn trọng,
không được hủy báng. [X. kinh Phạm võng
Q.hạ]. (xt. Thập Trọng Cấm Giới).
BẤT BIẾN CHÂN NHƯ
Chân như không biến đổi. Đối lại với
“Tùy duyên chân như”. Thể của chân như
rốt ráo bình đẳng, không có đổi khác, nên

gọi là Bất biến chân như. Tức chỉ cho chân
tâm bản tính, tính Phật thường còn. Thể
bất biến này theo duyên mà sinh ra các
BẦN TĂNG

B
531
tướng trạng trong ba cõi sáu đường, gọi là
Tùy duyên chân như (chân như theo
duyên). Các tông Pháp tướng, Tam luận
(Quyền Đại thừa) vì không chấp nhận chân
như duyên khởi, nên không lập nghĩa Tùy
duyên chân như. Còn các tông Hoa
nghiêm, Thiên thai (Thực Đại thừa) v.v...,
đối với chân như, lập hai nghĩa bất biến,
tùy duyên để nói rõ chân như vốn không
biến đổi, nhưng theo duyên mà tạo tác các
pháp hữu vi. [X. luận Kim cương ti].
BẤT BIẾN DỊCH TÍNH
Tính không thay đổi. Tên gọi khác của
chân như. Chỉ tính chất không biến đổi.
(xt. Chân Như).
BẤT BIẾN TÙY DUYÊN
I. Bất biến tùy duyên. Chân như có
hai nghĩa bất biến và tùy duyên. Đây là
thuyết thông dụng của tông Pháp tính.
Chân như là thực thể của hết thảy các pháp,
tồn tại ngoài thời gian và không gian, chẳng
sinh chẳng diệt, thường trụ vô vi, gọi là bất
biến. Tự tính chân như không biến đồi,
nhưng lại hay theo các duyên nhơ, sạch
mà toàn thể khởi động, hiển hiện muôn
tượng la liệt, gọi là tùy duyên. Nói theo
pháp môn của luận Đại thừa khởi tín, thì
bất biến tức là Tâm chân như môn (về
phương diện bản thể, tâm chân như
không biến đổi) và tùy duyên tức là Tâm
sinh diệt môn (về phương diện hiện tượng,
tâm chân như có sinh diệt biến đổi). Tức
là cùng một tâm chân như (cũng tức là
tâm chúng sinh) mà được biểu hiện theo
hai nghĩa bản thể và hiện tượng (tướng

dụng). [X. Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.2;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm huyền đàm Q.4].
II. Bất biến tùy duyên. Đối lại với “Tùy
duyên bất biến”. Có nghĩa là các pháp tuy
do nhân duyên mà dấy sinh, nhưng thể
của chúng thì không biến đổi. Thập bất
nhị môn chỉ yếu sao quyển thượng (Đại
46,709 hạ), nói: “Hai chữ tâm tính không
khác mà khác, nhưng nói bất biến tùy duyên
gọi là tâm, tức là sự của lí. Tùy duyên bất
biến gọi là tính, là lí của sự. Nay muốn ở
nơi sự mà hiển bày lí, nên nêu cả hai. Chiếu
theo đây mà nói thì bất biến tùy duyên gọi
là Phật, tùy duyên bất biến gọi là tính”.
BẤT CHÂN TÔNG
........
Một trong sáu tông, một trong bốn giáo,
một trong năm tông. Tên gọi dùng trong
phán giáo. Chỉ các bộ Bát nhã nói lí “tức
không” (bất chân=không chân thực), và giáo
môn chỉ rõ tất cả các pháp đều có giả, cũng
như trò ảo thuật.
Trong sáu tông do ngài An lẵm lập,
trong bốn giáo do ngài Đàm ẩn lập và trong
năm tông do ngài Tự quĩ lập, đều có tông
này. (xt. Ngũ Tông Giáo).
BẤT CHÍ CẢNH
Cảnh (đối tượng) không đến (sát). Đối
lại với “Chí cảnh”. Chỉ sắc cảnh và thanh
cảnh. Trong năm căn duyên năm cảnh, thì
căn mắt duyên lấy cảnh sắc, căn tai duyên
lấy cảnh tiếng, căn mũi duyên lấy cảnh mùi,
căn lưỡi duyên lấy cảnh vị, căn thân duyên
lấy cảnh xúc (tiếp xúc). Trong đây, thể của
mắt và tai phải cách xa với sắc và tiếng mới
thấy và nghe được, nên gọi Bất chí cảnh
(cảnh không đến sát), cũng gọi Li trung tri

(cách rời nhau mới biết). Còn thể của mũi,
lưỡi, thân phải tiếp xúc sát với mùi, vị, cứng
– mềm – trơn – ráp v.v... mới biết được,
nên gọi là Chí cảnh (cảnh đến sát), cũng
gọi Hợp trung tri (tiếp hợp với nhau mới
biết). [X. luận Câu xá Q.1]. (xt. Ngũ Cảnh).
BẤT CHÍ CẢNH

B
532
BẤT CHÍNH THỰC
..........
I. Bất chính thực. Thức ăn không
chính thức, thức ăn phụ. Phạm:khàdanìya.
Dịch âm: kha đán ni, khư đà ni, khư xà ni.
Dịch ý: ăn nhấm, ăn nhai. Tức thức ăn cứng,
rắn, cần phải nhấm, nhai cho nhỏ rồi mới
nuốt được. Cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển
36 nói, có năm thứ không phải thức ăn
chính thức là: rễ, cọng, lá, hoa, quả. Năm
thứ này, ăn xong cũng không đủ no: nên
gọi thức ăn không chính thức, hoặc thức
ăn phụ thêm. Cũng gọi năm thứ cành, lá,
hoa, quả và thức ăn nghiền nhỏ là năm
thức ăn phụ, hoặc năm thức ăn nhấm,
nhai.
Các bộ luật cũng nêu ra năm thứ thức
ăn mà người ta ăn rồi có thể no bụng, gọi là
Ngũ chính thực, tức năm thứ thực vật dùng
cho bữa ăn chính. Nếu đã ăn năm thứ thức
ăn chính này rồi thì không được ăn thêm
năm thứ thức ăn phụ nữa. Bởi thế biết “bất
chính thực” không phải những thức ăn mà
tỉ khưu bị cấm không được ăn, mà là chỉ
cho các thức ăn ngoài bữa ăn chính, bởi vì
những thứ này tuy có ăn mà không no
bụng. (xt. Nhị Ngũ Thực).
II. Bất chính thực. Chỉ cho sự ăn uống
ngoài bữa ăn vào chính giờ ngọ.
BẤT CHÍNH TRI
..........
Phạm: A-saôpranya. Tên của tâm sở
(tác dụng của tâm). Chỉ tác dụng tinh thần
hiểu biết sai cái cảnh được quán xét. Tức
là nhận thức lầm lẫn không phù hợp với

giáo nghĩa của Phật giáo. Vì trong tất cả
tâm ô nhiễm đều có tâm sở bất chính tri,
nên Thuyết nhất thiết hữu bộ xếp nó vào
mười đại phiền não địa pháp. Tông Duy
thức cho nó là một trong tám đại tùy hoặc,
che lấp cái biết chân chính, dễ đưa đến
hành động hủy phạm, cho nên có tác dụng
làm bại hoại giới luật. Tông Câu xá thì coi
nó là trí tuệ bị phiền não làm ô nhiễm,
nên không thừa nhận nó là tâm sở độc
lập.
Còn luận Du già sư địa quyển 55 thì
cho bất chính tri là một phần của “Si”. [X.
luận Đại tì bà sa Q.42, Q.43; luận Câu xá
Q.4; luận Thành duy thức Q.6].
BẤT CÔ TỬU GIỚI
Giới không bán rượu. Một trong mười
giới cấm nặng. Là giới cấm tự mình bán
rượu hoặc dạy người khác bán rượu. Vì
rượu hay làm cho tinh thần người ta mê
tối, tâm tính rối loạn, nên tất cả các loại
rượu đều bị cấm không được bán. [X. kinh
Phạm võng Q.hạ]. (xt. Thập Trọng Cấm
Giới).
BẤT CỐ LUẬN TÔNG
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
bốn loại Tông Nhân minh. Bất cố, nghĩa
đen là “chẳng đoái hoài”. Bất cố luận tông
là Tông (mệnh đề, chủ trương) chỉ có người
lập luận đồng ý, chứ không được người vấn
nạn chấp nhận (đoái hoài đến).
Trong Nhân minh, khi người lập luận
nêu ra một vấn đề gì, mà được đối phương
(người vấn nạn) chấp nhận ngay, không
cần tranh cãi để tìm ra sự thật, thì là trái
với qui định của luận lí Nhân minh. Nói
cách khác, khi người lập luận lập Tông (đặt
vấn đề), thì Tông ấy phải qua một quá trình

biện luận theo đúng qui tắc của Nhân minh
để thuyết phục đối phương chấp nhận, nó
mới có giá trị. Cho nên, Bất cố luận tông là
tông có ý nghĩa nhất trong bốn loại tông.
[X. luận Nhân minh chính lí môn; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.thượng]. (xt.
Tứ Tông).
BẤT CHÍNH THỰC

B
533
BẤT CỐ TƯ NGHIÊP
...... ...
Nghiệp không cố ý. Cũng gọi Phi cố tư
nghiệp. Đối lại với “Cố tư nghiệp”. Tức là
những nghiệp thiện ác vì vô tâm vô ý mà
gây ra, chứ không phải đặc biệt suy nghĩ
mưu toan trước. Nghiệp này do thân và
miệng gây ra, không có công năng mang
lại quả báo. [X. luận Du già sư địa Q.90;
Bách pháp vấn đáp sao Q.3]. (xt. Cố Tư
Nghiệp).
BẤT CỘNG
......
Không chung. Phạm, Pàli: àveịika.
Chỉ pháp riêng biệt. Như mười tám pháp:
mười lực, bốn không sợ v.v... chỉ riêng đức
Phật có được, còn các bậc Thánh như A la
hán v.v... chưa thể thông suốt, vì thế gọi là
bất cộng pháp. Lại như thức gốc A lại da là
chỗ nương chung cho các thức, cho nên
gọi là cộng y. Còn sáu căn thì mỗi căn là
chỗ nương riêng cho mỗi thức trong sáu
thức, vì thế gọi là bất cộng y.
Ngoài ra, trong các pháp, mỗi pháp đều
có tính tướng riêng, gọi là tự tướng, cũng
gọi bất cộng tướng; các loài hữu tình đều
chuốc lấy nghiệp quả dị thục riêng, gọi là
bất cộng nghiệp. Lại như phương thức lập
luận của luận lí học Nhân minh, tự (người
lập luận), tha (người vấn nạn) cùng thừa
nhận, gọi là cộng hứa; tự, tha đều không
thừa nhận, thì gọi là bất cộng hứa. [X. luận
Câu xá Q.27; luận Đại tì bà sa Q.38]. (xt.
Cộng Bất Cộng).
BẤT CỘNG BẤT ĐỊNH QUÁ

..................
Lỗi bất cộng bất định. Tiếng dùng trong
Nhân minh. Một trong sáu bất định, một
trong mười bốn lỗi của Nhân trong ba mươi
ba lỗi Nhân minh. Chỉ cho Nhân thiếu
tướng thứ hai trong ba tướng Nhân, là lỗi
Nhân không có liên quan đến đồng phẩm
và dị phẩm (tức hoàn toàn không dính dáng
gì đến Tông).
Luận Nhân minh nhập chính lí nêu ra
trường hợp Thanh luận sư đối với đệ tử
Phật, lập luận thức: “Tiếng nói là thường
trụ (Tông, mệnh đề) vì là tính được nghe
(sở văn tính) (Nhân, lí do), như hư không
(đồng dụ), như cái bình (dị dụ)”. Trong luận
thức trên đây, hai thứ đồng dụ và dị dụ đều
chẳng phải tính được nghe, tức đồng phẩm
và dị phẩm đều không liên quan gì với Nhân.
Vả lại, ngoài hai tính thường trụ và vô
thường của tiếng nói ra, cũng không pháp
nào ở đây có tính được nghe. Cho nên
Nhân trong luận thức này là Nhân bất
định, bởi vì nó đã không quyết định được
tính thường trụ của Tông (tiếng nói), mà
cũng chẳng thành tựu tính vô thường của
dị phẩm, tức nó có lỗi bất cộng bất định.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.trung phần đầu; Nhân minh nhập chính
lí luận nghĩa toản yếu]. (xt. Tam Thập Tam
Quá, Lục Bất Định Quá, Nhân Thập Tứ
Quá).
BẤT CỘNG BIẾN
Biến không giống nhau. Nghĩa là do
nghiệp riêng của mỗi cá nhân mà biến hiện
ra các cảnh không giống nhau. Như năm
căn mắt tai mũi lưỡi thân v.v...
BẤT CỘNG CHỦNG TỬ
Hạt giống riêng. Đối lại với “Cộng chủng

tử” (hạt giống chung). Cũng gọi Bất cộng
tướng chủng tử. Chỉ hạt giống có thể biến
ra pháp cho một người thụ dụng. Tức là
hạt giống năm căn. Thắng nghĩa căn trong
năm căn không chung với người khác, cho
nên là bất cộng trung bất cộng (không
BẤT CỘNG CHỦNG TỬ

B
534
chung trong không chung). Phù trần căn
thì người khác cũng được thụ dụng, là bất
cộng trung cộng (chung trong không
chung). Hạt giống của nó cũng theo đó mà
khác. [X. Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng).
BẤT CỘNG GIÁO
Giáo không chung. Đối lại với “Cộng
giáo” (giáo chung). Cũng gọi Bất cộng bát
nhã. Chỉ giáo pháp không chung cho hàng
nhị thừa mà chỉ dành riêng cho hàng Bồ
tát. Theo Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn
đáp quyển thượng nói, thì Biệt giáo Nhất
thừa chỉ được nói cho hàng Đại bồ tát nghe,
chứ không cho hàng Thanh văn nghe
chung, vì thế gọi Bất cộng giáo. tức trong
hai loại bát nhã ba la mật cộng và bất cộng
nói trong luận Đại trí độ, thì lấy kinh Bất
tư nghị (chỉ kinh Hoa nghiêm) làm bất cộng
bát nhã ba la mật. Còn tông Thiên thai
chia bát nhã làm hai thứ cộng và bất cộng,
trong đó, bất cộng bát nhã chỉ cho hai giáo
Biệt, Viên và cho đó là ý chính của bộ Bát
nhã.[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.3; luận
Đại trí độ, Q.34, Q.72, Q.100; Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm Q.6; Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.1; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1; Thiên thai tứ giáo nghi
tập chú Q.thượng]. (xt. Cộng Giáo).
BẤT CỘNG HỨA
........
Không cùng thừa nhận. Tiếng dùng
trong Nhân minh. Hứa, hàm có nghĩa là
đồng ý, thừa nhận. Trong luận thức Nhân
minh, điều kiện lập luận không được cả

đôi bên người lập luận và người vấn nạn
đều đồng ý thừa nhận, thì gọi là Bất cộng
hứa.
Đứng về phương diện Tông y (chủ từ
và khách từ của Tông) mà bàn, trong trường
hợp Cộng tỉ lượng (sự suy lí được cả người
lập luận và người vấn nạn đều thừa nhận),
thì hai Tông y đều phải được cả đôi bên
đồng ý (cộng hứa). Còn trong trường hợp
Tự tỉ lượng (luận thức chỉ do người lập luận
thừa nhận), hoặc Tha tỉ lượng (luận thức
chỉ do người vấn nạn thừa nhận), thì có
thể cả đôi bên không đồng ý.
Bất cộng hứa (không cùng thừa nhận)
và Cộng bất hứa (cùng không thừa nhận),
ý nghĩa có khác nhau. Người lập luận và
người vấn nạn đều không thừa nhận, hoặc
một bên thừa nhận, một bên không, đều là
Bất cộng hứa, cho nên Cộng bất hứa chỉ là
một thứ Bất cộng hứa.
Thế nhưng, để phân biệt, Nhân minh
gọi việc cả đôi bên không thừa nhận là
Lưỡng câu bất hứa (đôi bên đều không thừa
nhận), còn gọi một bên thừa nhận, một
bên không thừa nhận là Tùy nhất bất hứa
(theo một bên không thừa nhận). Tùy nhất
bất hứa lại chia làm hai thứ:
1. Người lập luận không thừa nhận, còn
người vấn nạn thừa nhận, gọi là Tự tùy
nhất bất hứa (theo bên mình không thừa
nhận).
2. Người lập luận thừa nhận mà người
vấn nạn không thừa nhận, thì gọi là Tha
tùy nhất bất hứa (theo bên người khác
không thừa nhận).
Cộng hứa (cùng đồng ý) tức là rất thành.
Tự tùy nhất bất hứa (mình không đồng ý
mà người đồng ý), nếu đứng về phương diện

người đồng ý mà nói, thì có thể gọi là Tha
cực thành (người rất thành). Tha tùy nhất
bất hứa (mình đồng ý mà người không đồng
ý), thì cũng như trường hợp ở trên, có thể
gọi là Tự cực thành (mình rất thành).
Người lập luận và người vấn nạn cùng
đồng ý về Tiền trần (đoạn trước của Tông)
là có thực, gọi là Hữu thể; cả đôi bên cùng
đồng ý về Hậu trần (đoạn sau của Tông) là
có thực, thì gọi là Hữu nghĩa. Đôi bên không
BẤT CỘNG GIÁO

B
535
cùng thừa nhận Tiền trần có thực, gọi là
Vô thể, không cùng thừa nhận Hậu trần
có thực, thì gọi là Vô nghĩa. Thể và Nghĩa
ý nghĩa như nhau, chỉ vì vị trí của chúng
khác nhau mà phân biệt là thể, nghĩa.
Bất cộng hứa đã được chia làm Lưỡng
câu bất hứa và Tùy nhất bất hứa, thì Vô
thể và Vô nghĩa cũng phải chia làm hai
thứ:
1. Lưỡng câu vô thể hoặc vô nghĩa (cả
hai đều không có thể hoặc không có nghĩa).
2. Tùy nhất vô thể hoặc vô nghĩa (theo
một bên không có thể hoặc không có nghĩa).
Tùy theo một bên không có thể hoặc
không có nghĩa là giống nhau, tên gọi có,
không tuy trái nhau, nhưng sự kiện được
ám chỉ thì là một, chỉ vì nhận xét theo góc
độ bất đồng, nên tên gọi có khác.
Cả đôi bên, tùy theo một bên, không có
thể, không có nghĩa, tuy bày tỏ cùng đồng
ý, một bên đồng ý, một bên không, nhưng
chưa nêu rõ giữa người lập luận và người
vấn nạn, ai đồng ý, ai không đồng ý, cho
nên có thể không thể và có nghĩa không
nghĩa nên chia làm bốn loại:
1. Cả người lập luận và người vấn nạn
đều thừa nhận có thực, thì gọi là Lưỡng
câu hữu thể hoặc hữa nghĩa.
2. Cả đôi bên đều không thừa nhận là
có thực, thì gọi là Lưỡng câu vô thể hoặc
vô nghĩa.
3. Người lập luận thừa nhận có thực
mà người vấn nạn không thừa nhận, gọi là
Tự hữu tha vô thể, hoặc Tự hữu tha vô
nghĩa (mình có thể, người không có thể,

hoặc mình có nghĩa, người không có nghĩa).
4. Người vấn nạn thừa nhận có thực
mà người lập luận không thừa nhận, thì
gọi là Tha hữu tự vô thể, hoặc Tha hữu tự
vô nghĩa (người có thể mình không có thể,
hoặc người có nghĩa mình không có nghĩa).
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Cộng Hứa Pháp, Nhân Minh,
Cực Thành).
BẤT CỘNG HỮU PHÁP
..............
Pháp không được người lập luận và
người vấn nạn cùng đồng ý là có thực. Tiếng
dùng trong Nhân minh. Trong Nhân minh,
phần sau của Tông (Khách từ, hậu trần),
được cả đôi bên người lập luận và người
vấn nạn đều không thừa nhận là có thực,
gọi là Bất cộng hữu pháp. Cùng với Bất
cộng hứa pháp, Bất cực thành pháp, tên
gọi khác, nhưng thực thì giống nhau.
BẤT CỘNG NGHIÊP
........
Nghiệp không chung. Phạm: Àveịikaka-
rman. Đối lại với “Cộng nghiệp” (nghiệp
chung). Chỉ nghiệp thiện ác riêng của mỗi
hữu tình. Trái lại, nghiệp nhân chung của
tất cả chúng sinh gọi là Cộng nghiệp, là
pháp phi hữu tình số, có khả năng mang
lại quả báo cho mình, người cùng chung
thụ hưởng.
Về sự tương tục của nghiệp, các nhà
Duy thức lập ra Nghiệp chủng tử (hạt giống
nghiệp), trong đây, gọi nghiệp chủng tử do
Bất cộng nghiệp huân tập là Bất cộng chủng
tử. Chủng tử này thành thục ở trong thức
A lại da, nhờ sức của chúng biến hiện thành
sắc căn của hữu tình. Nhưng theo luận Du

già sư địa quyển 60 nói, thì sự sản sinh của
các pháp vô tình (Phi hữu tình số) cũng
chia ra nghiệp chung và nghiệp riêng.
Còn theo Du già sư địa luận lược toản
quyển 16 nói, thì những cái do nghiệp
chung (cộng nghiệp) mà cảm được, như núi
sông v.v... là chung trong chung, còn ruộng
vườn, nhà cửa v.v... là riêng trong chung.
Những cái do nghiệp riêng (bất cộng nghiệp)
mà cảm được, như căn mắt trong thân mình
là cái riêng trong riêng, căn phù trần v.v...
BẤT CỘNG NGHIÊP

B
536
cũngcó đủ nghĩa người khác thụ dụng, là
cái chung trong riêng. [X. luận Thuận
chính lí Q.18, Q.33; luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập Q.7; luận Thành duy thức Q.2;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng, Cộng Bất Cộng
Nghiệp).
BẤT CỘNG PHÁP
..........
Pháp không chung. Phạm: àveịikbuddha-
dharma. Cũng gọi Bất cộng Phật
pháp. Chỉ pháp công đức riêng. Là đặc
chất thù thắng duy Phật và Bồ tát mới có
đầy đủ, chứ phàm phu và Thanh văn,
Duyên giác không có. Trong các kinh luận
Đại thừa, Tiểu thừa, đối với bất cộng pháp
này, nói rất khác nhau. Thông thường,
mười lực, bốn vô sở úy, ba niệm trụ và đại
bi của đức Phật được hợp lại, gọi là “Mười
tám pháp bất cộng”. [X.kinh Đại bát nhã
Q.411; kinh Tự tại vương bồ tát Q.hạ;
kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ phẩm Chúc
lụy; luận Đại tì bà sa Q.17; luận Đại trí độ
Q.26].
BẤT CỘNG TƯỚNG
Tướng không chung. Cũng gọi Tự
tướng. Đối lại với “Cộng tướng” (tướng
chung). Nghĩa là cái tướng riêng của một
người cảm được, một người thụ dụng, ví
như chính báo năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân trong sắc pháp. Chủng tử nhân duyên
gần của chính báo gọi là chủng tử tướng
riêng, được sự giúp đỡ của chủng tử nghiệp
riêng mà khởi hiện hành, tức là chính báo
riêng. Loại chính báo riêng được chia làm

hai thứ: riêng trong riêng và riêng trong
chung. Như Thắng nghĩa căn (thực thể của
năm căn) trong năm căn là chỗ nương dùng
riêng cho thức của mình, chứ không dùng
chung với người khác, vì thế gọi là cái riêng
trong cái riêng. Phù trần căn (hình ngoài
của năm căn), tuy mỗi người cũng có năm
căn riêng khác nhau, nhưng thụ dụng
chung với người khác, nên gọi là cái chung
trong cái riêng. [X. luận Thành duy thức
Q.1; Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu]. (xt. Cộng Tướng).
BẤT CỘNG VÔ MINH
Vô minh không chung. Đối lại với
“Tương ứng vô minh”(vô minh ứng nhau).
Cũng gọi Độc đầu vô minh (vô minh riêng
một mình). Tức loại vô minh, khi khởi động,
không tương ứng với các phiền não căn
bản như tham, sân v.v.., mà khởi động riêng
một mình. Tông Câu xá gọi loại vô minh
khởi động không tương ứng với mười Tùy
miên tham, sân v.v……... là Bất cộng vô minh.
Tông Duy thức lại chia Bất cộng vô minh
làm hai :
1. Hằng hành bất cộng vô minh, tức vô
minh tương ứng với thức mạt ma thứ bảy.
Loại vô minh này trong tất cả phàm phu,
từ vô thủy đến nay, nối nhau không dứt,
cùng tương ứng với ba phiền não lớn là
Ngã kiến, Ngã ái và Ngã mạn, có khả năng
ngăn ngại chân nghĩa trí.
2. Độc hành bất cộng vô minh, chỉ cho
vô minh tương ứng với thức thứ sáu, nhưng
không tương ứng với các phiền não căn
bản tham, sân v.v... mà đi một mình (độc
hành). Độc hành bất cộng vô minh lại
nương với các Tùy phiền não phẫn, hận
v.v... mà có cùng khởi, không cùng khởi

khác nhau. Loại không cùng khởi với các
Tùy phiền não, gọi là Chủ độc hành bất
cộng vô minh. Trái lại, khi cùng khởi với
các Tùy phiền não, thì gọi là Phi chủ độc
hành bất cộng vô minh. [X. luận Thành
duy thức Q.5, Q.6; luận Câu xá Q.10, Q.19;
Câu xá luận quang kí Q.4; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1]. (xt. Vô Minh).
BẤT CỘNG PHÁP

B
537
BẤT CỰC THÀNH
..........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Cực
thành, hàm ý là rất mực thành tựu, thành
tựu đến tột bậc. Bất cực thành, là không
thành tựu một cách rốt ráo.
Theo phương thức lập luận trong Nhân
minh, cái Tông (mệnh đề, chủ trương) được
nêu ra, nếu không được cả đôi bên người
lập luận và người vấn nạn cùng thừa nhận
là cái tồn tại thực tế, thì gọi là Bất cực thành.
Bất cực thành với bất cộng hữu, bất cộng
hứa, chỉ khác tên gọi mà thực thì giống nhau.
Phàm tông pháp năng biệt tất phải là pháp
bất cực thành mà người lập luận và người
vấn nạn đều không thừa nhận. (xt. Cực
Thành).
BẤT CỬU NGHÊ ĐẠO TRÀNG
Không lâu đến đạo tràng. Nghĩa là chẳng
bao lâu nữa sẽ thành Phật. Kinh Pháp hoa
phẩm Phân biệt công đức (Đại 9, 46 trung),
nói: “Lại phải nghĩ rằng, không lâu đến đạo
tràng, được vô lậu vô vi, làm lợi ích rộng
lớn cho người, trời”.
BẤT DUYÊT
.....
Không vui thích. Tên gọi hữu tình khi
vũ trụ mới thành lập. Vì thời bấy giờ,
chúng sinh thấy mùi vị của đất dần dần
tiêu mất, lòng không vui thích, nên gọi
là Bất duyệt.
BẤT DỮ THỦ
Không cho mà lấy. Phạm:a-dattàdàna.
Một trong mười đường nghiệp ác. Nghĩa là
người ta không cho mà mình tự lấy, tức chỉ

hành động trộm cắp. Cấm không cho mà
lấy, gọi là Bất dữ thủ giới, là giới thứ hai
trong năm giới. [X. luận Đại trí độ Q.13].
(xt. Thập Thiện Thập Ác).
BẤT ĐAN PHẬT GIÁO
Phật giáo Bất đan (Bhutan). Bất đan là
một nước nhỏ nằm ở chân núi phía đông
núi Tuyết (Himalaya), diện tích 47.000 km2.
Phía bắc giáp Tây tạng, nam giáp Ấn độ,
tây giáp Sikkim, phần lớn là vùng núi non
hiểm trở, sự giao thông với bên ngoài rất
khó khăn, xưa kia gọi là nước “Bí cảnh long”
(đất nước bí mật của loài rồng). Dân cư phần
đông là chủng tộc Bất đan thuộc hệ thống
người Tây tạng, chia làm ba giai cấp tăng
lữ, quí tộc và thứ dân. Phong tục kì lạ nhất
là bất luận tăng tục nam nữ đều để tóc ngắn,
y phục đại thể phỏng theo Tây tạng.
Về phương diện tôn giáo, nhân dân
nước này tôn thờ phái Hồng giáo thuộc
Lạt ma giáo Tây tạng. Giáo phái này do ngài
Liên hoa sinh (Phạm: Padma Saôbhava),
một vị sư Mật tông nổi tiếng của Phật giáo
Ấn độ, trên đường từ Tây tạng trở về Ấn,
đã lưu lại Bất
đan để truyền
bá vào giữa thế
kỉ thứ VIII.
Nhưng mãi
đến cuối thế
kỉ XII trở về
sau, Mật giáo
mới chính
thức được
truyền bá ở
Bất đan do vị
giáo chủ Lạt
ma cũ truyền

vào. Các chùa viện phần nhiều được xây
dựng từ giữa thế kỉ XVI trở đi, và có khắc
mục lục Đại tạng kinh, nhưng rất tiếc đã bị
thiêu hủy vào thế kỉ XVIII vì nội loạn.
Lại vào giữa thế kỉ XVI, có một vị giáo
Bia kỉ niệm Lạt Ma
BẤT ĐAN PHẬT GIÁO

B
538
chủ Lạt ma, cậy có thế lực đi bừa vào xứ
này và tự xưng mình là vua cai trị Bất đan,
do đó mà ngày nay dân Bất đan gọi Giáo
chủ là Pháp vương (Phạm : Dharma Ràja,
vua pháp). Vị Pháp vương này tổ chức chính
phủ Trung ương, bổ nhiệm các quan địa
phương, thi hành chính sách hợp nhất
chính trị với tôn giáo. Vị Pháp vương được
truyền nối theo phương thức chuyển sinh
tái hiện. Lại hàng năm vào tháng 4, cử hành
đại tế Ba la tại Ba la (Paro), liên tiếp trong
bốn ngày để kỉ niệm đại sư Liên hoa sinh:
đó là ngày lễ mừng lớn nhất trong năm
của Phật giáo Bất đan. [X. Journal of Royal
Geographical Society of Britain & Ireland
35,1910; L. A. Waddell : Buddhism of Tibet,
1895]. (xt. Ba La Đại Tế).
BẤT ĐÃN KHÔNG
Không những chỉ là không. Nghĩa
Không của Trung đạo. Cũng gọi Bất khả
đắc không (cái không chẳng thể được). Đối
lại với “Đãn không” (chỉ là không=thiên
không). Nghĩa là chẳng những thấy chỉ là
không, mà còn thấy cả chẳng không để đạt
đến cái không của nghĩa Trung đạo.
Quán xét lí Bất đãn không gọi là Bất
đãn không quán, tức là lí không mà những
người Thông giáo lợi căn trong bốn giáo
Hóa pháp của tông Thiên thai quán xét.
Phân biệt về lí Không của hàng ba thừa
(Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát) thấy, trong
Ma ha chỉ quán (hội bản) quyển 3 phần 3,
ngài Trí khải đã chỉ ra rằng: hàng nhị thừa
(Thanh văn, Duyên giác) quán xét từ Giả
vào Chân, là chỉ mới vào Đãn không, chứ

chưa từ Đãn không vào Giả, nên không có
cái dụng giáo hóa người khác. Còn hàng
Bồ tát do thể hội mà vào Đãn chân (chỉ là
chân thực), nên có thể từ Đãn không mà
vào Giả, hóa độ chúng sinh, làm trong sạch
nước Phật. Chỉ có Bồ tát thượng căn, nhờ
thể chứng được Giả mà vào Chân, lần lượt
vào Đãn không, Bất đãn không, cho nên
có khả năng phá trừ vô minh mà thấy tính
Phật. [X. Thiên thai tứ giáo nghi]. (xt. Đãn
Không).
BẤT ĐÃN TRUNG
Không những chỉ là Trung. Đối lại với
“Đãn trung” (chỉ là Trung). Tông Thiên thai
đặt ra thuyết ba đế Không, Giả, Trung, cho
rằng phủ định cả hai (Không, Giả) và xác
định cả hai là nghĩa thực của Trung đạo.
Trong ba quán, quán Tức không, Tức giả,
Tức trung, là ba quán viên dung. Đối lại
với hai bên Không, Giả mà bàn về Trung
đạo, thì gọi là Bất đãn trung, là nghĩa lí
Trung đạo của Viên giáo. Quán xét về lí
Bất đãn trung này, gọi là Bất đãn trung quán.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.2 hạ; Duy ma
kinh văn sớ Q.21]. (xt. Đãn Trung).
BẤT ĐẢO ĐƠN
Không rời chỗ ngồi. Tức ban đêm
không ngủ, ngồi xếp bằng tréo chân (già
phu), hoặc niệm Phật, hoặc tham thiền,
hoặc nghiên cứu công án, không rời chỗ
ngồi, chẳng kể ngày đêm: đó là hạnh tu
cần thiết để thấy rõ sự sống, thoát lìa cái
chết, mau chứng Niết bàn.
BẤT ĐỊNH
.....
I. Bất định. Không xác định. Phạm :
aniyata.Cũng gọi Bất định pháp, Nhị bất
định (Phạm: dvàv-aniyatau, hai không

định). Là một bộ phận của giới Cụ túc mà
tỉ khưu nhận giữ.
Bất định, nghĩa là chưa xác định rõ được
là có phạm giới hay không, và, nếu phạm,
thì phạm giới nào. Có hai thứ : Bình xứ bất
định giới và Lộ xứ bất định giới.
BẤT ĐÃN KHÔNG

B
539
1. Bình xứ bất định giới (giới bất định ở
chỗ khuất, kín). Nghĩa là tỉ khưu ngồi chung
với người con gái ở chỗ khuất lấp (chỗ không
thấy không nghe được), chỗ kín, chỗ có
thể làm việc dâm dục hoặc nói những lờì
trái phép.
2. Lộ xứ bất định giới (giới bất định ở
chỗ trống trải). Nghĩa là tỉ khưu ngồi chung
với đàn bà, con gái ở chỗ trống trải, nói lời
dâm dục, lời thô tục xấu xa.
Hai giới bất định trên đây ở trong Năm
thiên và Sáu tụ, Trăm chúng học, Bảy diệt
tránh v.v... đều được qui vào tội Đột cát la.
[X. Tứ phần luật hàm chú giới bản
Q.thượng; Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ Q.3 thượng; Hành sự sao tư trì kí (hội
bản) Q.19].
II. Bất định. Gọi tắt của Bất định địa
pháp. Bất định địa pháp là một trong sáu
loại tâm sở do tông Câu xá đặt ra. Bất định
chỉ cho tám tâm sở: tầm, tứ, thụy miên, ác
tác, tham, sân, si, mạn, nghi. (xt. Bất Định
Địa Pháp).
III. Bất định. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là sáu lỗi Bất định trong mười bốn
lỗi của Nhân tương tự trong Nhân minh.
Đó là: Cộng bất định, Bất cộng bất định,
Đồng phẩm nhất phần chuyển dị phẩm biến
chuyển bất định, Dị phẩm nhất phần
chuyển đồng phẩm biến chuyển bất định,
Câu phẩm nhất phần chuyển bất định,
Tương vi quyết định bất định. (xt. Lục Bất
Định Quá).
BẤT ĐỊNH CHỈ QUÁN
Một trong ba loại Chỉ quán do tông

Thiên thai lập. Cũng gọi Bất định quán.
Chẳng phải ban đầu quán xét thực tướng,
cũng chẳng phải theo thứ tự từ nông đến
sâu, mà là do sự tu tập một pháp nào đó
trong quá khứ, bây giờ thình lình khai ngộ
mà chứng thực tướng, được Vô sinh nhẫn.
Ngài Trí khải dựa theo đó mà soạn Lục diệu
môn, 1 quyển. [X. Ma ha chỉ quán Q.1
thượng; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10;
Chỉ quán tư kí Q.1]. (xt. Tam Chủng Chỉ
Quán).
BẤT ĐỊNH CHỦ NGHĨA
...........
Chủ nghĩa không nhất định. Phạm:
Syàt-vàda.Cũng gọi Hoặc nhiên luận. Một
thứ lí luận phán đoán của Kì na giáo Ấn
độ, do nhà triết học Kì na giáo Bà đạt ba la
hốt (Phạm :Bhadrabàhu) chủ trương. Ông
cho rằng, do nhận xét sự vật từ những góc
độ bất đồng mà có kết luận khác nhau,
cho nên mỗi luận điểm đều có điều kiện,
chứ không thể khẳng định hoặc phủ định
một cách tuyệt đối được. Nếu muốn làm
sáng tỏ để phán đoán chính xác một vấn
đề nào đó, thì cần đặt ở trước các tiếng “có
lẽ”, “có thể là” (hoặc nhiên), cho nên gọi là
Bất định chủ nghĩa. Cách lí luận phán đoán
này chia làm bảy thứ, gọi là Thất chi luận
pháp. (xt. Thất Chi Luận Pháp).
BẤT ĐỊNH CHỦNG TÍNH
Chủng tính không nhất định. Phạm:
aniyataikatara-gotra.Cũng gọi Bất định
tính, Tam thừa bất định tính. Một trong
năm chủng tính do tông Pháp tướng thành
lập, tức căn cơ chưa quyết định thuộc loại
chủng tính nào trong ba chủng tính Thanh
văn, Duyên giác và Bồ tát. Sự bất định này
là bởi sự sai khác về chủng tử vô lậu sẵn có

của chúng sinh. Tức là căn cơ tuy có đủ
chủng tính ba thừa Thanh văn, Độc giác,
Bồ tát, có thể là A la hán, Bích chi phật,
cho đến thành Phật, nhưng vì tính hướng
không định, cho nên gọi Bất định chủng
tính. Có bốn loại:
1. Bồ tát, Thanh văn hai tính bất định,
người có đủ hai tính Bồ tát, Thanh văn
BẤT ĐỊNH CHỦNG TÍNH

B
540
bất định, nên quả chứng được cũng bất
định.
2. Bồ tát, Độc giác hai tính bất định,
người có đủ hai tính Bồ tát, Độc giác bất
định, nên quả chứng được cũng bất định.
3. Thanh văn, Độc giác hai tính bất định,
người có đủ hai tính Thanh văn, Độc giác
bất định, nên quả chứng được cũng bất định.
4. Thanh văn, Độc giác, Bồ tát ba tính
bất định, người có đủ ba tính Thanh văn,
Độc giác, Bồ tát bất định, nên quả chứng
được cũng bất định.
Trong bốn loại bất định kể trên, ngoại
trừ loại thứ ba vĩnh viễn không trông mong
thành Phật, còn các loại kia thì, đến một
lúc nào đó, đều có thể thành Phật. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2; kinh Giải thâm mật Q.2
phẩm Vô tự tướng tính; Phật địa kinh luận
Q.2]. (xt. Ngũ Chủng Tính).
BẤT ĐỊNH ĐỊA PHÁP
..............
Phạm : aniyata-bhùmika dharma. Là
một trong sáu loại tâm sở do tông Câu xá
lập ra. Có tám thứ: tầm, tứ, thụy miên, ác
tác,tham, sân, mạn, nghi. Những tâm sở này
không nằm trong Đại địa pháp, Đại thiện
địa pháp, Đại phiền não địa pháp, Đại bất
thiện địa pháp và Tiểu phiền não địa pháp.
Chúng là những pháp đặc biệt, không giống
với tâm sở của năm địa kia, mà vốn có đủ
tính quyết định. Bất định địa pháp này
không biến khắp hết thảy tâm hoặc tâm
nhơ nhớp, cũng chưa có tính quyết định
dù thiện dù ác, cõi (ba cõi), nơi (chín nơi)
mà chúng tương ứng cũng bất định, cho

nên gọi Bất định địa pháp. Trong đây, bốn
tâm sở tầm, tứ, thụy miên, ác tác, là Tùy
phiền não, còn bốn tâm sở tham, sân, mạn,
nghi thì thuộc phiền não căn bản. Nhưng,
các nhà Duy thức Đại thừa thì cho bốn thứ
trước là bất định, bốn thứ sau thuộc phiền
não. [X. luận Câu xá Q.4; luận Du già sư
địa Q.58; luận Thành duy thức Q.6]. (xt.
Ngũ Vị Thất Thập Ngũ Pháp).
BẤT ĐỊNH GIÁO
Một trong ba giáo, một trong bốn giáo
hóa nghi. Tức là giáo hóa nghi không thuộc
hai giáo Đốn và Tiệm. Cũng gọi Đắc ích
bất định hóa nghi.
Theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển
10 phần trên và Hoa nghiêm kinh sớ quyển
1 nói, thì các sư ở miền Nam, Trung (Trung
quốc) cho các kinh Thắng man, Kim quang
minh v.v... là không câu nệ thứ tự đốn
tiệm, rõ được ý chỉ tính Phật thường trụ,
gọi là Thiên phương bất định giáo. Nhưng,
ngài Trí khải tông Thiên thai phản đối
thuyết này, cho rằng Bất định là nghĩa “Nhất
âm dị giải” (Phật chỉ dùng một tiếng nói
pháp, nhưng chúng sinh tùy căn tính sai
biệt mà hiểu khác nhau), trong năm vị (nhũ,
lạc, sinh tô, thục tô, đề hồ) gồm có cả. Lại
lập Hiển lộ bất định và Bí mật bất định
khác nhau, rồi cùng với hai giáo Đốn, Tiệm
gọi chung là bốn giáo hóa nghi.
Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
1 phần trên và Bát giáo đại ý nói, thì đức
Phật dùng một tiếng nói pháp, nhờ sức thần
chẳng thể nghĩ bàn của Như lai, có thể
khiến chúng sinh trong khi nghe nói Tiệm
giáo mà được lợi ích Đốn giáo, trong khi
nghe nói Đốn giáo mà được lợi ích Tiệm
giáo. Vì được lợi ích không giống nhau, nên

gọi là Hiển lộ bất định giáo. Lại nữa, Tam
luân của Như lai không thể nghĩ bàn: đối
với người này nói đốn, đối với người kia nói
tiệm, khiến mỗi người đều được ích lợi, mà
họ không hay biết lẫn nhau, gọi là Bí mật
bất định giáo. [X. Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.5 phần dưới; Ma ha chỉ quán Q.1
phần trên; Ma ha chỉ quán phụ hành giảng
nghĩa Q.1]. (xt. Tam Giáo, Hóa Nghi Tứ
Giáo).
BẤT ĐỊNH ĐỊA PHÁP

B
541
BẤT ĐỊNH NGHIÊP
........
Đối lại với “Định nghiệp”. Nghiệp lãnh
nhận quả báo thiện hay ác vẫn chưa quyết
định, hoặc đã quyết định nhận quả báo,
nhưng chưa quyết định thời gian, như thế
gọi là Bất định nghiệp. So với định nghiệp,
thì bất định nghiệp thuộc về nghiệp nhẹ.
(xt. Định Nghiệp Bất Định Nghiệp).
BẤT ĐỊNH NHÂN
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Chỉ cái
lỗi trong cách lập luận Nhân minh phạm
phải do thiếu tướng (nguyên lí) thứ hai
(Đồng phẩm định hữu tính: Nhân phải có
cùng một tính chất với chủ từ của Tông)
hoặc tướng thứ ba (Dị phẩm biến vô tính:
tính chất của Nhân phải hoàn toàn không
có trong khách từ của Tông) của Nhân (lí
do). Lỗi này gồm sáu loại:
1. Cộng bất định quá: Nhân cùng lúc
thông với cả Tông đồng phẩm (cùng tính
chất với khách từ của Tông) và Tông dị
phẩm (khác tính chất với khách từ của
Tông). Do lỗi này mà Nhân không cách
nào xác định được Tông. Cũng tức là đã
thiếu điều kiện “Dị phẩm biến vô tính”
(hoàn toàn không liên quan gì đến khách
từ của Tông).
2. Bất cộng bất định quá: Nhân cùng
lúc không thông với cả Tông đồng phẩm
và Tông dị phẩm.
3. Đồng phẩm nhất phần chuyển dị
phẩm biến chuyển bất định: Nhân có liên
quan với một phần chủ từ của Tông và

liên quan với toàn bộ khách từ của Tông.
4. Dị phẩm nhất phần chuyển đồng
phẩm biến chuyển bất định quá: Nhân có
liên quan một phần với khách từ của Tông
và liên quan toàn bộ với chủ từ của Tông.
5. Câu phẩm nhất phần chuyển bất
định quá, cũng gọi Câu phần bất định quá:
Nhân có liên quan một phần với chủ từ
của Tông và một phần liên quan với khách
từ của Tông.
6. Tương vi quyết định bất định quá,
cũng gọi Tương vi bất định quá. Lỗi này
khác với năm lỗi trước, không phải vì thiếu
đồng phẩm định hữu tính, cũng không phải
thiếu dị phẩm biến vô tính, mà là vì đôi
bên người lập luận và người vấn nạn đều
dùng một Nhân chính xác (Nhân có đủ cả
ba tướng) để chứng minh Tông trái ngược
nhau, đôi bên ngang nhau, không phân
thắng bại, ai phải ai trái, không quyết định
được, do đó mà cũng được xếp vào loại Nhân
bất định. [X. luận Nhân minh nhập chính
lí; Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha
môn thiển thích]. (xt. Lục Bất Định Quá,
Nhân Minh).
BẤT ĐỊNH TỤ
..........
Nhóm không định. Phạm : aniyataràzi,
Pàli : aniyata-ràsi.Cũng gọi Bất
định tính tụ, Bất định. Chẳng thuộc tà
chẳng thuộc chính kiến. Một trong ba tụ.
Tụ nghĩa là chia loại thành từng nhóm.
Dựa theo sự sai khác của căn cơ chúng
sinh, có thể chia thành ba nhóm. Tâm
tính chúng sinh nào chưa thuộc chính hay
tà, hễ gặp duyên lành thì thành quyết định
chính, hễ gặp duyên ác thì thành quyết
định tà. Vì bất định như thế, nên gọi Bất

định tụ [X. luận Thành thực Q.2; Viên
giác kinh đại sớ sao Q.3]. (xt. Tam Định
Tụ, Chính Định Tụ).
BẤT ĐOẠN
.....
I. Bất đoạn. Cũng gọi Phi sở đoạn. Một
trong ba thứ đoạn. Chỉ cho hết thảy pháp
vô lậu. [X. luận Câu xá Q.2, Q.4]. (xt. Tam
Đoạn, Phi Sở Đoạn).
BẤT ĐOẠN

B
542
II. Bất đoạn. Không gián đoạn. Nghĩa
là ngày này qua ngày khác, siêng tu liên
tục, niệm Phật tụng kinh không ngừng.
BẤT ĐOẠN KINH
........
Chỉ việc đọc tụng một bộ kinh đặc biệt,
như kinh Pháp hoa chẳng hạn, liên tục từ
đầu đến hết mới thôi. Tại Nhật bản, để tăng
tiến việc tu đạo, hoặc để cầu siêu cho người
chết, mà trong một thời gian nhất định,
tụng kinh không gián đoạn, cũng gọi là “Bất
đoạn kinh”.
BẤT ĐOẠN LUÂN
Xướng niệm xoay vòng không dứt.
Trong chùa viện, khi cầu trời trong sáng
hoặc cầu mưa, các tăng lữ tham dự cầu đảo
một người nối tiếp một người, hoặc nhóm
này nối tiếp nhóm khác, xoay vòng tụng
niệm kinh chú suốt ngày không dứt, gọi là
bất đoạn luân. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.1].
BẤT ĐOẠN QUANG
Ánh sáng không dứt. Một trong mười
hai thứ ánh sáng. Chỉ ánh sáng vô lượng
của đức Phật A di đà thường còn trong ba
đời, hằng soi sáng làm lợi ích cho thế gian
không gián đoạn. Do đức tướng của ánh
sáng thường hằng này mà đức Phật A di đà
còn được gọi là Phật Bất đoạn quang. [X.
Kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Vô lượng
thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán Q.trung].
(xt. Thập Nhị Quang, Quang Minh).
BẤT ĐỘNG
.....
Vị tăng đời Tống. Người Thiên trúc,

tên Phạm được dịch ra âm Hán là A thiểm
phiết cán tư la. Ngài học thông cả Hiển
giáo, Mật giáo, Tính tông, Tướng tông. Mới
đầu, ngài đến nước Tây hạ, ở chùa Hộ
quốc, phiên dịch và truyền bá Kinh điển
thuộc Mật bộ, người thời ấy gọi ngài là
Kim cương thượng sư. Sau dời đến Mông
sơn (nay gọi là Sơn huyện) thuộc tỉnh Tứ
xuyên; ở đây, ngài dựa theo Du già thí thực
nghi quĩ của ngài Kim cương trí đời Đường
mà dịch lại, đặt tên là Du già diệm khẩu.
Rồi lại diễn thành pháp Tiểu thí thực, gọi
là pháp Cam lộ, cũng gọi là pháp Mông
sơn thí thực.
Đệ tử của ngài là sư Lặc bố truyền cho
sư Bảo an, truyền đến đời thứ ba là sư Uy
đức chàng, đến nay, pháp Mông sơn thí
thực được lưu hành khắp Trung quốc. Về
sau, không rõ thầy trò ngài cuối cùng như
thế nào.
BẤT ĐỘNG ĐỊNH
........
I. Bất động định. Định vững vàng
không lay chuyển. Là thiền định trong đó
Bất động minh vương của Mật giáo an trụ.
Thiền định này lấy tâm đại bồ đề mà bản
tính vốn thanh tịnh vô vi tịch định làm
thể, vì thế gọi Bất động định. [X. kinh Để
lý tam muội da].
II. Bất động định. Chỉ định thứ tư trong
bốn thiền định của cõi Sắc. Định (tĩnh lự)
thứ tư này không có tám thứ gió tai hại
như tìm kiếm, dò xét, lo âu, vui mừng, khổ
đau, khoái lạc, thở vào, thở ra…… …v.v…... làm
chao động được nước định, cho nên gọi
Bất động định. Trái lại, ba định (tĩnh lự)
dưới gọi là Hữu động định. [X. luận Câu xá
Q.28; Câu xá quang kí Q.28].

BẤT ĐỘNG HỘ MA CÚNG
Một trong những phép tu của Mật giáo.
Tức là tu phép Hộ ma cúng dường Bất động
minh vương.
BẤT ĐOẠN KINH

B
543
BẤT ĐỘNG MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la của Mật giáo lấy ngài Bất
động minh vương làm vị tôn chính.
1. Theo kinh Đại nhật quyển 1 phẩm
Tức chướng và Đại nhật kinh sớ quyển 9
nói, thì mạn đồ la gốc của Bất động minh
vương tức là mạn đồ la hình ba góc, ở giữa
mầu đen, người trì tụng quán tưởng thân
mình là tượng của Bất động minh vương.
Phép quán tưởng này có hai ý:
a) Quán tưởng Bất động tôn ở trong
vòng tròn, dẵm lên trời Đại tự tại.
b) Quán tưởng thân mình là Bất động
tôn, tức dùng chân ngôn Bất động tôn in
vào trời Đại tự tại rồi đạp lên trên. Trong
ba góc, vẽ hình trời Đại tự tại là kẻ gây
chướng ngại, sau đó, bước vào trong hình
ba góc, dùng chân trái đạp lên đỉnh đầu
trời Đại tự tại, với hình dáng đại phẫn nộ,
lúc đó, trời Đại tự tại phải rút lui ngay.
2. Nương vào pháp Thánh vô động tôn
an trấn gia quốc, trong bánh xe kim cương
tám nan hoa, ở giữa vẽ Bất động tôn có hai
tay, thân cao tám ngón tay, tay phải cầm
gươm trí tuệ, taỵ trái cầm vòng giây lụa. Trong
bánh xe ở tám hướng, đều vẽ thần phẫn nộ
Đại nghiêm có bốn tay, ở tám hướng ngoài
bánh xe vẽ đầu chày kim cương ba chạc.
Ngoài ra, còn có Bất động mạn đồ la
dựa theo Để lí tam muội da bất động tôn uy
nộ vương sứ giả niệm tụng pháp mà vẽ. Lại
mạn đồ la mười hai trời và mạn đồ la mười
trời, đều vẽ Bất động tôn bốn tay ở chính
giữa, cho nên cũng gọi Bất động mạn đồ la.
[X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp;

Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7; Đại nhật
kinh sớ diễn áo sao Q.32].
BẤT ĐỘNG MINH VƯƠNG
Bất động, Phạm:Acala. Dịch âm: A già
la. Cũng gọi Bất động kim cương minh
vương, Bất động sứ giả, Vô động tôn, Vô
động tôn bồ tát. Là vị tôn chủ của năm Đại
minh vương, tám Đại minh vương Mật giáo.
Được đặt ở đầu cực nam của viện Trì minh
trong Hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la.
Mật hiệu là Thường trụ kim cương. Hình
tam muội da là gươm sắc và vòng giây lụa.
Gươm sắc biểu thị trí tuệ Phật, vòng giây
lụa biểu thị phiền não nghiệp chướng, nghĩa
là dùng gươm trí tuệ cắt đứt mọi thứ phiền
não trói buộc mà sinh đại trí. Lại nữa, cây
gươm, vòng giây tượng trưng cho định và
tuệ, lí và trí, mà Long vương Câu lợi ca la
là biểu tượng của tam muội da này. Vị tôn
này nhận mệnh lệnh của đức Như lai, thị
hiện tướng giận dữ, cầm đầu nhiều sứ giả,
ngày đêm thường ủng hộ người tu hành,
khiến khởi tâm bồ đề, dứt ác tu thiện, có
đủ công năng giúp hành giả được đại trí
thành Phật. Ngài cũng hay vào định Sinh
lửa, tiêu trừ tội chướng, đốt cháy các thứ
nhớp nhúa. Vì tâm bồ đề của Ngài vắng
lặng không lay động, nên gọi là Bất động
tôn.
Cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 5 chép,
thì vị tôn này hiện
hình đồng tử, ngồi
trên tòa bằng đá. Trên
đầu có bảy búi tóc, bím
tóc xõa xuống bờ vai
bên trái, mắt trái hơi
nhắm lại, hàm răng

dưới cắn vào môi trên,
hiện tướng giận dữ,
lưng mang lửa cháy,
tay phải cầm gươm sắc,
tay trái cầm vòng giây
lụa, làm ra dáng dứt phiền não.
Còn theo Để lí tam muội da bất động
tôn uy nộ vương sứ giả niệm tụng pháp,
Kim cương đính du già hộ ma nghi và kinh
Bất Động Minh Vương
(Thai Tạng Giới Mạn
Đà La)
BẤT ĐỘNG MINH VƯƠNG

B
544
Nhất thiết Như lai Kim cương tam nghiệp
tối thượng bí mật đại giáo vương quyển 3
chép, thì ngoài hình tượng nói trên ra, vị
tôn này còn có các loại hình tượng một
mặt bốn tay, bốn mặt bốn tay, ba mặt hai
tay v.v...
Về quyến thuộc, Bất động minh vương
có tất cả tám đồng tử, ngoài hai đồng tử
Căng yết la và Chế tra ca đứng hầu, còn có
các bồ tát Tuệ quang, Tuệ hỉ, A nậu đạt la,
Chỉ đức và đồng tử Ô câu bà nga, tỉ khưu
Thanh tịnh v.v... Lại Thắng quân bất động
minh vương tứ thập bát sứ giả bí mật thành
tựu nghi quĩ chép, Bất động minh vương
có bốn mươi tám sứ giả, gồm Long vương
Câu lí ca la cho đến tất cả thần vương.
Còn kinh Thánh bất động thì nói, có tất cả
ba mươi sáu đồng tử làm người hầu, như
Căng ca la, Chế tra ca, Bất động tuệ v.v...
Về ấn khế của Bất động minh vương,
cứ theo kinh Đại nhật quyển 4 phẩm Mật
ấn chép, thì tay trái làm nắm tay, ngón giữa,
ngón trỏ duỗi ra, ngón cái đè lên phần trên
ngón út và ngón áp út; duỗi ngón trỏ, ngón
giữa để vào lòng bàn tay phải, cũng lấy ngón
cái đè lên phần trên ngón áp út và ngón út.
Ngoài ra, Bất động lập ấn quĩ, Bất động sứ
giả pháp và kinh Để lí tam muội da v.v...
còn nêu ra mười bốn ấn căn bản, như: ấn
Bí mật căn bản, ấn Kim cương ba chẽ v.v...
Còn về chân ngôn thì có: chú Tàn thực,
chú Hỏa giới, chú Từ cứu, chân ngôn Nhất
tự tâm. Trong đây, chú Tàn thực là: Nẵng
mạc tam mạn đa phạ nhật la noãn (nama#
samanta vajrànàô, kính lạy khắp các kim

cương) đát la tra (traỉ, tàn hại phá chướng)
a mô già chiến noa (amogha caịđa, bất
không bạo ác) ma hạ lộ sái ninh (mahà
rowaịa, rất giận dữ) sa phả tra dã (sphaỉaya,
phá hoại) hồng (hùô, sợ hãi) đát la ma dã
(tramaya, bền chắc) hồng (hùô) đát la tra
(traỉ) hàm hàm (hùô hùô, chủng tử). Thần
chú này có xuất từ Để lý tam muội da bất
động tôn thánh giả niệm tụng bí mật pháp
quyển trung.
Chú Hỏa giới là: Nẵng mạc tát phạ đát
tha nghiệt đế tì dược (nama# sarva
tathàgatebhya#, kính lạy hết thảy đức
Như lai) tát phạ mục khế tì dược (sarva
mukhebhya#, hết thảy các diện môn) tát
phạ tha (sarvathà, hết thảy nơi chỗ) chớ
la tra (traỉ, quát mắng phá chướng) tán noa
(caịđa, bạo ác) ma ha lộ sái noa
(mahàrowaịa, rất giận dữ) khiếm (khaô)
già hi già hi (khahi khahi?) tát phạ vĩ cận
nam (sarva vighnaô, tất cả chướng ngại)
hồng (hùô, phá hủy) đát la tra (traỉ) hám
mâu (hàô hàô, chủng tử). Thần chú này
có xuất xứ từ kinh Kim cương thủ quang
minh quán đính phẩm Tối thắng lập ấn
thánh vô động tôn đại uy nộ vương niệm
tụng nghi quĩ pháp.
Chú Từ cứu là: Nẵng mạc tam mạn đa
phạ nhật la noãn, chiến noa ma ha lộ sái
noa (caịđa mahà rowaịa, bạo ác rất giận
dữ) tát phả tra dã (sphaỉaya, phá hoại) hồng
(hùô, sợ hãi) đát la ca (traka, bền chắc)
hãn mạn (hàô màô, chủng tử).
Chân ngôn Nhất tự tâm là: “Nam ma
tam mạn đa phạt chiết la noãn hãn”. Chú
Từ cứu và Chân ngôn nhất tự tâm đều được
chép ra từ phẩm Phồ thông chân ngôn tạng
trong kinh Đại nhật quyển 2.

Lại phép Bất động là phép tu trừ tai,
thêm ích, cầu nguyện nước nhà thịnh vượng
yên vui, nên gọi là An trấn pháp. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.10,Q.13;Thánh vô động tôn
an trấn gia quốc đẳng pháp]. (xt. Bất Động
Thập Tứ Căn Bản Ấn).
BẤT ĐỘNG NGHĨA
........
Một trong mười nghĩa của tính hư
không. Nghĩa là tự thể của chân như thường
còn vắng lặng, không biến đổi không lay
động. [X. luận Thích ma ha diễn Q.3].
BẤT ĐỘNG NGHĨA

B
545
BẤT ĐỘNG PHÁP
..........
I. Bất động pháp. Phép cầu đảo trong
Mật giáo, lấy Bất động minh vương làm
Bản tôn (vị tôn chính), tu để cầu tiêu trừ tai
họa và tăng trưởng lợi ích. Tức là nương
theo phẩm Tối thắng lập ấn thánh vô động
tôn đại uy nộ vương niệm tụng nghi quĩ
pháp trong kinh Kim cương thủ quang
minh quán đính mà tu, ngoài mười tám pháp
đạo hạnh, còn tu thêm mười chín thứ quán
tướng, mười bốn khế ấn căn bản, mười chín
Bố tự quán.
Mười chín phép quán tưởng là:
1. Quán tưởng Bản tôn là hóa thân của
đức Đại nhật Như lai, làm sứ giả của Ngài,
chấp hành các nhiệm vụ.
2. Quán tưởng bốn chữ chân ngôn A,
Lộ, Hàm, Mâu biểu trưng bốn bí mật của
Như lai. Chư Phật trong ba đời quá khứ,
hiện tại, vị lai do đây mà ứng hiện ba thân,
thành đẳng chính giác.
3. Quán tưởng thường ở trong định Sinh
ra lửa, đốt cháy tất cả nghiệp chướng nhớp
nhúa.
4. Quán tưởng thị hiện hình đồng tử,
trên vâng theo lời chư Phật dạy bảo ủng hộ
người tu, dưới hóa độ chúng sinh, giữ gìn
giúp đỡ các loài.
5. Quán tưởng trên đỉnh đầu có bảy búi
tóc, tượng trưng cho bảy phần giác.
6. Quán tưởng một bím tóc rủ xuống
bên trái đầu, biểu trưng từ bi.
7. Quán tưởng trên trán có vết nhăn,
tượng trưng sự lo nghĩ trong sáu đường.

8. Quán tưởng mắt trái nhắm xiên một
bên, tưởng tượng che lấp đường tà, khiến
vào Nhất thừa.
9. Quán tưởng hàm răng dưới cắn vào
môi trên, lộ răng ra ngoài, dùng sức từ bi
dọa ma.
10. Quán tưởng miệng ngậm lại, diệt
lời hí luận.
11. Quán tưởng tay phải cầm gươm, biểu
thị diệt trừ tham, sân, si.
12. Quán tưởng tay trái cầm giây lụa,
tượng trưng trói những kẻ không hàng phục.
13. Quán tưởng ăn thức ăn thừa của
người tu, tượng trưng ăn tập khí vô minh
của chúng sinh đời vị lai.
14. Quán tưởng ngồi trên tảng đá lớn,
tượng trưng trấn áp nghiệp chướng nặng
nề của chúng sinh làm cho thành tâm bồ
đề trong sạch.
15. Quán tưởng sắc xấu xí xanh đen, tỏ
tướng điều phục.
16. Quán tưởng khởi niệm giận dữ mau
chóng, tỏ tướng oai mãnh.
17. Quán tưởng khắp mình có lửa Ca
lâu la, biểu thị trí lửa của chim đại bàng
cánh vàng hay ăn rồng con, trừ diệt loài
hữu tình ác độc.
18. Quán tưởng biến thành rồng chúa
Câu lợi ca la, biểu thị gươm trí tuệ có khả
năng tiêu diệt rồng ác ba độc tham sân si.
19. Quán tưởng biến làm hai đồng tử
Căng yết la, Chế tra ca, thuận theo chính,
không thuận theo tà.
Mười bốn ấn căn bản, tức quán tưởng
Bản tôn có mười bốn loại ấn căn bản. Đó
là: ấn Bí mật căn bản (ấn chày một chẽ),
ấn Núi báu, ấn Đầu kín, ấn Mắt kín, ấn
Miệng kín, ấn Tâm kín, ấn Gia trì, ấn Sư tử

nhanh chóng, ấn Ngọn lửa, ấn Bánh xe
lửa, ấn Thương khư, ấn Khát nga và ấn
Kim cương ba chẽ.
Mười chín Bố tự quán, tức quán tưỏng
mười chín loại chân ngôn được sắp đặt trên
khắp thân thể của người tu, để thân mình
trở thành Thánh tôn. Tức đặt chân ngôn
Đính tướng “Nẵng mạc tát phạ đát tha nghiệt
đế tì dược tát phạ mục khế tì dược tát phạ
tha án a tả la tán noa khiếm” ở trên chỏm
đầu, “Qui mệnh xí dựng” ở trên đầu, “Qui
mệnh khí” bên trái đầu, “Qui mệnh hám” ở
BẤT ĐỘNG PHÁP

B
546
trán, “Qui mệnh hi” ở hai tai, “Qui mệnh đát
la tra” ở hai mắt, “Qui mệnh hồng” ở mũi,
“Qui mệnh hộ” ở miệng, “Qui mệnh hám” ở
đầu lưỡi, “Qui mệnh mãng” ở hai vai, “Qui
mệnh mâu” ở cổ họng, “Qui mệnh chiêm” ở
hai vú, “Qui mệnh mãn” ở tim, “Qui mệnh
tra ám” ở hai bên hông, “Qui mệnh sá án” ở
lưng, “Qui mệnh sá” ở bắp vế, “Qui mệnh
hác” ở hai bên rốn, “Qui mệnh hám” ở hai
đầu gối, “Qui mệnh hám” ở hai chân. Nhờ
quán tưởng này mà thân hành giả thành tựu
các tướng tốt lành của Bản tôn, cùng với
Bản tôn là một thể, không khác.
Lại phép tu dựa vào pháp Bất động sứ
giả đà la ni bí mật, lấy Bất động minh vương
làm Bản tôn, vì trấn an nhà cửa mà tu, thì
gọi là Bất động an trạch pháp, Bất động an
trấn pháp, Bất động trấn trạch pháp.
II. Bất động pháp. Một trong sáu loại
A la hán, một trong chín bậc Vô học. Chỉ
chủng tính lợi căn nhất trong những người
chứng được quả A la hán, không còn bị
phiền não khuấy động mà trở lui. (xt. Bất
Động Pháp A La Hán).
BẤT ĐỘNG PHÁP A LA HÁN
Một trong sáu loại A la hán, một trong
chín bậc Vô học. Tức là người chủng tính
lợi căn nhất trong những người chứng quả
A la hán, được tận trí, vô sinh trí, không
còn bị phiền não làm loạn động mà trở lui
nữa. Có hai loại: do chủng tính sẵn có gọi
là Bất thoái pháp và người độn căn nhờ tu
luyện mà được gọi là Bất động pháp. Trong
sáu loại A la hán, hợp hai làm một, còn
trong chín bậc Vô học thì chia riêng ra mà

lập hai tên. [X. luận Câu xá Q.25]. (xt. Cửu
Vô Học, Lục Chủng A La Hán).
BẤT ĐỘNG PHẬT
Bất động Phật là dịch ý của tên tiếng
Phạm Akwobhya-buddha. Dịch âm: A súc
Phật. Bất động Phật (hoặc Bất động Như
lai) chép trong kinh Giáo vương và kinh
Lược xuất v.v... là chỉ đức Phật A súc ở
phương đông. Còn Phật Bất động ở
phương bắc nói trong kinh Đại nhật phẩm
Cụ duyên thì không phải Phật A súc ở
phương đông.
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 622
hạ), nói : “Kế đến, ở phương bắc quán tưởng
Phật Bất động, trụ nơi tướng định tịch lặng
thanh lương (mát mẻ), đây là trí Như lai
niết bàn, nên có nghĩa bất động, chứ không
phải tên của đức Phật là bất động, chính
tên Ngài là Cồ âm Như lai”. Tức A súc nghĩa
là bất động, chỉ cho tâm bồ đề vững chắc
không lay động. Lại nữa, Phật Thiên cổ lôi
âm, nói theo nghĩa niết bàn tịch định, cũng
gọi là Phật Bất động. (xt. A Súc Phật).
BẤT ĐỘNG SINH TỬ
Sống chết chẳng động. Chỉ cho sống
chết tức là Niết bàn. Đại nhật kinh sớ quyển
1 (Đại 39, 581 hạ), nói: “Vừa mới phát tâm,
liền thành chính giác, chẳng động sinh tử
mà đến Niết bàn”.
BẤT ĐỘNG SỨ GIẢ
Cũng gọi Vô động sứ giả, Bất động Như
lai sứ. Chỉ hình đồng tử của Bất động minh
vương trong Mật giáo. Vì bản thệ tam muội
da, mà Bất động minh vương, lúc mới phát
tâm, thị hiện hình tướng trẻ con, làm người
hầu hạ đức Như lai để Ngài sai khiến, đồng
thời, giúp đỡ cung phụng người tu hành
chân ngôn (Mật chú), bởi thế mà có tên là

Bất động sứ giả. (xt. Bất Động Minh Vương).
BẤT ĐỘNG SỨ GIẢ PHÁP
I. Bất động sứ giả pháp. Phép tu cầu
BẤT ĐỘNG PHÁP A LA HÁN

B
547
niệm sứ giả Bất động trong Mật giáo. Khi tu
phép này, Bản tôn hiện thân làm người
hầu hạ, cung phụng hành giả, ngày đêm
ủng hộ, khiến hành giả thành tựu bồ đề.
[X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp].
II. Bất động sứ giả pháp. Có một quyển.
Gọi đủ: Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp.
Cũng gọi Bất động sứ giả đà la ni pháp, Bất
động tôn sứ giả bí mật pháp, Bất động sứ
giả quĩ. Thắng phấn nộ vương chân ngôn.
Do ngài Kim cương trí đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 21.
Kinh này trình bày vị sứ giả đây tức là
hóa thân của đức Tì lô giá na, Ngài hay
thỏa mãn các lời cầu mong của mọi người.
Nội dung chia làm ba phần :
1. Trước hết, nói về bốn hạnh tinh tiến,
phép chú trở, phép hộ ma.
2. Kế đến, nói cách vẽ tượng và vẽ sứ
giả, phép kết giới hộ thân.
3. Sau hết, nói rõ phép Ưu khâu mãn
nguyện.
BẤT ĐỘNG TAM MUỘI
...........
Quán xét tướng các pháp một cách
chính xác, trạng thái tâm không dao động,
là một trong những tam muội nói trong
kinh Đạt ma đa la thiền quyển hạ. Tam
muội (định) này do quán xét năm ấm mà
sinh ra. Ý nói, đối với năm ấm, quán xét
đầy đủ pháp tướng mà sự nhàm chán được
thêm lên, trí tinh tiến bền chắc, không gì
lay động được. Không lay động được tức là
Bất động tam muội.
BẤT ĐỘNG THẬP TỨ CĂN BẢN ẤN

Mười bốn ấn căn bản bất động. Cũng
gọi Căn bản ấn minh. Là mười bốn ấn khế
của Bất động minh vương trong Mật giáo.
Về thứ tự và tướng ấn của mười bốn ấn
này, các kinh quĩ nói có hơi khác nhau.
Theo mười bốn loại được chép trong Bất
động lập ấn quĩ là:
1. Căn bản bí mật ấn, cũng gọi Châm
ấn, Độc cồ ấn. Tức hai tay đan lại ở bên
trong, hai ngón cái để ở bên cạnh hai ngón
vô danh, đầu hai ngón giữa để ở trước hai
ngón cái, hai ngón trỏ dựng thẳng dính vào
nhau. Hai ngón trỏ tượng trưng gươm, hai
ngón cái, hai ngón vô danh tượng trưng
giây lụa. Hoặc hai ngón vô danh, hai ngón
giữa tượng trưng bốn ma, lấy hai ngón cái
đè lên, biểu thị nghĩa hàng phục bốn ma.
2. Bảo sơn ấn, hai tay đan lại ở bên trong,
hai ngón cái để trong lòng bàn tay, làm
thành cái tòa ngồi tựa như phiến đá lớn,
biểu thị nghĩa không chuyển động.
3. Đầu ấn, hai tay làm nắm tay Kim
cương, nắm tay phải để ngửa, nắm tay trái
úp lên trên nắm phải. Đây là hình búi tóc.
4. Nhãn ấn (ấn mắt), hai tay đan bên
trong, hai ngón cái đưa vào lòng bàn tay,
hai ngón trỏ chặp lại dựng đứng, đem ấn
đặt ở hai mắt và giữa chân mày, tượng trưng
trí của ba bộ, hoặc hai bộ và mắt trí chẳng
hai.
5. Khẩu ấn (ấn mồm), hai ngón út tréo
nhau ở trong, hai ngón vô danh đè ở
khoảng tréo của hai ngón út, hai ngón giữa
duỗi đều, hai ngón cái ấn thêm vào móng
của ngón vô danh, hai ngón trỏ đều ấn
thêm vào móng của ngón giữa. Đem ấn đặt
ở miệng, hoặc lấy hai ngón cái làm môi
dưới, hai ngón trỏ làm môi trên, khoảng

giữa đó là hình cái miệng, đây là miệng Đại
không tam muội, đầu hai ngón út hiện ra,
tượng trưng hai răng nanh.
6. Tâm ấn, hai tay chắp lại, giữa lòng
bàn tay rỗng, hai ngón trỏ, hai ngón cái
làm dáng như khảy móng tay, tức là giống
với ấn Đại tuệ đao (dao đại trí tuệ). Tâm ấn
là tâm chân thật bền chắc của Bất động
tôn, tượng trưng muôn đức ở trong tâm.
7. Tứ xứ gia trì ấn (ấn chú nguyện ở
BẤT ĐỘNG THẬP TỨ CĂN BẢN ẤN

B
548
bốn chỗ). Cũng gọi giáp ấn. Hai tay chắp
lại, lòng bàn tay rỗng, hai ngón giữa dựng
đứng, hình dáng như cây cờ, hai ngón trỏ
để ở lóng đầu của ngón giữa, hai ngón vô
danh làm hình báu, hai ngón út, hai ngón
cái đứng tản ra, ấn để ở bốn chỗ là tim, hai
vai, cổ họng rồi xả ra ở trên đỉnh đầu. Dùng
ấn này gia trì bốn chỗ của thân, liền thành
thân bất động.
8. Sư tử phấn tấn ấn (ấn sư tử ra sức
mau chóng). Như ấn trước, dựng thẳng ngón
trỏ của tay phải và lay động, làm hình sư tử
nhún mình chồm tới. Sư tử tượng trưng
tâm bồ đề.
9. Hỏa diệm ấn (ấn ngọn lửa). Lấy ngón
cái của tay phải ấn vào móng ngón giữa,
ngón vô danh, ngón trỏ dựng đứng, chống
vào chân của ngón giữa trong bàn tay trái.
Là nghĩa dùng giáo phong đại bi của Phật
mà dẫn phát lửa trí của chúng sinh.
10. Hỏa diệm luân chỉ ấn (ấn ngăn chặn
bánh xe lửa). Cũng gọi Chế hỏa ấn, Già
hỏa ấn. Ngón cái của hai tay đều để ở khoảng
giữa (kẽ tay) của ngón trỏ và ngón giữa, hai
tay nắm, xoay lưng hợp lại. Nếu gió (ngón
trỏ) ở gần lửa (ngón giữa), thì lửa càng mạnh,
nếu giữa lửa và gió có hư không (ngón cái
ngăn cách), thì lửa tự diệt. Ân này tượng
trưng nghĩa dùng trí đại không diệt lửa
nghiệp phiền não.
11. Thương khư ấn (ấn tù và pháp).
Ngón cái của tay trái tay phải đều ấn vào
ngón vô danh, ngón út, hai ngón giữa dựng
thẳng chặp lại, ngón trỏ tay phải dính vào
lóng (đốt) ngón giữa, ngón trỏ tay trái đứng

thẳng. Tù và pháp tức là nghĩa nói pháp.
12. Khát nga ấn (ấn gươm). Về ấn này,
các Quĩ và phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật nói đều giống nhau: ngón trỏ, ngón
giữa của tay trái duỗi ra, lấy ngón cái đè lên
móng ngón út làm thành hình dáng cái
bao gươm, tay phải cũng như thế làm thành
hình cây gươm. Bàn tay hình bao gươm
ngửa lên, bàn tay hình cây gươm úp xuống
đặt ở trên tay hình bao gươm. Trong ấn
này, hai ngón trỏ tượng trưng thân không
lay động; hoặc ngón vô danh, ngón út ấn
vào ngón cái, biểu thị Đại nhật (mặt trời
lớn) của hai bộ Kim cương, Thai tạng.
13. Quyên sách ấn (ấn giây lụa), lấy ngón
cái của tay phải đè lên móng của ba ngón
giữa, vô danh và út, ngón trỏ duỗi thẳng,
đặt vào lòng bàn tay trái, dùng ba ngón
giữa, vô danh, út của tay trái nắm lấy nó,
đầu ngón cái tay trái bấm vào đầu ngón trỏ
tay trái làm thành hình vòng tròn, tượng
trưng vòng giây lụa mà Minh vương cầm ở
tay.
14. Tam cồ Kim cương ấn (ấn Kim cương
ba chẽ). Lấy đầu ngón cái của tay phải bấm
vào đầu ngón trỏ, còn ba ngón kia duỗi
thẳng ra, làm thành hình ba chẽ (chạc).
[X. kinh Để lí tam muội da; Bất động sứ giả
pháp].
BẤT ĐỘNG TRẤN TRẠCH PHÁP
Phép Bất động trấn yên nhà cửa. Cũng
gọi Bất động an trấn pháp, Bất động an
trạch pháp. Là phép trong Mật giáo, lấy Bất
động minh vương làm Bản tôn, tu để cầu
trấn yên nhà cửa. Bất động sứ giả đà la ni
bí mật pháp (Đại 21, 27 thượng), nói : “Nếu
trong nhà có điềm dữ gây sợ hãi, hoặc bị
quan quyền bức não, nên một lòng tụng

chú căn bản, (...) chỉ ở trong nhà sạch sẽ
kết giới giữ mình, buộc tâm nơi sứ giả Bất
động, chuyên niệm không dứt”. (xt. Bất
Động Pháp).
BẤT GIÁC
.....
I. Bất giác. Không tỉnh biết. Đối lại với
“Giác”. Không đủ trí sáng để thấu suốt chân
tướng của muôn vật. Tức cũng hàm ý là vô
minh thình lình dấy lên. Luận Đại thừa
BẤT ĐỘNG TRẤN TRẠCH PHÁP

B
549
khởi tín chia thức A lại da làm hai nghĩa
giác và bất giác. Bất giác lại có thể chia làm
hai thứ: căn bản bất giác và chi mạt bất
giác. Căn bản bất giác, nghĩa là vì vô minh
che lấp mất chân tính, nên chúng sinh hoàn
toàn không biết gì về chân như, vốn là pháp
một vị bình đẳng. Còn chi mạt bất giác là
do căn bản bất giác sinh ra, nên chúng sinh
mới chấp bậy các pháp, rồi từ đó dấy lên ba
tướng nhỏ, sáu tướng thô, như: nghiệp
tướng, chuyển tướng v.v... Như vậy, từ căn
bản bất giác sinh ra chi mạt bất giác, rồi
nương nơi chi mạt bất giác mà dấy sinh các
nghiệp phiền não, để phải chịu cái khổ sống
chết trôi lăn. (xt. Giác).
II. Bất giác. Một trong bốn giai vị của
Thủy giác. Những người ngoại phàm thuộc
ngôi Thập tín, tin lí nhân quả thiện ác, niệm
trước nghĩ ác liền biết, nên niệm sau không
khởi ác. Nghĩa là giai vị này tuy có một phần
giác, nhưng hãy chưa biết gì về phiền não,
cho nên gọi là bất giác. Tức tuy biết lí nghiệp
quả, nhưng chưa sinh khởi trí dứt phiền
não, cho nên gọi bất giác, là tướng diệt của
tâm giác. [X. luận Đại thừa khởi tín; Đại
thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.trung]. (xt.
Thủy Giác).
BẤT GIÁC HIÊN HÀNH VỊ
Chỉ địa đầu tiên và địa thứ hai trong
mười địa. Hai địa này tuy đã ở vào ngôi vị
của bậc Thánh, nhưng tự nhiên còn dấy
sinh phiền não, vì thế có tên như trên.
BẤT HẠI
......
Phạm:Ahiôsà.

I. Bất hại. Không giết hại, làm thương
tổn tất cả sinh vật. Là tư tưởng cơ bản của
tôn giáo, luân lí và đạo đức Ấn độ. Tư tưởng
này bắt đầu từ thời đại Cổ áo nghĩa thư
(Khương đa quí áo nghĩa thư III, 17 v.v...)
và là đặc sắc mà các giáo thuyết ở Ấn độ
đều có. Trong Phật giáo, “Chính nghiệp”
trong tám Chính đạo là giáo nghĩa căn bản
của Phật giáo nguyên thủy đã nói rõ về Bất
hại, giới đầu trong năm giới là giới không
được giết hại. Tám trai giới, mười giới của sa
di và sa di ni, ba la đề mộc xoa (Phạm:
pràtimokwa, Pàli: pàỉimokkha) của tỉ
khưu và tỉ khưu ni đều có qui định nghiêm
khắc. Trong các Pháp sắc (sắc lệnh dùng
Phật pháp để răn dạy) của vua A dục cũng
đề cao Bất hại; trong các kinh luận của Phật
giáo Đại thừa, như kinh Phạm võng, luận
Đại trí độ v.v... ghi chép rất nhiều, không
thể kể hết.
Phật giáo Trung quốc và Phật giáo Nhật
bản chịu ảnh hưởng rất sâu, tiêu biểu là các
nghi thức phóng sinh. Kì na giáo chủ trương
muôn vật đều có linh hồn, cho nên giữ giới
không giết hại một cách cực đoan. Điều
thứ nhất trong giới Đại thệ là giới không
giết hại. Ân độ giáo cũng có giáo lí luân hồi
chuyển sinh, linh hồn bất diệt, nên đã đưa
ra quan niệm “Sự sống của muôn vật đều
là một thể” và nêu cao lí tưỏng không làm
thương tổn tất cả sinh vật. [X. kinh Tạp a
hàm Q.28].
II. Bất hại. Tên tâm sở. Một trong 75
pháp thuộc tông Câu xá, một trong 100
pháp thuộc tông Duy thức. Đối lại với “Hại”,
là tác dụng tinh thần không làm tổn não
người khác. Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ
trương Bất hại có thể riêng biệt, thuộc một

trong mười Đại thiện địa pháp. Nhưng các
nhà Duy thức đại thừa thì cho rằng, Bất
hại là dựa trên tác dụng Vô sân mà giả đặt,
chứ không lập thể riêng biệt và là một trong
11 thứ Thiện tâm sở. Luận Thành duy thức
quyển 6 nói, nghĩa của Vô sân và Bất hại
có khác nhau: Vô sân là ban vui, thuộc
tính chất từ (hiền lành), Bất hại là cứu khổ,
thuộc tính chất bi (thương xót). [X. luận
Nhập a tì đạt ma Q.thượng; luận Câu xá
BẤT HẠI

B
550
Q.29; luận Phẩm loại túc Q.3; luận Đại tì
bà sa Q.42; luận Thuận chính lí Q.11].
BẤT HÀNH NHI HÀNH
Không tu hành mà tu hành. Chỉ sự tu
hành đã thấu suốt lí chân như. Lí chân
như bình đẳng không có tướng, ngầm hợp
với lí không tướng này mà tu hành, thì tức
là không cố tâm cố ý hành mà vẫn tự khế
hợp với hành, gọi là bất hành nhi hành.
Cứ theo Vãng sinh luận chú quyển hạ nói,
thì chân như là thể chính của các pháp,
thể đã như mà hành, thì là chẳng hành;
hành mà chẳng hành, gọi là như thực tu
hành. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
BẤT HÊ ĐỊNH
........
Bất hệ, nghĩa là không trói buộc, chỉ
cho vô lậu xuất thế gian. Bất hệ định là
định vô lậu xuất thế gian. Đối với các thiền
định trong ba cõi mà nói, thì định vô lậu ở
cõi Tứ thiền và Tứ vô sắc của các bậc Thánh
Tứ hướng Tứ quả là Bất hệ định. [X. luận
Thanh tịnh đạo 3].
BẤT HÒA HỢP TÍNH
...........
Phạm:a-sàmagrì. Cũng gọi Dị tính (tính
khác). Đối lại với “Hòa hợp tính”. Là một
trong 24 pháp Tâm bất tương ứng hành
của tông Duy thức. Bất hòa hợp tính là cái
năng lực hoặc tính chất làm trở ngại các
duyên hòa hợp khiến cho các pháp không
sinh ra được. [X. luận Hiển dương thánh
giáo Q.1; luận Du già sư địa Q.3, Q.56; luận
Đại thừa bách pháp minh môn].
BẤT HOẠCH

Không thu được. Phạm: a-làbha.
Cũng gọi Phi hoạch. Một trong Phi đắc.
Tức chưa thu hoạch pháp chưa từng được,
cũng gọi Sơ niệm chi phi đắc. Luận Thuận
chính lí quyển 12 nói, phi đắc (chẳng được)
có hai thứ: trước kia chưa từng được và
từng được rồi nay đã mất. Trước kia chưa
từng được gọi là Bất hoạch; từng được rồi
nay đã mất gọi là Bất thành tựu. Nhưng
luận Câu xá quyển 4 và Câu xá luận quang
kí quyển 4 thì cho rằng, cái chưa từng được
mà nay được, hoặc cái đã mất mà nay
được, gọi là hoạch; cái chưa từng mất mà
nay mất, hoặc đã được rồi mà nay mất,
gọi là bất hoạch. [X.luận Đại tì bà sa
Q.157; Câu xá luận bảo sớ Q.4; Thành
duy thức luận diễn bí Q.2 phần đầu]. (xt.
Phi Đắc, Đắc).
BẤT HOẠI CÚ
........
Câu không hủy nát. Chỉ cho chữ “A”
trong Mật giáo. Vì chữ A tượng trưng cho
thể tính kim cương bất hoại, nên có tên
này. Kinh Đại nhật quyển 2 (Đại 18, 10
hạ), nói: “Hành giả suy nghĩ về chữ A cho
kĩ, sẽ đuợc bất hoại cú” (tức thể tính kim
cương không hủy nát).
BẤT HOẠI KIM CƯƠNG
Chất báu kim cương cứng chắc, không
một sức nào bên ngoài có thể phá nát được
nó.
BẤT HOẠI KIM CƯƠNG QUANG MINH TÂM ĐIÊN
Chỉ nơi nói pháp của đức Đại nhật Như
lai trong Kim cương giới Mật giáo. “Bất hoại
kim cương” là lời khen ngợi chung về thân
thường trụ của các vị tôn; “Quang minh
tâm” là khen ngợi tính đức giác ngộ của
tâm các Ngài. Điện là chỉ thân tâm nương

ở lẫn nhau. Trong năm trí, Quang minh tâm phối với Thành sở tác trí, nghiệp dụng BẤT HÀNH NHI HÀNH

B
551
của ba mật đều từ đây sinh ra. [X. luận Biện
hiển mật nhị giáo Q.hạ].
BẤT HOẠI PHÁP
........
I. Bất hoại pháp. Chỉ Niết bàn. Là pháp
không bị bất cứ sự vật gì phá hoại được. [X.
kinh Tạp a hàm Q.2].
II. Bất hoại pháp. Chỉ người lợi căn
thành tựu quả A la hán. Khi người lợi căn
tu quán xương trắng, nếu không khởi phép
quán thứ 9 là Thiêu tưởng (quán tưởng
xương bị đốt), thì được thấy từ trong xương
phóng ra ánh sáng tám mầu, rồi tu luyện
tiếp mà được thần thông..., gọi là Bất hoại
pháp. (xt. Hoại Pháp Bất Hoại Pháp).
BẤT HOẠI TỨ THIỀN
...........
Cõi Tứ thiền không bị hủy nát. Người ở
cõi trời Tứ thiền, bên trong thì tâm định,
giác quan không hủy nát, bên ngoài thì khí
giới (thế giới tự nhiên) của họ không bị ba
tai họa (lửa, nước, gió) phá hoại.
BẤT HOẠI TƯỚNG
Tướng không nát. Một trong chín bậc
Vô học, một trong 27 Hiền thánh. Vì các
thứ nhân duyên không làm hư nát được
các tam muội mà bậc A la hán này đã chứng
được, nên gọi là Bất hoại tướng. Tức là loại
Bất động pháp A la hán nói trong kinh
Phúc điền của Trung a hàm quyển 30. [X.
luận Thành thực Q.1 phẩm Phân biệt hiền
thánh]. (xt. Cửu Vô Học, Nhị Thập Thất
Hiền Thánh).
BẤT HOÀN HƯỚNG
Phạm: anàgàmi-phala-pratipanna.

Cũng gọi A na hàm hướng. Một trong bốn
hướng thuộc thừa Thanh văn. Hướng, nghĩa
là hướng tới. Quả thứ hai trong bốn quả
Thanh văn là quả Nhất lai; những người
thuộc quả này một lòng hướng tới quả Bất
hoàn, nên gia công gắng sức tu hành, khi
dứt được bảy phẩm, tám phẩm Tu hoặc ở
cõi Dục, thì gọi là Bất hoàn hướng. [X. Trung
a hàm Q.30 kinh Phúc điền; luận Đại trí độ
Q.22]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
BẤT HOÀN QUẢ
Phạm:Anàgàmin.Dịch âm: A na hàm.
Chỉ bậc Thánh quả thứ ba trong bốn quả
Thanh văn. Bậc này đã dứt trừ chín phẩm
Tư hoặc ở cõi Dục, không còn chịu sinh ra
lại ở cõi Dục nữa, nên gọi là Bất hoàn
(không trở lại). Còn chia làm bảy thứ Bất
hoàn, chín thứ Bất hoàn, bảy Thiện sĩ thú
v.v... [X. luận Đại trí độ Q.22; luận Câu xá
Q.24]. (xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
BẤT HOẠT ÚY
..........
Sợ không sống được. Cũng gọi Bất hoạt
khủng bố. Một trong năm sự sợ hãi. Người
mới tu hành tuy làm việc bố thí, nhưng
còn nghĩ đến mình, còn thương thân mình,
sợ sau khó giữ được kế sống, cho nên
thường tích chứa để giành của cải, chưa
dám cho hết những gì mình có, như thế
gọi là Bất hoạt úy. [X. kinh Tạp a hàm Q.26;
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) Q.34]. (xt.
Ngũ Bố Úy).
BẤT HỒI HƯỚNG
........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Môn
Tịnh độ lập ra hai thứ hồi hướng là: Vãng
tướng hồi hướng (nguyện đem công đức đã
tu hồi hướng đạo Bồ đề để được sinh về

Tịnh độ) và Hoàn tướng hồi hướng (nguyện
sau khi thành Phật trở lại vào vòng sống
chết giáo hóa hết thảy chúng sinh).
BẤT HỒI HƯỚNG

B
552
Nhưng, Tịnh độ Chân tông thì chủ
trương, chỉ cần một niềm tin chí thành,
tha thiết là hai thứ hồi hướng trên đều do
đức Phật A di đà hồi hướng cho người tu
hành, chứ người tu hành thì không cần
phải hồi hướng, nên gọi là Bất hồi hướng.
Bất hồi hướng là pháp tha lực, hiển bày
chỗ cùng tột của tha lực; bởi thế, niệm Phật
tha lực (tuyệt đối tin tưởng vào sự cứu vớt
của Phật A di đà) gọi là Bất hồi hướng pháp.
[X. Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập;
Giáo hành tín chứng Q.2; Chính tượng mạt
hòa tán].
BẤT HƯ TÁC TRỤ TRÌ CÔNG ĐỨC
Công đức chân thực không hư dối.
Cũng gọi Bất hư tác công đức. Là một trong
tám thứ công đức trang nghiêm của đức
Phật A di đà thuộc 29 thứ trang nghiêm
của cõi Tịnh độ cực lạc. Nghĩa là sức nguyện
của đức Phật A di đà không hư dối, có thể
làm tràn đầy biển báu công đức to lớn của
hành giả quán tưởng Phật một cách nhanh
chóng. [X. luận Tịnh độ (Thiên thân); Vãng
sinh luận chú Q.thượng].
BẤT KHẢ ĐẮC
........
Không thể được. Phạm : an-upalambha.
Tên khác của “không”. Dù có tìm cầu như
thế nào đi nữa, cũng đều không thể biết
được. Phật giáo cho rằng, sự tồn tại của tất
cả các pháp, không có hình thái cố định
bất biến, nếu có suy xét tìm cầu thì đều
cũng không thể được, gọi là Bất khả đắc
không. Danh từ bất khả đắc này bao hàm
bốn nghĩa sau đây :

1. Không thể được.
2. Không tồn tại.
3. Không bám dính tự thể tồn tại, như
“các pháp chẳng thể được”.
4. Đối với vật không xác định và không
bản chất, tìm cũng không thể được. (xt. Tứ
Bất Khả Đắc).
BẤT KHẢ ĐẮC KHÔNG
...........
Cái “không” chẳng thể được. Phạm:
anupala-mbha-zùnyatà. Cũng gọi Vô sở
đắc không. Một trong 18 cái không. Tất cả
các pháp như sống chết, Niết bàn v.v... tính,
tướng đều tịch diệt, tìm nó không thể được,
gọi là Bất khả đắc không. Tức do ba thứ
không thể được mà gọi là không:
1. Tìm cái ta trong 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới
không thể được.
2. Tìm tự tính các pháp trong nhân
duyên của chúng không thể được.
3. Tìm nhân duyên của pháp không thể
được.
Trong đây, loại Bất khả đắc thứ hai như
tìm nắm tay trong năm ngón tay không thể
được, loại thứ ba thì tìm năm ngón tay cũng
không thể được. [X. kinh Đại phẩm bát nhã
Q.1 phẩm tựa, Q.3; luận Đại trí độ Q.31;
Đại thừa nghĩa chương Q.2, Q.4]. (xt. Thập
Bát Không).
BẤT KHẢ KHÍ
Không thể vứt bỏ. Tên vị tổ khai sáng
của Hóa địa bộ Tiểu thừa. Tương truyền khi
sinh ra, người mẹ bỏ ngài xuống giếng nước,
rất may được người bố cứu sống cho nên gọi
ngài là Bất khả khí. Lúc đầu ngài theo Bà la
môn, thông hiểu các nghĩa của ngoại đạo, về
sau qui y Phật giáo, học “Thuyết nhất thiết
hữu bộ”. Sau lại thành lập riêng Hóa địa bộ,

cũng gọi Bất khả khí bộ.
BẤT KHẢ KIẾN HỮU ĐỐI SẮC
Sắc không thể trông thấy được, nhưng
có tính chất ngăn ngại. Một trong ba thứ
sắc. Nó gồm năm căn, bốn trần trong 11
BẤT HƯ TÁC TRỤ TRÌ CÔNG ĐỨC

B
553
sắc pháp. Năm căn là: mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân; thắng nghĩa căn (thần kinh) của năm
căn và bốn trần thanh, hương, vị, xúc, đều
là những thứ mà mắt không thể thấy đến
được, chúng được tạo thành bởi cực vi, tính
chất của chúng thường làm trở ngại, khiến
mắt không thể thấy được, cho nên gọi là
Bất khả kiến hữu đối sắc. [X. luận Xá lợi
phất a tì đàm Q.3]. (xt. Tam Sắc).
BẤT KHẢ KIẾN VÔ ĐỐI SẮC
Sắc có thể thấy nhưng không đối ngại.
Một trong ba thứ sắc, là Vô biểu sắc trong
11 sắc pháp. Vô biểu sắc không phải mắt
có thể thấy, cũng chẳng phải do cực vi tạo
thành, tính chất của nó không đối ngại,
cho nên gọi là Bất khả kiến vô đối sắc.
Tính chất của nó tuy không đối ngại, nhưng
nó lại là pháp do bốn đại có đối ngại tạo ra,
cho nên được liệt vào sắc pháp. [X. luận
Xá lợi phất a tì đàm Q.3]. (xt. Tam Sắc).
BẤT KHẢ THUYẾT
..........
Không thể nói ra được. Phạm: anabhilàpya.
Cũng gọi Bất khả ngôn thuyết,
Bất thuyết. Nghĩa là chân lí chỉ có thể chứng
biết, chứ không thể dùng lời nói mà giải
thích cho rõ được. Kinh Đại phương đẳng
đại tập quyển 18 phẩm Hư không tạng bồ
tát và kinh Đại phẩm bát nhã quyển 17
phẩm Thâm áo v.v... đều cho đệ nhất nghĩa
rốt ráo là không, nên không thể nói được.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 21 thì đứng
về phương diện sinh và không sinh của
các pháp mà nói sáu câu bất khả thuyết.
Tức là sinh sinh cũng bất khả thuyết, sinh

không sinh cũng bất khả thuyết, không sinh
sinh bất khả thuyết, không sinh không sinh
cũng bất khả thuyết, sinh cũng bất khả
thuyết, không sinh cũng bất khả thuyết.
Ngài Thiên thai Trí khải lấy bốn câu
trước lần lượt phối hợp giải thích bốn giáo
Tạng, Thông, Biệt, Viên; trong đó, dùng
hai câu trước để nói rõ về sự (tướng) lí (tính)
trong ba cõi, hai câu sau nói rõ về sự lí
ngoài ba cõi.
Ngoài ra, Đại thừa huyền luận quyển 1
và luận Du già sư địa quyển 16... cũng đều
có nêu ra vài thứ bất khả thuyết. Lại khi
khen ngợi công đức của Phật không thể
dùng ngôn ngữ nói cho cùng tận được, cũng
dùng bất khả thuyết và phần nhiều hay dùng
liền với các từ ngữ bất khả xưng, bất khả tư
nghị v.v... [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.12;
kinh Đại ban Niết bàn (bản Bắc) Q.18; luận
Đại trí độ Q.74; Tứ niệm xứ Q.1; Duy ma
kinh huyền sớ Q.5]. (xt. Tứ Bất Khả Thuyết).
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ
I. Bất khả tư nghị. Không thể nghĩ
bàn. Phạm:a-cintya. Cũng gọi Bất tư nghị,
Nan tư nghị (khó nghĩ bàn). Chỉ cho cảnh
giới không thể nghĩ lường nói năng được.
Chủ yếu được dùng để hình dung cảnh giới
giác ngộ của chư Phật Bồ tát, cùng với sự
mầu nhiệm sâu xa của trí tuệ và sức thần
thông. Đối với những sự lí sâu xa mầu
nhiệm và thần kì, không thể nhờ vào suy
xét hoặc bàn thảo mà biết được, người đời
cũng thường dùng “bất khả tư nghị” để hình
dung. Nhưng từ ngữ này đã được viện dẫn
từ kinh điển Phật.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 nói,
thế giới, chúng sinh, rồng, cảnh giới Phật là
bốn cái không thể nghĩ bàn. Kinh Đại bảo

tích quyển 86 cũng nêu: nghiệp, rồng, thiền,
Phật là bốn cảnh giới không thể nghĩ bàn.
Luận Đại trí độ quyển 30 thì bảo: chúng
sinh nhiều ít (chúng sinh không thêm
không bớt), nghiệp quả báo (tất cả quả báo
sai khác do sức nghiệp mà sinh), sức người
ngồi thiền (do sức thiền định mà hiện thần
thông), sức các rồng (một giọt nước của rồng
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ

B
554
có thể trút xuống làm trận mưa lớn), sức
của chư Phật (đức Phật đã thành tựu đầy
đủ mười lực) v.v..., năm thứ kể trên đều
không thể nghĩ bàn.
Lại kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
quyển 30 phẩm Phật bất khả tư nghị pháp,
cũng nêu ra mười thứ không thể nghĩ bàn
của chư Phật là: cõi nước, tịnh nguyện,
chủng tính, xuất thế, pháp thân, âm thanh,
trí tuệ, sức thần tự tại, vô ngại trụ, giải thoát
v.v... Cũng kinh trên, quyển 37 phẩm Li
thế gian còn ghi chép mười thứ không thể
nghĩ bàn của Bồ tát. Những ghi chép trên
đây đều nhằm nói rõ rằng, sự giải thoát, trí
tuệ, sức thần thông v.v... của chư Phật và
Bồ tát không thể dùng lời nói mà diễn tả,
hoặc suy tư mà biết được.
Thêm nữa, kinh Hoa nghiêm và kinh
Duy ma được gọi là kinh Bất khả tư nghị
giải thoát, đức Phật A di đà được gọi là Bất
khả tư nghị quang như lai, Bồ tát được gọi
là Bất khả tư nghị bồ tát, Nan tư nghị bồ
tát v.v... đều thuộc những trường hợp kể
trên. (xt. Tứ Bất Tư Nghị).
II. Bất khả tư nghị. Vị tăng đời Đường.
Người nước Tân la ở chùa Linh diệu, tên là
Bất khả tư nghị, làm đệ tử ngài Thiện vô
úy. Vào cuối năm Khai nguyên (713-741),
sư có soạn Đại nhật kinh cúng dường thứ
đệ pháp sớ 2 quyển, người thời bấy giờ gọi
là Bất tư nghị sớ. Còn những sự tích khác
về sư không được rõ.
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ GIẢI THOÁT PHÁP MÔN
Cửa pháp giải thoát không thể nghĩ bàn.
Chỉ cho giáo pháp Đại thừa mà hàng Nhị

thừa Thanh văn v.v... không thể nghĩ bàn
được. Giải thoát là tên khác của tam muội.
Sức thần diệu dụng của tam muội to nhỏ
dung hòa nhau, tùy theo các pháp biến đổi
mà tự tại vô ngại, lìa tất cả sự trói buộc, cho
nên gọi là giải thoát. Sự giải thoát này được
nói rõ trong phẩm Bất tư nghị của kinh
Duy ma. Cũng là pháp tướng “Một nhiều
không ngại” được thuyết minh trong kinh
Hoa nghiêm. [X. kinh Duy ma Q.trung
phẩm Bất tư nghị].
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ TÔN
I. Bất khả tư nghị tôn. Đấng tôn quí
không thể nghĩ bàn. Là tiếng tôn xưng
chung đối với chư Phật. Cảnh giới của Phật
chẳng phải tâm trí con người có thể suy
nghĩ phân biệt được, cũng không thể dùng
lời nói mà diễn tả được, vì thế gọi là Bất
khả tư nghị tôn.
Kinh Đại bảo tích quyển 37 chép, đức
Như lai có đủ mười pháp không thể nghĩ
bàn là: thân không thể nghĩ bàn, tiếng nói
không thể nghĩ bàn, trí không thể nghĩ bàn,
ánh sáng không thể nghĩ bàn, giới không
thể nghĩ bàn, thần thông không thể nghĩ
bàn, sức lực không thể nghĩ bàn, can đảm
không thể nghĩ bàn, đại bi không thể nghĩ
bàn và các pháp riêng không thể nghĩ bàn.
Căn cứ theo đó mà gọi chung chư Phật là
Bất khả tư nghị tôn.
II. Bất khả tư nghị tôn. Là một trong
ba mươi bảy hiệu của đức Phật A di đà. Sức
bản nguyện của Phật A di đà là cái không
thể nghĩ bàn hơn hết trong những cái không
thể nghĩ bàn, và quả báo trang nghiêm do
bản nguyện này thành tựu cũng là không
thể nghĩ bàn hơn hết. Bởi thế, kinh A di đà
đã nói, hằng sa chư Phật ở sáu phương đặc

biệt khen ngợi công đức không thể nghĩ
bàn của Phật A di đà, cho nên lấy Bất khả
tư nghị tôn làm tên riêng của Phật A di đà.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Tán A di đà
Phật kệ].
BẤT KHẢ VIÊT THỦ HỘ
..............
Giữ gìn không cho vượt qua (người giữ
BẤT KHẢ TƯ NGHỊ GIẢI THOÁT PHÁP MÔN

B
555
cửa). Phạm:Durdharwa-dvàrapàla.Là một
trong hai vị Thủ hộ giữ cửa phía tây của
viện Văn thù và viện Kim cương bộ (bên
ngoài viện Văn thù) trên Thai tạng giới mạn
đồ la. Cũng gọi Nan trì, Nan thắng (khó có
ai hơn được), Đối hộ môn (giữ cửa đối diện),
Phụng giáo giả (người vâng giáo lệnh), Vô
năng kiến giả (người không ai thấy được).
Vị này thường giữ cửa trong ở phía bên
phải, đối diện với người giữ cửa bên trái, cả
hai đều theo mệnh lệnh chỉ dạy của đức
Như lai mà giữ gìn cửa pháp. Mật hiệu là
Kim cương, hình tam muội da là con dao,
thân mầu da người, tay phải cầm cây mâu,
nắm tay trái đưa lên ngang ngực, mặt hướng
về phía trái, ngồi xếp bằng, kết ấn kim cương
nan thắng. [X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm
Tất địa xuất hiện; Đại nhật kinh sớ Q.10,
Q.11, Q13]. (xt. Nhị Thủ Hộ)
BẤT KHẢ XƯNG
I. Bất khả xưng. Đồng nghĩa với bất
khả tư nghị, bất khả thuyết. Nghĩa là công
đức to lớn của Phật thù thắng tuyệt vời,
không thể dùng lời nói mà khen ngợi được.
II. Bất khả xưng. Phạm:atulya. Một
trong 10 số lớn của Ấn độ đời xưa. Cứ theo
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển 45
phẩm A tăng kì chép, thì 10 số lớn theo
thứ tự là: a tăng kì, vô lượng, vô số, vô
biên, vô đẳng, bất khả sổ (không thể đếm),
bất khả xưng, bất khả tư, bất khả lượng, bất
khả thuyết, bất khả thuyết bất khả thuyết.
Mười số lớn này, từ a tăng kì lần lượt thêm
lên cho đến bất khả thuyết bất khả thuyết,
theo phép tính nhân như sau: bất khả sổ

nhân với bất khả sổ thành một “bất khả sổ
chuyển” (Phạm: agaịeya-parivarta); bất
khả sổ chuyển nhân với bất khả sổ chuyển
thành một “bất khả xưng”; bất khả xưng
nhân với bất khả xưng thành một “bất khả
xưng chuyển” (Phạm: atulya-parivarta).
[X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.29
phẩm Tâm vương bồ tát a tăng kì; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.15]. (xt.
Thập Đại Sổ).
BẤT KHINH CHI HẠNH
Hạnh không dám coi khinh. Nghĩa là
bắt chước hạnh của bồ tát Thường bất
khinh, gặp ai cũng lễ lạy cung kính và khen
ngợi (Đại 9,185 thượng), nói : “Tôi không
dám khinh các ngài, vì các ngài đều sẽ thành
Phật”.
BẤT KHỒ BẤT LẠC THỤ
Cảm giác không khổ không vui. Phạm:
aduhkhàsukha-vedanà, Pàli:
adukkhàsukha-vedanà. Một trong ba thụ.
Cũng gọi Xả thụ (Phạm:upekwà-vedanà).
Tức gặp cảnh ngộ không trái ý cũng không
thuận ý, nên không cảm thấy khổ, cũng
không cảm thấy vui. [X. luận Câu xá Q.1,
Q.4; luận Thành duy thức Q.5]. (xt. Tam
Thụ).
BẤT KHÔNG (705-774)
.....
Phạm: Amoghavajra. Cũng gọi Bất
không kim cương. Nhà dịch kinh ở đời
Đường và là người được truyền pháp làm
vị tổ thứ sáu của Mật giáo. Sư là người nước
Sư tử (Tích lan), ở mạn nam Ấn độ. Người
rất thông minh, lúc nhỏ sư theo chú đi qua
các nước vùng biển nam, về sau xuất gia.
Năm 14 tuổi sư theo Tam tạng Kim cương
trí học chương Tất đàm, tụng trì kinh chữ

Phạm. Năm 16 tuổi, sư vượt biển Nam đến
Lạc dương vào năm Khai nguyên thứ 8 (720)
đời vua Huyền tôn nhà Đường. Có thuyết
nói sư là con của Bà la môn ở miền bắc
Thiên trúc, mồ côi từ nhỏ, theo chú đến
Vũ uy, Thái nguyên, sau thờ ngài Kim cương
BẤT KHÔNG

B
556
trí làm thầy. Năm 20 tuổi, sư thụ giới Cụ
túc ở chùa Quảng phúc tại Lạc dương vào
năm Khai nguyên 12. Sư thông minh hơn
người, rất được thầy quí trọng, hiểu thấu
hết các pháp năm bộ ba mật. Khi ngài Kim
cương trí thị tịch, vâng theo lời thầy dạy, sư
về Ấn độ cầu pháp, rồi cùng với các sư
Hàm quang, Tuệ biện đáp thuyền đi Tây
trúc, qua Quảng phủ, Ha lăng đến Tích
lan, theo A xà lê Phồ hiền (có thuyết nói A
xà lê Long trí) nhận lãnh 18 hội Kim cương
đính du già và Đại tì lô giá na đại bi thai
tạng, mỗi thứ mười vạn bài tụng, năm bộ
Quán đính, Chân ngôn bí điển, hơn năm
trăm bộ kinh luận tiếng Phạm, đồng thời,
được truyền các ấn bí mật, văn nghĩa chữ
tính tướng của chư tôn, rồi sư đi khắp năm
xứ Ấn độ.
Vào năm Thiên bảo thứ 5 (746), sư trở
về kinh đô, làm phép Quán đính cho vua
Huyền tôn và trụ trì chùa Tịnh ảnh. Vì sư
cầu mưa linh nghiệm, nên được vua ban
hiệu là Trí tạng và ban áo đỏ. Khi An lộc
sơn và Sử tiêu minh làm phản, sư đến ở
chùa Đại hưng thiện tại Trường an tu phép
Nhương tai (cầu
thoát khỏi tai
nạn). Đến khi
Trường an bị
phá, Huyền tôn
đến Thành đô
lánh nạn. Vua
Túc tôn lên ngôi
ở Linh vũ, lúc ấy
sư tuy ở trong

vùng loạn quân,
nhưng nhiều lần
sư sai sứ bí mật dâng thư cho Túc tôn để
thăm hỏi và bày tỏ lòng trung thành của
sư. Túc tôn cũng bí mật sai sứ đến cầu đại
pháp nơi sư. Thời vua Đại tôn, sư đặc biệt
được phong chức Hồng lô khanh và ban
hiệu Đại quảng trí tam tạng. Sư từng thiết
lập đạo tràng Mật giáo trên núi Ngũ đại
thuộc tỉnh Thái nguyên để mở rộng hoạt
động tuyên dương Mật giáo.
Năm Đại lịch thứ 6 (771) sư dâng biểu
trình 77 bộ 101 quyển kinh và một quyển
mục lục đã được dịch từ năm Khai nguyên
và xin vua cho đưa những kinh này vào
Đại tạng. Giữa tháng 6 năm Đại lịch thứ
9, sư biết trước thời giờ đã đến, dâng biểu
từ biệt vua và dâng kim cương linh chử
năm chẽ (cái chuông nhỏ hình cái chày
kim cương) rồi nằm nghiêng mà tịch, thọ
70 tuổi. Sư được truy tặng chức Tư không,
thụy hiệu “Đại biện chính”, tháp thờ xá
lợi của sư được xây tại chùa Đại hưng
thiện.
Sư cùng với các ngài Cưu ma la thập,
Chân đế, Huyền trang, được gọi là bốn nhà
phiên dịch lớn, có công rất to trong việc
tổ chức đối chiếu và xác lập âm vận một
cách chặt chẽ giữa chữ Phạm và chữ Hán.
Lại cùng với các ngài Thiện vô úy, Kim
cương trí, được gọi là ba vị Đại sĩ thời Khai
nguyên. Đệ tử nối pháp của sư gồm: Hàm
quang, Tuệ siêu, Huệ quả, Tuệ lãng,
Nguyên kiểu và Giác siêu, trong đó, Huệ
quả được chính truyền làm tổ thứ 7. [X.
Tống cao tăng truyện Q.1; Biểu chế tập
Q.1, Q.6; Lưỡng bộ đại pháp tương thừa
sư tư phó pháp kí Q.thượng, Q.hạ; Đại

đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo lục Q.thượng].
BẤT KHÔNG CÂU QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT
Bất không câu, Phạm: Amoghàíkuza.
Vị Bồ tát được bày ở đầu cực tây hàng dưới
trong viện Hư không tạng trên Hiện đồ
Thai tạng giới mạn đồ la Mật giáo. Bản thệ
của vị Bồ tát này là đem lòng đại từ bi dẫn
dắt chúng sinh, hay móc nối (Câu: cái móc,
dịch theo nghĩa đen) thánh trí của chư Phật
vào tâm chúng sinh và móc nối hết thảy
Bất Không
BẤT KHÔNG CÂU QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT

B
557
chúng sinh vào cảnh giới của chư Phật, ý
định của ngài quyết định chẳng không (Bất
không). Mật hiệu là hóa hiện Kim cương,
chủng tử la (sa), hoặc (dhi), hình tam
muội da là cái móc trên hoa sen (cái móc
dựng trên hoa sen).
Theo Bí tạng kí
nói, thì vị tôn này
có bốn mặt bốn tay,
mình màu da
người, hai tay bên
trái: một tay cầm
móc dựng trên hoa
sen, một tay cầm
giây lụa; hai tay bên
phải: một tay cầm
móc, một tay cầm
chày phả chiết la ba
chẽ. Còn cứ theo
Thai tạng giới thất
tập quyển trung, thì
vị tôn này chính là bồ tát Hạnh tuệ (quyến
thuộc của bồ tát Hư không tạng) nói trong
kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Cụ duyên và
trong Đại nhật kinh sớ quyển 5 v.v... Thai
tạng giới mạn đồ la tôn vị hiện đồ sao tư
quyển 5 thì cho vị tôn này và bồ tát An trụ
tuệ là một vị tôn. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Phổ thông chân ngôn tạng,Q.4 phẩm
Mật ấn; Huyền pháp tự nghi quĩ Q.2; Lưỡng
bộ mạn đồ la nghĩa kí Q.2; Chư thuyết bất
đồng kí Q.6] .
BẤT KHÔNG CÂU Y BỒ TÁT PHÁP
Là phép tu của bồ tát Bất không câu
quan âm. Cứ theo Tống cao tăng truyện

quyển 1 chép thì vào năm Khai nguyên thứ
7 (719) đời Đường, từ tháng một đến tháng
năm trời không mưa, ngài Kim cương trí
nương theo phép Bất không câu y bồ tát
lập đàn tràng, đích thân vẽ tượng bồ tát
Thất câu chi, cầu mưa giải hạn.
BẤT KHÔNG CÚNG DƯỜNG BẢO BỒ TÁT
Bất không cúng dường bảo, Phạm:
Àryàmogha-pùja-maịi. Cũng gọi Bất
không cúng dường bồ tát, Cúng dường bảo
bồ tát. Là vị tôn thứ năm ngồi ở phía nam
trong viện Tô tất địa trên Hiện đồ thai tạng
giới mạn đồ la Mật giáo. Vị Bồ tát này chỉ
có một hạnh nguyện là đem công đức trí
tuệ Tô tất địa quí báu ban phát cho chúng
sinh trong pháp giới. Mật hiệu là Như ý
kim cương, chủng tử là (oô), hìnhtam
muội da là ngọc báu hoặc chày ba chẽ. Thân
ngài màu da người, hai bên có bốn tay, mỗi
tay cầm một vật:
hoa sen (trên có
đặt ngọc báu), giây
lụa, thanh ngươm,
kích ba chẽ, ngồi
xếp bằng trên đóa
hoa sen đỏ.
[X.Thanh long
nghi quĩ Q.trung;
Thai tạng giới mạn
đồ la tôn vị hiện
đồ sao tư Q.5; Bí
tạng kí; Thai tạng
giới thất tập
Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.6; Lưỡng bộ mạn đồ
la nghĩa kí Q.3].
BẤT KHÔNG ĐẠI QUÁN ĐÍNH QUANG
CHÂN NGÔN

Cũng gọi Quang minh chân ngôn, Đại
quán đính quang chân ngôn. Gọi tắt là
Quang ngôn. Chân ngôn của đức Đại nhật
Như lai, có thể sinh ra các công đức như :
ngọc báu, hoa sen, ánh sáng.v.v... và, nhờ
sức uy thần lớn hơn của Như lai, thần chú
này có khả năng chiếu phá vô minh phiền
Bồ Tát Bất Không Cúng
Dường Bảo
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bất Không Câu Quán
Tự Tại
(Thai Tạng giới Mạn Đà La)
BẤT KHÔNG ĐẠI QUÁN ĐÍNH QUANG CHÂN NGÔN

B
558
não, từ đó, có thể chuyển nỗi khổ địa ngục
thành niềm vui Tịnh độ. [X. Đại quán đính
chân ngôn kinh sao; Quang minh chân
ngôn kinh sao]. (xt. Quang Minh Chân
Ngôn).
BẤT KHÔNG KIẾN BỒ TÁT
Bất không kiến, Phạm: Amoghadarzana.
Cũng gọi Bất không nhãn bồ tát,
Chính lưu bồ tát. Là một trong 16 bồ tát ở
kiếp hiền. Trên các hội Tam muội da, Vi
tế, Cúng dường, Hàng tam thế yết ma, Hàng
tam thế tam muội da v.v... trong Kim cương
giới mạn đồ la, vị Bồ tát này ngồi ở phía
bắc bồ tát Kim cương câu tầng thứ nhất
phương đông. Ngài dùng năm mắt xem khắp
sự bình đẳng sai biệt của chúng sinh trong
pháp giới, hay trừ hết thảy ngả ác, khiến
chuyển hướng tới đường chính thiện Niết
bàn bất diệt, vì thế gọi là Bất không kiến.
Mật hiệu là Phổ kiến kim cương, Chân như
kim cương, chủng tử là (ahê), hình tam
muội da là mắt một chẽ (tức cái chày một
chẽ, hai bên đều có một con mắt). Hình
tượng của vị tôn này tùy theo các hội mà
hơi khác. Ở hội Vi
tế thì vị Bồ tát này
ngồi xếp bằng trên
hoa sen, bàn tay trái
ngửa lên đặt trên
đầu gối, tay phải cầm
hoa sen, trên hoa
dựng mắt một chẽ.
Lại trong viện Địa
tạng trên mạn đồ la
Thai tạng giới, vị Bồ

tát này là vị thứ hai
ngồi ở phía đông,
mật hiệu là Phổ quán kim cương, hình tam
muội da và thân đều có khác với hình tam
muội da và thân trong mạn đồ la kim cương
giới. [X. kinh Đaị thừa quán tưởng mạn đồ
la tịnh chư ác thú Q.thượng; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.3; Hiền kiếp thập lục tôn; Đại nhật kinh
sớ Q.6; Thai tạng thất tập Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.6]. (xt. Hiền Kiếp Thập
Lục Tôn).
BẤT KHÔNG KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Bất không kim cương, Phạm: Amoghavajra.
Được bày ở ngôi thứ tư phía nam
trong viện Tô tất địa trên Hiện đồ Thai
tạng giới mạn đồ la, vị Bồ tát này cùng thể
với bồ tát Kim cương vương, một trong bốn
vị thân cận đức A súc Như lai phương đông
trên mạn đồ la Kim cương giới.
Bồ tát này dùng trí tuệ của Đại không
Như lai để phá
chấp có của phàm
phu và chấp
không của Nhị
thừa, có khả năng
thành tựu mọi việc,
cho nên gọi là Bất
không kim cương,
chủng tử là
(hùô), (ja)
hoặc (jahê).
Thân hình mầu
da thịt, ngồi xếp
bằng trên hoa sen
đỏ, hai tay kết ấn để ở ngang ngực. [X. kinh
Kim cương đính Q.thượng; Kim cương đính
liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ; Thanh

long tựnghi quĩ Q.trung; Huyền pháp tự
nghi quĩ Q.2; Thai tạng giới thất lập
Q.trung].
BẤT KHÔNG NHƯ LAI TẠNG
Cũng gọi Bất không chân như, đối lại
với “Không như lai tạng”. Như lai tạng xa
lìa tất cả phiền não, gọi là Không như lai
Bồ Tát Bất Không Kiến
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
Bồ Tát Bất Không Kim Cương
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẤT KHÔNG KIẾN BỒ TÁT

B
559
tạng. Còn Như lai tạng có đầy đủ hằng sa
Phật pháp chẳng thể nghĩ bàn, mà chẳng
lìa, chẳng thoát, chẳng khác, gọi là Bất
không như lai tạng. [X. kinh Thắng man
chương Không nghĩa ẩn phú chân thực;
luận Đại thừa khởi tín]. (xt. Chân Như).
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH QUAN ÀM
...................
Bất không quyên sách, Phạm: Amoghapàza.
Cũng gọi Bất không quyên sách quan
thế âm bồ tát, Bất không vương quan thế
âm bồ tát, Bất không quảng đại minh vương
quan thế âm bồ tát, Bất không tất địa vương
quan thế âm bồ tát. Một trong sáu Quan
âm. Ngồi ở vị trí thứ tư trong hàng thứ ba
của viện Quan âm trên Thai tạng hiện đồ
mạn đồ la. Vị Bồ tát này dùng giây lụa từ bi
cứu giúp tiếp dẫn chúng sinh, tâm nguyện
chẳng thiên về không (bất không). Thân
mầu da trắng, ba mặt bốn tay, mỗi mặt có
ba mắt, tay trái cầm hoa sen nở và giây lụa,
tay phải cầm tịnh bình và tràng hạt. Còn
có thuyết nói: Ngài
có một mặt, 11mặt,
6 tay, 8 tay, 18 tay,
32 tay v.v..., mật
hiệu là Đẳng dẫn
kim cương, hình
tam muội da là giây
lụa.
Cứ theo kinh
Bất không quyên
sách thần biến
chân ngôn quyển 1
phẩm Mẫu đà la ni

chân ngôn tự chép,
thì bồ tát Quan thế âm ở kiếp cuối cùng
của 91 kiếp quá khứ đã nhận lãnh Bất không
quyên sách tâm vương mẫu đà la ni chân
ngôn từ nơi đức Như lai Thế gian tự tại
vương. Nếu có thiện nam thiện nữ thụ trì
đọc tụng đà la ni chân ngôn này, thì cứ
mỗi tháng vào các ngày mồng 8, ngày 14
và ngày 15, tụng trì Bất không quyên sách
vương mẫu đà la ni chân ngôn ở trước Bồ
tát, thì hiện tại được 20 thứ công đức và
khi lâm chung được 8 thứ lợi ích. Trong
các phép tu của Mật giáo, có phép tu lấy
Bất không quyên sách quan âm làm bản
tôn. [X. kinh Bất không quyên sách đà la
ni tự tại vương chú Q.thượng Thành tựu
họa tượng tránh pháp ; kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.8 phẩm
Tam tam muội da tượng, Q.22 phẩm Võ
cấu quang thần thông giải thoát đàn tam
muội da tượng; Bí tạng kí Q.cuối ].
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH THẦN BIẾN
CHÂN NGÔN KINH
Gồm 30 quyển. Do ngài Bồ đề lưu chi
dịch. Cũng gọi Bất không quyên sách kinh.
Nội dung nói về pháp môn tu hành bí mật
của bồ tát Bất không quyên sách quan thế
âm. Được chia làm 78 phẩm, thu vào Đại
chính tạng tập 20. Những kinh như: Bất
không quyên sách chú (ngài Xà na quật đa
đời Tùy dịch), kinh Bất không quyên sách
thần chú tâm (do ngài Huyền trang đời
Đường dịch), Bất không quyên sách chú
tâm (ngài Bồ đề lưu chi dịch), Thánh quán
tự tại bồ tát bất không vương bí mật tâm đà
la ni (ngài Thí hộ đời Tống dịch) đều xuất
phát từ phẩm Mẫu đà la ni chân ngôn tự
trong quyển 1 của kinh Bất không quyên

sách thần biến chân ngôn này. Còn kinh
Bất không quyên sách đà la ni nghi quĩ 2
quyển (ngài A mục khư đời Đường dịch)
thì phát xuất từ ba phẩm: Mẫu đà la ni chân
ngôn tự, Bí mật tâm chân ngôn và Bí mật
thành tựu chân ngôn của kinh này. Lại nữa,
văn trong kinh này có rất nhiều chỗ giống
với văn trong kinh Đại nhật, cứ đó mà suy
thì biết, việc biên soạn kinh Đại nhật cũng
có liên quan với kinh này. [X. Khai nguyên
Bất Không Quyên Sách
Quan Âm
(Thai Tạng Giới MạnĐồ La)
BẤT KHÔNG QUYÊN SÁCH THẦN BIẾN CHÂN NGÔN KINH

B
560
thích giáo lục Q.9; Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục Q.4]
BẤT KHÔNG THÀNH TỰU NHƯ LAI
Phạm:Amogha-siddhi. Cũng gọi Bất
không thành tựu Phật. Một trong năm đức
Phật của Kim cương giới. Vị Phật này ngồi
ở chính giữa nguyệt luân phía bắc trong
năm nguyệt luân giải thoát của Kim cương
giới, tượng trưng trí Thành sở tác trong năm
trí, làm chủ nghiệp bộ trong năm bộ.
Trong hội Thành thân, Bất không
thành tựu Như lai thân màu vàng ròng, tay
trái kết ấn nắm tay, đặt trên đầu gối, tay
phải duỗi ra, úp năm ngón ngang ngực, ngồi
xếp bằng
trên hoa
sen. Bốn
phía
chung
quanh đức
Phật này,
bày bốn vị
bồ tát : Kim
cương
nghiệp,
Kim cương
hộ, Kim
cương nha
và Kim cương quyền. Mật hiệu của ngài là
Bất động kim cương, chủng tử là (ahê),
hình tam muội da là chày yết ma chữ thập.
Trong Thai tạng giới, ngài được gọi là Phật
Thiên cổ lôi âm. [X. kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.22; kinh Thủ
hộ quốc giới chủ đà la ni Q.2; kinh Chư

Phật cảnh giới nhiếp chân thực Q.trung;
luận Bồ đề tâm; Bí tạng kí Q.cuối].
BẤT KHÔNG VƯƠNG TAM MUỘI
Cũng gọi Kim cương vương tam muội.
Chỉ Đại lạc kim cương bất không tam muội,
tức là tam muội mà Đại nhật Như lai thường
vào. Cứ theo Kim cương đính du già tam
thập thất tôn xuất sinh nghĩa chép, thì Đức
Thích ca năng nhân Như lai trụ nơi thân
Tự thụ dùng, từ trời Sắc cứu kính mà vào
tam muội Bất không vương. Khi đức Thích
ca vào tam muội này, thì ngài chính là pháp
thân Đại nhật Như lai. [X. Chư nghi quĩ
bẩm thừa lục Q.12].
BẤT KIẾN CỬ
........
Một trong ba cử. Tỉ khưu phạm tội mà
không nhận tội, gọi là bất kiến (không
thấy). Nếu cử (nêu) tội của người Bất kiến
(người không nhận tội) ra mà trị, gọi là Bất
kiến cử. [X. Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng phần 1]. (xt.
Tam Cử).
BẤT KIẾN TAM BẢO ÁCH
............ Một trong những ách nạn phải chịu ở
cõi Biến hóa của đức Phật A di đà. Trong
khi tu nhân, vì ngờ vực trí Phật, nên khi
hành giả được sinh vào cõi Biến hóa (Hóa
độ) của Phật A di đà, chưa được thấy Phật,
pháp, tăng tam bảo chân thực mà chỉ được
thấy phân thân của Phật, gọi là Bất kiến
tam bảo ách. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.hạ]. (xt. Phương Tiện Hóa Độ).
BẤT LAI BẤT KHỨ
Không đến không đi. Phạm: anàyavyaya.
Tiếng dùng trong kinh điển Phật
giáo biểu thị tự tính của các pháp. Nghĩa là
đứng về phương diện bản tính mà nói, thì

các pháp không đến không đi. Nói theo sự
thấy biết thế tục, thì nhân duyên muôn
pháp trong vũ trụ đều có sinh có diệt, có
thường có đoạn, có một có khác, có đến có
Bất Không Thành Tựu Như Lai
(Kim Cương giới Mạn Đồ La)
BẤT KHÔNG THÀNH TỰU NHƯ LAI

B
561
đi. Nhưng nếu đứng trên lập trường chân
lý trung đạo của Phật pháp mà nhận xét,
thì các pháp nhân duyên cố nhiên có tụ có
tán, nhưng tự tính của chúng thì thật chẳng
sinh chẳng diệt, chẳng đoạn, chẳng thường,
chẳng một chẳng khác, chẳng đến chẳng
đi. Đây là học thuyết mà phái Trung quán
Đại thừa ở Ấn độ và tông Tam luận của
Trung quốc đặc biệt xem trọng.
Luận Đại trí độ Q.5 (Đại 25, 97 trung ),
nói: “Chẳng sinh chẳng diệt, chẳng đoạn
chẳng thường, chẳng một chẳng khác,
chẳng đến chẳng đi, là pháp nhân duyên
sinh”. (xt. Bát Bất Trung Đạo).
BẤT LAI NGHINH
Không đến đón. Tiếng dùng của Phật
giáo Nhật bản. Trong môn Tịnh độ, phần
nhiều lúc sắp chết phải giữ được chính
niệm để mong chờđức Phật đến đón về
cõi Tịnh độ cực lạc. Trái lại, Tịnh độ chân
tông Nhật bản cho rằng: Người tu hành
có lòng tin bền chắc như kim cương, tin
vào tha lực, ngay lúc còn sống, họ đã một
lòng chính niệm tin nơi bản nguyện của
Phật A di đà, như vậy là đã thành tựu
nghiệp vãng sinh ngay lúc bình thường
nên lúc hấp hối họ không cần đợi Phật
đến đón.
BẤT LÃO BẤT TỬ
Không già không chết. Chỉ sự đã ngộ
vào thực tướng của các pháp. Người đã
thấu suốt được thực tướng của các pháp,
thì thấy sống già bệnh chết xưa nay vốn
rỗng lặng vốn không có già chết. Bởi thế,
kinh Pháp hoa phẩm Dược vương và Pháp

hoa nghĩa sớ Q.11, đều nói người nghe
kinh Pháp hoa có thể được ngộ vào thực
tướng của các pháp mà không già không
chết.
BẤT LẬP VĂN TỰ
Không lập văn chữ. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ việc đem tâm truyền tâm.
Thiền tông cho rằng, nội dung của sự giác
ngộ, không có chữ nghĩa lời nói nào có thể
truyền đạt được, mà phải từ nơi tâm của
thầy truyền thẳng đến tâm học trò. Cái cảnh
giới đem tâm truyền tâm này gọi là Bất lập
văn tự. Ngũ đăng hội nguyên quyển 1 và
Vô môn quan Tắc 6, đều có ghi chép việc
đức Thế tôn đem pháp môn màu nhiệm,
không lập thành văn chữ mà truyền riêng
ngoài giáo, đó là: “Chính pháp nhãn tạng,
niết bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng”
truyền thẳng cho ngài Đại ca diếp.
Thiền tông cố nhiên cũng thường dùng
những câu nói khó hiểu làm phương tiện
tiếp dẫn người học, nhưng cốt yếu vẫn là
phương pháp lấy tâm truyền tâm.
BẤT LI QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
33 lỗi Nhân minh, một trong năm lỗi Dị
dụ. Bất li, Phạm:a-vyàvftta, hàm ý là không
dùng Li tác pháp. Li, có nghĩa là không
quan hệ dính liu gì với nhau. Trong phần
Dụ (thí dụ) của phương pháp lập luận Nhân
minh, khi dùng Dị dụ làm Li tác pháp, thì
quy tắc nhất định là Tông (mệnh đề) ở trước,
Nhân (lý do) ở sau, mối quan hệ nhân quả
giữa Tông và Nhân rất mật thiết, nghĩa là
chỗ nào không có Tông thì không có Nhân,
và nơi nào có Nhân thì tất phải có Tông.
Như Thanh luận sự lập luận:
Tông: Âm thanh là thường.

Nhân: Vì không chất ngại (không có
tính chất ngăn ngại, chướng ngại).
Li tác pháp của lập luận trên là: “Những
cái vô thường đều có tính chất ngại, ví như
cái bình.v.v...”. Tức “Những cái vô thường”
BẤT LI QUÁ

B
562
không liên quan dính líu gì (Li) với Tông
“Âm thanh là thường” và “Đều có tính chất
ngại” cũng chẳng dính dáng gì với Nhân
“Vì không chất ngại”. Như vậy không thể
thành lập Tông “Âm thanh là thường”, cho
nên là Bất li quá, là lỗi Tự dụ (ví dụ sai).
Nói cho rõ hơn, chẳng hạn như lập luận :
“Âm thanh là thường” (Tông), vì không
chất ngại (Nhân); những cái không chất
ngại đều là thường, ví như hư không (Đồng
dụ); những cái vô thường đều chất ngại, ví
như cái bình (Dị dụ), đây là lập luận hoàn
chỉnh và chính xác. [X. Nhân minh nhập
chính lý luận sớ Q.hạ phần cuối].
BẤT LI VỤ THỊ GIẢ
Người hầu không làm việc. Li nghĩa là
sửa trị, chỉ người tuy giữ chức thị giả, nhưng
thực sự không làm việc. Tức là thị giả danh
dự. Cứ theo Khô nhai mạn lục quyển
thượng chép, thì Thiền sư Thiết tiên thiều
ở Mật am, giữ chức Bất li vụ thị giả những
sáu năm. [X. Thiền lâm tượng khí tiên chức
vị môn].
BẤT LIỄU PHẬT TRÍ
Không biết rõ trí của Phật. Nghĩa là đối
với trí không thể nghĩ bàn của Phật, chúng
sinh còn hoài nghi, chưa thấy rõ nguyên
nhân tại sao đức Như lai lớn lao, tôn quí.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ (Ngài Khang
tăng khải đời Tào Ngụy dịch)].
BẤT LUẬT NGHI
Cũng gọi ác giới, ác luật nghi. Nghĩa là
tự nguyện làm các nghiệp ác, như giết hại,
trộm cướp v.v... Không ngăn cấm thân làm
điều ác, miệng nói lời ác, vì trái với luật

nghi, nên gọi là Bất luật nghi: Là vô biểu
sắc hay phát sinh điều ác.
Luận Câu xá quyển 15 nói, có hai nguyên
nhân để được Bất luật nghi:
1. Do làm, tức sinh trong nhà Bất luật
nghi, khi chuẩn bị làm các việc giết hại v.v...
liền phát ra giới ác.
2. Do thề, tức sinh trong các nhà khác,
vì cuộc sống mà thề nguyền làm nghề sát
sinh trọn đời, lúc thề như thế liền phát ra
giới ác [X. kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
Q.29; luận Câu xá Q.14]. (xt. Ác Luật Nghi,
Vô Biểu Sắc).
BẤT LƯỠNG THIÊT
Không hai lưỡi. Phạm: paizunyàt
prativirati. Một trong mười điều thiện.
Nghĩa là không nói những lời ly gián, chia
rẽ dẫn đến tranh cãi phải trái v.v... (xt. Thập
Thiện Thập Ác).
BẤT NAM
......
Người không đầy đủ nam căn. Do sự sai
khác bẩm sinh hoặc trong đời bị tai nạn,
tật bệnh mà phân biệt có năm thứ Bất nam.
(xt. Ngũ Chủng Bất Năng Nam).
BẤT NĂNG NGỮ
Không nói được. Chỉ lời nói của đức
Như lai. Pháp đức Phật nói là pháp vô vi
chân thật, chúng sinh có nghe cũng khó
mà hiểu hết cả mười phần, cho nên Phật
có vì chúng sinh mà nói pháp cũng ví như
không nói. Bởi vậy lời đức Như lai nói gọi
là “Bất năng ngữ”.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 18
phẩm Anh nhi hạnh (Đại 12, 728 hạ), nói:
“Bất năng ngữ, nghĩa là Như lai tuy vì chúng
sinh mà diễn nói tất cả pháp, nhưng thực
thì không có chỗ nói. Vì sao ? vì có chỗ nói

gọi là Pháp hữu vi. Như lai Thế tôn không phải Hữu vi, cho nên không nói. Lại nữa, BẤT LI VỤ THỊ GIẢ

B
563
không nói ví như tiếng nói bập bẹ của trẻ
con chưa rõ, không ai hiểu gì, cho nên tuy
có nói mà thực không nói. Như lai cũng
thế, lời nói chưa rõ, tức là lời nói bí mật của
chư Phật, tuy có nói mà chúng sinh không
hiểu, thì cũng như không nói, vì thế gọi là
không nói”.
BẤT NGHI SÁT
Không ngờ giết. Một trong ba thứ tịnh
nhục (thịt sạch, loại thịt các tỉ khưu được
phép ăn). Theo giới Tiểu thừa qui định, khi
tỉ khưu không nghi ngờ là vì mình mà con
vật bị giết thì thịt của nó gọi là tịnh nhục, tỉ
khưu được phép ăn. (xt. Tam Chủng Tịnh
Nhục).
BẤT NGU PHÁP NHỊ THỪA
................
Hai thừa không ngu pháp. Đối lại với
“Ngu pháp nhị thừa”. Cũng gọi Bất ngu pháp
tiểu thừa. Chỉ các bậc Thanh văn, Duyên
giác lợi căn, ngoài việc chứng ngộ tiểu quả
nhị thừa, cũng hiểu được lý pháp không
của Đại thừa. Bất ngu pháp nhị thừa chủ
yếu chỉ cho bậc Thanh văn quyết trạch nói
trong luận Du già sư địa và Thanh văn trong
luận Tạp tập, Thanh văn, Duyên giác trong
luận Phật tính và được xếp vào hàng Thủy
giáo trong năm giáo của tông Hoa nghiêm.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1, Q.2;
Đại thừa nghĩa chương Q.17 phần cuối;
Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.cuối
(Tuệ viễn); Thành duy thức luận thuật kí
Q.4 phần đầu, Q.7 phần đầu].
BẤT NHỊ
.....

Không hai. Cũng gọi Vô nhị, Ly lưỡng
biên (lìa hai bên). Đối với hết thảy hiện
tượng không phân biệt, hoặc vượt lên các
thứ phân biệt. Cứ theo Đại thừa nghĩa
chương quyển 1 nói, thì lí Nhất thực màu
nhiệm, vắng lặng, lìa các tướng, như bình
đẳng, không đây, không kia, cho nên gọi là
Bất nhị. Cũng gọi Chân như, pháp tính.
Nhưng đặc biệt được xem trọng về phương
diện nhận thức luận và phương pháp luận.
Như Trung luận v.v... đã tổng kết tư tưởng
Bát nhã, dùng Bát bất: bất sinh, bất diệt
v.v... để biểu hiện rõ bản chất của pháp
tính tạo thành nhận thức Phật giáo không
dính mắc thiên kiến, khế hợp pháp tính:
gọi là Trung đạo quán.
BẤT NHỊ BẤT DỊ
.............
Không hai không khác. Bất nhị tức là
Bất dị. Đứng về phương diện tính mà nói,
thì gọi là Bất nhị, đứng về phương diện
tướng mà nói, thì gọi là Bất dị. [X. Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.5
phần 4].
BẤT NHỊ MA HA DIỄN
..............
Ma ha diễn chẳng hai. Chỉ biển tính
đức tròn đầy (Tính đức viên mãn hải). Luận
Thích ma ha diễn (sách chú thích luận Khởi
tín), ở phần lập nghĩa gồm 33 thứ pháp
môn, cho bất nhị ma ha diễn là pháp môn
đệ nhất, là cảnh giới Bất nhị tuyệt đối, vượt
lên trên mọi căn cơ, xa lìa các giáo thuyết.
Vì vậy, đối ứng với 32 pháp môn kia, gọi
Bất nhị ma ha diễn là Biển tính đức tròn
đầy, còn 32 pháp môn kia thì gọi là Biển tu
hành gieo nhân (Tu hành chủng nhân hải).
BẤT NHỊ PHÁP MÔN

Pháp môn không hai. Là giáo pháp hiển
bày chân lí bình đẳng tuyệt đối, siêu việt
hết thảy tương đối sai việt. Tức pháp môn
bất nhị này thường thấy ngay Thánh đạo
(Chân lí tuyệt đối) trong tám vạn bốn nghìn
BẤT NHỊ PHÁP MÔN

B
564
pháp môn của Phật giáo. Phẩm Bất nhị pháp
môn trong kinh Duy ma có chép 33 thứ
Bất nhị pháp môn. [X. kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) Q.10; Thập nhị môn luận sớ
Q.thượng]. (xt. Nhập Bất Nhị Pháp Môn).
BẤT NHỊ QUAN ÂM
...........
Một trong 33 ứng thân của bồ tát Quan
âm. Tức biểu hiện thân Chấp Kim cương
trong 33 thân. Nếu có
chúng sinh nào cần
đến thân Chấp kim
cương để hóa độ, thì
bồ tát Quan âm liền
hiện thân này để nói
pháp cho chúng sinh
ấy nghe. Thần Chấp
kim cương này là thần
thủ hộ của đức Phật;
thần này là Tích thân
của Quan âm và theo
nghĩa bản tích Bất
nhị mà gọi là Bất nhị Quan âm. Hình tượng
của ngài đan hai tay lại, đứng trên lá sen.
BẤT NHIỄM Ô
........
Không nhơ nhuốm. Phạm: akliwỉa,
Pàli: aklittha. Cũng gọi vô nhiễm ô, bất
nhiễm, vô nhiễm. Tức là pháp thiện và pháp
vô phú vô kí không bị nhơ nhuốm. Về tà
trí (Trí bất chính), luận Đại tì bà sa quyển 9
phân biệt làm hai thứ là nhiễm ô và bất
nhiễm ô. Nhiễm ô tương ứng với vô minh,
còn bất nhiễm ô thì không tương ứng với
vô minh. Lại đối với sự yêu, thương (ái),

luận Câu xá quyển 4 cũng phân biệt nhiễm
ô và bất nhiễm ô; nếu ái có nhiễm ô thì gọi
là tham, như yêu vợ con v.v...; nếu ái không
có nhiễm ô thì gọi là tin, như thương kính
thầy tổ v.v... [X. luận Phẩm loại túc Q.6,
Q.14; luận Đại tì bà sa Q.22,Q.42; luận Nhập
a tì đạt ma Q.hạ]. (xt. Nhiễm Ô).
BẤT NHIỄM Ô VÔ TRI
..................
Phạm:akliwỉajĩàna. Cũng gọi Bất
nhiễm vô tri, Bất nhiễm ngu. Một trong
hai loại vô tri. Đối lại với “Nhiễm ô vô tri”.
Tức tính của nó không nhiễm ô, nhưng vì
là loại trí tuệ còn yếu kém, nên đối với các
nghĩa sai biệt trong Phật pháp, nó chưa có
khả năng biết rõ được. Thanh văn, Độc
giác tuy rốt cùng đoạn nhiễm ô vô tri, hoặc
có thể đoạn, hoặc vẫn còn Bất nhiễm ô vô
tri, chỉ có Phật mới có thể vĩnh viễn dứt
hết Bất nhiễm ô vô tri, nên gọi là diệt tất cả
hạt giống. Bởi vì thể của Bất nhiễm ô vô tri
rộng hơn, bao gồm cả giải thoát chướng
mà Thanh văn, Độc giác tuy có thể đoạn
trừ nó, nhưng vì tập khí phiền não chưa
diệt hết nên có khi nó còn hiện hành.
Cứ theo ý của luận Đại tì ba sa Q.9 và
luận Thuận chính lý quyển 28, thì Câu giải
thoát A la hán tuy đã đoạn giải thoát chướng
nhưng bất nhiễm ô vô tri vẫn còn khởi
hiện hành. Câu xá luận quang kí quyển 1
nói, Bất nhiễm ô vô tri lấy trí tuệ yếu kém
có đầy đủ hữu lậu vô nhiễm từ lúc chưa
thành Phật đến nay làm thể. Trong ba tính,
nó thông với tính thiện và tính vô phú vô
kí, khi định Kim cương dụ của Bồ tát hiện
ở trước thì vô tri không còn là duyên thù
thắng nữa, cho nên Bồ tát lập tức dứt hết
bất nhiễm ô vô tri.

Bất nhiễm ô vô tri tương đương với Sở
tri chướng trong hai chướng, song, theo luận
Phật tính quyển 4 nói thì chướng có ba thứ
là: phiền não chướng (lìa chướng này thì
được Tuệ giải thoát A la hán), Thiền định
chướng (lìa chướng này thì được Câu giải
thoát A la hán và Độc giác v.v...), Nhất thiết
trí chướng (lìa chướng này thì được thành
Chính giác). Theo đó thì biết Bất nhiễm ô
vô tri rộng suốt cả giải thoát chướng và Sở
Bất Nhị Quan Âm
BẤT NHỊ QUAN ÂM

B
565
tri chướng, trong đây, Câu giải thoát A la
hán tuy đã dứt giải thoát chướng, nhưng
chưa lìa Sở tri chướng, chỉ có Phật mới có
thể dứt hết cả hai. Còn Đại thừa thì cho
rằng: Bất nhiễm ô vô tri lấy vô minh làm
thể của nó. [X. luận Đại tì bà sa Q.99, Q.141;
luận Câu xá Q.1; luận Thuận chính lý Q.70;
Phật địa kinh luân Q.4; Nhiếp đại thừa luận
thích (bản dịch đời Lương) Q.10; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa sớ Q.hạ phần trên; Câu
xá luận bảo sớ Q.1].
BẤT NHIỄM THẾ GIAN PHÁP
..................
Không nhiễm pháp thế gian. Tức không
dính vào các pháp bụi bậm nhơ nhớp của
thế gian. Phẩm Tòng địa dũng xuất trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 24 thượng) nói: “Trụ
nơi sức thần thông, khéo học đạo Bồ tát,
không nhiễm pháp thế gian, như hoa sen
trong nước”.
BẤT NHIỄM TRƯỚC CHƯ PHÁP TAM MUỘI
Tam muội không dính mắc các pháp.
Đây chính là bồ tát Văn thù trong viện
Văn thù, tay trái của ngài cầm hoa sen xanh,
tượng trưng cho Tam muội không dính
mắc các pháp. Vì trí tuệ màu nhiệm vô tướng
của ngài Văn thù không nhiễm các pháp,
nên gọi là Bất nhiễm trước chư pháp, Đại
Nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 635 thượng)
nói: “Hoa sen xanh là Tam muội không
dính mắc các pháp, vì tâm không bám vào
đâu, nên thấy ngay thực tướng”.
BẤT NHƯ MẬT ĐA
...........
Vị tổ thứ 26 của Thiền tông Ấn độ. Ngài

là con của vua Đắc thắng ở nam Ấn độ.
Sau khi vị tổ thứ 25 là Bà xá tư đa được
pháp, ngài đi đến miền nam Ấn độ để truyền
đạo. Lúc đó vua Đắc thắng tin thờ ngoại
đạo, gây nạn cho Bà xá tư đa, thái tử Bất
như mật đa dâng lời can ngăn liền bị bỏ tù.
Nhà vua muốn buộc tội truyền tà pháp để
giết ngài nhưng khi hỏi ngài về lí Phật thì
vua bị ngài chiết phục, lúc ấy vua mới hối
lỗi và lễ lạy, đồng thời ra lệnh tha thái tử
Bất như mật đa. Thái tử bèn xin xuất gia,
và sau sáu năm được ngài Bà xá tư đa trao
phó đại pháp và trở thành vị tổ thứ hai
mươi sáu.
Sau khi được pháp, ngài Bất như mật
đa đến miền đông Ấn độ giáo hóa, vua nước
ấy tên là Kiên cố, tin theo ngoại đạo là Phạm
chí Trường trảo
(Phạm chí để
móng tay dài),
ngài dùng chính
pháp chiết phục
tà pháp của Phạm
chí, rồi vì nhà
vua mà diễn nói
pháp cốt yếu
khiến vua theo về
Đại thừa. Trong
khoảng 60 năm
sau đó, ngài vẫn
hoằng pháp tại vùng đất này. Đến năm
Thái nguyên 13 (388) đời vua Hiếu vũ nhà
Đông Tấn, sau khi truyền pháp cho đệ tử
là Bát nhã đa la, ngài ngồi xếp bằng nhập
diệt, hóa lửa tự thiêu, vua Kiên cố thu lấy
xá lợi để thờ. [X. Tổ đường tập Q.2; Bảo
lâm truyện Q.6; Cảnh đức truyền đăng lục
Q.2].

BẤT NHƯ PHÁP
........
Không đúng như pháp. Đối lại với “như
pháp”. Cũng gọi Bất pháp. Nghĩa là không
đúng với Chính lý, hoặc là phản bội Phật
pháp mà làm những việc trái đạo. Nói một
cách tổng quát, tuân theo giáo pháp do đức
Phật nói mà tu hành, hoặc làm những việc
Bất Như Mật Đa
BẤT NHƯ PHÁP

B
566
phù hợp với đạo lí Chính pháp, chính đáng,
đều gọi là như pháp. Trái lại những hành
vi ngược với chính lí không tương ứng với
giáo pháp đức Phật đã chỉ dạy, thì gọi là Bất
như pháp. Trong trường hợp bố thí chẳng
hạn, nếu cho người ta một cách tôn trọng,
cho người ta sự yên lòng không sợ hãi, cho
người ta mà không mong cầu được báo đáp
lại v.v... đều là bố thí “Như pháp”. Ngược
lại, bố thí cầu báo, bố thí cầu danh, bố thí
với niềm hi vọng được sinh lên cõi trời v.v...
thì là bố thí “Bất như pháp”.
BẤT NHƯ VÔ TỬ
...........
Chẳng thà không có con. Nghĩa là có
con ngỗ nghịch thì thà không có con là
hơn. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
277 thượng) nói: “Cha mẹ dạy bảo, trợn
mắt giận dữ, sai khiến không nghe, ngỗ
ngược cãi lại, con cái như thế, khác gì nhà
oán, chẳng thà không con”.
BẤT PHÂN GIÁO NGŨ Ý
Năm ý không chia giáo. Nghĩa là có năm
lí do không nên phân chia giáo pháp của
đức Phật. Do ngài Trừng quán ở núi Thanh
lương đời Đường chủ trương. Đó là:
1. Lí bản nhất vị, thù đồ đồng qui (lí
vốn một vị, đường khác về cùng). Nghĩa là
đức Phật nói các pháp, lí vốn không hai,
tùy theo căn cơ mà có sự hiểu biết khác
nhau, nên có đường lối bất đồng. Căn cơ
tuy có sai biệt, nhưng cuối cùng đều trở về
một lí chân thực. Vì thế không nên chia
giáo pháp.
2. Nhất âm phổ ứng, nhất vũ phổ tư

(một tiếng ứng khắp, một trận mưa thấm
nhuần khắp). Nghĩa là đức Phật dùng một
tiếng nói pháp bình đẳng ứng khắp, căn cơ
lớn nhỏ đều được lợi ích, ví như một trận
mưa tưới khắp cây cỏ trên mặt đất. Vì thế
không nên phân chia giáo pháp.
3. Nguyên Phật bản ý, vị nhất sự cố
(nguyên ý của Phật, vốn chỉ vì một việc).
Nghĩa là Phật chỉ vì một việc nhân duyên
lớn mà hiện ra nơi đời nhằm mở bày cho
chúng sinh đều được thành Phật; cho nên
giáo pháp tuy chia làm 9 bộ loại, nhưng
đều thuận theo chúng sinh mà nói, đưa vào
Đại thừa là gốc, ý Phật như thế, vì vậy không
nên phân chia giáo pháp.
4. Tùy nhất nhất văn, chúng giải bất
đồng (tùy mỗi câu văn, mọi người hiểu khác
nhau). Nghĩa là khi Phật nói về pháp vô
thường, hoặc cho sinh diệt là vô thường,
hoặc cho không sinh không diệt là vô
thường. Pháp vốn là một, mà căn cơ hiểu
biết khác nhau, vì thế không nên chia giáo
pháp.
5. Đa chủng thuyết pháp, thành chi lưu
cố (nói nhiều thứ pháp, thành các chi
nhánh). Nghĩa là lúc pháp sắp diệt, có nhiều
thứ thuyết khác lạ, e một vị thuần nhất bị
pha trộn thành nhiều chi nhánh khác nhau,
vì thế không nên phân chia giáo pháp.
BẤT PHÓNG DẬT
Không buông lung. Phạm: apramàda.
Tên tâm sở. Một trong 75 pháp, một trong
100 pháp. Là tác dụng tinh thần ngăn ngừa
phạm vào việc ác, chuyên chú ở pháp thiện.
Được dùng để chống lại sự buông lung mà
thành tựu tất cả pháp thiện, cho nên Thuyết
nhất thiết hữu bộ đem Bất phóng dật xếp
vào một trong mười Đại thiện địa pháp. [X.

luận Câu xá Q.4; luận Phẩm loại túc Q.3].
(xt. Phóng Dật).
BẤT SÁM CỬ
........
Một trong ba cử. Tỉ khưu phá giới không
chịu sám hối, chúng tăng khuyên bảo lại
cho là xuyên tạc vu cáo, chứ tuyệt không
BẤT NHƯ VÔ TỬ

B
567
ăn năn. Đối với hạng tỉ khưu không chịu
sám hối này, chúng tăng có quyền nêu (cử)
tội của họ ra để xử trị và đuổi ra khỏi chúng
tăng, gọi là Bất sám cử. [X. Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng].
(xt. Tam Cử).
BẤT SÁT SINH GIỚI
Giới không giết hại. Giới thứ ba trong
bốn giới Ba la di của Tiểu thừa, giới thứ
nhất trong mười giới cấm nặng của Đại thừa.
Ở trong giới luật, giới sát sinh thuộc về tội
nặng nhất. Đại thừa cấm ngặt việc giết hại
mệnh sống của hữu tình, Tiểu thừa thì chỉ
coi trọng mệnh người, gọi giới giết người là
giới sát nhân, gọi tắt là giới sát, là một trong
bốn giới Ba la di; giới giết súc sinh gọi là Sát
súc sinh giới, thuộc một trong 90 giới Đơn
đọa, tội nhẹ hơn tội giết người.
Trong năm giới tại gia và mười giới sa di,
giới không giết hại đều được đặt ở đầu, cấm
ngặt không được vi phạm. [X. kinh Phạm
võng Q.hạ; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung phần 1]. (xt.
Thập Trọng Cấm Giới, Tứ Ba La Di).
BẤT SINH
I. Bất sinh. Không sinh ra nữa. Phạm:
arhan. Dịch âm: A la hán. Người đã được
quả A la hán, không còn phải chịu sinh ra
lại trong ba cõi sáu đường nữa. Tức đã vĩnh
viễn vào Niết bàn, không còn chịu quả báo
sống chết, nên gọi là Bất sinh. [X. luận Đại
trí độ Q.3].
II. Bất sinh. Tên khác của Như lai. Như
lai thường trụ, không sinh, không diệt nên
gọi là Bất sinh. [X. kinh Lăng già Q.4].

III. Bất sinh. Nghĩa của chữ “Niết”.
Kinh Niết bàn (bản Nam và bản Bắc) quyển
5 nói: “ Niết, nghĩa là chẳng sinh. Bàn, nghĩa
là chẳng diệt; chẳng sinh, chẳng diệt gọi là
Đại niết bàn”.
IV. Bất sinh. Phạm: anutpàda. Dịch
âm: a nậu ba đà. Luận Đại trí độ quyển 48
(Đại 25, 408 trung), nói: “A đề, Hán dịch:
lúc đầu. A nậu ba đà, Hán dịch: chẳng sinh”.
BẤT SINH BẤT DIÊT
Đối lại với “ Sinh diệt”. Hàm ý là thường
trụ. Mỗi khi hình dung Niết bàn, các kinh
luận thường dùng “bất sinh bất diệt” để biểu
thị. Cứ theo Bát nhã tâm kinh nói, thì đặc
tính của tất cả cái tồn tại trong thế gian đều
không có thực thể, không sinh không diệt.
Trước thời đại Phật giáo, tư tưởng này đã
manh nha trong xã hội Ấn độ, sau đó đã
trở thành là một trong những giáo nghĩa
căn bản của Phật giáo.
BẤT SINH BẤT SINH BẤT KHẢ THUYẾT
Một trong bốn Bất khả thuyết. Có xuất
xứ từ phẩm Đức vương trong kinh Đại niết
bàn. Nhà Thiên thai đem bất sinh bất sinh
phối với chân lí của Viên giáo. Viên giáo
nói lí chân như xưa nay vốn không sinh,
sự (hiện tượng) trong mười cõi (vũ trụ) tuy
sai biệt (có sinh diệt) nhưng lí (bản thể) thì
không sinh, cho nên gọi là Bất sinh bất
sinh. Ý tức là lí chân như và tướng sai biệt
của mười cõi không hai. Lí bất sinh bất sinh
này rất sâu xa mầu nhiệm, khó diễn tả được
bằng lời nói, chỉ có thể dùng trí để chứng,
ví thế gọi là Bất khả thuyết. [X. Tứ giáo
nghi Q.1; Duy ma kinh huyền sớ Q.1]. (xt.
Tứ Bất Khả Thuyết).
BẤT SINH ĐOẠN
Một trong ba đoạn. Đoạn, nghĩa là dứt.

Vì các duyên (điều kiện) giúp sinh ra tất cả
pháp đã bị dứt hết, nên cuối cùng không
sinh, gọi là Bất sinh đoạn. Tức là người tu
BẤT SINH ĐOẠN

B
568
hành đoạn trừ phiền não, khi chứng được
pháp “không” ở Sơ địa, thì vĩnh viễn không
còn chịu quả khổ trong ba đường ác, đồng
thời, đoạn trừ hết những hạt giống sinh ra
người không có căn (không có nam căn,
nữ căn), người hai hình (nửa tháng có nam
căn, nửa tháng có nữ căn), sinh ở Bắc câu
lư châu, sinh lên cõi trời Vô tưởng v.v…...
Pháp vô vi nhờ vào Bất sinh đoạn mà chứng
được, gọi là Phi trạch diệt vô vi. [X. Tông
kính lục Q.76; Đại minh tam tạng pháp số
Q.10]. (xt. Tam Đoạn).
BẤT TÀI TỊNH
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thiền gia
dùng từ ngữ này ngụ ý chê bai ngôn ngữ
văn tự là những giây sắn giây bìm. Tức là
ngôn ngữ văn tự chỉ gây thêm rối rắm, chứ
không giúp người ta thấy rõ được lí Thiền.
Cùng nghĩa với “Bất tài bất tịnh”.
Lâm tế lục thị chúng (Đại 47, 502
thượng), nói: “Sơn tăng kim thời, sự bất
hoạch dĩ, thoại độ thuyết xuất hứa đa “bất
tài tịnh”, nhữ thả mạc thố!” Nghĩa là: “ Hôm
nay, thế chẳng đặng đừng, sơn tăng mới
thốt ra những lời nói rối rắm, các ông cẩn
thận kẻo lầm!”.
BẤT TĂNG BẤT GIẢM
Không thêm bớt. Chỉ cho cái thường
còn, tức chân như, pháp tính, hoặc pháp
giới. Pháp thân là bất biến, thường trụ, ở
khắp tất cả chỗ, không thêm một pháp,
cũng không bớt một pháp. Kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) quyển 34 phẩm Bảo
vương Như lai tính khởi thứ 32 phần 2

(Đại 9, 614 hạ), nói: “Ví như tính như như,
tịch diệt lìa hư vọng, đã chẳng từng có sinh,
cũng chẳng từng có diệt. Như vậy các Như
lai, và tất cả cảnh giới, cũng đồng tính như
như, không thêm cũng không bớt.” Luận
Đại thừa khởi tín cũng nói (Đại 32, 579
thượng): “Tướng tự thể của chân như ở tất
cả phàm phu, Thanh văn, Duyên giác, Bồ
tát, chư Phật, không có thêm bớt, không
phải sinh ở lúc trước, chẳng phải diệt ở lúc
sau, rốt ráo thường hằng”. [X. kinh Bất tăng
bất giảm; luận Phật tính Q.4; luận Bảo tính
Q.2; Trung biên phân biệt luận thích (bản
tiếng Phạm: Madhyànta-vibhàgavyàkhyà);
Louis de la Vallé Poussin:
Mélanges chinois et bouddhiques, 1, 394].
BẤT TĂNG BẤT GIẢM KINH
Có 1 quyển. Ngài Bồ đề lưu chi dịch
vào đời Nguyên Ngụy. Thu vào Đại chính
tạng tập 16. Kinh này hiện không còn
nguyên bản tiếng Phạm, cũng không có bản
dịch Tây tạng, nhưng có tới một phần ba
nội dung chủ yếu của nó được trích dẫn
trong luận Bảo tính. Và căn cứ vào sự trích
dẫn này thi tên tiếng Phạm của kinh là:
Anùnatvàpùrịatva-nirdeza-parivarta.
Lại cứ theo tên tiếng Phạm mà suy, thì kinh
này nguyên là một phẩm của kinh điển Đại
bộ, nay trở thành kinh điển Tiểu bộ. Nội
dung kinh này là cuộc đối đáp giữa đức Phật
và tôn giả Xá lợi phất về vấn đề chúng sinh
giới luân hồi trong sáu đường, ba cõi, bốn
loài có thêm bớt hay không thêm bớt. Đây
là kinh điển trọng yếu thuyết minh tư tưởng
Như lai tạng. [X. Ấn độ triết học sử (Vũ
tỉnh bá thọ)].
BẤT TĂNG GIẢM CHÂN NHƯ
Cũng gọi Tướng độ tự tại sở y chân như.

Một trong mười chân như. Chân như này
xa lìa sự chấp trước thêm bớt, thuận theo
nhơ, sạch mà không bị thêm bớt, là chân
như mà hàng bồ tát Bất động địa (địa thứ
tám trong mười địa) chứng được. Lại như
chứng được chân như này rồi, thì đối với
BẤT TÀI TỊNH

B
569
việc thị hiện hình tướng, thị hiện cõi nước
(độ) đều được tự tại, cho nên gọi là Tướng
độ tự tại sở y chân như. [X. luận Thành
duy thức Q.10]. (xt. Chân Như).
BẤT TĂNG TRƯỞNG NGHIÊP
Nghiệp không thêm lớn. Đối lại với
“Tăng trưởng nghiệp”. Những việc làm
không cố ý, hoặc những việc làm cố ý
nhưng vì bị kẻ có quyền thế cưỡng bức phải
làm (như kẻ cai tù bắt người tù tra tấn người
tù khác chẳng hạn), hoặc do chính bản
thân vì ngu si không biết mà làm v.v... đều
thuộc nghiệp nhẹ, gọi là Bất tăng trưởng
nghiệp. Bởi vì loại nghiệp này phần nhiều
có lòng hối hận, do đó không ươm thêm
hạt giống nghiệp, cho nên nghiệp không
tăng trưởng. Lại không quyết định đưa đến
quả dị thục, nên cũng gọi là Bất định nghiệp.
(xt. Cố Tư Nghiệp).
BẤT THANH TỊNH THÍ
...........
Sự bố thí không trong sạch. Chỉ sự bố
thí có tâm bám dính. Cũng gọi Bất tịnh
thí. Đối lại với “Thanh tịnh thí”. Tức khi
bố thí còn thấy có người cho, người nhận
và vật để cho v.v…... là có thực, chứ chưa
đạt được “Tam luân thể không’. Cứ theo
Trung a hàm quyển 47, kinh Cù đàm di
và kinh Đại bátniết bàn (bản Bắc) quyển
24, nếu căn cứ vào tịnh hay bất tịnh của
người cho và của người nhận, thì có thể
chia làm bốn:
1. Người cho tịnh, người nhận bất tịnh.
2. Người cho bất tịnh, người nhận tịnh.
3. Người cho, người nhận đều tịnh.

4. Người cho, người nhận đều bất tịnh.
Lại cứ theo Di lặc bồ tát sở vấn kinh
luận quyển 6 nói, thì trong bất tịnh thí có
hai tình huống: một là vì sợ hãi mà cho,
hai là vì mong được đền ơn mà cho. [X.
kinh Năng đoạn kim cương; kinh Tâm địa
quán Q.7]. (xt. Bố Thí).
BẤT THÀNH NHÂN
..........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Theo
phương thức lập luận Nhân minh, Nhân
(lí do) phải đầy đủ ba tướng (ba tính chất),
mới có thể thành Nhân chính xác, nếu thiếu
bất cứ tướng nào trong ba tướng đều trở
thành Tự nhân (nhân tương tự, nhân
không chính xác). Trong ba tướng, nếu
Nhân thiếu tướng thứ nhất (Biến thị Tông
pháp tính, nghĩa là tính chất của Nhân phải
bao gồm cả tính chất của Tông), thì không
thể chứng minh được Tông (mệnh đề, chủ
trương), gọi là Bất thành nhân. Có bốn loại
bất thành: Cả hai đều bất thành; Tùy một
bất thành; Do dự bất thành; Sở y bất thành.
Nhân phải luôn luôn có mặt trong Tông
mới có thể chứng minh được Tông, nếu
không, hoặc chỉ hiện diện một phần, thì
cũng không chứng minh được Tông. Tính
chất bao trùm của Nhân trong Tông phải
được cả đôi bên người lập luận và người
vấn nạn đồng ý mới thành. Nói cách khác,
tính chất Nhân trong Tông phải được cả
đôi bên quyết định, không một chút do dự
hoài nghi mới thành, trái lại thì là bất thành.
“Bất thành”; tức là tính chất Nhân trong
Tông không được quyết định một cách dứt
khoát và có thể được giải thích theo hai
phương diện: một là Nhân không thể thành
Tông; hai là Nhân không thể thành Nhân.

Theo cách giải thích thứ nhất, chữ “Thành”
là nghĩa thành lập, chú trọng vào mối quan
hệ giữa Nhân và Tông mà lập thuyết. Còn
theo cách giải thích thứ hai, thì chữ
“Thành” là nghĩa thành tựu, chú trọng đến
bản thân của Nhân mà lập thuyết. Dung
hợp cả hai giải thích trên đây thì có đủ quan
hệ nhân quả.
Phần Nhân vốn được dùng để chứng
BẤT THÀNH NHÂN

B
570
minh thể của Tông, khiến thể của Tông
được thành lập, cho nên, khi Nhân không
đủ sức thành lập Tông thể, thì gọi là Nhân
bất thành. Đứng về phương diện bản thân
Nhân mà nói, trong trường hợp này, không
những Nhân đã không có sức chứng minh
Tông, mà Nhân cũng không làm hết cái
trách nhiệm mà lẽ ra Nhân phải chu toàn,
như vậy Nhân cũng chẳng thành Nhân.
Cho nên có thể nói, tự chẳng thành Nhân
là kết quả của sự không thành Tông. Lí do
không thành Tông là vì tính chất của Nhân
không bao quát khắp trong Tông, và lý do
không thành được Tông và tự chẳng thành
Nhân cũng đều từ đó mà ra. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Tam Tướng, Nhân Minh,
Y Chuyển Cực Thành).
BẤT THẨM
......
Không (xét) rõ. Lời thăm hỏi lễ phép
khi các vị tỉ khưu gặp nhau trao đổi. Chẳng
hạn như câu: “Bất thẩm tôn hậu như hà?”
(Bạch tôn đức (hoặc tôn huynh) có được
khỏe không ạ?) v.v…... Theo Đại tống tăng
sử lược quyển thượng nói, thì khi các vị tỉ
khưu gặp nhau, cúi mình chắp tay và miệng
nói “bất thẩm” là bày tỏ ba nghiệp thân,
miệng, ý kính mến, gọi là vấn tấn (thăm
hỏi).
BẤT THỂ THẤT VÃNG SINH
Tiếng dùng của Phặt giáo Nhật bản. Đối
lại với “Thể thất vãng sinh”. Thể, chỉ cái
thân thể nhớp nhúa do năm uẩn hợp thành.
Những người tu hành được vãng sinh, khi

hấp hối, cái thân thể nhớp nhúa của họ
mất đi, thì mới vãng sinh được, gọi là “ thể
thất vãng sinh”. Đối lại, lúc đang sống, nghe
và tin (nghe danh hiệu “Na mô a di đà Phật”
rồi sinh lòng tin) là đã thành tựu sự nghiệp
vãng sinh rồi, không cần đợi đến khi mất
thân phàm phu nhớp nhúa mới quyết định
vãng sinh, gọi là Bất thể thất vãng sinh. [X.
Khẩu truyền sao Q.trung].
BẤT THIÊN
......
Phạm: akuzala, Pàli: akusala. Đối lại
với “thiện”. Một trong ba tính, đồng nghĩa
với ác. Nghĩa là tính chất của nó không
làm cho người ta an ổn, là pháp xấu ác, hay
làm tổn hại đời này đời sau. Theo luận Đại
tì bà sa quyển 51 và luận Câu xá quyển13,
thì Bất thiện có bốn thứ:
1. Tự tính bất thiện, chỉ cho vô tàm
(không thẹn với mình), vô quí (không hổ
với người), tham, sân và si. Trong các pháp
hữu lậu, năm pháp này tự thể của chúng là
bất thiện, cũng như thuốc độc.
2. Tương ứng bất thiện, chỉ cho tất cả
tâm và tâm sở tương ứng với vô tàm, vô
quí, tham, sân và si mà sinh ra cùng một
lúc. Do sự tương ứng đó mà chúng thành
là tính chất bất thiện.
3. Đẳng khởi bất thiện, chỉ cho thân
nghiệp, ngữ nghiệp và pháp bất tương ứng
hành. Đẳng khởi (cùng khởi lên như nhau),
nghĩa là theo thiện khởi thiện, theo ác khởi
ác, năng khởi và sở khởi giống nhau. Đây
là do tự tính bất thiện và tương ứng bất
thiện dẫn khởi.
4. Thắng nghĩa bất thiện, chỉ cho pháp
sinh tử. Các pháp trong sinh tử tuy có thiện,
có bất thiện, nhưng bản chất của chúng

đều là khổ, cực kì bất an. Tức do thực nghĩa
của chân đế mà định nghĩa các pháp sinh
tử là bất thiện, cho nên gọi là Thắng nghĩa
bất thiện.
Các nhà phân biệt luận thì cho si là Tự
tính bất thiện, thức là Tương ứng bất thiện,
thân, ngữ là Đẳng khởi bất thiện, sinh tử là
Thắng nghĩa bất thiện. Còn luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập quyển4 thì lập 12 thứ bất
BẤT THẨM

B
571
thiện, tức là: tự tính, tương thuộc, tùy trục,
phát khởi, đệ nhất nghĩa, sinh đắc, phương
tiện, hiện tiền cúng dường, tổn hại, dẫn
nhiếp, sở trị, và chướng ngại bất thiện. [X.
luận Thành duy thức Q.5; luận Phẩm loại
túc Q.2; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận
Câu xá Q.2, Q.15; luận Thành thực Q.9
phẩm Quá hoạn]. (xt. Tam Tính, Thiện).
BẤT THIÊN CĂN
Phạm:akuzala-mùla.Trong các phiền
não ở ba cõi, năm bộ của cõi Dục có ba thứ
bất thiện căn là: tham, sân, si. Bản chất của
ba phiền não này là bất thiện, hay dẫn sinh
và nuôi dưỡng tất cả pháp bất thiện, cho
nên gọi là Bất thiện căn (gốc rễ của tất cả
cái bất thiện).
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 12 chép,
thì ba phiền não tham, sân, si có năm nghĩa
dưới đây:
1. Thông cả năm bộ.
2. Ở khắp sáu thức.
3. Là tính tùy miên (tính hoạt động
ngấm ngầm).
4. Hay dấy sinh nghiệp thân, nghiệp
miệng thô ác.
5. Giúp sức mạnh mẽ cho việc chặt đứt
gốc lành.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.13; luận
Câu xá Q.6; luận Đại tì bà sa Q.47; luận
Nhập a tì đạt ma Q.thượng; luận Thuận
chính lí Q.41]. (xt. Thiện Căn).
BẤT THỈNH CHI HỮU
Cũng gọi Bất thỉnh hữu (bạn không
mời). Chỉ cho người bạn rất thân chưa mời
mà tự đến. Dùng để ví dụ Phật, Bồ tát vì

cứu độ chúng sinh, không đợi chúng sinh
cầu thỉnh, nhưng vì lòng từ bi rộng lớn
cảm ứng mà tự đến, ban pháp lành cho
chúng sinh. Đối với chúng sinh mà nói, thì
đó là người bạn không mời. [X. kinh Vô
lượng thọ Q.thượng; kinh Duy ma
Q.thượng phẩm Phật quốc (ngài Cưu ma la
thập dịch)].
BẤT THỈNH CHI PHÁP
Cũng gọi Bất thỉnh pháp. Nghĩa là tuy
chúng sinh chưa thỉnh cầu, nhưng đức Phật
cũng tùy cơ căn mà chủ động nói pháp để
chỉ bày pháp môn lợi ích cho chúng sinh.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12,
266 trung) nói: “Đem pháp không cầu thỉnh,
ban phát cho mọi người”.
BẤT THOÁI
.....
Không lùi. Phạm:avinivartanìya. Dịch
âm: A duy việt trí, A bệ bạt trí. Cũng gọi
Bất thoái chuyển, Vô thoái, Tất định. Thoái,
hàm ý là lui bước, lui rơi, chỉ cho sự lui
bước mà rơi vào đường ác và vào Địa vị
Nhị thừa (Thanh văn, Duyên giác); tức lui
khỏi địa vị Bồ tát đã chứng được và đánh
mất pháp đã ngộ được. Trái lại, tu hành
không trở lui, mạnh mẽ tiến bước, cho đến
khi thành quả Phật, thì gọi là Bất thoái. Bất
thoái vị cũng gọi là Bất thoái chuyển địa.
Trong giai vị bốn thiện căn của Hữu bộ;
đến được vị Nhẫn rồi thì không còn trở lui
mà rơi vào đường ác nữa, cho nên gọi là
Bất thoái. Kinh Đại bát nhã quyển 449 nói,
vào ngôi Kiến đạo được vô sinh pháp nhẫn,
thì không còn rơi vào Nhị thừa địa, nên
được gọi là Bất thoái. Lại nữa, trong giai vị
Bồ tát, trụ thứ bảy trong mười trụ, gọi là
Bất thoái chuyển trụ, do đó đã sản sinh ra

các thuyềt về Bất thoái như sau:
1. Tam bất thoái, là thuyết của ngài Cát
tạng trong Pháp hoa nghĩa sớ quyển 1. Có
bốn thuyết giải thích về Tam bất thoái,
nhưng ở đây chỉ lấy thuyết thứ nhất:
a) Vị bất thoái, trong mười trụ, Bồ tát từ
BẤT THOÁI

B
572
trụ thứ bảy trở lên không còn lui trở lại
Nhị thừa địa.
b) Hạnh bất thoái, việc tu hành mà Bồ
tát đạt được ở địa vị thứ bảy trong mười địa,
không còn trở lui.
c) Niệm bất thoái, Bồ tát từ địa thứ tám
trở lên không cần ghi nhớ tinh tiến, tự nhiên
có thể tiến đạo mà không động niệm.
2. Tứ bất thoái, tức là Tam bất thoái
ở trên cộng thêm Xứ bất thoái (sinh về
tịnh độ của Phật A di đà, không trở lui),
thành Tứ bất thoái. Đây là thuyết của
ngài Ca tài trong luận Tịnh độ quyển
thượng.
Ngoài ra, trong Pháp hoa huyền tán
quyển 2, ngài Khuy cơ cũng lập Tứ bất thoái:
a) Tín bất thoái, trong giai vị mười tín,
Bồ tát tâm thứ sáu trở lên không còn khởi
tà kiến.
b) Vị bất thoái, trong giai vị mười trụ,
Bồ tát ở trụ thứ bảy trở lên, không còn trở
lui lại Nhị thừa địa.
c) Chứng bất thoái, pháp của Bồ tát từ
Sơ địa trở lên, không còn lui mất.
d) Hạnh bất thoái, Bồ tát địa thứ tám
trở lên, có thể tu hạnh hữu vi và vô vi mà
không trở lui lại.
Trong luận Thích tịnh độ quần nghi
quyển 4 của ngài Hoài cảm cũng có thuyết
Tứ bất thoái ở trên. Trong A di đà kinh yếu
giải, ngài Trí húc nêu ra thuyết Tứ bất thoái:
Niệm, Hạnh,Vị, Tất kính. Còn trong Tứ
độ đồ thuyết của ngài Từ ân thì có thuyết
Tứ Bất thoái: Nguyện, Hành, Trí, Vị v.v...
(xt. Tứ Bất Thoái).

3. Ngũ bất thoái, bốn bất thoái Tín, Vị,
Chứng, Hành, cộng thêm Phiền não bất
thoái (Bồ tát ở vị Đẳng giác không còn bị
phiền não làm trở lui) mà thành Ngũ bất
thoái. [X. kinh Đại bảo tích Q.27, Q.77,
Q.111; kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
Q.28; Di lặc bồ tát sở vấn kinh luận Q.1;
Nhiếp đại thừa luận thích Q.8; luận Đại tì
bà sa Q.6; luận Câu xá Q.23; luận Thập trụ
tì bà sa Q.5 phẩm Dị hành].
BẤT THOÁI BỒ TÁT
Nghĩa là đối với vô thượng bồ đề (quả
vị Phật), Bồ tát này đã được ở vào địa vị
không trở lui nữa. Nhưng có ba bốn thứ
bất thoái và tùy theo thuyết của các tông
mà vị thứ có khác. (xt. Bất Thoái).
BẤT THOÁI CHUYỂN PHÁP LUÂN
Cũng gọi Bất thoái luân. Phật và Bồ tát
cho chính quán vô sinh nói pháp một cách
trôi chảy, tròn đầy và thông suốt, gọi là Pháp
luân (bánh xe pháp). Pháp luân này do Bồ
tát đã chứng pháp bất thoái mà chuyển xoay,
càng thêm càng tiến, thường không lui mất.
Hơn nữa, lí của Bồ tát nói ra có tiến không
thoái, khiến chúng sinh được bất thoái
chuyển, cho nên gọi là bất thoái chuyển
pháp luân. [X. Pháp hoa nghĩa sớ Q.2 (Gia
tường); chú Duy ma kinh Q.1].
BẤT THOÁI ĐỊA
........
Địa vị không trở lui. Bất thoái, Phạm:
avinivartanìya. Dịch âm: A bệ bạt trí. Là
giai vị không còn trở lui để lại rơi vào đường
ác, vào địa vị Nhi thừa, đồng thời, pháp đã
chứng được cũng không bị lui mất. Bất thoái
có ba, bốn khác nhau, và vị thứ tùy theo
các tông mà có sai biệt, nhưng nói chung
thì đều chỉ cho địa vị Bồ tát từ Sơ địa trở

lên, tức là Hạnh bất thoái trong ba bất thoái,
Chứng bất thoái trong bốn bất thoái. (xt.
Bất Thoái).
BẤT THOÁI ĐỘ
........
Tịnh độ không trở lui. Tức chỉ thế
giới Cực lạc của đức Phật A di đà ở phương
BẤT THOÁI BỒ TÁT

B
573
tây. Người tu niệm Phật được sinh về Tịnh
độthì không bao giờ trở lui nữa. Môn
Tịnh độ lập bốn bất thoái, lấy thế giới
Cực lạc ở phương tây làm Xứ bất thoái
(nơi chốn không trở lui). Vãng sinh thập
nhãn (Đại 84, 102 thượng) nói : “Ra khỏi
làng luân hồi, đi tới cõi bất thoái”. (xt.
Bất thoái).
BẤT THOÁI TƯỚNG
Một trong chín bậc Vô học, một trong
27 Hiền thánh. Chỉ cho bậc Thánh vô học
lợi căn nhất mà công đức ngài đã tu được
hoàn toàn không bị lui mất. Tức là bậc Bất
thoái pháp A la hán nói trong kinh Phúc
điền của Trung a hàm quyển 30. [X. luận
Thành thực Q.1 phẩm Phân biệt thánh].
(xt. Cửu Vô Học, Nhị Thập Thất Hiền
Thánh).
BẤT THỜI GIẢI THOÁT
Phạm: Asamaya-vimukta. Cũng gọi
Bất động tâm giải thoát, Bất thời bất di
động tâm giải thoát. Đối lại với “Thời giải
thoát”. Chỉ bậc Bất động pháp A la hán
thứ sáu trong sáu loại A la hán. Loại Bất
động pháp A la hán này căn tính thù
thắng vào bậc nhất, ở giai vị Hữu học gọi
là Tùy pháp hành, Kiến chí; nhờ lợi căn,
nên ở ngay trong pháp hiện tiền được
yên vui, chứ không cần đợi các sự duyên
đầy đủ; được tự tại tùy thời chứng vào
bốn định căn bản, bốn định vô sắc và
định Diệt tận, trong tâm cởi bỏ hết
chướng phiền não, bởi thế gọi là Bất thời
giải thoát. Lại vì loại A la hán này đối với
phiền não và tâm giải thoát không còn

động loạn và trở lui, cho nên cũng gọi
Bất động tâm A la hán. [X. luận Câu xá
Q.25; luận Đại tì bà sa Q.101]. (xt. Thời
Giải Thoát).
BẤT THỤ NHẤT THIẾT PHÁP
Không nhận tất cả pháp. Nghĩa là tâm
không đắm trước, không dính mắc, hoàn
toàn giải thoát, trút bỏ tất cả phiền não. [X.
Pháp hoa kinh phẩm Hóa thành dụ].
BẤT THUYẾT BỒ TÁT
Bồ tát không nói. Chỉ cho cư sĩ Duy ma
cật. Cứ theo kinh Duy ma phẩm Nhập bất
nhị pháp môn chép, Thì khi bồ tát Văn
thù sư lợi hỏi về pháp môn Bất nhị, cư sĩ
Duy ma cật đã im lặng không nói, để hiển
bày pháp môn bất nhị chân thực của bồ
tát, cho nên gọi là Bất thuyết bồ tát.
BẤT THỰC CÔNG ĐỨC
Công đức không chân thực. Tức công
đức không phù hợp với thực lí chân như.
Đối lại với “Chân thực công đức”. Chỉ cho
các việc tốt lành do phàm phu hoặc người,
trời thực hiện. Vì động cơ của những việc
tốt lành họ làm là tâm hữu lậu, không thuận
theo pháp tính, cho nên gọi là Bất thực
công đức. [X. Vãng sinh luận chú
Q.thượng].
BẤT TÍCH THÂN MÊNH
...........
Không tiếc mệnh sống của mình. Nghĩa
là vì cấu đạo vô thượng mà có thể xả bỏ
mệnh sống của mình. Phật giáo lấy việc
cứu độ chúng sinh, cầu Vô thượng chính
đẳng chính giác làm mục tiêu, và vì mục
tiêu ấy mà không tiếc mệnh sống của mình.
tức biểu thị quyết tâm tu hành đạo Phật.
BẤT TÍN
.....

Không tin. Phạm: Àzradhya. Tên tâm BẤT TÍN

B
574
sở. Một trong 75 Pháp Câu xá, một trong
100 pháp Duy thức. Chỉ tác dụng tinh thần
nhơ đục trong tâm. Đối với Tứ đế, Tam
bảo v..v... chưa thể tin nhận ưa thích, tướng
bên ngoài, tâm bên trong đều nhơ nhớp,
vẩn đục, gọi là Bất tín.
Thuyết Nhất thiết hữu bộ cho Bất tín
tương ứng với tà kiến và tương đương với
tất cả tâm ô nhiễm, cho nên liệt nó vào
hàng 10 Đại bất thiện địa pháp. Các nhà
Duy thức thì cho nó là một trong tám Đại
tùy hoặc. [X. luận Câu xá Q.4; luận Thành
duy thức Q.6; luận Phẩm loại túc Q.3; luận
Dại thừa quảng ngũ uẩn]. (xt. Tín).
BẤT TỊNH
.....
Không sạch. Chỉ chung các tính chất
nhớp nhúa, thô tục, xấu xa, tội lỗi v.v...
Trong Ngũ đình tâm quán, có phép quán
xét thân mình, thân người bất tịnh gọi là
Bất tịnh quán. (xt. Thất Chủng Bất Tịnh).
BẤT TỊNH HẠNH
Hạnh không sạch, cũng gọi là Phi phạm
hạnh. Tức chỉ việc dâm dục. Làm dâm dục
là việc đê tiện, thô bỉ, tâm ái nhiễm dơ bẩn,
cho nên gọi là Bất tịnh hạnh. Lại vì nó trái
với phạm hạnh trong sạch, nên cũng gọi là
Phi phạm hạnh. [X. Phạm võng kinh sớ
Q.hạ].
BẤT TỊNH KIM CƯƠNG
Mật hiệu của Ô su sa ma minh vương
(Phạm: Ucchuwma). Vị minh vương này
là do Bất động minh vương hóa hiện, hay
điều phục tất cả loài quỉ bất tịnh, cho nên
thông thường vị này được đặt ở trong các

nhà xí. [X. kinh Đà la ni tập Q.9; Đại nhật
kinh sớ Q.9 ]. (xt. Ô Xu Sa Ma Minh
Vương).
BẤT TỊNH LUÂN
Cái vòng không sạch. Hữu tình và vô
tình đều là bất tịnh, khí thế gian cũng bất
tịnh. Ba cái vô thường, bất tịnh và khổ
nương nhau mà quay chuyển, cả ba đều
cứng chắc khó có thể phá được, giống như
ba cái vòng sắt cho nên gọi là Tam luân.
[X. A di đà kinh thông tán sớ tự ]. (xt. Tam
Luân).
BẤT TỊNH NHỤC
Thịt không sạch. Tức loại thịt có tính
chất bất tịnh, đệ tử Phật không được phép
ăn. Loại thịt này có chia ra ba thứ , mười
thứ khác nhau. (xt. Tam Bất Tịnh Nhục,
Tịnh Nhục).
BẤT TỊNH QUÁN
........
Phạm: A-zubhà-smfti, Pàli:
asubhànu-passin. Cũng gọi Bất tịnh tưởng.
Một trong Ngũ đình tâm quán. Tức là phép
quán tưởng cái xác thịt của mình của người
nhớp nhúa, bẩn thỉu, hôi thối để đối trị
phiền não tham dục. Xác chết của người ta
theo thời gian biến hóa làm hình dáng xấu
xí, cho nên trong các kinh điển có nêu ra
nhiều phép quán tưởng về xác chết bất tịnh
để khắc phục lòng tham muốn như sau:
1. Cứ theo Thiền pháp yếu giải quyển
thượng nói, nếu người nhiều dâm dục, nên
tu tập hai phép quán bất tịnh là:
a. Quán tưởng xác chết thối rữa nhơ
nhớp, rồi giữ lấy hình tướng thối rữa ấy
trong tâm tưởng, đến chỗ vắng vẽ tự tu
phép quán này.
b. Tuy mắt không thấy xác chết,nhưng

theo pháp của thầy dạy bảo mà nhớ tưởng
phân biệt, tự quán khắp trong thân mình
đầy dẫy 36 thứ bất tịnh, như: tóc, lông, nước
BẤT TỊNH

B
575
mũi, nước mắt, mồ hôi, cáu ghét, đờm, dãi
v..v... Sách trên còn nêu ra phương pháp
tu Bất tịnh quán để đối trị lòng tham đắm
của chúng sinh đối với sáu thứ: sắc đẹp,
dáng vẻ, cách đi đứng, giọng nói, sự mịn
màng; thì cần phải quán ố yếm bất tịnh.
Đối với người mê đắm tướng người, thì khiến
quán tưởng tướng xương trắng. Lại quán
tưởng xác chết còn nguyên vẹn, bất động,
thì có thể dứt trừ hai thứ tham đắm dáng đi
đứng và giọng nói; còn quán tưởng xác chết
đã rữa nát, thì đoạn trứ tất cả sáu thứ tham
đắm.
2. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 40
nói, tùy theo ý thích của người tu quán mà
có thích ít, thích nhiều, thích trung bình
khác nhau, mà phép quán cũng được chia
làm ba thứ, mỗi thứ chỉ rõ ba giai đoạn: giai
đoạn mới tu tập, giai đoạn tu đã thuần thục
và giai đoạn vượt lên trên sự tác ý, cùng với
thứ tự tu quán. Hãy lấy giai đoạn mới tu tập
làm điển hình.
a. Giai đoạn mới tu tập. Trước hết, đi
đến nơi nghĩa địa quán xét tướng bầm xanh
của xác chết, rồi dùng sức hiểu biết thù thắng
ấy quán sang thân mình, tức quán tưởng
thân mình từ trạng thái bầm xanh cho đến
còn trơ bộ xương. Trong bộ xương trơ này,
hành giả theo thứ tự quán tưởng: xương
bàn chân, xương mắt cá, xương ống chân,
xương đầu gối, xương đùi, xương chậu, xương
cùng, xương sống, xương sườn, xương bả
vai, xương cánh tay, xương khuỷu tay, xương
cổ tay, xương bàn tay, xương vai, xương cổ,
xương hàm răng, xương sọ v.v...

b. Giai đoạn tu đã thành thục. Trong
bộ xương trơ, trước quán tưởng bàn chân,
xương mắt cá chân v.v... cho đến sau quán
xương sọ, rồi trong đó lại bỏ một nửa quán
một nửa, lại bỏ một phần quán một phần.
c. Giai đoạn tu vượt lên trên sự tác ý,
sau khi dùng sức hiểu biết thù thắng xem
xét tướng bất tịnh như thế rồi, buộc niệm
vào ở chặng giữa chân mày, ngồi yên lặng
lẽ, chuyển niệm ấy vào thân niệm trụ, tuần
tự cho đến vào pháp niệm trụ.
3. Cứ theo luận Câu xá quyển 22 nói,
thì tu Bất tịnh quán có thể đối trị bốn thứ
tham; Hiển sắc tham, Hình sắc tham, Diệu
xúc tham và Cung phụng tham.
a. Quán các tướng xác chết bầm xanh
v.v..., có thể đối trị Hiển sắc tham.
b. Quán các tướng xác chết sình thối bị
thú ăn, chim mổ v.v..., có thể đối trị cái
tham về Hình sắc.
c. Quán tưởng xác chết bị dòi bọ rúc rỉa
v.v..., để đối trị cái tham về sự mịn màng
êm ái.
d. Quán tưởng xác chết cứng đờ để đối
trị lòng muốn được cung phụng.
4. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
12, quyển 13, thì Bất tịnh quán được chia
làm 2 phần:
a. Quán thân người bất tịnh để chán
thân người.
b. Quán thân mình bất tịnh để chán
thân mình.
Phần a: Quán thân người có chín tướng
là :
1. Tướng chết.
2. Tướng chương sình lên.
3. Tướng bầm tím.
4. Tướng mủ rịn ra.

5. Tướng rữa nát.
6. Tướng máu bê bết.
7. Tướng trùng ăn.
8. Tướng bộ xương.
9. Tướng xương vương vãi.
Trong luận Đại trí độ thì thiếu tướng
chết, nhưng thêm tướng cháy sém.
Phần b: quán trong thân mình có năm
thứ bất tịnh là:
1. Hạt giống bất tịnh, thân thể do nhân
duyên hình thành; các hạt giống bên trong
(phiền não, nghiệp), bên ngoài (tinh huyết
của cha mẹ) đều bất tịnh.
BẤT TỊNH QUÁN

B
576
2. Chỗ ở bất tịnh, mười tháng ở trong
thai bất tịnh.
3. Tự thể bất tịnh, thân này do bốn
nguyên tố (đất nước lửa gió) bất tịnh tạo
thành.
4. Tướng bên ngoài bất tịnh, thân hình
có chín lỗ thường tiết ra những thứ hôi
thối.
5. Rốt ráo bất tịnh, sau khi chết đem
chôn xuống đất, rữa nát, mãi mãi bất tịnh.
Sách Đại thừa nghĩa chương còn nói,
sắc tham của người ta có hai thứ:
1- Yêu thân mình, có thể quán xét năm
thứ bất tịnh để đối trị.
2- Yêu thân người, có thể quán xét chín
tướng để đối trị. Trong đó, yêu thân người
có bốn thứ tham muốn:
a. Tham muốn cách đi đứng, có thể quán
tướng chết trong chín tướng để đối trị.
b. Tham muốn hình dáng, có thể quán
xét ba tướng: bầm xanh, rữa nát, máu mủ
bê bết để đối trị.
c. Tham muốn nơi chỗ, có thể quán
bốn tướng: chương sình, rữa nát, trùng ăn,
tan rã để đối trị.
d. Tham muốn xúc chạm, có thể quán
tưởng bộ xương để đối trị.
Từ chín tướng của xác chết người ta,
như đã trình bày ở trên, mà nảy sinh chín
thứ quán tưởng, cho nên cũng gọi là Cửu
tưởng. Phật giáo Nam truyền thì cho có mười
thứ quán tưởng, gọi là Thập bất tịnh. Ngoài
ra, Thiên thai tứ giáo nghi tập chú cũng
nêu bảy thứ bất tịnh: Chủng tử bất tịnh,
Thụ sinh bất tịnh, Trụ xứ bất tịnh, Thực

đạm bất tịnh, Sơ sinh bất tịnh, Cử (toàn)
thể bất tịnh và Cứu kính bất tịnh.
Bất tịnh quán và Sổ tức quán (quán đếm
hơi thở) được gọi chung là hai cửa cam lộ
vào đạo. Bất tịnh quán lấy căn lành không
tham làm tự tính. Trong ba cõi, duyên theo
hai cõi Dục và Sắc suốt trong mười nơi (cõi
Dục, Thiền trung gian, Tứ thiền, Tứ cận
phần); người tu quán lấy mười nơi này làm
chỗ nương và dùng thân sở y ở cõi Dục mà
bắt đầu. Bất tịnh quán tương ứng với Thắng
giải tác ý, đây tức là hữu lậu quán, tương
đương với vị Thân niệm trụ trong bốn niệm
trụ.
Lại trong tám Giải thoát và tám Thắng
xứ, Bất tịnh quán được dùng làm phép quán
của Sơ thiền và Nhị thiền. [X. Trung a hàm
Q.2 kinh Lậu tận, Q.28 kinh Chư pháp
bản; kinh Tăng nhất a hàm Q.5; kinh Đại
bát Niết bàn (bản Bắc) Q.36; kinh Tọa thiền
tam muội Q.thượng; kinh Quảng nghĩa pháp
môn; kinh Đại phẩm bát nhã Q.1; luận Đại
trí độ Q.19, Q.21]. (xt. Thất Chủng Bất Tịnh,
Cửu Tưởng).
BẤT TỊNH THUYẾT PHÁP
.............
Bất tịnh nói pháp. Cũng gọi Tà mệnh
thuyết pháp (nói pháp để mưu sinh). Người
nói pháp tâm còn ô nhiễm, nhưng vì danh
lợi mà nói, hoặc nói mà không hiểu rõ nghĩa
lí của giáo pháp, gọi là Bất tịnh thuyết pháp.
Kinh Phật tạng quyển trung phẩm Tịnh
pháp nêu ra năm lỗi của người bất tịnh nói
pháp:
1. Tự nói mình biết hết Phật giáo.
2. Khi giảng nói kinh, chỉ trích những
lỗi trái ngược nhau trong các kinh.
3. Đối với các pháp ngờ vực không tin.

4. Tự đem chỗ hiểu biết của mình để
phê phán kinh pháp.
5. Vì danh lợi mà nói pháp.
Kinh trên còn nêu ra năm nhược điểm
của người bất tịnh nói pháp:
1. Khi nói pháp trong lòng hồi hộp, sợ
người khác hỏi vặn.
2. Trong lòng lo sợ mình không nói
được, nhưng vẫn gượng nói pháp cho người
khác nghe.
3. Mình là phàm phu, không có trí tuệ
chân thực.
BẤT TỊNH THUYẾT PHÁP

B
577
4. Pháp nói ra bất tịnh, chỉ là lời nói
suông mà thôi.
5. Bài nói pháp không có thứ tự trước
sau, chắp vá lộn xộn, nên trong lòng hồi
hộp lo sợ.
[X. kinh Ưu bà tắc giới Q.2 phẩm Tự lợi
lợi tha; kinh Quán vô lượng thọ; Quán vô
lượng thọ kinh sớ Q.4; Quán vô lượng thọ
kinh nghĩa sớ Q.hạ; Quán vô lượng thọ
Phật kinh sớ diệu tông sao Q.6].
BẤT TRI TÚC GIẢ
Người không biết đủ. Đối lại với “Tri
túc”. Chỉ người có lòng tham cầu quá nhiều,
không biết thế nào cho đủ, càng được càng
tham, vượt ngoài sức mình. Tất cả khổ não
đều do lòng tham muốn gây ra, cho nên
người tu hành cần phải biết tự thỏa mãn
với cuộc sống thanh đạm của mình. Kinh
Di giáo nói: người không biết đủ thường bị
năm dục lôi kéo, cho nên dù ở thiên đường
cũng không vừa ý, tuy giàu có mà vẫn thấy
mình nghèo khó, làm cho người biết đủ
phải xót thương.
BẤT TRỤ BÁI
Lễ lạy không nghỉ, cho đến trăm nghìn
lạy. Thiền lâm tượng khí tiên quyển 10:
Khi đã được thầy truyền pháp rồi, mà đệ tử
vẫn lễ lạy không ngừng, có thể đến trăm
nghìn lạy, đó chính là phù hợp với cách lễ
lạy thường được Phật tổ ứng dụng xưa nay.
BẤT TU NGOẠI ĐẠO
Là một trong những ngoại đạo Ấn độ
ngày xưa, do San xà dạ tì la chi tử trong
nhóm Lục sư sáng lập. Ông này chủ trương
chẳng cần phải gắng sức cầu đạo, cứ trải

qua nhiều kiếp sống chết, đến một lúc nào
đó tự nhiên hết khổ mà được Niết bàn. Ngoại
đạo này có khả năng được năm thần thông,
cho nên có thể biết rõ các việc của tám vạn
kiếp quá khứ, ngoài tám vạn kiếp thì không
biết gì nữa. [X. Chú duy ma kinh Q.3; Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ phần 4].
BẤT TUÊ
.....
I. Bất tuệ. Không có trí tuệ, không có
tài năng. Sách Liệt tử thiên Thang vấn nói:
“Quá lắm! Ngươi là kẻ bất tuệ!”
II. Bất tuệ. Tiếng nói nhún của tăng sĩ,
cũng như những tiếng Bần tăng, Bần đạo
v.v...
BẤT TƯ NGHỊ CHÂN NGÔN TƯỚNG ĐẠO PHÁP
Chân ngôn tướng, nghĩa là thực tướng
của Chân ngôn. Mỗi tiếng mỗi chữ của
chân ngôn này đều được sức gia trì của đức
Như lai hiện ra trong vầng ánh sáng, tức là
dùng pháp thân vô tướng tạo thành các
tiếng các chữ, lại dùng các thứ tiếng chữ để
thành tựu pháp thân vô tướng. Đây là chỗ
phàm phu không thể tưởng tượng nghĩ bàn
được, vì thế gọi là Bất tư nghị chân ngôn
tướng đạo pháp. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; Đại nhật kinh sớ Q.7].
BẤT TƯ NGHỊ DUYÊN KHỞI
Là pháp mạn đồ la của Mật giáo. Hành
giả lấy phương tiện Tam mật (Thân mật,
Khẩu mật, Ý mật) làm duyên, lấy quán tâm
làm nhân, mà hiện cảnh giới Phổ môn hải
hội chư Phật, là cảnh giới không thể nghĩ
bàn.
BẤT TƯ NGHỊ HUÂN BIẾN
Chỉ Bất tư nghị huân và Bất tư nghị
biến. Huân, nghĩa là xông ướp. Vô minh

BẤT TƯ NGHỊ HUÂN BIẾN

B
578
xông ướp che lấp chân như mà sinh ra các
pháp hư dối, nên nói là Bất tư nghị huân.
Biến, nghĩa là biến chuyển, biến đổi. Tâm
chân như bị vô minh xông ướp che lấp mà
biến chuyển, nên nói là Bất tư nghị biến.
Chân như là pháp chắc thực, không
thể huân; không thể biến, nhưng hay biến
đổi, nên nói là bất tư nghị. [X. kinh Lăng
già Q.1; Lăng già kinh chú giải Q.1 phần
trên; Khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần đầu].
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG
I. Bất tư nghị không. Cũng gọi đệ nhất
nghĩa không. tức là cái không do Phật và
Bồ tát chứng được, dứt tuyệt sự sai biệt về
hữu và vô, chẳng phải chỗ mà Nhị thừa và
phàm phu có thể suy tính lường biết được,
nên gọi là Bất tư nghị không (cái không
chẳng thể nghĩ bàn).
Thắng man kinh bảo quật dẫn lời ngài
Long thụ, nói rằng không có 3 loại: Không
của ngoại đạo, Đãn không và Không vô sở
đắc. Đãn không tức là trí không của Nhị
thừa, Vô sở đắc không là trí không của Bồ
tát. Trí không vô sở đắc này chẳng phải là
chỗ Nhị thừa biết được, nên nói là Bất tư
nghị.
II. Bất tư nghị không. Là trí Đại không
tam muội chữ A chẳng sinh của Đại nhật
Như lai. Đại không tam muội, cũng gọi
Chính giác tam muội, Cứu kính tam muội.
Là tam muội không dính mắc vào không
hay có, mà soi rọi thấy rõ không và bất
không rốt ráo vô tướng mà lại đầy đủ tất cả
tướng, an trụ nơi trí vô ngại của Phật. Nói
theo tự mẫu, thì tam muội Đại không là

nghĩa của chũ (ịa). Đại không này sâu
xa mầu nhiệm, vượt ngoài sự suy lường bàn
nói của người ta, nên gọi là Bất tư nghị
không. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại39,
646 hạ), nói: “Biết cái không này cũng giống
như hư không, xưa nay vốn chẳng sinh,
tức là nghĩa không rốt ráo. Vì tự tính nó
trong sạch, không bờ mé, không phân biệt,
đồng với thái hư, cho nên đem cái không
dễ hiểu của thế gian mà ví dụ với cái không
bất tư nghị vậy”.
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG TRÍ
Trí không chẳng thể nghĩ bàn. Chỉ cho
trí của Phật đã chứng được lí không chẳng
thể nghĩ bàn. Kinh Thắng man chương Vô
biên thánh đế thứ 6 (Đại 12, 221 thượng),
nói: “Bất tư nghị không trí, dứt tất cả kho
phiền não”.
BẤT TƯ NGHỊ KIẾP
Số kiếp nhiều không thể nghĩ bàn.
“Kiếp” là đơn vị thời gian biểu thị thời gian
rất dài của Ấn độ đời xưa. Phật giáo cũng
dùng nó để thuyết minh quá trình vũ trụ
sinh thành và hủy diệt. Quá trình này không
thể dùng tháng, năm mà tính toán, ngay cả
đến dùng số kiếp cũng không thể đếm được.
Chỉ có trí tuệ giác ngộ và sức thần thông
của chư Phật, Bồ tát mới biết được,ngoài ra
không có cách nào khác, cho nên gọi là
Bất tư nghị kiếp.
BẤT TƯ NGHỊ NGHIÊP TƯỚNG
Tướng nghiệp chẳng thể nghĩ bàn. Một
trong hai tướng bản giác theo nhiễm. Đối
lại với “Trí tịnh tướng” (tướng trí trong
sạch). Chỉ cho tướng nghiệp dụng trở lại
thể bản giác trong sạch. Tức nương vào
tướng trí trong sạch (thủy giác cuối cùng
đã hợp làm một với bản giác) mà tướng

vô lượng công đức thường không dứt mất,
tùy căn cơ chúng sinh, tự nhiên tương ứng,
khiến được các loại nghiệp dụng chẳng
thể nghĩ bàn. [X.luận Đại thừa khởi tín;
Khởi tín luận nghĩa kí Q.trung; Khởi tín
BẤT TƯ NGHỊ KHÔNG

B
579
luận kí biệt (Pháp tạng)]. (xt. Tùy Nhiễm
Bản Giác).
BẤT TƯ NGHỊ THÂN
Thân chẳng thể nghĩ bàn. Cũng gọi Bất
tư nghị biến dịch thân. Tức thân chịu sự
sống chết thay đổi chẳng thể nghĩ bàn. Bởi
nhờ sức định vô lậu cùng sự cảm ứng trợ
giúp của sức nguyện mà vận dụng mầu
nhiệm một cách khó lường. [X. luận Thành
duy thức Q.8]. (xt. Biến Dịch Sinh Tử).
BẤT TƯ NGHỊ TUÊ BỒ TÁT
Bất tư nghị tuệ, Phạm:Acintyamatidatta.
Vị Bồ tát được bày ở đầu phía tây trong
viện Trừ cái chướng trên Thai tạng giới
Hiện đồ mạn đồ la Mật giáo. Vị Bồ tát
này đem trí tuệ bất khả tư nghị quyền thực
chẳng hai ban cho chúng sinh, lấy việc
dứt trừ ngu si cho chúng sinh làm bản
thệ, mật hiệu là Nan trắc kim cương, chủng
tử là (ù), hình
tam muội da là
ngọc báu. Trong
Hiện đồ mạn đồ
la, bồ tát Bất tư
nghị tuệ thân
mầu da người, tay
trái cầm hoa sen,
trên hoa sen có
hạt ngọc tròn (có
ánh lửa sáng),
cánh tay phải co
và đưa lên, lòng
bàn tay hướng ra ngoài, ngồi xếp bằng trên
hoa sen đỏ. [X. kinh Đại nhật Q.4 phẩm
Mật ấn, Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Nhiếp

đại nghi quĩ Q.2; Quảng đại nghi quĩ
Q.trung; Đại nhật kinh sớ Q.16; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.7; Chư thuyết bất đồng
kí Q.5].
BẤT TƯ NGHỊ TUÊ ĐỒNG TỬ
Bất tư nghị tuệ, Phạm: Acintyamati.
Một trong tám đồng tử lớn của bồ tát Văn
thù. Đồng tử này được đặt ở góc đông nam
của viện thứ hai trong Văn thù mạn đồ la.
Cũng có thuyết cho rằng đồng tử Bất tư
nghị tuệ này là cùng thể với đồng tử Bất tư
nghị trong nghi quĩ: Quảng đại, Huyền pháp
và Thanh long. Có thuyết nói tên Phạm
của đồng tử Bất tư nghị tuệ làKiô-karmì
(âm Hán: Chỉ ca lí), nghĩa là Phụng giáo sứ,
cho nên trong nghi quĩ lấy vị tôn này làm
người phụng giáo. Vị này mình mầu vàng,
cỡi sư tử, hình tam muội da là cây gậy một
chẽ. [X. Bát tự văn thù quĩ].
BẤT TƯ THIÊN BẤT TƯ ÁC
I. Bất tư thiện bất tư ác, không nghĩ
thiện không nghĩ ác. Chỉ cho chủ trương
dứt hết hai niệm thiện và ác.
II. Bất tư thiện bất tư ác, thấu suốt hai
cái thấy thiện ác. An trụ nơi một niệm tuyệt
đối duy nhất. Trong sách “Tọa thiền dụng
tâm kí bất năng ngữ”, vị tăng Nhật bản là
ngài Chỉ nguyệt Tuệ ấn (1689-1764) giải
thích: “Không nghĩ thiện ác, không có nghĩa
là trống không, không có thiện ác. người đã
thấu suốt thực tính của thiện ác, thì chẳng
suy nghĩ về thiện ác, bởi vì thiện ác vốn không
phải vật, nên chẳng nghĩ về chúng.”
III. Bất tư thiện bất tư ác. Tên công
án trong Thiền tông. Câu nói cơ duyên của
Lục tổ Tuệ năng với Thượng tọa Mông sơn
Huệ minh. Vô môn quan Tắc 23 (Đại 48,
295 hạ) chép: “Nhân lúc Thượng tọa Minh

đuổi theo Lục tổ đến núi Đại dữu (...). Minh
nói: ‘Tôi đến cầu pháp chẳng phải vì áo.
Xin hành giả từ bi chỉ dạy.’ Tổ bảo: ‘Chẳng
nghĩ thiện, chẳng nghĩ ác, chính lúc ấy, cái
gì là mặt mày thật của Thượng tọa Minh?’.
Bồ Tát Bất Tư Nghị Tuệ
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BẤT TƯ THIÊN BẤT TƯ ÁC

B
580
Minh ngay đó đại ngộ, toàn thân đẵm mồ
hôi”.
Ý trong câu “Chẳng nghĩ thiện chẳng
nghĩ ác” của Lục tổ là phải vượt lên trên
quan niệm phải trái, thiện ác đối đãi mới có
thể biết rõ chân lí.
BẤT TỰ TẠI
I. Bất tự tại. Phạm:A-ìzvara.Dịch âm:
A y thấp phạt la. Kinh Hà khổ trong phẩm
Phạm chí của Trung a hàm quyển 36 (Đại
1, 659 hạ), nói: “Người tại gia lấy tự tại
(phóng túng) làm vui, người xuất gia học
đạo thì lấy bất tự tại (không phóng túng)
làm vui.”
II. Bất tự tại. Một trong những tướng
mê vọng (tướng đa ma) của cơ năng tư duy
căn bản do phái triết học Số luận ở Ấn độ
lập ra. Kim thất thập luận (Đại 54, 1251
thượng), nói: “Phi pháp, Phi trí, Ái dục, Bất
tự tại, bốn pháp này là tướng đa ma”.
BẤT TỬ
......
Không chết. Phạm: amfta. Chỉ cho sự
sống vĩnh viễn. Phổ thông dịch là Cam lộ.
Lời dạy của đức Phật gọi là Pháp cam lộ, vì
là lời vĩnh hằng, vượt khỏi thời gian không
gian, cho nên lúc Phật giáng sinh mưa cam
lộ, tượng trưng ý nghĩa bất tử. Người ta hay
dùng Cam trà (nước thơm) tắm tượng Phật,
tức đã phát xuất từ cam lộ; âm đọc của cam
trà rất giống âm gốc của cam lộ. Lại Niết
bàn cũng gọi là bất tử. Trong phép quán
đính của Mật giáo, nước quán đính được
gọi là Cam lộ bất tử, tượng trưng Kim cương
giới và Thai tạng giới là chẳng hai.

BẤT TỬ DƯỢC
........
Thuốc không chết. Tức thứ thuốc có
khả năng kéo dài tuổi thọ hoặc dứt hết bệnh
tật. Đây có hai thuyết: một bảo là thuốc
thơm Sa ha (Phạm:Sahà) trên núi Tuyết,
một cho là thuốc A già đà (Phạm:Agada).
[X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q,25; Vãng
sinh thập nhân; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng]. (xt. A Già Đà Dược, Sa Ha).
BẤT TỬ GIÁC
........
Một trong tám thứ ác giác. Nghĩa là người
rất giầu có mà thường nhớ nghĩ đến sự
không chết. Giác, dịch mới là tầm tứ (tìm
kiếm, dò xét). Vì giác (tỉnh biết) này trái
ngược với lí chân chính, nên gọi là ác giác.
Đại thừa nghĩa chương quyển 5 phần cuối,
cho tám thứ ác giác là bốn kết sử ở ngôi vị
Tu đạo, xếp Bất tử giác vào phần si. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) Q.3; Đại
minh tam tạng pháp số Q.31; luận Du già
sư địa Q.40]. (xt. Bát Giác).
BẤT TỬ KIỂU LOẠN LUẬN
Một trong 62 loại kiến chấp (bám dính
chặt vào cái thấy biết của mình) của ngoại
đạo tại Ấn độ đời xưa. Họ chấp trước vào
thời quá mà dấy sinh kiến giải phân biệt.
Chẳng hạn đối với vấn đề bất tử (không
chết; có thuyết cho là ông trời được tôn
thờ), chính mình chẳng hiểu một tí gì về
vấn đề này, lại đem giải thích cho người
khác một cách bừa bãi loạn xạ để lừa dối
người ta. Loại ngoại đạo này có bốn thứ,
nên cũng gọi là Tứ chủng bất tử kiểu loạn
luận, Tứ bất tử kiểu loạn luận. Đó là:
1. Về vấn đề nghiệp báo thiện ác, cứ
theo sự hiểu biết của riêng mình mà giải

đáp cho người khác.
2. Về vấn đề đời khác có hay không, cứ
theo ý kiến của người hỏi mà đáp “đúng
thế đúng thế!”
3. Về vấn đề thiện, bất thiện, lại đáp
chẳng phải thiện chẳng phải ác.
BẤT TỰ TẠI

B
581
4. Lấy sự hiểu biết của người khác để
đặt thành vấn đề mà giải đáp.
Loại chủ trương này tương đương với
tông “Bất tử kiểu loạn” trong 16 tông ngoại
đạo. [X. Trường a hàm Q.40 kinh Phạm
động; luận Đại tì bà sa Q.119; Đại thừa
nghĩa chương Q.6]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến).
BẤT TỬ KIỂU LOẠN TÔNG
..............
Một trong 16 tông ngoại đạo. Tức là
ngoại đạo bất tử kiểu loạn trong các ngoại
đạo ở Ấn độ đời xưa. Ngoại đạo này chấp
ông trời là thường còn sống mãi không chết,
rồi họ tự nói họ không chết không rối loạn.
Vì lời nói của họ là giả tạo ra để lừa dối
người, nên gọi là Bất tử kiểu loạn (lừa dối
loạn xạ) tông. [X. luận Du già sư địa Q.7;
luận Hiển dương thánh giáo Q.10; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1]. (xt.
Ngoại Đạo Thập Lục Tông).
BẤT TỬ MÔN
Chỉ cho cửa vào Niết bàn. Kinh Vô
thường (Đại 17, 745 hạ), nói: “Cùng bỏ chốn
vô thường, đi vào cửa bất tử”.
BẤT TỨC BẤT LI
Chẳng tức là một, cũng không lìa khỏi.
Cũng gọi “Bất nhất bất dị” (chẳng phải một,
chẳng phải khác). Như nước với sóng, hai
thứ có khác nhau, nên nói bất tức; tính
chất của nước và sóng không khác (cùng
một tính ướt) nên nói bất ly.
Kinh Viên giác (Đại 17, 915thượng) nói:
“Bất tức bất li, vô phược vô thoát” (chẳng
tức chẳng lìa, không buộc không cởi).
BẤT TỨC LƯU

........
Chỉ cho người không lanh lợi, người
ám muội ngu độn, Tông tử kinh bút kí nói:
“Những người ngu độn, không có trí tuệ,
gọi là bất tức lưu”. [X. Trung phong lục
Q.1 hạ; Bích nham lục tắc 1].
BẤT TƯƠNG ỨNG TÂM
Tâm không tương ứng. Tức là tâm
không tương ứng với phiền não kết sử.
Cứ theo luận Duy thức, do Ngài Cù đàm
bát nhã lưu chi dịch, nói, thì tâm tự tính
thanh tịnh đệ nhât nghĩa đế thường trụ
bất biến là tâm bất tương ứng. Kinh Thập
địa nói: “Ba cõi hư dối, chỉ do một tâm
tạo tác” là chỉ tâm bất tương ứng. [X.
Đại thừa duy thức luận tự; Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí Q.hạ]. (xt. Tương Ứng
Tâm).
BẤT VONG THIỀN
Thiền không quên, một trong các loại
thiền định. Tức là thiền định rèn luyện trí
nhớ. Kinh Xá lợi phất vấn chép, nhờ tu tập
bất vong thiền mà tôn giả A nan được tam
muộn Phật giác.
BẤT XẢ THÊ ƯỚC
.....
Không bỏ lời thề ước, chỉ cho lời
nguyện thứ 18 trong 48 lời nguyện của
đức Phật A di đà. Nguyện này lấy niệm
Phật cầu vãng sinh làm lời thề ước. Tức
là đức Phật A di đà thề ước sẽ không bỏ
rơi bất cứ một người niệm Phật nào. Lời
văn thề ước được chép trong kinh Vô
lượng thọ như sau (Đại 12, 268 thượng):
“Khi tôi được thành Phật, nếu có chúng
sinh trong mười phương dốc lòng tin,
muốn sinh về cõi nước của tôi, niệm tên
hiệu của tôi từ một đến mười niệm, mà

không được vãng sinh, thì tôi không lên ngôi chính giác”. BẤT XẢ THÊ ƯỚC

B
582
BẤT Ỷ NGỮ
Không nói thêu dệt. Phạm Saôbhinnapralàpàt
prativirati. Một trong mười điều
thiện. Nghĩa là không nói lời thêu dệt, bịa
đặt, cũng không nịnh bợ ton hót. (xt. Thập
Thiện Thập Ác).
BẬT SÔ
Phạm:bhikwu, Pàli: bhikkhu. Cũng
gọi tỉ khưu, phức sô, bị sô. Hán dịch ý là
khất sĩ, trừ sĩ, huân sĩ, phá phiền não, trừ
cận (trừ cái đói), bố ma (làm cho ma sợ)
v.v... Là một trong năm chúng, một trong
bảy chúng của giáo đoàn Phật giáo. Tức là
người con trai, đàn ông đã xuất gia vào
đạo, thụ giới Cụ túc. Bật sô không kinh
doanh để mưu sinh, mà đi xin ăn để sống
cuộc đời thanh sạch, nên gọi là Khất sĩ
(người đi xin ăn). Diệt trừ cái đói của sáu
tình thức (tức mắt tai mũi lưỡi thân ý), dứt
hết tham muốn nhơ nhớp và huân tu các
pháp lành, cho nên gọi là trừ sĩ, trừ cận,
huân sĩ (người xông ướp) v.v..., tu dưỡng
đạo lành để phá trừ phiền não, nên gọi là
phá phiền não. Vì nhận giữ giới trọn đời,
nên cũng gọi tịnh trừ giới. Vì chắc chắn
vào Niết bàn, khiến bọn ma vương sợ hãi,
nên gọi bố ma. [X. luận Đại trí độ Q.3;
Thích ca phồ Q.7; Huyền ứng âm nghĩa
Q.8 ]. (xt. TỉKhưu).
BẬT SÔ NI
Phạm: bhikwuịì, Pàli: bhikkhunì.
Cũng gọi phức sô ni, bị sô ni, tỉ sô ni. Gọi
tắt là ni. Là danh từ giống cái của tỉ khưu
(Phạm :bhikwu), tức tỉ khưu ni. Dịch ý là
trừ nữ, huân nữ, hoặc sa môn ni, là người

đàn bà, con gái xuất gia vào đạo, nhận giữ
giới Cụ túc. (xt. Tỉ Khưu Ni, Bật Sô).
BẬT SÔ THẢO NGŨ ĐỨC
Năm đức của cỏ bật sô. Cứ theo phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 1 nói, thì bật sô
là một loại cỏ thơm trên núi Tuyết. Đem
năm tính chất của cỏ này để ví dụ tỉ khưu
cũng có đủ năm đức:
1. Thể tính mềm mại, ví dụ tỉ khưu có
thể chiết phục sự thô bạo của ba nghiệp
thân, ngữ và ý.
2. Bò lan khắp chung quanh, ví dụ tỉ
khưu truyền pháp độ người, liên tục không
dứt.
3. Mùi thơm bay xa, ví dụ tỉ khưu giới
đức thơm nức, khiến mọi người nghe tên
đều vui mừng.
4. Có khả năng chữa khỏi sự đau nhức,
ví dụ tỉ khưu có thể diệt trừ sự đau đớn của
phiền não độc hại.
5. Không quay lưng lại với ánh sáng mặt
trời, ví dụ tỉ khưu chính kiến tư duy, thường
hướng về ánh sáng Phật. (xt. Bật Sô).
BẾ LÔ
.....
Tắt lò sưởi. Trong Thiền tông, hàng năm
vào tháng 2 hoăc tháng 3 âm lịch, thì tắt lò
sưởi. Đối lại với “khai lô” (đốt lò sưởi). Thiền
uyển thanh qui quyển 4 Thánh tăng thị giả
lô đầu trực đường (Vạn tục 111, 449 hạ)
chép: “Mồng 1 tháng 10 đốt lò sưởi, mồng
1 tháng 2 tắt lò sưởi”.
BẾ QUAN
Đóng cửa. Tức là đóng cửa không tiếp
khách, ở yên tu hành. Đặc biệt chỉ vị thiền
tăng chấm dứt mọi tiếp xúc, giảng dạy người
khác, rồi một lòng một dạ ngồi thiền tu
hành ở phòng riêng của mình. Phong tục

“bế quan” rất thịnh hành trong giới Phật giáo Trung quốc. Ngoài Thiền tông ra, BẤT Ỷ NGỮ

B
583
những người tu hành thuộc các môn phái
khác, như tông Tịnh độ, tông Hoa nghiêm…
v.v……………... cũng thường bế quan. Trong thời gian
bế quan, chỗ ở của các vị tu hành gọi là
“quan phòng”.
Trong thời kỳ bế quan, hành giả hoặc
xem tạng kinh, hoặc nghiên cứu giáo pháp,
hoặc chuyên tu một môn nào đó, tùy theo
mục tiêu của mỗi người mà có khác nhau.
Thời hạn cũng không nhất định, có người
vài tháng, cũng có người vài năm. Nguyên
tắc trong thời kỳ bế quan là không ra khỏi
phòng. Bởi thế, ở bên ngoài quan phòng,
phải có người giúp đỡ việc ăn uống, thuốc
thang v.v... gọi là Hộ quan.
BÊNH ĐẠO SƯ
........
Phiền não trói buộc chúng sinh giống
như bệnh hoạn, nếu do phàm phu tục tử
giáo hóa chỉ bảo, thì chẳng những không
khỏi mà bệnh của họ còn nặng thêm. Bởi
thế gọi ông thầy phàm phu hóa đạo là Bệnh
đạo sư. [X. Ma ha chỉ quán Q.5 phần đầu].
BÊNH GIẢ THANG GIA TRÌ PHÁP
Phép gia trì nước tắm để chữa bệnh. Một
trong những phép tu của Phật giáo dành
cho người đau yếu lâu ngày. Gọi đủ là bệnh
giả mộc dục thang gia trì tác pháp (phép gia
trì nước tắm để tắm cho người bệnh). Nếu
tắm gội cho người bệnh đã mắc bệnh lâu
ngày, phải làm phép hộ thân vào nước ở
trong thùng, rồi bắt ấn và tụng các câu thần
chú sau đây: 1. Hư không võng. 2. Hỏa
viện. 3. Bất động (là kết giới chung). 4. Quân
đồ lợi (là kết giới riêng, theo phép này, có

thể nhờ uy lực của Quân đồ lợi để trừ bỏ
chướng ngại của Tì na da ca). 5. Mã đầu
(nhờ sức thần chú Cam lộ mà thân được
trong sạch và tuổi thọ tăng thêm).
Sau đó, dùng chày năm chẽ thư hai chữ
llaô, Vaô rồi lai tụng tiếp sáu loại chân
ngôn: Bất động, Quân đồ lợi, Mã đầu, Lục
tự, Bát tự văn thù và Diên mệnh; sau đó
mới tắm cho người bệnh và miệng vẫn phải
tiếp tục tụng chú Bất động. Khi tắm xong
rồi, lại phải dùng ấn và chân ngôn Nhất tự
kim luân gia trì ở năm chỗ trên thân của
người bệnh. (xt. Ngũ Xứ Gia Trì).
BÊNH HẠ
.......
Xin nghỉ để dưỡng bệnh. Cũng gọi Bệnh
Giả...... Trong Thiền lâm, vì bị bệnh,
muốn xin nghỉ để tĩnh dưỡng, thông thường
có quy định về việc này. Huyễn trụ thanh
qui (Vạn tục 111, 499 hạ) ghi : “Nếu gặp
bệnh duyên, nên bạch đại chúng, xin dời
đến nơi khám bệnh (……… ……... )”. Sau khi chữa trị,
bệnh được thuyên giảm, phải giữ đúng phép,
hết lòng cảm tạ người trực bệnh, rồi về nhà
nghỉ ngơi. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.9
Tùng quĩ môn].
BÊNH HẠNH
Một trong năm phương pháp hành đạo
của Bồ tát. Nghĩa là Bồ tát dùng đại hạnh
vô duyên đại từ và tâm bình đẳng đồng thể
đại bi, nhổ tận gốc các phiền não và chữa
trị tội nghiệp cho chúng sinh. Tội nghiệp
là bệnh. Bệnh ví dụ tội nghiệp cho chúng
sinh. Tội nghiệp là bệnh, hạnh chữa bệnh,
gọi là Bệnh hạnh.
BÊNH HOẠN
.... .
Gọi tắt là bệnh. Bệnh của chúng sinh

đều là từ thân hữu lậu do bốn đại tạo thành.
Khi một đại không điều hòa, sinh ra 101
bệnh, cả bốn đại không điều hòa thì sinh
ra 404 bệnh. Có sáu nguyên nhân gây bệnh:
bốn đại mất quân bình, ăn uống không
chừng mực, ngồi Thiền không điều độ, quỉ
BÊNH HOẠN

B
584
thần xâm nhập, ma thần quấy nhiễu, nghiệp
ác nổi dậy.
Thân hữu lậu của phàm phu mắc bệnh
là bệnh thật. Còn bậc thánh đã thoát khỏi
thân hữu lậu, cho nên không có bệnh thật.
Bậc thánh vốn không có bệnh, nhưng vì
lòng đại bi muốn làm lợi ích cho người khác
mà thị hiện có bệnh, gọi là bệnh tạm thời
(quyền bệnh). Như lai Thích ca đau lưng,
hoặc như bệnh tật của Cư sĩ Duy ma v.v…...
Lại tông Thiên thai lấy bệnh hoạn làm
một đối cảnh trong Thập thừa quán pháp.
Quán tưởng cái tướng thể của bệnh hoạn
tức là thực tướng, tức là ba đế ba nghìn. [X.
luận Đại trí độ Q.8; Ma ha chỉ quán Q.8
phần dưới; luận Thập trụ tâm Q.1 (Không
hải)].
BÊNH KHỔ
.....
Phạm:Vyàdhi-duhêkha, Pàli: Vyàdhidukkha.
Một trong bốn thứ khổ, một trong
tám thứ khổ. Tức là khi chúng sinh bị bệnh
thì cả thân tâm đều khổ não. Theo luận
Đại tì bà sa quyển 78 nói, thì bệnh hay làm
tổn hoại những gì đáng yêu và thỏa thích,
nên gọi bệnh khổ. Nguyên nhân phát bệnh
là do bốn đại không điều hòa, cũng có thuyết
cho rằng, vì bốn đại không điều hòa mà
sinh ra 404 bệnh. Cứ theo kinh Ngũ vương
nói, thì bốn đại (bốn nguyên tố lớn) là đất,
nước, lửa, gió. Khi nguyên tố đất không điều
hòa thì thân xác nặng nề; nguyên tố nước
không điều hòa thì thân hình phù thũng;
nguyên tố lửa không điều hòa thì toàn thân
nóng bừng; nguyên tố gió không điều hòa

thì thân thể cứng đờ ra. Khắp mình đau
nhức như bị người đánh, khí lực hư kiệt,
ngồi dậy đi đứng phải nhờ người đỡ; mắt
không thấy sắc, tai chẳng nghe tiếng, trong
lòng khô não, nói năng rên rỉ, miếng ngon
miếng ngọt vào miệng đều đắng; tất cả đều
là nỗi khổ lớn.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 61
nói, thì bệnh khổ có năm tướng:
1. Thân thể biến hoại dần.
2. Nỗi lo khổ thêm nhiều gấp bội
3. Đối với cảnh vừa ý không ưa thích
nữa.
4. Đối với cảnh không vừa ý mình lại
phải gắng gượng thụ dùng.
5. Hay khiến gốc mệnh sống của mình
mau hoại diệt.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
12 cũng phân biệt thân bệnh và tâm bệnh:
thân bệnh do nước, gió, nóng và những
nguyên nhân khác gây ra. Còn tâm bệnh
thì do hồi hộp, sợ hãi, lo sầu, ngu dại gây
ra. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.6; kinh Tu
hành bản khởi Q.hạ].
BÊNH KHỞI LỤC DUYÊN
...........
Sáu nguyên nhân phát bệnh. Cứ theo
Ma ha chỉ quán quyển 8 phần trên, thì bệnh
của chúng sinh đều do sáu nguyên nhân
gây ra:
1. Bốn đại mất cân bằng.
2. Ăn uống không điều độ.
3. Ngồi Thiền không đúng phương
pháp.
4. Quỉ được dịp xâm nhập.
5. Ma, thần thay nhau quấy nhiễu.
6. Nghiệp ác nổi dậy.
BÊNH TĂNG KHẨU TỪ

Lời trối trăn của vị tăng bệnh nặng.
Trong tùng lâm, khi bệnh tình của vị tăng
càng thêm nặng, khó có hy vọng qua khỏi,
nên khi hấp hối thường để lại các lời dặn
dò. Những lời này phần nhiều liên quan
đến quê quán, lí lịch của vị tăng ấy, và những
vật sở hữu có những gì và để ở đâu v.v...
[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.6 Bệnh
tăng niệm tụng điều].
BÊNH KHỔ

B
585
BÊNH TĂNG NIÊM TỤNG
...........
Cũng gọi Bệnh tăng giải thích. Trong
tùng lâm, khi một vi tăng bị bệnh, đến ba
ngày trở lên mà không khỏi, thì đưa vị ấy
đến nhà Diên thọ (người chuyên chữa
bệnh) để trị liệu và tĩnh dưỡng. Lúc ấy,
những vị tăng đồng hương bạn cũ và cả
chúng tăng đều cầu nguỵện cho vị bệnh
tăng ấy mau lành. Mọi việc tụng niệm tán
Phật hồi hướng ấy, gọi là Bệnh tăng niệm
tụng. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.6
Bệnh tăng niệm tụng điều].
BÊNH TỬ
.... .Đứa con đau ốm. Ví dụ chỉ cho hạng
chúng sinh cực ác – Như người có bảy đứa
con, trong đó có một đứa đau ốm; cha mẹ
thương các con tuy không thiên vị, nhưng
riêng với đứa con ốm đau thì có thương
nhiều hơn. Đức Phật cũng thế, đối với chúng
sinh, tâm Ngài không phân biệt, nhưng với
hạng chúng sinh cực ác, Ngài thương xót
nhiều hơn, cũng như cha mẹ thương đứa
con bệnh hoạn vậy. [X. kinh Đại bát niết
bàn (bản Nam) Q.30] .
BI
..
Phạm, Pàli: karuịà. Dịch âm : ca lâu
na, gia lư na. Là lòng thương xót những
nỗi khổ đau của người khác và muốn cứu
giúp. Một trong bốn tâm vô lượng. Kinh
Đại bátniết bàn (bản Bắc) quyển 15 nói,
muốn đem lại cho chúng sinh vô lượng
sự lợi lạc, gọi là đại bi. Luận Đại trí độ
quyển 20 thì nói, thương nhớ chúng sinh

trong năm đường phải chịu những nỗi
khổ của thân và tâm, gọi là bi. Còn Đại
thừa nghĩa chương quyển thứ 11 thì bảo
: từ hay ban vui, bi hay cứu khổ. [X. luận
Câu xá Q.27]. (xt. Tứ Vô Lượng Tâm, Từ
Bi).
BI ĐIỀN
Ruộng tình thương. Một trong ba thứ
ruộng phúc. Đem lòng thương xót cứu giúp
người nghèo khổ, thì được phúc vô lượng,
cho nên, cứu giúp người nghèo khổ, hoặc
người nghèo khổ nhận sự cứu giúp, đều gọi
là Bi điền. Kinh Tượng pháp quyết nghi
nói: ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng là kính
điền (ruộng tôn kính), những người nghèo
cùng cô độc già cả cho đến con kiến v.v...
thì là bi điền.
Dựa theo ý nghĩa trên đây, vào thời đại
nhà Đường, đã có các viện Bi điền được
thiết lập. Cứ theo Cựu Đường thư Vũ tôn
kỉ chép, thì khoảng năm Khai nguyên đời
Đường, phường Bi điền dưỡng bệnh đã được
thiết lập, để thu nhận những người hoàn
tục mà nghèo khổ tàn tật không nơi nương
tựa, cũng thu nhận cả người nghèo khó
nói chung. Đời sau cũng gọi chung những
viện dưỡng tế là viện Bi điền. [X. kinh
Chính pháp niện xứ Q.61; kinh Ưu bà tắc
giới Q.3; luận Đại trí độ Q.12]. (xt. Phúc
Điền).
BI HOA KINH
Phạm:Karuịà-puịđarìka-sùtra. Gồm
10 quyển. Ngài Đàm vô sấm (Phạm:
Dharmarakwa) dịch vào đời Bắc Lương.
Thu vào Đại chính tạng tập 3. Kinh này
nói rõ về truyện tiền thân của đức Phật a di
đà và Phật Thích ca, dùng phương thức
trình bày đối chiếu tư tưởng thành Phật ở

cõi Tịnh độ và cõi Uế độ, đặc biệt đề cao
lòng đại bi của đức Phật Thích ca ở nơi Uế
độ thành Phật.
Bộ kinh chia làm 6 phẩm. Phẩm 1
Chuyển pháp luân và phẩm 2 Đà la ni,
BI HOA KINH

B
586
miêu tả thế giới Liên hoa của đức Liên hoa
tôn Như lai (Phạm: Padmottara) tương tự
như thế giới cực lạc của đức Phật A di đà.
Phẩm Đại thí thứ 3 tường thuật việc bồ tát
Tịnh ý (Phạm:Sàntimati) hỏi lý do đức
Phật ra đời ở cõi Uế độ. Đức Phật bảo Ngài
ra đời ở cõi nước nhơ nhớp là vì lòng đại bi
và lời thề nguyền (bản nguyện) ở đời trước,
nói nhiều về sự tích vua Vô tránh niệm.
Phẩm Chư bồ tát bản thụ ký thứ 4 thuật rõ
việc vua Vô tránh niệm, do sự khuyến cáo
của đại thần Bảo hải, phát khởi thệ nguyện
thành Phật ở cõi Tịnh độ, được đức Bảo
tạng Như lai thụ kí sau sẽ thành Phật Vô
lượng thọ (Phạm: Amitàyus, Amitàbha,
dịch âm A di đà). kế đó, một nghín người
con của vua lần lượt được thụ kí, tên là
Quán thế âm, Đắc đại thế chí, Văn thù sư
lợi, Phổ hiền, A súc Phật v.v... tám mươi
người con của đại thần Bảo hải và 3 ức đệ
tử cũng đều phát tâm vô thượng bồ đề và
được thụ kí thành Phật ở cõi nước nhơ
nhớp. Còn chính đại thần Bảo hải phát
khởi năm trăm nguyện lớn, nguyện thành
Phật ở cõi đời có năm cái nhơ đục xấu xa.
Đức Bảo tạng Như lai thụ kí khi đại thần
Bảo hải thành Phật thì có tên là Thích ca
mâu ni Như lai, còn gọi Ngài là bồ tát Đại
bi. Phẩm đàn ba la mật thứ năm thuật lại
những truyện tiền sinh của bồ tát Đại bi,
các hạnh tu của Ngài, mà trong đó hạnh
bố thí ba la mật là chính yếu. Phẩm nhập
định tam muội môn thứ 6 chỉ bày rõ loại
tam muội mà đức Phật Thích ca vào định,
đồng thời nêu ra mười loại tên kinh.

Kinh này hiện có hai loại bản dịch. Ngoài
kinh này ra, còn có kinh Đại thừa bi phân
đà lợi, gồm 8 quyển 30 phẩm, được dịch
vào đời Tần, nhưng đã mất tên người dịch.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2 nói,
thì có thuyết cho kinh này do Hòa thượng
Đạo cung dịch vào đời Đông Tấn. Lại cứ
theo Khai nguyên thích giáo lục chép, thì
kinh này có tất cả bốn bản dịch, đó là:
- kinh Nhàn cư 1 quyển, Ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch ;
- kinh Đại thừa bi phân đà lợi, được dịch
vào đời Tần, nhưng mất tên dịch giả;
- kinh Bi hoa 10 quyển, Ngài Đạo cung
đời Bắc Lương dịch.
- kinh Bi hoa 10 quyển, Ngài Đàm vô
sấm đời Bắc Lương dịch.
Ngoài ra, theo Lịch đại tam bảo kỉ quyển
6 Pháp hộ dịch kinh điều chép, thì kinh
Nhàn cư có hai bộ 10 quyển và 1 quyển.
Kinh một quyển là tách riêng ra từ sinh
kinh (cũng do Ngài Pháp hộ dịch), còn kinh
10 quyển thì do bản dịch khác của kinh Bi
hoa.
Nhưng theo nhận xét của người thời nay,
thì sách do Ngài Đạo cung soạn có thể là
kinh Đại thừa bi phân đà lợi 8 quyển, còn
kinh Nhàn cư 1 quyển đã được sao chép
riêng ra từ sinh kinh mà thành, và kinh
Nhàn cư 10 quyển cũng không nên coi là
bản dịch khác của kinh Bi hoa này. Vả lại
kinh Bi hoa này cũng có liên hệ mật thiết
với các kinh Tăng nhất a hàm, kinh Vô
lượng thọ, kinh A súc phật quốc, kinh Pháp
hoa v.v...
Năm 1898, ông Das, Bahu Sarat Chandra
- học giả Phật giáo Ấn độ - đã ấn hành bản
tiếng Phạm của kinh Bi hoa, chia làm 5

phẩm: Chuyển pháp luân, Đà la ni, Khí
thí, Bồ tát thụ ki, Bố thí.
Vào khoảng thế kỷ thứ IX, các học giả
Ấn độ là: Thắng hữu (Phạm: Jinamitra),
Thiên chủ giác (Phạm: Surendra-bodhi),
Trí tuệ khải (Phạm:Prajiĩà-varman) và
viên quan phiên dịch người Tây tạng tên
là Trí tuệ quân (Tạng:Ye-ses-sde) v.v...
đã cùng dịch kinh Bi hoa này ra tiếng Tây
tạng, chia làm 15 quyển, 5 phẩm. Những
ghi chép và tường thuật trong bản tiếng
Phạm và bản dịch Tây tạng đều giống với
kinh Bi hoa.
BI HOA KINH

B
587
Kinh Bi hoa được lưu truyền rộng rãi ở
Trung quốc, những bản kinh sao chép cũng
nhiều. Trong Xuất tam tạng kí tập quyển 4
Thất dịch tạp kinh lục và Pháp kinh lục
quyển 2 Chúng kinh biệt sinh lục, có liệt
kê 19 bộ kinh như: Bảo hải phạm chí thành
tựu đại bi v.v... [X. Xuất tam tạng kí tập
Q.14; Tĩnh thái lục Q.2, Q.3; Đại chu san
định chúng kinh mục lục Q.3; Cổ kim dịch
kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2, Q.4, Q.14; Tịnh độ giáo chi nghiên
cứu ; Tịnh độ giáo chi khởi nguyên cập phát
đạt (Vọng nguyệt Tín hạnh)].
BI NGUYÊN
.....
Chỉ cho những lời thề nguyền cứu độ
chúng sinh phát xuất từ lòng từ bi của chư
Phật và Bồ tát. Cũng gọi Đại bi nguyện lực.
Như 24 nguyện, 36 nguyện, 48 nguyện của
đức Phật A di đà; 12 nguyện, 44 nguyện
của đức Dược sư như lai; 20 nguyện của
Phật a súc; 18 nguyện của bồ tát Văn thù
và 40 nguyện của Sư tử hương v.v... Luận
Thành duy thức quyển 4 có câu “Bi nguyện
tương ứng với tâm thiện”. Vãng sinh yếu
tập quyển thượng (Đại 48, 44 trung) thì nói:
“Bồ tát Địa tạng mỗi buổi sáng sớm vào
hằng sa định, đi khắp pháp giới, cứu khổ
chúng sinh, bi nguyện của Ngài vượt hơn
các Đại sĩ khác”.
Ngoài ra, bi nguyện của chư Phật và
Bồ tát cũng như thuyền bè đưa người qua
biển sống chết, cho nên ví dụ gọi là bi
nguyện thuyền. [X. luận Đại trí độ Q.7].
(xt. Nguyện).

BI QUÁN
.....
Một trong năm phép quán. Bi hàm ý
thương xót. Nghĩa là thường mang lòng
thương xót quan sát chúng sinh mà cứu
khổ cứu nạn cho họ. Kinh Pháp hoa quyển
7 phẩm Phổ môn (Đại 9, 58 thượng, nói:
“Bi quán và từ quán, thường nguyện thường
ngửa trông”. (xt. Ngũ Quán).
BI TRÍ
......
Chỉ sự lấy lòng từ bi cứu độ chúng sinh
và trí tuệ cầu bồ đề. Phật và Bồ tát đầy đủ
hai thứ công đức này, gọi chung là hai cửa
Bi Trí. Trong Pháp sự tán quyển thượng,
ngài Thiện đạo nói, đức Thích ca và chư
Phật đều nương theo thệ nguyện rộng lớn
mà thực hành cả bi và trí, không bỏ chúng
sinh hữu tình. Trong hai cửa bi và trí này,
trí tuệ thuộc về lợi mình, từ bi thuộc về lợi
người. Nếu phối hợp với hai tay của người,
thì bi là tay trái, trí là tay phải. Nếu phối
hợp với hai bộ Kim, Thai của Mật giáo, thì
bi là Thai tạng giới, trí là Kim cương giới.
Nếu phối với hai vị Bồ tát ở hai bên đức
Phật a di đà, thi bồ tát Quan âm bên trái
biểu trưng bi, bồ tát Đại thế chí bên phải
biểu trưng trí.
Hoàn toàn thực hiện được hai cửa Bi,Trí
này, thì gọi là bi trí viên mãn. Duy có Phật
đạt được cảnh giới này mà thôi.
BI TUYỀN NHUẬN BỒ TÁT
Bi tuyền nhuận, Phạm: Karuịàmređitahê.
Cũng gọi Bi mẫn bồ tát, Đại bi triền bồ tát.
Vị Bồ tát thứ bảy đặt ở phương đông viện
Trừ cái chướng
trong Hiện đồ mạn
đồ la của Thai tạng

giới Mật giáo. Mật
hiệu là Bi niệm kim
cương. Vị Bồ tát
này dùng nước trí
đại bi thấm nhuần
ruộng chúng sinh
khô hạn làm tam
muội (chính định); Bồ Tát Bi Tuyền Nhuận
BI TUYỀN NHUẬN BỒ TÁT

B
588
vì dùng đại bi buộc tâm, nên gọi là Đại bi
triền.
Trong hiện đồ mạn đồ la, vị Bồ tát này
thân màu vàng lợt, tay trái cầm hoa sen
chưa nở, bàn tay phải ngửa lên, để ở trước
ngực, ngón cái và ngón giữa bấm vào nhau,
ngón út, ngón vô danh co lại, ngồi trên
hoa sen đỏ. Hoa sen chưa nở bên tay trái
biểu thị hoa sen tâm của tính Phật, ngón
giữa (lửa), ngón cái (không) của tay phải
bấm vào nhau, ngón vô danh (nước), ngón
út (đất) co lại, là tượng trưng sự tưới nước
từ bi trong sạch khiến cho tâm hoa sen của
chúng sinh nở ra. [X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
BI VÔ LƯỢNG TÂM
Tâm bi vô lượng. Phạm:Karuịàapramàịa-
cittàni. Một trong bốn tâm vô
lượng. Bi, hàm ý thương xót, là tâm cứu
khổ cho vô lượng chúng sinh. Chỉ cho Bồ
tát thương nhớ hết thảy chúng sinh chịu
các nỗi thống khổ, thường mang lòng
thương xót cứu giúp, khiến tất cả đều được
thoát khổ, nên gọi là tâm bi vô lượng (lòng
thương xót không tính lường được).
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 20 nói,
thì duyên theo vô lượng chúng sinh, suy
nghĩ lìa khổ mà vào Bi đẳng chí, gọi là tâm
bi vô lượng. Còn cứ theo luận Câu xá quyển
22, thì tâm bi vô lượng có khả năng đối trị
hai chướng trong bốn chướng.
Ngoài ra, định Đại bi (Phạm, Pàli:
mahàkaruịà-samàpatti), là chỉ loại Thiền
định của chư Phật vì thương xót hết thảy
chúng sinh mà đem tâm đại bi vô lượng rải
khắp pháp giới. [X. luận Giải thoát đạo Q.2].

(xt. Tứ Vô Lượng).
BÌ CÁCH KIỀN ĐỘ
Pàli:Camma-khandhaka. Kiền độ thứ
năm trong hai mươi kiền độ. Là phép quy
định có được dùng và cất giữ những vật
dụng làm bằng da, như giầy dép, đồ nằm,
giường chiếu v.v…... tức nói rõ việc các tỉ
khưu mặc đồ bằng da trên mình có hợp
pháp hay không. Chẳng hạn ở xứ lạnh lẽo,
thì trong tình huống đặc biệt ấy, tỉ khưu
được phép mặc áo bằng da thú. (xt. Nhị
Thập Kiền Độ).
BÌ CHỈ
Giấy da. Tức dùng da trên thân người
làm giấy mà viết văn kinh. Tông kính lục
quyển 26 (Đại 48, 562 thượng), nói: “Giấy
da bút xương, viết chép nhận giữ (Bì chỉ
cốt bút, thiện tả thụ trì)”.
BÌ ĐẠI
Cái túi da. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tức chỉ cho cái thân thịt. Ý nói thân thể
người ta cũng giống như cái túi da, chứa
đựng tất cả xương thịt, tim phổi, ruột non,
ruột già, lá lách, gan thận v.v.., cho nên
cũng gọi Xú bì đại (túi da thối), Xú bì nang
(đãy da thối).
Thung dung lục tắc 18 (Đại 48, 238
trung) chép, “Tăng hỏi Triệu châu: Con chó
có tính Phật không? Châu đáp: Có! Tăng
nói: Đã có, tại sao lại chui vào cái túi da (bì
đại) ấy?”.
BÌ PHIỀN NÃO CHƯỚNG
Chướng phiền não da. Một trong ba thứ
chướng phiền não: da, da mỏng, xương. Chỉ
cho tư hoặc trong ba cõi, tức các hoặc tham,
sân, si... Loại phiền não này đối với sáu trần
sắc, thanh, hương v.v... ở bên ngoài mà dấy
sinh, cũng như lớp da bao bọc ngoài thân,

cho nên gọi là Bì phiền não chướng. Cũng
gọi là Bì chướng, Bì thô trọng, Bì quá. [X.
kinh Giải thâm mật Q.4; luận Du già sư địa
BI VÔ LƯỢNG TÂM

B
589
Q.48, Q.72; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.7 phần cuối]. (xt. Tam Thô Trọng,
Tam Chướng).
BÌ XÁC LẬU TỬ THIỀN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bì xác lậu
tử, cúng nghĩa với “bì đại” (cái túi da), ví dụ
sự cứng chắc, không vỡ. Trong Thiền tông,
cụm từ Bì xác lậu tử thiền được chuyển
dụng để chỉ thiền cơ nhậm vận tự tại. Cũng
gọi Bì khả lậu tử thiền. Xác, là vỏ trứng, ví
dụ thân xác người ta. Lậu, là sự bài tiết phân
và nước tiểu. Xác lậu tử là chỉ thân xác con
người. Cũng gọi khả lậu tử.
Bích nham lục tắc 98 (Đại 48, 222
thượng) nói: “Nếu muốn nhậm vận tự tại,
chỉ tham Bì xác lậu tử thiền, dẫu có bị xô
xuống từ trên núi cao cũng không vỡ, không
nát”. (xt. Khả Lậu Tử).
BÌ Y
Áo da. Tức áo may bằng da hươu nai.
Cũng gọi lộc bì y (áo da nai). Là sự tích
của Thái tử Tất đạt đa, khi vào núi, mặc
áo da nai. Cứ theo kinh Thái tử thụy ứng
bản khởi quyển thượng chép, thì khi Thái
tử Tất đạt đa vào núi tu đạo, gặp hai người
thợ săn, bèn tự nghĩ: “Mình đã xuất gia,
thì không nên mang áo sang trọng như
người phàm phu, vì như thế là còn ham
muốn”. Nghĩ thế, Thái tử liền cởi áo quý
báu của mình để đổi lấy chiếc áo da nai
của người thợ săn, mặc vào rồi đi. [X.kinh
Dị xuấtbồ tát bản khởi; Ma ha chỉ quán
Q.4].
BÍ ÁO
Tức pháp môn bí mật sâu kín, nói chung

về Mật giáo. [X. kinh Đại bảo tích Q.61;
luận Biện hiển mật nhị giáo Q.thượng].
BÍ ẤN
.....
Ấn bí mật. Chỉ những ấn khế. Ấn khế
là bản thệ nội chứng của chư Phật, Bồ tát,
bao hàm ý nghĩa rất bí mật sâu xa, nên gọi
là bí ấn.
BÍ BẢO
.... .
Của báu bí mật. Trong tâm người tu hành
Mật giáo có đầy đủ công đức của bí tạng
Phật đức mạn đồ la, cũng giống như của
báu bí mật trong kho quan phủ, cho nên
gọi là Bí bảo.
BÍ KINH
.....
Kinh điển bí mật. Nói theo nghĩa rộng,
chỉ chung cho các kinh điển Mật giáo. Nói
theo nghĩa hẹp, thì đặc biệt chỉ ba bộ kinh
bí mật hoặc năm bộ kinh bí mật, là những
bộ kinh mà ý nghĩa cực kỳ sâu kín trong
các kinh điển Mật giáo.
Ba bộ kinh bí mật, tưc là kinh Đại nhật
(7 quyển), kinh Kim cương đính đại giáo
vương (3 quyển), kinh Tô tất địa (3 quyển).
Còn năm bộ kinh bí mật là ba bộ kinh vừa
kể ở trên cộng thêm kinh Yếu lược niệm
tụng (1quyển) và kinh Du kì (2 quyển). Có
thuyết cho rằng kinh Yếu lược niệm tụng
tức là bản dịch khác của kinh Đại nhật quyển
7, vốn đã nằm trong kinh Đại nhật rồi, nên
phải thay thế bằng kinh Lược xuất niệm
tụng (4 quyển).
BÍ MẬT
.... .
Phạm:guhya, Pàli: guyha. Những điều
sâu xa ẩn kín mà người ta không thể hiểu

biết một cách dễ dàng. Chẳng hạn như sức
thần thông của đức Như lai, hoặc như ý kín
đáo của Ngài chưa từng nói ra. Nhiếp đại
BÍ MẬT

B
590
thừa luận bản quyển trung nói, ý của Như
lai gồm có bốn thứ bí mật (cũng gọi là Tứ bí
mật, Tứ chủng hợp nghĩa, Tứ tiết,Tứ y):
1. Khiến vào bí mật, vì dẫn dắt chúng
sinh đi vào trí chân thực, nên trước hết tùy
theo cách suy tưởng của thế tục mà giảng
nói.
2. Tướng bí mật, vì chỉ bày hết thảy pháp
không có tự tính, chẳng sinh chẳng diệt,
nên nói ba tính Biến kế sở chấp v.v...
3. Đối trị bí mật, vì đối trị nhiều thứ lỗi
lầm mà nói nhiều thứ pháp.
4. Chuyển biến bí mật, ý nghĩa bên trong
và sự trình bày bằng ngôn ngữ, văn tự bên
ngoài hoàn toàn khác nhau; ý nghĩa chân
thực ẩn chứa ở bên trong, không thể diễn
tả bằng lời nói.
Ngoài ra, Phật giáo còn được chia thành
giáo hiển lộ (Hiển giáo) và giáo bi mật (Mật
giáo). Còn ngài Trí khải đời Tùy thì chủ trương
rằng, khi đức Phật nói pháp, tuy cũng nghe
giáo pháp của Phật, nhưng người nghe thì
mỗi người hiểu mỗi khác, không ai giống ai,
cho nên gọi là bí mật (giáo bí mật trong bốn
giáo hóa nghi). [X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm
Như lai thọ lượng; luận Đại trí độ Q.4, Q.65;
Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch đời Lương)
Q.15; Hoa nghiêm kim sư tử chương; Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.2].
BÍ MẬT ẨN HIỂN CÂU THÀNH MÔN
Một trong Thập huyền môn (mười cửa
sâu kín) của tông Hoa nghiêm, môn này
nói về “duyên”. Hết thảy mọi hiện tượng
đều có đủ quan hệ biểu lí, mặt ẩn là lí (bên
trong), mặt hiển là biểu (bên ngoài), biểu lí

cùng chung một thể, cho nên ẩn không lìa
hiển, hiển chẳng lìa ẩn, ẩn và hiển đồng
thời, như mảnh trăng thu giữa bầu trời, tối
sáng cùng lúc. Mảnh trăng một nửa sáng,
một nửa tối. Nửa sáng ví dụ cho hiển, nửa
tối ví dụ cho ẩn, bầu trời mùa thu thì ví dụ
biển tính (tính hải); hai phần sáng tối cùng
lúc của mặt trăng thí dụ các duyên khởi.
Biển tính duyên khởi có thể khiến tất cả
mọi pháp đều dung thông, cho nên ẩn và
hiển đồng thời thành tựu mà không chướng
ngại nhau.
Vả lại, sự ẩn hiện vô ngại này chứa kín
thu kín, sâu xa mầu nhiệm. Cái hay chứa
kín (năng bí) là hiển, cái bị thu kín (sở bí) là
ẩn, ẩn và hiển cùng là bí mật của nhau,
không cái nào trước, cái nào sau, vì thế môn
này được gọi là môn Bí mật ẩn hiển câu
thành. Hãy lấy sư tử bằng vàng làm ví dụ:
khi nhìn sư tử chỉ là sư tử, chứ không là
vàng, thì vàng ẩn, sư tử hiển; nếu nhìn vàng
chỉ là vàng, chứ không là sư tử, thì vàng là
ẩn, sư tử là hiển. Nếu cùng lúc nhìn cả hai
chỗ, thì đều ẩn đều hiển. Lại nếu lấy một
người làm ví dụ, thì đối với cha mẹ xưng là
con, đối với em xưng là anh, đối với vợ
xưng là chồng. Như vậy, đối với cha mẹ
xưng con là hiển, còn những tiếng “chồng”,
“anh” là ẩn; đối với vợ, xưng chồng là hiển,
những từ “con”, “anh” là ẩn. Trong một
người mà đồng thời có thể là con, anh,
chồng, tức là nghĩa ẩn hiển đều thành tựu
cùng một lúc.
Mục đích của môn Bí mật ẩn hiển câu
thành này là nhằm giải tan mối ngờ vực
của chúng sinh cho rằng, tại sao đức Phật
dùng một tiếng nói pháp mà người nghe lại
mỗi người được lợi ích khác nhau? [X. các

phẩm Dạ ma, Nhập pháp giới, Hiền thủ
trong kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển);
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.trung; Hoa
nghiêm kinh Tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
BÍ MẬT BÁT ẤN
...........
Tám ấn bi mật. Là tám thứ ấn ngôn nói
trong phẩm Bí mật bát ấn của kinh Đại
BÍ MẬT ẨN HIỂN CÂU THÀNH MÔN

B
591
nhật. Tám ấn này là ấn minh của tám vị
tôn trong viện Bát diệp, là ấn Quán đính bí
mật của Đại nhật Như lai, biểu trưng đức
bốn trí bốn hạnh của Đại nhật Như lai. Bởi
thế, trong các kinh và nghi quĩ đều cấm
ngặt việc trao truyền tám ấn bí mật này
cho những người mới phát tâm tu hành.
1. Ấn Thế tôn đại uy đức sinh. Ân này
do uy đức lớn của Đại nhật Như lai sinh ra
(thế lực của tâm bồ đề trong sạch), nên gọi
Đại uy đức sinh. Ân này cũng là ấn của
Bảo chàng Như lai ở phương đông. Phương
đông chủ về đức của tâm bồ đề trong sạch,
vì thế gọi là đại uy đức sinh. Tướng ấn này
là hai tay chắp lại, lòng bàn tay để rỗng, hai
ngón út, hai ngón trỏ mở thẳng đứng. Ân
ngôn là Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm
(namahê samanta buddhànàm: kính lạy
khắp cả chư Phật) Ram lạc (raư rahê: từ
tâm Bồ đề sinh ra muôn đức) sa ha (svàhà:
thành tựu).
2. Ấn Thế tôn kim cương bất hoại. Trí
của đức Đại nhật Như lai bền chắc không
hoại, ví như kim cương, nên gọi là kim
cương bất hoại. Ấn này cũng là ấn của đức
Bảo sinh Như lai ở phương nam. Phương
nam là địa vị đạt đến kim cương chân thực,
bởi thế gọi là kim cương bất hoại.
3. Ấn liên hoa tạng. Cũng gọi Như lai
tạng ấn, là ấn của đức A di đà Như lai ở
phương tây. Phật A di đà là chủ của Liên
hoa bộ, nên gọi là liên hoa tạng. Tạng có
nghĩa chứa Đại bi mạn đồ la. Tướng ấn là
ấn tám cánh hoa sen. Ân ngôn là: Nam ma
tam mạn đa bột đà nẫm sam sách (chân lí)

sa ha.
4. Ân Như lai vạn đức trang nghiêm.
Cũng gọi ấn nội ngoại trang nghiêm. Các
đức trong ngoài của Như lai đều đầy đủ,
cho nên gọi là vạn Đức trang nghiêm. Ân
này cũng là ấn của đức Thiên cổ lôi âm
Như lai ở phương bắc. Đức của đấng Như
lai này là chủ về việc hoàn thành trọn đủ
sự nghiệp lợi mình lợi người, nên cũng gọi
nội tạng trang nghiêm. Tướng ấn này là
chắp hai tay thành hình hoa sen, hoặc chắp
hai tay để lòng bàn tay rỗng, hai ngón út co
vào trong bàn tay. Ân ngôn là: Nam ma
tam mạn đa bột đà nẫm hàm hạc (haô
hahê: nhân duyên sinh) sa ha.
5. Ấn Như lai nhất thiết chi phần sinh.
cũng gọi ấn tòng Phật chi phần sinh. Cũng
là ấn của bồ tát Phổ hiền phương đông.
Chi phần sinh, ý nói từ các bộ phận thân
thể của đức Phật mà sinh ra, tức chỉ cho bồ
tát Phổ hiền. Phổ hiền chủ về đức của tâm
bồ đề, là con trưởng của các đức Như lai, vì
thế gọi là Chi phần sinh. Tướng ấn là hai
tay chắp lại thành hình hoa sen, hai ngón
cái duỗi ra dựng thẳng, đầu ngón tay hơi co
lại, giống như ấn Nhập Phật tam muội da.
Ân ngôn là: Nam ma tam mạn đa bột đà
nẫm ám á (aô ahê) sa ha.
6. Ân Thế tôn đà la ni. Cũng là ấn của
bồ tát Quán tự tại ở phương đông bắc. Vị
tôn này là chủ của Pháp bộ, nên gọi là Đà
la ni. Đà la ni nghĩa là tổng trì (tóm giữ tất
cả), đó là thể tính của pháp môn. Tướng
ấn dùng ấn Chi phần sinh, co hai ngón
giữa, hoặc co vào trong lòng bàn tay, đâu
lưng vào nhau, hoặc làm như hình cái móc
câu đối nhau. Ân ngôn: Nam ma tam mạn
đa bột đà nẫm bột đà đà la ni (buddhà

dhàraịi: Phật tổng trì) sa một lật để mạt la
đà na yết li (smfiti vala dhanakari: sức
niệm làm lợi ich) đà la dã tát vam (dharaya
satvaô: nắm giữ hữu hình) bạc già phạ để
a ca la phạ để (dhagavati akàravati: đức
thế tôn đủ các hình tướng) tam ma duệ
(samaye: lời thề gốc) sa ha.
7. Ấn Như lai pháp trụ. Cũng là ấn của
bồ tát Văn thù sư lợi ở phương tây nam.
Văn thù là chủ về cửa trí tuệ, có đức ở lâu
nơi tất cả pháp môn, nên gọi là pháp trụ.
Về tướng ấn, cứ theo Đại nhật kinh sớ, là
chắp hai tay để lòng bàn tay rỗng, hai ngón
BÍ MẬT BÁT ẤN

B
592
út, hai ngón cái bấm vào nhau để trong
lòng bàn tay, hai ngón giữa dựng đứng, đầu
ngón vô danh và ngón trỏ sáp vào nhau.
Nhưng trong các kinh và nghi quĩ còn có
các thuyết khác. Ân ngôn: Nam ma tam
mạn đa bột đà nẫm a(à) phệ na vĩ nê (Veda
vide: đã đủ hết thảy trí và ban lợi ích cho
người khác) sa ha.
8. Ân Thế tôn tấn tật trì. Cũng là l2 ấn
của bồ tát Di lặc ở phương tây bắc. Tấn tật
trì, biểu thị sức thần thông bí mật của đức
Như lai gia trì một cách nhanh chóng.
Tướng ấn là dùng hai tay chắp lại, trước
dùng bàn tay phải đặt lên rồi xoay nó sang
bên trái. Khi đó bàn tay trái úp lên bàn tay
phải, rồi lại chuyển nó sang bên phải. Lúc
đó bàn tay phải lại úp lên bàn tay trái. Ân
ngôn là: Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm
ma ha du già du nghĩ ninh (mahà yoga
yogini: đại du già du già) du nghệ sân phạ lí
(yoge wvari: tự tại du già) khiếm nhã lị kế
(khaô jari ke: không sinh tác) sa ha [X.
kinh Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.17;
Thai tạng thứ đệ yếu tập kí; Đại nhật kinh
sớ diễn áo sao Q.55].
BÍ MẬT BẤT PHIÊN
...........
Vì bí mật nên không phiên. Đây là một
trong năm trường hợp không nên phiên
dịch khi dịch kinh điển. Nguyên tắc này do
ngài Huyền trang đặt ra. Khi dịch kinh chữ
Phạm ra chữ Hán, có năm trường hợp chỉ
nên phiên âm chứ không nên dịch nghĩa,
như Đà la ni chẳng hạn, thuộc loại bí mật
bất phiên. Những đà la ni trong kinh là lời

nói bí mật của Phật, nhiệm mầu sâu kín,
không thể nghĩ bàn, cho nên không phiên.
(xt. Ngũ Chủng Bất Phiên).
BÍ MẬT CHÚ
........
Tức gọi chung tất cả chân ngôn đà la
ni. Đà la ni là văn chú bí mật, cho nên
cũng gọi bí mật chú. (xt. Chân Ngôn).
BÍ MẬT CHỦ
........
Gọi đủ là Kim cương thủ bí mật chủ.
Tức là Kim cương tát đỏa. Trong các kinh,
danh từ kim cương thủ và bí mật chủ được
nêu chung. Kim cương tát đỏa được gọi là
bí mật chủ, có hai nghĩa: nếu theo sự giải
thích nông cạn và vắn tắt, thì bí mật chủ là
tên khác của vua Dạ xoa, thân, miệng, ý
của Dạ xao mau lẹ bí ẩn, khó lường biết
được. Kim cương tát đỏa hiện thân làm vua
Dạ xoa, tay cầm chày kim cương, thường
làm người hầu và bảo vệ chư Phật, cho nên
gọi là kim cương thủ bí mật chủ. Còn nếu
theo sự giải thích sâu xa bí mật, thì Dạ xoa
tức là hiện thân mật, khẩu mật, ý mật của
Như lai, chỉ có Phật với Phật mới có thể
biết rõ được, mà Kim cương tát đỏa nắm
giữ bí mật của chư Phật, vì thế gọi là Bí mật
chủ. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
BÍ MẬT CHỦ TAM MUỘI
..............
Là tam muội (chính định) của Kim cương
bộ trong Mật giáo. Đại nhật kinh sớ quyển
6 (Đại 39, 654 trung), nói: “Đối với Tuệ ấn
kim cương, một lòng không rối loạn, gọi là
Bí mật chủ tam muội”.
BÍ MẬT DU GIÀ
Du già, hàm ý tương ứng (ưng nhau).
Phép chân ngôn lấy ba mật (thân mật, khẩu

mật, ý mật) ứng nhau làm chủ yếu. Khi ba
mật ứng nhau thì có thể thành tựu quả vị
mình mong muốn, cho nên phép chân
ngôn được gọi là Du già. Tuy nhiên, danh
từ Du già được dùng chung cho cả Mật giáo
và Hiển giáo, bởi thế mới đặc biệt gọi Du
già của Mật giáo là Bí mật du già.
BÍ MẬT BẤT PHIÊN

B
593
BÍ MẬT DU GIÀ ĐÀN
Là đàn tràng của hành giả Mật giáo tu
phép Du già bí mật, tức là mạn đồ la của
hai bộ Kim cương và Thai tạng. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La, Thai Tạng Giới
Mạn Đồ La).
BÍ MẬT ĐẠO THỨ ĐÊ LUẬN
Cũng gọi Thắng giả phổ biến kim cương
trì đạo thứ đệ, Nhất thiết bí mật tinh yếu
khai hiển. Tác phẩm của ngài Tông khách
ba (Tạng:Tsoí-khàpa, 1357-1419).
Nội dung bộ luận này mênh mông,
những bản tóm lược và các sách nhập môn
rất nhiều, là sách chủ yếu cơ bản của Mật
giáo Tây tạng và Mông cổ. Bộ luận này
chia Phật giáo Đại thừa làm Ba la mật đa
thừa và Mật chú thừa. Mật chú thừa lại
được chia làm bốn phần: Tác (Phạm:kriyà),
Hạnh (Phạm:caryà), Du già (Phạm:yoga),
Vô thượng du già (Phạm: anuttarayoga),
hai phần sau đặc biệt được coi là trọng yếu
hơn. Du già tức là nói rõ năm thứ hiện
chứng bồ đề và phép quán năm tướng thành
thân. Toàn bộ sách tuy có phân biệt thuyết
minh ba hệ thống Tiểu thừa, Đại thừa, Mật
giáo, nhưng đặc biệt chú trọng về Mật giáo
hơn.
BÍ MẬT HIÊU
........
Là tên khác của Đà la ni. Đà la ni là
chân ngôn bí mật, cho nên gọi là bí mật
hiệu. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1]. (xt. Chân
Ngôn).
BÍ MẬT MẠN ĐỒ KIM CƯƠNG TÂM ĐIÊN
Là nơi ở của đức Đại nhật Như lai, vị

giáo chủ của Mật giáo. Đại nhật kinh khai
đề (Đại 58, 3 thượng), nói: “Đến như bi
mật mạn đồ kim cương tâm điện, thì là nơi
ở của Tự tính pháp thân của đức Tì lô giá
na, bậc cùng tột rốt ráo Tâm vương Như
lai”.
BÍ MẬT MẠN ĐỒ LA
I. Bí mật mạn đồ la. Cũng gọi Bí mật
đàn. Gọi chung tất cả mạn đồ la của Mật
giáo. Bởi vì, trong Mật giáo, mạn đồ la được
dùng để hiển bày tất cả các phép bí mật.
Cứ theo đó, trong các phép tu Mật giáo, tùy
nhu cầu, kiến lập đàn tràng mà tu hình
tam muội da của chư tôn, những đàn tràng
được kiến lập như vậy, đều có thể gọi là Bí
mật mạn đồ la. Lại trong các loại bí mật
đàn, đàn tu phép Hộ ma gọi là Hộ ma đàn,
đàn làm lễ quán đính gọi là Quán đính
đàn, đàn bố trí mạn đồ la gọi là Mạn đồ la
đàn.
II. Bí mật mạn đồ la. Chỉ cho mạn đồ
la hiện ra ở trong thiền định của vị A xà lê
đã chứng được Du già tất địa nhờ công hạnh
sâu dày, tức là tam muội da thứ năm trong
năm thứ tam muội da.
Trong Mật giáo, với hạng người có căn
cơ đặc biệt vượt trội, khi trao cho đàn Quán
đính bí mật, thì không cần phải làm những
việc cụ thể, như chọn đất, làm đàn v.v...
mà là do vị Du già a xa lê ở trong thiền
định hiện ra đàn bí mật, chẳng hạn như
dùng đàn Tâm quán đính, Bí mật quán đính
v.v.., cũng như Chi phần sinh mạn đồ la
nói trong kinh Đại nhật và Thai tạng đô
hội cùng mạn đồ la của Biệt đàn nói trong
phẩm Bí mật mạn đồ la đều thuộc dạng
này. [X. Đại nhật kinh sớ Q.14; Thai tạng
giới mạn đồ la sao Q.thượng].

BÍ MẬT NHẤT THỪA
...........
Chỉ cho Mật giáo. Các tông Thiên thai,
BÍ MẬT NHẤT THỪA

B
594
Hoa nghiêm được gọi là “Hiển giáo nhất
thừa”, để đối lại, Mật giáo được gọi là Bí
mật nhất thừa.
BÍ MẬT PHÁP GIỚI TÂM ĐIÊN
Là cung Kim cương pháp giới và điện
Tâm quang minh gọi chung lại. Cung Kim
cương pháp giới là hội tòa tuyên thuyết kinh
Đại nhật, điện Tâm quang minh là hội
trường tuyên thuyết kinh Kim cương đính.
Hợp chung cả hai lại, là chỉ cho điện Tâm
quang minh trong cung Pháp giới. Hội
trường này thật chẳng phải là nơi mà hạng
phàm phu, nhị thừa hoặc hàng Thập địa
Đẳng giác của Hiển giáo có thể nghe thấy
hiểu biết được, vì thế gọi là Bí mật pháp
giới tâm điện.
BÍ MẬT PHẬT THỪA THẬP TRỤ TÂM
Trong mười trụ tâm do tông Chân ngôn
nói, không lập ra pháp hơn kém sâu nông,
vì chân ngôn là nghĩa thực, nên các loài
người, trời, quỉ, súc v.v... tất thảy đều là pháp
thân bình đẳng. Đây có hai nghĩa:
1. Mười trụ tâm chủng tính mạn đồ la,
biểu thị tính của chúng sinh vốn bình đẳng
và đều là pháp thân.
2. Mười trụ tâm của muôn đức phổ
môn, hiển bày muôn đức phổ môn mà đức
Đại nhật Như lai đã chứng được.
BÍ MẬT QUÁN ĐÍNH
Rưới đầu bí mật. Gồm hai nghĩa:
1. Nói theo nghĩa rộng: Bí mật quán đính
gọi chung lễ quán đính (lấy nước rưới lên
đầu) do Mật giáo cử hành. Quán đính
nguyên là nghi thức được cử hành ở Ấn độ
vào dịp vua lên ngôi hoặc lập Thái tử. Cũng

như trong Phật giáo Đại thừa, Bồ tát tiến
vào hạnh vị cuối cùng, chư Phật dùng nước
trí rưới lên chỏm đầu, chứng minh vị Bồ
tát đó kế thừa ngôi vị Pháp vương. Về sau,
ý nghĩa này trở thành phép làm trọng yếu
của Mật giáo, dùng nước tượng trưng năm
trí của Như lai rưới lên chỏm đầu của vị đệ
tử, biểu thị sự truyền thừa ngôi vị Phật.
2. Nói theo nghĩa hẹp: Bí mật quán đính
chuyên được dùng để gọi Tam muội da thứ
năm trong năm loại Tam muội da, là quán
đính bí mật sau khi nhận ngôi vị a xà lê
truyền pháp. Quán đính này là quán đính
của vị a xà lê kiến đế (đã thấy rõ chân lí) và
là quán đính bí mật nhất. [X. kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.52].
(xt. Quán Đính).
BÍ MẬT SƯƠNG
........
Cái rương (hòm) bí mật. Gọi đủ là Bí
mật đạo cụ sương. Là cái rương đựng những
đạo cụ bí mật, như chày kim cương, gậy,
mũ báu, vòng đeo tay, lược vàng, phất trần,
quạt và đồ đựng hương bột v.v... của vị Đại
a xà lê dùng khi làm lễ quán đính trong
Mật giáo. [X. Mật giáo pháp cụ tiện lãm].
BÍ MẬT TAM MUỘI KINH
..............
Kinh, gồm 4 quyển. Gọi đủ là Bí mật
tam muội đại giáo vương kinh. Ngài Thí hộ
đời Tống dịch. Thu vào Đại chính tạng tập
18. Nội dung ghi chép các phép bí mật của
Kim cương thủ bồ tát, Kim cương giới đại
mạn noa la, Kim cương hàng tam thế mạn
noa la, cho đến trời Ba mươi ba hiện tập
hội đại mạn noa la v.v...
BÍ MẬT TẠNG
.... ... .

Pháp tạng (kho pháp) rất sâu xa bí ẩn,
duy có Phật với Phật mới biết rõ được, chứ
chẳng phải pháp môn phổ thông mà mọi
người đều hiểu biết. Lại vì là pháp kín nhiệm
BÍ MẬT PHÁP GIỚI TÂM ĐIÊN

B
595
được đức Như lai đặc biệt hộ niệm, nếu
không phải người có căn khí, thì giữ kín
không nói ra, cho nên gọi là Bí mật tạng.
Bởi vậy, Bí mật tạng là tên chung của các
kinh hiển bày nghĩa rất sâu, bí ẩn. Trong
Hiển giáo, kinh Niết bàn quyển 2 (bản Nam
và bản Bắc) lấy pháp thân, bát nhã, giải
thoát là chẳng một chẳng khác làm Bí mật
tạng.
Nhưng, theo ý của Mật giáo, thì tất cả
giáo pháp do hóa thân đức Thích ca nói là
Hiển giáo, còn riêng giáo pháp do pháp thân
đức Đại nhật nói mới là Bí mật tạng, cũng
là tên gọi chung Chân ngôn nhất thừa.
Không chỉ là pháp môn sâu kín, mà còn là
pháp nội chứng cực kỳ bí mật của Như lai,
vì thế, đối với ngưới chưa quán đính, quyết
không tuyên nói chỉ bày. Cũng giống như
Thanh văn thừa, đối với người chưa thụ
giới, không thể nói giới kinh cho họ nghe,
bởi vậy, gọi giới kinh là Bí mật tạng. [X. Đại
nhật kinh sớ Q.3].
BÍ MẬT TẬP HỘI
...........
Phạm: Guhyasamàja-tantra, hoặc
Tathàgat-aguhyaka. Cũng gọi Bí mật tập
hội quĩ, Như lai bí mật. Bộ sách này được
biên soạn trong hai giai đoạn: giai đoạn đầu
biên soạnPùrvàrdha 18 chương; giai đoạn
sau biên soạn Paràdha khoảng 15 chương.
Nguyên bản được thành lập vào thế kỉ thứ
III, nhưng từ thế kỉ thứ III trở về sau thì bộ
sách mới được hoàn thành đầy đủ.
Nội dung bộ sách, trước hết, trình bày
về vị giáo chủ nói kinh là đức Đại tì lô giá

na Như lai ở nơi cảnh giới trong sạch. Khi
đức A súc Như lai cùng ở một chỗ với đức
Đại tì lô giá na gia trì Đại tam muội da, thì
mạn đồ la của chư Phật lần lượt từ trong
đức Đại tì lô giá na Như lai hiện ra. Kế
đến, bàn về ý nghĩa tâm bồ đề của chư Phật.
Đứng về phương diện thực tiễn mà nói, thì
tuy đức Đại tì lô giá na Như lai là vị chủ
biểu hiện thân, ngữ, ý của tất cả các đức
Như lai, nhưng tâm bồ đề của chư Phật
cũng phải có đầy đủ tính chất nội tại thuộc
nguyên lí thực tiễn của Bồ tát, cho nên nói
tâm bồ đề cần phải được thấu qua thân,
ngữ mới thể hiện đầy đủ. Những điều này
đều do đức Đại tì lô giá na Như lai tóm thu
hết. Sau cùng, nói rõ hành giả muốn đạt
đến cảnh giới trên đây, thì phải nhờ vào
các loại Du già hành, đặc biệt là Cáp đạt du
già có đầy đủ nghệ thuật khéo léo, trong
đó, lấy đức Đại tì lô giá na của Đại tam
muội da mạn đồ la làm đối tượng quán
tưởng, để đạt tới Du già nhỏ nhiệm ở giai
đoạn tột cùng hoặc quán tưởng cao nhất.
Sách này hiện còn nguyên bản tiếng
Phạm, bản dịch Tây tạng và bản Hán dịch
(ngài Thí hộ dịch: Phật thuyết nhất thiết
Như lai kim cương tam nghiệp tối thượng
bí mật đại giáo vương kinh, 7 quyển, thu
vào Đại chính tạng tập 18). Sách chú thích
bản tiếng Phạm và tiếng Tây tạng rất nhiều.
Đây là bộ sách Mật giáo trước đây được
truyền bá rộng rãi tại các nước Phật giáo.
BÍ MẬT THỪA
........
Chỉ cho chân ngôn Mật giáo. Gọi tắt:
Mật thừa. Giáo thuyết chân ngôn pháp môn
tam mật (thân mật, ngữ mật, ý mật) là thừa
giáo rất sâu xa kín nhiệm, nên gọi là Bí mật

thừa. Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39,
671 trung) chép: “Nói cách vắn tắt thì pháp
có bốn thứ, nghĩa là ba thừa (Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát) và Bí mật thừa” (xt. Mật
Tông).
BÍ MẬT TÔNG
.... ....
Tên khác của Mật giáo, hoặc chỉ cho
tông chỉ của Mật giáo. [X.Đại nhật kinh sớ
Q.2]. (xt. Mật Tông).
BÍ MẬT TÔNG

B
596
BÍ MẬT TRANG NGHIÊM TÂM
Hành giả của tông Chân ngôn tu quán
mầu nhiệm ba mật năm tướng, dùng thể bí
mật của pháp giới làm đẹp thân mình để
mở bày trụ tâm cuối cùng của trí chân thực.
Đó là trụ tâm thứ 10 trong 10 trụ tâm, tức
là trụ tâm của Chân ngôn nhất thừa. Đây
là trụ tâm của người tu hành chân ngôn
khi ở địa vị đầu tiên của Bồ tát.
Ngài Không hải, vị tăng người Nhật cho
rằng, trong 10 trụ tâm, 9 trụ tâm trước đều
thuộc Hiển giáo, chỉ có trụ tâm thứ 10 là bí
mật. Chín trụ tâm trước đều là nhân, riêng
trụ tâm thứ 10 là quả rất mực sâu xa mầu
nhiệm. Vả lại, trụ tâm này vượt khỏi vọng
chấp cực nhỏ nhiệm trong ba kiếp, đoạn
trừ được vô minh, được hết thảy pháp tự
tính bình đẳng vô úy trong 6 vô úy, xa lìa
tất cả ách nạn trói buộc, từ đó mở ra tâm
bồ đề trong sạch như hư không, tiến vào
địa vị Sơ địa. (xt. Thập Trụ Tâm).
BÍ MẬT VƯƠNG TAM MUỘI
Là một trong năm tên của kinh Viên
giác. Pháp tu hành nói trong kinh Viên giác
rất sâu xa kín nhiệm, thu tóm muôn hạnh,
là pháp sâu kín nhất trong các pháp sâu
kín, cho nên gọi là Bí mật vương. Đứng về
phương diện pháp tu mà gọi là Tam muội.
BÍ PHÁP
.....
Phép kín đáo. Trong Mật giáo, cử hành
pháp Hộ ma, xướng tụng chân ngôn của
chư tôn v.v..., vì không hiển bày cho người
ta biết rõ được, nên gọi là Bí pháp. Đồng
nghĩa với Tu pháp, Ý pháp. Nói theo nghĩa

hẹp, bí pháp là pháp bí mật của người thầy
không thể truyền trao một cách dễ dãi.
Thông thường phép tu có thể được chia
làm ba thứ là Đại pháp, Bí pháp và Phổ
thông pháp. Bí pháp là phép thứ hai trong
ba pháp trên.
Tại Nhật bản, phép tu bí mật này, cũng
tùy dòng phái khác nhau mà có chỗ bất
đồng: như có phái truyền trao pháp Tô tất
địa, Pháp năm bí mật v.v…...; cũng có phái
sau khi nhận quán đính rồi mới truyền trao
bí pháp. (xt. Tu Pháp).
BÍ PHẬT
Phật kín. Tức là tượng Phật không bày
công khai. Thông thường, tượng Phật được
đặt trong cỗ khám thờ hoặc trong cung kín,
cách thờ phụng này là chịu ảnh hưởng của
Mật giáo mà Phật giáo Nhật bản đặc biệt
xem trọng. Chẳng hạn như Bản tôn của
Mộng điện Nhật bản, mãi đến thời Minh
trị mới chấm dứt. Bản tôn được bọc rất kín
bằng nhiều lớp lụa, sắc thái chế tác từ thời
đó, đến nay vẫn còn. Thông thường, trong
các chùa viện Mật giáo, có rất nhiều tượng
Phật được bọc kín.
BÍ SỰ
.....
Việc kín. Tức việc bí mật mà thầy trò
truyền miệng cho nhau. Cũng gọi Bí truyền,
Bí thuyết. Từ này chủ yếu dùng về sự tướng
trong Mật giáo. Toàn bộ “Nghệ tôn pháp,
” có đặt bí sự, các bộ phận của “Nghệ
tôn pháp” như chủng tử, tam hình, tôn
hình, ấn tướng, chân ngôn, quán hạnh...
cũng có đặt bí sự.
BÍ TẠNG
... ..
Kho kín đáo. Giấu kín không truyền cho

người, gọi là bí; chứa đựng ở bên trong, gọi
là tạng. Bí tạng có nghĩa là pháp mầu nhiệm
của chư Phật, được chư Phật khéo giữ gìn,
không tuyên nói một cách cẩu thả bừa bãi.
BÍ MẬT TRANG NGHIÊM TÂM

B
597
BÍ TẠNG BẢO THƯỢC
...........
Chìa khóa báu của kho bí mật. Tên sách,
gồm ba quyển. Gọi tắt là Bảo thược, Lược
luận. Tác phẩm của ngài Không hải người
Nhật. Thu vào Đại chính tạng tập 77. Là
sách tóm lược của luận Thập trụ tâm
(Quảng luận) 10 quyển do ngài Không hải
vâng mệnh vua mà biên soạn. Nội dung
nói về phán giáo Thập trụ tâm, là một trong
10 quyển (chương) của Quảng luận. Sách
này được lưu hành khá rộng rãi, bản khắc
gỗ rất nhiều, sách chú thích cũng có tới vài
chục bản.
BÍ TẠNG KÍ
.... ... .
Bản sơ lược có một quyển, bản bàn rộng
có 2 quyển. Thu vào Đại chính tạng tập
86. Tương truyền là tập bút kí của ngài
Không hải - vị tăng người Nhật - ghi chép
những lời của sư phụ là A xà lê Huệ quả
truyền miệng, niên đại trứ tác không được
rõ.
Nội dung có liên quan đến khẩu quyết
(sách truyền miệng) của Mật giáo, có khoảng
một trăm điều mục, ghi chép nhiều thứ;
giải nói về sự tướng (hành pháp), giáo tướng
(giáo lí) của Mật giáo.
BÍ YẾU
.....
Là pháp môn thiết yếu không được chỉ
bày cho người một chách cẩu thả bừa bãi.
Đây chỉ cho những pháp gia trì, cầu đảo
của Mật giáo. [X. kinh Pháp hoa phẩm
Phương tiện; kinh Duy ma phẩm Quán

chúng sinh]. (xt. Tu Pháp).
BỊ GIÁP HỘ THÂN ẤN
Ấn mặc áo giáp để giữ mình. Cũng gọi
Bị giáp hộ thân (mặc áo giáp giữ mình),
Giáp trụ ấn, Hộ thân tam muội da. Một
trong 18 khế ấn.
Hành giả Mật giáo bắt ấn này khiến thân
mình mặc áo giáp kim cương để ngăn ngừa
thần tà ma ác xâm hại trong khi tu pháp.
Tướng ấn: Hai tay đan vào nhau để ở bên
trong, hai ngón giữa đứng, hai ngón trỏ co
lại làm hình cái móc đặt trên lưng hai ngón
giữa, hai ngón cái dựng thẳng, dính sát hai
ngón áp út.
Chân ngôn: “Án phạ nhật la nghĩ nễ
bát la nẫm phả đá dã sa bà ha”. Nghĩa là
lửa kim cương ngùn ngụt rực sáng, có khả
năng thiêu rụi bọn quân ma phiền não.
BỊ TIẾP
.....
Cũng gọi Thụ tiếp . Theo giáo
nghĩa của tông Thiên thai, những người tu
hành theo Thông giáo hay Biệt giáo, có căn
tính sắc bén, có tư chất và năng lực ưu việt,
nhờ sự khai thị và chỉ dẫn của đức Phật mà
phát được trí tuệ sẵn có của mình từ quá
khứ đến nay, khiến lĩnh hội được lí Trung
đạo. Đến đây là giai đoạn trực tiếp vào Biệt
giáo hay Viên giáo thù thắng hơn (tức là
giai đoạn Bị tiếp, được tiếp vào).
Bị tiếp được chia làm ba loại :
1. Bị tiếp Thông: Người tu hành theo
Thông giáo, khi đến kiến đạo ngộ lí không
mới biết lí không mà Thông giáo nói, chẳng
phải chỉ là Đản không, mà còn bao hàm cả
Bất đản không của Bất không. Khi đã vượt
qua lí không thì lí Trung đạo hiển bày. Khi
lí Trung đạo độc lập đối với Không, Giả mà

được hiểu là Đãn trung (chỉ là Trung đạo),
thì tức là tiến vào Biệt giáo (Biệt tiếp Thông).
2. Viên tiếp Thông: Nếu Không, Giả
viên dung tương tức thì lí Trung đạo ở đây
được lí giải là Bất đãn trung (không chỉ là
Trung) thì liền tiến vào Viên giáo (Viên
tiếp Thông).
BỊ TIẾP

B
598
3. Viên tiếp Biệt: Người tu hành Biệt
giáo từ Sơ địa trở lên, do đã đoạn diệt vô
minh, hiểu rõ lí Trung đạo thì hoàn toàn
nhất trí với cảnh giới giác ngộ của Viên
giáo, cho nên không cần phải tiến vào (Bị
tiếp) nữa. Bồ tát Địa tiền nếu hiểu lí Trung
đạo từ lí Đãn trung tiến vào lí Bất đãn trung,
thì tức là tiến vào Viên giáo.
Sau khi tiến vào (bị tiếp) giai vị Thập
hồi hướng của Biệt giáo, Thập tín của Viên
giáo, vì hành giả chỉ mới biết được lí Trung
đạo, chứ chưa dứt hết vô minh, cho nên
gọi là Tự vị bị tiếp giáo, vì đã ngộ lí Trung
đạo, dứt sạch vô minh, nên gọi là Chân vị
bị tiếp hoặc Thắng tiến tiếp.
[X. Ma ha chỉ quán Q.6 phần dưới; Pháp
hoa kinh huyền nghĩa Q.2 phần dưới; Thiên
thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ].
BỊ VỊ
Bị là bị đơn, miên đơn, hàm ý là tấm
nệm hoặc chiếc chiếu dùng để nằm ngủ
hay ngồi Thiền, bởi thế, trong nhà Tăng
của Thiền tông, mỗi người trong đại chúng
đều có chỗ ngồi riêng gọi là Bị vị.
Ngoài ra, chỗ ngồi lúc thụ trai, thì gọi là
Bát vị. Bát là đồ dùng đựng thức ăn. Lại
nữa, trong các tùng lâm, Bát vị thông
thường có chia Bản thủ (người đứng đầu
trong các phòng tăng), nhưng Bị vị thì
không.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Tọa vị
môn].
BỈ ĐỘ ĐẮC SINH
Được sinh cõi kia. Nghĩa là bỏ thế giới
Sa bà này mà sinh về cõi Phật ở phương

khác và chứng ngộ quả Phật ở cõi ấy. Cũng
gọi tha độ đắc sinh. Tông Tịnh độ dùng
thuyết này (Bỉ độ đắc sinh) để nói rõ nghĩa
sinh về Tịnh độ cực lạc của đức Phật A di
đà ở phương tây để được thành Phật. Trái
lại, người ở ngay thế giới Sa bà này mà thành
Thánh, chứng được quả A la hán, quả Bích
chi phật hoặc quả Phật, thì gọi là Thử độ
nhập Thánh (ở cõi này vào Thánh) hoặc
Thử độ nhập Thánh đắc quả.
BỈ ĐỒNG PHẬN
........
Phạm:tat-sabhàga. Cũng gọi Phi đẳng
phận, Dư hữu phận. Vì căn, cảnh, thức
quan hệ lẫn nhau, mỗi thứ tự tạo lấy nghiệp,
nên gọi là Đồng phận (Phạm: Sabhàga),
cũng gọi Hữu phận, Đẳng phận. Trái lại,
căn, cảnh, thức quan hệ lẫn nhau,mà
không tạo nghiệp riêng, thì gọi là Bỉ đồng
phận. Tức là, tuy mỗi thứ không tạo nghiệp
riêng, nhưng lại là đồng phận với chủng
loại đồng phận có tạo nghiệp, như “tướng”
năng kiến, sở kiến không khác; hơn nữa,
lại là cùng xứ, cùng giới, là nhân đồng loại
và quả đẳng lưu của nhau, cùng thuộc lẫn
nhau, cùng nhau dẫn khởi v.v... cho nên
gọi là Bỉ đồng phận. Trong 18 giới, chỉ có
pháp giới là đồng phận, còn 17 giới kia thì
thông cả hai đồng phận và bỉ đồng phận.
Luận câu xá quyển 2 (Đại 29, 10 trung),
nói: “Nghĩa đồng phận, bỉ đồng phận là
thế nào? Căn, cảnh, thức cùng giao thiệp
với nhau, gọi là phận. Hoặc có người cho
phận là tác dụng riêng, lại cũng có người
cho phận là Sở sinh xúc (va chạm sinh ra
tác dụng), các thứ (căn, cảnh, thức) cùng
có phận này, nên gọi là Đồng phận. Trái
lại, thì gọi là Bỉ đồng phận”. [X. luận Thuận

chính lí Q.6; luận Đại tì bà sa Q.71, Q.72;
luận Du già sư địa Q.56]. (xt. Đồng Phận).
BỈ NGẠN
.....
I. Bỉ ngạn. Bờ kia. Phạm,Pàli: pàra.
Đối lại với “Thử ngạn,.....” (bờ này). Cõi
mê là bờ bên này, gọi Thử ngạn; cõi ngộ là
BỊ VỊ

B
599
bờ bên kia, gọi Bỉ ngạn. Tức lấy nghiệp và
phiền não làm giữa dòng, cảnh giới sống
chết là bờ bên này, cảnh giới Niết bàn là bờ
bên kia. [X. Thích thiền ba la mật thứ đệ
pháp môn Q.1 phần trên].
II. Bỉ ngạn. Phạm:pàramità. Dịch âm:
Ba la mật đa. Nói đủ là Đáo bỉ ngạn (đến
bờ kia). Nghĩa là từ cõi mê ở bờ bên này mà
đến cõi ngộ ở bờ bên kia. (xt. Ba La Mật).
III. Bỉ ngạn. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Là gọi tắt của “Bỉ ngạn hội”. (xt.
Bỉ Ngạn Hội) .
BỈ NGẠN HỘI
........
Hội bờ kia. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Gọi tắt là Bỉ ngạn. Lấy ngày xuân
phân và thu phân làm chuẩn, rồi trước và
sau hai ngày đó đều cộng thêm ba ngày, thì
thành bảy ngày. Pháp hội được cử hành
trong khoảng bảy ngày này, gọi là Bỉ ngạn
hội. Chính ngày xuân phân, thu phân thì
đặc biệt gọi là ngày giữa bờ kia. Bờ kia là
cõi Niết bàn, tức ý là từ bờ mê hoặc bên
này mà đến bờ giác ngộ bên kia. Bờ kia,
Phạm:Pàramità, dịch âm Ba la mật đa,
nghĩa là đến bờ kia.
Thông thường, trong khoảng thời gian
này, tín đồ đến các chùa viện lễ bái, hoặc
đi viếng mộ; chư tăng thì tụng kinh, cử hành
pháp hội hoặc làm các Phật sự v.v... đều
gọi là Bỉ ngạn hội. Loại hội này chỉ có ở
Nhật bản, chứ Ấn độ và Trung quốc không
có.
BÍCH CHI PHẬT
Phạm: Pratyeka-buddha. Dịch ý là

Duyên giác, Độc giác. Cũng gọi Bối chi ca,
Bích chi. Là một trong hai thừa, một trong
ba thừa. Chỉ cho bậc Thánh không có thầy
mà tự giác tự ngộ. Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 18 và Đại thừa nghĩa chương quyển
17 phần đầu, thì Bích chi phật có hai nghĩa:
1. Sinh vào thời đại không có Phật, lúc
ấy Phật pháp đã diệt, nhưng nhờ nhân
duyên tu hành đời trước, nương vào trí tuệ
của chính mình mà được đạo.
2. Tự mình giác ngộ chứ không nghe
theo người khác, nhờ quán xét và giác ngộ
lí 12 nhân duyên mà được đạo. [X. luận Du
già sư địa Q.34; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng]. (xt. Duyên Giác).
BÍCH ĐỊNH
.....
Định vách, ví dụ sức thiền định chắc
chắn như tường vách, nên gọi là Bích định.
Định như vách, ác giác như gió, vách định
chắc chắn thì gió ác giác (chỉ cho tám thứ
gió: lợi, suy, hủy, dự, xưng, cơ, khổ, lạc)
không thể lùa vào được. Ma ha chỉ quán
quyển 5 phần trên (Đại 46, 58 thượng), nói:
“Chỉ là Bích định, tám gió ác giác không
thể xâm nhập”. [X. Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.5].
BÍCH NHAM TẬP
Gồm 10 quyển. Ngài Viên ngộ Khắc cần
đời Tống biên soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 48. Cũng gọi là Bích nham lục,
Viên ngộ lão nhân bích nham lục, Viên
ngộ Bích nham tập. Gọi đủ là Phật quả viên
ngộ thiền sư bích nham lục. Sách này, đầu
tiên do ngài Trùng hiển (980-1052) ở núi
Tuyết đậu chọn lấy 100 tắc trọng yếu nhất
trong số 1.700 tắc công án của Cảnh đức
truyền đăng lục, rồi thêm văn tụng vào. Về

sau, ngài Viên ngộ Khắc cần (1063-1135)
lại thêm phần thùy thị, bình xướng và trứ
ngữ v.v... thì sách này mới được hoàn thành.
Lúc đó là năm Tuyên hòa thứ 7 (1125).
Các Tắc, trước hết là thùy thị (những
lời ngắn gọn, sáng sủa nêu rõ điểm chủ
yếu), kế đó nêu ra công án chính, tiếp đến
BÍCH NHAM TẬP

B
600
là cổ tụng (bài kệ tụng xưa), dưới mỗi câu
có thêm trứ ngữ (lời bàn ngắn) và tiểu sử
của người nêu ra công án, rồi đến bình xướng
(lời giải thích) cơ phong, tự làm tụng và
bình xướng tổng quát. Khi ngài Viên ngộ
làm lời bình xướng ở viện Linh tuyền trên
núi Giáp thuộc châu Lễ, trên tấm biển nơi
nhà Phương trượng của ngài, ngài đề hai
chữ “Bích nham”. Hai chữ này có xuất xứ
từ câu thơ của Thiền sư Thiện hội – người
khai sáng núi Giáp – bày tỏ cảnh giới ngộ
đạo của mình như sau:
Viên bảo nhi qui thanh chương hậu
Điểu hàm hoa lạc “Bích nham” tiền.
(Nghĩa đen:
Vượn bồng con về sau non xanh,
Chim ngậm hoa rơi trước núi biếc.)
Khoảng năm Kiến viêm (1127-1130), đệ
tử của ngài Viên ngộ là Thiền sư Đại tuệ
Tông cảo, theo đúng tông chỉ “truyền riêng
ngoài giáo, chẳng lập văn chữ” (giáo ngoại
biệt truyền bất lập văn tự), đem đốt bộ sách
này ở trước mọi người, bởi thế, trong khoảng
200 năm sau đó, trong các tùng lâm, không
ai còn được thấy tác phẩm này. Cho mãi
đến đời Nguyên, khoảng năm Đại đức
(1297-1307), ông Trương minh viễn mới
in lại, nó được coi là bộ sách quí nhất của
Thiền tông, từ đó mới được thịnh hành
trong giới xuất gia và tại gia.
BÍCH NHÃN HỒ TĂNG
Tăng Hồ mắt biếc. Gọi tắt là Bích nhãn,
Bích nhãn hồ. Từ ngữ này vốn được dùng
để chỉ những vị tăng từ các nước Tây vực,
nhưng, trong Thiền lâm, nó được chuyển

dụng để gọi Sơ tổ Bồ đề đạt ma. Bích nham
lục tắc 24 (Đại 48, 180 thượng), nói: “Ngay
cả Bích nhãn hồ tăng (tổ Đạt ma) cũng
khó biện biệt; Bích nhãn Hồ tăng mà còn
khó biện biệt, thì bảo sơn tăng này nói cái
gì?” [X. Tổ đình sự uyển Q.4].
BÍCH QUÁN
.....
I. Bích quán. Ý là quay mặt vào vách
mà yên lặng quán xét. Thời nhà Lương, tổ
Bồ đề đạt ma ở chùa Thiếu lâm tại Tung
sơn (núi Tung), quay mặt vào vách chín
năm, người đời gọi ngài là Bích quán bà la
môn. Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 3 chép, thì lúc ngài Đạt ma mới đến
Kiến nghiệp, cùng với Lương vũ đế đàm
đạo, ngài thấy Vũ đế chưa hiểu Phật pháp,
nên từ biệt, rồi đến ở chùa Thiếu lâm tại
Tung sơn. Suốt ngày, ngài ngồi im lặng quay
mặt vào vách, người ta không lường được ý
ngài, mới gọi là Bích quán bà la môn, Bích
quán Hồ tăng. [X. Ngũ đăng hội nguyên
Bồ đề đạt ma chương].
II. Bích quán. Một lòng ngồi thiền quán
xét, thân tâm như tường vách, tịch lặng
chẳng động, hết thảy vọng tưởng đều dứt
bặt. Tức chỉ phép thiền do Sơ tổ Bồ đề đạt
ma truyền dạy. Tổ đạt ma chủ trương người
ta ai cũng có sẵn tính thật, nhưng vì nhận
thức sai lầm, nên cho giả là thật. Nếu người
muốn đạt đến chân lí Phật giáo, thì phải tu
thiền. Cứ theo Thiếu thất lục môn chép,
thì phương pháp tu thiền là (Đại 48, 36
Q.hạ): “Quay mặt vào vách, tĩnh lặng quán
xét, không mình không người, phàm thánh
như một, ngồi yên vững chắc, không đổi
không dời, lại không theo văn chữ trong
giáo, đây tức là ngầm hợp với lí, không có

phân biệt, vắng lặng vô vi”. Nói “ngầm hợp
lí”, tức là khế hợp với tính Phật sẵn có của
chính mình. Còn “quay mặt vào vách, tĩnh
lặng quán xét” thì chính là phương pháp tu
hành để đạt đến mục đích này.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển2 nói, tổ Đạt ma dùng phương pháp
quay mặt vào vách để dạy người ta an tâm,
ngoài dứt các duyên, trong tâm không thở,
tâm như tường vách, mới vào được đạo.
BÍCH NHÃN HỒ TĂNG

B
601
“An tâm” tức tâm ở yên nơi đạo. “Ngoài dứt
các duyên” tức là hoàn toàn chấm dứt tất
cả nhận thức đối với thế giới bên ngoài.
“Trong tâm không thở” có nghĩa là ngay cả
hơi thở của mình, mình cũng không cảm
thấy nữa. [X. Tục cao tăng truyện Bồ đề đạt
ma truyện; Thích môn chính thống Q.8].
BIÊN CHẤP KIẾN
Thành kiến chỉ thấy một bên. Phạm:
anta-gràha-dfwỉi, Pàli: anta-ggàhikà.
Kiến giải cực đoan chỉ chấp có một bên.
Gọi tắt là Biên kiến. Là một trong mười tùy
miên, một trong năm kiến. Có hai thứ:
1. Thường kiến, cho rằng sau khi chết,
cái “ta” thường còn không thay đổi.
2. Đoạn kiến, cho rằng sau khi chết, cái
“ta” diệt mất.
Hai kiến chấp trên cũng tức là cái thấy
sai lầm đối với năm thủ uẩn chỉ chấp một
bên đoạn và thường. Biên chấp kiến này
duyên theo Tát ca da kiến (thấy có thân ta)
mà cố chấp cái ta, cái của ta, rồi dấy sinh
hai cái thấy cực đoan đoạn, thường làm
chướng ngại Đạo đế trung dung và Diệt đế
thoát li. Cái nhận thức cực đoan này lại tùy
theo cái thấy có thân ta mà chuyển. Luận
Thành duy thức quyển 6 tổng kết biên chấp
kiến có 47 thứ, trong đó, bảy thứ chấp đoạn
diệt thuộc về đoạn kiến, 40 thứ còn lại
thuộc thường kiến.
Biên chấp kiến này thuộc về hoặc Biến
hành, cũng giống như Hữu thân kiến, đều
duyên theo cảnh giới của chính mình, cùng
lấy tuệ trong Đại địa pháp làm thể, là loại
phiền não mà người tu đến ngôi vị thấy lí

của Khổ đế thì dứt hết. [X. luận Đại tì bà sa
Q.46, Q.49; luậnTạp a tì đàm tâm Q.4].
BIÊN CHÂU
Châu ở ngoài biên giới. Đối với Phật giáo,
Ấn độ được coi là trung tâm của châu Nam
diêm phù đề, nên gọi các vùng đất ngoài
Ấn độ là Biên châu.
BIÊN ĐỊA
I. Biên địa. Phạm: mleccha. Dịch âm:
di lệ xa. Cũng gọi Biên di vô sở tri giả (người
mọi rợ ở biên giới không ai biết đến), Ti
tiện. Chỉ cho chủng tộc hạ tiện ở nơi biên
giới xa xôi hẻo lánh, không được thấy nghe
Phật pháp. (xt. Di Lệ Xa).
II. Biên địa. Chỉ nơi biên địa của
Tịnh độ cực lạc. Cũng gọi là Nghi thành
(thành ngờ vực), Thai cung (cung đầu
thai). Những người tu các công đức mà
lòng còn ngờ vực, ứng với cơ cảm đó,
sau khi chết, sinh về nơi biên địa này,
trong 500 năm không được thấy nghe
Tam bảo. (xt. Biên Địa Thai Sinh, Biên
Địa Giải Mạn).
BIÊN ĐỊA GIẢI MẠN
Cứ theo Tịnh độ Chân tông của Nhật
bản, thì đức Phật A di đà hóa hiện ra hai
cõi nước là Biên địa và Giải mạn. Biên
địa là cõi nước dành cho những người tu
hành mà lòng còn nghi ngờ trí của Phật
được sinh đến. Giải mạn là gọi tắt của
Giải mạn giới, là nơi dành cho người tu
hành “yếu môn” (pháp môn trọng yếu)
được sinh đến. Lại nữa, Biên địa tức là
Nghi thành, Thai cung nói trong kinh Vô
lượng thọ, là nơi của những người tự lực
niệm Phật được sinh tới, đúng với điều
nguyện thứ 20 của đức Phật A di đà. Còn
Giải mạn giới nói trong kinh Bồ tát xử

thai quyển 3, thì là nơi của những người
tu muôn hạnh lành được sinh đến, đúng
với điều nguyện thứ 19 của đức Phật A
di đà. [X. Hiển tịnh độ giáo hành chứng
văn loại Q.6].
BIÊN ĐỊA GIẢI MẠN

B
602
BIÊN ĐỊA THAI SINH
Thụ thai sinh ra ở biên giới. Những
người có công đưc mà lòng còn ngờ vực,
thì sau khi chết, được sinh ở biên địa của
Tịnh độ cực lạc, gọi là Biên địa thai sinh,
gọi tắt là Biên thai.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ chép,
những người tu các công đức, nguyện sinh
về cõi nước cực lạc; nhưng vì không biết rõ
trí tuệ của Phật là trí tuệ chẳng thể nghĩ
bàn, nên sinh lòng ngờ vực, không tin trí
ấy. Tuy nhiên, còn tin tội phúc, tu tập gốc
lành, nguyện sinh cõi kia, những chúng sinh
này được sinh trong cung điện của nơi biên
địa; trong năm trăm năm không được thấy
Phật, không nghe kinh pháp, cũng chẳng
gặp Bồ tát và các vị Thanh văn.
Lại cứ theo kinh Đại a di đà quyển hạ
chép, thì người làm việc bố thí cầu vãng
sinh, sau lại hối tiếc và sinh tâm nghi ngờ,
không biết có được vãng sinh không.
Những người như thế, sau khi chết, không
được sinh đến chỗ của đức Phật A di đà,
mà chỉ thấy cung điện bảy báu của Ngài ở
nơi biên giới, lòng sinh vui mừng mà dừng
lại ở trong thành, hóa sinh trong ao báu.
Thành ấy chu vi hai nghìn dặm, có nhà
bảy báu, cũng có ao tắm bảy báu, trong ao
tự nhiên hoa thơm, hàng cây bảy báu đều
phát ra năm âm thanh (cung, thương, dôc,
chủy, vũ ). Đến giờ ăn cơm, tùy theo ý thích,
tự nhiên được các thức ăn uống trăm mùi
thơm ngon; những sự vui sướng trong
thành đều giống như ở cung trời Đao lợi
thứ hai. Nhưng, những người ấy chẳng được

ra khỏi thành, không được thấy Phật, nghe
kinh và gặp các tỉ khưu tăng, cũng chẳng
được biết tướng mạo của các Bồ tát, các A la
hán ở nước của đức Phật A di đà. Sau năm
trăm năm ở biên thai mới được đến chỗ đức
Phật A di đà và trí tuệ được mở tỏ dần dần.
Về Biên địa thai sinh, giữa các nhà Tịnh
độ cũng có nhiều giải thích khác nhau. Cứ
theo ngài Đàm loan nói trong Lược luận
an lạc tịnh độ nghĩa, thì người sinh nơi
biên địa này, trong năm trăm năm không
thấy Tam bảo, nghĩa cũng giống như nạn
biên địa trong tám nạn, lại ở vào góc bên
cạnh của Tịnh độ cực lạc, nên gọi là Biên
địa – Lại như người lúc mới sinh, chưa
thành phép người, ví dụ với sự mờ tối của
người mới sinh, cho nên gọi là thai sinh.
[X. Quán kinh sớ Định thiện nghĩa, Tán
thiện nghĩa; Vô lượng thọ kinh liên nghĩa
thuật văn tán Q.hạ; Thích tịnh độ quần
nghi luận thám yếu kí Q.8; Bồ đề tâm tập
Q.thượng].
BIÊN NGŨ ĐẮC
Nghĩa là ở nơi biên cương thì chỉ cần
năm người làm phép truyền trao cũng được
giới. Là một trong mười loại đắc giới duyên
(những điều kiện được giới). Cũng gọi ngũ
nhân đắc (năm người được). Theo qui định
chính thức, khi truyền giới Cụ túc, phải có
mười vị sư (tam sư thất chứng: ba thầy và
bảy vị chứng minh), song ở những vùng xa
xôi hẻo lánh, có ít tăng sĩ, thì chỉ cần có
năm vị (bốn vị tăng và một thầy yết ma)
làm phép truyền trao giới Cụ túc cũng được.
[X. luật Thập tụng Q.56; luận Tạp tâm Q.3;
luận Câu xá Q.14]. (xt. Biên Quốc).
BIÊN QUỐC
Chỗ biên thùy xa xôi hẻo lánh, nơi Phật

pháp ít thịnh hành. Đối lại với “Trung quốc”
(nơi thành thị đô hội). Ở thời kì đầu truyền
bá Phật pháp, vì phải thích ứng với tình
hình hoằng pháp, nên về phương diện chế
giới, chia thành Trung quốc (nơi Phật pháp
đã thịnh hành) và Biên quốc (nơi Phật pháp
chưa thịnh hành mấy) để qui định nghi
BIÊN ĐỊA THAI SINH

B
603
thức truyền giới cụ túc. Trong đó, khu vực
Trung quốc, ít nhất phải có mười vị tăng,
và khu vực Biên quốc ít nhất phải có năm
vị.
Nơi biên quốc vốn không có tổ chức
giáo đoàn, cho nên số người đủ tư cách
trao truyền giới pháp rất có hạn, bởi vậy,
thông thường ở trung quốc mười người, thì
tại biên quốc chỉ cần năm người là đủ để
truyền giới. Qui định này nhằm tạo điều
kiện thuận lợi cho những người hâm mộ
Phật pháp muốn được xuất gia. Trong các
kinh luận có nêu tên những biên quốc thời
xưa như: Bôn đồ bạt đạt na, Tốt thổ nô, Ô
ba tốt thồ nô, Du na, Đại tần, An tức, An
đà la xá bà la (nước ở truồng), Đâu khô la
v.v... [X. luật Thập tụng Q.25; Bách nhất
yết ma Q.5; luận Đại trí độ Q.25]. (xt. Trung
Quốc).
BIÊN TẾ ĐỊNH
Chỉ cho phẩm cao nhất trong Thiền
định thứ tư thuộc cõi Sắc. Biên, nghĩa là
không vượt qua, tức là định này thù thắng
không có định nào vượt qua được; Tế, nghĩa
là loại tột bậc, tức Biên tế định là định cao
hơn hết trong các loại thiền định. Luận
Câu xá quyển 27 (Đại 29, 142 trung), nói :
“Hết thảy địa này, vì tùy thuận khắp cả, vì
lên tới tột cùng, nên gọi là Biên tế”. Trong
đây, cái gọi là “Tùy thuận khắp cả” tức là
hết thảy địa đều lấy việc thuận theo thiền
định thứ tư này làm nhân mà phát khởi.
Còn “Lên tới tột cùng” nghĩa là chuyên tu
tập vào Thiền định thứ tư, nương theo thứ
lớp từ hạ phẩm đến trung phẩm và thượng

phẩm. Trong ba phẩm này, mỗi phẩm lại
chia làm ba phẩm nữa, từ hạ phẩm lần lượt
tu tập sinh ra phẩm thượng thượng cùng
tột. Nương theo hai nhân này, nên Thiền
định thứ tư thượng thượng phẩm được gọi
là Biên tế định.
BIÊN TẾ TRÍ
Là trí tuệ của bồ tát Đẳng giác, vì trí tuệ
này ở gần kề ngôi vị Diệu giác, nên gọi là
Biên tế trí. Đại thừa nghĩa chương quyển
12 (Đại 44, 700 trung), nói : “Biên tế trí là
theo cảnh mà đặt tên. Chỗ cùng tột của
báo thân gọi là biên tế. Bậc Thánh nhân tu
được trí tự tại, ở nơi biên tế này tùy tâm tu
tập, gọi là Biên tế trí”.
BIÊN TỘI
Tội ngoài bờ cõi. Tức là tội nặng căn
bản: Giết hại, trộm cướp, dâm dục và nói
dối mà tăng ni đã phạm phải. Bốn tội nặng
căn bản này còn được gọi là bốn Ba la di.
Bởi vì tăng, ni đã thụ giới mà lại vi phạm
bốn tội nặng này, thì cũng như người ở
ngoài bờ Phật pháp, không thể vào lại biển
giới trong sạch được nữa, nên gọi là Biên
tội. [X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 3]. (xt. Ba La
Di).
BIÊN TỨC VÔ BIÊN
Nghĩa là cõi Tịnh độ của đức Phật A di
đà tựa hồ như có biên giới, nhưng thực thì
không có biên giới. Thông thường, tuy nói
cõi Tịnh độ cực lạc ở bên phương Tây cách
đây (cõi Sa Bà) mười muôn ức cõi Phật,
nhưng tướng của cõi ấy tức là không tướng,
sinh tức không sinh, phương tức không
phương, biên tức không biên.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 269 hạ), nói : “Cõi nước Tịnh độ bao la

rộng lớn, thù thắng nhiệm mầu hơn hết”.
Lại cõi Tĩnh độ và thế giới Sa bà gần nhau,
cho nên tiện việc vãng sinh. Đây là tùy theo
cái thấy phân biệt của chúng sinh mà nói
Tịnh độ ở phương tây cách thế giới Sa bà
BIÊN TỨC VÔ BIÊN

B
604
mười muôn ức cõi Phật, chứ cảnh tự chứng
của trí Phật thì trùm khắp pháp giới mà
chẳng rời phương tây, cho nên phương tức
vô phương, biên tức vô biên. [X. luận Tịnh
độ; Vãng sinh luận chú Q.thượng; An lạc
tập Q.thượng].
BIÊN VÔ BIÊN LUẬN
Luận thuyết chủ trương chấp thế gian
có biên giới, không biên giới. Đây là loại tà
kiến dựa theo quá khứ (tiền tế) mà phát
khởi, là một trong 62 tà kiến cố chấp của
ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa. Tà kiến này có
bốn thứ:
1. Vào định quán xét thế gian, chấp có
biên giới.
2. Vào định quán xét thế gian, chấp
không có biên giới.
3. Vào định quán xét thế gian, chấp cũng
có biên giới, cũng không có biên giới.
4. Dùng trí lanh lẹ quán xét thế gian,
chấp chẳng phải có biên giới, chẳng phải
không có biên giới.
Biên vô biên luận này tương đương với
chủ trương của tông Biên vô biên đẳng
trong mười sáu tông ngoại đạo. [X. Trường
a hàm Q.14 kinh Phạm động; luận Đại tỳ
bà sa Q.199; Đại thừa nghĩa chương Q.6;
Lục thập nhị kiến nghĩa]. (xt. Lục Thập Nhị
Kiến).
BIẾN
I. Biến, Phạm: pariịàma. Từ vật A
biến đổi thành vật B, gọi là Biến. Phổ thông
gọi là biến thành, biến hóa, biến hiện. Tông
Duy thức cho rằng hết thảy hiện tượng tồn
tại đều do nơi thức sinh ra, do thức biến

hiện, gọi là Duy thức sở biến. Cứ theo
Thành duy thức luận thuật ký quển 3 phần
đầu nói, thì biến có hai thứ là sinh biến và
duyên biến:
1. Sinh biến, tức nhân năng biến (Phạm:
hetupariịàma), hàm ý là chuyển biến. Tức
là tập khí của hai nhân đẳng lưu và dị thục
trong thức A lại da thứ tám có khả năng
chuyển biến sinh ra các pháp.
2. Duyên biến, tức là quả năng biến
(Phạm:phalapariịàma), hàm ý là biến
hiện. Tức do hai thứ tập khí đẳng lưu và dị
thục trong thức thứ tám biến hiện ra các
thức, rồi lại do tự thể của tám thức (năng
biến) biến hiện ra kiến phần và tướng phần
(Sở biến), trong đây, tướng phần (ảnh tượng)
được gọi là Duyên biến, gồm các thức mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, ý biến hiện ra tướng
phần sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp. Lại
nữa, thức thứ tám hay nắm giữ hạt giống
và căn thân (thân thể), gọi là chấp biến,
hàm ý là nhận giữ cả ba thứ Sinh biến,
Duyên biến và Chấp biến và gọi chung là
Ba biến.
Nhưng các nhà chủ trương thuyết một
phần, như ngài An tuệ chẳng hạn, thì chỉ
thừa nhận phần tự thể của thức, còn kiến
phần, tướng phần tuy tương tự pháp y tha,
nhưng thực ra là không có pháp, do đó
cho nghĩa chuyển biến là biến hiện hoặc
biến khác. Đối với thuyết trên đây, tông
Pháp tướng dùng pháp bốn phần của ngài
Hộ pháp, cho kiến phần và tướng phần là
pháp y tha, cho chuyển biến là nghĩa
chuyển đổi, tức cho chủ thể của biến là
thức năng biến, có nhân năng biến và quả
năng biến; còn tướng phần sở biến của
thức năng biến cũng có nhân duyên biến

và phân biệt biến khác nhau. [X. luận
Thành duy thức Q.1, Q.2, Q.7; Thành duy
thức luận thuật kí Q.1 phần đầu, Q.7, phần
cuối].
II. Biến, biến tướng. Tức là các bức
tranh, dựa theo sự ghi chép trong các kinh,
vẽ lại sự tích tiền thân của đức Phật, sự
trang nghiêm của Tịnh độ và các tướng
trạng địa ngục... (xt. Biến Tướng).
BIÊN VÔ BIÊN LUẬN

B
605
BIẾN CHU PHÁP GIỚI
...........
Tràn khắp pháp giới. Danh từ Pháp được
dùng để gọi chung tất cả những cái thuộc
có hình tướng, không có hình tướng, bao
hàm sự, lí, sắc, tâm. Sự có hạn của Pháp gọi
là Pháp giới. Tràn đầy pháp giới, không chỗ
nào mà không có, gọi là Biến chu pháp
giới. Thông thường, từ ngữ này được dùng
để hình dung công đức của pháp thân.
BIẾN DỊCH
Thay đổi. Biến dịch, hàm ý là nhân dời
quả đổi, trước biến sau đổi. Là gọi tắt của
Biến dịch sinh tử. Tông Thiên thai cho rằng,
không có hình sắc hơn kém, thọ mệnh ngắn
dài mà chỉ có giảm dần mê tưởng, tăng dần
chứng ngộ. Cái quá trình thay đổi mê ngộ
này, gọi là Biến dịch. Nhưng tông Duy thức
thì lại chủ trương, bậc Thánh nhân thay
đổi thân phần đoạn (chỉ cái thân có hình
sắc hơn kém, có tuổi thọ ngắn dài sống
chết trong ba cõi, năm ngã) để được thân
thù thắng nhiệm mầu không thể nghĩ bàn
gọi là Biến Dịch. [X. kinh Tạp a hàm Q.2;
luận Câu xá Q.22].
BIẾN DỊCH SINH TỬ
Sống chết thay đổi. Cũng gọi Vô vi sinh
tử, Bất tư nghị biến dịch sinh tử, Bất tư
nghị biến dịch tử, Biến dịch tử. Một trong
hai thứ sinh tử. Đối lại với “Phần đoạn sinh
tử”. tức là các bậc A la hán, Bích chi phật
và Bồ tát đại lực, lấy “hữu phân biệt nghiệp”
vô lậu làm nhân, lấy Vô minh trụ địa làm
duyên mà cảm nhận được thân quả báo
nhiệm màu vượt ngoài ba cõi. Thân quả

báo này là do sức bi nguyện vô lậu chuyển
đổi thân phần đoạn sinh tử thô nặng vốn
có trước kia biến thành thân nhỏ nhiệm,
không sắc không hình, không hạn định
tuổi thọ... nên gọi là thân Biến dịch. Thân
này do sức định, sức nguyện giúp thành,
diệu dụng của nó khó lường được nên cũng
gọi là thân Bất tư nghị (thân không nghĩ
bàn được). Lại nữa, vì thân này do ý nguyện
đại bi mà thành, nên cũng gọi là thân ý
thành, thân Vô lậu, thân vượt ra ngoài ba
cõi, lại vì thân này đã do sức định vô lậu
chuyển thành, hoàn toàn khác với thân
phận trước kia, giống như biến hóa mà được
nên cũng được gọi là thân biến hóa.
Vì các bậc A la hán, Bích chi Phật và
Bồ tát đại lực đã dứt bỏ hết phiền não hoặc
chướng của bốn trụ địa, không còn thụ sinh
thân phần đoạn trong ba cõi nữa mà thụ
sinh thân biến dịch ở ngoài ba cõi. Tuy
nhiên, sau đó, các vị ấy lại dùng thân biến
dịch này trở lại trong ba cõi mà tu các hạnh
Bồ tát trong thời gian dài để mong đạt đến
Vô thượng bồ đề.
Theo nghĩa của tông Pháp tướng, có bốn
hạng người chịu quả báo biến dịch sinh tử:
1. Các bậc Thánh Vô học của Nhị thừa
hướng tâm về Đại thừa, sau khi được Niết
bàn, liền có thể nhận quả báo thân biến
dịch.
2. Các bậc Thánh Hữu học hướng về
Đại thừa, từ Sơ địa trở về sau cũng được
nhận thân biến dịch.
3. Bồ tát Bi tăng, từ Bát địa trở lên được
nhận thân biến dịch.
4. Có một loại bồ tát Trí tăng từ Sơ địa
trở lên được nhận thân biến dịch. Tông
Pháp tính thì cho rằng Vô học và Nhị thừa

và Bồ tát chủng tính trở lên, được tùy theo
loại ẩn hiện mà nhận thân biến dịch.
Cứ theo thuyết của ngài Cát tạng trong
Thắng man bảo quật quyển trung phần cuối,
thì biến dịch sinh tử và phần đoạn sinh tử
khác nhau ở chỗ: thân phần đoạn sinh tử
có hình sắc riêng biệt và hạn định tuổi thọ
dài ngắn; còn thân biến dịch sinh tử thì do
BIẾN DỊCH SINH TỬ

B
606
tâm thức niệm niệm nối nhau, trước biến,
sau đổi, cả thân và thọ mệnh đều không có
hạn định. Đại thừa nghĩa chương quyển 8
phần đầu cũng nêu ba nghĩa của biến dịch
sinh tử:
1. Lấy sự sinh diệt nhỏ nhiệm làm thân
biến dịch sinh tử.
2. Lấy thân Pháp tính duyên chiếu pháp
vô lậu làm thân biến dịch sinh tử.
3. Tuy đã chứng pháp thân Như Lai
Tạng, nhưng vẫn chưa ra khỏi vòng sinh
diệt nên còn phải theo các pháp sống chết
vô thường gọi là biến dịch sinh tử.
Đại thừa nghĩa chương quyển 8 phần
đầu cũng chia biến dịch sinh tử làm hai
loại:
1. Biến dịch sinh tử trong Sự thức, thân
quả báo do duyên chiếu pháp vô lậu trong
sáu thức mà được thân này; lại chia làm 3
loại khác nhau:
a. Thân của A la hán và Bích chi Phật
cảm nhận.
b. Thân của người có chủng tính giải
thoát hạnh cảm nhận.
c. Thân của Bồ tát Sơ địa trở lên cảm
nhận.
2. Biến dịch sinh tử trong vọng thức, là
thân quả báo duyên chiếu pháp vô lậu trong
thức thứ bảy (thức A đà na) mà được. Thân
này cũng có ba loại khác nhau :
a. Thân của Bồ tát từ Sơ địa trở về trước
cảm nhận.
b. Thân của Bồ tát từ Sơ địa trở lên cảm
nhận.
c. Thân của Bồ tát từ Bát địa trở lên

cảm nhận.
Thắng man bảo quật quyển trung phần
cuối, chia thân biến dịch làm hai loại Tự
báo và Vị vật:
1. Tự báo biến dịch, lấy năm ấm vô lậu
làm thể, lấy nguyện vô lậu làm nhân, lấy
vô minh làm duyên.
2. Vì vật biến dịch, lấy sắc ấm làm thể,
lấy bi nguyện làm nhân, lấy căn dục của
chúng sinh làm duyên.
Ngoài những điểm được trình bày ở trên,
về việc thụ sinh thân biến dịch và các giai
vị tu hành của thân này, giữa các nhà còn
có nhiều thuyết khác nữa. [X. kinh Thắng
man chương Nhất thừa; kinh Vô thượng y
Q.thượng; luận Thành duy thức Q.8; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.2 phần trên; Thành
duy thức luận chưởng trung xu yếu Q.hạ
phần cuối]. (xt. Sinh Tử).
BIẾN DỊCH THÂN
Tức là thân biến dịch sinh tử, đối lại với
“phần đoạn thân”. Thân biến dịch sinh tử
là chính báo của các bậc Thánh ba thừa A
la hán, Bích chi phật và Bồ tát đại lực. Các
bậc trên đây cảm nhận thân này ở các Tịnh
độ bên ngoài ba cõi. Hoa nghiêm kinh thám
huyền ký quyển 6 (Đại 35, 229 trung), nói :
“Sự cảm nhận thân của các Bồ tát trong ba
thừa là: các Bồ tát địa tiền nhận thân phần
đoạn, các Bồ tát địa thượng mới nhận thân
biến dịch”.
Thân biến dịch này là do lấy “Hữu phân
biệt nghiệp” vô lậu làm nhân, lấy Vô minh
trụ địa làm duyên mà cảm được thân quả
báo thù thắng nhiệm mầu. Tức do sức bi
nguyện vô lậu biến đổi cái thân phần đoạn
sinh tử thô nặng trong ba cõi năm đường,
mà được thân chẳng thể nghĩ bàn, thù thắng

nhỏ nhiệm, không hình không sắc, không
hạn định thọ mệnh. [X. luận Thành duy
thức Q.8; Đại thừa huyền luận Q.5]. (xt.
Biến Dịch Sinh Tử).
BIẾN DỤ
Là một trong 8 thứ ví dụ nói trong kinh
Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 29. Cũng
gọi Toàn dụ. Nghĩa là đức Như lai nói pháp,
từ đầu đến cuối, Ngài đều mượn các ví dụ
BIẾN DỊCH THÂN

B
607
để làm cho nghĩa lý Ngài nói được sáng tỏ.
Như trong kinh nói, ở cõi trời Ba mươi ba
(trời Đao lợi) có cây Ba lợi chất đa la, rễ nó
bám vào đất sâu năm do tuần, cành lá tỏa
ra bốn phía, lá già trở thành màu vàng, vàng
ắt rơi rụng, rụng thì đổi màu, đổi màu rồi
khô, khô ắt nổi mụt, nổi mụt thì nổ ra. Khi
mụt nổ ra thì mùi thơm tỏa khắp, soi sáng
tất cả, các trời được thấy liền sinh vui mừng,
cứ ba tháng hè các trời đến dưới cây ấy để
thụ hưởng các thú vui. Đây là ví dụ đệ tử
Phật, lá vàng dụ xuất gia, lá rụng dụ cạo bỏ
râu tóc, ba tháng hè dụ ba Tam muội (chính
định), các trời thụ hưởng thú vui dụ chư
Phật an trụ nơi đại Niết bàn được thường
lạc ngã tịnh. [X. kinh Thí dụ; kinh Bách
dụ; kinh Tạp thí dụ]. (xt. Thí Dụ).
BIẾN HÀNH
Phạm : Sarvatraga
I. Biến hành. Là một trong sáu loại (vị)
tâm sở do tông Duy thức lập ra. Đối lại với
“Biệt cảnh, ”. Chỉ cho hoạt động tâm
lý khi phát sinh tác dụng nhận thức, vì nó
có tính phổ biến, nên gọi là Biến hành,
gồm xúc, tác ý, thụ, tưởng, tư,..., gọi là năm
Biến hành. (xt. Ngũ Biến Hành).
II. Biến hành. Đối lại với “Phi biến
hành”. Trong 98 phiền não căn bản, có
thể chia làm hai loại lớn là Biến hành và
Phi biến hành. Những phiền não này (Biến
hành, Phi biến hành) ở trong các pháp của
năm bộ (bốn đế, tu đạo) tự giới, tự địa, chúng
trải qua biến duyên, biến tùy tăng, biến tùy
nhân mà sinh ra pháp nhơ nhớp (phiền
não) của khắp năm bộ gọi là Biến hành

hoặc (phiền não đi khắp). Biến hành hoặc
gồm có 33 thứ phiền não, chia nhau thuộc
ba cõi: cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc mỗi cõi
đều có 11 thứ.
Biến hành hoặc của cõi Dục gồm 11
thứ: thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ
kiến, giới cấm thủ kiến, nghi, vô minh
(thuộc Kiến đạo từ Khổ đế trở xuống) và tà
kiến, kiến thủ, nghi, vô minh (thuộc Tập
đế trở xuống). [X. luận Câu xá Q.19].
BIẾN HÀNH NHÂN
Phạm: Sarvatraga-hetu. Nghĩa là hoặc
(phiền não) là nguyên nhân chung của các
pháp nhơ nhuốm. Cũng gọi Nhất thiết biến
nhân. Một trong sáu nhân. Tức là tùy miên
(phiền não) biến hành đã sinh rồi làm
mguyên nhân chung cho các pháp ô nhiễm
của bộ mình và các bộ khác sinh ra sau.
(xt. Lục Nhân).
BIẾN HÓA
I. Biến hóa. Phạm:nirmàịa. Hàm ý là
biến hóa ra các loại hình tượng. Cũng gọi
Biến hiện, Hóa tác, Hóa hiện, Hóa. Tức là
Phật và Bồ tát vì giáo hóa chúng sinh mà
dùng sức thần thông biến hóa thành các
loại hình tượng. Trong đó, nếu Phật vì sự
lợi ích của phàm phu địa tiền mà biến hiện
ra thân Phật hoặc thân Bồ tát, thì gọi là
thân biến hóa, thân ứng hóa hay là Phật
ứng hóa. Nếu vì chúng sinh trong năm
đường mà biến hiện ra thân quỉ, súc sinh...
thì gọi là thân hóa. Còn vốn không gì cả
mà bỗng nhiên có hình Phật, hình Bồ tát,
hình người, hình chim... thì gọi là Phật hóa,
Bồ tát hóa, người hóa, chim hóa. Lại Phật
vì giáo hóa phàm phu mà ứng cơ biến hiện
ra các cõi nước trong sạch, nhớp nhúa, thì
gọi là cõi biến , cõi hóa. Ngoài ra, tâm hay

biến hóa, gọi là tâm hóa, việc được biến
hóa ra gọi là việc hóa.
Phàm phu hoặc Thánh nhân tu tập
định căn bản từ Thiền thứ nhất cho đến
Thiền thứ tư, được Thần túc thông (Thần
cảnh thông) trong sáu thần thông, lấy đó
làm chỗ nương mà biến hóa ra các việc
BIẾN HÓA

B
608
(hiện tượng) ở cõi Dục và cõi Sắc, tâm biến
hóa này chỉ phát sinh tác dụng ở cõi mình
và cõi dưới; tổng cộng có 14 tâm, gọi là 14
tâm biến hóa, 14 biến hóa, 14 tâm hóa,
chia ra như sau:
- Ở cõi Thiền thứ nhất có hai tâm: Tâm
biến hóa những việc ở cõi Thiền thứ nhất
và tâm biến hóa các việc ở cõi Dục.
- Ở cõi Thiền thứ hai có ba tâm: ngoài
hai tâm vừa kể ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi Thiền thứ hai.
- Ở cõi Thiền thứ ba có bốn tâm: ngoài
ba tâm vừa nói ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi trời thiền thứ ba.
- Ở cõi Thiền thứ tư có năm tâm: ngoài
bốn tâm nêu ở trên, cộng thêm tâm biến
hóa các việc ở cõi trời Thiền thứ tư. [X.
kinh Quán Phật tam muội hải Q.3; kinh
Quán vô lượng thọ; luận Câu xá Q.27; Tứ
giáo nghi chú Q.thượng phần cuối]. (xt. Cửu
Địa).
II. Biến hóa. Chỉ cho loài yêu tinh,
quỉ quái. Tức các loài ma quỉ ở trong năm
đường hoặc sáu đường chúng sinh luân
hồi có uy lực biến hóa tự tại và hình tượng
ghê sợ.
BIẾN HÓA ĐỘ
Cõi nước được biến hóa ra. Là một trong
ba cõi, một trong năm cõi, hoặc một trong
bốn cõi, nơi thân đức Phật ở, do tông Duy
thức lập ra. Gọi tắt là Hóa độ. Tức là cõi
nước trong đó thân biến hóa của đức Phật
cư trú.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển
10 nói, thì cõi biến hóa là do nhân duyên

các kiếp xa xưa đức Phật tu hành lợi tha, vô
lậu, cõi Phật sạch, nhơ nay đã thành thục,
nên Ngài dùng sức đại từ đại bi của trí Thành
sự (trí Thành sở tác), thích ứng với cơ nghi
của hàng Bồ tát chưa lên địa vị, hàng nhị
thừa, dị sinh và chúng sinh trong sáu đường
mà thị hiện ra các loại cõi nước trong sạch,
nhớp nhúa... Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 7 (Đại 45, 369 trung), nói:
“Cõi biến hóa gồm cả cõi trong sạch, cõi
nhớp nhúa”. [X. Phật địa kinh luận Q.1].
(xt. Hóa Độ).
BIẾN HÓA NHÂN
Người biến hóa. Tức do sức thần thông
mà biến hóa hiển hiện ra thân hình người.
Như Phật, Bồ tát vì cứu độ các loài chúng
sinh, thường tùy cơ biến hóa làm các loại
hình người. Kinh Pháp hoa phẩm Pháp sư
(Đại 9, 32 trung), nói: “Nếu có người sắp bị
hại bằng dao gậy ngói đá, thì ta sai người
biến hóa bảo vệ cho người ấy”.
Còn Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao quyển thượng phần 3 thì nêu
trường hợp tám bộ quỉ thần như: trời, rồng,
a tu la, càn thát bà... biến thành hình người
đến nhận giới Cụ túc.
BIẾN HÓA SINH
Tức là hóa sinh. Một trong bốn sinh.
Vì sức nghiệp, chúng sinh được chia làm
bốn loại: thai sinh, noãn sinh, thấp sinh và
hoá sinh. Cứ theo luận Câu xá quyển 8 nói
trong năm đường chúng sinh, thì địa ngục,
trời và tất cả thân trung hữu đều thuộc hóa
sinh, còn các loại khác thì thông cả thai
sinh, noãn sinh và thấp sinh. Như vậy,
trong năm đường, loài hóa sinh là nhiều
hơn cả. (xt. Hóa Sinh).
BIẾN HÓA THÂN

Thân biến hóa. Là một trong ba thân
hoặc bốn thân của Phật. Cũng gọi Hóa
thân, Biến dịch thân, tức là Ứng thân
trong ba thân Pháp, Báo, Ứng, là phân
thân hóa Phật của Ứng thân, nghĩa là hình
BIẾN HÓA ĐỘ

B
609
tướng Phật nương nơi Ứng thân mà hóa
hiện. Chư Phật vì muốn mang lại sự lợi
ích yên vui cho hàng Bồ tát địa tiền, nhị
thừa và chúng sinh trong sáu đường, mà
do trí Thành sự (trí Thành sở tác), tùy
loại biến hiện vô lượng hóa thân, khiến
cho họ thoát li đường ác, ra khỏi ba cõi
mà vào Sơ địa. [X. Phật địa kinh luận Q.7;
luận Thành duy thức Q.10]. (xt. Tam
Thân).
BIẾN KẾ SỞ CHẤP TÍNH
Phạm:parikalpita-svabhàva. Là một
trong ba tính do tông Duy thức thành lập.
Cũng gọi Biến kế sở chấp tướng, Phân biệt
tính, Phân biệt tướng, Vọng kế tự tính, Vọng
phân biệt tính. Gọi tắt là Biến kế sở chấp,
Kế sở chấp, Sở chấp tính.
Phàm phu do vọng tình, chấp pháp y
tha khởi (pháp nương vào cái khác mà sinh
khởi) mà sinh ra tính chấp bậy là thật có
ta, thật có các pháp, gọi là Biến kế sở chấp
tính. Cái tướng được hiện ra do tính chấp
bậy này chỉ còn trong vọng tình chứ không
còn trong lý thực, cho nên gọi là pháp “tình
có lý không”, pháp “thể tính đều không”.
Tính phân biệt chấp bậy này trùm khắp tất
cả các cảnh, nên gọi là “Biến kế” (chấp
khắp). [X. kinh Giải thâm mật Q.2; luận
Du già sư địa Q.74; luận Thành duy thức
Q.8]. (xt. Tam Tính).
BIẾN KẾ SỞ KHỞI SẮC
Là một trong năm thứ “Pháp sở nhiếp
sắc” do tông Duy thức lập ra. Chỉ cho những
bóng dáng nương theo sự phân biệt xằng
bậy của ý thức thứ sáu mà biến hiện ra;

chúng là những sắc tướng không có thực
thể, giống như hoa đốm giữa hư không,
mặt trăng dưới đáy nước. (xt. Pháp Xứ Sở
Nhiếp Sắc).
BIẾN KHẨU THANH
........
Tiếng khắp miệng (khi phát âm, phải
há to miệng), cũng gọi Mãn khẩu thanh
(tiếng đầy miệng). Trong những phụ âm
của bộ chữ cái Tất đàm, ngoại trừ năm tiếng
được phát âm từ răng, nướu, cổ họng, lưỡi
và môi, chín tiếng khác gọi là Biến khẩu
thanh, chẳng hạn như ya, ra, la, trở xuống
cho đếnkwa(xoa) ... đều thuộc biến khẩu
thanh, khi phát những tiếng này không phải
chỉ hạn ở một chỗ cổ họng, mà khắp nơi
trong miệng đều phát tiếng, nên gọi là Biến
khẩu thanh. (xt. Tất Đàm).
BIẾN QUÁN NHẤT THIẾT SẮC THÂN
TƯỞNG QUÁN
Là phép quán thứ chín trong 16 phép
quán nêu ra trong kinh Quán vô lượng
thọ. Có nghĩa là quán tưởng toàn bộ sắc
thân Phật, cũng gọi Chân thân quán, Phật
thân quán, Phật quán. Là phép quán tưởng
tướng tốt đẹp sáng rỡ của chân thân Phật
A di đa, bắt đầu từ một tướng tốt, như
quán tưởng sợi lông trắng ở giữa hai chân
mày khiến cho cực sáng, rồi quán tưởng
thân Phật A di đà cao 60 vạn ức na do tha
hằng hà sa do tuần, từ tất cả các lỗ chân
lông khắp toàn thân phóng ra ánh sáng
như núi Tu di, trong ánh sáng lại có rất
nhiều hóa Phật, Bồ tát, mỗi vị đều có đủ
tám vạn bốn nghìn tướng tốt đẹp sáng rỡ,
mỗi luồng ánh sáng soi khắp mười
phương, thu lấy chúng sinh niệm Phật.
Đây tức là phép quán tưởng toàn bộ sắc

thân của Phật. Bởi vậy, nếu người tu niệm
Phật, thành tựu phép quán này, thì tự nhiên
thấy được tám vạn bốn nghìn tướng tốt
đẹp của đức Phật A di đà, cũng có thể
được thấy thân tướng của chư Phật ở khắp
mười phương. Thấy được vô lượng chư
BIẾN QUÁN NHẤT THIẾT SẮC THÂN TƯỞNG QUÁN

B
610
Phật, tức là được chư Phật hiện tiền thụ
kí.
Phép quán trên đây được gọi là “Chân
thân quán” là để đối lại với phép quán thứ
tám là “Tượng quán”. (xt. Thập Lục Quán).
BIẾN SỞ HỨA TÔNG
Chủ trương được khắp mọi người công
nhận. Tiếng dùng trong Nhân minh. Chỉ
cho phần Tông của người lập luận mà chủ
trương hoặc kiến giải đã được mọi người
thừa nhận. Biển sở hứa tông là loại Tông
(mệnh đề) đã được công chúng thừa nhận,
mà người vấn nạn tất cũng cho đó là đúng
và vui vẻ chấp nhận. Như vậy, đôi bên
không có gì cần tranh luận nữa. Cho nên,
Tông này không thể thành Tông chân xác.
BIẾN THAM
Tham khắp. Tức là đi khắp nơi để tham
học. Chỉ cho vị tăng sĩ đi khắp nơi tham
học với các bậc thiện tri thức để tăng tiến
sự hiểu biết của mình, thấu suốt sự mê ngộ,
thực giả của vấn đề sinh tử trọng đại. Như
đồng tử Thiện tài đi tham học với 53 vị
thiện tri thức, Thiền sư Đại tùy Pháp chân
tham hỏi hơn 60 vị thiện tri thức.
Trường hợp các tăng sĩ đi du học bốn
phương thì tông phái nào cũng có, nhưng
riêng với Thiền tông thì phổ biến hơn. Vì
cứu xét vấn đề sinh tử trọng đại,Thiền sinh
đi tham học khắp nơi để hỏi pháp các bậc
tông sư. Trong Thiền lâm, lối tham học
khắp nơi này đã trở thành sự rèn luyện
quan trọng đối với Thiền tăng trong quá
trình cầu ngộ. Trong những công án của
Thiền tông, có rất nhiều câu vấn đáp cơ

duyên của sự biến tham được ghi chép. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.18 Huyền sa
Sư bị thiền sư chương; Thiền lâm tượng
khí tiên Tham thỉnh môn].
BIẾN THÀNH CHƯ HÀNH
Thành khắp các hạnh. Đối lại với “Đốn
thành chư hạnh” Bồ tát tu hành, từ khi
phát tâm bồ đề cho đến khi thành bồ tát
Đẳng giác, trong khoảng thời gian ấy, lần
lượt trải qua các giai vị tu hành, nên gọi là
Biến thành chư hành.
BIẾN THÀNH NAM TỬ
Biến thành con trai. Hàm ý con gái biến
thành con trai. Cùng nghĩa với “Chuyển
nữ thành nam”. Cứ theo các kinh luận chép,
thì thân đàn bà có năm thứ chướng ngại,
tức không trở thành Phạm thiên vương,
Đế thích, Ma vương, Chuyển luân vương
và Phật. Vì có chướng ngại không được
thành Phật, cho nên muốn thành Phật,
trước hết phải chuyển thân đàn bà thành
thân đàn ông. Như kinh Pháp hoa quyển 4
phẩm Đề bà đạt đa có chép việc Long nữ
tám tuổi biến thành thân con trai, vãng sinh
qua thế giới phương nam mà thành Phật.
Bởi thế, chư Phật lập nguyện, cũng có
nguyện hết thảy đàn bà sẽ biến thành đàn
ông. [X. Trung a hàm Q.28 kinh Cù đàm
di; Vô lượng thọ Q.thượng; kinh Dược sư
lưu ly quang như lai bản nguyện công đức].
(xt. Chuyển Nữ Thành Nam, Biến Thành
Nam Tử Nguyện).
BIẾN THÁNH NAM TỬ NGUYÊN
Nguyện biến thành đàn ông. Cũng gọi
Nữ nhân vãng sinh nguyện. Là nguyện thứ
35 trong 48 nguyện của đức Phật A di đà.
Khi đức Phật A di đà chưa thành Phật, Ngài
là vị tỉ khưu hiệu Pháp tạng, từng đã phát

nguyện trước đức Thế tự tại vương Như lai
rằng, nếu có người đàn bà nào được nghe
tên hiệu của Phật, tin ưa bản nguyện, phát
BIẾN SỞ HỨA TÔNG

B
611
tâm bồ đề, thì sau khi mệnh chung, được
thân đàn ông, sinh về Tịnh độ cực lạc.
Kinh Vô lương thọ quyển thượng, (Đại
12, 268 hạ) chép toàn văn nguyện như sau:
“Khi con thành Phật, trong vô lượng bất
khả tư nghị thế giới của chư Phật ở 10
phương, nếu có người đàn bà nào nghe tên
hiệu của con, vui mừng tin ưa, phát tâm bồ
đề, nhàm chán thân đàn bà, sau khi chết,
nếu còn chịu thân đàn bà trở lại, thì con
không lên ngôi chính giác”. Nhưng, đặc biệt
Mật giáo thì chấp nhận thân đàn bà thành
Phật. [X. kinh Dược sư lưu ly quang Như
lai bản nguyện công đức; kinh Pháp hoa
Q.14 phẩm Đề bà đạt đa].
BIẾN THÀNH VƯƠNG
Vua Biến thành. Cũng gọi Biện thành
vương, Biến tính vương. Vị vua thứ sáu
trong 10 vị vua ở dưới âm phủ. Cứ theo
kinh Dự tu thập vương sinh thất và kinh
Địa tạng thập vương chép, thì người chết
xuống âm phủ, đến tuần thất thứ sáu, được
đưa đến vị vua này để nhận sự phán xét về
các việc thiện hay ác đã làm khi còn sống.
Vị vua này là hóa thân của bồ tát Di lặc,
giữ chức quan ở âm phủ chuyên về việc
khuyên bảo người chết bỏ điều ác làm điều
lành. Vị vua này coi
điện thứ sáu ở cõi âm,
là địa ngục Đại khiếu
hoán phía dưới tảng đá
ốc tiêu ở hướng chính
bắc dưới đáy biển.
Theo truyền thuyết,
trước khi đến điện thứ

sáu, giữa đường có một
chỗ khổ nạn gọi là
Thiết hoàn sở (chỗ
viên sắt), nếu người chết làm nhiều việc ác
lúc còn sống, thì ngục tốt áp giải họ đến
chỗ này, bắt họ nằm mọp xuống rồi cho
tảng đá lớn nện vào mình họ, chết đi sống
lại, rồi bị nện nữa, chịu khổ như thế suốt
bảy ngày bảy đêm, mới đến được điện thứ
sáu. Tiêu chuẩn xử án của vua Biến thành
là dựa theo tiêu chuẩn của hai điện thứ tư
và thứ năm ở trước, tức là dùng cái cân và
tấm gương (soi tội phúc) để tính toán mà
quyết định tội phúc nặng nhẹ của người
chết. [X. Địa tạng bồ tát tượng linh nghiệm
kí Q.1]. (xt. Diêm La Thập Điện).
BIẾN THỊ TÔNG PHÁP TÍNH
..............
Phạm :pakwa-dharmatva. Tiếng dùng
trong Nhân minh. Là một trong ba tướng
của phần Nhân (lí do). Trong ba phần
(Tông, Nhân, Dụ) của Nhân minh, mối
quan hệ giữa Nhân và Tông (mệnh đề) là
then chốt để kiểm tra xem cái phương thức
lập luận có chính xác hay không. Nghĩa là
tính chất của phần Nhân lúc nào cũng phải
bao hàm trong chủ từ (tiền trần) của phần
Tông trong tất cả mọi trường hợp, vì thế
gọi là Biến thị tông pháp tính (tính chất
bao trùm khắp Tông). Như khi lập luận:
Tông: Tiếng nói là vô thường.
Nhân: Vì có tính sở tác (tính được làm
ra).
Cái tính chất được làm ra này bao hàm
khắp trong tất cả các loại tiếng nói (chủ từ
của Tông), không một tiếng nào mà không
mang “tính chất được tạo ra”. [X. luận
Nhân minh nhập chính lý; Nhân minh

nhập chính lí luận sớ Q.thượng; Nhân minh
luận sớ thụy nguyên kí Q.2].
BIẾN THỰC CHÂN NGÔN
Là thần chú biến hóa ra các thức ăn
cho các trời và quỉ đói. Cũng gọi Biến thực
chú, Biến thực đà la ni. Thần chú này được
chép trong kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã
quỉ đà la ni (Đại 21, 465 thượng) như sau:
Biến Thành Vương
BIẾN THỰC CHÂN NGÔN

B
612
“Na mô tát phạ đát tha nghiệt đa, phạ lô
chỉ đế, án, tam ba ra, tam bạt ra hồng”.
Kinh này ghi chép khi đức Phật nói pháp ở
Tăng già lam Ni câu luật na tại Ca tì la, lúc
ấy, ngài A nan đang ngồi ở nơi thanh vắng
tu tập thiền định, ban đêm, sau canh ba,
chính ngài A nan thấy một quỉ đói Diệm
khẩu (miệng lửa), thân hình xấu xí gầy đét,
trong miệng lửa cháy, cổ họng nhỏ như
mũi kim, đầu tóc rối bù, móng tay và răng
dài, nhọn hoắt, trông rất đáng sợ. Quỉ Diệm
khẩu bảo ngài A nan là 3 ngày sau Ngài sẽ
chết và cũng rơi vào loài quỉ đói. A nan
rùng mình sợ hãi liền hỏi quỉ đói làm cách
nào để thoát được khổ? Quỉ Diệm khẩu mới
chỉ bày cho ngài A nan, nói: nếu bố thí cho
vô lượng quỉ đói và trăm nghìn tiên Bà la
môn, rồi cúng dường Tam bảo cầu cho quỉ
đói được sinh lên cõi trời, thì Ngài (A nan)
sẽ được sống lâu thêm. Ngài A nan vội đến
chỗ đức Phật, đem việc thấy quỉ đói bạch
với đức Phật và xin Ngài chỉ dạy. Đức Phật
liền vì ngài A nan mà tuyên nói đà la ni có
vô lượng uy đức tự tại quang minh thù
thắng diệu lực (tức Biến thực chân ngôn).
Cứ theo Tiêu thích kim cương khoa nghi
hội yếu chú giải quyển 2 chép, thì hành giả
niệm chân ngôn này, hoặc ba biến, bảy
biến, hoặc 21 biến, thì nhờ sức thần của
chân ngôn, các vật cúng tự nhiên biến
thành các thức ăn thơm ngon của các trời,
đều có năm thứ hương vị và nhiều như cả
núi Tu di. Làm phép biến thực này, trước
hết dùng chân ngôn Tịnh pháp giới chữ
“Lam” và bắt ấn Cát tường gia trì 21 biến

để làm cho thức ăn được trong sạch, kế đó
niệm Biến thực chân ngôn và sau cùng
niệm Phổ cúng dường chân ngôn (Vạn tục
92, 137 hạ): “Án, nga nga nẵng, tam ba
phạ, phiệt nhật ra hồng”.
Ngoài ra, theo Oánh sơn hòa thượng
thanh qui quyển hạ của Nhật bản nói, thì
chân ngôn rảy nước được trì tụng trong
hội cúng thí quỉ đói là (Đại 82, 446 trung):
“Nam mô tát phạ đát tha nghiệt đa, phạ lô
chỉ đế, án, tam ma la, tam ma la hồng”. [X.
kinh Du già tập yếu cứu a nan đà la ni diệm
khẩu quĩ nghi; Từ giác đại sư thỉnh lai mục
lục; Phật môn tất bị khóa tụng bản].
BIẾN TỊNH THIÊN
Trời Biến tịnh. Biến tịnh, Phạm:Zubhakftsna,
Pàli: Subha-kiịịa hoặc Subhakiịha.
Dịch âm: Thủ ha kí na, Thủ ba ngật
lật na, Tu ngật, Ma thủ. Cũng gọi Vô lượng
tịnh thiên, Quảng thiện thiên, Tịnh nan
đãi thiên. Là một trong 18 tầng trời thuộc
cõi Sắc, tức là cõi trời cao nhất trong Thiền
thứ ba. Người sinh trong tầng trời này thụ
hưởng các thú vui đầy khắp, nên gọi Biến
tịnh. Luận Lập thế a tì đàm quyển 7 chép,
do nghiệp tương ứng với thượng phẩm của
Thiền thứ ba mà sinh ở tầng trời này, tuổi
thọ là bốn đại kiếp, còn luận Chương sở tri
quyển thượng và luận Tạp a tỳ đàm tâm
quyển 2 thì bảo tuổi thọ ở đó là 64 kiếp và
thân cao 64 do tuần. [X. luận Lập thế a tỳ
đàm Q.6; luận Thuận chính lí Q.21].
BIẾN TRI
.....
Biết khắp tất cả. Phạm: Parijĩà. Vốn
chỉ cho trí vô lậu hoàn toàn biết rõ đạo lí
bốn đế; nếu người ta biết rõ suốt hết tất cả
mọi hiện tượng chung quanh, thì có thể

được trí vô lậu. Sau gọi cái trí biết rõ khắp
tất cả ấy là “Trí biến tri”, và lại còn lập
riêng “Đoạn biến tri”, nghĩa là Đoạn biến
tri dùng Trí biến tri làm nhân mà đoạn trừ
phiền não, lấy Trạch diệt làm thể. Đây là
quả biến tri, cũng tức là cái quá trình dùng
trí biết rõ khắp hết để đoạn trừ tất cả phiền
não gọi là Biến tri, thông thường đặc biệt
gọi là “Biến tri sở duyên đoạn”, ý nói thường
tình người ta vốn bám dính chặt vào cảnh
BIẾN TỊNH THIÊN

B
613
sở duyên, nhưng nếu có thể giải thoát khỏi
sự bám dính này một cách triệt để, thì đó
chính là chân nghĩa biến tri. Bởi thế, kinh
A hàm nói “Biến tri tức là sự diệt bỏ tham,
sân, si”, hơn nữa, từ “biến tri” đầu tiên hàm
ý là thực tiễn. Luận Câu xá quyển 21, trong
đoạn biến tri, lập ra “chín biến tri”, là chín
loại trí dứt trừ Kiến hoặc và Tư hoặc. [X.
luận Phẩm loại túc Q.6; luận A tỳ đạt ma
phát trí Q.4; luận Đại tỳ bà sa Q.34, Q.186;
Câu xá luận quang kí Q.21]. (xt. Cửu Biến
Tri).
BIẾN TƯỚNG
Chỉ cho các bức tranh dựa vào những
ghi chép trong các kinh điển mà vẽ lại sự
tích tiền thân (bản sinh) của đức Phật, hoặc
cảnh Tịnh độ trang nghiêm và tướng trạng
các địa ngục... nhằm phổ biến giáo nghĩa.
Cũng gọi Biến tượng, Biến hội, gọi tắt là
Biến. Biến, hàm ý là biến động, biến chuyển,
tức miêu tả các động thái thực bằng cách
vẽ hoặc chạm trổ, như vẽ về cảnh Tịnh dộ
của Phật A di đà, thì gọi là Di đà tịnh độ
biến; vẽ cảnh Tịnh độ của bồ tát Di lặc
trên cung trời Đâu suất, gọi là Di lặc tịnh
độ biến, dựa vào kinh Hoa nghiêm mà vẽ
bảy chỗ tám hội hoặc bảy chỗ chín hội, gọi
là Hoa nghiêm biến tướng; vẽ các cảnh địa
ngục gọi là Địa ngục biến tướng...
Cứ theo Lạc dương già lam kí quyển 5
chép, thì vị tăng thời Bắc Ngụy là ngài Huệ
sinh từng đã bắt chước tháp Tước li ở nước
Kiện đà la mà vẽ Thích ca tứ tháp biến
(cảnh bốn ngôi tháp của đức Thích ca;
Tháp ở các chỗ Phật giáng sinh, thành

đạo, chuyển pháp luân, vào Niết bàn). Lại
trong các bức chạm trổ và tranh vẽ trên
vách cũ ởZànchìvàBhàrhut còn đến
nay, cũng có nhiều biến tướng về sự tích
tiền thân và tiểu sử của đức Phật; điều đó
cho thấy Ấn độ từ xưa đến nay đã có những
bức điêu khắc hoặc hội họa về đủ loại biến
tướng. Tại Trung quốc và Nhật bản, những
biến tướng lúc đầu phần nhiều là cảnh Tịnh
độ của đức Phật A di đà, Dược sư, Thích
ca, Quan âm, Di lặc và cảnh tiếp dẫn của
Phật A di đà, bồ tát Quan âm và Di lặc, về
sau đã có những bức tranh vẽ Hoa nghiêm
biến tướng, Pháp hoa biến tướng, Địa ngục
biến tướng, Thập vương biến tướng...
Ngoài ra, những biến tướng trọng yếu
khác, còn có bốn biến tướng bản sinh khắc
trên bốn mặt tháp của chùa A dục vương ở
huyện Mậu: Tát đỏa vương tử biến (cảnh
Vương tử Tát đỏa), Xả nhãn biến (cảnh bỏ
mắt), Xuất não biến (cảnh cho óc), Cứu
cáp biến (cảnh cứu chim bồ câu) và Cổ
kim phiên dịch đồ biến Tranh Tịnh Độ Biến Tướng ở Đôn Hoàng (Trung
Quốc) (cảnh phiên dịch
Niết Bàn Biến
BIẾN TƯỚNG

B
614
kinh xưa nay) vẽ trên vách của nhà dịch
kinh ở chùa Đại từ ân. Trong chùa Bồ tát ở
phường Bình khang, có Trí độ luận sắc kệ
biến và Duy ma biến do Ngô đạo huyền vẽ;
trên vách hành lang trong chùa Đông sơn
ở núi Hoàng mai có Lăng già kinh biến do
Lư trân vẽ v.v...Tại Nhật bản cũng có các
loại biến tướng như: Tứ phật tịnh độ, Bản
địa thùy tích, Nhị tôn khiển nghinh v.v...
Trong các bức biến tướng, có bức chỉ
có hai hoặc ba hình tượng, nhưng đại đa số
các bức khác thì có tới vài mươi thậm chí
cả trăm hình tượng gồm: Phật, Bồ tát, các
trời, người và các loại súc sinh, phối với
cung điện, lầu gác, núi sông, cây cối, hoa cỏ
v.v... nét vẽ và màu sắc rất là phức tạp. Lại
tùy theo chất liệu mà có các loại biến tướng
khác nhau, như vẽ trên vách, vẽ trên cột,
vẽ trên lụa, giấy, hoặc chạm vào gỗ, khắc
trên đá, nặn bằng đất v.v...
Ngoài ra, tại Nhật bản, Tịnh độ biến
tướng cũng được gọi là Tịnh độ mạn đồ la,
nhưng đây là do chịu ảnh hưởng của Mật
giáo mà gọi lầm, chứ thực ra ý nghĩa biến
tướng và mạn đồ la khác nhau rất xa. [X.
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.15; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.17;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.3 Hoằng nhẫn
truyện; Khai nguyên thích giáo lục Q.10;
Cao tăng pháp hiển truyện Sư tử quốc Vô
uy sơn tinh xá điều]. (xt. Mạn Đồ La).
BIẾN VĂN
Là những tác phẩm văn học, chịu ảnh
hưởng Phật giáo, được lưu hành từ đời
Đường trở đi. Phật giáo dùng loại văn này

để trình bày những truyện cổ trong kinh
Phật và để giảng giáo nghĩa nói chung. Biến
nghĩa là thay đổi, cải biến lối viết. Lối hành
văn lấy chất liệu từ những truyện giàu tinh
thần biến trong các kinh điển Phật giáo, rồi
trong lúc phô diễn, thay đổi làm cho lời
văn sống động phổ cập, thích hợp với sự
giáo hóa dân chúng, lối văn này gọi là Biến
văn. Các học giả Nhật bản thông thường
cho “Biến” là bức tranh biến tướng; pháp
hội thuyết minh giảng xướng tranh biến
tướng thì gọi là Tục giảng và những lời văn
phổ thông dùng trong Tục giảng gọi là Biến
văn. Khoảng đời Đường và Ngũ Đại, các
chùa viện khi giảng kinh thuyết pháp,
thường phối hợp Biến văn và tranh biến
tướng với nhau; về sau thì Biến văn là chỉ
chung văn học nói, hát dân gian cùng tính
chất.
Niên đại sản sinh ra Biến văn có thể là
thời kì giữa đời Đường. Biến văn xưa nhất
hiện còn đến nay là Biến văn “Thân ủy
ngã hổ” (đem thân cho cọp đói ăn). Tổng
số các nguyên bản hiện còn bao nhiêu
không được rõ, nhưng đại khái có tới 80
hoặc 90 loại và về tên gọi cũng có trường
hợp do người đời sau đặt lại. Phạm trù của
Biến văn, ngoại trừ tên Biến văn ra, còn tất
cả Biến, Duyên khởi (lời mở đầu Biến văn),
Truyện, Truyện văn, Áp tọa văn (văn vần
đọc trước khi giảng kinh), Xướng văn, Giảng
xướng văn, giảng kinh văn, Từ, Từ văn, Ca
v.v... đều thuộc Biến văn. Trong đó, sự khác
nhau giữa Giảng kinh văn và Biến văn là ở
chỗ, hình thức giảng kinh văn có ba đoạn
“Kinh , Bạch, Xướng”, còn hình thức Biến
văn thì thường không dẫn văn kinh, hoặc
giải nói câu văn kinh, mà chỉ có hai đoạn

“Bạch, Xướng” để cho thích hợp với việc
giáo hóa dân chúng phổ thông, cho nên
nội dung giảng xướng đều lấy tranh vẽ làm
trung tâm, và phương thức tuyên giảng thì
không bị gò bó mà là thông tục hóa.
Nội dung Biến văn phần nhiều lấy tài
liệu trong kinh điển Phật giáo hoặc những
truyện cổ có sẵn của Trung quốc. Những
Biến văn lấy tài liệu từ các kinh điển Phật
giáo thì có: Diệu pháp liên hoa kinh biến
văn, A di đà kinh biến văn, Duy ma kinh
BIẾN VĂN

B
615
biến văn, Mục liên cứu mẫu biến văn, Phụ
mẫu ân trọng kinh biến văn, Hàng ma biến
văn, Địa ngục biến văn, Bát tướng biến,
Mục liên duyên khởi, Ôn thất kinh giảng
xướng áp tọa văn v.v... Còn Biến văn lấy
tài liệu từ các truyện cổ Trung quốc thì có:
Vương lăng biến văn, Ngũ tử tư biến văn,
Tô vũ Lí lăng chấp biệt từ, Trương hoài
thâm biến văn, Vương chiêu quân biến văn,
Thuấn tử chí hiếu biến văn v.v...
Về hình thức đại khái có ba loại: Văn
xuôi và văn vần xen lẫn nhau, toàn văn
xuôi, toàn văn vần. Hình thức thứ nhất
thường thấy hơn, đối với văn học thông
tục về sau như Bảo quyển, Cổ từ, Đàn từ
v.v... có ảnh hưởng rõ rệt. Ngoài ra còn
có hình thức xướng kinh, Áp tọa văn v.v...
như đã nói ở trên. Duy ma kinh biến văn
thì trước hết dẫn văn kinh, kế đến dùng
văn vần thuật rõ nghĩa kinh để tiện việc
ca xướng. Còn như Bát tướng thành đạo
biến văn, thì ở sau văn kinh, văn vần lại
chú thích nghĩa của văn vần, dùng thể
hội thoại để nói rõ thêm. Hoan hỉ quốc
vương duyên biến văn thì ngay từ đầu đã
trình bày sơ qua về nguyên do của chính
văn.
Năm Quang tự 25 (1899) đời Thanh,
những tư liệu văn học rất giàu tính dân
gian ở thời Đường và Ngũ Đại đã được tìm
thấy trong hang đá của nhà Nghìn Phật ở
núi Minh sa thuộc huyện Đôn hoàng, trong
đó có Biến văn. Từ đó về sau, nguyên điển
Biến văn được sưu tập, rồi sửa chữa, khắc
lại, làm thành mục lục, nghiên cứu giới thiệu

v.v... Nguyên điển Biến văn hiện nay phần
nhiều được cất giữ trong Đại anh bác vật
quán ở Luân đôn, quốc gia đồ thư quán ở
Ba lê và Đồ thư quán tại Bắc kinh. [X. Luân
đôn bác vật quán đôn hoàng thư mục (La
phúc trường biên soạn); Luân đôn sở tàng
đôn hoàng quyển tử kinh nhãn mục lục
(Hướng đạt biên soạn); Ba lê quốc gia đồ
thư quán đôn hoàng thư mục (La phúc
trường); Ba lê đồ thư quán đôn hoàng tả
bản thư mục (Trần tường); Biến văn cập
xướng kinh văn mục lục (Hướng đạt); Đôn
hoàng sở xuất biến văn hiện tồn mục lục
(Chu thiệu lương); Đôn hoàng linh thập
(La chấn ngọc); Đôn hoàng xuyết tỏa (Lưu
phục); Đôn hoàng thạch thất tả kinh đề kí
dữ đôn hoàng tạp lục (Hứa quốc lâm); Minh
sa dư vận (Thỉ xuy Khánh huy); Đại chính
tân tu đại tạng kinh tập 85 Cổ dật bộ]. (xt.
Đôn Hoàng Biến Văn).
BIÊN CHÍNH LUẬN
Gồm 8 quyển, do ngài Pháp lâm đời
Đường soạn. Cũng gọi Biện chính lí luận.
Thu vào Đại chính tạng tập 52. Vào thời
vua Cao tổ nhà Đường, đạo sĩ Lí trọng
khanh (cũng gọi thiếu khanh), soạn luận
Thập di cửu mê, Lưu tiến hỉ soạn luận Hiển
chính, dèm chê Phật giáo là bỏ lễ nghĩa
thân tộc, bất nhân bất hiếu. Phần đông
người thời bấy giờ tin theo thuyết ấy. Đáp
lời thỉnh của quan Hữu bộc xạ là Đỗ như
hối, ngài Pháp lâm mới soạn bộ luận này
để bác lại hai bộ luận trên. Trong tác phẩm
của mình, ngài Pháp lâm trích dẫn rất nhiều
sách sử Phật điển để chứng minh rằng Phật
giáo vượt trội hơn Đạo giáo.
Nội dung chia làm 12 thiên gồm Tam
giáo trị đạo thiên v.v..., nói về lòng tin Phật

của các bậc Đế vương, hoàng tộc cho đến
các danh thần trải qua các đời, các vấn đề
như đạo Phật có trước hay Đạo giáo có trước,
rồi đến các kinh điển và giáo lí ngụy tạo
của Đạo giáo v.v...Trong 12 thiên thì thiên
thứ 5 là Thập dụ và thiên thứ 6 là Cửu
châm là nhằm bác lại luận điệu của đạo sĩ
Lí trọng khanh trong luận Thập dị cửu mê.
Ở cuối quyển có phụ thêm thư của soạn
giả gởi quan Thượng thư Hữu bộc xạ Thái
quốc công.
BIÊN CHÍNH LUẬN

B
616
BIÊN CHỦ VẤN
Cũng gọi Thiên tịch vấn. Một trong
“Phần dương thập bát vấn”. Chủ, chỉ bậc
thầy. Người học vì muốn thử bậc thầy mà
đưa ra lời chất vấn, gọi là Biện chủ vấn.
Thiền sư Thiện chiêu đời Tống, thuộc tông
Lâm tế, ở Phần dương, đem những câu hỏi
do người học đặt ra với bậc thầy chia làm
18 loại, mà trong Thiền lâm gọi là Phần
dương thập bát vấn. Trong đó, loại thứ năm
gọi là Thiên tịch vấn. Thiên, hàm ý là lệch
hẳn về một bên; Tịch, có nghĩa gấp rút,
khẩn cấp. Người học lập kiến giải một bên,
vội vã chất vấn thầy để thử nghiệm thầy,
gọi là Thiên tịch vấn. [X. Nhân thiên nhãn
mục Q.2]. (xt. Phần Dương Thập Bát Vấn).
BIÊN CƠ
Vị tăng đời Đường. Sư dáng người to
lớn, quắc thước, thủa nhỏ đã có hoài bão
cao thượng, là đệ tử của ngài Đạo nhạc ở
chùa Đại tổng trì tại Trường an. Khi ngài
Huyền trang từ Ấn độ trở về, đem về hơn
600 bộ kinh chữ Phạm. Lúc dịch kinh ở
chùa Hoằng phúc tại Trường an, trong dịch
trường (viện dịch kinh) có 12 người chứng
nghĩa am hiểu kinh luận Đại thừa Tiểu thừa,
chín người nhuận sắc (trau chuốt câu văn),
một người xem lại các chữ, một người chứng
Phạm ngữ và nhiều người ghi chép. Sư Biện
cơ là một trong chín người nhuận sắc, bộ
Đại đường tây vực kí của ngài Huyền trang
cũng chính do sư ghi chép và nhuận sắc
mà thành. [X. Đại từ ân tự tam tạng pháp
sư truyện Q.6; Đại đường tây vực kí Q.12].
BIÊN ĐẠO

Hoàn thành sự nghiệp tu đạo. Vào đầu
đời Đường, trong Thiền tông chưa có danh
từ “Biện đạo”, mãi đến giữa đời Đường, sau
khi năm tông và hai chi phái hình thành
thì danh từ này mới được sử dụng rộng rãi.
Pháp ngữ của Quốc sư Đại đạt Vô nghiệp
trong Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28
(Đại 51, 444 hạ), nói: “Lại mưu đồ cái gì ?
các huynh đệ chỉ vì tham dục thành tính,
nên bị 25 cõi trói buộc, không có hy vọng
thành biện”. Hai chữ “Thành biện” ở đây
hàm ý là hoàn thành đạo nghiệp.
Tại Nhật bản, tông Tào động vì coi trọng
tinh thần tham thiền thực tiễn “chỉ quán
đả tọa”, nên danh từ Biện đạo phần nhiều
chỉ cho công phu ngồi thiền. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.6 Thị giả tiến thoái điều;
Thiền lâm tượng khí tiên Tham thỉnh
môn].
BIÊN HƯƠNG
Hình dáng những mẩu hương vụn giống
như những hạt dưa châu lại một chỗ trong
quả dưa, nên gọi là Biện hương. Ý nói một
nén hương. Cũng gọi Nhất biện hương,
Hương nhất biện.
BIÊN NGỤY LỤC
Gồm 5 quyển. Ngài Tường mại soạn
vào đời Nguyên. Cũng gọi Chí nguyên biện
ngụy lục. Thu vào Đại chính tạng tập 52.
Năm Chí nguyên 28 (1291), ngài Tường
mại vâng sắc lệnh của vua soạn bộ lục
này để bác bỏ ngụy thuyết của Đạo giáo.
Nguyên nhân là năm Bảo hựu thứ ba đời
vua Lí tông nhà Nam tống (năm Hiến tông
thứ 5, 1255 đời Nguyên), thủ lãnh của
phái Toàn chân là Khâu xứ cơ cùng với
bọn Lí chí thường cưỡng chiếm 842 ngôi
chùa viện, phá hủy tượng Phật, tháp báu,

biến các chùa viện thành đạo quán, truyền
bá ngụy kinh Lão tử hóa hồ và 81 bức
tranh hóa của Lão tử, hành động này đã
BIÊN CHỦ VẤN

B
617
đưa đến việc tranh luận gay gắt giữa Phật
giáo và Đạo giáo.
Năm Chí nguyên 28 (1291), vua Thế tổ
nhà Nguyên ra lệnh cho Phật giáo và Đạo
giáo biện luận về điều thật giả của kinh điển
Đạo gia, sau đó đem đốt hết sách của Đạo
giáo ngoại trừ Đạo đức kinh và sai ngài
Tường mại soạn bộ Biện ngụy lục này. Nửa
trước của bộ lục này gồm 14 thiên bài bác
thuyết của Đạo gia và Đạo giáo; nửa sau
của bộ lục ghi rõ nguồn gốc sự tranh đấu
giữa Phật giáo và Đạo giáo từ trước và sau
thời kì triều Nguyên định quốc hiệu (1271)
và kèm thêm các văn hiến hữu quan.
BIÊN PHÁT
Bím tóc. Phạm:zikhà-jaỉà. Cũng gọi
Thi ca phát. Bất động minh vương trong
Mật giáo xủ một bím tóc xuống bên vai trái,
biểu thị tướng hèn hạ của kẻ tôi đòi. Nhưng
theo nghĩa sâu kín thì bím tóc này biểu thị
Đệ nhất nghĩa đế, hoặc là nghĩa coi hết
thảy chúng sinh đều bình đẳng mà rủ lòng
từ bi. Kinh Để lí tam muội da quyển thượng
(Đại 21, 15 thượng), nói: “Xủ một bím tóc
xuống bên trái nghĩa là rủ lòng từ bi thương
nhớ chúng sinh chịu nhiều khổ não trong
đường ác”. [X. Hi lân âm nghĩa Q.5].
BIÊN SỰ
Gọi chung các chức sự trong thiền viện
như: người trông coi các phòng tăng, người
trông coi nhà dưỡng bệnh, tiếp khách, làm
vườn, bửa củi, gánh nước, bếp núc, gặt hái
v.v... đều gọi là Biện sự. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.4 Liệt chức tạp vụ điều;
Thiền lâm tượng khí tiên Chức vị môn].

BIÊN SỰ CHÂN NGÔN
Cũng gọi Thành biện chư sự chân ngôn.
Là bài chú được tụng khi làm các pháp sự
trong Mật giáo, như dựng đàn tràng, sửa
soạn các vật dâng cúng v.v... để mong hoàn
thành công việc. Đây là chân ngôn của Biện
sự minh vương. Đại nhật kinh sớ quyển 4
(Đại 39, 621 trung), nói: “Ba thời trong ngày,
tụng biện sự chân ngôn 108 biến, gia trì
chiếc bình này rồi sau mới làm các việc
khác”. Cũng sớ ấy quyển 5 còn nói (Đại 39,
630 trung): “Biện sự chân ngôn diệt trừ các
nạn khi đặt các vật cúng dường”.
BIÊN SỰ MINH VƯƠNG
Trong Mật giáo, vị Minh vương giúp việc
cho đức Như lai, gọi là Biện sự minh vương.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 nói, Bất động
minh vương là người hầu hạ để đức Như
lai sai làm mọi việc. Lại theo sự khác biệt
giữa ba bộ, năm bộ mà Biện sự minh vương
cũng khác nhau, như Kim cương bộ lấy
Kim cương quân đồ lợi làm Biện sự minh
vương, Phật bộ lấy Bất động minh vương
làm Biện sự minh vương.
BIÊN TÀI
.....
Tài biện luận giỏi. Nói tắt là Biện. Tức
là khả năng nói các pháp nghĩa một cách
khéo léo trôi chảy. Phật và Bồ tát trong
nhiều kiếp, nhờ công đức trang nghiêm khẩu
nghiệp mà có đủ các loại Biện tài, như Tứ
vô ngại biện, Thất biện, Bát biện, Cửu biện
v.v...
Tứ vô ngại biện gồm: Pháp vô ngại biện
(biện luận về pháp trôi chảy không vấp
váp), Nghĩa vô ngại biện (biện luận về nghĩa
trôi chảy), Từ vô ngại biện (biện luận về lời
trôi chảy), Biện vô ngại biện (biện luận về

chính cái tài biện luận cũng trôi chảy).
Tứ vô ngại biện còn được gọi là Tứ vô
ngại giải, Tứ vô ngại trí, nghĩa là trí hiểu
biết được tự tại không vấp váp trong khi
BIÊN TÀI

B
618
biện luận. Và trong Tứ vô ngại biện thì
Biện vô ngại biện đặc biệt được xem là Trí
tự tại vô ngại, biện thuyết chính xác.
Phân tích về Biện vô ngại biện thì có
bảy thứ:
1. Tiệp tật biện (Biện luận nhanh
chóng), nghĩa là giảng nói hết thẩy các pháp
một cách trôi chảy không vấp váp (Vô ngại
tự tại).
2. Lợi biện (biện luận lưu loát), nghĩa là
thâm nhập thông suốt các pháp.
3. Bất tận biện (biện luận không hết),
nghĩa là giảng nói thực tướng của các pháp,
lời nói không cùng tận.
4. Bất khả đoạn biện (biện luận không
thể dứt), nghĩa là giảng nói thao thao, không
một nạn vấn nào cắt ngang được.
5. Tùy ứng biện (biện luận theo yêu cầu),
nghĩa là tùy yêu cầu của mọi người mà nói
pháp.
6. Nghĩa biện (biện luận về nghĩa), tức
là có khả năng nói về các sự ích lợi đạt đến
niết bàn.
7. Nhất thiết thế gian tối thượng biện
(Biện luận về pháp cao hơn hết trong thế
gian), nghĩa là có khả năng nói Đại thừa là
pháp tột bậc trong thế gian.
Bảy biện kể trên hoặc còn gọi là Tiệp
biện, Tấn biện, Ứng biện, Vô sơ mậu biện
(biện luận không sơ suất lầm lẫn), Vô đoạn
tận biện, Phàm sở diễn thuyết phong nghĩa
vị biện (bất cứ diễn nói pháp nào ý vị cũng
rất phong phú), Nhất thiết thế gian tối
thượng diệu biện.
Bát biện: chỉ cho tài biện luận có tám

đặc điểm như sau: không lắp bắp, nói rõ
ràng, không sợ hãi, không kiêu căng, nói
đủ nghĩa, nói đủ ý vị, lời nói không vụng
về khúc mắc, tùy theo lúc mà biện luận.
Cửu biện: chỉ cho tài biện luận có chín
đặc điểm sau đây: vô trước, vô tận, tương
tục, bất đoạn, bất khiếp nhược, bất kinh
bố, bất cộng, thiên nhân sở trọng (được
trời và người kính trọng), vô biên biện tài
v.v... [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.8; kinh
Thắng thiên vương bát nhã Q.1; luận Đại
trí độ Q.55].
BIÊN TÀI THIÊN
Trời Biện tài. Phạm:Sarasvatì-devì. Là
thần nữ Văn nghệ của Ấn độ giáo và của
Bà la môn giáo ở Ấn độ đời xưa. Dịch âm:
Tát ra tát phạt để, Sa la thất phạt để. Cũng
gọi Đại biện thiên, Đại biện tài thiên nữ,
Đại biện tài công đức thiên, Đại thánh biện
tài thiên thần, Diệu âm thiên, Mĩ âm thiên.
Gọi tắt là Biện thiên.
Trong Lê câu phệ đà, Biện tài thiên là
tên một con sông, là tên của vị thần sông,
hay trừ sự nhớp nhúa của người, ban cho
người sự giàu có, con cháu và lòng dũng
cảm. Trong Phạm thư và Ma ha bà la đa,
Biện tài thiên là nữ thần ngữ ngôn, tri thức,
sau là vợ (hoặc con gái) của Phạm thiên.
Cứ theo truyền thuyết, thần này là người
đặt ra mẫu tự tiếng Phạm và thể Thiên thành
(Deva-nàgari), là người trông coi về thi
ca, âm nhạc và là
người bảo hộ
nghệ thuật và
khoa học, cuối
cùng trở thành vị
nữ thần trí tuệ và
hùng biện. Có

khi thần nữ này
cũng được coi là
vợ của thần
Visnu, cùng với
Cát tường thiên
được tin thờ khắp mọi nơi.
Sau khi Biện tài thiên được Phật giáo
thu dụng, thần này bèn thành là người thủ
hộ thụ trì kinh Kim quang minh. Cứ theo
kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 7 phẩm Đại biện tài thiên nữ chép,
Biện Tài Thiên
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
BIÊN TÀI THIÊN

B
619
thì thần này có tám tay, các tay cầm những
thứ vũ khí như: cung, tên, dao, dáo, búa,
chày, vòng sắt, vòng lụa v.v...Trong viện
Ngoại kim cương bộ trên Thai tạng giới mạn
đồ la Mật giáo, có tượng vẽ Biện tài thiên
đang gảy đàn tì bà. Đàn tì bà là tượng trưng
cho thần Biện tài thiên. Chủng tử là (su),
hình tam muội da là đàn tì bà, chân ngôn
là: “Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm tát ra
sa phạ để duệ sa ha”.
Tượng thần Biện tài thiên mà hiện nay
tín đồ Ấn độ giáo thờ cúng là tượng cỡi
chim nhạn (Phạm:haôsa), có bốn tay, tay
thứ nhất bên phải cầm hoa, tay thứ hai cầm
quyển sách tiếng Phạm, tay trái thứ nhất
cầm vòng hoa của trời Đại tự tại, tay thứ
hai cầm quả trống nhỏ.
Ngoài ra, còn có tượng vẽ vị nữ thần
này được Phạm thiên bồng trong tay, hoặc
cỡi chim khổng tước (chim công), gảy đàn
tì bà, phía trước có người hầu cầm cờ. [X.
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn Q.9 phẩm Quảng đại giải thoát mạn
noa la; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên,
Q.4 phẩm Mật ấn; Đại nhật kinh sớ Q.5,
Q.10, Q.14; Kim quang minh tối thắng
vương kinh sớ Q.5].
BIÊN THỂ
Tức nói rõ cái ý cốt tủy trong một bộ
kinh. Là một trong Ngũ trùng huyền nghĩa
(năm lớp nghĩa sâu kín) do ngài Thiên thai
Trí khải đặt ra. Khi giải thích các kinh, ngài
Trí khải đặt ra năm pháp giải nghĩa gọi là
Ngũ trùng huyền nghĩa: Thích danh, Biện
thể, Minh tông, Luận dụng và Phán giáo.

Như ứng dụng phương pháp Ngũ trùng
huyền nghĩa vào việc giải thích kinh Pháp
hoa, khi đến trùng Biện thể, thì ngài Trí
khải giải thích rõ rằng, thể màu nhiệm (ý
cốt tủy) của kinh Pháp hoa là “Thực tướng
trung đạo”, vì thế, lấy thực tướng làm thể
mầu nhiệm của toàn bộ kinh. (xt. Ngũ
Trùng Huyền Nghĩa).
BIÊN TÍCH BỒ TÁT
Biện tích, Phạm:Pratibhàna-kùỉa, dịch
âm: Bát la để bà na câu tra. Cũng gọi Trí
tích Bồ tát. Một trong 16 vị tôn trong kiếp
Hiền. Là vị thứ tư trong bốn vị tôn ở phía
bắc trên đàn vuông của viện Ngoài trong
các hội: Tam muội da, Vi tế, Cúng dường
trong mạn đồ la Kim cương giới. Vị Bồ tát
này chủ về Trí đoạn của Như lai giáo hóa
chúng sinh. Mật hiệu là Xảo biện Kim
cương, Định tuệ kim cương. Chủng tử là
(vi) hoặc (va) . Hình tam muội da là
Hoa vân. Thân tượng màu xanh nhạt hoặc
mầu da trắng.
Trong hội Vi tế, tay phải vị Bồ tát này
cầm Hoa sen trên có hoa vân, tay trái nắm
lại chống vào cạnh sườn, ngồi xếp bằng
trên hoa sen. Trong hội Cúng dường thì cả
hai tay đều cầm hoa sen, trên hoa sen cũng
có hoa vân. Chân ngôn là: “Án bát la để
bà na câu tra dã sa phạ hạ lam”.
Phổ thông, vị Bồ tát này được coi như
cùng tôn vị với bồ tát Văn thù hoặc bồ tát
Vô tận ý. [X. kinh Kim cương đính du già
trung lược xuất niệm tụng Q.3; Kim cương
giới thất tập Q.hạ].
BIÊN TÔNG LUẬN
Có một quyển, do Tạ linh vận đời Lưu
Tống soạn. Thu vào Quảng hoằng minh
tập quyển 18 trong Đại chính tạng tập 52.

Nội dung bàn về vấn đề thế nào là chân lí
cùng tột và về phương pháp đạt đến chân
lí ấy, đồng thời, thu chép những vấn đáp
luận nạn với các vị Pháp úc, Tăng duy, Tuệ
lân, Pháp cương, Tuệ lâm, Vương hoằng
v.v... Tạ linh vận cho rằng cái lí mà bậc
Thánh nhân Trung quốc thể nhập được
BIÊN TÔNG LUẬN

B
620
và cái lí do bậc Thánh nhân Ấn độ thể
nhập được là giống nhau, đối lại với sự tu
hành có tính giai đoạn trong Phật giáo, Tạ
linh vận chủ trương thánh nhân Trung
quốc trong khoảng sát na có thể ngộ được
chân lí. Thuyết đốn ngộ này của Tạ linh
vận tuy thừa kế thuyết của ngài Đạo sinh,
nhưng ông phủ định sự tu hành theo sự
tướng mà chủ trương quay trở về với tính
xưa nay vốn trong sạch của chính mình.
Bối cảnh luận thuyết của ông hàm có tư
tưởng Đạo gia.
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN
Phạm:Madhyànta-vibhàga-ỉìkà. Gồm
ba quyển. Cũng gọi Li tịch chương trung
luận. Bồ tát Thế thân soạn, ngài Huyền
trang đời Đường dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 31. Bộ luận này là sách chú thích
bộ Biện trung biên luận tụng của ngài Di
lặc, giải rõ chính hạnh trung đạo của Đại
thừa. Nội dung bộ luận được chia làm 7
phẩm: Biện tướng, Biện chướng, Biện chân
thực, Biện tu đối trị, Biện tu phận vị, Biện
đắc quả và Biện vô thượng thừa. Ngoài ra,
còn có bản dịch là Trung biên phân biệt
luận 2 quyển do ngài Chân đế đời Trần
dịch. Vì hai bản dịch này truyền thừa khác
nhau, nên khi giải thích về pháp tướng cũng
có chỗ bất đồng.
Trong tạng kinh Tây tạng, ngoài Thích
luận (luận chú thích) của bồ tát Thế thân
và nguyên tác Biện trung biên luận tụng
của bồ tát Di lặc ra, còn có Thích luận của
ngài An tuệ và Biện trung biên luận. Về
các sách chú thích bằng Hán văn thì có:

Biện trung biên luận thuật kí 3 quyển của
ngài Khuy cơ, Trung biên phân biệt luận
sớ 4 quyển (hiện nay chỉ còn quyển 3) của
ngài Nguyên hiểu v.v... [X. Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.7, Q.8; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.1 phần đầu; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4].
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN THUẬT KÍ
Gồm ba quyển. Cũng gọi Biện trung biên
luận sớ, ngài Khuy cơ đời Đường soạn, thu
vào đại chính tạng tập 44. Bản thuật kí này
là sách chú thích luận Biện trung biên do
ngài Huyền trang dịch và là bản chú thích
duy nhất còn đến nay. Luận Biện trung
biên còn một bản dịch nữa là Trung biên
phân biệt luận của ngài Chân đế và sách
chú thích luận này. Trung biên phân biệt
luận sớ 4 quyển (chỉ còn quyển ba) do ngài
Nguyên hiểu người Tân la soạn. Bản sớ của
ngài Nguyên hiểu và bản thuật kí này của
ngài Khuy cơ là những tư liệu không thể
thiếu trong việc nghiên cứu luận Biện trung
biên hoặc luận Trung biên phân biệt.
Lúc soạn bộ thuật kí này, ngài Khuy cơ
đã từng đối chiếu với ba bản tiếng Phạm,
rồi so sánh rất cẩn thận với bản dịch của
ngài Chân đế.
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN TỤNG
Phạm:Madhyànta-vibhàga-kàrikà.
Có 1 quyển. Cũng gọi Biện trung biên tụng,
Trung biên phân biệt tụng, Trung biên tụng.
Bồ tát Di lặc soạn, ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường. Thu vào Đại chính tạng
tập 31. Nội dung gồm 7 phẩm, 113 bài tụng.
Theo Biện trung biên luận thuật kí thì 7
phẩm ấy là: Biện tướng phẩm, Biện chướng
phẩm, Biện chân thực phẩm, Biện tu đối

trị phẩm, Biện tu phận vị phẩm, Biện đắc
quả phẩm và Biện vô thượng thừa phẩm.
Luận tụng này có bản chú thích của bồ
tát Thế thân và có hai bản dịch, một của
ngài Chân đế, một của ngài Huyền trang.
Đối với bộ Thích luận của bồ tát Thế thân,
ngài An tuệ có chú giải thêm, nay chỉ còn
BIÊN TRUNG BIÊN LUẬN

B
621
những đoạn tiếng Phạm rời rạc, chỉ có bản
dịch Tây tạng là hoàn toàn cả nguyên bản.
Ở Trung quốc, sách chú giải Thích luận
của bồ tát Thế thân thì có Trung biên phân
biệt luận sớ 3 quyển của ngài Chân đế,
Trung biên phân biệt luận sớ 4 quyển của
ngài Nguyên hiểu và Biện trung biên luận
thuật kí 3 quyển của ngài Khuy cơ v.v...,
nhưng bộ luận sớ của ngài Chân đế đã thất
truyền.
BIÊN TRƯỜNG (1162 - 1238)
Vị tăng Nhật bản. Tự Biện a, hiệu Thánh
quang phòng. Cũng gọi Nhị tổ thượng nhân,
Trấn tây thượng nhân, Trúc tử thượng
nhân. Vua ban thụy hiệu “Đại thiệu chính
tông quốc sư”, là vị tổ dòng Trấn tây, tông
Tịnh độ Nhật bản. Ngài là người Trúc tiền
huyện Phúc cương.
Lúc đầu ngài học tông Thiên thai ở núi
Tỉ duệ, sau thờ
tổ Pháp nhiên
làm thầy, quay
sang nghiên
cứu giáo nghĩa
Tịnh độ. Sau
ngài trở về quê
cũ, làm chùa ở
nhiều nơi như
chùa Thiện đạo
v.v... để hoằng
dương pháp
môn niệm Phật, số người qui y lên tới hơn
hai nghìn. Ngài tịch vào niên hiệu Lịch
nhân năm đầu, thọ 77 tuổi. Trứ tác có: Tịnh
độ tông yếu 6 quyển, Danh mục vấn đáp 3

quyển.
BIÊN TƯỚNG (557 - 627)
Vị tăng đời Tùy, năm sinh năm mất
không rõ. Sư người Doanh châu tỉnh Hà
bắc, họ Sử, thờ ngài Tuệ viễn (523 - 592)
ở chùa Thiếu lâm làm thầy, nghiên cứu
Thập địa kinh luận, hiểu sâu kinh Niết
bàn.
Năm Khai hoàng thứ 7 (587) đời Văn
đế, sư theo thầy vào kinh đô Trường an
làm chùa Tịnh ảnh và ở đó hoằng pháp.
Về sau, vua Tùy Dạng đế mở đạo tràng tại
Lạc dương, triệu thỉnh các bậc cao tăng giảng
đạo, trong số đó có sư. Đến đời Đường, sư
trụ trì chùa Thắng quang, rất được các vua
Cao tổ và Thái tông nể trọng. Đầu năm
Trinh quán sư tịch, thọ hơn 70 tuổi. [X.
Tục cao tăng truyện Q.12].
BIÊN VÔ NGẠI GIẢI
Phạm:prati-bhàna-pratisaôvid. Một
trong bốn vô ngại giải. Cũng gọi Biện vô
ngại trí, Biện vô ngại biện, Nhạo thuyết vô
ngại biện. Nghĩa là trí hiểu biết và tài biện
luận của Phật, Bồ tát, tùy theo căn cơ chúng
sinh mà nói pháp một cách khéo léo và
pháp các ngài nói khế hợp với chính lí
không bị trở ngại. Lại đối với pháp, nghĩa,
lời v.v... trí Phật đều thông suốt, Phật vì
chúng sinh muốn nói thì nói, muốn ngưng
thì ngưng, đều được tự tại, không bị trở ngại,
cho nên gọi là Nhạo thuyết vô ngại biện.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Nam) Q.15;
luận Câu xá Q.27; luận Đại trí độ Q.25].
(xt. Tứ Vô Ngại Giải).
BIÊN Ý TRƯỞNG GIẢ TỬ SỞ VẤN KINH
Phạm:Pratibhàna-mati-paripfcchà.
Có một quyển. Ngài Pháp tràng dịch vào
đời Bắc Ngụy. Cũng gọi Biện ý trưởng giả

tử kinh, thu vào Đại chính tạng tập 14. Nội
dung kể rõ việc đức Phật đáp lời hỏi của
con ông trưởng giả Biện ý mà nói nghĩa
chủ yếu của 10 việc: sinh lên cõi trời, sinh
vào cõi người, rơi xuống địa ngục, đọa loài
Biện Trường
BIÊN Ý TRƯỞNG GIẢ TỬ SỞ VẤN KINH

B
622
quỉ đói v.v... Mỗi việc lại có năm nhân duyên.
Sau khi nghe pháp nghĩa của 50 việc ấy,
con ông trưởng giả Biện ý vui mừng sung
sướng, được mắt pháp trong sạch.
BIỂN KHÁNH
Một loại pháp khí bằng đá, hình dáng
giống như vân bản (tấm biển được làm
giống như hình đám mây), treo ngoài hành
lang nhà Phương trượng (nhà vị trụ trì).
Mỗi khi có khách đến muốn gặp vị trụ trì,
thì vị Tri khách (người giữ việc tiếp khách)
đánh biển khánh 3 tiếng để thông báo.
BIÊT BẠNG TỰ
........
Chùa Biệt bạng. Tạng: Hêbras-spuđs.
Chùa ở cách Thủ đô Lhasa của Tây tạng
độ 6 km về phía tây. Cũng gọi Triết bạng
tự là chùa của phái Mũ vàng thuộc Lạt
ma giáo, chùa có nhiều quyền lực và đông
tăng lữ nhất trong các chùa Lạt ma. Chùa
này được kiến trúc theo kiểu chùa Tường
cốc tích (Phạm: Zrì-Dhaìnyakaỉa-ka)
lừng danh của Mật giáo Ấn độ.
(hêbrasspuđs là tiếng Tây tạng dịch từ chữ
Phạmdhànya-kaỉaka, hàm ý là nơi chứa
nhiều thóc lúa và những điều tốt lành).
Chùa này cùng với chùa Cam đan và chùa
Sắc lạp là ba chùa lớn ở Thủ đô Tây tạng.
Khoảng năm 1417 Tây lịch, đệ tử ngài
Tôngkhách ba là Giáp dưỡng Khúc cát
(Tạng: Hêjam-dbyaís Chos-rje, 1379-
1448 ) vâng lệnh của thầy mà xây dựng
chùa này. Các đức Đạt lai lạt ma đời thứ
2, thứ 3, thứ 4 đều đóng ở đây và cho cất
cung Cam đan trong khuôn viên chùa để

nắm hết quyền chính trị và tôn giáo ở Tây
tạng.
Trong chùa vốn có bảy đại Trát thương
(Tăng viện), nhưng sau thu gọn còn bốn
đại Trát thương là: Lạc sắc lâm, Quả mãng,
Đức dương và Ngạc ba. Những vị tăng ở
Lhasa học kinh phần đông vào ở trong Quả
mãng trát thương của chùa này. Ở giữa chùa
có nhà điện Hoàng kim, lúc hưng thịnh
các sư tụ họp chung quanh điện đến bảy
nghìn vị trở lên. Hài cốt của bốn đời Đạt
lai an tán trong tháp gần đấy. [X. Mông cổ
Phật giáo (G. Huth: Geschichte des
Buddhismus in der Mongolei, 1893 - 1896);
L. A. Waddell: The Buddhism of Tibet on
Lamaism, 1895; Mông Tạng Phật giáo sử
(Diệu chu); Thế giới Phật giáo thông sử tập
thượng (Thánh nghiêm)].
BIÊT CẢNH
Một trong các pháp tâm sở do tông Pháp
tướng lập ra. Chỉ hoạt động tâm lí do cảnh
giới riêng biệt dẫn khởi. Đối lại với “Biến
hành”. Gồm năm biệt cảnh: dục, thắng giải,
niệm, định, tuệ. [X. luận Thành duy thức
Q.5; Đại thừa bách pháp minh môn luận
giải]. (xt. Ngũ Biệt Cảnh).
BIÊT DỊ
.....
Riêng khác. Từ ngữ Biệt dị thường được
dùng trong các kinh điển, nhưng nguyên
ngữ tiếng Phạm,Pàli thì có nhiều nghĩa:
1. Phạm: nànàtva, hoặcpfthaktva,
hoặcprabheda,chỉ cho mỗi sự vật khác
nhau.
2. Phạm: paryàya-vacana, chỉ những
cái khác, như tên gọi khác.
3. Paìli: àgatàgamo pabhinnapaỉisambhido,
chỉ cho các loại các dạng (hình

thức), như những lời giải thích dưới dạng
chương, đoạn, câu khác nhau.
4. Phạm:viparyaya, là nghĩa và ý trái
ngược nhau.
5. Trong Nhân minh: ngôn ngữ và pháp
được thành lập mang ý nghĩa không giống
nhau, cũng gọi là dị biệt. [X. kinh Na tiên tỉ
BIỂN KHÁNH

B
623
khưu Q.thượng; luận Câu xá Q.30; luận
Kim thất thập Q.thượng].
BIÊT ĐÀN MẠN ĐỒ LA
Là đàn riêng biệt của mỗi vị tôn trong
Mật giáo, đối lại với “Đô hội đàn” của hai
bộ Kim cương giới và Thai tạng giới. Cách
vẽ đàn: Lấy vị tôn của một môn làm đài
giữa, còn quyến thuộc của bộ môn ấy thì
chia ra bày làm lớp thứ hai, lớp thứ ba. [X.
kinh Đại nhật phẩm Bí mật mạn đồ la; Đại
nhật kinh sớ Q.16].
BIÊT ĐỒ
.....
Đường riêng. Giáo thuyết chỉ giới hạn
trong một tông, gọi là Biệt đồ. Còn giáo
thuyết chung cho cả Phật giáo thì gọi là
Thông đồ. Biệt đồ là giáo thuyết thù thắng
của riêng một tông, đối với Thông đồ nó
được coi là giáo thuyết bàn tới chỗ mầu
nhiệm mà chưa tông nào khác bàn đến.
Chẳng hạn như phàm phu sinh về cõi Báo
độ của tông Tịnh độ bàn tới; lòng tin là
nhân chính yếu là Biệt đồ của Tịnh độ chân
tông Nhật bản bàn tới.
BIÊT GIẢI BIÊT HÀNH
Hiểu khác làm khác. Chỉ cho sự hiểu
và tu hành khác với điều mình làm theo.
Như tông Tịnh độ lập ra hai môn: Tịnh
độ môn và Thánh đạo môn, trong đó môn
Tịnh độ coi trọng việc tu hành cầu tha
lực. Bởi thế, nếu đứng trên lập trường của
môn Tịnh độ mà nói thì Thánh đạo đặt
nặng việc tự lực tu hành, tức là Biệt giải
biệt hành.
Ngoài ra cũng có thể chỉ cho người cùng

trong môn Tịnh độ, nhưng lòng tin sai khác
mà có tình chấp tự lực là Biệt giải biệt hành.
[X. Quán kinh sớ tán thiện nghĩa].
BIÊT GIẢI THOÁT KINH
Tức là Giới bản. Vì trong giới bản nói
Biệt giải thoát luật nghi, cho nên gọi là Biệt
giải thoát kinh. (xt. Giới Bản).
BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI
Phạm: pràtimokwa-saôvara. Pàli:
pàtimokkha-saôvara.Là giới luật mà bảy
chúng nhận giữ để lần lượt xả bỏ các điều
ác do bảy chi miệng và thân gây ra. Cũng
gọi Ba la đề mộc xoa luật nghi, Y biệt giải
thoát giới, Biệt giải thoát giới, Biệt giải thoát
pháp, Biệt giải thoát điều phục, Hộ tòng
giải thoát, Giới luật nghi, Luật nghi giới, Mộc
xoa giới, là một trong ba loại luật nghi. Đối
lại với “Tĩnh lự luật nghi”, “Vô lậu luật
nghi”. Là giới thể phát sinh khi thụ giới ở
cõi Dục, vì vậy gọi là Dục triền giới (giới trói
buộc ở cõi Dục), thuộc về giới hữu lậu.
Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp quyển
thượng (Đại 24, 525 thượng) nói: “Gọi Biệt
giải thoát là do nương theo kinh Biệt giải
thoát mà tu hành, dần dần dứt hết các phẩm
dưới trong chín phẩm phiền não, vĩnh viễn
không trở lui; vì giải thoát các phiền não
nên được gọi là Biệt giải thoát. Lại nữa, phiền
não Kiến hoặc và Tư hoặc có nhiều loại,
trong đó, cứ tu hành xả bỏ riêng từng phẩm
một, gọi là Biệt giải thoát”.
Luật nghi này có tám thứ: Bật sô luật
nghi, Bật sô ni luật nghi, Chính học luật
nghi, Cần sách luật nghi, Cần sách nữ luật
nghi, Cận sự luật nghi, Cận sự nữ luật nghi,
Cận trụ luật nghi v.v... Những luật nghi
này cũng chính là những giới mà bảy chúng
nhận giữ, bao gồm giới Cụ túc của tỉ khưu,

tỉ khưu ni, 10 giới của sa di, sa di ni, 6 pháp
của thức xoa ma na, 5 giới của ưu bà tắc, ưu
bà di, 8 giới trai của ô ba bà sa.
Tám thứ luật nghi kể ở trên, ngoại trừ 8
BIÊT GIẢI THOÁT LUẬT NGHI

B
624
giới trai của cận trụ nam, nữ chỉ nhận giữ
một ngày đêm, bảy thứ còn lại phải nhận
giữ trọn đời. [X. Trung a hàm Q.33 kinh
Thích vấn; luận Đại tì bà sa Q.119, Q.120,
Q.122; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận
Câu xá Q.14; luận Thành thực Q.8 phẩm
Thất thiện luật nghi; luận Đại trí độ Q.22;
luận Du già sư địa Q.40 luận Nhập a tì đạt
ma Q.thượng; Đại thừa nghĩa chương Q.10].
(xt. Giới, Ba La Đề Mộc Xoa).
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ
Giải thích riêng biệt bốn loại Thập như
thị. Nghĩa là từ bốn phương diện (bốn chủng
loại lớn) của thập pháp giới, Phật giới, Li
hợp, Vị thứ v.v... mà phân biệt giải thích
thực tướng các pháp đều có đủ 10 thứ “như
thị”. Đây là thuyết do ngài Trí khải tông
Thiên thai lập ra. Kinh Pháp hoa quyển 1
phẩm phương tiện có nêu ra mười thứ Như
thị để hiển bày nghĩa thực tướng của các
pháp, gọi là “Thập như thị”. Nhưng trong
kinh chưa giải nói rõ chi tiết Thập như thị
là thế nào. Vấn đề này sau cũng có nhiều
nhà giải thích, trong đó, các ngài Pháp dao
đời Lưu Tống, Huyền sướng đời Tiêu Tề và
Pháp vân đời Lương là trọng yếu hơn cả.
Tuy nhiên ngài Trí khải cho rằng những
điều mà các vị nêu trên giảng giải vẫn chưa
đầy đủ, nên ngài mới soạn bộ Pháp hoa
văn cú, trong đó ngài chia làm bốn loại lớn
để giải thích lại về Thập pháp giới, Phật giới
v.v..., gọi là Biệt giải tứ loại. Cứ theo Pháp
hoa văn cú quyển 3 phần dưới, thì bốn loại
Thập như thị được giải thích như sau :
I. Thập pháp giới: tất cả các loài chúng

sinh trong mười pháp giới được rút lại thành
bốn loại; mỗi loại đều có mười như thị khác
nhau:
1. Mười như thị chung cho bốn ngả ác:
Địa ngục, quỷ đói, súc sinh, Tu la...
a. Chúng sinh trong bốn ngả ác rơi vào
chỗ bất như ý, thường ở trong chỗ tướng
ác và chỗ không vừa ý, khổ tướng này là
“Như thị tướng” (tướng như thế đó) của
bốn ngả ác.
b. Loại chúng sinh này thường có đủ
các thói quen xấu ác, dường như sinh ra đã
thành rồi, không thay đổi được, đó là Như
thị tính.
c. Sắc, tâm thô lỗ xấu ác của chúng sinh
này khó có thể điều phục, đó là Như thị thể.
d. Chúng sinh trong địa ngục thường
chịu nỗi khổ núi dao nhọn, vạc dầu sôi;
chúng sinh quỉ đói thường chịu nỗi khổ
nuốt viên sắt nóng, lớn ăn bé, khỏe hiếp
yếu, rắn, cá cắn lẫn nhau, hoặc kéo xe chở
nặng, tất cả đều bởi nghiệp lực mang lại, đó
là Như thị lực.
đ. Thân, miệng, ý của chúng sinh thường
hay tạo tác các nghiệp ác, đó là Như thị tác.
e. Các nghiệp ác hữu lậu mà chúng sinh
đã tạo tác là nguyên nhân khiến chúng sinh
phải chịu quả báo ác; đó là Như thị nhân.
g. Các phiền não yêu đương, đắm đuối
v.v... trở thành trợ nhân giúp thêm cho việc
hình thành nghiệp ác hữu lậu, đó là Như
thị duyên.
h. Chúng sinh đa dâm chịu thân địa
ngục, thấy các loại khổ cụ (dụng cụ tra tấn)
lại cho đó là cảnh dâm dục mà khởi tâm
yêu đương đắm đuối, đó là Như thị quả.
i. Chúng sinh nhiều tham muốn đã rơi
vào địa ngục, vào cảnh dâm dục như vừa

nói ở đoạn trên, chịu quả báo như nằm
giường sắt, ôm cột đồng, đó là Như thị báo.
k. Những điều được trình bày trên đây,
lấy Như thị tướng làm gốc, Như thị báo
làm ngọn, chín Như thị đều là lí mầu nhiệm
cuả thực tướng ba đế, tất cả đều không khác
mười Như thị của Phật giới, đó là Như thị
bản mạt cứu kính đẳng.
2. Mười Như thị chung cho cả hai ngả
thiện người và trời
a. So với đường ác thì tướng của người,
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

B
625
trời tự nhiên thanh khiết tốt đẹp hơn, đó là
Như thị tướng.
b. Những pháp lành mà họ làm ra thuộc
tính thiện, đó là Như thị tính.
c. Sắc, tâm của họ có thể gọi là yên vui
ổn đáng, đó là Như thị thể.
d. Họ giữ được năm giới, làm mười điều
thiện, đáng được nhận làm pháp khí, đó là
Như thị lực.
đ. Tất cả hành vi tạo tác của họ có thể
dùng để ngăn điều ác làm điều thiện, đó là
như thị tác.
e. Nghiệp lành như năm giới, mười thiện
mà họ giữ gìn và thực hành là những nhân
tố mang lại quả báo thiện ở đời sau, đó là
Như thị nhân.
g. Đã lấy nghiệp thiện làm nhân, lại lấy
ái, thủ của tính thiện làm trợ nhân, giúp
thêm cho việc hình thành nghiệp thiện,
đó là Như thị duyên.
h. Họ có thể nhậm vận tự tại mà sinh
tâm thiện, đó là như thị quả.
i. Nhờ nghiệp thiện cảm được, tự nhiên
hưởng thụ sự yên vui của người, trời, đó là
Như thị báo.
Theo đó có thể biết tướng như thị, tính
như thị v.v... của hết thảy người, trời đều là
thực tướng, đó là Như thị bản mạt cứu kính
đẳng.
3. Mười như thị chung cho hai thừa
Thanh văn, Duyên giác.
a. Hai thừa đã xa lìa sống chết, chứng
được Niết bàn, đó là Như thị tướng.
b. Đã thoát khỏi được trói buộc của
chướng phiền não, cho nên được tính vô

lậu, đó là Như thị tính. Lậu là tên khác
của phiền não.
c. Có đủ năm phần pháp thân “hữu vi
vô lậu”, đó là Như thị thể.
d. Hay chiết phục phiền não, là bậc có
đạo đức cao, có thể ra khỏi ba cõi, đó là
Như thị lực.
đ. Vì muốn đạt đến Niết bàn mà tinh
tiến siêng tu 37 phẩm trợ đạo, đó là Như
thị tác.
e. Có đủ chính trí vô lậu, đó là Như thị
nhân.
g. Có các duyên lành làm trợ nhân giúp
cho đạo nghiệp thêm lớn, đó là như thị
duyên.
h. Nhờ những nhân lành duyên lành
ấy mà tu thành bốn quả sa môn, đó là Như
thị quả.
i. Nhờ duyên lành, nghiệp lành mà xa
lìa phần đoạn sinh tử trong ba cõi, cảm
được Biến dịch sinh tử ngoài ba cõi, đó là
Như thị báo.
k. Cứ theo đó có thể biết, tướng như
thị, tính như thị v.v... của tất cả hai thừa
đều là thực tướng, đó là Như thị bản mạt
cứu kính đẳng.
4. Mười như thị chung cho Bồ tát và
Phật giới.
a. Bồ đề sẵn đủ của các ngài là “Duyên
nhân” mở tỏ chính tính, giúp cho việc thành
phật, đó là Như thị tướng.
b. Trí tuệ các ngài là “Liễu nhân” soi rõ
lí và trí, hiển phát pháp thân, đó là Như thị
tính.
c. Lí thể các ngài vốn đầy đủ, không
nhờ tu hành, lí thể ấy là “Chính nhân”
thành tựu quả Phật, đó là Như thị thể.
d. Có đủ vô lượng bốn thệ nguyện rộng

lớn, đó là Như thị lực.
đ. Dùng vô lượng sáu độ muôn hạnh
hóa độ chúng sinh, đó là Như thị tác.
e. Lấy trí tuệ trang nghiêm không thể
nghĩ bàn làm nghiệp nhân cho quả báo vị
lai, đó là Như thị nhân.
g. Lấy các thứ phúc đức trang nghiêm
làm trợ duyên giúp cho đạo nghiệp thêm
lớn, đó là Như thị duyên.
h. Nhờ nghiệp nhân, trợ duyên mà
chứng được quả bồ đề, đó là Như thị quả.
i. Chứng vào giải thoát rốt ráo, được đại
Niết bàn, đó là Như thị báo.
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

B
626
k. Căn cứ vào đó mà biết tướng như thị,
tính như thị, thể như thị v.v... của Bồ tát
và Phật đều là thực tướng, đó là Như thị
bản mạt cứu kính đẳng.
II. Phật giới mười như thị:
1. Như thị tướng: chỉ cho muôn điều
thiện mà chư Phật đã làm, các điều thiện
này cũng chính là Duyên nhân trong ba
nhân Phật tính.
2. Như thị tính: chỉ cho trí tuệ nội chiếu
(soi bên trong) chứa trong tính Phật; trí tuệ
này cũng tức là Liễu nhân trong ba nhân
Phật tính.
3. Như thị thể: chỉ cho lí thể của chư
Phật trong mười phương tức là tâm tự tính
trong sạch. Lí thể này cũng tức là Chính
nhân trong ba nhân Phật tính.
4. Như thị lực: chỉ cho thiện căn từ bi
của tâm bồ đề mà chư Phật đã có đủ.
5. Như thị tác: chỉ cho lực dụng hiển
hiện một cách tự nhiên không cần tạo tác
trong sự nhậm vận tự tại của chư Phật.
6. Như thị nhân: tất cả những hạnh chư
Phật đã tu ở các kiếp trước đều trở thành
nghiệp nhân hiện tại.
7. Như thị duyên: hết thảy thiện duyên
đều trở thành trợ duyên giúp cho đạo bồ
đề của chư Phật thêm lớn.
8. Như thị quả: chỉ cho quả Diệu giác
nhờ vô lượng kiếp quá khứ tu hành chân
thực mà đạt được.
9. Như thị báo: chỉ cho đại niết bàn chư
Phật đã chứng được.
10. Như thị bản mạt cứu kính đẳng:
trong chín thứ như thị nói ở trên, từ Phật

tướng phi bản phi mạt (chẳng phải gốc
chẳng phải ngọn) cho đến Phật báo là phép
“Quyền” (phép tạm thời) do chư Phật tự
làm, còn cứu kính đẳng phi đẳng phi bất
đẳng (chẳng phải bằng nhau chẳng phải
chẳng bằng nhau) là phép “Thực” (phép
chân thực) của chư Phật tự làm; như vậy là
quyền thực tương tức, bình đẳng không hai,
đó là Như thị bản mạt cứu kính đẳng của
chư Phật.
III. Li hợp.
Chẳng hạn như đem pháp Quyền và
Thực do Phật tự làm và giáo hoá người khác
mà bàn về thực tướng các pháp thì:
1. Nếu đứng về phương diện “theo ý
mình” mà nói, thì Thập giới, Thập như được
quán chiếu trong tâm Phật đều là tướng vô
thượng, tính vô thượng đến quả báo vô
thượng; đó tức là Thập như thị của pháp
giới Phật duy nhất; giống như biển cả có
thể chứa nước trăm sông, cũng tức là Quyền,
Thực tự làm.
2. Nếu đứng về phương diện “theo ý
người khác” mà nói, thì có Thập như thị
của chín giới, đó tức là Quyền, Thực giáo
hóa người khác.
3. Nếu đứng về phương diện “theo
mình, người” mà nói, thì trong Quyền tự
mình làm gồm có Thực, trong Thực giáo
hóa người khác gồm có Quyền. Bởi thế nên
biết, nếu đứng trên quan điểm li hợp mà
giải thích rõ chân nghĩa của thực tướng các
pháp, thì Thập như thị, nếu mở rộng ra (li)
là vô lượng thập như, còn nếu gộp lại (hợp)
thì là thập như duy nhất. Tuy nhiên, cái lí
này chẳng phải dùng trí lực tầm thường
của người ta mà hiểu biết được, chỉ có Phật
mới biết được một cách cùng tột.

IV. Theo thứ tự tu hành.
Dùng Thập như để hiển bày quá trình
tu hành hướng thượng:
1. Như thị tướng: tất cả chúng sinh đều
có thực tướng bản lai, tức là tướng mạo của
Như lai tạng.
2. Như thị tính: chỉ cho trí tuệ tính
đức.
3. Như thị thể: là lí của ba đức pháp
tính trung đạo, lí này thông cả mười giới.
Ba thứ Tướng, Tính, Thể nói trên đây,
theo thứ tự là ba nhân của tính đức (là đức
không nhờ tu hành mà khi sinh ra đã có
BIÊT GIẢI TỨ LOẠI THẬP NHƯ THỊ

B
627
rồi), cũng tức Duyên nhân, Liễu nhân,
Chính nhân của ba nhân Phật tính, tương
đương với “Lí tức” kiêm “Danh tự tức”.
4. Như thị lực, Như thị tác, là nghiên
cứu và tu hành ba đức về tính cụ mà vào
ngôi Thập tín “Tương tự tức”.
5. Như thị nhân, Như thị duyên, là vào
41 ngôi từ Sơ trụ trở lên.
6. Như thị quả, Như thị báo, chỉ cho sự
tu hành đến quả vị Phật địa. Lực và tác,
nhân và duyên, quả và báo nói ở trên, là ba
nhân tu đức (đức nhờ tu hành mà được).
7. Như thị bản mạt cứu kính đẳng, lấy
ba đức tính cụ làm gốc (bản), lấy ba đức do
tu hành mà hiển bày làm ngọn (mạt), từ
đầu đến cuối đều gọi là ba đức, đó là cứu
kính đẳng.
Cứ theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 3 phần trên nói, thì Thập như cùng
nghĩa với Lục cảnh: Thập nhị nhân
duyên,Tứ đế, Tam đế, Nhị đế, Nhất đế,Vô
đế, chỉ khác nhau ở chỗ mở rộng ra hay
gộp chung lại mà thôi. Chẳng hạn như bàn
về sự mở rộng ra và gộp chung lại của Thập
như và Tứ đế thì: Khổ đế, Tập đế của Tạng
giáo, Thông giáo là Thập như của sáu
đường, tức khổ là Như thị thể, Như thị quả,
Như thị Báo; Tập là như thị tướng, Như thị
tính, Như thị lực, Như thị tác, Như thị nhân,
Như thị duyên. Diệt đế, Đạo đế là Thập
như của Nhị thừa, Bồ tát giới; tức Diệt là
như thị thể, Như thị quả, Như thị báo; Đạo
là Như thị tướng, Như thị tính, Như thị lực,
Như thị tác, Như thị nhân, Như thị duyên.
Còn Khổ đế, Tập đế của Biệt giáo, Viên

giáo là Thập như của Biến dịch sinh tử ngoài
ba cõi của Tứ thánh; tức Khổ là Như thị
thể, Như thị quả, Như thị báo; Tập là Như
thị tướng, Như thị tính, Như thị lực, Như
thị tác, Như thị nhân, Như thị duyên; Diệt
đế, Đạo đế là Thập như của Niết bàn, tức
Diệt là pháp thân thường trụ Như thị thể,
Như thị quả, Như thị báo; Đạo là bát nhã
giải thoát Như thị tướng, Như thị tính, Như
thị lực, Như thị tác, Như thị nhân, Như thị
duyên.
Lại cứ theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 5 phần dưới nói, thì Thập như cùng
nghĩa với tam quĩ (ba phép tắc) đó là:
1. Như thị thể nếu là chủ chất thì tức là
Chân tính quĩ.
2. Như thị tính nương bên trong, Như
thị lực là Liễu nhân, Như thị nhân là Tập
nhân, Như thị quả là Tập quả. Bốn thứ
trên đây là Quán chiếu quĩ.
3. Như thị tướng nương bên ngoài, Như
thị tác là siêng tu muôn hạnh, Như thị duyên
là báo nhân, Như thị báo là Báo quả. Bốn
thứ trên đây là Tư thành quĩ.
4. Như thị bản mạt cứu kính đẳng nếu
đứng về phương diện “không” mà nói thì
là quán chiếu quĩ; đứng về phương diện
“giả” mà nói thì là Tư thành quĩ; Còn đứng
về phương diện “Trung” mà nói thì là Chân
tính quĩ.
Ngoài ra cứ theo Pháp hoa kinh huyền
nghĩa quyển 2 phần trên nói, thì Thập như
thị trong kinh Pháp hoa có ba cách đọc
quay chuyển như sau:
1. Thị tướng như, Thị tính như, cho
đến Thị báo như, chuyển làm nghĩa “tức
không” trong ba đế.
2. Như thị tướng, Như thị tính, cho

đến Như thị báo, chuyển thành nghĩa “tức
giả”.
3. Tướng như thị, Tính như thị, cho
đến Báo như thị, chuyển làm nghĩa “tức
trung”. [X. luận Pháp hoa Q.hạ; Pháp hoa
kinh huyền tán Q.3; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4
phần trên]. (xt. Thập Như Thị, Thông Giải
Thập Như Thị).
BIÊT GIẢN NGŨ VỊ
Cũng gọi Biệt thời chi giản. Biệt giản
nghĩa là phân biệt lựa chọn, tức hàm ý đem
BIÊT GIẢN NGŨ VỊ

B
628
những tư tưởng và học thuyết mà các bậc
tiền bối đã phân biệt rõ chính, tà rồi lựa
chọn lại một lần nữa.
Ngài Động sơn Lương giới - tổ khai sáng
tông Tào động của Trung quốc đời Đường
- có soạn tập sách nhan đề “ Ngũ vị hiển
quyết”. Sau đệ tử của ngài là Thiền sư Tào
sơn Bản tịch tuyển chọn, phân biệt, giải
thích để nêu rõ lí chính của thuyết Ngũ vị,
nên gọi là Biệt giản ngũ vị. Nội dung của
nó được chép trong Động thượng vân
nguyệt lục quyển thượng, và trong Trùng
biên Tào động ngũ vị quyển thượng v.v...
(xt. Động Sơn Ngũ Vị Hiển Quyết).
BIÊT GIÁO
I. Biệt giáo. Một trong bốn giáo hóa
pháp: Tạng, Thông, Biệt, Viên do tông
Thiên thai thành lập. Biệt giáo tuyên nói ý
chỉ trong các kinh Đại thừa riêng cho hàng
Bồ tát, như kinh Hoa nghiêm v.v... Riêng
đối với hàng Bồ tát, Biệt giáo nói hằng sa lí
Tục đế, như dùng đạo chủng trí dứt trừ ba
hoặc trần sa, kiến tư, vô minh (Kiến tư , vô
minh thuộc ngoài ba cõi), tu các hạnh ba la
mật tự hành hóa tha (tu cho mình hóa độ
người khác), lập các ngôi Tam hiền, Thập
thánh, lấy định vị như kim cương của đạo
vô ngại làm nhân, lấy bốn đức Niết bàn
(thường lạc ngã tịnh) của đạo giải thoát làm
quả. Giáo này không làm lợi ích chung cho
hai thừa Thanh văn, Duyên giác, mà chỉ
làm lợi ích riêng cho hàng Bồ tát, vì thế gọi
là Biệt giáo (giáo pháp riêng biệt). Lại vì nó
không chung với hai thừa nên gọi là Bất
cộng giáo (giáo pháp không chung). Trong

bốn giáo hóa pháp, Biệt giáo là sự giáo thuộc
ngoài ba cõi, cho nên tuy rõ thực tướng
Trung đạo, nhưng lí “Đãn trung” không
viên dung tương tức, mà cần phải theo thứ
lớp tu ba quán Không Giả Trung, theo thứ
lớp chiếu lí ba đế, thứ lớp qua 52 giai vị,
thứ lớp phá ba hoặc kiến tư, trần sa và vô
minh, để thứ tự được ba trí: Nhất thiết trí,
Đạo chủng trí và Nhất thiết chủng trí. [X.
Quán âm huyền nghĩa Q.hạ; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.1 phần dưới, Q.2 phần dưới
đến Q.5;Tứ niệm xứ Q.3, Q.4; Tứ giáo nghĩa
Q.2, Q.3; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.hạ; Thiên thai bát giáo đại ý; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng huyết Q.6 phần
4]. (xt. Hóa Pháp Tứ Giáo).
II. Biệt giáo. Từ gọi tắt của Biệt giáo
nhất thừa do tông Hoa nghiêm thiết lập.
Giáo nghĩa Nhất thừa của Hoa nghiêm khác
biệt với căn cơ tam thừa, mà chỉ thích hợp
với căn cơ Đại thừa viên đốn, vì thế nên
gọi là Biệt giáo nhất thừa. (xt. Đồng Biệt
Nhị Giáo).
BIÊT GIÁO THUYẾT THÍNH TỨ CÚ
Bốn câu nói nghe của Biệt giáo. Theo
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 3, sự nói pháp
và nghe pháp của Biệt giáo có thể phối hợp
thành bốn câu:
1. Chỉ nói không nghe, nghĩa là chúng
sinh toàn ở trong tâm chư Phật, Quả môn
thu nhiếp hết thảy pháp không sót, cho
nên giáo pháp được nói ra, chỉ có Phật hiển
hiện, gọi là chỉ nói không nghe (chỉ có người
nói, không có người nghe).
2. Chỉ nghe không nói, nghĩa là Phật
toàn ở trong tâm chúng sinh, Nhân môn
thu nhiếp hết thảy pháp không sót, cho
nên giáo pháp nói ra là tự hiện trong tâm

chúng sinh, gọi là chỉ nghe không nói (chỉ
có người nghe, không có người nói).
3. Nói, nghe đều hiện hữu, nghĩa là
chúng sinh và Phật đều hiện diện, nhân
quả dung hợp nhau, Phật nói pháp trong
tâm chúng sinh, chúng sinh nghe pháp trong
tâm Phật, gọi là nói nghe đều hiện hữu.
4. Nói, nghe đều dứt bặt, nghĩa là chúng
sinh toàn ở Phật, thì giống Phật chứ chẳng
BIÊT GIÁO

B
629
phải chúng sinh; Phật toàn ở chúng sinh,
thì giống chúng sinh chứ chẳng phải Phật.
Hai hình tướng thu hút nhau, hai địa vị
dung hợp nhau, thì chúng sinh trong tâm
Phật không nghe, Phật trong tâm chúng
sinh không nói, nên gọi là nói nghe đều
dứt bặt.
BIÊT GIÁO VÔ LƯỢNG TỨ ĐẾ
Trong bốn giáo hóa pháp do tông Thiên
thai phán lập, Biệt giáo là giáo pháp dành
riêng cho hàng Bồ tát, khác với Tạng giáo,
Thông giáo là các giáo pháp ba thừa cùng
tu. Hơn nữa, hành tướng của các pháp môn
do Biệt giáo nói là tu hành theo thứ lớp:
điều này cũng khác với Viên giáo là giáo
viên dung tất cả.
Chúng sinh do Bồ tát giáo hóa đã là vô
lượng, thì pháp môn được các Ngài dùng
để giáo hóa cũng là vô lượng, gọi là Vô
lượng tứ đế, tức là:
1. Khổ đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ các nỗi khổ sống chết của chúng sinh
trong mười cõi, vì quả báo khác nhau nên
có vô lượng tướng: đó là khổ có vô lượng
tướng.
2. Tập đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ phiền não năm trụ của chúng sinh trong
mười cõi đều không giống nhau, do phiền
não mà chiêu tập nỗi khổ sống chết, đó là
tập có vô lượng tướng.
3. Diệt đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ hạnh sáu độ có thể chứng lí Niết bàn
tịch diệt. Vì các hạnh ba la mật mỗi mỗi
khác nhau, nên diệt cũng có vô lượng
tướng.

4. Đạo đế, nghĩa là Bồ tát Biệt giáo xét
kĩ chúng sinh trong mười cõi nhiều vô
lượng, thì các pháp môn lợi mình lợi người
mà Bồ tát Biệt giáo dùng cũng có hằng hà
sa số, không thể tính đếm được: đó là đạo
có vô lượng tướng.
BIÊT HÀNH
I. Biệt hành, lưu hành riêng. Từ một
bộ kinh lớn trích lấy một phần để làm thành
một quyển kinh độc lập lưu hành ở đời, gọi
là Biệt hành. Như phẩm Phổ môn trong
kinh Pháp hoa đã được lấy ra làm kinh
Quan âm độc lập để lưu hành riêng.
II. Biệt hành, tu hành đặc biệt. Đối lại
với “Bình thường hành”. Nghĩa là sự tu hành
đặc biệt có ấn định thời gian, như khi nhập
thất.
BIÊT HIÊU
.....
Hiệu riêng. Là tên hiệu bày tỏ đức hạnh
hoặc phong cách của người. Cũng gọi Biệt
xưng. Tức ngoài tên thật ra, người ta tặng
cho mình một tên hiệu để nêu rõ đức hạnh
hoặc phong cách của mình. Thích thị thông
giám quyển 5 (Vạn tục 131, 421 hạ), nói:
“Pháp sư Chế trung ngoại vô xích tên là
Huệ ước, biệt hiệu là Trí giả, biệt hiệu của
sa môn cũng bắt đầu có từ đó”.
BIÊT HOẶC
.....
Hoặc (phiền não) riêng. Đối lại với
“Thông hoặc” (hoặc chung). Chỉ cho Trần
sa hoặc và Vô minh hoặc trong ba hoặc.
Đây là những hoặc mà Bồ tát Biệt giáo phải
dứt trừ, nên gọi là Biệt hoặc. Trong khi
giáo hóa chúng sinh, lẽ ra Bồ tát phải thông
suốt vô lượng vô số pháp môn nhiều như
bụi cát (trần sa), nhưng vì tâm tính mờ tối,

không thể thông suốt hết vô số pháp môn
như bụi cát này để có thể giáo hóa một
cách tự tại, vẫn còn chướng hóa đạo (cản
trở việc giáo hóa truyền đạo), cho nên gọi
là Trần sa hoặc. Còn vô minh hoặc là hoặc
làm mê mất lí thể căn bản mà che lấp lí
Trung đạo thực tướng. Dứt trừ được Biệt
BIÊT HOẶC

B
630
hoặc này thì có thể thành Phật. [X. luận
Đại trí độ Q.27; Pháp hoa huyền nghĩa thích
tiêm Q.3 phần dưới; Ma ha chỉ quán Q.6].
(xt. Tam Hoặc).
BIÊT HƯỚNG VIÊN TU
Cũng gọi Thập hướng viên tu. Tông
Thiên thai nói, Bồ tát Biệt giáo ở ngôi vị
Thập hồi hướng tu trọn đủ (viên tu) ba quán
Không, Giả,Trung. Đến giai vị Thập hồi
hướng, hạnh đức của Bồ tát Biệt giáo đã
viên dung sự lí, dần dần có đủ tính đức của
Viên giáo, nên gọi là Biệt hướng viên tu.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
(hội bản) Q.6 đoạn 4].
BIÊT LÍ TÙY DUYÊN
...........
Là thuyết duyên khởi của Biệt giáo thuộc
tông Thiên thai do ngài Tri lễ đời Bắc Tống
ở núi Tứ minh thành lập. Cũng gọi Đãn lí
tùy duyên, Nhất lí tùy duyên. Nghĩa căn
bản của Biệt giáo là giáo thuyết ba đế
(Không, Giả, Trung) theo thứ tự, cho nên
khi bàn về Duyên khởi, Biệt giáo chủ trương
nguồn gốc của duyên khởi là lí chân như
bình đẳng, vượt ra ngoài những hiện tượng,
nghĩa là những hiện tượng sai biệt do vô
minh tạo ra, chứ không phải đã có sẵn trong
lí chân như. Tức lí chân như của Biệt giáo
là trung đạo đế trong ba đế, đã xa lìa hai
bên Không, Giả. Chân như bình đẳng của
Biệt giáo vượt ngoài các hiện tượng sai biệt,
là lí cách biệt, nên gọi là Biệt lí; lí này là lí
thiên đãn (chỉ lệch về một bên) nên gọi là
Đãn lí; trái với hiện tượng sai biệt, lí này
là thuần nhất, nên gọi là nhất lí. Đây là

đặc trưng của thuyết Duyên khởi của Biệt
giáo.
Nghĩa chân như tùy duyên vốn đã được
thuyết minh trong luận Đại thừa Khởi tín,
khi ngài Hiền thủ của tông Hoa nghiêm
chú sớ luận Khởi tín mới lấy chân như
tùy duyên này làm giới hạn của ba giáo
Tiệm, Đốn, Viên trong năm giáo của tông
mình, lấy chân như không tùy duyên làm
thủy giáo, lấy sự tùy duyên và khômg tùy
duyên của chân như mà phán Quyền giáo,
Thực giáo của Đại thừa. Người đã đem
thuyết Duyên khởi ứng dụng vào Thiên
thai giáo là ngài Trạm nhiên ở Kinh khê,
vị tổ thứ 6 của tông Thiên thai. Ngài Trạm
nhiên dựa theo thuyết bất biến tùy duyên
trong luận Khởi tín mà phán quyết sự
khu biệt tùy duyên giữa Biệt giáo và Viên
giáo. Về sau, các nhà học giả Thiên thai
ứng dụng khuynh hướng luận Khởi tín
ngày càng thịnh, nhưng họ không biết
sự sai khác giữa Biệt giáo tùy duyên và
Viên giáo tùy duyên, mà đều xem cùng là
Viên giáo.
Nhưng ngài Tứ minh Tri lễ đã từ thuyết
Duyên khởi, nói rõ sự sai khác giữa Biệt
giáo và Viên giáo, đặc biệt gọi những điều
mà Biệt giáo bàn đến là Biệt giáo tùy duyên.
Còn đối với chân như của Viên giáo, tính
nó vốn đủ các pháp và tạo ra hết thảy pháp,
thì gọi là Lí cụ tùy duyên. [X. Thập bất nhị
môn chỉ yếu sao Q.hạ; Tứ minh tôn giả
giáo hành lục Q.2, Q.3].
BIÊT NGŨ THỜI
........
Là một trong hai thứ ngũ thời (Thông
ngũ thời và Biệt ngũ thời) do tông Thiên
thai phán lập. Trong sách Giáo quán cương

tông quyển thượng, ngài Trí húc đem chia
giáo pháp của đức Phật nói trong 50 năm
làm năm thời, trong đó, Biệt ngũ thời là
đức Phật tùy theo cơ nghi của các đệ tử mà
nói pháp để hóa độ, tức như từ thời Hoa
nghiêm cho đến thời Pháp hoa Niết bàn
v.v... Pháp nhiếp hóa của Biệt ngũ thời là
chính tắc. Đối lại, Thông ngũ thời là biến
tắc. (xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
BIÊT HƯỚNG VIÊN TU

B
631
BIÊT NGUYÊN
.....
Thệ nguyện riêng của chư Phật, Bồ tát,
gọi là Biệt nguyện. Như 48 điều nguyện của
đức Phật A di đà hoặc 12 điều nguyện của
đức Phật Dược sư v.v... đều không giống
với thệ nguyện của các đức Phật khác. Đối
lại bốn thệ nguyện rộng lớn là những điều
nguyện chung của chư Phật, Bồ tát thì gọi
là Tổng nguyện. (xt. Bản Nguyện, Thệ).
BIÊT NGỮ
.....
Lời nói riêng. Trong đối thoại, khi vị
Thiền tăng hỏi người đối thoại một vấn đề
nào đó, mặc dù họ đã trả lời rồi, nhưng vị
Thiền tăng lại thêm ý kiến của mình vào
câu trả lời của họ, gọi là Biệt ngữ. Thông
thường được dùng chung với từ “đại ngữ”
(nói thay) gọi là “Đại Biệt”. (xt. Đại Ngữ).
BIÊT PHÁP
.....
Đối lại với “phổ pháp” (phép phổ thông).
Biệt pháp chỉ cho giáo pháp có đối tượng
hoặc nội dung đặc biệt. Tông Hoa nghiêm
cho giáo pháp Tiểu thừa và Tam thừa là
Biệt pháp, còn giáo pháp Nhất thừa Hoa
nghiêm là một tức hết thảy, dung hợp
không sai lệch, gọi là Phổ pháp. Đứng về
phương diện đối tượng mà nói, thì có Biệt
cơ, Phổ cơ khác nhau. [X. Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1]. (xt. Phổ Pháp Biệt
Pháp).
BIÊT PHÓ CHÚC
Giao phó dặn dò riêng. Chỉ sự phó chúc
pháp môn trong phẩm Thần lực của kinh

Pháp hoa. Cũng gọi bản hóa biệt phó, đối
lại với “Tổng phó chúc, .” (trao phó
dặn dò chung), hợp lại gọi là Tổng biệt nhị
phó. Phó chúc, nghĩa là trao phó kinh pháp,
rồi cứ theo lời dặn dò mà truyền bá, cũng
gọi Chúc lụỵ. Kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm
Như lai thần lực nói, đức Phật thị hiện mười
thứ thần lực lớn, đặc biệt đem pháp môn
trong phẩm Thọ lượng phó chúc cho các
vị Đại bồ tát bản hóa. Ngài Thiên thai Trí
khải chia phẩm này làm bốn đoạn: Xưng
thán, Kết yếu, Khuyến tưởng và Thích phó
chúc. Kết yếu tức là phó chúc năm chữ
“Diệu pháp liên hoa kinh” tâm yếu của kinh
pháp hoa, và khi hoằng dương Pháp hoa
thì đặc biệt phó chúc năm chữ tâm yếu này
cho những người căn cơ thấp kém nhất
trong đời mạt pháp.
Như vậy, pháp được phó chúc là năm
chữ “Diệu pháp liên hoa kinh”, còn người
được phó chúc là hàng Bồ tát bản hóa, đây
là Biệt phó chúc.
BIÊT PHONG TƯƠNG KIẾN
Gặp nhau trên ngọn núi Biệt phong.
Tên công án trong Thiền tông. Công án
này có xuất xứ từ kinh Hoa nghiêm phẩm
Nhập pháp giới đoạn nhân duyên đồng tử
Thiện tài gặp tỉ khưu Đức vân ở ngọn núi
Biệt phong. Bích nham lục tắc 23 (Đại 48,
164 hạ), chép: “Trong kinh nói, ngọn núi
Diệu phong cao ngất, tỉ khưu Đức vân trước
nay không xuống núi, Thiện tài đến tham
vấn, bảy ngày không gặp. Một hôm họ bỗng
gặp nhau ở ngọn Biệt phong, gặp rồi Đức
vân liền nói cho Thiện tài nghe về pháp
môn: Một niệm thấy khắp trí tuệ quang
minh của tất cả chư Phật trong ba đời. Đức
vân đã không xuống núi, thế tại sao họ gặp

nhau ở ngọn Biệt phong?”.
Tỉ khưu Đức vân không xuống núi là
biểu thị Đức vân không rời cảnh giới mầu
nhiệm sâu kín của chân như bản lai, là cảnh
giới mà đồng tử Thiện tài không thể thấy
được. Do đó, sau bảy ngày, Đức vân mới
BIÊT PHONG TƯƠNG KIẾN

B
632
xuống cửa thứ hai, hiện thân trên ngọn Biệt
phong, đáp lời thỉnh cầu của Thiện tài mà
mở bày pháp môn. [X. kinh Hoa nghiêm
phẩm Nhập pháp giới; Tông môn cát đằng
tập Tắc 83].
BIÊT PHONG VÂN
........
Vị tăng phái Dương kì tông Lâm tế đời
Tống. Họ, quê quán và năm sinh năm mất
đều không rõ. Là người nối pháp ngài Thử
am Thủ tịnh (cũng gọi là Thử am Cảnh
nguyên). Sư lần lượt trụ trì các chùa Chi
đề, Phúc tuyền ở Phúc châu (Phúc kiến) và
chùa Hoa nghiêm ở hưng hóa (Phúc kiến).
Sư có soạn Biệt phong vân thiền sư ngữ
yếu 1 quyển, nội dung thu chép hơn 50
thiên gồm Thướng đường, Ngữ yếu và Bỉnh
phất, Tiểu tham, Niêm cổ, Tụng tán v.v...
được thu vào Tục cổ tôn túc ngữ yếu quyển
6. [X. Tăng tục truyền đăng lục Q.1; Tục
đăng tồn cảo Q.1].
BIÊT SINH KINH
Kinh được trích riêng ra. Một bộ phận
văn kinh được sao chép hoặc trích dịch từ
một bộ kinh lớn mà thành và được lưu
hành riêng biệt. Cũng gọi Chi phái biệt hành
kinh, Chi lưu xuất sinh kinh, Chi phái kinh.
Vì kinh điển quá đồ sộ, pháp môn thì mông
mênh, nên người sau mới tùy nghi hóa độ,
ứng vật thi duyên mà đặt ra, cho nên phần
nhiều theo ý mình mà lấy hay bỏ, lược bớt,
sao chép một phần văn hoặc những bài kệ
nào đó trong bộ kinh lớn để làm thành
quyển kinh mà lưu hành riêng. Như kinh
Tịnh hành phẩm, kinh Đại bát nhã đệ nhị

hội, kinh Bồ tát địa trì v.v...
Chẳng hạn như:
1. Kinh Đâu sa 1 quyển, do ngài Chi lâu
ca sấm dịch vào đời Hậu Hán, là kinh
tương đương với phẩm Như lai danh hiệu
và phẩm Như lai quang minh giác trong
kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển).
2. Kinh Bồ tát bản nghiệp 1 quyển, ngài
Chi khiêm dịch vào đời Ngô, là kinh tương
đương với phẩm Tịnh hạnh và phẩm Bồ
tát thập trụ trong kinh Hoa nghiêm (bản
60 quyển).
Hai quyển kinh trên đây đều là kinh
biệt sinh của kinh Hoa nghiêm (bản 60
quyển).
Xưa nay, các kinh biệt sinh đều không
được đưa vào tạng mà chỉ lập mục lục.
Trong các bộ kinh lục của Trung quốc,
như Pháp kinh lục, Khai nguyên thích
giáo lục v.v... đều có liệt kê phần kinh,
luật, luận biệt sinh của Đại thừa và Tiểu
thừa.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.16;
Chúng kinh mục lục Q.2 (ngài Pháp kinh
đời Tùy); Tĩnh thái lục Q.3; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.26, Q.27].
BIÊT TẬP
.....
Loại sách do một người biên soạn. Như
Xuất tam tạng kí tập quyển 12 (đời Lương)
có ghi: Pháp tập lục của Tề Thái tể Kính
lăng văn tuyên vương, Pháp tập của
Thích tăng hựu v.v... đều là biệt tập. Còn
vào đời Đường thì có: Thướng biểu kí của
sa môn Huyền trang, Biểu chế tập của
ngài Bất không v.v... Đời Tống thì có:
Đàm tân văn tập của ngài Khế tung,
Thạch môn văn tự thiền của ngài Huệ

hồng giác phạm. Đời Minh cũng có: Vân
thê pháp vựng của ngài Châu hoành, Tử
bách lão nhân tập của ngài Chân khả
v.v....
BIÊT THÂN LUẬN
Đối lại với “Thông thân luận ”.
Biệt thân luận là bộ luận diễn giải ý nghĩa
BIÊT PHONG VÂN

B
633
riêng trong một bộ kinh, như luận Đại trí
độ, luận Thập địa v.v... Trái lại, bộ luận
diễn giải rộng ý nghĩa của các kinh mà đức
Phật đã nói trong một đời, thì gọi là Thông
thân luận, như Trung luận, Bách luận,
Thập nhị môn luận v.v...
Biệt thân luận và Thông thân luận nói
trên là do tông Tam luận phán lập. [X. Tam
luận huyền nghĩa]. (xt. Thông Thân Biệt
Thân).
BIÊT THỊ NHẤT CÀN KHÔN
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Biệt thị
có hai ý: còn có cái khác, e ngại, là từ ngữ
mang ý nghĩa nửa tin nửa ngờ, suy đoán.
Biệt thị nhất càn khôn, hàm ý nói còn có
trời đất khác. Trong Thiền lâm, cụm từ này
được dùng để chỉ cho cảnh giới mở tỏ, vượt
ngoài tình thức phân biệt.
Thung dung lục tắc 92 (Đại 48, 287
thượng) chép:
“Thu quyển dư hoài yếm sự hoa
Qui lai hà xứ thị sinh nha (nhai)
Lạn kha tiều tử nghi vô lộ
Quải thụ Hồ công diệu hữu gia”
(Biệt thị nhất càn khôn).
(Dịch ý:
Thu cuốn lại còn ngán việc đời
Quay về nhưng nào biết về đâu
Tiều phu cán mục ngờ không lối(1)
Lơ lửng Hồ công (2) có chỗ mầu.)
Lại khi hình dung cái gia phong đặc biệt
không có gì có thể so sánh được, thì gọi là
Biệt thị nhất gia phong. Bích nham lục tắc
60 (Đại 48, 195 trung) chép:

“Công án viên lai vấn Triệu châu
Trường an thành lí nhậm nhàn du
Thảo hài đầu đới vô nhân hội”
(Dã hữu nhất cá bán cá, biệt thị nhất
gia phong, minh đầu dã hợp, ám đầu dã
hợp)
(Dịch ý :
“Đem công án đến hỏi Triệt chu (châu)
Trong thành Trường an mặc ngao du
Giầy cỏ đội đầu không ai biết.
(Cũng có một người vượt trội, có gia
phong riêng, sáng cũng hợp, tối cũng
hợp)”.)
(1) Đời nhà Tấn bên Tàu có người tên
là Vương chất, vào núi đốn củi, đứng xem
hai ông tiên đánh cờ, xem hết một ván mà
cái cán rìu cầm ở tay đã mục.
(2) Hồ công: vị tiên vào đời Hậu Hán
bên Tàu. Hàng ngày ông đến chợ ngồi bán
thuốc. Khi tan chợ, ông treo cái bình (hồ)
đựng rượu trên cây rồi vào đó nằm nghỉ.
Trong bình có cả trời đất trăng sao v.v...
(Người dịch chú thích).
BIÊT THỈNH
Mời riêng. Nghĩa là người tại gia thỉnh
riêng một vị tăng nào đó nhận sự cúng
dường. Còn mời riêng bốn người trở lên
trong chúng tăng, thì gọi là Biệt thỉnh
chúng thực. Khi tiếp nhận lời mời cúng
dường trai phạn của người tại gia, phải theo
thứ tự tuổi hạ của chư tăng mà phó trai
(đây gọi là Tăng thứ thỉnh, khác với Biệt
thỉnh) mới đúng phép, vì thế giới luật cấm
nghiêm ngặt việc nhận Biệt thỉnh, vị ti
khưu nào nhận thì phạm tội Ba dật đề.
Bởi lẽ, lợi dưỡng cúng dường thức ăn thuộc
về tăng 10 phương, nếu nhận biệt thỉnh
tức là lấy vật của tăng 10 phương, cho

nên ngăn cấm.
Kinh Tỉ khưu ứng cúng pháp hành và
kinh Cư sĩ thỉnh tăng phúc điền cũng có
nói, nhận Biệt thỉnh lui mất một quả, hai
quả, ba quả, bốn quả. [X. kinh Tăng nhất a
hàm Q.45; kinh Phạm võng Q.hạ; kinh Đại
bát niết bàn (bản Bắc) Q.11 phẩm Thánh
hạnh; luật Thập tụng Q.48; luật Ma ha
tăng kì Q.20; Phạm võng kinh Bồ tát giới
bản sớ Q.3].
BIÊT THỈNH

B
634
BIÊT THỜI NIÊM PHẬT
Thời niệm Phật riêng. Hàm ý là niệm
Phật trong thời gian nào đó đã được ấn
định. Cũng gọi Như pháp niệm Phật. Đối
lại với “Tầm thường niệm Phật” (niệm Phật
theo lệ thường hằng ngày), “Lâm chung
niệm Phật” (niệm Phật lúc hấp hối). Kì gian
ngắn là 7 ngày, 14 ngày, 21 ngày, dài thì 90
ngày. Mục đích là tránh cảm giác mệt mỏi
biếng nhác do niệm Phật thường ngày sinh
ra, nên mới đặt nhật kì niệm Phật nhất định
khiến hành giả chuyên tâm niệm Phật, tinh
tiến tu hành, mong đạt được chứng ngộ.
Đa số chùa viện thuộc Tông tịnh độ đều
theo cách tu hành này, đó là chịu ảnh hưởng
của phép Thường hành tam muội và Dẫn
thanh niệm Phật. [X. Quán niệm pháp môn;
Vãng sinh yếu tập Q.trung phần cuối].
BIÊT THỜI Ý
........
Phạm:kàlàntaràbhipràya. Đức Như
lai dùng ý thú biệt thời mà nói pháp. Cũng
gọi Biệt thời ý thú, Thời tiết ý thú. Là một
trong bốn ý thú. Như nói người nào tụng
trì tên hiệu của đức Phật Đa bảo thì, đối với
vô thượng bồ đề, quyết định không trở lui,
hoặc nói người ta chỉ cần phát nguyện liền
được sinh về cõi Phật yên vui v.v... Đây là
đức Như lai vì khuyên nhủ những chúng
sinh biếng nhác không thích tu hành, nên
nói lúc khác (biệt thời) được lợi ích, chứ
không nói được liền ngay lúc này.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 6 (Đại
31, 194 trung), nói: “Những người căn lành
biếng nhác, nhờ tụng trì tên hiệu Phật Đa

bảo nên được tiến lên công đức thượng
phẩm nhằm khuyên những chúng sinh có
công hạnh nông cạn, muốn khiến họ bỏ
tính lười biếng, tinh tiến tu hành, chứ không
phải chỉ nhờ tụng trì tên hiệu Phật mà được
không trở lui, quyết định được ngay vô
thượng bồ đề. Ví như từ một đồng tiền vàng
nhờ kinh doanh lâu ngày mà được một
nghìn đồng, chứ không phải trong một
ngày mà được, chính là do ở một lúc khác
(biệt thời) mới được như vậy, ý của Phật
cũng thế. Một đồng tiền vàng là nhân của
nghìn đồng tiền vàng; tụng trì danh hiệu
Phật là nhân của sự không trở lui đối với
vô thượng bồ đề”. [X. Nhiếp đại thừa luận
(bản dịch đời Lương) Q.trung; Di lặc thượng
sinh kinh sớ Q.thượng; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; Chư kinh yếu tập Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7
phần cuối]. (xt. Tứ Ý Thú).
BIÊT THỜI Ý HỘI THÔNG
..............
Do Tịnh độ chân tông Nhật bản thành
lập. Vào thời đại Tùy, Đường, các học giả
của tông Nhiếp luận cho rằng mười niệm
vãng sinh nói trong kinh Quán vô thượng
thọ tương đương với Biệt thời ý trong bốn
ý của luận Nhiếp đại thừa; đó chỉ là thuyết
phương tiện thôi. Bởi thế, tuy nói mười niệm
vãng sinh là vãng sinh liền, nhưng thực ra
không phải thế: mười niệm chỉ thành nhân
xa của sự vãng sinh. Trái lại, các sư thuộc
tông Tịnh độ hội thông ý trong các kinh
luận, chủ trương mười niệm vãng sinh là
vãng sinh ngay. Nhóm ngài Nguyên tín v.v...
thuộc tông Tịnh độ Nhật bản cũng cùng
quan điểm này, Chân tông gọi là Biệt thời
ý hội thông.

Trong các bậc Đại đức Tổ sư Trung
quốc, ngài Đạo xước cho rằng mười niệm
được thành tựu là nhờ đã gieo nhân ở đời
quá khứ, cho nên chẳng phải Biệt thời ý.
Ngài Thiện đạo thì chủ trương nếu chỉ có
nguyện không có hành, thì mười niệm vãng
sinh là Biệt thời ý; còn nguyện hành đầy
đủ thì không phải Biệt thời ý, nghĩa là mười
niệm có đầy đủ mười nguyện mười hành.
BIÊT THỜI NIÊM PHẬT

B
635
Luận Tịnh độ quyển trung của ngài Ca
tài và Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 7 của ngài Khuy cơ v.v... bảo rằng
cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà thông cả
Báo độ và Hóa độ. Đứng về mặt vãng sinh
Hóa độ mà nói, thì nguyện hành đầy đủ
nên mười niệm vãng sinh không phải Biệt
thời ý; đứng về Báo độ mà nói, thì chỉ có
nguyện không có hành hoặc nguyện hành
đầy đủ, mười niệm vãng sinh đều là Biệt
thời ý. [X. Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.6; luận Nhiếp đại thừa
(bản dịch đời Lương) Q.trung; Quán kinh
sớ Huyền nghĩa phần; Di lặc thượng sinh
kinh sớ Q.thượng; Du tâm an lạc đạo; Vô
lượng thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán
Q.trung; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.3; Vãng sinh yếu tập Q.thượng phần cuối;
Pháp uyển châu lâm Q.15].
BIÊT THỤ BỒ TÁT TĂNG
Biệt thụ (nhận riêng) đối lại với “Thông
thụ, .” (nhận chung). Nghĩa là chỉ
nhận một phần Nhiếp luật nghi giới, chứ
không nhận Nhiếp thiện pháp giới và
Nhiếp chúng sinh giới; khi nhận giới này
phải có đủ mười vị sư (tam sư thất chứng:
Hòa thượng, Giáo thụ, Yết ma và bảy vị
chứng minh) và phải làm phép yết ma.
Cứ theo đó, vị Bồtát nhận chung cả (thông
thụ) giới Đại thừa và giới Tiểu thừa thì gọi
là Thông thụ Bồ tát tăng; còn vị Bồ tát
chỉ nhận giới Đại thừa thôi thì gọi là Biệt
thụ Bồ tát tăng. [X. Thiền giới quyết
Q.trung; Thiền giới quyết chú giải Q.trung].
(xt. Thông Thụ Biệt Thụ).

BIÊT TIẾP THÔNG
........
Cũng gọi Tiếp nhập biệt. Là một trong
ba loại Bị tiếp. Trong số người tu học Thông
giáo trong bốn giáo hóa pháp của tông Thiên
thai, nếu Bồ tát có lợi căn hiểu được lí Đãn
trung của Biệt giáo thì được tiến vào Biệt
giáo mà trở thành là người Biệt giáo. Đây
gọi là Biệt tiếp Thông, tức Biệt giáo tiếp
nhận Thông giáo tiến vào Biệt giáo. (xt. Bị
Tiếp).
BIÊT TÔN MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Chủ tôn mạn đồ la, Tạp mạn
đồ la. Là mạn đồ la lấy chủ tôn của hai bộ
Kim cương, Thai tạng, ngoại trừ Đại nhạt
Như lai, của Mật giáo làm Trung tôn mà
được kiến lập. Sự kiến lập này được căn cứ
theo các kinh Bảo lâu các, kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn và kinh
Nhất tự kim luân Phật đính.
Các Biệt tôn mạn đồ la thuộc các bọ:
Như lai, Phật đính, Chư kinh, Quan âm,
Bồ tát, Thiên v.v... Như lai bộ có A di đà
mạn đồ la, Thích ca mạn đồ la; Phật đính
bộ có Phật đính mạn đồ la, Tôn thắng mạn
đồ la; Chư kinh bộ có Bảo lâu các mạn đồ
la, Bồ đề tràng kinh mạn đồ la, Thỉnh vũ
kinh mạn đồ la, Đồng tử kinh mạn đồ la,
Lí thú kinh mạn đồ la; Quan âm bộ có
Như ý luân mạn đồ la; Bồ tát bộ có Kim
cương thủ bồ tát mạn đồ la; Thiên bộ có
Diêm ma thiên mạn đồ la, Cát tường thiên
mạn đồ la, Bắc đẩu mạn đồ la v.v... (xt.
Mạn Đồ La).
BIÊT TÔN TẠP KÍ
Trứ tác gồm 57 quyển hoặc 50 quyển,
do ngài Tâm giác ở viện Thường hỉ tại Nhật
bản soạn. Cũng gọi Yếu tôn tạp kí, Biệt tôn

loại tụ sao, Ngũ thập quyển thư, thu vào
Đại chính tạng tập 83. Sách này ghi chép
tường tận các danh hiệu tiếng Phạm, chủng
tử, hình tam muội da của chủ tôn và các
kinh pháp thuộc Đông mật; đồng thời, có
phụ thêm 300 bức mạn đồ la.
BIÊT TÔN TẠP KÍ

B
636
BIÊT TÔNG
.....
Tiếng dùng trong Nhân minh. Trong
phương thức lập luận của Nhân minh,
phần tử cấu thành Tông thể (mệnh đề)
gọi là Biệt tông. Cũng gọi Tông y. Biệt,
hàm ý là bộ phận. Y, hàm ý là chỗ nương
để cấu thành. Chẳng hạn như Tông “Tiếng
nói là vô thường” là do hai phần tử “tiếng
nói” và “vô thường” cấu thành. Hai phần
tử này đều là một bộ phận của Tông thể,
cũng là chỗ nương vào đó mà Tông thể
được cấu thành, vì thế gọi là Biệt tông. [X.
Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha
môn thiển thích].
BIÊT TRỤ TRUNG THỰC
Chỉ cho nghĩa đế trung đạo chân thực
thuận theo các pháp sai biệt. Đối lại với
“Đẳng trụ trung thực”. Trung thực là trung
đạo chân thực, tức chỉ cho Đệ nhất nghĩa
đế. Luận Thích ma ha diễn quyển 2, khi
giải thích về Chân như môn và Sinh diệt
môn đã nêu ra mười tên gọi, trong đó, tên
thứ 9 tức là “Trung thực”. Trung thực lại
được chia làm hai thứ là Đẳng trụ trung
thực và Biệt trụ trung thực. Đẳng trụ trung
thực cũng gọi là Chân như sở nhập, dụ
cho độc minh châu; Biệt trụ trung thực cũng
gọi là Sinh diệt sở nhập, dụ cho thuận minh
châu.
Biệt trụ nghĩa là trụ nơi sai biệt. Biệt trụ
trung thực là chỉ cho trung đạo đệ nhất
nghĩa đế trụ nơi pháp sai biệt, hay thuận
theo tất cả pháp sai biệt thuộc môn Sinh
diệt, ví như các vật khác nhau được để ở

trước “thuận minh châu”, hạt châu ánh hiện
các mầu sắc giống với các vật khác nhau
ấy. Cũng thế, “sinh diệt sở nhập” là thuận
theo hết thảy pháp sai biệt mà trụ ở trong
mỗi pháp ấy, nên gọi là Biệt trụ trung thực.
(xt. Đẳng Trụ Trung Thực, Thuận Minh
Châu).
BIÊT TRUYỀN TỰ
.........
Chùa ở trên triền núi Đan hà huyện
Nhân hóa tỉnh Quảng đông. Đây là ngôi
chùa danh tiếng ở Bách việt (Quảng đông)
và được ví là cửa ải thứ nhất của núi Đan
hà. Vào đời Đường có vị cao tăng ở đây,
người bấy giờ gọi ngài là Trưởng lão trại.
Đến đời Tống, Minh chùa đã có Lục tổ
đường của Thiền tông, nhiều nhân văn học
sĩ thường đến đây dựng lều đọc sách, khiến
cho chùa nổi tiếng một thời. Cuối đời Minh,
Tuần phủ Giang tây (Cám nam) là Lí vĩnh
mậu đưa gia quyến vào đất Việt (Quảng
đông), lấy Đan hà làm nguồn đào ngoài
cuộc đời, rồi định cư luôn tại đây. Sau lại có
quan Đại thần triều Vĩnh lịch tên là Kim
bảo sáng lập chùa Biệt truyền ở núi này.
Chùa quy mô rộng lớn, có thể sánh ngang
với chùa Nam hoa ở Thiều quan và chùa
Hạp sơn ở Thanh viễn.
BIÊT TUYỂN SỞ CẦU
Chọn riêng theo điều mong cầu. Đức
Phật Thích ca mâu ni vì bà Vi đề hi mà
hiện ra các cõi Tịnh độ của chư Phật, trong
Cổng Chùa Biệt Truyền
BIÊT TÔNG

B
637
đó, bà Vi đề hi đặc biệt chọn thế giới cực
lạc của Phật A di đà và nguyện sinh về thế
giới ấy. [X. kinh Quán vô lượng thọ].
BIÊT TỰ
.....
I. Biệt tự, bài tựa riêng, đối lại với
“Thông tự,.....” (tựa chung). Trong phần
tựa các kinh, bộ phận đặc biệt chỉ giới hạn
nơi nguyên do phát khởi bộ kinh, gọi là
Biệt tự. Cũng gọi Phát khởi tự. Thắng man
kinh nghĩa sớ (Đại 56, 1 trung) nói : “Quán
thông cả các kinh, như Lục chủng thành
tựu, kinh nào cũng có, gọi là Thông tự. Còn
duyên khởi cảm Phật nói pháp thì chỉ kinh
này có, các kinh khác không có, nên gọi là
Biệt tự”.
II. Biệt tự. Bài tựa đầu tiên trong sách
Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại của ngài Thân loan thuộc Tịnh độ
Chân tông Nhật Bản, gọi là Tổng tự, còn
bài tựa được viết riêng cho quyển Tín thì
gọi là Biệt tự, tức đối với bài Tổng tự trong
quyển thứ nhất mà gọi là Biệt tự .
BIÊT TƯỚNG
I. Biệt tướng. Tướng riêng, một trong
hai tướng, đối lại với “Tổng tướng” (tướng
chung). Hết thảy các pháp đều vô thường,
vô ngã, đó là tổng tướng, tức là tướng trạng
tổng quát. Nhưng, hết thảy các pháp cũng
đều có tướng đặc thù riêng, như ẩm ướt là
tướng của nước, cứng chắc là tướng của
đất, nóng là tướng của lửa v.v..., đó là biệt
tướng, tức là tướng bộ phận. [X. luận Đại
trí độ Q.31]. (xt. Tổng Tướng Biệt Tướng).
II. Biệt tướng. Một trong sáu tướng.

Sáu tướng là: Tổng tướng, Biệt tướng, Đồng
tướng, Dị tướng, Thành tướng, Hoại tướng.
Tông Hoa nghiêm cho rằng trong một pháp
duyên khởi ắt có nhiều yếu tố, như trong
một ngôi nhà gồm có đòn tay, rường cột,
gạch ngói, vôi cát v.v..., đó là tổng tướng.
Nhưng trong những yếu tố ấy mỗi mỗi đều
khác nhau, như đòn tay chẳng phải rường
cột, gạch ngói không giống vôi cát v.v..., đó
là Biệt tướng. (xt. Lục Tướng, Lục Tướng
Viên Dung).
BIÊT TƯỚNG NIÊM TRỤ
Phạm:Vyasta-lakwaịa-smftyupasthàna,
là gia hạnh (sự tu hành chuẩn bị) thứ hai
trong bảy gia hạnh mà thừa Thanh văn đã
tu hành từ trước khi đến ngôi kiến đạo.
Cũng gọi Biệt tướng niệm xứ. Lần lượt tu
riêng từng pháp một trong bốn pháp quán
niệm trụ: Thân, Thụ, Tâm, Pháp, tức là quán
thân bất tịnh, quán thụ thị khổ, quán tâm
vô thường, quán pháp vô ngã. Bốn phép
quán này nhằm đối trị bốn cái chấp điên
đảo: thường, lạc, ngã, tịnh của chúng sinh.
Đây là do tu “Ngũ đình tâm vị” tiến lên mà
đến giai vị này, nếu lại tiến tu nữa thì sẽ
đến giai vị “Tổng tướng niệm trụ”. [X. Pháp
hoa huyền nghĩa Q.4 phần dưới; Câu xá
luận bảo sớ Q.22; Pháp hoa kinh nhiếp
thích Q.2; Đại thừa pháp tướng tông danh
mục Q.1 phần giữa]. (xt. Thất Hiền, Tứ
Niệm Trụ).
BIÊT TƯỚNG TAM BẢO
Một trong hai loại tam bảo, một trong
ba loại tam bảo, một trong bốn loại tam
bảo. Cũng gọi Hóa tướng tam bảo, Biệt thể
tam bảo, Chân thực tam bảo, Giai thê tam
bảo. Vì bàn về thể tướng sai khác riêng của
mỗi loại Tam bảo nên gọi Biệt tướng; lại

tùy theo chỗ giáo hóa mà chia ra ngôi thứ
Phật ở trên, Pháp ở giữa và Tăng ở dưới,
nên gọi là Giai thê tam bảo (giai thê: bậc
thang). Về thành phầnTam bảo do Đại thừa
và Tiểu thừa lập cũng có khác nhau: Đại
thừa lấy ba thân của chư Phật làm Phật
BIÊT TƯỚNG TAM BẢO

B
638
bảo, sáu độ làm Pháp bảo, mười thánh làm
Tăng bảo. Tiểu thừa thì lấy ứng hóa thân
trượng sáu làm Phật bảo, 4 đế, 12 nhân
duyên làm Pháp bảo, 4 quả, Duyên giác làm
Tăng bảo.
Nếu theo năm giáo: Tiểu, Thủy, Chung,
Đốn, Viên của giáo nghĩa Hoa nghiêm, thì
có năm thứ Biệt tướng Tam bảo:
1. Tiểu thừa giáo: lấy năm phần pháp
thân, thân trượng sáu, thân ứng hóa tùy
theo loại làm Phật bảo, bốn đế, nhân
không, 37 phẩm trợ đạo, trạch diệt Niết
bàn làm Pháp bảo, bốn hướng, bốn quả
làm Tăng bảo.
2. Đại thừa thủy giáo: lấy pháp thân
thanh tịnh, thân tự thụ dụng, thân tha thụ
dụng, làm Phật bảo, chân lí hai không, sáu
đô, bốn nhiếp, bồ đề niết bàn làm Pháp
bảo, ba hiền, mười thánh làm Tăng bảo.
3. Đại thừa chung giáo: lấy pháp thân,
thân tự thụ dụng, thân tha thụ dụng, thân
ứng hóa làm Phật bảo, hai không, sáu độ,
thủy giác, bản giác làm Pháp bảo, ba hiền,
mười thánh làm Tăng bảo.
4. Đại thừa đốn giáo: theo nghĩa tỉnh
biết gọi là Phật bảo, theo nghĩa giữ khuôn
phép gọi là Pháp bảo, theo nghĩa không
trái ngược gọi là Tăng bảo.
5. Đại thừa viên giáo: mười thân dung
hợp trong ba thế gian là Phật bảo, Biệt giáo,
Nhất thừa, pháp giới viên dung là Pháp bảo,
Hải hội bồ tát là Tăng bảo. [X. Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.17; kinh Hoa
nghiêm phẩm Minh pháp chương Nội lập
Tam bảo Q.thượng; Hoa nghiêm khổng mục

chương Q.2; Hoa nghiêm hành nguyện
phẩm sớ sao Q.2; Đại thừa nghĩa chương
Q.10; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.6].
BIÊT TƯỚNG TAM QUÁN
Là phép quán do Biệt giáo của tông
Thiên thai đặt ra. Tức quán từ Giả vào
Không, từ Không vào Giả, sau cùng, vào
Trung đệ nhất nghĩa đế. Cũng gọi Thứ đệ
tam quán, Cách lịch tam quán. Đối lại với
“Nhất tâm tam quán” của Viên giáo Thiên
thai.
1. Quán từ Giả vào Không, cũng gọi
quán hai đế, gọi tắt là Quán không. Giả là
Tục đế hư dối, Không là chân đế chắc thực,
muốn bỏ tục về chân, vào Chân đế hai
không chắc thực, thì trước hết, người tu
hành phải quán Giả, biết rõ Giả là hư dối
mà nhận hiểu được Chân nên gọi là quán
hai đế. Người tu pháp quán này có thể dứt
trừ Kiến tư hoặc trong ba hoặc (Kiến tư
hoặc, Trần sa hoặc, Vô minh hoặc), được
Nhất thiết trí, và giai vị tu tập thì tương
đương với Thập trụ của Biệt giáo.
2. Quán từ Không vào Giả, cũng gọi Bình
đẳng quán, gọi tắt là Giả quán. Nghĩa là
hành giả không dừng lại ở lí không của
Chân đế, mà tiến lên kiến lập Tục đế sai
biệt của Giả quán. Nếu dừng lại ở không
thì chẳng khác gì hai thừa, chẳng thành
Phật pháp, không ích lợi cho chúng sinh.
Bởi thế, quán Không chẳng dừng lại ở
Không mà vào Giả, đây là do biết bệnh mà
biết thuốc, ứng bệnh mà cho thuốc, nên
gọi là Quán từ Không vào Giả. Nói Bình
đẳng là do quán từ Giả vào Không mà gọi
là Bình đẳng. Phép quán trước (số 1) là
phá Giả dùng Không, phép quán này thì

phá Không dùng Giả, phá và dùng đều bằng
nhau nên gọi Bình đẳng quán. Người tu
phép quán này có thể dứt trừ hoặc Trần sa
trong ba hoặc, được Đạo chủng trí trong ba
trí, và giai vị tu tập thì tương đương với Thập
hành của Biệt giáo.
3. Quán trung đạo đệ nhất nghĩa đế, gọi
tắt là Trung đạo đệ nhất nghĩa quán, Trung
đạo quán, Trung quán. Là phép quán dùng
Không, Giả phương tiện soi rọi hai đường
Chân, Tục. Nghĩa là trước hết hành giả quán
BIÊT TƯỚNG TAM QUÁN

B
639
sống chết không, kế đến quán niết bàn
không, hai hoặc Kiến tư, Trần sa đã hết,
tâm không thiên chấp, cho nên được
phương tiện che lấp cả hai hoặc, lại vì lần
lượt dùng hai phép quán, quán xét hai đế,
nên được phương tiện soi rọi cả hai; như
vậy thì hiển bày được Phật tính trung đạo,
là phép quán Trung đạo năng quán, đế và
quán không hai, hoặc và trí là một. Người
tu phép quán này có thể dứt trừ hoặc Vô
minh trong ba hoặc, được Nhất thiết chủng
trí trong ba trí, và giai vị tu tập tương đương
với Sơ địa của Biệt giáo. [X. kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp Q.thượng; Quán vô lượng
thọ phật kinh sớ diệu tông sao Q.2; Quán
vô lượng thọ phật kinh sớ (Trí khải); Pháp
hoa huyền nghĩa Q.3].
BIÊT VIÊN
.... .
Viện riêng. Ngoài ngôi chúa chính (bản
sơn) của một tông ra, các chùa viện được
xây cất ở những nơi khác, đều gọi là Biệt
viện. Như Phật quang sơn ở Cao hùng, Đài
loan, có Biệt viện là chùa Phổ môn ở Đài
bắc và Biệt viện là chùa Phổ hiền ở huyện
Cao hùng v.v...
BIÊT XỨ
.....
Chỗ riêng. Tiếng dùng của Phật giáo
Nhật bản. Chỉ những viện chi nhánh phụ
thuộc các chùa viện lớn ở Nhật bản. Tịnh
độ chân tông Nhật bản gọi Biệt xứ là Quải
sở, huyền sở (chỗ để treo gậy tích, ý nói
treo gậy để nghỉ ngơi). [X. Khảo tín lục Q.5].
BIÊT YẾT MA

........
Pàli: Vagga-Kamma. Cũng gọi Biệt
chúng yết ma, Biệt chúng. Cùng ở trong
một kết giới, vì hoàn cảnh đặc biệt nào đó,
một số ít tăng sĩ trong giáo đoàn tách rời
đại chúng để làm “tác pháp” riêng, gọi là
Biệt yết ma. Trong “10 việc” trái phép mà
vốn đã là nguyên nhân chủ yếu đưa đến sự
chia rẽ giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy,
Biệt yết ma là việc thứ tư. Thời bấy giờ có
phái phản đối cho rằng Biệt yết ma là phạm
tội phá tăng. Còn người làm Biệt yết ma gọi
là Biệt chúng tăng.
Ngoài ra, cứ theo luật Tứ phần quyển
44 chép, thì đức Phật bảo các vị tỉ khưu là
tăng có bốn loại: tăng bốn người, tăng năm
người, tăng mười người, tăng hai mươi người
v.v... “Tăng” ở thời kì đầu là lấy bốn người
xuất gia làm đơn vị cơ bản của chúng hòa
hợp, còn gọi một nhóm nhỏ chỉ gồm hai,
ba người xuất gia là Biệt chúng. [X. luật Thập
tụng Q.30 Chiêm ba pháp; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng].
BIỂU BẠCH
Bày tỏ rõ ràng. Khi cử hành pháp hội
hoặc trong khoá tu niệm, ở trước đức Phật
giải bày nguyện vọng và mục đích của mình
để cầu xin Tam bảo chứng giám, gọi là Biểu
bạch. Cũng gọi Khải bạch. Nếu bạch lúc
bắt đầu cử hành pháp hội thì gọi là Khai
bạch, Khai khải. Cứ theo Đại tống tăng sử
lược quyển trung Hành hương xướng đạo
điều và Thích thị yếu lãm quyển thượng
Biểu bạch điều chép, thì Biểu bạch bắt
nguồn từ sự chú nguyện của Ấn độ, nó
đồng nghĩa với từ “Xướng đạo” thời xưa.
Như văn xướng đạo do Giản văn đế nhà
Lương soạn vào thời Nam triều được chép

trong Quảng hoằng minh tập quyển 15, rất
giống hình thức văn Biểu bạch đời sau.
Lại trong các tùng lâm Trung quốc, khi
“quá đường” (lên nhà trai thụ trai), Hòa
thượng trụ trì có việc cần thông báo cho
đại chúng biết, thì gọi là Biểu đường. [X.
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.2; luận Thuyết pháp minh
BIỂU BẠCH

B
640
nhãn phẩm Biểu bạch; Thiền lâm tượng
khí tiên phúng xướng môn].
BIỂU CHẾ TẬP
Sách, gồm 6 quyển do ngài Viên chiếu
đời Đường biên tập, thu vào Đại chính tạng
tập 52. Cũng gọi Đại tông triều tặng Tư
không đại biện chính Quảng trí Tam tạng
hòa thượng biểu chế tập, Đại Đường Đại
hưng thiện tự Đại biện chính Đại Quảng
trí Tam tạng biểu đáp bi. Nội dung thu tập
các văn Biểu chế, Tạ biểu, Đáp phê, Tế
văn, Di thư v.v... của 18 soạn giả: Bất không,
Nghiêm dĩnh, Đàm trinh, Phi tích, Tuệ lãng,
Nguyên kiểu, Huệ hiểu, Pháp cao v.v... Như:
Bái Bất không Tam tạng đặc tiến thí Hồng
lô khanh kiêm tứ hiệu chế thư (Thư chúc
mừng Tam tạng Bất không được vua phong
chức Hồng lô khanh và ban hiệu), Tạ ân
tứ nhũ ngưu ngũ đầu tinh độc biểu (Biểu tạ
ơn vua đã ban cho năm con bò sữa và bê
con) v.v... gồm hơn 180 bài.
Sách này sưu tập các văn hiến Mật giáo
vào thời kì thịnh nhất ở đời Đường, cho
nên trước nay rất được các sử gia xem trọng.
BIỂU ĐỨC
Là một trong 16 cách giải thích huyền
môn (cửa sâu kín). Giống như Biểu thuyên
(bày tỏ rõ ràng sự lí). Đối lại với “Già tình”
(ngăn sự hiểu biết sai lầm). Biểu đức là
trực tiếp chỉ rõ cái tính đức vốn có sẵn
trong các pháp. “Già tình, Biểu đức” được
dùng nhiều trong tông Hoa nghiêm, tông
Chân ngôn, còn“Già thuyên, Biểu thuyên”
thì được dùng nhiều trong tông Pháp tướng.
Già tình, Biểu đức là nói theo Pháp thể

(thể của các pháp), còn Già thuyên,Biểu
thuyên thì nói theo ngôn thuyên (nói rõ lí
sự). [X. Hoa nghiêm ngũ giáo chỉ quán (Đỗ
thuận)].
BIỂU NGHĨA DANH NGÔN
Đối lại với “Hiển cảnh danh ngôn”. Chỉ
cho tên gọi, câu văn, lời nói v.v... có thể
diễn tả nghĩa lí một cách rõ ràng. Luận
Thành duy thức quyển 8 (Đại 31, 43 trung),
nói: “Biểu nghĩa danh ngôn, tức là danh
ngôn có thể giải thích rõ ràng nghĩa lí và sự
sai khác của âm thanh”. (xt. Danh Ngôn,
Danh Ngôn Chủng Tử).
BIỂU NGHĨA DANH NGÔN CHỦNG TỬ
Đối lại với “Hiển cảnh danh ngôn
chủng tử ”. Chỉ cho
những chủng tử (hạt giống) do những
tên gọi, câu văn, lời nói v.v... huân tập
(xông ướp) mà thành. Những chủng tử
này có khả năng giải bày nghĩa lí rõ ràng.
Chúng cũng là những chủng tử được
huân tập từ ngôn ngữ, âm thanh của tất
cả các pháp. Trong danh ngôn chủng
tử, cái hiển bày thể của các pháp sắc,
tâm, biến hiện ra hình tướng ở trước
tâm, rồi được huân tập trong thức thứ
tám: cái đó tức là Biểu nghĩa danh ngôn
chủng tử.
BIỂU SẮC
Phàm các hình thái động tác của người
ta, như: đi, đứng, ngồi, nằm, lấy, bỏ, co,
duỗi v.v... hiển nhiên có thể biểu hiện ra
bên ngoài, khiến ai ai cũng thấy tức gọi là
biểu sắc. Là một trong ba loại sắc cảnh do
tông Duy thức lập ra. Các nhà dịch cũ dịch
là “Tác sắc”. Cứ theo luận Du già sư địa
quyển 1 nói, thì có ba thứ sắc: Hiển sắc,
Hình sắc, Biểu sắc.

1. Hiển sắc: như xanh vàng đỏ trắng,
ánh sáng bóng tối, mây khói bụi sương và
hư không v.v.. đều là Hiển sắc.
BIỂU CHẾ TẬP

B
641
2. Hình sắc: như dài ngắn vuông tròn,
to nhỏ lớn bé, thẳng cong cao thấp v.v...
đều là Hình sắc, là những tướng trạng của
các sắc pháp.
3. Biểu sắc: những hình thái động
tác như đi, đứng, ngồi, nằm, lấy, bỏ, co,
duỗiv.v... đều là Biểu sắc. Biểu sắc này
theo nhau sinh diệt, vì nhân biến đổi,
nên không sinh lại ở cùng một chỗ sinh
ra trước đó, mà chuyển dời đến chỗ
khác. Hình thái của động tác trước sau
hoặc có gián đoạn, hoặc không gián
đoạn, hoặc gần, hoặc xa đều vì sai khác
mà sinh, hoặc ở ngay chỗ ấy biến đổi
mà sinh.
Thuyết nhất thiết hữu bộ và tông Câu
xá của Tiểu thừa chỉ lập Hiển sắc và Hình
sắc chứ không lập Biểu sắc. Luận Câu xá
quyển 1 (Đại 29, 2 trung) chép: “Nói sắc có
hai: một là Hiển sắc, hai là Hình sắc. Hiển
sắc có bốn, (...) Hình sắc có tám”. Thuyết
nhất thiết hữu bộ đem Biểu sắc nhiếp thuộc
vào Hình sắc. Các nhà Duy thức thì ngoài
Hiển sắc, Hình sắc, còn lập riêng Biểu sắc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.75; luận Hiển dương
thánh giáo Q.1; luận Thành duy thức Q.1;
Thành duy thức liễu nghĩa đăng Q.2; Bách
pháp vấn đáp sao Q.1]. (xt. Hình Sắc, Hiển
Sắc).
BIỂU SẤN
Đem chia vật của thí chủ cúng dường
cho đại chúng, gọi là Biểu sấn. Thiền uyển
thanh qui quyển 6 trung Diên trai (Vạn tục
111, 454 hạ), nói: “Duy na đánh khánh,
Thủ tọa phân phối vật cúng dường, hoặc

thí chủ chia, hoặc vị Tri sự làm thay. Đại
chúng ăn xong, Pháp sự đầu hoặc Duy na
đánh khánh, niệm “Xử thế giới như hư
không” v.v..., tóm tắt nghĩa chính trong sớ,
hồi hướng, niệm Phật xong, đánh khánh
đứng dậy.
BIỂU THUYÊN
Cũng gọi Y thuyên đàm chỉ. Đối lại với
“Già thuyên”. Biểu, là hiển bày tính chất
của sự vật; Thuyên, là giải thích rõ ràng về
sự và lí của các pháp. Biểu thuyên là trình
bày về tính chất của các pháp khiến hai
mặt sự và lí của chúng được sáng tỏ.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển hạ phần một (Đại 48, 406 trung):
“Như khi nói về muối, nếu nói nó không
lạt, là cách nói theo Già; nếu bảo nó mặn
là lối nói theo Biểu. Khi nói về nước, nếu
nói nó không khô là cách nói theo Già;
nếu bảo nó ướt là lối nói theo Biểu. Trong
các giáo, mỗi khi nói tuyệt bách phi; đều là
nói theo Già; nhưng trực tiếp hiển bày chân
như tuyệt đối là nói theo Biểu”.
Không tông chuyên dùng Già thuyên,
còn Tính tông thì sử dụng cả hai môn Già
và Biểu. Ngoài ra, trong nhân minh, đứng
về phương diện khái niệm mà nói, thì Biểu
thuyên là khái niệm mâu thuẫn với Già
thuyên. [X. Tông kính lục Q.34; Bách pháp
vấn đáp sao Q.4]. (xt. Già Thuyên Biểu
Thuyên).
BIỂU TỬ
Biểu, hàm ý là đưa phẩm vật cho người.
Trong các dịp ma chay, người ta thường bố
thí các phẩm vật cho người nghèo khó.
Trước khi cho, họ được phát những tờ phiếu
hoặc những chiếc thẻ, các phiếu và thẻ này
gọi là Biểu tử. Đến ngày ma chay, những

người nghèo khó mang phiếu hoặc thẻ xuất
trình để được cấp phát phẩm vật. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên loại 23 Bạ quyển môn].
BIỂU VÔ BIỂU
Biểu vô biểu là nói tắt của Biểu nghiệp
BIỂU VÔ BIỂU

B
642
(Phạm: Vijĩapti-karman) và Vô biểu
nghiệp (Phạm: Avijĩapti-karman). Cũng
gọi Hữu biểu nghiệp vô biểu nghiệp, Hữu
biểu sắc vô biểu sắc, Tác vô tác, Giáo vô
giáo. Nghiệp biểu hiện ra ở ngoài khiến
người khác biết rõ, là Biểu nghiệp; nghiệp
không hiển hiện ra bên ngoài và người khác
không biết được, là Vô biểu nghiệp. Nghĩa
là những hành vi biểu hiện ra bên ngoài,
như động tác của cơ thể, lời nói, âm thanh,
khiến người khác thấy được, nghe được,
gọi là Biểu nghiệp. Trái lại, nghiệp do thân,
ngữ dẫn khởi, nó có công năng cản trở thiện
hoặc ác, nhưng người khác không thấy được,
gọi là Vô biểu nghiệp.
Thuyết nhất thiết hữu bộ của Tiểu thừa
chủ trương: trong ba nghiệp thân, ngữ, ý
thì chỉ có thân nghiệp, ngữ nghiệp là có
biểu nghiệp và vô biểu nghiệp. Và cho rằng
thân biểu nghiệp lấy hình sắc làm thể, ngữ
biểu nghiệp lấy âm thanh làm thể, Vô biểu
nghiệp lấy sắc ở trong pháp xứ làm thể,
đều là pháp có thật. Còn đối với Ý nghiệp
thì không lập Biểu nghiệp, Vô biểu nghiệp.
Biểu nghiệp thông cả ba tính thiện, ác, vô
kí, nó do Tầm, Tứ phát khởi, cho nên nó
tồn tại ở cõi Dục và Sơ thiền. Vô biểu
nghiệp thì chỉ thông với hai tính thiện, ác,
nên nó chỉ tồn tại ở cõi Dục và cõi Sắc.
Các nhà Duy thức Đại thừa thì cho rằng vì
ý nghiệp có khả năng biểu thị tự ngã trong
nội tâm, nên không lập vô biểu nghiệp (có
thuyết nói cũng lập vô biểu nghiệp) và chủ
trương thể của biểu nghiệp và vô biểu
nghiệp đều là có giả.

Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại 31,
4 hạ), nói: “Thân biểu nghiệp chẳng phải có
thật, nhưng vì tâm là nhân, khiến biến hiện
ra các sắc tướng nối nhau sinh diệt, chuyển
đến các phương khác, tựa hồ như có động
tác biểu thị tâm, nên mới tạm gọi là Thân
biểu. Ngữ biểu cũng chẳng phải thật có tính
của tiếng nói, vì trong một sát na tiếng nói
không bày tỏ rõ ràng được, mà phải trải qua
nhiều sát na nối tiếp nhau, cho nên tính của
tiếng nói chẳng phải có thật. Vì sắc hữu đối
ở bên ngoài trước đã bị phá, nhưng vì tâm là
nhân, nên thức mới biến ra tựa hồ như có
tiếng nói, rồi sinh diệt liên tục dường như có
biểu thị, nên tạm gọi là Ngữ biểu.” [X. kinh
Ưu bà tắc giới Q.6; luậnCâu xá Q.13; luận
Thuận chính lí Q.33; luận Đại tì bà sa Q.122,
Q.123; luận Thành duy thức Q.8; luận Du
già sư địa Q.53; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.3
phần cuối]. (xt. Nghiệp).
BÌNH
..
Bình là thứ đồ đựng, chứa làm bằng
sành, sứ hoặc kim loại.
I. Bình. Phạm: Kalaza, dịch âm: ca la
xa. Chiếc bình đựng ngũ cốc, nước thơm
v.v... được dùng khi cúng dường Phật và
Bồ tát. Lại vì bình thường được dùng để
chứa cất của quí báu, có thể đáp ứng lòng
mong cầu của người khác, làm cho họ được
đầy đủ, nên gọi là Đức bình, Như ý bình,
Mãn bình v.v... (xt. Hiền Bình).
II. Bình. Phạm: Kuịđikà, dịch âm:
Quân trì, Quấn trĩ ca.Là một trong 18 vật
dụng mà vị tỉ khưu thường mang theo bên
mình để đựng nước. Cũng gọi Thủy bình,
Tháo bình (bình đựng nước rửa). Có hai

loại: Tịnh bình và Xúc bình. Nước đựng
trong Tịnh bình là nước sạch dùng để uống;
nước đựng trong Xúc bình là nước dùng để
rửa tay. Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 1 nói, có hai loại bình: bình sứ hoặc
sành dùng để chứa nước sạch; bình đồng
hoặc sắt thì dùng để đựng nước rửa. (xt.
Quân Trì).
BÌNH CA SA
........
Một trong các loại ca sa được giới Phật
BÌNH

B
643
giáo Nhật bản sử dụng. Dùng gấm vóc lụa
là, bất cứ loại nào, để may thành, khác với
nạp ca sa nhiều màu sắc, loại ca sa này chỉ
có một mầu. Cũng gọi Nhất sắc thất điều
(ca sa một mầu bảy nẹp), Tố ca sa (ca sa
lụa). Đối lại với “nạp ca sa”. Bình ca sa được
coi là quí, Nạp ca sa được xem là thường.
BÌNH CỬ
.....
Tức khi tụng kinh, tụng ngay vào bản
văn của kinh chứ không tụng đề hiệu của
kinh văn. Ngoài ra, khi cử hành lễ chôn
người chết, vị Duy na không xướng văn
khải thỉnh, mà trực tiếp xướng “Na mô tát
đát tha”, cũng gọi là Bình cử. Vì không
xướng văn khải thỉnh nên cũng đọc “Ma
ha bát nhã ba la mật”.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 6
Đại dạ niệm tụng điều (Đại 48, 1148 trung),
nói: “Vị tri khách bình cử (tụng ngay) chú
Lăng nghiêm”.
BÌNH ĐẠO GIÁO
Bình đạo giáo là giáo pháp thuận ứng
với đạo lí pháp tính bình đẳng mà được nói
ra, chứ không phải giáo pháp phương tiện
thiện xảo tùy theo căn cơ của chúng sinh
mà được nói ra. Là một trong hai giáo do
pháp sư Ấn hoặc pháp sư Mẫn ở đời Đường
lập ra. Cũng gọi Bình đẳng đạo giáo. Đối
lại với “Khuất khúc giáo” (Giáo cong co).
Chẳng hạn như kinh Hoa nghiêm do đức
Phật Lô xá na nói là giáo pháp thuận theo
pháp tính tự tại mà nói ra.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 1
(Đại 45, 481 thượng), nói: “Pháp sư Mẫn ở

Giang nam lập ra hai giáo:
1. Kinh Thích ca, là khuất khúc giáo, vì
tùy theo căn cơ của chúng sinh mà phá trừ
chấp trước, như kinh Niết bàn v.v...
2. Kinh Lô xá na, là bình đẳng đạo giáo,
vì thuận theo pháp tính tự tại mà được nói
ra, như kinh Hoa nghiêm”. [X. Hoa nghiêm
kinh sớ Q.1; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.1].
BÌNH ĐẲNG
.....
Phạm,Pàli: sama. Nghĩa là ngang bằng
đều nhau, không cao thấp nông sâu. Chỉ
hết thảy hiện tượng cùng chung một tính,
hoặc tính không, tính Duy thức, tính tâm
chân như. Đối lại với “Sai biệt”. Như đức
Thích tôn đã phủ nhận chế độ giai cấp ở
Ấn độ đã có từ thời đại Phệ đà và chủ trương
“Tứ tính bình đẳng”.
Trong các kinh luận có rất nhiều tư
tưởng và dụng ngữ về bình đẳng, chẳng
hạn như cho rằng Tam bảo Phật, Pháp,
Tăng và Tâm Phật, chúng sinh trên bản
chất đều không có sai khác, cho nên nói là
bình đẳng; hoặc hiển bày tướng mạo của
bản thể thế giới, gọi là không bình đẳng,
Chân như bình đẳng. Lại như kinh Đại bát
nhã quyển 409 đã nói rõ về sự bình đẳng
giữa Bát nhã ba la mật, Tam ma địa và Bồ
tát. Luận Đại trí độ quyển 100, thì thuyết
minh lí pháp bình đẳng và Chúng sinh bình
đẳng. Kinh Đại nhật quyển 1 thì nói ba
mật: thân mật, ngữ mật, ý mật là bình đẳng.
Vãng sinh luận chú quyển thượng nói, bình
đẳng là thể tướng của các pháp, trí tuệ đã
đạt đến thể tướng bình đẳng thì không còn
phân biệt, chủ quan và khách quan cũng
không sai khác: đây gọi là Trí bình đẳng.

Đối với chúng sinh cũng phải coi là đồng
đẳng, không phân biệt cao thấp oán thân,
đáng được thương xót ngang nhau, vì đều
có tính Phật giống như nhau: đây gọi là
Chúng sinh bình đẳng. Lại nữa, Phật gọi là
bình đẳng giác, Tự tính pháp thân gọi là
Bình đẳng pháp thân.
Ngoài ra, pháp Nhất thừa biểu thị đại
tuệ ngang bằng với trí tuệ của Phật, gọi là
BÌNH ĐẲNG

B
644
Bình đẳng đại tuệ. Yêu thương khắp tất cả
không phân biệt, gọi là Bình đẳng đại bi.
Tâm đối với tất cả đều bình đẳng, tỏ ngộ
chân lí mà không dấy lên cái thấy biết sai
khác, gọi là Bình đẳng tâm. Trong ba phép
quán Không, Giả, Trung, quán từ Không
vào Giả, cũng gọi là Bình đẳng quán, Quán
thân mật, ngữ mật, ý mật là bình đẳng không
sai khác, gọi là Tam bình đẳng quán. Chẳng
kể oán, thân, tất cả đều thương yêu như
nhau, gọi là Oán thân bình đẳng.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
53 phẩm Li thế gian nói, Bồ tát có đủ mười
thứ bình đẳng: 1. Hết thảy chúng sinh bình
đẳng, 2. Hết thảy pháp bình đẳng, 3. Hết
thảy cõi nước bình đẳng, 4. Hết thảy tâm
sâu xa bình đẳng, 5. Hết thảy thiện căn
bình đẳng, 6. Hết thảy Bồ tát bình đẳng, 7.
Hết thảy nguyện bình đẳng, 8. Hết thảy Ba
la mật bình đẳng, 9. Hết thảy hạnh bình
đẳng, 10. Hết thảy Phật bình đẳng. Nếu Bồ
tát an trụ nơi pháp này, thì được tất cả pháp
bình đẳng vô thượng của chư Phật.
Cùng kinh đã dẫn quyển 30 phẩm Thập
hồi hướng còn nêu ra 10 thứ bình đẳng,
như Nghiệp bình đẳng, Báo bình đẳng v.v...
Còn kinh Đại phương đẳng, đại tập quyển
50 cũng nêu ra 10 thứ bình đẳng: Chúng
sinh bình đẳng, Pháp bình đẳng, Thanh
tịnh bình đẳng, Bố thí bình đẳng, Giới bình
đẳng, Nhẫn bình đẳng, Tinh tiến bình đẳng,
Thiền bình đẳng, Trí bình đẳng và Nhất
thiết pháp thanh tịnh bình đẳng. Nếu chúng
sinh có đầy đủ 10 thứ bình đẳng trên đây,
thì có thể mau chóng được vào đại thành

vô úy. [X. Tạp a hàm Q.20; kinh Đại bát
nhã Q.570 phẩm Bình đẳng; kinh Đại bảo
tích Q.60; Đại thừa trang nghiêm kinh luận
Q.12; Phật địa kinh luận Q.5]. (xt. Sai Biệt).
BÌNH ĐẲNG ĐẠI BI
...........
Chỉ cho lòng từ bi bình đẳng của Phật
và Bồ tát. Tức lòng từ bi thương xót hết
thảy chúng sinh như nhau, không phân
biệt. Đại phương quảng Phật hoa nghiêm
kinh sớ quyển 30 (Đại 35, 725 thượng), nói:
“Vì có nhiều phương tiện, nên tuy khéo tu
Không, Vô tướng, mà lòng từ bi của Bồ tát
không bỏ chúng sinh, cho nên gọi là Bình
đẳng đại bi”.
BÌNH ĐẲNG ĐẠI TUÊ
...........
Hàm ý là chỉ có Phật tuệ nhất thừa,
tức là thực trí mà đức Phật đã tuyên nói
trong kinh Pháp hoa, mà cũng là thực trí
của chư Phật. Bởi vì trí này có khả năng
chứng được lí tính bình đẳng, nên gọi là
bình đẳng. Vả lại, chúng sinh cũng đều
có thể chứng được trí này, cho nên gọi là
Bình đẳng. Kinh Pháp hoa phẩm Kiến bảo
tháp (Đại 9, 32 trung), nói: “Lúc bấy giờ,
từ trong bảo tháp vang ra tiếng nói, khen
rằng: Lành thay!Lành thay! Đức Thích ca
mâu ni thế tôn đã dùng bình đẳng đại tuệ
vì đại chúng mà nói kinh Diệu pháp hoa
là pháp dạy hàng Bồ tát được chư Phật hộ
niệm”.
Pháp hoa kinh Khoa chú quyển 4 (Vạn
tục 48, 454 hạ), nói: “Bình đẳng có hai thứ:
một là Pháp bình đẳng, tức là lí trung đạo
dùng đại tuệ quán xét; hai là chúng sinh
bình đẳng, nghĩa là hết thảy chúng sinh
đều dùng lí từ nhân đến quả, cũng được

Phật tuệ”.
BÌNH ĐẲNG GIÁC
........
I. Bình đẳng giác, cũng gọi Bình đẳng
chính giác. Chỉ cho chính giác của đức Phật
và từ này được dùng làm biệt hiệu của Phật.
Vì Phật đã chứng được lí các pháp bình
đẳng, không có cao thấp nông sâu sai khác,
Ngài trụ trong đại giác, ba nghiệp thân, ngữ,
ý đều rỗng lặng, nên gọi là Bình đẳng giác.
BÌNH ĐẲNG ĐẠI BI

B
645
Kinh Trì tâm phạm thiên sở vấn quyển 3
(Đại 15, 22 thượng), nói: “Bình đẳng giác,
nghĩa là chẳng có chứng được gì, không
nói năng hành động gì (...) Như lai hiểu rõ
hết thảy pháp đều vốn thanh tịnh, tự nhiên
nhi nhiên, chẳng có cội nguồn, được bình
đẳng giác, cho nên gọi là Bình đẳng chính
giác”.
II. Bình đẳng giác, là một trong 37 tên
hiệu của đức Phật A di đà. Tán A di đà kệ
(Đại 47, 421 thượng), nói:
“Mông quang xúc giả li hữu vô
Thị cố khể thủ Bình đẳng giác”
(Tạm dịch:
“Ánh sáng soi tới lìa có không
Cúi đầu lạy đấng Bình đẳng giác”).
[X.Vãng sinh luận chú Q.thượng].
BÌNH ĐẲNG GIÁC KINH
...........
Kinh, gồm 4 quyển. Cũng gọi Vô
lượng thanh tịnh bình bẳng giác kinh,
Vô lượng thanh tịnh kinh. Ngài Chi lâu
ca sấm đời Hậu Hán dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 12, là một bản dịch khác
trong năm bản dịch kinh Vô lượng thọ
hiện còn.
Về dịch giả của kinh này xưa nay có
mấy thuyết: Khai nguyên thích giáo lục
quyển một nói là do ngài Chi lâu ca sấm
đời Hậu Hán dịch. Nhưng trong các bộ kinh
lục trước Khai nguyên thích giáo lục thì có
thuyết cho là do ngài Bạch diên đời Ngụy
dịch, lại có thuyết bảo do ngài Trúc pháp
hộ dịch. Trong năm bản dịch kinh Vô lượng
thọ hiện còn, thì kinh này cùng với kinh

Đại a di đà do ngài Chi nghiêm dịch giống
nhau, đều ghi chép lời phát nguyện của tỉ
khưu Pháp tạng gồm có 24 nguyện. Nội
dung kinh này chủ yếu nói rõ về nhân
nguyện, quả thành, công đức trang nghiêm
của y báo, chính báo và bi nguyện nhiếp
thụ chúng sinh v.v... của đức Phật A di đà.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.1; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.1]. (xt. Vô
Lượng Thọ Kinh).
BÌNH ĐẲNG LỰC
........
Là một trong 37 tên hiệu của đức Phật
A di đà. Phật A di đà chứng được các
pháp bình đẳng, có đủ sức đại bi bình
đẳng cứu độ chúng sinh, vì thế có hiệu
này. Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 422
thượng), nói:
“Thân như hư không, thể vô cực,
Nên đính lễ đấng Bình đẳng lực”.
BÌNH ĐẲNG NGHĨA
........
Là một trong 10 nghĩa của hư không.
Nghĩa là thể tính bình đẳng của chân như
đối với hết thảy pháp đều bình đẳng không
có sai khác. Tông kính lục quyển 6 (Đại
48, 446 hạ), nói; “Hư không có 10 nghĩa,
thể của nó tuy giống nhau,nhưng nghĩa và
sự thì mỗi mỗi sai khác. (...) Nghĩa thứ ba là
nghĩa bình đẳng, vì hư không không có
chọn lựa”. [X. luận Thích ma ha diễn Q.3].
(xt. Hư Không).
BÌNH ĐẲNG PHÁP THÂN
...........
Chỉ cho Tự tính pháp thân. Tức các Bồ
tát từ địa vị thứ tám trở lên đã chứng được
chân như bình đẳng tịch diệt, nhậm vận tự
nhiên, tuy không cần gia công dụng hạnh,

nhưng cũng có thể đồng thời thị hiện các
loại giáo hóa, làm các Phật sự trong khắp
mười phương thế giới, mà không có ý tưởng
đi lại, cũng không có ý tưởng tạo tác, cho
nên gọi là Bình đẳng pháp thân. Bồ tát từ
địa vị thứ bảy trở xuống, tuy đã chứng chân
như, nhưng còn cần phải có gia công dụng
hạnh mới thành. [X. Vãng sinh luận chú
Q.hạ].
BÌNH ĐẲNG PHÁP THÂN

B
646
BÌNH ĐẲNG QUAN
........
Quan niệm về sự bình đẳng. Chỉ cho
thuyết “Tứ tính bình đẳng” do đức Thích
tôn chủ trương. Bà la môn giáo Ấn độ chỉ
cốt chi phối giai cấp, chứ không quan tâm
đến vấn đề phúc lợi của dân chúng, do đó,
giai cấp vua chúa và thứ dân đã hình thành
một cách mau chóng. Rồi những tư tưởng
tôn giáo mới, cũ đối chọi nhau, cũng do
thiên kiến về giai cấp mà phát sinh.
Tư tưởng của đức Thích tôn vượt lên
trên thiên kiến giai cấp, coi trọng ý nghĩa
đạo đức, không chấp nhận giai cấp mà chủ
trương bốn chủng tính đều bình đẳng. Sự
sang hèn của người ta không phải do sinh
ra hoặc do giòng họ, mà là do chính hành
vi của người ta làm cho họ cao quí hay ti
tiện; vì thế, lí tưởng bình đẳng, trước tiên,
đã được đức Thích tôn thể hiện ngay trong
giáo đoàn của Ngài. Tinh thần bình đẳng
được biểu lộ qua từ bi; Phật giáo Đại thừa
vốn đã chịu ảnh hưởng sâu xa của tinh thần
này, cho bản chất của các pháp là không,
tất cả sự tồn tại đều bình đẳng. Tư tưởng
này phát triển tới Trung quốc thì thành là
tư tưởng “Tức” (sự đồng nhất của tính tuyệt
đối) của Phật giáo. Như tông Thiên thai,
tông Hoa nghiêm chủ trương tướng tuyệt
đối của các pháp là “Lí”, tướng cá biệt của
chúng là “Sự”. Lí là bình đẳng, Sự là sai
biệt, khi cả hai “tương tức” thì có mối quan
hệ Lí tức Sự, Sự tức Lí, vì thế các tông trên
cũng chủ trương bình đẳng.
Bản thân Phật giáo đã thành là tôn giáo

rất phổ biến, cho nên Phật giáo đã dung
hợp các kiến giải bất đồng để biểu tỏ thái
độ thống nhất, và dựa vào đó, ở Ấn độ,
Trung quốc, Nhật bản,Tây tạng v.v...Phật
giáo đã có khả năng dung hợp được với các
tôn giáo dân tộc cố hữu của các quốc gia ấy
mà phát triển. Giáo lí “Hết thảy chúng sinh
đều có tính Phật” là sự biểu hiện tư tưởng
bốn chủng tính đều bình đẳng triệt để; và
chủ trương mình người chẳng hai, lợi mình
lợi người cũng lấy hạnh Bồ tát Đại thừa
làm nền tảng.
Luận kim cương châm (Phạm:
Vajrasùcì) là tác phẩm tiêu biểu cho việc
phê phán chế độ bốn giai cấp. Sách này
đứng trên lập trường của đức Phật mà công
kích quan niệm cho Bà la môn là ưu việt.
Còn đứng về phương diện chính trị để thực
hiện lí tưởng bình đẳng thì có nền chính
trị “Pháp” (Dharma: chính pháp) của vua
A dục, đồng thời, có Bảo hành vương chính
luận (Phạm:Ratàvalì) của ngài Long thụ
trình bày quan điểm của Ngài về nền nhân
chính mà nhà vua cần thi hành. Nhà tập
đại thành tông Thiên thai là ngài Trí khải
(538-597) lấy tư tưởng kinh Pháp hoa làm
nền tảng, nêu rõ giáo nghĩa “Mở hội” (thống
nhất tuyệt đối) nhấn mạnh giáo nghĩa Phật
giáo mỗi mỗi đều có đủ tính đặc thù, đồng
thời, cũng có tính tuyệt đối, nghĩa là mỗi
mỗi giáo pháp đều có đủ lí do tồn tại bình
đẳng. Như chủ trương mỗi pháp giới trong
mười pháp giới đều có đủ địa ngục, quỉ đói,
súc sinh, a tu la, người, trời, Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát, Phật v.v..., tức chứng
minh tất cả pháp bình đẳng, đầy đủ tính
Phật.
Lại nữa, khi tín ngưỡng Tịnh độ được

phổ cập, thì đối tượng cứu độ của Phật A di
đà cũng được mở rộng, bởi thế đa số đoàn
thể tôn giáo giữa các giai cấp cũng dần dần
hình thành.
Về phương diện thực tiễn, tư tưởng
Thiền cũng được phổ biến hóa. Trong các
thanh qui qui định sự sinh hoạt của Tăng
đường, những điều khoản đã được đại
chúng quyết nghị thì mọi người đều phải
tuân thủ: đó là biểu hiện tinh thần bình
đẳng trong giáo đoàn về mặt luân lí.
Vào thế kỉ thứ V Tây lịch, khi kinh Niết
BÌNH ĐẲNG QUAN

B
647
bàn được truyền dịch, đã diễn ra cuộc tranh
luận đối nghịch nhau về hai vấn đề “Tất
hữu Phật tính” (Tất cả đều có tính Phật) và
“Ngũ tính các biệt” (Năm chủng tính đều
khác nhau).
Vào tiền bán thế kỉ VII, ngài Huyền
trang truyền bá học thuyết của phái Du già
hành ở Trung quốc, khi thành lập tông
Pháp tướng thì ngài theo thuyết “Ngũ tính
các biệt”, chủ trương trong chúng sinh cũng
có kẻ không có tính Phật, do đó, đã đưa
đến cuộc tranh luận giữa các tông Thiên
thai, Hoa nghiêm phủ định thuyết “Ngũ tính
các biệt” và tông Pháp tướng thừa nhận
thuyết này. Về sau, cuộc tranh luận lan sang
cả Nhật bản, lấy ngài Tối trừng làm trung
tâm, học giả các tông tranh luận với nhau,
cuối cùng, những người phủ định thuyết
“Ngũ tính các biệt” và khẳng định thuyết
“Tất hữu Phật tính” đã thắng, lí do là vì
quan niệm tôn giáo này đã thấm sâu vào
lòng tín chúng phổ thông rồi.
Ngoài ra, lấy tinh thần Phật giáo làm cơ
sở, điều 17 trong Hiến pháp của Nhật bản
đã đả phá chế độ xã hội thị tộc mà xúc tiến
việc thống nhất quốc gia: đó chính là sự
biểu hiện cách cụ thể tư tưởng bình đẳng
của Thái tử Thánh đức vậy.
BÌNH ĐẲNG QUÁN
........
Là tên khác của “Giả quán” trong ba
phép quán (Không, Giả, Trung) của tông
Thiên thai. Nếu phá Tục đế (tức Giả) mà
dùng Chân đế (tức Không) thì chẳng gọi là
bình đẳng. Bởi vì “Không quán” là ở trong

quán biết Giả chẳng phải Giả mà phá Giả
vào Không, và trong “Giả quán” thì biết
Không chẳng phải Không mà phá Không
vào Giả. Như vậy, Không, Giả cùng phá
mà dùng lẫn nhau, nên gọi là bình đẳng.
Duy ma kinh huyền sớ quyển 2 (Đại 38,
525 hạ), nói: “Nếu trước phá tục dùng chân,
thì chẳng gọi bình đẳng; phép quán này
phá cả Không, Giả mà dùng lẫn nhau, nên
gọi bình đẳng”. Lại Không quán cũng được
gọi là Bình đẳng quán, vì Không là bình
đẳng mà mỗi mỗi tướng đều riêng khác. (xt.
Tam Quán).
BÌNH ĐẲNG TAM NGHIÊP
...........
Ba nghiệp bình đẳng. Nghĩa là ba nghiệp
thân, miệng, ý đã xa lìa các thứ phân biệt
phải trái, đẹp xấu, lành dữ, kia đây v.v... mà
được bình đẳng. Đó là những nghiệp mà
chư Phật và Bồ tát đã thành tựu. Vãng sinh
luận chú quyển hạ nói, đức Phật A di đà
dùng nghiệp ý bình đẳng đại từ bi, nghiệp
thân bình đẳng soi sáng, nghiệp miệng bình
đẳng nói pháp để đối trị ba nghiệp hư dối
bất bình đẳng của chúng sinh, khiến cho
chúng sinh thành tựu ba nghiệp bình đẳng.
Đây là sự diệu dụng đặc thù của ba nghiệp
của Phật A di đà.
BÌNH ĐẲNG TÂM
Chỉ cho tâm từ bi đã chứng ngộ lí các
pháp bình đẳng, đối với hết thảy chúng sinh
không khởi cái thấy oán, thân sai khác. Kim
quang minh tối thắng vương kinh sớ quyển
2 phần cuối (Đại 39, 211 trung): “Tâm ngay
thẳng lấy gì làm gốc? Đáp: Lấy tâm bình
đẳng đối với tất cả chúng sinh làm gốc. Đây
ý nói tâm bình đẳng thương xót hết thảy
hữu tình không phân biệt kẻ oán người

thân”.
BÌNH ĐẲNG TÍNH
........
Là một trong 12 chân như. Tức là thể
tướng bình đẳng bao trùm hết thảy các
pháp. Vãng sinh luận chú quyển thượng
(Đại 40, 828 hạ): “Bình đẳng là thể tướng
của các pháp”. Luận Du già sư địa quyển 43
BÌNH ĐẲNG TÍNH

B
648
(Đại 30, 528 hạ): “Đối với hết thảy pháp,
ngộ tính bình đẳng, vào đại tổng tướng,
thấu suốt cùng tột bờ mé của tất cả cái biết,
xa lìa hai bên tăng thêm, giảm bớt mà thuận
vào trung đạo”.
BÌNH ĐẲNG TÍNH TRÍ
...........
Phạm:samatà-jĩàna. Cũng gọi Bình
đẳng trí. Là một trong bốn trí tâm phẩm,
một trong năm trí. Chỉ cho trí biết rõ mình,
người bình đẳng. Tức là trí tuệ do chuyển
thức mạt na thứ bảy mà có được. Nhờ trí
tuệ này mà biết rõ hết thảy sự tướng và
mình, người đều bình đẳng, do đó nảy sinh
lòng đại từ bi. Luận Phật địa quyển 3 nói
rằng, Bình đẳng tính trí là trí quán xét mình,
người tất cả đều bình đẳng, đại từ đại bi
thường hằng khế hợp với nhau, không lúc
nào gián đoạn, cho nên kiến lập cõi Phật
“Vô Trụ Niết Bàn” (cõi Niết bàn không trụ
nơi sống chết, cũng không trụ nơi Niết bàn),
mà tùy theo sự ưa thích của hữu tình, thị
hiện các thứ hình bóng của Tự thụ dụng
thân, Tha thụ dụng thân và Tự thụ dụng
độ, Tha thụ dụng độ v.v... Đối với hàng Bồ
tát sơ địa trở lên, thị hiện Tha thụ dụng
thân, Tha thụ dụng độ, thường làm các việc
giáo hóa lợi ích với tâm đại từ đại bi.
Kinh Tâm địa quán quyển 2 (Đại 3, 298
hạ) nói: “Bình đẳng tính trí là do chuyển
thức chấp có ta mà được; là vì trí tuệ này đã
chứng ngộ tính của hai vô ngã (Nhân vô
ngã, Pháp vô ngã) và thấy rõ lí mình, người
bình đẳng, nên gọi là Bình đẳng tính trí”.
Ngoài ra, Bình đẳng tính trí trong năm

trí do Mật giáo kiến lập, còn được gọi là
Quán đính trí, là trí của đức Phật Bảo sinh
ở phương nam. Bí tàng kí quyển thượng
phần đầu (Đại 86, 2 trung), nói: “Bình đẳng
tính trí là nước trí trong sạch, vì không phân
biệt hữu tình, phi tình, vì kia, đây như nhau,
vì thường còn chẳng biến đổi, nên gọi là
Bình đẳng tính trí”. (xt. Ngũ Trí, Tứ Trí,
Tâm Phẩm).
BÌNH ĐẲNG VƯƠNG
I. Bình đẳng vương: Là vị vua thứ tám
trong mười vị vua ở cõi âm. Cứ theo kinh
Dự tu thập vương sinh thất và kinh Địa
tạng thập vương chép, thì vị vua này là hóa
thân của bồ tát Quan thế âm, là ông vua
cõi âm cai quản các linh hồn người mới
chết trong vòng 100 ngày. Vì lẽ vua này
xem xét nghiệp tội phúc rất công bằng, nên
gọi là Bình đẳng vương.
Tín ngưỡng Bình đẳng vương đã lưu
hành ở Trung quốc từ đời Đường. Trong
sách Ngũ hội pháp sự tán quyển đầu, ngài
Pháp chiếu đời Đường đã nói (Đại 47, 480
trung): “Nếu niệm Phật mà được vào sâu
trong chính định, thì không còn sợ Bình
đẳng vương nơi ba đường” (địa ngục, ngã
quỉ, súc sinh). Lại như điều phụ chú trong
sách Phật tổ thống kỉ quyển 33 (Đại 49,
322 trung) ghi: “Hoa nghiêm cảm ứng
truyện nói, Quách
thành lượng bị sứ
giả lôi đến chỗ Bình
đẳng vương, nhờ
tụng bài kệ bốn câu
“Nhược nhân dục
liễu tri, Tam thế
nhất thiết Phật,
Ưng quán pháp

giới tính, Nhất thiết
duy tâm tạo” v.v...
mà được tha về.
Ngoài ra, Tông
kính lục quyển 74 của ngài Diên thọ cũng
có nêu tên Bình đẳng vương. Nhưng Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 5 thì cho tên Bình
đẳng vương là tên khác của Diêm ma vương.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 5 (Đại 54, 338
hạ), nói: “Tiếng Phạm là Diêm ma, dịch
Bình Đẳng Vương
BÌNH ĐẲNG TÍNH TRÍ

B
649
nghĩa là Bình đẳng vương”. [X. Địa tạng bồ
tát tượng linh nghiệm kí]. (xt. Diêm La Thập
Điện, Diêm Ma Vương).
II. Bình đẳng vương. Chỉ ông thủy tổ
của dòng Sát đế lợi. Ma ha tam ma đa (Phạm:
Mahàsammata) làm vua thủa kiếp sơ, gọi
là Đại bình đẳng vương, coi việc trách phạt
lòng tham muốn của chúng sinh và chia
đều những vật như thóc lúa thu hoạch
được. Phật tổ thống kỉ quyển 30 (Đại 49,
298 hạ) chép: “Bàn bạc lập ra một Bình
đẳng vương thưởng thiện phạt ác”. Hoặc
có thuyết cho Bình đẳng vương là tên của
Diêm ma vương. Thuyết này có lẽ đã do
đời sau lầm lẫn vua thủa kiếp sơ (Bình đẳng
vương) với Diêm ma vương chăng? [X. kinh
Trường a hàm Q.22 phẩm Thế bản duyên;
kinh Đại lâu thán Q.6; kinh Khởi thế Q.10;
luận Đại trí độ Q.21].
BÌNH ĐẲNG Ý THÚ
Phạm: samatàbhipràya. Là một trong
bốn ý thú của đức Như lai khi ngài nói
pháp. Cũng gọi Bình đẳng ý, Pháp đồng ý
thú. Nghĩa là đức Như lai y cứ vào cái ý
chỉ bí mật và cái lí bình đẳng mà nói pháp.
Chẳng hạn như khi Như lai nói pháp, chỉ
rõ ra rằng đức Phật Tì Bà thi ở quá khứ
nay tức là Phật Thích ca, là Ngài đã căn
cứ vào lí “Phật Phật bình đẳng” mà nói lời
này. Bởi vì duyên của hai đức Phật ở đời
trước tuy có khác nhau, nhưng pháp thân
bình đẳng mà hai Ngài đã chứng thì không
khác.
Hoặc có chúng sinh thấy việc Phật
Thích ca giáng sinh trong cung vua, thành

đạo dưới gốc cây mà ngờ là công đức huân
tu của Ngài nông cạn. Để đánh tan mối
ngờ vực “Khinh Phật” này mà đức Như lai
tuyên nói ý thú bình đẳng. Lại bình đẳng ý
thú có hai thứ chung và riêng khác nhau.
[X. luận Nhiếp đại thừa Q.trung (bản dịch
đời Lương); Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.6]. (xt. Tứ Ý Thú).
BÌNH GIANG THAO
........
Sợi dây thắt lưng được sản xuất ở Bình
giang. Thao (sợi dây tết bằng tơ) cũng gọi là
đới (cái đai, giải áo). Nghĩa là sợi dây bện
bằng tơ, hai đầu có tết nút. Vì nó được sản
xuất ở Bình giang huyện Lâm an tỉnh Triết
giang, nên gọi là Bình giang thao.Thiền tăng
dùng dây này làm thắt lưng, thòng hai nút
xuống hai bên phải trái. Dây có ba kiểu nẹp,
vuông hoặc tròn. [X.Thiền lâm tượng khí
tiên phục chương môn].
BÌNH GIAO
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cho
việc giao tế bình đẳng không phân biệt trên
dưới. Hoặc chỉ cho người mà đạo đức, tư
cách và tuổi tác bằng vai với mình. Thiền
uyển thanh qui quyển 5 (Vạn tục 111, 453
thượng), nói: “Như bình giao hoặc tuổi hạ
ngang nhau (hoặc là loại pháp quyến, em,
cháu) thì chỉ chào hỏi thôi”. Còn đối với vị
Thủ tọa mà tuổi tác, tư cách, đức hạnh ngang
bằng với mình, thì gọi là Bình giao thủ tọa.
[X. Oánh sơn thanh qui Q.hạ Niên trung
hành sự].
BÌNH SINH NGHIÊP THÀNH
Trong các sinh hoạt hàng ngày vẫn có
thể hoàn thành nhân vãng sinh Tịnh độ.
Đây chính là chủ trương của các sư thuộc
Tịnh độ chân tông Nhật bản, như Hạnh

tây, Chứng không, Thân loan v.v... Đối lại
với “Lâm chung nghiệp thành”.
Cứ theo chủ trương của tông Tịnh độ,
khi hấp hối niệm danh hiệu Phật, thì Phật
và Bồ tát chắc chắn từ Tịnh độ đến đón
rước, lúc ấy hành giả quyết định được sinh
BÌNH SINH NGHIÊP THÀNH

B
650
về Tịnh độ. Nhưng Tịnh độ chân tông thì
cho rằng, ở ngay trong cuộc sống hàng ngày
mà tin chắc vào thệ nguyện của Phật A di
đà, thì tức đã được độ rồi. (xt. Nghiệp Sự
Thành Biện).
BÌNH TĂNG
.....
Chỉ cho vị tăng đã cạo tóc xuất gia,
nhưng chưa được xếp vào hàng tăng lữ phổ
thông. Cùng nghĩa với “Phàm tăng”. Lại vị
tăng chưa được nối pháp của thầy cũng gọi
là Bình tăng. [X. Oánh sơn thanh qui
Q.thượng Nguyệt trung hành sự]. (xt. Phàm
Tăng).
BÌNH THÀNH THIÊN HOÀNG
Vị Thiên hoàng đời thứ 51 của Nhật
bản. Niên hiệu Đại đồng năm đầu (806)
nối ngôi Thiên hoàng Hoàn vũ lên làm
vua. Ông có tư chất thông minh lanh lợi,
xem nhiều kinh sách và giỏi về văn chương.
Trong thời gian làm vua, ông rất chăm chỉ
trong việc trị dân, nhưng sau khi nhường
ngôi, ông lại tham dự cuộc sống dấy loạn
của Đằng nguyên Trọng thành, sau thất
bại bèn xuất gia. Năm Hoằng nhân 13 (822),
ông theo ngài Không hải vào đàn thụ Quán
đính. Đó là vị đế vương Nhật bản đầu tiên
nhận phép Quán đính của Mật giáo.
Niên hiệu Thiên trường năm đầu sư tịch,
thọ 51 tuổi.
BÌNH THÁP
Phạm: Drona-stùpa. Bình, chỉ cái bình
dùng để chia xá lợi của đức Phật, Bình tháp
tức là ngôi tháp trong đó có thờ chiếc bình
này. Cũng gọi Anh tháp, Kim bình tháp

(tháp bình vàng). Cứ theo kinh Trường a
hàm quyển 4 và Phật sở hành tán quyển 5
chép, thì sau khi đức Phật vào Niết bàn,
những người Mạt la ở thành Câu thi na
thiêu thân Phật, rồi Bà la môn Hương tính
đem xá lợi của Phật chia đều cho tám nước,
tám nước đều xây tháp thờ xá lợi Phật. Riêng
Bà la môn Hương tính thì được cái bình
chia xá lợi và đem về nước dựng tháp để
thờ, gọi là Bình tháp. Còn nhân dân của
thôn Tất bát thì thu hốt những tro than
còn lại ở chỗ trà tì (hỏa táng) đem về xây
tháp để thờ, gọi là Khôi thán tháp (tháp
thờ tro than). Như vậy cộng tất cả là mười
tháp thờ xá lợi Phật.
Nhưng, tên của người Bà la môn được
cái bình chia xá lợi này, trong các kinh ghi
chép khác nhau. Còn vị trí của Bình tháp
thì Đại đường tây vực kí quyển 7 ghi là ở
nước Chiến chủ. [X. kinh Nê hoàn Q.hạ;
kinh Đại bát niết bàn phần sau Q.hạ; Đại
đường tây vực kí Q.6].
BÌNH THỂ VÔ THỰC
Thể của cái bình không có thật. Tông
Thành thực dùng từ ngữ này để ví dụ các
pháp vô ngã. Nghĩa là thân năm uẩn là giả
hòa hợp chứ không có thực thể. Nhưng
người phàm phu thì không biết được điều
đó, cứ tưởng thân này là có thật.
BÌNH THƯỜNG TÂM THỊ ĐẠO
Tâm ngày thường là đạo. Tên công án
trong Thiền tông. Cũng gọi Triệu châu bình
thường tâm thị đạo, Bình thường thị đạo.
Đây là câu nói của Thiền sư Nam tuyền
Phổ nguyện khi tiếp hóa ngài Triệu châu
Tùng thẩm. Ngài Triệu châu hỏi Thiền sư
Nam tuyền:
- Thế nào là đạo?

- Tâm bình thường là đạo.
- Có thể hướng tới không?
- Có chỗ hướng tới liền sai trái.
- Không chỗ hướng tới làm sao biết là đạo?
BÌNH TĂNG

B
651
- Đạo không thuộc biết, cũng chẳng
thuộc không biết; biết là vọng giác, chẳng
biết là vô kí. Nếu đạt được đạo này thì cũng
như thái hư bao la rỗng lặng, há có thể
cưỡng nói là phải, là trái được chăng?”
Ngài Triệu châu nghe câu nói ấy, ngộ
liền ý chỉ mầu nhiệm, tâm như vừng trăng
tỏa sáng. Rồi làm bài tụng (Đại 48, 295
trung):
“Xuân hữu bách hoa, Thu hữu nguyệt,
Hạ hữu lương phong, Đông hữu tuyết ;
Nhược vô nhàn sự quải tâm đầu
Tiện thị nhân gian hảo thời tiết”
(Dịch ý:
“Xuân có trăm hoa, thu có trăng,
Hè có gió mát, đông có tuyết;
Bằng không bận rộn, lòng thanh thản,
Còn thú nào hơn: đạo giữa trờí!”)
Trong Thiền lâm, “Tâm bình thường
là đạo” trở thành câu nói đã quen. Thấy
các việc sinh hoạt tầm thường hàng ngày,
như uống trà, ăn cơm, bổ củi, gánh nước
v.v...đều là cùng một thể với đạo. Tâm
bình thường là chỉ các động tác đi, đứng,
ngồi, nằm, vì bốn uy nghi này là Thiền
chân thực.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28 ghi
lại những lời Thiền sư Giang tây Đại tịch
Đạo nhất dạy đại chúng như sau (Đại 51,
440 thượng): “Đạo không cần tu, chỉ đừng
ô nhiễm. Thế nào là ô nhiễm? Hễ có tâm
sinh tử, tạo tác, hướng tới đều là ô nhiễm.
Nếu muốn hiểu ngay được đạo thì tâm bình
thường ấy là đạo. Nghĩa là tâm bình thường
không tạo tác, không phải trái, không lấy

bỏ, không đoạn thường, không phàm
không thánh (…...), chỉ như đi đứng ngồi
nằm, ứng cơ tiếp vật đều là đạo”. [X.Triệu
châu Chân tế thiền sư ngữ lục tinh hành
trạng Q.thượng; Vô môn quan tắc 19; Tổ
đình sự uyển Q.7; Ngũ đăng hội nguyên
Q.4 Triệu châu chương; Quang minh tạng
Q.trung].
BÌNH TRIỂN
.....
Là phương pháp dạy người học trong
Thiền lâm. Đối lại với “Đề trì”. Bình triển
hàm ý là hình dáng thế nào thì hiện ra
nguyên như thế. Thiền gia mượn từ này để
chỉ cái phương pháp “thả lỏng” (phóng
hành) mà thầy dùng để chỉ dạy học trò.
Tức là thầy thừa nhận sự hiểu biết của học
trò, và để mặc cho học trò tự do phát triển
cơ ngộ đạo của họ.
Bích nham lục tắc 22 (Đại 48, 162 hạ),
nói : “Nếu ông bình triển, cứ việc bình triển;
nếu ông đả phá, mặc sức đả phá”. (xt. Đề
Trì).
BÌNH TRUNG VÔ THỦY
Trong bình không có nước. Là từ ngữ
mà tông Tam luận dùng để ví dụ phép
Không quán. Nghĩa là trong năm uẩn (sắc,
thụ, tưởng, hành, thức) không có nhân ngã
(ý nói năm uẩn tạm thời hòa hợp, chỉ có
tên giả chứ không có thể thật).
BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ
Cậu bé coi việc đèn lửa. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Bính đinh, tức là Bính và Đinh
trong Thiên can, phối hợp với ngũ hành
thì thuộc về “hỏa” (lửa), vì thế dùng bính
đinh ví dụ lửa. Thiền lâm thường dùng câu
“Bính đinh đồng tử lai cầu hỏa” (cậu bé
Bính đinh đến tìm lửa) để ví dụ chúng

sinh vốn đủ tính Phật lại đi tìm Phật ở bên
ngoài. Bởi vì tự thân mình là lửa (bính đinh)
mà lại hướng ra ngoài tìm lửa, như vậy tự
mình quên mất bản tính của mình, rồi đi
tìm ở bên ngoài thì là hành vi ngu mê. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.25 Báo ân
viện Huyền tắc điều; Bích nham lục tắc 7
Bình xướng].
BÍNH ĐINH ĐỒNG TỬ

B
652
BÍNH HƯƠNG LƯ
........
Lư hương có cán cầm. Cũng gọi Bính
hương lữ, Thủ lư (lư hương cầm tay), Bính
lư, Đề lư. Là lư hương bằng kim loại có cán
cầm. Cán dài từ bảy tấc đến một thước (Tàu).
Có nhiều kiểu, kiểu cổ thì đầu ở cuối cán
có hình sư tử. Có loại đúc có loại dọt, hoặc
bằng đồng, hoặc bằng thâu thạch.
Kinh Tịnh phạn vương bát niết bàn
chép (Đại 14, 783 thượng): “Đích thân Như
lai, tay cầm hương lư đi trước đám tang”.
Gần đây, ông Le Coq người Pháp đã
tìm thấy cái lư hương bằng thau ở vùng
Trung á, đây là di vật có vào khoảng thế kỉ
II, III Tây lịch. Lại trong các bức tranh Phật
do ông A. Stein người Anh phát hiện ở
động Thiên Phật tại Đôn hoàng, có tượng
Bồ tát Dẫn đường, tay trái cầm hoa sen, tay
phải bưng lư hương có cán cầm.
Ngoài ra, ở Chính thương viện ngự vật
của Nhật bản có chứa rất nhiều vật hình
dáng mặt bằng có cán dài, người ta suy
đoán đó là những chiếc lư hương có cán
cầm được sử dụng ở Trung quốc thời xưa.
[X. Cổ kim đồ thư tập thành khảo công
điển 236; A. Stein: The Thousand Buddhas,
plates XXXVIII; Le Coq: Die Buddhistische
Sp@tantika in Mittelasien, Text].
BÍNH LINH TỰ THẠCH QUẬT
...
Chùa hang đá Bính linh. Là chùa hang
xưa nhất hiện còn của Trung quốc. Chùa ở
trong núi Tiểu thạch tích; núi này ở phía
tây nam Lan châu tỉnh Cam túc, mạn tây

huyện Vĩnh tĩnh, bắc ngạn Hồng sa nham
thượng du sông Hoàng. Nghệ thuật ở đây
chủ yếu là khắc đá, nhưng cũng có những
tượng đắp bằng đất và các bức tranh vẽ
trên vách. Tượng ở đây được tạc qua nhiều
thời, nhưng tượng được tạc vào đời Đường
là nhiều hơn cả.
Thời gần đây, một bài văn nguyện rất
xưa khắc trên vách đá đã được phát hiện ở
chùa này, nội dung như sau: “Năm Diên
xương thứ 2 (513) đời đại Bắc Ngụy, Quí
sửu tháng 6 Giáp thân ngày 15 Canh tuất,
Thái hạ quận, Vũ dương quận Trung chính
là Tào tử nguyên đục mở một khu hang đá.
Nguyện cầu Hoàng đế bệ hạ, trăm quan,
nhân dân, cha mẹ bảy đời, cha mẹ hiện tại,
sáu thân quyến thuộc, được sinh phương
Tây, sống trong diệu lạc, các loài hàm linh,
đều cùng được phúc”.
Nhớ bài văn nguyện trên đây mà biết
được niên đại của chùa hang Bính linh đã
rất xưa, đến nay khu hang đá do Tào tử
nguyên phát nguyện đục mở vẫn còn. Tại
ba vách tây, nam, bắc, có những tượng rất
đẹp được tạc vào thời đại Bắc Ngụy. Các
bức tranh vách đã được vẽ mới lại vào đời
Minh. Theo suy đoán, hang đá này đã được
đục mở trước năm 513 và các pho tượng
Lư Hương có cán cầm
Toàn cảnh chùa Bính Linh
BÍNH HƯƠNG LƯ

B
653
cũng bắt đầu được tạc vào thời ấy, phong
cách có hơi khác với tượng ở các hang Vân
cương, Long môn, Đôn hoàng v.v.….. Trên
vách đá có đục rất nhiều khám thờ Phật,
phần nhiều bắt chước kiểu tháp bát úp ở
Ấn độ.
Theo thống kê, hang đá hiện còn 36
hang, 88 khám thờ Phật. Chùa Bính linh
chia làm hai chùa trên và dưới, khoảng giữa
hai chùa là những hang động nhỏ và các
dòng suối chảy
róc rách. Chùa
trên được xây
vào đời Đường,
vốn gọi chùa
Long hưng; đời
Tống đổi tên là
chùa Linh
nham. Chùa
dưới được cất
vào năm Diên
xương thứ 2
(513) đời Bắc
Ngụy, là nơi tập
trung nhiều hang và khám nhất.
Bính linh nguyên là tiếng Tây tạng, có
nghĩa là “Nghìn Phật, Vạn Phật”, từ đời
Nguyên, chùa này là chùa Lạt ma của Mật
giáo Tây tạng. Đến giữa đời Thanh chùa
suy đồi dần, rồi trải qua hơn trăm năm, nhờ
phát hiện được nghệ thuật trong hang đá,
nên nay rất được xem trọng. [X. Pháp uyển
châu lâm Q.39; Thủy linh chú Hà thủy Q.2
(Lịch đạo nguyên)].
BÍNH NGỮ

......
Là lời tựa ngắn viết ở đầu lá sớ của sơn
môn khuyến thỉnh vị tân trụ trì nhập tự,
hoặc là sớ của các sư đồng môn chúc mừng
tân trụ trì. Vì lời tựa ngắn này để ở đầu lá
sớ cũng như cái cán của một vật dụng, nên
gọi là Bính ngữ (lời cán).
BỈNH CỰ
.....
Cầm đuốc. Một nghi thức làm lễ an táng
trong Thiền gia. Hàm ý là cầm đuốc châm
lửa lúc trà tì (thiêu xác chết). Khi cử hành
lễ an táng, vị sư dẫn đường cầm cây đuốc
để tượng trưng hỏa táng (thiêu) người chết.
Thuyết cũ bảo Bỉnh cự đồng nghĩa với hạ
hỏa, hạ cự. Nhưng, cứ theo Thiền lâm tượng
khí tiên chép, thì lời pháp nói lúc bỉnh cự
dài hơn, còn lời pháp nói lúc hạ hỏa thì
ngắn hơn. Hạ hỏa chỉ một người làm, bỉnh
cự thì cần mấy người. Vì nghi thức Bỉnh cự
lời pháp đã dài và lại nhiều người làm, nếu
dùng lửa thật thì chỉ khoảng chốc lát là
cháy hết, cho nên phải làm cây đuốc bằng
gỗ, trên đầu sơn đỏ trông giống như lửa;
hoặc làm hoa bằng tơ bông đỏ dán vào đầu
cây đuốc, nhưng không châm lửa. [X. Sắc
tu bách trượng thanh qui Q.3 Thiên hóa
Phật sự điều; Thiền lâm tượng khí tiênTang
tiến môn]. (xt. Hạ Cự).
BỈNH PHẤT
Phất, chỉ cho cây phất trần, là đồ trang
nghiêm của nhà Thiền. Vị trụ trì hoặc người
thay trụ trì tay cầm phất trần (phất tử) lên
nhà giảng nói pháp cho đại chúng nghe,
gọi là Bỉnh phất . Những người có tư cách
cầm phất tử là Thủ tọa tiền đường, Thủ tọa
hậu đường, Đông tạng chủ, Tây tạng chủ,
Thư kí v.v... gọi chung là Bỉnh phất ngũ

đầu thủ. Còn người thị giả cầm phất tử, gọi
là Bỉnh phất thị giả. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.7 Tứ tiết bỉnh phất điều; Thiền
lâm tượng khí tiên Chức vị môn].
BỈNH PHẤT NGỮ LỤC
Sách gồm 2 quyển. Gọi đủ là Cổ sơn Vi
lâm thiền sư cư thủ tọa liêu ngữ lục. Cũng
Tượng đá trong hang 47 của
chùa Bính Linh
BỈNH PHẤT NGỮ LỤC

B
654
gọi Vi lâm thiền sư bỉnh phất ngữ lục, Vi
lâm đạo bái thiền sư bỉnh phất ngữ lục.
Ngài Vi lâm Đạo bái (1615-1702) thuộc tông
Tào động soạn vào cuối đời Minh đầu đời
Thanh, Thái tĩnh biên chép, thu vào Vạn
tục tạng tập 125. Bộ sách này thu chép Pháp
ngữ, Trà thoại, Cử cổ, Phật sự, Kệ, Tụng,
Tán v.v... của Đạo bái khi ngài ở Cổ sơn
thuộc Phúc châu. Cuối quyển có ghi chép
thêm Hộc lâm ai khổn 1 quyển, đây là văn
truy điệu thầy của Đạo bái là ngài Vĩnh giác
Nguyên hiền. Nội dung quyển Hộc lâm ai
khổn gồm có: Tiên hòa thượng qui chân
kí, Tối hậu ngữ tự, Tế văn, Tháp chí, Khởi
khám cáo văn, Phong tháp cáo văn và lời
bạt trao đổi với vị tăng người Nhật bản tên
là Liên sơn.
BÔ ĐA NGOẠI ĐẠO
Tức là Đồ khôi ngoại Đạo (Phạm :
Bhasman). Là một trong những ngoại đạo
thờ trời Đại tự tại ở Ấn độ thời xưa. Họ lấy
tro (khôi) bôi (đồ) khắp mình, trông giống
như con mèo ngủ trong bếp. Họ tu khổ
hạnh, giữ giới bò (bắt chước bò ăn cỏ), giữ
giới chó (ăn phân!) với hi vọng được sinh
lên cõi trời Đại tự tại. [X. kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.16 phẩm Phạm hạnh; Tứ ân
tự tam tạng pháp sư truyện Q.4].
BỒ CAM
Pagan. Bồ cam là cố đô của thượng Miến
điện, Trung tâm văn hóa và tín ngưỡng của
dân tộc Miến. Bồ cam nằm ở trung du sông
Y lạc ngõa để vốn chảy qua giữa Miến, Bắc
bộ, Đông bộ có dân tộc Đàn, Nam bộ có
tộc Đắc lăng. Tộc miến không có văn hóa

riêng, vào thế kỷ XI họ mượn văn tự của
tộc Đắc lăng ở Nam bộ để dùng; ở thời kỳ
đầu hấp thụ văn hóa Ấn độ. Về tôn giáo
thì tin theo Ấn độ giáo và Phật giáo Đại
thừa, rồi thế kỷ VIII thì Mật giáo được truyền
vào và kết hợp với sự sùng bái tinh linh
vốn có từ xưa mà hình thành một thứ Phật
giáo mất hết tính chất thuần túy. Giới tăng
lữ được gọi là A lị tăng (Ari), truyền thuyết
nói rằng họ không tôn trọng giới luật, chịu
ảnh hưởng của Mật giáo tả đạo và sống rất
phóng đãng.
Vào thế kỉ XI, trong tộc Miến đã xuất
hiện vị vua sáng suốt tên là A nô luật đà
(Anawrata, trị vì 1044-1077), dựng lên
Vương triều Bồ cam (1044-1287). Miến điện
trước đó không có lịch sử văn hóa, đến
vua A nô luật đà mới bắt đầu có niên hiệu
và lịch sử. A nô luật đà chịu ảnh hưởng
của vị cao tăng A la hán (Arhan) người
tộc Đắc lăng. đưa Phật giáo Nam truyền
vào Bồcam. Vua sai sứ đến thủ đô Đắc
lăng là Thaton thỉnh Thánh điển Pàli,
tăng đoàn và các di vật của đức Phật được
đưa về, rồi chỉnh đốn tăng đoàn Alị bản
xứ. Vua lại mở bang giao thân thiện với
nước Tíchlan, thỉnh về đầy đủ ba tạng
Kinh, Luật,Luận. Bấy giờ, cả nước từ vua
đến dân đều tin theo Phật giáo Nam truyền,
Bồ cam nghiễm nhiên trở thành thủ đô
của Vương triều Bồ cam và là trung tâm
Phật giáo Thượng tọa của Miến điện. Từ
đó về sau các vị vua kế tiếp cũng tin thờ
Phật giáo, xây dựng nhiều chùa tháp và thủ
Di tích tháp của chùa Phật tại Bồ Cam
BÔ ĐA NGOẠI ĐẠO

B
655
đô Bồ cam được gọi là “Thành bốn trăm
vạn bảo tháp”.
Năm 1287, quân Mông cổ xâm lăng
Miến điện, lật đổ Vương triều Bồ cam. Sau
đó dân tộc Đàn thay thế Vương triều Bồ
cam cai trị Miến điện, Bồ cam vẫn tiếp tục
là trung tâm của Phật giáo. Cứ theo sự ghi
nhận của cục Điều tra khảo cổ Miến điện
năm 1973, thì Bồ cam có 2217 tòa kiến
trúc Phật giáo, trong đó nổi tiếng hơn cả là
tháp Thụy hỉ cung, tháp Thụy sơn đô, tháp
La già nan đà, tháp Ma nô ha, tháp Ma da,
tháp A nan đà, tháp Ngạch tối na đương,
tháp Tha thủy du và lầu tàng kinh. (xt. Miến
Điện Phật Giáo).
BỒ ĐỀ
I. Bồ đề. Phạm,Pàli: bodhi. Dịch ý là
giác, trí, tri, đạo. Nói theo nghĩa rộng, bồ đề
là trí tuệ đoạn tuyệt phiền não thế gian mà
thành tựu Niết bàn. Tức là trí giác ngộ mà
Phật, Duyên giác, Thanh văn đã đạt được ở
quả vị của các ngài. Trong ba loại bồ đề
này, bồ đề của Phật là rốt ráo tột bậc, nên
gọi là A nậu đa la tam miệu tam bồ đề, dịch
là vô thượng chính đẳng chính giác, Vô
thượng chính biến trí, Vô thượng chính
chân đạo, Vô thượng bồ đề.
Về bồ đề của Phật, theo luận Đại trí độ
quyển 53, có năm loại sau:
1. Phát tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở giai
vị Thập tín phát tâm bồ đề, tâm ấy là nhân
đưa đến quả bồ đề.
2. Phục tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở các
giai vị Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng
v.v... tu các hạnh ba la mật, chế phục phiền

não, hàng phục tâm mình.
3. Minh tâm bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở giai
vị Đăng địa biết rõ thực tướng các pháp rốt
ráo trong sạch, là tướng bát nhã ba la mật.
4. Xuất đáo bồ đề, nghĩa là Bồ tát ở ba
giai vị Bất động địa, Thiện tuệ địa, Pháp
vân địa, ở trong bát nhã ba la mật, diệt trừ
phiền não trói buộc, ra khỏi ba cõi, đến
nhất thiết trí, nên gọi là xuất đáo bồ đề.
5. Vô thượng bồ đề, nghĩa là bậc Đẳng
giác, Diệu giác chứng thành A nậu đa la
tam miệu tam bồ đề, tức là giác trí của quả
Phật.
Trên đây gọi chung là năm loại bồ đề.
Còn Pháp hoa kinh luận quyển hạ ở nơi
ba thân pháp, báo, hóa của Phật, lập ba
loại bồ đề là Pháp Phật Bồ đề (Pháp thân
Bồ đề), Báo Phật Bồ đề (Báo thân Bồ đề),
và Ứng Phật Bồ đề (Ứng thân Bồ đề), gọi
là tam chủng Bồ đề. Đại thừa nghĩa chương
quyển 18 thì chia Vô lượng bồ đề làm hai
thứ là Phương tiện bồ đề và Tính tịnh bồ
đề.
Ngoài ra, trong mười thứ Ba Pháp của
tông Thiên thai cũng có ba bồ đề, đó là:
1. Thực tướng bồ đề, cũng gọi Vô thượng
bồ đề: chân tướng bồ đề ngộ lí thực tướng,
tương đương với đức pháp thân.
2. Thực trí bồ đề, cũng gọi Thanh tịnh
bồ đề: trí tuệ ngộ lí khế hợp, tương đương
với đức bát nhã.
3. Phương tiện bồ đề, cũng gọi Cứu kính
bồ đề: ngộ được tác dụng tự tại giáo hóa
chúng sinh, tương đương với đức giải thoát.
Lại cứ theo luận Vãng sinh tịnh độ nói,
thì:
1. Chấp trước tự ngã.
2. Không muốn làm cho tất cả chúng

sinh được yên ổn.
3. Chỉ cầu lợi ích cho bản thân mình.
Ba điều trên đây trái với cửa bồ đề, gọi
là ba tâm xa lìa hoặc là ba chướng lìa bồ đề.
Cùng sách đã dẫn lại nêu ra ba thứ tâm
thanh tịnh:
1. Không cầu yên vui cho bản thân mình
(Vô nhiễm thanh tịnh tâm)
2. Trừ khổ cho chúng sinh khiến họ
được yên vui (An thanh tịnh tâm)
3. Khiến chúng sinh đến bồ đề và cho
BỒ ĐỀ

B
656
họ yên vui vĩnh viễn (Lạc thanh tịnh tâm).
Đây là ba thứ tâm thuận theo cửa bồ đề.
Người tu Đại thừa cầu Vô thượng bồ đề,
gọi là Bồ đề tát đỏa, gọi tắt là Bồ tát. Tâm
cầu Vô thượng bồ đề, gọi là Vô thượng bồ
đề tâm, Vô thượng đạo ý hoặc Bồ đề tâm.
Hướng tới 73 đạo phẩm bồ đề, gọi là Bồ đề
phần pháp. Nơi đức Phật thành đạo, gọi là
Bồ đề đạo tràng, Bồ đề tràng, cây ở đạo
tràng ấy gọi là Bồ đề thụ. Tu phúc cầu
nguyện cho tổ tông thành Phật, gọi là Tăng
thượng bồ đề. Kết khóa niệm Phật, nguyện
cầu chúng sinh tăng tiến Phật đạo, gọi là
Bồ đề giảng. Các chùa viện thuộc về đàn
na (thí chủ), gọi là Bồ đề tự, Bồ đề sở. [X.
kinh Bồ tát địa trí Q.3 phẩm Vô thượng bồ
đề; kinh Đại phẩm bát nhã Q.22; kinh Bồ
đề tâm Q.1; kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) Q.38, Q.52; kinh Hoa nghiêm (bản dịch
mới) Q.70; kinh Duy ma Q.thượng; kinh
Đại bảo tích Q.1, Q.27; luận Đại trí độ Q.44;
luận Thành duy thức Q.1].
II. Bồ đề. Tức là ngài Bồ đề tiên na
đến Trung quốc vào đời nhà Đường. (xt.
Bồ Đề Tiên Na).
BỒ ĐỀ CHÍNH ĐẠO BỒ ĐỀ GIỚI LUẬN
Trứ tác của Phật giáo Tây tạng do ngài
Tông khách ba soạn. Nội dung bàn rõ về
giới luật của Phật giáo, toàn bộ kết cấu chặt
chẽ và rất có hệ thống. Sách được hoàn
thành ở chùa Lỗ nhậm vào năm Kiến văn
thứ 4 (1402) đời Minh. Qua tác phẩm này,
ngài Tông khách ba đã kêu gọi chúng tăng
nghiêm giữ giới luật và tạo ảnh hưởng rất
lớn đối với công cuộc chỉnh đốn Phật giáo

Tây tạng đương thời.
BỒ ĐỀ ĐẠO ĐĂNG LUẬN
Phạm: Bodhipathapradìpa hoặc
Bodhima-rgapradìpa, Tạng: Byaí-chub
lam-kyi sgron-ma. Cũng gọi Bồ đề đạo
cự luận. Do ngài A đề sa (Phạm: Atìza)
người Ấn độ soạn. Đây là cuốn sách nhỏ
chỉ gồm 8 bài kệ, nội dung trình bày đại
cương của giáo học A đề sa. Trước hết nói
về thứ lớp tu tạo Tam sĩ giáo, kế đến trình
bày về lời răn dạy trong Đát đậc la. Đặc
biệt nhấn mạnh sự tu tập Phật pháp phải
theo thứ lớp tam sĩ giáo (Hạ sĩ giáo, Trung
sĩ giáo, Thượng sĩ giáo), tuần tự nhi tiến;
người tu Pháp phải phát tâm bồ đề, giữ
nghiêm giới luật, tu tập chỉ quán, tu cả phúc
lẫn tuệ. Trên cơ sở của giai đoạn ở Hiển
tông này tu trì viên mãn rồi, thì mới có thể
tiến vào giai đoạn tu trì Mật tông mà đạt
đến “Tức thân thành Phật” được. Về sau,
các ngài Lạc mẫu đông v.v... chuyên truyền
bá thuyết này, từ đó đã hình thành phái Ca
đương.
Đối với Phật giáo Tây tạng, sách này có
ảnh hưởng rất sâu xa. [X. Tây tạng đại tạng
kinh tổng mục lục (Đại học Đông Bắc);
Trung dã giáo thụ cổ hi kí niệm luận văn
tập; G. N. Roerich: The Blue annals; H.
Hoffmann: Die Religionen Tibets]
BỒ ĐỀ ĐẠO THỨ ĐÊ LUẬN
Tạng:Byaí-chub lam-gyi rim-pa. Gọi
tắt là Lam rim (Đạo thứ đệ). Ngài Tông
khách ba soạn. Luận này căn cứ vào Hiển
giáo để nói rõ thứ tự tu tập đạo Phật. Trước
hết, trong phần tựa, luận này nói về tiểu sử
của ngài A đề sa (Phạm:Atìza) tổ sư của
phái Ca đương (Tạng: Bkahê-gdams-pa) và
về sự quan trọng của tác phẩm Bồ đề đăng

luận do ngài A đề sa soạn. Kế đến, nói về
sự cần thiết phải gần gũi thiện tri thức và
phép kính lễ họ, sau đó, phần chính văn,
trình bày các thuyết của Tam sĩ giáo. Tam
sĩ là Hạ sĩ (người, trời), Trung sĩ (Nhị thừa),
Thượng sĩ (Đại thừa). Cuối cùng, nói qua
về việc hướng tới Kim cương thừa.
BỒ ĐỀ CHÍNH ĐẠO BỒ ĐỀ GIỚI LUẬN

B
657
Từ năm 53 tuổi trở về sau, ngài Tông
khách ba lại viết bản tóm tắt luận Bồ đề
luận thứ đệ đề là: Rgyalbahi gsuí-rab
thams-cad-kyi sĩin-pohêi gnad bsduste
gtan-la-phab-pa byaí-chub-lam-gyi
rim-pa. Ngoài phần tóm tắt ra, Tông khách
ba còn chép thêm nội dung của chương Tì
bát xá na. Các bản khắc xưa của luận này
có bản của chùa Sùng chúc ở Bắc Lương;
bản dịch thì có Bồ đề đạo thứ đệ quảng
luận của ngài Pháp tôn do viện Giáo lí Hán
Tạng in năm Dân quốc 25 (1936). [X. Tông
khách ba đại sư truyện (Pháp tôn dịch
thuật)].
BỒ ĐỀ ĐẠO THỨ ĐÊ TRUYỀN ĐĂNG PHÁP SƯ
LIÊT TRUYÊN
Bộ truyện gồm 2 quyển ghi chép thứ tự
truyền thừa đạo Bồ đề từ thời đức Phật cho
đến các vị Lạt ma, do ngài Y hạ cách lỗ tân
(Tạng: Yoĩs hêdzin ye zes rgyal mtshan,
1713-1792) soạn ở cung Bố đạt lạp (Potala)
tại Lha sa.
Về nội dung của quyển thượng gồm có
bốn phần:
1. Truyện về các bậc đại sư thuộc Quảng
đại hành hệ (hệ thống Du già): từ đức Thích
ca mâu ni, Di lặc, Vô trước, Thế thân, cho
đến Tịch hộ, A đề sa (Phạm:
Dìpaôkarazrìjĩàna Atìza, 980-1054) v.v...
2. Truyện của các ngài thuộc Thậm thâm
kiến hệ (hệ thống Trung quán qui mậu
luận): từ bồ tát Văn thù, Long thụ, Nguyệt
xứng, cho đến A đề sa v.v...
3. Truyện của các ngài thuộc Vô tế hạnh
hệ (hai thứ bồ đề tâm hạnh): từ bồ tát Văn

thù, Tịch thiên, cho đến A đề sa v.v...
4. Truyện của các sư từ ngài A đề sa trở
về sau, bao gồm truyện ghi về A đề sa và
các đệ tử thuộc hệ thống Tang bố, cho đến
ngài Tông khách ba và các đệ tử của ngài.
Về nội dung của quyển hạ thì gồm có
hai phần:
1. Các chi hệ của phái Ca nhĩ cư: gồm
truyện của các sư thuộc phái Da thiền ca
nhĩ cư.
2. Truyện của các vị Đạt lại lạt ma đời
thứ nhất cho đến đời thứ tám, ngoại trừ đời
thứ sáu.
Bộ sách truyện này được thu vào Toàn
tập của ngài Y hạ cách lỗ tân.
BỒ ĐỀ ĐẠT MA (? - 535)
Phạm: Bodhidharma, dịch ý là Đạo
pháp. Cũng gọi Bồ đề đạt ma đa la, Đạt ma
đa la, Bồ đề đa la. Phổ thông gọi là Đạt ma.
Tổ thứ 28 của Ấn độ và là vị tổ đầu tiên
của Thiền tông Trung quốc. Ngài là con
thứ ba của vua nước Hương chí (có thuyết
nói nước Bà la môn, nước Ba tư) thuộc
Nam Thiên trúc, học đạo nơi tổ Bát nhã đa
la, cùng với ngài Phật đại tiên được coi là
hai học trò ưu tú của tổ Bát nhã đa la, sau
40 tuổi ngài được truyền áo bát.
Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520) đời
Vũ đế nhà Lương (có thuyết nói năm cuối
đời Nam triều Tống), ngài vượt biển đến
huyện Phiên ngung thuộc Quảng châu, vua
Vũ đế sai sứ đến rước ngài về kinh đô Kiến
nghiệp (Nam kinh). Sau khi đàm đạo với
Vũ đế, thấy không khế hợp, ngài bèn qua
sông đến đất Ngụy, dừng lại ở chùa Thiếu
lâm trên núi Tung sơn, ngồi thiền quay mặt
vào vách, người thời bấy giờ không hiểu ý,
gọi ngài là Bích quan Bà la môn (thầy Bà la

môn nhìn vách).
Thời ấy, có sư Thần quang ở Y lạc, xem
hết các sách, được nghe tiếng về ngài, hâm
mộ nhân cách cao thượng của ngài, sư đến
cầu đạo. Và để tỏ lòng chí thành vì pháp,
sư Thần quang liền chặt một cách tay. Tổ
Đạt ma cảm kích trước tấm lòng cầu pháp
cao quí ấy của sư nên truyền chân pháp an
tâm phát hạnh, trao tâm ấn Thiền tông cho
BỒ ĐỀ ĐẠT MA

B
658
sư và đổi tên Thần quang làm Tuệ khả. Từ
đó, chín năm đã trôi qua, tổ Đạt ma muốn
trở về Ấn độ, mới đem chỗ sâu xa kín nhiệm
của Thiền tông cùng với ca sa và kinh Lăng
già 4 quyển dặn dò rồi trao phó cho sư Tuệ
khả. Nhưng chưa bao lâu tổ đã nhập tịch
và được an táng tại chùa Thượng lâm trên
núi Hùng nhĩ. Hơn ba năm sau, khi sứ thần
nước Ngụy là Tống vân đang vượt qua dẫy
núi Thông lĩnh thì bỗng gặp tổ Đạt ma quảy
một chiếc giầy đi về Ấn độ. Cuộc đời ngài
có nhiều truyện thần kì, nhưng cũng khó
phân biệt được thật giả.
Về năm thị tịch của ngài có mấy thuyết:
có thuyết bảo ngài tịch vào năm Đại thông
thứ 2 (528) đời Lương, có thuyết nói ngài
tịch vào niên hiệu Đại đồng năm đầu (535)
hoặc năm Đại đồng thứ hai (536) đời Lương
v.v... Vua Lương vũ đế tôn xưng ngài là
“Thánh trụ đại sư”, vua Đại tông nhà
Đường ban thụy hiệu là “Viên giác đại sư”,
tên tháp là Không quán.
Về các vị đệ tử của tổ Đạt ma thì ngoài
sư Tuệ khả ra, còn có các vị khá nổi tiếng,
như: Đạo dục, Tăng phó (có chỗ nói Đạo
phó), Đàm lâm v.v...
Về pháp
Thiền của tổ
Đạt ma, cứ theo
sự khảo cứu các
tư liệu đào được
ở Đôn hoàng
cho thấy, thì
trong các tác
phẩm lưu

truyền học
thuyết của tổ
Đạt ma xưa nay,
hình như chỉ có
luận “Nhị nhập tứ hành” là luận chứa đựng
tư tưởng chân chính của ngài. Luận này
lấy pháp môn Bích quán làm trung tâm.
“Nhị nhập”, chỉ cho hai phương pháp tu
hành là “Lí nhập” và “Hành nhập”. Lí nhập
thuộc về tư duy giáo lí, đòi hỏi bỏ giả về
thực, nhận thức và giải quyết vấn đề. Hành
nhập thuộc về thực hành giáo pháp, dạy
người bỏ hết tình dục yêu ghét, thực hành
lời đức Phật dạy. Đây tức là giáo nghĩa Thiền
pháp kết hợp giữa lí luận và thực hành.
Lại trong Lăng già sư tư kí Đạt ma truyện
có chép cuốn sách nhan đề: Lược biện Đại
thừa nhập đạo tứ hành (bàn sơ lược về bốn
hành vào Đạo đại thừa) do đệ tử của tổ Đạt
ma là sư Đàm lâm đem lời nói và việc làm
của tổ gom thành một quyển. Ngoài ra, còn
có Thích lăng già yếu nghĩa 1 quyển, cùng
với Lược biện Đại thừa nhập đạo tứ hành
nói trên cũng đều được gọi là Đạt ma luận,
lưu hành rất rộng ở đương thời.
Nay phổ thông cho những tác phẩm
chứa đựng tư tưởng và học thuyết của tổ
Bồ đề đạt ma gồm: Thiếu thất lục môn tập,
Đạt ma hòa thượng tuyệt quán luận, Thích
Bồ đề đạt ma vô tâm luận, Nam thiên trúc
Bồ đề đạt ma thiền sư quán môn, Thiếu
thất dật thư v.v... [X. Tục cao tăng truyện
Q.16; Cảnh đức truyền đăng lục Q.3, Q.30;
Truyền pháp chính tông kí Q.5; Nội chứng
Phật pháp tương thừa mạch phổ; Tông kính
lục Q.97; Truyền pháp chính tông luận
Q.hạ; Tổ đình sự uyển Q.2, Q.5, Q.8; Cựu
Đường thư liệt truyện 141 Thần tú truyện].

(xt. Nhị Nhập Tứ Hành).
BỒ ĐỀ GIÀ DA
Phạm:Buddha-gayà. Cũng gọi Bồ đề
đạo tràng (Phạm:Bodhi-maịđa), Phật đà
già da, Ma ha bồ đề (Phạm: Mahà-bodhi),
Bồ đề tràng. Là nơi đức Phật thành chính
giác. Nơi này nguyên là làng Ưu lâu tần loa
(Phạm: Uruvelà) phía nam thành Già da
nước Ma yết đà thuộc Ấn độ đời xưa, nay
làBodhgayà cách thị trấn Già da 7 cây số,
gần sông Ni liên thiền (Phạm:Nairaĩjanà,
Bồ Đề Đạt Ma
BỒ ĐỀ GIÀ DA

B
659
nay là sông Pháp nhĩ cổ), một chi lưu của
sông Hằng, thuộc Nam bộ Tiểu bang Bihar
của Ấn độ. Cứ theo kinh điển ghi chép,
sau sáu năm tu khổ hạnh, đức Phật di đến
nơi này, ngồi xếp bằng trên tòa kim cương
dưới cây Tất bát la, chứng ngộ pháp Mười
hai nhân duyên, Bốn đế, v.v... mà thành
Chính giác. Vì thế cây Tất bát la cũng gọi
là cây Bồ đề, nghĩa là “cây giác”.
Vào thời Trung cổ, thành Già da thuộc
quyền sở hữu của tín đồ Bà la môn giáo, và
để phân biệt với thành Già da của Bà la
môn giáo đồ, nên đặc biệt gọi Thánh địa
Phật thành đạo là Phật đà già da, rồi cùng
với nơi đức Phật sinh (vườn Lâm tì ni), nơi
quay bánh xe pháp lần đầu tiên (vườn Lộc
dã) và nơi vào Niết bàn (rừng Sa la song
thụ, thành Câu thi na) được gọi chung là
bốn Đại thánh tích của đức Phật.
Sau khi đức Phật nhập diệt, trải qua các
thời đại, đã có rất nhiều chùa tháp, tịnh xá
được dựng lên ở nơi Bồ đề già da này để
cúng dường, kỉ niệm, tuy đã nhiều lần bị
hủy hoại, nhưng cho đến nay vẫn còn khá
nhiều di tích:
1.Đại tháp, cũng gọi Đại giác tháp, Đại
giác tự, Đại bồ đề tự, Ma ha bồ đề tăng già
da (Phạm:Mahàbodhi-saôghàràma), tức
là ngôi tịnh xá nằm về phía bắc cây bồ đề.
Về năm xây cất tòa Đại tháp này có hai
thuyết: hoặc vào thế kỉ II, hoặc vào thế kỉ
IV tây lịch. Đầu thế kỉ V, khi ngài Pháp
hiển đến Thiên trúc lễ bái các Thánh tích
thì ở Bồ đề tràng đã có ngôi Đại tháp này
rồi, và gần đó còn có ba tòa già lam, chúng

tăng ở đây nổi tiếng về nghiêm trì giới luật.
Giữa thế kỉ VI, đại luận sư Duy thức là ngài
Hộ pháp, sau khi rời chùa Na lan đà, có
lần đã đến đây ở ẩn để soạn văn chú thích
“Duy thức tam thập tụng”. Khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ đã ghi chép tường tận về
ngôi tháp này và các di tích khác chung
quanh đó. Lại theo Pháp uyển châu lâm
quyển 29 chép, thì vào năm Trinh quán 19
(645) đời Đường, quan huyện huyện Hoàng
thủy là Vương huyền sách đã từng đến
đây và lập bia ở phía tây tòa tháp. Đại tháp
hiện còn là do vua nước Miến điện tu tạo
vào khoảng thế kỉ XII, XIII, tháp cao 52
mét, nhìn bề ngoài thì là chín tầng, nhưng
thực ra bên trong chỉ có hai tầng, bốn mặt
có khắc tượng Phật, khám thờ Phật, nét
chạm trổ rất tinh vi đẹp đẽ. Vào thế kỉ
XIII, tín đồ Hồi giáo xâm lăng Ấn độ,
Phật tử sợ chúng phá hủy bèn lấy đất
đắp lên tháp để che giấu, tháp biến thành
một quả đồi đất. Cứ như thế Đại tháp bị
phủ kín mấy trăm năm, cho mãi dến năm
1881 mới được nhà khảo cổ học người
Anh là ông A. Cunningham tìm ra, khiến
người đời ngạc nhiên. Hằng năm tín đồ
Phật giáo khắp thế giới về hành hương
chiêm bái rất đông, nhưng hiện nay chủ
quyền vẫn còn ở trong tay những tín đồ
Ấn độ giáo.
2.Cây Bồ đề, cây phía ngoài chỗ tiếp
giáp với nền của Đại tháp, cao 12 mét. Vì
mục đích truyền giáo, con gái vua A dục là
Saôghamittà(Tăng già mật đa) đã từng
đưa một nhánh cây này sang trồng ở nước
Tích lan (nay là Sri Lanka). Về sau, cây
chính ở Bồ đề đạo tràng bị tín đồ ngoại đạo
tàn phá, người ta lại phải chiết lấy một nhánh

Toàn cảnh Đại tháp ở Bồ Đề Già Da BỒ ĐỀ GIÀ DA

B
660
của cây này ở Tích lan đưa về trồng ở Bồ
đề đạo tràng, tức là cây bồ đề hiện nay.
3.Tòa kim cương, ở gốc cây Bồ đề, đức
Phật đã ngồi trên tòa này khi chứng được
Vô thượng chính đẳng chính giác, chỗ này
hiện nay có đặt một tòa bằng đá, dài 2,3
mét, rộng 1,2 mét, cao 0,9 mét, trên tòa có
đặt tượng Phật bằng đá. Đời Đường, nhiều
vị cao tăng Trung quốc như Huyền chiếu,
Đạo hi, Trí quang, Ngộ không v.v... lần lượt
đến đây lễ bái tòa kim cương. Ngài Huyền
chiếu lưu lại đây bốn năm, học tập nghiên
cứu luận Câu xá và luật nghi. Ngài Trí quang
cũng lưu lại hai năm, học tập nghiên cứu
Câu xá và Nhân minh v.v.... Đến đời Ngũ
đại và Nam, Bắc Tống, các ngài Chí nghĩa,
Qui bảo, Uẩn thuật v.v... cũng nối tiếp nhau
đến đây, dựng bia, tháp ở gần tòa kim cương.
4. Lan can bằng đá, bao bọc chung
quanh phạm vi Đại tháp là một lan can
bằng đá cao hơn mười thước (Tàu) do vua
A dục xây dựng. Theo truyền thuyết,
khoảng 200 năm sau đức Phật nhập diệt, A
dục làm vua nước Ma yết đà. Lúc đầu, nhà
vua tôn thờ ngoại đạo, không tin Phật pháp,
nên có ác ý ra lệnh chặt cây Bồ đề ở chỗ
đức Phật thành đạo. Tuy cành và thân đã
bị chặt gần hết, nhưng chẳng bao lâu, cây
lại đâm chồi xanh tốt, Vua A dục bèn hối
ngộ, mới cho thợ xây lan can chung quanh
để giữ gìn. (Có thuyết cho rằng căn cứ vào
văn khắc trên cột đá mà suy, thì lan can
này đã được xây dựng sau thời vua A dục).
Lại nữa, vào đầu thế kỉ VII, vua Thiết
thưởng ca (Phạm: Zazàíka) nước Yết la

noa tô phạt lạt na (Phạm:Karịa-suvarịa),
vì ghen ghét, hủy báng Phật pháp, phá hoại
Đại tháp, đốn cây bồ đề, thiêu trụi gốc rễ,
chỉ vài tháng sau, vua Bổ lạt noa phạt ma
(Phạm: Pùrịa-varman) nước Ma yết đà
thuộc dòng dõi vua A dục, lại khôi phục,
và để phòng ngừa đời sau đốn phá nữa,
vua cho xây bức tường bằng đá cao 2 trượng,
4 thước (Tàu) bao bọc chung quanh để bảo
vệ.
Ngoài ra, Bồ đề già da còn có các Thánh
tích khác, như hứa nguyện tràng (nơi ban
cho điều nguyện ước), chỗ đức Phật đi dạo,
nơi Phật tắm gội sau khi thành đạo (sông
Ni liên thiền) ... [X. Trung a hàm Q.56 kinh
La ma; truyện A dục vương Q.2; Đại đường
tây vực cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng;
Pháp uyển châu lâm Q.29; Đường thư liệt
truyện 146 phần trên; A. Cunningham:
Mahàbodhi; V. A. Smith: Early History of
India; B. Barna: Gayà andBuddha-Gayà].
BỒ ĐỀ HÀNH KINH
Phạm: Bodhicaryàvatàra hoặc
Bodhisa-ttva-caryàvatàra. Kinh, gồm 4
quyển, các bài tụng của bồ tát Long thụ,
ngài Thiên tức tai dịch vào đời Tống, thu
vào Đại chính tạng tập 32. Kinh này nói về
đạo hạnh thành bồ đề. Nội dung gồm 8
phẩm kệ tụng:
1. Tán bồ đề tâm phẩm (Phạm:
Bodhicittà-nuzaôsà).
2. Bồ đề tâm thí cúng dường phẩm
(Phạm:Pàpadezanà).
3. Hộ giới phẩm (Phạm: Samprajanyarakwaịa).
4. Bồ đề tâm nhẫn nhục ba la mật đa
phẩm (Phạm:Kwànti-pàramità).
5. Bồ đề tâm tinh tiến ba la mật đa phẩm
(Phạm:Vìrya- pàramità).

6. Bồ đề tâm tĩnh lự ba la mật đa phẩm
(Phạm:Dhyàna-pàramità).
7. Bồ đề tâm bát nhã ba la mật đa phẩm
(Phạm:Prajĩà- pàramità).
8. Bồ đề tâm hồi hướng phẩm (Phạm:
Pari-ịàmanà).
Kinh này còn có nguyên bản tiếng Phạm
và bản dịch Tây tạng, mà trong cả hai văn
bản này, ở dưới phẩm thứ 2 đều có thêm
hai phẩm nữa là: phẩm Bồ đề tâm trì
BỒ ĐỀ HÀNH KINH

B
661
(Bodhicittaparigraha) và phẩm Bồ đề tâm
bất phóng dật (Phạm:Bodhici-ttapramàda).
Về tác giả của kinh này, bản Hán dịch
đề là thánh Long thụ bồ tát tập tụng, nhưng
nguyên bản tiếng Phạm và bản dịch Tây
tạng thì lại nói do ngài Tịch thiên (Phạm:
Zàntideva) soạn thuật. Ở cuối phẩm Hộ
giới trong kinh này nói (Đại 32, 547 trung):
“Thánh Long thụ bồ tát một lòng soạn tập”.
Nếu tác giả tự xưng là thánh Long thụ thì
rất khó hiểu. Vả lại, kinh Bồ đề hành có
rất nhiều chỗ liên quan với bộ luận Đại
thừa tập bồ tát học do ngài Tịch thiên soạn,
trong khi đặc trưng tư tưởng của ngài Long
thụ thì không thấy trong kinh này. Bởi thế,
người ta có thể xác định là kinh Bồ đề hành
đã do ngài Tịch thiên soạn. [X. Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.10; Bồ đề
hành kinh dữ kì chi nguyên thư (Đại cung
hiếu nhuận); M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd. II]. (xt. Nhập Bồ
Đề Hành Luận).
BỒ ĐỀ LƯU CHI
Phạm:Bodhiruci. Vi tăng thời Bắc ngụy.
Người bắc Thiên trúc. Dịch ý là Đạo hi. Là
vị tăng học giả của Phật giáo Đại thừa hệ
Du già. Bẩm tính thông minh, học suốt ba
tạng, tinh tường chú thuật, sớm có chí hoằng
pháp. Niên hiệu Vĩnh bình năm đầu (508)
đời vua Tuyên đế nhà Bắc Ngụy, ngài đến
Lạc dương, rất được nhà vua kính trọng và
mời ngài ở chùa Vĩnh ninh, từ đó ngài lo
việc phiên dịch kinh tiếng Phạm ra Hán
văn. Những kinh luận do ngài dịch gồm
có: Thập địa kinh luận, kinh Kim cương

bát nhã, kinh Phật danh, kinh Pháp tập,
kinh Thâm mật giải thoát, Đại bảo tích kinh
luận, Pháp hoa kinh luận, Vô lượng thọ
kinh luận v.v... tất cả được 39 bộ 127 quyển.
Ngoài ra, đối với việc phán giáo ngài cũng
có cái nhìn độc đáo. Ngài căn cứ theo kinh
Niết bàn mà phán thích giáo pháp do đức
Phật nói cả một đời làm Bán tự giáo và
Mãn tự gíáo, nghĩa là pháp đức Phật nói
trong 12 năm đầu sau khi Ngài thành đạo
đều là Bán tự gíáo (giáo nửa chữ), còn pháp
Ngài nói từ sau 12 năm đó mới là mãn tự
giáo (giáo đủ chữ). Theo truyền thuyết, Ngài
còn phán lập Nhất âm giáo, nghĩa là đức
Như lai nói một tiếng thì đồng thời nói ra
muôn pháp, Đại thừa, Tiểu thừa đều rõ ràng,
chỉ vì căn tính của chúng sinh không giống
nhau, nên tùy theo loài mà hiểu khác. Ngài
còn theo kinh Lăng già mà phán lập Đốn
giáo và Tiệm giáo. Vì cùng dịch Thập địa
kinh luận với ngài Lặc na ma đề nên ngài
được tôn là Tổ của tông Địa luận. Và đối
lại với phái Nam đạo thuộc pháp hệ của
ngài Lặc na, Tuệ quang ở Tường châu, phái
của ngài truyền trao kinh Quán vô lượng
thọ cho sư Đàm loan, nên sau cũng được
tôn làm Sư tổ của tông Tịnh độ.
Khoảng năm Thiên bình (534-537) ngài
vẫn còn sống, nhưng sau không rõ mất năm
nào và ở đâu. [X. Thập địa kinh luận tự;
Tục cao tăng truyện Q.1; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.3, Q.9].
BỒ ĐỀ LƯU CHÍ (562-727)
Phạm:Bodhiruci. Dịch ý là Giác ái. Ban
đầu tên là Đạt ma lưu chi (Phạm:
Dharmaruci), xuất thân từ dòng Bà la môn
ở nam Thiên trúc. Thiên tư dĩnh ngộ, 12
tuổi xuất gia, thờ ngoại đạo Bà la xa la làm

thầy, thông hiểu thanh minh, số luận, cũng
thông cả âm dương lịch số, địa lí thiên văn,
chú thuật y phương v.v... Năm 60 tuổi mới
hiểu lí sâu xa mầu nhiệm của Phật giáo,
bèn ở ẩn trong hang núi tu hạnh đầu đà.
Lại theo ngài Da xá cù sa học ba tạng, chưa
đầy năm năm đã thông hiểu hết, rồi đi khắp
các trường giảng. Vua cao tông nhà Đường
nghe danh ngài, sai sứ đến rước. Năm trường
BỒ ĐỀ LƯU CHÍ

B
662
thọ thứ 2 (693) ngài đến kinh đô Trường
an, Vũ hậu Tắc thiên rất trọng đãi, thỉnh
ngài ở chùa Phật thụ kí tại Lạc dương; cùng
năm ấy, ngài dịch các kinh Phật cảnh giới,
Bảo vũ v.v... gồm 11 bộ. Năm Thần long
thứ 2 (706) đời vua Trung tông, ngài dời về
ở chùa Sùng phúc tại Trường an, dịch các
kinh Bất không quyên sách thần biến chân
ngôn, Nhất tự Phật đính luân vương v.v...
Ngài lại tiếp tục sự nghiệp của ngài Huyền
trang còn bỏ dở mà dịch bộ kinh Đại bảo
tích, suốt tám năm trời mới hoàn tất, dịch
mới có 26 hội 39 quyển, dịch mới dịch cũ
cộng lại có 49 hội 120 quyển. Về sau, ngài
thôi không dịch kinh nữa mà chuyên việc
Thiền quán. Tuy đã trên 100 tuổi nhưng
không hề xao lãng việc đạo nghiệp. Năm
Khai nguyên thứ 10 (722), ngài vào ở chùa
Trường thọ tại Lạc dương. Tháng 9 năm
Khai nguyên 15, ngài chấm dứt ăn uống
thuốc thang, nhưng thần sắc vẫn như
thường. Đến ngày mùng 5 tháng 11, ngài
yên lặng mà thị tịch, thọ 166 tuổi (có thuyết
nói 156 tuổi). Vua truy tặng chức “Hồng lô
đại khanh”, thụy hiệu “Khai nguyên nhất
thiết biến tri tam tạng”. (Bậc Tam tạng thời
Khai nguyên biết khắp tất cả). Ngài là một
nhà dịch kinh lớn ở đời Đường. Tất cả kinh
luận ngài đã dịch gồm 53 bộ 111 quyển.
[X. Đại bảo tích kinh tự; Khai nguyên thích
giáo lục Q.9; Tống cao tăng truyện Q.3].
BỒ ĐỀ PHẦN
Phạm:Bodhyaíga, Pàli: bodhipakkhiya.
Cũng gọi Giác chi, Giác phần. Phần nghĩa
là chi phần, là nhân. Bồ đề phần giải thích

theo nghĩa rộng là chỉ chung 37 phẩm trở
đạo, là những phương pháp tu hành để tìm
cầu trí tuệ, gồm: Tứ niệm trụ, Tứ chính
cần, Tứ như ý túc, Ngũ căn, Ngũ lực, Thất
giác chi, Bát chính đạo v.v... Vì 37 pháp
này đều thuận tới bồ đề, cho nên đều gọi là
bồ đề phần pháp.
Bồ đề phần giải thích theo nghĩa hẹp
thì chỉ riêng cho Thất giác chi (Thất bồ đề
phần) trong 37 phẩm trợ đạo, tức là:
1. Niệm giác chi, trong tâm sáng láng,
thường nhớ thiền định và trí tuệ.
2. Trạch pháp giác chi, nương vào trí
tuệ có thể lựa chọn lấy pháp chân thực,
vứt bỏ pháp hư dối.
3. Tinh tiến giác chi, siêng tu chính pháp,
không biếng nhác.
4. Hỉ giác chi, được chính pháp mà vui
mừng.
5. Khinh an giác chi, chỉ cho trạng thái
thân tâm nhẹ nhàng yên ổn.
6. Định giác chi, vào thiền định tâm
không tán loạn.
7. Xả giác chi, tâm không chấp trước
thiên lệch, luôn giữ được thế quân bình.
[X. kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa Q.hạ; Đại thừa nghĩa chương
Q.16]. (xt. Thất Giác Chi, Tam Thập Thất
Đạo Phẩm).
BỒ ĐỀ PHÚC TẠNG PHÁP HÓA TAM MUỘI KINH
Có 1 quyển. Do vị tăng đời Nam Tề tên
là Đạo bị (sau đổi tên là Đạo hoan) soạn
vào thời Vũ đế nhà Tề (trị vì 482-493). Thu
vào Đại chính tập 55 Xuất tam tạng kí tập
quyển 5. Ngờ là kinh giả, vì xét về tác giả
của kinh này thì cũng là sư Đạo hoan, người
đã soạn Chúng kinh yếu lãm pháp kệ nhị
thập nhất thủ vào năm Thiên giám thứ 2

(503) đời Lương. [X. Đại đường nội điển
lục Q.10; Khai nguyên thích giáo lục Q.18;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.28].
BỒ ĐỀ SỞ
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Cũng gọi Bồ đề tự, Hương hoa viện. Xưa
BỒ ĐỀ PHẦN

B
663
gọi là Thị tự. Những chùa viện được xây
cất để thờ bài vị của tổ tiên các đời. Ở đây
làm các pháp sự như tụng kinh, trì chú,
cúng Phật, cúng tăng để cầu phúc cho mình
hoặc cầu cho các vong linh được siêu thoát.
[X. Tam đại thực lục Q.18; Hưng phúc tự
lưu kí].
BỒ ĐỀ TẠNG
Chỉ Nhất Phật thừa. Ý nói tạng kinh
khiến người ta ngộ được quả Phật Vô thượng
bồ đề. Bồ đề là tên gọi của Phật, Nhất Phật
thừa là pháp của nhân Phật, quả Phật, giáo
tạng nói rõ pháp này, gọi là Bồ đề tạng. [X.
kinh Thắng man; Y quán kinh đẳng minh
ban chu tam muội hành đạo vãng sinh tán;
Ban chu tán chân giải (Nhu viễn)].
BỒ ĐỀ TÂM
Phạm:bodhi-citta. Gọi đủ: A nậu đa la
tam miệu tam bồ đề tâm. Cũng gọi là Vô
thượng chính chân đạo ý, Vô thượng bồ
đề tâm, Vô thượng đạo tâm, Vô thượng đạo
ý, Vô thượng tâm, Đạo tâm, Đạo ý, Đạo
niệm, Giác ý. Tức là tâm cầu Bồ đề vô
thượng (cầu thành Phật). Tâm bồ đề là hạt
giống sinh ra hết thẩy chư Phật, là ruộng
tốt nuôi lớn các pháp trong sạch. Nếu phát
khởi tâm này mà tu hành tinh tiến, thì sẽ
mau chóng được bồ đề vô thượng. Cho nên
biết tâm Bồ đề là chỗ bắt đầu của tất cả thệ
nguyện chân chính, là gốc của Bồ đề, là
chỗ dựa của đại bi và Bồ tát học. Bồ tát Đại
thừa trước hết cần phải phát tâm rộng lớn,
gọi là phát tâm Bồ đề, phát tâm, phát ý;
mới bắt đầu phát tâm, gọi là sơ phát tâm,
tân phát ý. Người cầu sinh về Tịnh độ, cũng

phải phát tâm Bồ đề. Kinh Vô lượng thọ
quyển hạ nói, ba bậc người cầu vãng sinh
đều phải phát tâm Vô thượng bồ đề. Về
thể tính của tâm Bồ đề, kinh Đại nhật quyển
1 phẩm Trụ tâm nói, biết tâm mình một
cách như thực, đó là Bồ đề. Tức tâm tự
tính trong sạch sẵn có là tâm Bồ đề.
Tâm Bồ đề nhờ vào nhiều duyên mà
phát khởi. Theo kinh Bồ tát địa trì quyển
1, thì có bốn thứ:
1.Thấy nghe thần thông biến hóa không
thể nghĩ bàn của chư Phật và Bồ tát mà
phát tâm.
2. Tuy chưa thấy thần biến, nhưng được
nghe nói về Bồ đề và Bồ tát tạng mà phát
tâm.
3. Tuy chưa nghe pháp, nhưng tự thấy
tướng pháp diệt, vì muốn giữ gìn pháp mà
phát tâm.
4. Tuy không thấy tướng pháp diệt,
nhưng thấy chúng sinh đời ô trọc bị phiền
não quấy phá khó phát được nên mình phát
tâm.
Lại Phát bồ đề tâm kinh luận quyển
thượng phẩm Phát tâm cũng nói có bốn
duyên:
1. Tư duy về chư Phật.
2. Quán xét lỗi lầm của thân.
3. Thương xót chúng sinh.
4. Cầu quả tối thắng.
Vô lượng thọ kinh tông yếu lấy “bốn
thệ nguyện rộng lớn” làm tâm Bồ đề và
chia làm hai loại là Tùy sự phát tâm (do
những việc cụ thể mà phát) và Thuận lí
phát tâm (do chân lí phổ thông mà phát).
Đại thừa nghĩa chương quyển 9 thì lập
ba loại phát tâm:
1. Tướng phát tâm, thấy tướng sinh tử

và Niết bàn, nhàm chán sinh tử mà phát
tâm cầu Niết bàn.
2. Tức tướng phát tâm, biết bản tính
của sinh tử vắng lặng không khác gì Niết
bàn; lìa tướng sai biệt mới khởi tâm bình
đẳng.
3. Chân phát tâm, biết bản tính Bồ đề
là tự tâm mình, bồ đề tức là tâm, tâm tức là
bồ đề, mà quay về tâm gốc của chính mình.
BỒ ĐỀ TÂM

B
664
Ma ha chỉ quán quyển 1 thượng nói,
các Bồ tát Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo,
cho đến Viên giáo đều do suy lường về cái
lí của Sinh diệt tứ đế, Vô sinh tứ đế, Vô
lượng tứ đế, Vô tác tứ đế mà phát tâm, cho
nên gọi là suy lí phát tâm.
Luận Đại thừa khởi tín thì nói ba loại
phát tâm: Tín thành tựu phát tâm, Giải
hành phát tâm, và Chứng phát tâm. Trong
tín thành tựu phát tâm mà sinh khởi Trực
tâm, Thâm tâm, Đại bi tâm thì cũng gọi là
ba loại phát tâm.
Mật giáo chủ trương phát tâm là một
trong năm lần chuyển biến của chữ A, và
dựa vào ba thứ tâm bồ đề: Hạnh nguyện,
Thắng nghĩa, Tam ma địa trong luận Bồ
đề tâm mà lập bốn loại phát tâm:
1. Tín tâm, chỉ cho tâm đối với việc cầu
Vô thượng bồ đề không một mảy may ngờ
vực. Vì tâm này là nền tảng của muôn hạnh
nên cũng gọi là Bạch tịnh tín tâm (lòng tin
trắng sạch).
2. Đại bi tâm, sau khi phát Bạch tịnh tín
tâm, lại lập bốn thệ nguyện rộng lớn, tâm
này cũng gọi là Hạnh nguyện tâm, Hạnh
nguyện bồ đề tâm.
3. Thắng nghĩa tâm, trong các giáo pháp,
chọn lựa giáo pháp chân thực. Tâm này
cũng gọi là Thâm bát nhã tâm, Thắng nghĩa
bồ đề tâm.
4. Đại Bồ đề tâm, ngay lúc quyết định
bỏ phần kém, chọn phần hơn, thì chư Phật
mười phương liền hiện ở trước mặt để chứng
minh, các ma thấy thế sợ mà rút lui. Đại Bồ
đề tâm này cũng gọi Tam ma địa bồ đề tâm.

Tuy chia ra bốn tâm như trên, nhưng
vốn là một thể, cho đến lúc thành quả Phật
cũng không giây phút nào rời nhau. Được
như thế là nhờ tự hành hóa tha, thế gian
xuất thế gian tu tam mật của chư tôn mà ra,
nên gọi là Hữu tướng bồ đề tâm. Nhưng vì
xưa nay vốn có tướng tức không tướng, cũng
như hư không lìa tất cả tướng, nên khế
hợp với Vô tướng bồ đề tâm.
Trong tông Tịnh độ Nhật bản, ngài
Nguyên không có soạn Tuyển trạch bản
nguyện niệm Phật tập, cho Bồ đề tâm là
tạp hành, nên loại bỏ. Căn cứ vào lí này,
phái Trấn tây thuộc tông Tịnh độ mới chia
tâm Bồ đề thành Bồ đề tâm Thánh đạo
môn và Bồ đề tâm Tịnh độ môn, và cho
rằng Bồ đề tâm là Tổng an tâm, Tam tâm
(Chí thành tâm, Thâm tâm, Hồi hướng phát
nguyện tâm) là Biệt an tâm, vì thế chủ
trương cần phải phát tâm Bồ đề.
Lại nữa, phái Tây sơn thuộc tông Tịnh
độ chia Bồ đề tâm làm Bồ đề tâm hành
môn và Bồ đề tâm quán môn, chủ trương
không cần Bồ đề tâm hành môn là vì trong
Bồ đề tâm quán môn đã đầy đủ tam tâm
rồi. Còn Tịnh độ chân tông thì chia Bồ đề
tâm thành Tự lực bồ đề tâm và Tha lực bồ
đề tâm. Trong hai tâm này, Phật dùng thệ
nguyện gốc cho chúng sinh tâm tin ưa, tức
là tín tâm chân thực vì tâm nguyện làm
Phật (tâm tự lợi nguyện thành Phật), tâm
độ chúng sinh (tâm lợi tha cứu độ hết thảy
chúng sinh), cho nên gọi là Tha lực bồ đề
tâm, Tịnh độ đại bồ đề tâm. [X. kinh Đại
phẩm bát nhã Q.9; kinh Hoa nghiêm (bản
dịch cũ) Q.9; kinh Ưu bà tắc giới Q.1; Kim
cương đính liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi
quĩ; Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.14; Ma ha chỉ

quán Q.1hạ].
BỒ ĐỀ THỤ
Cây Bồ đề. Phạm: bodhi-druma,
bodhi-taru, bodhi-vfkwa, hoặc gọi tắt:
bodhi,Pàli: bodhi-rukkha.Cũng gọi Giác
thụ, Đạo thụ, Đạo tràng thụ, Tư duy thụ,
Phật thụ. Tức là cây Bồ đề ở phía nam thành
Già da nước Ma yết đà trung Ấn độ, đức
Thích tôn đã chứng được Vô thượng chính
giác dưới cây này. Cây Bồ đề vốn tên là Bát
đa (Phạm:azvattha), cũng gọi Bối đa, A
BỒ ĐỀ THỤ

B
665
thuyết tha, A bái đa, dịch ý là cát tường (tốt
lành), nguyên cát (tốt lành lớn). Tên khoa
học là Ficus religiosa. Quả của nó gọi là Tất
bát la (Phạm:pippala), vì thế cũng gọi là
cây Tất bát la. Cây này thuộc họ cây dâu,
vốn mọc ở đông Ấn độ, là loại cây cao xanh
quanh năm, cao từ ba mét trở lên; lá hình
trái tim, đầu lá dài và nhọn; hoa ẩn trong
túi, hoa hình cầu, khi túi hoa chín thì có
màu chanh sậm, trong có quả nhỏ.
Cây Bồ đề nơi đức Phật thành đạo, trải
qua các thời đại, tuy đã nhiều lần bị chặt
phá bởi vua A dục, Vương phi Đê xá la hi
đa, vua Thiết thưởng ca v.v..… nhưng vẫn
đâm chồi nảy lá xanh tươi. Cứ theo Đại sử
(Mahàvaôsa, XIX văn Pàli) và Bồ đề thụ
sử (bodhi-vaôsa: lịch sử cây Bồ đề, văn
Pàli) ghi chép, thì con gái của vua A dục
tên là Tăng già mật đa đã lấy một cành của
cây Bồ đề này đưa sang nước Tích lan và
trồng nó trong rừng Đại mi già
(Mahàmegha) ở phía nam thành A nâu la
(Anuràdhapura) là thủ đô nước Tích lan
thời bấy giờ. Về
sau, vào thế XII,
khi tín đồ Hồi
giáo xâm nhập
Ấn độ, họ đã tàn
phá cây Bồ đề
chính một cách
thê thảm: không
những đốn chặt
cây cành mà họ
còn đào cả gốc
rễ! Về sau, một

cành cây Bồ đề
ở Tích lan được
chiết ra và đưa
về trồng lại ở Bồ đề đạo tràng, tức là cây
Bồ đề hiện nay.
Cứ theo Nguyên hanh thích thư quyển
2 chép, thì vào thời Lưu Tống Nam triều,
vị tăng người trung Ấn độ là ngài Cầu na
bạt đà la đã mang cây Bồ đề đến Trung
quốc và trồng nó ở Quảng châu. Không
bao lâu, ngài Đạo thúy lại chiết cành của
cây này đưa về trồng ở núi Thiên thai. Niên
hiệu Thiệu hi năm đầu (1190), vị tăng Nhật
bản là ngài Vinh tây cũng chiết cành cây
này đưa về trồng ở Nhật.
Theo ý nghĩa hóa độ chúng sinh mà
nói, thì sự thành đạo của chư Phật đều là
cùng một hóa nghi, do đó, sự chứng ngộ
thành đạo của các đức Phật quá khứ, vị lai
đều giống hệt như đức Thích tôn, mỗi ngài
đều có “cây Bồ đề” của mình. Trong kinh
điển đã ghi chép rõ tên cây Bồ đề của bảy
đức Phật quá khứ, đó là: cây Ba ba la (Phạm:
pàỉalì) của Phật Tì bà thi, cây Phân đà lợi
(puịđarìka) của Phật Thi khí, cây Sa la
(Phạm:sàla) của Phật Tì xá bà, cây Thi lợi
sa (Phạm:sirìwa) của Phật Câu lưu tôn, cây
Ô tạm bà la (Phạm: udumbara) của Phật
Câu na hàm, cây Ni câu luật (Phạm:
nigrodha) của Phật Ca diếp, cây Bát đa của
Phật Thích ca mâu ni, và khi bồ tát Di lặc
giáng sinh thành Phật trong đời vị lai thì
tên cây Bồ đề của ngài sẽ là Na già (Phạm:
nàgapuwpa, cây Long hoa). Còn kinh A
súc phật quốc quyển thượng và kinh Vô
lượng thọ quyển thượng cũng chép, ở Tịnh
độ của Phật A súc và Phật A di đà đều có
riêng cây Đạo tràng của các ngài.

Ngoài ra, còn có một loại cây Bồ đề cao
to, tên khoa học là Tilia migueliana, thuộc
họ cây Bồ đề, cao từ 12 đến 15 mét, lá
khác với lá cây Tất bát la, đầu lá không
nhọn, riềm lá hình sóng, quả mầu đen, có
thể dùng làm tràng hạt. Tương truyền, vào
thời Nam triều Lương, ngài Trí dược mang
cây Bồ đề từ Thiên trúc đến trồng ở Việt
đông, hạt cây Bồ đề này mặt ngoài có vòng
tròn lớn, đường vân giống như mặt trăng,
những chấm nhỏ giống như các ngôi sao,
gọi là Bồ đề trăng sao, cũng có thể dùng
làm tràng hạt.
Cây Bồ Đề ở nơi Đức Phật
thành đạo
BỒ ĐỀ THỤ

B
666
Hiện nay, cây Bồ đề thường được trồng
ở các chùa viện là thuộc họ cây Tất bát la
nơi đức Thích tôn thành đạo. [X. Trường a
hàm Q.1 kinh Đại bản; kinh Tăng nhất a
hàm Q.44, Q.45; kinh Tu hành bản khởi
Q.hạ; kinh Bối đa la thụ hạ tư duy thập nhị
nhân duyên; kinh Tì ni mẫu Q.5; luận Đại
trí độ Q.12; luận Thập trụ tì bà sa Q.3; Cao
tăng pháp hiển truyện; Pháp uyển châu lâm
Q.8; Đại đường tây vực kí Q.8; Ma yết đà
quốc điều; Quảng đông tân ngữ; Việt đông
bút kí].
BỒ ĐỀ THỤ THẦN
Thần cây Bồ đề. Thần giữ gìn cây Bồ
đề. Luận Đại tì bà sa quyển 25 chép, thủa
xưa, có một ông vua hủy diệt Phật pháp,
khi đến chặt cây Bồ đề, thần bảo vệ cây Bồ
đề liền hóa hiện thành người con gái tuyệt
sắc, đứng ngay trước mặt vua. Thấy người
con gái xinh đẹp, nhà vua sinh tâm tham
đắm, thiện thần hộ pháp có được cơ hội
thuận tiện liền giết vua và quân đội của
ông ta, đồng thời, giết luôn các ác thần. [X.
kinh Kim quang minh tối thắng vương Q.10
phẩm Bồ đề thụ thần tán thán; luận Đại trí
độ Q.3].
BỒ ĐỀ TIÊN NA (704 - 760)
Phạm:Bodhisena. Dịch ý là Giác quân.
Ngài là người nam Thiên trúc, dòng Bà la
môn, họ Bà la trì, tinh thần sáng suốt, tính
tình điềm đạm. Do lòng ngưỡng mộ sự linh
ứng của bồ tát Văn thù ở núi Ngũ đài mà
đến Trung quốc.
Năm Khai nguyên 23 (735, có thuyết
nói năm Khai nguyên 18), Bồ đề tiên na lại

cùng với các ngài Đạo tuyền và Phật triết
người nước Lâm ấp vượt biển đông sang
Nhật bản. Năm Thiên bình thắng bảo thứ
3 (751, có thuyết nói năm thứ 2), ngài nhậm
chức Tăng chính. Tháng tư năm Thiên
bình thắng bảo thứ 4, tượng Đại Phật của
chùa Đông đại được hoàn thành, ngài được
các sư Hành cơ v.v...… suy cử làm Đạo sư
trong lễ “khai nhãn cúng dường” (tức lễ
yểm tâm điểm nhãn).
Năm Thiên bình bảo
tự thứ tư, ngài dặn dò các
đệ tử rồi thị tịch trong
tiếng niệm Phật, thọ 57
tuổi. Người đời gọi ngài là
Bà la môn tăng chính, Bồ
đề tăng chính, hoặc gọi tắt
là Bồ đề . [X. Đại an tự bồ
đề truyền lai kí; Đường đại
hòa thượng đông chinh
truyện; Đông đại tự yếu
lục Q.1, Q.2, Q.6; Nhật
bản cao tăng truyện yếu
văn sao Q.1].
BỒ ĐỀ TRÀNG KINH PHÁP
Phép tu tiêu trừ tội chướng, thành tựu
quả Tất địa nói trong kinh Bồ đề trang
nghiêm đà la ni. Cũng gọi Bồ đề tràng đà la
ni pháp. Tức treo mạn đồ la trong đạo tràng,
lấy đức Thích ca Như lai làm Bản tôn (vị
tôn chính), y theo pháp Thích ca mà tu.
Cách vẽ tượng mạn đồ la: dưới cây báu
(tượng trưng cây Bồ đề) ở chính giữa mạn
đồ la, vẽ tượng đức Phật Thích ca mâu ni
ngồi trên tòa sư tử, trên cây báu vẽ một
tượng Phật thuyết pháp, bên phải Phật có
bồ tát Văn thù sư lợi, hai tay bưng bình bát
dâng cúng Phật, bên trái Phật có bồ tát Kim

cương thủ, tay phải cầm chày kim cương,
chiêm ngưỡng đức Như lai. Ở phía sau bồ
tát Văn thù sư lợi có để bảo chàng, trong
bảo chàng có đức Như lai ngồi tòa sư tử
trong dáng an úy, phía dưới có thiên nữ
Cát tường. Phía sau bồ tát Kim cương thủ
đặt hộp báu bồ đề tràng đà la ni, bốn mặt
Bồ Đề Tiên Na
BỒ ĐỀ THỤ THẦN

B
667
hộp báu có hóa Phật vây quanh, ở dưới vẽ
sứ giả kim cương. Phía dưới đức Phật phối
trí bốn Thiên Vương : Trì quốc, Tăng trưởng,
Quảng mục và Đa văn. Người vào mạn đồ
la này tiêu trừ được tất cả tội chướng, thành
tựu hết thảy tất địa, phúc tuệ thêm lớn, được
địa vị không trở lui, tất cả quỷ thần đều
không xâm hại và được chư thiên hộ vệ.
Chủng tử của phép tu này là (bhahê),
hình tam muội da là bình bát. Phép kết ấn
: hai tay duỗi thẳng, ngửa lên, tay phải đè
lên tay trái, ngửa bàn tay để ở trước ngực.
Đây là ấn căn bản của Bồ đề tràng trang
nghiêm đà la ni. [X. Đồ tượng sao Q.3; Biệt
tôn tạp kí Q.14; Mạn đồ la tập Q.trung
(Hưng nhiên)].
BỒ ĐỀ TỬ
Quả bồ đề. Là quả cây bo-di-ci trong tiếng
Tây tạng, chứ không phải là quả của cây bồ
đề mọc ở gần núi Tuyết. Cây của quả này
thuộc loại thảo mộc sống trong một năm,
mùa xuân nảy mầm, thân cao ba đến bốn
thước (Tàu), lá như lá lúa, nở hoa đỏ lợt
giống như bông lúa, từ khoảng mùa hè đến
mùa thu thì kết quả hình tròn, màu trắng,
vỏ cứng, người ta dùng làm tràng hạt niệm
Phật, cho nên gọi là Bồ đề tử, (tức là quả ý
dĩ). Tại Trung quốc, chỉ trên núi Thiênthai
có loại cây này, gọi là Thiênthai bồ đề. Lại
trong Bản thảo cương mục vô hoạn tử điều,
nêu ra bảy tên gọi khác nhau của cây Vô
hoạn tử, và một trong đó tức là Bồ đề tử.
Kinh Giáo lượng sổ châu công đức (Đại
17, 727 trung), nói: “Nếu dùng quả Bồ đề
làm tràng hạt niệm Phật, cầm trên tay, lần

niệm một biến, được phúc vô lượng”. (xt.
Niệm Châu).
BỒ ĐOÀN
Cái đồ ngồi (tọa cụ) bện bằng cỏ lác (cỏ
bồ) hinh tròn, bằng phẳng. Cũng gọi Viên
tọa. Là vật của vị tăng dùng khi ngồi thiền
hoặc quỳ lạy. Về sau, nó cũng được bọc
bằng gấm. Có nhiều chủng loại, dày thì gọi
là Hậu viên tọa, bện bằng cỏ may thì gọi là
Gian viên tọa, cũng có loại để một lỗ hổng
ở giữa giống như cái vòng. [X.Thiền lâm
tượng khí tiên khí vật môn].
BỒ MĨ BỒNG (1928-?)
Vị vua đời thứ 9 của nước Thái lan. Cha
là Tống tạp, mẹ là Song uông, lên ngôi lúc
19 tuổi. Ông học ngành cầu đường và chính
trị học ở Thụy sĩ, học kiêm các ngôn ngữ
Anh, Pháp, Đức và La tinh, thích âm nhạc
và mỹ thuật. Năm Phật lịch 2514 (1946)
nhà vua qui y ngài Tăng thống Thái lan,
phát nguyện làm tỉ khưu nửa tháng, hành
trì công khóa rất nghiêm cẩn, y như một vị
tỉ khưu thực thụ.
Từ khi lên ngôi đến nay (1988), ông
hết lòng hộ trì Phật pháp. Trong thời gian
thăm nước Mĩ, ông đã giảng diễn tại Quốc
hội Mĩ, lấy việc hoằng dương Phật pháp
làm tông chỉ. Ông tài trợ cho hội Pàli
Thánh Điển (PàliText Society) của nước
Anh, in ba tạng kinhPàli theo mẫu tự La
tinh và dịch ba tạngPàli sang tiếng Anh;
đồng thời, giúp đỡ Phật tử Đông Hồi (East
Pakistan) mở rộng các chùa thờ Phật. Nhà
vua cũng là người tán trợ cho Tổng hội
Phật giáo Thái lan và hội Thanh niên Phật
giáo, là người đã cống hiến rất lớn cho sự
nghiệp hoằng dương Phật giáo Thái lan.
BỒ TÁT

Từ gọi tắt của Bồ đề tát đỏa. Bồ đề tát
đỏa, Phạm: bodhi-sattva. Pàli: bodhisatta.
Cũng gọi Bồ đề sách đa, Mạo địa tát
đát phược, Phù tát. Dịch ý: Đạo chúng sinh,
Giác hữu tình, Đại giác hữu tình, Đạo tâm
BỒ TÁT

B
668
chúng sinh. Hàm ý là người cầu đạo, cầu
đại giác, người có tâm cầu đạo rộng lớn.
Bồ đề nghĩa là giác, trí, đạo. Tát đỏa
nghĩa là chúng sinh, hữu tình. Bồ tát cùng
với Thanh văn, Duyên giác gọi chung là
Tam thừa. Cũng là một trong 10 giới. Bồ
tát là chỉ cho người tu hành trên cầu vô
thượng bồ đề bằng trí tuệ, dưới hóa độ
chúng sinh bằng tâm từ bi, tu các hạnh ba
la mật và trong vị lai sẽ thành tựu quả Phật.
Cũng tức là người dũng mãnh cầu bồ đề,
tròn đủ hai hạnh lợi mình và lợi người.
Nếu đứng trên quan điểm cầu bồ đề (trí
giác ngộ) mà nói, thì Thanh văn, Duyên
giác cũng có thể được gọi là Bồ tát; bởi vậy,
để phân biệt, mới gọi những người tu hành
Đại thừa cầu vô thượng bồ đề là Ma ha tát
đỏa (Phạm: mahà-sattva, maha nghĩa là
lớn), Ma ha tát, Bồ tát ma ha tát, Bồ đề tát
đỏa ma ha tát, Ma ha bồ đề chất đế tát đỏa
v.v...… Những tên khác của Bồ tát được ghi
trong kinh điển là: Khai sĩ (Bồ đề tát đỏa),
Đại sĩ (Ma ha tát đỏa), Tôn nhân (Đệ nhất
tát đỏa), Thượng nhân (Thượng tát đỏa),
Vô thượng (Vô thượng tát đỏa), Lực sĩ (Lực
tát đỏa), Vô song (Vô đẳng tát đỏa), Vô tư
nghị (Bất tư nghị tát đỏa), Phật tử, Phật trì,
Đại sư, Đại thánh, Đại công đức, Đại tự tại,
Chính sĩ, Thủy sĩ, Cao sĩ, Đại đạo tâm thành
chúng sinh, Pháp thần, Pháp vương tử,
Thắng sinh tử, Quảng đại tát đỏa, Cực diệu
tát đỏa, Thắng xuất nhất thiết tam giới tát
đỏa, Thân nghiệp vô thất ngữ nghiệp vô
thất ý nghiệp vô thất (ba nghiệp không có
lỗi), Thân nghiệp thanh tịnh ngữ nghiệp

thanh tịnh ý nghiệp thanh tịnh, Thân
nghiệp vô động ngữ nghiệp vô động ý
nghiệp vô động, Thành tựu giác tuệ (Phạm:
dhìmat, người có trí tuệ), Tối thượng chiếu
minh (Phạm:uttama-dyuti, thành tựu cao
tột), Tối thắng chân tử (Phạm:jina-putra,
người con hơn hết, người con hàng phục),
Tối thắng nhậm trì (Phạm:jinàdhàra, chỗ
nương tựa hơn hết, nắm giữ hàng phục),
Phổ năng hàng phục (Phạm:vijetf, người
sai khiến hơn hết, hay hàng phục), Tối thắng
manh nha (Phạm: jinàíkura, cái mầm
mống hơn hết), Dũng kiện (Phạm:
vikrànta, mạnh mẽ), Tối thánh (Phạm:
paramàzcarya, bậc thầy khuôn phép cao
hơn hết, Thượng thánh), Thương chủ
(Phạm:sàrthavàha, thầy dẫn đường), Đại
xưng (Phạm: mahà-yazas, bậc có danh
tiếng lớn), Lân mẫn (Phạm:kfpàlu, thành
tựu tình thương), Đại phúc (Phạm: mahàpuịya,
phúc đức lớn), Tự tại (Phạm:ìzvara),
Pháp sư (Phạm:dhàrmika) v.v…... Lại vì Bồ
tát là những vị phát đại Bồ đề tâm, đầy đủ
các nguyện thù thắng thế gian và xuất thế
gian, cho nên gọi chúng Bồ tát là “Thắng
nguyện Bồ đề đại tâm chúng”.
Bồ tát được chia làm nhiều chủng loại,
tùy theo sự liễu ngộ có cạn có sâu không
giống nhau mà Bồ tát có những giai vị bất
đồng. Ngoài điểm khác biệt này ra, kinh Bồ
tát địa trì quyển 8 phẩm Bồ tát công đức
còn nêu ra mười loại Bồ tát: Chủng tính
(Phạm: gotra-stha), Nhập (Phạm:
avatìrịa), Vị tịnh (Phạm:a-zuddhà-zaya),
Vị thục (Phạm:a-paripakva), Thục (Phạm:
paripakva), Vị định (Phạm: a-niyatipatita),
Định (Phạm: niyati-patita), Nhất
sinh (Phạm:eka-jàti-pratibaddha), Tối

hậu thân (Phạm: carama-bhavika).
Trong mười loại Bồ tát trên đây, loại
chưa được tâm thanh tịnh, gọi là Chủng
tính; phát tâm tu học, gọi là Nhập (vào);
vào rồi mà chưa đạt đến địa vị tâm thanh
tịnh, gọi là Vị tịnh (Chưa thanh tịnh); đã
vào địa vị tâm thanh tịnh, gọi là Tịnh; người
tâm đã thanh tịnh nhưng chưa vào được
địa vị rốt ráo, gọi là Vị thục (chưa chín); đã
vào địa vị rốt ráo, gọi là Thục; thục rồi
nhưng chưa vào địa vị định, gọi là Vị định
(chưa Định); vào địa vị định rồi thì gọi là
Định. Thục lại có hai loại:
BỒ TÁT

B
669
1. Nhất sinh, là theo thứ lớp được Vô
thượng bồ đề.
2. Tối hậu thân, là được Vô thượng bồ
đề ngay trong đời này.
Ngoài ra, Bồ tát cũng còn được chia làm
tại gia và xuất gia, bệ bạt trí (trở lui) và a bệ
bạt trí (không trở lui), sinh thân (người chưa
dứt phiền não), và pháp thân (người đã đoạn
trừ phiền não, được sáu thần thông), sinh
tử nhục thân và pháp tính sinh thân, đại
lực và tân phát tâm, đốn ngộ và tiệm ngộ,
trí tăng và bi tăng v.v…...
Thuyết trí tăng bi tăng là chủ trương
của tông Pháp tướng, nghĩa là theo sự phân
loại Bồ tát từ địa vị thứ tám trở về trước, thì
Bồ tát Trực vãng (bồ tát đốn ngộ) chế phục
sự hiện hành của phiền não Câu sinh khởi,
liền chịu thân Biến dịch, thành là Trí tăng
thượng Bồ tát. Đến địa vị thứ bảy (Mãn
tâm), sau khi chế phục hết phiền não, chịu
thân phần đoạn, thì thành là Bi tăng thượng
Bồ tát hoặc Đại bi Bồ tát. Đối với các Bồ tát
hồi tâm (hướng về Đại thừa, tức các Bồ tát
tiệm ngộ), thì người hồi tâm từ “Bất hoàn”
và “A la hán”, do đã dứt hết phiền não ở
cõi Dục, cho nên là Trí tăng; còn người hồi
tâm từ “Dự lưu” và “Nhất lai” thì là Trí tăng
hoặc Bi tăng. Ngoài ra, còn có Bồ tát Trí bi
bình đẳng. Đồng thời, Bồ tát của giai vị Thập
tín gọi là Tân phát ý Bồ tát, Trụ tiền tín
tướng Bồ tát, Giả danh Bồ tát v.v...…
Hạnh Bồ tát tu, gọi là Bồ tát hạnh, tất
cả phép tắc nghi thức liên quan đến Bồ tát,
gọi là Bồ tát pháp thức; giáo pháp nhằm
đạt đến quả vị Phật, gọi là Bồ tát thừa; kinh

điển của Bồ tát thừa, gọi là Bồ tát tạng.
Kinh Phạm võng nói về giới Bồ tát do Bồ
tát nhận giữ. Tên các vị Bồ tát thường được
nói đến trong các kinh gồm có các bồ tát
Di lặc, Văn thù, Quán thế âm, Đại thế chí
v.v…...
Trong giới tăng sĩ hoặc cư sĩ thuộc Đại
thừa, cũng có các vị được tôn thành Bồ tát,
như các học giả Long thụ, Thế thân v.v...
…của Phật giáo Đại thừa Ấn độ đã được tôn
là Bồ tát. Ở Trung quốc thì ngài Trúc pháp
hộ được tôn là Đôn hoàng Bồ tát, ngài Đạo
an là Ấn thủ Bồ tát. Tại Nhật bản cũng có
các vị cao tăng được vua ban hiệu Bồ tát.
[X. kinh Phóng quang bát nhã Q.5; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.12; kinh Đại a
di đà Q.thượng; kinh Hoa nghiêm (dịch cũ)
phẩm Li thế gian; kinh Hoa nghiêm (dịch
mới) phẩm Phổ hiền hạnh; kinh Bồ tát địa
trì Q.4; kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.thượng; kinh Tiệm bị nhất thiết trí đức;
kinh Đại bảo tích Q.3; kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán Q.7; kinh Phạm võng
Q.hạ; luận Đại tì bà sa Q.176; luận Đại trí
độ Q.4, Q.41, Q.44, Q.71, Q.94; luận Du
già sư địa Q.46; Đại nhật kinh sớ Q.1; Đại
thừa nghĩa chương Q.17; Khuyến phát bồ
đề tâm tập Q.hạ; Đại tống tăng sử lược
Q.hạ]. (xt. Tam Thừa, Bồ Tát Giai Vị).
BỒ TÁT ANH LẠC BẢN NGHIÊP KINH
Kinh, 2 quyển, ngài Trúc phật niệm dịch
vào năm Kiến nguyên 12 đến 14 (376-378)
đời Diêu Tần. Cũng gọi Bồ tát anh lạc kinh,
Anh lạc bản nghiệp kinh, hoặc gọi tắt Anh
lạc kinh, Bản nghiệp kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 24. Nội dung nói về các giai vị tu
nhân và ba tụ tịnh giới của Bồ tát. “Anh
lạc bản nghiệp” là tiếng dùng trong hệ thống

hoa nghiêm, vì thế kinh này có rất nhiều
chỗ hợp nhau với giáo tướng Hoa nghiêm.
Kinh này lập 52 giai vị tu hành của Bồ tát
gồm: Thập tín, Thập trụ, Thập hành, Thập
hồi hướng, Thập địa, Vô cấu địa và Diệu
giác v.v…...
Toàn bộ kinh chia làm 8 phẩm: Tập
chúng phẩm, Hiền thánh danh tự phẩm,
Hiền thánh học quán phẩm, Thích nghĩa
phẩm, Phật mẫu phẩm, Nhân quả phẩm,
Đại chúng thụ học phẩm, Tập tán phẩm,
BỒ TÁT ANH LẠC BẢN NGHIÊP KINH

B
670
để trình bảy rõ các giai vị và sự tu hành của
Bồ tát. Phẩm đại chúng thụ học nói về
“Tam tụ tịnh giới”, lấy tám vạn bốn nghìn
pháp môn làm Nhiếp thiện pháp giới; lấy
bốn tâm vô lượng từ bi hỉ xả làm Nhiếp
chúng sinh giới; lấy mười ba la di làm Nhiếp
luật nghi giới (Mười ba la di trong kinh này
cũng giống với mười giới nặng của kinh
Phạm võng).
Kinh này chịu ảnh hưởng kinh Phạm
võng rất sâu, nội dung Tam tụ tịnh giới đều
thuộc về giới Đại thừa. Đặc điểm ở đây là
giới Bồ tát có nhận pháp mà không bỏ pháp,
một khi đã được giới thì vĩnh viễn không
mất; cho dù có phạm giới ba la di cũng
không mất giới thể. Và chủ trương giới lấy
tâm làm thể.
Khảo xét về kinh này thì ở Ấn độ không
thấy căn cứ sử thực. Còn ở Trung quốc, từ
Pháp kinh lục trở đi, các kinh lục phổ thông
đều ghi do ngài Trúc phật niệm dịch vào
đời Diêu Tần, nhưng trong phần dịch kinh
của Xuất tam tạng kí tập thì không có tên
kinh này, và nó được xếp vào Thất dịch
tạp kinh lục (phần ghi chép những kinh
mất tên người dịch). Lịch đại tam bảo kỉ thì
nói kinh này ngoài bản dịch của ngài Trúc
phật niệm ra, còn có bản dịch của ngài Trí
nghiêm đời Tống nữa. Thời gần đây, đã có
học giả căn cứ vào sự không xác định được
người dịch và do xem xét phần nội dung,
mà cho rằng kinh này đã được soạn ra ở
Trung quốc. [X. Bồ tát giới kinh nghĩa sớ
Q.thượng; Phạm võng bồ tát giới bản sớ
Q.1; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.3; Đại đường

nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4, Q.5, Q.12].
BỒ TÁT BẢN NGHIÊP KINH
Kinh, 1 quyển, ngài Chi khiêm dịch vào
đời Ngô. Cũng gọi Hoa nghiêm kinh Tịnh
hạnh phẩm, Bản nghiệp kinh, Tịnh hạnh
phẩm kinh. Thu vào Đại chính tạng tập
10. Kinh này lấy phẩm Tịnh hạnh trong
kinh Hoa nghiêm làm cốt mà soạn thành
một kinh riêng, mục đích nói rõ lí tưởng
của Bồ tát tại gia. Đối chiếu kinh Hoa nghiêm
với kinh này, người ta khó có thể đoán định
được kinh này đã được mở rộng ra thành
kinh Hoa nghiêm, hay kinh Hoa nghiêm
đã được rút gọn lại mà thành kinh này. [X.
Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.5; Đại đường nội điển lục Q.2].
BỒ TÁT BẢN SINH MAN LUẬN
Phạm : Jàtakamàlà,16 quyển, các ngài
Thánh dũng (Phạm:Àrya-zùra) v.v…... người
Ấn độ soạn, các sư Thiệu đức, Tuệ tuân
đời Bắc Tống dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 3. Cũng gọi Bản sinh man luận, Bản
sinh man. Sách này thuật lại sự tích của
đức Phật trong các kiếp quá khứ khi tu
hành đạo Bồ tát và giải thích pháp nghĩa
của nó. Nội dung toàn bộ sách được chia
làm hai phần, phần trước gồm 4 quyển kể
14 truyện của đức Phật như sau:
Gieo mình cho hổ (cọp) ăn, vua Thi tì
cứu mạng chim bồ câu, Như lai đi xin ăn,
hóa thần thông tối thắng, Như lai không bị
chất độc làm hại, thỏ chúa bỏ mình cúng
dường Phạm chí, vua rồng từ tâm tiêu trừ
oán hại, vua Từ lực đâm vào mình lấy máu
bố thí năm quỉ dạ xoa, dạy rõ dù bố thí ít
cũng được công đức vì nhân chân chính,
Như lai đầy đủ trí tuệ không ghen ghét điều

thiện của người khác, Phật rưới nước lên
đầu vị tỉ khưu bị bệnh nhờ thế được an
lành, xưng niệm công đức của Tam bảo,
xây tháp được phúc báo, công đức xuất gia.
Phần sau gồm 12 quyển, tức từ quyển 5
trở đi, giải thích rõ về pháp tướng trong Hộ
quốc bản sinh…. Đứng về phương diện kết
cấu của toàn bộ bản Hán dịch hiện còn mà
nói, thì 14 truyện của phần trước, văn nghĩa
BỒ TÁT BẢN NGHIÊP KINH

B
671
dễ hiểu, còn nửa trước của phần sau thì
thiếu sót, hơn nữa, hành văn trúc trắc, tối
nghĩa khó hiểu, có lẽ đã do chắp nối từ
nhiều nguyên bản mà ra, cho nên rất khác
với nguyên bản tiếng Phạm hiện còn.
Bản tiếng Phạm hiện còn thu chép tất
cả 34 truyện tích bản sinh của đức Phật,
phổ thông đều cho là do ngài Thánh dũng
soạn. Cứ theo Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục quyển 9 nói, thì nguyên bản
tiếng Phạm đã do các ngài Thánh dũng,
Tịch biến, và Thánh thiên soạn. Nhưng
Duyệt tạng tri tân quyển 38 thì lại nói bốn
quyển trước do Tôn giả Thánh dũng Hộ
quốc biên tập, 12 quyển sau do các ngài
Tịch biến, Thắng thiên soạn. Nếu ngài
Thánh dũng, người làm luận Bồ tát bản
sinh man này và ngài Đại dũng, soạn giả
của kinh Phân biệt nghiệp báo (do ngài Tăng
già bạt ma dịch vào đời Lưu Tống) là cùng
một người, thì niên đại thành lập nguyên
bản tiếng Phạm phải là vào thế kỉ IV Tây
lịch.
Gần đây, lại có học giả cho rằng tác giả
của luận Bồ tát bản sinh man (tiếng Phạm)
và tác giả của 150 bài tán, 400 bài tán là
một người. Nếu thuyết này đúng, thì niên
đại thành lập nguyên bản tiếng Phạm của
luận Bồ tát bản sinh man là khoảng thế kỉ
II Tây lịch.
Tóm lại, về niên đại thành lập nguyên
bản tiếng Phạm của luận Bồ tát bản sinh
man có hai thuyết:
1. Nếu ngài Thánh dũng và ngài Đại
dũng (soạn giả của kinh Phân biệt nghiệp

báo) là một người, thì bộ luận Bồ tát bản
sinh man bằng tiếng Phạm đã được soạn
thành vào thế kỉ IV Tây lịch.
2. Nếu ngài Thánh dũng, người soạn
luận Bồ tát bản sinh man (tiếng Phạm), đồng
thời, cũng là tác giả của 150 bài tán và 400
bài tán khác nữa, thì luận Bản sinh man
được soạn vào thế kỉ II Tây lịch.
Cứ theo Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 4 chép, thì Bản sinh man là bài tán
vịnh hay nhất trong các bài tán vịnh. Hơn
10 nước thuộc các đảo Nam hải đều có
phong tục phúng tụng Bản sinh man.
Bản tiếng Phạm ấn hành vào năm 1891;
bản dịch tiếng Anh thì được xuất bản vào
năm 1895. [X. Anh dịch đại minh tam tạng
thánh giáo mục lục; Phạm ngữ Phật điển
chi chư văn hiến (Sơn điền Long thành);
M. Winternitz: Geschichte der indischen
Literatur, Bd. II].
BỒ TÁT BỘ
Một trong những cách chia loại tượng
Phật. Chỉ Thánh chúng đầy đủ hình tướng
Bồ tát. Hình Bồ tát là tướng tại gia, trên
đầu có tóc, phần nhiều đội mũ báu, mặc
thiên y (áo cõi trời); cổ, ngực đeo vòng hoa
và chuỗi ngọc, tứ chi trang sức vòng, xuyến,
nói chung đều hiện tướng nhu hòa. Loại
tượng như tượng bồ tát Quán thế âm là
nhiều nhất. Ngoài ra, các bồ tát Văn thù,
Phổ hiền, Phổ hiền diên mệnh, Hư không
tạng, Đại thế chí v.v...… đều là Thánh chúng
thuộc Bồ tát bộ.
BỒ TÁT ĐẠO
Phạm:bodhisattva-caryà.
I. Bồ tát đạo. Sự tu hành của Bồ tát.
Tức là con đường tu hành sáu độ muôn
hạnh, lợi mình lợi người để thành tựu quả

Phật. Bởi thế, đạo Bồ tát là nhân chính yếu
để thành Phật, và thành Phật là kết quả
của đạo Bồ tát. Người muốn thành Phật,
trước hết phải tu đạo Bồ tát. [X. kinh Pháp
hoa Q.1].
II. Bồ tát đạo. Chỉ cho Phật giáo Đại
thừa. Tức là giáo pháp trên cầu Phật đạo,
dưới hóa độ chúng sinh. [X. kinh Quán
đính Q.12].
BỒ TÁT ĐẠO

B
672
BỒ TÁT ĐỊA
I. Bồ tát địa. Chỉ chung cho 10 địa vị,
tức là 10 giai đoạn trong quá trình tu hành.
Phổ thông phần nhiều chỉ 10 giai vị chung
cho Tam thừa, hoặc chỉ cho 10 giai vị trong
quá trình tu hành của Bồ tát Đại thừa. Mười
giai vị chung cho Tam thừa cũng gọi là Cộng
địa, tức là 10 giai vị mà những người ba
thừa Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát cùng
tu.
II. Bồ tát địa. Chỉ riêng cho giai vị thứ
chín trong 10 giai vị chung của Tam thừa,
cũng tức là giai vị thứ chín trong “mười giai
vị Thông giáo” của tông Thiên thai. Giai vị
này là giai vị của Bồ tát từ lúc mới phát tâm
cho đến trước khi thành đạo.
1. Cứ theo kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 6 phẩm Phát thú chép, thì Bồ tát ở
nơi địa thứ chín này có đủ 12 pháp như
sau: mong được chư Phật ở vô biên thế
giới hóa độ; được toại nguyện ấy; biết rõ
tiếng nói của các trời, rồng, dạ xoa v.v...…
và nói pháp cho họ nghe; ở trong thai
thành tựu; nhà thành tựu; chỗ sinh thành
tựu; dòng họ thành tựu; quyến thuộc
thành tựu; sinh ra thành tựu; xuất gia
thành tựu; cây Phật (cây Bồ đề) trang
nghiêm thành tựu; thành tựu đầy đủ các
công đức tốt lành.
2. Lại theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
4 phần dưới và Ma ha chỉ quán quyển 6
phần trên nói, thì Bồ tát ở giai vị này, vì sự
giáo hóa và làm lợi ích cho chúng sinh mà
sinh trong ba cõi, phúc đức sâu dày, trí tuệ
sắc bén, thấu suốt chân đế và tục đế, lại

tiến thêm mà dứt trừ các tập khí phiền não
thuộc sắc pháp và tâm pháp v.v..., được
pháp nhãn đạo chủng trí, cho đến học các
pháp Thập lực, Vô sở úy… của Phật. Đến lúc
ấy, tập khí còn sót lại sẽ hết, y như đốm lửa
cuối cùng đã tắt. Trong ba thừa, chỉ có Bồ
tát có khả năng tiến tới giai vị này, cho nên
gọi là Bồ tát địa.
III. Bồ tát địa. Chỉ chung cho 10 giai
vị tu hành của Bồ tát nói trong kinh Hoa
nghiêm (dịch cũ) quyển 23. Đó là: Hoan hỉ
địa, Li cấu địa, Minh địa, Diệm địa, Nan
thắng địa, Hiện tiền địa, Viễn hành địa, Bất
động địa, Thiện tuệ địa, và Pháp vân địa.
Đây là giai đoạn tu hành từ giai vị thứ 41
đến giai vị thứ 50 trong 52 giai vị tu hành
của Bồ tát. (xt. Thập Địa).
BỒ TÁT ĐỊA TRÌ KINH
Phạm: Bodhisattva-bhùmi. Gồm 10
quyển (hoặc 8 quyển). Cũng gọi Bồ tát địa
kinh, Địa trì kinh, Bồ tát giới kinh, Bồ tát
địa trì luận, Địa trì luận. Ngài Đàm vô sấm
đời Bắc Lương dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 30. Kinh này tuy gọi là “Kinh”,
nhưng thực ra vốn thuộc về “Luận”; truyền
thuyết nói rằng kinh này là do ngài Vô trước
ghi chép những lời nói pháp của bồ tát Di
lặc mà thành. Thế nhưng, luận Du già sư
địa bản Hán dịch lại cho nó là tác phẩm
của bồ tát Di lặc; còn bản dịch Tây tạng
của kinh này thì coi nó là tác phẩm của
ngài Vô trước. Kinh này và Bồ tát địa trong
Bản địa phần của luận Du già sư địa là cùng
bản, nhưng nó thiếu phẩm Phát chính đẳng
bồ tát tâm. Kinh này còn có bản dịch khác
là “Bồ tát thiện giới kinh” (bản 9 quyển) do
ngài Cầu na bạt ma dịch.
Nội dung kinh này nói rõ phương tiện

tu hành của Bồ tát, chia làm ba phần: Sơ
phương tiện xứ, Thứ pháp phương tiện xứ,
và Tất kính phương tiện xứ, gồm 27 phẩm.
Nhờ có giới Đại thừa, nên kinh này lại càng
được coi trọng. [X. Xuất tam tạng kí tập
Q.2; Đại đường nội điển lục Q.3; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4; Đại thừa giới kinh chi nghiên cứu
(Đại dã pháp đạo)].
BỒ TÁT ĐỊA

B
673
BỒ TÁT GIAI VỊ
Chỉ cho các giai vị (giai đoạn tu hành)
mà Bồ tát phải trải qua, kể từ lúc mới phát
tâm Bồ đề rồi qua nhiều kiếp tu hành chứa
góp công đức, cho đến khi đạt đến quả vị
Phật.
Thông thường chữ “Vị” hoặc chữ
“Tâm ” được dùng để gọi thay cho từ giai
vị, như: Thập tín vị (cũng gọi là Thập tín
tâm), Thập hồi hướng vị (cũng gọi Thập
hồi hướng tâm) v.v...… đều là tên gọi giai vị
Bồ tát. Tuy nhiên, về thứ tự và danh nghĩa
của các giai vị Bồ tát thì các kinh luận nói
không giống nhau. Chẳng hạn như thuyết
“Thập trụ”: Phát tâm trụ, Trị địa tâm trụ
v.v... …thì đời xưa vốn bao gồm toàn bộ giai
vị tu hành của Bồ tát, nhưng đến đời sau
thì Thập trụ chỉ tương đương với giai vị đầu
tiên của vị Tam hiền trước “Thập địa” mà
thôi. Bởi thế nên biết thuyết giai vị Bồ tát
cũng tùy thuộc sự phát triển của lịch sử
giáo lí mà có thay đổi.
Trong các thuyết về giai vị Bồ tát như:
41 giai vị, 51 giai vị, 52 giai vị, 57 giai vị
v.v... …thì thuyết 52 giai vị (Thập tín vị, Thập
trụ vị, Thập hành vị, Thập hồi hướng vị,
Thập địa vị, Đẳng giác, Diệu giác) của kinh
Bồ tát anh lạc bản nghiệp là hoàn chỉnh
nhất cả về danh nghĩa và thứ bậc, nên từ
xưa đến nay thuyết này đã được sử dụng
rộng rãi. Liệt kê như sau:
- Thập tín tâm (Thập tín): Tín tâm, Niệm
tâm, Tinh tiến tâm, Định tâm, Bất thoái
tâm, Hồi hướng tâm, Hộ tâm, Giới tâm,
Nguyện tâm.

- Thập trụ tâm (Thập trụ, Thập giải):
Phát tâm trụ, Trị địa (tâm) trụ, Tu hành
(tâm) trụ, Sinh quí (tâm) trụ, Phương tiện
(tâm) trụ, Chính tâm trụ, Bất thoái (tâm)
trụ, Đồng chân (tâm) trụ, Pháp vương tử
(tâm) trụ, Quán đính (tâm) trụ. (Muời tâm
này thuộc Tập chủng tính).
- Thập hành tâm (Thập hành): Hoan
hỉ (tâm) hành, Nhiêu ích (tâm) hành, Vô
sân hận (tâm) hành (Vô vi nghịch hành),
Vô tận (tâm) hành (Vô khuất tạo hành), Li
si loạn (tâm) hành (Vô si loạn hành), Thiện
hiện (tâm) hành, Vô trước (tâm) hành, Tôn
trọng (tâm) hành (Nan đắc hành), Thiện
pháp (tâm) hành, Chân thực (tâm) hành.
(Mười tâm này thuộc Tính chủng tính).
- Thập hồi hướng tâm (Thập hồi hướng):
Cứu hộ nhất thiết chúng sinh ly chúng sinh
tướng hồi hướng tâm, Bất hoại hồi hướng
tâm, Đẳng nhất thiết Phật hồi hướng tâm,
Chí nhất thiết xứ hồi hướng tâm, Vô tận
công đức tạng hồi hướng tâm, Tùy thuận
bình đẳng thiện căn hồi hướng tâm, Tùy
thuận đẳng quán nhất thiết chúng sinh tâm,
Như tướng hồi hướng tâm, Vô phược giải
thoát hồi hướng tâm, Pháp giới vô lượng
hồi hướng tâm (Mười tâm này thuộc Đạo
chủng tính).
- Thập địa tâm (Thập địa): Tứ vô lượng
tâm (Hoan hỉ địa), Thập thiện tâm (Li cấu
địa), Minh quang tâm (Phát quang địa),
Diệm tuệ tâm (Diệm tuệ địa), Đại thắng
tâm (Nan thắng địa), Hiện tiền tâm (Hiện
tiền địa), Vô sinh tâm (Viễn hành địa),
Bất tư nghị tâm (Bất động địa), Tuệ quang
tâm (Thiện tuệ địa), Thụ vị tâm (Pháp vân
địa) (Mười tâm này thuộc Thánh chủng
tính).

- Đẳng giác - Nhập pháp giới tâm (thuộc
Đẳng giác tính).
- Diệu giác - Tịch diệt tâm (tâm này thuộc
Diệu giác tính).
Trên đây là 52 giai vị thuộc sáu chủng
tính. Như đã nói ở trước, thuyết 52 giai vị
là của kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp. Còn
các kinh luận khác cũng có những thuyết
bất đồng, biểu thị như sau:
- Kinh Anh lạc (52 giai vị): Thập tín
(ngoại phàm), Thập trụ, Thập hành, Thập
BỒ TÁT GIAI VỊ

B
674
hồi hướng (nội phàm-tam hiền), Thập địa
(Thập thánh), Đẳng giác, Diệu giác.
- Kinh Nhân vương (51 giai vị): Thập
thiện, Thập tín (Ngoại phàm), Thập
chỉ,Thập kiên (Nội phàm-tam hiền), Thập
địa, Phật địa.
- Kinh Phạm võng (40 giai vị): Thập phát
thú, Thập trưởng dưỡng, Thập kim cương,
Thập địa.
- Kinh Hoa nghiêm (41 giai vị): (Thập
phạm hạnh) Thập trụ, Thập hành,Thập
hồi hướng, Thập địa, Phật địa.
- Kinh Thủ lăng nghiêm(57 giai vị): Càn
tuệ địa, Thập tín, Thập trụ, Thập hành,
Thập hồi hướng, Tứ thiện căn (Noãn, Đính,
Nhẫn, Thế đệ nhất), Thập địa, Đẳng giác,
Diệu giác.
- Luận Thành duy thức (5 giai vị): Tư
lương vị (nội phàm-Tam hiền), Gia hành
vị (Tứ thiện căn), Thông đạt vị (mới vào sơ
địa), Tu tập vị (Sơ địa trụ tâm trở về sau),
Cứu kính vị.
- Luận Nhiếp đại thừa (4 giai vị): Nguyện
nhạo hành địa, Kiến đạo, Tu đạo, Cứu kính
đạo.
- Kinh Bồ tát địa trì (13 giai vị): Chủng
tính trụ (chưa phát tâm), Giải hành trụ,
Hoan hỉ trụ, Tăng thượng giới trụ, Tăng
thượng ý trụ, Bồ đề phần pháp tương ứng
tăng thượng tuệ trụ, Đế tương ứng tăng
thượng tuệ trụ, Duyên khởi tương ứng tăng
thượng tuệ trụ, Hữu hành hữu khai phát
vô tướng trụ, Vô hành vô khai phát vô
tướng trụ, Vô ngại trụ, Tối thượng bồ tát
trụ, Như lai trụ.

- Kinh Bồ tát địa trì (7 giai vị): Chủng
tính địa, Giải hành địa, Tịnh tâm địa, Hành
tích địa (bao gồm Tăng thượng giới trụ cho
đến Hữu hành hữu khai phát vô tướng trụ
ở trên), Quyết định địa, Quyết định hành
địa, Tất kính địa (gồm Tối thượng bồ tát
trụ và Như lai trụ ở trên).
Chủ trương của các tông phái đối với
các giai vị bồ tát cũng không giống nhau.
Nay hãy đề cập đền thuyết của ba tông phái
lớn là Duy thức, Hoa nghiêm và Thiên thai
như sau:
1. Tông Duy thức dùng thuyết 41 giai
vị, điểm sai khác với thuyết 52 giai vị của
kinh An lạc là ở chỗ “Thập tín” được gom
chung vào Sơ trụ trong “Thập trụ”, Đẳng
giác được gom chung vào địa thứ 10 trong
“Thập địa” khi viên mãn thành tựu (tức lúc
cuối cùng), còn tâm hồi hướng thứ 10 trong
“Thập hồi hướng tâm” thì được mở rộng ra
làm Tứ thiện căn: Noãn vị, Đính vị, Nhẫn
vị, Thế đệ nhất pháp vị, và lấy 29 tâm trước
(tức Thập trụ tâm, thập hành tâm, chín tâm
hồi hướng trước của Thập hồi hướng) trong
30 tâm trước Thập địa cùng với một phần
tâm thứ 30 (Hồi hướng tâm thứ 10) mà
làm “Đại thừa thuận giải thoát phần” (tức
Tam hiền vị), lấy một phần khác nữa của
tâm hồi hướng thứ 30 làm “Đại thừa thuận
quyết trạch phần (tức Tứ thiện căn)”
Về “Thập tín vị”, ngài Viên trắc ở chùa
Tây minh đời Đường lập riêng hai thuyết
khác nhau:
a. Chủ trương có “giai vị Thập tín”, tức
thừa nhận rằng, trước khi tiến vào Sơ trụ
cần phải có giai vị “Tiền phương tiện vị”,
đây là Bồ tát thường tu “Thập thuận danh
tự” trong Thập tâm.

b. Chủ trương “Thập tín hành giả”, tức
chỉ cho tất cả 10 tâm mà các Bồ tát cùng
chung tu chứng từ “Sơ trụ vị” trở lên.
Ngài Viên trắc và ngài Khuy cơ tổ của
tông Duy thức ở Trung quốc vốn là anh
em đồng môn, suốt cuộc đời dốc sức vào
việc nghiên cứu, giảng nói, trứ tác Duy thức
học, nhưng mỗi khi trình bày ngài Viên
trắc thường phê phán bác bỏ thuyết của
ngài Khuy cơ và chủ trương khác với sự
giải thích chính thống của Duy thức học
đương thời, cho nên ngài được coi là nhà
Duy thức hiểu biết lệch lạc, như hai thuyết
BỒ TÁT GIAI VỊ

B
675
khác nhau về “Thập tín vị” trên đây là quan
điểm rất đặc thù.
2. Tông Hoa nghiêm phán lập “Năm
giáo” khác nhau, do đó có mấy thuyết về
thứ bậc của Bồ tát như sau:
a. Tiểu thừa giáo trước kiến đạo, có
Phương tiện vị tứ thiện căn.
b. Đại thừa thủy giáo, lại chia làm hai
loại:
- Hồi tâm giáo: dắt dẫn người Nhị thừa
ngu pháp vào Đại thứa giáo, y theo thứ bậc
của Tiểu thừa và căn cứ vào thuyết “Tam
thừa cộng thập địa” (10 địa chung cho ba
thừa) của tông Thiên thai mà có 10 địa:
Càn tuệ địa, Tính địa, Bồ tát địa, Phật địa
v.v...
- Trực tiến giáo: tiến thẳng vào Đại thừa
giáo, bao gồm các thứ bậc trong Thập tín
nên có tất cả 51 giai vị, và lấy “Thập hồi
hướng” trở lên làm “Bất thoái vị”, cũng tức
là tùy theo tính chất, năng lực khác nhau
giữa ba hạng người thượng căn, trung căn,
hạ căn mà lần lượt ở các giai vị Đệ thất trụ,
Thập hồi hướng, Sơ địa v.v... tiến vào ngôi
vị Bất thoái chuyển.
c. Chung giáo: nghĩa là Bồ tát ở giai vị
Thập tín vẫn chưa chứng được ngôi bất
Thoái chuyển, mà chỉ có hành, nên không
lập thuyết Thập tín vị, chỉ lập 41 vị thôi.
Trong 41 giai vị này, lấy Sơ trụ làm bất
Thoái vị.
d. Đốn giáo: trong giáo này, nếu người
có thể một niệm chẳng sinh, rõ lí dứt hoặc,
thì có thể liền ngay đó mà vào ngôi vị Phật,
vì thế không lập thứ bậc Bồ tát.

đ. Viên giáo chia làm hai loại:
- Đốn giáo nhất thừa, cũng không lập
thứ bậc riêng biệt mà thu hết vào thứ bậc
của bốn giáo trước.
- Biệt giáo nhất thừa, trong “Hàng bố
môn” tuy có lập các thứ bậc Bồ tát, nhưng
trong “Viên dung môn” thì chủ trương trong
một giai vị có đầy đủ tất cả giai vị nên thừa
nhận rằng khi giai vị thành tựu viên mãn
thì có thể thành Phật liền, gọi là “Tín mãn
thành Phật”.
3. Tông Thiên thai, trong bốn giáo hóa
pháp, ba giáo Thông, Biệt, Viên được phối
với các thứ bậc Bồ tát như sau:
a. Thông giáo, phối với giai vị “Tam thừa
cộng thập địa”: Càn tuệ địa, Tính địa v.v..
Cũng gọi Thông giáo thập địa, là 10 giai vị
của Bồ tát, Thanh văn, Duyên giác tu chung.
b. Biệt giáo, lấy 52 giai vị của kinh Bồ
tát anh lạc bản nghiệp làm thứ bậc. Nhưng
qui nạp 52 giai vị thành 7 khoa: “Tính, Trụ,
Hành, Hướng, Địa, Đẳng (giác), Diệu (giác)”,
rồi tổng kết 7 khoa thành hai mục lớn là
Phàm và Thánh. Tức là trong 52 giai vị lấy
“Thập tín” làm giai vị ngoại phàm (áp phục
Kiến hoặc, Tư hoặc trong ba hoặc của “giới
nội”; giới: chỉ cho ba cõi Dục, Sắc, Vô sắc)
và lấy Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng
làm giai vị nội phàm (cho đến áp phục vô
minh hoặc của “giới ngoại”), lấy Sơ địa trở
lên làm giai vị Thánh. Trong giai vị thánh,
lấy Thập địa, Đẳng giác làm nhân của
Thánh vị, và lấy Diệu giác làm quả.
c. Viên giáo, giáo nghĩa Viên giáo cho
rằng tất cả những cái tồn tại xưa nay vốn
đã đầy đủ ba nghìn pháp, cho nên nói theo
mặt bản thể thì Phật và chúng sinh là bình
đẳng không hai, nhưng nói về mặt hiện

tượng thì có mê ngộ khác nhau; bởi thế
nếu đứng trên lập trường thực tiễn mà nói
thì việc tu hành cũng nên có thứ lớp, do
đó mới lập ra thuyết “Lục tức vị” để giúp
người tu hành lìa bỏ tâm thấp hèn, ngã
mạn. Ngoài ra còn mượn tên của 52 giai vị
Biệt giáo để nói rõ thứ bậc của Viên giáo,
cho nên ở trước Thập tín vị, có thêm một
khoa “Ngũ phẩm đệ tử vị”.
Đồng thời, Thập trụ vị của Viên giáo
tương đương với Thập địa vị của Biệt giáo.
Lại nữa, thứ bậc của Bồ tát viên giáo
cũng có thể được phối hợp sáu luân (bánh
BỒ TÁT GIAI VỊ

B
676
xe): Thiết luân (bánh xe sắt, Thập tín), Đồng
luân (bánh xe đồng, Thập trụ), Kim luân
(bánh xe vàng, Thập hồi hướng), Lưu li luân
(bánh xe lưu li, Thập địa), Ma ni luân (bánh
xe ngọc như ý, Đẳng giác) v.v... Vì luân bảo
(bánh xe báu) của vua Chuyên luân Thánh
vương có khả năng hơn tất cả các loại vũ
khí, nên nó được dùng để ví dụ mỗi giai vị
tu hành đều có thể đoạn trừ phiền não.
Trong các giai vị kể ở trên, thì Bồ tát
Thập tín vị chỉ có tên chứ không có thực,
nên gọi là “Danh tự bồ tát”, hoặc “Trụ tiền
tính tướng bồ tát”. Đồng thời, Bồ tát từ Sơ
trụ trở lên, nhờ tín căn đã thành tựu, không
lui mất nữa, nên gọi 30 tâm Địa tiền (Thập
trụ, Thập hành, Thập hồi hướng) là “Tín
tướng ứng địa”. Lại nữa, Bồ tát từ “Tính
địa” trở lên trong Thập địa: Càn tuệ, v.v...
hoặc bồ tát “Sơ hoan hỉ địa” trở lên trong
Thập địa: Hoan hỉ v.v... hoặc bồ tát “Sơ
hoan hỉ địa”, vì lòng thương xót, nghĩ nhớ
hết thảy chúng sinh hệt như mẹ nhớ
thương con, nên cũng gọi là bồ tát “Nhất
tử địa”. Tịnh độ chân tông Nhật bản đem
Nhất tử địa phối với Sơ hoan hỉ địa để làm
hiện ích (ích lợi cho đời này) hoặc làm đương
ích (ích lợi cho đời sau) của lòng tin. Ngoài
ra, luận Tịnh độ của ngài Thế thân có đề
cập đến “Giáo hóa địa”, ý là chỉ cho chỗ
giáo hóa của Bồ tát hoặc là giai vị của bồ tát
giải tác. Nếu là giai vị giải tác thì tương đương
với Đệ bát địa trở lên. [X. kinh Nhân vương
bát nhã ba la mật Q.thượng phẩm Bồ tát
giáo hóa; kinh Đại phẩm bát nhã Q.6 phẩm
Phát thú; kinh Phạm võng Q.thượng; kinh

Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.8; kinh
Hoa nghiêm (dịch cũ) Q.8 phẩm Thập trụ,
Q.11 phẩm Thập hành, Q.14 phẩm Thập
hồi hướng, Q.23 phẩm Thập địa; luận Đại
trí độ Q.49; luận Thập trụ tì bà sa Q.1; Nhân
vương kinh sớ Q.trung phần đầu; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.18; Đại thừa tứ luận
huyền nghĩa Q.2; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.5 phần dưới; Đại thừa nghĩa
chương Q.12]. (xt. Thập Địa, Ngũ Thập Nhị
Vị, Tứ Thiện Căn Vị, Tức).
BỒ TÁT GIẢI THOÁT NGŨ NGHĨA
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
nêu năm nghĩa giải thoát của Bồ tát là:
1. Sinh tử bất năng phược, nghĩa là
chúng sinh bị sống chết trói buộc, nhưng
Bồ tát không bị sống chết trói buộc.
2. Cảnh tướng bất năng phược, cảnh
tướng: chỉ cho tất cả tướng của cảnh giới.
Nghĩa là Bồ tát tuy thấy tất cả cảnh giới,
nhưng không bị dính mắc.
3. Hiện hoặc bất năng phược, hiện hoặc
là cái thấy phân biệt trước mắt. Nghĩa là Bồ
tát không để bị vướng mắc vào cái đối tượng
mình thấy trước mắt, và biết rõ cái tâm hay
thấy (năng kiến) cũng là không.
4. Hữu bất năng phược, hữu, chỉ cho
tất cả các pháp có tạo tác. Nghĩa là tất cả
các pháp có tạo tác (hữu vi) mà Bồ tát thấy
đều là không, nên Bồ tát không chấp trước.
5. Hoặc bất năng phược, nghĩa là Bồ tát
thấu suốt mê vọng tức chân như, phiền
não tức bồ đề, nên dính mắc mà chẳng
dính mắc gì cả.
BỒ TÁT GIỚI
Là giới luật của Bồ tát Đại thừa nhận
giữ. Cũng gọi Đại thừa giới, Phật tính giới,
Phương đẳng giới, Thiên Phật đại giới. Đối

lại với “Tiểu thừa thanh văn giới”. Nội dung
của giới Bồ tát là Tam tụ tịnh giới (ba nhóm
giới trong sạch); đó là: Nhiếp luật nghi giới,
Nhiếp thiện pháp giới và Nhiêu ích hữu
tình giới. Cũng tức là thu tóm hết thảy Phật
pháp vào ba môn lớn là: Giữ gìn luật nghi,
Tu các pháp lành, Cứu độ chúng sinh, và
lấy đó làm giới cấm để tuân thủ.
Có rất nhiều kinh sách Đại thừa nói về
BỒ TÁT GIẢI THOÁT NGŨ NGHĨA

B
677
Bồ tát, nhưng có thể tổng hợp làm hai loại
sách luật là Phạm võng và Du già. Bồ tát
giới bản được lấy ra từ phẩm Luật tạng của
kinh Phạm võng gồm có 10 giới nặng, 48
giới nhẹ, bất luận là người xuất gia hay người
tại gia đều có thể nhận giữ. Còn giới bản
được trích ra từ luận Du già sư địa quyển
40, quyển 41 thì lấy Tam tụ tịnh giới, Tứ
chủng tha thắng xứ pháp làm nền tảng.
Trước phải nhận giới của bảy chúng Tiểu
thừa trong thời gian dài, nếu người nào
không vi phạm thì mới được nhận giữ giới
Bồ tát. Đời xưa lấy giới Bồ tát trong kinh
Du già sư địa làm chính, nhưng ngày nay
thì giới Bồ tát trong kinh Phạm võng lại
thịnh hành. Giới Viên đốn của tông Thiên
thai tức là giới trong kinh Phạm võng.
Cứ theo kinh Phạm võng quyển hạ chép,
thì nhận giữ giới Bồ tát được năm lợi ích:
1. Được chư Phật ở mười phương thương
nhớ, che chở.
2. Khi sắp chết được chính kiến, tâm
vui mừng.
3. Sinh ở nơi nào đều được làm bạn với
các Bồ tát.
4. Chứa góp nhiều công đức, thành tựu
giới ba la mật.
5. Đời này đời sau, tính giới phúc tuệ
tròn đầy.
Giới Bồ tát là Ba la đề mộc xoa (giới biệt
giải thoát) nằm ngoài giới của bảy chúng
(Ưu bà tắc, Ưu ba di, sa di, sa di ni, thức xoa
ma ni, tỉ khưu, tỉ khưu ni). Người nhận giữ
giới Bồ tát có thể ở trong bảy chúng, mà
cũng có thể ở ngoài bảy chúng, chỗ tôn quí

của giới Bồ tát là vượt lên trên và bao trùm
tất cả giới. Kinh Phạm võng nói giới Bồ tát
là nguồn gốc của chư Phật, là cội rễ của Bồ
tát và Phật tử. Tính chất của giới Bồ tát
tương tự như tám giới (tám giới quan trai);
tám giới cũng là một loại giới Biệt giải thoát
nằm ngoài giới của bảy chúng. Nhưng, vì
trong giới Bồ tát có một vài giới tương tự
như giới Bát quan trai, nên là “Đốn lập giới”,
lại cũng có một số giới không giống giới Bát
quan trai mà tương tự như “Tiệm thứ giới”
của giới bảy chúng, cho nên giới Bồ tát có
thể được chia làm hai loại:
1. Đốn lập: có thể nhận ngay giới Bồ
tát.
2. Tiệm thứ: trước phải nhận ba qui y,
năm giới v.v... rồi sau mới nhận giới Bồ tát.
Trong tạng kinh Hán dịch, có sáu loại
Bồ tát giới bản hoặc Bồ tát giới kinh rất
được coi trọng là: kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp, Phạm võng kinh Bồ tát giới bản,
Du già sư địa luận bồ tát giới bản, Bồ tát địa
trì kinh giới bản, Bồ tát thiện giới kinh giới
bản và Ưu bà tắc giới kinh giới bản. Nếu
sáu thứ trên đây được chia theo hai loại
đốn và tiệm, thì Anh lạc và Phạm võng
thuộc về Đốn lập, còn các giới kinh Du già,
Địa trì, Thiện giới, Ưu bà tắc v.v... thuộc
Tiệm thứ.
Giới Bồ tát bắt đầu được truyền bá ở
Trung quốc do ngài Cưu ma la thập (344 -
413). Trong các bản chép tay tìm thấy ở
Đôn hoàng có Thụ bồ tát giới nghi quĩ 1
quyển do ngài soạn. Còn người đầu tiên
làm phép thụ giới là ngài Đàm vô sấm (358
- 433) khi ngài trao giới Bồ tát cho nhóm
các sư Đạo tiến v.v... gồm hơn mười người
ở Cô tang (tỉnh Cam túc, huyện Vũ uy).

Đến đời Lương, đời Trần thuộc Nam triều,
phong trào thụ giới Bồ tát khá thịnh hành,
như Lương vũ đế, Trần văn đế đều nhận
giới Bồ tát. Lương vũ đế từng lập đàn giới,
thỉnh ngài Tuệ siêu trao giới Bồ tát. Lại năm
Thiên giám 18 (519), nhà vua tự phát
nguyện rồi theo ngài Tuệ ước nhận giới Bồ
tát ở điện Đẳng giác. Thái tử, Công khanh,
xuất gia, tại gia v.v... xin thụ giới Bồ tát rất
đông, có tới 84.000 người. Cũng có thuyết
nói Lương vũ đế nhận giới Bồ tát nơi ngài
Trí tạng.
Đến đời Tùy, vua Văn đế nhận giới Bồ
BỒ TÁT GIỚI

B
678
tát nơi ngài Trí khải, đều xưng là Bồ tát giới
đệ tử. Cứ đó mà suy, có thể biết phong trào
thụ giới Bồ tát tại Trung quốc vào thời ấy
đã thịnh hành đến mức nào. [X. kinh Bồ
tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; kinh Bồ tát
thiện giới Q.4; kinh Bồ tát thiện giới
(1quyển); kinh Ưu bà tắc giới Q.3; Bồ tát
giới bản; Thụ bồ tát giới nghi (Trạm nhiên);
luận Đại trí độ Q.46; Phạm võng kinh bồ
tát giới bản sớ Q.1; Tứ phần luật hành sự
soa tư trì kí Q.thượng; Bát tông cương yếu
Q.thượng; Tục cao tăng truyện Q.5; Trí tạng
truyện Q.6; Tuệ siêu truyện, Tuệ ước
truyện; Quảng hoằng minh tập Q.22]. (xt.
Tam Tụ Tịnh Giới, Giới, Truyền Giới, Viên
Đốn Giới).
BỒ TÁT GIỚI BẢN
I. Bồ tát giới bản. Chỉ cho bản văn nói
về các giới điều ở sau phần kệ tụng trong
kinh Phạm võng quyển hạ. Cũng gọi Bồ
tát giới kinh. Ngài Cưu ma la thập (344 -
413) dịch vào đời Hậu Tần. Thu vào Đại
chính tạng tập 24. Tên đầy đủ của kinh
Phạm võng do ngài La thập dịch là: “Phạm
võng kinh lô xá na Phật thuyết Bồ tát tâm
địa giới phẩm đệ thập”. Cứ theo bài tựa kinh
Phạm võng do ngài Tăng triệu viết, thì bản
tiếng Phạm của kinh này có 112 quyển 61
phẩm, trong đó, Bồ tát giới bản là phẩm
thứ 10 mà ngài La thập đã dịch thành hai
quyển, người đời sau chép riêng phần văn
nói về 10 giới nặng, 48 giới nhẹ trong quyển
hạ ra làm một quyển để tiện việc tụng trì.
Nội dung của Bồ tát giới bản: từ ”Ngã
kim lô xá na” đến “đệ nhất thanh tịnh giả”

là phần tựa của Giới bản này, rồi từ “Phật
cáo chư Phật tử” đến “hiện tại chư Bồ tát
kim tụng” là phần Chính tông. Văn giới
bao gồm 10 giới nặng: giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói láo, bán rượu, chê bai Tam
bảo v.v... và 48 giới nhẹ: không kính thầy
bạn, ăn ngũ tân (hành, tỏi v.v...). Sau đó là
phần lưu thông nói về công đức lưu thông
Giới bản này. Đối với tông Thiên thai, Giới
bản này là giới bản mẫu mực cho Viên giới
Đại thừa của tông mình.
Về sách chú thích thì có Bồ tát giới nghĩa
sớ 2 quyển do ngài Trí khải giảng và đệ tử
của ngài là Chương an (Quán đính) ghi
chép, Bồ tát giới văn sớ 5 quyển (hoặc 6
quyển) của ngài Pháp tạng, Bồ tát giới sớ 3
quyển của ngài Nghĩa tịnh...
II. Bồ tát giới bản, 1 quyển. Ngài Đàm
vô sấm (385 - 433) dịch vào đời Bắc Lương.
Cũng gọi Bồ tát giới bản kinh, Địa trì giới
bản. Đây là phần giới văn nói về bốn Ba la
di và 41 giới nhẹ được chép riêng ra từ phẩm
Phương tiện xứ giới trong kinh Bồ tát địa trì
quyển 4 mà thành. Là giới bản của Bồ tát
Đại thừa nhận giữ và do bồ tát Từ thị nói.
Thu vào Đại chính tạng tập 24.
Về nội dung, ở đầu quyển có bài kệ quí
kính, kế đến phần giới nương theo phép
tắc Bồ tát thuyết giới mà nêu ra những giới
điều nặng nhẹ, cuối cùng là văn khuyên
bảo trì tụng. Theo Bồ tát giới bản tiên yếu
của ngài Trí húc đời Minh, thì tên gọi của
bốn Ba la di là:
1. Tự tán hủy tha (khen mình chê
người).
2. Khan tích tài pháp (Sẻn tiếc của cải
và Pháp bảo).
3. Sân bất thụ hối (Tức giận không chịu

nghe lời khuyên bảo mà ăn năn).
4. Báng loạn chính pháp (Chê bai làm
loạn chính pháp).
Ngoài ra, Bồ tát giới bản tiên yếu còn
chia giới thứ 26 là “Học chư ngoại đạo” và
“Ái nhạo tà pháp”, nên tất cả là 42 giới
nhẹ.
Các bản dịch khác của giới bản này còn
có:
1. Du già giới bản của ngài Huyền trang
nêu 43 giới nhẹ.
BỒ TÁT GIỚI BẢN

B
679
2. Ưu bà tắc ngũ giới uy nghi kinh của
ngài Cầu na bạt ma đời Lưu Tống cũng
nêu 41 giới nhẹ, nhưng sắp đặt có hơi khác.
Nội dung bao gồm kệ qui kính, văn giới,
đồng thời nói rõ năm việc công đức giữ
giới, khuyên người ta xa lià những việc xấu
ác của thân, miệng, tà mệnh, nghiệm sự
(việc đồng bóng nhảm nhí), buông lung
v.v... và nêu ra phép làm lễ sám hối, phép
nhận giường giây (cái võng), nhận gậy tích
v.v...
3. Bồ tát thiện giới kinh bản 1 quyển,
cũng do ngài Câu na bạt ma dịch, liệt kê
tám giới Ba la di và tổng cộng có 50 giới
điều. Sách chú thích thì có Bồ tát giới bản
tiên yếu 1 quyển của ngài Trí húc. [X. Đại
đường nội điển lục Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ
Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.12,
Q.14].
III. Bồ tát giới bản, 1 quyển, ngài Huyền
trang dịch xong vào năm Trinh quán 23
(649). Giới bản này là những luật nghi của
giới Bồ tát được sao chép ra từ phẩm Bồ tát
sơ địa trì du già xứ giới của Bản địa phần
trong luận Du già sư địa (quyển 40-,41) mà
thành. Giới bản này do bồ tát Di lặc nói,
đời gọi là Du già giới bản, cũng gọi là Du già
bồ tát giới bản, Bồ tát giới kinh, Bồ tát giới
bản kinh, thu vào Đại chính tạng tập 24.
Những giới nhẹ nói trong bản này, tương
đương với 48 giới nhẹ của kinh Phạm võng,
sách này là cùng bản với Địa trì giới bản,
nhưng khác dịch. Nội dung của giới bản
này phần lớn giống với nội dung của Địa
trì giới bản, nhưng có một vài điểm sai khác

là: Giới bản này không có kệ qui kính, nêu
tất cả 43 giới nhẹ, tức là chia giới 26 “Bất
tập học phật” ra làm hai giới, rồi ở dưới giới
thứ tám thêm riêng một giới nữa là “lợi ích
phạm giới sinh công đức” và ở sau văn giới
có đề ra phép sám hối. Ngoài ra, về số giới
điều của giới bản này, thì thông thường
phần nhiều y theo thuyết của Du già luận
kí quyển 10 phần dưới, nêu 43 giới nhẹ;
nếu căn cứ theo các bản luật sớ khác, thì vì
cách sắp đặt không giống nhau, nên có các
thuyết bất đồng, như có 42 giới (tức thường
nói 4 nặng 42 nhẹ), 44 giới, 45 giới v.v...
Sách chú thích có: Bồ tát giới bản trì phạm
yếu kí 1 quyển của ngài Nguyên hiểu, Ứng
lí tông giới đồ thích văn sao 2 quyển của
ngài Duệ tôn v.v... [X. Đại đường nội điển
lục Q.5; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.11].
BỒ TÁT GIỚI KINH ĐIỂN
Chỉ chung những kinh điển thu chép
các giới luật mà Bồ tát phải thụ trì. Những
kinh điển này được chia làm bốn loại:
1. Kinh Bồ tát địa trì do ngài Đàm vô
sấm dịch vào đời Bắc Lương, gồm 10 quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 30.
2. Kinh Phạm võng do ngài Cưu ma la
thập dịch vào đời Diêu Tần, gồm 2 quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 24.
3. Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp, cũng
gọi là kinh Anh lạc, gồm 2 quyển, do ngài
Trúc phật niệm dịch vào đời Diêu Tần, thu
vào Đại chính tạng tập 24.
4. Ba loại Bồ tát giới bản được thu vào
Đại chính tạng tập 24:
a. Bồ tát giới bản, 1 quyển, cũng gọi Địa
trì giới bản, gồm những giới điều được chép

riêng ra từ phẩm Phương tiện xứ giới trong
kinh Bồ tát địa trì quyển 4, do ngài Đàm vô
sấm dịch vào đời Bắc Lương, để tiện việc
thụ trì đọc tụng.
b. Kinh Ưu bà tắc ngũ giới uy nghi, 1
quyển, do ngài Cầu na bạt ma dịch vào đời
Lưu Tống, là cùng bản của Địa trì giới bản,
nhưng khác dịch. Ngài Cầu na bạt ma còn
dịch kinh Bồ tát thiện giới, 1 quyển, thu
vào Đại chính tạng tập 30.
c. Bồ tát giới bản một quyển, do ngài
BỒ TÁT GIỚI KINH ĐIỂN

B
680
Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng gọi
Du già sư địa quyển 40, quyể 41 do ngài
Huyền trang dịch.
Trong những luật điển ghi ở trên, dựa
theo thuyết của các học giả xưa nay, có thể
tổng hợp lại làm hai loại là: Phạm võng và
Du già; kinh Anh lạc và kinh Phạm võng
đều thuộc về Phạm võng giới bản, ngoài ra
có thể qui hết vào Du già giới bản. Hai hệ
thống luật điển này có những chỗ khác
nhau rất lớn sau đây:
1. Phạm võng giới bản do dức Phật Thích
ca nói; Du già giới bản do bồ tát Từ thị Di
lặc nói.
2. Phạm võng giới bản nói rõ 10 giới
nặng, 48 giới nhẹ, là những giới mà tăng và
tục đều có thể thụ ngay, gọi là Đốn lập giới.
Du già giới bản thì lấy ba tụ tịnh giới, bốn
pháp tha thắng xứ làm mẫu mực, tuy cũng
chung tăng và tục, nhưng trước phải thụ
giới của bảy chúng Tiểu thừa trong thời gian
lâu mà không trái phạm thì mới nhận giới
Bồ tát, nên gọi là Tiệm lập giới.
3. Phạm võng giới bản nghiêm khắc,
rườm rà hơn, người nhận lãnh phải tuyệt
đối làm theo đúng những điều được chỉ bảo,
khéo giữ uy nghi, ngăn ngừa tất cả sự nhơ
nhuốm dù nặng hay nhẹ. Còn Du già giới
bản thì phương tiện khéo léo hơn, thông
quyền đạt biến, thị nhiễm, phi phạm, có
khai, có giá (có chỗ cho phép, có chỗ cấm
chỉ).
Ở Trung quốc, xưa nay Phạm võng giới
bản thịnh hành hơn, còn ở Tây tạng thì
thụ trì Du già giới bản, chứ không tin và

biết đến Phạm võng. Thời gần đây, ngài
Thái hư lấy Du già giới bản làm tiêu chuẩn
hành trì cho bốn chúng đệ tử. [X. Bồ tát
giới bản tiên yếu; Bồ tát giới kinh nghĩa sớ
Q.thượng ; Du già bồ tát giới bản dữ Phạm
võng kinh lược đàm (Minh tính, Hiện đại
phật giáo học thuật tùng san tập 89); Giới
luật học cương yếu (Thánh nghiêm)]. (xt.
Bồ Tát Giới Bản).
BỒ TÁT GIỚI NGHĨA SỚ
Sách, 2 quyển, ngài Trí khải (538 - 597)
giảng vào đời Tùy, sư Quán đính (561 -
632) ghi, thu vào Đại chính tạng tập 40.
Cũng gọi Phạm võng bồ tát giới kinh nghĩa
sớ, Bồ tát giới kinh nghĩa kí, Bồ tát giới kinh
nghĩa sớ, Bồ tát giới nghĩa kí, Thiên thai
giới nghĩa sớ, Giới sớ. Đây là sách chú thích
kinh Phạm võng bồ tát giới. Trước hết, lập
ba khoa: Thích danh, Xuất thể, Liệu giản,
kế đến, giải thích văn kinh, giải nghĩa rất
ngắn gọn, dễ hiểu. Tông Thiên thai, tông
Tịnh độ đã căn cứ vào bộ sách này mà lập
ra giới Đại thừa viên đốn để truyền thụ trong
tông mình. Bồ tát giới nghĩa sớ này đã được
thu vào Tịnh độ tông toàn thư quyển 15.
Các sách chú thích về bộ Giới sớ này có:
Bồ tát giới nghĩa sớ san bổ 3 quyển của
ngài Đạo hi, Bồ tát giới nghĩa kí 3 quyển
của ngài Uẩn tề, Bồ tát giới nghĩa sớ kiến
văn 6 quyển của ngài Đạo quang v.v... [X.
Phật tổ thống kỉ Q.25; Luật tông quỳnh
giám chương Q.6].
BỒ TÁT HA SẮC DỤC PHÁP KINH
Kinh, 1 quyển. Ngài Cưu ma la thập dịch
vào đời Diêu Tần. Cũng gọi Bồ tát ha sắc
dục kinh, Ha sắc dục pháp. Thu vào Đại
chính tạng tập 15. Nội dung nói về nữ sắc
và cho nó là gông cùm, là tai họa, là nạn

suy bại của thế gian, khuyên răn người đời
nên tránh xa nữ sắc, chớ để nó mê hoặc dụ
dỗ. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại đường
nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4].
BỒ TÁT HẠNH
Chỉ cho các hạnh sáu độ (sáu Ba la mật)
BỒ TÁT GIỚI NGHĨA SỚ

B
681
mà hành giả tu để cầu thành Phật. Như
đức Phật Thích ca mâu ni, trước khi thành
đạo, đã từng đến nơi các vị tiên tu những
khổ hạnh; và ở các kiếp trước hiện các loại
thân tu những hạnh như bố thí, nhẫn nhục
v.v... đều gọi là Bồ tát hạnh. Nội dung kinh
Bản sinh là kể lại những hạnh Bồ tát mà
đức Phật đã tu trong năm trăm thân đời
trước.
BỒ TÁT HẠNH HỮU TỨ NAN
Hạnh Bồ tát có bốn cái khó. Cứ theo
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 6 nêu ra, thì
người tu hạnh Bồ tát có bốn điều khó khăn:
1. Bội kỉ lợi thế nan (bỏ cái lợi của mình
mà mưu lợi cho đời là khó), nghĩa là người
tu hành chỉ vì lợi ích chúng sinh, chứ
không có mảy may ý nghĩ vì mình.
2. Hành tướng duy khổ nan (chỉ một
đường tu khổ hạnh là khó), nghĩa là người
tu hành vì lợi ích chúng sinh, theo nguyện
của mình mà tu khổ hạnh, không ưa tìm
cầu những thú vui của thế gian.
3. Xứ kinh chư hữu nan (trải qua các
chỗ khổ là khó), nghĩa là người tu hành vì
lợi ích của chúng sinh mà không một chỗ
khổ nào không trải qua.
4. Thời kiếp vô lượng nan (thời kiếp
không có hạn lượng là khó), nghĩa là người
tu hành mong cầu quả Phật vô lượng, lại
gồm tu hạnh lợi người, cho nên phải trải
qua vô lượng kiếp, không có hạn định.
BỒ TÁT HIÊU
Tôn hiệu cao nhất được tặng cho các
cao tăng đại đức gọi là Bồ tát hiệu. Như ở
Trung quốc đời xưa gọi ngài Trúc pháp hộ

là Đôn hoàng bồ tát, gọi ngài Trúc phật sóc
là Thiên trúc bồ tát; và ngài Chi khiêm được
gọi là Nguyệt chi bồ tát. [X. Phật tổ thống
kỉ Q.42; Đại tống tăng sử lược Q.hạ Bồ tát
tăng; Tục cao tăng truyện Q.8 Tuệ viễn
truyện, Q.12 Đạo phán truyện].
BỒ TÁT KIM CƯƠNG BẢO GIỚI
Là giới viên đốn. Tức là 10 giới nặng 48
giới nhẹ trong kinh Phạm võng được truyền
thụ theo tinh thần khai hiển của kinh Pháp
hoa. Cũng gọi Phạm võng bồ tát giới,Thiên
thai giáo bồ tát giới, Viên đốn đại giới, Viên
đốn vô tác giới. (xt. Viên Đốn Giới).
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG SINH
Năm loại thụ sinh của Bồ tát. Cứ theo
kinh Bồ tát điạ trí quyển 10 phẩm Tất kính
phương tiện xứ chép, thì Bồ tát do sức
nguyện, sức tự tại mà có năm loại thụ sinh
như sau:
1. Tức khổ sinh (sinh ra để chấm dứt
các nỗi khổ) : gặp thời đói kém thì Bồ tát
sinh làm thân cá lớn v.v... vào thời bệnh
dịch hoành hành thì Bồ tát sinh làm thầy
thuốc giỏi; vào thời chinh chiến thì Bồ tát
sinh làm đại lực sĩ v.v... Bồ tát thụ sinh vào
vô lượng chỗ như thế để cứu khổ cho
chúng sinh.
2.Tùy loại sinh, nghĩa là Bồ tát thụ sinh
trong hết thảy chúng sinh, trời rồng quỉ
thần, a tu la, ngoại đạo v.v... để giáo hóa và
dẫn dắt chúng sinh về đường chính thiện,
bỏ đường tà ác.
3. Thắng sinh, nghĩa là Bồ tát tuy thị
hiện thụ sinh, nhưng quả báo về tuổi thọ
và sắc lực đều hơn cả trời và người.
4. Tăng thượng sinh, nghĩa là trong tất
cả nơi thụ sinh, Bồ tát đều là người kì lạ
nhất trong đó.

5. Tối hậu sinh (sinh ra lần cuối cùng),
nghĩa là trong các loại Bồ tát, Bồ tát này ,
khi thụ sinh, là “Tối thượng bồ tát trụ”,
được đại pháp thân, đầy đủ sức tự tại, cầu
chứng bồ đề, muôn hạnh trọn vẹn, sinh
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG SINH

B
682
vào dòng vua, được vô thượng chính đẳng
chính giác và làm hết thảy Phật sự.
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TỰ TẠI
Năm thứ tự tại của Bồ tát. Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 68 phẩm Biến tịnh thiên
thụ kí chép, thì Bồ tát nhờ vận dụng cả bi
và trí, muôn hạnh trọn đủ, mà được năm
thứ tự tại dưới đây:
1. Thọ mệnh tự tại, nghĩa là Bồ tát
thành tựu pháp thân tuệ mệnh, đã thoát
khỏi sống chết, nhưng vì hóa độ chúng
sinh mà tùy cơ thị hiện chân tướng có
tuổi thọ dài, ngắn, nhưng tâm Bồ tát không
vướng mắc.
2. Sinh tự tại, nghĩa là Bồ tát vì tâm đại
bi cứu độ chúng sinh mà tùy loại thụ sinh,
làm lợi ích cho tất cả, ở trên cung trời không
cho là sướng, vào trong địa ngục không lấy
làm khổ, đi hay ở đều được tự do, không bị
trở ngại.
3. Nghiệp tự tại, nghĩa là Bồ tát muôn
hạnh đã đầy đủ, vận dụng cả bi và trí, vì
hóa độ chúng sinh, hoặc hiện thần thông,
tuyên nói diệu pháp, hoặc vào thiền định,
tu hành khổ hạnh, nhậm vận vô ngại.
4. Giác quán tự tại, giác nghĩa là tâm
thô, quán nghĩa là tâm tế. Nghĩa là Bồ tát
hoặc tu hạnh Thiền quán, hoặc khởi tâm
lợi sinh, tuy có tư duy, nhưng không rơi
vào trạng thái tán loạn, rối ren, tùy nguyện
độ sinh, bình đẳng vô ngại.
5. Chúng cụ quả báo tự tại, nghĩa là Bồ
tát nhờ nhân hạnh của mình sâu rộng, quả
báo thù thắng, nên tất cả vật dụng cần thiết,
đều có đầy đủ, nhưng tâm không dính mắc.

BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TƯỚNG
Trang nghiêm kinh luận nêu ra năm
thứ tướng của Bồ tát như sau:
1. Lân mẫn tướng, nghĩa là Bồ tát đem
thân từ bi giác ngộ thương nhớ tất cả chúng
sinh, dùng nhiều phương tiện làm lợi ích
cho tất cả chúng sinh.
2. Ái ngữ tướng, nghĩa là Bồ tát có thể
giảng nói tất cả Phật pháp một cách khéo
léo, lời nói dịu dàng thương mến, khiến
chúng sinh được chính tín.
3. Dũng kiện tướng, nghĩa là Bồ tát vì
độ chúng sinh, đối với các việc khó làm,
đều làm hết, không chịu lùi bước.
4. Khai thủ tướng, nghĩa là bi nguyện
của Bồ tát sâu rộng, dùng của cải và trí tuệ
độ khắp tất cả, làm việc bố thí, giúp đỡ người
nghèo khổ.
5. Thích nghĩa tướng, nghĩa là Bồ tát vì
độ chúng sinh, nên dùng tài biện luận trôi
chảy, giải thích nghĩa kinh, thu nhiếp chúng
sinh bằng pháp tối thượng.
BỒ TÁT NGŨ TRÍ
Chỉ cho năm trí của Bồ tát, đó là:
1. Thông đạt trí, trí thấu suốt các pháp,
biết rõ vạn hữu như huyễn.
2. Tùy niệm trí, trí có khả năng nhớ hết
các việc quá khứ.
3. An lập trí, trí có khả năng kiến lập
chính hạnh, khiến chúng sinh tu tập.
4. Hòa hợp trí, trí quán xét tất cả pháp
theo duyên hòa hợp.
5. Như ý trí, trí có khả năng thành đạt
những điều mong muốn. [X. Nhiếp đại thừa
luận bản Q.hạ; Nhiếp đại thừa luận thích
luận Q.9].
BỒ TÁT NHỊ TÂM
Hai tâm của Bồ tát, tức là tâm đại từ và

tâm đại bi.
1. Đại từ tâm, từ là yêu mến, cũng tức là
tâm ban vui. Nghĩa là Bồ tát yêu mến tất cả
chúng sinh, thường làm lợi ích theo đúng
điều họ mong cầu.
BỒ TÁT NGŨ CHỦNG TỰ TẠI

B
683
2. Đại bi tâm, bi là thương xót, cũng tức
là tâm cứu khổ. Nghĩa là Bồ tát thương xót
tất cả chúng sinh, thường cứu tế giúp đỡ
khiến họ khỏi khổ.
BỒ TÁT SỞ QUÁN TỨ TRÍ
Là bốn trí do Bồ tát thành tựu trước khi
ngộ nhập lí duy thức. Tông Duy thức chủ
trương các pháp đều do tâm thức biến hiện,
cho nên phủ nhận các thuyết cho rằng ngoài
tâm có thực pháp. Bốn trí này nhằm bác
bỏ kiến giải “ thực ngã thực pháp” của ngoại
đạo. Đó là:
1. Tương vi thức tướng trí, nghĩa là
chúng sinh trong sáu ngả khác nhau, như :
quỉ, thần, trời, người v.v... tuy cùng một cảnh
vật, nhưng chỗ thấy của mỗi loài khác nhau,
vì thế nên biết đó là tùy theo sức nghiệp
mà có khác, chứ chẳng phải cảnh giới có
thật.
2. Vô sở duyên thức trí, khi người ta
duyên theo những cảnh hư huyễn ở quá
khứ, vị lai, trong giấc mộng, thì những điều
do tâm biến hiện, tùy lúc thay đổi, chứ
chẳng phải thật có cảnh giới.
3. Tự ưng vô đảo trí, nghĩa là tất cả phàm
phu phải nhờ tu hành chứng ngộ mới được
giải thoát, chứ không phải tự nhiên mà có
thể thành Thánh thành Phật, cho nên biết
cảnh giới là hư huyễn. Nếu như cảnh giới
là có thật, thì chúng sinh phàm ngu đều có
thể không cần trải qua tu chứng mà tự nhiên
tỏ ngộ cảnh giới ở ngoài tâm để được giải
thoát.
4. Tùy tam trí chuyển trí; lại có ba thứ:
a. Tùy tự tại giả trí chuyển trí, nghĩa là

bậc Thánh đã chứng được tâm tự tại có thể
tùy theo ý muốn mà chuyển biến cảnh giới
bên ngoài đều được. Nếu cảnh giới là có
thật thì bậc Thánh nhân không thể tùy
tâm mà tự tại chuyển biến ngoại cảnh.
b.Tùy quán sát giả trí chuyển trí, nghĩa
là bậc Thánh đã được thiền định thù thắng
trong khi tu quán, chỉ quán xét một cảnh
mà các tướng hiện ra trước mặt, vì thế nên
biết cảnh giới chẳng phải thật có.
c. Tùy vô phân biệt tri chuyển trí, nghĩa
là đối với bậc Thánh đã chứng được trí
không phân biệt mà nói, thì tất cả cảnh
tướng đều không hiện trước mặt, cho nên
biết cảnh giới chẳng phải thật có.
BỒ TÁT TAM SỰ THẮNG
Ba việc thù thắng của Bồ tát. Nghĩa là
Bồ tát sinh ở cõi trời Đâu suất, có ba việc
thù thắng:
1. Mệnh thắng, nghĩa là Bồ tát đã xa lìa
sự sống chết trong ba cõi, tuy không tu mệnh
nghiệp (tu nhân nghiệp sống lâu), nhưng
tuổi thọ của các trời sinh ở cõi Đâu suất là
bốn nghìn tuổi, sau đó thì sinh nơi “Trung
quốc” (nơi có văn hóa cao) để được bổ làm
Phật.
2. Sắc thắng, Bồ tát tuy không tu sắc
nghiệp (tu nhân nghiệp có sắc tướng tốt
đẹp), nhưng sinh ở cung trời Đâu suất thì
sắc thân vi diệu, ánh sáng rực rỡ, tự nhiên
trang nghiêm, khác với các trời.
3. Danh thắng, nghĩa là Bồ tát sinh ở
cõi trời Đâu suất, cho nên các trời liền gọi
tên Bồ tát là Hộ minh (chỉ cho Phật thích
ca), dần dần tiếng xưng hô ấy truyền thấu
đến cõi trời Tịnh cư, rồi đến tận cõi trời
cao nhất của sắc giới (Sắc cứu kính thiên).
BỒ TÁT TAM TU HỌC

Ba phép tu học của Bồ tát. Kinh Bồ tát
anh lạc bản nghiệp quyển thượng phẩm
Hiền thánh học quán có nêu ra ba phép tu
học của Bồ tát Đẳng giác như sau:
1. Bách kiếp Đính tịch định trung tu
chư tam muội (100 kiếp tu tam muội ở trong
định Đính tịch), nghĩa là bồ tát Đẳng giác ở
BỒ TÁT TAM TU HỌC

B
684
trong địnhĐính tịch (là định ở trên hết các
định), dùng sức đại nguyện ở lâu trong đó
100 kiếp, tu tất cả tam muội mà vào tam
muội Kim cương thì ngầm tương ứng với hết
thảy pháp tính mà được một tướng chung.
2. Thiên kiếp Kim cương định trung học
chư uy nghi (nghìn kiếp ở trong định Kim
cương học các uy nghi), nghĩa là bồ tát Đẳng
giác lại ở lâu trong định Kim cương 1000
kiếp để học tất cả uy nghi, tu vô lượng pháp
thần thông hóa đạo không thể nghĩ bàn
của Phật và vào chỗ hạnh Phật, ngồi ở đạo
tràng của Phật.
3. Vạn kiếp Đại tịch định trung học Phật
hóa hạnh (một vạn kiếp ở trong định Đại
tịch học hạnh giáo hóa của Phật), nghĩa là
bồ tát Đẳng giác lại ở lâu trong định Đại
tịch một vạn kiếp học hạnh giáo hóa của
Phật để thị hiện các sắc tướng giáo hóa
chúng sinh, và thị hiện hạnh trung đạo
ngang bằng với chư Phật.
BỒ TÁT TẠNG
Phạm:bodhisattva-pitêaka.Kinh điển
Đại thừa giải thích rõ về ý nghĩa tu nhân
chứng quả của hàng Bồ tát Đại thừa. Là
một trong hai tạng, một trong ba tạng, một
trong tám tạng. Như các kinh Pháp hoa,
Hoa nghiêm v.v... đều bao hàm các pháp
tu học của Bồ tát. Kinh Giải thâm mật quyển
4 (Đại 16, 705 thượng), nói: “Bồ tát phải
nên tu học như thế nào? (....) Phải nên tu
học theo năm tướng: Thứ nhất, đối với Bồ
tát tạng, trước hết, Bồ tát phải tin hiểu mạnh
mẽ Ba la mật đa tương ứng với chính pháp
vi diệu...” [X. luận Du già sư địa Q.16; Tam

luận huyền nghĩa]. (xt. Nhị Tạng, Bát Tạng”,
Tam Tạng).
BỒ TÁT TĂNG
I. Bồ tát tăng. Tiếng gọi chung các vị
Bồ tát. Kinh Duy ma quyển hạ (Đại 14, 554
trung), nói: “Được nghe tiếng nói của Phật
thân miệng ý đều lành, được thấy uy nghi
của Phật chỗ tu các thiện pháp càng thù
thắng hơn lên, nhờ giáo pháp Đại thừa
thành bậc Bồ tát tăng”. [X. luận Du già sư
địa Q.79].
II. Bồ tát tăng. Là một trong hai loại
tăng (Thanh văn tăng và Bồ tát tăng). Người
hiện tướng sa môn xuất gia tu học giới, định,
tuệ Tiểu thừa, gọi là Thanh văn tăng. Trái
lại, người hiện hình tướng tại gia tu học
giới, định, tuệ, phối với sáu độ (bố thí, trì
giới, nhẫn nhục, tinh tiến (giới), thiền định
(định), trí tuệ (tuệ)) của Đại thừa, gọi là Bồ
tát tăng. Bồ tát tăng cũng là một trong ba
loại tăng: Thanh văn tăng, Duyên giác tăng,
Bồ tát tăng, hoặc Thanh văn tăng, Bồ tát
tăng, Phàm phu tăng”. [X. luận Đại trí độ
Q.34].
III. Bồ tát tăng. Chỉ cho các vị cao
tăng ở thời Bắc Chu bên Trung quốc, bị
bắt buộc phải để tóc, đội mũ, mặc áo có
trang sức chuỗi ngọc như người ngoài đời.
Trong “Tam Vũ nhất Tông pháp nạn”
(Pháp nạn ở thời ba vua Vũ một vua Tông)
của lịch sử Phật giáo Trung quốc, Vũ đế
nhà Bắc Chu đã đặt ra những điều luật tàn
ác để bức hại tăng, ni hòng đạt mục đích
hủy diệt Phật pháp của ông ta. Như vào
năm Kiến đức thứ 3 (574), Vũ đế ra lệnh
lập riêng các đạo quán (nhà thờ của Đạo
giáo), rồi tuyển chọn các bậc danh đức của
Phật giáo, Đạo giáo buộc họ phải thay đổi

hình tướng bằng cách để tóc và được gọi là
“học sĩ”.
Sau khi Vũ đế chết, Tuyên đế lên nối
ngôi, tuy nhà vua muốn phục hưng Phật
giáo, nhưng vì pháp lệnh của Vũ đế còn
đó, chưa thể bỏ ngay được, nên hạ lệnh
cho chùa Trắc hỗ ở kinh đô đặt 120 vị
“Thông đạo quán viên”, rồi chọn các bậc
đại đức của Phật giáo, Đạo giáo để tóc, đội
BỒ TÁT TẠNG

B
685
mũ, mặc áo anh lạc (áo trang sức bằng chuỗi
ngọc), gọi là “Thông đạo quán viên học sĩ”.
Những vị cao tăng nổi tiếng thời bấy giờ,
như các ngài Pháp tạng, Ngạn tông v.v...
đều được tuyển chọn. Vì các bậc cao tăng
được tuyển chọn đều phải “đội mũ hoa, mặc
áo anh lạc” nên dùng từ “Bồ tát tăng” để
gọi thay. [X. Đại tống tăng sử lược Q.hạ].
BỒ TÁT THÁNH CHÚNG
Bồ tát chưa đoạn trừ phiền não là Phàm
phu Bồ tát; Bồ tát từ “Sơ địa” trở lên đã dứt
được mấy phần phiền não là Bồ tát Thánh
chúng, cũng gọi là Thánh chúng Bồ tát.
BỒ TÁT THẬP THÍ
Trong kinh Hoa nghiêm quyển 21 phẩm
Thập vô tận tạng có nói, Bồ tát vì lòng từ
bi mà làm mười việc bố thí như sau:
1. Phân giảm thí (chia bớt để cho), nghĩa
là Bồ tát có lòng nhân từ, thích làm việc
bố thí, đem thức ăn ngon của mình trước
chia bớt cho chúng sinh rồi sau mới ăn, lại
nguyện cho tám vạn hộ trùng (các loại vi
trùng) trong thân mình cũng được đủ no.
2. Kiệt tận thí (cho hết tất cả), nghĩa là
Bồ tát đem hết thức ăn ngon, áo mặc đẹp
và những thứ cần thiết cho cuộc sống, hễ
có cái gì đem cho hết tất cả, ngay đến thân
mệnh cũng không sẻn tiếc.
3. Nội thí (cho trong), nghĩa là Bồ tát
tuổi còn trẻ khỏe, hình tướng đẹp đẽ, ở
ngôi Chuyển luân vương, đầy đủ bảy thứ
quí báu, làm vua bốn thiên hạ, nhưng vì
cứu giúp chúng sinh, cho cả thân mệnh
mà không hối tiếc.
4. Ngoại thí (cho ngoài), nghĩa là Bồ tát

đem bảy thứ quí báu đẹp đẽ bố thí cho chúng
sinh.
5. Nội ngoại thí, nghĩa là Bồ tát đem
ngôi vua bố thí cho chúng sinh, đồng thời
làm bầy tôi cung kính phục dịch chúng sinh
mà không ân hận.
6. Nhất thiết thí (cho tất cả), nghĩa là
Bồ tát thương xót chúng sinh, tùy theo chỗ
họ mong cầu mà đem tất cả những gì mình
có như đất nước, vợ con, tay chân, gan óc
v.v... cho hết, không hối tiếc.
7. Quá khứ thí, nghĩa là Bồ tát đối với
tất cả pháp và công đức của chư Phật quá
khứ không tham đắm, nhưng vì giáo hóa
chúng sinh chấp trước để thành thục Phật
pháp, nên giảng nói các pháp trọng yếu.
8. Vị lai thí, nghĩa là Bồ tát quán xét các
pháp vị lai đều không thể được, nhưng vì
nhiếp hóa chúng sinh, nên thường siêng
năng tu hành.
9. Hiện tại thí, nghĩa là Bồ tát đối với
công đức của các cõi trời lòng không tham
đắm, chỉ mong cho chúng sinh lìa bỏ các
đường ác, tu đạo thành phật.
10. Cứu kính thí, nghĩa là Bồ tát từ bi
bố thí hết cho tất cả chúng sinh, dù có trải
qua nhiều kiếp thì cũng không hối tiếc, chỉ
một lòng mong cầu thành tựu trí thân
thanh tịnh.
BỒ TÁT THIÊN GIỚI KINH
I. Bồ tát thiện giới kinh, 9 quyển, ngài
Cầu na bạt ma (367- 431) dịch vào đời Lưu
Tống. Cũng gọi Bồ tát địa thiện giới kinh,
Thiện giới kinh, thu vào Đại chính tạng
tập 30. Nội dung kinh này chia làm 30 phẩm,
trình bày về chủng tính, phát tâm, tu hành,
đắc quả, bản hữu chủng tử, tân huân chủng
tử v.v... của Bồ tát. Mười vị luận sư lớn của

Duy thức dựa vào sự giải thích của văn kinh
này mà bàn về chủng tử bản hữu (vốn có
sẵn) và tân huân (mới được xông ướp). Lại
Du già sư địa luận lược toản quyển 9 đến
quyển 12 của ngài Khuy cơ và Du già luận
kí quyển 16 đến quyển 24 của ngài Độn
luân đều là những tư liệu trọng yếu cho
BỒ TÁT THIÊN GIỚI KINH

B
686
việc nghiên cứu kinh này. Kinh này và kinh
Bồ tát địa trí là cùng bản và khác dịch, cả
hai đều được sao trích ra từ Bồ tát địa trong
luận Du già sư địa rồi chỉnh lí thêm mà
thành thể tài của kinh. Nhưng nội dung có
hơi khác, vì thế có thuyết bảo hai kinh này
là hai bản khác nhau.
II. Bồ tát thiện giới kinh, 1quyển, ngài
Cầu na bạt ma đời Lưu Tống dịch. Cũng
gọi Thiện giới kinh, Bồ tát địa thiện giới
kinh, Ưu ba li vấn bồ tát thụ giới pháp.
Thu vào Đại chính tạng tập 30. Nội dung
kinh này nói rõ về tác pháp và tâm đắc của
việc thụ giới Bồ tát, bảo rằng người muốn
thụ giới Bồ tát thì trước hết phải thụ đầy đủ
các giới ưu bà tắc, sa di và tỉ khưu, đồng
thời giải thích rõ ràng 10 giới nặng của kinh
Phạm võng và 10 giới nặng của kinh Anh
lạc.
Lại kinh Bồ tát thiện giới bản 9 quyển
cũng như bản 1 quyển đều là được sao chép
ra từ Bồ tát địa của luận Du già sư địa rồi
sửa chữa thêm mà thành là thể tài riêng
của kinh. Và bản 9 quyển bao gồm phần
Tựa, phần Chính tông, phần Lưu thông,
trong khi bản 1 quyển thì chỉ có phần
Chính tông mà thôi. Cứ theo sự khảo chứng
thì nội dung của bản 1 quyển nên được sáp
nhập vào giữa quyển 4 quyển 5 của bản 9
quyển. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch
đại tam bảo kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.7]. (xt. Bồ Tát Địa Trì Kinh).
BỒ TÁT THÍNH PHÁP NGŨ CHỦNG TƯỞNG
Luận Du già sư địa quyển 44 phẩm Cúng

dường thân cận vô lượng có nói, khi nghe
pháp, Bồ tát nên sinh khởi năm thứ tưởng
niệm như sau:
1. Bảo tưởng, nghĩa là nghĩ tưởng chính
pháp tôn quý, hiếm có khó được.
2. Nhãn tưởng, nghĩa là nghĩ tưởng
chính pháp như cặp mắt mở toang màn
tăm tối của mình, sinh ra trí tuệ.
3. Minh tưởng, nghĩa là nên nghĩ chính
pháp như ánh sáng mặt trời, chiếu soi tất
cả một cách bình đẳng.
4. Đại quả thắng công đức tưởng, nghĩa
là nên nghĩ chính pháp làm cho mình được
niết bàn và quả đại bồ đề công đức thù
thắng.
5. Vô tội đại thích duyệt tưởng, nghĩa là
nên nghĩ đối với pháp hiện tại tuy chưa
chứng quả, nhưng nếu nương theo pháp
mà tu hành như thực, xa lìa các tội cáu
bẩn, thì được niềm vui rất lớn.
BỒ TÁT THỤ TRAI KINH
Kinh, 1 quyển, ngài Niếp đạo chân dịch
vào đời Tây Tấn. Cũng gọi Bồ tát thụ trai
giới kinh, Thụ trai kinh. Thu vào Đại chính
tạng tập 24. Nội dung tường thuật: để khích
lệ việc hành đạo, nên giữ trai giới vào những
ngày trai đặc biệt đã qui định, tu hành sáu
ba la mật, tu niệm 10 niệm, 10 giới v.v...
Sau khi đã được đời sống trong sạch, thì
phát tâm cứu độ chúng sinh. Trong đây, tu
niệm 10 niệm là: niệm Phật quá khứ, Phật
vị lai, Phật hiện tại, giới ba la mật, thiền ba
la mật, phương tiện thiện xảo, bát nhã ba
la mật, thiền tam muội sáu vạn bồ tát ở
nước Phật A di đà, hòa thượng, a xà lê v.v...
khác với 10 niệm phổ thông: Phật, Pháp,
tăng, giới, thí, thiên, chỉ quán, an ban, thân,
tử v.v... và 10 giới ở đây cũng khác với 10

giới sa di.
Ngoài ra về tên người dịch kinh này thì
các kinh chép cũng không giống nhau, như
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 6 và Khai nguyên
thích giáo lục quyển 2 v.v... nói là do Niếp
đạo chân dịch; nhưng Đại đường nội điển
lục quyển 2 thì lại bảo không rõ ngưới dịch.
[X. Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.2; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.4].
BỒ TÁT THÍNH PHÁP NGŨ CHỦNG TƯỞNG

B
687
BỒ TÁT THỪA
Phạm: bodhisattva-yàna. Một trong ba
thừa, một trong năm thừa. Cũng gọi Phật
thừa. Thừa, hàm ý là chuyên chở, vận tải.
Dùng pháp môn sáu độ bi và trí làm phương
tiện (thừa: xe cộ, thuyền bè) vận chuyển
chúng sinh vượt qua cảnh giới ba cõi ba
thừa mà đến bờ vô thượng bồ đề đại niết
bàn, như ngồi thuyền vượt biển, cho nên
gọi là Bồ tát thừa. Cũng có chỗ gọi cơ loại
Bồ tát là Bồ tát thừa. [X. Pháp hoa huyền
luận Q.7; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.1 phần cuối; Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.1; Quán kinh sớ huyền nghĩa
phần truyền thông kí Q.2]. (xt. Tam Thừa,
Ngũ Thừa).
BỒ TÁT TỈ KHƯU
Chỉ cho người bên trong chứng quả Bồ
tát mà bên ngoài hiện tướng Thanh văn tỉ
khưu. Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 107
trung), nói: “Có hai vị Bồ tát tỉ khưu, một
vị tên là Hỉ căn, một vị tên là Thắng ý”. [X.
kinh Pháp hoa phẩm Thường bất khinh
bồ tát].
BỒ TÁT TỌA
Cách ngồi của Bồ tát, tức là ngồi bán
già. Cũng gọi là Bán tọa, Bán già, Hiền tọa,
tức là khi ngồi gác một chân lên chân kia.
Thông thường đây là kiểu ngồi của Bồ tát,
đối lại với kiểu ngồi của đức Như lai gọi là
già phu tọa. Trong mạn đồ la của hai bộ
Kim cương, Thai tạng Mật giáo, ngoại trừ
một số ít Bồ tát như các ngài Hư không
tạng, Thiên thủ quan âm, Kim cương tạng
vương, Bát nhã v.v... còn hầu hết các Bồ

tát khác đều ngồi bán già trên hoa sen. Cách
ngồi bán già lại được chia làm hai kiểu:
1. Cát tường bán già tọa, cách ngồi chân
phải gác lên chân trái, thường được Mật
giáo sử dụng.
2. Hàng ma bán già tọa, cách ngồi chân
trái gác lên chân phải, thông dụng trong
nhà Thiền.
Ngoài ra, cứ theo luật Tứ phần quyển
49, luật Ma ha tăng kì quyển 40 và Hữu bộ
tì nại da tạp sự quyển 30 chép, thì lúc giáo
đoàn Phật giáo mới được thành lập, chúng
tăng vốn ngồi theo kiểu kết già (toàn già
phu tọa), nhưng sau vì quan tâm đến các vị
tỉ khưu ni khi ngồi thiền, để tránh việc trùng
rắn xâm nhập và kinh nguyệt hiện ra, nên
đức Phật mới cho phép các tỉ khưu ni ngồi
theo kiểu bán già, và đây cũng là khởi đầu
cách ngồi của Bồ tát. [X. kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.8; Tu
tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu; Thích thị
yếu lãm Q.trung]. (xt. Kết Già Phu Tọa).
BỒ TÁT TỨ PHÁP
Theo luận Du già sư địa quyển 47 phẩm
Du già xứ phần, thì người tu hạnh Bồ tát,
phải tu tập bốn pháp dưới đây:
1. Thiện tu sự nghiệp, nghia là hành giả
phải tu rộng rãi các hạnh bố thí, trì giới,
nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ
v.v...
2. Phương tiện thiện xảo, nghĩa là đối
với những chúng sinh chưa vào Phật pháp,
hành giả nên tìm cách đưa họ vào; người
đã vào rồi thì giúp họ được thành thục;
người đã thành thục thì làm cho họ được
giải thoát, và đặt ra những phương tiện giúp
chúng sinh được lợi ích.
3. Nhiêu ích ư tha, nghĩa là hành giả

phải thực hiện những hạnh bố thí, ái ngữ,
lợi tha, hoặc cùng làm các việc tốt lành để
chúng sinh được yên vui.
4. Vô đảo hồi hướng, nghĩa là với tất cả
nghiệp lành hạnh lành hành giả đã tu đều
BỒ TÁT TỨ PHÁP

B
688
đem hồi hướng cho chúng sinh, cầu mong
cùng chứng Vô thượng chính đẳng bồ đề,
chứ không cầu quả báo thế gian.
BỒ TÁT TỨ PHÁP MÔN
Bốn pháp môn của bồ tát. Cứ theo kinh
Như Lai bất tư nghị bí mật đại thừa quyển
17 phẩm Khứ lai, thì Bồ tát dùng bốn thứ
pháp môn để hóa độ chúng sinh là:
1. Trí môn, Bồ tát nhờ có đại trí tuệ mà
biết rõ căn tính của tất cả chúng sinh, rồi
tùy thuận điều phục, giúp họ được giải thoát.
2. Tuệ môn, Bồ tát dùng đại diệu tuệ vì
chúng sinh phân biệt giảng nói nghĩa lí sâu
xa mầu nhiệm của Phật pháp, giúp họ mở
bung trí tuệ, biết rõ muôn pháp xưa nay
vốn rỗng lặng.
3. Đà la ni môn, đà la ni nghĩa là nắm
giữ tất cả. Bồ tát nắm giữ tất cả pháp, thuận
theo chúng sinh mở đường chính tín, giúp
họ diệt các hạnh ác mà tu tất cả pháp lành.
4. Vô ngại giảng môn, Bồ tát dùng trí
hiểu thông suốt vì chúng sinh giảng nói
nghĩa pháp rất sâu vô tận để khiến họ được
trí hiểu biết không trở ngại.
BỒ TÁT TỨ SỰ NHẬP PHÁP MÔN
Bồ tát vào pháp môn bốn việc. Cứ theo
kinh Đại bảo tích quyển 13 hội Mật tích
kim cương lực sĩ, Bồ tát muốn hóa độ chúng
sinh, thì trước hết phải vào pháp môn gồm
bốn việc: Thiền tư, Trí tuệ, Tổng trì và Biện
tài.
1. Nhập thiền tư môn, nghĩa là Bồ tát
nói pháp mở đường cho chúng sinh, trước
hết phải vào định tư duy, quán xét căn khí
của chúng sinh để tùy cơ nói pháp.

2. Nhập trí tuệ môn, nghĩa là Bồ tát nói
pháp dùng trí tuệ soi rõ tất cả, đối với chương
cú nghĩa lí đều thông suốt không ngại, giúp
chúng sinh tỏ ngộ để phá trừ sự ngu tối,
sinh tâm pháp hỉ.
3. Nhập tổng trì môn, nghĩa là Bồ tát
vào thiện pháp nắm giữ không để mất, đối
với ác pháp thì giữ không cho phát sinh.
4. Nhập biện tài môn, Bồ tát đối với
nghĩa lí Phật pháp quyết đoán phân minh,
biện luận lưu loát, mở mang tâm trí của tất
cả chúng sinh, giúp họ được vào chính đạo.
BỒ THẤT TẬP
........
Sách, 15 quyển, do vị tăng đời Nguyên
là Tiếu ẩn Đại hân soạn, nhóm các ông
Diên tuấn biên chép, khắc bản in vào đời
Nguyên. Sách này thu chép pháp ngữ ở các
chùa: Ô hồi, Thiền tông Đại báo quốc, Trung
thiên trúc, Đại long tường tập khánh; các
bài chân tán, kệ tụng, tựa, đề bạt, cổ từ, cổ
thi, luật thi, tuyệt cú, liên, kí, minh, thư vấn,
sớ v.v... [X. Thiền tịch mục lục].
BỒ XÀ NI
Phạm:bhojanìya.Cũng gọi Bồ thiện
ni. Dịch ý: thức ăn chính, thức ăn nhai (đạm
thực). Bồ xà ni chỉ cho năm thức ăn chính
là: cơm, miến, cơm khô, cá, thịt, hoặc: cơm,
cơm đậu mạch, miến, thịt, bánh. Gọi thức
ăn chính là những thức ăn đủ no bụng.
Còn đạm thực là đối lại với tước thực mà
nói (tước thực không phải là thức ăn chính,
tức không đủ no bụng, như kẹo, mía v.v...).
[X. Tứ phần luật san phồn bồ khuyết hành
sự sao Q.hạ đoạn 2; Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.1; Huyền ứng âm nghĩa Q.4].
(xt. Thực).
BỐ BÀO

.....
Áo pháp của giới tăng sĩ Phật giáo Nhật
bản mặc; áo này do sửa đổi đạo phục mà
thành. Áo mầu đen, ống tay áo hẹp, phía
dưới cửa tay áo và hai bên nách có dây cột
BỒ TÁT TỨ PHÁP MÔN

B
689
(tết nút). Mùa đông có thể dùng vải dày,
mùa hè thì dùng lụa và the để may.
BỐ ĐẠI HÒA THƯỢNG
...........
Hòa thượng mang cái đãy bằng vải. Là
vị tăng triều Lương thời Ngũ Đại bên Trung
quốc. Ngài là người huyện Phụng hóa thuộc
Minh châu (Triết giang), cũng có thuyết nói
ngài là người Tứ minh. Họ và năm sinh
năm mất đều không rõ. Tự xưng là Khế
thử, hiệu là Trường đinh tử. Người đời cho
rằng ngài là hóa thân của bồ tát Di lặc.
Ngài thường dùng gậy quảy một cái đãy (túi)
to bằng vải (bố đại), thấy vật gì thì xin và
cho hết vào đãy, nên người đời gọi ngài là
Bố đại hòa thượng.
Có kệ rằng (Đại 51,434 trung):
“Nhất bát thiên gia phạn
Cô thân vạn lí du
Thanh mục đồ nhân thiểu
Vấn lộ bạch vân đầu”
(Dịch ý:
Một bát cơm nghìn nhà
Thân côi muôn dặm xa
Mắt xanh nhìn nhân thế
Mây trắng hỏi đường qua).
Bài kệ trên đây
phản ánh cuộc đời
vô định của ngài.
Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 27
chép, Bố đại hòa
thượng béo phệ,
lông mày rậm, bụng
to, nói năng không

định, gặp đâu ngủ
đó; thường dùng gậy
quảy một cái túi vải,
tất cả vật dụng đều chứa trong túi, người
thời ấy gọi ngài là Trường đinh tử Bố đại
sư. Ngài có thể dự báo thời tiết và chỉ cho
người ta biết điều lành điều dữ.
Tháng 3 năm Trinh minh thứ 3 (917)
đời Lương, lúc sắp thị tịch, ngài ngồi ngay
thẳng trên một tấm đá dưới hồi lang phía
đông của chùa Nhạc lâm mà nói kệ rằng
(Đại 51,434 trung):
“Di lặc chân Di lặc
Phân thân thiên bách ức;
Thời thời thị thời nhân,
Thời nhân tự bất thức”
(Dịch ý:
Di lặc thật Di lặc.
Phân thân nghìn trăm ức;
Luôn luôn dạy mọi người,
Người đời chẳng tự biết).
Nói kệ xong, ngài an nhiên nhập tịch.
Về sau, có người ở châu khác trông thấy
ngài mang túi vải mà đi. Người ở Triết giang
phần nhiều vẽ tượng của ngài để lưu
truyền. Những bức vẽ về ngài ở đời Tống
hiện nay chỉ còn lại họa phẩm của ông
Lương khải. Sau khi được truyền đến Nhật
bản, Bố đại hòa thượng đã trở thành một
trong bảy vị phúc thần được nhiều người
thờ cúng. [X. Tống cao tăng truyện Q.21;
Phật tổ thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch đại
thông tải Q.25; Thích thị kê cổ lược Q.3;
Cổ kim đồ thư tập thành chức phương
điển 979].
Tượng Bố Đại Hòa Thượng bằng đá ở chùa Linh Ẩn tại
Hàng Châu (Trung Quốc)
Bố Đại Hòa Thượng

(Tranh đời Tống) BỐ ĐẠI HÒA THƯỢNG

B
690
BỐ ĐÁT NA QUỈ
Bố đát na, Phạm:Pùtanà.Cũng gọi Phú
đa na quỉ, Phú đan na quỉ, Bố đan nang
quỉ, Bố đan nang quỉ, Bồ đan nại quỉ, Phú
lâu đa na quỉ, Phú đà na quỉ. Dịch ý là quỉ
đói hôi hám, quỉ bệnh nhiệt, quỉ tai quái.
Là loài quỉ có phúc báo hơn hết trong loài
quỉ đói; thân hình của nó rất hôi thối (có
thuyết bảo thân hình nó giống như chim
anh vũ), hay gây tai họa cho người và súc
vật. [X. kinh Thủ hộ đại thiên quốc độ Q.hạ;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.12, Q.18; Huyền ứng
âm nghĩa Q.21; Phiên phạm ngữ Q.7].
BỐ ĐẠT LẠP CUNG
Cung Bố đạt lạp. Cung điện này ở trên
núi Mã bố nhật mạn tây bắc Lhasa bên
Tây tạng, diện tích chiếm nửa quả núi. Bồ
đạt lạp là phiên âm tiếng Tây tạng Potala.
Cũng gọi Phổ đà cung, Bố đát la miếu, Bồ
đà la miếu, Bồ đát lạc già cung, Bồ đà lạc ca
cung. Potala là từ tiếng Phạm potalakamà
ra, hàm ý là Thánh địa Phật giáo. Tương
truyền vào thế kỉ VII, vua Tán phổ khí
tông lộng tán của Thổ phiên kết hôn với
công chúa Văn thành của triều Đường, mới
xây dựng cung thất này để đón dâu, đời sau
được tu bổ nhiều lần. Vào giữa thế kỉ XVII,
Đạt lại đời thứ 5 được triều đình nhà Thanh
sắc phong, lúc đó ngài Đạt lại mới ra lệnh
cho quan Tổng đốc của mình là Đệ ba tang
kết gia thố sửa chữa và mở rộng thêm cung
này, trải qua thời gian 50 năm mới có được
qui mô như hiện nay. Trong chùa có tới
25000 vị tăng trở lên, phòng lầu lớn nhỏ
vài nghìn gian, không những là ngôi chùa

Phật lớn nhất ở Tây tạng, mà cũng là ngôi
chùa Phật lớn nhất trên thế giới. Đây là
cung điện mùa đông và là nơi ăn ở của các
đời Đạt lại lạt ma, cũng là trung tâm tôn
giáo, chính trị của Tây tạng, từ đời Đạt lại
thứ 5 trở đi, phàm những nghi thức tôn
giáo, chính trị trọng đại đều được cử hành
ở đây.
Tòa lầu chính của cung này gồm 13 tầng,
từ nền đất đến nóc cung cao 110 mét, gần
bằng tòa nhà State Building ở New York.
Chiều dài từ đông sang tây 600 mét. Toàn
bộ cung này được làm bằng gỗ và đá mà
không có bất cứ cái đà sắt thép nào để nâng
đỡ, đáng gọi là một kì tích về mặt kiến trúc.
Các cây cột và đòn xà được vẽ và chạm trổ
với mầu sắc vàng ngọc rực rỡ; trên bốn
vách có đắp vẽ và chạm trổ hình nổi của
người, rồng, phượng, hạc, sư tử v.v... sắc
thái lộng lẫy, rất có giá trị nghệ thuật. Bên
trong có cung điện, Phật đường, nhà học
kinh, cung ngủ nghỉ, điện linh tháp, sân
viện v.v... Trong chùa có tới hàng vạn tượng
Phật, trong đó, tượng bản tôn Quan âm
được nhiều người đến lễ bái coi là thiêng
liêng nhất. Có tám tòa linh tháp của các
đời Đạt lại lạt ma, thân tháp được phủ kín
bằng vàng bạc, khảm ngọc quí, rất huy
hoàng tráng lệ. Trong cung còn tồn trữ một
lượng lớn các văn vật trân quí, như những
chiếu chỉ, sắc phong, ấn tín, lễ phẩm do
các Hoàng đế của hai triều Minh, Thanh
Trung quốc ban cho các quan, và những
kinh văn điển tịch, những tượng Phật hiếm
thấy ở các nơi khác..
Toàn cảnh cung Bố Đạt Lạp
BỐ ĐÁT NA QUỈ

B
691
BỐ ĐẠT LẠP TỰ
Chùa ở núi Sư tử phía bắc thành Thừa
đức xứ Nhiệt hà. Cũng gọi Phồ đà tông thừa
miếu. Chùa được xây dựng vào khoảng năm
Càn long (1736-1795) đời Thanh, là nơi
tụng kinh của nhà vua trong mùa hè. Trong
khuôn viên chùa
có hơn 100 lâu
đài, chia làm 78
khu, mỗi khu là
một bộ, chính
giữa các khu có
một tòa lâu đài
mầu hồng xây
cất trên cái gò
cao, người địa
phương gọi là
“Đại hồng đài”.
Trong Đại hồng
đài có sáu dẫy
hành lang, dọc theo các hành lang bày xếp
hơn 1000 cỗ khám thờ Phật, trong đó để
hơn 1000 pho tượng Phật cao bằng người,
còn các tượng Phật nhỏ thì có hơn bảy mươi
vạn pho, đâu đâu cũng thấy tượng Phật, hệt
như đây là nước Phật. Chùa này được xây
cất theo kiểu cung Bố đạt lạp kết hợp với
nghệ thuật kiến trúc Trung quốc. Toàn chùa
được bao quanh bằng một lớp tường thành,
trên khoảnh đất hơn hai mươi dặm vuông,
giữa cảnh núi non trùng điệp, hùng vĩ tráng
lệ, đẹp ngang với kiến trúc cung điện.
BỐ ĐỐN (1290-1364)
.....
Tên Tây tạng : Bu-ston rin-chen grub

hoặcBu-ston kha-che. Cũng gọi Bố đốn
nhân khâm trát ba hoặc Bố đốn bảo thành.
Là vị tăng học giả thuộc phái Tát ca (Tạng:
Sakya-pa) của Phật giáo Tây tạng, lúc đầu
theo ngài Ni mã (Tạng: Ĩi-ma rgyalmtshan
dpal-bzaí-po) xuất gia học Hiển
giáo, sau lại theo vị cao tăng của phái Đỗ
phổ (Tạng:Khro-phu) tên là Dưỡng kiệt
ba (Tạng: Yan-rtse-ba Rin-chen seí-ge)
tu tập Mật giáo, do đó, sư tinh thông cả
Hiển giáo và Mật giáo. Sau, sư đến trụ trì
chùa Hạ lộ (Tạng :Sha-la) gần Tây ca kết
(Tạng:Gshi-ga-tse), làm cho tông phong
phát triển mạnh, người đời gọi tông phong
của sư là phái Hạ lộ, có ảnh hưởng rất lớn
đối với các phái ở đời sau. Sư viết cuốn Thiện
thệ giáo pháp sử (Tạng:Bde-gsegs bstanpa#
i chos-#byuí, 1322, thường được gọi
là Bố đốn Phật giáo sử) và chính nhờ tác
phẩm này mà sư được nổi tiếng. Sách này
tuy phần nhiều mang tính truyền thuyết,
nhưng không vì thế mà mất giá trị sử liệu
của nó, trái lại, nó cũng là bộ sách trọng
yếu giúp cho việc nghiên cứu để hiểu rõ
lịch sử của Tây tạng thời cổ.
Sư lại sưu tập những Thánh điển Phật
giáo và các bản chú thích những Thánh
điển ấy được viết tại Ấn độ, rồi đến các bản
dịch Tây tạng của các bộ luận thư v.v... ,
các bản in tạng kinh Tây tạng cũ ở chùa
Nại đường, sau đó, sư sửa chữa rồi thêm
những kinh điển mớí được dịch vào, tất cả
khoảng 1000 bộ, sư chia làm hai loại lớn là
: Cam châu nhĩ và Đan châu nhĩ, rồi sư
biên soạn mục lục của hai bộ này.
Toàn cảnh chùa Bố Đạt Lạp
Bố Đốn
BỐ ĐỐN

B
692
Ngoài ra, còn có Bố đốn toàn thư (Tạng:
Bu-ston gsuí-#bum) gồm 206 bộ và Tông
khách ba toàn thư (Tạng: Tsoí-kha-pa)
đều là những tư liệu trọng yếu của văn hiến
Phật giáo bằng tiếng Tây tạng. [X. E.
Obermiller: History of Buddhism by Buston,
1931-1932; G.N. Roerich: The Blue
Annals, 1949-1953].
BỐ ĐỐN PHẬT GIÁO SỬ
Tạng: Bde-bar-gzegs-pahi bstan-pa#i
gsal-byed, Chos-kyi #byuí-gnas gsuírab-
rin-po-che#i mdsod ces-bya-ba. Gọi
tắt: Bde-gzes bstan-pa#i chos-#byuí.
Dịch ý: Thiện thệ giáo minh pháp sinh bảo
tạng sử, Thiện thệ giáo pháp nguyên lưu,
Thiện thệ giáo pháp sử. Là bộ sử Phật giáo
bằng tiếng Tây tạng. Tác giả Bố đốn (Tạng:
Bu-ston,1290-1364) sinh ở trung bộ Tây
tạng, một vị tăng đại học giả thông suốt
giáo lí, lịch sử và văn hiến của cả Hiển giáo
và Mật giáo. Sư trứ tác rất nhiều, bộ sử này
được hoàn thành vào năm 1322, là tác
phẩm tiêu biểu nhất của sư.
Sách này có thể được chia làm hai phần:
I. Văn hiến Phật giáo và khái luận về
giáo pháp, gồm 3 tiết:
1. Giáo pháp (Phạm:dharma): học tập
giáo pháp và công đức của sự truyền thụ
giáo pháp.
2. Khái luận về văn hiến của Phật giáo.
3. Phương pháp, qui tắc học tập và giảng
dạy.
II. Bộ phận lịch sử của Phật giáo, gồm 2
tiết:
1. Bộ phận Ấn độ, trình bày rõ mười

việc phi pháp, quá trình từ lần kết tập thứ
hai, thứ ba đến giai đoạn chia ra 18 bộ phái.
2. Bộ phận Tây tạng, tường thuật lịch
sử Phật giáo Tây tạng.
Bộ sách này trình bày rộng về giáo pháp
và lịch sử Phật giáo, là tác phẩm hệ thống
hóa Phật giáo học của tác giả, là tư liệu quan
trọng cho việc nghiên cứu Phật giáo Ấn độ
và Phật giáo Tây tạng. Cho nên nó được
đời sau coi trọng. [X. Obermiller: History
of Buddhism; Wassilijew : Der Buddhismus;
Rockhill: The Life of the Buddha; Schiefner:
Geschichte des Buddhismus in Indien; Tây
tạng truyền Ấn độ Phật giáo lịch sử; Tây
tạng soạn thuật Phật điển mục lục].
BỐ GIÁO
Đem giáo pháp nói cho người nghe.
Cùng nghĩa với các tiếng “Hoằng giáo”,
“Tuyên giáo”, “Truyền giáo”. Pháp hoa
huyền nghĩa quyển 10 phần trên (Đại 33,
800 trung, 812 hạ), nói : “Như lai bắt đầu
bố giáo (...) Thánh nhân bố giáo, đều có
người theo về, nhưng các nhà phán giáo
thì chẳng phải một”. Như vậy, người ta có
thể thấy từ ngữ bố giáo vốn chỉ cho việc
Phật và Bồ tát giáo hóa chúng sinh. Đến
đời sau, dần dần chỉ cho người vào đạo Phật
đã lâu rồi chuyển sang dắt dẫn người khác,
hoặc chuyên về việc học tập nghiên cứu
kinh điển để giảng đạo nói pháp.
Ngược dòng lịch sử, ngay khi chấm dứt
mùa an cư của năm đầu tiên sau đức Phật
thành đạo, đã có 60 vị đệ tử Phật đi đến
các nơi để truyền bá giáo pháp. Sau đức
Phật nhập diệt, các bậc đại đức phần nhiều
cũng khuyến khích người tu hành đi đến
các nơi xa xôi để truyền đạo. Như vào thế
kỉ III trước Tây lịch, sau khi Đại hội kết tập

lần thứ ba bế mạc, vua A dục liền phái các
vị Trưởng lão đến những nước gần biên
giới truyền bá giáo pháp: phía bắc đến nước
Ca thấp di la, Kiện đà la, phía nam đến
châu Sư tử (nước Tích lan), phía tây đến
miền Trung á, phía đông đến nước Kim địa
thuộc Nam bộ Miến điện.
Phật giáo truyền đến Trung quốc vào
hai thời Tây Hán, Đông Hán, ban đầu lấy
BỐ ĐỐN PHẬT GIÁO SỬ

B
693
Trường an, Lạc dương làm trung tâm, lưu
hành ở một giải lưu vực sông Hoàng, thời
Tam quốc truyền đến kinh đô Kiến nghiệp
(Nam kinh) ven bờ Trường giang. Thời kì
này đã có rất nhiều vị tăng người Trung
quốc mạo hiểm đến Tây vực, Ấn độ, như
các ngài Chu sĩ hành, Pháp hiển v.v... Năm
Hàm an thứ 2 (372) vua Phù kiên phái ngài
Thuận đạo đến nước Cao cú li hoằng pháp,
dần dà Phật giáo đã truyền bá đến Tân la,
Bách tế, để rồi khoảng 200 năm sau thì
truyền đến Nhật bản. Hoặc có thuyết nói
vào năm Đại minh thứ 5 (461) có năm vị
sa môn người nước Kế tân đến nước Phù
tang truyền bá Phật pháp.
Phật giáo được truyền đến các nước
phương đông qua con đường buôn tơ lụa
của Trung quốc, rồi các nước phương tây
dần dần Phật pháp cũng được truyền bá
đến, sớm nhất là các nước Anh, Pháp, kế
đó là Thụy sĩ, Hà lan, Bỉ, Nga, Mĩ v.v…... Ở
thế kỉ XX, các vị cao tăng đại đức, như ngài
tỉ khưu A nan đà của Miến điện, tỉ khưu
Kim cương trí và cư sĩ Đạt ma ba la của
Tích lan đã lần lượt đưa Phật pháp truyền
vào các nước Anh. Năm 1929, ngài Thái
hư của Trung quốc đã sáng lập hội Phật
giáo Ba lê ở nước Pháp, rồi sang Mĩ quốc
hoằng pháp. Năm 1939, hội phát hành
nguyệt san Tư tưởng Phật giáo bằng Pháp
văn... [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.2; Phật
tổ thống kỉ Q.36; Âu Mĩ Phật giáo chi phát
triển (Hiện đại Phật giáo học thuật tùng
san)]. (xt. Mĩ Quốc Phật Giáo, Âu Mĩ Phật
Giáo).

BỐ GIÁO SƯ
Cũng gọi thuyết giáo sư. Chỉ cho người
đảm nhiệm việc truyền bá Phật giáo, như
giảng kinh, nói pháp, giảng đạo, diễn
thuyết v.v... Cũng gọi tuần giáo sư, truyền
giáo sư.
BỐ LỖ NA BẠT ĐÀ LA
Phạm:Pùrịabhadra#.Là quyến thuộc
của trời Tì sa môn, một trong tám đại tướng
dạ xoa. Cũng là một trong 16 vị Đại hộ
(thần Dạ xoa) giữ gìn Phật pháp và đất nước
được ghi trong các kinh và nghi quĩ của
Mật giáo. Dịch ý là Mãn hiền, Mãn hiền
đại tướng. Trong mạn
đồ la do A xà lê
truyền, trời Cát tường
công đức ngồi ở mé
tây của trời Tì sa môn,
kế đó là vị tôn này,
hai tay cầm cung và
tên. Cứ theo kinh
Thánh ca ni phẫn nộ
nghi quĩ quyển trung
chép, nếu mỗi ngày
lấy 8000 hoa tô ma na
đốt ở trước tượng đại
tướng Mãn hiền suốt
trong sáu tháng, thì có thể được 1000 quan
tiền vàng. [X. kinh Tô bà hô Q.thượng; Đại
nhật kinh sớ Q.5].
BỐ LỘ SA BỐ LA
Phạm: Puruwapura. Kinh đô của nước
Kiện đà la ở bắc Ấn độ, nay là thị trấn
Bạch hạ ngõa (Peshàwar) ở mạn tây bắc.
Trong truyện Cao tăng Pháp hiển, Bố lộ sa
bố la được gọi là Phất lâu sa quốc, dịch ý là
nước Trượng phu. Thuở xưa, nước này nổi
tiếng ở đời là nhờ có chiếc bát của đức Phật,

tòa tháp lớn của vua Ca nị sắc ca và cây Ti
bát la. Vào thời Đông Tấn, khi ngài Pháp
hiển đến nước này gặp lúc Phật giáo đang
thịnh, có hơn bảy trăm vị tăng giữ gìn chiếc
bát của Phật, Đại tháp của vua Ca nị sắc ca
cao hơn 40 trượng, tháp miếu nguy nga
tráng lệ, đất nước phồn vinh. Nhưng đến
Đại tướng Mãn Hiền
BỐ LỘ SA BỐ LA

B
694
đời Đường, khi ngài Huyền trang đến Ấn
độ, thì nơi này đã trở thành cảnh tượng
hoang phế. [X. Đại đường tây vực kí Q.2].
BỐ LỢI CA
........
Phạm:pùrikà.Dịch ý là bánh. Đại nhật
kính sớ quyển 7 (Đại 39,658 hạ) nói : “Bố
lợi ca, Hán dịch là bánh dẻo, làm bằng các
chất liệu ngon nhất”.
BỐ MA
.... .
Làm cho ma sợ. Dịch ý từ tiếng Phạm
bhikwu(tỉ khưu). Vì các tỉ khưu chắc chắn
được vào Niết bàn, làm cho vua ma và dân
ma sợ hãi, nên gọi là Bố ma. Luận Đại trí
độ quyển 3 (Đại 25,80 thượng), nói: “Tỉ gọi
là bố; khưu gọi là năng, nghĩa là tỉ khưu là
người cạo tóc xuất gia, mặc áo nhuộm, nhận
tịnh giới, có khả năng làm cho vua ma và
dân ma sợ hãi. Tại sao phải sợ? Vua ma
nói: Người ấy ắt được vào Niết bàn”. [X.
Pháp hoa nghĩa sớ (Cát tụng) Q.1]. (xt. Tỉ
khưu).
BỐ MAO THỊ GIẢ
Người hầu lông vải. Vị tăng thuộc tông
Ngưu đầu đời Đường. Sư người Hàng châu,
họ Ngô, tên Nguyên khanh, pháp danh Hội
thông. Thời vua Đức tông nhà Đường, sư
giữ chức Lục cung sứ. Khoảng năm Nguyên
hòa (806-820) sư xin từ quan để xuất gia và
theo thiền sư Điểu khòa ở chùa Chiêu hiền
tại Hàng châu. Một hôm sư xin đi nơi khác,
ngài Điểu khòa hỏi (Đại 51, 230 trung):
Nay ông định đi đến đâu? Sư đáp:
Hội thông này vì pháp xuất gia mà Hòa

thượng chẳng rủ lòng thương dạy bảo, nên
nay đến các nơi khác để học Phật pháp.
Thiền sư Điểu khòa nói:
Tưởng là gì, chứ nếu để học Phật pháp
thì ở đây ta cũng có chút ít.
Sư Hội thông hỏi:
Vậy Phật pháp của Hòa thượng như thế
nào?
Ngài Điểu khòa cầm lấy sợi lông vải (bố
mao) trên áo của ngài rồi giơ lên mà thổi.
Sư Hội thông liền ngay đó ngộ được ý chỉ
sâu sa mầu nhiệm.
Vì cơ duyên này mà người thời bấy giờ
gọi sư là Bố mao thị giả. Sư sinh và tịch
năm nào không rõ. [X. Cảnh đức truyền
đăng lục Q.4; Thích thị kê cổ lược Q.3;
Phật tổ lịch đại thông tải Q.15].
BỐ NẶC PHU
Burnouf, Eugène (1801-1852). Học
giả Đông phương học và ngôn ngữ học
người Pháp. Năm 1826, ông và nhà Ấn độ
học người Đức tên là Christian Lassen cùng
công bố luận văn “TiếngPàli” (tức luận
văn nghiên cứu về Thánh điển ngữ có liên
quan đến bán đảo bờ bên kia sông Hằng)
rất được giới học thuật châu Âu coi trọng.
Năm 1832, ông nhận dạy tiếng Phạm ở Học
viện Cao đẳng giáo dục của nước Pháp
(CollègedeFrance). Ông thông hiểu tiếng
Ba tư cổ đại, tiếng Phạm, tiếngPàlivà rất
có uy tin trong ngành So sánh ngôn ngữ
học Ấn Âu. Về phương diện nghiên cứu
nguyên điển Phật giáo bằng tiếng Phạm, ông
đã có những cống hiến rất lớn. Ông có
nhiều học trò ưu tú, đặc biệt nổi bật trong
lãnh vực nghiên cứu ngôn ngữ học, đã một
thời gây thành phong trào để rồi dần dần
hình thành nền tảng cho phái Phật giáo

nước Pháp (Ecole francaise de
bouddhologie).
Ông là người đi đầu trong việc giải thích
văn tự cổ hình cái nêm, dịch và chú giải
kinh Đại thừa trang nghiêm bảo vương
(Phạm :Kàraịđa-vyùha), nghiên cứu tháp
A phàm sĩ (Avesta) và nghiên cứu văn học
BỐ LỢI CA

B
695
Phú lan na (Phạm:Bhàgavata-puràịa) của
Ấn độ. Trong tác phẩm Introduction à
l’histoire du Bouddhisme Indien (Giới thiệu
lịch sử Phật giáo Ấn độ), ông đã giới thiệu
tóm tắt nội dung của các kinh điển Đại thừa
như: Bát nhã, Lăng già, Hoa nghiêm, Kim
quang minh, Pháp hoa v.v... Đối với Phật
truyện và sự thuyết minh giáo lí Phật giáo
mà nói, thì tác phẩm này của ông chứa nhiều
ý nghĩa mới của thời đại; ngoài ra, nó cũng
xác lập nền tảng cho việc nghiên cứu nền
Phật giáo tiếng Phạm.
Năm 1837, học giả Đông phương học
người Anh là B. H. Hodgson, vì tán thưởng
tài học của Burnouf mà đem hơn 170 bản
văn Phạm cổ viết tay rất quí giá tặng cho
nước Pháp. Năm 1852, Burnouf xuất bản
“Lotus de la bonne loi” là bản dịch tiếng
Pháp của kinh Pháp hoa. Do văn dịch
nghiêm trang thận trọng mà dịch phẩm này
trở thành khuôn phép cho đời sau, khi dịch
tiếng Phạm ra các thứ tiếng phương tây.
Ông còn có những tác phẩm khác như :
Essai sur le Pàli,1826, Commentaire sur
leYazna, 1833-1834, Etudes sur la laugue
et les textes Zends, 1840-1850, Bhagavat
Puràịa,3 vol, 1840-1844 v.v... Ông cũng
sáng lập Pháp quốc Á châu hiệp hội.
BỐ NỄ A HÁT
Phạm:pùti-agada.Dịch ý là thuốc rữa
nát, tức là thuốc bỏ đi, thuốc làm bằng vật
mục nát người ta đã vứt đi. Là một trong
bốn thứ cần dùng(tứ y) của tỉ khưu. Tứ
phần luật khai tông kí quyển 7 phần đầu
(Van tục 67, 10 hạ), nói : “Bố nễ a hát (Hán

dịch: Hủ lạn thực dược) tức là thuốc được
làm từ những vật bỏ đi”. (xt. Trần Khí Dược).
BỐ SẮC YẾT LA PHẠT ĐẾ
Phạm:Puwkaràvatì.Là cố đô của nước
Kiện đà la thuộc bắc Ấn độ xưa. Gọi tắt là
Phất ca la thành. Thành này nằm về mạn
đông bắc thành Bố lộ sa bố la (thị trấn
Bạch hạ ngõa hiện nay), ngày xưa sử gia Hi
lạp gọi là Peukalaotis. Vào thế kỉ IV trước
Tây lịch, khi Á lịch sơn đại đế (Alexander
the Great) đánh sang phía đông, thành này
là một đô thị lớn phồn hoa giầu thịnh và
đã bị tướng Astes của Đại đế đánh chiếm.
Vào thế kỉ V Tây lịch, ngài Pháp hiển
có đến đây. Theo truyền thuyết, thành này
là nơi cai trị của con vua A dục là Pháp ích.
Trong một kiếp quá khứ, khi tu hạnh Bồ
tát, tiền thân đức Phật đã từng bố thí mắt ở
nước này và ở chỗ ấy cũng có một tòa tháp
lớn trang sức bằng vàng bạc để đánh dấu.
Dân chúng nước này phần đông học Tiểu
thừa. Về sau, vào đời Đường, khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, thì thành này đã được
dời về Bố lộ sa bố la, nhưng dân chúng
vẫn còn đông đúc, nhà cửa san sát. Ngoài
cửa thành phía tây có một đền thờ trời,
phía bắc có một ngôi chùa, bên cạnh chùa
có tháp, chính là nơi xưa kia đức Thích tôn
đã bố thí mắt lúc tu hạnh Bồ tát. Ngoài ra,
phía đông thành còn có một tòa tháp do
vua A dục xây dựng để đánh dấu nơi bốn
đức Phật quá khứ nói pháp. Trong thành
này cũng có những di tích của các luận sư
Thế hữu, Pháp cứu v.v... [X. Cao tăng pháp
hiển truyện; Đại đường tây vực kí Q.2].
BỐ SỬ NGUYÊT
Tháng Bố sử. Bố sử, Phạm:Pauwa.Cũng
gọi Báo sa nguyệt, Phú sa nguyệt, Bảo sa

nguyệt. Dịch ý: Quỉ tú nguyệt (tháng sao
quỉ), Trọng đông nguyệt (tháng thứ 2 trong
mùa đông), Quỉ nguyệt (tháng quỉ). Chỉ cho
tháng 10 của lịch Ấn độ. Mặt trăng trong
tháng này từ khi mới tròn cho đến lúc gặp
tiết sao Quỉ mới lại thấy tròn nữa, tức tương
đương từ ngày 16 tháng 10 đến ngày 15
BỐ SỬ NGUYÊT

B
696
tháng 11 theo lịch Tàu. Từ nửa tháng trước
cộng với một nửa tháng sau là đúng một
tháng, nên gọi là Quỉ nguyệt. Đại đường
tây vực kí quyển 2 (Đại 51, 876 thượng),
nói : “Ba tháng đông là: tháng Báo sa, tháng
Ma khư và tháng Phả lặc lũ noa, chính là
từ ngày 16 tháng 10 đến ngày 15 tháng
giêng”. [X. kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.41; luận Đại tì bà sa
Q.136].
BỐ TÁT
.... .
Phạm: powadha, upavasatha,
upowadha, upavàsa. Pàli: uposatha hoặc
posatha.Cũng gọi Ưu ba bà tố đà, Ưu bà
sa, Bố tát đà bà, Bố sái tha, Bố sa tha, U ba
bà sa, Bô sa đà, Bao sái đà, Ô bô sa tha.
Hán dịch: trưởng tịnh, trưởng dưỡng, tăng
trưởng, thiện túc, tịnh trụ, trường trụ, cận
trụ, cộng trụ, đoạn, xả, trai, đoạn tăng
trưởng, hoặc gọi là thuyết giới.
Nghĩa là các vị tỉ khưu ở chung, cứ mỗi
nửa tháng tập họp đông đủ ở một chỗ, hoặc
tụ tập ở nhà Bố tát (Phạm:uposathàgàra,
tức là nhà thuyết giới), thỉnh vị tỉ khưu thông
thạo giới luật nói giới bản Ba la đề mộc xoa
(tức giới kinh) để xét lại những hành vi trong
nửa tháng vừa qua xem có phù hợp với giới
bản không, nếu có ai phạm giới thì ra trước
chúng tăng xin sám hối, để các tỉ khưu đều
được ở yên lâu dài trong giới thanh tịnh,
nuôi lớn pháp lành, thêm nhiều công đức.
Lại nữa, tín đồ tại gia, vào sáu ngày trai,
nhận giữ tám giới Quan trai, cũng gọi là Bố
tát, vì được tăng thêm các pháp lành.

Phép Bố tát vốn bắt nguồn từ phép cúng
tế trong kinh Phệ đà của Ấn độ xưa, tức là
cúng tế dự bị được cử hành một ngày trước
ngày cúng tế chính thức vào đầu tháng
(Phạm:darza-màsa= trăng mới) và giữa
tháng (Phạm:paurịa-màsa= trăng tròn)
gọi là Bố tát. Vào ngày tế lễ này, người đứng
làm chủ tế phải nhịn ăn, an trụ trong giới
pháp thanh tịnh để thân tâm được trong
sạch.
Về sau, phép Bố tát được truyền đến
thời đại đức Phật, ngoại đạo Ni kiền tử, vào
những ngày Bố tát, vẫn hội họp ở một chỗ,
nhịn ăn giữ bốn giới v.v..., đức Phật cũng
cho phép tăng đoàn của Ngài thực hành
pháp này, cho nên biết nghi thức Bố tát
trong Phật giáo cũng đã bắt nguồn từ tập
tục này mà ra. Duy có điều là, nếu y theo
lời Phật dạy thì nên tụng toàn bộ Ba la đề
mộc xoa, nhưng nếu như gặp các duyên
như tám nạn v.v... thì chỉ tụng một phần
cũng được. Bởi thế nên biết, tùy theo tình
hình an nguy mà việc thuyết giới được đầy
đủ hay tóm tắt có khác nhau.
Luật Tứ phần quyển 58 chia Bố tát làm
bốn loại: Tam ngữ bố tát, Thanh tịnh bố
tát, Thuyết ba la đề mộc xoa bố tát và Tự tứ
bố tát.
Luật Ngũ phần quyển 18 nêu ra năm
thứ: Tâm niệm khẩu ngôn, Hướng tha
thuyết tịnh, Quảng lược thuyết giới, Tự tứ
bố tát và Hòa hợp bố tát.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 16 nêu ra
chín thứ: Bố tát ngày 14, Bố tát ngày 15,
Bố tát hòa hợp, Bố tát tăng, Bố tát chúng,
Bố tát một người, Bố tát thuyết Ba la đề
mộc xoa, Bố tát tịnh, Bố tát sắc v.v... Còn
về nhật kì của ngày Bố tát thì các kinh luật

đều nói khác nhau. Trung a hàm quyển 14
kinh Đại thiên nại lâm, và kinh Tăng nhất
a hàm quyển 16 lấy các ngày mồng 8, 14,
15, 23, 29, 30 (tức là sáu ngày chay mỗi
tháng) làm ngày Bố tát. Luật Tứ phần quyển
58 thì lấy các ngày mồng 1, 14, 15 làm ngày
Bố tát. Luận Đại trí độ quyển 13 thì lấy các
ngày mồng 1, 8, 14, 16, 23, 29 làm ngày Bố
tát.
Nói một cách tổng quát, trong nửa tháng
mà thuyết giới những ba lần thì e quá phiền,
nên về sau mới có qui định nửa tháng thuyết
BỐ TÁT

B
697
giới một lần. Ở Trung quốc và Nhật bản
xưa nay phong tục bố tát và trì trai cũng
lưu hành khá rộng rãi. [X. kinh Tạp a hàm
Q.40; kinh Tì ni mẫu Q.2; luật Tứ phần
Q.36; luật Thập tụng Q.59; Căn bản tát bà
đa bộ luật nhiếp Q.1; Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.thượng phần 4;
Pháp uyển châu lâm Q.88; Huyền ứng âm
nghĩa Q.14]. (xt. Bố Tát Nhật).
BỐ TÁT HỘ
........
Phạm:upavàsa-saôvara. Chỉ cho tám
giới Quan trai (Cận trụ luật nghi). Đó là
tám giới pháp: không giết hại, không trộm
cướp v.v... mà người tại gia nhận giữ trong
một ngày một đêm và luận Câu xá, luận
Đại trí độ đặc biệt gọi là Bố tát hộ. Hộ là
giữ cho tâm trong sạch không nghĩ ác; giới
là giữ cho thân, miệng không làm ác, nói
ác, bởi vậy, hộ cũng có thể được coi là tên
khác của giới. Những người tại gia ưu bà
tắc, ưu bà di vào sáu ngày chay mỗi tháng
và các tháng thần biến (ba tháng chay
trường) nhận giữ tám giới mà làm phép Bố
tát, gọi là Bố tát hộ. Luận Đại trí độ quyển
13 (Đại 25, 159 trung), nói: “Nhận lãnh và
hành trì tám giới, đó là Bố tát”. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao quyển
thượng phần 4 (Đại 40,34 trung), nói: “Luận
Câu xá gọi tám giới là Bố tát hộ, nói cho rõ
là: ở tâm gọi là hộ, ở thân, miệng gọi là giới
vậy”. (xt. Bố Tát).
BỐ TÁT KIỀN ĐỘ
Pàli:Uposatha-khandaka.Cũng gọi
Thuyết giới kiền độ, Bố tát pháp. Kiền độ

có nghĩa tụ tập, chứa nhóm, tức là tập hợp
những qui định về các loại hành pháp như:
thụ giới, an cư v.v... của tăng, ni.
Bố tát kiền độ là tên thiên, chương trong
luật điển, nói rõ về phương pháp và nghi
thức Bố tát, vì pháp Bố tát tập trung vào
một thiên hoặc một chương để qui định,
nên gọi là Bố tát kiền độ. Như vậy, Bố tát
kiền độ là những qui định về nhật kì Bố
tát, về việc sắp đặt nhà thuyết giới, các
loại thuyết giới, tư cách người thuyết giới,
sự phạm tội trong ngày thuyết giới, mối
quan hệ giữa vị tỉ khưu khách và tỉ khưu
trụ xứ trong “cùng một chỗ thuyết giới”
v.v...
Trong 20 kiền độ của luật Tứ phần, Bố
tát kiền độ được gọi là Thuyết giới kiền độ,
đây là nói về mặt tác pháp; còn nếu nói
theo công năng thì gọi là Bố tát.
BỐ TÁT NHẬT
Ngày Bố tát. Theo các kinh luật, có
nhiều thuyết khác nhau, như mỗi tháng 2
ngày, 3 ngày, sáu ngày v.v..., nhật kì qui
định cũng không giống nhau. Đến đời sau,
phần nhiều cứ nửa tháng cử hành Bố tát
một lần, tức là vào 2 ngày: ngày 14 hoặc
15, và 29 hoặc 30 trong mỗi tháng. Nhưng
hiện nay, thông thường các chùa viện phần
nhiều không theo nhật kì Bố tát như ngày
xưa đã qui định, mà mỗi tháng cử hành Bố
tát vào ngày mồng 1, ngày rằm, có chùa tự
chọn ngày thích hợp; cũng có chùa thỉnh
thoảng hoặc hoàn toàn không cử hành.
Còn các nước Tích lan, Miến điện, Nepal
hiện giờ theo qui định trong Pháp điển Ma
nô, cứ mỗi tuần cử hành Bố tát một lần.
Tây tạng thì cử hành vào các ngày 14, 15,
29, 30 mỗi tháng. (xt. Bố Tát).

BỐ TÁT THỰC
........
Chỉ cho các thức ăn uống thanh tịnh
trong các ngày chay. Tứ phần luật yết ma
sớ quyển 4 phần trên (Vạn tục 64, 472
thượng), nói: “Bố tát thực, nghĩa là những
thức ăn uống chay tịnh”.
BỐ TÁT THỰC

B
698
BỐ THÍ
.....
Phạm:Pàli: dàna. Dịch âm: Đàn na,
Đà na, Đàn. Cũng gọi Thí. Hoặc là dịch từ
tiếng Phạmdakwiịà, dịch âm: Đạt sấn, Đại
sấn, Sấn. Dịch ý là tài thí, thí tụng, sấn thí.
Nghĩa là vì lòng từ bi đem phúc lợi ban cho
người. Bố thí vốn là pháp mà đức Phật
khuyên hàng ưu bà tắc làm theo; nghĩa
chính của nó là đem những vật như cơm
ăn, áo mặc cho các bậc đại đức và những
người nghèo khổ. Đến thời Đại thừa thì Bố
thí là một trong sáu ba la mật và, ngoài việc
ban phát của cải, thức ăn uống ra, còn thêm
hai thứ bố thí nữa là Pháp thí (nói Pháp
cho người nghe) và Vô úy thí (làm cho người
khác không sợ hãi) để mở rộng ý nghĩa và
phạm vi bố thí. Tóm lại, Bố thí là một
phương pháp tu hành đem tài vật, thể lực,
trí tuệ v.v... cho người khác, vì người mà
tích lũy công đức, tạo phúc thành trí, để
cuối cùng được giải thoát.
Đại thừa nghĩa chương quyển 12 giải
thích nghĩa bố thí như sau: Đem tài vật của
mình chia xẻ cho người khác, gọi là Bố.
Lòng mình lo lắng cho người, gọi là Thí.
Tiểu thừa bố thí nhằm mục đích diệt trừ
lòng tham lam bỏn xẻn của cá nhân để
thoát khỏi sự nghèo khổ của kiếp sau, Đại
thừa thì liên kết bố thí với giáo nghĩa đại từ
bi nhằm siêu độ chúng sinh.
Người bố thí tài vật gọi là Đàn việt (Phạm:
dànapati, hàm ý chủ của sự bố thí, dịch ý
là Thí chủ, Đàn na chủ, nói tắt là Đàn na).
Tài vật để bố thí gọi là Sấn tư ..Sấn

tài, Sấn kim, Sấn tiền, Đường sấn (ý là
tài vật bố thí cho chư tăng của nhà Tăng),
Biểu sấn (ý là phân chia tài vật), Tín
thí (ý là tài vật do tín đồ bố thí).
Bố thí là một trong sáu niệm (niệm thí),
một trong bốn nhiếp pháp (Bố thí nhiếp),
một trong sáu Ba la mật (Bố thí ba la mật),
một trong mười ba la mật (Đàn ba la mật).
Bố thí có thể khiến người ta trừ bỏ lòng
tham, như bố thí những thứ áo mặc, cơm
ăn cho Phật, tăng và người nghèo khổ, chắc
chắn sẽ được quả báo hạnh phúc. Còn giảng
nói chính pháp cho người nghe, khiến họ
được công đức lợi ích, gọi là Pháp thí. Làm
cho người khác thoát khỏi mọi sự sợ hãi,
gọi là Vô úy thí. Tài thí, Pháp thí và Vô úy
thí là ba hạnh của Bồ tát thực hành, trong
đó, công đức của Pháp thí lớn hơn cả. Bố
thí nhằm diệt trừ lòng tham và mong cầu
khai ngộ là bố thí trong sạch; ngược lại là
bố thí không trong sạch. Về pháp thí, nếu
nói pháp khuyên người ta cầu sinh ở cõi
người cõi trời, gọi là Thế gian pháp thí. Còn
giáo pháp (37 phẩm trợ đạo và 3 giải thoát
môn) khuyên người thành Phật, gọi là xuất
thế gian pháp thí.
Ngoài ra, về sự khác nhau giữa Bố thí
và Bố thí ba la mật, cứ theo kinh Ưu bà tắc
giới quyển 2 chép, thì Bố thí của Thanh
văn, Duyên giác, phàm phu, ngoại đạo và
Bố thí của Bồ tát ở hai a tăng kì kiếp đầu
thực hành gọi là Thí; còn Bố thí của Bồ tát
ở a tăng kì kiếp thứ ba thì gọi là Thí ba la
mật.
Cứ theo phẩm Tựa trong kinh Bồ tát
thiện giới quyển 1 nói, thì Bồ tát tại gia thực
hành Tài thí và Pháp thí; Bồ tát xuất gia
làm bốn pháp thí: Bút thí, Mặc (mực) thí,

Kinh thí, và Thuyết pháp thí. Còn Bồ tát
được vô sinh pháp nhẫn thì thực hành ba
pháp thí: Cụ túc thí, Đại thí và Vô thượng
thí.
Luận Câu xá quyển 18 nêu ra tám loại
bố thí: Đến đâu cho đó, cho sự can đảm,
cho để đền ơn, cho cầu báo, cho vì theo
thói quen của người trước, cho để cầu mong
sinh cõi trời, cho để cầu danh, vì trang
nghiêm tâm mà cho v.v... Cũng quyển 18
của sách đã dẫn còn nêu bảy thứ bố thí:
cho người khách, cho người đi đường, cho
BỐ THÍ

B
699
người bệnh, cho người săn sóc bệnh nhân,
cho vườn rừng, cho ăn thường, cho tùy lúc
v.v... Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
12 phẩm Vô tận tạng thì nêu mười pháp
bố thí: tu tập thí, tối hậu nan thí (tức cho cả
thân mệnh), nội thí, ngoại thí, nội ngoại
thí, nhất thiết thí, quá khứ thí, vị lai thí,
hiện tại thí, và cứu kính thí v.v...
Vì nội dung, thái độ và mục đích khác
nhau của hành vi bố thí nói ở trên nên có
những hình thức bố thí không giống nhau.
Lại nữa, bản chất người cho, người nhận
và vật để cho là không, không bị dính mắc,
gọi là Tam luân thể không, Tam luân thanh
tịnh. [X.Trung a hàm Q.30 kinh Phúc điền;
kinh Tăng nhất a hàm Q.4, Q.9. Q.20; kinh
Đại bát nhã ba la mật Q.469, Q.569; kinh
Bồ tát địa trì Q.4; kinh Bố thí; luận Đại trí
độ Q.14, Q.29; luận Du già sư địa Q.39].
(xt. Đật Sấn).
BỐ THÍ KÊ
Bài kệ bố thí trong kinh Tâm địa quán
chỉ rõ người bố trí, người nhận, vật bố thí
đều là không. Cũng gọi Tam luân thanh
tịnh kệ. Tam luân: người cho, người nhận,
vật cho; thanh tịnh, nghĩa là không nhớ
nghĩ gì về tam luân này. Kinh Tâm địa
quán quyển 1 (Đại 3, 296 trung), nói:
“Người cho người nhận và vật cho, Ba đời
không có gì để được. Chúng con an trụ
tâm tốt thắng, cúng dường tất cả Phật mười
phương”.
BỐ THÍ LI NGŨ CHỦNG PHÁP
Bố thí lìa năm thứ pháp. Cứ theo kinh
Ưu bà tắc giới quyển 5 chép, khi Bồ tát

ban phát trí tuệ, nên xa lìa năm điều sau
đây:
1. Chẳng lựa có đức không đức, nghĩa
là khi Bồ tát bố thí, thì cho khắp cả như
nhau, không lựa oán thân. Đối với người
có đức sinh lòng yêu kính, đối với người
không đức khởi tâm xót thương.
2. Không nói thiện ác: khi Bồ tát bố thí,
đem lòng từ bình đẳng, đối với người thiện
và người bất thiện, tùy chỗ họ mong cầu,
đều làm lợi ích cho khắp cả.
3. Không lựa chủng tính: khi Bồ tát thực
hành huệ thí không chia giòng họ, chẳng
lựa sang hèn, ai cần giúp đỡ, đều ban cho
hết.
4. Không khinh người xin: khi Bồ tát
thực hành bố thí, thấy người đến xin, khởi
tâm kính trọng, không dám coi khinh, tùy
chỗ họ cần mà giúp đỡ họ.
5. Không nói lời thô tục: khi Bồ tát làm
việc huệ thí, đối với người đến xin, không
thốt ra những lời thô bỉ cục cằn, khiến họ
tủi thân.
BỐ THÍ TỨ PHÚC BÁO
Bốn phúc báo của sự bố thí. Cứ theo
Chư kinh yếu tập quyển 10, nói, thì vì hình
thức bố thí khác nhau nên cũng có bốn
thứ phúc báo sai biệt, đó là:
1. Cho nhiều được phúc ít: cho người
uống rượu, cho xem nghe múa hát, phí tổn
thì nhiều mà không có phúc báo.
2. Cho ít được phúc nhiều: nghĩa là đem
từ tâm, cung phụng người có đạo đức, giúp
họ hăng hái học đạo, vật cho tuy ít, phúc
lại càng lớn
3. Cho ít được phúc ít: với lòng bỏn
xẻn và ý xấu bố thí cho kẻ ngoại đạo tà
kiến, thì vật cho đã ít mà được phúc cũng

ít.
4. Cho nhiều được phúc nhiều: nếu hiểu
rõ thế gian là vô thường mà phát tâm dùng
của cải xây dựng chùa tháp, cúng dường
Tam bảo thì được phúc báo nhiều như cát
sông Hằng, vật thí đã nhiều, được phúc cũng
nhiều.
BỐ THÍ TỨ PHÚC BÁO

B
700
BỐ TỰ PHẨM
........
Tên phẩm thứ 17 trong 31 phẩm của
kinh Đại nhật. Bố tự là đem các chữ chủng
tử Ca, Khư bố trí ở đầu, hai tay, hai chân
của mình mà thành diệu quán. Đại nhật
kính nghĩa thích diễn mật sao quyển 9 (Vạn
tục 37, 120 hạ), nói: “Bố tự phẩm, bố nghĩa
là chia bày ra, tự tức là tự môn: từ các chữ
Ca, Khư đến các chữ ám, á v.v... mỗi mỗi
đều là vào môn Pháp giới. Tự tức là môn,
nên gọi Tự môn. Còn theo Y chủ thích thì
tự là sở bố (cái được chia bày ra), bố là Năng
bố (cái chia bày). Hành giả tưởng tượng đem
10 chữ chia bày ở mỗi chỗ từ dưới yết hầu
lên tới hàm ếch cho đến chỏm đầu thật rõ
ràng, rồi tâm thường hiện ở trước. Nếu được
như thế thì hành giả có thể được gọi là
thành bậc Chính đẳng chính giác, cho đến
gọi là bậc Nhất thiết trí”.
BỐ TỰ QUÁN
........
Cũng gọi Bố tự nghiêm thân quán.
Trong phép quán Mật giáo, dùng chữ (a)
để ở chỗ trái tim hoặc ở đầu và tay chân
mà quán tưởng nghĩa chữ A để gia trì tự
thân, phép quán này gọi là Bố tự quán. Nếu
đem chữ Pháp thân bố trí nơi chi phần thì
tự thân tức là Phật. Các phép quán như:
Ngũ tự nghiêm thân, Thập cửu bố tự, Bách
quang biến chiếu, Tam bộ tứ xứ luân v.v...
đều là Bố tự quán.
Đại nhật kinh sớ quyển 17 (Đại 39, 755
trung), nói: “Đem chữ A đặt ở chỗ trái tim
của hành giả. (…...) Trái tim là chủ của tất cả

chi phần (đầu, mình, chân, tay v.v...),
chữ A cũng thế, là chủ của tất cả chân
ngôn. Khi bố trí chữ A rồi thì bố trí những
chữ còn lại ở tất cả các chi phần, như nói ở
phẩm dưới (chỉ cho phẩm Bố tự).
Đại nhật kinh sớ quyển 17 còn nói thêm
về phép quán này, bảo rằng, trước hết hành
giả quán tưởng trái tim của mình giống hoa
sen nở tám cánh, lại quán tưởng trên hoa
sen tim có chữ A, rồi nhờ sự tròn sáng rực
rỡ của chữ A này đem tâm nhiễm dục của
hành giả hòa nhập vào với tâm trí tuệ chân
thực, biểu thị cùng ở trong chân thực, chung
một bản chất. [X. kinh Đại nhật Q.5; kinh
Để lí tam muội da Q.hạ; Đại nhật kinh sớ
Q.14].
BỐ ÚY
.....
Sợ hãi. Phạm: vibhìwaịa. Theo kinh
Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển 34 nói,
thì các chúng sinh chưa tỏ ngộ chân lí có
năm thứ sợ hãi:
1. Sợ không sống được, tức là sợ cuộc
sống bấp bênh, thường tích trữ tài vật.
2. Sợ tiếng xấu, sợ người khác chê cười
mà tổn thương danh dự.
3. Sợ chết, sợ lúc sắp chết.
4. Sợ đường ác, sợ sẽ rơi vào địa ngục,
quỉ đói.
5. Sợ uy đức của đại chúng, không có
lòng tự tin và sợ phải xuất hiện trước đại
chúng. Nếu lìa năm sự sợ hãi này thì gọi là
Ngũ li bố úy (lìa năm sợ hãi). Các bậc thánh
Hữu học, Vô học còn sợ hãi chút ít, nhưng
Phật thì hoàn toàn không còn sợ hãi.
Ngoài ra, tuy có lòng từ bi bố thí tiền
của, nhưng sau khi cho rồi lại sợ là tiền của
đã hao hụt, gọi là Bố úy thí, một trong tám

bố thí. (xt. Ngũ Bố Úy).
BỘ CHẤP DỊ LUẬN
Sách, 1 quyển. Do bồ tát Thế hữu của
Ấn độ soạn, ngài Chân đế dịch vào thời
Trần. Cũng gọi Bộ dị tông luận. Một trong
những sách luận của Thuyết nhất thiết hữu
bộ. Thu vào Đại chính tạng tập 49. Nội
dung của luận này trình bày sự chia rẽ của
BỐ TỰ PHẨM

B
701
20 bộ phái Tiểu thừa và phần giáo nghĩa
của các bộ phái này. Đây là bản dịch khác
của luận Dị bộ tông luân. Về sách chú thích
thì có Bộ chấp dị luận sớ 10 quyển của
ngài Chân đế. (xt. Dị Bộ Tông Luân Luận).
BỘ CHỦ BỘ MẪU
...........
Trong Mật giáo, Thai tạng giới có ba bộ,
Kim cương giới có năm bộ, vị Bản tôn (vị
tôn chính) của mỗi bộ, gọi là Bộ chủ. Vị
Bản tôn sinh ra bộ chủ hoặc các vị tôn
khác, thì gọi là Bộ mẫu. Trong năm bộ Kim
cương giới, Bộ chủ của Phật bộ là đức Phật
Tì lô giá na là nguồn gốc của các pháp, nên
không lập bộ mẫu riêng. Bộ chủ của Kim
cương bộ là Phật A súc, bộ mẫu là bồ tát
Kim cương ba la mật. Bộ chủ của Bảo bộ là
Phật Bảo sinh, bộ mẫu là bồ tát Bảo ba la
mật. Bộ chủ của Liên hoa bộ là Phật A di
đà, bộ mẫu là bồ tát Ba la mật. Bộ chủ của
Yết ma bộ là Phật Bất không thành tựu, bộ
mẫu là bồ tát Yết ma ba la mật. Trong đó,
bốn bồ tát Ba la mật biểu thị “Định”, bốn
Phật biểu thị “Trí”, hàm ý là nương vào
Định mà sinh ra Trí.
Trong ba bộ Thai tạng giới, bộ chủ của
Phật bộ là Kim luân phật đính, bộ mẫu là
bồ tát Phật nhãn. Bộ chủ của Liên hoa bộ
là bồ tát Mã đầu Quan thế âm, bộ mẫu là
bồ tát Bạch y Quan thế âm. Bộ chủ của
Kim cương bộ là bồ tát Kim cương thủ, bộ
mẫu là bồ tát Mang ma kê. Bộ chủ cũng
biểu thị “Trí”, bộ mẫu biểu thị “Định”.
Trong ba bộ Thai tạng giới, ngoài bộ
chủ, bộ mẫu ra, Đà la ni môn chư bộ yếu

mục còn lập riêng Minh phi, Phẫn nộ tôn,
tức là Phật bộ, Liên hoa bộ, Kim cương bộ
đều lấy bồ tát Vô năng thắng, bồ tát Đa la
và bồ tát Kim cương tôn na lợi làm Minh
phi, lấy Bất động tôn, Phẫn nộ câu, Quân
đồ lợi làm Phẫn nộ tôn. [X. Bổ đà lạc hải
hội quĩ; Bí tạng kí].
BỘ HÀNH ĐỘC GIÁC
Vị Duyên giác cùng tu hành với số đông
người nhưng chỉ một mình mình giác ngộ
chứng quả. Đối lại với “Lân dác dụ độc
giác”. Là một trong hai loại Độc giác. Độc
giác, cũng dịch là Duyên giác. Cứ theo luận
Câu xá quyển 12 và Câu xá luận quang kí
quyển 12 nói, thì những người thuộc ba
quả Dự lưu, Nhất lai, Bất hoàn trong Thanh
văn thừa, cho đến người lợi căn nhất trong
Tứ thiện căn (Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ
nhất pháp), lúc sắp chứng quả A la hán
thứ tư, tạm rời bỏ giáo pháp của Phật, nhóm
hợp một số đông người cùng tu, nhưng chỉ
một mình quán xét, một mình tư duy, hoặc
quán ngoại duyên như hoa bay lá rụng, hoặc
quán lí 12 nhân duyên mà chứng ngộ đắc
quả, gọi là Bộ hành độc giác. Vì tụ họp một
số đông người cùng tu hành ở một chỗ, tổ
chức thành đảng bộ, nên gọi là Bộ hành.
Lại vì không thầy chỉ dạy mà một mình tự
ngộ chứng quả, nên gọi là Độc giác. Trái
lại, vị Duyên giác ở một mình một chỗ để
chứng ngộ đắc quả, thì gọi là Lân dác dụ
độc giác. (xt. Lân Dác Dụ Độc Giác).
BỘ LẠC THẦN
........
Vị thần do tôn giáo bộ lạc tin thờ. Có
quan hệ mật thiết với truyền thuyết thần
thoại về nguồn gốc của bộ lạc; cũng có khi
được coi là thủy tổ chung của bộ lạc.

BỘ LẠC TÔN GIÁO
Một trong những hình thái tôn giáo
nguyên thủy ở thời kì đầu tiên tự nhiên
phát sinh từ trong thị tộc. Vào thời ấy, văn
hóa chưa phát triển, cơ cấu xã hội còn đơn
giản, nên tôn giáo cũng mới ở trạng thái
thô sơ. Về sau, các thị tộc gần gũi nhau dần
BỘ LẠC TÔN GIÁO

B
702
dần kết thành thị tộc đồng minh, rồi liên
kết thành bộ lạc, lúc đó hình thành tôn
giáo mới được xác định, nhưng vẫn chưa
hình thành hệ thống giáo nghĩa và thần
học rõ ràng, song truyền thuyết thần thoại
đã có nội dung phong phú hơn, đặc biệt là
thần thoại về nguồn gốc bộ lạc từ đâu mà
ra (bộ phận văn hóa tiến triển hơn thì còn
có thần thoại về nguồn gốc trời đất). Những
nghi tiết và các điều cấm kị đều tương quan
mật thiết với thần thoại và sinh hoạt xã
hội. Sử học tôn giáo, đối với việc nghiên
cứu tôn giáo nguyên thủy, phổ thông đều
lấy thần thoại làm điểm xuất phát cơ bản.
Như Bà la môn giáo Ấn độ tôn thờ thần
thoại Phệ đà, trong đó đã ghi chép hình
thái sinh hoạt và tôn giáo của người Aryan
Ấn độ cổ đại.
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO
Từ ngữ gọi chung các phái được phân
chia ra từ trong giáo đoàn của Phật giáo
nguyên thủy.
A. Sự thành lập Bộ phái Phật giáo:
Cứ theo luận Đại tì bà sa và luận Dị bộ
tông luân chép, thì sau đức Phật nhập diệt
hơn 100 năm, vị tỉ khưu Đại thiên đưa ra
năm việc (Đại thiên ngũ sự ),
yêu cầu giáo đoàn thừa nhận. Đây là nguyên
nhân khiến giáo đoàn lần đầu tiên chia
thành Thượng tọa bộ (phái phản đối năm
việc) và Đại chúng bộ (phái tán thành).
Nhưng cứ theo Đại sử ......(Pàli:
Mahàvaôsa), Đảo sử ......(Pàli:
Dìpavaôsa) của Phật giáo Nam truyền ghi
chép, thì sau đức Phật nhập diệt 100 năm,

có tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì ở đông
bộ Ấn độ xưa đưa ra 10 điều giới luật mới
(Thập sự). Chủ trương mới này bị các vị
Trưởng lão tỉ khưu, đứng đầu là ngài Da xá,
phản đối; sau đó, ngài Da xá triệu tập 700 tỉ
khưu mở Đại hội kết tập, tuyên bố 10 điều
giới luật mới là phi pháp; đồng thời, các tỉ
khưu tán thành chủ trương mới cho mười
điều ấy là đúng nên cũng tổ chức kết tập.
Do đó mà giáo đoàn Phật giáo nguyên thủy
chia thành Thượng tọa bộ và Đại chúng
bộ mà trong sử gọi là sự chia rẽ căn bản.
Về sau, từ hai bộ căn bản này lại chia thành
20 bộ (theo thuyết chia phái của Bắc truyền)
hoặc 18 phái (theo thuyết chia phái của Nam
truyền, tức trừ Tây sơn trụ bộ và Bắc sơn
trụ bộ), gọi là sự chia rẽ ngành ngọn). Như
vậy, tóm lại, giáo đoàn Phật giáo nguyên
thủy lần đầu tiên bị chia thành hai bộ căn
bản là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ, rồi
vầ sau, từ hai bộ căn bản này lại chia ra
thành 20 bộ phái (theo Bắc truyền) hoặc
18 phái (theo Nam truyền).
Cứ theo luận Dị bộ tông luân ghi chép,
thì Phật giáo bộ phái gồm 20 bộ, tức là sau
đức Phật nhập diệt khoảng 200 năm, từ
Đại chúng bộ căn bản lại chia ra ba bộ phái
nữa là:
1. Nhất thuyết bộ, chủ trương pháp thế
gian, xuất thế gian chỉ là tên giả, không có
thể thực.
2. Xuất thế bộ, cho rằng pháp thế gian
chỉ có tên giả, pháp xuất thế gian thì đều là
chân thực.
3. Kê dận bộ, chỉ hoằng dương tạng A tì
đạt ma trong ba tạng, còn cho kinh, luật
đều là giáo pháp phương tiện của đức Phật.
Không bao lâu sau, từ Kê dận bộ lại chia

ra hai bộ nữa là:
4. Đa văn bộ, vì sự học vấn của phái
này vượt hơn Đại chúng bộ, nên gọi là Đa
văn bộ (bộ phái nghe nhiều).
5. Thuyết giả bộ, chủ trương trong pháp
thế gian và pháp xuất thế gian đều có phần
ít là giả.
Vào cuối thời kì 200 năm sau đức Phật
nhập diệt, một vị tỉ khưu ngoại đạo bỏ tà
về chính, ở núi Chế đa; chư tăng thuộc
Đại chúng bộ phần nhiều ở núi này. Trong
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO

B
703
một dịp bàn thảo lại vấn đề “năm việc”
của ngài Đại thiên, vì chủ trương bất đồng
nên chư tăng ở núi Chế đa lại chia ra ba
bộ nữa là:
6. Chế đa sơn bộ, bộ này vẫn ở lại núi
Chế đa.
7. Tây sơn trụ bộ, bộ này dời đến ở phía
tây núi Chế đa.
8. Bắc sơn trụ bộ, bộ này dời về phía
bắc của núi Chế đa.
Như vậy, Đại chúng bộ hợp cả gốc lẫn
ngọn gồm có chín bộ phái.
Sau khi hai bộ gốc (tức là Thượng tọa
bộ và Đại chúng bộ) bị phân chia lần đầu
tiên (100 năm sau Phật nhập diệt) thì
Thượng tọa bộ dời đến ở tại vùng Hi mã
lạp sơn (tức là núi Tuyết sơn). Đến khoảng
300 năm sau Phật nhập diệt, lại chia ra:
1. Thuyết nhất thiết hữu bộ, cũng gọi
Thuyết nhân bộ, chủ trương tất cả pháp
hữu vi, vô vi đều có thực thể.
2. Tuyết sơn bộ, tức là do Thượng tọa
bộ gốc dời đến Hi mã lạp sơn (Tuyết sơn)
nên bộ này lấy tên là Tuyết sơn.
Không bao lâu sau, từ Thuyết nhất thiết
hữu bộ lại chia ra:
3. Độc tử bộ, lấy A tì đạt ma do ngài Xá
lợi phất soạn làm luận điểm căn bản, tương
truyền Bộ chủ là dòng dõi con bê con, nên
gọi là Độc tử bộ......... Về sau, do nội
dung giáo nghĩa của Độc tử bộ nghèo nàn
nên có chủ trương lấy nghĩa kinh để bổ túc
thêm, nhưng do quan điểm bất đồng nên
Độc tử bộ lại chia làm:
4. Pháp thượng bộ, Pháp thượng là tên

của Bộ chủ.
5. Hiền trụ bộ, là dòng dõi của A la hán
Hiền.
6. Chính lượng bộ, chủ trương pháp
nghĩa sâu xa do mình nói ra đã được san
định không còn sai lầm nữa.
7. Mật lâm sơn trụ bộ, Bộ chủ ở tại núi
Mật lâm.
Đồng thời, Thuyết nhất thiết hữu bộ lại
chia ra:
8. Hóa địa bộ, 300 năm sau đức Phật
nhập diệt, có người Bà la môn tên là Hóa
địa, xuất gia được quả A la hán, đệ tử nối
dõi, gọi là Hóa địa bộ. Rồi từ Hóa địa bộ lại
chia ra:
9. Pháp tạng bộ, ngài Pháp tạng là đệ tử
của tôn giả Mục kiền liên. Các sư của bộ
này nói năm tạng: kinh, luật, a tì đạt ma,
minh chú, Bồ tát bản hạnh sự.
Vào cuối năm 300 sau Phật nhập diệt,
từ Thuyết nhất thiết hữu bộ lại chia:
10. Ẩm quang bộ, cũng gọi Thiện tuế
bộ. Ẩm quang tức là Ca diếp ba, là họ của
Bộ chủ. Vào đầu năm 400 sau Phật nhập
diệt, Thuyết nhất thiết hữu bộ lại chia ra:
11. Kinh lượng bộ, cũng gọi Thuyết
chuyển bộ, chỉ nương vào kinh làm chính
lượng, không dựa theo luật và đối pháp
(luận), khi viện dẫn chứng cứ thì đều lấy
kinh làm chứng.
Như vậy, Thượng tọa bộ hợp cả gốc lẫn
ngọn gồm 11 bộ phái, cộng với 9 bộ của
Đại chúng bộ thành là 20 bộ phái.
B. Giáo lí của Phật giáo Bộ phái: giáo
lí của Phật giáo nguyên thủy, trong các kinh
điển nguyên thủy (kinh A hàm), chưa có tổ
chức, chưa được thống nhất. Đem các giáo
thuyết do đức Phật giảng nói suốt cuộc đời

Ngài được ghi chép trong kinh điển nguyên
thủy ra mà thuyết minh, giải thích, chỉnh lí
cả phần nội dung lẫn hình thức cho có hệ
thống, phù hợp với tính cách học thuật
nghiên cứu gọi là phương pháp nghiên cứu
A tì đạt ma. Phương pháp nghiên cứu này
về sau dần dần phát triển, đến khi Phật
giáo sắp bị phân hóa thành các bộ phái, thì
sự giải thích bất đồng về giáo lí đã trở thành
nguyên nhân dẫn đến sự chia rẽ, vì thế,
mỗi bộ phái đều tự tổ chức và giải thích
giáo lí, viết ra các bộ luận về giáo lí của
riêng mình, gọi là “A tì đạt ma căn bản”.
BỘ PHÁI PHẬT GIÁO

B
704
Như bảy bộ luận của Phật giáo Nam truyền
(Thượng tọa bộ phương Nam), bảy bộ luận
Hán dịch của Thuyết nhất hữu bộ và luận
A tì đàm của ngài Xá lợi phất thuộc Chính
lượng bộ hệ đều là loại A tì đạt ma căn
bản. Các bộ luận của mỗi bộ phái đều hiển
bày đường lối phát triển giáo lí của riêng bộ
phái đó.
Các bộ luận ở thời kì đầu chỉ là những
sách thuyết minh và giải thích cùng hệ thống
hóa giáo lí trong kinh điển nguyên thủy,
cho nên trong thời kì này các bộ luận có
quan hệ mật thiết với kinh. Nhưng trong
các bộ luận ở thời kì sau, mối quan hệ với
kinh điển nguyên thủy đã mờ nhạt dần, để
rồi cuối cùng, A tì đạt ma đã thành lập học
thuyết riêng biệt, không dính dáng gì đến
nguyên thủy. Gíáo lí Phật giáo nguyên thủy
lấy thực tiễn làm lí luận nền tảng, luận
thuyết nào không liên quan đến thực tiễn
thì không tồn tại. Đây là dựa theo qui luật
biến hóa của các pháp mà quan sát hiện
tượng vũ trụ nhân sinh (duyên khởi phổ
thông và duyên khởi lưu chuyển), ứng dụng
qui luật để đạt thành lí tưởng (duyên khởi
hoàn diệt).
Nhưng các bộ luận của Phật giáo bộ phái
của thời kì sau thì dùng phương pháp luận
cứu tồn tại luận không dính dáng gì tới thực
tiễn mà khảo sát về tính có, không, giả,
thực của sự vật, điều này được coi là đã
chịu ảnh hưởng của ngoại đạo. Khác với
ngoại đạo, Phật giáo không lập thực thể
tồn tại vĩnh viễn bất biến, mà Phật giáo
quan sát hiện tượng tồn tại sinh diệt biến

hóa. Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương
pháp thể hằng có trong ba đời, đây cũng
khác với thực thể luận của ngoại đạo. Phật
giáo bộ phái khi bàn về sự tồn tại của các
pháp, đã đem các hiện tượng tồn tại biến
hóa lập làm “pháp hữu vi”, tồn tại không
biến hóa lập làm “pháp vô vi”. Tuy nhiên
chủ trương “pháp thể hằng có” sau này đã bị
Phật giáo Đại thừa bác bỏ, vì cho chủ trương
này là một loại “Hữu ngã thuyết”, và Đại
thừa đề xuất tưtưởng triệt để vô ngã (không).
Trong thời Phật giáo bộ phái đã có các
cuộc tranh luận về học thuyết và giáo lí
giữa các bộ phái với nhau. Các vấn đề giáo
lí được các bộ phái thảo luận gồm có: Phật
đà luận, Tăng già luận, Bồ tát luận, Phàm
phu luận, Tu đạo luận, Thiền định luận,
Thánh quả luận, Sắc pháp luận, Bổ đặc già
la luận v.v... Các văn hiến chỉnh lí và giới
thiệu những vấn đề này, về phía Phật giáo
Nam truyền thì có Luận sự (Pàli:
Kathàvatthu) và chú thích của nó; về phía
Phật giáo Bắc truyền thì có bản Hán dịch
của các luận: Dị bộ tông luân, Đại tì bà sa,
Câu xá, Thuận chính lí, Thành thực, và
bản Tạng dịch: luận Dị bộ tông luân, Dị bộ
tông tinh thích, Dị bộ thuyết tập v.v... [X.
Đại thừa huyền luận Q.5; Dị bộ tông luân
luận thuật kí; Tam luận huyền nghĩa; Cao
tăng pháp hiển truyện]. (xt. Tiểu Thừa Nhị
Thập Bộ, Ấn Độ Phật Giáo).
BỘ THỬ
.....
Lùng đuổi chuột. Đức Phật dùng chim
và chuột để ví dụ gọi những ông tăng phá
giới, cho nên Bộ thử hàm ý là ông tăng phá
hủy giới cấm. [X. kinh Phật tạng Q.thượng;
Thích môn qui kính nghi Q.thượng]. (xt.

Điểu Thử Tăng).
BỘ TRỊCH MINH VƯƠNG
Bộ trịch, Phạm:Padanaksipa. Dịch âm:
Bá ban nẵng kết sử ba minh vương. Một
trong tám Đại minh vương. Cũng gọi Bộ
trịch kim cương. Gọi đủ là Bộ trịch kim
cương minh vương. Cứ theo kinh Đại diệu
kim cương đại cam lộ quân đồ lợi diệm man
xí thịnh Phật đính chép, thì Minh vương
này là hóa thân của bồ tát Phổ hiền, tay
BỘ THỬ

B
705
phải cầm cây lọng, tay trái cầm chày kim
cương, khắp mình màu xanh da trời, phóng
ra ánh lửa.
Nói về uy đức của vị Minh vương này,
cứ theo Bá ban nẫng kết sử ba kim cương
niệm tụng nghi quĩ nói (Đại 21, 170 trung):
“Mở bày cho hàng Nhị thừa phát được
không tuệ rất sâu của Đại thừa; trong thế
giới phàm phu, ánh sáng uy đức của Ngài
chiếu soi tới đâu thì những chủng tử tạp
nhiễm chứa trong tạng thức của họ trở nên
thanh tịnh, khiến họ xa lìa ba đường, đầy
đủ hạnh Phổ hiền; bàng sinh quĩ đói hết
kiếp này không còn thụ sinh lại nữa; các
loại địa ngục đều
hoại diệt hết; tội
nhân giải thoát,
phát tâm bồ đề;
các loài ác ma gặp
ánh sáng này đều
phải khuất phục,
bỏ chạy tứ tán.
Một thời gian lâu,
làm lợi ích như
thế rồi, Ngài mới
thu ánh sáng uy
đức lại vào trong
thân, sau đó ra khỏi thiền định”.
Về hình tượng của vị bản tôn Minh
vương này, cũng theo nghi quĩ đã dẫn, toàn
thân màu xanh, gồm 18 tay, lấy rồng làm
chiếc mũ anh lạc, chau mày dữ tợn, răng
nanh chìa ra, nhọn hoắt. Chủng tử là
(hùô), chân ngôn: Án (oô) hiệt lâm
(hrìô) khuất lâm (kroô) bộ lâm (bhroô)

tố lâm (sroô) nho lâm (jroô) ngược (gahê).
[X. Kim cương phong lâu các nhất thiết du
già du kì kinh tu hành pháp Q.1; Tứ thập
thiếp quyết Q.7].
BỔ ĐÀ LẠC HẢI HỘI QUĨ
Nghi quĩ, 1 quyển, ngài Bất không dịch
vào đời Đường. Gọi đủ là: “Nhiếp vô ngại
đại bi tâm đà la ni kinh kế nhất pháp trung
xuất vô lượng nghĩa nam phương mãn
nguyện bổ đà lạc hải hội ngũ bộ chư tôn
đẳng hoằng thệ lực phương vị cập uy nghi
hình sắc chấp trì tam ma da tiêu xí mạn đồ
la nghi quĩ”. Cũng gọi Bổ đà lạc hải hội
chư tôn trụ lược xuất uy nghi hình sắc nghi
quĩ, Bổ đà lạc hải hội chư tôn trụ lược xuất
uy nghi hình sắc, Nhiếp vô ngại kinh. Thu
vào Đại chính tạng tập 20. Sách này trình
bày uy nghi hình sắc của các vị tôn thuộc
năm bộ Kim cương giới và bồ tát Quan thế
âm nghìn tay nghìn mắt cùng các vị tôn
trong Đại mạn đồ la. [X. Tự tại kim cương
tập Q.4; Bí tạng sao Q.6].
BỔ ĐÀ LẠC SƠN
Núi Bổ đà lạc. Phạm: Potalaka hoặc
Potala, Potaraka. Dịch ý: cây hoa nhỏ,
hoa trắng nhỏ, cây nhỏ xum xuê đẹp đẽ,
hòn đảo ngoài biển, ánh sáng. Cũng gọi Bố
đát lạc ca sơn, Bảo đà lạc ca sơn, Bô đa la
sơn, Bảo đà la sơn. Núi nằm ở bờ biển nam
Ấn độ, tương truyền là chỗ ở của bồ tát
Quán thế âm, tức là ở phía đông núi Mạt
lạt da (Phạm:Malaya) thuộc nước Mạt la
củ tra ở nam Ấn độ, trong đó có Thạch
thiên cung (cung trời bằng đá) nơi bồ tát
Quan thế âm thường qua lại.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (dịch mới)
quyển 68 chép, thì núi này được tạo thành
bằng các thứ quí báu, rất là thanh tịnh, đầy

dẫy hoa quả cây rừng, ao hồ khe suối. Đại
đường tây vực kí quyển 10 nam Ấn độ Mạt
la củ tra quốc điều cũng ghi: trên đỉnh núi
có ao, nước ao trong suốt, chảy ra sông lớn,
dòng chảy quanh núi rồi đổ vào biển Nam.
Bên cạnh ao có cung trời bằng đá, là nơi
bồ tát Quán tự tại thường lui tới, ai muốn
được thấy Bồ tát, phải phát tâm nguyện lớn,
trèo non vượt suối, quên cả hiểm nguy, thì
Bố Trịch Minh Vương
BỔ ĐÀ LẠC SƠN

B
706
mới đến được, bởi thế, rất ít người đến được
đây.
Vì núi Bổ đà lạc là linh địa do bồ tát
Quan thế âm cư trú, nên rất nhiều nơi lấy
Bổ đà lạc để đặt tên, như núi Phổ đà ở tỉnh
Triết giang Trung quốc, chùa Bổ đà lạc ở
núi Na trí Nhật bản v.v... [X. kinh Quan
thế âm bồ tát vãng sinh tịnh độ bản duyên;
Hoa nghiêm kinh sớ Q.57; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.40; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3;
Quan thế âm bồ tát chi nghiên cứu]. (xt.
Phổ Đà Sơn).
BỔ ĐẶC GIÀ LA
Phạm: pudgala
I. Bổ đặc già la. Cũng gọi Phú đặc già
la, Phất già la, Phúc già la. Dịch là người,
chúng sinh, sổ thủ thú, chúng số giả. Chỉ
cho chủ thể của sự luân hồi tái sinh. Sổ thủ
thú ., hàm ý là nhiều lần đi lại vòng
quanh trong năm đường. Một trong 16 tri
kiến của ngoại đạo. Tức là tên khác của
“ngã”, hoặc chỉ riêng cho người. Phật giáo
chủ trương thuyết Vô ngã nên không thừa
nhận Bổ đặc già la chân thực (Bổ đặc già la
thắng nghĩa) là chủ thể của sự sống chết,
nhưng vì phương tiện giải nói nên tạm gọi
người là Bổ đặc già la (Bổ đặc già la thế
tục). Tuy nhiên, trong các bộ phái Phật giáo,
thì Độc tử bộ, Chính lượng bộ và Kinh
lượng bộ lại thừa nhận Bổ đặc già la là có
thực. Lại có phái cho Bổ đặc già la đồng
nghĩa với người, như luận Pháp uẩn túc
quyển 2 gọi quả vị tu hành Tứ song bát bối
(bốn đôi tám bậc) là Tứ song bát chích bổ
đặc già la. [X. kinh Đại bát nhã Q.409; kinh

Đại nhật Q.1 phẩm Trụ tâm; luận Đại trí
độ Q.35; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.13; luận Du già sư địa Q.83; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23].
II. Bổ đặc già la. Kì na giáo giải nghĩa
Bổ đặc già la là vật chất, gồm đủ sắc, hương,
vị, xúc, nhưng không có ý thức. Vật chất
này được chia làm hai loại: một loại là các
nguyên tử đất, nước, lửa, gió vĩnh viễn
không thể phân chia; loại kia là thể phức
tạp do các nguyên tử cấu thành.
BỐC YẾT SA
........
Phạm:pulkasa. Cũng gọi Bổ yết sa. Có
ba nghĩa sau đây:
1. Tên gọi của chủng tộc giống lai ti tiện.
2. Người hạ tiện đi lượm lặt phế liệu,
quét dọn phân dơ hoặc khiêng xác người
chết đi chôn.
3. Kẻ tà kiến, không tin nhân quả, tạo
các nghiệp ác.
[X. Du già luận kí Q.3 phần trên; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.5; Khả hồng âm nghĩa
Q.1].
BỘC LƯU
.....
Dòng thác. Cũng gọi Bạo lưu. Tên khác
của phiền não. Nghĩa là phiền não trong
ba cõi hay cuốn trôi những cái thiện, giống
như nước lũ cuốn trôi mất nhà cửa cây cối.
Vì bộc lưu có nghĩa cuốn trôi, xoáy tròn,
chìm nghỉm, phiền não cũng thế, có khả
năng cuốn trôi chúng sinh và nhận chìm
họ trong dòng sống chết của ba cõi sáu
đường, nên dùng Bộc lưu để ví dụ. Những
phiền não đó là: Dục bộc lưu, Hữu bộc lưu,
Kiến bộc lưu và Vô minh bộc lưu, gọi là 4
bộc lưu.

Tông Duy thức ví dụ thức A lại da thứ
tám như bộc lưu, vì thức này hoạt động
thường xuyên, liên tục không ngừng. Duy
thức tam thập luận tụng (Đại 31, 60 trung),
nói: “Sơ a lại da thức, dị thục nhất thiết
chủng, (…...) hằng chuyển như bộc lưu, A la
hán vị xả”. Nghĩa là thức A lại da là hạt
giống của tất cả quả dị thục, nó thường xuyên
hoạt động chuyển biến, y như dòng thác
BỔ ĐẶC GIÀ LA

B
707
chảy xiết, chừng nào chúng quả A la hán
thì mới bỏ thức a lại da, tức chuyển nó thành
trí. [X. luận Đại tì bà sa Q.48; luận Câu xá
Q.20]. (xt. Tứ Bạo Lưu).
BỘC NOA
Phạm:pùịa. Kiểu chắp tay như hoa sen
mới nở. Là kiểu chắp tay thứ tư trong 12
cách thức chắp tay. Hình thức kiểu chắp
tay này là: trước tiên, chắp hai tay làm hình
hoa sen chưa nở (mười ngón tay chập lại,
hơi khum khum, lòng bàn tay để rỗng), kế
đến, hai ngón cái, hai ngón út áp sát nhau,
các ngón còn lại hơi mở ra dáng như hoa
sen mới nở. [X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt.
Thập Nhị Hợp Chưởng).
BÔI ĐỘ (? - 426)
Vị tăng đời Tấn, người Kí châu, năm
sinh, họ và tên đều không rõ. Sư thường
ngồi trên một cái chén (bôi) bằng gỗ để qua
sông (độ), nên người thời bấy giờ gọi sư là
Hòa thượng Bôi độ, Thiền sư Bôi độ. Sư
bất chấp uy nghi tế hạnh, uống rượu ăn
thịt, nhưng có thần lực lớn. Có lần sư ngủ
trọ ở một nhà tại miền Bắc, lấy trộm tượng
vàng của chủ nhà rồi đi. Chủ nhà đuổi theo,
mặc dầu thấy sư đi chậm, nhưng ông ta
thúc ngựa rượt theo mà chẳng kịp, đến bờ
sông Mạnh tân, sư thả chiếc chén gỗ xuống
nước, rồi ngồi lên chén đi qua sông. Sư từng
ở nhà cư sĩ Hoàng hân tại Bành thành,
nhà này rất nghèo, chỉ ăn cơm độn với ngô
mà thôi, nhưng sư vẫn ăn ngon lành. Nửa
năm sau, bỗng một hôm sư bảo Hoàng hân
đi lấy 36 hạt cây lau mang về, sư gói kín lại,
rồi trao cho Hoàng hân bảo mở ra; khi Hoàng

hân mở ra thì thấy toàn là tiền bạc lụa là rất
nhiều, ông đem dùng làm việc công đức hết.
Qua một năm, sư từ biệt ra đi, Hoàng hân
chuẩn bị lương thực cho sư mang theo, sáng
hôm sau, Hoàng hân thấy lương thực vẫn
còn đó, nhưng không thấy sư đâu. Vì sư có
rất nhiều điều thần biến kì lạ nên người đời
khó biết được lai lịch của sư. Sư có tác phẩm
“Nhất bát ca” 1 quyển lưu hành ở đời. [X.
Lương cao tăng truyện Q.10].
BÔI ĐỘ SƠN
Núi Bôi độ. Núi ở phía nam huyện Bảo
an tỉnh Quảng đông. Còn gọi là Đồn môn
sơn, nay là Thanh sơn ở Hồng kông. Trên
núi có chùa Thanh sơn, phía sau Đại hùng
bảo điện hiện còn hang Bôi độ, trong hang
có tượng bằng đá của thiền sư Bôi độ đang
ngồi.
Cứ theo Dư địa kỉ thắng chép thì thiền
sư Bôi độ vượt biển đến trú ngụ ở huyện
Đông hoàn. Còn Quảng châu phủ chí Đông
hoàn huyện chép, núi Bôi độ cách huyện
thành 190 dặm về mạn nam; thời Nam Hán,
vua ban tên là núi Thụy ứng (núi ứng điềm
lành), vì trên núi có hang Thụy ứng. Vì
thời xưa, thiền sư Bôi độ đã từng có lần
đến ở núi này, cho nên gọi là núi Bôi độ.
(xt. Bôi Độ, Thanh Sơn Thiền Viện)
BỒI ĐƯỜNG
I. Bồi đường. Trong Thiền viện, căn nhà
ở ngoài Tăng đường, nơi sắp cơm cho khách
tăng ăn, gọi là Bồi đường. [X.Thiền lâm tượng
khí tiên đệ cửu loại Tùng quĩ môn].
II. Bồi đường. Trong nghi quĩ luật chế,
giới sư đầu đơn là khai đường, giới sư nhị
đơn là Bồi đường. Bồi đường là người phụ
giúp vị khai đường dạy bảo phép tắc thụ
giới cho các giới tử.

BỒI LƯ
.....
I. Bồi lư, Phạm:Bhairava. Cũng gọi
Bồi ra phạ, Bồi la phược. Dịch ý: đáng sợ,
BỒI LƯ

B
708
bi thảm. Một trong những hình của trời Tự
tại, một trong những tên của thần Kim
cương. Là hóa thân của thần Thấp bà trong
Bà la môn giáo, hoặc là con của thần này.
Bồi lư được đặt ở góc đông nam của
viện Bộ ngoài trong hội Hàng tam thế trên
mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo (nhưng
ở Tây tạng thì gọi là Bồi ra phạ nữ). Hình
tượng Bồi lư là một thân chín mặt, ở trần,
mầu đen, hiện thân phẫn nộ, 34 cánh tay,
16 chân. Chủng tử là (hùô), hình tam
muội da là chày Kim cương. Vị tôn này
mang đậm sắc thái Bà la môn giáo, chỉ có
Mật giáo Nhật bản đặc biệt tôn sùng. [X.
Phật thuyết diệu cát tường du già đại giáo
kim cương bồi ra phạ luân quán tưởng
thành tựu nghi quĩ Mạn noa la phần; Quán
tưởng phần].
II. Bồi lư. Tên một loại nhạc múa. Cũng
gọi Bội lư, Bồi lư phá trận nhạc. Xưa nay
Bồi lư cùng Hoàng đế, Tần vương, Vũ
xương và Tán thủ v.v... là tên của năm khúc
nhạc phá trận. Là nhạc cổ thuộc loại nhạc
võ, được hát múa để cầu chúc khi ra trận.
Loại nhạc này bắt nguồn ở Ấn độ.
BỒI SẤN
Người có nhiều công khó nhọc thì chia
thêm vật cúng thí gấp đôi. Bồi.. nghĩa là
gấp đôi, dùng như chữ “bội...”. Sấn là vật
do tín đồ bố thí cúng dường. Bị dụng thanh
qui quyển 4 Tiên điểm tây đường đầu thủ
tân mệnh điều (Vạn tục 112, 44 hạ), nói:
“Người chuyên trách đến trước vị tân trụ
trì trình bày về các vật thí của vị trụ trì cũ,
xong rồi lễ tạ, sau đó đem chia các vật thí

đã được ấn định và công bố tên của người
được chia thêm gấp đôi” (bồi sấn).
BỒI THIẾP
.....
Trong Thiền viện, ngoài những thứ cúng
dường chính như cơm gạo, thuốc thang ra,
những vật cúng dường phụ thêm như rau,
đậu v.v…... được gọi là Bồi thiếp. Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 3 Thiên hóa (Đại
48, 1128 thượng), nói: “Người chủ tang phải
cùng vị Thủ tọa tính xem y bát để lại nhiều
hay ít, rồi thầm chia làm ba phần: một phần
dành cho chi phí chôn cất, (...) một phần
cúng dường phụ thêm (bồi thiếp) vào
thường trụ, một phần biếu đại chúng để
chi dùng cho việc tụng kinh và các Phật sự
như bảng, trướng v.v..”
BỒI THỰC
.....
Trong Thiền tông, vào ngày kị Sơ tổ
Đạt ma, vị trụ trì không đến nhà Tăng ăn
cháo, mà ăn ở Pháp đường để tiếp đãi Tổ
sư, gọi là Bồi thực. Ngoài ra, tiếp đãi khách
ăn, cũng gọi Bồi thực. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 2 Đạt ma kị (Đại 48, 1118
thượng), nói: “Sáng sớm ngày thứ hai, vị
trụ trì dâng hương lễ bái, dâng nước dâng
cháo, rồi xuống tòa ngồi một bên tiếp đãi
Tổ sư”.
BỐI ĐA LA DIÊP
...........
Là bối đa la. Bối đa la, Phạm:pattra.
Loại lá cây dùng để viết tư liệu hoặc văn
kinh. Gọi tắt là Bối đa, Bối diệp. Đời xưa,
khi giấy chưa được phát minh, người Ấn
độ dùng lá bối đa thay giấy để viết. Hiện
nay tại khu vực của Phật giáo Nam truyền
cũng có người dùng lá bối đa la để viết

sách.
Pattra tuy là tên của loại thực vật đặc
biệt mà tên khoa học là Laurus oassia,
nhưng cũng chỉ cho lá của loại thực vật
phổ thông, hoặc loại lá cây dùng để viết
sách. Trong đó, loại thích hợp nhất cho
việc viết chép là lá cây Đa la (Phạm:tàla).
Lá cây đa la giống như lá cây cọ, dài và
BỒI SẤN

B
709
khít mịn. Trước khi viết chữ, đem lá này
phơi khô, rồi cắt ra thành miếng, rộng độ
sáu phân, dài khoảng sáu tấc, hai bên đều
dùi một hay hai cái lỗ nhỏ rồi mới viết
chép. Trước hết, dùng vật nhọn như kim,
mũi dao hoặc bút sắt đâm khắc mặt lá, rồi
lấy mực nước làm bằng mồng hóng thấm
lên trên, đợi cho mực khô, lau sạch thì có
những dấu vết viết chữ lưu lại trên mặt lá.
Nếu văn kinh được viết trên lá ấy thì gọi
là kinh lá bối. Khi viết xong, lại lấy chỉ
xâu lá bối lại thành bó, dùng hai tấm ván
gỗ mỏng bằng khổ lá bối làm bìa ép mặt
trên và mặt dưới để khỏi lộn trang và rơi
mất.
Từ thế kỉ I đến thế kỉ X, Phật tử Ấn độ
xưa mang ba tạng Kinh, Luật, Luận viết trên
lá bối đến Trung á và Tân cương của Trung
quốc, đến Tây tạng và Nepal để truyền bá
Phật giáo, tín đồ Phật giáo ở các khu vực
này cũng sang Ấn độ học Phật pháp, rồi
mang theo về nước nhiều kinh lá bối. Vào
các thế kỉ XI, XII, Hồi giáo xâm nhập Ấn
độ, tín đồ Phật
giáo Ấn độ lại
phát động phong
trào đem kinh
chữ Phạm truyền
ra nước ngoài để
phiên dịch, cho
nên ở những khu
vực kể trên rất
nhiều kinh lá bối
viết bằng tiếng
Phạm đã được

tìm thấy, nội
dung bao gồm kinh điển Phật giáo Tiểu thừa,
truyền thuyết, truyện cổ, thi ca, lịch sử, kí
sự v.v... Trong đó, các Phạm giáp (bản kinh
Phật viết bằng tiếng Phạm) tìm thấy ở Nepal
là hoàn bị hơn cả. Mặc dầu sau khi giấy đã
được phát minh, nhưng phổ thông kinh lá
bối vẫn được bảo tồn, như kinh điển tiếng
Tây tạng là một ví dụ. Những bản kinh bắt
chước hình dáng kinh lá bối có bốn loại: lá
đồng, vỏ cây hoa, giấy, bạch điệp (loại
vải dày, mịn). Còn cái bìa bằng tấm ván gỗ
mỏng ép kinh lá bối, hoặc là bìa sách, thì
gọi là Phạm giáp.
Thân cây Đa la một khi đã bị chặt thì
không bao giờ nảy chồi lại nữa, cho nên
trong các kinh nó thường được dùng để ví
dụ các tỉ khưu đã phạm trọng tội Ba la di.
Như kinh Lăng già quyển 6 (Đại 19, 132
hạ), nói: “Hạng điên ca này đã tiêu diệt hạt
giống Phật như người cầm dao chặt cây đa
la. Phật nói kẻ ấy vĩnh viễn mất gốc lành,
không bao giờ thấy lại nữa, chìm đắm trong
biển ba khổ, không thành tam muội”.
Ngoài ra, những kinh sách được đóng
phỏng theo phương pháp đóng kinh điển
lá bối, bất luận những kinh sách ấy được
viết trên vỏ cây hoa hay trên giấy, cũng đều
gọi chung là bản lá bối. Kinh điển viết trên
vỏ cây hoa được lưu truyền rất ít. Cây hoa
sinh sản dọc theo triền núi vùng cao
nguyên, như Kế tân ở miền tây bắc Ấn độ,
Trung á, Hòa điền và Cưu tư v.v.., bởi thế
kinh điển viết trên vỏ cây hoa mới được
đào thấy ở những nơi đó, loại kinh này chỉ
viết bằng chữ Ấn độ cổ xưa, và niên đại sao
chép rất sớm, về sau vỏ cây hoa dần dần
được thay thế bằng lá bối. Bản lá bối rất

phổ biến ở Ấn độ, nhưng ở Trung á thì chỉ
thông dụng đối với sách Phật mà thôi, và
chủ yếu là chữ Phạm, chữ Tây tạng, chữ
Hồi hột v.v.., thỉnh thoảng cũng thấy có
bản bằng tiếng Đổ hóa la, tiếng Thổ nhĩ kì
cổ đại, tiếng Ấn độ xưa, và một số ít bản
bằng chữ Hán.
Cây Bối Đa La
Kinh Lá Bối
BỐI ĐA LA DIÊP

B
710
BỐI KHẮC (BECKH, HERMANN; 1875-1937)
.....
Học giả người Đức chuyên nghiên cứu
Đông phương học và Phật giáo. Mới đầu
ông học luật, nhưng khi xét xử ông nhận
thấy luật pháp rất mâu thuẫn với tội ác.
Nhân đó, ông chuyển hướng nghiên cứu
các tông giáo phương đông với hi vọng tìm
một lối thoát cho tâm hồn luôn băn khoăn
thao thức. Ông học tiếng Phạm, tiếng Tây
tạng, tiếngPàli,tiếng Hi lạp, tiếng Ai cập,
tiếng Á rập với lòng ham muốn nghiên cứu
triệt để các tông giáo phương đông, đặc biệt
về Ấn độ học và Phật học ông đã có kiến
thức rất sâu sắc.
Ông có xuất bản kinh Đại bát niết bàn
bản dịch tiếng Đức (Hingang des
Vollendeten, 1925), Nghiên cứu về sự tích
đức Phật (Buddha und seine Lehre 2 Bde,
1928) v.v... Trong tác phẩm này, ông đã
chỉ rõ phần truyền thuyết và phần lịch sử
thực của đức Thế tôn và có ảnh hưởng rất
lớn đối với học giới.
BỐI NHĨ LẠP MẪU DỮ ƯỚC SẮT PHẠT ĐẶC
BARLAAM AND JOSAPHAT
Cuốn sách chứa đựng mẫu truyện lạ về
các vị thánh Cơ đốc giáo lưu truyền ở châu
Âu thời Trung cổ. Sách này phỏng theo
truyện kí của đức Thích tôn và lấy tư liệu
trong kinh Phổ diệu mà soạn thành. Sách
này được các tín đồ Cơ đốc giáo ở Iran
hoặc Trung á biên soạn vào khoảng thế kỉ
VI, VII và viết bằng tiếng Ấn độ Nhật nhĩ
man mà thành. Tên các nhân vật chính
Barlaam và Josaphat tong truyện là lấy từ

tiếng gốc Bhavagad (Thế tôn) và
Bodhisattva (Bồ tát) trong Phật giáo mà ra.
Về sau sách này được dịch ra nhiều thứ
tiếng lưu truyền ở các nước Âu, Mĩ. Đây là
sự kiện rất lí thú trong lịch sử truyền bá
Phật giáo và sự giao lưu văn hóa đông tây;
nó cũng là điển hình của văn hóa Âu tây
chịu ảnh hưởng Phật giáo.
BỐI QUÁI KINH BÌNH
Dùng lưng tượng Phật bằng gỗ làm thớt
cắt cá hoặc đem kinh luận của Phật dán
làm bình phong. Là ví dụ chỉ cho hạng
người chấp không một cách mù quáng, làm
những điều trái đạo lí mà không biết hổ
thẹn. [X. Ma ha chỉ quán Q.10].
BỘI NIÊM
.....
Niệm chán bỏ sống chết mà ở yên nơi
Niết bàn. Du già luận kí quyển 6 phần trên
(Đại 42, 435 trung), nói: “Niệm cầu ra khỏi
thế gian, chán bỏ sống chết; nghĩa là niệm
trái với sống chết, ở yên nơi Niết bàn vô
lậu, nên gọi là Bội niệm”.
BÔN NA PHẠT ĐÀN NA QUỐC
Bôn na phạt đàn na, Phạm: Puịđravardhana.
Pàli: Puịđra-varddhana.
Cũng gọi Bôn đồ bạt đà na quốc, Phân na
bà đà na quốc, Bôn đà lâm quốc. Dịch ý:
Mãn phú quốc, Mãn tăng quốc, Phúc tăng
quốc, Phúc trường quốc. Tên một nước xưa
ở miền đông Ấn độ, nằm về phía tây nam
nước Ca ma lũ ba.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 10
chép, thì ngày xưa nước này có hơn hai
mươi ngôi chùa với hơn 3000 vị tăng tu
học cả Đại thừa và Tiểu thừa. Có trên 100
đền thờ trời, ngoại đạo ở lẫn lộn, đông nhất
là ngoại đạo ở trần Ni kiền tử. Về phía tây

thủ đô có chùa Bạt thủy bà, trong đó có
hơn 700 vị tăng học thuần giáo pháp Đại
thừa. Thuở xưa, phần nhiều các bậc thạc
học danh tăng ở miền đông Ấn độ đều tập
trung ở chùa này. Bên cạnh chùa còn cái
BỐI KHẮC

B
711
nền tháp do vua A dục xây, tương truyền
đó là nơi ngày xưa đức Thích tôn nói pháp.
Mahàsthàna ở phía bắc nhà ga Bogra thuộc
đông Bengal hiện nay là nơi thành cũ của
nước này. [X. Tạp a hàm Q.33; kinh Tăng
nhất a hàm Q.22; kinh A dục vương Q.3;
T. Watters: On Yuan Chwang, vol.II; S. N.
Majumdar: Cunningham’s Ancient Geography
of India; N. L. Dey: The Geographical
Dictionary of Ancient and Mediaeval
India].
BÔN TỬ
...
Cái bát sắt bé và nông. Là tên gọi chung
cho ba loại bát lớn, nhỏ, vừa. Hình dáng
Bôn tử hơi khác với ứng lượng khí (đầu
bát) mà giống như cái chén thông thường.
Theo truyền thuyết, khi đức Thế tôn thành
đạo, ngài nhận bốn chiếc bát do Bốn vua
trời dâng cúng, chồng xếp lên nhau thành
một bát, ngoài có bốn cái môi. Ngày nay,
bôn tử là ba cái bát nhỏ lồng vào trong ứng
lượng khí (bát chính) làm thành bốn cái
môi: đó là theo sự tích xưa của đức Thế
tôn. [X. Thích thị yếu lãm Q.trung; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.7; Thiền lâm tượng
khí tiên khí vật môn].
BỔNG GIÁO
Tạng:Bon-po. Là tôn giáo nguyên thủy
của người Tây tạng trước khi Phật giáo được
truyền vào nước này. Một phái thuộc Tát
mãn giáo (Shamanism). Cũng gọi Bổn giáo,
Bổn ba giáo, Phạm giáo, Phàm giáo. Thông
thường gọi là Hắc giáo. Tức là tín ngưỡng
dân gian sùng bái linh hồn, chú thuật, cúng

dường vật hi sinh. Theo truyền thuyết Tây
tạng, vị tổ khai sáng của tôn giáo này tên là
Tuyết lạp ba (Tạng:Gshen-rab). Mới đầu
lưu hành ở vùng A lí của Hậu tạng, sau
truyền bá từ tây sang đông đến khắp các
miền Tây tạng. Tôn giáo này thờ cúng thần
quỉ tinh linh của trời đất, núi rừng, sông
ngòi, đầm rạch và các vật tự nhiên, cho
rằng trong vũ trụ có vô số linh hồn tồn tại,
có khả năng biến hiện các việc lành dữ,
phúc họa; vì các tinh linh nương ở trong
những vật thể như cây, đá, chiêng, trống
v.v... nên nảy sinh quan niệm sùng bái
những vật ấy, coi trọng tế tự, đồng bóng,
bói toán, giải hạn, tin tưởng ông đồng bà
cốt là môi giới giữa người và các linh hồn,
nên ông đồng có thể nói trước mọi việc
lành dữ.
Ở thời kì đầu triều vua Thổ phồn, Bổng
giáo chiếm địa vị thống trị. Vào giữa thế kỉ
thứ VII, sau khi Phật giáo từ Ấn độ, Nepal
truyền vào, Bổng giáo đã từng chống đối
Phật giáo trong thời gian dài. Sau thế kỉ VIII,
vì Vương thất Thổ phồn nâng đỡ Phật giáo
mà đè nén Bổng giáo, nên thế lực Bổng
giáo suy dần. Sau Bổng giáo hấp thụ một
phần giáo nghĩa Phật giáo, đổi kinh Phật
giáo thành kinh Bổng giáo, phát triển giáo
lí mà trở thành một giáo phái tương tự như
Phật giáo Tây tạng. Vì chịu ảnh hưởng hình
thức tín ngưỡng và giáo nghĩa của Phật giáo,
nên Bổng giáo đã chia làm hai thời kì mới
và cũ: hình thái thời kì cũ là Bổng giáo
nguyên thủy, hình thái ở thời kì mới là Bổng
giáo tổ chức, tức tổ chức giáo nghĩa để làm
thành kinh điển. Kinh điển Bổng giáo bàn
về lí luận tu hành gồm có ba bộ: Thập vạn
bạch long, Thập vạn hắc long, Thập vạn

ban long. Bổng giáo chịu ảnh hưởng của
Phật sâu đậm và đã thay đổi nhiều, được
gọi là Bạch bổn ba. Bổng giáo còn giữ được
nhiều đặc điểm nguyên thủy thì gọi là Hắc
bổn ba.
Đầu thế kỉ XV, sau khi ngài Tông khách
ba lập nên Hoàng giáo (phái Mũ vàng trong
Phật giáo Tây tạng), thế lực bành trướng
khắp xứ Tây tạng, thì thế lực Bổng giáo tàn
lụi, chỉ còn rớt lại chút ít trong đám dân du
BỔNG GIÁO

B
712
mục ở vùng biên thùy phía bắc và miền
đông Tây tạng mà thôi. Hiện nay người Tây
tạng tin thờ Lạt ma giáo, tuy nói đặc sắc
của Lạt ma giáo là Phật giáo hấp thu thành
phần Bổng giáo và Bổng giáo cũng lấy Phật
giáo làm điểm tựa để tồn tại, nhưng, trong
thực chất, cả hai vẫn nghiễm nhiên đối lập.
[X. Đường thư Q.196 Thổ phồn truyện;
Bạch lưu li luận (Vaidùrya dkar-po); Thập
vạn bảo chiếu (Maịi-bka#-#bum); Tây
tạng văn hóa chi tân nghiên cứu (Thanh
mộc văn giáo); Ch. Bell: Religion of Tibet
(Kiều bản quang bảo dịch, Tây tạng chi Lạt
ma giáo )]. (xt. Tát Mãn Giáo).
BỔNG HÁT
Là phương pháp tiếp hóa đệ tử của các
tổ sư Thiền tông. Bậc tông tượng (bậc thầy
nhiều kinh nghiệm) trong nhà Thiền, khi
tiếp dẫn người học, hay dùng gậy đánh
(bổng) hoặc dùng tiếng hét (hát) để dứt hẳn
tư duy vọng tưởng hoặc để xét nghiệm chỗ
ngộ của họ. Đây cũng là cách chỉ bày và
mở tỏ cho học trò.
Bích nham lục tắc 2 (Đại 48, 142 trung),
nói: “Dù có vung gậy như mưa, hét vang
như sấm, cũng chưa thể đảm đương được
việc hướng thượng trong tông thừa”.
Tương truyền việc dùng gậy đánh bắt
đầu từ các Thiền sư Đức sơn Tuyên giám
và Hoàng bá Hi vận; còn việc dùng tiếng
hét thì bắt đầu từ ngài Lâm tế Nghĩa huyền
(hoặc có thuyết nói ngài Mã tổ Đạo nhất).
Vì ngài Đức sơn khéo dùng gậy, ngài Lâm
tế giỏi dùng tiếng hét, nên đã có câu: “Cây
gậy Đức sơn, tiếng hét Lâm tế”. Về sau, các

Thiền sư tiếp dẫn người học phần nhiều
dùng cả đánh và hét, không ngoài mục đích
nhờ đó thúc giục người học giác ngộ. Đời
sau, đối với việc thức tỉnh sự mê chấp của
người gọi là “đương đầu bổng hát” (đánh
và hét đúng lúc đúng cơ). Ngũ gia tông chỉ
toản yếu (Vạn tục 114, 25 thượng), nói: “Gia
phong Lâm tế, toàn cơ đại dụng, đánh hét
đều dùng”.
Vị thủy tổ của tông Lâm tế là Thiền sư
Nghĩa huyền chịu ảnh hưởng của ngài
Hoàng bá có nói về cái gọi là bốn hét và
tám gậy. Tám gậy là:
1. Gậy giải lệnh chi huyền, là gậy phạt.
2. Gậy tiếp cơ theo chính, gậy tiếp dắt
người theo về chính đạo.
3. Gậy dựa vào lí huyền vi mà làm
thương tổn điều chân chính, là gậy phạt.
4. Gậy ấn thuận tông chỉ, tức là gậy ấn
chính cơ đến, là gậy thưởng.
5. Gậy nghiệm thử hư thực, tức là vừa
thấy liền đánh để thử xem sự tu hành của
người đến học thực hay hư, không liên quan
gì đến thưởng phạt.
6. Gậy mù quáng, tức là mắt mù, đánh
loạn bậy, do lỗi của thầy.
8. Gậy dẹp trừ phàm thánh, là gậy chân
chính cao tột
Bốn hét là:
1. Có lúc tiếng hét như thanh gươm
kim cương quí báu, có tác dụng chặt đứt sự
hiểu biết theo tình chấp.
2. Có khi tiếng hét như sư tử dậm chân,
có tác dụng ngăn trở sự hiểu biết theo tình
chấp.
3. Có khi tiếng hét như cây sào quơ
bóng cỏ, có tác dụng khám nghiệm người
học.

4. Có khi tiếng hét không có tác dụng
của hét, có tác dụng không dám xúc phạm
húy.
BỘT ĐÀ
Phạm:buddha. Dịch ý là giác giả, tức là
đức Phật. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 6 (Đại 45, 345 hạ), nói:
“Phạm: Bột đà, nếu chỉ gọi tắt là Phật thì
sai”. Kinh Niết bàn nói: “Phật là bậc giác
BỔNG HÁT

B
713
ngộ, tức là tự mình giác ngộ và giác ngộ
người khác”. (xt. Phật).
BÙI HƯU (797-870)
Ông là người huyện Tế nguyên, Mạnh
châu (Hà nam), đời Đường, cũng có thuyết
cho là người huyện Văn hỉ tỉnh Hà nam
(Văn hỉ Sơn tây). Ông đậu Tiến sĩ khoảng
năm Trường khánh (812-824). Khoảng năm
Đại trung (847-859), ông được quan Binh
bộ thị lang tiến cử làm Đồng trung thư môn
hạ bình chương sự. Sau giữ chức Tiết độ sứ
Tuyên vũ quân, rồi lần lượt làm Tiết độ
Chiêu nghĩa, Hà đông, Phượng tường, Kinh
nam v.v... Ông là người điềm đạm, phong
độ nhàn nhã, hành xử nghiêm túc, vua
Tuyên tông thường gọi ông là “chân Nho
giả” (nhà Nho chân chính). Ông giỏi văn
chương, viết chữ rất ngay thẳng đẹp đẽ.
Ông vốn tin Phật giáo, theo ngài Khuê
phong Tông mật học Hoa nghiêm. Ngài
Tông mật soạn kinh sớ thường nhờ ông
viết tựa. Ông từng tiếp ngài Hoàng bá Hi
vận ở Uyển lăng, cùng nhau bàn về đạo
Thiền, ông ghi những lời Thiền sư Hoàng
bá nói rồi soạn thành Uyển lăng tập, lưu
hành rất rộng rãi. Đời vua Vũ tông và
Tuyên tông, Phật giáo gặp đại nạn mới, với
tư cách một đại thần trọng yếu, ông đứng
ra bênh vực Phật giáo, nhờ thế, chỉ trong
vài năm, Phật giáo được hưng thịnh trở lại.
Từ trung niên về sau, ông ăn chay, thắp
hương tụng kinh, người đời gọi ông là “Đại
sĩ Hà đông”. Ông có các tác phẩm: Khuyến
phát bồ đề tâm văn 1 quyển, Truyền tâm
pháp yếu 1 quyển (Biên tập ngữ yếu của

Thiền sư Hi vận). [X. Tống cao tăng truyện
Q.6, Q.11, Q.20, Q.25; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.6, Q.8, Q.9, Q.12, Q.13; Cư sĩ
truyện Q.13; Đường thư liệt truyện 107].
BÚT THỤ
Tức là ở trong trường sở dịch kinh, người
cầm bút dùng Hán văn ghi chép những
văn kinh mà người dịch đã dịch từ nguyên
văn ra. Bởi vì kinh Phật được truyền sang
Trung quốc đều bằng tiếng Phạm, cần phải
phiên dịch ra Hán văn thì người Trung quốc
mới có thể đọc và hiểu được. Nhưng người
thông thạo chữ Hán chưa chắc đã giỏi tiếng
Phạm, và ngược lại, người biết tiếng Phạm
chưa chắc đã hiểu Hán văn cho nên cả hai
phải phối hợp với nhau mới thành việc
được.[X. Sự vật kỉ nguyên Q.7].
BÚT THỤ

C
717
C
CA
..
Chữ (ka) của mẫu tự Tất đàm. Một
trong 50 chữ cái, một trong 42 chữ cái Tất
đàm. Cũng đọc là cát, kiết, yết, kha, cá, các,
cám, cước. Là phụ âm đầu tiên trong 35
phụ âm của tiếng Phạm. Chữ Ca biểu thị
nghĩa: tất cả pháp xa lìa sự tạo tác. Bởi vì
khi nghe chữ này thì người ta liên tưởng
ngay đến các tiếng Ca ra ca (Phạm:Kàraka,
người tạo tác) và Ca lí da (Phạm:Kàrya,
nghiệp được tạo tác) đều bắt đầu bằng Ca,
nên mới có thuyết cho rằng, khi nghe chữ
Ca thì xa lìa mọi sự tạo tác.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 cắt nghĩa là
“người tạo tác” và cho rằng các pháp đều do
tạo tác mà thành, nếu rốt ráo không tạo tác
thì đó chính là nghĩa vốn chẳng sinh chân
thực. Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 (Đại 3, 560 thượng), nói: “Khi xướng
lên chữ Ca (thượng thanh) thì phát ra tiếng
vào quả nghiệp (Phạm: Karmavipàkàvatàra-
zabda)”. Ngoài ra, chữ Ca còn
có các nghĩa đại từ bi (Phạm:Karuịà, thương
xót), trùm khắp không dứt v.v...
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
quyển 8 nói, thì chữ Ca biểu thị chủng tử
của bồ tát Quán tự tại 11 mặt, vị tôn vì
lòng đại bi sâu nặng, nên hiện vô lượng
thân, tạo ra vô biên đất nước vi diệu; mười
mặt tượng trưng khả năng giáo hóa mọi
căn cơ trong mười cõi, còn một mặt chính
là bản thân Ngài. Ở đây cho rằng đại bi là

tác nghiệp của chư Phật và Bồ tát, bởi thế
lấy chữ Ca (Kàrya: tác nghiệp) làm chủng
tử. Đại an lạc bất không chân thực kim
cương tát đọa ở viện Biến tri của Thai tạng
giới cũng lấy chữ Ca làm chủng tử.
[X. kinh Đại nhật Q.6 phẩm Bách tự
thành tựu trì tụng; kinh Đại phẩm bát nhã
Q.5; kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng;
kinh Đại phương đẳng đại tập Q.10; Tất
đàm tạng Q.5].
CA BÁI
Là từ Hán Phạm hỗn hợp. Ca: ca vịnh;
Bái: viết tắt của chữ Phạm:pàỉhanghĩa là
tán tụng, tán thán. Cũng gọi Bái nặc. Kinh
Pháp hoa phẩm Phương tiện (Đại 9, 9
thượng) chép: “Những tiếng hay như thế,
đều đem cúng dường hết; hoặc với lòng vui
mừng, ca ngợi (ca bái) đức của Phật” [X.
Pháp hoa văn cú kí Q.5 trung].
CA BÔ ĐẠI ĐIỂU
Chim ca bô. Ca bô đại, Phạm: kapota.
CA

C
718
Cũng gọi Ca bô điểu. Tên chim bồ câu,
chim tu hú. Chim to gọi là Ban cưu, chim
nhỏ gọi là Ca bô đức ca (Phạm:kapotaka).
Cũng có thuyết bảo từ kapotaka là tiếng gọi
chung các loài chim. [X. kinh Đại uy đức
đà la ni Q.7; Bát nhã đăng luận thích Q.13].
CA BỐ LA HƯƠNG
...........
Ca bố la, Phạm:Karpùra. Cũng gọi Yết
bố la hương. Dịch ý: Long não hương. Tên
khoa học: Cinamonum camphora, Buds. Là
loại cây cao thường xanh, chất gỗ mịn, cứng
chắc, mầu vàng nhạt.
Lá có cuống dài, mặt lá
sáng bóng. Khoảng
tháng 5, nở hoa nhỏ
mầu vàng lợt, sau kết
quả mầu đen, to bằng
hạt đậu, mùi thơm đặc
biệt khác lạ. [X. Đại
đường tây vực kí Q.10].
CA CA ĐIỂU
..... ...
Chim ca ca. Ca ca, Phạmkaøka.Cũng
gọi Ca ca ca điểu. Ca ca là theo tiếng nó
kêu mà đặt tên và thường được nói đến
trong kinh điển Phật. Loài chim này sống
bên ngoài núi Tuyết ở Ấn độ, lông trên cổ
phần nhiều mầu xám. Ngoài ra, còn một
loại chim gọi là Ca ca la (Phạm:kàkàla,
hoặc Phạm:kàkola), mình lớn hơn, lông
đen tuyền, tiếng kêu hơi khác với tiếng chim
ca ca, nhưng lại gần giống như tiếng người.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc)
Q.19,Q.23; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26; Phạm

ngữ tạp danh].
CA CÂU BÁ THỤ
Cây ca câu bà. Ca câu bà, Phạm, Pàli:
kakubha. Tên khoa học: Terminalia arjuna.
Một loại thực vật thuộc họ Ha lê lặc. kinh
Phật bản hạnh tập quyển 41 có nói về loại
cây này.
CA CHIÊN LÂN ĐỀ ĐIỂU
... ..........
Chim Ca chiên lân đề. Ca chiên lân đề,
Phạm:kàcilindi.Cũng gọi Ca chiên lân
đà điểu, Ca già lân địa điểu. Dịch ý là chim
thật dễ thương. Một loài chim sống dưới
nước. Lông nó mịn, mềm mại, có thể dùng
để may áo. Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
19 nói, thì Ca chiên lân đề là tên của giống
chim báo điềm lành, lông nó rất mềm mịn,
nhẹ như tơ, có thể đánh sợi để may áo, vua
Chuyển luân mới mặc loại áo này. [X. kinh
Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.8; Vãng sinh
luận chú Q.thượng; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.hạ].
CA CƯU SỬ THỤ
Cây Ca cưu sử. Ca cưu sử, Phạm:kàkwi.
Dịch ý: hương hoặc hương liệu. Cũng gọi
Ca cưu thụ. Một trong những giống cây
Kim tước nhi thuộc họ đậu. Tên khoa học:
Cytisus Cajan. Loại cây thường được nói
đến trong kinh Phật. [X. kinh Tăng già la
sát sở tập Q.trung; Phiên Phạm ngữ Q.9].
CA DIẾP
.....
Phạm: Mahà-kàzyapa, Pàli: Mahàkassapa.
Tên đầy đủ: Đại ca diếp, Ma ha
ca diếp. Cũng gọi Ca diếp ba, Ca nhiếp ba,
dịch ý: Ẩm quang. Một trong 10 vị đại đệ
tử của đức Phật. Là vị tổ thứ nhất được
đức Phật trao phó Pháp tạng.

Ngài sinh ra trong một gia đình Bà la
môn ở phía ngoài thành Vương xá. Đức
Phật thành đạo được ba năm thì ngài qui y
theo Phật, tám ngày sau Ngài chứng quả vị
A la hán. Ngài tu hành không chấp trước,
Ca Bố La Hương
CA BỐ LA HƯƠNG

C
719
nhân cách thanh liêm, rất được đức Phật
tin cậy. Sau khi đức Phật nhập diệt, Ngài
lãnh đạo giáo đoàn, triệu tập Đại hội kết
tập kinh điển lần thứ nhất ở thành Vương
xá. Sau khi truyền pháp cho tôn giả A nan
(Phạm:Ànanda), Ngài vào núi Kê túc nhập
định đợi bồ tát Di lặc ra đời mới vào Niết
bàn. Thiền tông cho Ngài là người tu hạnh
không chấp trước vào bậc nhất trong hàng
đệ tử đức Phật và suy tôn Ngài là Đầu đà đệ
nhất. Lại sự tích “Niêm hoa vi tiếu” liên
quan đến việc ngộ đạo của Ngài còn được
truyền tụng mãi đến ngày nay.
Ngoài ra, đức Phật thứ sáu trong bảy
đức Phật quá khứ cũng gọi là Phật Ca diếp.
Còn trong hàng đệ tử của Phật, các ngài
Ưu lâu tần loa ca diếp, Già da ca diếp v.v...
đều có tên là
Ca diếp. Lại
vị tổ của Ẩm
quang bộ
Tiểu thừa ra
đời 300 năm
sau đức Phật
nhập diệt
cũng có tên
là Ca diếp. [X.
kinh Tạp a
hàm Q.41;
Tăng nhất a
hàm Q.20, Q.35, Q.44; kinh Phật bản hạnh
tập Q.45 phẩm Đại ca diếp nhân duyên;
Đại ca diếp bản kinh; luật Tứ phần Q.54;
luật Ngũ phần Q.30; kinh Tì ni mẫu Q.1;
Hữu bộ bật sô ni tì nại da Q.1]. (xt. Kim Sắc

Ca Diếp).
CA DIẾP BA
........
Jagdiz Kàsyap (1908-1976). Học giả
Phật giáo người Ấn độ. Sư sinh ở Lan khế .
Năm 1933 sư học tiếngPàlivà nghiêncứu
kinh Phật bằng tiếngPàliở viện Phật học
Trí nghiêm tại Tích lan, năm sau thụ giới.
Sau khi trở về Ấn độ, sư thành lập các cơ
sở nghiên cứu vănPàlivà tiếng Ma yết đà.
Sư cũng giữ chủ nhiệm và giảng dạy khoa
nghiên cứu tiếngPàlivà Phật giáo tại Đại
học Phạm văn Ngõa lạp na tây, trụ trì chùa
Na lan đà mới. Năm 1974 sáng lập Đại học
nghiên cứu Phật giáo Quốc tếở vườn Lộc
dã. Sau sư phiên dịch các kinh Di lan đà
vương vấn, Tự thuyết, Tương ứng bộ,
Trường bộ v.v... từ vănPàlisang tiếng
Hindi.
Sư có các tác phẩm:Pàlingữ đại từ điển,
A tì đạt ma triết học, Phật giáo khái luận
v.v... sư còn chủ biên Tam tạng Pàlitheo
thể Thiên thành được 41 quyển, và Tam
tạngPàlimục lục.
CA DIẾP ĐẢO KHƯỚC SÁT CAN
..............
Ca diếp xô đổ cây cột phướn. Tên công
án trong Thiền tông. Là nhân duyên truyền
nối pháp giữa ngài Ma ha ca diếp và ngài A
nan. Cứ theo Vô môn quan tắc 19 chép,
thì tôn giả A nan hỏi tôn giả Ca diếp (Đại
48, 295 hạ): “Ngoài áo kim lan ra đức Thế
tôn còn truyền vật gì khác không? Ngài Ca
diếp gọi: A nan! Ngài A nan đáp: Dạ! Ngài
Ca diếp nói: Xô đổ cây phướn trước cửa
đi!”.
Cây cột phướn trước cửa là vật tiêu biểu
của chùa tháp, biểu thị nơi hoằng pháp, mà

đây ngài Ma ha ca diếp lại bảo “Xô đổ cây
cột phướn trước cửa đi” thì hẳn có ý là định
chỉ sự hoằng pháp. Bởi vì ngài A nan suốt
đời thị giả đức Thế tôn nghe Phật nói pháp,
không sót một pháp nào. Nhưng lại chưa
hiểu rằng người học Phật là học cái bản lai
diện mục của chính mình, ngoài ra không
một vật gì khác có thể được. Cho nên khi
ngài A nan gạn hỏi Phật còn “truyền vật gì
khác không” thì ngài Ca diếp dùng câu nói
“Xô đổ cây cột phướn trước cửa đi!” để giúp
Ca Diếp
CA DIẾP ĐẢO KHƯỚC SÁT CAN

C
720
ngài A nan tỉnh ngộ. [X. Niêm bình tam
bách tắc bất năng ngữ Q.trung tắc 69].
CA DIẾP MA ĐẰNG ( ?-73 )
...........
Phạm:Kàzyapa-màtaga. Người đầu
tiên truyền Phật giáo vào Trung quốc. Ngài
là người trung Ấn độ. Cũng gọi Nhiếp ma
đằng, Trúc nhiếp ma đằng, Trúc diệp ma
đằng. Gọi tắt là Ma đằng. Ngài sinh trong
gia đình Bà la môn, thông hiểu các kinh
điển Đại thừa, Tiểu thừa. Ngài từng đến một
nước nhỏ ở miền tây Ấn độ giảng kinh Kim
quang minh, nhờ nhân duyên ấy mà nước
này thoát khỏi họa đao binh.
Vào năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời Hậu
Hán, nhận lời mời của vua Minh đế, ngài
cùng với ngài Trúc pháp lan đem kinh và
tượng Phật đền kinh đô Lạc dương, ở chùa
Bạch mã, hai ngài cùng dịch kinh 42
chương, là cuốn kinh đầu tiên được phiên
dịch ở Trung quốc, Phật giáo Đông độ cũng
bắt đầu từ đó. Ngày mùng một tháng giêng
năm Vĩnh bình 14, có 690 đạo sĩ trong nước
do Chử thiện tín cầm đầu, xin vua dùng
lửa đốt kinh để xem sự hơn kém của Phật
giáo và Đạo giáo. Ngày rằm tháng giêng vua
triệu tập mọi
người ở trên
một cái nền cao,
rồi đem kinh
sách của hai đạo
ra đốt để thử
nghiệm, sách
của Đạo giáo
cháy ra tro hết,

còn kinh điển
của Phật thì
không hề hấn
gì. Hai ngài Ma
đằng và Pháp lan mới đứng ra tuyên dương
công đức của Phật, những người thấy nghe
đều bảo nhau qui y theo Phật.
Năm Vĩnh bình 16, ngài thị tịch ở Lạc
dương, không rõ tuổi thọ. [X. Lương cao
tăng truyện Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.4; Phật tổ thống kỉ
Q.35; Hậu Hán thư Q.42].
CA DIẾP PHẬT
Phạm :Kàzyapa-Buddha. Cũng gọi Ca
diếp ba Phật, Ca nhiếp ba Phật. Dịch ý là
Ẩm quang Phật. Ngài là đức Phật thứ sáu
trong bảy đức Phật quá khứ, cũng là đức
Phật thứ ba trong 1000 đức Phật thuộc kiếp
Hiền. Theo truyền thuyết, đời trước Ngài là
thầy của đức Phật Thích ca mâu ni, đã từng
nói trước đức Thích ca trong tương lai nhất
định sẽ thành Phật.
Theo Trường a hàm quyển 1 kinh Đại
bản chép, Phật Ca diếp ra đời trong kiếp
Hiền, bấy giờ người ta thọ hai vạn tuổi. Ngài
họ Ca diếp, thành Phật dưới cây Câu ni
luật (Pàli: nigrodha), có hai vạn đệ tử, hai
đệ tử cao túc là Đề xá (Pàli: Tissa) và Bà
la bà (Pàli: Bhàradvàja), đệ tử thị giả tên
là Thiện hữu (Pàli: Sabbamitta). Cha tên
là Phạm đức (Pàli: Brahmadatta), giòng
Bà la môn. Mẹ tên là Tài chủ (Pàli:
Dhanavatì). Con trai tên là Tập quân. Vua
lúc ấy tên là Cấp tì (Pàli: Kiki), trị vì thành
Ba la nại (Pàli: Bàraịasì).
Còn Tứ phần luật tỉ khưu giới bản thì
chép (Đại 22, 1022 hạ): “Tránh tất cả việc
ác, làm hết thảy điều thiện, giữ tâm mình

trong sạch, đó là lời Phật dạy” và bảo đây là
Giới kinh do đức Phật Ca diếp nói. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.45; kinh Đại bát niết
bàn (bản Bắc) Q.3; kinh Phật danh Q.8].
(xt. Ca Diếp).
CA DIẾP TIÊN
........
Phạm:Kàzyapa.Cũng gọi Ca diếp ba
tiên, Ca nhiếp ba tiên. Tên một vị tiên trong
Ca Diếp Ma Đằng
CA DIẾP MA ĐẰNG

C
721
thần thoại Ấn độ cổ đại. Một trong bảy vị
đại tiên trong A thát bà phệ đà. Tương
truyền vị tiên này do con của Phạm thiên
là Ma lị chi (Phạm: Marìci) sinh ra, kinh
điển Phật bảo tiên này là một trong 10 vị
đại tiên, một trong 12 đại tiên của Bà la
môn. Mật giáo thì lấy vị tiên này làm quyến
thuộc của Hỏa Thiên. Trong mạn đồ la do
A xà lê truyền được vẽ trong Đại nhật kinh
sớ quyển 6 thì có tượng của vị tôn này,
nhưng trong Hiện đồ Thai tạng giới mạn
đồ la thì không có. [X. kinh Tạp a hàm
Q.49; Trường a hàm Q.13 kinh A ma trú;
luận Đại tì ba sa Q.14].
CA ĐA DIỄN NI TỬ
..............
Phạm:Kàtyàyanì-putra.Cũng gọi Ca
đà diễn na tử, Ca chiên diên ni tử, Ca đà
diễn ni, Ca chiên diên tử. Dịch ý là Giòng
cắt tóc, Văn vẻ. Ngài xuất thân từ một gia
đình Bà la môn danh tiếng ở Ấn độ, là vị
đại luận sư của Hữu bộ truyền bá Phật giáo
ở vùng tây bắc Ấn độ. Luận A tì đạt ma
phát trí 20 quyển do ngài soạn là luận điển
căn bản của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Về
sau, 500 vị A la hán biên soạn luận Đại tì
bà sa gồm 200 quyển là do chú giải luận A
tì đạt ma phát trí mà thành.
Về niên đại ra đời của ngài có nhiều
thuyết: Dị bộ tông luân luận thuật kí cho
rằng ngài sinh vào đầu năm 300 sau Phật
nhập diệt, Đại đường tây vực kí quyển 4 và
Câu xá luận bảo sớ quyển 1 đều cho là ngài
sinh vào giữa năm 300; còn Câu xá luận
quang kí quyển 1 thì cho rằng cuối năm

300 và Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện thì
bảo vào giữa năm 500.
Các thuyết trên đây đều cho rằng ngài
Ca đa diễn ni tử ra đời sau đức Phật nhập
diệt từ khoảng 300 đến 500, như vậy có
thể suy đoán ngài là nhân vật ở khoảng
trước sau Tây lịch. Còn việc ngài xuất gia
theo bộ phái nào thì các luận nói cũng không
giống nhau: Dị bộ tông luân luận thuật kí
nói ngài xuất gia với Thượng tọa bộ, Bà tẩu
bàn đậu pháp sư truyện thì cho rằng ngài
xuất gia trong Tát bà đa bộ. [X. luận Đại trí
độ Q.2; Tam luận huyền nghĩa].
CA ĐÀM BÀ THỤ
Cây ca đàm bà. Ca đàm bà, Phạm:
Kadamba.Loại cây cao mọc ở Ấn độ. Cũng
gọi Ca đàm ba thụ. Dịch ý là cây hoa mềm
mại, cây hoa trắng. Tên khoa học: Nauclea
cadamba. Chồi lá cây này phát triển rất
nhanh và xanh tươi quanh năm. Vào mùa
mưa (khoảng trung tuần tháng 6) thì nở
hoa, hoa có hương thơm và đậu mãi đến
tháng 9. Hoa hình cầu, mềm mại như lụa,
mầu trắng và hơi pha lẫn vàng nhạt. Tín
đồ Ấn độ giáo cho cây này là cây Thánh.
Kinh Khởi
thế quyển 1
(Đại 1, 311
trung), nói:
“Châu Phất bà
đề, có một cây
lớn, tên là Ca
đàm bà, gốc nó
chu vi 7 do tuần, rễ ăn sâu dưới đất 21 do
tuần, cao 100 do tuần, cành lá che phủ 50
do tuần”. Đây là cây Ca đàm bà được ghi
trong thần thoại, chứ không phải cây Ca
đàm bà trong thực tại. [X. kinh Bồ tát niệm

Phật tam muội Q.1 phẩm Bất không kiến
bản sự; kinh Đại lâu thán Q.1; Phiên Phạm
ngữ Q.9].
CA ĐƯƠNG PHÁI
Ca đương, tên Tây tạng: Bkah-gdams.
Cũng gọi Cam đan phái, Cát đương phái,
Giáo sắc phái. Một trong những giáo phái
mới của Phật giáo Tây tạng. Giáo phái này
Ca Đàm Bà Thụ
CA ĐƯƠNG PHÁI

C
722
lấy ngài A đề sa (Phạm:Atìza,thế kỉ XI)
làm tổ khai sáng, rồi qua đến sư Lạc mẫu
đông (Tạng: Hbrom-ston-pa, cũng gọi
Chủng đôn ba, 1004-1064) đặt vững nền
tảng, và do các sư Phác khung ngõa đồng
chàng (Tạng: Phu-chuí-ba Gshon-nu
rgyal mtshan), Bác đóa ngõa bảo minh
(Tạng: Po-to-ba Rin-chen gsal, 1031-
1105) v.v... phát triển rất rực rỡ.
Ở Tây tạng, sau thời kì Phật giáo được
mở rộng, sự tu học của chư tăng dần dần
trở nên hỗn tạp, Hiển giáo, Mật giáo chia
rẽ, nhà vua mới thỉnh ngài A đề sa từ Ấn
độ vào Tây tạng hoằng pháp. Ngài A đề sa
soạn luận Bồ đề đạo đăng nêu rõ lí Hiển
giáo, Mật giáo không mâu thuẫn nhau và
việc tu hành phải tuân theo thứ tự. Sau khi
ngài A đề sa thị tịch, môn đồ phần nhiều
nương theo đệ tử của ngài là sư Lạc mẫu
đông để tu hành.
Niên hiệu Gia hữu năm đầu (1056) đời
Tống, sư Lạc mẫu đông xây chùa Lỗ nhậm
(Tạng:Rwa-sgreí) ở Trung ương Tây tạng
để mở rộng giáo nghĩa của ngài A đề sa. Đệ
tử của sư Lạc mẫu đông là Bác đóa ngõa
lấy luận Bồ đề đạo đăng của ngài A đề sa
làm Thánh điển cơ bản, và thêm các bộ
luận khác như: Đại thừa trang nghiêm kinh
luận, Bồ tát địa, luận Đại thừa tập bồ tát
học, luận Nhập bồ đề hành, luận Bồ tát
bản sinh man và luận Pháp tập yếu tạng
v.v... gọi là Ca đương lục luận (sáu luận
của phái Ca đương) và dựa vào các luận
trên để giải thích rõ thứ tự của phép tu bí
truyền, nhờ đó mà tiếng tăm phái Ca đương

lừng lẫy.
Sau sư Lạc mẫu đông, giáo phái này phát
triển thành ba hệ phái:
1. Hệ phái Tông điển .(Tạng:
Gshuí-pa) của sư Bác đóa ngõa thành lập,
lấy tư tưởng “Tất cả kinh luận đều là phương
tiện để thành Phật, tất cả giáo điển đều là
căn cứ của sự tu hành” của ngài A đề sa
làm tông chỉ, và lấy bảy bộ luận của phái
Ca đương làm kinh luận chủ yếu, bởi thế
hệ phái này mang đậm sắc thái Hiển giáo.
2. Hệ phái Giáo thụ. .(Tạng:
Gdams-íag-pa) do các sư Cẩn nga ngõa,
Cồ phạ ô (Tạng: Dgon-pa-ba, 1016-1082)
và Nạp ô thư lỗ phạ (Tạng: Sĩehu-ur-pa,
1042-1118) thành lập. Hệ phái này lấy
“Tam sĩ đạo thứ đệ” trong luận Bồ đề đạo
đăng làm tông chỉ, truyền dạy lí Tứ đế,
Duyên khởi, Nhị đế để nêu rõ nghĩa “vô
ngã”. Tất cả kinh điển Đại thừa là chính y,
kinh Hoa nghiêm, luận Bảo man của ngài
Long thụ, luận Tập học của ngài Tĩnh thiên
và luận Nhập học là biệt y. hệ phái này
mang đậm sắc thái Mật giáo.
3. Hệ phái Giáo giới , do sư Phác
khung ngõa (1031-1106) truyền lại. Hệ phái
này lấy việc răn dạy “hằng trụ nơi năm
niệm” làm tông chỉ, lấy phép tu “mười sáu
điểm sáng” làm pháp môn tâm yếu.
Từ Ca đương hàm ý là giáo nghĩa của
“Tam sĩ đạo thứ đệ” (Tạng:Lam-rim) trong
luận Bồ đề đạo đăng của ngài A đề sa. Ngài
A đề sa tinh thông Trung quán của ngài
Long thụ, Du già hành của ngài Vô trước,
Nhiếp chân thực (Phạm: Tattvasaôgraha
=hội đầu của kinh Kim cương đính) và
các Đát đặc la Du già khác. Căn bản của sự
dạy học và luận đạo của ngài A đề sa và sư

Lạc mẫu đông là ở nơi luận Hiện quán trang
nghiêm, cho nên quan hệ rất mật thiết với
Di lặc ngũ pháp. Điểm này, nếu đối chiếu
với phái Ngạch nhĩ đức (Tạng: Dge-lugspa)
đời sau lấy Ngũ bộ tụ của ngài Long
thụ làm căn cứ giáo học thì lại càng rõ
ràng. Lại nữa, các sư Lạc mẫu đông, Bác
đóa ngõa đứng trên lập trường Hiển giáo
mà truyền bá đạo thứ đệ của ngài A đề sa.
So với phái Ca nhĩ cư thì phái này có thái
độ phê phán hơn, và cũng đậm sắc thái
Hiển giáo hơn.
Trung tâm hoạt động của phái này là
CA ĐƯƠNG PHÁI

C
723
chùa Thác định........ (Tạng: Mtho-ldií)
ở phía tây và chùa Lỗ nhậm ở
trung ương. Từ thế kỉ XI đến thế kỉ XII thế
lực rất mạnh. Các giáo phái Tát ca, Ca nhĩ
cư, Hi giải v.v... đều có chịu ảnh hưởng của
phái này, để rồi về sau chia ra rất nhiều chi
phái. [X. Tây tạng Phật giáo đích Ca đương
phái (Pháp tôn); Thế giới Phật giáo thông
sử (Thánh nghiêm) thiên II chương 3; L.
A. Waddell: The Buddhism of Tibet; H.
Hoffmann: Die Religionen Tibets (The Religions
of Tibet)].
CA ĐƯƠNG PHÁI NGUYÊN LƯU
Một trong những bộ sách sử của Phật
giáo Tây tạng. Tên đầy đủ trong tiếng Tây
tạng là: Bka#-gdams-kyi rnam-par-tharpar,
Bka#-gdams-c#os-#byuí gsal-ba#i
sgron-me.Nghĩa là: “Lịch sử của phái Ca
đương, Ngọn đèn sáng của nguồn pháp phái
Ca đương” do Khẳng cát lam tăng (Tạng:
Kun-dgan rgyal-mtshan) soạn. Nguyên
bản tiếng Tây tạng dày tới 417 trang, phương
pháp biên soạn và hình thức trình bày giống
như Thanh sử (Tạng: Deb-ther síon-po)
và cũng có nhiều chỗ trích dẫn tác giả
Thanh sử.
Toàn bộ sách chia làm 3 thiên, 10
chương. Nội dung bao gồm: Định nghĩa,
Đặc tính, Do lai, Dị thuyết, Lịch sử Truyền
thừa, Phái biệt v.v... của phái Ca đương. Bộ
sử này nghiên cứu về phái Ca đương một
cách tổng hợp, đồng thời, cũng là bộ sách
trọng yếu mà các nhân sĩ của phái Hoàng
mạo trong Lạt ma giáo cần đọc. [X. Lược
thuật Tây tạng sử tịch - Ca đương phái

nguyên lưu (Lâm truyền phương, Nội minh
tạp chí kì 16, kì 17)].
CA ĐƯƠNG THẤT LUẬN
Bảy bộ luận của phái Ca đương. Tức
gọi chung bảy bộ luận do ngài A đề sa soạn.
Đó là: luận Bồ đề đạo đăng, Đại thừa trang
nghiêm kinh luận (Trang nghiêm kinh
luận), Bồ tát hạnh (Bồ tát địa), luận Đại
thừa tập bồ tát học, luận Nhập bồ đề hạnh
(Nhập hạnh luận), luận Bồ tát bản sinh
man (luận Bản sinh) và luận Pháp tập yếu
tụng. Đây là những bộ luận chủ yếu do
phái Ca đương trong Phật giáo Tây tạng
nghiên cứu học tập và diễn giảng.
CA GIÁ LÂN ĐỊA Y
Phạm:Kàcalindika.Cũng gọi Kiếp tạp
lâm thời đặc bạch, Ca chiên lân đề y, Ca
chân lân để ca, Ca chỉ lật na miên. Dịch ý
là áo gấm mịn. Tuệ lâm âm nghĩa quyển 13
(Đại 54, 383 thượng), nói: “Ca giá lân địa là
tiếng Phạm, Trung quốc dịch là mềm mại
mịn màng, là áo thượng hạng”.
CA GIÁ MA NI
...........
Phạm:Kàcamaịi.Cũng gọi Ca giá mạt
ni, Ca chá mạt ni. Ca giá, loại thủy tinh; ma
ni, đá quí, tính chất hơi kém lưu li (Tì lưu li
bảo). Bởi thế các kinh luận thường dùng
của báu vô giá để ví dụ chỉ kinh điển Đại
bát nhã ba la mật đa rất sâu xa, và dùng Ca
giá ma ni để ví dụ chỉ các kinh điển tương
ứng của Nhị thừa. [X. luận Bồ đề tư lương
Q.4; Huyền ứng âm nghĩa Q.21; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.3, Q.6].
CA HI NA Y
Ca hi na, Phạm: Kaỉhina.Cũng gọi Ca
khích na y, Yết sỉ na y. Dịch cũ dịch là áo
thưởng thiện phạt ác. Dịch ý là áo bền chắc,

áo công đức. Áo này được phép mặc vào
khoảng thời gian bốn, năm tháng sau hạ an
cư kết thúc, vì trong thời gian ấy giới luật
tương đối nới lỏng, cho nên được phép mặc.
CA HI NA Y

C
724
Theo luật Tứ phần quyển 43 Ca hi na y
kiền độ chép, thì các tỉ khưu an cư, ngày
rằm tự tứ xong, ngày 16 đi bái kiến đức Thế
tôn, giữa đường gặp mưa, y phục ướt hết,
áo Tăng già lê thấm nước, mặc rất nặng,
đức Phật mới cho phép mặc áo công đức
này. Cũng theo sách đã dẫn, nhận áo này
được năm điều lợi ích:
1. Được cất giữ áo thừa.
2. Được ngủ cách đêm không phải mang
áo theo.
3. Được ăn riêng ở ngoài chúng tăng.
4. Được ăn nhiều lần ở nhiều chỗ trước
giờ ngọ.
5. Trước bữa ăn sau bữa ăn, không cần
dặn tỉ khưu khác mà vẫn được vào tụ lạc.
Ngoài ra, ở Tích lan, trong thời kì an cư
cũng có thể được dùng áo này, nhưng vải
thì phải do người ta cúng dường và trong
một ngày phải may cho xong. [X. luật Thập
tụng Q.29; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.18].
CA LA
I. Ca la. Phạm,Pàli:Kàla.Cũng gọi
Kha la. Dịch ý là thời. Ở Ấn độ, thời được
chia làm hai loại: Ca la và Tam ma da. Thời
mà trong luật Phật giáo nói, như phi thời
thực, thời dược, thời y v.v... là Ca la. Vì sợ
lẫn lộn với “thời” (Phạm:Kàla) mà ngoại
đạo chấp là thực tại rồi sinh ra tà kiến, nên
chỉ trừ thời được dùng trong các luật, còn
ngoài ra Phật giáo phần nhiều dùng Tam
ma da. Cũng có thuyết chia thời làm ba
loại là Ca la thời, Tam ma da thời và Thế
lưu ba thời. Còn kinh Đại phương đẳng đại
tập quyển 42 phẩm Tinh tú nói: 1 Ca la =

1600 sát na, tương đương với 48 giây hiện
nay. [X. luận Đại trí độ Q.1; Tục hoa nghiêm
kinh lược sớ san định kí Q.2]. (xt. Tam Ma
Da).
II. Ca la. Phạm:Kalà.Tên gọi số lượng
rất nhỏ. (xt. Ca La Phần).
CA LA BA SA LÂM
..............
Ca la ba sa, Phạm : Kalpàsiya, Pàli:
Kappàsika, hoặcKappàsiya. Dịch ý là
rừng Bạch điệp, tên một khu rừng ở nước
Ma yết đà. Theo Luật tạng đại phẩm chép,
sau khi quay bánh xe pháp lần đầu tiên
hóa độ năm vị tỉ khưu ở vườn Lộc dã, trên
đường từ nước Ba la nại đi đến thôn Ưu
lâu tần loa (Pàli: Uruvelà), đức Phật vào
nghỉ trong rừng Ca la ba sa. Lúc ấy, có 30
người con trai của thôn Ưu lâu tần loa kết
thành một đoàn du hí gọi là Bạt đà la bạt
đề (Pàli: Bhaddavaggiya-kumàrà) mang
theo đàn bà vào chơi trong rừng này. Bấy
giờ, có người con gái cầm áo chạy trốn, mấy
chàng trai đuổi theo, giữa đường gặp đức
Phật. Ngài hỏi: “Tìm kiếm chính mình quan
trọng hay tìm kiếm đàn bà quan trọng?”.
Nghe câu hỏi này, mấy người tỉnh ngộ liền
xin xuất gia theo Phật. [X. luật Tứ phần
Q.32; luật Ngũ phần Q.15; Pháp cú kinh
chú (Pàli: Dhammapada Aỉỉhakathà 1;
Đại sự (Phạm:Mahàvastu III)].
CA LA CẦU LA TRÙNG
Cũng gọi Ca la cữu la trùng, Gia la cầu
la trùng. Dịch ý là trùng gỗ đen. Nguyên
ngữ tiếng Phạm không rõ, nếu là dịch âm
của tiếng Phạm:Kfkalàsa,thì là một giống
mọt. Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25,113
trung), nói: “Ví như Ca la cầu la trùng, thân
nó nhỏ bé, gặp gió thì to ra, có thể ăn nuốt

mọi thứ. Ánh sáng cũng thế, hễ gặp chúng
sinh có thể độ được thì chuyển tăng vô
hạn”. [X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.5 đoạn 1; Phiên Phạm ngữ Q.7].
CA LA CƯU ĐÀ CA CHIÊN DIÊN
...........
Phạm: Kakuda-katyàyana. Một trong
CA LA

C
725
sáu thầy ngoại đạo của Ấn độ đời xưa. Cũng
gọi Ca la câu đà ca chiên diên, Ca cứ đa ca
chiên diên, Cước câu đà ca đa diễn na, Bà
phù đà già tra na, La vị sa ca già diên, Ba
hưu ca chiên. Gọi tắt là Ca chiên. Ca chiên
diên là họ, dịch ý: cắt tóc; Ca la cưu đà là
tên chữ, dịch ý: cổ đen.
Ngoại đạo này cho rằng tất cả tội phúc
của chúng sinh đều do trời Tự tại tạo ra,
trời Tự tại mừng thì chúng sinh yên vui;
trời Tự tại giận thì chúng sinh khổ não. Bởi
thế, đem tất cả tội phúc qui cho chúa tể Tự
tại, con người không thể nói có tội phúc.
Ngoại đạo này cũng cho rằng nếu người
giết hại tất cả chúng sinh mà lòng không
thấy hổ thẹn, thì cuối cùng không rơi vào
đường ác, giống như hư không chẳng thấm
nước dính bụi. Nhưng nếu sinh tâm hổ
thẹn thì liền vào địa ngục, giống như nước
thấm sâu vào lòng đất.
Đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nhận xét, thì đây là loại ngoại đạo tà kiến
vô liêm sỉ. [X. kinh Đại bát niết bàn (bản
Bắc) Q.19; Hữu bộ tì nại da phá tăng sự
Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
CA LA DỤC VƯƠNG
Ca la dục, Phạm:Kàlàzoka.Thủy tổ
triều vua Nan đà (Phạm: Nanda) nước Ma
yết đà trung Ấn độ đời xưa. Cũng gọi Ca la
a dục vương, Ca la do già vương, A tu
vương. Hán dịch: Hắc thời vương (vua thời
đen).
Ông vua này ra đời khoảng 100 năm
sau đức Phật nhập diệt, lúc đầu chỉ gọi là
vua A dục, nhưng về sau, để phân biệt với

vua A dục của vương triều Khổng tước
(Phạm:Maurya) mới đổi là Ca la dục vương.
Ông là con trai của vua Tu tu na ca (Pàli:
Susunàga), đóng đô ở thành Hoa thị (Phạm:
Pàỉaliputra), trị vì 28 năm, nhưng Phật
giáo miền Bắc phần nhiều không thừa nhận
quyền hành của vua Ca la dục.
Cứ theo Đảo sử chép, nhà vua lên ngôi
được 10 năm thì tỉ khưu Bạt kì tử (Pàli:
Vajjiputta) ở thành Tì xá li đưa ra mười
việc phi pháp, lúc đầu vua có tham dự việc
này, nhưng sau quay về với chính pháp và
tổ chức Đại hội kết tập lần thứ hai. Sau khi
vua băng hà, 10 người con theo nhau nối
ngôi. Nhưng tra cứu lịch sử của các triều
vua cùng thời đại và những sử liệu khác thì
không thấy có chỗ nào ghi chép về vị vua
này. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.2;
truyện A dục vương Q.1; Phiên Phạm ngữ
Q.4; P.Bigandet: The Life or Legend of
Gaudama vol. II].
CA LA PHẦN
........
Ca la, Phạm,Pàli: Kalà.Tên gọi số
lượng rất nhỏ. Cũng gọi Già la phần. Dịch
ý là chia, tính phần, có sức mạnh hơn, phép
chia, phần lượng so sánh. Phần Giáp chú
......(chú thích ở trên đầu hoặc ở bên
cạnh tác phẩm) trong Tuệ lâm âm nghĩa
........... quyển 10 (Đại 54, 368 trung),
nói: “Nếu chia một sợi lông làm 100 phần,
thì mỗi phần gọi là Ca la phần. Các luận
dựa theo nghĩa mà phiên dịch từ ngữ này
là “có sức mạnh hơn”, ý nói một ca la phần
của vô lượng thiện pháp vô lậu có sức mạnh
hơn 1000 ca la phần của pháp hữu lậu”.
Còn Tuệ uyển âm nghĩa ........... quyển
thượng thì nói, một phần trăm hoặc một

phần mười sáu của một sợi lông trên thân
của người ta, gọi là Ca la phần. [X. kinh
Đại bảo tích Q.3; kinh Kim cương bát nhã
ba la mật (ngài Bồ đề lưu chi dịch); Huyền
ứng âm nghĩa Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.13,
Q.27].
CA LA XA
I. Ca la xa. Phạm: Kalaza. Cũng gọi
CA LA XA

C
726
Yếtla xá, Yết la xa. Dịch ý là Bảo bình......
(bình báu), Hiền bình, Bình. Là cái bình
dùng để đựng năm thứ báu, năm thứ hương,
năm thứ thuốc, năm thứ hạt cây và nước
thơm để cúng dường các vị tôn trong mạn
đồ la của Mật giáo. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; kinh Tô tất địa yết la
Q.trung, Q.hạ].
II. Ca la xa.
Là vật trang sức
đặt trên nóc
chùa tháp ở Ấn
độ. Trên nóc
các chùa tháp
thường làm quả
Am ma la
(Phạm:àmalaka)
để trang trí,
rồi ở trên quả
Am ma la để Ca
la xa. Vật trang sức này tương đương với “lộ
bàn.....” (mâm lộ thiên) ở Trung quốc. [X.
Đại đường tây vực kí Q.7].
CA LAN ĐÀ TRÌ
Ao Ca lan đà. Phạm, Pàli:
Kalaịđamahì. Theo Đại đường tây vực kí
quyển 9 chép, ao Ca lan đà
cách tinh xá Trúc lâm, thành Vương xá về
phía bắc hơn hai trăm bước, thuở xưa đức
Như lai thường nói pháp ở đây. Nước ao
lắng trong, đủ tám công đức, nhưng sau khi
đức Phật nhập Niết bàn, nước ao cạn hết.
Cách ao về phía tây bắc từ hai đến ba dặm,
có tòa tháp do vua A dục xây, cao hơn 60
thước, bên cạnh tháp có cột đá, trên đầu cột

khắc ghi sự tích xây tháp; cột cao hơn 50
thước, trên đầu cột khắc hình con voi.
CA LAN ĐÀ TRÚC LÂM
Rừng tre Ca lan đà. Phạm: Veịuvana-
Kalandakanivàsa, Pàli: Veơuvana-
Kalandakanivàpa. Cũng gọi Ca lan đà trúc
viên, hoặc Ca lan đa trúc lâm, Ca lan na
gia trúc lâm, Ca lăng trúc lâm. Dịch ý là
rừng tre sóc (con sóc), rừng tre chim đẹp,
rừng tre nhiều chim, rừng tre chim khách.
Rừng tre này ở phía bắc thành Vương xá
nước Ma yết đà trung Ấn độ là nơi ở của
loài chim Ca lan đà.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 9 chép,
thì rừng tre này thuộc quyền sở hữu của
Trưởng giả Ca lan đà, là khu rừng đẹp nhất
trong các khu rừng thành Vương xá. Trưởng
giả Ca lan đà vốn tin thờ ngoại đạo và đã
dâng rừng tre này cho ngoại đạo Ni kiền
, nhưng sau nghe đức Phật nói pháp,
mới lấy lại và đem dâng cúng Phật để làm
tinh xá cho chư tăng. Song theo kinh Quá
khứ hiện tại nhân quả quyển 4 và luật Tứ
phần quyển 50 nói, thì rừng tre này là của
vua Tần bà sa la nước Ma yết đà dâng cúng
đức Phật. [X. kinh Trung bản khởi Q.thượng
phẩm Độ Bình sa vương; kinh Sơ phần
thuyết Q.hạ]. (xt. Trúc Lâm Tinh Xá).
CA LAN ĐÀ TỬ
Con của Ca lan đà. Phạm: Kalandakaputtra,
Pàli: Kalandaka-putta. Cũng gọi
Yết lan đạc ca tử. Là con của Trưởng giả
Ca lan đà ở thôn Ca lan đà nước Tì xá li
trung Ấn độ. Tên chính là Tu đề na (Phạm,
Pàli:Sudinna, cũng gọi Tô trận na, Tu đạt
đa), còn gọi Da xá (Phạm:Yaza). Từng nghe
đức Phật nói pháp ở nhà giảng Trùng các
(Pàli:Kùỉagàra-sàlà) mà xuất gia, nhưng

sau vì làm dâm với vợ, nên đức Phật đã chế
giới cấm dâm dục. [X. luật Ngũ phần Q.1;
luật Ma ha tăng kì Q.1; luật Tứ phần Q.1].
CA LĂNG TẦN GIÀ ĐIỂU
Ca lăng tần già, Phạm:Kalaviíka,Pàli:
Ca La Xa
CA LAN ĐÀ TRÌ

C
727
Karavìíka. Cũng gọi Ca la tần giả điểu,
Yết la tần già điểu, Ca lăng tì già điểu. Gọi
tắt Ca lăng tần điểu, Ca lâu tân điểu, Ca
lăng điểu, Yết tì điểu, Tần già điểu. Dịch ý
là chim tiếng tốt, chim tiếng đẹp, chim tiếng
hay. Loài chim này sinh sản ở Ấn độ, vốn
ở núi Tuyết, ở đồng hoang cũng nhiều.
Chim màu đen, lông rất đẹp, mỏ thì đỏ,
còn ở trong trứng đã biết kêu, tiếng dịu dàng,
hòa nhã, êm ái, âm thanh của trời, người,
khẩn na la,
và tất cả chim
khác đều
không sánh
bằng. Trong
các kinh điển
Phật giao,
tiếng loài
chim này
thường được
dùng để ví
với âm thanh
mầu nhiệm
của Phật và Bồ tát. Có thuyết cho rằng loài
chim này là chim ở Tịnh độ cực lạc. Trong
tịnh độ mạn đồ la, Ca lăng tần già được vẽ
hình đầu người thân chim. [X. kinh Đại bát
nhã ba la mật đa Q.381; luận Đại trí độ
Q.28; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6].
CA LĂNG TẦN VŨ
...........
Khúc nhạc múa Ca lăng tần. Ca lăng
tần là nói tắt của Ca lăng tần già (Phạm:
kalaviíka). Cũng gọi Ca lâu tần vũ, Ca

lâu tân vũ, Già lâu tân vũ. Một trong tám
khúc nhạc múa của nước Lâm ấp. Do bốn
em bé múa điệu Sa đà (hoặc điệu Nhất việt),
bốn em đều đội mũ trời, mặc áo cánh chim,
hai tay cầm não bạt nhỏ, bắt chước Diệu
âm mà múa.
Tương truyền thủa xưa, vào ngày cúng
dường ở chùa Kì viên bên Thiên trúc, có
Ca lăng tần đến múa, lúc đó trời Diệu âm
tấu khúc nhạc này, ngài A nan truyền lại
để lưu hành ở đời. [X. Long minh sao
Q.thượng Ca lăng tần điều; Vũ nhạc yếu
lục]. (xt. Ca Lăng Tần Già Điểu).
CA LẬT ĐỂ CA NGUYÊT
Tháng Ca lật để ca. Phạm: Kàrttika,
Pàli: Kattika. Chỉ cho tháng 8 của lịch
Ấn độ. Cũng gọi Ca lạt để ca nguyệt, Yết
lật để ca nguyệt, Ca hi na nguyệt, Ca đề
nguyệt. Dịch ý là tháng sao Mão. Mặt trăng
tháng này từ lúc bắt đầu tròn cho mãi đến
tiết sao Mão (Phạm:kfttikà) mới lại thấy
tròn nữa, vì thế nên gọi là tháng sao Mão.
Tức là tương đương với ngày 16 tháng 8
đến ngày 15 tháng 9 âm lịch. [X. kinh Thập
nhị nhân duyên tường thụy Q.thượng; kinh
Tú diệu Q.thượng; luận Đại tì bà sa Q.183;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.2, Q.6; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.11].
CA LÂU LA ĐIỂU
Chim Ca lâu la. Phạm: garuđa, Pàli:
garuơa. Cũng gọi Gia lâu la điểu, Già lâu la
điểu, Yết lộ đồ điểu. Dịch ý là ăn nhả tiếng
thương đau. Hoặc gọi Tô bát lạt ni (Phạm:
suparịi), tức là chim cánh vàng (kim sí),
chim cánh vi diệu. Một loài chim lớn giống
như chim cắt, tính hung dữ được thần cách
hóa trong thần thoại Ấn độ đời cổ. Thần

Tì thấp nô hay ngồi trên lưng chim này.
Theo truyền thuyết, khi chim này sinh ra,
trên thân có ánh sáng rực rỡ, các trời lầm
tưởng đó là Hỏa thiên và thay nhau lễ lạy.
Trong các kinh điển Phật giáo đều có nói
đến tên của loài chim này, như kinh Trường
a hàm quyển 19 chép, chim kim sí (cánh
vàng) có bốn loại: đẻ trứng, đẻ bọc , đẻ nơi
Ca Lăng Tần Già Điểu
CA LÂU LA ĐIỂU

C
728
ẩm ướt và tự nhiên hóa ra. Chim kim sí đẻ
trứng có thể ăn rồng đẻ trứng; chim kim sí
đẻ bọc có thể ăn rồng đẻ trứng, đẻ bọc;
chim kim sí đẻ chỗ
ẩm ướt có thể ăn
rồng đẻ chỗ ẩm ướt,
đẻ trứng, đẻ bọc,
chim kim sí tự nhiên
hóa ra có thể ăn
rồng tự nhiên hóa ra
và các loại rồng
khác.
Kinh Quán Phật
tam muội
hải quyển 1
nói; loài chim này vì
nghiệp báo mà được
dùng rồng làm món ăn, ở Diêm phù đề,
trong một ngày, chim này có thể ăn hết
một rồng chúa và 500 rồng nhỏ. Kinh Luật
dị tướng quyển 48 nói, chim
này khi vỗ cánh phát ra gió, nếu gió ấy
quạt vào mắt người thì mắt sẽ mù. Kinh Bồ
tát tòng đâu suất thiên giáng thần mẫu thai
thuyết quảng phổ quyển 7 chép, chim chúa
Kim sí thân dài 8000 do tuần, mỗi cánh dài
4000 do tuần. Trong các kinh Đại thừa,
chim này là một trong tám bộ chúng lớn,
cùng với trời, rồng; a tu la v.v... cũng được
liệt vào hội tọa nghe đức Phật thuyết pháp.
Trong Mật giáo,
Ca lâu la là hóa thân
của Phạm thiên, Tì
nữu thiên, Đại tự tại
thiên v.v... hoặc có

thuyết cho là hóa
thân của bồ tát Văn
thù sư lợi, được đặt
ở phía nam của bộ
Kim cương ngoài
thuộc Thai tạng giới.
Hình tượng Ca lâu
la có nhiều loại, Ca
lâu la trong di tích Sơn kì (Sànchi)ở Ấn
độ chỉ đơn thuần là hình chim, nhưng hình
tượng được truyền lại ở đời sau thì phần
nhiều là đầu cánh móng mỏ giống như chim
cắt, còn mình và chân tay giống như người,
mặt trắng, cánh đỏ, thân vàng. [X. kinh
Hải long vương Q.4; kinh Pháp hoa Q.1;
kinh Khởi thế nhân bản Q.5; luận Lập thế
a tì đàm Q.2; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.2].
CA LÂU LA PHÁP
Cũng gọi Ca lâu la đại pháp. Phép tu bí
mật trong Mật giáo, lấy Ca lâu la vương
(chim Kim sí) làm Bản tôn (vị tôn chính)
tu để trừ bệnh hoạn, phòng mưa bão và
tránh sấm sét v.v... Cứ theo kinh Ca lâu la
cập chư thiên mật ngôn chép, thì người trì
pháp môn này, trên trời, dưới trời đều có
thể qua, chẳng những mọi kẻ oán địch và
quỉ thần đều không dám gần, mà người này
còn là người hơn hết trong các pháp tất địa
thành tựu.
Cứ theo Giác thiền sao Ca lâu la pháp
chư quĩ nói, thì tu pháp này hành giả có
thể được các công đức lợi ích ở đời mạt
pháp như: linh nghiệm nhanh chóng, được
của báu ở cung rồng, được cam lồ trên trời,
trừ nạn trăm rắn, đánh tan quân trận, hàng
phục oán gia, trừ các bệnh hoạn v.v... [X.
kinh Kim cương quang diệm chỉ phong vũ

đà la ni; Văn thù sư lợi bồ tát căn bản đại
giáo vương kinh phẩm Kim sí điểu vương].
CA LÊ CA LONG VƯƠNG
Ca lê ca, Phạm:Kàlika. Rồng dữ thuộc
loài quỉ. Cũng gọi Ca la ca long vương, Già
lăng già lăng vương, Gia lê gia long vương.
Dịch ý là Câu thời long vương, Hắc sắc
long vương. Rồng này cùng với rồng ác kim
tì la điều bị đức Phật điều phục. Rồng này ở
Chim Ca Lâu La
(trong Đồ tượng sao)
Chim Ca Lâu La
(ở Sơn Kì)
CA LÂU LA PHÁP

C
729
dưới sông Ni liên thiền, mù cả hai mắt, sau
được gặp đức Phật mới thấy lại ánh sáng.
Cứ theo kinh Thắng thiên vương bát nhã
ba la mật quyển 4 chép, khi Bồ tát tu hành
bát nhã ba la mật đa, thì từ luân tướng nghìn
bánh xe dưới bàn chân của Bồ tát phóng ra
ánh sáng lớn, rồng này thấy thế liền cúng
dường. [X. Hữu bộ tì nại da Phá tăng sự
Q.5; Phật sở hành tán Q.4; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.4].
CA LÊ LONG VƯƠNG
Ca lê, Phạm:kàla. Cũng gọi Ca la long
vương. Gia lê Gia long vương, Ca la ca lê
long vương, Hắc long vương. Rồng chúa
thuộc loài quỉ. Cứ theo kinh Phật bản hạnh
tập quyển 31 chép, sau khi đức Phật thành
đạo, có lần Ngài đã nhận lời mời của long
vương này xuống dưới cung điện của rồng .
Còn theo kinh A dục vương quyển 2 ghi
thì khi đức Phật lên đạo tràng Bồ đề, long
vương này dâng bài ca khen ngợi Phật. Lại
Hữu bộ tì nại da dược sự quyển 4 thì nói,
long vương này cùng với long vương Kiều
đàm ma đều từ biển lớn đến thành Tô ba
la nghe đức Phật nói pháp. [X. kinh Tạp a
hàm Q.23; kinh Chính pháp niệm xứ Q.18;
truyện A dục vương Q.2].
CA LÍ CA
.. .......
Phạm: Kàlika. Vị thứ 7 trong 16 vị Đại
A la hán. Cũng gọi Ca lực ca, Kiết lễ kiết,
Ca la. Ngài cùng với 1000 vị A la hán quyến
thuộc cùng ở châu Tăng già đồ, là bậc
Thánh giữ gìn chính pháp, làm ích lợi cho
chúng sinh. Đại sư Thiền nguyệt Quán hưu

đời Đường vẽ hình tượng Ngài ngồi trên
tảng đá với tướng lông mày dài quấn quanh
mình. Tô đông pha khen rằng: “Ngài có ba
thứ: tóc, mày và râu. Đã bỏ râu tóc, chỉ còn
lông mày. Nhân đó dạy chúng, vật không
thể hai. Đã được không sinh, thì hết sống
chết”.
Ngài Đức thanh đời Minh cũng khen
rằng: “Khuôn mặt đầy đặn, năm căn rõ ràng.
Thanh sắc hương
vị, đều có phép tắc.
Thân dưới tám
thước, mày dài hơn
trượng. Dùng mày
làm lưỡi, tùy thời
nói, lặng”. [X. Đại A
la hán nan đề mật
đa la sở thuyết pháp
trụ kí; La hán đồ tán
tập].
CA LỢI QUẬT VIÊN
...........
Ca lợi, Phạm: Kàrlì. Tên một tự viện
(Phạm:caitya=chi đề) hang đá ở Bombay,
Ấn độ. Viện hang này do nhà trước nhà
sau tạo thành, nhà trước rộng khoảng 83
mét, dài 24 mét. Nửa bên phải của mặt trước
đã hư hỏng rõ rệt, không có cột, mặt chính
còn sót lại bức vách ngăn che, chỗ này có
ba cửa vào ăn thông với nhà sau, bên trên
các cửa này là các cửa sổ lớn hình móng
ngựa làm lối lấy ánh sáng vào nhà sau; hình
chạm nổi trên bức vách bên cạnh là tượng
Phật và tượng những người dâng cúng. Nhà
sau là phần chính của viện hang đá này,
Ca Lí Ca
Tháp Trong Viện Hang Ca Lợi
CA LỢI QUẬT VIÊN

C
730
rộng chừng 73 mét, dài 199 mét, cao 74
mét. Dọc theo mặt vách, cách khoảng 16
mét có 37 cây cột đá đứng thẳng hàng. Phía
trong nhà sau chia làm ngoại trận và nội
trận, chỗ sâu nhất của nội trận có đặt một
tòa tháp hình bát úp, thiên tỉnh hình vòm
trời, có lẽ là loại hình kiến trúc sáng tạo
thời bấy giờ. Trên nền tầng thứ hai của tòa
tháp đặt cái bát úp, trên bát úp có nóc bằng
và cây lọng. Cây lọng làm bằng gỗ, đến
nay đã hơi hư hao, nhưng vì nó đã được
sáng tạo vào thời ấy nên được xem là di
tích lọng tháp duy nhất của đời xưa hiện
còn.
Bên trong tháp hiện nay rỗng không,
chẳng còn thứ di vật nào. Trong 37 cây
cột đá, bảy cột chung quanh tháp là cột
tám góc đơn thuần, còn hai bên cạnh đều
có 15 cây cột tám góc, nhưng trên đầu cột
có hình quả chuông và những chạm trổ
khác. Những chạm trổ ấy gồm có: voi hai
đầu đang quì, phối với người đàn ông đàn
bà và các con vật, nét khắc rất đẹp. Phía
trước hang bên trái, có cột sư tử (Phạm:
siôha-stambha) khắc hình sư tử bốn đầu
trên đầu cột; bên phải có Tăng viện (Phạm:
vihàra)nằm riêng rẽ trên nóc do bốn cây
cột tạo thành. Người ta nhận lầm Quật viện
này là phẩm vật dâng tế thần Thấp bà
(Phạm:Zìva), nên nhiều tín đồ của Thấp
bà giáo đã đến đây cư ngụ, vì những lớp
mồ hóng đen ngòm, nên không biết rõ có
những bức tranh vẽ trên vách hay không ?
Về niên đại đục mở hang viện này thì
không được rõ, nhưng cứ theo văn khắc

của Trưởng giả Bố đạt ba la (Phạm:
Bhùtapàla) ở Tì ca diên đề (Phạm:
Vaijayantì)ghi chép lí do tạo dựng viện
hang đá này và theo thể chữ viết của ông
mà suy đoán, thì tự viện này được khai sáng
vào khoảng thời kì đầu của kỉ nguyên Tây
lịch.
Ngoài ra, còn có văn khắc ghi sự kiện
Thiện tuế bộ đã dâng điện trước gồm chín
phòng cúng dường chư tăng bốn phương,
đặc biệt là chư tăng thuộc Đại chúng bộ,
việc này xảy ra dưới triều vua Thất lợi phổ
lỗ mã tì (Phạm: Zrìpulumavì) của Vương
triều Án đạt la vào giữa thế kỉ thứ hai Tây
lịch. Viện hang đá này là Chi đề lớn nhất
còn sót lại ở Ấn độ, rất đáng giá để bảo tồn.
[X. Fergusson and Burges: Cave Temples
of India; Fergusson: History of Indian and
Eastern Architecture, vol. I; Monier Williams:
Buddhism; Coomaraswamy: History
of Indian and Indonesian Art; Ấn độ mĩ
thuật sử; Ấn độ Phật tháp tuần lễ kí].
CA LỢI SA BÁT NA
......... ...
Phạm:Kàrwàpaịa, Pàli: Kahàpaịa.
Cũng gọi Yết lợi sa bát noa, Kế lợi sa bàn,
Ca lật sa bát noa, Ca lợi sa ba noa. Tên
một loại tiền tệ của Ấn độ thời xưa. Về giá
trị của loại tiền này các thuyết nói không
giống nhau. Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa
kí quyển 4 chép: 20 bối châu là một Ca chỉ
nễ, 4 Ca chỉ nễ là một ma sái, 20 ma sái là
một Ca lợi sa bát na, cho nên 1 Ca lợi sa
bát na tương đương với 1600 bối châu. Phần
chú thích của ngài Nghĩa tịnh trong kinh
Kim quang minh tối thắng vương cũng nói:
1 Ca lợi sa bát na là 1600 bối châu. Nhưng
Huyền ứng âm nghĩa quyển Di Tích Viện Hang Ca Lợi 25 và Câu xá

CA LỢI SA BÁT NA

C
731
luận bảo sớ quyển 22 đều nói: 80 bối châu
là 1 bát noa, 16 bát noa là 1 ca lợi sa bát na,
tức là 1280 bối châu. Còn Thiện kiến luật
tì bà sa quyển 8 thì bảo 20 ma sa ca là 1 ca
lợi sa bát na. [X. luận Du già sư địa Q.79;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.13].
CA LỢI VƯƠNG
Phạm:Kaliígaràja hoặcKaliràja. Tên
vị vua trong truyện tiền thân của đức Phật.
Cũng gọi Yết lợi vương, Ca lê vương, Ca
lăng già vương, Yết lăng già vương, Ca lam
phù vương. Dịch ý Đấu tránh vương, Ác
sinh vương, Ác thế vương, Ác thế vô đạo
vương.
Trong thời quá khứ, khi đức Phật là vị
tiên tu hạnh nhịn nhục, vua Ca lợi bạo
ngược vô đạo. Một hôm vua đưa cung nhân
ra ngoài du ngoạn, thấy vị tiên Nhẫn nhục
đang ngồi thiền dưới gốc cây, các thị nữ
liền bỏ vua Ca lợi mà đến chỗ tiên Nhẫn
nhục nghe pháp, nhà vua thấy thế sinh
tâm ác, cắt hết chân tay vị tiên. Đây là câu
chuyện rất nổi tiếng về hạnh nhẫn nhục
của Bồ tát.
Đại đường tây vực kí quyển 3 chép, về
phía đông thành Mang yết li nước Ô trượng
na ở bắc Ấn độ có ngôi tháp lớn, người đời
truyền rằng đó là nơi vị tiên Nhẫn nhục
chịu khổ. Còn Huyền ứng âm nghĩa quyển
3 thì nêu ra thuyết cho rằng vua Ca lợi là
quốc vương nước Ba la nại ở trung Ấn độ.
[X. kinh Hiền ngu Q.2; kinh Lục độ tập
Q.5; kinh Xuất diệu Q.23; kinh Kim cương
bát nhã ba la mật; luận Đại trí độ Q.14].
CA LƯU ĐÀ DI

Phạm:Kàlodàyin, Pàli: Kàơudàyin.
Cũng gọi Ca lâu đà di, Ca lư đà di, Ca lộ
na, Ca lư. Hoặc gọi là Hắc ưu đà di. Dịch ý
là Đại thô hắc (đen rất thô), Hắc diệu (đen
nhánh), Thời khởi, Hắc thượng. Vị tỉ khưu
có nhiều hành vi xấu ác trong hàng đệ tử
Phật, một trong bọn sáu tỉ khưu xấu (lục
quần tỉ khưu).
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 47 và luật
Tứ phần quyển 40 chép, thân hình Ca lưu
đà di rất đen, thường đi xin ăn ban đêm.
Một hôm, khi trời tối đen muốn mưa, Ca
lưu đà di đến nhà người ta xin, người đàn
bà nhà ấy đang mang thai; trong ánh chớp,
nhìn thấy Ca lưu đà di, người đàn bà tưởng
là quỉ đến, bà ta sợ quá đến nỗi xẩy thai.
Sau khi biết là đệ tử Phật, bà ta chửi mắng
thậm tệ. Đức Như lai biết được chuyện này
nên đã chế giới cấm ngặt các tỉ khưu đi xin
ăn sau giờ ngọ.
Còn có mấy người khác trùng tên với
Ca lưu đà di thấy trong kinh Long tượng
Trung a hàm quyển 26, kinh Tự hoan hỉ
Trường a hàm quyển 12; và Hữu bộ tì nại
da Phá tăng sự quyển 2 v.v... [X. kinh Hiền
ngu Q.12; kinh Đại bảo tích Q.61; luận
Đại trí độ Q.33].
CA LƯU ĐÀ GIÀ
Phạm: Kàlodaka. Dịch ý là Thời thủy.
Người Tây vực, đến Trung quốc vào năm
Thái nguyên 17 (392) đời Hiếu vũ đế nhà
Đông Tấn, có dịch kinh Thập nhị du 1
quyển. Những sự tích khác và tuổi thọ của
Ngài đều không rõ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.7; Khai nguyên thích giáo lục; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.5].
CA MA
......

Phạm: Kàma
I. Ca ma. Thần tượng trưng ái dục trong
thần thoại Ấn độ. Trong Lê câu phệ đà và
A đạt bà phệ đà đều nói thần này sinh trước
các trời và loài người, cũng có thuyết cho
Ca ma là nữ thần của hi vọng.
CA MA

C
732
II. Ca ma. Tên của quỉ đói. Kinh Chính
pháp niệm xứ quyển 17 có nói đến quỉ đói
Ca ma chú thích là (Đại 17, 97 hạ): “Ca ma
lưỡng lư ba, Hán dịch là dục sắc”.
CA MA LA BÊNH
....... ... .
Ca la ma, Phạm: Kàmalà. Bệnh vàng
da. Cũng gọi Già mạt la bệnh, Già ma la
bệnh, Ca mạt la bệnh, Ca ma lệnh. Dịch là
bệnh vàng da, bệnh rụng tóc, bệnh nhiệt,
bệnh phong. Tây tạng dịch là bệnh vàng
mắt. Người mắc bệnh này, bị hư con mắt,
thấy tất cả mầu sắc đều là mầu vàng, bệnh
này rất khó chữa. Huyền ứng âm nghĩa
quyển 23 nói đây là do cáu ghét xấu ác ở
trong bụng, biểu thị nghĩa không thể chữa
trị. [X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.19;
luận Thập môn biện hoặc Q.thượng; Thành
duy thức luận thuật kí Q.5 phần cuối; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.6].
CA MA LÃNG CA QUỐC
.... .. .
Ca ma lãng ca, Phạm: Kàmalaíka.
Cũng gọi Lãng ca quốc, Lãng ca thú quốc.
Tên một nước xưa ở miền đông Ấn độ. Theo
Đại đường tây vực kí quyển 10 chép, nước
này ở phía biển đông nam nước Tam ma đát
tra. Lại theo Tây vực cầu pháp cao tăng truyện
quyển thượng chép, luận sư Nghĩa huy quê
ở Lạc dương trên đường từ Ấn độ trở về
nước đã lâm bệnh và mất ở xứ này. Luật sư
Nghĩa lãng người Thành đô (Trung quốc)
khi đến nước này được Quốc vương tiếp đãi
theo lễ thượng khách. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.1; Đại từ ân tự tam tạng

pháp sư truyện Q.4; S. Beal: Buddhist
Records of The Western World, vol. II].
CA MA LŨ BA QUỐC
......
Ca ma lũ ba, Phạm, Pàli: Kàmrùpa.
Cũng gọi Ca ma ba quốc. Một nước xưa ở
phía đông Ấn độ. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì nước này chu vi
hơn 10.000 dặm, tướng người thấp bé, tiếng
nói hơi khác với tiếng trung Ấn độ. Nhân
dân nước này thờ cúng thiên thần, không
tin Phật pháp. Từ khi Phật giáo hưng khởi
cho đến đời Đường, ở nước này vẫn chưa
xây dựng chùa Phật và chiêu tập tăng chúng,
những tín đồ có lòng tin thanh tịnh thì chỉ
thầm niệm Phật mà thôi. Khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, vua nước này là Câu ma
la (Phạm, Pàli: Kurmàra) nghe tin Tam
tạng Huyền trang đang ở Ma yết đà liền sai
sứ đến mời. Theo lời khuyên của luận sư
Giới hiền, ngài Huyền trang bèn đến Ca
ma lũ ba, khen ngợi thánh đức của vua Đại
Đường, rồi cùng với vua Câu ma la cùng về
dự hội Vô già của vua Giới nhật.
Nước Ca ma lũ ba xưa hiện nay là vùng
tây bộ Assam ở phía đông bắc Bengal. [X.
Giải thuyết tây vực kí].
CA NA ĐỀ BÀ
...........
Phạm: Kàịa-deva.Dịch ý là Đơn nhãn
đề bà (Đề bà một mắt). Cũng gọi Đề bà
(Phạm:Deva), Thánh đề bà (Phạm: Àryadeva),
Thánh thiên. Truyền pháp chính
tông kí quyển 3 ghi ngài là tổ thứ 15 của
Thiền tông Tây thiên. Ngài ra đời vào thế
kỉ thứ III Tây lịch trong một gia đình Bà la
môn ở nam Thiên trúc. Cũng có thuyết
cho rằng Ngài là người nước Chấp sư tử.

Học rộng, hiểu sâu, biện tài siêu tuyệt. Ngài
từng đục lấy một mắt trên tượng vàng của
trời Đại tự tại, sau lại tự khoét một con mắt
của mình trả cho trời Đại tự tại, vì thế Ngài
có tên Đơn nhãn đề bà. Lần đầu tiên Ngài
yết kiến bồ tát Long thụ, Bồ tát sai đệ tử
đem bát nước đầy đặt ở trước mặt ngài, Đề
bà liền lấy một cây kim ném vào bát nước,
hai người tự nhiên khế hợp. Ngài xin xuất
CA MA LA BÊNH

C
733
gia làm đệ tử bồ tát Long thụ. Sau ngài đi
khắp Ấn độ, đem tài hùng biện hàng phục
ngoại ngoại, hóa độ hơn trăm vạn người.
Sau vì kết oán, Ngài bị đồ chúng ngoại đạo
giết chết. Trước khi chết, Ngài để lại bài kệ
như sau:
“Các pháp
vốn không,
không ta của ta,
không người làm
hại, không người
bị hại.”
Bảo lâm
truyện quyển 3,
Tổ đường tập
quyển 1 và Cảnh
đức truyền đăng
lục quyển 2, đều
có ghi chép sự tích của ngài. Về tác phẩm
thì có: Bách luận 2 quyển, Quảng bách luận
bản 1 quyển. [ X. truyện Đề bà bồ tát; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.5; Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.6; Xuất tam tạng ký
tập Q.12].
CA NẶC CA BẠT LI ĐỌA XÀ
Phạm: Kanakabharadvàja. Vị thứ ba
trong 16 vị đại A la hán, cũng gọi là Ca nặc
ca bạt lê đọa xà, Kiết nạp kiết lạt xuyết tập.
La đọa. Bậc Thánh cùng với 600 vị A la
hán quyến thuộc
của ngài cùng ở
châu Đông thắng
thần để giữ gìn
chính pháp, làm
lợi ích cho hữu

tình. Đại sư Thiền
nguyệt Quán hưu
đời Đường vẽ
tượng Ngài gầy trơ
xương, mắt nhìn
thẳng, lông mày
ngang như lưỡi gươm, tay phải cầm phất
trần, tay trái đặt trên đầu gối. Tô đông pha
làm bài tán khen rằng: “Nhướng mày nhìn
thẳng, phất trần ngang gối. Hỏi đại sĩ này,
là nói hay im? Im tựa sấm sét, nói như tường
vách. Chẳng nói chẳng im, là cách của tổ”.
Ngài Chân khả đời Minh thì khen rằng:
“Xương bằng củi khô, quên mình và
vật. Mắt sáng mày ngang, thấy người chôn
sống. Tay phải cầm phất, phủi hết khen
chê. Vai cao chân bằng, là giống rồng voi”.
[X. Đại A la hán nan đề mật đa la sở thuyết
pháp trụ kí; La hán đồ tán tập].
CA NẶC CA PHẠT SA
Phạm: Kanakavatsa. Vị thứ hai trong
16 vị Đại A la hán. Cũng gọi Kiết nạp kiết
ba tát, Na ca bạt. Bậc thánh cùng với 500
vị A la hán
quyến thuộc của
ngài cùng ở tại
nước Ca thấp di
la phương bắc để
giữ gìn chính
pháp, làm lợi ích
cho loài hữu tình.
Đại sư Thiền
nguyệt Quán
hưu đời Đường vẽ
tượng ngài vai
trái mang gậy, hai
tay kết ấn. Ông
Tô đông pha làm bài tán khen rằng:

“Tuổi tác bao nhiêu? Sao trông vẫn trẻ.
Tôi biết tâm ngài, Phật chẳng cười bậy. Giận,
mừng tuy giả, cười thì chẳng giận. Đem cái
không lo, cho vô lượng người”.
Ngài Chân khả đời Minh thì tán rằng:
“Thân như cây khô, chợt mở nét mặt. Trông
khoảng giây lát, mắt quắc, mũi nở. Một
cành cây lật, cầm chắc trong tay. Có tâm
không tâm, bút mực khó tả”. [X. Đại A la
Ca Na Đề Bà
Ca Nặc Ca Bạt Li Đọa Xà
Ca Nặc Ca Phạt Sa
CA NẶC CA PHẠT SA

C
734
hán nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí;
La hán đồ tán tập].
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG
Ca nhị sắc ca, Phạm: Kaniwka. Cũng
gọi Kế nị ca vương, Kế nị già vương, Đàn
kế nị tra vương, Cát nị thi cát vương, Ca nị
sắt tra vương. Vua nước Kiện đà la (nước
Nguyệt chi) thuộc Ấn độ đời xưa. Vua đời
thứ ba của vương triều Quí sương (Phạm:
Kuwàna), niên đại của ông được coi là thời
đại then chốt trong lịch sử văn hóa và lịch
sử chính trị của Ấn độ, tuy nhiên, năm ra
đời và năm lên ngôi vua của ông có nhiều
thuyết khác nhau:
1. Cứ theo bài tựa trong kinh Tăng già
la sát sở tập và kinh Tạp bảo tạng quyển 7
chép, thì vị vua này ra đời khoảng 700 năm
sau đức Phật nhập niết bàn.
2. Bài tựa kinh Tì bà sa nói vua ra đời
khoảng 600 năm sau đức Phật nhập diệt.
3. Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện và
luận Chương sở tri quyển thượng chép niên
đại của vua là sau đức Phật nhập diệt 500
năm.
4. Theo luận Đại tì bà sa quyển 200 và
Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện quyển
2 chép, thì vua ra đời khoảng 400 năm sau
đức Phật vào niết bàn.
5. Lạc dương già lam kí quyển 5 nói,
vua ra đời khoảng 300 năm sau đức Phật
nhập diệt.
6. Đại đường tây vực kí đồng ý với thuyết
thứ tư ở trên, chủ trương vua ra đời khoảng
400 năm sau Phật nhập diệt, tức là vào thế
kỉ thứ nhất Tây lịch. Các học giả cận đại

phần nhiều nhất trí với thuyết này.
7. Tam quốc chí Ngụỵ thư quyển 3 chép:
“Năm Thái hòa thứ ba (229) đời Minh đế,
vua nước Đại nguyệt chi là Ba điều (cháu
của vua Ca nị sắc ca) sai sứ đến nước Ngụy”.
Cũng có người căn cứ vào sử kiện này mà
cho rằng vua Ca nị sắc ca ra đời vào thế kỉ
thứ II tây lịch.
Vua Ca nị sắc ca tiếp nối vua A dục xây
dựng đế quốc lớn, chi phối toàn miền bắc
Ấn độ. Trong lịch sử Phật giáo Ấn độ, Ca
nị sắc ca và A dục đều được ca tụng là hai
vị vua hộ trì Phật pháp. Vua dời thủ đô từ
Trung á đến thành Phú lâu sa ở vùng Kiện
đà la phía tây bắc Ấn độ thời xưa. Nhà vua
tiếp xúc mật thiết với văn hóa Trung quốc,
Hi lạp, La mã, tạo nên sự dung hợp giữa
các nền văn hóa đông và tây.
Lúc đầu nhà vua tôn sùng dị giáo, không
tin tội phúc, khinh rẻ Phật pháp, sau nhờ
sự cảm hoá của bồ tát Mã minh vua mới
quy y Phật giáo. Nhưng Đại đường tây vực
kí quyển 2 và kinh Tạp bảo tạng quyển 7
ghi chép nhân duyên qui y của vua lại khác.
Về sau vua ra sức bảo hộ Phật giáo, xây
dựng chùa viện của Thuyết nhất thiết hữu
bộ, và triệu tập 500 vị A la hán gồm các
ngài Hiếp tôn giả, Thế hữu, Pháp cứu, Giác
thiên v.v... đến Ca thấp di la để kết tập và
chú thích Tam tạng. Cứ theo truyền thì bộ
luận Đại tì bà sa
200 quyển hiện
còn là luận chú
thích tạng luận
trong Tam tạng
đó, duy có điều là
thực hư thế nào
thì khó xác định.

Thời kì vua
Ca nị sắc ca trị
vì, Phật giáo được
truyền bá rộng
rãi, nhiều cao
tăng xuất hiện, công cuộc biên soạn các
kinh điển Đại thừa được xúc tiến. Rồi đến
thời đại con của vua là Phú tây sắc ca vương
(Phạm: Huviwka), vì chịu ảnh hưởng văn
hóa Hi lạp một cách sâu đậm nên mỹ thuật
Phật giáo Kiện đà la đã một thời rất thịnh.
Ca Nhị Sắc Ca Vương
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG

C
735
[X. luận Đại tì bà sa Q.114; Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.5; Đại đường tây vực
kí Q.3; Rhys Davids: Buddhism; V. A.
Smith: Early History of India].
CA NHỊ SẮC CA VƯƠNG VI THIÊN ĐẦU NGƯ
Vua Ca nhị sắc ca sinh làm con cá nghìn
cái đầu. VuaCa nhị sắc ca của nước Kiện đà
la thuộc Ấn độ thời xưa một đời đánh dẹp
bốn phương, phạm tội giết hại rất nhiều, tuy
nghebồ tát Mã Minh nói pháp, qui y Phật
giáo, nhưng sau khi chết vẫn phải sinh vào
biển lớn làm con cá nghìn đầu, bị người dùng
gươm chặt hết đầu và cứ chặt đến đâu lại sinh
ngay đến đấy, luân hồi không dứt. Lúc đó có
vị La hán làm Duy na đánh kiền chùy (kiểng),
cá nghe tiếng kiền chùy thì hết đau đớn, bèn
xin vị La hán dùng bản gỗ đánh liên tục để
giảm nghiệp khổ cho mình. [X. Phó pháp tạng
nhân duyên truyện Q.5; Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng đoạn
1]. (xt. Ca Nhị Sắc Ca Vương).
CA NIÊM PHẬT
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nghĩa là khi niệm Phật, âm thanh ngân
dài, cũng như ca vịnh phải nhịp nhàng hòa
điệu. Cũng gọi Phù thế niệm Phật. Cách
niệm Phật theo tiếng kiểng, hoặc theo bước
đi nhún nhảy theo nhịp trống do Thượng
nhân Không dã bày ra. Cách niệm Phật
này nhằm mục đích giáo hóa quần chúng
bình dân, nhưng sau dần dần trở thành lối
hát xướng ngâm vịnh tầm thường, thế tục,
làm mất đi ý nghĩa tín ngưỡng tôn giáo. [X.
Nhân luân huấn mông đồ vựng Q.7; Hí du
tiếu lãm Q.6 phần trên].

CA SA
.....
Phạm: Kawàya, Pàli: kasàya hoặc
kasàva. Dịch ý: hoại sắc (mầu xấu xí), bất
chính sắc (không phải mầu chính), xích sắc
(mầu đỏ), nhiễm sắc (mầu nhuộm). Chỉ cho
áo pháp của chư tăng. Cũng gọi Ca sa dã,
Ca la da duệ, Ca sa, Gia sa.
1. Về mầu sắc: các bộ luật tuy nói khác
nhau, nhưng đại để đều tán đồng thuyết
dùng ba thứ hoại sắc: mầu xanh, mầu bùn
(đen), mầu mộc lan (vỏ dà).
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển hạ đoạn 1 nêu ra những mầu
không đúng phép, đó là:
a. Năm mầu chính: xanh, vàng, đỏ, trắng,
đen.
b. Năm mầu pha trộn: đỏ thắm, đỏ lợt,
đỏ tươi, xanh biếc, vàng khè.
Nhưng, Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
quyển hạ và kinh Xá lợi phất vấn lại nói
mầu áo của năm bộ có khác nhau: mầu
xanh (Hóa địa bộ), mầu vàng (Đại chúng
bộ), mầu đỏ (Pháp tạng bộ), mầu đen
(Thuyết nhất thiết hữu bộ), mầu mộc lan
(Ẩm quang bộ) là năm mầu đúng phép.
Trong Phạm võng kinh Bồ tát giới bản sớ
quyển 3, ngài Pháp tạng giải thích: mầu của
Ca sa là đem hòa năm mầu: xanh, vàng
v.v... mà nhuộm thành một mầu không phải
là mầu chính. Nhưng,
ngài Nghĩa tịch trong
cùng bản sớ quyển 3
nói: năm bộ Tiểu thừa
mỗi bộ dùng một mầu,
còn bồ tát Đại thừa đối
với năm mầu không
chấp riêng một mầu

nào mà mặc luôn cả
năm mầu hoại sắc.
Còn Kim cương bát nhã sớ quyển 2 của
ngài Cát tạng, Huyền ứng âm nghĩa quyển
15 và Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển
2 v.v... đều cho rằng mầu ca sa đỏ nhờ nhờ
mới chính là mầu do đức Phật chế định,
còn ba mầu xanh, vàng, mộc lan chỉ là dấu
Nhiếp diệp Điệp diệp
CA SA

C
736
chấm được in lên áo để phân biệt mà thôi.
Truyền thuyết này có vẻ không ổn. Kinh
Tì ni mẫu quyển 8 nói, áo pháp của các Tỉ
khưu phai mầu, Phật cho phép dùng 10
thứ mầu để nhuộm: đây là chứng minh cho
thấy áo pháp không phải chỉ nhuộm một
thứ mầu đỏ nhờ nhờ.
Sau khi Phật giáo được truyền vào Trung
quốc, ở các đời Hán, Ngụy, các sư mặc áo
mầu đỏ, về sau lại có áo mầu đen, áo mầu
xanh, áo mầu vàng sẫm. Từ đời Đường, Tống
trở về sau, triều đìnhthường ban cho các
bậc cao tăng áo lụa tía, áo lụa đào.
Vào thời Minh, Phật giáo được chia làm
ba loại khác nhau: Thiền (Thiền tông),
Giảng (các tông Thiên thai, Hoa nghiêm,
Pháp tướng), Giáo (cũng gọi Luật, theo việc
tang nghi, nghi thức pháp sự), và qui định:
Thiền tăng mặc áo mầu vàng sẫm với Ca
sa mầu xanh lam, Giảng tăng mặc áo mầu
xanh với ca sa mầu đỏ lợt, Giáo tăng mặc
áo đen với ca sa mầu hồng nhạt, nhưng về
sau tất cả đều mặc áo đen.
2. Về tài liệu (vải) để may ca sa, gọi là y
thể hoặc y tài.
Về vấn đề này, Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 14 nêu ra sáu loại:
Khu ma, cổ bối, cú xa da, khâm bà la, sa
na và bà hưng già. Luận Thập trụ tì bà sa
quyển 16 nêu hai loại: áo cư sĩ, áo phấn
tảo. Luật ma ha tăng kì quyển 28 nêu bảy
loại, luật Tứ phần quyển 39 nêu 10 loại.Tất
cả các loại áo trên đây đều được may với
một lớp vải; nhưng, trong trường hợp vải
quá mỏng thì được phép dùng vài lớp, gọi

là Trùng pháp (phép may kép). Áo pháp
của chư tăng phải khác với thế tục, tức là
không được may bằng những chất liệu mà
người tại gia hoặc ngoại đạo thường dùng.
Bởi thế, luật Tứ phần quyển 40 đã chỉ rõ:
áo thêu bằng tay, áo bằng cỏ, áo vỏ cây
v.v... là áo của ngoại đạo, chư tăng không
được dùng. Luật Ma ha tăng kì quyển 28
nói, chúng tăng không được mặc áo với
mầu sắc giống như người thế gian, nghĩa là
không được nhuộm các màu khâu khư, ca
di già, mầu xanh, mầu hoa v.v...
Nhưng vấn đề có được dùng tơ lụa để
may áo pháp hay không thì từ xưa đã có
nhiều thuyết khác nhau: luật sư Đạo tuyên
cho đó là trái phép, nhưng ngài Tam tạng
Nghĩa tịnh lại cho là đúng pháp.
3. Cách may cắt ca sa: trước hết, cắt vải
nhỏ ra thành từng miếng, sau đó khâu nối
những miếng ấy lại với nhau để nêu tướng
điền ( , ruộng), gọi là Cát tiệt y (áo cắt
đứt), lâu dần từ ngữ Cát tiệt y
thành là tên khác của ca sa. Cát
tiệt có nghĩa là vải may ca sa đã bị
cắt ra thành từng miếng nhỏ rồi
khâu chắp lại không thể dùng để
bán hoặc đổi chác lấy vật khác. Như thế,
có thể giúp các đệ tử xả bỏ tâm tham muốn
đối với áo mặc và dứt trừ được ý nghĩ trộm
cắp.
Ba áo tuy cắt may theo cách thức trên
là đúng phép, nhưng, trong
trường hợp khó khăn, như ít
tiền, thiếu vải, thì được phép đặt
những lá nẹp bên ngoài chứ
không phải cắt vải, gọi là Điệp
diệp (lá xếp). Còn loại áo
An đà hội (áo năm nẹp) đặc biệt

cho phép xếp vải làm lá, gọi là
Nhiếp diệp .
Cách khâu ca sa có thể chia
làm hai kiểu: răng ngựa và chân
chim. Viền bốn cạnh ca sa để phòng khỏi
hư rách, bốn góc trong mép viền đặt bốn
miếng vải vuông nhỏ gọi là Tứ điệp (bốn
miếng vải gấp xếp nhỏ) thường gọi là Tứ
thiên vương, có công dụng khiến khi cầm
ca sa lên được nhẹ nhàng thêm. Vai bên
trái dễ bị cáu ghét, thường tẩy rửa luôn,mau
rách, nên đặt thêm miếng vải ở mặt trong
gọi là Kiên điệp (miếng vải xếp ở vai).
Tướng điền
Giải và Móc
CA SA

C
737
Ca sa phải có móc hoặc giải đính ở phần
trước ngực để cài hoặc thắt lại giữ cho ca sa
khỏi tuột xuống. Chỗ để móc hoặc giải cũng
có những thuyết bất đồng, và chất liệu để
làm móc cũng có những chỗ nói khác nhau.
Đời sau dùng ngà voi làm thành cái vòng
gọi là hoàn, hoặc là vòng Chiết na thay
cho móc và để ở trước ngực.
4. Cách mặc ca sa, có hai cách: khoác
kín cả hai vai hoặc để lộ vai bên phải, che
kín vai bên trái. Khi cúng dường Phật và sư
tăng thì trật vai bên phải, khi đi ra ngoài
hoặc vào nhà tại gia thì phải che kín cả hai
vai. Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi quyển
thượng nêu năm việc khi mặc áo pháp, cũng
liên quan đến việc đi ra ngoài. Luật Tứ phần
quyển 19 và Tì nại da quyển 10 nói chúng
tăng phải mặc ba áo cho chỉnh tề. Luật Ngũ
phần quyển 20 nói, tùy lúc ca sa được mặc
trái. Lại theo Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
quyển thượng thì có bốn trường hợp người
không mặc ca sa cũng không bị tội:
a. Không có chùa tháp.
b. Không có tỉ khưu tăng.
c. Có trộm cướp.
d. Vua không ưa thích đạo .
5. Công đức và tên gọi khác của ca sa:
Ca sa là tiêu biểu của bậc hiền thánh, từ
xưa đã được giáo đoàn Phật giáo tôn trọng.
Kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán quyển
5 nêu ra 10 lợi ích của ca sa; kinh Bi hoa
quyển 8 và kinh Đại thừa bi phân đà lợi
quyển 6 chép, ca sa của Phật có thể thành
tựu năm công đức của bậc thánh. Ca sa
cũng có nhiều tên gọi khác, như: áo ruộng

phúc, tức là biểu thị ý ruộng áo pháp mở
rộng bốn lợi ích, tăng thêm ba tâm thiện,
nuôi pháp thân tuệ mệnh. Dùng ba thứ hoại
sắc làm áo, khiến lòng tham không sinh
khởi, gọi là áo lìa bụi nhơ. Người vào đạo
mặc áo này trên mình thì phiền não rơi
rụng hết, gọi là áo gầy mòn. Lại ví dụ thân
thể không cấu nhiễm, thơm sạch như phù
cừ (hoa sen) gọi là áo hoa sen. Lại áo
ca sa được khoác trên thân, giống như cờ
pháp trang nghiêm, gọi là áo cờ thù thắng;
không bị ngoại đạo phá hoại, gọi là áo trừ
tà; không bị bọn tà khuynh đảo, cho nên
cũng gọi áo tướng cờ, áo tướng cờ giải thoát.
Ngoài ra còn có các tên như: áo công đức,
áo không cáu bẩn, áo không có tướng, áo
không gì hơn, áo giải thoát, áo đạo, áo xuất
thế, áo từ bi, áo nhịn nhục, áo a nậu đa la
tam miệu tam bồ đề v.v...
6. Sự diễn biến: theo như đức Phật chế
định, ca sa gồm có ba loại: An đà hội (áo
năm điều), Uất đa la tăng (áo bảy điều) và
Tăng già lê (áo chín điều), gọi là ba áo. Về
mầu sắc, tuy có nhiều thuyết, nhưng đại để
không cố chấp mà lấy sự chất phác làm
chủ yếu. Thế nhưng đời sau, ưa hoa mĩ,
dùng các mầu sắc chính, như vàng, đỏ, thậm
chí áo Kim lan, làm mất pháp chế căn bản
của đức Phật.
Về cách mặc ca sa thì Ấn độ vốn thuộc
vùng nhiệt đới, phần nhiều ca sa được mặc
trực tiếp trên mình, cho nên chư tăng Ấn
độ chỉ giữ có ba áo. Còn ở Trung quốc và
Nhật bản thì ca sa được khoác ở ngoài áo
lễ gọi chung là Áo cà sa. Đặc biệt ở Nhật
bản áo An đà hội đã biến hình đổi dạng rất
nhiều, như: ca sa năm điều, năm điều nhỏ,
ca sa ba mối năm điều, ca sa chủng tử (hoặc

ca sa luân), năm điều xếp, lạc tử, uy nghi tế,
linh huyền v.v... Ngoài ra còn có các loại
bình ca sa, giáp ca sa, nạp ca sa, viễn sơn ca
Khâu kiểu chân chim Khâu kiểu răng ngựa
CA SA

C
738
sa v.v…... rất nhiều loại. Tương truyền áo Kim
lan do bà di mẫu Ma ha ba xà ba đề dâng
cúng đức Phật. Kinh Trung a hàm quyển
13 và kinh Hiền ngu quyển12 ghi chép việc
này, nhưng các bộ luật thì không thấy có
ghi. [X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.59; Tì ni thảo
yếu Q.thượng phần cuối; Đạo tuyên luật sư
cảm thông lục; Thích thị yếu lãm Q.thượng;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.18]. (xt. Tam
Y, Y Thể).
CA SA BIẾN BẠCH
Ca sa đổi trắng. Có nghĩa là ca sa của
chúng tăng biến thành mầu trắng như áo
của người tại gia, đây là tướng báo trước đời
mạt pháp, pháp sẽ diệt hết. Người tại gia
Ấn độ mặc áo trắng, vì thế, trong chính
pháp, đức Phật mới chế định người xuất gia
phải mặc ca sa nhuộm mầu xanh, đen, hoặc
mộc lan cho khác với mầu áo tại gia. Như
vậy, ca sa biến thành mầu trắng là dấu hiệu
báo trước chính pháp sắp hủy diệt.
Kinh Ma da quyển hạ (Đại 12, 1013 hạ),
nói: “Một nghìn ba trăm năm sau, ca sa đổi
trắng, không chịu nhuộm mầu”(tức là đến
đời mạt pháp, ca sa của người xuất gia cứ để
nguyên mầu trắng chứ không nhuộm hoại
sắc).
Sự lưu truyền và biến thiên của giáo pháp
đức Phật có thể được chia làm ba thời kì:
Chính pháp, Tượng pháp và Mạt pháp.
Thông thường 1000 năm hoặc 2000 năm
sau đức Phật nhập diệt được coi là thời kì
mạt pháp, tức là thời kì chính pháp đã tuyệt
diệt. Kinh Ma da nói 1300 năm là đang ở
thời kì Mạt pháp.

CA SA ĐẠI
........
Túi đựng ca sa. Phạm:Cìvara-bfsikà.
Cũng gọi Y đại, Đả bao, Thịnh y, Y nang,
Tam y đại. Cái túi đựng ba tấm ca sa và các
vật thường dùng như Kinh sách, giới điệp,
khánh, tràng hạt, dao cạo v.v... đeo ở cổ
hoặc khoác trước ngực khi vị Thiền tăng đi
hành cước.
Loại túi đựng
ca sa này đã
do luật Phật
chế mà
chuyển hoá
ra, nhưng chuyển hóa từ lúc nào thì không
được rõ. [X. luật Ngũ phần Q.21].
CA SA MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la được kiến lập bằng cách vẽ
tượng Phật và tượng chư tôn trên tấm ca
sa. Trong các kinh và nghi quĩ hoàn toàn
không thấy ghi chép về loại mạn đồ la này,
mà cũng không biết rõ đã do ai truyền thừa.
CA SA NGŨ ĐỨC
...........
Năm đức của ca sa. Tức là ca sa có năm
thứ công đức. Thích thị yếu lãm quyển
thượng chép: Tiền thân đức Thích ca thủa
xưa, khi còn là bồ tát Đại bi, ngài đã từng
thệ nguyện trước đức Phật Bảo tạng: Khi
con thành Phật, ca sa có thể thành tựu năm
thứ công đức:
1. Đệ tử Phật tuy phạm các thứ tà kiến,
nhưng nếu có lòng cung kính tôn trọng ca
Mạn Đồ La Ca Sa
CA SA BIẾN BẠCH
Ca Sa Đại

C
739
sa, thì sẽ đạt tới quả vị ba thừa Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát, được bất thoái chuyển
(không trở lui).
2. Trời, rồng, thần, quỉ, người và chẳng
phải người, nếu hay cung kính ca sa, thì có
thể ở trên đường giải thoát của ba thừa mà
được bất thoái chuyển.
3. Nếu có quỉ thần, loài người bị đói khát,
nghèo cùng bức bách, thì chỉ được một
miếng nhỏ ca sa cũng có thể no đủ.
4. Nếu chúng sinh đang xung đột với
nhau, sinh ý thù oán, nếu nghĩ đến thần lực
của ca sa thì họ sinh tâm từ bi ngay lúc đó.
5. Khi lâm trận, nếu mang theo một
miếng nhỏ của ca sa, cung kính tôn trọng,
thì người ấy thường thắng. [X. kinh Bi hoa
Q.8; kinh Đại thừa bi phân đà lợi Q.6; Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ đoạn1].
CA SA THẬP LỢI
...........
Mười điều lợi ích của ca sa. Có xuất xứ
từ kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
quyển 5. Cũng gọi 10 thắng lợi. Đó là:
1. Dùng để che thân, khỏi xấu hổ, biết
thẹn thùng.
2. Tránh lạnh nóng, ruồi muỗi, thú dữ.
3. Hiện tướng sa môn, người trông thấy
vui mừng, xa lìa tâm tà.
4. Là tướng tiêu biểu quí báu của người
và trời, có thể được phúc sinh lên cõi trời
Phạm thiên.
5. Lúc mặc ca sa, nghĩ tưởng pháp báu,
diệt trừ các tội.
6. Nhuộm thành hoại sắc, dứt bỏ ý tưởng

năm dục, không sinh tâm tham đắm.
7. Ca sa là áo thanh tịnh của Phật, vĩnh
viễn trừ bỏ phiền não, tạo thành ruộng tốt
lành.
8. Tiêu diệt tội ác, sinh mười điều thiện.
9. Như ruộng đất lành, hay nuôi lớn
đạo bồ đề.
10. Như áo giáp, tên độc phiền não
không hại được.
Ca sa có 10 điều lợi như trên, cho nên
chư Phật ba đời đều mặc áo này. [X. Chính
pháp nhãn tạng Ca sa công đức].
CA SA THẬP NHỊ DANH
..............
Mươi hai tên gọi của ca sa. Dựa theo ý
nghĩa khác nhau mà ca sa có 12 tên gọi.
Cứ theo Phật chế tỉ khưu lục vật đồ, thì 12
tên của ca sa là:
1. Ca sa, Phạm:kawàya, hàm ý là mầu
xấu xí, không phải mầu chính, không phải
động lòng tham, là áo khác với áo thế gian.
2. Đạo phục, là áo của người tu đạo mặc.
3. Xuất thế phục, áo của người ra khỏi
thế gian mặc.
4. Pháp y, áo may đúng phép Phật chế
định.
5. Li trần y, áo của người xa lìa sáu trần
cảnh mặc.
6. Tiêu sấu phục, vì áo này có công năng
làm tiêu mòn phiền não, nên gọi là tiêu sấu
phục (áo gầy mòn).
7. Liên hoa phục, áo lìa nhơ bẩn được
thơm sạch, giống như hoa sen.
8. Gián sắc phục, áo dùng mầu lẫn lộn
để tránh năm mầu chính.
9. Từ bi phục, áo của người tu hạnh từ
bi.
10. Phúc điền y, hình thức tấm áo ca sa

giống như thửa ruộng của thế gian, ruộng
thế gian có thể sản xuất thóc gạo để nuôi
sắc thân, ruộng áo pháp thì mở rộng bốn
điều lợi, tăng thêm ba tâm thiện để nuôi
pháp thân tuệ mệnh.
11. Ngọa cụ, dùng làm đồ nằm giống
như chăn, nệm.
12. Phu cụ, dùng làm đồ trải ra để ngồi
giống như cái chiếu.
Thích thị yếu lãm quyển thượng thì nêu
các tên là:
CA SA THẬP NHỊ DANH

C
740
1. Ca sa.
2. Li nhiễm phục.
3. Xuất thế phục.
4. Vô cấu phục.
5. Nhẫn nhục khải.
6. Liên hoa y.
7. Chàng tướng.
8. Điền tướng y.
9. Tiêu sấu y.
10. Li trần y.
11. Khử uế y.
12. Chấn việt.
Ngoài ra còn có các tên gọi như: Vô
thượng y, Giải thoát y, Vô tướng y, A nậu
đa la tam miệu tam bồ đề y, Công đức y
v.v…... [X. Kim cương bát nhã sớ Q.2].
CA SA VỊ
Mùi vị ca sa. Ca sa, Phạm: Kawàya,
nguyên nghĩa là đục, nhuộm. Trong cây cỏ
có nhiều vị kết tụ lại khó có thể dùng làm
thức ăn, phần nhiều phải nấu thành chất
lỏng rồi trộn lẫn với nhau, chất hỗn hợp ấy
gọi là ca sa vị. Vị này cùng với vị chua, ngọt,
đắng, chát, mặn gọi chung là sáu vị hỗn hợp.
Ngoài ra, cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển
6 nói, thì ca sa vị cũng tức là áo ca sa được
nhuộm bằng các mẫu hỗn hợp. [X. luật Tứ
phần Q16; Tứ phần luật hành sự sao tư trì
kí Q.hạ phần 1 đoạn 1].
CA TÀI
..... Vị tăng đời Đường. Năm sinh năm mất
không rõ. Khoảng năm Trinh quán, ngài ở
chùa Hoằng pháp tại Trường an, siêng tu
tịnh nghiệp, hoằng dương pháp môn Tịnh
độ. Chịu ảnh hưởng của ngài Đạo xước, Ca

tài bắt đầu chỉnh lí các bộ luận viết về Tịnh
độ, rồi soạn bộ luận Tịnh độ gồm 3 quyển,
chủ trương niệm Phật lấy quán tưởng làm
cốt yếu.
Cứ theo truyện Tĩnh lâm trong Tục cao
tăng truyện quyển 20 chép, thì chùa Hoằng
pháp là do Chính bình công Lí an viễn
sáng lập vào năm Vũ đức thứ 3 (620) đời
vua Cao tổ nhà Đường và ngài Tĩnh lâm là
vị sư đầu tiên trụ trì chùa này. Ngài Tĩnh
lâm là người hoằng dương Nhiếp luận, bởi
vậy, nếu căn cứ vào mục lục các kinh, luận,
chương, sớ mà tông Tịnh độ dựa vào để
suy đoán, thì ngài Ca tài có lẽ là vị tăng
thuộc tông Nhiếp luận. Còn những sự tích
khác về ngài không được biết rõ.
CA TẦN XÀ LA ĐIỂU
Ca tần xà la, Phạm:Kapiĩjala.Cũng gọi
Ca tân xà la điểu. Dịch ý là chim tu hú hoặc
chim trĩ, một giống chim chá cô...... [X.
luật Tứ phần Q.50; luận Đại trí độ Q 12;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
CA TẤT THÍ QUỐC
Ca tất thí, Phạm:Kapiza. Cũng gọi Ca
tí thi quốc. Tên một nước xưa ở vùng tây
bắc Ấn độ, tức là nước Cao phụ ở đời Hán.
Đất này tương đương với vùng đất Khách
bố nhĩ cốc thuộc vương quốc A phú hãn
hiện nay. Phía đông đối diện với nước Kiện
đà la ở tây bắc Ấn độ. Phía bắc chung lưng
với dãy núi Hưng đô khố thập. Hai phía
còn lại cũng liền với núi. Đây là giải đất
xung yếu suốt từ vùng Trung á đến bắc Ấn
độ.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 1 nói,
thì những hàng hóa quí hiếm từ nơi xa lạ
phần nhiều dồn về nước này. Chữ viết cũng
giống chữ của nước Đổ hóa la; có hơn 1.000

vị tăng, phần nhiều tu học giáo pháp Đại
thừa. Dưới thời vua Ca nhị sắc ca, lãnh thổ
nước này rộng đến phía đông dãy Thông
lĩnh và các bộ tộc Hà tây đều phải đưa con
tin đến. Trong nước có ngôi chùa thờ một
CA SA VỊ

C
741
mảnh xương đỉnh đầu của đức Như lai cùng
với tóc và răng sữa của ngài khi còn thơ ấu,
và hàng tháng đến sáu ngày chay thì vua
và các đại thần đến chùa này rải hoa cúng
dường.
Trong nước có hai tòa thành là: Cù lự
tát báng và Tập tệ đa phạt thích từ. Ngài
Huyền trang khi sang Ấn độ và lúc trở về
nước, đi qua xứ này và rất được nhà vua
trọng đãi. [X.Từ ân truyện Q.5; Tục cao
tăng truyện Q.2 Đạt ma cấp đa truyện].
CA THẤP DI LA QUỐC
Ca thấp di la, Phạm: Kazmìra, Pàli:
Kasmìra. Cũng gọi Yết thấp nhĩ la quốc,
Ca diếp di la quốc, Ca thất mật quốc. Tên
nước xưa ở chân núi Hi mã lạp sơn, vùng
đông bắc Kiện đà la thuộc tây bắc Ấn độ,
đời Hán của Trung quốc gọi nước này là
Kế tân. Dựng nước vào khoảng 2400 năm
trước tây lịch, trải qua 47 đời, thì đến vua A
dục lên ngôi vua. Vua A dục rất thâm tín
phật pháp, xây dựng vô số chùa tháp, đây
là kí sự sớm nhất về Phật giáo được ghi
chép trong Vương thống sử. Lại theo phẩm
Ác hạnh trong kinh Pháp cú thí dụ quyển
2 chép, thì đức Phật từng sai La hán Tu
mạn mang tóc và móng của Ngài đến miền
nam Kế tân và xây chùa Phật đồ ở trong
núi để thờ.
Truyền đạo sư Mạt xiển đề (Pàli:
Majjhantika) do vua A dục phái đi từng
đến Kế tân truyền đạo. Về sau, xứ này bị
đặt dưới quyền thống trị của vua nước Kiện
đà la là Ca nị sắc ca, nhà vua đã triệu thỉnh
500 vị danh tăng cao đức đến đây biên soạn

bộ luận Đại tì bà sa gồm 200 quyển, từ đó,
Kế tân đã trở thành trung tâm nghiên cứu
A tì đạt ma rất thịnh.Về sau, cũng tại nơi
này, có lần Phật giáo đã bị bách hại, rồi lại
hưng thịnh để cuối cùng trở thành một đại
căn cứ địa của Phật giáo Đại thừa.
Trong các kinh điển Đại thừa như kinh
Đại tập, kinh Hoa nghiêm, kinh Niết bàn……………
v.v... đều có nói đến tên của nước này. Và
trong số các bậc cao tăng thạc đức từ Ca
thấp di la đến Trung quốc để tham gia việc
dịch kinh, có các ngài: Tăng già đề bà, Tăng
già bạt trừng, Phật đà da xá, Câu ma bạt na,
Phật đà đa la… v.v...
Ngài Huyền trang sang Ấn độ lúc ngài
đến Ca thấp di la là năm 630 Tây lịch đối
chiếu với những ghi chép trong Vương
thống sử thì năm ấy vua Thái tổ
Durlabhavardhana của Vương triều
Karkoỉađang cai trị Ca thấp di la và ngài
Huyền trang đã được nhà vua tiếp đãi rất
trọng hậu. Ngài Huyền trang lưu lại đây
học tập các bộ luận Câu xá, Thuận chính
lí, Nhân minh. Thanh minh v.v…... với Đại
đức Tăng xứng.
Thời bấy giờ, các nước lân cận như Tăng
ha bồ la, Ô lạt thi, Bán nô ta, Hạt ra xà bổ
la v.v... đều là thuộc địa của nước Ca thấp
di la. Năm Càn nguyên thứ 29 (759) đời
vua Túc tông nhà Đường, ngài Ngộ không
phụng chiếu đi sứ Kế tân, ngài lưu lại đây
bốn năm. Lúc đó xứ này vẫn còn hơn 300
ngôi chùa và vô số tượng tháp.
Về sau, các vương triều Utpala (thành
lập năm 855), Tiền Lohala (thành lập 1003),
Hậu Lohala thành lập năm 1101) nối nhau
trị vì nước này. Từ thế kỉ XII, XIII trở về
sau, Kế tân hoặc rơi vào tay tín đồ Hồi giáo,

Di Tích Chùa Viện Ở Ca Thấp Di La CA THẤP DI LA QUỐC

C
742
hoặc bị Thiếp mộc nhi thôn tính, hoặc bị
người A phú hãn thống trị, trải qua nhiều
biến thiên để rồi cuối cùng, vào năm 1846,
trở thành thuộc địa của người Anh. [X. Tống
cao tăng truyện Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.3; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển 53; V. A. Smith: The Early History of
India]. (xt. Kế Tân Quốc).
CA THI QUỐC
....
Ca thi, Phạm:Kàzi. Tên một nước xưa
ở trung Ấn độ, một trong 16 nước lớn ở
thời đại đức Phật. Ca thi vốn là tên giống
tre ở Tây vực, vì nước này sản xuất nhiều
tre nên gọi là Ca thi. Cũng gọi Già thi quốc,
Già sí quốc, Ca di quốc, Ca xá quốc, Già xa
quốc. Dịch ý là nước cây lau. Nước này ở
phía bắc nước Kiều tát la, thủ đô là
Bàràịasì, tức là Varanasi hiện nay, thánh
địa của Phật giáo và Bà la môn giáo.
Trong Đại đường tây vực kí, nước này
được gọi là Bà la ni tư quốc. Truyền thuyết
nói rằng, ở thời đức Phật Ca diếp,nước này
do vua Cấp tì (Phạm:Kiri) cai trị. Vào thời
đại đức Phật, Ca thi bị nội thuộc nước Kiêu
tát la. Nước này ở quãng đường giữa Kiêu
tát la và Ma yết đà mà đức Phật thường qua
lại. Ca thi được nổi tiếng nhờ có vườn Lộc
dã nơi đức Phật chuyển pháp luân lần đầu
tiên hóa độ năm vị tỉ khưu. [X. Trường a
hàm Q.1 kinh Đại bản; kinh Tăng nhất a
hàm Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.22; Phiên
Phạm ngữ Q.4, Q.8].
CA THIÊN
Trời ca nhạc. Phạm: Gìta devatà. Là

quyến thuộc của Phong thiên (trời gió) trong
Mật giáo. Có tất cả ba vị, hai vị ngồi mé
bên trái của Nhạc thiên (trời âm nhạc) ở
phía tây trong mạn đồ la Thai tạng giới,
một vị ngồi mé ngoài phía bắc của Khẩn na
la phương bắc. Trong hai vị ở phía tây, một
vị thổi sáo (có thuyết nói thồi kèn), vị kia
thổi ống địch (sáo ngang). Hoặc có thuyết
bảo vị thổi sáo ngang là Thiên nữ ca hát.
Vị ở phía bắc
cũng thổi sáo
và hợp tấu với
Nhạc thiên.
Trong các
kinh, sớ
không thấy
lưu chép các
vị tôn này,
trong mạn đồ
la do A xà lê
truyền cũng không thấy. Có lẽ đã do đời
sau theo ý muốn của A xà lê mà thêm vào
chăng? [X. Thanh long tự nghi quĩ; Chư
thuyết bất đồng kí Q.10; Thai tạng giới thất
tập Q.hạ ].
CA TÌ ĐÀ THỤ
Cây Ca tì đà. Ca tì đà, Phạm:kapittha,
hoặc kapitthaka; Pàli: kapiỉỉha,
kavittha, kapitthaka. Cũng gọi Ca ti tha
thụ, Kiếp tỉ đà thụ, Kiếp bỉ tha thụ, Kiếp tất
tha thụ, Kha tất tha thụ, Ca tì đà la thụ.
Dịch là cây lê.
Kinh Tạp a hàm quyển 26 (Đại 2, 190
thượng), nói: “Có năm loại cây to, giống thì
rất nhỏ mà
cây thì phát
triển to lớn,
cành lá um

tùm, che rợp
hết các cây
nhỏ, làm cho
chúng không
lớn lên được.
Năm loại cây
ấy là: cây kiện
già na, cây ca
Ca Thiên và Ca Thiên Nữ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CA THI QUỐC

C
743
tì đa la, cây a thấp ba tha, cây ưu đàm bát la
và cây ni câu lưu tha’’. Tên khoa học:
Feronia elepantum, tiếng Anh gọi là elephant
apple (táo voi), cũng gọi wood apple
(táo rừng). Loại cây cao nhỏ rụng lá, lá sinh
đôi, hình trứng, có mùi thơm đặc biệt. Hoa
màu đỏ lợt, quả hình cầu, đường kính 3-6
phân, ăn được, cũng có thể dùng làm thuốc
chữa bệnh yết hầu. Gỗ mầu vàng hoặc mầu
xám, cứng chắc, có thể dùng cất nhà hoặc
làm nông cụ. Loại cây này mọc ở vùng Hi
mã lạp sơn, địa phương Ngũ hà (Punjab) và
Tích lan v.v... [X. luật Ma ha tăng kì Q.34;
Đại đường tây vực kí Q.2; Huyền ứng âm
nghĩa Q.11].
CA TÌ LA THẦN
Ca tì la, Phạm: Kapila. Thần thủ hộ
già lam. Cũng gọi Kiếp tỉ la thần, Kiếp tất la
thần. Dịch là thần mầu vàng. Một trong
bốn Dạ xoa, giữ gìn phương đông. Khi Tam
tạng Đàm ma mật đa-nhà dịch kinh đời
Tống - đi đến nước Kế tân thuộc bắc Ấn
độ, nhờ có đức lớn mà cảm được thần vương
Ca tì la đi theo hộ vệ. Đến nửa đường thần
này muốn trở lại, mới hiện nguyên hình để
từ biệt thiền sư Mật đa và nói (Đại 50, 343
thượng): “Thần lực của Ngài biến thông, đi
đến tự tại, từ đây tôi sẽ không đi theo Ngài
cùng về phương nam nữa”. Nói xong, thần
Ca tì la biến mất. Ngài Mật đa bèn trở lên
chùa Định lâm (cũng gọi chùa Kì hoàn) vẽ
tượng vị thần mà Ngài đã thấy lên vách
chùa.
Lại cứ theo Thường hiểu hòa thượng
thỉnh lai mục lục chép, thì vị thần này coi

về phúc đức ở thế gian, nếu người đời hết
lòng thành khẩn với thần để cầu phúc thì
đều được mãn nguyện. [X. kinh Phật mẫu
đại khổng tước minh vương Q.trung; kinh
khổng tước vương chú Q.hạ; Lương cao
tăng truyện Q.3; Thích thị yếu lãm Q.hạ].
CA TÌ LA TIÊN
Ca tì la, Phạm: Kapila. Ông tổ của ngoại
đạo Số luận. Cũng gọi Kiếp tỉ la tiên, Ca tì
la tiên, Khẩn bế la tiên. Gọi đủ là Ca tì la
đại tiên. Dịch ý là tiên đầu vàng, tiên giống
rùa, tiên mầu đỏ. Vị tiên này râu tóc, sắc
mặt đều vàng đỏ nên có tên là tiên vàng
đỏ. Tiên Ca tì la sinh vào khoảng thế kỉ VI
trước Tây lịch. Khi ông sinh ra tự nhiên đã
đủ cả bốn đức: Pháp, Trí, Li dục,Tự tại. Thấy
thế gian này mê tối chìm đắm, động lòng
đại bi, mới vì bà la môn A tu lợi (Phạm:
Asuri) nói nghĩa 25 đế, kế đến, nói pháp
cho Ban già thi ha (Phạm: Paĩcazikha)
nghe, pháp này gồm 10 vạn bài kệ gọi là
“Tăng khư luận”.
Nhưng, theo các học giả hiện nay thì
tiên Ca tì la là nhân cách hóa của thần
Kim thai (Phạm: Hiraịyagarbha), chứ về
mặt lịch sử thì hoàn toàn không có người
đó. Tuy nhiên, thuyết này cũng chưa xác
định. [X. kinh Hiền ngu Q.10; luận Kim
thất thập Q.hạ; Thành thực luận thuật kí
Q.1 phần cuối; Pháp hoa văn cú khoa bản
Q.8; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
CA TÌ LA VÊ
Phạm: Kapila-vastu, Pàli: Kapilavatthu.
Cũng gọi Ca tỉ la bà tốt đồ, Ca tì la
bà tô đô, Kiếp tỉ la phạt tốt đổ, Bà đâu thích
sí sưu, Ca duy la vệ. Gọi tắt: Ca tì la, Ca
duy. Dịch ý là thành đỏ vàng, chỗ ở của
người tiên tóc vàng, thành diệu đức v.v...

Nay là vùng Tilorakot gần biên giới nước
Nepal, là nơi đức Phật ra đời và là đất nước
của dòng họ Thích ca.
Theo truyền thuyết, thủy tổ của phái Số
luận là tiên nhân Ca tì la cũng ở trong thành
này, do đó mới lấy tên của ông làm tên
nước. Khi đức Phật về già, giòng họ Thích
CA TÌ LA VÊ

C
744
ca ở Ca tì la vệ bị vua Tì lưu li của nước
Kiêu tát la giết hại mà suy vong, nên thành
này dần dần cũng trở nên hoang phế.
Khi ngài Pháp hiển đời Tấn đến đây,
thành này đã hoang vu, chỉ có lác đác vài
chục nóc nhà. Vào đời Đường, lúc ngài
Huyền trang sang Ấn độ, ngài vẫn còn thấy
chùa tháp và cột đá lớn do vua A dục tạo
dựng. Hiện nay di tích không còn gì, ngoại
trừ cây cột đá lớn bị chôn vùi sâu trong đất
mới được đào thấy năm 1897. [X. Trường a
hàm Q.2 kinh Du hành; kinh Phật bản hạnh
tập Q.7; Cao tăng Pháp hiển truyện; Đại
đường tây vực kí Q.6; S. Beal: Buddhist
Records of The Western World, vol. II; W.
W. Rockhill: The life of the Buddha].
CA TÌ MA LA
Pha m:
Kapimala. Tổ
thứ 13 (có
thuyết nói tổ
thứ 12) của
Thiền tông Ấn
độ. Ngài người
thành Hoa thị
nước Ma yết đà.
Lúc đầu ngài là
thầy ngoại đạo
thống lãnh
3.000 đệ tử, dùng thần lực nhiễu hại bồ tát
Mã minh, nhưng cuối cùng bị luận nghĩa
của Bồ tát khuất phục, và xin quy y làm đệ
tử Bồ tát.
Sau khi được bồ tát Mã minh truyền
pháp, ngài đến nam Thiên trúc giáo hóa,

soạn luận “Vô ngã” gồm 100 bài kệ để áp
phục ngoại đạo. Sau đến tây Ấn độ, có vị
vương tử tên là Vân tự tại cúng dường ngài
một hang động trong núi ở phía bắc đô
thành để Tôn giả dùng làm nơi ngồi thiền
cho tĩnh mịch. Không bao lâu, Tôn giả
truyền pháp cho ngài Long thụ để kết thúc
nhân duyên hóa độ. [X. Phó pháp tạng nhân
duyên truyện Q.5; Phật tổ thống kỉ Q.5;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.2].
CA TỤNG
.....
Là kệ tụng tán thán công đức của chư
Phật và lịch đại tổ sư. Phẩm Pháp sư trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 31 trung), nói: “Trong
đây đã có toàn thân của Như lai, nên đem
tất cả hương hoa, anh lạc, phan lọng, cờ
phướn, ca tụng, cúng dường cung kính, tôn
trọng tán thán tháp này’’.
Kệ tụng khen ngợi đức của người khác,
gọi là ca kệ. Luận Đại trí độ quyển 35
(Đại 25, 316 hạ): “Cô gái Hỉ đức thấy thái
tử, tự mình làm ca kệ khen ngợi thái tử,
nhìn một cách trìu mến, mắt không hề
chớp’’.
Dùng ca dao tán thán công đức của Phật,
gọi là ca thán. [X. kinh Chính pháp hoa
Q.4; kinh Phật thuyết vô lượng thọ Q.hạ].
CA VĂN
Tiếng gọi tắt của Thích ca văn Phật, tức
là đức Phật Thích ca mâu ni. Viên ngộ Phật
quả thiền sư ngữ lục quyển 16 (Đại 47, 786
trung), nói: “Bậc lão nhân Ca văn từ lâu
vẫn giữ im lặng về điểm cốt tủy này, hơn
Nền Cũ Thành Ca Tì la Vệ
Ca Tì Ma La
CA TÌ MA LA

C
745
300 hội vẫn không nói rõ ràng ra, chỉ tùy
cơ cứu vớt, chờ thời tiết đến”.
CA VỊNH
Hàm ý ca tụng, ngâm vịnh. Giới luật
cấm ngặt hát ngâm, nếu tỉ khưu tụng kinh
với giọng hát ngâm ê a thì mắc tội vượt
pháp. Nhưng Đại thừa thì cho được hát
ngâm, như Đại nhật kinh nghĩa thích quyển
6 nói: mỗi tiếng ca vịnh đều là chân ngôn.
Kinh Quán đính quyển 12 (Đại 21, 534
thượng), nói: “Thắp hương, rải hoa, ca vịnh,
khen ngợi, đi quanh trăm vòng, trở lại chỗ
cũ, ngồi thẳng tư duy, nghĩ đến Phật Dược
sư lưu li quang có vô lượng công đức”. [X.
Tì nại da tạp sự Q.6].
CA VŨ BỒ TÁT
Bồ tát hát múa. Có thể chia làm hai
loại: Bồ tát ca vũ của mạn đồ la Tịnh độ và
Bồ tát ca vũ của mạn đồ la Kim cương giới
Mật giáo. Trong các hội vũ nhạc của mạn
đồ la Quán kinh (Tịnh độ biến tướng), đều
có vẽ Bồ tát ca vũ. Trong bức tranh vẽ trên
vách ở hang 139A động Thiên Phật tại Đôn
hoàng, ở chính giữa đài có một vị Bồ tát dơ
chân làm dáng đang nhảy múa, hai bên tả
hữu đều có năm vị Bồ tát ngồi hướng vào
nhau cùng tấu nhạc. Trong mạn đồ la
Đương ma có vẽ tám đồng tử mầu trắng ở
trần đứng trước đài hoặc nhảy múa, hoặc
tấu nhạc. Phía sau có hai vị Bồ tát ngồi
múa, hai bên đều có bốn Bồ tát ngồi tấu
nhạc, gồm tất cả 10 Bồ tát mầu vàng. Về ý
nghĩa của bức tranh, theo Đương ma mạn
đồ la chú quyển 5 của ngài Chứng không,
loại vũ nhạc này biểu thị tham, sân của

chúng sinh, lấy tham làm nhạc, sân làm
vũ; lấy trí tuệ làm Nội cúng dường, từ bi
làm Ngoại cúng dường. Lại lấy từ bi làm
sân, trí tuệ làm tham; lấy từ bi làm vũ, trí
tuệ làm nhạc. Còn lấy tám vị Bồ tát mới
sinh (đồng tử) mầu trắng làm tham dục
của chúng sinh. Tức là lấy 10 vị Bồ tát
mầu vàng làm sân khuể của chúng sinh.
Tức là lấy tham dục của tất cả chúng sinh
làm nhạc, vì thế là pháp môn của các
phương tiện ví dụ. Có rất nhiều nhạc khí
khi hát múa và hình dáng cũng có nhiều
loại.
Ngoài ra, các Bồ tát ca vũ của mạn đồ la
Kim cương giới Mật giáo là chỉ cho bồ tát
Kim cương ca và bồ tát Kim cương vũ. (xt.
Nội Tứ Cúng Dường).
CA VŨ NHÂN
........
Người hát múa. Chỉ cho hai vị Bồ tát
cúng dường ở phía tây và phía bắc là Kim
cương ca và Kim cương vũ trong Nội tứ
cúng dường của Kim cương luân thuộc
mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Bí
tạng bảo thược quyển thượng (Đại 77, 363
trung), nói: “Kim bảo pháp nghiệp ca vũ
nhân”. Nghĩa là bồ tát Kim cương ca (cũng
gọi Kim cương ca vịnh đại thiên nữ) đem
giọng hát vịnh cúng dường Vô lượng thọ
Như lai. Còn bồ tát Kim cương vũ thì đem
sự nghiệp múa vui cúng dường Bất không
thành tựu Như lai. (xt. Nội Tứ Cúng
Dường).
Bồ Tát Ca Vũ
(Đương Ma Mạn Đồ La Khoa Tiết)
CA VŨ NHÂN

C
746
CA VŨ TAM MA ĐỊA
..............
Chỉ cho Ca tam ma địa, Vũ tam ma địa
của Đại nhật Như lai. Tức là Đại nhật Như
lai ở trong tam ma địa này biến hiện ra
hình Thiên nữ, hát vịnh cúng dường đức
Di đà Như lai ở phương tây và lại nhảy
múa cúng dường Bất không thành tựu Như
lai ở phương bắc. Sự múa hát này đều là
đức nội chứng của pháp thân Đại nhật Như
lai. Mỗi câu hát, mỗi điệu múa đều là Phật
sự sâu xa mầu nhiệm, vì trong đó có đầy đủ
công đức pháp tính, và nếu ứng hợp với
những câu hát điệu múa ấy thì đều thành
tựu được Tất địa. Bởi lẽ chư Phật hiền thánh
đều là những người xa lìa tham muốn, đối
với tất cả pháp tâm không vướng mắc, đối
với các pháp thế gian lại càng không mong
cầu, chỉ vì thương xót chúng sinh mà ra
đời, tùy nơi người cúng dường mà ưng thuận,
đáp ứng nguyện vọng của họ để họ được
phúc, vì thế nên nhận sự cúng dường. Lại
nữa, Bồ tát muốn làm cho cõi Phật thanh
tịnh, muốn giúp chúng sinh trong cõi nước
được nghe âm thanh tốt lành để tâm trở
nên nhu hòa dễ tiếp nhận sự giáo hóa, cho
nên đem nhân duyên âm thanh cúng dường
Phật. [X. luận Đại trí độ Q.13].
CA XA BỐ LA THÀNH
Ca xa bố la, Phạm: Kazapura, hoặc
Kàzapura,Kàjapura. Tên 1 tòa thành của
nước Kiêu thưởng di (Phạm: Kauzàôbì)
thuộc trung Ấn độ đời xưa. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 5 chép, về phía đông
bắc Long quật (Kiêu thưởng di), từ trong

rừng Đại lâm đi hơn 700 dặm, qua sông
Hằng, có thể đi từ phương bắc đến thành
Ca xa bố la. Thành này chu vi hơn 10 dặm,
dân cư giầu có yên vui. Bên cạnh thành có
chùa, nhưng chỉ có nền cũ, là nơi xưa kia
luận sư Hộ pháp hàng phục ngoại đạo. Ở
đây còn có ngôi tháp do vua A dục tạo dựng,
chính là cái nền cũ chỗ đức Phật nói pháp
trong khoảng sáu tháng.
Về vị trí của thành này có nhiều thuyết
khác nhau, nay được suy đoán là đất
Sultanpur bên bờ sông Gumti - một nhánh
của sông Hằng. Thành này có thể là nước
Gia xá được ghi trong kinh Trung a hàm
quyển 17 và nước Ca xa nói trong quyển 4
kinh Đại thừa đại tập địa tạng thập luận.
[X. A. Cunningham: The Ancient
Geogeaphy of India; T. Watters: On Yuan
Chwang, vol.I].
CA XA THẢO
Cỏ Ca xa. Ca xa, Phạm: Kàza. Cũng
gọi Ca thi thảo. Dịch ý là cỏ mùa thu ẻo lả.
Tên khoa học: Saccharum spon-taneum.
Thực vật thuộc loài cỏ, có thể dùng làm
nệm để ngồi. Cứ
theo Đại đường tây
vực kí quyển 1 chép,
thì trong ba vật báu
của chùa Nạp phược
ở nước Phược hát,
có cây chổi bện bằng
cỏ ca xa, dài hơn 2
thước (Tàu), rộng 7
tấc, cán được trang
sức bằng các thứ quí
báu. Xưa kia đức
Phật thường dùng
cây chổi này. [X. luật

Ngũ phần Q.25; Phiên Phạm ngữ Q.10].
CÁ CÁ VIÊN THƯỜNG ĐẠO
Giáo nghĩa sâu xa mầu nhiệm của tông
Hoa nghiêm, tông Thiên thai. Viên nghĩa
là hoàn toàn tròn đầy.Thường, nghĩa là
thường trụ bất diệt. Cá cá viên thường đạo
Cỏ Xa Ca
CA VŨ TAM MA ĐỊA

C
747
nghĩa là mỗi mỗi sự vật như: núi sông, cây
cỏ, cho đến bé nhỏ như một mảy bụi, một
hạt cải, đều đầy đủ đạo viên mãn thường
trụ, đều có toàn thể chân lí. Đây là đạo lí
tột bậc của Phật pháp.
CÁC CHỦ
Các, chỉ các nhà điện trong chùa viện.
Các chủ, chức vụ của người quản lí những
kiến trúc quan trọng ngoài 7 nhà già lam
của chùa lớn. Chức vụ này ở dưới quyền vị
Duy na. Thiền uyển thanh qui quyển 3 Duy
na điều (Vạn tục 111, 446 hạ), nói: “Như
Đường đầu thị giả, Thánh tăng thị giả, Diên
thọ đường chủ, Lư đầu, Chúng liêu liêu chủ,
Thủ tọa, Các chủ, Điện chủ, tất cả đều do
Duy na thỉnh”.
CÁC LƯU BÁN TỌA
...........
Đều lưu lại nửa tòa ngồi. Tức là những
người được vãng sinh Tịnh độ trước để lại
một nửa tòa sen của họ dành cho những
người sẽ được sinh đến sau. Điều này biểu
thị lòng tin giống nhau thì quả báo cảm
được cũng giống nhau. Pháp sự tán quyển
cuối (Đại 47, 483 hạ), nói: “Mỗi người đều
để lại nửa chỗ ngồi trên hoa sen để đợi
người cùng hạnh tu ở cõi Diêm phù”. Điều
này bắt nguồn từ việc đức Phật Thích ca
mâu ni từng chia nửa chỗ ngồi của Ngài
cho tôn giả Ma ha Ca diếp. Ngoài ra, kinh
Pháp hoa quyển 4 cũng nói đến việc đức
Phật Thích ca và đức Như lai Đa bảo cùng
ngồi chung một tòa. [X. kinh Hoa thủ Q.1].
CÁCH LỊCH
Chia cách riêng rẽ không dung thông.

Cũng gọi cách lịch bất dung; Lịch biệt. Đối
lại với “Viên dung ” Tức là sự và lí, sự
với sự đều chia cách, ngăn ngại nhau. Tông
Thiên thai gọi pháp môn chia cách riêng rẽ
là Biệt giáo và ba đế Không, Giả, Trung của
Biệt giáo được gọi là Cách lịch tam đế. [X.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần dưới;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt.
Cách Lịch Tam Đế).
CÁCH LỊCH TAM ĐẾ
I. Cách lịch tam đế, ba đế chia cách
riêng biệt. Cũng gọi thứ đệ tam đế, Lịch
biệt tam đế. Đối với “Viên dung tam đế
”. Chỉ cho ba đế của Biệt giáo
trong bốn giáo thuộc tông Thiên thai. Nghĩa
là ba đế Không, Giả, Trung chia cách riêng
ra không dung thông nhau, có thứ tự trước
sau rõ ràng.
1. Không đế: Không này duy chỉ là
“Không” chứ chưa thể dung thông với “Giả’’
và “Trung’’. Nghĩa là tất cả các pháp đều có
lí của ba đế riêng biệt, thứ bậc ngăn cách,
không được dung thông tự tại, muôn pháp
trước tiên phải là không, phô diễn vô lượng
nghĩa không: đây là “Chân đế’’ của Biệt
giáo.
2. Giả đế: Giả này duy chỉ là “Giả’’ chứ
chưa thể dung thông với “Không’’, “ Trung’’.
Nghĩa là các pháp duy chỉ có tên giả, nhưng
lại đầy đủ vô lượng tướng: đây là “Tục đế’’
của Biệt giáo.
3. Trung đế: Trung này duy chỉ là
“Trung’’ chứ chẳng tức “Không’’ tức “Giả’’.
Nghĩa là xa lìa hai bên không và có mà vào
lí trung đạo, chỉ chấp nhận bất biến, chẳng
chấp nhận tùy duyên: đây là “Trung đạo’’
của Biệt giáo.
Ba đế trên đây do Biệt giáo trong bốn

giáo của tông Thiên thai chủ trương, vì thế
cũng gọi là Biệt giáo tam đế.
Lại nữa, Cách lịch tam đế được thành
lập là để giải bày rõ lí Trung đạo của Phật
giới, tức là phá trừ pháp sáu đường mà thành
“Không’’, phá trừ pháp Nhị thừa giới mà
CÁCH LỊCH TAM ĐẾ

C
748
thành “Giả’’, phá trừ pháp Bồ tát mà thành
“Trung đạo’’. Như vậy, Không Giả Trung
cùng thành thứ lớp, đều tự hiển bày riêng
biệt, cho nên gọi là Cách lịch tam đế. [X.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần trên,
Q.2 phần dưới, Q.3 phần trên]. (xt. Viên
Dung Tam Đế).
II. Cách lịch tam đế: chỉ cho ba đế
không dung thông nhau được thành lập
trong các kinh trước kinh Pháp hoa. Tông
Thiên thai cho rằng trong các kinh đức Phật
tuyên thuyết trước kinh Pháp hoa có đủ cả
Tạng giáo, Thông giáo, Biệt giáo và Viên
giáo. Trong đó, Tạng giáo và Thông giáo
giải rõ nghĩa “Không’’, Biệt giáo hiển bày
nghĩa “Giả’’, Viên giáo thuyết minh nghĩa
“Trung’’.
Những kinh được nói trước kinh Pháp
hoa chưa qua giai đoạn “mở quyền hiển
thực’’, bốn giáo cách biệt, ba quyền một
thực (Tạng, Thông, Biệt là quyền, Viên là
thực) hoàn toàn chưa tương tức, cho nên
tương đương với ba đế cách biệt, thứ bậc
không dung nhau. [X. Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.1 phần trên; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.1 phần trên].
CÁCH LỊCH TRƯỜNG VIỄN GIÁO
Giáo cách biệt dài xa. Chỉ cho Biệt giáo
trong bốn giáo hóa pháp của tông Thiên
thai. Ba hoặc mà Biệt giáo đoạn trừ, thể
chúng đều khác, mà các trí năng đoạn
năng chứng cũng chưa viên dung tương
tức với ba trí không giả trung. Vì quá trình
đoạn hoặc chứng lí đều phải tuần tự qua
thứ lớp, nên gọi là Cách lịch. Sự tu hành

của Biệt giáo thường lâu dài, phải trải qua
đời khác mới có thể thành tựu địa vị Thập
trụ nhập không , qua vô lượng
kiếp mới có thể thành tựu địa vị Thập hạnh
xuất giả , cho nên gọi là trường
viễn.
CÁCH NGHĨA
Phương thức dùng nghĩa lí của Đạo gia
hoặc ngoại giáo để giải thích đạo lí của Phật
giáo. Lúc Phật giáo mới được truyền vào
Trung quốc, các nhà trí thức thường cho
rằng giáo lí Phật giáo giống với tư tưởng
Lão Trang nên tiếp nhận ngay. Đến thời
đại Ngụy Tấn (thế kỉ III, IV), tư tưởng Lão
Trang lại được dùng để thuyết minh lí
không của Bát nhã. Học phong của thời kì
quá độ này được gọi làCách nghĩa, và những
nhân vật được xem là tiêu biểu vào thời ấy
là 7 nhà hiền sĩ của Rừng tre. Phật giáo do
đó đã bị ảnh hưởng bởi các thói quen nói
suông về lí không của Lão Trang, nên mỗi
khi giảng giải, chú thích kinh điển Phật giáo
thường hay trích dẫn các dụng ngữ của Lão
tử, Trang tử và kinh Dịch. Đời sau cũng có
người đem tư tưởng nhà Nho so sánh và
thêm thắt vào Phật giáo, đây cũng có thể
được xem như một thứ cách nghĩa.
Truyện Trúc pháp nhã trong Lương cao
tăng truyện quyển 3 (Đại 50, 347 thượng),
nói: “Trúc pháp nhã và Trúc pháp lãng đem
các việc trong so sánh với sách ngoài làm
cho dễ hiểu, gọi là cách nghĩa”. Các ngài
Trúc pháp nhã, Khang pháp lãng, Đạo an
v.v... ở Trung sơn (huyện Định, tỉnh Hà
bắc) đều dùng cách nghĩa hoằng dương Phật
giáo. Nhưng cách nghĩa khó mà diễn đạt
được ý thực của Phật pháp, các vị cao tăng
đương thời cũng biết rõ điều này. Chẳng

hạn như lời tựa Tì ma la cật đề kinh sớ của
ngài Tăng duệ trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 8 (Đại 55, 59 thượng), nói: “Từ khi
ngọn gió tuệ thổi sang Đông, lời pháp được
lưu bá đến nay, tuy nói giảng theo cách
nghĩa, nhưng trái xa với nghĩa gốc, sáu nhà
lệch lạc, chẳng đúng với tông Tính không’’.
Sáu nhà ở đây là chỉ cho: Bản vô tông,
Tức sắc tông, Tâm vô tông,Thức hàm tông,
CÁCH LỊCH TRƯỜNG VIỄN GIÁO

C
749
Huyễn hóa tông, và Duyên hội tông. Sáu
tông này chuyên môn giảng cứu Bát nhã
học ở thời Đông Tấn.
Ngài Đạo an (312-385) lúc đầu cũng dùng
cách nghĩa giảng giải Phật giáo, chú thích
kinh điển, nhưng rất cảnh giác, sợ cách
nghĩa sẽ làm sai lệch giáo nghĩa Phật giáo,
nên ngài chủ trương phải dùng nguyên
nghĩa của Phật giáo Ấn độ để phiên dịch
kinh Phật một cách chính xác và căn cứ
vào kinh Phật để nghiên cứu lí Phật. Nhưng
người đã thực sự gạt bỏ ảnh hưởng của cách
nghĩa mà hoằng dương nghĩa chân chính
của Phật giáo là ngài Cưu ma la thập (344–
412) và các học trò của ngài. [X. Hán ngụy
lưỡng tấn nam bắc triều Phật giáo sử chương
9 (Thang dụng đồng)].
CÁCH NGOA TRẢO DẠNG
Cách giầy gãi ngứa. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Cũng gọi Cách ngoa tao dạng.
Cách ngoa bà dạng. Nghĩa là chân ngứa
mà gãi ở ngoài chiếc giầy, ý nói không thể
nắm bắt được cái ý nghĩa chính xác của
một sự kiện nào đó.
Tục truyền đăng lục quyển 12 Nam
kinh Ninh lăng an phúc tử thắng điều (Đại
51, 539 trung), nói: “Cầm phất trần gõ vào
giường giống như gãi ngứa bên ngoài giầy’’.
Thiền tông vô môn quan tự (48, 292
trung), nói: “Vung gậy đánh trăng, cách giầy
gãi ngứa, ăn nhằm gì chăng?’’.
CÁCH NGOẠI
Cách, hàm ý quy cách, phép tắc, qui
định v.v... nói rộng là thước đo của thế gian.
Trong đạo, mỗi khi dùng từ cách ngoại là

để biểu thị sự vượt ra ngoài qui định thông
thường. Có rất nhiều cách dụng ngữ cùng
loại này, chẳng hạn như: Cách ngoại cú,
chỉ cho câu nói vượt ngoài phép tắc thông
thường. Cách ngoại huyền cơ, chỉ cho cơ
dụng mầu nhiệm sâu kín của người đại ngộ
vượt ngoài sự phân biệt của thường tình.
Cách ngoại huyền chỉ, chỉ cho cái ý chỉ vi
diệu tự tại vượt ngoài sự tư duy của người
thường: Cách ngoại lực lượng, chỉ cho các
bậc có căn cơ vĩ đại đã siêu việt tất cả sự đối
lập.
Bích nham lục quyển 4 tắc 38 (48, 176
ha), nói: “Thả câu bốn biển, chỉ câu rồng
dữ, Cơ mầu cách ngoại, tìm biết được rồi’’.
CÁCH Ô
Ý là chiếc hộp Phật hộ thân. Chỉ chiếc
hộp nhỏ bằng kim loại mà những người
Phật tử Tây tạng và Mông cổ dùng, bên
trong có đặt pho tượng Phật nhỏ hoặc là
bài chú của Phật để hộ thân. Thông thường
hộp được đeo bên cạnh sườn hoặc để trong
áo. Các quan quí tộc từ bốn phẩm trở lên,
có thể đội trong búi tóc, làm tiêu biểu cho
cấp bậc quan chức.
CÁCH SINH TỨC VONG
Thông thường, những người phàm phu
ít phúc đức, hoặc các Bồ tát còn ở giai vị
thấp kém lúc mới sinh ra liền quên hết
những việc ở đời trước, gọi là cách sinh tức
vong (cách đời quên liền).
CÁCH TÂY
Nói tắt từ tiếng Tây tạng “Cách uy hỉ
liên”. Dịch ý là thiện tri thức. Tương đương
với bác sĩ hoặc giáo thụ. Theo chế độ học
vấn của phái Cách lỗ thuộc Phật giáo Tây
tạng, các học tăng tuần tự học tập năm bộ
luận trọng yếu (Hiện quán trang nghiên

luận, Nhập trung luận, Giới luật, Câu xá,
và trong học trình, cứ mỗi năm vào mùa
đông, học luận Nhân minh một tháng), khi
CÁCH TÂY

C
750
học đến luận Câu xá, thì do vị “kham bố
” (trụ trì, người chủ trì) thuộc Trung
bộ học viện khảo hạch học lực của học
tăng và trao tặng học hàm “Cách tây”. Tùy
theo thành tích tốt nghiệp hơn kém mà
chia làm bốn bậc, bậc 1 là Lạp nhiên ba
cách tây, bậc 2 là Tào nhiên ba cách tây,
bậc 3 là Lâm sắt cách tây, bậc 4 là Nhật
nhượng ba cách tây (Độ nhượng ba cách
tây).
CÁCH THÂN CÚ
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là cách thủ cú. Chỉ câu nói mà ngôn ngữ
văn tự không thể diễn tả một cách đầy đủ
được. Bích nham lục tắc 24 (Đại 48, 165
trung), nói: “Nhìn hai người khác, hễ phóng
thì cùng phóng, hễ thu thì cùng thu, Qui
ngưỡng gọi đó là cảnh trí, gió bụi cỏ động,
tất cả đều thấy suốt đầu mối, cũng gọi là
cách thân cú, ý thông mà lời cách”.
CÁCH THÔNG
......
Phạm:lat-àrka. Cũng gọi là Các thông
. Chỉ cây tỏi rừng, còn nói là cây kiệu.
Lá giống lá kiệu mà dầy, là một trong năm
thứ rau có vị cay (ngũ tân). Đệ tử Phật không
được ăn. Nếu ăn sẽ phạm tội khinh cấu
(nhẹ, bẩn). Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại
24, 1005 trung), nói: “Nếu là con Phật thì
không được ăn năm thứ rau có vị cay: tỏi,
kiệu, hành, hẹ và hưng cừ (Việt nam không
có -ND), trong tất cả các món ăn có năm
loại rau kể trên, đều không được ăn. Người
nào cố ý ăn sẽ phạm tội khinh cấu”. (xt.

Ngũ Tân).
CÁCH TỬ MÔN
Cái cửa nhỏ trong nhà phương trượng
của vị trụ trì chùa viện nhìn ra sân ngoài,
gọi là cách tử môn, dùng để tách rời nhà
phương trượng với sân ngoài. Minh giác lục
quyển 4 (Đại 47, 695 hạ), nói: “Huyền sa
và Địa tạng đang đàm đạo trong phương
trượng, đêm khuya, Sa nói: ‘Thị giả đã cài
cửa cách tử, ngài làm sao ra được?’ Địa tạng
nói: ‘Gọi cái gì là cửa?’”.
CAI NHIẾP
Tiếng thường dùng của tông Hoa
nghiêm. Cai, là hoàn bị, trọn đủ; nhiếp,
hút lấy, thu lấy. Có nghĩa là thu lấy, gói
gém tất cả cái sai biệt vào cái tuyệt đối. Cai
nhiếp là nói đối lại với “Phân tướng ”.
Tông Hoa nghiêm bảo các pháp ba thừa,
một thừa sai biệt vốn chẳng ra ngoài Biệt
giáo nhất thừa, tất cả đều là những làn
sóng trong biển Hoa nghiêm, cho nên,
đứng về phương diện thể mà nói thì tiêu
trừ mọi tướng sai biệt mà hòa nhập tất cả
trong tuyệt đối. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.thượng].
CAI NHIẾP MÔN
Tiếng dùng của tông Hoa nghiêm để
giải thích Biệt giáo nhất thừa. Đối lại với
“Phân tướng môn”. Đại sư Hiền thủ của
tông Hoa nghiêm dùng hai môn Phân tướng
và Cai nhiếp để giải thích rõ về Biệt giáo
nhất thừa, trong đó, Phân tướng môn giải
thích danh nghĩa của Biệt giáo nhất thừa,
Cai nhiếp môn giải thích pháp thể của Biệt
giáo nhất thừa. Do nơi giáo pháp bất đồng
mà Phật giáo được chia thành ba thừa, một
thừa. Nếu ngoài ba thừa mà lập riêng một
thừa, thì gọi là Phân tướng môn. Còn nếu

tóm thu ba thừa vào một thừa, thì gọi là
Cai nhiếp môn. Phân tướng môn là biểu
thị lập trường tương đối về ngữ nghĩa của
Biệt giáo nhất thừa, còn Cai nhiếp môn thì
biểu thị lập trường tuyệt đối về bản chất
CÁCH THÂN CÚ

C
751
của Biệt giáo nhất thừa. [X. Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.thượng].
CÁI
..
I. Cái, Phạm:àvaraịa, có nghĩa là che
lấp. Chỉ phiền não, vì phiền não che lấp
tâm thiện, nên gọi là cái. Có năm thứ: tham
dục cái, sân khuể cái, hôn trầm thụy miên
cái, trạo (điệu) cử ác tác cái, và si cái, gọi
chung là ngũ cái. (xt. Ngũ Cái).
II. Cái. Tiếng Phạm:chattra, Pàli: chatta.
là cái ô (dù) che nắng mưa. Cũng gọi là
Tản cái, Lạp cái, Bảo cái, Viên cái, Hoa cái.
Cái cờ làm bằng vỏ cây, lá, tre, hoặc tơ lụa,
gọi là Phan cái. Người Ấn độ, vì ở xứ nóng,
mỗi khi ra khỏi nhà, phần nhiều đều dùng
ô dù để che nắng.
Cái, theo hình dáng,
có thể chia làm hai
loại, phần nhiều thì
thấy có cán ở chính
giữa phía trong;
cũng có khi cán phụ
ở mặt ngoài trên
chóp (ô, dù treo),
gọi là Thiên cái. Đời
sau làm hình tròn,
lợp bằng tơ lụa, treo
cao trên tòa Phật
ngồi, hoặc treo cao
trên tòa, để làm đồ
trang nghiêm điện Phật. [X. Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.2; Thích thị yếu lãm
Q.trung; Vô duyên từ bi tập Q.thượng].
CÁI LÂU CẮNG

Cái, viết lầm từ chữ hạp . Hạp lâu
cắng là phiên âm từ chữ Phạm:
avalokitezvara, dịch ý là quan thế. Tức
bồ tát Quang thế âm. [X. Khả hồng âm nghĩa
Q.2 phần dưới].
CÁI THIÊN CÁI ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là Phổ thiên phổ địa, Tận thập phương thế
giới;
1. Có nghĩa là chân lí Phật pháp xưa
nay là nhất như và bao quát hết thảy; Phật
pháp cũng hiển hiện khắp nơi khắp chốn,
phàm là cỏ cây sông núi, chim bay thú chạy,
cho đến các động tác ngồi nằm của người
ta, sống chết vui buồn, tất cả đều là ý chỉ
sâu kín của Phật pháp hiện hành rõ rệt.
2. Hình dung cái trạng thái của người tu
Thiền trong Thiền lâm, sau khi triệt ngộ,
cảm thấy ý chí của mình tràn đầy, bàng bạc
khắp trong vũ trụ. [X. Tông môn thống
yếu tục tập Q.16].
CÁI TRIỀN
...
Cái và Triền đều là tên gọi khác của
phiền não. Cái, có nghĩa là che lấp; vì phiền
não có khả năng che lấp tâm thiện, cho
nên gọi là cái. Tham dục cái, sân khuể cái,
Hôn trầm thụy miên cái, trạo (điệu) cử ác
tác cái, si cái, năm thứ phiền não trên đây
gọi là Ngũ cái. Triền, có nghĩa là trói buộc;
vì phiền não có thể trói buộc tâm tu thiện,
cho nên gọi là triền. Vô tàm, vô quí, tật, xan,
hối, thụy miên, trạo cử, hôn trầm (không
thẹn,không hổ, ghen ghét, keo bẩn, ân hận,
buồn ngủ, thô động, mờ đắm) v.v..Tám loại
Tùy phiền não nói trên, gọi là Bát triền, lại
thêm phẫn uất, che dấu nữa là Thập triền.[X.
kinh Duyma phẩm Phật quốc].

CẢI CHUYỂN THÀNH PHẬT
Ý là chuyển đổi các điều xấu ác để trở
thành Phật. Tiếng dùng của tông Nhật liên
tại Nhật bản. Chỉ cho thuyết thành Phật
của các kinh khác không nói đến ý chỉ
Tản Cái
CẢI CHUYỂN THÀNH PHẬT

C
752
huyền diệu của một niệm ba nghìn, tính
thiện tính ác và thực tướng các pháp, cho
nên bảo người ác phải chuyển đổi cái ác
của mình, người nữ phải chuyển đổi thân
nữ mới có thể thành Phật, loại thành Phật
này chỉ có danh chứ không có thực. Đây
muốn nói tỏ cái ý ngoài kinh Pháp hoa ra
không thể có được sự chứng quả chân thực.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.7 phần trên;
Pháp hoa sớ tư kí Q.8 phần cuối].
CẢI HỐI
Ý là đổi điều lầm lỗi mà trở về lẽ thiện.
Tức trước đức Phật giải bày nỗi lòng của
mình, rất mực ăn năn mà sinh tâm hộ pháp.
Đây là đạo đức rất được coi trọng trong
Phật giáo, lúc đức Phật còn tại thế đã có
nghi thức này rồi; cho nên trong luật chế
định, nếu người có tội lỗi thì phải sám hối,
từ nay về sau không tái phạm nữa. Kinh
Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 16 (Đại
12, 459 thượng), nói: “Là nhất xiển đề, nếu
khi chịu khổ; hoặc sinh tâm một niệm ăn
năn, ta sẽ vì họ mà nói các pháp”. [X. kinh
Đại ban niết bàn (bản Nam) Q.10; Quán
kinh sớ tán thiện nghĩa].
CẢI TÀ SAO
Có một quyển. Do sư Giác như của Tịnh
độ chân tông Nhật bản viết. Nhận thấy thời
ấy (giữa thế kỷ 14) tông phong bại hoại,
cho nên, theo lời thỉnh cầu của Thừa
chuyên, sư Giác như bèn thuật miệng hai
mươi điều giới qui rồi được biên thành sách
này, nhằm chủ đích bên trong thì răn dạy
tông môn, bên ngoài thì chấn hưng ý chỉ
của tông.

CAM BỒ GIÁ QUỐC
Cam bồ giá, Phạm,Pàli: Kamboja. Dịch
ý là dễ thương, tốt đẹp, được hơn. Còn gọi
là Kiếm bình sa quốc, Kiếm ma kì quốc,
Cam mô nhạ quốc, Kiếm bồ đề quốc, Kiếm
phù sa quốc, Kiếm bồ xà quốc, Kiếm bồ
quốc, Cam bồ quốc. Là một trong mười sáu
nước lớn tại Ấn độ xưa, nhờ có nhiều đàn
bà đẹp mà nổi tiếng. Hiện nay là địa phương
nằm về tây ngạn sông Ấn độ, tương đương
với A phú hãn. Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 15 (Đại 35, 381 trung), nói:
“Nước Cam bồ nói đúng là Kiếm bồ, là
miền bắc Ấn độ. Nước này có nhiều đàn
bà đẹp, cho nên đặt tên là Kiếm bồ”. Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 47 chép, nước Cam
bồ giá chính tên là Cám bồ, tức tên quả,
quả mầu đỏ lợt tròn trịa, hơi giống quả lâm
cầm (sa quả) ở Trung quốc; bởi vì nước
này có nhiều đàn bà xinh đẹp, lại sắc diện
giống như Cám bồ (màu lá liễu), cho nên
dùng đàn bà đẹp làm tên nước. Hoặc có
thuyết bảo đô thành của nước này là Đa
Môn (Phạm: Dvàraka), cứ theo kinh Hoa
nghiêm quyển 45 phẩm Chư Bồ tát trụ xứ
chép, thì nơi này hiền từ nhất trong nước,
là nơi ở của Bồ tát. [X. Trường a hàm Q.5
kinh Xà ni sa; Trung a hàm Q.55 kinh Trì
trai; Phiên Phạm ngữ Q.8].
CAM CHÂU NHĨ
......
Tên Tây Tạng:Bkahê-hêgyur hoặcKàhgyur.
Dịch ý là Giáo sắc dịch điển, là tổng
tập về giáo pháp của đức Phật được biên
chép bằng văn Tây tạng, bao gồm hai bộ
môn lớn là tạng kinh và tạng luật. Học giả
người Tây tạng là Nhân khâm trát ba (Tạng:
Rin-chen-grags-pa, tức Bố đốn Bu-ston)

từng tham gia công việc hiệu đính bản mục
lục sách ba của Đại tạng kinh Tây tạng, rồi
căn cứ theo đó mà soạn Thiện thệ giáo pháp
sử ngữ bảo tạng (gọi tắt là Ngữ bảo mục
lục) và chia các kinh điển Phật được dịch
sang tiếng Tây tạng làm hai bộ môn lớn là
CẢI HỐI

C
753
Giáo sắc dịch điển (Cam châu nhĩ, cũng
gọi là Chính tạng) và Luận thuật dịch điển
(Đan châu nhĩ,Bstan-hêgyur, cũng gọi là
Phó tạng), đây là phương pháp phân loại
đặc biệt của tạng kinh Tây tạng. Bố đốn
chủ trương Cam châu nhĩ chia thành Hiển
giáo kinh thừa và Mật giáo chú thừa, trong
Kinh thừa lại căn cứ theo thời đại đức Phật
nói pháp có trước có sau mà chia thành ba
bậc pháp luân: đầu, giữa, cuối. Pháp luân
đầu là pháp bốn đế và những giới luật căn
bản do đức Phật nói ở vườn Lộc dã; Pháp
luân giữa là pháp vô tướng đức Phật nói
trên núi Linh thứu, như kinh Bát nhã; Pháp
luân cuối là pháp phân biệt đức Phật nói ở
thành Tì xá li và các nơi khác, như kinh
Hoa nghiêm, Bảo tích v.v... Sự phân loại
này đã trở thành định chế cho sự ấn hành
biên tập của Tây tạng ở đời sau.
Các bản in kinh Đại tạng bằng văn Tây
tạng rất nhiều, nội dung khác nhau, trong
đó, tạng Đức cách, tạng Tân nại đường và
tạng Bắc kinh là ba tạng có tính đại biểu
hơn cả, đặc biệt là bản Đức cách là một bộ
hoàn hảo nhất hiện còn đến nay. Nội dung
chia làm hai bộ (Cam châu nhĩ, Đan châu
nhĩ) hai mươi bốn loại, trong đó, bộ Cam
châu nhĩ Luật bộ, Bát nhã bộ, Hoa nghiêm
bộ, Bảo tích bộ, Kinh bộ (chia thành kinh
Đại thừa và kinh Tiểu thừa), Bí mật bộ (chia
thành Thập vạn đát đặc la bộ, Cổ đát đặc
la) và Tổng mục lục v.v... gồm một trăm
pho hơn bảy trăm bộ. Trong hai bộ của
tạng Tân nại đường, thì Cam châu nhĩ lại
chia làm hai môn, trong đó, Nhân thừa bát

nhã bộ bao gồm mục lục, Giới luật bộ, Bát
nhã bộ, Hoa nghiêm bộ, Bảo tích bộ, Tạp
kinh bộ, Niết bàn bộ, tất cả tám mươi pho
ba trăm bộ. Quả thừa bí mật bộ thì bao
gồm bốn thứ kinh là Vô thượng du già bí
kinh, Du già bí kinh, Tu bí kinh và Tác bí
kinh, tất cả hai mươi pho ba trăm bộ. Tổng
cộng cả hai môn là một trăm linh hai pho
ba trăm bộ. Tạng Bắc kinh cũng chia làm
hai bộ, trong đó, Cam châu nhĩ bao gồm Bí
mật bộ, Bát nhã bộ, Bảo tích bộ, Hoa
nghiêm bộ, Chư kinh bộ và Giới luật bộ,
tổng thu một trăm linh sáu hòm một nghìn
bộ. (xt. Tây Tạng Đại Tạng kinh).
CAM ĐỊA (GANDHI, MOHANDAS
KASAMCHAND 1869-1948)
Nhà chính trị lãnh đạo cuộc vận động
giành độc lập cho Ấn độ, người cha của
dân tộc Ấn độ độc lập, được tôn là “Linh
hồn vĩ đại” (Phạm:Mahàtmà). Ngài sinh
tại Ba ban đạt (Porbandar) miền tây Ấn độ.
Năm 1886 sang Anh học luật, sau khi về
nước, hành nghề luật sư. Năm 1893 ngài đi
Nam phi làm việc, thấy nhà đương quyền
địa phương đối xử hết sức tàn tệ với đồng
bào Ấn độ của mình, bèn cực lực phản đối.
Để giành lại quyền cơ bản của con người
và thủ tiêu chính sách kì thị chủng tộc,
Cam địa mở ra cuộc đấu tranh bất bạo động
hơn hai mươi năm. Năm 1914 sau khi trở
về Ấn độ, Cam địa trở thành người lãnh
đạo phong trào vận động độc lập để giải
phóng dân tộc, liên tục chống đối chủ nghĩa
đế quốc của nước Anh. Trong cuộc thế
chiến thứ nhất, ngài chịu điều kiện tham
chiến để đổi lấy nền tự trị cho Ấn độ. Sau
chiến tranh, nước Anh lấy cớ duy trì nền
Cam Châu Nhĩ

(Đại Tạng Tây Tạng Bản Bắc) CAM ĐỊA

C
754
an ninh trật tự, năm 1918, đặt ra điều luật
“đàn áp bạo động”, tiếp tục đàn áp mạnh
hơn, năm 1920, Cam địa đưa ra cuộc vận
động “bất hợp tác” (Non-Cooperation
Mouve-ment) đòi hỏi tự trị, bình đẳng dân
tộc, đề cao hàng hóa trong nước, tẩy chay
hàng hóa nước Anh, kết quả là mấy lần
vào tù, nhưng trước sau vẫn không nản
chí, tiếp tục vận động bất hợp tác, dùng
nguyên tắc bất bạo động chống đối đến
cùng. Trước sau vào tù hơn mười mấy lần
và ở tù lại tuyệt thực để chống đối, cuối
cùng chính phủ Anh phải nhượng bộ.
Tư tưởng căn bản của Cam địa đại lược
là nắm chắc chân lí, không đổ máu (không
làm hại), giữ gìn thân tâm thuần khiết, dùng
phương sách chính đáng không bạo động
để đạt mục đích khiến thế lực xấu xa phải
lùi bước, cuối cùng, dựa vào niềm tin ấy mà
đã toàn thắng. Tức Cam địa đã nhờ vào
tinh thần kỉ luật của mình mới có thể ứng
dụng phương sách chính đáng để thực hiện
lí tưởng. Về sau, đảng Quốc đại Ấn độ vẫn
tiếp tục phương án bất hợp tác của Cam
địa, khiến giai cấp công dân và nông dân
đều thức tỉnh và
phấn chấn, nhờ
đó mà củng cố cơ
sở giành độc lập
giải phóng dân
tộc về mặt chính
trị và xã hội.
Cuối cùng, vào
năm 1947, nước
Anh phải trả lại

chủ quyền độc
lập cho Ấn độ và
từ đó, Cam địa lại
dồn hết năng lực vào việc giải quyết xung
đột giữa Ấn độ giáo và Hồi giáo, đi khắp
nơi vận động sự hòa giải và khoan dung
giữa hai tôn giáo. Năm 1948, Cam địa đã bị
một người Ấn độ, đảng viên một đảng chính
trị cấp tiến ám sát tại Tân đề li vào ngày 29-
1-1948.
“Thánh hùng” Cam địa không những
chỉ được nhân dân toàn cõi Ấn độ sùng
kính, mà còn được cả thế giới tôn trọng.
Trong suốt cuộc đời, Cam địa lấy việc chống
áp bức bất công, chống xâm lược và kì thị
chủng tộc làm thiên chức của mình, tinh
thần ấy sẽ bất hủ.
CAM GIÁ VƯƠNG
Cam-giá, tên Phạm: Ikwvàku, Pàli:
Okkàka. Phiên âm: Ý ma di, Ý sư ma, Thanh
ma, Y ma. Là vua Nhật chủng đầu tiên của
nước A du xà thuộc trung Ấn độ. Còn gọi là
Thiện sinh vương (Phạm: Sujàtà), Nhật
chủng vương (Phạm: Sùryavaôza). Trong
Phật giáo, vị vua này được nhận là tổ của
dòng họ Thích ca. Cũng là một trong năm
ngành họ của đức Thích tôn.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 5 chép,
trước vua Cam-giá, có vua tên là Đại mao
thảo vương, bỏ ngôi vua đi xuất gia, được
năm thần thông, gọi là Vương tiên. Vương
tiên già yếu không đi được, các đệ tử ra
ngoài xin ăn, sợ thầy ở nhà bị hùm sói bắt,
bèn để thầy vào chiếc lồng bằng cỏ rồi treo
lên cây. Bấy giờ có người đi săn, nhận lầm
Vương tiên là con chim trắng, mới giương
cung bắn chết, chỗ máu của Vương tiên rỏ
xuống, sau mọc lên hai cây mía, mặt trời

nóng quá, hai cây mía nứt ra và sinh một
bé trai, một bé gái. Đại thần hay tin, rước
về trong cung nuôi nấng. Bé trai vì ánh
nắng làm nứt cây mía mà sinh, nên đặt tên
là Thiện giá sinh; lại do mặt trời nung nên
gọi là Nhật chủng; còn bé gái thì đặt tên là
Thiện hiền. Sau lập Thiện sinh làm vua,
và Thiện hiền được lập làm Hoàng hậu.
Thiện hiền sinh được một đứa con. Sau
vua lấy thêm hai người vợ sinh được bốn
đứa con. Thiện hiền muốn lập con mình
Cam Địa
CAM GIÁ VƯƠNG

C
755
làm vua, bèn khuyên vua đuổi bốn đứa con
kia ra khỏi nước. Bốn người con ấy dựng
nước phía sau núi Tuyết, lập họ là Thích
ca (Phạm:Sàkya), hiệu là Xá di, đó tức là
thành Ca tì la. Sau ba người kia chết, còn
một người làm vua, tên là Ni câu la, sinh
được một con tên là Câu lô, sau Câu lô
truyền cho con là Cù câu lô, Cù câu truyền
cho con là Sư tử giáp (Phạm: Siôhahanu),
Sư tử giáp lại truyền cho con là Duyệt đầu
đàn (Phạm: Zuddodana), tức là vua cha
của Thái tử Tất đạt đa. Phật sở hành tán
quyển 1 (Đại 4, 1 thượng), nói: “Con cháu
của Cam giá, vua Vô thắng thích ca, tài đức
đều thuần tịnh, nên được gọi là Tịnh Phạn”.
Cam giá cũng còn được dùng để thí dụ
số nhiều của sự vật. Kinh Duy ma cật phẩm
Pháp cúng dường (Đại 14, 535 trung), nói:
“Các đức Như lai đầy dẫy trong ba nghìn
đại thiên thế giới, ví như mía (cam giá) tre
lau lúa vừng (mè) rừng rậm”. [X. kinh
Trường a hàm Q.13; kinh Chúng hứa ma
ha đế Q.1; kinh Đại lâu thán Q.6; luật Ngũ
phần Q.15].
CAM HÁCH THỤY THẠCH QUẬT
Cam hách thụy, Phạm: Kaịhari. Là
hang đá trên núi Sa nhĩ tuyết đức (Salsette)
ở nam Ấn độ.
Cách Khải lợi á
na (Phạm: Kalyàịa
hoặc
Kalyàịì) độ bốn
mươi cây số, cách
Mạnh mãi
(Bombay) về

phía đông bắc
khoảng ba mươi
hai cây số, là
hang đá do
vương triều Án
đạt la (Phạm:
Andhra) khai quật vào thế kỉ thứ hai Tây
lịch. Trước hang, trên vách có “Cao nhục
điêu” được coi là kiểu cách truyền thống
của trung Ấn độ. Chính giữa hang đặt cái
tháp xá lợi, hai bên tả hữu đều tạo thượng
Phật đứng cao khoảng sáu mét, trên các
cột gần nhau ở hai bên, củng tròn, vòm
móc đều có chạm trổ hình tượng Phật nhỏ,
cúng dường xá lợi, chư thiên đang bay, cùng
các hoa văn trang trí rất tinh tế. Đây là
những cấu trúc của thế kỉ thứ VII còn sót
lại. [X. Thế giới mĩ thuật toàn tập thứ 3; A.
Cunningham: Ancient Geography of India;
J. Ferguson; Cave Temples of India].
CAM LỘ
I. Cam lộ. Phạm:amfta, Pàli: amata.
Phiên âm: A mật lí đa. Dịch ý: bất tử, chất
lỏng bất tử, rượu trời. Tức là thuốc thần
không chết, rượu thiêng của cõi trời. Trong
Phệ đà bảo rượu Tô ma là thứ rượu các
thần thường uống, uống vào có thể không
già không chết, vị ngọt như mật, cho nên
gọi là Cam lộ (nước thơm ngọt). Cũng dùng
cam lộ để thí dụ pháp vị của Phật pháp là
vị mầu nhiệm nuôi dưỡng thân tâm chúng
sinh. Mật giáo thì gọi nước gội đầu của hai
bộ chân ngôn bất nhị là Cam lộ bất tử.
Chú Duy ma kinh quyển 7 (Đại 38, 395
thượng), chép: “Thập nói: các trời đem
những thứ thuốc danh tiếng bỏ vào trong
biển, nhờ núi báu xoa xát mà thành cam
lộ, uống rồi thành tiên, gọi là thuốc không

chết (...)”. Sinh nói: “Thức ăn của trời là vị
cam lộ, ăn được sống lâu, bèn gọi là thức
ăn không chết”. Kinh Vô lượng thọ quyển
thượng (Đại 12, 271 thượng), nói: “Nước
tám công đức, phẳng lặng tràn đầy, trong
trẻo thơm tho, mùi như cam lộ”. [X. Kim
quang minh kinh văn cú Q.5; Đại nhật
kinh sớ Q.13; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao
Q.11; Huyền ứng âm nghĩa Q.22].
Tượng Phật ở Hang Đá
Cam Hách Thụy
CAM LỘ

C
756
II. Cam lộ. Là một trong ba danh hiệu
của Phật A di đà (Vô lượng thọ, Vô lượng
quang, Cam lộ). Mật giáo gọi đức Phật A di
đà là vua Cam lộ. (xt. Cam Lộ Vương Như
Lai).
CAM LỘ CỔ
Đem tiếng diệu pháp ví như tiếng trống
cam lộ. Kinh Trung a hàm quyển 56 (Đại
1, 77 trung), nói: “Ta đến Ba la nại, dóng
trống diệu cam lộ, chuyển xe pháp vô
thượng, đời chưa bao giờ chuyển”.
CAM LỘ DIÊT
Chỉ Niết bàn. Được Niết bàn tức là diệt
trừ sống chết, cho nên gọi là Cam lộ diệt.
Kinh Duy ma phẩm Phật quốc (Đại 14, 519
hạ), nói: “Ngồi dưới cây Phật, ra sức hàng
ma, được cam lộ diệt, đạo thành chính giác”.
Duy ma kinh lược sớ quyển 2 (Đại 38, 586
trung), nói: “Thấy lí bốn đế, tức được cam
lộ; chính tập đều hết, nên gọi là diệt”. [X.
Thuyết vô cấu xưng kinh sớ Q.2 phần đầu;
Duy ma nghĩa kí Q.1 phần cuối].
CAM LỘ GIỚI
Phạm:amfta-dhàtu. Chỉ cảnh giới Niết
bàn. Kinh Trung a hàm Q.2 (Đại 1, 431
trung), nói: “Thân chứng cõi cam lộ, vô lậu
chẳng nghĩ bàn”.
CAM LỘ MÔN
Phạm:amfta-dvàra.
I. Cam lộ môn. Chỉ giáo pháp của đức
Như lai, cam lộ là thí dụ Niết bàn, cho nên
cửa ngõ đi vào Niết bàn ví là Cam lộ môn.
Còn gọi là Cam lộ pháp môn. Kinh Trường
a hàm quyển 1 (Đại 1, 8 hạ), nói: “Ta xót
thương các ngươi, nay sẽ mở bày cửa pháp

cam lộ”. Kinh pháp hoa phẩm Hóa thành
dụ (Đại 9, 24 hạ), nói: “ Hay mở cửa cam lộ
để rộng độ hết thảy”.
II. Cam lộ môn. Chỉ Phật đại tiên và
Bồ đề đạt ma (?-535) ở thế kỷ thứ năm Tây
lịch, cùng theo Bát nhã đa la học đạo và
gọi chung là “môn hạ nhị cam lộ môn”.
(Đại ý là hai người đệ tử lớn). Phật đại tiên
là người nước Kế tân thuộc bắc Ân độ, một
vị sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ, người
truyền trì phép thiền. Bồ đề đạt ma là con
vua nước Hương trí ở nam Thiên trúc, tổ
thứ 28 tại Tây thiên và là sơ tổ Thiền tông
Trung quốc.
CAM LỘ NHẬT
Chỉ ngày tốt lành. Tức là ngày Thất diệu
và Nhị thập bát tú ứng hợp với nhau. Kinh
Tú diệu quyển hạ (Đại 21, 398 trung), nói:
“Ngày, tháng Thái dương hợp sao Chẩn,
ngày, tháng Thái âm hợp sao Tất (...). Ngày,
tháng Thổ diệu hợp sao Tinh. Trên đây gọi
là ngày cam lộ, ngày tốt lành nhất, nên lập
đàn thụ pháp Quán đính, làm chùa viện,
thụ giới, học tập kinh pháp, xuất gia tu đạo,
tất cả đều tốt lành”.
CAM LỘ PHẠN VƯƠNG
Cam lộ phạn, Phạm: Amftodana, Pàli:
Amitodana. Phiên âm: A di đô đàn na.
Cũng gọi là Cam lộ tịnh vương. Là con của
vua Sư tử giáp ở thành Ca tì la, em ruột vua
Tịnh phạn, chú của đức Thích tôn. Về vua
Sư tử giáp, trong các kinh luận có nhiều
thuyết. Luật ngũ phần quyển 15 bảo Sư tử
giáp là vua Ni hưu la, kinh Chúng hứa ma
ha đế quyển 2 thì nói là vua Tinh hạ hạ
nỗ. Còn về Cam lộ phạn, theo đảo sử
(Dìpavaôsa,iii) và Đạ sử (Mahàvaôsa,ii)
vănPàli cũng như truyền thuyết Miến điện,

là con thứ năm của vua Sư tử giáp; Đại sự CAM LỘ CỔ

C
757
(Mahàvastu) tiếng Phạm, kinh Phật bản
hạnh tập quyển 4 và truyền thuyết Tây tạng
thì bảo là con thứ tư, còn các kinh khác
hoặc nói là con thứ ba, hoặc bảo là con
thứ hai... Cứ theo kinh Phật bản hạnh tập
quyển 5 chép, thì Cam lộ phạn cưới hai
người con gái của vua Thiện giác ở thành
Thiên tí làm vợ. Lại vấn đề con cái của
Cam lộ phạn cũng có nhiều thuyết khác
nhau: có thuyết nói có hai con trai là A
nan đà, Đề bà đạt đa và một con gái là Tế
phạ la; có thuyết nói có hai con trai là A
nan đà, Đề bà đạt đa, có thuyết nói hai con
trai là Bà bà và Đạt đề, lại có thuyết bảo có
ba con trai là A nê lô đậu, Ma ha nam và
Bạt đề. [X. kinh Thập nhị du; luận Đại trí
độ Q.3; luận Chương sở tri Q.thượng; Thích
ca phổ Q.1].
CAM LỘ PHÁP
Giáo pháp của đức Như lai. Tức pháp vị
thanh tịnh, nuôi dưỡng thân tâm chúng
sinh, ví như tính chất của cam lộ. Kinh
Pháp hoa phẩm Dược thảo dụ (Đại 9, 20
thượng), nói: “Ta là Thế tôn, chẳng ai sánh
kịp, an ẩn chúng sinh, nên hiện ra đời. Vì
đại chúng nói Cam lộ tịnh pháp, pháp có
một vị, giải thoát Niết bàn”. Thập địa kinh
luận quyển 2 (Đại 26, 130 trung), nói: “Như
bệnh mong thuốc tốt, như ong nương nơi
mật, chúng con cũng như vậy, mong nghe
pháp cam lộ”. [X. luận Phật địa Q.4; Chú
duy ma cật kinh Q.7].
CAM LỘ PHÁP VŨ
Ví giáo pháp của Như lai cũng như trận
mưa nước Cam lộ. Kinh Đại ban niết bàn

(bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 371), nói: “Bạch
đức thế tôn! Thân con nay đã có trâu hiền
ruộng tốt, trừ sạch gai gốc, cỏ dại, chỉ còn
mong trận mưa nước cam lộ của đức Như
lai”. Kinh Pháp hoa phẩm Phổ môn (Đại 9,
58 thượng), nói: “Mưa rưới nước cam lộ,
diệt trừ lửa phiền não”. [X. kinh Vô lượng
thọ Q.hạ].
CAM LỘ THÀNH
Chỉ cho thành Niết bàn. Trong các kinh
luận, từ Cam lộ thành được dùng để thí dụ
Niết bàn. Chẳng hạn như luận Đại trí độ
quyển 3 (Đại 25, 82 thượng), nói: “Các công
đức tín, giới, xả, định, tụê hơn tất cả các của
báu, (...) có thể đưa đến thành cam lộ”.
CAM LỘ VỊ LUẬN
Gồm hai quyển. Do ngài Cù sa người
Ấn độ viết. Được dịch vào thời Tam quốc
Ngụy (220-265), mất tên người dịch. Còn
gọi là A tì đàm cam lộ vị luận, Cam lộ vị A
tì đàm, Cam lộ vị kinh. Là tác phẩm thuộc
bộ Tiểu thừa. Nội dung chia làm mười sáu
phẩm, như Bố thí trì giới phẩm, Tạp phẩm
v.v... tường thuật về tông nghĩa cương yếu
của Tát bà đa bộ (Thuyết nhất thiết hữu
bộ). Còn sư Cù sa, Phạm:Ghowa, dịch mới
là Diệu âm, là luận sư của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, cùng với Pháp cứu, Thế hữu và
Giác thiên là bốn vị luận sư lớn của Bà sa.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.4; Pháp kinh lục
Q.5; Lịch đại tam bảo kỉ Q.5; Đại đường
nội điển lục Q.2].
CAM LỘ VỊ QUỐC
Là nước trong đó trưởng giả Thanh liên
hoa hương cư trú. Thanh liên hoa hương
là một trong năm mươi ba thiện tri thức
mà đồng tử Thiện tài đến tham vấn. Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí quyển 19 (Đại

35, 468 hạ), nói: “Nước cam lộ vị biểu tỏ
cứu hộ chúng sinh bậc nhất (...) Cam lộ vị
là vị thù thắng cứu sinh khéo léo vậy”.
CAM LỘ VỊ QUỐC

C
758
CAM LỘ VƯƠNG NHƯ LAI
Cam lộ vương, Phạm: Amfta-ràja. Một
trong năm đức Như lai. Là biệt hiệu của A
di đà Như lai. Khi hóa thân của đức Như
lai nói pháp, thì đúng lúc ấy, trời mưa nước
Cam lộ, cho nên dùng danh xưng Cam lộ
vương để ca tụng cái đức của Ngài. Chú
thuật của Ngài gọi là Cam lộ chú, Đại chú
gọi là Thập cam lộ minh. Danh hiệu Cam
lộ vương Như lai phần nhiều được tụng
trong pháp hội cúng thí thực ngã quỉ, tụng
cùng một lúc với danh hiệu của bốn đức
Như lai khác. Trước hết viết tên Ngài lên
lá phan để thờ trên đàn thí thực rồi niệm
như sau: Nam mô Cam lộ vương Như lai,
pháp gội thân tâm khiến được vui sướng.
[X. kinh Bồ đề tâm tập Q.thượng; Bí tạng
kí; A sa phọc sao Q.53 A di đà].
CAM TRÀ
Chỉ loại trà mầu vàng, vị ngọt. Là trà
dùng lá khô của cây cam trà pha với nước
sôi mà thành. Khi tắm Phật, dùng cam trà,
nước thơm pha với nước nóng làm thành
nước cam lộ để tắm. Tương truyền, khi đức
Thích ca đản sinh, Long vương trên trời
đem nước cam lộ rưới lên đỉnh đầu Phật,
từ đó về sau, việc này vẫn được noi theo và
trở thành phong tục.
Cam trà, tên khoa học: Hydrangea
Opuloi-bes. Là loại quán mộc (cây
rậm) thuộc họ cỏ tai hổ, một loại hoa bát
tiên. Còn gọi Diệp cam thảo. Cũng gọi Thổ
thường sơn, để phân biệt với cây cam trà
mạn. Có hai thứ hoa, vành ngoài hoa, có
đài hoa lớn. Mầu sắc lúc đầu xanh, sau biến

thành đỏ lợt. Vào đầu tháng sáu thì nở hoa.
Hái lá vào giữa mùa hè, sao héo cho hết
chất nước xanh, đợi khi nào khô thì pha
trà được. (xt. Cam Lộ).
CÁM BỒ
...
I. Cám bồ. Phạm:kamboja. Còn gọi là
kiếm bồ, cám bồ giá. Tên một loại trái cây
sinh sản ở Tây vực. Mầu đỏ hình tròn, trên
có ba đường vằn chạy ngang, cổ của đức
Phật có ba ngấn giống hình tướng này, cho
nên gọi là Cám bồ thành tựu. [X. Tuệ uyển
âm nghĩa Q.hạ].
II. Cám bồ. Phạm:Kamboja. Là một
trong mười sáu nước lớn ở Ấn độ vào thời
đại đức Phật. Cám bồ vốn là tên trái cây, vì
người nước này phần đông mặt tròn giống
như loại trái cây này, vì thế mà đặt tên nước
là Cám bồ. Nay ở vào khoảng giải đất A
phú hãn, đời xưa nhờ có nhiều đàn bà đẹp
mà nổi danh. [X. Trường a hàm Q.5 kinh
Xà ni sa; Trung a hàm Q.55 kinh Trì trai;
Hoa nghiêm kinh sớ Q.46].
CÁM CHỈ KINH NÊ
Chỉ việc dùng kim nhũ để viết chép
kinh hoặc vẽ tượng Phật và Bồ tát trên
giấy màu thiên thanh. Cũng có thể dùng
nhũ bạc thay cho kim nhũ. Cám chỉ là
giấy màu xanh hơi đỏ lợt. Ngoài cám chỉ
ra còn có giấy mầu đỏ tươi, vàng đỏ và
trắng. Nguồn gốc của việc dùng kim nhũ
viết chép kinh hoặc vẽ tượng Phật thì
không rõ, nhưng theo Phật tổ thông kỉ
quyển 37 ghi chép, thì năm Trung đại
thông thứ ba (531), thứ 5 và Trung đại
đồng năm đầu (546) đời Lương đều đã có
kinh chữ vàng, cho nên biết thời đại dùng
kim nhũ để chép kinh đã rất sớm, và thời

ấy dùng giấy gì tuy không rõ nhưng nếu
đối chiếu theo chữ viết mà lựa chọn mầu
giấy thích hợp thì đủ rõ. Cách viết này là
để biểu hiện vẻ trang nghiêm đẹp đẽ nên
không phải tất cả các kinh đều được viết
chép cách này, mà phần nhiều chỉ dùng
CAM LỘ VƯƠNG NHƯ LAI

C
759
để viết chép các loại kinh cầu nguyện
(nguyện kinh) mà thôi.
Cứ theo Nhập đường cầu pháp tuần lễ
hành kí của Viên nhân - vị tăng người
Nhật bản - chép, thì khi sư đến Trung
quốc, lên chùa Kim các trên núi Ngũ đài,
trong gác Kinh tạng của viện Bồ đề kiên
cố, sư thấy Đại tạng kinh có hơn sáu nghìn
quyển, trong đó có một số nguyện kinh
được viết chép vào khoảng năm Đại lịch
(766-779) bằng chữ vàng, chữ bạc trên
giấy màu xanh biếc. Lại nữa, tương truyền
ở viện Tịnh độ trên núi Tỉ duệ tại Nhật
bản, có kinh Kim quang minh chữ vàng
chữ bạc trên giấy xanh, được viết vào tháng
9 năm Hội xương thứ 2 (842) đời Đường.
Năm Nguyên hựu thứ 2 (1087) đời Triết
tông nhà Tống, vị tăng người Cao ly là
Nghĩa thiên, mang theo bộ kinh Hoa
nghiêm lớn, ba bản, gồm một trăm tám
mươi quyển, viết chép bằng chữ vàng chữ
bạc đến chùa Tuệ nhân tại Hàng châu.
Người đời truyền rằng, màu kim nhũ của
tạng kinh Cao li hơi khác với màu kim
nhũ thông thường, mà gần như màu bạc.
Ngoài ra,khi viết kinh bằng kim nhũ thì
thường thường có phụ thêm viền nhũ bạc,
và trái lại, khi viết bằng nhũ bạc, thì phụ
thêm viền nhũ vàng.
CÁM THANH
Tức là màu xanh phớt đỏ. Còn gọi là
cám lưu li (lưu li màu xanh). Là màu tóc
của đức Phật và sắc tướng của cõi nước
Phật. Tóc trên đầu đức Phật màu xanh biếc,
cho nên gọi là Cám đính, Cám phát. Kinh

Đại bát nhã ba la mật đa quyển 381 (Đại 6,
968 trung), nói: “Tóc của đức Thế tôn dài,
dày và xanh biếc”. Lại lông mi của Phật
màu xanh lưu li, cho nên gọi là Cám tiệp
. Cũng kinh đã dẫn quyển 380 (Đại 6,
968 thượng), nói: “Mi mắt của Thế tôn cũng
như ngưu vương, xanh biếc tề chỉnh, không
lộn xộn”. [X. kinh Quán Phật tam muội hải
Q.1; Quảng hoằng minh tập Q.13; Huyền
ứng âm nghĩa Q.3].
CÁM VIÊN
Tên gọi khác của chùa. Còn gọi là Cám
phường, Cám điện, Cám vũ. Vì tóc của Phật
màu xanh biếc, cõi nước của Phật màu xanh
lưu li, cho nên chùa chư tăng ở cũng gọi là
Cám viên. Tổ đình sự uyển quyển 4 chép
(Vạn tục 113, 61 thượng). “Cám viên, tiếng
Phạm là Tăng già lam ma, Hán dịch là
Chúng viên. Bên Tây vực có các tên gọi
Cấp cô độc viên, Kì viên, Kim viên, Kê viên.
Viên (vườn) là nghĩa quần sinh gieo trồng
phúc tuệ, đều là tên gọi chung chùa Phật.
Cám viên, tức là Cám vũ. Giải thích là xanh
ngậm, tức là màu xanh mà ngậm đỏ, nội
giáo phần nhiều gọi mắt xanh, tóc xanh là
lấy nghĩa này”.
CẢM GIÁC
.....
Là tác dụng ý thức do sự kích thích
các giác quan sản sinh. Tương ứng với các
khí quan mắt, tai, mũi, lưỡi, thân … mà có
những tác dụng cảm giác như thấy, nghe,
ngửi, nếm và chạm xúc v.v...… cảm giác là
cơ sở của tri giác. Cảm giác có tính cách
cục bộ, yếu tố, nhục thể, còn tri giác thì là
toàn thể, có khả năng phán đoán, ghi nhớ,
suy xét. Phật giáo gọi cảm giác là thức
(Phạm:vijĩàna) nên có cái gọi là “Sáu

thức”. Bởi vì sáu cảm quan (sáu căn) mắt
tai mũi lưỡi thân ý, duyên với sáu đối tượng
(sáu cảnh) sắc thanh hương vị xúc pháp
mà sản sinh sáu cảm giác (thức mắt, thức
tai, thức mũi, thức lưỡi, thức thân, thức ý).
ý thức sau cùng còn gọi là thức thứ sáu,
hoặc thức phân biệt sự vật, là cảm giác có
tính toàn thể, gần với tri giác, phán đoán.
CẢM GIÁC

C
760
Nhưng tiến sâu thêm một tầng nữa mà
nói, hoặc là căn bản, hoặc là tinh thần,
lại lập thức thứ bảy (thức Mạt na hay thức
A đà na), thức thứ tám (thức A lại da),
thức thứ chín (thức A ma la) cùng với tác
dụng cảm giác của sáu thức có khác nhau.
(xt. Thụ, Thức).
CẢM MỘNG CẦU PHÁP THUYẾT
Câu chuyện nổi tiếng nhất về việc Phật
giáo được truyền vào Trung quốc lần đầu
tiên. Chuyện nằm chiêm bao cầu pháp thấy
được ghi chép trong các tư liệu sau đây:
Hậu Hán kỉ quyển 10 Hiếu minh Hoàng
đế kỉ của Viên hoàn đời Tấn, Hậu Hán thư
quyển 118 Tây vực truyện của Phạm diệp
đời Lưu Tống Nam triều, Lí hoặc luận của
Mâu tử, bài tựa kinh Bốn mươi hai chương,
kinh Lão tử hóa hồ, Minh Phật luận, Minh
tường kí v.v...… Cứ theo Hậu Hán kỉ chép về
việc Phật giáo mới đầu truyền vào Trung
quốc, bảo rằng, Hán minh đế ban đêm từng
nằm mộng thấy người vàng, thân hình cao
lớn, trên đầu có ánh sáng. Minh đế nghi
hoặc không hiểu; sáng hôm sau đưa việc
nằm mộng ra hỏi quần thần, thần hạ đáp:
“Phương tây có thần, gọi là Phật”. Vua bèn
sai sứ sang Tây trúc cầu pháp. (xt. Bạch Mã
Tự).
CẢM TẠ
.....
Tức là từ bi. Đối với tất cả mọi người
đều quí mến, gọi là “từ”; tự nén nỗi đau
khổ của chính mình mà thương tưởng đến
mọi người, thì gọi là “bi”, đây tức là tinh
thần “mình người như một” rất được coi

trọng trong Phật giáo. Cũng có nghĩa là
trong cái thế giới nhân duyên hỗ tương,
con người đều mang ơn lẫn nhau. Cho nên
người ta phải có lòng cảm tạ và luôn luôn
ghi nhớ để trả ơn.
CẢM THÔNG TỰ
........
Vị trí chùa nằm ở chính giữa ngọn núi
thứ tư của dẫy Thương sơn về phía nam
phủ Đại lí tỉnh Vân nam. Cứ theo Vân nam
thống chí chép, thì chùa Cảm thông ở phủ
Đại lí, cách Thái hòa huyện thành về mạn
nam mười hai dặm, do các ngài Ca diếp ma
đằng và Trúc pháp lan khi từ Thiên trúc
đến Trung quốc vào đời Hán xây dựng. Vua
Thái tổ nhà Minh có ngự chế mười tám bài
thơ tặng sư Vô cực, hiện nay vẫn còn.
CẢM TÌNH
.....
Hoạt động tinh thần của người ta có
thể được chia làm ba trạng thái tri, tình và
ý, trong đó, có thể chia thành những yếu
tố vui sướng và không vui sướng, tức gọi là
cảm tình. Tác dụng này bao quát các cảm
giác của cảm quan, cũng bao quát luôn cả
tác dụng tinh thần. Danh từ trong Phật giáo
tương đương với cảm tình là thụ (Phạm:
vedanà). Thụ do sự kết hợp và tiếp xúc..
(xúc) của ba thành phần căn. (cảm quan),
cảnh (đối tượng) và thức (tri giác) mà
sản sinh. Thụ có thể được chia làm ba thứ
khổ, vui, không khổ không vui. Có cảm
giác khổ vui do năm thức trước – từ thức
mắt đến thức thân cảm thụ, đây thuộc về
tác dụng nhục thể và cảm giác, cho nên gọi
là thân thụ. Còn cái mà ý thức thứ sáu cảm
thụ thì do nơi tinh thần nội bộ mà phát lên
sự vui mừng hoặc lo buồn, cho nên gọi là

tâm thụ.
CẢM ỨNG
.....
Cũng gọi ứng cảm. Chúng sinh có cơ
duyên thiện căn cảm động, Phật ứng với cơ
duyên ấy mà đến, thì gọi là cảm ứng. Cảm,
thuộc về chúng sinh, ứng thuộc về Phật.
CẢM MỘNG CẦU PHÁP THUYẾT

C
761
Đại minh tam tạng pháp số quyển 37 nói:
“Cảm tức chúng sinh, ứng tức Phật, có nghĩa
là chúng sinh đem cơ duyên tròn đủ cảm
Phật, Phật liền dùng hiệu ứng đáp lại, như
nước chẳng đi lên, mặt trăng chẳng đi
xuống, thế mà một vừng trăng ánh hiện
khắp mọi dòng sông”. Kinh Chính pháp
hoa quyển 1 (Đại 9, 67 thượng), nói : “Vô
số cõi Phật, rộng nói kinh pháp, việc Thế
tôn làm, cảm ứng như thế “Đại nhật kinh
sớ quyển 1 (Đại 39, 585 hạ), nói: “Diệu
cảm diệu ứng, đều không ngoài môn chữ
A”.
CẢM ỨNG ĐẠO GIAO
Chỉ ý chúng sinh được cảm và Phật hay
ứng giao hòa nhau. Mối quan hệ giữa Phật
và chúng sinh cũng giống như tình mẹ con,
mối quan hệ ấy chẳng phải tự lực của chúng
sinh, cũng chẳng do giáo hóa mà có, mà là
do cơ duyên của chúng sinh đã thuần thục,
thì tự nhiên Phật lực có thể tương ứng với,
cũng tức là sự giao hòa hỗ tương giữa “cảm”
của chúng sinh và “ứng” của Phật. Lại nữa,
căn tính chúng sinh có vô số, cho nên sự
diệu ứng của chư Phật cũng vô lượng, do
đó mà có các loại cơ cảm khác nhau, mà
theo kinh Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6
phần trên đã tổng hợp, tóm thâu trong bốn
câu sau đây:
1. Minh cơ minh ứng (cơ ngầm ứng
ngầm), có nghĩa chúng sinh ở đời quá
khứ khéo tu ba nghiệp, ở đời hiện tại chưa
vận dụng nghiệp thân nghiệp khẩu, nhưng
nhờ thiện căn ở kiếp trước, đó là minh
cơ; tuy không hiện thấy linh ứng, nhưng

kín đáo làm lợi ích pháp thân, chẳng thấy
chẳng nghe, nhưng có hay biết, đó là
minh ứng.
2. Minh cơ hiển ứng (cơ ngầm ứng hiện),
có nghĩa là chúng sinh đã trồng căn lành ở
quá khứ, minh cơ đã thành, được gặp Phật
nghe pháp, được lợi ích ở hiện tại.
3. Hiển cơ hiển ứng (cơ rõ ứng rõ), có
nghĩa là chúng sinh ở đời hiện tại, thân
khẩu ý tinh cần không biếng nhác, cũng
có thể cảm được lợi ích.
4. Hiển cơ minh ứng (cơ rõ ứng ngầm),
có nghĩa là chúng sinh trong một đời chịu
khó, chứa góp nhiều thiện căn ở hiện tại,
tuy không cảm rõ, nhưng có lợi ngầm.
Sau bốn câu trên đây, Pháp hoa huyền
nghĩa lại lập thêm ba mươi sáu câu khác
để phân biệt. Cuối cùng, lại đứng về phương
diện mười pháp giới mà trình bày rõ ràng
về sự sai khác giữa bốn câu. Tổng kết lại,
thì “cảm” của chúng sinh và “ứng” của chư
Phật, có tất cả sáu vạn bốn nghìn tám trăm
cơ ứng. [X. Pháp hoa văn cú Q.1 phần
trên; Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên; Quan
âm huyền nghĩa Q.hạ]. (xt. Tam Thập Lục
Cú).
CAN ĐẦU TIẾN BỘ
Tên công án trong Thiền lâm. Hàm ý
trên đầu cây sào cao một trăm thước (Tàu),
tiến thêm một bước nữa. Có xuất xứ từ Vô
môn quan tắc 46 (Đại 48, 298 hạ), nói: “Hoà
thượng Thạch sương hỏi: ‘Trên đầu cây sào
một trăm thước, làm thế nào để tiến bước?’
Lại nữa, Cổ đức có nói: “Người ngồi trên
đầu cây sào một trăm thước, tuy đã được
vào, nhưng chưa phải là thực. Đầu sào trăm
thước cần phải tiến bước, thì mười phương
thế giới hiện toàn thân”. Thạch sương, tức

là Thiền sư Khánh chư ở núi Thạch sương;
Cổ đức, tức chỉ cho Hoà thượng Cảnh sầm
ở Trường sa. Có nghĩa là đầu cây sào một
trăm thước tuy cao, nhưng nếu người cứ
ngồi trên đó mà an hưởng, không chịu đi
xuống, thì trí tuệ lại trở thành tội chướng,
như vậy chẳng phải là giác ngộ chân chính;
mà cần phải tiến thêm bước nữa, đi xuống
các ngã, hiện toàn thân trong thế giới ở
CAN ĐẦU TIẾN BỘ

C
762
mười phương để nhiếp hóa vạn cơ. Cho
nên ngài Vô môn Tuệ khai bình rằng: “Tiến
được bước, quay được thân, thì còn sợ chỗ
nào không xưng tôn? Tuy nhiên như thế,
vả nói, đầu sào trăm thước, tiến bước làm
sao? Ha!”. Lại tụng rằng: Mắt mù lầm đường,
quay thân bỏ mạng, một người mù, dắt một
lũ mù”. [X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.10
mục Trường sa cảnh sầm; Thung dung lục
tắc 79].
CAN MỘC
Chỉ cây gậy các sư dùng khi có pháp
hội, hoặc chỉ cây gậy thông thường dùng
trong khi đi đường. Trong Thiền lâm, từ
này được chuyển dụng để chỉ cho cây gậy
vô hình mầu nhiệm trong tâm thầy dùng
để tiếp hóa học trò. Cho nên, trong Thiền
lâm, mỗi khi nói đến câu “Can mộc tùy
thân” (cây gậy mang theo mình) là thí dụ
cái cơ dụng tự tại vô ngại. Thung dung lục
tắc 10 (Đại 48, 233 thượng), nói: “Có thu
có phóng, gậy gỗ tùy thân, cho sống cho
chết, quyền hành trong tay”.
CAN THỈ QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
chỉ cái Xia trong nhà xí (cầu tiêu) để dọn
phân người. Để đả phá sự chấp mê của phàm
phu khiến họ tỏ ngộ, tông Lâm tế thường
đặt câu hỏi: “Phật là vật gì?” và đáp là “Can
thỉ quyết”. Thỉ quyết vốn là vật bẩn thỉu,
nhưng không phải bẩn thỉu là không dùng,
tông Lâm tế đặc biệt đề cập cái vật gần gũi
con người nhất để cảnh giác người ta chỉ lo
đi tìm Phật ở đâu đâu, mà không biết trở về
làm cho cái tâm nhơ nhớp của chính mình

được trong sạch; đồng thời dùng nó để đả
phá sự chấp trước của học trò. [X. Ngũ đăng
hội nguyên Q.15; Vô môn quan tắc 21; Lâm
tế lục thướng đường].
CAN TUÊ ĐIẠ
........
Phạm: Zukha-vidarsanà-bhùmi. Tức
là địa thứ nhất của “Tam thừa cộng thập
địa” (mười ngôi vị chung cho ba thừa) trong
các giai vị tu hành của Bồ tát; địa này có
tuệ mà không định, cho nên gọi Can tuệ
địa. Cũng gọi Quá diệt tịnh địa, Tịch nhiên
tạp kiến hiện nhập địa, Siêu tịnh quán địa,
Kiến tịnh địa.
Vì các bậc thánh ba thừa, bắt đầu tu ba
phép quán Ngũ đình tâm, Biệt tướng niệm
xứ, Tổng tướng niệm xứ, tuy đã có tuệ quán,
nhưng chưa hoàn toàn được nước lí pháp
tính chân đế, cho nên gọi là Can tuệ địa
(trí tuệ khô khan). Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 75 chép, thì Can tuệ địa có hai thứ:
1. Thanh văn, chỉ cầu Niết bàn, cho
nên siêng năng tinh tiến, giữ giới, hoặc tập
quán Phật tam muội, quán bất tịnh, hoặc
quán từ bi, vô thường, gom góp các pháp
lành, xả trừ các pháp bất thiện; tuy có trí
tuệ mà không được nước Thiền định, thì
không thể đắc đạo, vì thế gọi là Can tuệ
địa.
2. Bồ tát, thì từ mới phát tâm cho đến
chưa được thuận nhẫn. Lại cứ theo Ma ha
chỉ quán quyển 6 phần trên chép, thì đem
mười địa phối hợp với năm mươi ba giai vị
Bồ tát, trong đó, lấy Tam hiền ngoại phàm
làm Can tuệ địa, gọi là Thập tín. (xt. Thập
Địa).
CAN XÀ NA
Phạm: Kaĩcaỉa, Pàli: Kaĩcaka. Còn

gọi là Kiến chiết na, Can xà la. Tên khoa
học là Commelina salicifolia. Loại thực vật
thuộc họ cỏ chân vịt, sinh sản rất nhiều tại
khu vực Mạnh gia lạp (Bengal) thuộc Ấn
độ. Hình lá như cánh bướm, hoa có hai
thứ đỏ lợt và trắng, đều là năm cánh, song
CAN MỘC

C
763
không có mùi thơm. Quả như quả đậu, hột
nhỏ và dẹt. Cây này có hai loại, một loại
cây rậm, nhỏ thấp sát đất, loại kia là cây
cao từ sáu đến mười mét, nhưng hoa lá thì
giống nhau. [X. luận Đại tì bà sa Q.48; luận
Tì bà sa Q.3; luận A tì đàm tì bà sa Q.26].
CÀN ĐÀ LA SẮC
Tức màu vàng đục, vàng xám. Còn gọi
là Càn đà hạt sắc, Càn đà sắc. Càn đà la
còn gọi là Kiện đạt, Càn đà, Kiện đà cốc,
Càn đà la da. Tức là màu sắc được qui định
để nhuộm ba áo của tỉ khưu.
Ba áo gọi là ca sa, do nơi màu nhuộm
mà có tên ca sa, vì tiếng ca sa là dịch âm
của màu nhuộm. Càn đà la là một loại thực
vật thuộc hương liệu sản sinh tại Ấn độ,
lấy nước đặc của cây hương này để nhuộm
ba áo, thì gọi là hương nhiễm ...... Thông
thường màu này với màu mộc lan hơi khác
nhau, nó vàng xám, nhưng cũng có thuyết
bảo giống màu mộc lan (tức đỏ đen). [X.
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2; Đại
nhật kinh sớ diễn áo sao Q.14; Bồ tát giới
bản sớ kỷ yếu Q.3 (Phượng đàm) ]. (xt. Mộc
Lan Sắc, Ca Sa).
CÀN ĐÀ THỤ
Càn đà, Phạm,Pàli: gandha, dịch ý là
thơm. Còn gọi Càn đà la thụ, Kiện đà thụ,
Kiện đỗ thụ, Càn đại thụ, Càn đỗ thụ. Tên
khoa học là Hyperanthera moringa (cây vỏ
già). Là loại cây cao sinh sản nhiều ở các
vùng Namhải, vỏ dày, lá như lá anh đào, vỏ
có thể dùng để nhuộm vải, Tăng đoàn Phật
giáo phần đông dùng để nhuộm áo, khi thành
màu gọi là màu Càn đà, hoặc là màu càn đà

la, tức màu vàng hơi đỏ lợt (hoặc nói là đỏ
đen). [X. kinh Tì ni mẫu Q.8; Tát bà đa tì ni
ma đắc lặc già Q.6; Căn bản thuyết nhất
hữu bộ bách nhất yết ma Q.9].
CÀN PHONG NHẤT LỘ
Tên công án của Thiền tông. Do thiền
sư Càn phong thuộc tông Tào động cuối
đời Đường trả lời câu hỏi của một vị Tăng,
bảo rằng: “Con đường dẫn đến cửa Niết
bàn chẳng cần phải tìm ở đâu xa, nó ở ngay
trước mắt”. Câu này đã trở thành một công
án. Còn gọi Càn phong nhất hoạch (một
cái vạch của Càn phong). Có một vị tăng
đến chỗ sư Càn phong, đem câu “Thập
phương Bạc già phạm, nhất lộ Niết bàn
môn” trong kinh Thủ lăng nghiêm quyển
5 (Đại 19, 124 hạ) hỏi sư: “Một con đường
đến cửa Niết bàn của chư Phật trong mười
phương, rốt cùng là ở chỗ nào?” Càn phong
cầm gậy vạch một đường rồi trả lời: “Ở đây
này”. Câu đáp biểu thị nghĩa không cần
tìm cầu đâu xa, cái đương thể của muôn sự,
muôn vật đều là một con đường Niết bàn
Phật làm, Phật đi. Vị tăng kia sau lại đến tổ
Văn yển của tông Vân môn hỏi cùng một
câu hỏi như trước. Tổ Vân môn bảo cái
quạt ngài đang cầm, bay lên đến trời 33,
dính ngay vào lỗ mũi Đế Thích, đánh cho
con cá gáy ở biển đông một gậy, rồi trút
xuống một trận mưa rào. Trong hai trường
hợp sư Càn phong tỏ bày “Bả định” (định
lại) tổ Vân môn tỏ bày “Phóng hành” (buông
đi), tuy ứng dụng cơ pháp có khác, nhưng
đều nêu rõ ý chỉ sâu xa mầu nhiệm. Ngài
Vô môn quan bình rằng (Đại 48, 299
thượng): “Bả định, phóng hành đều đưa ra
một tay dựng thẳng tông thừa”. Càn phong
bề ngoài tuy tỏ bày bả định, nhưng cũng

ngầm ý phóng hành; Vân môn tuy minh
thị phóng hành, nhưng cũng bao hàm bả
định. Hai người tuy không hẹn nhau, song
cùng gặp nhau trên một con đường đông
tây hai ngả mà cơ dụng giữa đường đều ăn
khớp với nhau, đó là ý chỉ chủ yếu của
công án trên. [X. Thung dung lục tắc 61;
CÀN PHONG NHẤT LỘ

C
764
Vô môn quan tắc 48; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.17].
CÀN PHONG NHỊ QUANG TAM BÊNH
Lời nói pháp mở bày của Thiền sư Càn
phong ở Việt Châu thuộc tông Tào động
cuối đời Đường. Có nghĩa là đến được cảnh
giới giác ngộ thì phải buông bỏ và thoát
khỏi hai loại sáng và ba thứ bệnh. Hai sáng,
tức sáng năng thủ và sáng sở thủ. Sáng năng
thủ, chỉ mê hoặc nhỏ nhiệm do chủ quan
sinh khởi; sáng sở thủ thì chỉ mê hoặc vi tế
do mặt khách quan sinh khởi. Ba thứ bệnh
là:
1. Chưa đến đã đi, là cái bệnh trước khi
đạt đến cảnh giác ngộ đã khởi lên các thứ
tâm phân biệt.
2. Đến rồi ở lì, là cái bệnh khi đạt đến
cảnh giác ngộ rồi thì sinh tâm bám níu lấy.
3. Thấu thoát không nương, là cái bệnh
đã đạt đến cảnh giác ngộ, tuy đã thoát li
hết thảy sự chấp trước, nhưng vẫn chưa
thực tiễn trong sáng. Ngũ đăng hội nguyên
quyển 13 (Vạn tục 138, 254 hạ), nói: “Hoà
thượng Càn phong ở Việt Châu nói pháp:
Pháp thân có ba thứ bệnh, hai thứ sáng
cần phải thấu suốt mới có thể về nhà ngồi
yên, nhưng nên biết còn có một kẻ hướng
thượng nữa!” Về sau, lời mở bày được tổ
Văn yển của tông Vân môn nêu ra và nổi
tiếng trong Thiền lâm, vì thế còn gọi là
Vân môn tam bệnh, Vân môn lưỡng bệnh.
[X. Ngũ gia tôn chỉ soạn yếu Q.hạ].
CÀN THÁT BÀ
Phạm: gandharva, Pàli: gandhabba,
Tây tạng:dri-za. Còn gọi là Kiện đạt phọc,

Kiện thát bà, Ngạn đạt bà, Càn đạp bà, Càn
đạp hòa, Hiến đạp phọc. Dịch ý là ăn mùi
thơm, đi tìm mùi thơm, hương ấm, huơng
thần, chủ tìm mùi thơm. …
I. Càn thát bà. Chỉ vị thần hầu hạ trời
Đế thích, cùng với Khẩn na la tấu âm nhạc.
Cũng gọi là Tầm hương thần, Nhạc thần,
Chấp nhạc thiên. Là một trong tám bộ
chúng. Truyền thuyết rằng, thần này không
ăn thịt uống rượu, chỉ ăn hơi thơm. Loại
thần này có nhiều vua chúa và họ hàng,
phẩm Tựa kinh Pháp hoa nói có bốn vua
Càn thát bà, kinh Đại bảo tích quyển 13
hội Luật nghi thì bảo có mười ức vua Càn
thát bà; kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 1 phẩm Thế chủ diệu trang nghiêm
cũng nêu tên hơn hai mươi vua Càn thát
bà. Càn thát bà vốn là những thần được
Bà la môn giáo sùng bái, trong Dạ nhu phệ
đà nêu tên hai mươi bảy thần, A thát bà
phệ đà cũng liệt kê sáu nghìn ba trăm ba
mươi ba thần. Có rất nhiều thần thoại và
về dáng mạo cũng có nhiều thuyết. Có
thuyết bảo trên mình nhiều lông, nửa người
nửa thú, có thuyết lại nói phong tư cực đẹp.
Thần thoại cổ Ấn độ bảo, thời đại Phệ đà,
Càn thát bà hầu yến tiệc trời Đế thích,
chuyên việc hát xướng tấu nhạc. Cứ theo
luận Đại trí độ quyển 10 chép, Kiện thát bà
vương đến chỗ Phật gảy đàn khen Phật, ba
nghìn thế giới đều rúng động, cho đến Ma
ha Ca diếp ngồi không yên. Trong các kinh
phần nhiều cho Càn thát bà là quyến thuộc
của Trì quốc thiên ở phương đông, thần
coi sóc phương đông. Cũng là một trong
ba mươi thân ứng hóa của bồ tát Quan âm.
Bổ đà lạc hải hội quĩ chép, hình tượng màu
đỏ, như đại ngưu vương, tay trái cầm ống

sáo, tay phải cầm gươm báu, có oai lực lớn,
trên đầu có vòng lửa. [X. Trường a hàm
Q.18 kinh Thế kí phẩm Diêm phù đề; luận
Đại trí độ Q.54; Duy ma kinh huyền sớ
Q.5].
II. Càn thát ba. Chỉ thân “Trung hữu”
ở cõi Dục. Phần nhiều dùng phiên âm Kiện
đạt phọc. Nhục thể của chúng sinh ở cõi
Dục sau khi chết, trong thời kỳ trung gian
CÀN PHONG NHỊ QUANG TAM BÊNH

C
765
(Trung hữu) thần thức vẫn chưa tìm được
một nhục thể mới, thì chỉ ăn hơi thơm, vì
thế có tên là Kiện đạt phọc. Luận Đại tì bà
sa quyển 69. Luận Câu xá quyển 9 nói, khi
vào thai mẹ phải có ba sự kiện xảy ra cùng
một lúc, đó là:
1. Thân thể người mẹ thoải mái.
2. Cha mẹ giao hoan hòa hợp.
3. Đúng lúc ấy Kiện đạt phọc phải hiện
trước. Cho nên biết Kiện đạt phọc là một
trong ba điều kiện vào thai. Trước khi vào
thai, hẳn Kiện đạt phọc phải khởi tâm điên
đảo, chạy theo dục cảnh. Tức trước hết,
nhờ nghiệp lực mà khởi nhãn căn, tuy ở
xa, nhưng có thể thấy nơi mình sắp thụ
sinh cha mẹ đang giao hoan, nếu Kiện đạt
phọc là trai thì duyên theo người mẹ mà
khởi dục tính của phái nam, sinh tâm ái
nhiễm, nếu là gái thì duyên theo người cha
mà khởi dục tính của phái nữ; trái lại, nếu
ngược với hai duyên ấy thì liền khởi tâm
tức giận. Có người bảo thuyết này là do
thuyết về thần hiếu sắc (hay dòm ngó phòng
the của những cặp vợ
chồng mới cưới) trong
thần thoại Ấn độ
chuyển biến mà thành.
Lại trong Kiện đạt phọc,
kẻ ít phúc thì ăn hương
xấu, kẻ nhiều phúc thì
ăn hương tốt. [X. Trung
a hàm Q.54 kinh Trà
đế; Câu xá luận quang
kí Q.9; Duy thức nhị
thập luận thuật kí

Q.thượng].
III. Càn thát bà.
Tập tục của Tây vực gọi các nghệ sĩ là Càn
thát bà. Họ không làm việc cho vua chúa,
không theo nghề sinh nhai, chỉ đi tìm các
nhà đang ăn uống, hơi thơm bay ra, rồi
đến trước cửa đứng tấu nhạc để xin ăn, do
đó mà có tên là Càn thát bà. [X. Pháp hoa
kinh huyền tán Q.2; Duy thức nhị thập luận
thuật kí Q.thượng].
IV. Càn thát bà. Nói đủ là Chiên đàn
càn thát bà thần vương. Là thần trói bọn
mười lăm quỉ con lại, đứng đầu là Di thù
ca (vì bọn quỉ con này hay quấy nhiễu
các thai nhi và những trẻ sơ sinh khiến
phải đau ốm - N.D) để bảo hộ những thai
nhi và trẻ sơ sinh. Cũng là pháp tu lấy
thần vương này làm bản tôn, gọi là Đồng
tử kinh pháp, Càn thát bà pháp. [X. kinh
Hộ chư đồng tử đà la ni; Đồng tử kinh
niệm tụng pháp]. (xt. Đồng Tử Kinh
Pháp).
CÀN THÁT BÀ THÀNH
Phạm:gandharva-nagara. Cũng gọi là
Kiện thát bà thành, Kiện đạt phọc thành,
Hiến đạt phọc thành. Nói tắt là Bà thành,
Càn đạt thành, Càn thành. Dịch ý là Tầm
hương thành. Chỉ lầu gác, núi sông, rừng
rậm, không có thực mà hiện giữa hư không.
Truyền thuyết cho rằng, thần Càn thát bà
hóa hiện thành quách giữa hư không, vì
thế mà gọi là Càn thát bà thành. Hoặc chỉ
các ảo ảnh trên biển, sa mạc, giữa đồng
không mông quạnh ở vùng nhiệt đới, do
nhiệt độ không khí khác nhau, bị tia sáng
bắn ra mà trông giống như những lâu đài
thành quách, trong kinh thường dùng hiện
tượng này để thí dụ các pháp không thực

có. Lại các nhạc sĩ Tây vực được gọi là Càn
thát bà, vì họ dùng ảo thuật hóa làm thành
quách, cũng gọi là thành Càn thát bà. Luận
Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 103 trung), nói:
“Mắt có thể thấy, mà không có thực, đó gọi
là thành Kiện thát bà”. [X. kinh Hoa
nghiêm (bản dịch mới) Q.42; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2; kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ; Chỉ quất
dịch thổ tập Q.9].
Càn Thát Bà
(Một trong 8 bộ chúng)
CÀN THÁT BÀ THÀNH

C
766
CANH CỔ
Trống canh. Còn gọi là canh điểm. Tức
chỉ cái trống báo thời khắc ban đêm. Canh
là một phần năm của một đêm, tùy mỗi
canh mà đánh trống, thí dụ canh một thì
đánh một tiếng, canh hai đánh hai tiếng
v.v...… cho nên gọi là Canh cổ. Tại Trung
quốc đời xưa thường đều dùng cách này, về
sau, trong các Thiền lâm cũng thực hành.
Từ chập tối đến tờ mờ sáng là một đêm,
chia làm 5 canh, cứ mỗi canh, vị Hương tư
......(chức vụ chuyên báo giờ giấc trong Tùng
lâm) đều phải đánh trống để báo thời khắc.
CANH THÂN
Chỉ hội Canh thân tế thần linh.Trung
quốc từ ngàn xưa đã dùng mười can, mười
hai chi để ghi ngày, từ Giáp tý đến Quý hợi
gồm sáu mươi ngày là hết một vòng, cứ
mỗi lần gặp ngày Canh thân thì dân gian
tế thần, gọi là Canh thân. Tín ngưỡng này
vốn thuộc Đạo giáo, sau cũng pha trộn với
trời Đế thích và Kim cương mặt xanh trong
Phật giáo mà trở thành một tín ngưỡng dân
gian. Cứ theo Bão phác tử nội thiên quyển
6 (sách của Đạo giáo) chép, thì vào ngày ấy,
quỉ thần linh phách “Tam thi ......” (Tam
bành) trong thân thể người ta, lúc loài người
đang ngủ say, lên trời báo cáo Tư mệnh
đạo nhân về tội lỗi của loài người, hễ người
tội nặng thì giảm thọ ba trăm ngày, người
tội nhẹ thì giảm thọ ba ngày. Thuyết này
nhấn mạnh số mệnh con người, có thể do
hành vi thiện ác ở hiện tại mà thêm hoặc
bơ t,Phâ tgia ocu ngtiê pnhâ                    ntưtươ   ngna
y.

Trongca ckinhTư thiênvương,kinhTam
phâ mđê tư ,kinhDươ csưlưuliquang,
kinhTịnhđô tammuô iv.v...…đê uco thuyê          t
T ư m ê n h đ o a t t o a n . Từ thời
trung cổ trở đi, Canh thân trở thành tín
ngưỡng dân gian của Trung quốc và Nhật
bản.
Hội Canh thân còn gọi là Canh thân
đãi, Canh thân tế. Cứ theo Đại tống tăng
sử lược chép, thì để ngăn chặn Tam thi lên
trời tâu trình tội lỗi của loài người, dân
gian phần nhiều thành lập hội Canh thân,
vào đêm Canh thân, tập trung đông đảo,
khua não bạt, tụng kinh niệm Phật, lễ bái
hành đạo, suốt đêm không ngủ. Tại Nhật
bản, khi làm nghi thức này, ở chính giữa
đàn đặt tượng Kim cương mặt xanh, tượng
ba con vượn, tượng thần Viên điền ngạn
v.v…... rồi nhóm họp người trong cả xã đến
cùng tế lễ. Nhưng đến đời sau thì nghi thức
này dần dần biến thành dịp dân chúng vui
chơi. [X. Bắc đẩu thất tinh hộ ma bí yếu
nghi quĩ].
CÁNH SINH LUẬN
Có một quyển. Do La quân chương (La
hàm) đời Đông Tấn soạn. Thu vào Đại
chính tạng tập 52 Hoằng minh tập quyển
5. Chủ yếu trình bày về quan điểm vạn vật
tái sinh, cho rằng sở dĩ trời đất vần xoay
không ngừng, đời đời bất diệt, là vì muôn
vật cứ sinh đi sinh lại mãi. Có nghĩa là muôn
vật đều có bản thể bất biến, thần (tinh thần)
và chất (nhục thể) cũng đều có khác, sống
chết chỉ do sự tụ tán của chất mà thôi, coi
hai phương diện sống chết như nhất thể.
Thuyết này tuy căn cứ trên quan niệm tự
nhiên của Đạo gia, nhưng rất phù hợp với
“Thần bất diệt luận” của Phật giáo.

CÁNH Y
Đổi áo. Còn gọi là Cải y. Có 3 nghĩa:
1. Thay đổi y phục.
2. Hàm ý là chuyển sang theo tông phái
khác.
3. Ý là đổi áo pháp, từ đó đưa đến nghĩa
CANH CỔ

C
767
thăng tiến lên ngôi vị Hoà thượng. [X. Lục
tổ Năng thiền sư bi minh (Vương duy); Tục
động thượng chư tổ truyện Q.3 Kim cương
dụng kiêm chương].
CẢNH
Phạm:viwaya, hàm ý lãnh vực của tác
dụng cảm giác; hoặcartha, ý là đối tượng;
hoặcgocara, ý là phạm vi hoạt động của
tâm; cũng dịch là Cảnh giới, Trần.
I. Cảnh là đối tượng của căn và thức.
Cũng tức là đối tượng để tâm và cảm quan
cảm biết hoặc tư duy. Đối tượng dẫn khởi
các tác dụng cảm biết tư duy của sáu căn
tai, mắt, mũi, lưỡi, thân và ý, đó là sáu cảnh
sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp, vì chúng
hay làm cho lòng người nhơ nhuốm, cho
nên gọi là sáu trần (bụi bặm). Từ bản chất
có và không, Duy thức Đại thừa chia Cảnh
thành ba loại: Tính cảnh, Độc ảnh cảnh
và Đới chất cảnh, để bàn về chủng tử sai
khác của hai phần Kiến và Tướng. Ngoài
ra, Cảnh còn có cảnh trong, cảnh ngoài,
cảnh thật, cảnh giả, cảnh thuận, cảnh
nghịch khác nhau.
Lại nữa, cảnh còn chỉ cái đối tượng của
trí tuệ thắng diệu, tức là Phật lí (chân như,
thực tướng). Như trong giáo nghĩa Thiên
thai, có “Quán bất tư nghị cảnh” là một
loại pháp quán về lí của thực tướng. (xt.
Lục Căn, Lục Cảnh, Trần, Thức).
II. Cảnh nghĩa giới hạn. Như Phật và
chúng sinh, phàm và thánh, vì trình độ
hiểu biết bất đồng mà có chia giới hạn khác
nhau. Kinh Vô lượng thọ quyển thượng
bảo, nghĩa ấy sâu rộng, chẳng phải cảnh

giới của tôi. [X. kinh Thắng man].
CẢNH BẢN ĐỊNH THÂN
Là từ ngữ do tông Thiên thai đặt ra, chỉ
thân liệt ứng một trượng sáu thước của đức
Thích ca. Cảnh, là cảnh sở quán; bản, là
căn bản; định, là tất định; thân, chỉ ứng
thân ba mươi hai tướng cao một trượng sáu
thước. Có nghĩa là, những người tu hành
thuộc bốn giáo: Tạng giáo, Thông giáo, Biệt
giáo, Viên giáo, tùy trí năng quán của mỗi
người có khác nhau, nên Phật thân sở quán
cũng có bốn loại bất đồng là: Liệt ứng thân,
Thắng ứng thân, Báo thân và Pháp thân.
Tuy nhiên, những người bốn giáo đối với
thân Phật đều phải là Ứng thân một trượng
sáu thước của đức Thích ca, ứng thân là
cảnh sở quán của họ. Trên căn bản, cảnh
sở quán phải là Liệt ứng thân một trượng
sáu thước của Phật Thích ca, vì thế nên gọi
là Cảnh bản định thân. Đây là thuyết do
ngài Tri lễ ở núi Tứ minh đời Tống đề xướng
và rất thịnh hành. [X. Tứ giáo nghi bán tự
đàm Q.1; Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.1; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.thượng].
CẢNH DÃ TRIẾT (1871-1933)
Vị tăng học giả của phái Đại cốc thuộc
Chân tông Nhật bản. Chính tên là Triết
hải, sau đổi là Triết, hiệu Hoàng dương.
Người thị trấn Tiên Đài huyện Cung thành.
Lúc nhỏ đọc Phật giáo hoạt luận của Tỉnh
thượng Viên liễu mà nảy ra chí học Phật.
Năm Minh trị 27 (1894) ông cùng với Thôn
thượng Chuyên tinh ấn hành Phật giáo sử
lâm. Năm 33, cùng với những Phật tử có
chí hướng, tổ chức hội Đồng chí, chuyên
biên tập các ấn phẩm về “Phật giáo mới”,
đồng thời, tham gia chỉ đạo cuộc vận động

“Phật giáo mới”, là một trong những người
lãnh đạo hội Đồng chí. Năm 34, ông viết
Nhật bản Phật giáo sử yếu, năm 40, viết
Trung quốc Phật giáo sử cương, rất được
hoan nghinh. Lần lượt nhận dạy tại các
Đại học Đông dương, Đại học Phong sơn,
Đại học Nhật liên tông, Đại học Tào động
CẢNH DÃ TRIẾT

C
768
tông, kiêm ký giả của báo Đông kinh triêu
nhật tân văn. Từng qua nước Mỹ quan sát
các đại học và đến diễn giảng đạo pháp tại
các nơi do phái Đại cốc truyền giáo. Năm
Chiêu hòa thứ 5 (1930), nộp luận án tại
Đại học Câu trạch với đề tài “Tùy, Đường
dĩ tiền chi Trung quốc Phật giáo” (Phật giáo
Trung quốc trước thời Tùy, Đường), và đậu
văn bằng tiến sĩ văn học. Năm Minh trị
thứ 8, ông qua đời, thọ sáu mươi ba tuổi.
Ngoài các trước
tác ghi ở trên,
Cảnh dã triết
còn có nhiều loại
tác phẩm sau:
Ấn độ Phật giáo
sử cương, Ấn độ,
Trung quốc Phật
giáo sử yếu, Bát
tông cương yếu
giảng thoại; Phật
giáo sử luận,
Thiên thai tứ
giáo nghi giảng
thoại, Thánh đức Thái tử chi nghiên cứu,
Trung quốc Phật giáo sử giảng thoại, Giới
luật chi nghiên cứu, Trung quốc Phật giáo
sử chi nghiên cứu, Nhật bản Phật giáo sử
giảng thoại, Phật giáo nghiên cứu pháp, Nhật
bản Phật giáo phát đạt khái thuyết, và Trung
quốc Phật giáo tinh sử v.v…...
CẢNH DOÃN PHÁI
Một tông phái Phật giáo tiểu thừa tại
Trung quốc, nói tắt là “Doãn”. Tín đồ phần
đông là dân tộc Thái ở rải rác tại các địa

phương Đức hoành, Trấn khang, Cảnh mã
thuộc tỉnh Vân nam. Còn chia làm hai chi
phái là Doãn ba, Doãn tổn, nghi thức tôn
giáo tấn thăng Tăng sĩ của hai chi phái có
khác nhau. Phái doãn ba thì đưa Tăng sĩ từ
nơi hoang dã về, rồi sau mới cử hành nghi
thức; phái Doãn tổn thì tiếp tăng sĩ ngay ở
trong vườn về rồi sau cử hành nghi thức.
Cấp bậc giáo phẩm của Tăng sĩ phái Cảnh
doãn cũng giống như trong Phật giáo Tiểu
thừa của tộc Thái ở tỉnh Vân nam, phần
nhiều chia hai phái nhỏ ra, chủ yếu có các
cấp bậc như Môn triệu, Đình triệu, Tản di
triệu, Hồ mã triệu, Tùng liệt triệu, A kiết
mộc lí triệu v.v...… Về phương diện giáo nghĩa
và kinh điển, thì phái Cảnh doãn cũng cùng
một hệ thống của Phật giáo Tiểu thừa mà
chủng tộc Thái tin thờ.
CẢNH DUY THỨC
Là một trong năm loại Duy thức. Tông
Pháp tướng đem các văn nghĩa Duy thức
tản mạn trong các kinh luận, tóm thâu làm
5 loại, trong đó, Cảnh duy thức tức là đứng
về phương diện cảnh giới sở quán để thuyết
minh nghĩa Duy thức. Như kinh A tì đạt
ma nói “Một chỗ bốn thấy”, nghĩa là, đối
với cùng một cảnh giới, nhưng do nơi tâm
thức của những người thấy khác nhau, mà
làm cho cảnh sở quán có ý thú rất bất đồng.
Chẳng hạn, quỉ, bàng sinh (súc sinh đạo),
người, trời cùng thấy nước, nhưng quỷ thì
thấy là máu mủ, cá thì thấy là chỗ ở, người
thì thấy là nước ao, trời thì thấy là ao báu
trang nghiêm lộng lẫy. [X. Nhiếp đại thừa
luận thích Q.4 (Vô tính); luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.5; luận Thành duy thức
Q.7]. (xt. Ngũ Chủng Duy Thức).
CẢNH ĐỨC TRUYỀN ĐĂNG LỤC

.............
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Đạo
nguyên đời Tống soạn. Nói tắt là Truyền
Đăng Lục. Là một bộ lịch sử Thiền tông
Trung quốc. Nguyên đề tên là Phật tổ đồng
tham tập. Thu vào Đại chính tạng tập 51.
Sách này thu chép pháp hệ truyền đăng từ
bảy đức Phật ở quá khứ và các tổ Thiền
Cảnh Dã Triết
CẢNH DOÃN PHÁI

C
769
tông các đời của năm nhà năm muơi hai
đời, cộng tất cả một nghìn bảy trăm linh
một vị, nội dung bao gồm hành trạng và cơ
duyên. Trong số đó, các tổ có để lại Ngữ
lục là chín trăm năm mươi mốt vị. Sách
được dâng lên vua Chân tông nhà Tống
vào niên hiệu Cảnh đức năm đầu (1004)
và vâng mệnh vua đưa vào Đại tạng, vì thế
nên đặt tên là “Cảnh Đức” Lại vì đèn có
thể phá tan bóng tối, pháp hệ nối tiếp nhau,
cũng như lửa từ đèn này truyền sang đèn
khác: thí dụ Chính pháp được thầy trò
truyền cho nhau mãi mãi không dứt, cho
nên gọi là “Truyền Đăng”.
Sách này là tư liệu căn bản cho việc
nghiên cứu lịch sử Thiền tông Trung quốc.
Ở đầu sách có bài tựa do Dương ức soạn.
Quyển 1, quyển 2 tường thuật về tình hình
truyền pháp giữa bảy đức Phật quá khứ và
tổ Ma ha Ca diếp thứ nhất đến tổ Bát nhã
đa la thứ hai mươi bảy. Quyển 3, thuật lại
việc truyền pháp của năm vị tổ Đông độ là
Đạt ma, Tuệ khả, Tăng xán, Đạo tín, Hoằng
nhẫn. Quyển 4 thuật các hệ bên của Tứ tổ
Đạo tín, Ngũ tổ Hoằng nhẫn, là các pháp
hệ Thiền Ngưu đầu, Thiền Bắc tông, tông
Tịnh chúng và truyện kí của các ngài Pháp
dung (Ngưu đầu), Thần tú (Bắc tông) và
Phổ tịch. Quyển 5 tường thuật về ngài Tuệ
năng và pháp hệ của ngài. Quyển 6 thu
chép sư Mã tổ Đạo nhất và Bách trượng
Hoài hải. Quyển 7 thu chép các sư Nga hồ
Đại nghĩa và Ma cốc Bảo triệt. Quyển 8,
lần lượt kể truyện về các sư Nam tuyền
Phổ nguyện gồm 54 người. Quyển 9 kể về

30 người nối pháp Bách trượng Hoài hải.
Quyển 10 ghi chép các pháp tự của Nam
tuyền Phổ nguyện như tiểu sử của sư Tùng
thẩm ở Triệu châu. Quyển 11 tường thuật
những người nối pháp tổ Linh hựu núi Qui
sơn thuộc tông Qui ngưỡng. Quyển 12 là
truyện của tổ Nghĩa huyền ở Lâm tế thuộc
tông Lâm tế. Quyển 13 thuật về pháp hệ
của tông Hà trạch, đồng thời, thu chép
truyện của Trừng quán và Tôn mật thuộc
tông Hoa nghiêm. Quyển 14 thu chép
truyện của Hi thiên ở Thạch đầu và pháp
hệ Hi thiên. Quyển 15 chép truyện của
Lương giới ở Động sơn. Quyển 16 ghi truyện
những người nối pháp của Tuyên giám ở
Đức sơn. Quyển 17 chép hệ thống của tông
Tào động. Quyển 18, 19 là pháp hệ của
Nghĩa tồn ở Tuyết phong. Quyển 20 thuật
về hệ thống của Bản tịch ở Tào sơn. Quyển
21 là pháp hệ của sư Bị ở Huyền sa. Quyển
22, 23 là pháp hệ của tông Vân môn. Quyển
24, 25, 26 là pháp hệ của Văn ích ở Thanh
lương thuộc tông Pháp nhãn. Quyển 27
tường thuật về các thiền sư ưu tú mà không
thuộc bất cứ tông phái nào trong Thiền
môn. Quyển 28 thu chép các ngữ lục đặc
thù ưu việt của Thiền tông, bao gồm 12
người từ Tuệ trung ở Nam dương đến Thần
hội ở Hà trạch. Quyển 29 đề là “Tán tụng
kệ thi”, thu chép những bài kệ tụng của mười
bảy người, trong đó có Bạch cư dị. Quyển
30 đề là “Minh ký châm ca...........” thu
chép tất cả hai mươi ba loại Toạ thiền châm,
Chứng đạo ca. Sách này có hai loại bản in
lại, một do Tư giám in lại vào năm Thiệu
hưng thứ 4 (1134) đời Tống; một do Hi vị
in lại vào năm Diên hựu thứ 3 (1316) đời
Nguyên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.44; Phật tổ

lịch đại thông tải Q.26].
CẢNH GIÁO
Tông giáo sáng sủa. Là Cơ đốc giáo
truyền đến Trung quốc vào đời Đường. Tức
là phái dị đoan, Niếp tư thác lí (Nestorius)
của Đông la mã. Ý là “Tôn giáo sáng sủa” .
Do Niếp tư thác lí, người Tư lợi a (Syria)
sáng lập vào đầu thế kỷ thứ 5. Còn gọi là
Đại tần cảnh giáo. Vào năm Trinh quán
thứ 9 (635) đời Thái tông nhà Đường, giáo
sĩ người Ba tư là A la bản đến Trung quốc
CẢNH GIÁO

C
770
truyền giáo dịch kinh. Thái tông ưu đãi, ra
lệnh dựng đền Ba tư ở Trường an, đến thời
Huyền tông đổi là đền Đại tần. Lúc bấy giờ
có hai mươi mốt giáo sĩ. Không bao lâu phát
triển tại các nơi trên toàn quốc. Đến thời
Cao tông, làm đền Cảnh giáo tại các châu
và tôn A la bản làm “Trấn quốc đại pháp
chủ”. Đến thời Vũ hậu Tắc thiên thì bảo
hộ Phật giáo và Ma ni giáo mà trấn áp Cảnh
giáo. Từ Huyền tông trở về sau đến Đức
tông đều làm đền Cảnh giáo tại các châu
hoặc bảo hộ Cảnh giáo. Năm Kiến trung
thứ 2 (781) đời Đức tông dựng bia “Đại tần
cảnh giáo lưu hành Trung quốc”, trong văn
bia có câu “Pháp lưu mười đạo, đền thờ
khắp trăm thành”, có thể biết cái trạng
huống của thời kỳ toàn thịnh.
Năm Hội xướng thứ 5 (845), Vũ tông
hạ lệnh cấm chỉ lưu truyền Phật giáo, phá
hủy hết chùa viện trong nước, bắt tăng ni
hoàn tục, Cảnh giáo cũng bị lây, hơn hai
nghìn giáo sĩ bị đuổi, một thời tuyệt tích tại
Trung nguyên,
nhưng vẫn lưu
hành tại Khiết đan
và Mông cổ. Đời
Nguyên, người
Mông cổ vào làm
chủ Trung nguyên,
Cảnh giáo cũng lại
theo vào, cùng với
Thiên chúa giáo
được truyền vào thời
ấy gọi chung là Dã
lí khả ôn giáo. Cứ

theo mục lục của
Đại tần bản kinh
chép, thì kinh điển của Cảnh giáo (kể cả
chú sớ) có tất cả năm trăm ba mươi bộ;
dịch ra Hán văn thì có Tự thính mê thi sở
kinh, Cảnh giáo tam uy mông độ tán, Chí
huyền an lạc kinh, Thường minh hoàng
lạc kinh, Tuyên nguyên chí bản kinh v.v...…
Khoảng năm Thiên khải đời Minh, có đào
được bia “Cảnh giáo lưu hành Trung quốc”
ở gần Tây an, dịch thành tiếng La tinh và
nhiều thứ tiếng khác. Năm Quang tự 33
(1907) bia này đã được dời từ đền Kim
thắng vào rừng bia trong nội thành.
CẢNH GIÁO LÝ HÀNH QUẢ
Chỉ cho Cảnh duy thức, Giáo duy thức,
Lí duy thức, Hành duy thức và Quả duy
thức. Ngoài bốn pháp bảo (Giáo pháp, Lí
pháp, Hành pháp, Quả pháp) ra, đây là
“Cảnh” sở quán được thêm vào mà thành,
tông Pháp tướng đặc biệt gọi là năm loại
Duy thức. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối; Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu Q.thượng phần
đầu]. (xt. Ngũ Chủng Duy Thức).
CẢNH GIỚI BÁT NHÃ
Bát nhã, Phạm:prajĩa, có nghĩa là tuệ.
Một trong năm loại Bát nhã. Năm loại Bát
nhã chỉ cho năm loại Thánh trí thấy rõ
pháp giới, thấu suốt chân lí. Trong đó, cảnh
giới bát nhã là chỉ hết thảy các pháp sở
duyên của bát nhã. Vì Bát nhã là trí năng
duyên, các pháp là cảnh sở duyên, mà cảnh
thì không có tự tướng riêng, đều là do trí
phát hiển, cho nên dùng hai trí căn bản và
hậu đắc soi rọi và thấu suốt hết thảy pháp
cảnh giới đều rỗng lặng, gọi là Cảnh giới
bát nhã. [X. Nhân vương hộ quốc bát nhã

ba la mật đa kinh sớ Q.1 phần trên; Bát
nhã tâm kinh u tán Q.thượng; Tam tạng
pháp số Q.20]. (xt. Ngũ Chủng Bát Nhã).
CÁNH GIỚI BỨC BÁCH CHƯỚNG
Là một trong ba chướng ngại của sự tu
định. Tu định có 3 thứ chướng ngại, Cảnh
giới bức bách chướng, có nghĩa là người
Bia Đại Tần Cảnh Giáo
Lưu Hành Trung Quốc
CẢNH GIÁO LÝ HÀNH QUẢ

C
771
muốn tu Thiền định, nhưng nơi thân lại
có sự bức bách, như thân thể đau ốm; hoặc
nơi cảnh có sự bức bách, như gặp nạn lửa
cháy, nước dâng, những ác tướng bức não
người tu hành, khiến sinh sợ hãi mà thành
chướng ngại cho sự tu định. (xt. Tam
Chướng).
CẢNH GIỚI CỰC THÀNH
Tiếng dùng trong Nhân minh. Một trong
bốn loại cực thành trong Nhân minh. Cực
thành hàm ý là rất mực thành tựu. Tức là
cái tình huống tranh luận trong đó cả đôi
bên Lập (người lập luận) và Địch (người
vấn nạn) đều thừa nhận, không còn ý kiến
gì khác nữa. Cảnh giới, tức là sự thực do
ngôn ngữ trình bày. Trong khi tiến hành
tranh luận, nếu sự thực được cả đôi bên
Lập và Địch vận dụng ngôn ngữ để trình
bày mà đều nhất trí cùng được đôi bên thừa
nhận, thì gọi là Cảnh giới cực thành. [X.
Nhân minh đại sớ lê trắc (Trần đại tề)]. (xt.
Cực Thành).
CẢNH GIỚI TRỤ Y CHỈ TRỤ
Còn gọi là Cảnh giới xứ y chỉ xứ.
I. Cảnh giới trụ y chỉ trụ. Nơi đức Phật
đến giáo hoá thì gọi là Cảnh giới trụ, chẳng
hạn những nơi như thành vua, làng, ấp
trong mười sáu nước lớn; còn những nơi
mà đức Phật cư trú thì gọi là Y chỉ trụ, chẳng
hạn những chỗ như vườn Cấp cô độc, Ngài
cùng ở chung với chúng tăng. Thuyết này
được sư Chân đế đời Lương đặt ra trước
nhất, rồi sau các nhà giải thích kinh điển
Tịnh độ giáo thu dụng. [X. A di đà kinh sớ
(Khuy cơ); Vu lan bồn kinh sớ Q.hạ (Tông

mật); Quán vô lượng thọ kinh sớ Q.2
(Thiện đạo)].
II. Cảnh giới trụ y chỉ trụ. Cảnh giới
do tâm chứng ngộ gọi là Cảnh giới trụ. Có
thể chia thành sáu thứ: Phạm xứ trụ, Thiên
xứ trụ, Thánh xứ trụ, Thọ mệnh trụ, Uy
nghi trụ và Đại xứ trụ. Còn nơi mà thân
thực của mình đang ở thì gọi là Y chỉ trụ.
[X. Quán kinh sớ Tự phần nghĩa khải định
kí Q.1]
CẢNH GIỚI TƯỚNG
Một trong Tam tế. Thuyết của luận Đại
thừa khởi tín. Cũng gọi Hiện tướng, Cảnh
tướng, Hiện thức.
Theo thuyết của luận Khởi tín, khi vô
minh căn bản khởi động vô minh mà hiện
ra các vọng pháp lưu chuyển sinh diệt thì
các tướng dáng của các vọng pháp ấy có
hai loại là: Tam tế và Lục thô, trong đó,
tướng dáng thứ ba của Tam tế tức là Cảnh
giới tướng. Tướng này duyên theo tướng
thứ hai trong Tam tế là “Năng kiến tướng”
mà hiện ra tất cả cảnh giới. Giống như tấm
gương sáng ánh hiện các sắc tượng, thì
gương là Năng kiến tướng, còn các sắc tượng
là Cảnh giới tướng. Hoặc như tâm thức
nương vào giấc ngủ mà có cảnh chiêm bao,
thì tâm thức là Năng kiến tướng, còn chiêm
bao là Cảnh giới tướng. Bởi thế nên biết,
khi Năng kiến tướng khởi động, thì cùng
lúc các cảnh giới hư vọng cũng hiển hiện.
Cho nên, nếu lìa tướng năng kiến thì cũng
không có cảnh giới sở kiến.
Tóm lại, Năng kiến tướng là tác dụng
năng duyên, còn Cảnh giới tướng thì là cảnh
giới sở duyên. Tướng này đồng nghĩa với
“Tướng phần” do Tự thể phần trong ba
phần của thức A lại da mà tông Pháp tướng

chủ trương. Nó cũng tương đương với “Hiện
sắc bất tương ứng nhiễm” trong sáu nhiễm.
(xt. Tam Tế Lục Thô).
CẢNH HÀNH QUẢ
Tức là Cảnh, Hành, Quả nói chung lại.
CẢNH HÀNH QUẢ

C
772
Cảnh là đối tượng của sự quán chiếu,
của lòng tin hoặc của sự hiểu biết. Hành
là nhờ các quán chiếu cảnh, khởi lòng tin
hiểu mà tu hành. Quả là do tu hành mà
được chứng quả. Trong đó, Cảnh là đối
với hết thảy pháp, xét kĩ ba tính thiện, ác,
vô kí của chúng, quán xét xem chúng là
hữu thể, vô thể, hữu vi hay vô vi v.v...
Hành nghĩa là biết cảnh giới rồi thì tu tập
văn tuệ, tư tuệ, tu tuệ, chuyên tu pháp “Ngũ
trùng duy thức quán”. Quả nghĩa là tu hữu
lậu có thể cảm được tất cả diệu quả thế
gian; còn tu vô lậu thì có thể vĩnh viễn
diệt trừ các phiền não chướng ngại mà
chứng được đại bồ đề. [X. Bát nhã tâm
kinh u tán Q.thượng; Thành duy thức luận
thuật kí Q.7 phần đầu; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.1 phần cuối].
CẢNH HỰU TÂN TU PHÁP BẢO LỤC
Gồm hai mươi mốt quyển. Do nhóm
Lữ di giản đời Bắc Tống vâng mệnh vua
soạn. Nói tắt là Cảnh hựu pháp bảo lục,
Cảnh hựu bảo lục. Sách này tiếp theo Đại
trung tường phù pháp bảo lục, được biên
soạn vào năm Đại trung tường phù thứ 5
(1012), ghi chép tất cả kinh Phật được
dịch từ đó đến năm Cảnh hựu thứ 4
(1037) gồm khoảng hai mươi lăm năm,
đồng thời, thu chép cả các Tấu chương,
Nguyện ban, Tự dẫn v.v...… trong thời gian
đó.
Sách này vốn đã thất lạc, chỉ còn nghe
tên, bản sót lại được tìm thấy trong tạng
Kim cất giữ tại chùa Quảng thắng, huyện
Triệu thành tỉnh Sơn tây vào năm Dân quốc

22 (1933), sau được thu chép vào Tống tạng
di trân tập hạ, hòm xuất bản thứ 12. Trong
số hai mươi mốt quyển, thì bản Tống tạng
di trân thiếu mất bảy quyển là các quyển 3,
5, 7, 11, 15, 19, 20 và hai quyển 8, 10 thì đã
rách nát. Về sau, viện Nam kinh Chi na
nội học sao chép các văn trọng yếu ra từ
các bản Tống tạng di trân, Tổng lục của
sách này, Đại trung tường phù pháp bảo
lục, Thiên thánh thích giáo tổng lục, Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục v.v…...
mà bù thêm vào các bộ phận đã thiếu, đề
là: “Cảnh hựu pháp bảo lục lược xuất” và
được ấn hành vào năm Dân quốc 23. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.45; Đại tạng thánh giáo
pháp bảo tiêu mục Q.1; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.10; Tống sử
Q.205 Nghệ văn chí; Phật giáo sử liệu (...………)
Kim khắc đại tạng kinh (Trủng bản Thiện
long, Đông phương học báo kinh đô sách
thứ 6)].
CẢNH MÊNH NHẬT
Là ngày Thiên tử lên ngôi. Cảnh mệnh,
hàm ý là mệnh lớn, có nghĩa là Hoàng đế
vâng mệnh lớn của trời. Từ đời Nguyên trở
về sau, trong Thiền lâm, cứ mỗi tháng vào
ngày ấy, lại cử hành nghi lễ tụng kinh chúc
mừng, gọi là Cảnh mệnh nhật chúc tán.
Cứ theo Sắc tu bách trượng thanh qui
quyển 1 mục Cảnh mệnh tứ trai nhật chúc
tán chép, thì trước ngày Cảnh mệnh, vị
Tri sự báo cho đại chúng biết, rồi treo thẻ
tụng kinh. Ngày hôm sau, thỉnh chuông
sáng xong, tập tăng tại Tăng đường, sau
đó lên chính điện, tụng chú Thủ lăng
nghiêm, niệm danh hiệu Phật Dược sư.
Xong rồi, vị Duy na hồi hướng (Đại 48,
1114 trung): “Ngày mỗ giờ mỗ, tại châu

mỗ, chùa mỗ, trụ trì truyền pháp tên mỗ,
cung thỉnh chư tăng tề tựu nơi bảo điện,
phúng tụng Đại Phật đỉnh vạn hạnh Thủ
lăng nghiêm thần chú, tán dương Thánh
hiệu, mong nhờ hồng ân, cầu chúc Hoàng
thượng hiện tiền được vạn an trường thọ,
Kim cương Vô lượng thọ Phật Nhân vương
bồ tát”. [X. Thiền lâm tưọng khí tiên Báo
đảo môn].
CẢNH HỰU TÂN TU PHÁP BẢO LỤC

C
773
CẢNH MINH TỰ
Chùa tại Lạc dương do Tuyên vũ đế nhà
Bắc Ngụy sáng lập vào khoảng năm Cảnh
minh (500 - 503). Chính sách sùng kính
Phật giáo của nhà Bắc Ngụy đã đưa đến
việc mở rộng Vân cương và xây dựng chùa
Vĩnh minh, đến Văn đế còn tiến xa hơn
nữa, đẩy mạnh việc Hán tộc hóa các tôn
thất một cách đại qui mô, rồi dời đô đến
Lạc dương. Tuyên vũ đế noi theo di phong
của các vua đời trước, mở hang động Long
môn và làm chùa Cảnh minh. Hàng năm
cứ đến ngày Phật đản vào tháng tư, tượng
Phật từ các chùa viện ở Lạc dương được
tập trung về chùa Cảnh minh đến hơn
nghìn pho, để tấu phạm nhạc cúng dường,
xong, rước tượng quanh thành phố. Cảnh
tượng tưng bừng, khiến các vị tăng Tây vực
ca ngợi và có cảm tưởng như đang đi trong
nước Phật vậy. Lúc bấy giờ tại Lạc dương,
có tất cả một nghìn ba trăm sáu mươi bảy
ngôi chùa viện, nhưng đến khi nhà Ngụy
suy vong, thì phần nhiều chùa viện đã bị
hủy bỏ.
CẢNH QUÁN BẤT NHỊ
Có nghĩa là cảnh được quán (sở quán)
và tâm hay quán (năng quán) dung hòa làm
một. Tông Thiên thai cho rằng, giữa cảnh
được quán và tâm hay quán của người tu
hành Viên giáo, đại khái tuy tương đối sai
biệt, nhưng về thể tính thì cả hai đều là
pháp viên dung vô ngại, tương nhập tương
tức, cho nên gọi là “bất nhị” (không hai).
Bởi vì đương thể của muôn pháp đều là
thực tướng của ba đế viên dung, không một

pháp nào mà không đầy đủ ba nghìn, đây
là yếu chỉ do Viên giáo Thiên thai thuyết
minh. Theo thuyết của tông Thiên thai, tâm
quán của hành giả Viên giáo tuy là quán
xét cảnh, còn có năng, sở khác nhau, nhưng
cả hai đều là thực tướng của ba đế viên
dung, ba nghìn tròn đủ, dứt bặt sự sai biệt
năng, sở, vì thế cảnh và quán dung hòa
làm một, đó gọi là Thường cảnh vô tướng,
Thường trí vô duyên. Tức cảnh và quán
vốn là một pháp. Mà đã là một pháp, thì
chẳng còn cảnh tướng nào có thể vin theo
nữa, cho nên là vô tướng. Mà đã chẳng có
cảnh để vin theo, thì cũng chẳng có cái
hay vin theo, cho nên nói là vô duyên. Lại
thể của cảnh và quán tuy chẳng hai, nhưng
nếu đứng về phương diện sự tướng tu quán
mà nói, thì trong cái trạng thái năng, sở
chẳng hai ấy, ba đế vẫn mặc nhiên tồn tại,
gọi là không tướng mà tướng. Cái không
tướng mà tướng này là chỉ cái cảnh tướng
sở quán; do cảnh tướng ấy mà phát ra trí
tuệ, tức là ba quán, như vậy, nói không
duyên mà duyên. Tóm lại, tuy bảo rằng cảnh
và quán dung hợp chẳng hai, nhưng vẫn
phải siêng chăm tinh tiến thực hành nhất
tâm năng tu năng quán.
CẢNH QUÁN TƯƠNG TƯ
Tiếng dùng của tông Thiên thai. Có
nghĩa là thực tướng diệu cảnh của một
tâm ba quán năng quán và ba đế viên dung
sở quán là do chủ khách giúp đỡ lẫn nhau
mà được hiển hiện thành lập. Bởi vì, một
tâm ba quán viên dung, nếu không nhờ
diệu cảnh thì không hiển hiện được, nếu
diệu cảnh ba đế viên dung không nhờ diệu
quán thì cũng không thành tựu được, vì
thế nên gọi là cảnh quán tương tư (cảnh và

quán giúp đỡ lẫn nhau).
CẢNH SÁCH
.....
I. Cảnh sách. Ý là cảnh giác nhắc nhở
nhau tinh tiến tu hành. Hoàng bá thanh
qui phúng tụng chương (Đại 82, 771 hạ),
CẢNH SÁCH

C
774
nói: “Duy na đọc cảnh sách rằng: ‘Hôm
nay qua đi rồi, mệnh sống cũng giảm theo,
như cá trong nước cạn, nào vui thú gì đâu?
Đại chúng! Phải siêng năng tinh tiến, như
chữa lửa cháy đầu, nên nghĩ đến vô thường,
chớ để lòng buông thả”.
II. Cảnh sách. Nói tắt của Cảnh sách
bổng (gậy cảnh tỉnh). Trong Thiền lâm
thường dùng gậy này để đánh chư tăng trong
lúc ngồi thiền mà lơ đễnh, ngủ gục hoặc tư
thế không ngay ngắn. Là một thanh gỗ dẹt,
lớn nhỏ, hình dáng, nặng nhẹ không giống
nhau, thông thường dài bốn thước hai tấc
(Tàu), đầu trên hơi rộng, độ hai tấc, phần
cán thì thon thon tròn. Gậy dùng
trong muà đông phần nhiều làm
bằng gỗ cứng, mùa hạ thì gỗ mềm,
đó là tùy theo áo mặc vào mùa đông,
mùa hạ có dày, mỏng khác nhau.
Phép cảnh sách là, trước hết ông
thầy đánh nhẹ vào vai bên phải của
người ngủ gục để cảnh cáo trước,
sau đó lại đánh mạnh để cảnh tỉnh.
Người bị đánh chắp tay tạ ơn, người
đánh thì cầm ngang cây gậy hỏi han.
Lại khi tụng kinh vào sáng sớm cũng
dùng gậy cảnh sách. Cũng có khi
ông thầy dùng roi tre để thay gậy
gỗ.
Ngoài ra, trong luật Thập tụng có danh
từ “Thiền trượng ”, cũng là dụng cụ
đánh thức người ngồi thiền mà ngủ gục.
Thiền trượng làm bằng tre trúc, một đầu
có buộc dây lụa. [X. Hành trì quĩ phạm Q.1
Nhật phần hành trì].

CẢNH TỊNH (ADAM)
.....
Người Ba tư. Giáo sĩ thuộc Cảnh giáo ở
đền Đại tần. Nhậm các chức Giáo phụ Trung
quốc, Hương chủ giáo,Trưởng lão. Là tác
giả văn bia đánh dấu sự du nhập của Cảnh
giáo vào Trung quốc được dựng vào năm
Kiến trung thứ 2 (781) đời Đường. Cứ theo
Cảnh giáo tam uy mông độ tán hậu ký được
đào thấy trong động Nghìn Phật tại Đôn
hoàng chép, thì kinh điển Cảnh giáo mà A
la bản (Olpon) truyền vào Trung quốc đầu
tiên, có một trăm ba mươi bộ; trong đó, các
kinh Thường minh hoàng lạc, kinh Tuyên
nguyên chí bản, kinh Chí huyền an lạc v.v…...
gồm ba mươi lăm quyển, tức là các kinh do
Cảnh tịnh dịch. Lại cứ theo Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục quyển 17 chép,
thì Tam tạng Bát nhã và Cảnh tịnh đã từng
cộng tác cùng dịch kinh Lục ba la mật bảy
quyển, nhưng vì Tam tạng Bát nhã không
am hiểu tiếng Tây vực cũng không biết chữ
Hán, mà Cảnh tịnh thì không biết tiếng
Phạm, cũng không hiểu đạo Phật, cho nên
kinh điển được dịch ra, phần lí thì tối tăm,
phần lời thì lủng củng, thô kịch, vì thế sau
phải dịch cả lại. Về các sự tích khác và năm
sinh năm mất của Cảnh tịnh đều không
rõ.
CẢNH TRÍ
Cảnh và trí nói gộp lại. Cảnh tức là cảnh
giới sở quán, Trí tức là trí tuệ năng quán.
Cảnh và Trí hợp lại làm một thì gọi là Cảnh
trí ngầm hợp. Tứ niệm xứ quyển 4 (Đại 46,
578 thượng), nói: “Cảnh trí như thế, không
hai không khác. Cảnh như như tức là trí
như như; trí tức là cảnh. Nói trí và nơi chỗ
của trí, đều gọi là bát nhã. [X. Pháp hoa

kinh huyền nghĩa Q.2 phần trên; Ma ha chỉ
quán Q.3 phần trên; Thiên thai tứ giáo nghi].
CẢNH TRÍ CÂU DUNG
Có nghĩa là trí tuệ (trí) năng quán và
đối tượng (cảnh) sở quán hoàn toàn dứt
tuyệt ý thức phân biệt chủ quan khách quan
mà dung hợp làm một thể. Đồng nghĩa với
“Lí trí minh hợp” (Lí và trí ngầm hợp).
Cảnh
sách
CẢNH TỊNH

C
775
CẢNH XUYÊN HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Gồm hai quyển. Nói đủ là Bản như thực
tính Thiền sư Cảnh xuyên hòa thượng ngữ
lục. Cũng gọi là Cảnh xuyên lục, Đại qui
lục. Do Cảnh xuyên Tôn long (1425–1500)
vị tăng tông Lâm tế người Nhật bản soạn,
văn cổ được sửa lại và san hành vào năm
Bảo lịch thứ 8 (1758) của Nhật bản. Thu
vào Đại chính tạng tập 81. Thu tập những
lời nói pháp của Cảnh xuyên Tôn long
trong mười ba hội khai đường (bài nói pháp
nhân dịp lễ nhập tự trụ trì), thướng đường
(các buổi nói pháp thông thường), tiểu tham
(hỏi đạo ngoài giờ học chính thức), thị
chúng (dạy chúng tăng), niêm hương v.v...
tại các chùa Hưng vân, Đại đức, Diệu tâm,
Thụy tuyền, Long an, và các bài kệ tụng,
đạo hiệu, chân tán, Phật sự, tống vong, hành
trạng, phụ lục v.v..….
CAO DÃ SƠN
........
Là núi Cao dã tại Nhật bản, ở huyện
Hòaca sơn. Gọi tắt là Dã sơn, Nam sơn.
Trên núi có chùaKim cương phong thuộc
tông Chân ngôn, do sư Không hải sáng
lập vào năm 816 Tây lịch. Sau khi Không
hải nhập tịch vào năm 853, học trò là
Chân nhiên kế thừa di chí của thầy, tiếp
tục mở mang chùa viện. Cuối thời kỳ Bình
an, Đại tạng kinh bản Cao dã bắt đầu được
ấn hành. Đến thời đại Liêm thương, có
các học giả như Pháp tính, Đạo phạm, thời
đại Thất đinh có Hựu khoái, Trường giác
v.v…... lũ lượt ra đời, khiến cho tông học
đại thịnh. Phòng tăng trên núi Cao dã lúc

đầu có bảy nghìn bảy trăm phòng, nay chỉ
còn hơn một trăm hai mươi phòng. Kiến
trúc chủ yếu chia làm mười hai khu là Tây
viện cốc, Đàm tràng, Nhất tâm viện cốc,
Nam cốc, Ngũ thất cốc, Thiên thủ viện
cốc, Bản trung viện cốc, Cốc thượng, Tiểu
điền nguyên cốc, Liên hoa cốc, Đông cốc
và Áo viện v.v...… Những văn vật trọng yếu
còn được tàng trữ tại chùa Kim cương
phong là ba bức tranh A di đà Như lai nhị
thập ngũ Bồ tát lai nghinh, là kiệt tác mỹ
thuật của Tịnh độ, bức tranh Phật Niết
bàn cỡ lớn là họa phẩm đại biểu cho thời
Đằng nguyên. Lại có “kinh tạng” do Thạch
điền tam thanh kiến tạo, trong tạng có
Nhất thiết kinh, bản Cao li. Ngoài ra, còn
có các tranh Quan âm, kinh viết chữ cổ,
các Phật cụ, tượng Phật, tranh vẽ hành
trạng của Đại sư Cao dã, tượng 5 Đại lực
hống v.v…... Những kiến trúc danh tiếng
thì có Liên hoa định viện, Thành liên
viện, Đại viên viện, Chính trí viện, Long
quang viện, Thân vương viện, Minh
vương viện, Phổ môn viện, và Địa tạng
viện v.v…...
CAO ĐÀI GIÁO
Tôn giáo mới nổi lên ở Việt nam. Do
một viên quan cấp thấp là Ngô vănchiêu,
làm việc tại đốc phủ sứ thời Pháp thuộc,
sáng lập vào khoảng năm Khải định thứ 2
đến thứ 5 (1917–1920) đời vua Khải định.
Ngôvănchiêu bảo các tín hữu lễ bái một
con mắt rất to, mắt này tượng trưng cho
vị thần tối cao vô thượng (điện thần cao
nhất không gì hơn) “Cao Chùa Kim Cương Phong đài” và nói vị
CAO ĐÀI GIÁO

C
776
thần này đã hóa hiện lần thứ 3 để cứu độ
người đời. Niên hiệu Bảo đại năm đầu
(1926) thời vua Bảo đại, giáo chủ đời thứ
nhất là Lêvăntrung tổ chức tín đồ thành
giáo đoàn, đặt bản doanh tại Tây ninh,
dung hòa Đạo giáo, Phật giáo, Cơ đốc giáo,
Nho giáo và tín ngưỡng dân gian truyền
thống làm giáo nghĩa. Bảo đại năm thứ
10, Phạm công tắc (Ngọc thạch) lên làm
Giáo chủ đời thứ hai, số tín đồ tăng lên
rất nhanh, đến khoảng hơn bốn mươi vạn,
và bắt chước tổ chức giáo đoàn theo chế
độ giáo phẩm của Thiên chúa giáo La mã.
Cao đài giáo rất đậm màu sắc chính
trị, đối với chính quyền thường giữ thái
độ phê phán, có ảnh hưởng rất lớn đến
tình hình chính trị, như Bảo đại năm thứ
15, đã tổ chức một cuộc chốngPháp đại
qui mô tại Sài gòn (lúc đó người Pháp còn
cai trị Việt nam) mà trong sử gọi là cuộc
nổi loạn của tín đồ đạo Cao đài. Sau đại
chiến thế giới lần thứ hai, chính phủ Việt
nam được thành
lập, nhưng Cao
đài giáo vẫn ủng
hộ Hoàng đế
Bảo đại vốn đã
thất thế. Khi
Ngô đình diệm
nắm chính
quyền, mưu
toan giải tán
đạo Cao đài,
Nguyễn văn
thịnh bèn

thống lĩnh đạo quân gồm hơn mười lăm
nghìn tín đồ Cao đài đánh nhau với quân
chính quyền, cuối cùng bị tan rã vào năm
1956. Có người bảo đạo Cao đài chẳng
phải là một chi phái của Phật giáo, nhưng
cứ xét về giáo nghĩa căn bản của họ, thì
thấy hình thức tín ngưỡng của họ đúng
là Tịnh độ giáo dung hoà với Đạo giáo.
[X. Gobron: Histoire du Caodaisme, 1948]
CAO HIỂN XỨ
Dịch ý từ chữ Phạm: stùpa. Dịch âm
là Tốt đổ ba. Còn gọi là tháp, mộ cao, qui
tôn. Là kiến trúc bằng gạch hoặc đá để
thờ xá lợi của Phật. Vì nó cao, dễ trông rõ,
nên gọi là Cao hiển xứ. [X. Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 3 đoạn
2].
CAO LỤC
.....
Cao, là Cao tổ; tức là Đại sư Tríkhải,
ở núi Thiên thai. Lục, là lục tổ, tức là
Đại sư Trạm nhiên ở Kinh khê, đây là
cách xưng hô của tín đồ thuộc tông Thiên
thai.
CAO LI QUỐC PHỔ CHIẾU THIỀN SƯ TU TÂM
QUYẾT
Có một quyển. Còn gọi là Phổ chiếu
Thiền sư tu tâm quyết, Tu tâm quyết. Do vị
tăng người Cao li là Phổ chiếu Tri nạp
(1158–1210) soạn. Thu vào Đại chính tạng
tập 48. Tri nạp dùng minh tâm tu tâm, đốn
ngộ tiệm tu và không tịch linh tri để bàn rõ
về bí quyết tu tâm.
1. Tỏ tâm cầu Phật là ở chỗ chứng được
tự tâm mình tức là Phật thật, tự tính mình
tức là pháp thật.
2. Thấu suốt phàm phu tức Phật, đó là
đốn ngộ; huân tu pháp lực, đó là tiệm tu,

phép tắc mà nghìn thánh ngộ đạo, không
ngoài hai môn ấy.
3. Cái tâm tĩnh lặng trong sáng tức là
tâm tịnh minh tối thắng của chư Phật, là
nguồn gốc tính giác của chúng sinh; cũng
tức là thể (định), dụng (tuệ) của tự tính,
cho nên, hễ thường biết thường lặng thì
thế tất sẽ đạt đến cảnh định tuệ song tu.
Nhà Thờ Cao Đài Giáo
CAO HIỂN XỨ

C
777
CAO MIÊN (CAMBODIA)
Tên một nước ở vùng Đông nam á, xưa
gọi là Giản bộ trại. Nằm về phía tây nam
của bán đảo Trung nam. Trung quốc xưa
gọi nước này là Phù nam (Funan, thế kỷ I
đến thế kỷ VI), thế kỷ VI đến thế kỷ IX gọi
là Vương quốc Chân lạp, thế kỷ IX đến
thế kỷ XII là thời kỳ cực thịnh của Vương
triều Ngô ca, từ thế kỷ XIV trở đi thì suy
thoái. Từ thế kỷ XIV, trong năm thế kỷ,
từng bị nước Thái xâm lược, đến năm 1863
thì thành là thuộc địa của nước Pháp, năm
1945 tuyên bố độc lập.
Đời Nam triều lương (khoảng thế kỷ thứ
VI), các vị tăng Cao miên là Mạn đà la
tiên, Tăng già bà la, từng đã đến Trung quốc
theo việc dịch kinh điển Phật ra chữ Hán.
Về sau trong khoảng hơn nghìn năm, Cao
miên là đất tín ngưỡng Phật giáo hưng thịnh,
từ sau ngày 19 tháng 4 năm 1975, bị rơi
vào vòng thống trị của C.S, hoạt động tôn
giáo bị cấm chỉ hoàn toàn. Dân cư tuyệt đại
đa số là dân tộc Cát miệt (Khmers). Chùa
An ca (Angkor Wat) và thành An ca
(Angkor Thom) là những di tích kỳ quan
của dân tộc Cát miệt, đã bị chôn vùi từ lâu,
cho mãi đến năm 1851 đến 1861, mới được
nhà học giả người Pháp Henri Monkot phát
hiện. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Đại đường
tây vực kí Q.13; Lương thư hải nam chư
quốc truyện thứ 48; Tùy thư Nam man
truyện thứ 47; Minh sử Chân lạp truyện
thứ 212; Cổ kim đồ thư tập thành biên duệ
điển thứ 101]. (xt. Ăng Co Nghệ Thuật,
Phù Nam Quốc, Nam Truyền Phật Giáo).

CAO MINH
Dầu, đèn.Từ dùng để thí dụ hành (thực
hành), giải (hiểu biết) cả hai phải dựa vào
nhau mới thành tựu. Cao, chỉ dầu, thí dụ
chính hành; minh, chỉ đèn sáng, thí dụ diệu
giải. Nhờ sự thấy, nghe, học tập mà hiểu
được giáo lý, thuộc về môn “Giải”; nhờ sự
tu hành thực tiễn mà hiểu được giáo lý, thì
thuộc về môn “Hành”. Hai môn này phải
giúp rập lẫn nhau mới thành tựu được, hễ
thiếu một thì không thành; cũng như dầu,
nếu không có đèn thì không có tác dụng
phát sáng; ngược lại, nếu đèn mà thiếu dầu
thì chỉ cháy một lúc rồi tắt, không thể tiếp
tục chiếu sáng. Vì thế, dầu thí dụ chính
hành, đèn thí dụ diệu giải, chủ ý nhằm nhấn
mạnh sự quan trọng của giải hành tương
trợ, đây cũng là bước đầu mà các tông phái
Phật giáo đều căn dặn dạy bảo những người
học Phật, tu Phật. Ma ha chỉ quán quyển 5
phần trên (Đại 46, 48 hạ), nói: “Nay y vào
diệu giải mà lập chính hành, dầu đèn nương
nhau, mắt chân giúp nhau. Hành giải đã
thành, thì ba chướng bốn ma đều mất”.
CAO NAM THUẬN THỨ LANG (1866–1945)
..............
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Quảng đảo, họ cũ là Trạch tỉnh, hiệu
Tuyết đỉnh. Thuộc Chân tông, phái chùa
Tây bản nguyện. Từng du học tại Đại học
Oxford, theo Tiến sĩ Max Müller học tập
tiếng Phạm, Văn học Ấn độ, triết học, tôn
giáo tỷ giảo học. Lại đi thăm các đại học trứ
danh tại Đức, Pháp, Ý. Sau khi về nước,
làm giảng sư, giáo thụ tại Văn khoa Đại
học Đông kinh, kiêm Hiệu trưởng trường
Ngoại ngữ. Sau lại làm hiệu trưởng trường
Đại học Đông dương. Năm Đại chính thứ

10 (1921), cùng với Độ biên Hải lúc bắt tay
vào việc xuất bản Đại chính tân tu đại tạng
kinh, hoàn thành gồm một trăm quyển. Về
sau chủ biên Nam truyền Đại tạng kinh,
sáu mươi lăm quyển, ấn hành Hiện đại Phật
giáo tạp chí, sáng lập Vũ tàng dã nữ tử học
viện. Năm Chiêu hoà thứ 9 (1944) được
vua ban Huân chương văn hóa. Từng dịch
CAO NAM THUẬN THỨ LANG

C
778
kinh Quán vô lượng thọ (Anh dịch), ngoài
ra ông còn viết rất nhiều sách.
CAO PHẬT ĐÍNH
Phạm:Abhyudgutowịìwa. Còn gọi là
Quảng sinh Phật đính, Phát sinh Phật đính,
Tối thắng Phật đính, Tối cao Phật đính.
Một trong 5 Phật đính, một trong tám Phật
đính. Là vị tôn thứ tư được bày ở hàng dưới
bên trái đức Trung tôn Thích ca mâu ni
Phật, trong viện Thích ca trên Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo. Hình tượng vị
tôn này màu vàng, ngồi xếp bằng trên hoa
sen đỏ, bàn tay phải dơ thẳng, ngón áp út
co lại, tay trái đặt ở
cạnh sườn và cầm
bông sen, trên sen
có viên ngọc màu
xanh lục, mặt quay
về bên phải. Mật
hiệu là Nan đô kim
cương. Người chăm
tụng niệm vị tôn
này, thì trong lúc
đánh nhau, cãi lý
hoặc kiện tụng đều
có thể thắng. Nếu
viết thần chú của vị
tôn này lên đầu thì được tốt lành, trong
sạch, diệt tội được phúc và được biện tài vô
ngại. [X. kinh Bồ đề tràng sở thuyết nhất tự
đính luân vương Q.2; Đại nhật kinh sớ diễn
áo sao Q.14; Thai tạng giới thất tập
Q.thượng].
CAO PHONG NGUYÊN DIÊU THIỀN SƯ NGỮ
LỤC

Có một quyển, cũng gọi Cao phong đại
sư ngữ lục. Do sư Nguyên diệu (1238-1295)
đời Tống soạn, san hành vào đời Nguyên.
Thu vào Vạn tục tạng tập 122. Nội dung
thu chép các pháp ngữ dạy chúng của ngài
Song kế am ở Hồ châu, những bài
nói pháp của Tây thiên Mục sơn ở chùa Sư
tử thiền, các bài chiêm cổ, bổ di, kệ tụng,
tán Phật tổ, hành trạng, tháp minh, âm thích
v.v…...
Ngoài ra, Hồng kiều tổ . ở đời
Nguyên còn biên tập Cao phong nguyên
diệu thiền sư thiền yếu 1 quyển, cũng gọi là
Cao phong Hoà thượng thiền yếu, cũng thu
vào Vạn tục tạng tập 122. Nội dung thu
chép các buổi nói pháp khai đường, pháp
ngữ dạy chúng, tiểu tham, nêu lên yếu chỉ
của sự tham thiền học đạo. Bản chú thích
về sách này thì có Cao phong hoà thượng
thiền yếu tư kí 1 quyển, do vị tăng Triều
tiên tên là Bạch pha cắng tuyền
soạn.
CAO PHONG QUÁN TAM MUỘI
..............
Chỉ tam muội của đức Phật. Phật vào
tam muội, như lên đỉnh núi cao, nhìn mười
phương không có cao thấp; trụ trong tam
muội này, quán xét chúng sinh trong mười
pháp giới chỉ là một tướng một vị.
CAO QUÍ TỨ ĐỨC CHI GIÁO
Chỉ phẩm Cao quý đức vương trong kinh
Niết bàn (bản Bắc) từ quyển 21 đến quyển
26. Nội dung đức Phật nói về lí mầu nhiệm
của bốn đức Thường, Lạc, Ngã, Tịnh và
mười công đức của sự tu hành kinh Niết
bàn cho bồ tát Cao quí đức vương nghe.
CAO SĨ
.....

Tiếng gọi khác của Bồ tát (dịch cũ là
Cao sĩ). Chỉ những người Đại thừa trên cầu
Phật đạo, dưới hóa chúng sinh, tu sáu độ
muôn hạnh. [X. Tam giáo chỉ qui Q.2]. (xt.
Bồ Tát).
Cao Phật Đính
(Thai Tạng Giới Mạn Đồ La)
CAO PHẬT ĐÍNH

C
779
CAO SƠN ĐỐN THUYẾT
...........
Đại sư Trí khải tông Thiên thai lập phán
giáo năm thời; cho rằng đức Thế tôn lúc
mới thành đạo, diễn nói thực nghĩa Hoa
nghiêm cao nhất, cũng như mặt trời khi
mới mọc, trước hết chiếu trên đỉnh núi cao.
Núi cao thí dụ căn cơ Bồ tát, đốn thuyết có
nghĩa là không qua thứ tự cấp bậc, mà nói
ngay diệu pháp Đại thừa. Kinh Hoa nghiêm
(bản dịch mới) quyển 50 phẩm Như lai xuất
hiện chép, ví như ánh sáng mặt trời khi
lên từ phương đông, trước hết chiếu trên
núi cao, kế đó chiếu các cao nguyên, đồng
bằng, nhưng mặt trời không hề phân biệt,
ánh sáng tốt lành của đức Như lai cũng
thế, trước giáo hóa các Bồ tát, kế đến giáo
hóa Duyên giác, sau cùng giáo hóa Thanh
văn và chúng sinh, mà Phật vốn chẳng có
ý phân biệt. [X. Thiên thai tứ giáo nghi;
Pháp hoa huyền nghĩa Q.1].
CAO TĂNG
.....
Chỉ vị tăng tu hành có đức hạnh cao
cả. Cũng là từ tôn xưng đối với các tu sĩ
Phật giáo. Thiền uyển thanh qui quyển 8
Toạ thiền nghi (Vạn tục 111, 460 thượng),
nói:“Nếu được Thiền định, thì sức định tối
thắng. Xưa có vị cao tăng tập định, ngồi
thường mở mắt”. Lại các truyện kí ghi chép
tiểu sử của các vị cao tăng, thì gọi là Cao
tăng truyện. (xt. Cao Tăng Truyện).
CAO TĂNG TRUYÊN
........
I. Cao tăng truyện. Các truyện kí ghi

chép tiểu sử của các bậc Tăng già đạo cao
đức trọng. Đứng về phương diện thời đại
mà nói, thì bộ Cao tăng truyện xưa nhất là
bộ Cao tăng truyện gồm 14 quyển của sư
Tuệ kiểu triều Lương, kế đó có bộ Tục cao
tăng truyện 30 quyển của sư Đạo tuyên đời
Đường, Tống cao tăng truyện 30 quyển của
sư Tán ninh đời Tống, Đại minh Cao tăng
truyện 8 quyển của sư Như tỉnh đời Minh.
Bốn bộ truyện kể trên, hợp lại gọi chung
là Tứ triều cao tăng truyện...............
Về sau có Bổ tục cao tăng truyện 26 quyển
của Minh hà triều Minh, Tân tục cao tăng
truyện 65 quyển của nhóm Dụ khiêm thời
Dân quốc. Vị tăng người Nhật bản là Nghiêu
như biên soạn Tăng truyện bài vận .....
106 quyển là sách dẫn của bốn mươi
tám loại tăng truyện thuộc Cao tăng truyện
Trung quốc. Cao tăng truyện của Đại hàn
thì có Hải đông cao tăng truyện 2 quyển
của sư Giác huấn triều Cao li. Nhật bản thì
có Bản triều cao tăng truyện 75 quyển của
Sư man. Kế đó, có Tục nhật bản cao tăng
truyện 11 quyển của Đạo khế, Đông quốc
cao tăng truyện 10 quyển của Tính đôn.
Ngoài ra còn có Phó pháp tạng nhân duyên
truyện, Thiên thai cửu tổ truyện. Trong các
Cao tăng truyện, có bộ chỉ ghi chép truyện
các vị Cao tăng của một tông phái, chẳng
hạn như Luật uyển tăng bảo truyện, Tịnh
độ bản triều cao tăng truyện; có bộ chỉ ghi
chép các cao tăng ở một địa phương, chẳng
hạn như Vũ lâm tây hồ cao tăng sự lược,
Nam đô cao tăng truyện; cũng có bộ chỉ
biên chép truyện các cao tăng đi cầu pháp,
chẳng hạn như Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện, Nhập đường ngũ gia truyện
v.v...…

II. Cao tăng truyện, gồm 14 quyển.
Còn gọi Lương cao tăng truyện, Lương
truyện. Do sư Tuệ kiểu (497-554) triều
Lương soạn thuật. Sách được hoàn thành
vào năm Thiên giám 18 (519) triều Lương.
Thu vào Đại chính tạng tập 50. Toàn bộ
sách thu chép tiểu sử của hai trăm năm
mươi bảy vị cao tăng, kể từ khi Phật giáo
bắt đầu được truyền vào Trung quốc vào
năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời vua Minh
CAO TĂNG TRUYÊN

C
780
đế nhà Đông Hán, cho đến năm Thiên giám
thứ 18 triều Lương, gồm khoảng bốn trăm
năm mươi ba năm, lại thêm tiểu sử của các
cao tăng được ghi bên cạnh bộ sách thì
thực thụ là năm trăm vị. Toàn bộ sách chia
làm mười khoa, ba quyển đầu là truyện của
các vị tăng dịch kinh từ ngài Nhiếp ma đằng
trở xuống, gồm ba mươi lăm người. Quyển
4 đến quyển 8 là truyện của các vị tăng
nghĩa giải từ ngài Chu sĩ hành trở xuống,
một trăm linh một người. Quyển 9, quyển
10 là truyện của các vị tăng thần dị từ ngài
Phật đồ trừng trở xuống, hai mươi người.
Quyển 11 là truyện của các vị tăng tập Thiền
từ ngài Tăng hiển trở xuống hai mươi mốt
người, và các vị tăng thông hiểu luật từ ngài
Tuệ do trở xuống, mười ba người. Quyển
12 là truyện của các vị tăng vong thân từ
ngài Tăng quần trở xuống, mười một người
và các vị tăng tụng kinh từ ngài Đàm thúy
trở xuống, hai mươi mốt người. Quyển 13
là truyện của các vị tăng Hưng phúc, từ
ngài Tuệ đạt trở xuống, mười bốn người và
các kinh sư từ ngài Bạch pháp kiều trở
xuống, mười một người; và truyện của các
vị tăng xướng đạo từ ngài Đạo chiếu trở
xuống mười người. Quyển 14 chép tựa là
bài tựa của chính Tuệ kiểu và tổng mục
lục của bộ sách, ngoài ra còn thu chép hai
thiên văn thư qua lại giữa Vương mạn dĩnh
và Thích quân bạch (biệt hiệu của Tuệ kiểu).
Trong mười khoa kể trên, thì từ khoa Vong
thân thứ sáu đến khoa Xướng đạo thứ mười,
trực tiếp thu chép các truyện độ chúng và
tận lực giáo hóa, mà trong loại truyện kí

thường hay bỏ qua, đây chính là đặc sắc
của bộ sách này.
Về phần tư liệu mà bộ sách này sử dụng
thì, cứ theo bài tựa của tác giả và thư tín
của Vương mạn dĩnh, được biết các tư liệu
đó bao gồm: các loại Tăng truyện hiện có
lúc ấy và Cao dật sa môn truyện của Pháp
tế đời Tấn, Chí tiết của Pháp an đời Tề, Du
phương của Tăng bảo, Luận truyền của
Pháp tiến, Tăng sử của Vương cân ở Lang
gia,Xuất tam tạng kí tập của Tăng hựu,
Đông sơn tăng truyện của Khích cảnh hưng
, Lư sơn tăng truyện của Trị trung
Trương hiếu tú, Tuyên nghiệm kí, U minh
lục của Khang vương nghĩa Khánh ở Lâm
xuyên đời Tống, Cảm ứng truyện của
Vương diên tú ở Thái nguyên, Trưng ứng
truyện của Chu quan thai, Sưu thần lục
của Đào uyên minh, Minh tường kí của
Vương diễm, Ích bộ tự ký của Lưu tuấn,
Kinh sư tháp tự ký của Đàm cảnh đời Tống,
Tam bảo kí truyện của Văn tuyên vương
nhà Tề, Sa môn truyện của quan Trung
thư Lục minh hà v.v...… Tất cả vài mươi loại.
Trong bài tựa của mình, Tuệ kiểu cũng nói
đã sưu tầm chép nhặt của hơn vài mươi
nhà, và các sách sử xuân thu của các đời
Tấn, Tống, Tề, Lương, cùng các hoang triều
ngụy lịch Tần, Triệu, Yên, Lương, đồng thời
thu nhặt những ghi chép trong các sách cổ
xưa để làm tư liệu.
Sách này đặt Trúc pháp lan, Đàm kha
ca la đời Hậu Hán vào truyện chính còn
Chi khiêm, Khang tăng khải, là những người
chiếm một địa vị trọng yếu trong lịch sử
dịch kinh thì, trái lại, chỉ được đặt vào
truyện phụ: đây là một khuyết điểm của
sách này. Lại như lời bình luận của sư

Đạo tuyên, tác giả Tục cao tăng truyện
“Biên sơ Ngô Việt, lược bớt Ngụy Yên”,
chưa thu chép rộng rãi tăng truyện ở các
địa phương, đây cũng là một khuyết điểm
lớn nữa. Lý do tại sao sách này biên chép
tường tận ở Giang nam mà sơ lược về đất
Bắc, là vì soạn giả là nhân vật thuộc đời
Lương Nam triều. Sách này tuy có một vài
thiếu sót kể trên, nhưng đối với lịch sử
Phật giáo Trung quốc ở thời kỳ đầu, nó là
tư liệu đáng tin cậy nhất; về sau, Tục cao
tăng truyện của Đạo tuyên đời Đường,
Tống cao tăng truyện của Tán ninh đời
CAO TĂNG TRUYÊN

C
781
Tống, Đại minh cao tăng truyện của Như
tỉnh đời Minh v.v...… đều lấy sách này làm
khuôn phép mà xác lập điển hình của các
loại tăng truyện đời sau. [X. Tục cao tăng
truyện Q.6; Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
CAO THANH NIÊM PHẬT
Còn gọi Lệ thanh niệm Phật. Tức cất
tiếng to mà niệm danh hiệu Phật. A di đà
kinh thông tán quyển trung của ngài Từ
ân, nói rằng cất tiếng to mà niệm Phật có
mười thứ công đức:
1. Có thể át được sự buồn ngủ.
2. Khiến thiên ma phải sợ hãi.
3. Tiếng niệm Phật vang mười phương.
4. Ngưng cái khổ trong ba ngã.
5. Tiếng động bên ngoài không lọt vào
được.
6. Tâm không tán loạn.
7. Dũng mãnh tinh tiến.
8. Chư Phật hoan hỉ.
9. Chính định hiện trước.
10. Vãng sinh tịnh độ.
Kinh Đại tập quyển 43 (Đại 13, 285 hạ),
nói: “Niệm nhỏ thấy nhỏ, niệm to thấy to”.
Tóm lại, tiếng niệm Phật to có thể ngăn
chặn tâm, không cho rong ruổi, dễ thành
tựu chính định.
CAO THẾ DA
........
Phạm:kauzeya. Cũng gọi là Kiêu xá da,
Kiêu thế da, Kiêu xa da, Kiêu thi. Dịch ý là
tấm lụa. Cao thế da vốn là tên loại tằm
hoang, loại tằm này không phải nuôi, mà
sinh ở chằm, núi; các nước Tây vực không

có cây dâu, tằm phần nhiều sống trên các
cây táo và ăn lá táo. Thân hình màu trắng,
to bằng ngón tay cái, dài hai ba tấc (Tàu),
hơn một tháng thì già, tự quấn mình trong
lá rồi hóa thành nhộng, to bằng ngón chân
cái, rất cứng, lấy rang nóng lên thì có thể
chế thành lụa, lụa rất bền, mịn nhưng
không bóng. Nếu để nhộng sống thì một
tháng sẽ từ trong kén chui ra thành con
ngài, hai cánh dang ra, có vằn rực rỡ như
màu gấm đỏ, đến nửa đêm, con đực, con
cái gặp nhau, lại ăn lá cây rồi đẻ trứng trên
cây. Dùng tơ của loại tằm hoang này để
may áo Cao thế da, là một trong mười loại
áo. [X. Tứ phần luật sớ sức tông kí Q.5
phần cuối; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.2].
CAO THẾ DA TĂNG TẤT LÍ LỢI
Phạm:kauzeya-saôstara. Dịch ý là Dã
tàm ngọa cụ. Tức là đồ dùng để nằm dệt
bằng tơ của tằm hoang. [X. Tứ phần luật sớ
sức tông kí Q.5 phần cuối].
CAO TỌA
.....
Có nghĩa là tòa ngồi cao hơn chỗ ngồi
thông thường được thiết trí mỗi khi nói
pháp, giảng kinh, tụng giới và tu pháp thì
ngồi, phỏng theo tòa kim cương mà đức
Thích tôn đã ngồi trên đó khi Ngài thành
đạo. Hình dáng theo luật qui định, to nhỏ
khác nhau. To nhất là một đến hai mét
vuông, cao từ ba mươi đến năm mươi phân.
Các pháp sư giảng kinh của Trung quốc,
theo cách thức xưa, phải lên tòa cao để giảng
kinh hoặc nói pháp, gọi là Khai đại tọa. [X.
Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Loại tụ danh
vật khảo Q.27].
CAO TỔ

.....
Chỉ vị thủy tổ của một tông phái, tức tổ
sư đã khai sáng tông nghĩa giáo thuyết. Cao
là tiếng tôn sùng. Chẳng hạn như tông
Thiên thai lấy bồ tát Long thụ làm Cao tổ,
Cao tổ của tông Tịnh độ là đại sư Thiện
CAO TỔ

C
782
đạo và Cao tổ của Chân tông Nhật bản là
ngài Thân loan.
CAO VỊ THẦN
... ...
Vị thần được coi là có địa vị đặc biệt
sùng cao, có năng lực vượt lên trên tất cả
thần linh phổ thông. Bắt đầu từ thời kỳ sau
của tôn giáo nguyên thủy và tôn giáo cổ
đại. Như Thương thiên thần, Thiên phụ
thần, Địa mẫu thần v.v…... Những văn hiến
sớm nhất cho thấy các tôn giáo Mĩ sách bất
đạt mễ á (Mesopotamia) và tôn giáo Ai cập
cách nay đã bốn, năm nghìn năm. Những
dấu tích tương tự trong xã hội nguyên thủy
còn sót lại mà thời cận đại cũng còn được
thấy.
CAO VƯƠNG QUAN THẾ ÂM KINH
Có một quyển. Còn gọi Cao vương bạch
y quan âm kinh. Nói tắt là Cao vương kinh.
Thu vào Vạn tục tạng tập 87. Kinh này là
kinh Quan âm mà Tôn kính đức cảm được
vào khoảng năm Thiên bình (534-537) đời
Đông Ngụy, nhưng theo đại sư Liên trì đời
Minh thì đây là kinh giả. Cứ theo Pháp uyển
châu lâm quyển 17 chép, trong năm Thiên
bình đời Ngụy, có Tôn đức kính ở Định
châu tạo tượng Quan âm, hàng ngày lễ bái;
sau bị giặc cướp dẫn đi, rồi bị nghi oan là
đồng lõa nên phải tội chém. Trước ngày bị
chém, đêm Tôn kính đức nằm mộng thấy
một vị sa môn bảo tụng kinh Cứu sinh quan
thế âm một nghìn lần thì sẽ thoát chết.
Ngày hôm sau đao phủ trói Đức đưa ra chợ
để chém, vừa đi Đức vừa tụng kinh, khi
đến nơi thì vừa đủ một nghìn lần, đao phủ

chém Đức, nhưng dao gãy mà da thịt Đức
không sao, ba lần thay dao đều gãy như
trước. Đao phủ trình báo, Thừa tướng là
Cao hoan xin vua tha chết cho Đức, rồi sai
chép kinh ấy truyền bá ở đời. Nay gọi là
kinh Cao vương quan thế âm. Trí kính triều
Thanh có chú thích kinh Cao vương quan
thế âm 1 quyển, thu vào Vạn tục tạng tập
93.
CAO XUẤT TAM MUỘI
...........
Một trong một trăm linh tám tam muội.
Là tam muội khiến hành giả sinh phúc đức
và trí tuệ. Nếu Bồ tát vào tam muội này thì
phúc đức trí tuệ đều tăng trưởng, tính của
các tam muội cũng từ nơi tâm mà ra. [X.
luận Đại trí độ Q.47].
CAO XƯƠNG CỐ THÀNH
Thành cũ Cao xương, tiếng Duy ngô
nhĩ gọi là Diệc đô hộ thành, tiếng Hán gọi
là Cao xương bích, Cao xương lũy. Thành
ở A tư tháp na (Hán gọi là Tam bảo )
thôn đông, Cáp lạt hòa trác (Hán gọi là
Nhị bảo) thôn nam cách huyện lị Thổ lỗ
phồn hơn bốn mươi cây số về phía đông,
thuộc tỉnh Tân cương. Niên đại Kiến trúc
và qui mô cơ bản được hình thành vào
khoảng trước đời Lương (324-376) đến thời
đại Vương triều Cao xương khúc thị. Tổng
diện tích hai triệu mét vuông, phần lớn
tường thành đã đổ, đại khái là hình vuông,
chu vi khoảng năm cây số. Bộ phận cửa
thành đắp bằng đất, dấu vết vẫn còn, có
Di Tích Thành Lũy Cao Xương
CAO VỊ THẦN

C
783
thể đi xe qua được. Toàn thành chia làm
ba bộ phận là thành ngoài, thành trong và
thành cung, bố cục hơi giống như thành
Trường an đời Đường. Thành trong kiến
trúc la liệt, góc tây nam thành ngoài còn lại
nền một ngôi chùa, diện tích độ mười nghìn
mét vuông, cổng chùa, quảng trường, nhà
điện, tháp cao, khám thờ Phật, còn có thể
đếm được rõ ràng, du khách có thể đi qua
sân vào nhà. Thành trong có một nền cao,
ở trên còn lại một tòa kiến trúc cao tới mười
lăm mét, tục gọi là “Khả hãn bảo ”
và gần đó phát hiện nền đá khắc đồ án.
CAO XƯƠNG QUỐC
Tên một nước xưa ở Tây vực. Nay là địa
phương Cáp lạt hoà trác (Karakhoja) về mạn
đông nam Thổ lỗ phồn (Turfan) thuộc tỉnh
Tân cương. Thời Hán gọi là nước Xa sư
tiền, thời Tấn gọi là quận Cao xương. Từng
đã có lần được độc lập gọi là nước Cao
xương (khoảng 420), sau bị Thái tôn nhà
Đường chinh phục, rồi đặt tên là Tây châu
(khoảng 640). Từng đã phụ thuộc Hồi cốt
(từ cuối thế kỷ VIII đến đời Nguyên) sau lại
phụ thuộc Trung quốc, là một Trung tâm
lớn của Phật giáo, các kinh Phật đã được
phiên dịch tại đây. Từ sau thế kỷ XIX trở
đi, các nhà khảo cổ đã thám hiểm nhiều
lần, đào được vô số tượng Phật, tranh Phật
và các kinh điển bằng tiếng Phạm, tiếng
Hồ, tiếng Hồi cốt. Các di tích trứ danh của
Phật giáo gồm có: thành cũ Cao xương,
thành cũ Giao hà, động Nghìn Phật Bối sa
khắc lỗ khắc và hào Thổ dục. Thành Cao
xương và thành Giao hà là những di tích

già lam được kiến tạo trên mặt đất, còn Bối
sa khắc lỗ khắc thì là động đá do hai quần
thể hang động tạo thành. (xt. Thiên Phật
Động).
CÁO HƯƠNG
.....
Là nghi thức học trò thắp hương thỉnh
thầy thuyết pháp hoặc khai thị. Cái bảng
treo để yết thị cho đại chúng biết nghi thức
cáo hương, thì gọi là Cáo hương bài........;
nhưng trước khi treo bảng Cáo hương phải
được vị trụ trì cho phép. [X. Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.2 mục Cáo hương;
Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.2 mục Cáo
hương; Thiền lâm tượng khí tiên Thùy
thuyết môn].
CÁP ẨN PHẬT ẢNH
Chim bồ câu núp bóng Phật. Thí dụ
người giữ giới có uy lực không gì hơn. Kinh
Niết bàn (bản Bắc) quyển 28 chép lời của
đức Thế tôn (Đại 12, 529 thượng): “Xưa kia
có một thời ta với Xá lợi phất và năm trăm
đệ tử cùng ở nước Ma già đà, đại thành
Chiêm bà, khi ấy có người thợ săn đuổi
một con chim bồ câu. Con chim sợ hãi,
đến ẩn dưới bóng Xá lợi phất, nhưng vẫn
run rẩy như tàu lá chuối bị gió lay động; nó
bèn đến núp trong bóng của ta, thì thâm
tâm yên ổn, không sợ hãi nữa, vì thế nên
biết Như lai thế tôn giữ giới rốt ráo, cho
đến cái bóng của thân hình cũng có được
sức như thế. [X. luận Đại trí độ Q.11].
CÁP ĐÁP (HAĐĐA)
.....
Là di tích Phật giáo tai A phú hãn
Nền cũ Cao Xương
CÁP ĐÁP

C
784
(Afghanistan), nằm ở giữa khoảng đường
từ Khách bá nhĩ (Kabul) đến Bạch hạ ngõa
(Peshawar) ở Ba tư cơ thản (Pakistan). Cứ
theo Đại đường tây vực kí quyển 2 chép,
thì vật liệu kiến trúc và điêu khắc của mỹ
thuật Phật giáo có pha trộn ảnh hưởng Hi
lạp ở Bạch hạ ngõa (Peshawar) lấy đá làm
chủ yếu, còn ở Cáp đáp thì lấy gạch mộc
và bùn trộn lẫn với tro làm tài liệu kiến
trúc và nặn đắp, cách tạo hình trội hơn mỹ
thuật khắc đá ở Kiện đà la. Trước khi bị
người Mễ hi lạp khắc lạp (Mihirakula) phá
hoại vào năm 535 Tây lịch, Cáp đáp hằng
mấy thế kỉ đã từng là nơi đại biểu cho mĩ
thuật Phật giáo.
CÁP ĐẠT
.....
Vật dùng trong nghi lễ của Phật giáo
Tây tạng. Là cái đai áo dệt bằng tơ sợi hoặc
lụa mỏng, hình vuông mà dài, có bốn bậc
thô, nhỏ. Chia làm hai màu trắng, lam. Chia
theo chất liệu, đai thông thường dệt bằng
bông sợi, gọi là Tố hi; loại trung cấp dệt
bằng tơ tằm gọi là A hi; loại cao cấp dệt
bằng tơ hạng tốt dành cho các nhân vật
cấp cao trong chính giới và giáo giới sử dụng,
gọi là Thúy lãng. Trong những dịp khánh
hỉ hoặc tang lễ, dân Tây tạng và một bộ
phận dân Mông cổ, đều mang Cáp đạt đến
để bày tỏ ý chúc mừng hoặc chia buồn. Tín
đồ thường hay dâng Cáp đạt trước tượng
Phật hoặc treo trên cây trong chùa. Lại vì
thân phận bất đồng, nên Cáp đạt được dùng
cũng có lớn nhỏ, dài ngắn rộng hẹp khác
nhau, khi dùng đều có định chế, không

được lẫn lộn.
CÁP LỢI QUAN ÂM
Một trong ba mươi ba ứng thân của bồ
tát Quan âm. Vì ngài ngồi trên con Cáp lợi
(con trai, con hến) cho nên gọi Cáp lợi Quan
âm. Đây là tín ngưỡng bắt nguồn từ sau đời
Đường, chứ trong các kinh quĩ không thấy
ghi chép. Cứ theo Phật tổ thống kỷ quyển
42 mục Đường văn tông khai thành nguyên
niên chép, vua Văn
tông nhà Đường ăn
cáp lợi, có một con
bửa mấy cũng không
mở miệng ra, bèn đốt
hương cầu đảo thì
Cáp lợi thình lình
biến hiện thành
hình Bồ tát. Nhà vua
cho mời thiền sư Duy
chính ở núi Chung
nam vào để hỏi
nguyên do, sau đó,
hạ lệnh cho các chùa viện khắp trong nước
đều phải lập tượng Quan âm. Đó là nguồn
gốc của tín ngưỡng Cáp lợi Quan âm. Thông
thường các dân chài lưới rất tin sùng. [X.
Phật tượng đồ vựng Q.2].
CÁP MAN
...
Là tên một người con gái sinh ra từ chỗ
ẩm ướt. Những sinh vật sinh ở dưới nước,
hoặc do chỗ ẩm ướt mà sinh, gọi là thấp
sinh. Câu xá quang kí quyển 8 (Đại 41, 155
hạ), nói: “Cáp man, ngày xưa có một ông
vua tên là Bạt la cáp ma đạt đa, Hán dịch
Di Tích Cáp Đáp
Cáp Lợi Quan Âm
CÁP ĐẠT

C
785
là Tĩnh thụ. Dưới nách nhà vua tự nhiên
mưng lên một cái nhọt đầy nước, rồi từ đó
sinh ra một bé gái, nhà vua đặt tên là Cáp
man. Từ dưới nách sinh ra, như chim bồ
câu bay ra, nhà vua yêu quí như vòng hoa
anh lạc, vì thế gọi là Cáp man (cáp: con bồ
câu; man: vòng hoa anh lạc).
CÁP NÔ MẠN
Phạm: Hanumàna. Còn gọi là Ha nô
mạn, Cáp nữu mạn. Dịch ý là Đại hàm thần
hầu........... (thần khỉ cằm to). Thần
khỉ trong sử thi La ma diễn na (Phạm:
Ràmàyaịa) của Ấn độ, là đối tượng sùng
bái của phái La ma trong Ấn độ giáo. Được
coi là con của Thần gió, có khả năng biến
hóa bay đi, cao bằng lầu tháp, sức mạnh
không ai sánh kịp, mặt đỏ hồng, lông vàng
óng, đuôi dài vô hạn, từng giúp La ma đến
đảo Lăng già tìm vợ đem về Ấn độ, là tay
giúp đỡ đắc lực của La ma. Ngoài ra đứng
trên quan điểm nghiên cứu văn hóa Trung
quốc có chịu ảnh hưởng văn hoá Ấn độ
mà nói, thì Cáp nô mạn là nguyên hình
của Tôn ngộ không trong Tây du kí. [X.
Tây du kí Huyền trang đệ tử cố sự chi diễn
biến (Trần dần khác, Hiện đại Phật giáo
học thuật tùng san)].
CÁP VIÊN
I. Cáp viên. Phạm: Kapotika-saôghàràma.
Dịch âm: Ca bố đức ca già lam.
Là ngôi Tinh xá nằm về mạn đông nước
Ma yết đà thuộc trung Ấn độ. Ở đời quá
khứ xa xưa, đức Phật đã từng là chim bồ
câu lớn, vì muốn đưa người thợ săn vào
chính đạo, nên đã gieo mình vào lửa mà

chết tại chỗ này. Nhà khảo cổ học người
Anh là Khang lâm hãn (Cunningham, 1814
– 1893) bảo rằng chỗ ấy tức là nơi cách
hang Nhân đà la nói trong Đại đường tây
vực kí về mạn đông bắc 16 cây số. [X. Đại
đường tây vực kí Q.9; Đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.3; A. Cunningham: The
Ancient Geography of India].
II. Cáp viên. Nằm tại nước Ca thấp di
la. Là một trong năm trăm Tinh xá. Dị bộ
tôn luân luận thuật kí (Vạn tục 83, 216 hạ)
nói: “Bấy giờ, tại Kê viên chư tăng tranh cãi
không dứt, sau theo chỗ thấy biết khác nhau
mà chia làm hai bộ: Thượng tọa bộ, Đại
chúng bộ. Lúc đó các bậc hiền thánh biết
chúng tăng sai trái, liền bỏ Kê viên mà đi
nơi khác (…...) Nhà vua hay tin rất tức giận,
bèn bảo bề tôi nên đưa hết các tăng đến bờ
sông Hằng, dùng một chiếc thuyền mục
nát, chở ra giữa sông và đánh đắm thuyền,
để xem ai là phàm, ai là thánh? Bề tôi vâng
lời và thử nghiệm việc đó. Khi ấy, các bậc
hiền thánh đều bay lên không, như các
chim nhạn, rồi lại dùng thần thông, biến
hiện ra các hình để giúp những người trong
thuyền muốn bỏ Kê viên mà chưa có thần
lực, bay lên hư không, đều đi về hướng
bắc. Nhà vua thấy thế sinh lòng hổ thẹn
và ân hận, (…...) lập tức sai sứ theo dõi, biết
các ngài đã ở Ca thấp di la, sau cố mời về,
nhưng chư tăng đều từ chối. Nhà vua bèn
làm các Tăng già lam tại Ca thấp di la để
các vị hiền thánh ở và đổi tên Tăng già lam
là Cáp viên theo hình biến hiện của chư
tăng.
CÁT CA DẠ
........
Phạm:Kiíkara. Dịch ý là Hà sự. Vị

tăng dịch kinh đời Bắc Ngụy, người Tây
vực. Sư lấy việc du hóa truyền đạo làm chí
hướng, đến Bình thành vào thời vua Văn
thành nhà Bắc Ngụỵ, mọi người rất kính
phục sự học rộng của sư, sau pháp nạn Thái
vũ, kinh điển thất tán, năm Diên hưng 2
(472) sư cùng với ngài Đàm diệu cùng dịch
Phó pháp tạng nhân duyên truyện 6 quyển,
CÁT CA DẠ

C
786
kinh Tạp bảo tạng 8 quyển, luận Phương
tiện tâm 1 quyển, tất cả năm bộ mười chín
quyển, do Lưu hiếu tiêu chép viết, nhờ thế
mà Phật pháp tại đất Bắc lại được phục hưng.
[X. Lịch đại tam bảo kỷ Q.9; Pháp kinh lục
Q.3, Q.6; Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
CÁT CĂN
Hàm ý là trưởng lão. Là người chủ trì
Khang thôn trong các chùa viện thuộc phái
Cách lỗ của Phật giáo Tây tạng. Do một vị
tăng lớn tuổi nhất của Khang thôn được
chọn để đảm nhiệm chức này. (xt. Khang
Thôn).
CÁT ĐẰNG
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ văn
tự, ngữ ngôn cũng giống như dây bìm dây
sắn (cát đằng) bò lan chằng chịt, vốn được
dùng để giải thích, thuyết minh sự tướng,
nhưng trái lại, lại bị chúng vấn vít trói buộc.
Ngoài ra còn chỉ câu nói khó hiểu trong
công án, phải gạn hỏi nhiều lần. Những
câu nói đùa giỡn vô dụng gọi là Nhàn cát
đằng........, Thiền bám chặt vào văn tự
ngữ ngôn mà không nắm bắt được thực
nghĩa, gọi là Văn tự Thiền, hoặc Cát đằng
Thiền. Bích nham lục tắc 31 (Đại 48, 171
trung), nói: “Người xưa bìm sắn (cát đằng),
hãy nói thử xem!”. Ngoài ra, trong kinh Xuất
diệu quyển 3, phiền não còn được ví dụ
như cát đằng. [X. Cổ tôn túc ngữ lục Q.6
Lục châu hoà thượng ngữ lục; Chính pháp
nhãn tạng Cát đằng chương].
CÁT GIÀ
.....

Phạm:Kftya, Pàli: Kicca. Còn gọi là
Cát giá, Cát lật giá, Ngật lật trước. Dịch ý là
làm việc. Là tên ác quỷ, tức chỉ quỷ Khởi
thi. [X. kinh Pháp hoa Q.7 phẩm Đà la ni;
Pháp hoa nghĩa sớ Q.12 (Cát tạng); Huyền
ứng âm nghĩa Q.6].
CÁT HÀ
.....
Chỉ sông Hằng ở Ấn độ. Các Thánh
nhân Ấn độ đời thượng cổ, lúc sắp thành
Thánh đều xuống tắm trong sông Hằng, vì
thế người ta thường gọi sông Hằng là Cát
hà (sông tốt lành) và cho rằng người xuống
sông này tắm có thể diệt được tội. [X. Bách
luận sớ quyển thượng].
CÁT HỐT
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Hốt,
vốn là cái thẻ bài mà các bề tôi đời xưa tại
Trung quốc, mỗi khi vào chầu Thiên tử,
thì cầm nơi tay và ghi trên đó những việc
mình định tâu vua, hoặc là ghi những điều
vua chỉ thị. Hốt làm bằng ngà voi, bằng tre
hay gỗ. Nhật bản cũng theo
phong tục ấy. Sau lại xẻ dọc hốt
thành hai nửa dùng làm cái
phách để gõ nhịp khi ca hát, gọi
là Hốt phách tử, Xích phách tử ,
Cát hốt. Viện Tri ân tại Nhật bản
dùng hốt khi niệm Phật tu đạo.
Ngoài ra, khi tụng kinh đánh
phách gỗ, hoặc giới xích
của tông Tịnh độ, có lẽ đã từ
Cát hốt biến chuyển sai đi chăng?
CÁT KHÁNH TÁN
........
Chỉ bài ca tán của Mật giáo, được xướng
lên để khen ngợi đức của người bước lên
ngôi vị giác ngộ, khi cử hành lễ truyền pháp

Quán đính. Lời ca phỏng theo sự tích tán
thán tám tướng thành đạo của đức Như lai,
vì thế còn được gọi là Bát tướng thành đạo
tán. Bài ca tán này có hai thứ Hán và Phạm.
Kinh Kim cương đính lược xuất niệm tụng
Cát Hốt
CÁT CĂN

C
787
quyển 4 có chép bài ca tán bốn kệ mười
sáu câu bằng chữ Hán như sau (Đại 18,
251 trung): “Chư Phật khi đến giờ giáng
sinh, Thích phạm long thần theo hộ vệ,
bao việc tốt lành và mầu nhiệm, nay đây
mong ngài đều được hết. Ca tì la vệ trong
cung vua, Long vương rưới nước lành cam
lộ, Chư thiên cúng dường việc hiếm có,
mong ngài quán đính cũng như thế. Trên
toà Kim cương vì quần sinh, rạng đông hàng
ma thành chính giác, hiện các việc quí báu
tốt lành, tòa này mong ngài đều thành tựu.
Vườn Ba la nại nơi trang nghiêm, vì năm
vị tiên mở diệu pháp, thành tựu vô lượng
việc tốt lành, mong ngài giờ này đều chứng
được”. A xà lê đại mạn đồ la quán đính
nghi quĩ còn thêm một tụng nữa (Đại 18,
191 hạ): “Phương tiện đại bi của chư Phật,
lợi khắp chúng sinh trong pháp giới, hết
cõi vị lai không mỏi mệt, bốn trí vô ngại
ngài sẽ được”. Như vậy, tất cả là năm bài
tụng. Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 8
có chép bài ca tán bằng cả tiếng Phạm và
tiếng Hán, mỗi bài đều có 11 kệ. Bài ca tán
tiếng Hán, khi A xà lê trao năm bình Quán
đính cho người nhận, được cả A xà lê và
đại chúng cùng xướng tán. Còn bài ca tán
bằng tiếng Phạm hiện nay chỉ dùng có 3
kệ, và sau khi kết thúc Quán đính, đi quanh
đàn ba vòng thì được xướng lên. Lại nữa,
theo Đại nhật kinh sớ quyển 8 chép, ca tán
có ba thứ: Cát khánh tán, Cát tường tán và
Cực cát tường tán. [X. kinh Đại nhật Q.2
phẩm Cụ duyên; A sa phọc sao Q.15; Nhũ
vị sao Q.16].

CÁT LẬT SẮT NOA
Phạm:Kfwịa. Là một trong các thần
của Ấn độ giáo. Còn gọi Hắc thiên. Là hoá
thân của Tì thấp nô. Tên của thần này đã
thấy xuất hiện trong Lê câu phệ đà và Áo
nghĩa thư cổ đại, sau đến thời Ma ha bà la
đa thì thành là vị anh hùng nửa thần nửa
người rất được hoan nghênh, và trong Bạc
già phạm ca thì được gọi là “tinh thần vũ
trụ tối cao”. Cha là Bà tẩu thiên (Phạm:
Vasudeva), mẹ là Đề bà cát (Phạm:Devakì).
Cứ theo sách Bạc già phạm vãng thế thiên
Thần thoại thứ 10
chép, thì lúc còn nhỏ,
Cát lật sắc noa là trẻ
chăn trâu, đã từng giết
vua ác (Phạm:Kaôsa),
quỉ dữ, là người bảo hộ
trẻ chăn trâu và gia súc.
Vốn là thần chăn trâu
của tín ngưỡng dân
gian Ấn độ, sau dần
dần được coi như cùng
với Tì thấp nô là nhất
thể, thậm chí được tôn
làm thần ở nguyên lí tối cao. Nội dung bài
hát chăn trâu của thần này, thường được
những nhà văn nghệ cổ điển lấy làm đề
tài. (xt. Hắc Thiên).
CÁT LẬT SẮT NOA HÊ PHỔ
Phạm:Harivaôza. Bản phụ lục của Sử
thi Ma ha bà la đa (Phạm: Mahàbhàrata)
của Ấn độ. Nội dung tường thuật sự tích
những anh hùng của chủng tộc Tì thấp ni
(Phạm: Vfwni) từ Tạo vật chủ (Phạm:
Prajàpati) thái cổ trở xuống và sự tích người
dũng sĩ vĩ đại nhất của chủng tộc này là
Cát lật sắt noa (Kfwịa, tức là Hari). Sự tích

của Cát lật sắt noa tuy đã được ghi chép
trong các sách sử Ma ha bà la da, Bạc già
phạm ca, nhưng không nói rõ phần gia tộc
phổ hệ, nên đặc biệt bổ túc cho sự thiếu
sót ấy bằng phụ lục này.
Có thuyết bảo sách này đã có ở khoảng
thế kỉ thứ II vốn là các bài hát vè của riêng
Cát lật sắt noa, về sau đời này qua đời khác
cứ thêm thắt vào mãi, và nội dung dân ca
Cát Lật Sắt Noa
CÁT LẬT SẮT NOA HÊ PHỔ

C
788
du mục có tính thuần túy văn học chất
phác, cũng dần dà được thêm vào sắc thái
tôn giáo. Tuy nhiên, tính chất vẫn giống
với La ma da na và rất khác với Phú lan na
là tác phẩm rất giàu khí sắc tôn giáo. Bản
san hành sớm nhất của sách này là vào
đầu thế kỷ thứ 7, do một trăm mười tám
chương, sáu nghìn không trăm bảy mươi
ba kệ tổ thành. [X. P. L. Vaidya: The
Harivaôza, for the first time critically edited,
2 vols, Poona 1969 – 1971; M.
Winternitz: A History of Indian Literature,
vol.1].
CÁT LŨ TỊNH
Cát lũ, đem tấm vải cắt ra thành những
mảnh nhỏ; Tịnh, ý là không có tội. Đức
Phật qui định các Tỷ khưu không được mặc
ca sa may bằng tơ lụa hoặc các thứ vải mịn
màng đẹp đẽ, nhưng, trong trường hợp có
các loại kể trên mà không có cách nào để
nhuộm thành ba màu xanh, đen và mộc
lan, thì được phép cắt các loại vải nói trên
thành những miếng nhỏ rồi khâu chắp lại
làm ca sa, như thế thì không vi phạm luật
của tăng, gọi là Cát lũ tịnh. [X. Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.trung phần 3].
CÁT NHẬT LƯƠNG THỜI
Ngày giờ tốt lành. Trung quốc, Ấn độ
từ ngàn xưa đã có tục theo sự vận hành
của các tinh tú để định ngày giờ lành dữ
mà đoán các việc tốt xấu nên hư của người
ta, bởi thế thông thường phần đông người
ta hay chọn ngày lành giờ tốt để làm việc
hòng được may mắn. Đại nhật kinh sớ

quyển 4 (Đại 39, 617 hạ) nói: “Phàm làm
các việc pháp, đều phải khế hợp với nghĩa
giờ”. Phép chọn ngày chọn giờ làm việc
phần nhiều do Mật giáo thực hành, chứ
Hiển giáo thì không dùng, đức Phật đã
cấm đoán rõ ràng, bảo rằng trong thực nghĩa
chân đế, không nên có quan niệm lành dữ
họa phúc, chỉ tùy phuơng tiện giáo hóa thế
tục, nếu cần thì dùng, không cần thì bỏ.
Kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) quyển 20
(Đại 12, 482 trung), nói: “Trong giáo pháp
của Như lai, không có chọn ngày lành, sao
tốt”. [X. kinh Tú diệu Q.thượng, Q.hạ; kinh
Đại bảo tích Q.3; luận Đại trí độ Q.13]. (xt.
Trạch Thời).
CÁT NHĨ ĐAN
........
Là ngôi chùa do Tôn khách ba, người
sáng lập phái Cách lỗ của Phật giáo Tây
tạng, kiến tạo. Chùa ở về mạn đông của
Lạp tát (Lhasa) tại Tây tạng. Là nơi phát
nguồn của Hoàng giáo. Trong năm Ung
chính đời Thanh, nhà vua ban hiệu là chùa
Vĩnh lạc, tục gọi là chùa Cam đan. (xt. Cam
Đan Tự).
CÁT TẠNG (549-623)
.... .
Vị tăng đời Tùy, người Kim lăng, họ An,
tên Thế. Tổ tiên là người nước An tức (tộc
Hồ), sau dời đến Kim lăng, vì thế còn gọi là
An cát tạng, Hồ cát tạng. Lúc ba, bốn tuổi,
sư theo thân phụ đến yết kiến ngài Chân
đế, Chân đế đặt tên cho sư là Cát tạng. Về
sau, thân phụ xuất gia, pháp hiệu là Đạo
lượng. Sư thường theo thân phụ đến chùa
Hưng hoàng nghe ngài Pháp lãng giảng Tam
luận, lúc bảy tuổi (có thuyết nói mười ba
tuổi) theo ngài Pháp lãng xuống tóc xuất

gia. Pháp lãng là người kế thừa hệ thống
giáo học Tam luận của ngài Cưu ma la thập,
cho nên sư chuyên học tập ba bộ Trung
luận, Bách luận và Thập nhị môn luận.
Mười chín tuổi, sư bắt đầu giảng kinh, tiếng
tăm truyền rộng, hai mươi mốt tuổi thụ giới
Cụ túc, thanh danh nổi như cồn.
CÁT LŨ TỊNH

C
789
Niên hiệu Khai hoàng (581) đời Tùy, sư
được ba mươi hai tuổi, gặp lúc ngài Pháp
lãng thị tịch, sư bèn đông du đến chùa Gia
tường ở huyện Cối kê tỉnh Triết giang,
chuyên tâm giảng diễn và viết sách, những
người đến hỏi đạo tới hơn nghìn, giảng
trường rất thịnh; lại các bộ sách chú sớ Tam
luận, cũng phần nhiều được hoàn thành
tại ngôi chùa này, bởi vậy, đời sau gọi sư là
“Gia tường đại sư”. Ngoài việc tập đại thành
tông Tam luận ra, sư còn tinh thông các
kinh Đại thừa như Pháp hoa, Niết bàn v.v...…
Tháng 8 năm Khai hoàng 17, sư viết
thư thỉnh cầu Đại sư Trí khải tuyên giảng
kinh Pháp hoa. Năm Đại nghiệp thứ 2 (606,
có thuyết nói năm Nhân thọ thứ 2 hoặc
Khai hoàng năm cuối), Dạng đế nhà Tùy
xuống chiếu chỉ mở bốn đạo tràng, sư vâng
mệnh vua ở đạo tràng Tuệ nhật tại Dương
châu tỉnh Giang tô, cứ theo truyền thuyết
thì sư đã hoàn thành tác phẩm Tam luận
huyền nghĩa vào thời gian này; sau dời đến
ở chùa Nhật nghiêm tại Trường an, chấn
hưng đạo pháp miền Trung nguyên. Ngoài
ra, sư đi các nơi giảng kinh nhằm mở rộng
tông Tam luận, cho nên đời gọi sư là tổ tái
hưng tông Tam
luận. Sư đã từng
biện luận với
Tam quốc luận
sư Tăng xán nổi
tiếng đương
thời, sư ứng đối
thao thao như
dòng nước, đôi

bên cật vấn qua
lại đến hơn bốn
mươi lần, cuối
cùng sư đã dành
phần thắng, thanh danh lừng lẫy một thời.
Từ đầu năm Đại nghiệp đến cuối đời Tùy,
sư chép hơn hai nghìn bộ kinh Pháp hoa,
và tạo hai mươi lăm pho tượng, chí thành
lễ sám, ngồi đối diện tượng bồ tát Phổ hiền
mà quán lý thực tướng. Niên hiệu Vũ đức
năm đầu (618) đời Đường, Cao tổ chọn mười
bậc đại đức ở Trường an để thống lĩnh
chúng tăng, sư là một trong số đó. Ngoài
ra, đáp lời thỉnh cầu của hai chùa Thực tế
và Định thủy, sư kiêm cả việc trông nom
hai chùa ấy. Sau dời về ở chùa Diên hưng.
Tháng 5 năm Vũ đức thứ 6, lúc mệnh
chung, sư tắm rửa sạch sẽ, thắp hương niệm
Phật, viết “Tử bất bố luận ” (luận
chết chẳng sợ) rồi nhập tịch, thọ bảy mươi
lăm tuổi. Sắc ban an táng tại núi Nam sơn,
phía bắc chùa Chí tướng.
Bình sinh, sư giảng Tam luận hơn một
trăm lượt, kinh Pháp hoa hơn ba trăm lượt,
kinh Đại phẩm, kinh Hoa nghiêm, kinh Duy
ma, luận Đại trí độ v.v...… mỗi bộ vài mươi
lượt. Học trò tuấn tú rất nhiều, nổi tiếng
hơn cả thì có Tuệ lãng, Tuệ quán và Trí
khải. Trước tác của sư thì thật là phong
phú: Trung quán luận sớ, Thập nhị môn
luận sớ, Bách luận sớ, Tam luận huyền
nghĩa, Đại thừa huyền nghĩa, Pháp hoa
huyền luận, Pháp hoa nghĩa sớ v.v…... cùng
các sách chú thích và lược luận, như Pháp
hoa, Niết bàn, Thắng man, Đại phẩm, Kim
quang minh, Duy ma, Nhân vương, Vô
lượng thọ v.v...… [X. Tục cao tăng truyện
Q.11; Phật tổ thống kỷ Q.10; Thích thị kê

cổ lược Q.2; Tam đại bộ bổ chú Q.1; Tịnh
danh huyền luận lược thuật Q.1; Trung
luận sớ kí Q.1].
CÁT TƯỜNG
.....
Phạm:Zrì. Dịch âm: Thất lị, Sư lị, Thi
lị, cũng gọi Cát dương. Dụng ngữ này thấy
rải rác khắp các kinh điển, như Cát tường
quả, Cát tường thảo v.v…... Cát tường quả là
cái quả mà thần Quỉ tử mẫu dùng để xua
đuổi ma tà. Cát tường thảo là dịch ý từ chữ
PhạmKuza, là loại cỏ sinh ở nơi ẩm thấp,
Cát Tạng
CÁT TƯỜNG

C
790
tương tự như cỏ bạch mao (cây hương bài).
Cứ theo nói thì đức Thích tôn, khi thành
đạo, đã ngồi trên cỏ cát tường, là do Đồng
tử Cát tường cắt, rồi trải lên toà ngồi của
đức Thích tôn. [X. Trung a hàm Q.54 kinh
Trà đế; kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
Q.2, Q.3; Hoa nghiêm kinh sớ quyển 12;
Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Cát Tường Quả,
Cát Tường Thảo).
CÁT TƯỜNG HỐI QUÁ
...........
Còn gọi là Cát tường thiên hối quá pháp,
Cát tường thiên nữ pháp, Cát tường hối
quá pháp. Tức cứ hàng năm vào tháng
giêng, lấy Cát tường thiên làm Bản tôn, tụng
kinh Kim quang minh tối thắng vương để
sám hối tội lỗi và cầu an giải hạn. Vào
khoảng thế kỉ thứ VIII, Thiên hoàng của
Nhật bản bắt đầu thi hành pháp hội này.
chủ yếu là cầu mưa thuận gió hòa, mùa
màng kết quả.
CÁT TƯỜNG KINH
........
I. Cát tường kinh. Có một quyển. Do
Chi khiêm đời Ngô dịch, còn gọi là Bát cát
tường thần chú kinh, Bát cát tường kinh,
Bát cát tường chú kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 14. Nội dung tường thuật việc đức
Phật ở nước La duyệt kì núi Kì xà quật, cùng
với chúng tỉ khưu và Bồ tát tập hội, trong
hội đức Phật đã nói cho ngài Xá lợi phất và
đại chúng nghe về công đức thụ trì danh
hiệu của tám đức Phật ở phương Đông và
tám Cát tường thần chú.
Về sự phiên dịch kinh này, cứ theo Trinh

nguyên tân định thích giáo mục lục quyển
12, có tất cả năm bản dịch, mà hiện chỉ
còn bốn, đều thu trong Đại chính tạng tập
14, còn một thì thiếu. Trong đó, bản dịch
thứ nhất, tức “Bát cát tường thần chú kinh”,
nói ở trên, 1 quyển, là do Chi khiêm đời
Tam quốc Ngô dịch; bản thứ hai là “Bát
dương thần chú kinh” 1 quyển, do Trúc
pháp hộ đời Tây Tấn dịch; bản thứ ba “Bát
cát tường kinh” 1 quyển, hiện thiếu, là do
Cầu na bạt đà la đời Tống dịch; bản thứ tư
“Bát cát tường kinh” do Tăng già bà la đời
Nam triều Lương dịch; bản thứ năm “Bát
phật danh hiệu kinh” 1 quyển, do Xà na
quật đa đời Tùy dịch. [X. Lịch đại tam bảo
kỉ Q.5; Đại đường nội điển lục Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.2].
II. Cát tường kinh, gồm mười hai bài
tụng. Do Hoàng để lạp lị lị (tên dịch âm
Pàli) dịch vào năm Dân quốc 24 (1935),
đăng trên Nhật báo Phật giáo ngày 22 tháng
9. Kinh này là kinh Tiểu tụng (Khuddaka
Pàỉha) trong Tiểu bộ kinh (Khuddaka
NikàyaI) thuộc tạng kinhPàli. Nội dung
kể việc đức Phật ở nước Xá vệ, trong vườn
Kì thụ Cấp cô độc, đáp lời thỉnh cầu của
một người trời mà nói về lí giữ giới tu điều
lành có thể được đại cát tường.
Trong bài “Cát tường kinh đích thấu
thị” (nhìn suốt qua kinh Cát tường) của nhà
học giả Pháp chu hiện đại, có nêu lên rằng,
phẩm Cát tường thứ 39 trong kinh Pháp
cú thu vào Đại chính tạng tập thứ 4, là
dịch từ Tiểu bộ kinh, đồng thời như đã nói
ở trên, kinh này là kinh Tiểu tụng thuộc
Tiểu bộ kinh, cho nên suy luận là phẩm
Cát tường đã lấy từ kinh Cát tường trong
kinh Tiểu tụng. Ngoài ra trong bài văn của

mình, Pháp chu còn in cả nguyên văn Pàli
của kinh này, rồi đem so sánh đối chiếu
bản dịch với nguyên bản mà chỉ ra những
điểm khác nhau giữa hai bản.
CÁT TƯỜNG QUẢ
...... Tức quả thạch lựu. Là quả vật mà thần
Quỉ tử mẫu cầm trong bàn tay trái. Vì quả
này có khả năng phá trừ ma chướng, cho
nên gọi là quả cát tường. Cứ theo kinh Ha
CÁT TƯỜNG HỐI QUÁ

C
791
lị đế mẫu chân ngôn chép, thì thần Quỉ tử
mẫu tay trái ôm một đứa bé nơi bụng, còn
tay phải thì cầm quả cát tường. Truyện này
hoặc do thuyết thần Quỉ tử mẫu đến thành
Vương xá xin con của người khác, sau đó
để lại quả cát tường thay thế cho đứa con
mà ra, hoặc do thuyết một quả cát tường có
năm trăm hột để tượng trưng việc thần Quỉ
tử mẫu lấy Bán chi ca dược xoa, đẻ được
năm trăm người con mà ra.
Quả cát tường còn được gọi là cây quỉ
sợ, là vật tương ứng với trừ tà; hoa thì ít,
quả thì nhiều, biểu thị ý “nhân hành ”
nhỏ mà được quả lớn. Ngoài ra cũng có
thuyết bảo quả cát tường là quả Câu duyên.
CÁT TƯỜNG THẢO
...... Phạm: Kuza. Dịch âm là Củ thi, Câu
thư, Cô xa. Dịch ý là Thượng mao, Hương
mao, Cát tường mao, Lữu thảo, Hi sinh thảo.
Nói tắt là Tường thảo. Cỏ này
sinh ở chỗ ẩm ướt, hoặc mọc
dưới ruộng nước, hình dáng
giống như cỏ tranh, dài độ
hơn sáu mươi phân. Cứ theo
các kinh điển chép, thì khi
đức Thích tôn thành đạo dưới
cây Bồ đề, ngài đã ngồi trên
cỏ này, do đồng tử Cát tường
cắt và trải trên toà ngồi của
đức Thích tôn. Ấn độ từ xưa
đến nay vẫn coi loại cỏ này là
thần thánh là điềm lành,
trong các buổi tế lễ, thường
được dệt kết thành chiếu để
đặt các vật cúng lễ lên trên. Ngoài ra những

nhà tu hành cũng đem trải ở những nơi
vắng vẻ yên tịnh, hoặc trong phòng sạch
sẽ, để làm đồ ngồi, nằm.
Về sự lợi ích của cỏ Cát tường thì, cứ
theo Đại nhật kinh sớ quyển 19 nói, vì cỏ
này đức Thích tôn ngồi trên khi thành đạo,
cho nên khi những người tu hành trải cỏ
này mà ngồi thì chướng ngại không phát
sinh, các trùng độc không đến được, vả lại
chất cỏ rất thơm sạch. Tuy nhiên, cỏ này
sắc như dao, rất dễ gây thương tích cho
thân thể, nếu người tu hành không thận
trọng, không chú tâm thì sẽ bị cỏ làm
thương tổn, cho nên nhờ thế mà biết tự
chế, trừ khử tâm phóng túng. [X. kinh Tu
hành bản khởi Q.hạ; kinh Phật bản hạnh
tập Q.26; kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Bất không quyên sách đà la ni; Thích thị
yếu lãm Q.hạ].
CÁT TƯỜNG THẦN CHÚNG
...........
Đối lại với “Quá hoạn thần chúng.....
.....”. Chỉ thần chúng có các tướng tốt
lành; cũng tức là chỉ quyến thuộc thanh
tịnh. Quá hoạn thần chúng thì chỉ các thần
chúng có tội lỗi, tai họa; cũng tức là chỉ
quyến thuộc xấu ác. Cứ theo luận Thích
ma ha diễn quyển 2 chép, thì thần vương
Cưu na da ở trên núi Kim cương, có khả
năng sinh ra các thần chúng tốt lành, cũng
như nhất tâm chân như hay sinh ra các
pháp thanh tịnh không nhơ nhuốm; lại như
thần Già tì khư la ở trong bể lớn, có khả
năng sinh ra thần chúng cát tường, thần
chúng quá hoạn, ví như nhất tâm sinh diệt,
hay sinh ra hết thảy các pháp trong trắng,
ô nhiễm. Hai thí dụ trên giải thích ý tâm
chân như môn chỉ sinh ra các pháp chân

như thanh tịnh, còn tâm sinh diệt môn thì
sinh cả hai pháp nhiễm và tịnh. Các pháp
do hai môn sinh ra tuy có khác nhau, nhưng
về pháp thể thì là đồng nhất, chỉ do công
năng bất đồng mà có tên khác nhau.
CÁT TƯỜNG THIÊN
Phạm:Zrì-mahà-devì. Dịch âm: Thất
lị ma ha đề tì. Là thần nữ ban phát phúc
Cát Tường
Thảo
CÁT TƯỜNG THIÊN

C
792
đức. còn gọi là Ma ha thất lị, Thất rị thiên
nữ, Cát tường thiên nữ, Cát tường công
đức thiên, Bảo tạng thiên nữ, Đệ nhất uy
đức thành tựu chúng sự đại công đức thiên.
Vốn là thần trong thần thoại Ấn độ , là vợ
của trời Na la diên, là mẹ của thần Ái dục
(Phạm:Kàma), sau cùng với các thần Đế
thích, Ma hê thủ la, Tì thấp nô, gộp lại
được Phật giáo thừa nhận, trở thành các
thiện thần hộ pháp của Phật giáo. Cứ theo
truyền thuyết thời kỳ đầu của Phật giáo Ấn
độ, thì thần này là vợ của trời Tì sa môn,
cha là Đức xoa ca, mẹ là thần Quỉ tử mẫu.
Các tên gọi khác của thần này thì rất
nhiều, kinh Cát tường thiên nữ thập nhị
danh hiệu, liệt kê mười hai tên, kinh Đại
cát tường thiên nữ thập nhị khế nhất bách
bát danh vô cấu Đại thừa thì đưa ra một
trăm linh tám thứ danh xưng. Ngoài ra, còn
có các tên khác như Lạc khất sử minh
(Phạm: Lakzmì), Đại hải sinh (Phạm:
Jaladhi-jà) v.v…...
Về hình tượng của thần này, trong các
kinh điển nói không giống nhau, thông
thường phần nhiều tay trái cầm ngọc như
ý, tay phải kết ấn Thí vô úy. Tại Ấn độ thì
có tượng bốn tay, tám tay. Chủng tử là …
(zrì) , hình Tam ma da là Như ý bảo châu,
bài chú nhỏ phần nhiều dùng “Án, ma ha
thất lị duệ sa ha”, cũng có khi dùng “A lạc
thất sắt nhĩ nẵng xả dã”. Pháp lấy thần này
làm Bản tôn mà tu để sám hối tội lỗi, thì
gọi là Cát tường thiên nữ pháp, Cát tường
hối quá pháp; Mạn đồ la dùng để tu pháp
này, gọi là Cát tường thiên mạn đồ la. Ngoài

ra khi tu pháp này, niệm chân ngôn của
Tùy cầu bồ tát, có thể tiêu trừ Hắc ám thiên
nữ thường theo thần này để gây tai họa.
Hắc ám thiên nữ là em gái của Cát tường
thiên nữ, thường theo chị đến nơi nào cũng
gây tai họa cho người ta, hai chị em cứ theo
nhau ban phúc giáng họa, biểu thị nghĩa
phúc họa theo nhau.
Tín ngưỡng Cát tường thiên nữ đã có
từ xưa, tại Nhật bản cũng rất được tôn thờ,
sau vì sự tôn thờ Biện tài thiên nữ là nữ
thần phúc đức, tăng
ích, thịnh hành,
nên tín ngưỡng Cát
tường thiên nữ dần
dần phai nhạt. [X.
kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.57;
kinh Kim quang
minh Q.2 phẩm
Công đức thiên;
kinh Đà la ni tập
Q.10 Công đức
thiên pháp; kinh Tô
tất địa yết la Q.trung; kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.11; kinh Đại
tùy cầu đà la ni Q.thượng; kinh Tì sa môn
thiên vương; Bảo tạng thiên nữ đà la ni
pháp].
CÁT TƯỜNG TỌA
........
Một trong các phép ngồi. Có ba thứ:
1. Có xuất xứ từ kinh Bất không quyên
sách quyển 2, tức trước hết, chân trái đặt
lên bắp vế chân phải, sau chân phải đặt
lên bắp vế chân trái, hai chân tréo nhau,
hai tay để lên chỗ hai chân giao nhau, bàn
tay phải đặt trên bàn tay trái, cách ngồi này

gọi là Toàn già tọa .
2. Cứ theo Bất tư nghị sớ quyển hạ chép,
thì chân phải đặt lên đùi chân trái, cách
này gọi là Bán già tọa .
3. Cứ theo kinh Chuẩn đề đà la ni chép,
Cát Tường Thiên
Bán già tọa Toàn già tọa
CÁT TƯỜNG TỌA

C
793
thì ngồi soạc hai chân, là phép ngồi tương
ứng với phép trừ tai. Hành giả mặt quay về
phương bắc, lấy chân phải đạp lên chân
trái, tướng ngồi giống như hình cái sàng.
[X. kinh Đại nhật Q.7 phẩm Trì tụng pháp
tắc; Kim cương đính du già hộ ma nghi quĩ;
Cúng dường thứ đệ pháp sớ Q.hạ].
CĂN
Phạm: indriya. Thông thường chỉ cho
khí quan, cơ năng, năng lực. Trong dụng
ngữ Phật giáo, danh từ “căn” cũng hàm ý
là năng lực khí quan. Gốc rễ của cỏ cây
không những chỉ có sức tăng trưởng, mà
còn có năng lực phát sinh ra thân cây,
cành lá và hoa quả. Cũng như mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, không những chỉ giúp cho
sự giác ngộ của người tu hành, mà còn có
sức đẩy mạnh Tín, Tiến, Niệm, Định, Tuệ,
vì thế mà dùng năm căn làm tên gọi. Về
“căn”, trong các kinh giáo có rất nhiều
nghĩa, nhưng đại khái có thể chia làm hai
loại sau:
1. Chỉ tác dụng có sức mạnh mẽ (cũng
gọi là tăng thượng). Có 22 căn: Căn mắt,
căn tai, căn mũi, căn lưỡi, căn thân, căn ý,
căn nữ, căn nam, căn sống, căn vui, căn
khổ, căn mừng, căn lo, căn bỏ, căn tin, căn
siêng, căn niệm, căn định, căn tuệ, căn chưa
biết đang biết, căn đã biết và căn biết đầy
đủ v.v...
Sáu căn đầu: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân,
ý gọi là Lục căn, trong đó, ngoài căn ý
(tâm) ra, năm căn trước thuộc về khí quan
(ngũ quan) cảm giác, hoặc là cơ năng cảm
giác, do vật chất (sắc) tạo thành, vì thế

gọi là năm sắc căn, gọi tắt là năm căn.
Phái Số luận cho rằng năm căn này có
đủ tác dụng nhận biết, bởi vậy gọi là Tri
căn, năm Tri căn. Ngoài năm Tri căn ra,
phái Số luận còn thêm năm căn Tác
nghiệp (tay, chân, miệng, chỗ tiểu tiện,
chỗ đại tiện) và căn ý mà lập thành thuyết
11 căn.
Năm căn chia thành Thắng nghĩa căn
điều khiển các tác dụng cảm giác (tương
đương với hệ thần kinh) và Phù trần căn
giúp đỡ các tác dụng (nhãn cầu, cổ mạc
v.v... là những khí quan bên ngoài do máu
thịt tạo thành); Nhất thiết hữu bộ cho Thắng
nghĩa căn mới là năm căn.
Trong 22 căn thì năm căn vui, buồn,
mừng, lo và trung dung (không vui không
buồn = xả), có khả năng cảm nhận những
ấn tượng cảm giác ngoại giới, có khác với
năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân nên gọi là
Ngũ thụ căn (năm căn cảm nhận). Ngoài
ra, tín, cần (siêng năng), niệm, định, tuệ
cũng gọi là năm căn, vì chúng có khả năng
diệt trừ phiền não, đạt đến Thánh đạo, có
tác dụng thù thắng, cho nên cũng dùng
chữ “căn” làm tên. Nhưng để phân biệt với
năm căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, năm căn
tín, cần, niệm, định, tuệ được gọi là Ngũ vô
lậu căn (năm căn vô lậu).
Còn về ba căn: Chưa biết đang biết, Đã
biết và Biết đầy đủ thì căn Chưa biết đang
biết do kiến đạo dẫn khởi, còn căn Đã biết
thì phát sinh ở Tu đạo và căn Biết đầy đủ
thì đến Vô học đạo mới nảy sinh. Ba căn
trên đây cũng gọi là Tam vô lậu căn (ba
căn vô lậu).
Lại nữa, trong 22 căn thì nữ căn, nam
căn và mệnh căn là chỉ cho mệnh sống và

tuổi thọ. Nữ căn, nam căn tạo cho nam, nữ
có đủ sức trưng tính, đặc biệt chỉ tính khí.
Cái tính dời đổi từ nam chuyển biến thành
nữ, hoặc do nữ chuyển biến thành nam,
thì gọi là chuyển căn. Thông thường nói
hai căn, có người bảo đó là Thắng nghĩa
căn và Phù trần căn, nhưng cũng có người
cho hai căn là nam căn và nữ căn.
2. Căn, có nghĩa căn cơ, căn tính, biểu
thị tính chất, tư chất, là người lãnh nhận
giáo pháp. Vì căn có hơn và kém khác
CĂN

C
794
nhau, nên mới phân biệt hai căn lợi (sắc
bén) và độn (chậm lụt), hoặc ba căn
thượng, trung, hạ, hoặc ba căn lợi, trung,
độn v.v... Nếu dùng sức tu đạo mà tu luyện,
từ độn căn, hạ căn, dần dần tu đến lợi
căn, thượng căn, thì gọi là Luyện căn, hoặc
là Chuyển căn. Trong các loại chuyển căn,
đặc biệt chỉ cho hạng người từ Thanh văn
(hạ căn) chuyển đến Duyên giác (trung
căn), rồi lại tiến lên nữa mà đến Bồ tát
(thượng căn).[X. luận Câu xá Q.3; Đại thừa
nghĩa chương Q.4]. (xt. Tam Vô Lậu Căn,
Ngũ Căn).
CĂN BẠI
I. Căn bại. Nghĩa là năm căn: Mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân đã hư hoại, không còn dùng
được nữa. [X. kinh Duy ma phẩm Phật đạo;
Duy ma kinh sớ (Tuệ viễn)]
II. Căn bại. Gọi tắt của Căn bại nhị
thừa. Chỉ cho hàng Thanh văn, Duyên giác
chuyên lo lợi mình độ mình, không có tâm
cầu thành Phật, đến nỗi làm bại hoại cái
mầm mống của Phật đạo. (xt. Căn Bại Hoại
Chủng).
CĂN BẠI HOẠI CHỦNG
Cũng gọi Căn bại nhị thừa, Bại chủng
nhị thừa, Bại căn, Bại chủng. Hoặc gọi là
Tiêu nha bại chủng. Là danh xưng có tính
chê trách mà Đại thừa dành cho hàng
Thanh văn, Duyên giác, ví Thanh văn,
Duyên giác không có tâm mong cầu thành
Phật, là hạt giống tiêu mất sự chứng ngộ
quả Phật, nên gọi là Căn bại hoại chủng
(căn hư, hạt giống nát).
Hàng Nhị thừa rơi vào lí không, chỉ

lo độ lấy mình, không thiết tha với việc
cứu giúp người khác, cuối cùng đi đến
tịch diệt, làm cho hạt giống quả Phật hư
nát. Từ ngữ Căn bại hoại chủng được thấy
trong phẩm Bất tư nghị và phẩm Phật
đạo của kinh Duy ma, là lời ngụ ý chê
trách hàng Tiểu thừa. [X. Kinh Thập trụ
đoạn kết Q.2; luận Thập trụ tì bà sa Q.5
phẩm Dị hành].
CĂN BẢN ẤN
Các vị tôn Mật giáo đều có Ấn và Minh
(chân ngôn, thần chú) căn bản của các ngài
và lấy đó làm tiêu biểu cho bản thệ nội
chứng của các Ngài.
Ấn là ấn khế; Minh là đà la ni (chú).
Ấn, Minh của chư tôn thông thường có ba
loại: Căn bản ấn, Tâm bí mật ấn và Tùy
tâm ấn. Và đà la ni tương đương với ba ấn
trên là: Căn bản đà la ni (Đại tâm chú),
Tâm chân ngôn và Tâm trung tâm chân
ngôn (Tùy tâm chú). Chẳng hạn, Như ý
luân căn bản ấn chân ngôn trong nghi quĩ
Như ý luân, Thập nhất diện quán tự tại
căn bản ấn chân ngôn trong nghi quĩ Thập
nhất diện v.v... đều thuộc loại này. [X. Bí
tạng kí tư sao Q.6].
CĂN BẢN CHÍNH HÀNH LUẬN
Phạm: Mùlàcàra, gồm 12 chương.
Thánh điển xưa nhất của phái Không y
thuộc Kì na giáo ở Ấn độ. Sách được hoàn
thành khoảng sau thế kỉ I đến trước thế kỉ
V tây lịch. Nhà chú thích Vasunandin
(khoảng thế kỉ XII đến XIII) cho rằng tác
giả sách này làVaỉỉakera, và ông đặt các
chương là:
- Hai mươi tám thứ đạo đức căn bản
(Phạm:Mùla-guịa),
- Nói sơ qua về sự buông bỏ (Phạm:

Saíksepa-pratyàkhyàna),
- Chính hạnh xuất gia (Phạm:
Samàcàra),
- Năm thứ chính hạnh (Phạm:
Paĩcàcàra),
CĂN BẠI

C
795
- Vật cho (thí vật) trong sạch (Phạm:
Piịđa- zudhi),
- Mười hai thứ suy nghĩ tìm hiểu (Phạm:
Dvàdazànuprekwa),
- Cốt tủy của giáo pháp (Phạm:Samayasàra),
- Giới đức (Phạm:Zìla-guịa) v.v...
Nhưng có học giả cho rằng:
1. Nội dung sách này nhiều chỗ lập đi
lập lại, hơn nữa, có thu tập luận điểm của
các tông phái khác, cho nên Vaỉỉakera
chỉ là người biên soạn chứ không phải người
sáng tác.
2. Còn có sách khác mang cùng tên và
nội dung cũng tương tự được ấn hành dưới
tên Kundakunda, cho nên Căn bản chính
hành luận có lẽ đã do người đời sau sửa đổi
lại Kundakunda mà thành.
CĂN BẢN CHÚ
I. Căn bản chú. Cũng gọi Đà la ni. Chỉ
chung các chân ngôn đà la ni rõ ràng và
trọng yếu nhất trong công đức bản thệ nội
chứng của chư Tôn trong Mật giáo. Chú này
là chú cội gốc trong các chân ngôn, cho nên
gọi là Căn bản chú. Loại đà la ni này rất
nhiều, như Vô lượng thọ Như lai căn bản
đà la ni, Thánh như ý luân Quán tự tại bồ
tát căn bản đà la ni, Di lặc bồ tát căn bản
chú v.v... đều thuộc loại chú căn bản.
II. Căn bản chú. Chỉ cho chú Đại bi
của bồ tát Quan âm. Là bài chú gồm 84
câu nói trong kinh Đại bi tâm đà la ni,
tụng trì đà la ni này có thể diệt trừ trọng
tội và tà ác. Công năng bài chú này rất
linh nghiệm cho nên được trì tụng khá
rộng rãi. (xt. Đại Bi Tâm Đà La Ni Kinh,

Đại Bi Chú).
CĂN BẢN ĐÀ LA NI
I. Căn bản đà la ni. Cũng gọi Căn bản
chú, Căn bản chân ngôn. (xt. Căn Bản
Chú).
II. Căn bản đà la ni. Gọi đủ: Vô lượng
thọ Như lai căn bản đà la ni. Cũng gọi A di
đà đại la ni, Thập cam lộ chân ngôn. Là bài
chú gồm 10 câu nói trong Vô lượng thọ
kinh giáo hành nghi quĩ. Người trì tụng chân
ngôn này có thể tiêu trừ bốn tội nặng, năm
tội vô gián và tất cả nghiệp chướng, đến
lúc lâm chung được đức Phật A di đà và
các thánh chúng tới đón về cõi Tịnh độ
cực lạc. Vì đà la ni này có khả năng diệt trừ
các nghiệp chướng căn bản và được vãng
sinh, cho nên gọi là Căn bản đà la ni.
CĂN BẢN ĐẠI THÁP
Một trong những kiến trúc quan trọng
trên núi Cao dã bên Nhật bản. Kiểu kiến
trúc được phỏng theo tòa tháp sắt ở nam
Ấn độ. Tháp có hai tầng: tầng dưới phía
ngoài hình vuông, phía trong hình tám góc,
tầng trên hình tròn, trên dưới liên tiếp như
hình những chiếc bánh bao chồng xếp lên
nhau, trên nóc là hình vuông.
CĂN BẢN ĐỊNH
Phạm: dhyàna-maula. Cũng gọi Căn
bản thiền, Căn bản đẳng chí, Bát định căn
bản, Bát căn bản định. Gọi tắt: Căn bản.
Bốn Tĩnh lự (bốn thiền) và bốn định
cõi Vô sắc mỗi định đều có Căn bản định
và Cận phần định. Khi thân vẫn còn ở cõi
Dục, chưa sinh lên cõi Sắc hay cõi Vô sắc,
nhưng nhờ tu hành đã hoàn toàn đoạn trừ
các Tu hoặc ở cõi dưới mà được định ở cõi
trên, thì gọi là Căn bản định. Tuy nhiên,
muốn dứt hết các Tu hoặc để được định

này không phải là dễ, nên trước hết phải
chuẩn bị hành vi (gia hành), nghĩa là tuy
chưa dứt hết được Tu hoặc nhưng nhờ áp
phục chúng mà được định, tức là giai đoạn
CĂN BẢN ĐỊNH

C
796
tẩy trừ sạch Tu hoặc để đạt đến định Căn
bản. Giai đoạn này gọi là Cận phần định
(định gần đến định căn bản). Nó là cửa
tiến vào định Căn bản. Đây cũng có tám
thứ, trong đó, cận phần của Sơ thiền đặc
biệt được gọi là Vị chí định (Định chưa đến
định Căn bản).[X. luận Đại tì bà sa Q.80;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.7; Câu xá luận quang
kí Q.28]. (xt.Cửu Địa).
CĂN BẢN HOẶC
Đồng nghĩa với Căn bản phiền não. Tức
là chúng sinh có đủ sáu thứ phiền não căn
bản là: tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến
v.v... Trong đó, Ác kiến lại được chia làm
năm thứ: Thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến
thủ kiến và giới cấm thủ kiến, gọi là Ngũ lợi
sử (năm thứ phiền não sắc bén). Còn tham,
sân, si, mạn, nghi gọi là Ngũ độn sử (năm
thứ phiền não cùn lụt).
Sử là tên khác của phiền não, vì phiền
não thường xui khiến chúng sinh trôi lăn
trong biển sống chết nên gọi là Sử (sai
khiến). [X. luận Đại tì bà sa Q.46, Q50; luận
Tạp a tì đam tâm Q.4]. (xt. Căn Bản Phiền
Não).
CĂN BẢN HỘI
Cũng gọi Thành thân hội, Yết ma hội.
Chỉ cho hội Trung ương trong chín hội
Mạn đồ la của Kim cương giới Mật giáo.
Hội này là tổng thể căn bản của chín hội
Đại mạn đồ la. [X. Bí tạng kí]. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La).
CĂN BẢN NGHIÊP ĐẠO
Bất luận là nghiệp thiện hay nghiệp ác,
mỗi nghiệp đều có thể chia làm ba phần:

Gia hành, Căn bản, Hậu khởi. Mỗi khi làm
một việc gì, cái phương tiện trước khi làm
gọi là gia hành; cái khoảnh khắc việc ấy
được hoàn thành thì biểu nghiệp và vô biểu
nghiệp của nó được gọi là Căn bản đạo
nghiệp; sau đó lại làm nữa thì gọi là Hậu
khởi. Ví dụ việc sát sinh, trong giây phút
đang giết, thì vô biểu nghiệp của hành động
giết hại và lí do của việc giết hại phát ra ở
trong mình, gọi là Căn bản nghiệp đạo. (xt.
Nghiệp Đạo).
CĂN BẢN PHÁP LUÂN
Một trong ba Pháp luân do ngài Cát tạng
thuộc tông Tam luận lập ra. Chỉ cho giáo
pháp của kinh Hoa nghiêm. Nghĩa là khi
đức Phật mới thành đạo, Ngài nói kinh Hoa
nghiêm, lúc đó, đức Phật chỉ nói pháp môn
một nhân một quả cho hàng Bồ tát nghe,
đây là giáo pháp căn bản. Nhưng, những
người độn căn ít phúc không thể hiểu được
pháp môn căn bản này, nên đức Phật phải
tùy theo căn cơ mà hoá độ, Ngài mới diễn
nói giáo pháp năm thời khiến mọi người
đều có thể lãnh hội, ngộ nhập. [X. Pháp
hoa du ý Q.thượng]
CĂN BẢN PHẬT GIÁO
Nói theo nghĩa rộng thì Căn bản Phật
giáo đồng nghĩa với Nguyên thủy Phật
giáo; còn nói theo nghĩa hẹp thì Căn bản
Phật giáo là chỉ cho nền Phật giáo lúc
đức Phật còn tại thế, và cũng chỉ cho nội
dung của sự giác ngộ và giáo pháp do
đức Phật nói.
Từ xưa, trong Phật giáo đã có Đại thừa
và Tiểu thừa khác nhau, mục đích tu hành
của Tiểu thừa chỉ giới hạn trong hàng
Thanh văn, Duyên giác là giáo pháp phương
tiện quyền biến, là cửa đầu tiên đưa vào

Phật giáo. Thời gần đây, theo sự nghiên cứu
về giáo pháp và lịch sử giáo lí mà danh
xưng đã được thay đổi: không dùng danh
CĂN BẢN HOẶC

C
797
từ Phật giáo Tiểu thừa, mà gọi Phật giáo ở
thời kì đầulà Phật giáo căn bản, hoặc là
Phật giáo nguyên thủy. Giáo nghĩa ở thời
kì này là do đức Thích tôn trực tiếp nói
ra, rồi về sau, Đại thừa đem phu diễn giáo
nghĩa ấy rộng ra mà thành là Phật giáo
Đại thừa.
Hiện nay, các nước Sri Lanka (xưa gọi
là Tích lan), Miến điện, Thái lan v.v... thuộc
Phật giáo nguyên thủy; còn Nepal, Tây tạng,
Mông cổ, Trung quốc, Việt nam, Hàn quốc,
Nhật bản... thuộc Đại thừa, hoặc tu học cả
Đại thừa và Tiểu thừa. (xt. Nguyên Thủy
Phật Giáo).
CĂN BẢN PHIỀN NÃO
Phạm:mùla-kleza. Cũng gọi Bản hoặc,
Căn bản hoặc. Gọi tắt là Phiền não. Đối lại
với Tùy phiền não. Có sáu thứ phiền não
căn bản: Tham, sân, si, mạn, kiến và nghi.
Trong đó, kiến lại được chia làm năm thứ
gọi là Ngũ lợi sử; năm thứ còn lại gọi là
Ngũ độn sử. Hợp chung lại là 10 Tùy miên.
Ngoài ra, cũng có khi chia làm 88 sử
hoặc 98 sử. Trái lại, chi mạt phiền não (phiền
não ngành ngọn) phụ thuộc Căn bản phiền
não, có đủ tác dụng của tâm ô nhiễm (Tâm
sở ô nhiễm), cũng gọi là Tùy phiền não,
Tùy hoặc.
Tông Câu xá cho rằng Chi mạt phiền
não có 19 thứ là: Phóng dật, giải đãi, bất
tín, hôn trầm, trạo cử (trừ nghi ra) trong
Đại phiền não địa pháp; vô tàm, vô quí trong
Đại bất thiện địa pháp; phẫn, phú, xan, tật;
não, hại, hận, siểm, cuống, kiêu trong Tiểu
phiền não địa pháp và thụy miên, ác tác

trong Bất định địa pháp.
Tông Duy thức thì loại bỏ thụy miên,
ác tác trong Bất định địa pháp rồi thêm
thất niệm, tán loạn, bất chính tri trong Đại
phiền não địa pháp mà thành 20 thứ gọi là
Nhị thập tùy phiền não. Lại nữa, Đại phiền
não địa pháp cũng gọi là Đại tùy phiền não
(Đại tùy hoặc), Tiểu phiền não địa pháp gọi
là Tiểu tùy phiền não (Tiểu tùy hoặc). [X.
luận Câu xá Q.19, Q.20; luận Thành duy
thức Q.6; luận Du già sư địa Q.66]. (xt. Kiến
Hoặc, Phiền Não).
CĂN BẢN TÂM
Một trong ba tâm nói trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương quyển 2. Là
tâm phiền não của phàm phu còn nguyên
vẹn, người có tâm này thì không chứng
được pháp thân.
Tông kính lục quyển 89 phối hợp tâm
căn bản với thức thứ tám. Thức thứ tám là
nguồn gốc sinh khởi muôn pháp, vì thế gọi
là tâm căn bản. (xt. Tam Tâm).
CĂN BẢN THÀNH TỰU LUẬN
Phạm:Mùlàràdhanà, do Tây ngõa á
(Phạm: Zivàrya) thuộc phái Không y
(không mặc quần áo) của Kì na giáo Ấn độ
soạn, gồm 2170 bài kệ. Từ ngữàràdhanà
là dụng ngữ chuyên môn của Kì na giáo,
bảo rằng đến lúc chết người ta mới có thể
thực hành được giáo lí của Kì na giáo một
cách trọn vẹn.
Sách này được hoàn thành vào thời mà
thuyết chủ trương “Nhịn ăn cho đến chết
để đạt đến thành tựu” đang thịnh hành,
cho nên cường điệu sự nhịn ăn đến chết là
con đường đi chung (àràdhanà).
Nội dung bàn về 17 cách chết, có thể
chia làm năm hạng mục:

1. Cái chết của kẻ chí ngu: Phản đạo
mà chết.
2. Cái chết của kẻ ngu: Tuy có chính
tín nhưng chưa xa lìa 5 điều ác;
3. Cái chết của người ngu mà hiền: Đã
có chính tín và lại xa lìa được một nửa của
5 điều ác.
CĂN BẢN THÀNH TỰU LUẬN

C
798
4. Cái chết của người hiền.
5. Cái chết của người rất hiền: Người có
trí tuệ hoàn toàn đã dứt trừ hết các phiền
não.
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ
Phạm:Mùla-stivàdin. Cũng gọi Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Một trong 20 bộ của
Tiểu thừa. Bộ này vốn từ Thượng tọa bộ
chia ra vào khoảng 300 năm sau đức Phật
nhập diệt. Về sau, từ bộ này lại chia ra nhiều
bộ nữa như Độc tử bộ v.v.., vì thế bộ này
được gọi là Căn bản (bộ gốc). (xt. Thuyết
Nhất Thiết Hữu Bộ).
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ BẬT
SÔ NI GIỚI KINH
Có 1 quyển. Gọi tắt: Tỉ khưu ni giới bản,
do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 24.
Kinh này là Tỉ khưu ni giới bản thuộc
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ, thể tài
của kinh này cũng giống như thể tài Tỉ khưu
giới bản, gồm có 358 giới điều. Giới điều tỉ
khưu ni trong Luật Tây tạng rất giống với
Luật của bộ này, nhưng tổng số giới điều
của Tì khưu ni giới trong Luật Tây tạng
gồm 371 điều, nhiều hơn giới tỉ khưu ni
của Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ 13
điều (371 - 358 = 13), là vì pháp Chúng
học của giới tỉ khưu ni trong Luật Tây tạng
có 112 điều. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.9; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.13]
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TÌ
NẠI DA
Phạm:Mùla-sarvàstivàda-vinaya, gồm

50 quyển, thuộc Luật bộ của Tiểu thừa, do
ngài Nghĩa tịnh dịch vào năm Trường an
thứ 3 (703) thời Vũ hậu nhà Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 23. Đây là sách qui
định về giới luật do (căn bản) Thuyết nhất
thiết hữu bộ thuộc hệ thống Thượng tọa
bộ của Phật giáo Tiểu thừa chỉnh lí và biên
soạn vào thời kì đầu năm 300 sau đức Phật
nhập diệt.
Nội dung chia làm 8 khoa:
1. Ba la di pháp 4 giới.
2. Tăng già phạt thi sa pháp 13 giới.
3. Bất định pháp 2 giới.
4. Nê tát kì ba dật để ca pháp 30 giới.
5. Ba dật để ca pháp 90 giới.
6. Ba la để đề xá ni pháp 4 giới.
7. Chúng đa học pháp.
8. Diệt tránh pháp 7 giới.
Hầu hết đều chép đủ các nguyên nhân
chế định các giới điều.
Trong các bộ Luật Hán dịch, luật này
và luật Thập tụng gần như giống nhau. Giới
bản của các luật này là Giới kinh của Căn
bản thuyết nhất thiết hữu bộ, 1 quyển (thu
vào Đại chính tạng tập 24).
Ngoài ra, rất nhiều bộ luật văn khác có
liên quan đến luật bản của Thuyết nhất
thiết hữu bộ. [X. Khai nguyên thích giáo
lục Q.13; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.23; Q.30].
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ TÌ NẠI
DA TẠP SỰ
Phạm: Mùla-sarvàstivàda-vinayakwudraka-
vastu. Gồm 40 quyển. Kinh điển
thuộc Luật bộ Tiểu thừa, ngài Nghĩa tịnh
dịch vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 24.
Nội dung ghi chép những nguyên nhân

chế định giới luật và sự tích của đức Phật
và các đệ tử do Thuyết nhất thiết hữu bộ
biên tập. Ngoài ra, ngài Nghĩa tịnh còn
dịch Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ
lược tì nại da tạp sự nhiếp tụng 1 quyển,
CĂN BẢN THUYẾT NHẤT THIẾT HỮU BỘ

C
799
là bản tóm lược phần Nhiếp tụng của sách
này.[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.13;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.23].
CĂN BẢN THỨC
Phạm:mùla-vijĩàna. Gọi tắt: Bản thức,
Căn thức.
Cứ theo thuyết của Đại chúng bộ thì
thức căn bản là cái gốc chung của tất cả
các thức như: thức mắt, thức tai, thức
mũi v.v... Căn cứ vào đó, tông Duy thức
cho rằng Đại chúng bộ đã ám thị sự tồn
tại của thức A lại da, bởi thế nói Căn bản
thức là tên khác của thức A lại da. Vì vậy,
tông Duy thức đã khẳng định thức A lai
da là thức căn bản, còn bảy thức trước là
do thức căn bản này biến hiện ra, cho
nên đều gọi là Chuyển thức. [X. luận Nhiếp
đại thừa Q.thượng; luận Du già sư địa
Q.51].
CĂN BẢN TRÍ
Phạm:mulajĩàna. Cũng gọi Căn bản
vô phân biệt trí, Như lí trí, Thực trí, Chân
trí. Đây là gốc của các trí, vì trí này có thể
khế hợp lí chân như mầu nhiệm, bình đẳng
như thực, không có sai khác, cho nên cũng
gọi là Vô phân biệt trí.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 8 gọi
trí này là Tuệ chính chứng, vì nó xa lìa mọi
hoạt động tìm hiểu, khảo xét, cũng không
có tác dụng phân biệt, cứ tự nhiên chiếu
rọi pháp thể, khế hợp chân lí, cho nên gọi
là Trí tuệ chính chứng. Lại vì trí này là
chính thể của trí, chứ không phải hóa dụng,
cho nên cũng gọi là Chính thể trí, là Bát

nhã ba la mật trong 10 ba la mật. [X. luận
Du già sư địa Q.55; luận Thành duy thức
Q.9].
CĂN BẢN VÔ MINH
Phạm:mùlavidyà. Cũng gọi Căn bản
bất giác, Vô thủy vô minh, Nguyên phẩm
vô minh. Đối lại với Chi mạt vô minh
(vô minh ngành ngọn). Tức là cái tâm
mê vọng bất giác, nguồn gốc của mọi
phiền não. Một niệm đầu tiên khởi động
trong biển chân như chính là phiền não
căn bản này.
Kinh Thắng man chương Nhất thừa
(Đại 12, 220 thượng) nói: “Bạch Thế tôn!
Vô thủy vô minh trụ địa lớn nhất, mạnh
nhất. Bạch Thếtôn! Dù sức của bốn trụ
địa có mạnh bao nhiêu đi nữa, cũng không
thể sánh được với sức mạnh của Vô minh
trụ địa. Bạch Thế tôn! Sức của Vô minh
trụ địa lớn hơn, mạnh hơn so với sức
của bốn trụ địa, cũng ví như ác ma Ba
tuần có sắc lực, thọ mệnh, quyến thuộc
và sức tự tại còn thù thắng hơn cả của
trời Tha hóa tự tại! Như vậy, sức của Vô
minh trụ địa là mạnh nhất, là tối thắng,
là chỗ nương của hằng hà sa số phiền
não. Trí của A la hán, của Bích chi phật
không thể dứt trừ được, chỉ có trí giác
ngộ của Như Lai mới đoạn diệt được. [X.
Kinh Anh lạc bản nghiệp Q.hạ phẩm Đại
chúng thụ học; luận Đại thừa khởi tín; Đại
thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần cuối].
(xt. Vô Minh).
CĂN BIÊN UẨN
Phạm:mùlàntika-skandha. Đối lại với
Nhất vị uẩn. Là chủ trương của Kinh lượng
bộ Tiểu thừa.
Căn biên uẩn là ý thức nhỏ nhiệm

nối nhau không dứt từ vô thủy đến nay,
là chỗ dựa cho sự sinh tử tương tục của
loài hữu tình. Nó lấy bốn uẩn: Thụ,
Tưởng, Hành, Thức làm thể, theo nghĩa
CĂN BIÊN UẨN

C
800
chưa từng đoạn tuyệt mà gọi là Nhất vị
uẩn. Nếu lấy Nhất vị uẩn này làm căn
bản mà dẫn khởi năm uẩn có gián đoạn
(tức là năm uẩn thông thường) thì gọi là
Căn biên uẩn. [X. Dị bộ tông luân luận
thuật kí mục luận Q.5].
CĂN CẢNH THỨC
Cũng gọi là Căn trần thức. Căn là cái
có tác dụng phát sinh ra thức để nhận
biết cảnh; Cảnh là cái được duyên theo;
Thức là cái hay duyên theo. Năm căn,
năm cảnh, năm thức, gọi là 15 giới trước;
còn sáu căn, sáu cảnh, sáu thức thì gọi là
18 giới. Ví dụ như thức mắt lấy căn mắt
làm chỗ nương; lấy cảnh sắc làm chỗ
duyên theo. Cũng như thức ý lấy căn ý
làm chỗ nương, lấy cảnh pháp làm chỗ
duyên theo. [X. Luận Câu xá Q.1, Q.10;
luận Thành duy thức Q.3].
CĂN CƠ
Căn là rễ cây ví dụ cho tính người, chỗ
phát động của căn gọi là cơ (then máy). Sự
tu hành tiến hay lui, giáo pháp thịnh hay
suy đều tùy thuộc vào căn cơ mà được quyết
định. (xt. Cơ).
CĂN CƠ TIỀN
Cũng gọi Chủng phúc tiền, Hương hỏa
tiền, Đại lễ tiền, Tiểu lễ tiền. Một bộ phận
tông giáo ở thời Minh, Thanh bên Trung
Quốc gọi tiền tín đồ dâng cúng là tiền gieo
trồng phúc đức. Trồng phúc đức để chờ
thời đại Phật Di lặc ra đời, lúc ấy sẽ được
bồi thường gấp 10.
CĂN KHÍ
Căn là rễ cây, rễ cây có khả năng sinh

ra thân cây, cành lá và hoa quả; khí là đồ
dùng, đồ dùng có thể chứa vật. Nhưng chỗ
sinh chỗ chứa có lớn nhỏ, nhiều ít khác
nhau. Năng lực của người tu đạo cũng có
cao có thấp, cho nên dùng căn khí để ví
dụ.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39,
671 trung) nói: “Xem chúng sinh, phải
lượng định căn khí của họ rồi sau mới
độ cho”.
CĂN KHUYẾT
Thiếu căn. Nghĩa là năm căn không đầy
đủ, hoặc thiếu một, thiếu hai hay thiếu ba.
Như loại điếc, mù, câm, ngọng.
CĂN KIẾN GIA
Cũng gọi Nhãn kiến gia, đối lại với
Thức kiến gia. Tức là người chủ trương
thuyết căn mắt có thể thấy cảnh sắc. Tương
đương với Thuyết nhất thiết hữu bộ của
Tiểu thừa.
Người xưa nói: Khi năm thức nương năm
căn, mỗi thức duyên theo cảnh của nó thì
thức mắt có thể thấy sắc, cho đến thức thân
có thể chạm biết, hoặc căn mắt có thể thấy
sắc, cho đến căn thân có thể chạm biết.
Tất cả có bốn chủ trương: Căn thấy, Thức
thấy, Tuệ thấy (căn thức tương ứng) và Căn
thức hòa hợp thấy. [X. luận Đại tì bà sa
Q.142; luận Câu xá Q.2; luận Du già sư địa
Q.57].
CĂN LỢI HỮU GIÀ VÔ GIÀ
Căn sắc bén có ngăn che không ngăn
che.
Căn tính bén nhạy mà không bị phiền
não khuất lấp, cho nên có thể thành tựu
đạo nghiệp, như ngài Xá lợi phất. Trái
lại, căn tính sắc sảo, nhưng bị phiền não
CĂN CẢNH THỨC

C
801
ràng buộc thì không thể thoát li, như vua
A xà thế. [X. Ma ha chỉ quán Q.2 phần
dưới].
CĂN LỰC
Căn, chỉ cho năm căn: Căn tín, căn
tinh tiến, căn niệm, căn định và căn tuệ.
Lực, chỉ cho năm lực: Tín lực, tinh tiến
lực, niệm lực, định lực và tuệ lực. [X.kinh
Pháp hoa phẩm Thí dụ]. (xt. Ngũ Lực, Ngũ
Căn).
CĂN LỰC GIÁC PHẦN
Cũng gọi Căn lực giác đạo. Căn, chỉ cho
năm căn (tín, tinh tiến, niệm, định, tuệ);
Lực, chỉ cho năm lực (tín, tinh tiến, niệm,
định, tuệ). Giác, chỉ bảy giác chi (trạch pháp,
tinh tiến, hỉ, khinh an, niệm, định, xả). Phần,
chỉ cho tám chính đạo (chính kiến, chính
tư duy, chính ngữ, chính nghiệp, chính
mệnh, chính tinh tiến, chính niệm, chính
định). (xt. Thất Giác Chi, Bát Chính Đạo,
Ngũ Lực, Ngũ Căn).
CĂN MÔN
Cửa căn. Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý gọi
là sáu căn. Sáu căn là sáu cái cửa phóng ra
các thứ phiền não và hút vào các thứ vọng
trần, cho nên gọi là Căn môn.
Kinh Tạp a hàm quyển 11 (Đại 2, 73
hạ), nói: “Khéo đóng các căn môn, nhiếp
tâm nơi chính niệm”.
CĂN THÂN CẢNH
Tức là thức A lại da thường lấy chủng
tử, năm căn, khí thế giới làm cảnh để duyên
theo. Căn thân cảnh là chỉ cho năm căn:
Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, đây là Tướng phần
của thức A lại da. (xt. A Lại Da Thức).

CĂN THỨC
Một trong 18 tên của thức A lại da. Vì
thức A lại da là gốc của các thức nên gọi là
Căn thức (thức gốc rễ). [X. Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.4 phần đầu]. (xt. A
Lại Da Thức).
CĂN THƯỢNG HẠ TRÍ LỰC
Phạm:indriya-paràpara-jĩàna-bala.
Một trong 10 lực của đức Như lai. Cũng
gọi Chư căn thắng liệt trí lực (sức trí biết rõ
các căn hơn kém), Tri chúng sinh thượng
hạ căn trí lực (sức trí biết rõ căn tính cao
thấp của chúng sinh).
Nghĩa là đức Như Lai có đủ trí lực của
Phật, hiểu rõ căn cơ tính tình cao thấp khác
nhau của tất cả chúng sinh, và chúng sinh
được quả lớn nhỏ bất đồng v.v.. [X. kinh
Tăng nhất a hàm Q.43; kinh Phật thập lực].
(xt. Thập Lực).
CĂN TÍNH
Căn nghĩa là hay sinh; tính người có
khả năng sinh ra nghiệp thiện hay nghiệp
ác, cho nên gọi là Căn tính.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 2 phần 4 (Đại 46, 203 hạ), nói: “Hay
sinh là căn, tập lâu thành tính”.
Cứ theo Pháp hoa kinh khoa chú, thì
trong căn tính Tam thừa, lấy căn tính có
khả năng dứt hết phiền não ra khỏi ba cõi
làm căn tính bén nhạy.
CĂN TRẦN
Còn gọi là Căn cảnh. Gọi gộp chung
năm căn và năm trần hoặc sáu căn và sáu
trần. Căn là chỗ sắc nương tựa, có khả năng
thu lấy cảnh (đối tượng), tức là khí quan
CĂN TRẦN

C
802
nhận thức đối tượng; cái mà căn thu nhận
gọi là Trần (cũng gọi là Cảnh), tức là đối
tượng được nhận thức. Năm căn là mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, thêm “ý” vào nữa thì gọi
là sáu căn. Năm trần là sắc, thanh, hương,
vị, xúc, thêm “pháp” vào nữa thì gọi là sáu
trần. Hai chữ căn, trần nói gộp lại, cũng
như cùng một lúc nói chủ quan, khách
quan, hàm ý nương nhau mà lại đối nhau.
Luận Câu xá quyển 10 (Đại 29, 52 trung),
nói: “Không có căn cảnh thì không phát
sinh thức, mà nếu không có thức, thì căn
cảnh không có chỗ nương tựa”. Ngoài ra,
sáu căn, sáu cảnh hợp lại, gọi là mười hai
xứ, mười hai nhập. (xt. Căn).
CĂNG YẾT LA ĐỒN G TỬ
I. Căng yết la đồng tử. Căng yết la,
Phạm:Kiịkara. Còn gọi là Căng yết lạc
đồng tử, Kim ca la đồng tử. Hàm ý là thuận
theo, thấp hèn, tôi tớ, cung kính. Cùng với
Chế tra ca đồng tử cùng là người hầu hạ
của Bất động minh vương, đứng hầu bên
trái. Cũng là một trong năm sứ giả của Bất
động minh vương, một trong tám đồng tử
lớn. Vốn là họ hàng của thần Thấp bà trong
thần thoại Ấn độ.
Hình tượng là: tóc
chấm vai, đội mũ
hoa sen, da mầu
trắng, chắp tay,
trong tay cầm
chiếc chày một
chẽ, mặc cà sa đẹp
đẽ. Ấn khế là ấn
Liên hoa hợp

chưởng (chắp tay
như hoa sen búp).
Chân ngôn là: Án
(oô) đạt rô ma (dharma, pháp) căng yết la
(Kiíkara) để sắt tra (tiwỉa, phát khởi) nhật
la (jra). [X. Bất động sứ giả đà la ni bí mật
pháp; Để lí tam muội da Bất động tôn uy
nộ vương sứ giả niệm tụng pháp].
II. Căng yết la đồng tử. Căng yết la,
nghĩa là người phục vụ hầu hạ, nhưng
không phải chỉ là sứ giả của Bất động tôn,
mà chỉ chung sứ giả của các vị tôn khác.
Hình tượng khác với hình tượng của đồng
tử Căng yết la nói ở trên, mà là hình đồng
tử Dạ xoa, mặt hằm hằm, mắt giận dữ, tóc
đỏ vàng, dựng tủa lên như ngọn lửa, mặc
áo xanh, cầm vòng giây. [X. kinh Bất không
quyên sách đà la ni].
CẮNG CỔ VỊ LIỄU, CẮNG KIM ĐÁO LAI
..........
Tiếng dùng để biểu thị thực tướng của
các pháp không có tướng đi lại. Tức là
bản chất chân thực và dạng thái của
muôn sự muôn vật trong vũ trụ vốn y
nhiên như thế, đứng về phương diện thời
gian, không có cái gọi là đi hay đến khác
biệt, mà duy chỉ là vĩnh viễn xưa và vĩnh
viễn nay.
CẤM DỤC
Hành vi đè nén những ham muốn của
nhục thể và thế gian, để mong đạt đến cảnh
giới tinh thần lí tưởng. Nhưng loại cấm dục
thì rất nhiều, hoặc tích cực tưởng lệ sự tu
khổ hạnh, hoặc phủ định nhục thể, phủ
định hiện thế, để thực hiện lí tưởng mong
cầu giải thoát ở đời sau: đó là mục đích của
tôn giáo. Tại châu Âu, vào thời Trung cổ,
các tu viện Cơ đốc giáo chủ trương cuộc

sống triệt để ẩn cư cấm dục. Kì na giáo tại
Ấn độ cũng cho rằng nhịn ăn là con đường
tắt tốt nhất để đi đến giải thoát, ngoài ra
còn thừa nhận sự chết đói là một hình thái
chết lí tưởng.
Khi đức Thích tôn còn tại thế, phép thực
tiễn của tôn giáo có hai loại là khổ hạnh
(Phạm:tapas) và tu định (Phạm:samàdhi).
Căng Yết La Đồng Tử
CĂNG YẾT LA ĐỒN G TỬ

C
803
Khổ hạnh là hành hạ thể xác cho đến cực
độ để cho tinh thần được nhẹ nhàng thanh
tịnh. Còn tu định là phương pháp an định
tinh thần, khiến nó thống nhất mà tách lìa
khỏi nhục thể. Đức Thích tôn lúc đầu cũng
tu định, nhưng chưa giác ngộ, sau lại hành
khổ hạnh suốt sáu năm, gầy còm chỉ còn
da bọc xương, nhưng cũng chẳng được giải
thoát, ngài bèn bỏ khổ hạnh và ăn uống
trở lại. Sau khi thân thể hồi phục, Ngài lại
ngồi tu định dưới gốc cây và cuối cùng đã
khai ngộ. Hai phương pháp tu định và khổ
hạnh nói trước, đều đứng trên lập trường
tâm, vật nhị nguyên luận, muốn từ thể
xác mà cầu được giải thoát trong nội tâm.
Nhưng sau, đức Thích tôn tu định thì là
phép tu bỏ sự ép xác mà chính quán chân
lí “tâm vật nhất như”. Bởi thế, Ngài đã
từng nói với các đệ tử là Ngài đã bỏ cả hai
cực đoan: chủ nghĩa khổ hạnh và chủ
nghĩa khoái lạc mà theo một phương pháp
trung đạo.
Sau khi đức Phật nhập diệt, phái bảo
thủ trong giáo đoàn đã chế định rất nhiều
giới luật, đặc biệt đề cao sự xuất gia diệt
dục, nhưng đối với sự khổ hạnh cực đoan
thì coi là tà đạo và chối bỏ. Ngoài ra, do
chúng tại gia phát khởi cuộc vận động
Bồ tát đại thừa, chủ trương tâm vật nhất
như, hiện thực và lí tưởng tuyệt đối thống
nhất, và thực hiện tinh thần từ bi, lợi
tha một cách tích cực trong đời sống hàng
ngày, tức từ ngay trong cuộc sống thường
nhật mà đạt được lí tưởng: đó là giác ngộ
chân chính. Chẳng hạn như sự xả thân

cúng dường của Phật giáo Đại thừa, tức
là một loại phương pháp Bồ tát tu hành
thực tiễn chối bỏ chính mình. Nhưng
cũng có khi từ quan điểm “Phiền não tức
bồ đề, sinh tử tức Niết bàn” mà khẳng
định tất cả mọi hành vi trong sinh hoạt
thường nhật; tuy vậy, lập trường này cũng
khó tránh khỏi cái nguy cơ sa đọa, vì thế
lại sản sinh tư tưởng khôi phục giới luật
nghiêm túc. Tịnh độ giáo thì cho người
phàm phu khó có thể tu hành ép xác và
giữ giới, cho nên đặc biệt nhấn mạnh ở
lòng tin. [X. kinh Đại ban niết bàn (bản
Bắc) Q.16; luận Đại trí độ Q.8; Đại minh
tam tạng pháp số Q.27; Pháp uyển châu
lâm Q.83].
CẤM GIỚI
Phạm,Pàli: saôvara. Là giới luật đức
Phật chế định để ngăn ngừa những tội lỗi
do thân, khẩu, ý của các đệ tử gây ra. Dịch
âm là Tam bà ra, Tam bà la. Còn gọi Luật
nghi. Tạng luật trong ba tạng chuyên nêu
rõ các giới cấm, có năm giới, tám giới, giới
Sa di, giới Cụ túc v.v... khác nhau. Kinh
Đại phương đẳng đại tập quyển 31 phẩm
Hộ pháp, bảo người giữ gìn giới cấm tức là
đệ tử của Phật, người hủy hoại giới cấm
tức là đệ tử của ma. Lại tiếng Phạmvrata
(dịch âm là một lật đa), cũng dịch là cấm
giới, tức không phải là giới giữ trường kì,
mà chỉ là giới cấm được chế định để đáp
ứng sự phát nguyện tu pháp trong một
thời gian ngắn mà thôi. Đại nhật kinh sớ
quyển 17 (Đại 39, 751 hạ), nói: “Một lật
đa, là giới nguyện có thời. Có nghĩa là
người hành giả phát nguyện tụng trì trong
một tháng hoặc một năm, thời gian ấy
hết, thì sự cấm đoán cũng được bãi bỏ”.

(xt. Giới).
CẤM MẪU DUYÊN
........
Một trong sáu duyên trong Quán kinh.
Trong Quán kinh sớ tự phận nghĩa, ngài
Thiện đạo đem chia các lí do (nhân duyên)
phát khởi kinh Quán vô lượng thọ làm sáu,
Cấm mẫu duyên là thứ hai, trong đó thuật
lại giai đoạn A xà thế giam mẹ là phu nhân
Vi đề hi trong ngục tối.
CẤM MẪU DUYÊN

C
804
CẤM NGŨ LỘ ẤN
Ấn khế trong Mật giáo được kết khi
tu pháp Chiêu hồn. Kết ấn này để giữ
hồn phách trong thân người bệnh sắp
chết để mong kéo dài mệnh sống. Cứ
theo Uế tích kim cương thuyết thần thông
đại mãn đà la ni pháp thuật linh yếu môn
chép, thì phép kết ấn này là: co ngón áp
út của tay trái vào trong bàn tay và dựng
thẳng ngón út lên. Nhũ vị sao quyển 22
bảo, cấm, là nghĩa đóng bít; ngũ lộ, tức
là năm đường trong sáu đường. Con người
khi chết tất phải đi đến cõi khác, nay đã
ở cõi người rồi, thì dùng sức gia trì bất
khả tư nghị để đóng kín cửa của năm cõi
khác, khiến người chết sống lại mà trở
về thân trước. Có thuyết nói Ngũ lộ là
chỉ:
1. Chỗ phía dưới rốn.
2. Ngực.
3. Bụng.
4. Đầu.
5. Đỉnh đầu.
Hồn phách người chết qua năm chỗ ấy
mà đi ra cho nên kết ấn này để ngăn cấm.
[X. Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.5; Chư
đại sự thập kết Q.4].
CẤM NGỮ
.....
Tức tự mình cấm chỉ nói chuyện. Hết
thảy chúng sinh, luân hồi sống chết là
đều do ba nghiệp thân, khẩu, ý mà ra,
nếu tiêu trừ được ba nghiệp ấy thì có thể
chóng được giải thoát. Mục đích của sự
cấm nói năng là để giảm thiểu khẩu

nghiệp. Khi vị tăng tu hạnh cấm nói, làm
một tấm biển gỗ nhỏ, trên đó viết hai
chữ “Cấm Nói”, để phòng khi gặp người
muốn nói chuyện với mình thì dơ tấm
biển ấy ra.
CẤM TÚC
.....
Chỉ thời gian chín tuần ở yên, trong thời
kỳ này nghiêm cấm chúng tăng ở yên
không được ra khỏi đạo tràng, luật này do
đức Thích tôn chế định. Bởi vì, thời kì ở
yên là mùa mưa, vào mùa này cây cỏ và sâu
bọ sinh nở rất nhiều, sợ đi ra sẽ dẫm đạp
lên chúng, bị người đời chê cười. Đồng thời,
thời kì ở yên là thời gian tiến đạo tu hành,
cho nên cấm chỉ đi ra ngoài.
CẨM BAO ĐẶC THẠCH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
trong cái bao gấm có viên đá lớn, thí dụ
ngoài mềm trong cứng; tức chỉ cơ pháp của
thầy dẫn đạo người học, bề ngoài tuy hòa
dịu, nhưng bên trong thì cứng rắn. Thung
dung lục tắc 14 (Đại 48, 235 hạ) nói: “Có
khi sắt trong lọn bông, có khi đá trong bao
gấm; dùng cứng quyết mềm thì nên như
thế, nhưng nếu gặp mạnh thì việc yếu sẽ
như thế nào?”.
CẨM GIANG THIỀN ĐĂNG
...........
Gồm hai mươi quyển, có riêng một quyển
mục lục. Do vị tăng tông Lâm tế đời Thanh
là Trượng tuyết Thông túy (1610-1693) soạn,
được in lại vào năm Khang hi 32 (1693).
Thu vào Vạn tục tạng tập 145. Sư Thông
túy sưu tầm rộng rãi tiểu sử, ngữ lục của các
nhà qua các đời, rồi dựa theo thể lệ của
Chỉ nguyệt lục, đem các tông của các đời
gom chung vào một nguồn, chứ không

phân chia riêng thành các hệ phái chi mạt
của năm nhà bảy tông như thường thấy.
Chủ yếu thu chép các sư xuất thân từ đất
Thục, nhưng hoằng dương tông thừa tại
các địa phương khác, hoặc chép các bài
Thướng đường, Tiểu tham, Hành thực,
CẤM NGŨ LỘ ẤN

C
805
Tụng cổ của các sư quê quán bốn phương,
nhưng lại dựng cờ Pháp tại đất Thục, và
các pháp ngữ cơ duyên của các bậc cao tăng,
thần tăng ẩn dật chốn núi rừng, cộng tất cả
hơn một nghìn người, trong đó, các Thiền
sư từ Sơ tổ Đạt ma đến Đại giám trở xuống
bốn mươi đời, có khoảng hơn tám trăm vị.
CẨM XẠ TRÀNH
.... ..
Chỉ bức tranh tượng Phật và Bồ tát được
thêu thành. Cũng gọi Tú tượng (tượng thêu),
Tú Phật, Tú trướng. Loại tranh tượng này
hoặc dùng chỉ nhiều mầu, hoặc chỉ vàng
thêu thành, hoặc có đính thêm châu ngọc
mà thành nhiều loại khác nhau, như:
1. Chức thành tượng, tức dùng chỉ nhiều
mầu mà thêu thành.
2. Cẩm tượng, cũng thuộc loại Chức
thành tượng, tức chỉ vàng thêu thành.
3. Kết châu tượng, Chức châu tượng,
tức dùng châu ngọc đính thêm vào, hoặc
thêu châu ngọc vào.
Ấn độ và các nước Tây vực từ xưa đã có
tượng Phật thêu, được truyền vào Trung
quốc khoảng thời đại Phù Tần, từ đời Nam
Tề về sau, sự thêu tượng thịnh hành, và
truyền đến Nhật bản. Cứ theo Lương cao
tăng truyện quyển 5 Đạo an truyện chép,
thì Phù kiên sai sứ ra nước ngoài, thỉnh
được tượng thếp vàng, tượng Di lặc kết bằng
ngọc, tượng thêu chỉ vàng, tượng thêu chỉ
nhiều mầu v.v... Cứ theo Quảng hoằng
minh tập quyển 16 Tú tượng đề tán tinh tự
chép, thì vào năm Vĩnh minh thứ 4 (486)
đời Nam Tề, trụ trì chùa Lạc lâm là tỉ khưu

ni Thích bảo nguyện, có thêu một bức Vô
lượng thọ tôn tượng. Cứ theo Diên lịch tự
tọa chủ Viên trân truyện chép, thì Hoàng
hậu Tắc thiên đã từng thêu bốn trăm bức
Cực lạc Tịnh độ biến. Về tượng thêu tại
Nhật bản được ghi chép, thì sớm nhất là
vào thời Suy cổ Thiên hoàng năm 13 (605).
Thời cận đại, A. Stein, người Anh, đã tìm
được tượng thêu của Trung quốc trước thế
kỉ thứ XIII trong động Nghìn Phật ở Đôn
hoàng. [X. kinh Đại thừa tạo tượng công
đức Q.2; Từ thị bồ tát lược tu dũ nga niệm
tụng pháp Q.hạ phẩm Đại tam muội da
tượng tất địa; luật Ngũ phần Q.7; Thích ca
phương chí Q.2; Lạc dương già lam kí Q.1
Vĩnh minh tự điều; Lịch đại Tam bảo kỉ
Q.9; Nhật bản thư kỉ Q.22; Dậu dương tạp
trở tục tập Q.6].
CẦN
Phạm: Vìrya. Dịch âm: Tì lê da. Cũng
gọi Tinh tiến. Tức tâm mạnh mẽ, dốc hết
sức vào việc tu thiện, dứt ác. Tương phản
với từ “giải đãi ” (trây lười, biếng nhác).
Là tên của tâm sở (tác dụng của tâm). Một
trong bảy mươi lăm pháp của Câu xá, một
trong trăm pháp của Duy thức. Tông Câu
xá cho Cần là một tâm sở (Đại thiện địa
pháp) phát khởi theo khi hết thảy tâm
thiện sinh khởi, tông Duy thức cũng cho
nó là tâm sở thiện. [X. luận Câu xá Q.4;
luận Thành duy thức Q.6; luận Nhập a tì
đạt ma Q.thượng; luận Thuận chính lí
Q.11].
CẦN BA TỬ
Chỉ vị cao tăng Viên ngộ Khắc cần
(1063-1135) thuộc tông Lâm tế đời Tống.
Còn gọi là Ba đầu tử, Xuyên cần. Vì trên
đầu ngài Viên ngộ có một vết sẹo trông

giống như chữ “Ba, ” cho nên trong
Thiền lâm gọi là Cần tử ba. Cũng có người
cho rằng, vì ngài Viên ngộ là người ở Bành
thành, Tung ninh (nằm về mạn tây nam
Thành đô thuộc tỉnh Tứ xuyên), mà Thành
đô còn có tên là Ba tây, cho nên gọi là Cần
ba tử, Xuyên cần v.v... có ý là sư đã xuất
thân từ Thành đô. [X. Liên đăng hội yếu
CẦN BA TỬ

C
806
Q.16; Ngũ đăng hội nguyên Q.19; Thiền
lâm khẩu thực hỗn danh tập Q.hạ].
CẦN CỰU
Chỉ các chức Tri sự, Thị giả, Tri tạng
trong Thiền viện đã từ chức. Vì những người
này thường chăm chỉ làm việc, nên gọi là
Cần; lại đã rút lui, không làm việc nữa, nên
gọi là Cựu. [X. Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.4 mục Lưỡng tự tiến thoái; Thiền lâm
tượng khí tiên Xưng hô môn].
CẦN HÀNH
Chỉ sự gắng sức tu hành. Đồng nghĩa
với “Cần hành tinh tiến”. Cũng chỉ việc lễ
bái tụng kinh trước bàn Phật. Tại Nhật bản,
thông thường chỉ các khóa hành trì sớm
tối; nghi thức hành trì ấy gọi là Cần thức,
Cần thức do mỗi tông phái khác nhau mà
có dị biệt. [X. luận Thập trụ tì bà sa Q.5;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4 mục
Lễ tán].
CẦN LAO
Giáo đoàn của Phật giáo nguyên thủy là
một đoàn thể tỉ khưu đã xa rời gia đình, xả
bỏ cơ nghiệp để xuất gia cầu đạo. Đoàn thể
ấy lấy việc đi xin ăn làm nguyên tắc, lại
cấm chỉ sự cất giữ vàng bạc và thực vật, mà
lấy việc quán xét, minh tưởng về ý nghĩa
đời người làm đề tài quan trọng nhất. Thời
ấy, vấn đề cần lao hầu như chưa được đặt
ra. Cần lao được đặt thành vấn đề là từ khi
Phật giáo Đại thừa hưng khởi, lấy tín đồ tại
gia làm trung tâm. Phật giáo Đại thừa đặc
biệt nhấn mạnh hành động thực tiễn của
Bồ tát, nhất là kinh Pháp hoa. Cái gọi là
hạnh Bồ tát tức chủ trương siêng năng vất

vả để mưu cầu hạnh phúc cho chúng sinh,
chủ trương này đặc biệt được Thiền tông
Trung quốc coi trọng. Thiền sư Bách trượng
đã nói: “Một ngày không làm, một ngày
chẳng ăn ., . ”, các đệ
tử thấy sư phụ tuổi già sức yếu mà lo, bèn
đem giấu hết các dụng cụ cày, bừa, liềm,
cuốc v.v... không để cho sư làm nữa, Bách
trượng bèn nhịn ăn để giữ vững lập trường.
Đem thân mình làm phép tắc là phương
thức biểu hiện cuộc sống của Thiền giả.
Trong sách Điển tọa giáo huấn của mình,
vị thủy tổ tông Tào động Nhật bản là sư
Đạo nguyên, cũng đã nói, điển tọa
(việc phục vụ trong nhà bếp) cũng tức là
tu hành đạo Thiền. Đây là chủ trương
nhấn mạnh sự làm việc cũng tức là tu
hành.
CẦN SÁCH
Phạm:zràmaịeraka Dịch cũ là Sa-di.
Một trong năm chúng, một trong bảy chúng.
Chúng này trụ trì mười giới, mang hoài bão
được thành tỉ khưu, tự mình siêng năng
gắng sức, cho nên gọi là Cần sách. Cần
sách nữ là dịch ý từ chữ PhạmZràmaịerikà
(Sa di ni).
CẦN SÁCH LUẬT NGHI
Phạm: zràmaịeraka-saôvara. Dịch
âm: Thất la ma nô lạc ca tam bạt la. Hán
dịch: Cần sách ủng hộ.
Zràmaịerakanghĩa là siêng năng gắng
sức, dịch cũ dịch là Sa di; saôvara nghĩa
là ủng hộ, hàm ý là luật nghi. Chỉ cho 10
giới Sa di, là luật nghi của vị sa di xuất gia
nhận giữ. Nếu người nữ nhận giữ thì gọi là
Cần sách nữ luật nghi (thực thể chỉ là một,
chứ không phải ngoài Cần sách luật nghi,
còn có riêng Cần sách nữ luật nghi). Là

một trong những Biệt giải thoát luật nghi.
Vì muốn trở thành vị tỉ khưu mà siêng năng
gắng sức, cho nên gọi là Cần sách; hay
CẦN CỰU

C
807
phòng ngừa tội lỗi của thân và miệng nên
gọi là luật nghi.
Cần sách luật nghi gồm có 10 điều giới:
1. Không được giết hại
2. Không được trộm cướp
3. Không được dâm dục
4. Không được nói láo
5. Không được uống rượu
6. Không được đeo vòng hoa và xoa dầu
thơm
7. Không được hát, múa hoặc đi xem
nghe hát múa
8. Không được ngồi, nằm trên giường
cao rộng sang trọng
9. Không được ăn ngoài giờ qui định
10. Không được cất giữ vàng bạc, của
báu.
[X. luận Đại tì bà sa Q.123, Q.124; luận
Du già sư địa Q.53; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối].
CẦN TỨC
Phạm: zràmaịa. Dịch âm: Sa môn. Có
nghĩa là người xuất gia cạo bỏ râu tóc, chăm
làm các điều thiện (cần) ngăn dứt các điều
ác (tức), điều phục thân tâm, siêng tu pháp
lành để mong đạt đến cảnh giới Niết bàn.
(xt. Sa Môn).
CẬN BA LA MẬT ĐA
............
Một trong 3 Ba la mật đa của tông Pháp
tướng. Cũng gọi Cận ba la mật.
Cận là tiếp gần với Vô công dụng địa
(tức là địa thứ 8 trở lên). Bồ tát Sơ địa đến
Thất địa, trong khoảng hai vô số kiếp, siêng
tu 10 ba la mật như Bố thí, Trì giới v.v...,

sức tu tăng dần, không bị phiền não chiết
phục mà, trái lại, có thể chiết phục phiền
não. Nhưng vì Bồ tát cố ý làm cho phiền
não hiện khởi để tu hành, chứ không phải
tu hành một cách tự nhiên vô công dụng,
cho nên gọi là Cận ba la mật đa. (xt. Tam
Ba La Mật Đa).
CẬN ĐẠI PHẬT GIÁO VẬN ĐỘNG
Công cuộc vận động Phật giáo thời cận
đại. Có thể chia làm bốn khu vực để thuyết
minh: Ấn độ và Tích lan, châu Âu, Hoa kì,
Nhật bản.
1. Ấn độ và Tích lan. Người phát khởi
cuộc vận động chấn hưng Phật giáo cận
đại là ngài Đạt ma ba la (Anàgarika
Dharmapàla). Ngài là người Tích lan. Năm
1891, ngài sáng lập hội Đại bồ đề
(Mahàbodhi Society) ở Ấn độ, ra sức sửa
sang các nơi Phật tích. Nhờ sự nỗ lực của
hội này mà những Phật tích dần dần được
phục hưng và sự truyền bá Phật giáo cũng
dần dần được thịnh hành. Đến năm 1953,
nhân ngày Phật đản, một Ủy viên hội gồm
tín độ Phật giáo và tín đồ Ấn giáo được
thành lập để cùng quản lí nơi Thánh địa
Bồ đề đạo tràng mà từ trước đó chỉ do tín
đồ Ấn độ giáo độc quyền quản lí. Từ đó,
ngày Phật đản trở thành ngày quốc lễ kỉ
niệm ngày đức Phật ra đời và toàn dân được
nghỉ.
Sau ngày thành lập hội Đại bồ đề, sứ
đoàn hoằng pháp Tích lan Đức quốc (German
Dhammaduta Society of Ceylon, Pàli:
Lanka Dhammadùta Sabha) cũng đã
được thành lập tại Colombo và phái các vị
tỉ khưu trong sứ đoàn này đến nước Đức
tiến hành các hoạt động hoằng pháp. Ngoài
ra còn có Hội Linh trí học Phật giáo (Buddhist

Theosophical Society) do Đại tá Olcott
và phu nhân Blavasky sáng lập, Hội nghị
Phật giáo đồ Tích lan do Bác sĩ G. P.
Malalasekera lãnh đạo cũng đều tích cực
mở rộng cuộc vận động truyền giáo.
Vào năm 1950, lần đầu tiên Hội nghị
Liên hữu Phật tử thế giới (World Fellowship
of Buddhist) được khai diễn tại
CẬN ĐẠI PHẬT GIÁO VẬN ĐỘNG

C
808
Colombo,sau trở thành cơ cấu thường trực
của Phật giáo thế giới. Kế tiếp, các Hội nghị
Phật giáo cũng được mở ra tại các nước, do
đó đã hình thành động lực rất lớn thúc
đẩy công cuộc vận động Phật giáo quốc tế.
2. Châu Âu. Sự nghiên cứu Phật giáo tại
châu Âu lúc đầu là để khoa trương tính ưu
việt của Cơ đốc giáo, thứ đến là vì cái hứng
thú nghiên cứu ngôn ngữ học. Nhưng về
sau, sự nghiên cứu học thuật chuyển biến
thành sự biểu hiện sinh hoạt thực tế. Sự
biểu hiện cụ thể ấy có thể được thấy trong
thi phẩm “Ánh sáng châu Á” (The Light of
Asia) của Arnold và các hoạt động được
thực hiện bởi hội Linh trí học nói ở trên.
Năm 1908, Hiệp hội Phật giáo Anh quốc
(The Buddhist Society of Great Britain and
England) được thành lập tại Luân đôn, do
ông Rhys Davids làm Hội trưởng, hoạt động
rất mạnh, về sau, Christmas Humphreys
phát triển thành Hiệp hội Phật giáo Luân
đôn, phát hành tạp chí Trung Đạo (The
Middle Way), thành là một trung tâm truyền
bá giáo pháp. Về phần nước Pháp thì có
đại sư Thái hư sáng lập Hội Phật giáo hữu
nghị (Les Amis du Bouddisme), về sau, Hội
này hoạt động nghiêng về sự nghiên tập
minh tưởng theo hình thức của Phật giáo
phương nam. Ngoài ra, Hội còn xuất bản
tạp chí Tư tưởng Phật giáo (La Pensée
Buddhique), cứ ba tháng ra một kì, do Madame
Fuente duy trì. Còn tại nước Đức thì,
sau đại chiến thế giới lần thứ hai, Thiền
học rất được coi trọng.
3. Nước Mĩ. Năm 1948, hội nghị triết

học Đông Tây được mở tại Hạ uy di, Nhật
bản có hai bác sĩ Linh mộc đại chuyết và
Hoa sơn tín thắng tham dự, rồi Linh mộc
đi giảng diễn và chỉ đạo Thiền học tại các
nơi trên đất Mĩ, dẫn đến việc người Mĩ phát
động phong trào tham Thiền học Thiền.
4. Nhật bản. Minh trị năm đầu, các ông
Nam điều văn hùng, Độ biên hải húc, Cao
nam thuận thứ lang v.v... mở ra phong khí
nghiên cứu Phật giáo nguyên điển văn
Phạm, và Tây tạng, thoát ra ngoài lãnh vực
nghiên cứu theo tông phái học từ xưa mà
khai sáng một khí tượng nghiên cứu mới
mẻ. Sau thế chiến thứ hai, các học giả đứng
trên lập trường tôn giáo tỉ giảo học để đánh
giá lại Phật giáo, và rất coi trọng giá trị của
Phật giáo.
CẬN PHẦN ĐỊNH
Phạm:sàmantaka-samàdhi. Nói tắt là
Cận phần. Đối lại với “Căn bản định”. Chỉ
sự lìa bỏ nhiễm ô ở cõi dưới, ra sức tu hành
mà được Thiền định ở cõi trên. Cận phần
tức chỉ lãnh vực gần với định căn bản. Bởi
vì, trong ba cõi Dục, Sắc và Vô sắc, thì cõi
Sắc có bốn Thiền định, cõi Vô sắc cũng có
bốn Thiền định, nói gộp lại là bốn Thiền
tám Định, tức thực tế có tám thứ Thiền
định, tự thể của mỗi thứ Thiền định đều
được coi là Căn bản định. Đối lại, Thiền
định phương tiện chuẩn bị trước khi tiến
vào định căn bản (giai đoạn chuẩn bị trước
khi vào cửa), gọi là Cận phần định. Định
căn bản cộng có tám thứ, cho nên từ Thiền
đầu tiên ở cõi Sắc đến Thiền thứ tư ở cõi
Vô sắc cũng gồm có tám thứ định Cận
phần, trong đó, định Cận phần ở Thiền
đầu tiên của cõi Sắc còn được gọi là Vị chí
định (định chưa đến). Lại nữa, tất cả định

Cận phần đều do công dụng mà chuyển,
vẫn chưa lìa bỏ sự ô nhiễm ở cõi dưới, mà
tâm còn sợ hãi, cho nên tương ứng với Xả
thụ, chứ không tương ứng với Hỉ, Lạc. Lại
trong ba Đẳng chí Vị, Tịnh, Vô lậu, thì tám
định Cận phần đều nhiếp trong Tịnh đẳng
chí (Tịnh định), tức là Thiền định không
đắm trước, không tham luyến, duy có định
Cận phần ở Thiền đầu tiên thì không những
nhiếp trong Tịnh đẳng chí, mà còn thông
cả Vô lậu đẳng chí (Vô lậu định) nữa. Cứ
CẬN PHẦN ĐỊNH

C
809
theo thuyết của luận Thuận chính lí quyển
78 nói, thì bảy thứ định Cận phần kia, do
lúc còn ở lãnh vực của chính mình, hoàn
toàn không có tâm chán lìa, cho nên không
thông cả Vô lậu đẳng chí; duy chỉ có Vị chí
định vẫn còn gần với cõi có nhiều tai ách,
hoạn nạn, cho nên lúc còn ở lãnh vực của
mình hay khởi tâm chán lìa, do đó mà thông
cả Vô lậu đẳng chí. Lại vì tám thứ định
Cận phần đều đã xa lìa ô nhiễm, cho nên
đều không có Vị đẳng chí (Vị định, định
đắm mùi vị). Tuy nhiên, có thuyết nói Vị
chí định cũng tương ứng với Vị đẳng chí, là
bởi vì Vị chí định chưa từng khởi định Căn
bản, cho nên vẫn còn tham đắm Vị định.
Lại nữa, vì các loại dục tham là do các tâm
sở Tầm, Tứ dẫn khởi, cho nên định Cận
phần của Thiền đầu tiên tương ứng với Tầm,
Từ, còn bảy định Cận phần kia đều không
có Tầm, Từ. [X. luận Đại tì bà sa Q.129,
Q.140, Q.164; luận Du già sư địa Q.69,
Q.100; luận Hiển dương thánh giáo Q.2;
luận Câu xá Q.28].
CẬN QUẢ
Đối lại với “Viễn quả.....”. Chỉ quả
báo tiếp gần với “nhân”. Còn gọi là Chính
quả. Về mặt nội giới mà nói, thì như chủng
tử nghiệp sinh ra cái thân hình trong một
thời kì, và cái xác chết của nó, vậy thân
hình là quả gần, xác chết là quả xa. Đứng
về mặt ngoại giới mà nói thì cái mầm đối
với hạt giống là quả gần, cỏ khô là quả xa.
Lại nữa, “Sinh nhân” là nhân của quả gần.
Còn một thuyết thì cho chính quả và
cận quả có khác nhau, tức quả gần đối với

quả xa, chính quả đối với tàn quả
(quả đã tàn lụi). Vì thế, đối với thuyết này,
quả gần nói ở trên, lẽ ra phải thuộc chính
quả, quả gần của thuyết này là như hạt giống
của Thức sinh ra chi Thức, rồi sau mới sinh
ra Danh, Sắc, chi Thức thuộc quả gần, Danh
sắc thuộc quả xa. [X. luận Thành duy thức
Q.2; Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu].
CẬN SỰ LUẬT NGHI
Phạm: upàsaka-saôvara. Dịch âm: Ô
ba sách tam bạt la. Là một trong Biệt giải
thoát luật nghi. Cũng gọi là Cận sự ủng hộ.
Chỉ năm giới của ngưòi Cận sự thụ trì. Gần
gũi các pháp lành, các người lành, gần gũi
Phật pháp mà làm theo, có thể ngăn ngừa
tội lỗi của thân, miệng cho nên gọi là Cận
sự. Cứ theo luận Câu xá quyển 14 chép, thì
năm giới là: không giết hại, không trộm
cướp, không gian dâm, không nói dối trá,
không uống rượu. Lại Thuyết nhất thiết hữu
bộ bảo, nếu lìa Cận sự luật nghi, thì không
được gọi là Cận sự; nhưng kinh Lượng bộ
thì nói chỉ thụ ba qui y tức đã thành Cận
sự. Còn kinh Ưu bà tắc giới quyển 3 thì
cho rằng, chỉ cần thụ một giới cho đến bốn
giới cũng có thể được gọi là Ưu bà tắc. [X.
kinh Ưu bà tắc giới Q.6; luận Thành thực
Q.8; luận Đại tì bà sa Q.123, Q.124; luận
Du già sư địa Q.53; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối].
CẬN SỰ NAM
Phạm:upàsaka.Dịch âm là Ưu bà tắc,
Ô ba sách ca. Còn gọi là Thanh tín sĩ. Chỉ
người đàn ông ở tại gia giữ năm giới, có nghĩa
là gần gũi Tam bảo, phụng thờ Như Lai. Cứ
theo kinh Phật bản hạnh tập quyển 32 chép,
thì hai người lái buôn Đế lê phú sa và Bạt lê

ca là những Cận sự nam đầu tiên. [X. luận
Câu xá Q.14; luận Đại trí độ Q.13; Duy ma
kinh lược sớ Q.2]. (xt. Ưu Bà Tắc).
CẬN SỰ NỮ
Phạm:upàsikà.Dịch âm: Ưu bà di, Ưu
CẬN SỰ NỮ

C
810
ba tư ca. Chỉ người đàn bà ở tại gia giữ năm
giới, có nghĩa là gần gũi Tam bảo, phụng
thờ Như lai, thụ ba qui y và giữ năm giới
cũng như người cận sự nam thụ trì, không
khác. [X. luận Câu xá Q.14; Đại đường tây
vực kí Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa Q.2, Q.13].
(xt. Ưu Bà Di).
CẬN TRỤ
Phạm, Pàli: upavàsa. Dịch âm: Ô ba
bà sa, Ưu ba bà sa. Còn gọi là Thiện túc.
Chỉ những người nam nữ tại gia thụ trì tám
giới trong một ngày một đêm. Vì trong một
ngày một đêm ở gần gũi với Tam bảo, cho
nên gọi là Cận trụ, Thiện túc. Người đàn
ông nhận giữ tám giới, gọi là Cận trụ nam;
người đàn bà nhận giữ tám giới, gọi là Cận
trụ nữ. [X. luận Đại tì bà sa Q.124; luận
Thành thực Q.8 phẩm Bát giới trai; Huyền
ứng âm nghĩa Q.23].
CẬN TRỤ LUẬT NGHI
Phạm, Pàli: upavàsa-saôvara. Dịch
âm: Ô ba bà sa tam bạt la. Là một Biệt giải
thoát luật nghi. Cũng gọi là Cận trụ ủng
hộ. Chỉ tám giới trai do những người nam
nữ tại gia thụ trì. Ở gần các vị A la hán, có
thể ngăn ngừa tội lỗi của thân, miệng, cho
nên gọi là Cận trụ; hoặc nói ở gần “tận thọ
giới ” (giữ giới suốt đời), cho nên gọi
là Cận trụ. Cứ theo luận Câu xá quyển 14
chép, thì tám giới là:
1. Không giết hại.
2. Không trộm cắp.
3. Không dâm dục.
4. Không nói dối.
5. Không uống rượu.

6. Không bôi nước hoa, xem nghe múa
hát.
7. Không ngủ trên giường cao rộng sang
trọng.
8. Không ăn phi thời. Trên đây là tám
giới trai.
Nếu đầy đủ bảy duyên (điều kiện) nói
sau đây, thì được thụ trì luật nghi này:
1. Bắt đầu từ sáng sớm.
2. Quì trước thầy, cung kính xin được
thụ giới.
3. Nhận giới từ nơi thầy, không được tự
thụ.
4. Theo lời thầy dạy mà làm.
5. Phải đủ tám giới mới thành cận trụ.
6. Xa lìa sự trang sức, không sinh kiêu
ngạo.
7. Hết một ngày một đêm. [X. Trung a
hàm Q.55 kinh Trì trai; kinh Ưu bà tắc giới
Q.5; luận Thành thực Q.8; luận Đại tì bà
sa Q.123, Q.124; luận Du già sư địa Q.53;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.3
phần cuối].
CẬN VIÊN
Phạm, Pàli: upa-saôpanna. Dịch âm:
Ô bà tam bát na. Tên gọi khác của giới Cụ
túc. Cũng gọi là Cận viên giới. Viên, chí
Niết bàn, giới Cụ túc là pháp mau tới gần
Niết bàn, cho nên gọi là Cận viên. Tiếng
Tây tạng nói là đã thụ giới Cụ túc. Nam hải
kí qui nội pháp truyện quyển 3 (Đại 54,
219 hạ), nói: “Đã thụ giới rồi, gọi là Ô ba
tam bát na. Ô ba, là gần; tam bát na, là tròn
(viên), nghĩa là Niết bàn. Nay thụ đại giới
tức là gần gũi Niết bàn”. [X. Di sa tắc bộ yết
ma bản].
CẤP
Là cái trắp (hòm) mà những vị sư hành

cước hoặc các lữ khách dùng để đựng y
phục, sách vở và đeo trên vai cho tiện việc
đi đường. Trắp có thêm chân để có thể để
đứng trên mặt đất, phần nhiều đan bằng
tre.
CẬN TRỤ

C
811
CẤP CÔ ĐỘC VIÊN
Phạm:Jetavanànàthapiịđa-syàràma,
Pàli: Jetavanànàthapiịđi-kàràma. Khu
vườn ở mạn nam thành Xá vệ, nước Kiều
tát la thuộc trung Ấn độ, tương đương với
Sahet-mahet ở biên giới phía nam của nước
Nepal hiện nay, gần nam ngạn sông Rapti.
Đây là di tích nổi tiếng nhất trong các di
tích thuyết pháp của đức Phật. Nói đủ là Kì
thụ cấp cô độc viên. Còn gọi là Kì hoàn a
nan bân để a lam, Kì viên a nan bân đê a
lam, Thệ đa lâm cấp cô độc viên, Kì thị chi
thụ cấp cô độc tụ. Gọi tắt là Kì hoàn tinh
xá, Kì viên tinh xá (Phạm:Jetavana), Kì đà
bà na, Thệ đa phạn na, Kì đà tinh xá, Kì đà
viên, Kì đà lâm, Kì hoàn tự, Kì thụ, Kì viên.
Còn dịch là Tùng lâm, Thắng lâm. Kì thụ,
tức là nói tắt của rừng cây (Phạm:Jetavana)
của Thái tử Kì đà (Phạm:Jeta); Cấp
cô độc viên, ý nói là vườn Tăng do Trưởng
giả Cấp cô độc (Phạm: Anàthapiịđada,
tức Tu đạt) hiến cúng.
Về nguyên do sáng lập vườn Cấp cô
độc thì, cứ theo kinh Đại ban niết bàn (bản
Bắc) quyển 29 và luật Ngũ phần quyển 25
chép, trong thành Xá vệ có trưởng giả Tu
đạt (Phạm:Sudatta) hay thương xót những
người côi cút độc thân, thường bố thí giúp
đỡ họ, do đó mà người ta tặng cho ông
danh hiệu Trưởng giả Cấp cô độc. Sau khi
qui y đức Phật, ông muốn tìm một nơi để
dựng tinh xá cúng dường Phật, thấy vườn
hoa của Thái tử Kì đà là nơi thanh tịnh,
rộng rãi và tĩnh mịch, ông hỏi mua, nhưng
Thái tử từ chối khéo léo bằng cách đặt điều

kiện là, nếu Tu đạt đem vàng trải khắp vườn
hoa thì Thái tử sẽ bán; trưởng giả Tu đạt
bèn dùng voi chở vàng đến rải trên mặt
đất. Thái tử cảm động vì tấm lòng chí thành
của ông, bảo ông thôi đừng rải vàng nữa và
giao kết là vườn của ông, rừng cây của Thái
tử, hai người cùng dâng cúng đức Phật, vì
thế mà mang tên cả hai người là Kì thụ
Cấp cô độc viên (cây của Kì đà, vườn của
Cấp cô độc). Lại Thái tử là con vua Ba tư
nặc nước Kiều tát la, vào ngày sinh của Thái
tử, trong một trận đánh nhà vua đã đại
thắng quân địch, cho nên đặt tên Thái tử
là “Thắng” để kỉ niệm, vì rừng cây của Thái
tử Thắng cho nên Kì viên còn được gọi là
Thắng lâm, Thắng tử lâm, Thắng tử thụ.
Sau khi tịnh xá được hoàn thành, đức Phật
đã từng ở đây qua nhiều mùa mưa, đại đa
số kinh điển cũng nói về việc này. Cùng
với tinh xá Trúc lâm ở thành Vương xá, gọi
chung là hai tinh xá lớn nhất của Phật giáo.
Lối kiến trúc tinh xá, chính giữa là điện
Phật, chung quanh dựng tám mươi căn nhà
nhỏ, có ba mươi sáu phòng ngồi Thiền, nhà
bếp, nhà tiêu, nhà tắm, phòng bệnh, nơi
rửa chân v.v... đều đầy đủ, vả lại rất đẹp,
tiếc rằng lối kiến trúc nguyên sơ của tinh
xá đã mất từ lâu. Những di tích tinh xá hiện
còn được thấy đến nay, là những tinh xá
được kiến thiết sau này, qui mô không sánh
kịp với tinh xá mà trưởng giả Cấp cô độc đã
kiến trúc. [X. kinh Tạp a hàm Q.23; kinh
Trung a hàm Q.43; kinh Tăng nhất a hàm
Q.49; kinh Pháp cú thí dụ Q.1; kinh Trung
bản khởi Q.hạ; kinh Hiền ngu Q.10; luật
Tứ phần Q.50; luật Thập tụng Q.34; luận
Đại trí độ Q.3; Thích thị yếu lãm Q.hạ; Đại
đường tây vực kí Q.6 mục Thất la phạt tất

để quốc; Huyền ứng âm nghĩa Q.9]. (xt. Kì
Thụ Cấp Cô Độc Viên).
CẤP ĐA VƯƠNG TRIỀU
Cấp đa, Phạm:Gupta. Còn gọi Quật đa
vương triều. Vương triều thống nhất Ấn
độ hưng thịnh vào năm 320 đến 470 Tây
lịch. Chiên đà la cấp đa (Phạm:
Chandragupta) đệ nhất, là người sáng lập
Vương triều Cấp đa, lên ngôi vào năm 320,
CẤP ĐA VƯƠNG TRIỀU

C
812
thay thế cho Vương triều Quí sương và
Vương triều Án đạt la ở nam Ấn độ mà đã
suy tàn vào giữa thế kỉ thứ III. Sa mẫu đà la
cấp đa (Phạm:Samudragupta, 335-385 tại
vị) đời thứ 2, là ông vua văn vũ song toàn,
thống nhất nam bắc Ấn độ, gây dựng một
nước lớn kể từ Vương triều Khổng tước
đến đây. Về phương diện tôn giáo, ông vừa
bảo hộ Phật giáo, vừa ra sức phục hưng Bà
la môn giáo. Con ông là Chiên đà la cấp đa
đời thứ 2, trên mặt lịch sử văn hóa Ấn độ,
là ông vua của thời đại huy hoàng rực rỡ
nhất, là người xúc tiến học vấn và văn nghệ,
khiến cho nền văn hóa cổ điển Ấn độ vốn
đã đẹp đẽ, lại được khai phóng và khởi sắc
thêm. Ngoài ra, còn có Khố mã lạp cấp đa
(Phạm: Kumàragupta, ở ngôi 414-455) và
Tư khảm đạt cấp đa (Phạm: Skandagupta,
ở ngôi 455-470 ) đều là những ông vua vĩ
đại. Về sau, thế lực Vương triều mỗi ngày
một suy giảm, lại bị Hung nô (Phạm:Hùịa)
xâm lược, do đó mà chia năm xẻ bảy. Trong
các sử liệu và văn bia, người ta còn thấy tên
của nhiều vua thuộc Vương triều Cấp đa,
nhưng tình hình
thực tế thì không
được rõ. Hai ông
vua Khố mã lạp
cấp đa và Tư
khảm đạt cấp đa
nói ở trên, đều là
người bảo hộ
giáo đoàn Phật
giáo, nhưng chủ
yếu là chấn hưng

Bà la môn giáo
làm quốc giáo,
do đó, thế lực
của Phật giáo
trong xã hội dần dần suy vi (khoảng trước
năm 402-411, cao tăng Pháp hiển đến Ấn
độ, có viết Phật quốc kí, trong đó sư ghi
chép tình hình xã hội Ấn độ thời bấy giờ
rất chi tiết). Sau này, thế lực vương hầu
mỗi ngày mỗi lớn mạnh, bèn hình thành
một quốc gia cực quyền, thậm chí xác lập
tư tưởng “Quốc vương được thần thánh hóa
một cách tuyệt đối”. Thái độ của Phật giáo
đương thời đối với việc ấy cũng có khuynh
hướng bao dung. [X. F. J. Fleet: Description
of the Early Gupta Kings; E. J. Rapson: The
Cambridge History of India, vol.I (Ancient
India); V. A. Smith: The Early History of
India].
CẤP TRIÊP
Nguyên là mảnh vải mà người Nhật bản,
khi tu nghiệm, đắp trên vai. Sau thành là
áo của những người đi hành hương mặc.
Là một loại áo không có tay, may giống
như cánh chim (người Nhật bản khoác bên
ngoài áo thường), mỏng và mầu trắng, cũng
có người nhuộm mầu đỏ.
CẤP TỈNH LUÂN
Phạm:ghaỉìyantra. Còn gọi là Cấp thủy
luân. Cái bánh xe quay để lấy nước từ dưới
giếng lên quay liên tục, cũng ví như vòng
sinh tử luân hồi tiếp nối không cùng. Kinh
Lăng già a bạt đa la bảo quyển 4 (Đại 16,
511 thượng), nói: “Theo duyên chịu các khổ,
quanh quẩn trong ba cõi, như bánh xe quay
nước”. Đây đều do tập khí hư vọng từ vô
thủy, rơi vào vòng sống chết, xoay vần trong
ba cõi, cho nên dùng bánh xe quay nước

để thí dụ. [X. kinh Lăng già a bạt đa la bảo
Q.1; luận Hoa nghiêm nguyên nhân; Lăng
già a bạt đa la bảo kinh chú giải Q.1 phần
dưới].
CÂU
..
Phạm:aíkuza.Còn gọi là Thiết câu
(cái móc sắt); Câu thi thiết câu. Với cái
Tượng Đức Phật (tạc vào thời
Vương Triều Cấp Đa)
CẤP TRIÊP

C
813
“Chùy” (cái dùi nhọn) đều là đồ bằng sắt
để điều khiển voi. Chẳng hạn như Trường
a hàm quyển 10 kinh Thích đề hoàn nhân
vấn (Đại 1, 63 thượng), nói: “Như con voi
bị móc sắt mà vẫn không chịu phục”.
Trung a hàm quyển 35 kinh Toán thuật
mục kiền liên (Đại 1, 652 thượng), nói:
“Người điều khiển con voi ấy, dần dần cũng
điều phục được nó, là nhờ cái móc sắt”.
Ngoài ra, móc sắt còn là một pháp khí của
Mật tông. Mật tông giải thích chữ Câu (móc)
nghĩa là phổ tập, triệu tập, mà đặt nó vào
hàng thứ nhất trong bốn Nhiếp. Trong bốn
mươi tay của Quan âm nghìn tay, thì một
tay trái cầm Câu, gọi là Thiết câu thủ (tay
cầm móc sắt) hoặc là Câu thi thiết câu thủ.
Lại trong các hình tam muội da của tượng
Phật, Bồ tát, Thiên thần, có móc kim cương,
móc năm chẽ, móc một chẽ, hai móc v.v...
Ở trên đầu nhọn của móc sắt
kim cương có thêm cái chày
ba chẽ, móc năm chẽ, thêm
năm chẽ, móc một chẽ, thêm
một chẽ. Hai cái móc kim
cương đặt song song với nhau,
gọi là song câu, thông thường
phần nhiều được đặt trên hoa
sen. Cũng có người dùng móc
làm vũ khí, có lẽ là vì trong
móc có thêm cái chày kim
cương mà hình dáng giống
như cái kích sắt vậy. [X. kinh
Duy ma Q.trung phẩm Phật
đạo; Thiên thủ thiên nhãn
quan thế âm bồ tát đại bi tâm đà la ni; luận

Đại trí độ Q.66; Thai tạng giới thất tập
Q.thượng].
CÂU BẤT CỰC THÀNH QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
cực thành, tiếng Phạm:ubhayàprasiddha.
Trong ba mươi ba lỗi Nhân minh, Câu bất
cực thành là lỗi thứ tám trong chín lỗi của
Tông (mệnh đề). Là lỗi Năng biệt và Sở
biệt đều bị phủ nhận. Tức là lỗi được tạo ra
bởi người lập luận (Lập) sử dụng những
danh từ trong phần Tiền trần (chủ từ), và
Hậu trần (khách từ) của Tông mà phía người
vấn nạn (Địch) không đồng ý. Như Thắng
luận sư đối với đệ tử Phật mà lập Tông:
“Tôi là nhân duyên hòa hợp”. Trong mệnh
đề này, tiếng “Tôi” là Sở biệt, “nhân duyên
hòa hợp” là Năng biệt. Nhưng đệ tử Phật
vốn cho cái “Tôi” là giả có, cho nên không
chấp nhận dùng tiếng “Tôi” để làm Tiền
trần (chủ từ). Lại Phật tử tuy thừa nhận
“hòa hợp”, cũng thừa nhận “nhân duyên”,
nhưng không thừa nhận có cái gọi là “nhân
duyên hòa hợp”. Như vậy, Sở biệt, Năng
biệt đều bị phía địch không thừa nhận, cho
nên gọi là Câu bất cực thành. [X. Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.trung; Nhân
minh luận sớ thụy nguyên kí Q.2; Nhân
minh nhập chính lý luận ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Minh).
CÂU BẤT KHIỂN QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
khiển (đều không trái hẳn với Tông và
Nhân), tiếng Phạm:ubhayàvyàvfttaTrong
ba mươi lỗi Nhân minh, Câu bất khiển quá
là lỗi thứ tám trong mười lỗi của Dụ (tỉ dụ),
là lỗi thứ ba trong năm lỗi của Dị dụ. Tức
là lỗi sử dụng Dị dụ có liên quan cả với
Tông (mệnh đề) và Nhân (lí do). Trong dị

pháp dụ, phải đủ cả Tông dị phẩm và Nhân
dị phẩm, cũng tức phải trái hẳn với “Sở lập
pháp” và “Năng lập pháp”. Nếu Dị dụ được
dùng mà không trái hẳn với Tông được lập
và Nhân hay lập, thì sẽ phạm vào lỗi này,
gọi là Câu bất khiển. Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với Tát bà đa (Thuyết
nhất thiết hữu bộ) luận sư mà lập luận “Âm
thanh là thường còn (Tôn), vì không chất
Móc sắt Kim
Cương Hàng Ma
CÂU BẤT KHIỂN QUÁ

C
814
ngại (Nhân), thí dụ như cực vi (Đồng dụ),
như hư không (Dị dụ). Người lập luận và
người vấn nạn đều thừa nhận hư không có
tính thường còn, cũng có tính không chất
ngại, song hư không vừa là thường còn,
vừa không chất ngại, thì Dị dụ này đối với
Tôn “thường” được lập và Nhân “không
chất ngại” hay lập, đều không trái nhau.
Thí dụ như thế, nếu đem ứng dụng cho
đồng pháp dụ thì được, chứ nếu ứng dụng
cho dị pháp dụ thì tất phạm lỗi và được gọi
là Câu bất khiển. [X. Nhân minh nhập
chính lí luận đại sớ Q.hạ; Tam thập tam
quá bản tác pháp soạn giải Q.hạ]. (xt. Nhân
Minh).
CÂU BẤT THÀNH QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Câu bất
thành (trái với Nhân và Tông), tiếng Phạm:
ubhayàsiddha. Trong ba mươi lỗi Nhân
minh, Câu bất thành là lỗi thứ ba trong
mười lỗi của Dụ (tỉ dụ), lỗi thứ ba trong
năm lỗi của Đồng dụ. Là lỗi đối với “Năng
lập pháp” và “Sở lập pháp” đều không
thành, tức là lỗi thiếu cả Nhân đồng phẩm
và Tôn đồng phẩm trong “Đồng pháp dụ”.
Được chia làm hai thứ là Hữu câu bất thành
và vô câu bất thành:
1. Hữu câu bất thành, tức Câu bất thành
hữu thể. Đồng pháp dụ được dùng tuy hữu
thể, nhưng không đủ hai pháp sở lập và
năng lập, không thể giúp cho thành Tôn
(mệnh đề) và Nhân (lí do). Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với Thắng luận sư lập
luận “Âm thanh là thường còn (Tôn), vì
không chất ngại (Nhân), thí dụ như cái bình

(đồng dụ)”. Trong lập luận này, thí dụ cái
“bình” tuy được cả đôi bên Lập (người lập
luận) và Địch (người vấn nạn) cùng thừa
nhận, nhưng “bình có tính chất ngại”, thì
chưa hẳn là cả đôi bên đã tiếp nhận, vì vậy,
thiếu Nhân đồng phẩm; lại vì, “tính thường
còn” của cái bình cũng chẳng phải được cả
đôi bên cùng thừa nhận, vì thế thiếu Tôn
đồng phẩm, đều không thể giúp cho thành
Tôn và Nhân, cho nên gọi là Hữu câu bất
thành.
2. Vô câu bất thành, tức Câu bất thành
vô thể. Đồng pháp dụ được dùng là cả hai
đều vô thể, hoặc có một vô thể, không đủ
hai pháp sở lập, năng lập. Chẳng hạn như
Thanh luận sư đối với các nhà Vô không
luận Kinh bộ mà lập luận “Âm thanh là
thường còn (Tôn), vì không chất ngại
(Nhân), thí dụ như hư không (đồng dụ)”.
Phía Địch đã là các luận sư của Kinh bộ,
thì cố nhiên chẳng thừa nhận thuyết “hư
không là có thực”, như vậy tất chẳng thừa
nhận loại thí dụ trên, vì thế gọi là Vô câu
bất thành. Trong lập luận trên đây, thí dụ
“cái bình”, “âm thanh”, đối với Nhân và
Tôn đều không có tác dụng giúp thành,
cho nên, đối với “Năng lập pháp bất thành”
và “Sở lập pháp bất thành”, cả hai đều trái
ngược, vì thế gọi là Câu bất thành quá”. [X.
luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân minh
nhập chính lí luận sớ minh đăng sao Q.2
phần đầu]. (xt. Nhân Minh).
CÂU BỀ ĐÀ LA THỤ
Phạm: Kovidàra, Kudàra, Pàli:
Koviơàra. Là cây hắc đàn. Còn gọi là Câu
tì đà la thụ, Câu bề la thụ. Dịch ý là cây
phá đất. Tên khoa học là: Bauhinia
Variegata. Sản sinh ở chân núi phía tây núi

Hỉ mã lạp nhã, Trung quốc và Miến điện
cũng có nhiều.
Cứ theo luận Lập thế a tì đàm quyển 3
chép, thì cây câu tì đà la, thân cao lớn, hình
dáng đẹp đẽ, cành lá sum suê, xanh mãi,
không héo rụng, có khả năng tránh tất cả
tai hại của mưa gió. Lại cứ theo Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 20 chép, thì cây
Ba lị chất đa tức là cây câu tì đà la. Song
CÂU BẤT THÀNH QUÁ

C
815
thực ra, hai cây này là hai loại thực vật khác
nhau. [X. kinh Pháp hoa Q.6 phẩm Pháp
sư công đức; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.1;
Phiên Phạm ngữ Q.10; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25].
CÂU CA LỊ
Phạm,Pàli: Kokàlika. Còn gọi là Cù
già li, Câu ca lê. Dịch ý là người thời ác,
chúa trâu. Đệ tử của Đề bà đạt đa, thường
ngăn trở sự giáo hóa của đức Phật, và hủy
báng Phật, chê bai các ngài Xá lợi phất, Mục
kiền liên và Phạm thiên, tuy đức Phật đã
thường mắng trách, nhưng vẫn không chừa.
Sau thân thể bị lở loét và chết phải rơi vào
địa ngục Bát hàn. [X. kinh Tạp a hàm Q.48;
kinh Đại bảo tích Q.2; luận Đại trí độ Q.13].
CÂU CHI
I. Câu chi. Phạm,Pàli: koỉi.Cũng gọi
là Câu trí, Câu lê. Dịch ý là ức. Là tên gọi
về số lượng của Ấn độ. Huyền ứng âm nghĩa
quyển 5 chép, Câu trí, hoặc gọi là Câu chi,
tức Trung quốc gọi là “một nghìn vạn” hoặc
“ức”. Giải thâm mật kinh sớ quyển 6 của
ngài Viên trắc (Vạn tục 34, 444 thượng),
nói: “Câu chi, truyền thích có ba: một là
mười vạn, hai là trăm vạn, ba là nghìn vạn”.
Do đó có thể thấy cách dịch qua các đời có
khác nhau.
II. Câu chi. Vị tăng đời Đường. Năm
sinh, họ và quê quán, đều không được rõ.
Thuộc hệ thống ngài Hoài nhượng ở núi
Nam nhạc. Thường tụng chú Câu chi
(Chuẩn đề) Quan âm, nên người đời bèn
gọi là Câu chi. Từng ở am Kim hoa thuộc
Vụ châu tỉnh Triết giang, sau vì không trả

lời được câu hỏi của Ni sư Thực tế mà khởi
tâm dũng mãnh tinh tiến. Chưa bao lâu,
pháp tự của ngài Pháp thường ở núi Đại
mai là Thiền sư Thiên long đến am, sư làm
lễ đón rước rồi kể lại câu chuyện, ngài Thiên
long bèn dơ lên một ngón tay, ngay đó, sư
đại ngộ. Về sau, hễ có vị tăng nào đến tham
học hỏi đạo, sư đều dơ lên một ngón tay để
trả lời, vì thế đời gọi là “Câu chi nhất chỉ”
(Câu chi một ngón tay) “Nhất chỉ Thiền”
(Thiền một ngón tay). Trước khi nhập tịch,
sư từng nói: “Tôi được một đầu ngón tay
Thiền của ngài Thiên long mà suốt đời dùng
mãi không hết”. [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.11; Ngũ đăng hội nguyên Q.4; Tổ
đường tập Q.19; Vô môn quan tắc thứ 3].
(xt. Câu Chi Nhất Chỉ).
CÂU CHI NHẤT CHỈ
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Câu chi thụ chỉ, Nhất chỉ đầu Thiền.
Công án này thuật lại truyện Hòa thượng
Câu chi đời Đường, đối với những người
hỏi đạo, ngài chỉ dơ lên một ngón tay, chứ
tuyệt không nói một lời nào khác. Cứ theo
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 11 chép,
thì lúc Câu chi ở am, có một sư ni tên là
Thực tế, đội nón, cầm gậy tích, đi quanh sư
ba vòng, rồi nói (Đại 51, 288 thượng): “Hễ
nói được thì hạ nón”. Ba lần hỏi như thế
mà Câu chi đều không đáp được. Ni sư liền
đi. Câu chi nói “Trời gần tối rồi, hãy ở lại
một đêm”. Ni đáp: “Nói được thì ở”. Sư vẫn
không đối được. Sau khi vị Ni đi rồi, sư cảm
thấy quá xấu hổ, bèn khởi tâm ngờ vực và
dũng mãnh tinh tiến. Về sau, Hòa thượng
Thiên long đến am, Câu chi làm lễ đón
tiếp, kể lại chuyện hôm nào, ngài Thiên
long dơ một ngón tay lên để chỉ bày, ngay

đó, Câu chi đại ngộ. Từ đấy trở đi, khi có
người đến hỏi đạo, sư chỉ dơ một ngón tay
lên, chứ không nói lời nào. Có một chú bé
ra ngoài cũng bắt chước sư dơ ngón tay
lên, khi về cũng dơ ngón tay như sư, Câu
chi đem dao định chặt ngón tay chú bé,
chú bé sợ hãi bỏ chạy, sư gọi chú bé, chú ta
CÂU CHI NHẤT CHỈ

C
816
quay đầu lại, sư dơ ngón tay lên, chú bé
hoát nhiên đại ngộ. Sắp tịch, sư nói với mọi
người (Đại 51, 288 thượng): “Ta được một
đầu ngón tay Thiền của ngài Thiên long,
mà suốt đời dùng mãi không hết”. Nói xong
thì tịch.
Muôn sự muôn vật la liệt trong vũ trụ,
đều lấy Chân như làm thể, cho nên nói
về thể tính của chúng thì tức là bình đẳng
nhất như,thực thể của một hiện tượng
tức là thực thể của muôn tượng, thực thể
của muôn tượng không ngoài thực thể
của một hiện tượng. Một ngón tay của
Câu chi tức là toàn thể vũ trụ; toàn thể
đại địa núi sông, muôn tượng la liệt, tất
cả đều vào trong một ngón tay ấy. [X.
Bích nham lục tắc 19; Thung dung lục
tắc 84; Vô môn quan tắc 3; Ngũ đăng hội
nguyên Q.4].
CÂU DẠ LA
Dịch ý là Tùy bát khí. Tức là cái đồ để
đựng thìa, đũa, bát v.v... Luật Tứ phần
quyển 41 (Đại 22, 859), nói: “Khi chia Câu
dạ la, phải chia cho hiện tiền tăng”. [X. Sở
lượng khinh trọng nghi Q.hạ].
CÂU DU HÀNH TÀNG
Có nghĩa là, tông Thiên thai đối với Bán
giáo, Mãn giáo, Hiển giáo, Mật giáo cứ tùy
thời ứng cơ mà lấy hay bỏ. Pháp hoa huyền
nghĩa quyển 10 phần dưới (Đại 33, 809
trên), nói: “Tuy lại câu du hành tàng mà
được”. Câu du là thí dụ năm vị và các kinh
Bán giáo và Mãn giáo thành tựu cho nhau.
Tức là giáo pháp của một đời đức Phật, các
kinh Bán giáo, Mãn giáo từ Hoa nghiêm

thứ nhất, cho đến Pháp hoa Niết bàn thứ
năm, thường hay xem căn cơ của chúng
sinh mà làm lợi ích; điều phục căn cơ của
chúng sinh mà năm vị theo thứ tự có thể
được thành tựu. Còn Hành tàng là theo
câu nói trong sách Luận ngữ thiên Thuật
nhi: “Đức Khổng tử bảo Nhan uyên: Hễ
dùng thì đem ra làm, mà bỏ thì đem cất đi”
(dụng chi tắc hành, xả chi tắc tàng). Theo ý
ấy đem các giáo Bán, Mãn, Hiển, Mật, tùy
thời ứng cơ mà lấy hay bỏ để luận về hành
tàng.
CÂU DUYÊN QUẢ
Phạm, Pàli: màtuluíga. Dịch âm: Ma
đăng long già, Ma độc long già. Là một trong
bốn vật do Khổng tước minh vương trong
Mật giáo cầm nơi tay. Còn gọi là Cụ duyên
quả, Cẩu duyên quả. Biểu thị ý hàng phục
hoặc trừ tai họa. Thứ quả này rất giống với
quả mộc qua (làm rượu được) hoặc quả quýt,
thuộc loại nịnh mông......(một loại cây
như cây chanh). [X. kinh Đại khổng tước
vương chú Q.hạ (Nghĩa tịnh); Đại khổng
tước minh vương họa tượng đàn tràng nghi
quĩ; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
CÂU ĐƯƠNG
Còn gọi là Cú đương. Tên gọi một chức
quan Tăng bắt nguồn ở Trung quốc, sau
truyền đến tông Chân ngôn, tông Thiên
thai của Nhật bản. Lệ thuộc vào Biệt đương,
Quả Câu Duyên
CÂU DẠ LA

C
817
là một chức vụ chuyên trông coi các việc
lặt vặt trong chùa.
CÂU GIẢI THOÁT
Phạm: ubhayato-bhàga-vìmukta. Đối
lại với “Tuệ giải thoát ”. Một trong
chín Vô học, một trong bảy Thánh. Tức là
người đã dứt hai chướng phiền não và giải
thoát, đối với định, tuệ được tự tại mà thành
A la hán. A la hán nhờ sức tuệ lìa phiền
não chướng mà được Tuệ giải thoát, lại được
định Diệt tận mà lìa giải thoát chướng. Tức
nhờ năng lực của định, tuệ mà lìa cả hai
chướng phiền não và giải thoát, cho nên
gọi là Câu giải thoát (đều giải thoát). Câu
giải thoát có ba căn, tức trong bốn Thiền
định, tu từ Thiền thứ nhất đến Thiền thứ
ba là hạ căn, tu đủ cả bốn Thiền là trung
căn, rồi tới Thiền vô lậu mà tu quán, luyện,
huân, tập là thượng căn. (xt. Tuệ Giải
Thoát).
CÂU HI LA
...
Phạm:Kauwỉhila. Một trong mười đệ
tử lớn của đức Phật. Cũng gọi Ma ha câu hi
la (Phạm:Mahàkauwỉhila, Pàli: Mahàkoỉỉhita),
Ma ha câu sắt chỉ la, Câu sắt để la.
Dịch ý là Đại tất (đầu gối lớn), Đại đỗ trì (có
bụng lớn), Đại thắng. Sau khi theo Phật
xuất gia, ngài chứng được quả A la hán,
được lí năm uẩn đều không, vì thế gọi là
Ngộ không. Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển
12 chép, thì khi ngài Câu hi la ở trên núi Kì
xà quật, ngài Xá lợi phất đến hỏi về nghĩa
mười hai nhân duyên, Câu hi la lần lượt
trả lời được hết. Xá lợi phất khen trí tuệ

sáng suốt của ngài như viên ngọc báu vô
giá. Lại kinh Tăng nhất a hàm quyển 3 phẩm
Đệ tử chép, ngài Câu hi la có đủ bốn biện
tài.
Kinh Tạp a hàm quyển 9, quyển 10,
quyển 14, Trung a hàm quyển 7 kinh Đại
câu hi la, quyển 58 kinh Đại câu hi la v.v...
cũng có chép cuộc vấn đáp về pháp nghĩa
giữa Câu hi la và Xá lợi phất, còn các sự
tích khác của ngài thì không được rõ. Ngoài
ra, kinh Soạn tập bách duyên quyển 10,
luận Đại trí độ quyển 1, Hữu bộ tì nại da
xuất gia sự quyển 1, quyển 2, đều nói Câu
hi la tức là Phạm chí Trường trảo, cậu của
ngài Xá lợi phất. [X. kinh Trung a hàm Q.20;
kinh Chi li di lê; kinh Tăng nhất a hàm
Q.10; kinh Phật bản hạnh tập Q.47; luận
Đại thừa thành nghiệp; luận Phân biệt công
đức Q.4; Huyền ứng âm nghĩa Q.25]. (xt.
Trường Trảo Phạm Chí).
CÂU HỘI NHẤT XỨ
Đều hội họp ở một chỗ. Vãng sinh Cực
lạc tịnh độ và được cùng với các bậc thượng
thiện cùng tụ họp ở một chỗ. Kinh A di đà
(Đại 12, 347 trung), nói: “Này Xá lợi phất!
Chúng sinh được nghe, phải nên phát
nguyện sinh sang nước ấy. Tại sao vậy? Vì
được cùng với các bậc thượng thiện cùng
họp ở một chỗ”. Đây là nói người sinh sang
nước Cực lạc, thường cùng với Thánh
chúng tụ hội ở một chỗ, được gần gũi học
theo mà tăng tiến Phật đạo. [X. A di đà
kinh thông tán sớ Q.trung (Khuy cơ); A di
đà kinh sớ sao Q.3 (Chu hoằng)].
CÂU HỮU NHÂN
Phạm: sahabhùhetu. Một trong sáu
nhân. Còn gọi Cộng hữu nhân, Cộng sinh
nhân. Các pháp đồng thời tồn tại, làm nhân

lẫn nhau, gọi là Câu hữu nhân. Như bốn
đại đất, nước, lửa, gió, tất phải nương nhau
mà sinh, chúng là nhân của ta, ta là nhân
của chúng, cũng như cái đỉnh có ba chân
nương nhau mà đứng vững, cho nên gọi là
Câu hữu nhân. Trong bốn đại, một đại là
CÂU HỮU NHÂN

C
818
nhân, thì ba đại kia là quả; ba đại kia là
nhân thì một đại là quả. Bởi vì nếu chúng
là nhân lẫn nhau, thì cũng là quả lẫn nhau.
Câu hữu nhân còn có thể chia làm Hỗ vi
quả câu hữu nhân và Đồng nhất quả câu
hữu nhân khác nhau. Như đem ba chiếc
gậy dựa vào nhau, thì một chiếc là nhân
của hai chiếc kia, đồng thời, hai chiếc kia
cũng là nhân của một chiếc này; cái lí của
ba chiếc gậy ấy là quả lẫn nhau cũng thế,
nên gọi là Hỗ vi quả câu hữu nhân (nhân
câu hữu là quả lẫn cho nhau). Cũng như
ba cái gậy như chân vạc dựa nhau mà giữ
cho một vật đứng vững; tức do hai vật trở
lên giúp đỡ lẫn nhau để mang lại một kết
quả đồng nhất, ví như do nhiều cây cột mà
chống đỡ một ngôi nhà, gọi là Đồng nhất
quả câu hữu nhân. [X. luận Câu xá Q.6;
luận Đại tì bà sa Q.16; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.15; luận Nhập A tì đạt
ma Q.hạ]. (xt. Lục Nhân).
CÂU HỮU PHÁP
Còn gọi là Cộng hữu pháp. Nói tắt là
Câu hữu. Các pháp quan hệ với nhau, tồn
tại cùng một lúc, không tách lìa nhau. Như
tâm vương và tâm sở, bốn đại đất, nước,
lửa, gió, bốn tướng sinh trụ dị diệt, sự được
và vật được v.v... đều là các Câu hữu pháp.
Các câu hữu nhân đều là Câu hữu pháp.
Luận Câu xá quyển 6 (Đại 29, 30 hạ), nói:
“Các pháp do Câu hữu nhân, nên thành
nhân; các pháp ấy tất là câu hữu; hoặc cũng
có pháp câu hữu chẳng do Câu hữu nhân,
mà thành nhân”. [X. Câu xá luận quang kí
Q.6; Câu xá luận bảo sớ Q.6].

CÂU HỮU Y
Cũng gọi Câu hữu sở y, Tăng thượng
duyên y, Câu hữu căn. Chỉ các pháp sở y
có cùng một lúc với tâm và tâm sở. Luận
Thành duy thức quyển 4 chép, Câu hữu sở
y của năm thức có bốn thứ, tức năm căn
sắc và ba thức thứ sáu, thứ bảy, thứ tám.
Tiểu thừa bảo, ý căn là thức thứ sáu không
gián đoạn, cho nên chẳng phải là Câu hữu
y. Tông Pháp tướng trong luận Thành duy
thức quyển 4, luận Thành duy thức thuật
kí quyển 4 phần cuối, có nêu lên các thuyết
khác nhau của các ngài Hộ pháp, Nan đà,
An tuệ và Tịnh nguyệt để giải thích rộng
về nghĩa “sở y” và lấy thuyết của ngài Hộ
pháp làm nghĩa chính, biện giải sự khu biệt
giữa “Y” và “Sở y”, nói rằng nghĩa của “Y”
rộng thông đối với hết thảy pháp, còn “Sở
y” thì chỉ hạn ở trong sáu chỗ mà thôi. Lí
do của nó có bốn nghĩa:
1. Nghĩa quyết định.
2. Nghĩa có cảnh.
3. Nghĩa làm chủ.
4. Khiến tâm, tâm sở lấy cái tự sở duyên.
Duy chỉ có năm căn và ba thức thứ sáu,
bảy, tám là có đầy đủ bốn nghĩa trên đây,
cho nên là Câu hữu y của tâm và tâm sở.
Nếu đem tâm năng y mà phân biệt, thì
Câu hữu y của năm căn thức trước có bốn
thứ, thức thứ sáu có hai thứ, thức thứ bảy,
thứ tám, mỗi thức có một thứ Câu hữu y.
Bốn thứ Câu hữu y của năm thức trước là:
1. Đồng cảnh y, còn gọi là Thuận thủ y,
tức là năm căn; căn và thức cùng nương
vào cảnh hiện tại mà sinh, cho nên gọi là
Đồng cảnh y.
2. Phân biệt y, tức là thức thứ sáu; khi
năm thức trước sinh khởi thì ý thức tất cũng

sinh khởi, năm thức trước không phân biệt,
mà ý thức thì có phân biệt cho nên gọi là
Phân biệt y. Bởi vì năm thức cùng duyên
không phân biệt, thức thứ sáu nguyên là
thức tầm.. và tứ tương ứng hay thủ
cảnh, lại có khả năng khiến năm thức thấy
rõ thủ cảnh, cho nên gọi là Minh liễu y.
3. Nhiễm tịnh y, tức là thức thứ bảy; các
thức trước không có sạch nhơ khác nhau,
CÂU HỮU PHÁP

C
819
phần vị sạch nhơ y vào thức thứ bảy mà
thành, vì thế còn gọi là Phần vị y.
4. Căn bản y, tức là thức thứ tám; vì
thức này là cái gốc nguồn cho các thức
nương tựa mà sinh khởi, cho nên gọi là
Căn bản y. Trong bốn y kể trên, duy bất
cộng y của năm thức trước là Đồng cảnh y,
tức là năm căn sắc, còn ba y kia là cộng y
của các thức. [X. luận Thành duy thức thuật
kí Q.7 phần cuối; luận Thành duy thức liễu
nghĩa đăng Q.5 phần đầu; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1].
CÂU LA
Phạm:Kùla. Chỉ ngôi tháp nhỏ của
phàm phu. Trên chóp tháp không có tán
tròn. Cứ theo luật điển ghi chép, thì nếu
tạo dựng tháp của Như lai, Độc giác, A la
hán, Bất hoàn quả, Nhất lai quả v.v... thì
phải cao hơn một tầng và làm tướng bánh
xe (tán tròn) ở trên đỉnh tháp; còn nếu dựng
tháp cho người phàm phu có phúc thiện,
thì chỉ được làm nóc bằng, chứ không được
dùng tướng bánh xe. [X. Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.2]. (xt. Tháp).
CÂU LA BÁT ĐỂ
...
Phạm:Kulapati. Dịch ý là chủ nhà. Cầu
pháp cao tăng truyện quyển thượng chép,
nếu một người nào đó cậy thế mạnh, chiếm
dụng tăng vật một mình, xử đoán mọi việc
mà không bạch đại chúng, thì người ấy được
gọi là Câu la bát để. Đây là một cục thịt độc
hại trong Phật pháp, người và quỉ thần đều
oán, dù có làm ích lợi cho chùa, cũng đắc
tội rất sâu nặng.

CÂU LA LA TRA TINH XÁ
Phạm: Kuraraghara-papàta-par vata,
Pàli: Kuraraghara-papàta-pab bata.
Trong các kinh điển Hán dịch, dịch là tên
Tinh xá, nhưng trong các kinh điển Pàli
Nam truyền thì là tên núi. Cứ theo Luật
tạng đại phẩm quyển 5 đoạn 13 chép, thì là
núi Câu lưu hoan hỉ ở nước A bà đề (Phạm:
Avanti), Ma ha ca chiên diên (Pàli:
Mahàkaccàna) đã từng ở trên núi này. Lại
con của Trưởng giả nước A bàn đề là Ức
nhĩ (Pàli: Soịakoỉikaịịa) cũng xuất gia
tại đây. [X. kinh Tạp a hàm Q.20].
CÂU LAN ĐỒ HOA
Phạm:kuraịỉa. Còn gọi là Câu lan tra
hoa. Dịch ý là hoa hồng. Thực vật thuộc
họ rau giền. Tên khoa học: Gomphrena
globosa.L..Thân cây cao một thước (Tàu)
cho đến vài thước, cành lá mọc đối nhau,
thường nở hoa
mầu đỏ lợt, hoa
nở từng chùm,
lấy phơi khô, để
lâu mà mầu
không phai.
Thường thường
người ta gọi là
hồng nghìn
ngày, cỏ nghìn
ngày. Tuệ lâm
âm nghĩa quyển
10 bảo là hoa đỏ thắm, mầu sắc tươi sáng,
thể thì cứng chắc như gỗ đá; mùi thì hôi
cũng như phẩn, không ai dám đứng gần.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.1].
CÂU LỊ CA LA LONG VƯƠNG
Câu lị ca la, Phạm:KulikahêDịch ý là
Tôn sắc. Còn gọi là Câu li ca long vương,

Cổ lực ca long vương, Cù lê già la long
vương. Là biến tướng của Bất động minh
vương trong Mật giáo. Hình tượng là dáng
nuốt thanh gươm, đứng trên bàn thạch, vì
Hoa Câu Lan Đồ
CÂU LỊ CA LA LONG VƯƠNG

C
820
thế tục gọi là Câu lí ca la bất động, Câu lí
kiếm. Cứ theo kinh Câu lị ca la đại long
thắng ngoại đạo phục đà la ni chép, thì Bất
động minh vương đã từng ở trên cung trời
Sắc cứu kính tranh luận với các luận sư
ngoại đạo, và cùng hiện các thần biến thành
trí, lúc ấy Minh vương biến ra thanh gươm
lửa trí, luận sư thượng thặng của ngoại đạo
là Trí đạt cũng biến ra thanh gươm lửa trí;
gươm trí lửa của Minh vương lại biến thành
con rồng lớn Câu lị ca la, nuốt thanh gươm
lửa trí của ngoại đạo, hơi của rồng phóng
ra như hai vạn ức tiếng sấm cùng vang rền
một lúc, ma vương ngoại đạo nghe đều sợ
hãi mà bỏ hết các tà chấp ác kiến. Hình
tượng Câu lị ca la như một
con rắn lớn quấn trên
thanh gươm, chung quanh
thanh gươm là những ngọn
lửa ngùn ngụt bốc lên, trên
trán con rắn có một cái sừng
(ngà), trên thanh gươm viết
chữ (a). Nếu biến làm
tướng người, thì mặt và mắt
mừng và giận, mặc áo giáp
như Quảng mục thiên
vương, tay trái cầm vòng
giây đặt ở cạnh sườn, khuỷu
tay phải co lại cầm gươm,
trên đầu đặt con rồng quấn
khúc, đứng trên núi kim cương. Tượng hình
người hiện nay không còn, phần nhiều chỉ
còn lưu truyền tượng rồng quấn gươm. Phép
tu lấy Câu lị ca la làm bản tôn, có thể trừ
được bệnh hoạn và ma chướng. [X. Câu lị

ca la long vương nghi quĩ; Thuyết củ lí ca
long vương tượng pháp].
CÂU LỊ THÁI TỬ
Phạm:Koliputra. Là một trong năm vị
tỉ khưu đã được đức Phật độ cho đầu tiên.
Còn gọi là Ma ha nam, Ma nam câu lị, Ma
ha nam câu lị. Cha là vua Hộc phạn dòng
Câu lị, cho nên gọi là Câu lị Thái tử. [X.
kinh Trung bản khởi Q.thượng; kinh Bản
hạnh tập Q.11; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4].
(xt. Ma Ha Nam).
CÂU LÔ XÁ
Phạm:Kroza, Pàli: Kosa. Tên gọi kích
thước của Ấn độ đời xưa. Cũng gọi Câu lâu
xa. Dịch ý là tiếng, kêu gọi. Tức là khoảng
cách mà người ta có thể nghe được tiếng
kêu của con bò lớn hoặc là tiếng trống vang
đến, cũng tức là chỗ cách xa làng mạc đến
a luyện nhã. Tuy nhiên, vì mặt đất có cao,
thấp, lượng của âm thanh có to nhỏ khác
nhau, nên cái khoảng cách mà tiếng vang
của âm thanh vọng tới phần nhiều cũng
bất đồng, bởi thế mà kích thước của Câu lô
xá chưa hẳn đã nhất định chính xác. Cứ
theo luận Đại tì bà sa quyển 136, luật Thập
tụng quyển 11, Hữu bộ tì nại da quyển 21,
luận Tạp a tì đàm tâm quyển 2, luận Câu
xá quyển 12, luận A tì đạt ma thuận chính
lí quyển 32, Đại đường tây vực kí quyển 2
v.v... chép, thì chiều dài của một Câu lô xá
bằng năm trăm “Cung”. Cứ theo Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 1 chép,
thì một cung bằng bốn “khuỷu tay”, một
khuỷu tay bằng một thước tám tấc (Tàu), vì
thế, một Câu lô xá tức là ba nghìn sáu trăm
thước. Cũng có thuyết nói, một Câu lô xá
bằng khoảng cách giữa a luyện nhã và làng
mạc.

Lại cứ theo Tát bà đa tì ni tì ba sa quyển
5 chép, thì một Câu lô xá bằng bốn trăm
cung, khoảng cách từ a luyện nhã đến làng
mạc là năm trăm cung. Cứ theo chú thích
của kinh Tạp bảo tạng quyển 8 nói, thì một
Câu lô xá bằng năm dặm, Huyền ứng âm
nghĩa quyển 19, Tứ phần luật san bổ tùy
cơ yết ma sớ quyển 1, Tứ phần luật yết ma
sớ Tế duyên kí quyển 1 đoạn 4, Tứ phần
Câu Lị Ca La
Long Vương
CÂU LỊ THÁI TỬ

C
821
luật hành sự sao tư trì kí quyển thượng phần
1 đoạn 4 v.v... đều theo thuyết của kinh
Tạp bảo tạng.
Lại cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển
hạ chép, thì một khuỷu tay bằng một thước
năm tấc. Cứ theo kinh Phương quảng đại
trang nghiêm quyển 4 chép, thì bốn khuỷu
tay thành một cung, một nghìn cung là một
Câu lô xá. Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển
8, quyển 9 chép, thì năm khuỷu tay thành
một cung, hai nghìn cung là một Câu lô xá.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 12 thì bảo,
chiều dài của một khuỷu tay là hai thước,
bốn khuỷu tay là một cung, năm cung là
một trượng, mười trượng là một tức, tám
mươi tức là một Câu lô xá. Trong đây, tám
mươi tức là sáu tức nói lầm ra, đây là theo
Tuệ uyển lâm nghĩa quyển hạ, do tính lại
chiều dài của Câu lô xá mà biết được. [X.
luận Câu xá quang kí Q.12; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.3, Q.4; Phiên dịch danh nghĩa tập
Q.8]. (xt. Cung, Trửu Lượng).
CÂU LUÂN XÀ ĐIỂU
Câu luân xà, Phạm: Krauĩca, Pàli:
Koĩca. Một giống chim mỏ dài. Còn gọi
là Đế thích duật . Có thuyết bảo
thuộc loài hạc. Chú thích trong kinh Đại
uy đức đà la ni quyển 7, gọi là chim cốc
lộc . Trong kinh A di đà bản tiếng
Phạm bảo, Câu luân xà từng đối trước mọi
người thuyết giáo. [X. kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.3; Chỉ quất dịch thổ tập
Q.8].
CÂU LƯU TÔN PHẬT
Phạm: Krakucchanda-buddha, Pàli:

Kakusandha-buddha. Là đức Phật thứ tư
trong bảy đức Phật ở quá khứ, vị Phật thứ
nhất trong một nghìn vị Phật ở kiếp Hiền
hiện tại. Còn gọi là Ca la cưu tôn đà Phật,
Yết lạc ca tôn đà Phật, Ca la ca thôn đà
Phật, Câu lâu tần Phật, Ca cưu lưu Phật,
Cưu lưu tần Phật. Dịch ý là lãnh giữ, diệt
lụy, đã dứt những điều phải dứt, thành tựu
mĩ mãn.
Theo kinh Trường a hàm quyển 1 nói,
trong kiếp Hiền, lúc con người thọ bốn vạn
tuổi thì đức Phật này ra đời, là giòng Bà la
môn, họ Ca diếp. Cha tên là Kí đắc.....
(Pàli: Aggidatta), mẹ tên là Thiện chi.....
(Pàli: Visàkkhà), con tên Thượng thắng
. Thời ấy, vua là An hòa..... (Pàli:
Khema), thành vua là An hòa thành (Pàli:
Khemavatì). Thành đạo dưới gốc cây Thi
lị sa (Pàli: Sirìsa), từng có một hội thuyết
pháp, hóa độ bốn vạn đệ tử, những người
trọng yếu thì có: Tát ni (Pàli: Saĩjìva), Tì
lâu (Pàli: Vidhura), đệ tử thị giả tên là
Thiện giác (Pàli: Buddhija). Theo kinh
Thất Phật chép, thì đức Phật này ra đời vào
kiếp thứ sáu trong kiếp Hiền, cha tên là Dã
nghễ dã na đa, mẹ tên là Vĩ xá khư. Lúc ấy,
vua là Sát mô sát ma, thành vua gọi là Sát
ma. Đệ tử đại trí tuệ tên là Tán nhĩ phạ, thị
giả tên là Một đề du. Theo kinh Phật danh
quyển 8 chép, thì thân phụ của đức Phật
này tên là Công đức bà la môn, thân mẫu
tên là Quảng, con tên là Thượng. Vua tên
là Vô úy, thành cũng gọi là Vô úy. Đức
Phật này cùng với Phật Tì bà thi, Phật Câu
na hàm và đức Thế tôn, gọi chung là bảy
Phật ở quá khứ, lại thêm bồ tát Di lặc sẽ
thành Phật trong vị lai cùng được tạo tượng
cúng dường.

Kinh Quán Phật tam muội hải quyển
10 phẩm Niệm thất Phật (Đại 15, 693 trung),
nói: “Phật Câu lưu tôn cũng phóng ánh
sáng đến trước mặt hành giả, đức Phật thân
cao hai mươi lăm do tuần, ánh sáng tròn
ba mươi hai do tuần, khắp mình sáng năm
mươi do tuần, tướng đẹp đầy đủ, như núi tử
kim. Người nào được thấy đức Phật này thì
thường sinh vào cõi nước trong sạch, không
CÂU LƯU TÔN PHẬT

C
822
phải ở trong bào thai, lúc lâm chung, chư
Phật Thế tôn sẽ đến đón rước”.
Về di tích của đức Phật này, cứ theo
Cao tăng Pháp hiển truyện chép, thì ấp Na
tì già (Nàbhika), cách thành Xá vệ về mạn
đông nam mười hai do diên, là nơi sinh của
Phật Câu lâu tần, là nơi cha con gặp nhau,
đều cũng có dựng tháp Phật. Lại cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 6 mục Kiếp tỉ la
phạt tốt đổ quốc chép, thì vua Vô ưu (vua
A dục) có dựng cột đá trước Tốt đổ ba (tháp)
xá lị của đức Phật Ca la ca thôn đà. [X.
kinh Tăng nhất a hàm Q.45; kinh Thất
Phật phụ mẫu tính tự; Tứ phần luật tỉ khưu
giới bản; luận Đại trí độ Q.9; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.1].
CÂU MA LA QUĨ
Chỉ nghi quĩ của đồng tử Kim cương,
tức nói tắt của Phật thuyết Vô lượng thọ
Phật hóa thân đại phấn tấn câu ma la kim
cương niệm tụng du già nghi quĩ.
CÂU MA LA THIÊN
Câu ma la, Phạm: Kumàra. Dịch ý là
Đồng tử. Còn gọi là Cưu ma la thiên, Cưu
ma la già thiên. Là một trong hai mươi trời
Hộ thế, tức là Phạm vương ở cõi Sơ thiền,
dáng mặt như trẻ con, cho nên có tên là
đồng tử. Vị
tôn này
ngồi ở bên
cạnh Biện
tài thiên về
phía tây
trong viện
Kim cương

bộ ngoài,
trên Thai
tạng giới
mạn đồ la
của Mật giáo. Hình tượng vị tôn mầu vàng,
sáu mặt (hai lớp ba mặt), dáng trẻ con, tay
phải cầm cây kích ba chẽ, tay trái nắm lấy
cán kích. Lại trong hội Thành thân trên
Kim cương giới mạn đồ la, thì hình tượng
mầu xanh lá cây, tay trái nắm lại, tay phải
cầm cái chuông nhỏ, ngồi trên lá sen. [X.
Đại nhật kinh sớ Q.10; Tô tất địa yết la
kinh lược sớ Q.3; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.4].
CÂU MA LỊ THIÊN
Câu ma lị, Phạm:Kumàrì. Còn gọi Cưu
ma lị thiên, Câu ma la thiên, Kiêu ma lị
thiên. Là họ hàng của Đại tự tại thiên. Đại
nhật kinh sớ quyển 16 có giải thích về Câu
ma lị thước để (Đại 39, 744), nói: “Vợ của
con trời Đại tự tại, kết
ấn Thước để (cái
kích)”. Được đặt ở
phía tây bên trái
Phạm thiên nữ trong
viện Kim cương bộ
ngoài, trên Thai tạng
giới mạn đồ la của
Mật giáo. Toàn thân
mầu vàng, tay trái
cầm chiếc mâu,
khuỷu tay phải doãi ra, bàn tay dơ thẳng
nhưng co các ngón lại, ngón trỏ co giống
cái lưỡi câu. Hình tam muội da là cái kích
dài. [X. kinh Đại nhật Q.4; Thai tạng giới
thất tập Q.trung].
CÂU MẬT
Viên lí của chân như thực tướng, gọi là

Lí mật; ba mật của ấn khế cấm chú, gọi là
Sự mật. Kinh Pháp hoa là giáo bí mật của
Lí mật; các kinh Đại nhật, Kim cương đỉnh
là giáo bí mật của Lí, Sự câu mật (cả lí lẫn
sự đều bí mật). Đây là sự phán định của vị
Câu Ma La Thiên
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Câu Ma Lị Thiên
CÂU MA LA QUĨ

C
823
sư người Nhật bản, tên là Từ giác, và các sư
của Thai mật lấy đó để đối xứng với Đông
mật. [X. Tô tất địa yết la kinh lược sớ Q.1
(Viên nhân); Thiên thai Chân ngôn nhị
tông đồng dị chương (Chứng chân)].
CÂU NA HÀM PHẬT
Câu na hàm, Phạm: Kanakamuni, Pàli:
Konàgamana. Là đức Phật thứ năm trong
bảy Phật ở quá khứ, Phật thứ hai trong một
nghìn đức Phật ở kiếp Hiền. Còn gọi là
Cẩu na hàm Phật, Ca na già mâu ni, Câu
na hàm mâu ni, Ca na hàm mâu ni, Ca nặc
ca mâu ni. Dịch ý là Kim sắc tiên, Kim nho,
Kim tịch.
Cứ theo Trường a hàm quyển 1 kinh
Đại bản chép, khi loài người sống lâu ba
vạn tuổi, thì đức Phật này ra đời ở thành
Thanh tịnh (Pàli: Sobhavatì), là giòng Bà
la môn, họ là Ca diếp. Cha tên là Đại đức
(Pàli: Yaĩĩnadatta), mẹ tên là Thiện thắng
(Pàli: Uttarà); Phật thành đạo dưới gốc
cây Ô tạm bà la (Pàli: Udumbara), từng
có một hội thuyết pháp, hóa độ ba vạn đệ
tử, hai người trội hơn hết là Thư bàn na đa
(Pàli: Bhiyyosa) và Uất đa la (Pàli:
Uttara). Đệ tử thị giả tên là An hòa (Pàli:
Sotthija).
Kinh Quán Phật tam muội hải quyển 10
phẩm Niệm thất Phật (Đại 15, 693 hạ), nói:
“Phật Câu na hàm mâu ni buông ánh sáng
lớn đến trước mặt hành giả, thân Phật cao
hai mươi do tuần, vòng tròn ánh sáng ba
mươi do tuần, khắp thân ánh sáng chiếu dài
bốn mươi do tuần. Tướng ánh sáng đầy đủ.
Người thấy đức Phật này thì được ba ức môn

Tam muội, vô số đà la ni”. Lại cứ theo kinh
Thất Phật chép, thì Phật Câu na hàm mâu
ni ra đời ở kiếp thứ bảy trong kiếp Hiền.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 45 chép, đức
Phật này họ Ca diếp và Bà la đọa.
Phật Câu na hàm, Phật Câu lâu tần, Phật
Ca diếp v.v... đều ra đời ở kiếp hiện tại, vì
thế tại Ấn độ có truyền thuyết về di tích
của các Ngài. Cứ theo Cao tăng Pháp hiển
truyện chép, thì ấp Na tì già (Nàbhika),
cách thành Xá vệ về phía đông nam mười
hai do diên, là nơi sinh của Phật Câu lâu
tần, từ đó đi về hướng bắc mười một do
diên nữa, tức là nơi sinh của Phật Câu na
hàm. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
6 mục Thất la phạt tất để quốc chép, thì
cách chỗ tháp của Phật Ca la ca thôn đà về
phía đông bắc hơn ba mươi dặm, có mấy
tòa Tốt đổ ba (tháp), tòa tháp phía bắc là
tháp thờ xá lị của đức Phật Ca nặc ca mâu
ni, và có cột đá do vua Vô ưu (A dục) dựng.
Năm 1895 Tây lịch, tại bờ hồ Ni cách
sa cách nhi, cách thôn Ni cách lí ngõa
(Niglìva) về mạn nam khoảng một cây số,
cách vườn Lâm tì ni mười tám cây số về
phía tây nam, người ta đã phát hiện cây cột
đá mà ngài Huyền trang miêu thuật, xem
nội dung văn khắc trên cột, có thể xác định
nơi ấy tức là di tích của Phật Câu na hàm,
có điều chỗ ấy không phải vua A dục kiến
thiết, cho nên biết, trước thời vua A dục đã
có tháp của Phật Câu na hàm rồi. [X. kinh
Tạp a hàm Q.15; kinh Phật danh Q.8 ; kinh
Phật mẫu đại khổng tước minh vương
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.9; Phiên Phạm
ngữ Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.18].
CÂU PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT
...

Vị Bồ tát này được bày trong viện Hư
không tạng trên Thai tạng giới mạn đồ la
của Mật giáo, ngồi bên phải bồ tát Hư không
tạng. Mật hiệu là Pháp luân kim cương. Bản
thệ cũng giốngnhư bản thệ của bồ tát Tài
phát tâm chuyển pháp luân. Thân mầu
trắng, tay trái cầm hoa sen, trên đặt bánh
xe pháp; bàn tay phải ngửa lên, dựng chày
một chẽ trên bàn tay, ngồi trên hoa sen
đỏ.
CÂU PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT

C
824
CÂU PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN BẤT ĐỊNH
QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân Minh. Câu
phẩm nhất phần chuyển, Phạm: sapakwavipakw-
alkadeza-vftti. Còn gọi là Đồng
dị câu phần. Nói tắt là Câu phần bất định
quá. Là một trong mười bốn lỗi của Nhân
thuộc ba mươi lỗi trong Nhân minh, một
trong sáu lỗi bất định. Đối với Nhân (lí do)
và Tôn (mệnh đề) đồng phẩm, Tôn dị phẩm
đều có một phần lỗi. Tương đương với câu
thứ chín “Đồng phẩm chẳng có dị phẩm
có chẳng có” trong chín câu Nhân, sở dĩ
nó thành lỗi là vì đối với tướng thứ ba “Dị
phẩm biến vô tính” của Nhân chưa được
hoàn thành. Chẳng hạn Thanh luận sư
đối với Thắng luận sư mà lập “Âm thanh
là thường còn (Tôn, mệnh đề) vì không
chất ngại (Nhân), ví như hư không, như
cực vi (Đồng dụ phẩm), như cái bình, như
nhạc (Dị dụ phẩm). Trong đây, hư không
và cực vi đều có tính thường còn, vì thế
chúng là Tôn đồng phẩm. Lại hư không
không có tính chất ngại, cực vi thì có tính
chất ngại, vì thế hư không là Nhân đồng
phẩm, cực vi là Nhân dị phẩm. Bình và
nhạc đều là vô thường, cho nên chúng là
Tôn dị phẩm. Nhạc thì không có tính chất
ngại, mà bình thì có tính chất ngại, cho
nên nhạc là Nhân đồng phẩm, còn bình là
Nhân dị phẩm. Nhân không chất ngại có
Tôn dị phẩm là nhạc làm đồng phẩm, lại
cũng có Tôn đồng phẩm là hư không làm
đồng phẩm của nó. Nếu lấy nhạc làm
chuẩn, thì thanh có tính không chất ngại,

phải là vô thường; nếu lấy hư không làm
chuẩn, thì thanh âm cùng có tính không
chất ngại, phải cùng có tính thường còn.
Nhưng thanh (tiếng) vừa là thường vừa là
vô thường, cho nên Nhân ấy thực không
thể chứng minh được, vì thế, Nhân ấy là
một Nhân bất định, tức phạm vào lỗi Câu
nhất phần chuyển bất định. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.trung phần cuối; Nhân
minh nhập chính lí luận Ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhân Minh).
CÂU PHÌ LA THIÊN
Câu phì la, Phạm: Kuvera, hoặc
Kubera. Dịch ý là thân hình không đẹp.
Còn gọi là Cưu tề la thiên, Câu ni la thiên,
Câu vĩ la thiên. Là tên gốc của Tì sa môn
thiên, một trong bốn Thiên vương hoặc là
quyến thuộc. Tại Ấn độ, Câu phì la là người
giữ gìn phương bắc, là quỉ thần phúc đức,
được tôn sùng từ xưa. Hình tượng, tay phải
cầm gươm, tay trái nắm lại và ngửa lên, đặt
ở khoảng cạnh sườn. [X. kinh A dục vương
Q.6; Thai tạng tứ bộ nghi quĩ; Tuệ uyển âm
nghĩa Q.thượng]. (xt. Đa Văn Thiên).
CÂU PHỌC BÀ LA MÔN
Còn gọi là Câu bác bà la môn, Cứu bà
câu bà la môn. Bà la môn này thân phạm
trăm tội, sau khi chết rơi vào địa ngục, sau
nhờ sức công đức của Tùy cầu đà la ni mà
hóa địa ngục thành Tịnh độ, và cùng với
các tội nhân khác đều được ba mươi hai
tướng, đầy đủ tám mươi vẻ đẹp. Cứ theo
Tùy cầu đà la ni nghi quĩ chép, thì xưa kia,
ở nước Ma kiệt đà, có một người bà la môn
tên là Câu bác bà la môn, làm nhiều điều
ác, tội không lường được, sau khi chết, rơi
ngay vào địa ngục A tị, ngục tốt đến bắt đi,

ngay lúc ấy, địa ngục bỗng hóa thành ao
hoa sen, tràn đầy nước tám công đức. Là vì
cách chỗ người ta đưa thi hài của Câu bác
đến để thiêu về phía tây một dặm, có một
ngôi tháp, trong đó có để văn chú Tùy cầu
đà la ni, vì tháp đã đổ nát, văn chú rơi xuống
mặt đất, khi gió thổi, một chữ trong văn
CÂU PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN BẤT ĐỊNH QUÁ

C
825
chú bay theo và dính vào thi hài Câu bác
bà la môn; vì nhân duyên ấy mà Câu bác
và các tội nhân khác đều được ba mươi hai
tướng, đầy đủ tám mươi vẻ đẹp, các tội nhân
đều ở trên Liên hoa đài tạng thế giới mà
thành chư Phật, Bồ tát, Câu bác bà la môn
thì thành Phật Vô cấu ở thế giới phương
trên. Truyện này và tên của Câu bác bà la
môn được thấy rải rác trong các điển tịch
Mật giáo, phần nhiều dùng để nói rõ sức
công đức không thể nghĩ bàn của thần chú
Tùy cầu đà la ni.
CÂU SINH HOẶC
Các hoặc khởi lên cùng lúc với người ta
khi mới sinh ra. Như câu sinh ngã chấp,
câu sinh pháp chấp, câu sinh phiền não
chướng, câu sinh sở tri chướng v.v... Luận
Đại thừa bách pháp minh môn liệt kê sáu
thứ hoặc câu sinh, gọi là Lục chủng câu
sinh hoặc, đó là:
1. Tham hoặc, có nghĩa là đối với năm
trần cảnh thuận tình, thì mong muốn tìm
cầu không biết chán, đến độ say mê mà
không rõ.
2. Sân hoặc, nghĩa là đối với năm trần
cảnh trái ý, thì sinh tức bực giận dữ, đến
nỗi điên cuồng mà không biết.
3. Si hoặc, nghĩa là đối với sự, lí của hết
thảy pháp không biết phân biệt, điên đảo
chấp càn mà khởi các tà kiến, đến nỗi u mê
mà không rõ.
4. Mạn hoặc, nghĩa là kẻ quá chấp
ngã tự tôn, cậy mình có tài, có của, rồi
sinh tâm kiêu căng, khinh khi và lấn lướt
người khác, đến độ điên cuồng mà không

biết.
5. Nghi hoặc, nghĩa là không có lòng
tin chân thực, đối với chính pháp do dự
không quyết, tối tăm không rõ.
6. Giác hoặc, nghĩa là không thấy biết
chân chính, đối với năm trần cảnh thường
khởi thấy biết xấu xa, say sưa đắm đuối đến
độ mê mẩn không biết.
CÂU SINH KHỞI
Phạm:sahaja. Nói tắt là Câu sinh. Đối
lại với “Phân biệt khởi”. Khi phiền não (Tâm
mê hoặc) sinh khởi thì có hai dạng hình
thái, nên chia phiền não làm hai, tức là:
1. Câu sinh khởi, là phiền não tiên thiên,
sinh ra đã có.
2. Phân biệt khởi, là phiền não có tính
hậu thiên, do thế lực bên ngoài là tà giáo,
tà sư, hoặc do chính mình không biết suy
nghĩ và phân biệt chín chắn mà sinh khởi.
Tính chất của phiền não hậu thiên tuy
mạnh, nhưng tương đối dễ trừ diệt, còn tính
chất của phiền não tiên thiên thì rất nhỏ
nhiệm và cực kì khó dứt trừ. Đoạn có thứ
tự, hoặc phân biệt khởi (tức hậu thiên), thì
ở giai đoạn Kiến đạo thứ nhất, nhờ thực
hành Phật đạo mà đoạn trừ được, cho nên
gọi là Kiến hoặc. Hoặc câu sinh khởi (tức
tiên thiên) thì nhờ giai đoạn Tu đạo thứ hai
mà dứt trừ được, cho nên gọi là Tu hoặc.
Lại ngã chấp cũng chia làm hai thứ là Câu
sinh ngã chấp và Phân biệt ngã chấp. [X.
luận Thành duy thức Q.1; luận Đại thừa a
tì đạt ma tạp tập Q.7; luận Thành duy thức
thuật kí Q.1 phần cuối, Q.2 phần cuối].
CÂU SINH PHÁP
Nói tắt là Câu sinh. Tức là pháp sinh
khởi cùng một lúc và không rời nhau. Theo
luận Câu xá quyển 4, thì trong các pháp,

có pháp quyết định câu sinh. Tại cõi Dục,
cực vi nhỏ nhất cũng cùng với tám yếu tố
(bốn đại chủng năng tạo: đất, nước, lửa, gió
và bốn trần sở tạo: sắc, hương, vị, xúc) cùng
sinh một lúc. Ở cõi Vô sắc, đứng về mặt
tâm mà nói, thì tâm và tâm sở cùng sinh,
thiếu một thì các pháp khác không khởi.
CÂU SINH PHÁP

C
826
Sắc, tâm, tâm sở, tâm bất tương ứng, tất cả
các hành hữu vi, khi sinh tất phải cùng với
bốn tướng sinh, trụ, dị, diệt cùng sinh. [X.
luận Đại tì bà sa Q.144; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.10; luận Câu xá quang kí
Q.4].
CÂU SINH THẦN
Phạm: Saha-deva. Thuộc bộ Thiên. Cứ
theo kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) phẩm
Nhập pháp giới, kinh Địa tạng bồ tát phát
tâm nhân duyên thập vương chép, thì thần
này thường cỡi trên hai vai của người ta,
để rồi sau khi người ta chết thì báo trình
với Diêm ma vương về việc ra đời và điều
thiện ác của người ấy. Cũng có khi lẫn
lộn với ngục tốt trong địa ngục. Theo
thuyết của ngài Cát tạng trong Vô lượng
thọ kinh sớ nói, thì mỗi người có hai thần
câu sinh, một gọi là Đồng sinh, một gọi là
Đồng danh. Đồng sinh là thần con gái,
thường ngồi trên vai bên phải của người
ta, ghi chép những việc ác của người ấy;
Đồng danh là thần con trai, ngồi trên vai
bên trái của người, ghi chép những việc
thiện của người ấy.
CÂU THI NA YẾT LA
Phạm: Kuzinagara, Pàli: Kusinàra.
Tên đô thành hoặc tên nước ở trung Ấn
độ, là nơi đức Phật nhập diệt. Còn gọi là
Câu thi na già la, Câu di na kiệt, Câu thi
na, Cù sư la, Câu thi thành. Ý là đô thành
của cỏ tốt lành. Đời xưa gọi là Câu xá bà
đề. Dịch ý là Thượng mao thành, Hương
mao thành, Mao cung thành, Thiểu mao
thành, Nhuyễn thảo thành, Mao thành,

Thảo thành, Dác thành. Thành này nằm
ở nước Mạt la (Phạm: Malla), một trong
mười sáu nước lớn ở thời đức Phật, là lãnh
thổ của chủng tộc Mạt la.
Cứ theo Cao tăng pháp hiển truyện
chép, thì từ thành Ca tì la, nơi đức Phật
sinh, đi về hướng đông năm do diên, vào
nước Lam mạc, lại từ đây tiếp tục đi về đông
bảy do diên nữa thì đến tháp Khôi thán
..... (tháp tro than), lại cứ đi về đông
mười hai do diên nữa thì đến thành Câu
di na kiệt. Ở khoảng giữa hai cây bên sông
Hi liên về phía bắc thành, tức là nơi đức
Phật nhập diệt. Lại cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 6 chép, thì chu vi thành này
hơn mười dặm, thành quách đổ nát, làng
ấp tiêu điều, dân cư thưa thớt. Mạn đông
bắc thành, có tháp Phật do vua Vô ưu (A
dục) dựng, phía tây ngạn, có tinh xá lớn
bằng gạch, trong có tượng đức Như lai Niết
bàn.
Gần Câu thi na yết la, còn có các di chỉ
như: nhà cũ của Chuẩn đà, nơi cứu hỏa
khi Như Lai tu hạnh Bồ tát, nơi cứu hươu,
nơi Hiền thiện đắc đạo, nơi lực sĩ Kim cương
buông chày xuống đất, nơi chư Thiên dừng
lại để cúng dường Kim quan bảy ngày, nơi
Phật mẫu khóc đức Phật, nơi đồ tì
(hỏa táng) đức Phật và nơi tám ông vua
phân chia xá lợi của Phật v.v... Ngoài ra, cứ
theo Vãng ngũ Thiên trúc quốc truyện của
sư Tuệ siêu vị tăng người Tân la chép, thì
thường có các sư bao quét tháp Phật; hàng
năm, đến ngày 8 tháng 4 tăng ni đạo tục tề
tựu về đây rất đông và thiết đại lễ cúng
Nơi Hỏa Táng Đức Phật
CÂU SINH THẦN

C
827
dường, là một trong tám nơi đại linh tích
của Ấn độ. Khi các ngài Pháp hiển và Huyền
trang của Trung quốc tây du, đều đã đến
đây chiêm bái Thánh tích. Về sau, do Hồi
giáo xâm nhập và Ấn độ giáo phục hưng,
Phật giáo bèn suy dần.
Về vị trí hiện nay của Câu thi na yết la,
thì có nhiều thuyết khác nhau:
1. Nhà khảo cổ học Khang lâm hãn (A.
Cunningham) và nhà Ấn độ học Uy nhĩ
sâm (Wilson), người Anh, cho cái nền cổ
xưa của Tát hán khách đặc (Sahankat) là di
chỉ của tháp Khôi thán; cách Tát hán khách
đặc khoảng năm mươi cây số về phía đông
bắc, là Ca tư a (Kasia), tức là đất cũ của Câu
thi na yết la.
2. Nhà Ấn độ học người Anh là Sử mật
tư (V. A. Smith) và học giả Mục khải cơ
(Mukherji), sau khi Lam tì ni được phát hiện,
tiến tới suy đoán nơi Phật Niết bàn và cho
khu rừng rậm ở địa phương Tháp lai (Tarai)
của Ni bạc nhĩ (Nepal) là nền cũ của Câu
thi na yết la.
Tuy nhiên, về mạn tây nam Ca tư a,
một ngôi nhà được phát hiện, gọi là Nhà
niết bàn, trong nhà có thờ pho tượng Phật
niết bàn rất lớn, bài văn khắc ở trên là vào
thế kỉ thứ V. Lại ở gần nhà Niết bàn, người
ta tìm thấy những bàn in bằng đất, bằng
đồng, bản in đất trên có khắc các chữ “chùa
đại Niết bàn”. Bởi vậy, thông thường phần
nhiều người ta cho Ca tư a là đất cũ Câu
thi na yết la. [X. kinh Tạp a hàm Q.23;
Trường a hàm Q.2 kinh Du hành; Phật sở
hành tán Q.5; kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.29;

kinh Bát đại linh tháp danh hiệu; luận Đại
trí độ Q.2; Đảo sử chương thứ 5; Nam hải
kí qui nội Pháp truyện Q.1; Thích ca
phương chí Q.hạ; Huyền ứng âm nghĩa
Q.21; Ấn độ Phật tích thực tả giải thuyết;
A. Cunningham: The Ancient Geography
of India; V. A. Smith: Early History of India].
CÂU THIỂM DI KIỀN ĐỘ
Tên Phạm: Kauzàmbi skandha, Pàli:
Kosambi-Khandaka. Là một trong hai
mươi Kiền độ của tạng Luật. Sau khi đức
Phật thành đạo, mùa An cư lần thứ chín
được cử hành tại nước Câu thiểm di (tức
nước Kiêu thưởng di), nhân một tỉ khưu
phạm việc tranh cãi, ở trong đại chúng mà
chửi bới, phỉ báng, náo loạn mãi không thôi,
đức Phật không vui lòng, bèn trở về nước
Xá vệ. Về sau, Phật vì các tỉ khưu của nước
Câu thiểm di mà nói mười tám việc chấm
dứt tranh cãi. Sự việc này được chép trong
luật Tứ phần quyển 43 Kiền độ thứ 9, Đại
phẩm Luật tạng (Mahàvagga), vănPàli,
Kiền độ thứ 10.
CÂU THIỂM DI QUỐC
Phạm:Kauzàmbi, Pàli: Kosambì. Tên
một nước xưa ở trung Ấn độ. Còn gọi là
Kiêu thưởng di quốc. Dịch ý là Không tĩnh
lắm, có tàng trữ. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 5 chép, thì nước này chu vi
hơn sáu nghìn dặm, đất đai phì nhiêu, khí
hậu nóng bức. Trong đô thành có tinh xá
lớn, cao hơn sáu mươi thước, trong có pho
tượng Phật bằng gỗ chiên đàn, do vua Ô đà
diễn (Ưu điền) tạc, các nước đều vẽ tượng
này để cúng dường. Cách thành hơi xa về
phía đông, có một ngôi nhà cũ bằng gạch,
là nơi bồ tát Thế thân từng ở để viết luận
Duy thức, trong rừng Am một la về phía

đông, có một nền nhà cũ, nơi bồ tát Vô
trước từng ở để viết luận Hiển dương thánh
giáo. Cách đó về mạn đông bắc hơn bảy
trăm dặm, bên sông Căng già (Hằng hà),
có thành Ca xa phú la, nơi đây bồ tát Hộ
pháp đã từng hàng phục ngoại đạo. Vị trí
nước này hiện nay ở vào địa phương cách
A lạp cáp ba (Allahabad) khoảng hơn bốn
CÂU THIỂM DI KIỀN ĐỘ

C
828
mươi cây số về phía tây bắc. [X. kinh Tăng
nhất a hàm Q.24]. (xt. Kiêu Thưởng Di
Quốc).
CÂU TÌ ĐÀ LA THỤ
Câu tì đà la, Phạm: Kovidàra hoặc
Kudàra, Pàli: Koviơàra, dịch ý là phá đất.
Còn gọi là Câu tì đà la thụ, Câu tì la thụ.
Tên khoa học là Bauhinia variegata. Là loại
cây đàn đen sinh sản ở chân núi phía tây
Hỉ mã lạp nhã,
Trung quốc và
Miến điện cũng có
nhiều. Cành lá
chen nhau, xanh
luôn không rụng,
có khả năng chịu
đựng gió rét. Hoa
hình dù (ô), nhị
hoa trắng hồng,
điểm chấm vàng.
Quả dài, cứng và
bóng, trong có từ
mười đến mười lăm hột. [X. kinh Khởi thế
Q.6; kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.1;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
CÂU TÌ LA
I. Câu tì la. Phạm:Kumbìra. Còn gọi
là Cưu tiên la, Kim tì la, Cung tì la. Dịch ý
là thuồng luồng, tức con giao long, chỉ rồng
có vảy cá. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.5;
Đại đường tây vực kí Q.7].
II. Câu tì la. Phạm:Kubera. Dịch ý là
thân không đẹp. Là biệt danh của Tì sa
môn Thiên vương. Nguyên là thần tài của
Ấn độ giáo. Là người giữ gìn tất cả của cải

trên đời, là thần bảo hộ phương bắc, cũng
là vua của Dạ xoa và Khẩn na la. Ở trên
núi Cát la sa (Phạm:Kailàsa), hình dáng
xấu xí, có ba đùi, một mắt, còn mắt kia thì
chỉ là cái dấu sẹo mầu vàng. Phật giáo lấy
làm một trong bốn Thiên vương hộ pháp.
[X. kinh A dục vương Q.6; kinh Tì sa môn
Thiên vương]. (xt. Đa
Văn Thiên).
III. Câu tì la.
Phạm: Kumbhìra.
Cũng gọi là Kim tì la.
Là một trong mười hai
thần tướng của Dược
sư Như lai, một trong
mười sáu thiện thần
thủ hộ Bát nhã. Thủ
lãnh Dạ xoa, đứng
đầu các thần vương
Dạ xoa phát nguyện
giữ gìn Phật pháp. Mười hai Thần tướng và
mười hai địa chi phối với nhau, đêm ngày
mười hai thời thủ hộ Phật pháp. Theo sự
miêu thuật trong A sa phọc sao dược sư
quyển trung, thì hình tượng vị này mầu
vàng, cỡi hổ (cọp), cầm gươm giết thú, tay
trái nắm lại áp vào khoảng cạnh sườn, tỏ
dáng bạo ác. Cũng có thuyết nói là đầu hổ
thân người, tay phải cầm gậy. [X. kinh Đại
bảo tích Q.36; kinh Kim quang minh tối
thắng vương Q.9; kinh Dược sư lưu li quang
thất Phật bản nguyện công đức Q.hạ]. (xt.
Kim Tì La).
CÂU TÔ LA
Phạm:Kusùlaka. Còn gọi là Quyết tu
la, Kì tu la, Cù tu la, Quyết tô lạc ca. Dịch ý
là cái quần, cái váy. Là một trong năm áo
của Ni chúng, chỉ cái quần của Ni chúng.

Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất
yết ma quyển 2 (Đại 24, 461 trung), nói:
“Dài bốn khuỷu tay, rộng hai khuỷu tay,
hai đầu khâu đấu lại với nhau, bên trên
mặc quá rốn, phía dưới cao cách mắt cá
chân hai ngón tay, dùng thắt lưng thắt lại”.
Đó là cách mặc quần của Ni chúng Ấn độ.
Cây Câu Tì Đà La
Câu Tì La (III)
CÂU TÌ ĐÀ LA THỤ

C
829
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 63 (Đại 54, 730
thượng), nói: “Váy, khâu chung quanh liền
nhau, giống như cái nơm; tức như đàn bà
ngày nay mặc quần vậy”. [X. luật Ngũ phần
Q.20; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2].
CÂU TÔ MA
Phạm,Pàli: Kusuma. Dịch âm của hoa,
hoặc chuyên chỉ hoa câu tô ma. Hoa câu tô
ma to bằng
đồng tiền nhỏ,
mầu trắng
tươi, do nhiều
lá rất nhỏ, tròn
tụ lại mà
thành hoa,
dáng giống
như hoa cúc
trắng. Lại hoa
câu tô ma có
nghĩa là hoa
đẹp ý, vì mầu
hoa đẹp mà thơm, hình dáng đoan chính, ai
thấy cũng đẹp lòng vừa ý. [X. Tuệ lâm âm
nghĩa Q.22; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8].
CÂU TÔ MA BỔ LA THÀNH
Phạm: Kusumapura. Dịch ý là Hoa
cung, Hương hoa cung thành. Có hai nơi:
1. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
5 mục Yết nhã cúc xà quốc chép, thì Vương
thành cũ của nước Yết nhã cúc xà thuộc
trung Ấn độ, gọi là Câu tô ma bổ la.
2. Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
8 mục Ma yết đà quốc chép, thì đô thành
cũ của nước Ma yết đà thuộc trung Ấn độ,
gọi là Câu tô ma bổ la, tức tên gọi cũ là Ba

tra li tử thành. Còn Dị bộ tôn luân luận
thuật kí thì nói; thành Câu tô ma bổ la
nằm về phía tây gần thành Ba tra li tử. Bởi
vì trung tâm thành Câu tô ma bổ la dần
dần di chuyển về phía tây, nên đất cũ của
nó phát triển làm thành Ba tra li tử. [X.
Chỉ quật dịch thổ tập Q.8; Giải thuyết tây
vực kí; A. Cunningham: The Ancient Geography
of India; V. A. Smith: Early History
of India].
CÂU TỐN BÀ HOA
Câu tốn bà, Phạm, Pàli: Kusumbha.
Dịch ý là hoa hồng lam. Thực vật thuộc
họ cúc. Tên khoa học là Carthamus
inctorius. Hoa hình ống, mầu đỏ vàng, mật
hoa có thể dùng làm thuốc, hạt có thể ép
lấy dầu. [X. Tô tất địa yết la cúng dường
pháp Q.hạ; Chỉ quật dịch thổ tập Q.9].
CÂU TRA XA MA LỊ THỤ
Pha m:
Kùỉazàlmali,
Kùỉazàlmalika.
Dịch ý là hươu tụ
họp. Còn gọi là
Cư tra xa ma lị,
Cứu la thiểm ma
la. Thuộc loài cây
cao có xơ bông.
Tên khoa học là
Andersonia
Hoa Câu Tô Ma
Hoa Câu Tốn Bà
Cây Câu Tra Xa Ma Lị
CÂU TRA XA MA LỊ THỤ

C
830
rohitaka. Theo kinh Khởi thế quyển 5 chép,
thì câu tra xa ma lị là một giống cây to, cao
một trăm do tuần, cành lá che khắp năm
mươi do tuần. Trong sách Ma ha bà la đa
thì bảo vua Diêm ma dùng gai của cây này
đâm tội nhân để tra khảo. [X. Trường a
hàm Q.19 kinh Thế kí; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.53].
CÂU TRÂN NA
Còn gọi là Câu trần na. Cứ theo Tuệ
uyển âm nghĩa quyển hạ chép, thì Câu trần
nghĩa là cái bát lớn; Na, là ý phép tắc. Xưa
kia, có một người tiên đủ năm thần thông,
tên là Câu trần, đặt một cái bát lớn trên
mặt đất, chứa đầy nước bằng cái hồ, rồi cứ
ngồi bên cạnh bát mà tu phép tiên, cũng
thường nói kinh Hộ tịnh và phép dưỡng
sinh cho người ta nghe. Từ đó về sau, học
trò đều lấy tên và phép tu của thầy làm họ
của mình. Người học mỗi ngày một đông
và thêm rộng, rồi ngay ở chỗ ấy dựng lên
thành quách, cho nên người trong cả nước
đều có họ là Câu trần na, thành cũng gọi
là thành Câu trần na.
CÂU TRÍ
.
I. Câu trí. Phạm:Pàli: Koỉi. Còn gọi
là Câu chi, Câu lê. Là tên gọi số lượng
được dùng tại Ấn độ xưa. Có thuyết nói
tương đương với một nghìn vạn, hoặc một
ức. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.5]. (xt. Câu
Chi).
II. Câu trí. Nói tắt của Tì câu trí. Ý là
chau mày. Có thuyết nói là Tì câu trí Quan
âm, Thất câu chi Phật mẫu tôn. Kinh Bất

không quyên sách đà la ni tự tại vương chú
quyển hạ (Đại 20, 428 thượng), nói: “Tì câu
chi, Hán dịch là mắt giận”. Kinh Thất câu
chi Phật mẫu sở thuyết chuẩn đề đà la ni
(Đại 20, 178 hạ), nói: “Vì thương nhớ các
chúng sinh ác nghiệp bạc phúc ở đời vị lai,
nên vào tam ma địa Chuẩn đề, nói ra Đà la
ni do Phật Thất câu chi đã nói ở quá khứ”.
CÂU TRIÊU PHÁP
........
Câu-triệu, Phạm: àkarwaịa, hoặc
àkarwaịì Dịch âm: A yết sa ni, Ế hê hi.
Cũng gọi là Nhiếp triệu pháp, Thỉnh triệu
pháp, Chiêu triệu pháp. Là một trong bốn
loại pháp tu của Mật tông, cũng là một trong
năm phép tu. Là các phép bí mật kêu gọi
lòng người tu thiện. Được phối với bộ Yết
ma trong năm bộ. Phép này vốn từ phép
Kính ái trong bốn loại phép tu được diễn
ra, vì nó có khả năng kêu gọi lòng người,
lại cũng có thể kêu gọi các hữu tình trong
ba ngã ác, khiến được sinh vào các nơi tốt
lành, cũng như cái lưỡi câu móc kéo các
vật, vì thế nên gọi là Câu triệu pháp. Nếu
khi dùng song song với phép Kính ái, thì
gọi chung là Câu triệu kính ái pháp. [X.
kinh Đại nhật Q.6 phẩm Thế xuất thế hộ
ma; kinh Du già du kì phẩm Nhiễm ái
vương]. (xt. Câu).
CÂU VẬT ĐẦU HOA
Câu vật đầu, Phạm, Pàli: Kumuda.
Thuộc họ thụy liên. Còn gọi là Cứu mâu
địa hoa, Củ mẫu na hoa, Cú văn la hoa.
Cuống hoa có gai, mầu trắng hoặc mầu đỏ,
lá hơi ngắn. Loại mầu trắng thì tên khoa
học là Nymphaea esculenta, cuống nhỏ và
trơn tru, có thể ăn được; loại mầu đỏ thì
tên khoa học là Nymphaea rudra. Tuệ lâm

âm nghĩa quyển 3 nói, câu vật đầu hoa tức
là hoa sen đỏ, sắc đỏ sẫm, rất thơm, nhân
gian không có. Tục cao tăng truyện quyển
2, Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 8, đều
dịch là Hoàng liên hoa. Đại nhật kinh sớ
quyển 15 thì bảo, câu vật đầu là hoa sen
mầu xanh. (xt. Liên Hoa).
CÂU TRÂN NA

C
831
CÂU XÁ
Phạm:Koza. Còn gọi là Cú xả. Dịch là
kho chứa, cái kén, cái túi, cái bao. Tức là
cất chứa, gói ghém. Bồ tát Thế thân viết
luận Câu xá, người đời sau, dựa vào luận ấy
mà lập thành tông Câu xá cũng là tiếng gọi
tắt của Câu xá tông.
CÂU XÁ BÀ ĐỀ
Phạm:Kuzàvatì, Pàli: Kusàvatì. Là
đô thành của vua Đại thiện kiến chuyển
luân trong truyền thuyết, cũng tức là tên
xưa của Câu thi na yết la (Pàli: Kusinàra),
nơi đức Thích tôn nhập diệt. Còn gọi là
Câu xá bạt đề, Cưu thi bà đế, Câu xa phạt
để, Củ xá phạ đế, Câu xá việt, Cưu di việt.
Dịch ý là vắng vẻ, có nhà nhỏ, cỏ xơ xác.
Trường a hàm quyển 3 kinh Du hành (Đại
1, 21 trung), nói: “Bấy giờ, A nan từ chỗ
ngồi đứng dậy, trật vai áo bên phải, quì gối
chắp tay mà bạch Phật rằng: ‘Xin Ngài đừng
nhập diệt ở nơi thành bé nhỏ, hoang vắng,
hèn kém này. Tại sao? Vì còn các nước lớn,
như nước Chiêm ba, nước Tì xá li, thành
Vương xá, nước Bà kì, nước Xá vệ, nước
Ca duy la vệ, nước Ba la nại, tại các nơi ấy,
nhân dân đông đúc, tin ưa Phật pháp, Phật
diệt độ rồi, chắc sẽ cung kính cúng dường
xà lợi.’ Đức Phật nói: ‘Thôi! Thôi! Chớ nghĩ
như thế, chớ tưởng nơi này là hèn kém, tại
sao? Vì xưa kia, nước này có vua tên là Đại
thiện kiến, thành này khi ấy gọi là Câu xá
bà đề, là đô thành của Đại vương, dài bốn
trăm tám mươi dặm, rộng hai trăm tám mươi
dặm’”.
Ngoài ra, Trường bộ kinh thứ 16 kinh

Đại ban nê hoàn (Pàli: Mahàparinibbànasuttanta),
Tương ứng bộ kinh 22-96, kinh
Phật ban nê hoàn quyển hạ, kinh Trung a
hàm quyển 11 kinh Ngưu phẩm dụ, kinh
Chúng hứa ma ha đế v.v... đều có nói đến
nơi này. (xt. Câu Thi Na Yết La).
CÂU XÁ LUẬN KÍ
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Phổ quang
(thế kỉ VII) đời Đường soạn, vì thế sách
này còn được mệnh danh là Câu xá luận
quang kí, Quang kí. Thu vào Đại chính tạng
tập 41. Thần thái, Phổ quang và Pháp bảo
đều là học trò của ngài Huyền trang, dịch
giả Câu xá luận, được gọi chung là ba nhà
Câu xá lớn. Thần thái viết Thái sớ hai mươi
quyển (có chỗ nói ba mươi quyển), thu vào
Vạn tục tạng tập 83, nhưng hiện không
còn đủ. Pháp bảo viết Bảo sớ ba mươi quyển,
thu vào Đại chính tạng tập 41. Trong ba
bản sớ, Thái sớ là xưa nhất, thứ đến là
Quang kí và sau hết là Bảo sớ. Đặc sắc của
Thái sớ là ở chỗ theo văn mà giải thích,
nghĩa lí rõ ràng, là bản chú sớ khó có được;
nếu đem so sánh đối chiếu với Quang kí,
thì lại càng thấy rõ sự thích nghĩa tương
truyền của ngài Huyền trang. Đặc sắc của
Bảo sớ là ở chỗ Pháp bảo vốn nghiên tập
Niết bàn, cho nên chia sự nghiên cứu luận
Câu xá làm năm môn mà bàn về những
chỗ huyền diệu, thường đứng trên quan
điểm Đại thừa mà nhìn luận Câu xá, do đó,
đối với thuyết của hai vị Thần thái và Phổ
quang, có nhiều chỗ không sánh kịp. Thái
độ của ba nhà lớn này tuy có điểm khác
biệt như thế, nhưng, đứng về phương diện
nghiên cứu luận Câu xá, họ đều là những
người không thể bỏ qua được. [X. Câu xá
luận tụng sớ tự kí; Tống cao tăng truyện

Q.4; Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3].
CÂU XÁ LUẬN SỚ
I. Câu xá luận sớ. Do sư Thần thái đời
Đường soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập 83.
CÂU XÁ LUẬN SỚ

C
832
Nói tắt là Thái sớ. Nguyên bản đã không
còn, mà số quyển của nguyên bản cũng có
thuyết cho là ba mươi quyển, có thuyết bảo
là hai mươi quyển, mà nay chỉ còn sót lại
có bảy quyển, tức là các quyển 1, 2, 4, 5, 6,
7, và 17. Tiểu sử của sư Thần thái không
được rõ, chỉ biết sư là một cao đệ của ngài
Huyền trang, là sư huynh của sư Phổ quang.
Lời văn của sư đơn giản sáng sủa, nghĩa lí
thấu đáo, Câu xá luận quang kí (nói tắt là
Quang kí) của sư Phổ quang noi theo thuyết
của sư Thần thái rất nhiều, như Câu xá
luận nhất bộ đại khoa hoàn toàn thừa kế
thuyết của Thần thái. Đời gọi Thần thái sớ
và hai bộ kí của Quang, Bảo (Phổ quang và
Pháp bảo) là ba bộ sách chú thích lớn của
luận Câu xá. [X. A tì đạt ma câu xá luận
pháp nghĩa Q.1; Đông vực truyền đăng mục
lục].
II. Câu xá luận sớ. Gồm ba mươi quyển.
Do sư Pháp bảo đời Đường soạn. Thu vào
Đại chính tạng tập 41. Nói tắt là Bảo sớ.
Sách này cùng với Quang kí đều là những
tư liệu cần thiết cho người học luận Câu
xá. Được chia làm năm môn: thứ nhất, lúc
bắt đầu chuyển pháp luân; thứ hai, thứ tự
của sự học hành, thứ ba; nhân duyên khởi
giáo, thứ tư, bộ chấp trước sau; thứ năm, y
theo văn mà giải thích. Một học tăng người
Nhật bản ở thế kỉ XVIII là Đạo khoái, khi
bàn về bản sớ này, đã nói: “Pháp bảo phần
nhiều dùng một hiểu biết mà quyết đoán,
đồng thời, thường chê Thái sớ và Quang
kí”. Sở dĩ như thế là vì Pháp bảo tôn sùng
Niết bàn, tin một tính đều thành Phật,

không ưa nghĩa năm tính các biệt của Pháp
tướng. Pháp bảo vì cảm thấy sự giải thích
trong Quang kí quá phiền tỏa, nên bài xích,
rồi tự làm ra giải thích của riêng mình, đời
sau cũng có người tôn sùng Bảo sớ, cho
nên việc hiện nay mới có sự tranh luận về
hai học phái Quang, Bảo vậy. [X. Tống cao
tăng truyện Q.4; Trí chứng đại sư thỉnh lai
mục lục; Tân biên chư tông giáo tạng tổng
lục Q.3].
CÂU XÁ LUẬN TỤNG THÍCH SỚ
Gồm hai mươi chín quyển hoặc ba mươi
quyển. Nói đủ là A tì đạt ma câu xá luận
tụng sớ luận bản. Cũng gọi là Câu xá luận
tụng sớ luận bản, Câu xá tụng sớ, Câu xá
luận tụng sớ, Câu xá luận tụng thích. Nói
tắt là Tụng sớ. Là sách giải thích sáu trăm
hàng kệ tụng trong luận Câu xá. Do sư Viên
huy đời Đường soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 41. Soạn giả Viên huy, theo lời
thỉnh cầu của quan Thứ sử Tấn châu là
Giả tăng, đem kệ tụng của luận Câu xá, bỏ
bớt chỗ phiền tạp, châm chước những điểm
trọng yếu rồi chú thích thêm, lối hành văn
giản dị nhưng rất đầy đủ, là sách trọng yếu
cho việc nghiên cứu luận Câu xá. Trong
bài tựa (Đại 41, 813 trung), Viên huy nói:
“Cắt bớt cành lá, chỉ lấy tinh hoa, văn trong
quảng bản, chỗ nào phồn tạp, thì chỉ giải
thích chỗ thiết yếu thôi; nghĩa trong kinh
luật, chỗ nào quan trọng thì phải suốt hết
ngọn nguồn”. Qua đó, người ta đã thấy rõ
cái chí của Viên huy. Sách này ra sau hai
bộ sớ của Phổ quang và Pháp bảo, có thể
nói là đứng đầu trong các sách của những
nhà giải thích luận Câu xá đời sau. Thời ấy,
sách này đã được thịnh hành tại các nơi
như Lưỡng hà, Lưỡng kinh, Giang biểu, Yên,

Tề, Sở, Thục v.v... Sách này vốn y cứ theo
hình thái của Câu xá luận bản tụng, không
bao gồm phẩm Phá ngã. Đời sau, người ta
chú thích thêm phẩm Phá ngã được dẫn
trong các tụng rồi truy bổ mà thành quyển
thứ 30. [X. Chư tông chương sớ lục Q.1;
Tống cao tăng truyện Q.5].
CÂU XÁ LUẬN YẾU GIẢI
Gồm mười quyển. Do vị tăng tông Tịnh
CÂU XÁ LUẬN TỤNG THÍCH SỚ

C
833
độ người Nhật bản là Phổ tịch soạn. Chia
làm bảy môn:
1. Nói về lí do làm luận.
2. Nói về ý nghĩa phát khởi giáo nghĩa.
3. Biện luận về tông chỉ.
4. Nói về tạng được thu nhiếp.
5. Nói về các bản dịch khác nhau.
6. Giải thích đề mục của luận.
7. Theo văn giải thích.
Bản yếu giải này có phê bình các bản
giải thích luận Bà sa, Câu xá luận quang kí,
Bảo sớ v.v... nhưng không dẫn nguyên văn
để đối chiếu, nói về mặt sử dụng, có nhiều
bất tiện.
CÂU XÁ MẠN ĐỒ LA
Là tác phẩm ở cuối thời kì Bình an tại
Nhật bản, được tàng trữ ở chùa Đông đại
tại Nhật. Bức tranh tượng này lấy ba đức
Thích ca, Văn thù, Phổ hiền làm trung tâm,
bốn chung quanh là các vị tổ của tông Câu
xá cùng với các tôn giả Ca diếp, A nan.
Cũng có cả Phạm thiên, Đế thích. Bốn
Thiên vương thì được phối trí ở bốn góc.
Là kiểu tranh mặt bằng có đủ phong khí
xưa. [X. Đại nhật bản cổ văn thư Q.12; Đông
đại tự đại kính Q.4].
CÂU XÁ SƯ
Các sư lấy luận Câu xá làm tôn chỉ. Nói
chung các sư lấy luận Câu xá làm tôn chỉ,
chứ không phải chuyên chỉ bồ tát Thế thân.
CÂU XÁ TAM GIA
Chỉ ba vị học trò của ngài Huyền trang:
Phổ quang, Pháp bảo và Thần thái. Ngài
Huyền trang dịch lại luận Câu xá, học trò
của ngài phần nhiều nghiên cứu bản dịch

mới này. Tuy ngài Huyền trang ngấm ngầm
trao bản dịch cho riêng Phổ quang, nhưng
Pháp bảo và Thần thái cũng đều tinh thông
và đem trước thuật hoằng dương. Do đó
mà Phổ quang có Câu xá luận kí ba mươi
quyển, Pháp bảo có Câu xá luận sớ ba mươi
quyển, Thần thái có Câu xá luận sớ hai
mươi quyển (có thuyết nói ba mươi quyển).
Xưa nay gọi ba người này là ba nhà Câu xá
lớn.
CÂU XÁ TÔNG
Là một tông phái Tiểu thừa dựa theo
luận Câu xá mà được thành lập. Một trong
mười ba tông phái tại Trung quốc. Đối lại
với tông Thành thật được gọi là Tiểu thừa
không tông, tông Câu xá thì gọi là Tiểu
thừa hữu tông. Các học giả của tông này
được gọi là Câu xá sư. Nguyên do: Ngài Thế
thân đến nước Ca thấp di la học giáo nghĩa
Tì bà sa, về sau, căn cứ theo luận Đại tì bà
sa và tham chước giáo nghĩa của Kinh lượng
bộ, rồi viết A tì đạt ma câu xá luận để phê
phán học thuyết truyền thống của Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Thời ấy, có luận sư
Chúng hiền, soạn luận Câu xá bạc ,
đả phá thuyết mới của Thế thân, viết thêm
luận A tì đạt ma tạng hiển tôn để hiển bày
tông nghĩa của Tì bà sa. Về sau, các sư Đức
tuệ, Thế hữu, An tuệ, Trần na, Xứng hữu,
Tăng mãn và Tịch thiên v.v... nối tiếp nhau
làm sớ để giải thích luận Câu xá mà tạo
nên một kỉ nguyên mới cho giáo thuyết của
Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Năm Thiên gia thứ 5 (564) đời Trần,
ngài Chân đế dịch A tì đạt ma câu xá thích
luận (Phạm: Abhidharmakozabhawya) rồi
lại làm sớ riêng mười sáu quyển để giải nghĩa,
các sư Tuệ khải, Tuệ tịnh và Đạo nhạc cũng

tiếp theo nhau làm sớ để phu diễn rộng ra.
Năm Vĩnh huy thứ 5 (654) đời Đường, ngài
Huyền trang đem dịch lại, gọi là A tì đạt
ma câu xá luận, đời gọi là Câu xá mới, tức
tông Câu xá căn cứ theo bản này mà lập
CÂU XÁ TÔNG

C
834
tông. Học trò của ngài Huyền trang là các
sư Thần thái, Phổ quang và Pháp bảo, mỗi
vị đều có soạn sớ để giải nghĩa rộng ra, gọi
chung là ba bộ đại sớ của Câu xá. Còn có
các sư Hoài tố, Viên huy làm Sớ kí, giảng
tập rất thịnh một thời. Tiếc rằng từ sau đời
Đường trở đi, tông này không còn truyền
thừa, đến thời vua Thế tổ nhà Nguyên,
Quốc sư Bát tư ba viết Chương sở tri luận
hai quyển, là tác phẩm nghiên cứu Câu xá
cuối cùng. Tông này được truyền đến Nhật
bản vào năm Tề minh Thiên hoàng thứ 4
(658), do các sư Trí thông, Trí đạt đến
Trung quốc (đời Đường) lưu học, sau khi
về nước, truyền luận Câu xá, sau sư Huyền
phưởng thỉnh Trí thông, Trí đạt đến chùa
Hưng phúc giảng luận này rất thịnh. Đại
để tại Nhật bản, những người nghiên cứu
tông Câu xá phần nhiều là phụ thuộc tông
Pháp tướng mà kiêm thôi, nay chỉ còn sót
lại cái học phong, chứ tên tông thì không
truyền nữa.
Tông này, ngoài việc lấy luận Câu xá
làm luận điển chủ yếu ra, còn y cứ các kinh
bốn a hàm, bảy bộ luận và các luận Đại tì
bà sa, A tì đàm tâm, Tạp a tì đàm tâm. Ngài
Thế thân viết văn xuôi, vì luận lí rõ ràng
khúc chiết, thứ tự chỉnh tề, không câu chấp
giáo nghĩa của một tông phái đặc định nào,
bởi thế mà bộ luận được người ta gọi bằng
cái mĩ danh là “Luận thông minh”. Giáo
nghĩa tông này nhằm thuyết minh chính lí
nhân duyên của các pháp, đả phá tà kiến
chấp ngã của ngoại đạo và phàm phu, để
dứt hoặc chứng Thánh, vĩnh viễn xa lìa sự

trói buộc trong ba cõi. Luận đem chia các
pháp trong ba cõi làm hai loại Hữu vi, Vô
vi để thuyết minh, lại khu biệt thành năm
vị, phân tích nhỏ ra làm bảy mươi lăm pháp.
Tức là pháp Hữu vi bao gồm mười một Sắc
pháp, một Tâm pháp, bốn mươi sáu Tâm
sở hữu pháp, mười bốn Bất tương ứng hành
pháp; Vô vi pháp thì có ba loại, tổng cộng
thành bảy mươi lăm pháp. Hữu vi pháp là
chỉ các pháp do nhân duyên tụ họp tạo
thành, là các pháp sinh diệt biến thiên; Vô
vi pháp là chỉ các pháp không do các nhân
duyên tạo thành, là những pháp không sinh
diệt đổi dời, mà có tính vắng lặng thường
trụ. Ngoài ra, còn lập các môn pháp năm
uẩn, mười hai xứ, mười tám giới v.v... Tông
này phê phán chủ trương “Tam thế thực
hữu, Pháp thể hằng hữu” (các pháp đều có
thực thể và thực thể ấy tồn tại suốt trong
ba thời quá khứ, hiện tại và vị lai) của
Thuyết nhất thiết hữu bộ, và y theo nghĩa
của Kinh lượng bộ mà đề xướng thuyết “Quá
khứ, vị lai vô thể luận” (quá khứ, vị lai
không có thực thể). Thừa nhận rằng, sự
sinh diệt chỉ là sát na tương tục; diệt là sự di
chuyển tất nhiên của hiện tại, không cần
bất cứ nhân duyên nào khác giúp thành,
mà sinh thì tất phải có sinh nhân và dùng
các pháp môn sáu nhân, bốn duyên, năm
quả để thuyết minh. Lại khái quát nhân
quả mê ngộ là bốn đế Khổ, Tập, Diệt, Đạo,
đồng thời, dùng pháp môn mười hai nhân
duyên để nói rõ về lí sống chết nối tiếp
nhau không cùng; lập ra bảy phương tiện,
bốn hướng, bốn quả để thuyết minh thứ tự
nhân quả chuyển mê khai ngộ. Thêm nữa,
đặc biệt luận chứng trong trạng thái tĩnh
lặng của Thiền định mà lĩnh hội lí bốn đế,

có thể đạt đến giải thoát. [X. Bà tẩu bàn
đậu pháp sư truyện; Câu xá luận quang kí
Q.1; Câu xá luận bảo sớ Q.1; Đại đường tây
vực kí Q.4; Nguyên hanh Thích thư Q.27].
CẦU
..
Chỉ ý mong cầu, trông đợi. Muốn được
vui thú mà tìm cầu, thì gọi là Đắc cầu; muốn
cầu được sống lâu không chết, thì gọi là
Mệnh cầu; muốn được chính quả thành
Thánh, thì gọi là Thánh cầu. Vì người đời
có vô số sự tham cầu, nên dễ gây ra cạnh
CẦU

C
835
tranh và phiền não. Cho nên, đối với việc
đời, Phật giáo khuyên người ta bớt tâm tham
cầu, tự thỏa mãn với những cái mà mình
hiện có, tức luôn luôn biết đủ, có như thế
mới giữ được niềm yên vui thanh thản.
CẦU BẤT ĐẮC KHỔ
...........
Phạm: yad apìcchayà paryewamàịo
na labhate tad api du#khaô. Cũng gọi
là Sở cầu bất đắc khổ, Dục bất đắc khổ. Là
một trong tám nỗi khổ. Chỉ nỗi đau khổ
của chúng sinh khi mong cầu điều gì mà
không được thỏa mãn. Cũng tức là mong
cầu thoát khỏi các điều xấu ác mà không
được, mong cầu các việc tốt lành cũng
không được. Tóm lại, tất cả sự mong cầu
mà không được, đều dẫn đến buồn rầu và
đau khổ, cho nên gọi là Cầu bất đắc khổ.
[X. Trung a hàm Q.7 kinh Phân biệt thánh
đế; kinh Ngũ vương; kinh Đại ban niết bàn
(bản Bắc) Q.12, Q.14; Đại thừa nghĩa
chương Q.3 phần đầu]. (xt. Bát Khổ).
CẦU CHÂU
.... .
Chỉ sự tìm kiếm viên ngọc ở trong áo.
Mượn câu này để thí dụ sự tìm tự tính của
mình ở bên trong. Đây là thuyết trong kinh
Pháp hoa phẩm Ngũ bách thụ kí, tức dùng
viên ngọc trong áo để thí dụ tính Phật ở
ngay trong thân mình, bảo chúng sinh
không nên tìm Phật ở bên ngoài, mà phải
tìm tự tính bên trong mình, tức là tìm tính
Phật của mình có sẵn ngay ở trong thân
mình. [X. Quảng hoằng minh tập Q.20].
CẦU ĐẠI

.....
Còn gọi là Cầu đới, Cung thể. Là một
loại áo pháp của các sư Nhật bản. Phần
nhiều may bằng lụa trắng, trên cổ áo có
viền tăng cương, quần có nếp gấp, và có
đai thắt ngang lưng. Kiểu áo này bắt đầu từ
thời Trung cổ tại các Cung môn tích của
Pháp hoàng, là lễ phục của hàng tăng lữ
mặc khi vào cung vua. [X. Trinh trượng
tạp kí Q.5; Tăng cương thức Q.hạ].
CẦU NA BẠT ĐÀ LA (394-468)
Phạm:Guịabhadra. Dịch ý là Công đức
hiền. Vị tăng dịch kinh đời Lưu Tống. Người
trung Ấn độ. Nguyên là giòng dõi Bà la
môn. Lúc nhỏ học tập các luận Ngũ minh,
nghiên cứu cả các môn thiên văn, thư số, y
phương, chú thuật v.v... Sau đọc luận Tạp
a tì đàm tâm mà sùng tín Phật pháp, bèn
cạo tóc xuất gia và thụ giới Cụ túc. Sư là
người hiền hòa kính thuận, chuyên cần
học tập, trước học giáo pháp Tiểu thừa,
thông suốt ba tạng, sau chuyển sang học
giáo pháp Đại thừa, nghiên cứu kinh Đại
phẩm bát nhã, kinh Hoa nghiêm, rồi đọc
tụng tuyên giảng, đồng thời, đem Phật pháp
khuyến hóa cha mẹ, người cha sau cũng
qui y Phật giáo.
Năm Nguyên gia 12 (435) đời Lưu tống,
sư đến Quảng châu bằng đường biển, Văn
đế sai sứ ra rước về chùa Kì hoàn ở Kiến
khang để theo việc dịch kinh. Sư cùng với
các sư Tuệ nghiêm, Tuệ quán ở chùa Kì
hoàn, chiêu tập học tăng, dịch kinh Tạp a
hàm năm mươi quyển, sau ở chùa Đông an
dịch kinh Đại pháp cổ hai quyển. Về sau,
đáp lời mời của Tiếu vương , đến ở
chùa mới tại Kinh châu, tuyên giảng kinh
Hoa nghiêm. Ngoài ra, sư cũng đã từng ở

các nơi khác, như chùa Đạo tràng, chùa
Trung hưng, chùa Bạch tháp v.v... Năm Đại
minh thứ 7 (463) đời Lưu Tống, sư phụng
mệnh cầu mưa và thành công, nhà vua sắc
ban rất trọng hậu. Một đời sư trải qua ba
triều Văn đế, Hiếu vũ đế, Minh đế và triều
vua nào cũng qui hướng tôn sùng sư, đối
nội, đối ngoại, sư có nhiều cống hiến. Sư
CẦU NA BẠT ĐÀ LA

C
836
giảng diễn rộng giáo pháp Đại thừa, dịch
kinh hoằng hóa, cho nên đời gọi là “Ma ha
diễn”. Ngoài các kinh điển do sư dịch kể ở
trên, sư còn dịch các kinh Lăng già bốn
quyển, Tiểu vô lượng thọ một quyển, Quá
khứ hiện tại nhân quả bốn quyển, Tội phúc
báo ứng một quyển, tất cả năm mươi hai bộ
một trăm ba mươi tư quyển. Trong số đó,
kinh Tiểu vô lượng thọ một quyển, là bản
dịch thứ hai trong ba bản dịch. Năm Thái
thủy thứ 4 đời Minh đế, sư thị bệnh, ngày
lâm chung sư thấy Thiên hoa Thánh tượng
và nhập tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi. [X.
Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại tam
bảo kỉ Q.10; Thần tăng truyện Q.3; Xuất
tam tạng kí tập Q.14; Khai nguyên thích
giáo lục Q.5 ].
CẦU NA BẠT MA (367-431)
...........
Phạm: Guịavarman. Dịch ý là Công
đức khải. Vị tăng dịch kinh đời Lưu Tống.
Người nước Kế tân (Ca thấp di la hoặc địa
phương Kiện đà la) thuộc bắc Ấn độ. Xuất
thân từ dòng Sát đế lợi (dòng Vũ sĩ). Hai
mươi tuổi xuất gia và thụ giới Cụ túc, tinh
thông ba tạng Kinh, Luật, Luận, cho nên
người đương thời gọi ngài là Tam tạng pháp
sư. Năm sư ba mươi tuổi, vua nước Kế tân
băng hà, chúng thỉnh sư hoàn tục để nối
ngôi, sư từ chối, rồi sang nước Sư tử (Tích
lan ngày nay) để hoằng dương Phật pháp,
sau lại đến nước Xà bà (Java) truyền đạo.
Niên hiệu Nguyên gia năm đầu (424)
đời Văn đế nhà Lưu Tống, sư đến Quảng
châu bằng đường biển, nhận thấy hình thế

núi Hổ thị khá giống với núi Kì xà quật,
cho nên sư đổi tên gọi là núi Linh thứu,
đồng thời, lập Thiền thất để tập Thiền trong
núi này. Trong núi vốn có nhiều hổ (cọp),
nhưng từ khi sư đến ở thì không có nạn hổ
nữa. Năm Nguyên gia thứ 8, sư đến Kiến
khang, vua Văn đế tiếp đón và mời ở chùa
Kì hoàn, sau đó không lâu, sư bắt đầu giảng
kinh Pháp hoa và kinh Thập địa, giảng
trường rất thịnh. Ngoài ra, sư cũng theo
việc dịch kinh, dịch Bồ tát thiện giới kinh,
Tứ phần tỉ khưu ni yết ma pháp, Ưu bà tắc
ngũ giới tướng kinh, Sa di uy nghi, tất cả
mười bộ mười tám quyển. Ngoài ra, sư còn
kế tiếp Y diệp ba la mà dịch luận Tạp a tì
đàm tâm để bổ túc cho phần mà Y diệp ba
la chưa dịch xong. Ngày hai tám tháng chín
năm Nguyên gia thứ 8, sư thị tịch, hưởng
thọ sáu mươi lăm tuổi. [X. Lương cao tăng
truyện Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ Q.10; Thần
tăng truyện Q.3; Xuất tam tạng kí tập Q.14;
Khai nguyên thích giáo lục Q.5].
CẦU NA TÌ ĐỊA (? - 502)
Phạm:Guịavfdhi. Dịch ý là Đức tiến,
An tiến. Vị tăng dịch kinh đời Nam Tề.
Người trung Ấn độ. Xuất gia từ thủa nhỏ,
theo học pháp sư Đại thừa Tăng già tư na,
thường ngày phúng tụng và thuộc hiểu hơn
hai mươi vạn lời kinh Đại thừa, Tiểu thừa.
Thông suốt kinh điển nội ngoại, còn giỏi
cả các thuật âm dương, bói toán, xem giờ
nghiệm việc. Đầu năm Kiến nguyên (479-
482) đời Cao đế nhà Tề, sư đến ở chùa Tì
da li hoằng hóa Phật pháp, sư rất uy nghi
đoan túc, các bậc vương công quí nhân thay
nhau thỉnh mời.
Tại Ấn độ, Tăng già tư na rút ra “Một
trăm việc thí dụ” từ trong tạng kinh, rồi

biên thành một bộ để dạy người mới học,
mà sư cũng tinh thông nghĩa lí của các việc
ấy. Mùa thu năm Vĩnh minh thứ 10 (492)
sư đem dịch ra thành bốn quyển, tức là
kinh Bách dụ bốn quyển. Sư còn dịch kinh
Thập nhị nhân duyên một quyển, và kinh
Tu đạt trưởng giả một quyển. Kể từ năm
Đại minh (457-464) đời Lưu Tống trở đi,
việc dịch kinh suy vi dứt tuyệt, đến đây mới
lại có các bản dịch mới xuất hiện, nên người
CẦU NA BẠT MA

C
837
đương thời thấy thế đều vui mừng tán thán.
Sư là người đôn hậu, có những người từ
muôn dặm đến qui y, những thương gia từ
Nam hải cũng đều tôn thờ và giúp đỡ sư rất
nhiều trong các Phật sự. Sau, sư làm chùa
Chính quán ở Kiến khang (nay là Nam
kinh), điện đường tráng lệ, lầu gác khang
trang, tiếp thu đồ chúng đông đủ, đạo
nghiệp rất thịnh. Mùa đông năm Trung
hưng thứ 2, sư thị tịch, tuổi thọ không rõ.
[X. Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.11; Xuất tam tạng kí tập Q.14;
Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
CẦU PHÁP
.....
Cũng nói là Cầu đạo. Chỉ việc đi đến
các nơi xa xôi hoặc đến nước khác, mong
tìm được Phật pháp, hoặc thỉnh các tượng
Phật, kinh Phật để mang về. Cao tăng pháp
hiển truyện, Bắc ngụy tăng huệ sinh sứ tây
vực kí, Đại đường tây vực kí, Vãng ngũ thiên
trúc quốc truyện v.v... đều là những kí sự
cầu pháp trứ danh. (xt. Thủ Kinh).
CẦU SINH
Là tên gọi khác của “Trung hữu......”.
Trung hữu ở khoảng giữa đời trước và đời
sau, là ở vào cái vị trí có thể cầu sinh ra ở
đời sau, cho nên gọi là Cầu sinh. Cứ theo
luận Câu xá quyển 10 chép, thì Trung hữu
thường mong cầu, tìm xét cái nơi sẽ sinh ra
ở đời sau, vì thế gọi là Cầu sinh. Tuy nhiên,
thông thường khi nói Cầu sinh, thì phần
nhiều là chỉ cái ý cầu mong được sống còn;
chẳng hạn như trong khi đau ốm thập tử
nhất sinh, hoặc trong lúc nguy nan mà sự

sống chỉ là chân tơ kẽ tóc, thì khi ấy người
ta chỉ mong sao được thoát chết ở hiện tại
chứ chẳng phải cầu chỗ được sinh đến trong
đời sau. Như “bản năng cầu sống”, “ý chí
muốn sống” đều là những tiếng dùng để
hình dung sự mong cầu được sống còn. (xt.
Trung Hữu).
CẦU SINH TỊNH ĐỘ ẤN
Là thủ ấn mà người tu hành cầu vãng
sinh Tịnh độ kết nơi tay. Ấn tướng là hai
tay kết ấn Liên hoa hợp chưởng và đặt ở
trước ngực. Cứ theo kinh Quán tự tại bồ
tát đát phạ đa rị tùy tâm đà la ni chép, thì
khi kết ấn này, hai tay chắp lại, đặt ở trước
ngực, lấy hai ngón tay cái ấn sát vào tâm,
miệng tụng chú căn bản. Trong kinh còn
nói, hết thảy chúng sinh, lúc sắp chết nếu
hay kết ấn này và một lòng tụng niệm chân
ngôn, thì có thể tùy nguyện mà sinh vào
bất cứ cõi Phật nào cũng được như nguyện.
CẦU TỬ NHÂM THAI PHÁP
..............
Còn gọi là Cầu tử nhâm thai bí pháp.
Là phép tu cầu con. Khi tu phép này, trước
hết, bày đàn theo như đồ biểu dưới đây, rồi
quay về hướng đông mà tu. Nếu khi y theo
nghi thức đại pháp mà tu, thì lấy Phật nhãn,
Kim luân, hoặc lấy Dược sư, Thích ca làm
bản tôn; nếu khi theo nghi thức bình thường
mà tu, thì lấy Quan âm, Văn thù làm bản
tôn. Nhưng trong các vị tôn, Ha lị đế mẫu
là trọng yếu nhất.
Đồ biểu :
Phật nhãn - Dược sư - Quan âm
Ha lị đế mẫu
Kim luân - Thích ca - Văn thù hành giả
CẦU VĂN TRÌ PHÁP
Nói đủ là Hư không tạng cầu văn trì

pháp. Còn gọi là Văn trì pháp. Tức là phép
tu lấy bồ tát Hư không tạng làm bản tôn để
cầu được nhớ dai không quên những việc
}
CẦU VĂN TRÌ PHÁP

C
838
đã thấy nghe hay biết. Phép này dựa theo
nghi quĩ “Hư không tạng cầu văn trì pháp”
mà tu. Phép ấy như sau: trước hết, vẽ một
vòng tròn trên tấm bảng gỗ sạch, trong vòng
tròn vẽ tượng bồ tát Hư không tạng, đặt
trong tịnh thất hoặc ở nơi vắng vẻ yên tĩnh,
tượng xoay mặt về hướng tây hay hướng bắc,
lấy vật sạch phủ kín, lại làm mạn đồ la bằng
gỗ, hình vuông, có bốn chân, đặt ở trước
mặt tượng; dùng nước sạch rửa tay, kết ấn
thư nước, tụng đà la ni rồi uống. Kế đó, đến
trước tượng chí tâm lễ bái, bỏ vật phủ tượng
ra, rồi kết ấn, tụng đà la ni, vận hết tâm
thành cúng dường, dùng tay kết ấn lần tràng
hạt để ghi rõ số đà la ni đã tụng.
Sư Không hải người Nhật bản, trước khi
đến Trung quốc, để cầu cho đầu óc sáng
suốt, trí nhớ được tăng cường, đã gắng tu
phép này và rất linh nghiệm. Trong Tam
giáo chỉ qui, sư Không hải đã nói, nếu y
theo phép này mà tu, tụng chân ngôn một
trăm vạn lần, thì có thể ghi nhớ văn nghĩa
của hết thảy giáo pháp. [X. Hư không tạng
bồ tát niệm tụng pháp]. (xt. Hư Không Tạng
Cầu Văn Trí Pháp).
CẦU XA
.....
Xin xe. Là truyện thí dụ nhà lửa nói
trong kinh Pháp hoa. Cứ theo kinh Pháp
hoa phẩm Thí dụ chép, thì những người
con khi ra khỏi ngôi nhà đang cháy, hỏi
trưởng giả xin xe; ý là mượn truyện này để
thí dụ chúng sinh chán ngán nỗi sống chết
mà nguyện cầu Phật đạo. [X. Pháp hoa kinh
luận Q.hạ; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.4;

Pháp hoa kinh văn cú Q.5 phần trên, Q.5
phần dưới]. (xt. Hỏa Trạch).
CẤU
..
Phạm:mala. Tên gọi khác của phiền
não. Chỉ cái làm cho tâm nhơ nhớp. Lại
như tham, sân, si được gọi là Tam cấu (ba
cái nhơ nhớp), vì thế có các tiếng như phiền
não cấu, trần cấu, cấu uế, hoặc cấu, nhiễm
cấu v.v... Ngoài ra, phiền não cấu là từ phiền
não căn bản mà ra, tướng nó bẩn mà thô,
cho nên gọi ví dụ là “Tâm ma tặc ”
(giặc ma của tâm), nghĩa là nó có thể phá
hại hết thảy pháp lành trong thế gian và
xuất thế gian. Cứ theo luận Câu xá quyển
21 nói, thì Cấu là một trong các Tiểu phiền
não địa pháp và lấy não, hại, hận, xiểm,
cuống, kiêu gọi chung là sáu phiền não cấu,
nói tắt là sáu cấu. Luận Xá lị phất a tì đàm
quyển 14 nói, dục tham, sân khuể, hôn
miên, điệu hối và nghi là năm phiền não
cáu ghét nhơ bẩn, gọi là Tâm cấu. Cùng
luận trên quyển 20 còn liệt kê: nghi ngờ,
không suy xét, sợ hãi, thương, ghét, hay ngủ,
buông lung, nhu nhược, lười biếng, nghĩ
bậy, đắm sắc, gọi là mười một tâm cấu; mong
muốn, tức giận, ngủ nhiều, thô tháo, nghi
ngờ, não hại, hay hiềm khích, mang hận,
nóng nảy, ghen ghét, sẻn tiếc, lừa đảo, dối
trá, không thẹn, chẳng hổ, kiêu căng, kiện
tụng, tự cao, dông dỡ, khinh mạn, đại khinh
mạn, gọi là hai mươi mốt tâm cấu. [X. luận
A tì đạt ma thuận chính lí Q.1; Đại thừa
nghĩa chương Q.5].
CẤU L I
Còn gọi là Thủy cấu li, Diêm cấu li. Nghĩa
là trước khi lễ bái cầu nguyện Phật, thần
phải dùng nước lạnh hoặc nước biển tắm

gội, khiến những cáu ghét dơ bẩn của thân
và tâm đều được sạch sẽ thanh tịnh. Trong
các đạo tràng lớn và danh lam thắng tích
tại Nhật bản đều có thiết bị “Cấu li”, “Cấu
li tao”, “Thiên (nhật) cấu li”.
CẤU NHIỄM
.....
Dùng ghét gúa bám vào mình để thí dụ
CẦU XA

C
839
phiền não của tâm. Kinh Phật thuyết vô
lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 274 thượng)
nói: “Cũng như nước sạch gột rửa các bụi
bặm cấu nhiễm”.
CẤU TẬP
Có nghĩa là tập khí phiền não. Cấu tức
là phiền não nhơ bẩn, tập là thói quen,
tính quen. Kinh Phật thuyết vô lượng thọ
quyển thượng (Đại 12, 272 thượng), nói:
“Trần lao cấu tập, tự nhiên chẳng khởi”.
CẨU GIỚI
Là một trong giới cấm thủ kiến. Trong
số các ngoại đạo tại Ấn độ cổ đại, có ngoại
đạo thấy con chó sau khi chết, được sinh
lên cõi trời, bèn cho rằng giữ giớ chó (cẩu
giới) là nhân sinh lên cõi trời, rồi bắt chước
chó nằm ngoài cửa, ăn phân người, gọi là
Cẩu giới ngoại đạo. Luận Câu xá nói, ở Ấn
độ, ngoài Cẩu giới ngoại đạo ra, còn có các
ngoại đạo chủ truơng giữ giới trâu, giới bò,
giới hươu thì được thanh tịnh, được giải
thoát, xa lìa khổ vui mà đến chỗ siêu khổ
vui. [X. luận Câu xá Q.19]. (xt. Giới Cấm
Thủ Kiến).
CẨU PHÁP
.....
Tỉ khưu đời mạt pháp chê bai, ghen
ghét, nghi kị lẫn nhau, đắm chìm trong vật
dục mà không tự cứu được mình, cho nên
dùng chó để thí dụ; và tỉ khưu làm các hạnh
ấy, gọi là làm Cẩu pháp (phép chó). Kinh
Đại bảo tích quyển 88 (Đại 11, 504 thượng)
nói: “Phật bảo ngài Di lặc: Năm trăm năm
sau đời mạt pháp cũng như thế. Tỉ khưu tự
xưng là Bồ tát mà làm theo phép chó, đến

nhà thí chủ tưởng là nhà mình, vì nghĩ
như thế, nên sinh tâm tham đắm. Mình
đến nhà trước, thấy tỉ khưu đến sau, thì
nhìn bằng ánh mắt ghen tức, sinh ra cãi
cọ, chê bai lẫn nhau”.
CẨU TỬ PHẬT TÍNH
Tên công án trong Thiền tông. Còn gọi
là Triệu châu cẩu tử, Triệu châu Phật tính,
Triệu châu hữu vô, Triệu châu vô tự. “Con
chó có tính Phật hay không ?” là công án
phá trừ sự chấp trước có, không. Công án
này bắt đầu từ Thiền sư Tùng thẩm ở Triệu
châu, một vấn đề xưa nay các Thiền giả
khó tham cứu, giải đáp, các bậc cổ đức đã
tốn nhiều công phu trầy trật về công án
này. Thung dung lục tắc 18 (Đại 48, 138
trung), nói: “Tăng hỏi thiệu châu: “Con chó
có tính Phật hay không ?” Châu đáp: “Có”.
Tăng nói: “Đã có, mà tại sao lại chui vào cái
túi da ấy ?” Châu đáp: “Vì nó biết mà cố
phạm”. Một vị tăng khác hỏi: “Con chó có
tính Phật hay không ?” Châu đáp: “Không”.
Tăng hỏi: “Hết thảy chúng sinh đều có tính
Phật, tại sao con chó lại không có?” Châu
trả lời: “Vì nó còn có nghiệp thức”. Trong
công án này, Thiền sư Triệu châu mượn
tính Phật của con chó để đả phá sự chấp
có, chấp không của người học. Và cái có,
cái không Triệu châu nói ở đây, chẳng
phải cái có, cái không của sự vật mà là
biểu thị cái thực thái của Phật tính tồn tại
siêu việt.
CHÀNG
..
Phạm: dhvaja, Pàli: dhaja. Dịch âm:
Đà phọc nhã, Đà phạ nhã, Thoát đà. Còn
gọi là Kế-đô (Phạm:Ketu). Cũng gọi Bảo
chàng, Thiên chàng, Pháp chàng. Là một

loại cờ, dùng để trang nghiêm Phật, Bồ tát
và đạo tràng. Thông thường cùng với Phan
(Phạm: patàkà, Pàli: paỉàkà) không phân
biệt; tuy nhiên, về hình dáng thì có khác
nhau, nghĩa là dáng tròn như cái thùng gỗ
CHÀNG

C
840
là Chàng, dáng dài nhỏ như mảnh vải là
Phan. Phiên dịch danh nghĩa đại tập, dịch
ketu là Chàng,patàkàlà Phan.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39, 673
thượng), nói: “Tiếng Phạm Đà phạ nhã, Hán
dịch là Chàng, tiếng Phạm Kế đô, Hán dịch
là Kì (cờ), hình dáng hơi khác. Chàng chỉ
dùng các loại tơ lụa nhiều màu làm vật trang
nghiêm; Kế đô (kì) hình tướng đại khái cũng
thế, nhưng còn thêm mật hiệu cờ, như các
nhà quân sư vẽ các loại hình rùa rồng chim
thú để làm biểu tượng của ba quân”.
Theo Đại nhật kinh sớ, thì hình dáng
của Đà phọc nhã và Kế đô to nhỏ giống
nhau, duy có điều là Kế đô nhấn mạnh sự
quan hệ với cờ quân, nghĩa là như cờ vua
hoặc tướng quân, trên đó có in các hình
động vật, cờ của Phật và Bồ tát thì cũng in
chữ để đại biểu Phật và Bồ tát. Lại kinh
Bản sinh vănPàlido Cao điền tu, người
Nhật bản, dịch nói, chàng và phan đều hàm
ý là cờ quân. Nghĩa là vua, tướng quan dùng
cờ quân thống lãnh quân đội để đánh quân
địch; còn đức Phật thì dùng cờ trí tuệ để
dẹp bọn ma quân phiền não. Vì chàng
tượng trưng nghĩa tồi phá, nên được coi là
đồ trang nghiêm, dùng để tán
thán Phật, Bồ tát và làm đẹp
đạo tràng.
Trong các đồ trang nghiêm
của Mật giáo, có thuyết nói
chàng và phan giống nhau,
như phan được dùng trong giới
tràng Tam muội da quán đính,
gọi là chàng; dùng ba, bốn

đoạn vải vuông, phía trên đầu
hình ba góc và đính cái móc
để treo, sau đó, dùng bốn hoặc
năm đoạn vải khâu lại làm thân chàng, ở
bốn góc vải hình vuông và ở giữa miếng
vải hình ba góc trên đầu, đều đính một nẹp
lụa treo rủ xuống, dưới cùng cũng đính bốn
nẹp lụa rủ xuống, các ô vải hình vuông đều
có thêu hình tam muội da của Phật và Bồ
tát. Lại một thuyết bảo, chàng là cờ treo
trên đầu một cây sào cao, tiêu biểu cho tâm
đại Bồ đề trong Mật giáo. Nếu trên ngọn
cán cờ có đính một viên ngọc như ý bảo
châu thì gọi là Bảo chàng, Như ý chàng,
Ma ni chàng. Còn gọi Dữ nguyện ấn, là
hình tam muội da của đức Bảo sinh Như
lai, bồ tát Kim cương chàng, bồ tát Trừ cái
chướng và Địa tạng bồ tát. Tại Nhật bản,
chàng và phan được coi như cùng một vật.
[X. Phật sở hành tán Q.1; kinh Hoa nghiêm
(80 quyển) Q.26, kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.6; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.29; Đại bi thai tạng tam muội
da mạn đồ la đồ; Mật giáo pháp cụ tiện
lãm].
CHÂM
..
Vốn là cái đe bằng sắt của người thợ
rèn. Trong Thiền lâm, là cái chùy châm
(cái kiểng) dùng để đánh khi thầy lên thuyết
pháp, khai thị học trò, hoặc khi vị Duy na
tập chúng để bạch việc gì, hoặc rước đại
chúng lên khóa tụng; nhưng có khi cũng
làm bằng gỗ. Hình dáng là hình tám góc,
đường kính độ mười lăm phân, cao khoảng
một trăm hai mươi phân. Thiền uyển thanh
qui quyển 1 mục Phó chúc phạn (Vạn tục
111, 441 thượng), nói: “Sau đó, Duy na vào

nhà trai lạy trước Thánh tăng xong, thắp
hương đứng ra một bên, đánh châm, đại
chúng mở bát”.
CHÂM CƠ BẠ
Cuốn sổ ghi chép những vật liệu kiến
trúc hoặc những vật tạp nhạp dùng hằng
ngày trong tùng lâm. Châm cơ, nguyên chỉ
viên đá tảng của vật kiến trúc, ở đây chuyển
chỉ các vật lặt vặt. Quyển sổ này chỉ cần
cho việc qui định chính điện, nhà tăng v.v...
Chàng
CHÂM

C
841
khi bắt đầu làm chùa, nhưng vị trụ trì không
thể không biết đến; bởi thế sau khi nhập tự
phải xem xét cho cặn kẽ. Lại “Châm cơ đạo
nhân” là vị tăng trông coi về thuế đất trong
tùng lâm, có tính chất là một viên quan lại.
Chức này được đặt ra đầu tiên vào năm
Hồng vũ 19 (1386) đời Minh. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.5 mục Nhập viện;
Tăng đường thanh qui Q.5].
CHÂM ĐỒNG
.....
Cái ống đựng kim khâu. Thông thường
ống có nhiều loại: sắt, đồng, chì, tre, gỗ
v.v..., nhưng theo trong Luật chế thì phải
làm bằng ngà voi, hoặc bằng sừng, chứ
không được làm theo ý muốn.
CHÂM GIỚI
Cũng gọi Châm phong...... Đặt ngửa
cái trôn kim trên mặt đất, rồi từ trên trời
ném xuống một hạt cải, mà muốn nó trúng
vào lỗ trôn kim là một việc vô cùng khó
khăn. Thí dụ được gặp Phật ra đời là việc
rất khó. [X. kinh Niết bàn (bản Nam) phẩm
Thuần đà].
CHÂM KHỔNG
Cắm cây kim trên mặt đất rồi từ trên
trời gieo một sợi chỉ xuống, khiến nó xỏ
qua lỗ kim, việc ấy rất khó. Thí dụ thân
người khó được. [X. Pháp uyển châu lâm
Q.31].
CHẨM KINH
.....
Còn gọi là Già kinh . Sau khi người
chết, chưa liệm, đứng tụng kinh ở bên gối
(chẩm) người ấy gọi là Chẩm kinh. Tại Ấn

độ, từ xưa, sau khi một vị sư tịch, phải tụng
kinh ở bên gối suốt đêm. Kinh Vô thường
(Đại 17, 746 hạ), nói: “Nếu đưa người chết
đến nơi để xác họ, thì đặt nằm nghiêng
bên phải, ở phía cuối gió, mặt quay về hướng
mặt trời, bày tòa cao trang nghiêm ở phía
đầu gió, thỉnh một tỉ khưu ngồi lên tòa pháp
vì người đã chết tụng kinh Vô thường”. [X.
Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.18].
CHÂN
..
I. Chân thực. Đối lại với các nghĩa giả,
ngụy, tục. Nghĩa rốt ráo cùng tột gọi là chân;
giả là nghĩa phương tiện, tạm thời. Chẳng
hạn như thân Phật chia làm chân thân và
ứng thân, đối lại với thân ứng hóa thì gọi là
chân thân. Lại như pháp môn chia làm
chân đế và tục đế, đối lại với thế tục đế thì
gọi là chân đế. Ngoài ra, chân giả và quyền
thực là những tiếng cùng nghĩa. Có thuyết
bảo tục là chỉ sự vật “che lấp cái thật”; còn
ngụy thì chỉ sự vật “hư dối không thật mà
lại giống như thật”.
II. Chỉ chân ảnh, tức tượng khắc, tượng
đắp hoặc tượng vẽ của các tổ sư và các bậc
tôn túc. (xt. Chân Ảnh).
CHÂN ẢNH
.....
Còn gọi là Chân tượng, Chân nghi, gọi
tắt là Chân. Ý là ảnh tượng của thân thật,
chia làm hai loại đắp vẽ và chạm trổ. Tại
Ấn độ, tượng Phật và Bồ tát khá thịnh hành,
nhưng tượng các bậc danh đức và thiện tri
thức thì rất ít. Tại Trung quốc, về sau rất
thịnh hành; chân ảnh của Phật, Bồ tát, Cao
tăng đại đức, các bậc đế vương truyền ở đời
không ít. Tượng lại chia làm toàn mình,
nửa mình; nhà Thiền gọi tượng nửa mình

là Đính tượng....., nay còn lại rất nhiều
tác phẩm, trong nhà Tổ, nhà Khai sơn các
tông phái đều có đặt tượng các Tổ sư. Lại
nữa, trong nghi thức an táng các bậc tôn
túc, có thiết trí một cỗ khám rồi đặt tượng
CHÂN ẢNH

C
842
nửa mình của người quá cố trong đó, gọi là
Chân khám. [X. Lương cao tăng truyện Q.1].
CHÂN BA TỊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Đích thực
là người có đầy đủ lỗ mũi. Nghĩa bóng: chỉ
bậc đại trượng phu thực sự đại triệt đại ngộ.
CHÂN BÀ LA MÔN
Chỉ phạm thiên. Kinh Nhất tự tâm chú
(Đại 19, 316 hạ), nói: “Nếu muốn hàng phục
chân bà la môn thì dùng hoa thượng hảo
hạng và hạt cải trắng, y theo phép trước,
thì được như ý”.
CHÂN BÀN MỘC
Một thứ cây thơm, nhựa cây màu nâu
sẫm, khi đốt lên, mùi thơm bay ra ngào
ngạt. Có thuyết nói gỗ trầm hương có hai
loại đen và trắng, loại đen gọi là Chân bàn.
CHÂN CA LA
..... .. .
Phạm:Kaíkara. Một trong các số mục
của Ấn độ đời xưa. Còn gọi Căng yết la,
Hằng ca la. Tương đương với một nghìn
muôn ức. Kinh Pháp hoa quyển 6 (Đại 9,
53 trung), nói: “Lại được nghe tám trăm
nghìn muôn ức na do tha, chân ca la, tần
bà la, a súc bà bài kệ của kinh Pháp hoa
này”. [X. luận Câu xá Q.12; Pháp hoa huyền
tán Q.10; Huyền ứng âm nghĩa Q.6].
CHÂN CÁO
.....
Kinh điển Đạo giáo, 30 quyển. Do Đào
hoằng cảnh đời Nam triều Lương soạn. Thu
vào Đạo tạng tập 637 đến 640. “Chân cáo”,
hàm ý chân nhân (thần tiên) truyền miệng.
Sách này do phê phán, sửa đổi sách Chân

tích của Cố hoan soạn, rồi thu góp những
yếu nghĩa của các bậc chân nhân phái
Thượng thanh trong Đạo giáo chỉ bày mà
thành. Nội dung bao hàm những điểm
trọng yếu của sự tu hành, thuyết địa lý của
đạo giáo, đồng thời thu chép hai mươi
chương trong kinh Bốn mươi hai chương,
do đó có thể thấy sách này đã chịu ảnh
hưởng Phật giáo rất sâu đậm, và là tư liệu
quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử của
phái Thượng thanh trong Đạo giáo và về
tình hình chịu ảnh hưởng của Phật giáo.
CHÂN CHÍNH PHÁT TÂM
1. Chỉ sự phát tâm của hàng Bạc địa
phàm phu, trước Thập địa.
2. Trong Mật giáo, đặc biệt chỉ Sơ địa; là
vì đã đến được Sơ địa thì có thể xa lìa hết
thảy phiền não, mở ra cái kho báu kim
cương vốn có của tự tâm, hiển bày tâm đại
bồ đề chân thật, như hư không vô nhiễm.
Lại nhờ an trụ nơi tâm đại bồ đề này mà có
thể xa lìa tà kiến, thông suốt chính kiến, vì
thế gọi Sơ địa là chân chính phát tâm.
CHÂN DỊ THỤC
Dị thục chân thực. Là quả thể tổng báo
của thức thứ tám do tông Duy thức thuyết
minh. Cũng gọi là dị thục. Nếu đối với Chân
dị thục mà nói thì quả báo riêng rẽ (biệt
báo) của sáu thức trước, gọi là Dị thục sinh.
Duy thức luận xu yếu quyển thượng phần
cuối giải thích Chân dị thục có ba nghĩa:
1. Nghiệp quả, nghĩa là nghiệp đời trước
mang lại quả báo.
2. Bất đoạn, nối tiếp không dứt.
3. Biến tam giới, có khắp trong ba cõi.
Thức thứ bảy có đủ hai nghĩa không dứt và
khắp ba cõi, nhưng thiếu hai nghĩa nghiệp
nhân, còn dị thục sinh của thức thứ sáu thì

đủ hai nghĩa nghiệp quả và khắp ba cõi, CHÂN BA TỊ

C
843
nhưng lại thiếu nghĩa không dứt, dị thục
sinh của năm thức trước chỉ có nghiệp quả
mà thiếu hai nghĩa không dứt và khắp ba
cõi, cho nên đều không phải là chân dị
thục, duy chỉ có thức thứ tám là đủ cả ba
nghĩa, vì thế được gọi là chân dị thục. [X.
luận Thành duy thức thuật kí Q.4].
CHÂN DIỄN (1621-1677)
.....
Vị tăngtôngLâm tế cuối đời Minh. Người
Cô tô, Ngô quận, Trường châu (Giang tô),
họ Hứa. Tự Trúc am, biệt hiệu Ngẫu am.
Mười chín tuổi lễ Thạnh công ở chùa Vân
thê xin xuất gia, hai mươi ba tuổi đến thụ giới
Cụ túc nơi ngài Vạn phong, rồi trở về hầu
Thạnh công. Sau, sư xem kinh Viên giác,
tham học ngài Vạn phong ba năm, sau lại
tham học với ngài Mộc trần Đạo mân mà
được khế ngộ. Vì mắc bệnh dạ dày, nên sư
đóng cửa tĩnh tu tại Phúc thành thuộc tỉnh
Sơn đông, tụng trì và biên chép kinh Pháp
hoa mà khỏi bệnh. Năm bốn mươi lăm tuổi,
sư đến tham học nơi ngài Ngộ tiến, hiệu Giới
am, ở chùa Kimminh, đuợc phó chúc, năm
sau vể Ngẫu am ở Nam thành. Khang hi
năm 16 sư thị tịch, thọ năm mươi bảy tuổi.
Có ngữ lục hai quyển lưu hành ở đời. [X.
Ngũ đăng toàn thư Q.81].
CHÂN DU BẤT BÁC KIM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chân du,
bề ngoài giống như vàng nhưng hoàn toàn
không phải vàng, do đó không thể lẫn lộn
hoặc thay cho giá trị vàng. Trong tùng lâm
hay dùng từ ngữ này để thí dụ trí ngu, chính
tà không thể lẫn lộn và so sánh với nhau

được.
CHÂN DUNG
.....
Nguyên chỉ dáng vẻ của người. Trong
Thiền lâm, chỉ cho tôn tượng của các Tổ
sư khai sơn qua các đời.
CHÂN DUY THỨC LƯỢNG
Tiếng dùng trong Nhân minh. Còn gọi
Duy thức tỉ lượng. Chân duy thức lượng
này được dựa theo học thuyết Duy thức
của ngài Hộ pháp, rồi tiến thêm một bứớc
nữa mà luận chứng: “Cảnh sắc không lìa
thức”, tức là lí luận chủ trương rằng, thế
giới khách quan không thể thoát li ý thức
chủ quan.
CHÂN ĐA MA NI HÀO TƯỚNG ẤN
Còn gọi Chân đa ma ni ấn, Như lai hào
tướng ấn, Hào tướng ấn. Chân đa ma ni,
tiếng Phạm:cintàmaịi, dịch ý: ngọc báu
như ý. Hào tướng, tức là tướng lông trắng ở
khoảng giữa chân mày, là một trong ba mươi
hai tướng của Như lai. Kinh Đại nhật quyển
4 phẩm Mật ấn nói, khi kết ấn này, tay phải
nắm lại, đặt ở khoảng giữa chân mày. Đại
nhật kinh sớ quyển 13 thì bảo, tay phải nắm
lại, đặt ở trước lông mày, ngón trỏ duỗi thẳng
ngay chính giữa khoảng chân mày.
CHÂN ĐÀ MA NI
Phạm:cintàmaỉi. Dịch ý là ngọc báu
như ý. Chân đà, cũng nói là Chấn đa, Chấn
đà. Ma ni, còn gọi là Mạt ni. (xt. Như Ý Bảo
Châu).
CHẤN ĐÁN
.....
Người Ấn độ đời xưa gọi Trung quốc là
nước Chân đan. Cùng với Chấn đán, Thần
đan đều là những chữ dịch khác. Tên gọi
này được thấy tản mạn trong các kinh luận,

như luận A tì đàm tì bà sa quyển 36, quyển 41, luận Tạp a tì đàm tâm quyển 2, Kinh CHẤN ĐÁN

C
844
Đại phương đẳng đại tập quyển 56 phẩm
Tinh tú nhiếp thụ, kinh Đại bảo tích quyển
10 v.v...
CHÂN ĐẠO VÔ THỂ
Tiếng dùng trong Thiền lâm, Nghĩa là
đạo chân thực không có hình thể cố định.
Là tiếng đồng loại với các từ “Chân Phật
vô hình”, “Chân pháp vô tướng”. [X. Lâm
tế Thiền sư ngữ lục thị chúng].
CHÂN ĐẠT LA THẦN
...........
Chân đạt la, Phạm: Sindùra. Là một
trong mười hai thần tướng của Phật Dược
sư. Còn gọi là Chân đặc la thần, Chân trì
la thần, Chân đà lỗ thần, Chân đạt la phọc
thần. Lãnh đạo bảy ức chúng dạ xoa, thề
nguyền giữ gìn Phật pháp, đứng đầu các
vương thần dạ xoa. Theo các kinh nói, thì
hình tượng thần này màu vàng, cầm vòng
giây lụa; có thuyết nói cỡi lợn (heo) tay phải
cầm móc câu, ngón
tay út, ngón vô
danh của tay trái co
lại, mầu đen như
mực; cũng có
thuyết cho là thần
màu đỏ, khuỷu tay
trái giơ lên và nắm
tay hướng về nam,
tay phải nắm lại đặt
trên cạnh sườn. [X.
Dược sư lưu li
quang vương thất
Phật bản nguyện công đức kinh niệm tụng
nghi quĩ cúng dường pháp; Tu dược sư nghi

quĩ bố đàn pháp].
CHÂN ĐÊ THIÊN
Chân đê, Phạm: Cinti. Dịch ý: Thiện
tư duy thiên (Trời khéo suy nghĩ). Tên cõi
trời. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.4].
CHÂN ĐẾ
I. Chân đế. Là một trong hai đế, một
trong ba đế. Chỉ nghĩa lí chân thật, không
hư dối. Như nói pháp thế gian là Tục đế,
pháp xuất thế gian là Chân đế. (xt. Nhị Đế).
II. Chân đế (499 - 569). Vị tăng dịch
kinh nổi tiếng vào khoảng thế kỉ thứ V,
thứ VI. Tên Phạm: Paramàrtha. Dịch âm:
Ba la mạt tha, Ba la mạt đà. Còn gọi là Câu
la na đá (Phạm:Kulanàtha). Người xứ Ưu
thiền ni (Phạm:Ujjainì) tây bắc Ấn độ,
giòng Bà la môn, họ Phả la đoạ (Phạm:
Bhàrata). Sư thông minh, biện luận thao
thao. Lúc nhỏ, sư đi các nước tìm thầy tham
học, nhớ dai, nghiên cứu tinh tường bốn
bộ kinh Vedas và sáu bộ luận, quán thông
ba tạng năm bộ, rõ suốt diệu lí Đại thừa.
Niên hiệu Trung đại đồng năm đầu (546)
đời Nam triều Lương, sư mang theo kinh
điển đến Trung quốc. Năm Thái thanh thứ
2 (548), sư vào Kiến nghiệp (Nam kinh) yết
kiến Vũ đế, lúc ấy Hầu cảnh nổi loạn, sư
bèn lánh về phía nam, lần lượt đi khắp các
địa phương, nay là Tô (Giang tô), Triết (Triết
giang), Cám (Giang tây), Mân (Phúc kiến)
và Quảng châu v.v... và đến đâu sư cũng
dịch kinh không ngưng nghỉ, xong lại soạn
sớ để giải thích rõ nghĩa thú trong các kinh
luận. Niên hiệu Thái kiến năm đầu đời Trần,
sư thị tịch, thọ bảy mươi mốt tuổi.
Từ cuối đời Vũ đế nhà Lương đến niên
hiệu Thái kiến năm đầu đời Trần, sư dịch
được sáu mươi tư bộ, hai trăm bảy mươi

tám quyển kinh luận, nay chỉ còn ba mươi
sáu bộ, đại đa số là những kinh điển trọng
yếu cho việc nghiên cứu Phật giáo. Sư cùng
với các ngài Cưu ma la thập, Huyền trang
và Nghĩa tịnh, được gọi chung là bốn nhà
phiên dịch lớn. Phương pháp phiên dịch
Thần Chân Đạt La
CHÂN ĐẠO VÔ THỂ

C
845
và học thức của sư đối với lịch sử truyền bá
Phật giáo và phiên dịch kinh điển ở Trung
quốc có thể xếp vào hàng cự phách. Ngoài
các luận điển Duy thức chủ yếu như luận
Chuyển thức, luận Đại thừa duy thức v.v...,
sư còn dịch kinh Kim quang minh, luận
Nhiếp đại thừa, Nhiếp đại thừa luận thích,
luận Luật nhị thập nhị minh liễu, luận
Trung biên phân biệt, luận Thập thất địa
(luận này được rút ra từ Luận du già sư địa),
Câu xá luận thích, luận Đại thừa khởi tín
v.v... Trong số này, Nhiếp đại thừa luận và
Nhiếp đại thừa luận thích có ảnh hưởng
lớn nhất, là căn cứ lí luận chủ yếu của học
phái Nhiếp luận thời Nam triều, cũng do
đó mà ngài Chân đế được tôn làm tổ của
tông phái Nhiếp luận. [X. Tục cao tăng
truyện Q.1; Nhiếp đại thừa luận tự; Đại
đường nội điển lục Q.4, Q.5].
CHÂN ĐÌNH
.....
Một thứ đồ dùng trong lễ tang tại các
tùng lâm. Là cái đình nhỏ trong đó đặt tượng
hoặc ảnh của vị cao tăng đã viên tịch. Bốn
góc có cột, như một cái đình hóng mát,
chung quanh treo phan, cờ bằng giấy hoặc
bằng lụa. [X. Thiền uyển thanh qui mục
Tôn túc thiên hóa].
CHÂN ĐỘ
.....
Còn gọi Chân báo độ. Đối lại với
“Phương tiện hóa độ”. Tông Tịnh độ nói,
cảnh giới mầu nhiệm mà đức Phật A di đà
chứng được, tức là cõi Tịnh độ vắng lặng
lìa tướng, chân thân của chư Phật an trụ,

cũng là nơi chúng sinh có lòng tin chân
thực được sinh đến. Là cõi chân thực chứ
không phải cõi phương tiện, cho nên gọi là
Chân độ. Đức Phật A di đà có vô lượng
ánh sáng, sống lâu vô lượng, phát đại
nguyện cứu độ chúng sinh, chúng sinh
trong khoảng một niệm, nhanh chóng siêu
chứng đạo chính chân vô thượng. Tướng
trang nghiêm và nhân duyên thù thắng ở
cõi này, đã được miêu tả rất tường tận trong
ba kinh Tịnh độ. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; Duy ma kinh nghĩa kí Q.2 ; Đại
thừa nghĩa chương Q.19].
CHÂN ĐỘC
.... .
Phương pháp tụng đọc kinh Đại bát nhã
có hai: Chân độc (đọc chân thực) và Chuyển
độc (đọc qua). Từ đầu đến cuối theo thứ tự
tụng hết sáu trăm quyển, gọi là Chân độc,
còn chỉ đọc mỗi quyển mấy hàng đầu và
giữa rồi chuyển sang quyển khác thì gọi là
Chuyển độc.
CHÂN ĐỨC BẤT KHÔNG TÔNG
..............
Tông thứ tám trong mười tông do tông
Hoa nghiêm phán thích. Tức là Đại thừa
chung giáo, giáo thuyết cho hết thảy pháp
đều là chân như, lấy tính công đức vô lậu
đầy đủ Như lai tạng làm chủ yếu, như thuyết
trong các kinh Thắng man, Mật nghiêm và
các luận Khởi tín, Phật tính v.v... đều thuộc
tông này. (xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
CHÂN ĐƯỜNG
Nhà thờ tượng các vị Tổ sư trong Thiền
lâm. Thông thường, Chân đường và Thổ
địa đường được dựng ở hai bên đại điện
(điện Phật), trong đó thờ tượng của các Tổ
sư mở ra các tông phái, tổ Đạt ma, Bách

trượng, Lâm tế v.v... Ngoài ra, vị tăng trông
coi Chân đường, gọi là Chân đường chủ.
CHÂN GIẢ
.... .
Chân, tức là thật, không dối, thực nghĩa
cùng tột; giả, là nghĩa chưa cùng tột, là pháp
CHÂN GIẢ

C
846
môn quyền giả phương tiện, dùng tạm rồi
bỏ. Chân thực và quyền giả là hai danh từ
đối nhau, phần nhiều được các tông dùng
để phán giáo. Chẳng hạn như tông Pháp
tướng lập Tam thừa chân thực và Nhất thừa
phương tiện, tông Hoa nghiêm, tông Thiên
thai thì nói Nhất thừa chân thực và Tam
thừa phương tiện, đều dùng hai môn đối
đãi nhau mà phán lập nghĩa chân, giả.
CHÂN GIẢ BÁT NGUYÊN
...........
Trong bốn mươi tám nguyện của đức
Phật A di đà, có nguyện chân thực cùng tột
và nguyện quyền giả tạm thời, trong đó,
nguyện Trụ chính định tụ thứ 11, Quang
minh vô lượng nguyện thứ 12, Thọ mệnh
vô lượng nguyện thứ 13, Chư Phật xưng
dương nguyện thứ 17, Niệm Phật vãng sinh
nguyện thứ 18 và Tất chí bổ xứ nguyện thứ
22, là các nguyện chân thực cùng tột; còn
nguyện Lai nghinh tiếp dẫn nguyện thứ 19
và Hệ niệm định sinh nguyện thứ 20 thì là
các nguyện quyền giả tạm thời, gộp lại mà
gọi chung là Chân giả bát nguyện (tám
nguyện chân và giả). Đây là giáo pháp do
Tịnh độ chân tông của Nhật bản lập ra.
CHÂN GIẢ ĐẠI THẾ
Một trong bốn thế lớn của tông Lâm tế.
Hàm ý mượn giả để hiểu rõ thật. Trong
tùng lâm, khi thầy dạy trò, thường hay mượn
việc thế gian để hiển bày lí Phật pháp. Ngũ
gia tông chỉ soạn yếu quyển thượng (Vạn
tục 114, 259 hạ), nói: “Thế lớn chân giả
thứ ba là mượn giả để tỏ thật, ý nằm ở ngoài
lời, không câu chấp nhất định.”

CHÂN GIẢ NHỊ MÔN
Chân môn và Giả môn nói gộp lại.
Thuật ngữ của Chân tông Nhật bản dùng
để phán giáo. Tức một pháp niệm Phật là
Chân môn, còn muôn hạnh thiện khác là
Giả môn. Giả môn, là pháp môn Định, Tán
nói trong kinh Quán vô lượng thọ, tức
Định, Tán thu nhiếp giáo pháp một đời vào
môn hoằng nguyện niệm Phật phương tiện,
đây là ý trong nguyện thứ 19, gọi là Phương
tiện giả môn. Chân môn, kinh A di đà nói
danh hiệu thiện bản đức bản, tức kinh này
bỏ muôn hạnh thiện khác, mà quay về một
hạnh niệm Phật, để trừ tâm hoài nghi về tự
lực, đây theo ý trong nguyện 20, gọi là Chân
môn. Và hai môn này đều hòa nhập vào
Tha lực hoằng nguyện phương tiện thứ 18.
[X. Tam kinh vãng sinh văn loại thiện quang
lục].
CHÂN GIÁC
.....
I. Chân giác. Sự giác ngộ cùng tột của
Phật. Để phân biệt với Tương tự giác, Tùy
phần giác của Bồ tát, nên gọi là chân giác.
II. Chân giác (605-713). Vị thiền tăng
đời Đường. Người huyện Vĩnh gia, tỉnh Triết
giang. Tự Minh đạo. Lúc đầu tập Thiên thai
chỉ quán, sau tu Thiền quán. Có lần cùng
với Huyền lãng ở Tả khê và Huyền sách ở
Đông dương đến tham yết Lục tổ. Khi gặp
tổ, qua mấy câu vấn đáp liền được ấn khả,
và lưu lại một đêm, cho nên người đương
thời gọi là “Nhất túc giác........” (giác
ngộ trong một đêm). Sau về Ôn châu, đại
chấn Thiền phong, học giả từ bốn phương
đến học rất đông, người thời bấy giờ tôn
xưng là “Chân giác đại sư”. (xt. Huyền Giác).
III. Chân giác (1265-1334). Vị tăng

phái Hổ khâu thuộc tông Lâm tế đời
Nguyên. Người huyện Thiên thai, tỉnh Triết
giang, họ Diệp. Tự Vô kiến, pháp danh Tiên
đổ. Theo ngài Cổ điền hậu công ở Thiên
minh xuất gia thụ giới, sau tham học ngài
Văn bảo ở Phương sơn, được đại ngộ và
làm đệ tử nối pháp. Sư dựng am cỏ trên
CHÂN GIẢ BÁT NGUYÊN

C
847
nền chùa cũ của ngài Cao am Thiện ngộ
trên Thiên thai hoa đính, hóa đạo rất thịnh,
đời gọi là Cao am tái thế. Năm Nguyên
thống thứ 2 sư thị tịch, thọ bảy mươi tuổi.
Hiệu tháp là Tịnh quang. Có hai quyển Vô
kiến Đổ thiền sư ngữ lục truyền ở đời. [X.
Tục đăng tồn cảo Q.7; Phật tổ cương mục
Q.41; Ngũ đăng nghiêm thống Q.21].
CHÂN GIÁC TỰ
.... ....
Chùa nằm về mạn bắc huyện Thiên thai
tỉnh Triết giang, một trong những chùa nổi
tiếng ở núi Thiên thai. Được sáng lập vào
năm Khai hoàng đời Tùy, là nơi đại sư Trí
giả thị tịch. Sau hoang phế đã lâu, mãi đến
khoảng năm Long khánh (1567 -1572) đời
Minh, sư Chân nhẫm làm lại điện Phật,
phòng tăng. Đến khoảng năm Gia khánh,
Đạo quang (1796 - 1850) đời Thanh, Tướng
quốc Nguyễn văn đạt quyên góp tiền của
để trùng tu. Nay còn điện Tổ, nhà khách
hai bên đông tây và điện Kim quang. Điện
tổ là tòa bảo tháp hình sáu góc, để chân
thân của đại sư Trí giả. Ở mặt chính đặt cỗ
khám, trong
đó thờ tượng
của Đại sư.
Trên các bức
vách nhỏ giữa
khoảng các
đấu và củng,
có các bức
chạm nổi, trên
đó khắc sự tích
Đại sư. Phía

sau nhà khách
có bia đạo
tràng tu
Thiền, văn bia
do Hàn lâm học sĩ Lương túc đời Đường
soạn, do quan thứ sử Thai châu là Từ phóng
viết, do sư Hành mãn dựng vào ngày 12
tháng 11 năm Nguyên hòa thứ 6 (812) đời
Đường. Bia này vốn để ở chùa Đại từ, sau
chùa hư nát mới được dời về chùa Chân
giác.
CHÂN GIẢI THOÁT
Có nghĩa sự giải thoát chân thực. Chỉ
sự giải thoát của Như lai, cũng là tên riêng
của Như lai. Tức đã dứt tuyệt hết thảy phiền
não, chứng được Niết bàn của Phật. Giải
nghĩa là lìa sự trói buộc; thoát, nghĩa là tự
tại. Sự giải thoát của Nhị thừa an trụ nơi
Niết bàn, cho nên chưa phải là giải thoát
chân thực; Phật vì lòng từ bi, không trụ nơi
Niết bàn; lại vì đại trí, nên trụ nơi sinh tử,
đây là Niết bàn vô trụ, cho nên gọi là chân.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 5 cũng
nói, chẳng sinh chẳng diệt tức là chân giải
thoát, chân giải thoát tức là Như lai.
CHÂN HÀNH
Còn gọi Thị chân hành giả. Một chức
vụ trong Thiền lâm. Chân, chỉ chân ảnh
của Tổ sư. Thị chân, là chức vụ có trách
nhiệm trông nom nhà Chân ảnh (nhà Tổ),
còn Thị chân hành giả là chức dưới quyền
Thị chân, vị tăng làm các việc lặt vặt trong
nhà Chân ảnh.
CHÂN HIÊN LƯỢNG
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Lượng,
có nghĩa là qui củ, ấn định mực thước chuẩn
xác. Trong luận thức nhân minh, quá trình

cấu thành tri thức, hoặc chính tri thức, đều
gọi là Lượng. Hiện lượng, tức chỉ năng lực
của năm cảm quan trực tiếp nhận biết những
hiện tượng ngoại giới. Sự nhận biết này là
nền tảng cấu thành tri thức. Chẳng hạn do
mắt mà nhìn thấy vẻ tươi đẹp của hoa cỏ,
do mũi mà ngửi thấy mùi thơm của hoa cỏ,
Tháp Chân Thân của Đại Sư Trí Giả
ở chùa Chân Giác
CHÂN HIÊN LƯỢNG

C
848
nhờ thế mà trong tâm thức người ta đã cấu
thành một khái niệm nhất định về hoa cỏ.
Tuy nhiên, trong hiện lượng, không phải
chỉ toàn những sự thực bất di bất dịch,
nhưng nếu vì một nguyên nhân nội tại nào
đó (sự thất thường của cảm quan) hoặc ngoại
tại (sự thác loạn của ngoại cảnh, như lay
động, tia sáng, cự li v.v...) thì dễ đưa đến sự
thấy biết lầm lẫn của cảm quan. Sự thấy
biết tựa hồ như đúng mà thực thì sai, gọi là
“Tựa hiện lượng” (hiện lượng ang áng, chứ
không giống hẳn); trái lại, sự thấy đúng với
cảnh diễn ra trước mắt, không một chút sai
trật, thì gọi là Chân hiện tượng.
CHÂN HÌNH
Hình thể chân thật, chỉ cho chân thân
vô tướng của đức Phật. Lâm tế lục dẫn kệ
tụng của Phó đại sĩ (Đại 47, 500 thượng):
“Có thân chẳng phải giác thể, không tướng
mới là chân hình”.
CHÂN HƯU CHI XỨ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ sự
chấm dứt toàn bộ hoạt động của ý thức, là
trạng thái tâm tuyệt đối yên tĩnh.
CHÂN KHẢ (1543-1603)
.....
Vị tăng đời Minh. Người huyện Ngô
giang tỉnh Giang tô, họ Trần. Tự Đạt quang.
Hiệu Tử bá lão nhân. Tính sư hùng mạnh,
dáng người to lớn, lúc nhỏ thích vũ. Mười
bảy tuổi sư xuất gia theo ngài Minh giác ở
Hồ khâu. Hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc,
nhập thất ba năm trong chùa Cảnh đức tại
Vũ đường. Khi ra thất, sư đi bốn phương,
tình cờ ở Ngũ đài tham vấn một bậc kì túc

mà được ngộ. Niên hiệu Vạn lịch năm đầu
(1573) sư đến Kinh đô, theo ngài Biến dung
. chín năm. Sư nhận thấy Đại tạng
kinh bản Phạm giáp trước đây đọc rất bất
tiện, năm Vạn lịch 17, trên núi Ngũ đài, sư
lấy tạng Bắc đời Minh làm nền tảng, kiểm
xét lại tạng Nam đời Minh, bắt đầu khắc
Đại tạng kinh kiểu bản vuông. Sư ở Ngũ
đài bốn năm, sau dời đến Kính sơn (tỉnh
Triết giang), tiếp tục khắc, nhân đó mới gọi
là tạng Kính sơn (tức bản tạng Vạn lịch đời
Minh). Sư lại bàn với sư Hàm sơn sửa Đại
minh truyền đăng lục. Vì Thiền tông tàn
lụi, sư đến Tào khê khơi lại mạch pháp.
Năm Vạn lịch 28, triều đình thu thuế quá
nặng, bọn quan lại sâu mọt thừa cơ đi các
nơi sách nhiễu dân, sư bèn chống gậy vào
Kinh đô, ý định giải thích việc ấy. Không
bao lâu, triều đình bắt được cuốn sách nặc
danh nói về sự khuynh loát trong nội bộ
cung đình, việc này chấn động dư luận
trong ngoài, những kẻ ghét sư thừa cơ hãm
hại, bảo đó là sách do sư viết, vì thế sư bị
bắt giam. Năm Vạn lịch 31, tháng 12, sư
tịch ở trong tù,
thọ sáu mươi
mốt tuổi. Mười
năm sau, di cốt
của sư được đưa
về an táng tại
Kính sơn. Sư để
lại Tử bá tôn giả
toàn tập ba mươi
quyển. Sư cùng
với các ngài Liên
trì, Hàm sơn,
Ngẫu ích được
gọi chung là bốn vị cao tăng lớn đời Minh.

[X. Thích thị kê cổ lược Q.3; Tục đăng tồn
cảo Q.12; Đạt quan đại sư tháp minh (thu
vào quyển đầu trong Tử bá tôn giả toàn
tập)].
CHÂN KHÔNG
.....
I. Chân không. Lí thể chân như xa lìa
Chân Khả
CHÂN HÌNH

C
849
tất cả mọi hình tướng, dứt tuyệt “có, không”
đối đãi, cho nên gọi là chân không. Như
Không chân như nói trong luận Đại thừa
khởi tín, Nhị không chân như nói trong
Duy thức, Chân không quán trong ba quán
của Hoa nghiêm... đều là chân không. Lại
Đại thừa gọi cái “có” của “chẳng có” là Chân
không. Đây là chân không cùng tột của
Đại thừa. (xt. Không, Chân Không Diệu
Hữu).
II. Chân không. Chỉ cảnh giới Niết bàn
của Tiểu thừa. Vì chẳng phải giả nên gọi là
Chân; vì xa lìa hình tướng nên gọi là Không.
Đó là cái không thuần không. [X. Tứ phần
luật hàm chú giới bản sớ hành tông kí Q.1
phần trên].
CHÂN KHÔNG DIÊU HỮU
...........
Tức là “Tính viên thành thực” trong ba
tính do Duy thức thuyết minh. Tính viên
thành thực là chân lí do lìa hai chấp “ngã,
pháp” mà được hiển hiện. Vì xa lìa hai chấp
nên gọi Chân không; cũng chẳng phải cái
“không” tương đối với cái “có” do Tiểu thừa
chủ trương, mà là cái có một chân thực,
cho nên gọi là Diệu hữu. Vì là chân không,
nên các pháp duyên khởi y nhiên như thế;
vì là diệu hữu nên muôn pháp nhân quả
nhất như. Đó là nghĩa “sắc tức không,
không tức sắc”. Vì thế nên biết chân không
và diệu hữu chẳng phải sai khác ; tất cả sự
tồn tại (năm uẩn) đều do các điều kiện (nhân
duyên) hòa hợp mà thành, cho nên không
có thể thực (không) mà chỉ là sự tồn tại giả
có (hữu), nhưng quan niệm thế gian lại thừa

nhận sự tồn tại ấy là có thực. Tư tưởng
Chân không diệu hữu không phải chỉ giới
hạn trong Duy thức học mà ngay cả tư tưởng
thuộc Như lai tạng hệ cũng nhấn mạnh
điều đó. Chân không trong Phật giáo chẳng
phải chủ nghĩa hư vô, là tác dụng mầu
nhiệm sâu kín đối với hiện thực mà được
phát huy. [X. Bát nhã tâm kinh tán; Ngũ
giáo chương thông lộ kí Q.23]. (xt. Hữu
Vô).
CHÂN KHÔNG GIA HƯƠNG VÔ SINH PHỤ MẪU
Tám chữ bí truyền được lưu hành trong
tông giáo nhân gian từ giữa đời Minh trở đi.
Do La giáo đặt ra đầu tiên. Giáo này cho
Tịnh độ vô cực là nguồn gốc vũ trụ và dựa
vào đó để xiển phát nghĩa đế chân không.
“Chân không gia hương” (quê nhà là chân
không), tức cung trời, là nơi con người từ
đó sinh ra, rồi cuối cùng lại trở về đó an
nghỉ. “Vô sinh phụ mẫu” (không sinh là
cha mẹ) là phủ nhận quan hệ huyết thống
thân thuộc; về sau, “Vô sinh phụ mẫu” biến
thành “Vô sinh lão mẫu” (mẹ già vô sinh)
là mẹ của người đời.
CHÂN KHÔNG GIÁO
Còn gọi Không đạo. Một trong những
tông giáo dân gian đời Thanh. Liêu đế sính
sáng lập vào thời Đồng trị (1862 - 1874).
Lấy “trở lại cội nguồn, về một về không”
làm chủ yếu, ứng dụng phương pháp tu
hành tĩnh tọa, tỉnh ngộ để đạt đến cảnh
giới dung hợp chính mình với bản thể chân
không. Tín đồ không trì trai, trái lại, cho
sát sinh ăn thịt, là ngụ ý cứu chuộc. Không
dùng thuốc men, chữa bệnh bằng phương
pháp ngồi yên lặng, cấm hút thuốc.
CHÂN KHÔNG QUÁN
........

Một trong ba phép quán pháp giới do
tông Hoa nghiêm lập ra. Tức quán Lí pháp
giới trong bốn pháp giới. Chân, chỉ cho ý
nghĩ không hư dối. Không, chỉ sắc tướng
không có hình chất chướng ngại. Pháp giới,
chỉ cảnh sở quán. Quán, chỉ cho tâm năng
quán. Tức trụ nơi quán bình đẳng, quán
CHÂN KHÔNG QUÁN

C
850
sắc chẳng phải sắc thực, thể của nó là chân
không; quán không chẳng phải đoạn
không, thể của nó là sắc giả; cũng tức là
quán sắc tức không, không tức sắc, nhờ
thế mà thoát được tất cả sự trói buộc của
trần lụy, đạt đến cảnh không, sắc không
trở ngại nhau. Đó là Chân không quán.
Ngài Đỗ thuận chia làm bốn câu mười môn:
1. Hội sắc qui không quán, nghĩa là hội
tụ tất cả các sắc pháp về tính chân không.
Ở đây có bốn môn:
a. Sắc phi đoạn không môn, nghĩa là
sắc tuy là giả, nhưng quyết không phải là
cái không đoạn diệt, mà là tất cả thể đều
chân không.
b. Sắc phi chân không môn, nghĩa là,
sắc thực chẳng phải chân không.
c. Sắc không phi không môn, nghĩa là
sắc thực và đoạn không đều chẳng phải
chân không.
d. Sắc tức thị không môn, nghĩa là cả
sắc và không đều không có thể tính, cho
nên là chân không.
2. Minh không tức sắc quán, có nghĩa
chân không tức là bản tính của hết thảy
sắc pháp. Như vậy, hễ là chân tức là tục
giả, ở đây do bản tính của sự vật mà nói
chân không. Cũng chia làm bốn môn :
a. Không phi huyễn sắc môn, nghĩa là
cái không đoạn diệt chẳng phải tức là sắc
giả.
b. Không phi thực sắc môn, nghĩa là
chân không chẳng phải tức là sắc thực.
c. Không phi không sắc môn, nghĩa là
chân không quyết không phải là cái không

đoạn diệt và sắc thực ở trước mắt mà là chỉ
cái bản tính của chân không.
d. Không tức thị sắc môn, nghĩa là nói
về lí không, vô ngã là do lí không sắc tương
tức. Không, tức chân không, sắc, thì kiêm
cả sắc giả.
3. Không sắc vô ngại quán, nghĩa là tất
cả thể của sắc tướng là chân không, mà tất
cả thể của chân không cũng không khác
sắc tướng; vì sắc là sắc giả nên cũng chẳng
trở ngại không cũng chẳng trở ngại sắc, cho
nên quán hai pháp không, sắc chẳng trở,
chẳng ngại.
4. Mẫn tuyệt vô kí quán, Mẫn tuyệt,
nghĩa là dứt tuyệt sắc không, lìa tất cả tướng.
Vô kí, có nghĩa là chẳng còn lời nói chữ
nghĩa nào có thể gửi gấm được. Tức là cái
chân không sở quán ấy siêu tuyệt mọi đối
đãi, dứt hết mọi lời nói, suy tư, không có
cách nào diễn tả được. Cho nên phải đạt
đến cảnh địa bất khả tư nghị, tâm cảnh
đều diệt mới có thể thấy được toàn thể chân
không. [X. Hoa nghiêm pháp giới quán môn;
Chú hoa nghiêm pháp giới quán môn tự].
(xt. Tam Trùng Quán Môn).
CHÂN KIM PHỐ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
cửa tiệm chuyên bán vàng ròng. Trong
Thiền lâm, tán dương sự truyền bá Thiền
phong thuần túy là Chân kim phố (tiệm
bán vàng thật). Tổ đường tập quyển 4
chương Dược sơn Duy nghiễm chép: “Một
hôm sư viết thư, trong thư nói: ‘Thạch đầu
là chân kim phố (tiệm bán vàng ròng), Giang
tây là tạp hóa phố (tiệm bán tạp hóa)’”.
CHÂN KIM SƠN
Thí dụ thân của Phật. Thân Phật có vô
lượng ánh sáng, giống như một quả núi

vàng, cho nên gọi là Chân kim sơn. [X.
luận Thập trụ tì bà sa Q.5].
CHÂN KIM THẤT SẮC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ người
tu Thiền ngộ đạo, cơ dụng linh hoạt có thể
khiến cho vàng cũng mất ánh sáng rực rỡ.
Người đạt đạo, hoạt dụng xảo diệu, nắm
CHÂN KIM PHỐ

C
851
chắc một vật, không cho vật nào xuất hiện;
tước bỏ tất cả, ngay khi kim thân trượng
sáu cũng biến thành cộng cỏ. Bích nham
lục tắc 31 (Đại 48, 170 thượng), nói:
“Buông ra, thì gạch ngói phát ánh sáng;
mà thu lại thì vàng ròng mất sắc (chân
kim thất sắc)”.
CHÂN LÍ
.....
Phạm: satya. Đứng về phương diện
nguyên ngữ mà nói thì chân lí là “tại...”,
một danh từ trừu tượng, hàm ý “phải đầy
đủ”. Tức ở ngay trong cái hiện thực tồn tại
mà giác ngộ chân lí, ngoài hiện thực, không
có chân lí. Tư tưởng này thừa kế lập trường
“Phạm ngã nhất như ” (Phạm:
brahma-àtma-aikyam) trong Áo nghĩa
thư. Phật giáo Đại thừa thì dùng từ “Chân
như.....” (Phạm:tathatà) để biểu thị chân
lí. Đứng về phương diện ngữ ngôn mà nói
thìtathatàlà danh từ trừu tượngtathà,
hàm ý “có như ...”, “như cùng với...”. Nếu
muốn nắm bắt được hiện thực tồn tại mà
không dùng “như cùng với ...” để biểu thị
thì không thể nói hay thí dụ được. Trung
quốc xưa nay dịch là “chỉ ma ” ý là “tự
nhiên như thế”. Cứ theo luận Đại trí độ
quyển 32 nói thì “Như, Pháp tính, Thực tế”
đều là tên gọi khác của thực tướng các pháp.
Vì thế nên biết, Chân như, Pháp tính
(Phạm: dharamatà), Thực tế (Phạm:
bhùta-koỉi), Chư pháp thực tướng (Phạm:
tattvasya lakwana, dharmatà) v.v... đều
là tên khác của chân lí. Ngoài ra, còn có
tiếng đồng nghĩa nữa là danh từ Duyên khởi

(Phạm:pratìtya-samutpàda), có nghĩa là
muôn sự muôn vật tồn tại được là nhờ các
mối quan hệ hỗ tương; tư tưởng này bắt
nguồn từ tư tưởng căn bản của Phật giáo
nguyên thủy, cho đến Phật giáo Đại thừa,
là chân lí quan nhất quán của Phật giáo.
Phật giáo Nhật bản, ngoài danh từ chân lí
ra, các ngài Pháp nhiên, Thân loan còn đề
xướng từ “Tự nhiên pháp nhĩ ”.
Trong Mạt đăng sao, ngài Thân loan nói,
chữ “tự” trong cái gọi là tự nhiên, là chính
cái lí ấy chứ không phải xí đồ của hành giả.
Cái gọi là “nhiên” là vốn nó như thế, chứ
không phải do hành giả an bài. Hết thảy
đều do thệ nguyện của Như lai dẫn đến,
cho nên gọi là “Pháp nhĩ”. Tức tư tưởng
cho rằng người ta phải buông bỏ tất cả tư
khảo, kế hoạch đối với muôn pháp, tất cả
phải tiếp thu thệ nguyện của Phật Di đà
mới có thể biết được chân lí.
CHÂN MÔN
Chân, là nghĩa chân thực; đối với giáo
pháp phương tiện mà gọi sự chứng đạo chân
thật là Chân môn. Như Tịnh độ chân tông
của Nhật bản lấy một pháp niệm Phật làm
Chân môn, mà cho muôn hạnh thiện khác
là Giả môn.
CHÂN NĂNG LẬP
Tiếng dùng trong Nhân minh. Môn thứ
nhất trong tám môn Nhân minh. Nói tắt là
Năng lập. Đối lại với “Tự năng lập ”.
Trong phương thức biện luận Nhân minh,
khi người lập luận (Lập) thành lập luận đề
của mình một cách chính xác, đúng đắn,
khiến đối phương (Địch) không thể tìm ra
chỗ sơ hở, lầm lỗi nào, thì gọi là Chân năng
lập. Phàm khi biện luận, thì Nhân (lí do),
Dụ (thí dụ) đều phải chính xác, và nghĩa

của Tông (mệnh đề) được thành lập cũng
phải đầy đủ, khiến cho người nghe hiểu rõ,
cho nên gọi là Năng lập. Có bốn điều kiện:
1. Ba dữ kiện trọng yếu là Tông, Nhân,
Dụ đều phải đầy đủ, không được thiếu một
dữ kiện nào.
2. Cả ba đều không phạm lỗi lầm.
3. Ba tướng của Nhân phải đầy đủ.
CHÂN NĂNG LẬP

C
852
4. Không được phạm lỗi quyết định trái
nhau. Tuy nhiên, về vấn đề Năng lập, sự
phân loại của các học giả Nhân minh, mới
cũng như cũ, đều có khác nhau. Trong
Nhân minh đại sớ liệt kê tám năng lập (luận
Du già sư địa, luận Hiển dương thánh giáo,
luận Đối pháp), bốn năng lập (cổ Bà la môn),
ba năng lập (Thế thân), hai năng lập (Thiền
na) v.v... [X. luận Du già sư địa Q.15; luận
Hiển dương thánh giáo Q.11; luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh đại sớ
Q.thượng phần đầu].
CHÂN NĂNG PHÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Môn thứ
hai trong tám môn Nhân minh. Nói tắt là
Năng phá. Trong phương thức biện luận
Nhân minh, người lập luận (Lập) và đối
phương (Địch) dùng ba phần Tông, Nhân,
Dụ tiến hành tranh luận, sau khi người lập
luận đã trình bày luận điểm của mình rồi,
nếu có lỗi thì đối phương bác bỏ ngay, hoặc
đưa ra một lập luận khác để chứng minh
mà bác bỏ, như thế gọi là Năng phá. Năng
phá còn chia làm hai:
1. Đưa ra một luận thức chính xác khác
để bác bỏ luận đề của đối phương, gọi là
Lập lượng phá .
2. Nếu chỉ vạch ra những lỗi lầm của
đối phương thôi, mà tự mình không đưa ra
một lập luận khác, thì gọi là Hiển quá phá
.
Trong ba mươi ba lỗi Nhân minh, thì
sáu lỗi như tỉ lượng tương vi, vi quyết, bốn
tương vi v.v... có thể trái với lập lượng, cho
nên thuộc về Lập lượng phá; còn hai mươi

bảy lỗi kia thì thuộc về Hiển quá phá. Lại
Chân năng phá là đối lại với “Tự năng lập
” mà có, nếu không có Tự năng lập
thì chẳng cần có Chân năng phá. [X. luận
Nhân minh chính lí; Nhân minh nhập
chính lí luận đại sớ].
CHÂN NGÃ
Ý nói là ta chân thực. Đối với cái ta giả
dối của ngoại đạo, phàm phu mà chủ trương
cái ta Niết bàn là chân thực, là vì cái ta
chân thực của Niết bàn có đủ tám đức tự
tại. Ngoài ra, ngài Pháp tạng chia “cái ta”
làm sáu thứ: ta chấp ta, ta kiêu mạn, ta tập
khí, ta trôi theo dòng đời, ta tự tại, ta chân
thực. Và bảo cái ta chân thực có đủ bốn
đức chân như “thường lạc ngã tịnh”. [X.
Đại tạng pháp số Q.12; Phạm võng kinh
Bồ tát giới bản sớ Q.1].
CHÂN NGÔN
.....
Phạm: mantra. Dịch âm: Mạn đát la,
Mạn đồ la. Cũng gọi Đà la ni, Chú, Minh,
Thần chú, Mật ngôn, Mật ngữ, Mật hiệu.
Hàm ý là lời nói chân thực, không hư dối.
Trong Mật giáo, Chân ngôn tương đương
với Ngữ mật trong ba mật, và nói “Chân
ngôn bí mật”. Hoặc còn chỉ Đức bản thệ
của chư Phật, Bồ tát, chư Thiên, hoặc là
tên riêng của các Ngài; hoặc chỉ các câu nói
bí mật chứa đựng những giáo nghĩa sâu kín,
mà phàm phu và Nhị thừa không thể biết
được. Trung quốc và Nhật bản đều không
phiên dịch chân ngôn, mà chỉ trực tiếp dùng
phiên âm của nguyên ngữ. Cho rằng, xướng
niệm, viết chép hoặc quán tưởng là quán
tưởng văn tự chân ngôn, có thể được công
đức tương ứng với chân ngôn. Cho nên,
chân ngôn không những chỉ có thể đưa

đến thành Phật ngay thân này, mà còn có
thể thỏa mãn các nguyện vọng thế gian.
Chẳng hạn như Chân ngôn Quang minh
nói trong kinh Bất không quyên sách Tì lô
giá na Phật đại quán đính quang chân ngôn,
có thể khiến người nghe diệt trừ các tội
chướng. Lại như tụng Chân ngôn Quang
minh gia trì vào cát vàng, rồi đem cát ấy rắc
CHÂN NĂNG PHÁ

C
853
lên xác chết, hoặc lên mộ người chết, nhờ
sức gia trì, mà người chết diệt hết tội lỗi
được vãng sinh Tây phương cực lạc thế giới.
Danh từ Chân ngôn (Mạn đát la), từ
nguồn gốc vốn là công cụ biểu hiện sự tư
duy, cũng tức là ý văn tự, ngữ ngôn, đặc
biệt chỉ cho lời nói thiêng liêng do thần,
quỷ phát ra. Phong tục tụng đọc Mạn đát la
đã rất thịnh hành tại Ấn độ ngày xưa, các
kinh Phệ đà đã cho thấy rõ điều đó. Nhưng
trong văn học Mạn đát la, thì Mạn đát la
được giải thích là ý giải phóng tư duy, cũng
tức là tư duy giải phóng con người từ sự trói
buộc của sống chết.
Ngoài sự giải thích như trên ra, Chân
ngôn cũng còn bao hàm mấy nghĩa sau đây:
1. Minh, tiếng Phạm:vidyà, hàm ý học
vấn, tri thức.
2. Đà la ni (Phạm:dhàranì, tổng trì), từ
miệng nói ra là Chân ngôn đà la ni, biểu
hiện ở nơi thân thì gọi là Minh.
3. Nếu chân ngôn do những câu dài tạo
thành, thì gọi Đà la ni, còn chỉ với vài câu
tạo thành, thì gọi Chân ngôn; có khi một
chữ, hai chữ thì gọi chủng tử.
Nói theo nghĩa rộng, không những chỉ
văn tự, ngôn ngữ biểu thị thần chú bí mật,
mới gọi là Chân ngôn, mà ngay cả sự nói
pháp của Pháp thân Phật cũng gọi là Chân
ngôn. Như các kinh điển, Mật giáo của
Đông mật tại Nhật bản, hoặc các kinh điển
Hiển giáo Mật giáo của Thai mật, về mặt
biểu diện, đều dùng ngôn ngữ phổ thông,
nhưng về mặt bản chất, thì đều căn cứ vào
sự gia trì bí mật của Đại nhật Như lai, cho

nên gọi là Chân ngôn bí mật tạng. Ngoài
ra, như tiếng gió rì rào trên ngọn tùng, tiếng
nước róc rách trong khe suối, tất cả đều là
tiếng Như lai diễn nói pháp chân như thực
tướng, cho nên gọi là Chân ngôn.
Trong Mật giáo, chân ngôn được chia
làm nhiều loại:
1. Đứng về phương diện người nói Mật
ngữ khác nhau mà chia, thì có năm loại:
Như lai nói, Bồ tát kim cương nói, Nhị thừa
nói, chư Thiên nói và Địa cư thiên nói.
2. Đứng về phương diện ba bộ lớn của
Mật giáo mà chia, thì tức là ba loại chân
ngôn của Phật bộ, Liên hoa bộ và Kim
cương bộ.
3. Đứng về phương diện tính chất của
phép tu mà chia, thì có bốn loại: Tức tai
pháp, Hàng phục pháp, Nhiếp triệu pháp
và Tăng ích pháp.
4. Đứng về phương diện hình thức mà
phân loại, thì có nhiều chữ (đà la ni), một
chữ (chân ngôn) và không chữ (thực tướng)
khác nhau. Ngoài ra, chân ngôn của một vị
tôn cũngcó rộng, vừa và lược phân biệt
gọi là Đại chú (Đại tâm chú), Trung chú
(Tâm chú) và Tiểu chú (Tâm trung tâm
chú).
Thu tập chân ngôn của chư tôn mà biên
thành sách, thì có:
1. Năm Diên bảo thứ 8 (1680), ngài Tịnh
nghiêm tại Nhật bản bắt đầu in Phổ thông
chân ngôn tạng.
2. Năm Gia khánh thứ 5 (1800) đời
Thanh, chùa Vọng nguyệt ở Triều tiên in
Chân ngôn tập. [X. kinh Trường a hàm
Q.14 ; kinh Tô tất địa yết la Q.thượng phẩm
Chân ngôn tướng; kinh Đại nhật Q.1, Q.2;
Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.12; Tổng thích Đà

la ni nghĩa tán; Pháp hoa nghĩa sớ Q.12
(Cát tạng)]. (xt. Chú, Đà La Ni).
CHÂN NGÔN BÁT CHỦNG NGHĨA
Tám nghĩa chân ngôn được nêu lên
trong Từ thị bồ tát nghi quĩ (do ngài Thiện
vô úy dịch) quyển thượng. Đó là:
1. Nghĩa chân như tính nhất thể, tức là
không sinh không diệt, không đến không
đi, chẳng một chẳng khác, lìa lời lìa tướng,
dứt tuyệt nói năng, tâm hành xứ diệt, tính
vốn thanh tịnh.
CHÂN NGÔN BÁT CHỦNG NGHĨA

C
854
2. Nghĩa tùy ý tưởng được thành tựu, vì
tính vốn thanh tịnh nên ứng hóa được
tương ứng.
3. Nghĩa gia bị hộ niệm, nhờ sức nghiệp,
sức Phật, sức chân ngôn, sức thuốc là bốn
loại sức chẳng thể nghĩ bàn hộ niệm thành
thục.
4. Nghĩa tùy theo những điều cầu mong
của chúng sinh khác nhau, mà bản nguyện
của chư Phật cũng như thuốc thần, hễ uống
liền có hiệu nghiệm, mà được thành tựu.
5. Nghĩa từ bi, tức đem lòng từ bi mà
chứng cho.
6. Nghĩa Phật nguyện độ hữu tình.
7. Nghĩa chư Bồ tát độ hữu tình.
8. Nghĩa hết thảy chư Phật bất khả tư
nghị, nhờ sức bất khả tư nghị của chân
ngôn mà thành quả vô thượng bất khả tư
nghị.
CHÂN NGÔN BÍ MẬT
...........
Chỉ cho giáo pháp chân ngôn là pháp
môn rất sâu xa kín nhiệm; vả lại, chân ngôn
là Ngữ bí mật trong ba bí mật của Như lai,
vì thế gọi là Chân ngôn bí mật. Bí mật ở
đây không phải nghĩa bí truyền, không chỉ
bảo cho ai, mà là ba nghiệp của chư Phật
rất sâu xa mầu nhiệm, nếu chẳng phải là
Bồ tát Đẳng giác thì không thể nào thấy
biết được, cho nên gọi là bí mật.
CHÂN NGÔN CHỦ
........
Chỉ đức Đại nhật Như lai. Đại nhật Như
lai là giáo chủ của giáo phái Chân ngôn, vì
thế gọi là Chân ngôn chủ [X. Để lí tam

muội da bất động tôn thánh giả niệm tụng
bí mật pháp Q.thượng].
CHÂN NGÔN CUNG ĐIÊN
...........
Chỉ nơi nói hội thứ chín trong mười
tám hội Kim cương đính thuộc Mật giáo.
Thập bát hội chỉ qui (Đại 18, 286 hạ): “Hội
thứ chín tên là Nhất thiết Phật tập hội nô
cát ni giới võng du già, được nói ở cung
điện Chân ngôn”.
CHÂN NGÔN CỨU THẾ GIẢ
Chỉ chữ (a) hoặc chữ (aô) Tất
đàm cứu thế, tiếng tôn xưng đức Thế tôn.
Chữ A và chữ Ám là chúa của hết thảy
chân ngôn, cũng như đức Thế tôn là bậc
vua Pháp cứu đời, cho nên thí dụ là Chân
ngôn cứu thế. [X. Đại nhật kinh sớ Q.6].
CHÂN NGÔN ĐẠI THỨ ĐÊ LUẬN
Nói đủ là Thắng giả phổ biến chủ đại
kim cương trì đạo thứ đệ tổng khai bí mật
chi yếu nghĩa. Nói tắt là Chân ngôn đại thứ
đệ. Cũng gọi Bí mật đạo thứ đệ (Tạng:
Síags-rim chen-mo). Do Tôn khách ba
(Tạng: Tsoí-Kha-pa blo-bzaí gras-pa),
tổ khai sáng phái Mạch nhĩ đức (Tạng:Dgelugs-
pa) của Phật giáo Tây tạng, trước tác.
Sách này được viết vào khoảng năm 1400
tây lịch, biên tập những tư tưởng rất sâu xa
của Phật giáo bí mật. Tôn khách ba còn
soạn Bồ đề đạo thứ đệ luận (Tạng:Byaíchub
lam-gyi rim-pa), là bộ sách bàn khái
quát về Hiển giáo; còn sách này thì nói khái
quát về Mật giáo.
Phật giáo Tây tạng thông thường chia
giáo học làm hai loại: Ba la mật đa thừa
(Phạm:Prajĩà-pàramità-yàna) và Đát đặc
la thừa (Phạm:Tantra-yàna). Loại truớc
là giáo lí Phật giáo phổ thông, là nền tảng

của hết thảy giáo học; loại sau lấy loại trước
làm nòng cốt. Nếu đứng trên lập trường
quan hệ nhân quả mà nhận xét, thì Đát
đặc la thừa thuộc về Quả thừa, tức cuối
cùng được quả thì có thể thành Phật. Nhưng
muốn chứng được quả thừa thì phải tu hành
CHÂN NGÔN BÍ MẬT

C
855
và chứng Mật giáo, sách này chính là bộ
sách chỉ đạo cho loại hành chứng trọng
yếu ấy.
Nội dung bộ sách cũng thuyết minh lập
trường của cả Hiển giáo và Mật giáo, nhất
là nêu rõ tính đặc biệt khác của thừa Kim
cương. Trong sách trình bày tường tận bốn
loại Đát đặc la:
1. Tác đát đặc la (Tạng: kya-bahi
rgyud, Phạm:kri-yàtantra).
2. Hành đát đặc la (Tạng: spyodpahirgyud,
Phạm:caryà-tantra).
3. Du già đát đặc la (Tạng:rnal-hbyorgyi
rgyud, Phạm:Yoga-tantra).
4. Vô thượng du già đát đặc la (Tạng:
rnal-hbyor bla-na med-pahi rgyud,
Phạm:mahàyoga-tantra).
Sách được thu vào toàn tập của Tôn
khách ba, nhưng cũng có lưu truyền bản
in riêng.
CHÂN NGÔN GIÁO PHÁP
Tức là giáo pháp chân ngôn đà la ni.
Chân ngôn, hàm ý lời nói thực, lời nói như,
không dối, không khác; Đà la ni, Phạm:
dhàranì, dịch ý: tổng trì, có nghĩa lời nói
của Như lai dù là một chữ, một câu, đều có
thể thâu tóm nghĩa lí của vô lượng giáo
pháp. Bởi vì giáo pháp chân ngôn là pháp
môn của các đức Như lai thấu qua từ chữ
(a), nghĩa là hết thảy các pháp vốn chẳng
sinh, đến chữ (ha), nghĩa là hết thảy các
pháp đều không thể được, Như lai dùng trí
hết thảy trí, sức hết thảy phúc trí, sức
nguyện trí, sức gia trì hết thảy pháp giới, rồi
tùy thuận chúng sinh, theo chủng loại của

chúng sinh mà mở bày giáo pháp bí mật [X.
kinh Đại nhật Q.2].
CHÂN NGÔN HÀNH NHÂN
Còn gọi Chân ngôn hành giả. Chỉ nhà
Du già học pháp chân ngôn của Mật giáo,
tu hành năm tướng, ba mật.
CHÂN NGÔN HOA
Hoa đã được gia trì chân ngôn, gọi là
Chân ngôn hoa. Kinh Tô tất địa yết la
quyển thượng (Đại 18, 668 hạ), nói: “Dâng
hoa chân ngôn cúng dường và phát nguyện
rằng: ‘Hoa này thanh tịnh, nơi sinh ra cũng
thanh tịnh, nay con dâng cúng, xin rủ lòng
nạp thụ và khiến cho con được thành tựu’”.
CHÂN NGÔN LUẬT TÔNG
Một phái thuộc Luật tông Nhật bản. Lấy
giáo chỉ chân ngôn làm cơ bản, y vào các
giới Đại thừa, Tiểu thừa của luật Tứ phần
và luận Du già sư địa mà thụ suốt ba tụ tịnh
giới. Vị khai tổ là sư Duệ tông, chùa chính
là chùa Tây đại ở Đại hòa. Lúc nhỏ, sư Duệ
tông thờ ngài Duệ hiền ở núi Đề hồ làm
thầy, chẳng bao lâu, thấu suốt Mật thừa,
sau mở ra dòng Tây đại tự, đồng thời, tới
chùa Đông đại học luật Nam sơn. Tháng
tám năm Gia trinh thứ 2 (1236), cùng với
sư Giác thịnh, trước Phật điện của chùa
Đông đại, tự thệ thụ giới, rồi về ở chùa Tây
đại, hoằng truyền giới luật. Sau thuyết giới
Bồ tát tại nhiều nơi, đệ tử thụ giới rất đông.
Là Ngũ đế quốc sư, đời gọi là Luật pháp
trung hưng. Học trò có Nhẫn tính, Hiền
nhẫn, Thiện tôn v.v... hơn mười người, là
những cao tăng một đời, cùng nhau mở
rộng giáo môn của thầy. Niên hiệu Trường
khánh năm đầu (1596 - 1614), có Minh
nhẫn, nguyên là đồ đệ của Tấn hải ở núi
Cao hùng, cảm khái vì giới học đã suy đồi,

bèn cùng với Tuệ vân đến chùa Tây đại
học luật, sau về chùa Cao sơn, cùng vời
Tuệ vân, Hữu tôn, y theo pháp Đại thừa
tam tụ thông thụ, tự thệ thụ giới. Sau Tấn
hải làm nhà ở trên núi Chân vĩ, trên nền
CHÂN NGÔN LUẬT TÔNG

C
856
cũ của viện Bình đẳng tâm vương, Minh
nhẫn về ở đó, sau Minh nhẫn, Tuệ vân
cũng ở đó, hoằng dương luật pháp, người
từ khắp nước đến học. Thời ấy còn có Tuệ
mãnh, ở chùa Dã trung thuộc Hà nội, từng
truyền bá bí ấn của Duệ tông và mật chỉ
của dòng Tùng kiều, kiêm việc chấn hưng
luật pháp. Học trò có Tín hành, Huệ kiên
và Tuệ nhiếp v.v... Ngoài ra còn có Tịnh
nghiêm, từng đến Giang hộ giáo hóa, định
ra thanh qui, hết sức phục hưng luật pháp.
Sáng lập chùa Linh vân ở Thang đảo đề
làm cơ sở chung cho Chân ngôn luật tông
tại Quan đông. Tháng 9 năm Minh trị thứ
5 (1872), chùa ấy chuyển làm khu quản
hạt của tông Chân ngôn. Tháng sáu năm
Minh trị 28 được độc lập, gọi là Chân ngôn
luật tông, đặt trưởng quản, do vị trưởng lão
của chùa Tây đại giữ chức ấy. Có hai mươi
bảy chùa phụ thuộc.
CHÂN NGÔN MẬT GIÁO BỘ LOẠI TỔNG LỤC
Gồm hai quyển. Do sư An nhiên, vị tăng
thuộc tông Thiên thai Nhật bản soạn. Nói
đủ là Chư A xà lê Chân ngôn mật giáo bộ
loại tổng lục. Nói tắt là Bát gia bí lục. Thu
vào Đại chính tạng tập 56. Sư An nhiên
đem các kinh quỹ, đồ tượng của Mật giáo,
do các vị tăng Nhật bản “Nhập đường bát
gia” (tám nhà vào Trung quốc) đến Trung
quốc thỉnh về, y theo bộ loại và thứ tự mà
biên thành Tổng mục lục. Nội dung chia
làm hai mươi bộ: Tam quán đính, Thai tạng
giới, Kim cương giới, Tô tất địa, Chư Như
lai, Chư Phật đính, Chư Phật mẫu, Chư
kinh pháp, Chư Quan âm, Chư Bồ tát, Chư

Kim cương, Chư Phẫn nộ, chư Lễ tán, Chư
tán thán, Chư Tất đàm, Chư bi truyện và
Chư đồ tượng. Các thư mục còn nêu ra
những chú kí, dị đồng, cụ lược của các nhà.
Sách này, ngoài điểm lấy mục lục của tám
nhà làm chủ yếu ra, còn có nhiều chỗ tham
chiếu Trinh nguyên thích giáo, mục lục và
tạng sách của hai chùa Viên giáo, Phạm
thích.
CHÂN NGÔN MẬT NGỮ
...........
Cũng gọi là Chú, Thần chú, Mật chú,
Cấm chú. Những tiếng nói có khả năng
hiển hiện thần nghiệm bắt rồng, trói quỉ,
tương tự như Đà la ni của Ấn độ, cho nên
có thể coi là những tiếng đồng nghĩa. Chẳng
hạn như chú Đại bi cũng có thể gọi là Đại
bi tâm đà la ni.
CHÂN NGÔN PHÓ PHÁP TRUYÊN
..............
Có một quyển. Do Không hải, tổ của
Chân ngôn tông Nhật bản soạn. Còn gọi
là Phó pháp truyện, Chân ngôn phó pháp
tạng thư. Truyện tóm tắt về các vị tổ của
tông Chân ngôn. Tức ghi chép, tường thuật
một cách sơ lược về lịch sử của các tổ Đại
nhật, Kim cương tát đỏa, Long mãnh, Long
trí, Kim cương trí, Bất không, Huệ quả,
Thiện vô úy, Nhất hạnh v.v..., trong truyện
Huệ quả, ghi ngài Không hải là người thứ
nhất trong sáu người đệ tử thụ pháp. Sách
này, trước hết trình bày đại ý và nguồn gốc
của Chân ngôn mật giáo, kế đến, thu chép
tiểu sử và đức hạnh của bảy vị tổ từ Đại
nhật Như lai trở xuống đến Huệ quả, cuối
cùng, giải đáp mối hoài nghi đối với sự truyền
thừa liên quan đến Nam thiên thiết tháp
(tức ngài Không hải trả lời vấn

nạn của Đức nhất). [X. Hoằng pháp đại sư
ngự tác thư mục lục; Mật tông thư tịch mục
lục].
CHÂN NGÔN SƯ
........
Tức các sư trì tụng chú. Nói theo nghĩa
rộng thì chỉ các vị A xà lê chân ngôn; nói
theo nghĩa hẹp thì đặc biệt chỉ tăng sĩ, y
CHÂN NGÔN MẬT GIÁO BỘ LOẠI TỔNG LỤC

C
857
vào pháp chân ngôn mật giáo, chuyên trì
tụng các chú để cầu đảo.
CHÂN NGÔN TAM TỰ
...........
Chân ngôn của Mật giáo có nhiều loại
khác nhau, nếu theo hình thức thì có thể
chia làm ba loại: loại nhiều chữ, loại một
chữ, loại không chữ.
1. Loại nhiều chữ, cũng gọi câu dài, như
Phật đính đà la ni.
2. Loại một chữ, cũng gọi chủng tử.
3. Loại không chữ, là lí viên giác vô
tướng.
CHÂN NGÔN TẠNG GIA
...........
Tông Chân ngôn y cứ vào tạng Chân
ngôn, cho nên, đối với các tông khác mà
nói, thì gọi là Chân ngôn tạng gia.
Chân ngôn tạng tức là tạng Đà la ni
thứ năm trong năm tạng nói trong kinh
Lục ba la mật. [X. Nhị giáo luận
Q.thượng].
CHÂN NGÔN TÂM
Chỉ chữ (a) Tất đàm. Chữ A là trung
tâm căn bản của hết thảy chân ngôn, từ
chữ này mà hết thảy chân ngôn do Như
Lai nói tuôn ra. Lại sự nội chứng của tất cả
Như Lai đều qui về lí chữ A vốn chẳng
sinh, cho nên gọi chữ A là tâm của chân
ngôn. [X. kinh Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh
sớ Q.17].
CHÂN NGÔN THỪA
........
Chỉ Mật tông. Còn gọi Thần thông thừa.
Có nghĩa là tông Chân ngôn nương vào

giáo pháp chân thật của Như Lai mà đạt
đến quả Phật, cho nên gọi là Chân ngôn
thừa. Lại nhờ sức thần biến gia trì của Như
lai mà nói Thừa giáo, cho nên gọi là Thần
thông thừa. Lại nương vào sức thần thông
đến thẳng chỗ cần đến, cho nên dùng Thần
thông thừa để ví dụ sự thành Phật nhanh
chóng của Thừa chân ngôn. [X. Đại nhật
kinh sớ Q.1, Q.2; Bí tạng bảo thược
Q.trung]. (xt. Mật Tông).
CHÂN NGÔN TÔNG
........
Có hai nghĩa rộng và hẹp:
I. Chân ngôn tông theo nghĩa rộng là
chỉ chung Mật tông từ Ấn độ truyền sang
Tây tạng, Trung quốc và Nhật bản. (xt. Mật
Tông).
II. Chân ngôn tông theo nghĩa hẹp thì
đặc biệt chỉ Mật tông lưu truyền ở Nhật
bản. Là một trong tám tông ở Nhật bản.
Lấy “Tức sự nhi chân”, “Tam mật gia trì”
làm pháp môn chủ yếu. Còn gọi Chân ngôn
đà la ni tông, Chân ngôn mật tông, Bí mật
tông, Mạn đồ la tông, Du già tông, Đà la ni
tông, Tam ma địa tông. Vì coi trọng việc
niệm tụng chân ngôn (tức lời chú), cho nên
gọi là Chân ngôn tông. Tổ khai sáng là
Hoằng pháp đại sư Không hải (774 - 835).
Để phân biệt với Thiên thai mật tông (tức
Thai mật) do ngài Tối trừng truyền, nên
còn gọi là Đông mật. Pháp thống của tông
này là từ giáo tổ Đại nhật Như lai (tức Ma
ha tì lô giá na) truyền cho Kim cương tát
đóa (tổ thứ hai), Long mãnh (tổ thứ ba),
Long trí (tổ thứ tư), Kim cương trí (tổ thứ
năm), Bất không (tổ thứ sáu), Huệ quả (tổ
thứ bảy), Không hải (tổ thứ tám), gọi là Phó
pháp bát tổ (tám tổ truyền pháp). Kinh điển

căn bản của tông này là kinh Đại nhật
(Thiện vô úy dịch), kinh Kim cương đính
(Bất không dịch), gọi là hai bộ kinh lớn.
Ngoài ra còn y cứ theo kinh Tô tất địa, Kinh
Du kì, luận Thích ma ha diễn, luận Bồ đề
tâm và Đại nhật kinh sớ. Lại nữa, luận Thập
trụ tâm, Bí tạng bảo thược, luận Biện hiển
CHÂN NGÔN TÔNG

C
858
mật nhị giáo, nghĩa Tức thân thành Phật,
nghĩa Thực tướng tiếng chữ, nghĩa chữ
Hồng, Bát nhã tâm kinh bí kiện v.v... do
chính ngài Không hải soạn, cũng rất trọng
yếu. Về đại cương giáo nghĩa, thì tông Chân
ngôn giảng thuyết ba viên dung lớn: sáu
đại (thể), bốn mạn (tướng), ba mật (dụng),
thiết lập hai bộ Mạn đồ la, lấy “Tức thân
thành Phật” làm chủ yếu. Do ngài Không
hải hết sức truyền bá, y cứ vào sự phán
định hai giáo Hiển, Mật và mười trụ tâm
mà kiến lập hai giáo ngang dọc thuần Mật
để biểu thị Mật tông trội hơn các tông khác.
Mật tông tuy đã suy vi tại Trung quốc, Ấn
độ, nhưng vẫn còn được lưu truyền ở Tây
tạng và Nhật bản.
Năm Diên lịch 23 (804), ngài Không hải
đến Trung quốc, thờ tổ Huệ quả làm thầy ;
niên hiệu Đại đồng năm đầu (806), ngài trở
về nước, thời cơ thuận lợi, được cả trong
triều ngoài nội hướng về. Trước đây, những
vị tăng Nhật bản đến Trung quốc thỉnh
kinh sách đem về, tuy có cái gọi là “Nhập
Đường bát gia ” (tám nhà vào
Đường, tức Trung quốc đời Đường), nhưng
người được sự chính truyền của bảy tổ, và
giáo hóa rộng, thì chỉ có ngài Không hải, vì
thế ngài được kể là tổ phó pháp thứ tám,
và được tôn làm tổ khai sáng tông Chân
ngôn Nhật bản. Năm Hoằng nhân thứ 7
(816), ngài sáng lập chùa Kim cương phong
trên đỉnh núi Cao dã. Năm Hoằng nhân
14, Thiên hoàng Tha nga ban cho chùa
Đông (tức chùa Giáo vương hộ quốc), cùng
với chùa Kim cương phong cùng là đạo

tràng căn bản của tông này. Học trò rất
đông, trong đó, mười nhân vật kiệt xuất là
Chân tế, Chân nhã, Thực tuệ, Đạo hùng,
Viên minh, Chân như, Cảo lân, Thái
phạm, Trí tuyền và Trung diên, người ta ví
như mười vị đệ tử lớn của đức Thế tôn.
Ngài Không hải và mười đệ tử ấy đã làm
cho tông phong nổi bật và ảnh hưởng rất
sâu đến mọi giai tầng xã hội trong thời đại
Bình an. Nhưng sau ngài Không hải nhập
tịch khoảng một trăm năm, sự truyền thừa
chia làm hai dòng phái lớn là Tiểu dã và
Quảng trạch. Tức dưới Chân nhã có
Nguyên nhân, dưới Nguyên nhân có Ích
tín và Thánh bảo. Sau Ích tín vài đời, đến
thời Khoan triều, thì dòng Khoan triều gọi
là dòng Quảng trạch; sau Thánh bảo vài
đời, đến thời Nhân hải, thì dòng Nhân hải
gọi là dòng Tiểu dã. Hai dòng trên đây, mỗi
dòng lại chia làm sáu, gộp lại gọi chung là
mười hai dòng Dã, Trạch, về sau lại chia
thành ba mươi sáu dòng, hơn bảy mươi
dòng.
Dòng Quảng trạch lấy sư Ích tín làm tổ
khai sáng, dùng chùa Biến chiếu của Tha
nga làm đạo tràng trung tâm, Thiên hoàng
Vũ đa rất tôn kính sư Ích tín. Năm Xương
thái thứ 2 (899), Thiên hoàng qui y, xuống
tóc, thụ giới Cụ túc; niên hiệu Diên hỉ năm
đầu (901), nhà vua được truyền phép Quán
đính và trở thành Pháp hoàng (vua pháp),
đặt tăng phòng (ngự thất) tai chùa Nhân
hòa; từ đó chùa Nhân hòa trở thành đạo
tràng căn bản của dòng Quảng trạch. Đến
thời Khoan trợ, dòng Quảng trạch lại chia
thành sáu phái, gọi là Quảng trạch lục lưu
(sáu dòng Quảng trạch):
1. Dòng vua chùa Nhân hòa, do Pháp

thân vương là Giác pháp mở, chức trụ trì
đều do các Hoàng tử xuất gia đảm nhiệm,
đây là sự bắt đầu của chế độ chùa viện
Hoàng tộc tại Nhật bản.
2. Dòng Bảo thọ viện, do Vĩnh nghiêm
mở.
3. Dòng Tây viện, do Tín chứng mở.
4. Dòng Hoa tạng viện do Pháp thân
vương Thánh tuệ mở.
5. Dòng Nhẫn nhục sơn, do Khoan biến
mở.
6. Dòng truyền pháp viện, do Giác tông
mở.
CHÂN NGÔN TÔNG

C
859
Dòng Tiểu dã lấy Thánh bảo làm tổ khai
sáng. Thánh bảo từng học tập Tam luận,
Pháp tướng, Hoa nghiêm, đặc biệt tinh
thông Tam luận, dùng viện Đông nam của
chùa Đông đại làm đạo tràng căn bản,
chuyên hoằng dương Tam luận, đồng thời
lại mến mộ hành tích của Tổ Dịch tiểu dác
thuộc Tu nghiệm đạo tu hành trong núi,
cho nên đời sau gọi là nhân vật trung hưng
Tu nghiệm đạo. Sau khi thầy là Chân nhã
thị tịch, Thánh bảo theo Chân nhiên thụ
mật pháp Quán đính, lại theo Nguyên nhân
thụ phép bí áo của Đông mật, thanh danh
ngang với Ích tín. Năm Khoan bình thứ 9
(897), chùa Đề hồ do sư kiến tạo được liệt
vào hàng chùa quan, ngang hàng với chùa
Nhân hòa của dòng Quảng trạch. Dưới
Thánh bảo, lần lượt truyền đến Quán hiền,
Thuần hựu, Nguyên cảo, Nhân hải, là thời
kì cực thịnh của dòng Tiểu dã. Nhân hải và
Khoan triều của dòng Quảng trạch, được
gọi là hai trọng trấn lớn của Đông mật. Dưới
Nhân hải có Thành tôn, học trò Thành
tôn có Nghĩa phạm, Phạm tuấn, Minh toán.
Dưới Nghĩa phạm truyền cho Thắng giác,
dưới Phạm tuấn truyền cho Nghiêm giác,
từ hai người này mỗi người đều mở ra ba
dòng, thành là Tiểu dã sáu dòng:
1. Dòng Tam bảo viện, do Định hải mở.
2. Dòng Lí tính viện, do Thánh giác mở.
3. Dòng Kim cương viện, do Thánh hiền
mở.
4. Dòng Khuyến tu tự, do Khoan tín
mở.
5. Dòng Tùy tâm viện, do Tăng tuấn

mở.
6. Dòng An tường tự, do Tông ý mở.
Niên hiệu Thiên thừa năm đầu (1131),
sư Giác tông, người mở ra dòng Truyền pháp
viện thuộc dòng Quảng trạch, lên núi Cao
dã sáng lập viện Đại truyền pháp, kiêm chức
tọa chủ chùa Kim cương phong, lúc ấy vào
cuối thời kì Bình an. Núi Cao dã và Đông
tự trước nay chủ trương thuyết “Đại nhật
Như lai bản địa Pháp thân” (Pháp thân bản
địa của Đại nhật Như lai), đối lại với thuyết
này, sư Giác tông đề xướng thuyết “Tự tính
gia trì thân” (Thân tự tính gia trì). Do đó,
hai phái tuyên bố tách rời, phái núi Cao dã
gọi là tông Chân ngôn nghĩa cũ, còn sư
Giác tông và những người ủng hộ sư gọi là
tông Chân ngôn nghĩa mới. Về sau, sư Giác
tông bị môn đồ của núi Cao dã ghét, vào
năm Bảo diên thứ 6 (1140), dời đến chùa
Căn lai thuộc huyện Hòa ca sơn để làm cơ
sở cho phái nghĩa mới. Dưới sư Giác tông,
có Kiêm hải, Chứng ấn, sau Kiêm hải có
Lại du, cũng chủ trương thuyết “Gia trì”, và
nhận sự phó pháp của Hiền thâm, mở ra
dòng Trung tính viện, đến đời Thánh hiền
thì tập đại thành thuyết gia trì, xác lập cơ sở
của phái nghĩa mới. Sau khi chùa Căn lai bị
thiêu hủy, sư Chuyên dự về ở chùa Trường
cốc tại Đại hòa, sư Huyền hựu về ở chùa
Trí tích tại Kinh đô, đều dựng cờ pháp, mở
ra hai phái Phong sơn (chùa Trường cốc)
và Trí sơn (viện Trí tích). Về phần núi Cao
dã thì có các sư Hựu khoái, Trường giác cố
giữ thuyết “Bản địa”. Về sau các sư truyền
đến Trường dự, Khoái toàn, Thành hùng,
Thiên biến và Ấn dung. Đến thời đại Giang
hộ, có các sư Tuệ quang, Đàm tịnh, Đạo
không và Hoằng đạo, hết sức dung hợp hai

thuyết mới và cũ, về sau pháp của Phong
sơn đứng vững và tập đại thành.
Tông Chân ngôn Nhật bản bắt đầu từ
hai dòng gốc là Tiểu dã và Quảng trạch,
tuy có phát sinh nhiều dòng phái, nhưng
từ thời Trung cổ trở lại đây thì chỉ có hai
phái Nghĩa mới và Nghĩa cũ. Trong thời
Giang hộ, phái Nghĩa cũ phần nhiều thuộc
núi Cao dã, còn phái Nghĩa mới thì lệ thuộc
hai phái Trí sơn và Phong sơn. Năm Minh
trị thứ 5 (1872), đặt ra giáo bộ tỉnh, đầu
tiên lấy núi Cao dã làm trụ sở chính của
phái Nghĩa cũ, lấy Trí sơn và Phong sơn
CHÂN NGÔN TÔNG

C
860
làm trụ sở chính của phái Nghĩa mới, do cả
hai phái ba chùa thay nhau ở để chưởng
quản tông Chân ngôn, không bao lâu,
Đông tự cũng được thừa nhận là trụ sở
chính của phái Nghĩa cũ, bèn do hai phái
bốn chùa thay nhau quản chưởng, cai quản
toàn bộ các chùa viện thuộc tông Chân
ngôn trên toàn nước Nhật. Năm Minh trị
thứ 11, bảy chùa Nhân hòa, Đại giác, Quảng
long, Thần hộ, Pháp long, Tây đại và Chiêu
đề hợp lại làm Tây bộ Chân ngôn tông
(tông Chân ngôn mạn Tây), đặt chức quản
chưởng riêng biệt, bỏ chế độ bốn chùa luân
lưu thay nhau, Đông tự và Cao dã thì gọi là
tông Chân ngôn. Năm sau, nội vụ tỉnh ra
lệnh bỏ hết các chưởng quản của các bộ
phái, mà chỉ để một quản chưởng cho một
tông mà thôi và Đông tự được dùng làm
trụ sở chính của tông này, đặt ra Pháp vụ
sở để cai quản toàn tông. Năm Minh trị 18,
hai dòng Trí, Phong hợp lại gọi là Tông
Chân ngôn phái Nghĩa mới. Năm Minh trị
29, chùa Đề hồ xin được là một phái độc
lập. Năm Minh trị 33, trong phái Nghĩa cũ,
chùa Nhân hòa gọi là Chân ngôn tông ngự
thất phái (phái nhà vua), núi Cao dã gọi là
Cao dã phái, chùa Đại giác gọi là Đại giác tự
phái, chùa Đề hồ là Đề hồ tự phái, còn bốn
chùa là Đông tự, Khuyến tu tự, Tùy tâm
viện và Dũng tuyền tự gộp lại gọi là Chân
ngôn tông. Trong phái Nghĩa mới, thì Trí
sơn, Phong sơn, cũng chia ra làm hai, gọi là
Tân nghĩa Chân ngôn tông Trí sơn phái
và Tân nghĩa Chân ngôn tông Phong sơn
phái, và đặt quản chưởng riêng. Năm Minh

trị 40, tông Chân ngôn bốn chùa cũng chia
rẽ ra thành Chân ngôn tông Đông tự phái,
Chân ngôn tông Sơn giai phái (chùa Khuyến
tu), Chân ngôn tông Tiểu dã phái (việnTùy
tâm), Chân ngôn tông Tuyền dũng tự phái.
Năm Đại chính 14 (1925), ba phái Cao dã,
Ngự thất, Đại giác liên kết lại với nhau và
lấy chùa Kim cương phong làm trụ sở chính,
còn hai chùa kia (Ngự thất, Đại giác) là chùa
thường, đổi tên gọi là Cổ nghĩa Chân ngôn
tông. Năm Chiêu hòa thứ 6 (1931), phái
Tiểu dã lại lấy chùa Thiện thông làm chùa
chính và đổi tên phái là Thiện thông tự
phái.
Hiện nay, tông Chân ngôn nghĩa cũ, có
bảy phái lớn tương đối trọng yếu, đó là:
1. Chân ngôn tông Cao dã phái, tông
Tổ là ngài Không hải, trụ sở chính là chùa
Kim cương phong trên núi Cao dã; năm
Hoằng nhân thứ 7 (816), ngài Không hải
dâng biểu lên Thiên hoàng Tha nga xin
nơi này, vua ban là “Cao dã sơn”. Có hai
nghìn bảy trăm sáu mươi chùa lệ thuộc.
Theo qui chế liên hiệp các phái nghĩa cũ,
vị tọa chủ chùa Kim cương phong, giữ chức
viện trưởng trường Đại học núi Cao dã của
tông Chân ngôn liên hiệp và là hiệu trưởng
trường Trung học núi Cao dã, đồng thời
các chùa phái hiệp lực cùng nhau quản trị
các trường chuyên môn tại Kinh đô và
trường Trung học của Đông tự (chùa Đông)
để dạy dỗ các đệ tử môn hạ.
2. Chân ngôn tông Sơn giai phái, Tông
tổ là Không hải, Phái tổ là Nghiêm giác, trụ
sở chính là chùa Khuyến tu ở Sơn khoa.
Chùa này do mẫu hậu của Thiên hoàng
Đề hồ phát nguyện xây dựng vào năm
Xương thái thứ 3 (900), lấy Thừa tuấn làm

vị khai sơn (trụ trì đầu tiên). Có một trăm
hai mươi chùa phụ thuộc. Các chùa phái
cùng nhau mở các trường chuyên môn tại
Kinh đô và trường Trung học ở Đông tự để
giáo dục các học trò trong phái.
3. Chân ngôn tông Đề hồ phái, Tông
tổ là Không hải, Phái tổ là Thánh bảo, trụ
sở chính là chùa Đề hồ tại Sơn thành. Phái
tổ Thánh bảo nhận sự phó pháp của Nguyên
nhân - pháp tôn của Không hải, vào năm
Trinh quán 16 (874) đời Thiên hoàng
Thanh hòa, sáng lập chùa Đề hồ làm đạo
tràng tu pháp, dòng pháp của sư gọi là dòng
CHÂN NGÔN TÔNG

C
861
Tiểu dã. Có chín trăm bốn mươi chùa phụ
thuộc, các chùa phái hợp đồng quản trị các
trường chuyên môn tại Kinh đô và trường
Trung học ở Đông tự.
4. Chân ngôn tông Ngự thất phái, Tông
tổ là Không hải, phái tổ là Pháp hoàng
Khoan bình (Thiên hoàng Vũ đa), trụ sở
chính là chùa Nhân hòa Ngự thất tại Sơn
thành. Chùa Nhân hòa là do Thiên hoàng
Quang hiếu phát nguyện sáng lập tại chân
núi Đại nội, làng Tiểu tùng các năm Nhân
hòa thứ 2 (886). Phái này còn triển khai
các dòng khác, như dòng Quảng trạch ngự,
dòng Tây viện, dòng Bảo thọ viện, dòng
Nhẫn nhục sơn, dòng Truyền pháp viện,
dòng Hoa tạng viện v.v... Có một nghìn
hai trăm chùa lệ thuộc, và chung nhau kinh
doanh các trường chuyên nghiệp tại Kinh
đô và trường Trung học ở Đông tự để dạy
dỗ con em trong phái.
5. Chân ngôn tông Đông tự phái,
Không hải là tổ khai sáng, trụ sở chính là
Đông tự tại Kinh đô. Năm Hoằng nhân 14
(823), Thiên hoàng Tha nga đem Đông tự
ban cho ngài Không hải, chuyên nghiên tu
kinh luật luận của tông Chân ngôn, trở
thành đạo tràng căn bản truyền bá Chân
ngôn. Có một trăm tám mươi chùa lệ thuộc,
các chùa phái cùng nhau thiết lập các chùa
chuyên môn và trường Trung học ngay
trong nội tự chùa Đông để dạy dỗ các đệ tử
của các phái dưới.
6. Chân ngôn tông Thiện thông tự phái,
tông tổ là Không hải, phái tổ là Tăng tuấn,
trụ sở chính là chùa Thiện thông tại Tán

kì. Có ba mươi chùa phụ thuộc, các chùa
phái hợp lực kinh doanh các trường chuyên
môn và trường Trung học trong nội tự chùa
Đông tại Kinh đô để giáo dục đệ tử.
7. Chân ngôn tông Tuyền dũng tự phái,
tông tổ là Không hải, phái tổ là Tuấn nhận,
trụ sở chính là chùa Tuyền dũng tại Kinh
đô. Vào khoảng năm Kiến cửu, Tuấn nhận
đến Trung quốc (đời Tống) học pháp, sau
khi trở về Nhật bản, làm chùa Tuyền dũng
khiến trở thành đạo tràng của bốn tông,
kiêm học Thai, Mật, Thiền, Luật. Có bốn
mươi chùa phụ thuộc, cũng kinh doanh các
trường chuyên môn tại Kinh đô và trường
Trung học Đông tự.
Còn hai phái lớn của tông Chân ngôn
nghĩa mới thì phân biệt là:
1. Tân nghĩa Chân ngôn tông Trí sơn
phái, gọi tắt là Trí sơn phái. Tông tổ là Không
hải, Phái tổ là Giác tông, tổ trung hưng là
Huyền hựu, trụ sở chính là viện Trí tích tại
Kinh đô, do Đức xuyên gia khang quyên
cúng. Có ba nghìn bảy mươi chùa lệ thuộc,
thiết lập trường chuyên môn Trí sơn tại
Đông kinh để giáo dục đệ tử trong phái.
2. Tân nghĩa chân ngôn tông Phong
sơn phái, gọi tắt là Phong sơn phái. Cao tổ
là Không hải, Tông tổ là Giác tông, Phái tổ
là Chuyên dự, trụ sở chính là chùa Trường
cốc Phong sơn tại Đại hòa. Có hai nghìn
hai trăm chín mươi chùa phụ thuộc, vào
niên hiệu Chiêu hòa năm đầu (1926), liên
kết với hai tông Thiên thai và Tịnh độ, mở
viện Đại học Đại chính tại Đông kinh để
giáo dục đệ tử trong phái. (xt. Nhập Đường
Bát Gia, Không Hải, Mật Tông, Giác Tông).
CHÂN NGÔN TÔNG BÁT TỔ
..............

Còn gọi là Bát tổ tương thừa. Chỉ cho
tám vị tổ của Mật giáo:
1. Đại nhật Như Lai.
2. Kim cương tát đóa.
3. Long mãnh.
4. Long trí.
5. Kim cương trí.
6. Bất không.
7. Huệ quả.
Từ tổ Huệ quả trở xuống, tại Trung quốc
chưa có ai nhưng tại Nhật bản thì lấy ngài
Không hải làm tổ thứ tám. Trong các tông,
CHÂN NGÔN TÔNG BÁT TỔ

C
862
liệt Đại nhật Như lai làm tổ thứ nhất, thì
chỉ có tông Chân ngôn mà thôi. Vả lại, sự
kế thừa trong Hiển giáo chỉ là kế thừa pháp,
không kể niên đại cách nhau, còn sự kế
thừa trong Mật giáo thì chính mình phải
nhận lễ quán đính từ nơi thầy làm hạn,
cho nên gọi là Huyết mạch. Vì được trao
phó giáo chính truyền, cho nên gọi là Phó
giáo bát tổ; lại theo việc truyền trì hoằng
dương Mật giáo, nên cũng gọi là Truyền trì
bát tổ.
CHÂN NGÔN TÔNG TOÀN THƯ
Gồm bốn mươi hai quyển. Thu chép
các tác phẩm chủ yếu của tông Chân ngôn
Nhật bản, do nhóm Cao cương long tâm
biên soạn. Lựa chọn chặt chẽ các kinh quĩ
luận sớ, trước thuật của các tổ sư, tông yếu,
sự tướng, Thánh điển, lịch sử, truyện kí,
các bộ chú thích luận chương v.v... rồi theo
thứ tự phân loại biên soạn, phàm những
sách quí, hoặc các ấn bản có giá trị đặc biệt,
đều được thu chép hết. Sách này không
những chỉ là điển tịch trọng yếu đối với
giáo học tông Chân ngôn, mà còn là một
tác phẩm lớn về lịch sử văn hóa của Phật
giáo Nhật bản.
CHÂN NGÔN TRÍ
........
Chữ (a) Tất đàm là gốc của hết thảy
chân ngôn, cho nên trí phát sinh từ chữ A
có thể biết thực tướng của các pháp và có
khả năng chứng được thể tính tam muội
của pháp giới, vì thế gọi là Chân ngôn trí,
không gì hơn, không lỗi lầm. [X. kinh Đại
nhật Q.5].

CHÂN NGÔN TRUYÊN
........
Gồm bảy quyển. Do sư Vinh hải vị tăng
Nhật bản soạn. Thu chép sự tích của các
nhân vật nổi tiếng, cả tăng và tục, trong
Chân ngôn mật tông của Ấn độ, Trung
quốc và Nhật bản và có liên quan đến truyền
thuyết hoằng dương Mật giáo. Quyển thứ
nhất kể truyện của bảy vị tổ sư Long mãnh,
Long trí, Kim cương trí, Thiện vô úy, Bất
không, Nhất hạnh và Huệ quả; quyển thứ
hai ghi chép sự linh nghiệm của việc trì
tụng Kim cương Đà la ni, Bất động sứ giả,
Tùy cầu Đà la ni, kinh Nhân vương và
Thiên thủ Đà la ni; còn các quyển thứ ba,
tư, năm, sáu, bảy thì tường thuật về sự tích
và linh ứng của các đại đức tăng, tục Nhật
bản.
CHÂN NGÔN VƯƠNG TÔN
Tiếng tôn xứng đức Đại nhật Như lai.
Đại nhật Nhưlai, Phạm:Mahàvairocana.
Dịch âm: Ma hà tì lô giá na. Ma ha, là lớn,
thắng; tì, là phổ biến, cao sáng; lô giá na,
là ánh sáng, đẹp đẽ, cho vui. Đức Phật
căn bản tối thượng của Mật giáo. Có Kim
cương giới Đại nhật và Thai tạng giới Đại
nhật khác nhau. Mật hiệu là Biến chiếu
kim cương. [X. kinh Đại nhật Q.1; Kim
cương đính nghị quyết]. (xt. Đại Nhật Như
Lai).
CHÂN NGỮ
.....
Nghĩa là lời nói chân thực. Cũng như
Chân ngôn. Đức Như lai nói theo ý mình,
không hề quanh co hư dối, nói như thật,
như chân, cho nên gọi là Chân ngữ.
CHÂN NHÂN
.....

Tên gọi khác của A la hán. Vì A la hán
là các bậc tu hành đạo chân chính, không
hư ngụy, cho nên gọi là Chân nhân. Ngoài
ra, các bậc tu hành vĩ đại (đức Phật), hoặc
các Thánh nhân đã chứng pháp đích thực,
CHÂN NGÔN TÔNG TOÀN THƯ

C
863
mà không tự kiêu, khinh dễ người khác,
đều gọi là Chân nhân. (xt. A La Hán).
CHÂN NHÂN
.....
Đối lại với “Chân quả”. Chỉ bốn mươi
mốt giai vị: Thập trụ, Thập hành, Thập hồi
hướng, Thập địa và Đẳng giác trong năm
mươi hai giai vị thuộc Ngũ phẩm đệ tử của
Viên giáo. Bốn mươi mốt giai vị này tương
đối với Chân quả..... (cực quả Diệu giác),
cho nên gọi là Chân nhân. Thuộc nhân vị
dứt vô minh, chứng Trung đạo. Thiên
thai tứ giáo nghi (Đại 46, 780 thượng), nói:
“Dùng chân nhân của ta làm cực quả của
nhà ngươi”, vì thế biết Chân nhân là đối
lại với “Cực quả” mà gọi là Chân nhân. [X.
Pháp hoa huyền nghĩa Q.5 phần trên].
CHÂN NHƯ
.....
Phạm:bhùta-tathatàhoặctathatà. Chỉ
bản thể chân thực tràn khắp vũ trụ; là
nguồn gốc của hết thảy muôn vật. Còn gọi
Như như, Như thực, Pháp giới, Pháp tính,
Thực tế, Thực tướng, Như lai tạng, Pháp
thân, Phật tính, Tự tính thanh tịnh thân,
Nhất tâm, Bất tư nghị giới. Trong sách Phật
Hán dịch ở thời kì đầu dịch là Bản vô. Chân,
chân thật không hư dối; Như, tính của sự
chân thật ấy không thay đổi. Tức là cái mà
Phật giáo Đại thừa gọi là “Bản thể của muôn
vật”. Nhưng luận cứu một cách tường tận,
thì mỗi tông, mỗi nhà giải thích danh từ
Chân như đều có khác, tổng kết có thể
đưa ra mấy định nghĩa như sau đây.
Cứ theo các kinh điển A hàm chép, thì

lí pháp duyên khởi là chân lí vĩnh viễn bất
biến, cho nên gọi là Chân như. Lại cứ theo
luận Dị bộ tông luân, thì trong chín vô vi
mà Hóa địa bộ liệt kê, có Thiện pháp Chân
như, Bất thiện pháp Chân như, Vô kí pháp
Chân như, Đạo chí Chân như, Duyên khởi
Chân như. Trong đây, ba tính Thiện, Bất
thiện, Vô kí, tám chính đạo và lí pháp sinh
tử duyên khởi, đều là chân thực và vĩnh
viễn bất biến, cho nên gọi là Chân như.
Phật giáo Đại thừa chủ trương: bản tính
của hết thảy sự tồn tại là Nhân vô ngã,
Pháp vô ngã, bản tính ấy siêu việt các tính
sai biệt, cho nên gọi là Chân như; như tự
tính Pháp thân của Như lai chẳng hạn.
Cứ theo Phật địa kinh luận quyển 7, thì
Chân như là thực tính của hết thảy hiện
tượng (chư pháp), hình tướng tuy sai biệt,
nhưng bản thể thì là một, lời nói, suy tư
không thể lường được. Để phân biệt với
quan điểm sai lầm, hư dối mà tạm gọi là
Chân như thôi. Nếu cho đó là chỗ nương
tựa của hết thảy pháp lành, thì gọi là Pháp
giới; để tránh quan niệm cho là không, thì
gọi Thực hữu; để tránh quan niệm nhận là
có, thì gọi Không vô; là chân thực, thì gọi
Thực tế; vì là trí không phân biệt nên tạm
gọi là Thắng nghĩa. Kinh Đại bát nhã quyển
360, nêu mười hai tên gọi: Pháp giới, Pháp
tính, Tính không hư dối, Tính không đổi
khác, Tính bình đẳng, Tính lìa sống, Pháp
định, Pháp trụ, Thực tế, Hư không giới và
Bất tư nghị giới. Luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập quyển 2 thì nêu ra sáu tên: Chân
như, Tính không, Vô tướng, Thực tế, Thắng
nghĩa và Pháp giới. Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 8 phần dưới thì nêu ra mười bốn
tên: Thực tướng, Diệu hữu, Chân thiện diệu

sắc, Thực tế, Tất kính không, Như như,
Niết bàn, Hư không, Phật tính, Như lai tạng,
Trung thực lí tâm, Phi hữu phi vô trung
đạo, Đệ nhất nghĩa đế và Vi diệu tịch diệt.
Ngoài ra còn gọi là Nhất như thực tướng,
Chân như nhất thực, Chân thực tế, Chân
thắng nghĩa đế v.v... Vì tướng chân như
bình đẳng tuyệt đối nên cũng gọi là Nhất
tướng.
Kinh Giải thâm mật quyển 3, có nói bảy
Chân như:
CHÂN NHƯ

C
864
1. Lưu chuyển chân như (lí pháp duyên
khởi).
2. Thực tướng chân như (thực tính của
các pháp).
3. Liễu biệt chân như (lí pháp vạn pháp
duy thức).
4 đến 7 phối hợp với bốn đế Khổ, Tập,
Diệt, Đạo theo thứ tự là: An lập chân như,
Tà hành chân như, Thanh tịnh chân như
và Chính hành chân như.
Trong bảy Chân như kể trên, ngoài
Thực tướng chân như ra, sáu thứ còn lại
cũng gọi là sáu Chân như, vì tự thể của các
lí pháp vĩnh viễn bất biến, cho nên gọi là
Chân như, đó là do các tướng trạng được
hiển hiện bởi Chân như thực tướng mà đặt
tên là Chân như.
Thuyết của tông Pháp tướng, cứ theo
luận Thành duy thức quyển 9 chép, thì
Chân như là pháp xa lìa sự phân biệt hư
dối, là tính Nhân vô ngã, Pháp vô ngã, tương
đương với tính Viên thành thực trong ba
tính. Tông này chủ truơng hết thảy hiện
tượng đều từ thức A lại da sinh ra, cho nên
bản thân Chân như là cái thể vắng lặng
tuyệt đối, siêu việt hết thảy hiện tượng, tự
thể của nó không trở thành hiện tượng,
cho nên nói “Chân như vắng lặng, không
tạo các pháp”. Cứ theo luận Thành duy
thức quyển 10 chép, thì Bồ tát phải đến Sơ
địa mới ngộ lí Chân như. Theo thứ tự sâu,
cạn của nội dung giác ngộ mà lập mười
Chân như khác nhau:
1. Biến hành chân như, tức lí nhân
không, pháp không tràn khắp muôn vật.

2. Tối thắng chân như, Chân như do
thân hoàn toàn trụ trì giới Cụ túc mà ngộ
được, vì nó có vô lượng công đức, nên gọi
Tối thắng.
3. Thắng lưu chân như, giáo pháp từ
Chân như lưu xuất, có phần hơn các giáo
khác, mà căn bản của giáo ấy tức là Chân
như.
4. Vô nhiếp thụ chân như, ý là không
trở thành đối tượng của sự chấp trước.
5. Loại vô biệt chân như, nghĩa là sinh
tử và Niết bàn chẳng phải hai, mê ngộ nhất
như.
6. Vô nhiễm tịnh chân như, Chân như
siêu việt nhơ và sạch.
7. Pháp vô biệt chân như, nghĩa là Chân
như đã lìa tướng sai biệt, cho nên bất luận
bàn về pháp nào thì thể của nó vẫn là một.
8. Bất tăng giảm chân như, nghĩa là đoạn
diệt các phiền não ô nhiễm nó chẳng giảm,
mà tu các pháp thanh tịnh nó cũng chẳng
vì thế mà tăng, tức lìa sự chấp trước tăng
giảm. Một khi ngộ được Chân như này, có
thể biến hiện các loại hình trạng và quốc
độ một cách tự tại, cho nên cũng gọi là
Tướng độ tự tại sở y chân như.
9. Trí tự tại sở y chân như, ý là được tự
tại đối với bốn trí vô ngại.
10. Nghiệp tự tại đẳng sở y chân như,
tất cả tác dụng của thân khẩu ý, như thần
thông, tổng trì, Thiền định v.v... đều được
tự tại.
Lấy mười Chân như trên đây làm thuận
tự, từ Sơ địa đến Thập địa, tu hành mười ba
la mật, đoạn trừ mười trọng chướng mà đến
Bồ đề. Ngoài ra, Chân như của nhân vô
ngã (Nhân không chân như) và Chân như
của pháp vô ngã (Pháp không chân như)

gộp lại gọi là Nhị không chân như; trong
đó, Nhị thừa chỉ ngộ được Nhân không
chân như, Bồ tát thì có thể ngộ Nhị không
chân như.
Tông Địa luận chủ trương, tự thể của
thức A lại da thứ tám (tông Nhiếp luận gọi
là thức A ma la thứ chín) là tâm tự tính
thanh tịnh, tâm tự tính thanh tịnh ấy tức
là Chân như. Thức của nó, vì chịu sự huân
tập của vô minh, cho nên mới hiển hiện ra
các hiện tượng nhơ và sạch.
Luận Đại thừa khởi tín chủ trương,
Chân như là bản thể của tâm chúng sinh,
CHÂN NHƯ

C
865
vì nó dứt tuyệt nói năng, suy tưởng nên gọi
là Li ngôn chân như; nhưng nếu phải miễn
cưỡng dùng lời nói mà biểu hiện, thì gọi là
Y ngôn chân như, cả hai Chân như này
gộp lại, gọi là Nhị chân như. Đứng về phương
diện Y ngôn chân như mà nói thì thể của
nó xa lìa tâm mê mà không, cho nên là
Như thực không (Không chân như); vả lại,
thể của nó đầy đủ công đức thanh tịnh vô
lậu rất mực trong sạch, cho nên là chân
thực bất không (Bất không chân như). Đồng
thời tâm chúng sinh (tức Chân như) có đủ
cả Tâm chân như môn tuyệt đối bất động,
và duyên với vô minh mà khởi động sinh
diệt, rồi hình thành Tâm sinh diệt môn của
các hiện tượng nhơ và sạch, là Tùy duyên
chân như, gộp cả hai lại, cũng gọi là Nhị
chân như. Thông thường, đối với pháp sinh
khởi vạn hữu, nếu thuyết minh theo Chân
như bất biến hoặc tùy duyên, thì gọi là Chân
như duyên khởi (Như lai tạng duyên khởi).
Còn hai Chân như sau đây đều là tiếng
đồng loại: Thanh tịnh chân như và Nhiễm
tịnh chân như, hoặc Phi an lập Chân như
và An lập chân như (An lập, hàm ý là khiến
vạn hữu sinh khởi đều đúng vị trí).
Tông Hoa nghiêm y theo thuyết Tính
khởi, chủ trương “Bản thể tức hiện tượng”,
hàm ý Chân như vốn là muôn pháp, muôn
pháp vốn là chân như. Đồng thời, chia
Chân như thành Nhất thừa chân như và
Tam thừa chân như; Nhất thừa chân như
lại chia làm Biệt giáo chân như, Đồng giáo
chân như; Tam thừa chân như lại chia làm
Đốn giáo chân như, Tiệm giáo chân như,

đều do lí giải Chân như một cách bất đồng
mà có sự khác nhau như thế.
Tông Thiên thai y theo thuyết Tính cụ,
chủ trương bản thân Chân như xưa nay
vốn có đủ các pháp sạch nhơ thiện ác.
Lại tự tính (Chân như) của chư Phật,
gọi là Vô cấu chân như, hoặc Xuất triền
chân như; còn thể tính Chân như của
chúng sinh, vì bị phiền não làm cho nhơ
bẩn, cho nên gọi là Hữu cấu chân như,
hoặc Tại triền chân như. Gộp cả hai lại,
tức là Lưỡng cấu chân như (hai
Chân như cáu bẩn).
Cứ theo luận Ma ha diễn quyển 3 chép,
thì Chân như là ngộ được lí của hai trí Thủy
giác và Bản giác, cho nên lập hai nghĩa Tính
chân như và Lí hư không. Lí hư không
thanh tịnh có mười nghĩa: nghĩa vô ngại,
nghĩa chu biến, nghĩa bình đẳng, nghĩa
quảng đại, nghĩa vô tướng, nghĩa thanh tịnh,
nghĩa bất động, nghĩa hữu không, nghĩa
không không và nghĩa vô đắc. [X. kinh Tạp
a hàm Q.12, Q.21; Phật địa kinh luận Q.4,
Q.7; Đại thừa trang nghiêm kinh luận Q.12;
luận Thành duy thức Q.2; luận Nhiếp đại
thừa (bản dịch đời Lương) Q.hạ; Nhiếp đại
thừa luận thích (bản dịch đời Đường) Q.8;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần cuối].
CHÂN NHƯ CHI NGUYÊT
Thí dụ nhờ thể ngộ Chân như mà từ
trong tất cả mê hoặc giải thoát ra được, cũng
như vầng trăng sáng phá tan bóng đêm đen
tối.
CHÂN NHƯ HẢI
Chân như pháp tính có đầy đủ vô lượng
công đức, cho nên thí dụ với biển cả mênh
mông. [X. Khởi tín luận qui kính tụng; Quán

kinh huyền nghĩa phận qui kính tụng].
CHÂN NHƯ HUÂN TẬP
Có nghĩa là pháp chân như tự huân tập
tâm chúng sinh. Chân như huân tập có
hai loại: Tự thể tướng huân tập và Dụng
huân tập. Chân như là tâm tự tính thanh
tịnh mà người ta ai ai cũng có sẵn, tâm ấy
CHÂN NHƯ HUÂN TẬP

C
866
có đủ nghiệp dụng không thể nghĩ bàn.
Chân như vốn tự đầy đủ các pháp vô lậu,
cũng thành là tính cảnh giới của trí; thường
huân tập tâm chúng sinh, khiến chúng sinh
dần dần chán ghét sinh tử, mong cầu Niết
bàn, và tin rằng mình vốn có đủ tính Chân
như mà phát tâm tu hành, như thế gọi là
Tự thể tướng huân tập. Nếu nhờ chư Phật,
Bồ tát dùng sức huân của duyên ngoài, khiến
nghiệp thiện của chúng sinh tăng trưởng,
thì gọi là Dụng huân tập. [X. luận Thành
duy thức Q.8; Đại thừa khởi tín luận nghĩa
sớ Q.hạ phần trên; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.6]. (xt. Huân Tập).
CHÂN NHƯ NGƯNG NHIÊN
...........
Nói đủ là “Chân như ngưng nhiên, bất
tác chư pháp”. Thuyết của tông Pháp tướng.
Có nghĩa là Chân như ngưng tụ vắng lặng,
không một mảy may theo duyên khởi động.
Tông Pháp tướng cho Chân như là pháp
vô vi không biến hóa, không tác dụng,
chẳng vì huân tập mà sinh các pháp, tức là
lí thường trụ bất biến, bình đẳng vô tướng.
Nếu như theo duyên mà khởi động, thì trái
ngược với điều kiện vô vi vô tác dụng, mà
sẽ rơi vào pháp hữu vi sinh diệt đổi dời. Đó
là Chân như quan của tông Pháp tướng,
trái với thuyết Chân như duyên khởi của
luận Khởi tín, kiến giải mỗi khác, bèn diễn
thành sự khu biệt Tam thừa Nhất thừa.
CHÂN NHƯ PHÁP THÂN
...........
Pháp thân của Như lai lấy Chân như
làm tự tính, cho nên gọi là Chân như pháp

thân. Chân như là tính thực của hết thảy
hiện tượng, siêu việt các tướng sai biệt; Pháp
thân Như lai lấy đó làm tự tính, diệt trừ hết
thảy phiền não chướng, đầy đủ hết thảy
pháp lành, như như bất động. [X. kinh Hợp
bộ Kim quang minh Q.1 phẩm Tam thân
phân biệt; Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) Q.14]. (xt. Chân Như).
CHÂN NHƯ QUÁN
....... .
Còn gọi là Quán chân như thiền, Chân
như thực quán, Pháp thân chân như quán,
Như quán, Chân như tam muội. Tức quán
chân như vô tướng bình đẳng, tâm tưởng
được tịch lặng, diệt trừ các phiền não. Kinh
Nhập lăng già quyển 3 (Đại 16, 533 thượng),
nói : “Quán chân như thiền là gì? Nghĩa là
quán xét nhân duyên hư dối phân biệt, biết
hai thứ vô ngã một cách như thực, phân
biệt hết thảy các pháp không có tướng thực
thể. Lúc ấy không trụ nơi tâm phân biệt,
được cảnh giới tịch lặng. Đại tuệ! Thế gọi
là Quán chân như thiền”. Nếu có thể quán
xét các pháp chẳng có chẳng không mà đạt
đến lí hết thảy pháp vô tướng bình đẳng,
thì có thể phục diệt các phiền não mà hoàn
thành Phật đạo. [X. luận Đại thừa khởi tín;
Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần cuối; Đại
thừa chỉ quán pháp môn Q.3].
CHÂN NHƯ TAM MUỘI
...........
Tam muội trụ nơi cảnh Chân như.
Trong Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển thượng, ngài Khuê phong Tôn mật
chia Thiền làm năm loại: Ngoại đạo thiền,
Phàm phu thiền, Tiểu thừa thiền, Đại thừa
thiền, Như lai thanh tịnh thiền. Trong đó,
Như lai thanh tịnh thiền là Tối thượng thừa

thiền. Ngài Tôn mật còn gọi đó là Nhất
hạnh tam muội, Chân như tam muội, và
bảo tam muội này là căn bản của hết thảy
tam muội. Người vào tam muội này, có khả
năng ngộ ngay tức khắc tâm mình xưa nay
vốn thanh tịnh, vốn không có phiền não,
vốn tự đầy đủ tính trí vô lậu, tâm ấy tức là
Phật và cùng với Phật không khác. Tuy
nhiên, các kinh luận khác nói về Nhất hạnh
CHÂN NHƯ NGƯNG NHIÊN

C
867
tam muội chưa coi nó là đồng với Chân
như tam muội, tên Chân như tam muội là
đối với cảnh mà đặt, còn tên Nhất hạnh
tam muội thì từ nơi pháp thực hành mà
đặt. (xt. Nhất Hạnh Tam Muội).
CHÂN NHƯ THỰC TƯỚNG
Chỉ sự chân thực của hết thảy vạn hữu.
Chân như và thực tướng thể giống nhau,
mà tên thì khác; đứng về phương diện diệu
hữu củaGiả đế mà nói thì gọi Thực tướng;
còn đứng về phương diện nhất như của
Không đế mà nói thì gọi Chân như. Ngoài
ra, Thực tướng cũng là tên gọi chung của ba
đế Không,Giả, Trung, vì thế, danh từ Chân
như thực tướng cũng thông cả ba đế Không,
Giả, Trung. [X.Vãng sinh yếu tập Q.trung
phần đầu]. (xt. Chân Như, Thực Tướng).
CHÂN NHƯ TỊCH DIÊT TƯỚNG
Chỉ Vô nhiễm tịnh chân như trong mười
chân như. Nghĩa là thể của chân như lìa
tất cả sự nhơ, sạch, không theo các duyên
mà khởi động đổi dời, cho nên dùng tướng
tịch diệt mà đặt tên.
CHÂN NHƯ VÔ VI
...........
Là một trong sáu vô vi của tông Pháp
tướng. Là lí thể chân thực như thường do
quán xét “Nhân, Pháp” cả hai đều không
mà hiển hiện. Cứ theo Đại thừa bách pháp
minh môn luận sớ quyển hạ chép, thì pháp
tính xưa nay vốn thường vắng lặng, không
biến động đổi dời, gọi là chân như. Loại
chân như này tức chỉ cho chân tính Duy
thức của tông Pháp tướng. (xt. Lục Vô Vi).
CHÂN PHÁP CÚNG DƯỜNG

Chỉ sự cúng dường được ghi chép trong
kinh Pháp hoa phẩm Dược vương. Bồ tát
Dược vương xưa kia, khi là Nhất thiết chúng
sinh hỉ kiến bồ tát, đã từng thiêu thân cúng
dường Nhật nguyệt tịnh minh đức Như lai.
Thời ấy, chư Phật đều tán thán là chân
pháp cúng dường.
CHÂN PHÁP GIỚI
........
Lí thể chân như của pháp giới dứt hết
hư vọng, cho nên gọi là Chân pháp giới.
Ngoài ra, Mật giáo lấy Chân pháp giới làm
nguồn gốc của hết thảy các pháp, cũng tức
là lí thể của chữ (a) vốn chẳng sinh,
đồng thời, bảo nước trí của Như lai từ đó
chảy tới thế gian, nhuần thấm các Đẳng trì,
làm lợi ích thế gian. [X. Thành duy thức
luận thuật kí Q.9 phần cuối].
CHÂN PHẬT
I- Chân Phật. Chỉ báo thân Phật; đối
với Hóa thân Phật mà gọi là Chân Phật.
Cũng chỉ Pháp thân không có tướng [X.
kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
II- Chân Phật (1209-1258). Vị tăng
thuộc Tịnh độ chân tông của Nhật bản.
Họ Bình. Vốn là con của Chân bích quốc
xuân, cai trị nước Hạ dã, sau nhường nước
cho em, theo ngài Thân loan xuất gia. Năm
Gia lộc thứ 2 (1226), sáng lập chùa Chuyên
tu tại Cao điền, thờ ngài Thân loan làm Sơ
tổ, và tự lãnh đời thứ hai. Tháng 3 năm
Chính gia thứ 2, sư mặc áo sạch, chắp tay,
quay về hướng tây, cất tiếng niệm Phật bốn
mươi tám lần rồi tịch, hưởng dương năm
mươi tuổi.
CHÂN PHẬT ĐÊ TỬ
Là đệ tử chân chính của đức Phật. Cứ
theo kinh Đại bát nhã quyển 10 chép, thì

nếu người nào biết được hết thảy pháp do CHÂN PHẬT ĐÊ TỬ

C
868
đức Phật nói, đều là hư vọng chẳng thực,
lại có thể biết rõ thực tướng các pháp, tu
hành Bát nhã ba la mật, gần với A nậu đa
la tam miệu tam bồ đề, thì gọi là Chân Phật
tử. Luận Đại trí độ quyển 99 thì bảo, người
có thể chứng được thực tướng của các pháp
thì tức là Phật; những người tuy chứng được
thực tướng của các pháp, nhưng có sai biệt,
thì là Tu đà hoàn cho đến Bích chi phật và
Đại bồ tát, được gọi là Chân Phật đệ tử. [X.
kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
CHÂN PHẬT ĐỘ
Chân Phật và Chân độ nói gộp lại. Tông
Tịnh độ bảo cõi Phật và thân Phật của cảnh
giới mầu nhiệm mà đức Phật A di đà tự
chứng, cũng tức là cõi Phật mà những người
tin sâu và tu hành chân thực được vãng
sinh sẽ thấy được. (xt. Chân Độ).
CHÂN PHONG ĐỘ THƯỢC
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thược, chỉ
cái ống sáo thổi. Độ thược, là cái đồ dùng
để đong lường đúc bằng kim loại. Trong
tùng lâm, dùng “Chân phong độ thược” để
thí dụ cái pháp khí mà thầy sử dụng để tiếp
dẫn học trò. Thung dung lục tắc 86 (Đại
48, 283 thượng), nói: “Chim non chín bao,
ngựa non nghìn dặm; chân phong độ thược,
máy thiêng bật then”.
CHÂN PHỤ
Thế gian cho người cha thương yêu
mình là chân phụ (người cha thực); trong
đạo thì đức Phật Thích ca mâu ni, bậc đại
đạo sư trong ba cõi, được gọi là Chân phụ.
CHÂN QUÁ
.....

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cảnh
giới đại triệt đại ngộ; người đạt đến cảnh
giới ấy, tất đã vượt qua cảnh giới học và vô
học, cho nên gọi là Chân quá. Bích nham
lục tắc 44 (Đại 48, 180 hạ), nói: “Còn học
tập là nghe, dứt học là gần kề; người đã
vượt qua cả hai, là Chân quá”. (Hòa sơn
thùy ngữ).
CHÂN SẮC
Còn gọi là Tính sắc. Tức là diệu sắc của
chân không. Y vào chân thiện diệu sắc, gọi
là Pháp thân hữu tướng. Kinh Lăng nghiêm
quyển 3 (Đại 19, 117 hạ), nói: “Trong Như
lai tạng, tính sắc chân không, tính không
chân sắc”.
CHÂN SINH NHỊ MÔN
Pháp môn trong luận Đại thừa khởi tín.
Tức là Tâm chân như môn và Tâm sinh
diệt môn nói gộp lại. Cả hai môn đều hàm
nhiếp trong tự tính thanh tịnh Như lai tạng.
1. Chân như môn, là lí thể của chân
như pháp tính tuyệt đối bình đẳng, là
nguyên nhân thứ nhất sinh khởi muôn
pháp, lí thể ấy chẳng sinh chẳng diệt, không
thêm không bớt, lìa tướng sai biệt, chân
thực thường như. Nhưng phàm phu vì nặng
vọng tình, nên không thấy lí thể bình đẳng,
nếu trừ hết vọng tình, thì thể chân như tự
hiện. Như người đau mắt thấy hoa đốm đầy
trời, nhưng người mắt sáng chỉ thấy bầu
trời xanh thẳm muôn dặm mà thôi.
2. Sinh diệt môn, nhất tâm của Như lai
tạng theo duyên sinh diệt, khởi lên các tướng
sai biệt, vì có tâm khởi động sinh diệt, nên
gọi Sinh diệt môn. Chân như môn là thể
của Như lai tạng, Sinh diệt môn là tướng
của Như lai tạng. Tâm Như lai tạng vốn
chẳng sinh chẳng diệt, sinh diệt hòa hợp,

chẳng khác chẳng một, nhưng vì vọng duyên vô minh mà toàn thể khởi động, sinh CHÂN PHẬT ĐỘ

C
869
ra các tướng sai biệt, đây chẳng phải ngoài
tâm Như lai tạng còn có thể riêng biệt; cũng
như nước biển, gió lặng thì sóng yên, gió
sinh thì nuớc động, lặng động tuy khác,
nhưng thể của nước chỉ là một.
CHÂN TÂM
Chỉ tâm chân thực, hoặc lí bản tính của
tâm. Tịnh độ chân tông Nhật bản gọi là
Tín tâm tha lực. Trái lại, vọng tâm là tâm
phân biệt sai lầm, tâm hư dối, tâm hư vọng
điên đảo mà phàm phu phát động hàng
ngày trong các sinh hoạt hiện thực.
CHÂN TÂM QUÁN
Phép quán của tông Thiên thai. Trong
tông Thiên thai, khi quán Nhất tâm tam
quán, Nhất niệm tam thiên, thì lấy tâm làm
đối tượng để quán xét và thông thường chia
làm Chân tâm quán và Vọng tâm quán.
Chân tâm quán do các sư Nguyên thanh,
Hồng mẫn, Khánh chiêu của phái Sơn
ngoại, và những người dị giải của phái Sơn
gia, như Tông dục, thuộc tông Thiên thai
thời Triệu Tống, đề xướng. Họ được gọi là
Chân tâm gia, chủ trương tâm là bản thể
của hết thảy sự vật, là tâm của lí chân như.
Vọng tâm quán, do sư Tri lễ của phái Sơn
gia tông Thiên thai đề xướng, gọi là Vọng
tâm gia, chủ trương tâm vô kí là tác dụng
hằng ngày của thức thứ sáu trong phàm
phu. Hai thuyết trên căn cứ vào thuyết của
các ngài Trí khải và Trạm nhiên mà thành
lập. Trong hai thuyết, thuyết quán chân tâm,
đối với người mới tu quán mà nói, rất khó
mà đạt được. Hơn nữa, Chân tâm quán lại
rất gần với thuyết Duy tâm duyên khởi của

tông Hoa nghiêm, cho nên, đại đa số các
nhà Thiên thai xưa nay không nhận là
thuyết Chân tâm là chính thống. Tuy
nhiên, tông Thiên thai Nhật bản thì cho cả
hai pháp quán Chân tâm và Vọng tâm đều
quan trọng, đều có thể tu song song.
CHÂN TẾ
I- Chân tế. Nói tắt của Chân như thực
tế. Dứt hết tướng sai biệt tương đối, hiển
hiện lí thể Chân như pháp tính bình đẳng
nhất như. Kinh Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật đa quyển thượng phẩm Quán
Như lai (Đại 8, 835 trung), nói : “Các pháp
tính tức là chân thực, không đến không đi,
chẳng sinh chẳng diệt, cũng như chân tế
pháp tính, không hai không khác”. [X. kinh
Duy ma cật sở thuyết Q.hạ].
II- Chân tế(778 - 897) tức là Thiền sư
Triệu châu Tùng thẩm đời Đường. Vào
khoảng năm Đại trung (847-859) cuối đời
Đường, ngài Tùng thẩm lấy Triệu châu
(huyện Triệu tỉnh Hà bắc) làm trung tâm,
đại chấn Thiền phong Nam tông. Vào năm
Càn ninh thứ 4 đời Chiêu tôn, ngài thị tịch,
thọ một trăm hai mươi tuổi. Chân tế là thụy
hiệu của ngài. (xt. Triệu Châu).
CHÂN TỂ
.....
Chỉ trời. Trời là chúa tể của muôn vật,
cho nên gọi là Chân tể, cũng như gọi Tạo
vật chủ. Nhưng trong Phật giáo đặc biệt chỉ
chư Thiên thiện thần hộ trì Phật pháp.
CHÂN THÂN
.....
Pháp thân của chư Phật. Luận Đại trí
độ quyển 30 (Đại 25, 278 thượng), nói: “Phật
thân có hai thứ, một là Chân thân, hai là
Hóa thân. Chúng sinh mà thấy được chân

thân của Phật thì không một nguyện gì
không được thỏa mãn. Chân thân của Phật
tràn khắp hư không, ánh sáng chiếu khắp
mười phương, tiếng nói pháp cũng vang
khắp mười phương vô lượng hằng sa thế
CHÂN THÂN

C
870
giới, đại chúng trong các thế giới ấy đều
cùng lắng nghe pháp và tiếng nói pháp của
Phật không dứt. Chỉ trong khoảnh khắc,
từ chỗ nghe mà được tỏ ngộ. (...) Các pháp
do thân Pháp tính của Phật nói, trừ Bồ tát
ngôi Thập trụ ra, các bậc Tam thừa không
ai có thể hiểu được. Vì Bồ tát Thập trụ nhờ
trí lực phương tiện chẳng thể nghĩ bàn mới
có thể lắng nghe và ngộ được. Còn chúng
sinh nào được thấy Pháp thân Phật thì
phiền não ba độc tiêu tan, các nỗi khổ nóng
lạnh đều diệt, không một nguyện vọng nào
không được thỏa mãn”.
Luận Nhiếp đại thừa (bản dịch đời Ngụy)
quyển thượng (Đại 31, 97 thượng), nói: “Có
ba loại Phật thân, một là Chân thân, hai là
Báo thân, ba là Ứng thân”. Trong đây,
Chân thân (thân Pháp tính) của luận Đại
trí độ là nói về Báo thân, Chân thân của
luận Nhiếp đại thừa là nói về Pháp thân.
Lại trong Quán kinh sớ quyển 3, ngài Thiện
đạo gọi phép quán Phật A di đà thứ chín
được nói trong kinh Quán vô lượng thọ là
Chân thân quán. [X. luận Thành thực Q.1
phẩm Cụ túc; Chư pháp vô tránh tam muội
pháp môn Q.thượng; Đại thừa nghĩa
chương Q.18; Phật học khái luận (Lâm
truyền phương) Bản luận hạ thiên đệ nhị
chương đệ nhất tiết].
CHÂN THÂN QUÁN
........
Là một trong mười sáu phép quán được
nói trong kinh Quán vô lượng thọ. Khi
quán tưởng, lấy thân bình đẳng của Như
lai tràn khắp pháp giới làm đối tượng, gọi

là Chân thân quán. Kinh Quán vô lượng
thọ bảo, nếu quán tưởng chân thân của
đức Phật A di đà, thì có thể thấy hết thẩy
chư Phật ở mười phương, cho nên phép
quán tưởng này còn được gọi là Biến quán
nhất thiết sắc thân tưởng. (xt. Thập Lục
Quán).
CHÂN THIỀN
.....
Thiền thứ tư trong bốn Thiền định, ý
nói Thiền chân thực. (xt. Tứ Thiền).
CHÂN THIÊN DIÊU HỮU
...........
Chỉ pháp chân không diệu hữu. Tức là
pháp Giả đế trong ba đế do tông Thiên thai
lập ra. (xt. Tam Đế).
CHÂN THÚC CA BẢO
Chân thúc ca, Phạm : Kiôzuka, Pàli:
Kiôsuka. Còn gọi là Khẩn chúc ca bảo,
Kiên thúc ca bảo, dịch ý là vật báu màu đỏ.
Là một loại đá quý. Giống như hoa của cây
Chân thúc ca mà đẹp, và vì là màu đỏ cho
nên gọi như thế.
Di lặc thướng sinh kinh sớ của ngài
Khuy cơ (Vạn tục 35, 292 hạ), nói: “Chân
thúc ca, dáng giống như ngọc lưu li đỏ”.
Lưu li có nhiều màu sắc, mà màu đỏ là quý
nhất. Còn Pháp hoa kinh nghĩa sớ quyển
12 của ngài Cát tạng thì bảo vật báu này
gọi là anh vũ, bởi vì màu đỏ của nó giống
như màu của mỏ chim anh vũ. Đây e rằng
do chim anh vũ tiếng Phạm là zuka và
Chân thúc ca tiếng Phạm là Kiôzukamà
có sự sai lầm lẫn lộn chăng. [X. kinh Quán
phổ hiền bồ tát hành pháp; Quán vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.16, Q.31, Q.32].
CHÂN THÚC CA THỤ

Chân thúc ca, Phạm: Kiôzuka, dịch ý
là hoa màu đỏ lợt. Cây thiêng liêng của Bà
la môn giáo Ấn độ. Còn gọi là Khẩn thúc
ca thụ, Kiên thúc ca thụ, Khẩn chúc ca thụ.
Cây to lớn, thuộc họ đậu, tên khoa học:
Butea frondosa. Sinh sản tại Ấn độ, từ núi
CHÂN THÂN QUÁN

C
871
Hy mã lạp nhã ở miền bắc đến Tư lí lan
tạp (Tích lan) ở phía nam đều có sinh
trưởng. Thân cây phần nhiều cao từ mười
hai, mười ba mét trở lên, lá to hoa to, chất
nước cốt của cây có thể chế thuốc nhuộm,
hạt ép ra dầu có thể dùng làm thuốc sát
trùng. Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
11 chép, thì hoa màu đỏ lợt, hình giống
như tay người, còn gọi là vô ưu thụ, A thúc
ca thụ (Phạm: azoka). Tên khoa học là
Joncsia asoka, thuộc họ đậu, nở hoa lớn
màu hồng. Ngoài ra, trong các tên khoa
học của cây Ca na ca (Phạm: Kanaka) cũng
có một tên là
Butea frondosa.
Và cây Ba la xa
cũng còn gọi là
cây Ca na ca.
Cho nên có
thuyết bảo các
cây nói trên đều
là tên gọi khác
của cây Chân
thúc ca. Tuy
nhiên, theo kinh
Đại ban niết bàn
(bản Bắc) quyển 9 nói, thì cây này khác
giống với cây A thúc ca và cây Ba la xa. [X.
kinh Tạp a hàm Q.43; kinh Đại bảo tích
Q.1; Đại ban niết bàn kinh sớ Q.1; Huyền
ứng âm nghĩa Q.7; Chỉ quật dịch thổ tập
Q.9]. (xt. Ba La Xa Thụ).
CHÂN THUYÊN
Thuyên, ý là rõ ràng, sáng tỏ. Những
câu văn mà chân lý được rõ ràng, sáng tỏ,

thì gọi là chân thuyên. [X. Câu xá tụng sớ
Q.1; Tông kinh lục Q.26].
CHÂN THUYẾT
.....
Sự nói pháp chân thực, cũng chỉ giáo
pháp từ chính cửa miệng Như lai nói ra.
CHÂN THỪA
.....
Thừa, dùng thuyền bè, xe cộ thí dụ như
công cụ để vượt qua biển sống chết, đường
khổ đau mà đến bờ bên kia, cho nên danh
từ chân thừa tức chỉ cho giáo pháp chân
thực. Các tông phái trong Phật giáo đều tự
cho tông chỉ của phái mình là pháp yếu
chân thực không sai. Chẳng hạn Thiền tông
thì bảo Thiền là diệu pháp đích truyền của
Phật tổ. Mật giáo thì nói chân ngôn mật
thừa là thừa chân thực trong tất cả pháp.
[X. Bí tạng bảo thược Q.thượng].
CHÂN THỰC
I. Chân thực. Tiếng dùng về mặt chia
loại các giáo pháp. Đối lại với “Phương tiện
quyền giả”. Thiên thai phán giáo, lấy ba giáo
Tạng, Thông, Biệt làm giáo phương tiện và
lấy Viên giáo làm giáo chân thực.
II. Chân thực. Dùng về mặt thực tu,
đối lại với “ Hư dả chẳng thực”. Thân khẩu
mỗi khác, nói nghĩ không thực, gọi là hư
dả. Nếu trong ngoài như một, không có
hư dối thì gọi là chân thực
CHÂN THỰC BÁO ĐỘ
Còn gọi Thực báo độ. Đồng với “ Thực
dụng độ”. Chỉ cõi nước trong đó Báo thân
Phật cư trụ, tức cõi Tịnh độ do các hành
nguyện tu nhân ở quá khứ của Phật báo
đáp lại. Cõi báo chân thực này là do nơi
hành nghiệp vô lậu ở giai vị tu nhân huân
phát mà hiển hiện ra cõi nước vô lượng

trang nghiêm thanh tịnh. Ngoài ra, Tịnh
độ chân tông Nhật bản nói, cõi nước mà
những người có lòng tin chân thực niệm
Phật được sinh đến, gọi là Chân thực báo
độ. [X. Pháp hoa kinh luận; Nhiếp đại thừa
Cây Chân Thúc Ca
CHÂN THỰC BÁO ĐỘ

C
872
luận thích (bản dịch đời Lương) Q.13; Đại
thừa nghĩa chương Q.19].
CHÂN THỰC LÍ MÔN
Là một trong hai môn do tông Pháp
tướng thành lập. Y theo bản ý của Phật và
Bồ tát mà nói giáo pháp chân thực, gọi là
chân thực (lí) môn; nếu tùy theo trình độ
của những đối tượng giáo hoá mà nói giáo
pháp phương tiện, thì gọi là tùy chuyển (lí)
môn. Hai môn trên đây hơi giống với tùy tự
ý và tùy tha ý .
CHÂN THỰC MINH
Là một trong ba mươi bảy hiệu của đức
Phật A di đà. Chân thực, có nghĩa là phù
hợp vớilí như thực. Minh tức là trí tuệ sáng
láng. Dứt vô minh, phát trí tuệ như lí là chân
thực minh, minh này tức là trí Phật, biểu
trưng đức bát nhã trong ba đức, ở đây được
dùng làm biệt hiệu của Phật Adiđà. Trong
Hòa tán quan hải thiên, ngài Tăngduệ bảo:
tuệ minh chân thực chẳng điên đảo, chẳng
hư dối; chẳng điên đảo thì khế hợp với pháp
tính tự chứng, chẳng hư dối thì nhiếp thụ
chúng sinh mà không lầm. Đó tức là hai trí
quyền, thực của Phật Adiđà, cũng là hai trí
chân thực tự chứng và hoá tha.
CHÂN THỰC NGHĨA
Nghĩa chân thực của các pháp có bốn
thứ:
1. Thế lưu bố chân thực nghĩa, nghĩa là
chúng sinh thấy đất thì bảo là đất, thấy lửa
thì bảo là lửa, chưa từng bao giờ bảo nước
là lửa. Phàm các pháp thế gian như vậy tuy
là mượn danh lập tướng, nhưng đều được
nhận và gọi giống nhau, đó là Thế lưu bố

chân thực nghĩa (nghĩa chân thực phổ thông
ở thế gian).
2. Phương tiện lưu bố chân thực nghĩa,
nghĩa là ở đời, những người có trí, trước
dùng tâm ý suy xét, trù tính, rồi tùy nghi
phương tiện, viết ra những kinh sách luận
nghị để hướng dẫn người đời, đó là phương
tiện lưu bố chân thực nghĩa.
3. Tịnh phiền não chướng chân thực
nghĩa, nghĩa là các bậc Thanh văn, Duyên
giác dùng đạo vô lậu phá tan các phiền não,
được trí vô ngại, đó là tịnh phiền não
chướng chân thực nghĩa.
4. Tịnh trí tuệ chướng chân thực nghĩa,
nghĩa là Thanh văn, Duyên giác tuy đã được
trí vô ngại, nhưng vẫn chưa có thể hiển rõ
lí trung đaọ, cho nên gọi là trí tuệ chướng;
Phật và Bồ tát đoạn được chướng ấy, lí trung
đạo tự nhiên hiển hiện, đó là tịnh trí tuệ
chướng chân thực nghĩa. [X. kinh Bồ tát
thiện giới Q.2].
CHÂN THỰC NHÂN THỂ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Chân thực thể. Ở tất cả các nơi, trong
tất cả thời gian, đều có thể hiện rõ bản lai
diện mục của chính mình một cách toàn
nhiên, đây có nghĩa là Phật pháp hiển bày,
không ẩn dấu. Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 21 An quốc tuệ cầu chương (Đại 51,
372 hạ) nói: “Sư hỏi viện chủ Liễu: ‘Cứ như
các bậc thầy trước đã nói, khắp mười
phương thế giới là chân thực nhân thể, vậy
ông đã thấy nhà tăng chưa?’”.
CHÂN THỰC TÁC Ý
Là tính chất của pháp quán trong Mật
giáo. Đối lại với “Thắng giải tác ý”. Trong
pháp quán của Mật giáo, lấy các vật thực
như Tất đàm, tôn tượng làm đối tượng,

gọi là Chân thực tác ý. Phép quán này
còn có thể chia làm Tự tướng tác ý và
Cộng tướng tác ý. Tự tướng tác ý là quán
CHÂN THỰC LÍ MÔN

C
873
tưởng tính cá biệt của vật được quán
tưởng; Cộng tướng tác ý thì quán tưởng
cái pháp lý cộng thông của vật ấy. Trong
phép quán của Hiển giáo, đối tượng đuợc
quán không cứ phải hạn ở các vật thực
như trong bảy mươi lăm pháp của Câu
xá, tâm sở tác ý trong đại địa pháp, có
nói ba loại tác ý: tự tướng, cộng tướng và
thắng giải.
CHÂN THỰC TÂM
Lòng thành thật không dối trá. Quán
kinh sớ tán thiện nghĩa (Thiện đạo) chí
thành tâm thích quyển 4 (Đại 37, 270 hạ)
nói: “Chí là chân, thành là thực. Nếu hết
thảy chúng sinh muốn tu hành ba nghiệp
thân khẩu ý, thì phải tu chân thực ngay từ
trong tâm, chứ đừng hiện tướng hiền thiện
tinh tiến bề ngoài, mà trong lòng thì giả dối
(...) Khi đức Phật A di đà còn tu hạnh Bồ
tát ở nhân vị; cho dù chỉ trong một niệm,
một sát na cũng đủ đem lòng chân thực
mà tu hành ba nghiệp. Bất cứ làm việc gì
cũng đều chân thực. Chân thực có hai thứ:
tự lợi chân thực, lợi tha chân thực”. Hiển
tịnh độ chân thực tín văn loại cũng nói,
hết thảy chúng sinh từ vô thủy đến nay,
nhơ nhớp bẩn thỉu không tâm trong sạch,
giả dối quỉ quyệt không tâm chân thực, cho
nên, Như lai vì thương xót hết thảy chúng
sinh khổ não, trong các số kiếp không thể
nghĩ bàn, khi tu hạnh Bồ tát, tu hành ba
nghiệp cho dù chỉ một niệm, một sát na,
không lúc nào không trong sạch, không
lúc nào không chân thực. Như Lai nhờ
tâm chân thực thanh tịnh, thành tựu chí

đức viên dung vô ngại, chẳng thể nghĩ bàn,
không thể tính đếm, không thể nói được vì
Như lai chí tâm hồi thí cho hết thảy chúng
sinh phiền não ác nghiệp tà trí, để hiển bày
chân tâm lợi tha, cho nên tâm nghi ngờ
không xen lẫn được [X. kinh Bồ tát địa trì
Q.5 phẩm Phương tiện xứ giới; Vãng sinh
lễ tán kệ; Vãng sinh yếu tập Q.trung phần
đầu; Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập].
CHÂN THỰC THÂN
Một trong ba thân của Phật, đối lại với
“ứng thân”, “hóa thân”. Chỉ chân thân của
Phật, tức là báo thân, pháp thân hoặc gọi
chung Báo thân, Pháp thân. (xt. Chân
Thân).
CHÂN THƯỜNG
.... .
I. Chân thường là pháp chân thực
thuờng trụ Như lai chứng được. Kinh Lăng
nghiêm quyển 4 (Đại 19, 121 trung), nói:
“Thế tôn đã diệt sạch hết thảy các vọng,
chỉ còn lại diệu chân thường”
II. Chân thường chỉ cảnh Niết bàn chân
không thường tịch của Như lai.
CHÂN THƯỜNG LƯU CHÚ
...........
Lưu chú, hàm ý dừng ở, bám chặt, có
nghĩa dừng ở, bám chặt lấy cảnh đệ nhất
nghĩa chân không thường tịch, đây là cái
bệnh của pháp tính. Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 11 Linh vân Chí cần chương
(Đại 51, 285 trung) “Hỏi: ‘Khi đạt đến
thuần thanh tịnh dứt điểm thì thế nào?’
Sư nói: ‘Cũng như chân thường lưu chú
vậy’”.
CHÂN TỊCH
.... .

Đặc biệt chỉ cho Niết bàn của đức Phật.
Tịch, ý là Niết bàn. Niết bàn của Nhị thừa,
không phải là Niết bàn thù thắng tột bực,
để phân biệt với Niết bàn của Nhị thừa,
Niết bàn của Phật đưọc gọi là chân tịch
(chân thực vắng lặng).
CHÂN TỊCH

C
874
CHÂN TÍNH
.....
Bản tính chân thực không hư không
biến. Là tâm thể mà người ta ai ai cũng có
sẵn. Phật giáo cho rằng, chân tính của chúng
sinh và chân tính của Phật, Bồ tát, vốn
không phải hai, không phải khác. [X. kinh
Lăng nghiêm Q.1].
CHÂN TÍNH KÊ
Thơ nói về tâm tính do tổ Bồ đề đạt ma
làm. Chẳng hạn như bài thơ (Đại 48, 373
trung): “Thân rất mực tròn sáng, chiếu rọi
suốt lí không; theo tình tính lìa chân, trước
sau cực diệu thường”. [X. luận Thiếu thất
lục môn ngộ tính].
CHÂN TÍNH YẾU TẬP
...........
Phạm:Tattva-saôgraha. Còn gọi là
Chân tính yếu tập tụng (Phạm: Tattvasaôgraha-
kàrikà), Nhiếp chân thực luận.
Do ngài Tịch hộ của Ấn độ soạn. Tác giả
liệt kê, phân loại các phái triết học Ấn độ
và các phái Phật giáo khác, rồi phê phán và
nêu tỏ thuyết của tông mình. Chia làm hai
mươi sáu phẩm, ba nghìn sáu trăm bốn mươi
sáu tụng, là bộ luận theo thể tài kệ tụng
của Phật giáo Đại thừa thuộc thời kỳ sau ở
Ấn độ. Tác giả sách này chưa cho thấy mình
thuộc học phái nào. Tây tạng thì cho là
ngài thuộc Du già sư Trung quán Ý tự khởi
phái (Phạm: Yogàcàrya-màdhyamikasvàtantrikà)
một chi trong phái Trung
quán, xem ý bàn trong sách thì đại khái có
vẻ phù hợp. Trong sách phần nhiều bàn
về các luận sư của các phái khác như Cam

ba lạp a tu ngõa đạt lạp (Phạm:
Kambalàzvatara) của phái Thuận thế,
Ngõa đặc sa á na (Phạm:Vàtsàyana) của
phái Chính lý v.v... trong sáu phái triết học
và nhà Tu từ học đương thời là Phạ mã cáp
(Phạm:Bhàmaha), các nhà học giả Phật
giáo như Thế hữu, Pháp cứu, Chúng hiền,
Thế thân, Trần na v.v..., theo đó đủ biết
tính trọng yếu về mặt nghiên cứu của bộ
sách. Bộ chú sớ quan trọng nhất của sách
này là bộ Chân tính yếu tập nan ngữ thích
(Phạm: Tattvasaôgraha-paĩjikà) do học
trò của ngài Tịch hộ là Liên hoa giới (Phạm:
Kamalazìla) soạn. Nguyên bản tiếng Phạm
và bản dịch Tây tạng với chú sớ (Nan ngữ
thích) hiện nay đều còn.
CHÂN TỊNH BỒ ĐỀ TÂM
Tâm bồ đề sẵn có của chúng sinh, bản
tính thanh tịnh và chân thực cho nên gọi
là chân tịnh Bồ đề tâm. Đại nhật kinh sớ
quyển 1 (Đại 39, 589 hạ) nói: “Chính quán
tâm mình, không có chỗ sinh, thì được vào
tâm chân tịnh bồ đề”.
CHÂN TỊNH ĐẠI PHÁP
...........
Chỉ kinh Pháp hoa. Kinh Pháp hoa là
pháp do đức Như Lai đã chứng, pháp ấy
chân thực thanh tịnh; đối với Nhị thừa
chưa cùng tột, nên gọi chân thực, phiền
não trói buộc đã hết sạch, nên gọi thanh
tịnh. Trong kinh Pháp hoa phẩm Như lai
thần lực, Bồ tát Đạidũng từng khen rằng
(Đại 9, 51 hạ) : “Chúng con cũng muốn
tự mình được đại pháp chân tịnh này, để
thụ trì đọc tụng, giải nói, viết chép mà
cúng dường. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7].
CHÂN TÔNG

.....
I. Chân tông. Có nghĩa là tông chỉ của
đạo lý chân thực. Đối lại với Nho giáo, gọi
Phật giáo là chân tông, còn các tông cũng
đều tự gọi tông mình là chân tông. Ngoài
CHÂN TÍNH

C
875
ra theo sự phán giáo mà phân biệt thì có
các thuyết sau đây:
1. Là một trong bốn tông do sư Đàm ẩn
chùa Đại diễn đời Bắc Tề lập ra. Sư Đàm
ẩn bảo kinh Niết bàn, kinh Hoa nghiêm là
giáo pháp giảng nói về tính Phật, về lí của
pháp giới, cho nên gọi là Chân tông.
2. Là một trong năm tông do sư Tự quĩ
chùa Hộ thân đời Tề lập ra. Tức chỉ giáo
pháp trong kinh Niết bàn giảng nói về tính
Phật thường trụ
3. Là một trong sáu tông do sư An lẫm
chùa Kì xà đời Nam triều Trần lập ra. Chỉ
kinh Bát nhã giảng nói về lý chân không
của các pháp.
4. Chỉ tông nêu rõ thực lí chân như
pháp tướng. Đồng nghĩa với danh từ “Tính
tông” như Biệt giáo của tông Thiên thai,
Chung giáo của tông Hoa nghiêm trở lên
đều thuộc tông này.
II. Chân tông. Chỉ giáo thuyết nhờ vào
sức bản nguyện của Phật A di đà mà mong
có ngày được vãng sinh thành Phật, đây
tức là Chân tông của Nhật bản. Còn gọi
Tịnh độ Chân tông, là một trong mười ba
tông tại Nhật bản. Tổ mở tông là ngài Thân
loan (1173 - 1262) lấy một lòng hướng qui
mệnh niệm Phật A di đà làm giáo chỉ, cho
nên còn gọi là Nhất hướng tông. Lại lấy
Vô ngại quang Như lai khắp mười phương
làm tôn vị chính, sung sướng được ánh sáng
của ngài nhiếp thụ cho nên cũng gọi là Vô
ngại quang tông.
Tông này lấy ba bộ kinh: Vô lưọng thọ,
Quán vô lượng thọ và A di đà làm kinh

điển chủ yếu, kế thừa bảy vị tổ của ba nước,
tức là các ngài Long thụ, Thế thân của Ấn
độ, Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo của
Trung quốc và Nguyên tín, Nguyên không
của Nhật bản. Trong bảy vị tổ, đặc biệt lấy
luận Tịnh độ của ngài Thế thân làm luận
chính yếu. Tổ Thân loan thờ ngài Nguyên
không làm thầy, viết Hiển tịnh độ chân
thực giáo hành tín chứng văn loại là kinh
điển chủ yếu. Ngài Nguyên không chủ
trương lấy niệm Phật là chính. Sư Thân
loan thì nhấn mạnh tín tâm là gốc, cho
rằng giáo pháp chân thực của Phật là kinh
Vô lượng thọ, bộ phận trọng yếu nhất là
bốn mươi tám nguyện của Phật A di đà,
bản thể của những nguyện này là danh hiệu
“Na mô A di đà Phật”, đồng thời lấy tha lực
vãng sinh làm đặc sắc. Cái gọi là tha lực
vãng sinh, tức là phàm phu nhờ vào sức
nguyện của Phật A di đà mà được lòng tin,
về sau niệm Phật tức là niệm để báo ân
cảm tạ. Lại người đã được lòng tin, thì tất
trụ nơi chính định tụ và cùng với Như lai
bình đẳng không hai. Sư Thân loan lại bảo
sống cuộc đời thế tục ăn thịt có vợ cũng
không trở ngại gì cho việc tu hành niệm
Phật, thái độ sinh hoạt ấy khác xa với các
chi phái khác của tông Tịnh độ. Đến tằng
tôn của sư Thân loan là Giác như, chính
thức lấy chùa Bản nguyện làm trụ sở chính
của Chân tông, đến Liên như đời thứ tám,
thì thế lực bỗng bột phát, thời ấy, Đức xuyên
gia khang e ngại thế lực chùa Bản nguyện
quá mạnh, cho nên vào năm Khánh trường
thứ 7 (1602) đem chia chùa Bản nguyện
làm hai chùa Đông và Tây, đó tức là hai
phái chùa Bản nguyện (chùa Tây Bản
nguyện gọi là Bản nguyện tự phái, chùa

Đông Bản nguyện gọi là Đại cốc phái) thừa
kế pháp mạch của sư Thân loan đến nay.
Ngoài ra, môn hạ Thân loan phồn thịnh,
chi phái dần dần chia rẽ, có phái Cao điền,
phái chùa Phật quang, phái Hưng chính,
phái Mộc biên, phái Tam môn đồ, phái Sơn
nguyên, phái chùa Thanh chiếu, phái Xuất
vân lộ v.v... cộng với hai phái trước, gọi
chung là mười phái Chân tông.
Tông này lập giáo pháp Nhị song, Tứ
trùng. Nhị song, Tứ trùng chỉ Thụ xuất,
Thụ siêu, Hoành xuất, Hoành Siêu. Thụ,
chỉ Tự lực Thánh đạo môn (đạo khó làm);
CHÂN TÔNG

C
876
Hoành, chỉ Tha lực Tịnh độ môn (đạo dễ
làm). Xuất, chỉ Tiệm giáo là giáo phương
tiện tạm thời; Siêu, chỉ Đốn giáo là giáo chân
thực. Cũng tức là ngưòi tu hành trải qua
nhiều kiếp mới mong chứng quả, như giáo
thuyết của Pháp tướng. Tam luận là Tiệm
giáo của đạo khó làm trong Thánh đạo môn,
gọi là Thụ xuất; còn người mong ngay thân
này thành Phật chứng quả như giáo thuyết
của Phật tâm, Chân ngôn, Pháp hoa, Hoa
nghiêm v.v... là Đốn giáo của đạo khó làm
trong Thánh đạo môn, gọi là Thụ siêu; y
theo pháp môn vãng sinh Tịnh độ của giáo
định tán thiện trong Quán kinh mà tu hành,
mong được sinh vào nơi biên địa giải mạn,
là Tiệm giáo của đạo dễ làm trong môn
Tịnh độ, gọi là Hoành xuất; y vào pháp
môn Tịnh độ của giáo hoằng nguyện chân
thực nói trong kinh Vô lượng thọ mà tu
hành, mong được vãng sinh là thành Phật
liền, như giáo thuyết của Tịnh độ chân tông,
là Đốn giáo của đạo dễ làm trong môn Tịnh
độ, gọi là Hoành siêu, cũng là giáo bản
nguyện chân thực duy nhất trong Nhị song,
Tứ trùng. Giáo Nhất thừa tha lực của bản
nguyện Di đà này, trong tất cả các loại giáo
thuyết, là giáo đốn trong đốn, viên trong
viên, tuyệt đối chẳng hai. Vì thế chủ trương,
cho dù kẻ phàm phu ngu ác, kém cỏi nhất,
nếu khi gặp được pháp nhất thừa tha lực
bản nguyện này, rồi chỉ trong một niệm
mà vào nơi chính định tụ, thì tức khắc có
thể chứng được diệu quả thành Phật. Lại
nữa, tông này lấy bốn pháp Giáo, Hành,
Tín, Chứng làm cương yếu chia làm hai

môn Chân, Giả, lấy lòng tin làm nhân chính
để được vãng sinh, đề xướng tịnh nghiệp
thành tựu ngay lúc bình sinh.
Mười phái của Tông này là:
1. Phái Chân tông tam môn đồ, trụ sở
chính là chùa Chuyên chiếu ở nước Việt
tiền. Năm Chính ứng thứ 3 (1290) sư Như
đạo dựng một ngôi chùa ở quận Túc vũ,
gọi là chùa Chuyên tu, đề xướng pháp môn
Bí sự. Không bao lâu sư Đạo tính ở chùa
Chứng thành, sư Như giác ở chùa Thành
chiếu, cũng truyền pháp này. Mỗi người đều
có môn đồ, bèn thành cái thế chân vạc,
đời gọi là “Chúng ba môn đồ không lạy
nhau”. Khoảng năm Minh Trị, được phép
độc lập thành phái riêng biệt, đặt chưởng
quản riêng gọi là Chân tông tam môn đồ
phái, có hơn ba mươi chùa phụ thuộc. Tông
nghĩa của phái này cũng giống tông nghĩa
phái chùa Bản nguyện.
2. Phái Chân tông đại cốc, trụ sở chính
là chùa Bản Nguyện tại kinh đô. Năm Văn
vĩnh thứ 9 (1272) con gái của Thân loan là
sư ni Giác tín, xây mộ cho cha ở Đại cốc,
phía đông Kinh đô, môn đệ bàn nhau sáng
lập nhà tổ, đó là nguồn gốc của chùa Bản
nguyện. Đời gọi là chùa Đông bản nguyện,
còn gọi là Đông phái. Sau có Tuệ không,
trước tác rất nhiều, đặt nền tảng Chân tông
học cho phái này. Phái chân tông đại cốc
dốc toàn lực vào công cuộc truyền bá giáo
thuyết. Năm Minh trị thứ 5 (1872), cùng
với các phái khác của tông này gọi chung
là Chân tông. Tháng 4 năm Minh trị thứ
10 biệt lập và đặt Chưởng quản riêng, tháng
6 năm thứ 14 đổi tên đông phái thành Đại
cốc phái, chức trụ trì chùa chính (Bản sơn)
theo chế độ cha truyền con nối và lấy Đại

cốc làm họ, hiện có hơn tám nghìn bốn
trăm ngôi chùa phụ thuộc. Ngoài ra, tại
Đại hàn, Nam dương, Trảo oa, Bắc mỹ
cũng thiết lập các viện và các cơ sở truyền
giáo riêng biệt. Đồng thời tại chính Nhật
bản, mở các trường gồm đủ các cấp Tiểu,
Trung, Đại học, sau lại mở Đại học Đại
cốc tại Kinh đô để dạy các con em của
phái mình.
3. Chân tông sơn nguyên phái, trụ sở
chính là chùa Chứng thành tại nước Việt
tiền. Quá trình sáng lập không được rõ.
Hình như do sư Đạo tính khai sáng. Phái
CHÂN TÔNG

C
877
này chủ trương pháp môn bí sự. Năm Minh
trị 11 (1878) độc lập thành phái riêng, đặt
Chưởng quản, gọi là Chân tông sơn nguyên
phái, có mười hai chùa phụ thuộc. Tông
nghĩa của phái này cũng giống như tông
nghĩa chùa Bản nguyện.
4. Chân tông mộc biên phái, trụ sở
chính là chùa Cẩm chức ở nước Cận giang,
do sư Thân loan sáng lập vào năm Gia trinh
năm đầu (1235). Truyền qua mấy đời, lúc
thịnh lúc suy, đến Minh trị năm đầu, gọi là
Chân tông. Về sau được độc lập, gọi là Chân
tông mộc biên phái, đặt Chưởng quản riêng,
hiện nay có hơn năm mươi chùa phụ thuộc.
5. Chân tông xuất vân bộ phái, trụ sở
chính là chùa Hào nhiếp tại nước Việt tiền.
Chùa do Thừa chuyên sáng lập. Năm Minh
trị 11 (1878) được độc lập, đặt Chưởng quản
riêng, có hơn bốn mươi chùa lệ thuộc. Về
mặt Tông nghĩa thì có khác với phái chùa
Bản nguyện.
6. Chân tông bản nguyện tự phái, trụ
sở chính là chùa Bản nguyện tại Kinh đô.
Tháng 11 năm Hoằng trường thứ hai (1262),
sau khi Thân loan tịch, học trò đưa di cốt
đến táng tại Đại cốc. Năm Văn vĩnh thứ 9
(1272), con gái Thân loan là sư ni Giác tín,
dời phần mộ về Đại cốc ở Đông sơn, học
trò cùng nhau kiến thiết nhà Tổ, đó là nguồn
gốc của chuà Bản nguyện. Đến đời thứ tám
là Liên như, nhà tổ bị đốt cháy, Liên như
mang tượng tổ chạy trốn đến Đại tân và
lại dựng chùa Bản nguyện tại Sơn thành.
Về sau, tăng chúng ở chùa Phật quang, Cẩm
chức, Chứng thành tại Việt tiền lục tục kéo

về, thế lực lại một thời lớn mạnh, khiến
Chân tông thành cái thế thống nhất. Lại
nhờ Liên như xác lập Tông qui “Lòng tin
là gốc, phép vua là nền” mà sự nghiệp trung
hưng chùa Bản nguyện đại thành. Về sau,
trải qua bao tang thương biến đổi, chùa Bản
nguyện lại được dời về phía đông Kinh đô,
đường 6 Ô hoàn, và từ đó chùa Đông, Tây
Bản nguyện trở thành cái thế đối chọi.
Đến như giáo thuyết các phái cũng bất nhất,
mỗi phái lập riêng thuyết khác, đến năm
Minh trị thứ 5 (1872) mới gọi là Chân tông,
tháng 4 năm Minh trị thứ 10, các phái chia
nhau đặt Chưởng quản, phái này gọi là
Chân tông bản nguyện tự phái, cho mãi
đến ngày nay. Trụ trì cha truyền con nối,
gọi là họ Đại cốc. Các chùa lệ thuộc được
chia làm 4 loại: Viện riêng, Viện riêng đặc
cách, chùa phụ thuộc, chùa phụ thuộc chi
nhánh. Tổng số chùa phụ thuộc có tới hơn
chín nghìn bảy trăm năm mươi chùa, tại
trụ sở chính có đặt cơ quan chấp hành để
tổng quản các chùa. Đồng thời mở các
trường học để giáo dục con em trong phái.
7. Chân tông Phật quang tự phái, trụ sở
chính là chùa Phật quang tại Kinh đô. Thứ
tự truyền thừa của phái này là: Thân loan,
Chân phật, Nguyên hải, Liễu hải, Thệ hải,
Minh quang, Liễu nguyên. Người đặt nền
là Liễu nguyên. Chùa Phật quang được dựng
vào năm Nguyên ứng thứ hai (1320) lúc
đầu gọi là chùa Hưng chính. Sau Liễu
nguyên, sư Kinh dự đem bốn mươi hai chùa
lệ thuộc chi nhánh theo về chùa Bản
nguyện thuộc môn hạ Liên như, lại sáng
lập chùa Hưng chính riêng bị các chùa khác
thuộc phái Phật quang phản đối kịch liệt.
Sau việc ấy phái Phật quang chỉ còn lại 6

chùa chi nhánh cố giữ hệ thống chùa phái.
Nhưng đến thời Kinh quang, Kinh phạm,
thế lực của phái được khôi phục dần dần.
Tháng 3 năm Minh trị thứ 7 (1874) độc
lập, đặt Chưởng quản riêng, gọi là Chân
tông Phật quang tự phái, hiện nay có hơn
ba trăm bốn mươi chùa phụ thuộc.
8. Chân tông cao điền phái. Trụ sở
chính là chùa Chuyên tu tại Y thế. Lúc đầu
Thân loan đi hóa đạo các nước phía đông,
đã từng dựng một ngôi chùa lợp tranh ở
nước Hạ dã, gọi là chùa Chuyên tu, sau đó
giao cho đệ tử là Chân phật; đó là nguồn
CHÂN TÔNG

C
878
gốc của phái này. Khoảng năm Minh trị
đổi Chân tông chuyên tu tự phái, làm Cao
điền tự phái có hơn 600 chùa phụ thuộc,
còn lập viện Khuyến học và trường Trung
học để dạy các con em trong phái.
9. Chân tông thành chiếu tự phái, trụ
sở chính là chùa Thành chiếu ở nước Việt
tiền. Chùa này do Như giác sáng lập vào
niên hiệu Hoằng an năm đầu (1278), lúc
đầu gọi là chùa Chân chiếu. Đến thời
Thiên hoàng Hoa viên mới ban hiệu hiện
nay. Năm Minh trị được độc lập và đặt
Chưởng quản, gọi là Chân tông thành
chiếu tự phái, có hơn năm mươi chùa
phụ thuộc. Tông nghĩa của phái này cũng
giống như tông nghĩa của chùa Bản
nguyện.
10. Chân tông hưng chính phái, trụ sở
chính là chùa Hưng chính. Năm Văn minh
14 (1482), đời thứ 14 của phái chùa Phật
quang là Kinh hào, vì hâm mộ đức của Liên
như chùa Bản nguyện, nên mới quay về
cửa Liên như, đổi tên là Liên giáo, nhường
chùa Phật quang cho em là Kinh dự. Sau
Liên giáo dựng một ngôi chùa mới ở Khoa
sơn và lấy lại tên cũ gọi là chùa Hưng chính.
Khoảng năm Minh trị thì độc lập, gọi là
Chân tông hưng chính phái, đặt chưởng
quản riêng, hiện có hơn hai trăm tám mươi
chùa phụ thuộc.
CHÂN TÔNG BÁCH ĐỀ KHẢI MÔNG
Có một quyển. Do Túc lợi Nghĩa sơn
thuộc Tịnh độ chân tông Nhật bản soạn.
Toàn bộ chia làm một trăm luận đề, bàn
về ba bộ kinh của Tịnh độ, và các luận của

các tổ Tịnh độ tại Ấn độ, Trung quốc và
Nhật bản như các ngài Long thụ, Thế thân,
Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo, Nguyên
tín, Nguyên không v.v...… Cuối sách biện
minh về các vấn đề “ăn thịt có vợ của Chân
tông”.
CHÂN TÔNG ĐẠI HÊ
...........
Gồm ba mươi bảy tập. Do hội Nhật bản
Chân tông điển tịch san hành biên tập và
xuất bản. Sưu tập các luận phẩm và các bài
giảng thuyết của các học giả tiêu biểu trong
phái Đại cốc thuộc Tịnh độ chân tông. Năm
Đại chính 12 (1923) ấn hành Hồi thứ nhất,
năm 14 thì hoàn tất, thời gian ấy xảy ra
trận động đất lớn tại Quan đông, các bản
in bị cháy hết. Đến năm Chiêu hòa 24
(1949) các bộ phận trọng yếu trong bản cũ
được lựa chọn rồi đem in lại, năm Chiêu
hòa 28, hoàn thành toàn bộ 23 tập, đó là
Chân tông đại hệ tân biên.
CHÂN TÔNG TOÀN THƯ
Gồm bảy mươi tư tập. Do thư viện tạng
kinh Nhật bản biên tập. Thu góp các điển
tịch chủ yếu do các học giả của mọi phái
thuộc Tịnh độ chân tông biên soạn mà
thành. “Thê mộc trực lương chi” biên tập.
Tháng 2 năm Đại chính thứ 2 (1913) bắt
đầu, đến tháng 1 năm thứ 4, mỗi tháng in
hai tập. Đến tháng 2 năm thứ 5 thì hoàn
thành hai bộ chính, tục gồm một trăm ba
mươi sáu bộ chú sớ, sáu mươi bảy bộ sử
truyện, bốn bộ luận đề, hai mươi lăm bộ
hộ pháp, hai mươi chín bộ thi văn, hai mươi
bốn bộ mục lục, một trăm sáu mươi sáu bộ
tạp nhạp, trong đó phần lớn là các bản
truyện viết tay xưa nay chưa in.
CHÂN TÔNG TÙNG THƯ

Gồm ba quyển mười ba tập. Thu chép
các điển tịch và chú sớ của Tịnh độ chân
tông Nhật bản. Do Tiền điền Tuệ vân và
Thị sơn Huệ giác cùng biên soạn. Hoàn
thành vào năm Chiêu hòa thứ 6 (1931).
Các sách chú thích được thu vào sách này,
CHÂN TÔNG BÁCH ĐỀ KHẢI MÔNG

C
879
để tránh khỏi trùng lặp với Chân tông
toàn thư, phần nhiều thu chép những học
thuyết có tính ổn định và uy tín. Các bản
thảo, bản sao được so sánh đối chiếu, rồi
đều ghi các chú thích của nguyên bản ở
trên đầu, ở bên cạnh và ở dưới chân, đồng
thời ở cuối mỗi quyển, có phụ thêm giải
thích đề mục.
CHÂN TRI
.....
Cái biết của chân trí, Thích thi kê cổ
lược quyển 3 (Đại 49, 383 hạ), nói: “Biết
thực không biết, vì cái nhất tâm ‘biết và
lặng chẳng phải hai’ phù hợp với trung đạo
‘không và có đều mất’”.
CHÂN TRÍ
.....
Cũng gọi là thánh trí. Trí duyên theo
chân như thực tướng, gọi là Chân trí. Vì
cái mà nó duyên theo là cái duyên vô duyên,
cho nên cũng gọi là vô trí.
CHÂN TRUNG CHÂN
........
Chỉ giáo chân thực đặc biệt trong giáo
chân thực, là lời tán thán Viên giáo của
tông Thiên thai so với ba giáo Tạng,
Thông, Biệt. Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 1, 5 (Đại 46, 177
thượng), nói: “Chân trong chân, là đứng
về phương diện chân đế và tục đế mà
phán. So với Tạng giáo, thì Thông giáo
là chân trong tục, hai giáo cũng đều gọi
là tục; Biệt giáo phá tục, cũng là chân
trong tục; Viên giáo tức tục, gọi là chân
trong chân”.

Tịnh độ chân tông Nhật bản thì dùng
chân trung chân để tán thán giáo nghĩa
Nhất thừa hoằng nguyện, tức đối lại với tự
lực niệm Phật mà gọi tha lực niệm Phật là
chân trong chân, hoặc đối lại với Thánh
đạo môn mà gọi Tịnh độ niệm Phật là chân
trung chân.
CHÂN TU DUYÊN TU
Không nhờ sự chú ý, cứ tự nhiên nhậm
vận tương ứng với lý thể mà tu, gọi là Chân
tu; nương vào lý chân như mà phát khởi sự
tu có tâm, có ý thì gọi là Duyên tu. Duyên
tu có thể được xem như phương tiện của
chân tu. Từ ngữ này vốn do các sư Địa
luận sử dụng. Đại sư Trí khải tông Thiên
thai cho diệt trừ chân vọng, phá chín cõi,
hiển bày cõi Phật là duyên tu, còn dung
chân vọng, dứt pháp hiển là chân tu. Lại
hai trí không, giả là duyên tu, trí quán trung
đạo là chân tu. Đứng về phương diện bốn
giáo hóa pháp của tông Thiên thai mà nói,
thì ngài Trí khải cho hai giáo Thông, Biệt
là Duyên tu, Viên giáo là chân tu. Nghĩa là
từ Sơ địa của Biệt giáo trở về trước, từ Sơ
trụ của Viên giáo là Duyên tu; từ Sơ địa của
Biệt giáo, từ Sơ trụ của Viên giáo trở lên là
chân tu. Lại y vào Viên giáo mà tạm lập
Chân tu, Duyên tu, từ Sơ trụ trở lên (phần
chứng tức) Chân tu. Như Quán vô lượng
thọ kinh sớ diệu tôn sao quyển 2 ( Đại 37,
203 trung), nói: “Phần chứng tức, tức tâm
quán Phật, mượn cảnh hiển tình, tuy được
tương tự, nhưng còn thuộc duyên tu; nay
thì thân chứng, thuộc về chân tu”. [X. Ma
ha chỉ quán Q.6 phần dưới; Pháp hoa văn
cú Q.4 phần trên; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.3 phần dưới].
CHÂN TỤC BẤT NHỊ

...........
Nghĩa là chân đế tức tục đế, tục đế tức
chân đế. Đây là thuyết từ Biệt giáo của tông
Thiên thai và Chung giáo của tông Hoa
nghiêm trở lên. Chân như có thể theo
duyên mà tạo ra các pháp, cho nên các pháp
tức là chân như.
CHÂN TỤC BẤT NHỊ

C
880
CHÂN TỤC NHỊ ĐẾ
Phạm: Paramartha–saôvfti–satyau.
Là chân đế và tục đế nói gộp lại. Chân đế
còn gọi là Thắng nghĩa đế, Đệ nhất nghĩa
đế, chỉ lý chân thực bình đẳng; Tục đế còn
gọi là Thế tục đế, Thế đế, chỉ lý thế tục sai
biệt. Ngoài ra, chân, tục cũng là tên gọi khác
của sự và lý; sự lý do nhân duyên phát sinh,
gọi là tục, lí tính chẳng sinh chẳng diệt, gọi
là Chân. Hai chữ chân, tục là danh xưng
đối nhau, vì đối nhau mà diễn thành các
tên gọi khác nhau, như thế, xuất thế, tại
gia, xuất gia v.v…... ý nghĩa của hai đế trong
các kinh luận, Đại thừa, Tiểu thừa nói không
giống nhau, các nhà trước nay như Thành
thực, Tì đàm, Tam luận, Pháp tướng (Duy
thức), Địa luận, Thiên thai, cũng đều thành
lập nghĩa mới, khiến cho nền học vấn của
Phật giáo trở thành một hệ thống lớn, như
trăm hoa đua nở. (xt. Nhị Đế).
CHÂN TỤC TRUNG TAM ĐẾ
Tức là ba đế Không,Giả, Trung, là đế lí
của Thông giáo do tông Thiên thai phán
lập. Không, tức là “các pháp do nhân duyên
sinh, nói đó là không” là tự tính không
nương vào nhân duyên mà sinh, chẳng phải
thực tính có, vì nương vào nhân duyên nên
tạm gọi là có. Nhưng mà, vì các pháp là
không, nên chẳng phải cógiả; vì làgiả, nên
chẳng phải thực không, lại vì là Không đế
nên là thực không, vì làGiả đế nên là cógiả.
Như vậy, chẳng phải có giả, chẳng phải thực
không; cũng là thực không cũng là có giả, tức
là Trung đế. [X. Ma ha chỉ quán Q.1 phần
dưới; Pháp hoa văn cú Q.8]. (xt. Tam Đế).

CHÂN TUÊ TỰ
........
Còn gọi là Đại trung đông sơn tự, Ngũ
tổ tự. Chùa ở núi Ngũ tổ (còn gọi là núi
Phùng mậu, núi Đông), phía đông bắc
huyện Hoàng mai tỉnh Hồ bắc. Do Ngũ tổ
Hoằng nhẫn của Thiền tông đời Đường
sáng lập, vua Tuyên tông nhà Đường đặt
tên là “Đại trung đông sơn tự”. Trong núi
có các di tích cổ, như động truyền pháp,
đài giảng kinh, ngọn Bạch liên, ao rửa tay
v.v...… Đến khoảng năm Cảnh đức (1004–
1007) đời Tống, nhà vua đổi tên là Chân
tuệ tự. Về sau ngài Pháp diễn (?–1104) đã
từng ở đây truyền bá Thiền phong của phái
Dương kì. Khoảng năm Vạn lịch (1573–
1619) đời Minh, năm Hàm phong thứ 4
(1854) đời Thanh, đã 2 lần bị hỏa hoạn,
sau lại được phục hồi.
CHÂN TỬ
.....
Các Bồ tát là con chân thực của Như
lai, vì đối với Phật pháp, họ tin thuận, có
thể tiếp nối sự nghiệp của Phật. Thắng man
bảo quật quyển hạ nói, con Phật có năm
nghĩa:
1. Lấy lòng tin làm hạt giống.
2. Lấy bát nhã làm mẹ.
3. Lấy thiền làm thể.
4. Lấy nhẫn làm sữa.
5. Lấy Phật làm cha. [X. Đại nhật kinh
sớ Q.1].
Chùa Chân Tuệ
CHÂN TỤC NHỊ ĐẾ

C
881
CHÂN VĂN
Chỉ các câu văn do Phật và Bồ tát nói,
hoặc ở trong các kinh điển. Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng thuyết quyển 2 (Đaị
46, 216 trang), nói: “Nay ở vào thời vận
Tượng pháp, Mạt pháp, để lại chân văn
này”.
CHÂN VỌNG
.....
Hết thảy pháp có chân và vọng, các
pháp theo duyên vô minh ô nhiễm mà sinh
khởi, là vọng; các pháp theo duyên ba học
thanh tịnh mà sinh khởi, là chân. Lại như
các pháp do nhân duyên sinh, tất cả đều
chẳng thực, nên là pháp vọng; chân như
chẳng sinh chẳng diệt thì là chân thực, nên
là pháp chân. [X. Đại thừa nghĩa chương
Q.3 phần cuối].
CHÂN VỌNG NHỊ TÂM
Là chân tâm và vọng tâm nói gộp lại,
cũng gọi Chân thức vọng thức. Tâm tự
tính thanh tịnh, thường hằng, chẳng biến
đổi, gọi là Chân tâm; tâm tạp nhiễm hư
giả và sinh diệt chuyển biến, là vọng tâm.
Các tông phái nói về hai tâm chân, vọng
không hoàn toàn giống nhau, như Đại
thừa nghĩa chương quyển 3 phần cuối bảo,
thức a lại da thứ tám tức là tạng tâm Như
lai, gọi là chân thức, còn bảy thức trước
thì gọi chung là vọng thức, đó là chủ trương
của các nhà Địa luận. Còn Trung quán
luận sớ quyển 7 phần đầu thì nói, thức A
ma la thứ chín là tâm tự tính thanh tịnh,
gọi là Chân tâm, còn tám thức từ thức
thứ tám trở xuống thì là vọng tâm do vô

minh sinh khởi; đây là chủ trương của các
nhà Nhiếp luận. Ngoài ra, kinh Lăng già
dùng nước và sóng để thí dụ; nước thường
trụ không biến, là chân; sóng thì khởi diệt
vô thường, là vọng. Hai tâm chân vọng
có thể chia làm:
1. Duy Chân tâm, nghĩa là một tâm
chân sinh chẳng hai, chỉ tâm của chư Phật
Như lai.
2. Duy vọng tâm, nghĩa là tâm tám thức
do vô minh sinh khởi, chỉ tâm của ngoại
đạo, phàm phụ.
3. Tòng chân khởi vọng tâm, nghĩa là
vọng tâm do chân như theo duyên mà khởi,
chỉ tâm của Biệt giáo trở lên; từ Biệt giáo
trở xuống cho đến ngoại đạo, phàm phu
thì không biết đến vọng tâm này.
4. Vọng tức chân tâm, lìa chân tâm thì
không có vọng tâm, nghĩa là vọng tâm tức
chân tâm, đây là tâm của các Bồ tát từ Sơ
địa trở lên. [X. luận Đại thừa khởi tín; luận
Quyết định tạng Q.thượng; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.6 phần trên].
CHÂN VỌNG QUÁN CẢNH
Trong tông Thiên thai, khi tu Viên
quán, bàn về cảnh sở quán, có người chủ
trương quán chân tâm, cũng có người chủ
trương quán vọng tâm, nên hai tâm cảnh
chân và vọng nói gộp lại tức là Chân vọng
quán cảnh. Thai tông nhị bách đề quyển
11 chép, khi tu Viên quán, cảnh được quán
là vọng tâm, nghĩa là những người tu Viên
giáo, tuy có trí hiểu rõ các pháp vốn chân
thực, nhưng khi tu hành, vẫn phải lựa
chọn, cố giữ lấy một niệm vọng ấm của
phàm phu làm cảnh sở quán. Trái lại, Ma
ha chỉ quán thì lấy chân tâm làm cảnh sở
quán. (xt. Vọng Tâm Quán, Chân Tâm

Quán).
CHÂN VỌNG TỤNG
........
Vào thời vua Trung tôn nhà Đường,
sư Phục lễ có làm 10 câu kệ tụng để hỏi
CHÂN VỌNG TỤNG

C
882
các học giả bốn phương về mối quan hệ
giữa Chân như vàVô minh. Bài kệ ấy là
(Vạn tục 148, 297 thượng): “Pháp chân,
tính vốn sạch, vọng niệm từ đâu ra? Từ
chân sinh ra vọng, vọng ấy ngừng ở đâu?
Không đầu thì không cuối, có cuối phải
có đầu; không đầu và không cuối, lòng
ngờ mãi lý này, xin mở máy nhiệm màu,
nhờ đó thoát sống chết”. Ý là chân như
pháp tính xưa nay vốn trong sạch, vậy thì
vô minh vọng niệm sinh khởi từ đâu? Nếu
từchân như mà sinh, thì cũng như chân
như, vô minh không có cuối, và khi diệt
hết vô minh, thì cuối cùng vô minh lại trở
về chân như chăng?
Trong tông môn, bài tụng này được lưu
truyền khá thịnh, học giả các đời cũng hết
sức giải thích, trong các sách thấy rải rác
các chú sớ, như các ngài Lợi thiệp thuộc
tông Pháp tướng ở chùa An quốc, Trừng
quán thuộc tông Hoa nghiêm ở chùa
Thanh lương, Hoài huy, Đức hồng (Giác
phạm) thuộc Thiền tông ở chùa Chương
kính, Tri lễ, Như cảo, Khả độ thuộc tông
Thiên thai v.v…... [X. Hoa nghiêm kinh đại
sớ sao Q.34 phần dưới; Viên giác kinh lược
sớ sao Q.7 (Tôn mật)].
CHÂN VÔ LẬU TRÍ
...........
Đối với vô lậu trí của Nhị thừa mà gọi
vô lậu trí của Phật và Bồ tát là Chân vô lậu
trí. Bởi vì Nhị thừa không đoạn pháp chấp,
chẳng diệt sở tri chướng, cho nên chưa phải
là trí chân vô lậu.
CHÂN VÔ LƯỢNG

........
Là một trong ba mươi bảy hiệu của đức
Phật A di đà. Tức chỉ tuổi thọ, ánh sáng,
sức thần thông, bản nguyện, trí tuệ, công
đức, từ bi, phương tiện, y báo, chính báo
v.v…... tất cả đều là chân thực và vô lượng.
CHÂN YẾT THANH LIỄU (1809–1151)
...........
Vị tăng thuộc tông Tào động đời Tống.
Là pháp tự của Thiền sư Tử thuần ở Đơn
hà, người huyện An xương (tỉnh Tứ xuyên),
họ Ung. Còn gọi là Tịch am. Mười một
tuổi, theo ngài Thanh tuấn ở chùa Thánh
quả xuất gia, lúc đầu học Pháp hoa. Mười
tám tuổi thụ giới Cụ túc, vào chùa Đại từ tại
Thành đô học kinh Viên giác, kinh Kim
cương. Lần lượt lên núi Nga mi, Ngũ đài lễ
bồ tát Phổ hiền và Văn thù. Đến núi Đơn
hà ở Đặng châu (tỉnh Hà nam) tham yết
ngài Tử thuần, được tỏ ngộ và nối pháp
ngài. Sau sư đến thị giả Tổ chiếu ở Trường
lư. Năm Tuyên hoà thứ 3 (1121) Ngài Tổ
chiếu lâm bệnh, thỉnh sư nhận đệ nhất tòa.
Năm Tuyên hòa thứ 4, làm chủ Trường lư.
Năm Kiến viêm thứ 2 (1128), lên núi Phổ
đà lễ bồ tát Quan âm. Năm Kiến viêm thứ
4 vào làm chủ chùa Tuyết phong, mở mang
tông phong Tào động. Năm Thiệu hưng
15 (1145) ở chùa Năng nhân hưng thánh
vạn thọ thiền, năm 21 ở Viện Sùng tiên
hiển hiếu thiền. Tháng 10 năm ấy sư nhập
tịch, thọ sáu mươi ba tuổi, bốn mươi lăm
tuổi hạ. Thụy hiệu là Ngộ không thiền sư.
Viết tín tâm minh niêm cổ 1 quyển, Nhất
chưởng lục. Học trò biên tập Trường lư
Liễu hòa thượng kiếp ngọai lục một quyển
[X. Gia thái phổ đăng lục Q.9; Ngũ đăng
hội nguyên Q.14; Tục tuyền đăng lục Q.17].

CHÂN YẾT THANH LIỄU THIỀN SƯ NGỮ LỤC
.......................
Gồm hai quyển. Còn gọi là Ngộ không
thiền sư ngữ lục. Do ngài Thanh liễu (1089–
1151) đời Tống soạn, thị giả Đức sơ, Sơ
nghĩa biên tập. Thu vào Vạn tục tạng tập
124. Quyển thượng, nguyên đề là Kiếp ngoại
lục, nói đủ là Chân châu Trường lư Liễu
hòa thượng kiếp ngoại lục, thu chép các
CHÂN VÔ LẬU TRÍ

C
883
bài thuyết pháp, các lời dạy chúng, cơ duyên,
kệ tụng, bài minh Tháp sùng tiên chân yết
Liễu thiền sư, do sư Hoằng trí Chính giác
soạn, bài ký Hoa tạng vô tận đăng, Tịnh độ
tông yếu, Thuyền tử giáp sơn thoại v.v…...
Quyển hạ nguyên đề là: Chân yết hòa
thượng niêm cổ, là loại chú sớ sớm nhất
trong các loại chú sớ về Tín tâm minh. Đồng
thời với Thanh liễu, có ngài Đại tuệ Tôn
cảo cực lực đề xướng Khán thoại thiền để
chê trách Mặc chiếu thiền do Thanh liễu
và Hoằng trí Chính giác chủ trương; bởi
thế Thanh liễu mới viết Tín tâm minh niêm
cổ để đáp lại sự chê trách của Tôn cảo và
phát huy ý chỉ sâu xa mầu nhiệm của thiền,
đồng thời vạch ra các mối tệ của đương
thời để răn dạy những kẻ ngộ mù quáng
làm rối loạn đạo thiền. Nội dung tuy là chú
giải, nhưng thực thì là những niêm đề trình
bày về tông thừa, chứ không phải là chỉ
giải thích những câu nói không thôi.
CHẤN ĐÁN
.....
Phạm:Cìna-sthàna, Pàli: Cìna, hoặc
Cìna-raỉỉha. Còn gọi là Chân đán, Chân
đan, Chấn đan, Chiên đan, Chỉ đan, Chi
nan. Hoặc gọi là Ma ha chấn đán (Phạm:
MahàCìna-sthàna), gọi tắt là Chi na
(Phạm:Cìna), hoặc Chí na, Trí na, Chỉ na.
Cũng gọi là Ma ha Chí na (Phạm: Mahà-
Cìna), Ma ha Chí na, Ma hạ chấn ban, Đại
chi na, Đại chấn na, hoặc Chi na nê xá
(Phạm:Cìna-deza),Cìnadịch ý là tư duy;
sthàna, dịch ý là trụ xứ. Tức người Ấn độ
chỉ nước Trung quốc và các nước lân cận

Trung quốc. Đại đường tây vực kí quyển 5
(Đại 51, 894 hạ), nói: “Nhà vua hỏi: ‘Nước
Đại Đường ở phương nào? Cách đây xa hay
gần?’ Đáp: ‘Cách đây hơn vài vạn dặm về
hướng đông bắc, Ấn độ gọi là nước Ma ha
chi na vậy’”.
Các nước phía tây Á tế á và Hi lạp, La
mã đời xưa, đối với Trung quốc, có hai lối
xưng hô:
1. Serice (đất Chi na), hoặc Seres (người
Chi na).
2. Sin, Thin (đất Chi na), hoặc Sinai,
Thinai (người Chi na).
Trong đó, cách gọi thứ nhất là chuyển
biến từ serikon hoặc sericum (có nghĩa là
lụa tơ tằm) vì Trung quốc cổ đại thường
xuất biên tơ lụa sang các nước phương tây.
“Chi na” hàm ý nước văn vật, khen Trung
quốc là nước giàu sang văn vật, do đó có
thể biết Trung quốc từ xưa đã được gọi là
nước có tơ lụa.
Về cách gọi thứ hai thì có nhiều thuyết,
nhưng điểm cộng thông là từ tên nước (đời)
Tần Ch’ in của Trung Quốc xưa mà ra.
TiếngCìnacòn thấy trong các sách cổ,
như Ma ha bà la đa (Phạm:Mahàbhàrata),
pháp điển Ma nô (Phạm: Manu), La ma da
na (Phạm:Ràmàyaịa), Khảo đề lạp thực
lợi luận (Phạm:Kauỉiliya Arthazàstra),
Phổ lỗ cáp đặc tát mã hi tháp (Phạm:Bfhatsaôhità)
v.v...… nhưng không có chứng cứ
xác thực để chứng minh tiếng đó tức là
Trung quốc.
Ngoài những điều được nói ở trên, tên
Chấn đán, Chi na thấy rải rác rất nhiều
trong các kinh điển Phật giáo, Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 3 (Đại 54, 1098
trung), nói: “Đông phương thuộc Chấn, là

phương mặt trời mọc, cho nên gọi là Chấn
đán. Hoa nghiêm âm nghĩa phiên là Hán
địa (đất Hán)”. Kinh Lâu thán nói: “Phía
đông sông Thông, gọi là Chấn đán. Vì mặt
trời mới mọc, chiếu rọi góc đông cho nên
gọi Chấn đán”. Luận A tì đàm tì ba sa quyển
36, quyển 51, luận A tì đạt ma đại tì bà sa
quyển 70, quyển 101 và luận Tạp a tì đàm
tâm quyển 2 v.v...… đều bảo đất cách xa, gọi
là Chấn đán, Chân đán hoặc Chí na. Kinh
Phổ diệu quyển 3 phẩm Hiện thư, kinh
Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4
CHẤN ĐÁN

C
884
phẩm Thị thư và kinh Phật bản hạnh tập
quyển 11 phẩm Tập học kĩ nghệ, cũng gọi
sách Tần trong sáu mươi bốn sách, là Chi
na thư (Phạm:Cìna-lipi), hoặc Chi na quốc
thư (sách nước Chi na). Kinh Đại bảo tích
quyển 10 và luận A tì đàm tì bà sa quyển
40, luận A tì đạt ma đại tì bà sa quyển 79
nói: “Như lai tùy những người nghe pháp
khác nhau, dùng tiếng đất Ngô, Thục, Tần
hoặc Chân đan mà nói pháp”. Kinh Thập
nhị du chép, phương đông có Thiên tử Tấn,
nhân dân nước ấy rất thịnh. Kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) quyển 29 phẩm Bồ tát
trụ xứ chép, đất nước Chấn đán có nơi Bồ
tát ở, gọi là núi Na la diên, chư Phật quá
khứ thường ở trong đó. Kinh Đức hộ trưởng
giả quyển hạ chép, đời đương lai, khi mạt
pháp, ở cõi Diêm phù đề trong nước Đại
tùy, có vua Đại hành ra đời, vua tin Phật
pháp, cúng dường bát Phật, bát Phật sẽ đến
nươc Sa lặc. Luận Chương sở tri quyển
thượng chép, mạn tây bắc châu Thiệm bộ
có vua tên là Cát ni thi cát, ba thời kết tập,
ở nước Chấn đán phát huy Phật pháp.
Những trường hợp kể trên, trong các kinh
đều nói đến Chấn đán.
Danh từ Chấn đán, bắt đầu được truyền
ở Trung quốc vào thời đại nào, tuy không
được rõ, nhưng trong Thích ca phương chí
quyển thượng, thiên “Trung biên” có dẫn
lời của Thành quang tử là Thứ sử Tần châu
đi Thiên trúc vào năm Kiến an thứ 10 (205)
đời Hiến đế nhà Hậu Hán như sau: (Đại
51, 949 thượng) “Thành quang tử nói: ‘Nước
trung Thiên trúc phía đông đến nước Chấn

đán (xa) năm vạn tám nghìn dặm’” Chú
thích ở bên cạnh sách trên ghi: “Chấn đán
là tên gọi Thần châu, do người nước ấy
(Thiên trúc) đặt”. Cứ theo đó, thì Chấn đán
đã được người Ấn độ biết đến từ thời Hậu
Hán. Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ chép,
Chấn đán phiên là tư duy, vì người trong
nước phần nhiều hay lo nghĩ, phần nhiều
hay làm, tức chỉ cho nước Hán. Và Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 47, Tân hoa nghiêm
kinh luận quyển 30, Hi lân âm nghĩa quyển
2 v.v...… cũng nói như thế. Nghĩa tư duy e là
giải thích chữ Phạm cinta, vì hai âm cinta
vàcìna có hơi giống nhau. Lại Đại đường
tây vực cầu pháp cao tăng truyện quyển
thượng Tuệ luân truyện chú thích rằng, Chi
na tức Quảng châu, Mạc ha chi na tức chỉ
Kinh sư. Ngoài ra, người Tây tạng gọi Trung
quốc là Rgya hoặc Rgya-nags. Rgya là nghĩa
rộng lớn, dân cư mặc áo đen [X. Thích ca
phương chí Q.hạ Du lí thiên; Hoa nghiêm
thám huyền kí Q.15; Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.4.2, Q.10.2; Đại
đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo lục Q.thượng; Hi lân âm nghĩa Q.10;
Đường thư tây vực liệt truyện thứ 146
thượng; Tất đàm yếu quyết Q.4; H. Yule,
H. Cordier; Cathay and the way thither; F.
F. Von Richthofen: China].
CHẤN ĐÁN TAM HUYỀN
...........
Chỉ ba học thuyết của Chu dịch, Lão
tử, Trang tử. Hoa nghiêm huyền đàm quyển
8, ghi thuyết của ngài Trừng quán bảo, Chu
dịch là chân huyền, Lão tử là hư huyền,
Trang tử là đàm huyền. Lại Tông kính lục
quyển 46, nêu thuyết của Chu hoằng chính,
bảo Chu dịch nói về sự huyền nhiệm của

“Hữu” (có), Lão tử về “Vô” (không) Trang
tử về “Hữu vô” (có, không). Trước nay giải
thích về tam huyền có nhiều thuyết khác
nhau, nhưng điểm tương đồng duy nhất
đều cho đó là ngoại đạo Trung quốc.
Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 2
thượng) nói: “Ngoài chỉ biện luận về một
hình, trong thì soi suốt ba đời; ngoài thì
năm tình chưa đạt, trong thì nói sáu thông
nhỏ nhiệm cùng cực; ngoài chưa tức vạn
hữu mà là thái hư, trong nói chẳng hoại giả
danh mà nói thực tướng; ngoài chưa thể
CHẤN ĐÁN TAM HUYỀN

C
885
tức vô vi mà rong chơi nơi vạn hữu, trong
nói chẳng động chân tế, kiến lập muôn
pháp; ngoài còn cửa được mất, trong đưa
hai cõi vào lý tuyệt cú; ngoài chưa dứt cảnh,
trí, trong thì duyên, quán đều lặng”. Đó là
sáu nghĩa hơn, kém mà Tam luận huyền
nghĩa nêu ra để phân biệt nội giáo (Phật
pháp) và ngoại đạo (Tam huyền); cho sự
Viên thông của nội giáo và sự chẳng đạt
của ngoại đạo, cũng như cánh chim bằng
đọ với cánh chim sẻ, đại dương so với giếng
khơi, chưa đủ để thuyết minh sự sai khác
giữa hai phía. Bởi vì tam huyền chấp thuyết
vô nhân, tà nhân, tuy không phải hoàn
toàn tà vọng, nhưng điều có ích của thuyết
này chỉ thuộc loại nhân thừa và thiên thừa;
còn điều vô ích thì đều thuộc thuyết của
ngoại đạo [X. Tam luận huyền sớ văn nghĩa
yếu Q.2 ]. (xt. Tà Nhân Tà Quả, Vô Nhân
Ngoại Đạo).
CHẤN LINH
.....
Nghi thức được đặt ra để cúng dường
tôn vị chính (bản tôn) và Thánh chúng
trong Mật giáo. Khi thực hành, trước hết
chọn nơi kết giới đặt đạo tràng, thỉnh hải
hội bản tôn xong, kết ấn Hỏa viện mật
phùng để hộ trì đạo tràng. Kế đến, dâng
nước át già tắm gội chư tôn, đặt tòa ngồi
bằng hoa để ngồi, sau đó, rung chuông để
thánh chúng hoan hỉ, rồi lần lượt dâng các
thứ cúng dường. Nghi thức này tuy chuẩn
theo nghi thức tiếp đãi tân khách của Ấn
độ, nhưng nếu theo nghĩa sâu kín mà nói,
thì hành giả quán tưởng tâm mình vốn sẵn

đủ bản tôn, cùng với bản tôn được mời thỉnh
chẳng phải là hai, nước át già có thể rửa
sạch bụi bẩn, hiển bày tâm Bồ đề vốn đầy
đủ sự trong sạch. Tòa hoa tám cánh tượng
trưng tâm hoa sen nở rộ; ngồi trên tòa hoa
ấy là biểu thị thành Phật và ngồi trên tòa
Phật. Thành Phật rồi là phần tự lợi đã viên
mãn, lại mở cửa hóa tha, nói pháp độ sinh,
đó tức là nghĩa Chấn linh (rung chuông) .
Lại nữa, Chấn linh có ba ý nghĩa, đánh
thức, vui mừng và nói pháp. Đánh thức,
hàm ý đánh thức bản tôn và thánh chúng,
như Chấn linh đầu tiên trong mạn đồ la
cúng và Quán đính tam muội da giới nghi,
có thể gọi là chuông đánh thức. Về nghi
thức chấn linh, các phái nói có khác nhau,
có rất nhiều phép thuật tiêu biểu, sự thực
vàtruyền miệng. Ngoài ra, chấn linh cúng
dường sau cùng, đặc biệt gọi là hậu linh
, ý là tấu nhạc vui vẻ để tiễn đưa chư
tôn trở về chỗ cũ. [X. kinh Ngũ đại hư
không tạng bồ tát tốc tật đại thần nghiệm
bí mật thức; Kim cương đính Liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ; Thanh long tự quĩ
kí].
CHẤP
Phạm: abhiniveza. Do tâm phân biệt
hư vọng mà cố chấp (giữ chặt lấy ý kiến
của mình) các sự vật hoặc sự lí, không buông
bỏ. Cũng gọi mê chấp, chấp trước, kế trước,
trước. Không biết năm uẩn giả hoà hợp mà
sinh ra người và chúng sinh, rồi chấp nhân
ngã là thực ngã tồn tại, gọi là nhân chấp,
ngã chấp hoặc sinh chấp (ý là chấp chúng
sinh). Chẳng biết pháp năm uẩn là “không”,
hư dối chẳng thực, rồi vọng chấp pháp ngã
là thực thể, gọi là pháp chấp. Hai cái chấp
trên đây, gọi là Nhị chấp (hai chấp ngã pháp,

hai chấp nhân pháp, hai chấp sinh pháp).
Hữu bộ Tiểu thừa v.v...… thừa nhận sự tồn
tại của pháp ngã, cho nên chẳng dứt lìa
pháp chấp; Đại thừa thì cho hai chấp đều
không, cho nên dứt lìa hai chấp. Ngoài ra,
nếu cho tất cả là thực có mà cố chấp cái
kiến giải thiên về có, rồi đem cái “không”
trên thực tế tăng lên làm “có” thì gọi là “tăng
chấp ”. Ngược lại, nếu cố chấp cái thấy
biết không vô, rồi đem cái “có” giả trên thực
CHẤP

C
886
tế giảm tổn làm “không” thì gọi là “tổn chấp
”. Hai cái chấp trên đây gộp lại cũng
gọi là Nhị chấp.
Về thức thể “hay chấp”, chủ trương của
hai đại luận sư An tuệ và Hộ pháp có khác
nhau. Ngài An tuệ cho rằng trong các thức
của người ta, thì thức thứ năm, thức thứ
tám đều có chấp pháp, thức thứ bảy có chấp
nhân, thức thứ sáu chấp cả nhân và pháp.
Nhưng ngài Hộ pháp thì cho rằng thức thứ
năm, thức thứ tám không chấp, chỉ thức
thứ sáu và thức thứ bảy là có chấp. Còn về
sự phân biệt giữa “chấp” và “chướng” thì
Thành duy thức luận diễn bí quyển 1 phần
đầu bảo, hễ chấp thì đều là chướng, vì chấp
thuộc hai phần năng thủ, sở thủ, còn
chướng thì thông với nghiệp, quả chẳng
phải tâm, tâm sở, cho nên chướng không
hẳn nhất định là chấp. Lại chấp và chướng
là nói tắt của “Ngã chấp phiền não chướng”
và “Pháp chấp sở tri chướng”. Ngoài ra, tâm
bám chặt lấy sự vật, không chịu buông bỏ,
gọi là chấp tâm, chấp trước tâm; tâm cứ
khư khư giữ chặt cái thấy biết của mình tức
các thứ vọng kiến, mà không chịu buông
bỏ thì gọi là chấp kiến; chấp trước vọng
tình, gọi là chấp tình. [X. kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.4 phẩm Vô thường; kinh
Đại bát nhã Q.485; luận Thành duy thức
Q.9; luận Câu xá Q.19].
CHẤP CHỈ VI NGUYÊT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nghĩa là
nhận lầm ngón tay là mặt trăng. Nguyệt,
mặt trăng, thí dụ cái thể chân thực. Chỉ,
ngón tay, thí dụ pháp chỉ bày đạo lí chân

thực. Khi giáo hóa chúng sinh, phải tạm
thời đặt ra các thứ giáo pháp nghĩa lí để
hiển bày lí thể chân thực rốt ráo tột cùng,
nhưng chúng sinh ám muội, luôn luôn chấp
chặt những giáo thuyết tạm thời cho là chân
lí, chứ không biết rằng giáo thuyết chỉ là
phương tiện hiển bày lí thể chân thực. Cũng
như dùng ngón tay chỉ mặt trăng, những
nguời u mê, không theo ngón tay để thấy
mặt trăng, nhưng ngược lại, chấp trước ngón
tay là mặt trăng!
Vĩnh gia chứng đạo ca (Đại 48, 396 hạ)
nói “Ngón tay chỉ mặt trăng muốn sinh hiểu
biết chân thực, nhưng lại chấp ngón tay là
mặt trăng, thành uổng công thi thiết”. (xt.
Chỉ Nguyệt).
CHẤP CỤC HÀNH GIẢ
Hành giả thuộc sáu cục. Người đảm
nhiệm sáu cục Thủ tọa, Thư trạng, Tạng
chủ, Tri khách, Tri dục (trông nom việc
tắm gội), Tri điện (trông nom điện Phật),
gọi là Chấp cục. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 (Đại 48, 1126 hạ), nói: “Chấp
cục hành giả thắp hương lễ bái, sau đó, vị
Tham đầu dẫn đầu các hành giả lễ bái xong”.
CHẤP CƯƠNG
Chỉ chức vụ cầm sợi giây ở hai bên chiếc
lọng. Còn gọi là Cương thủ . Trong
Mật giáo, khi làm lễ quán đính, Mạn đồ la
cúng v.v...… vị Đại a xà lê được che lọng; để
giữ cho chiếc lọng khỏi nghiêng ngả, có
hai người đứng hai bên cầm hai sợi giây
vốn đã được đính vào chiếc lọng. Những
người này được gọi là Chấp cương (cầm
giây). Còn người đứng cầm lọng che cho A
xà lê, thì gọi là Chấp cái (cầm lọng).
[X. Hiển mật uy nghi tiện lãm Q.hạ Pháp
sự đường thượng đình nghi].

CHẤP THANH KIM CƯƠNG CHỬ BỒ TÁT
Tương đương với Bồ tát Thanh kim
cương trong kinh Đại nhật phẩm Bí mật.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách quyển
9 chép, thì tay trái của vị tôn này ấn lên
CHẤP CHỈ VI NGUYÊT

C
887
đầu chày kim
cương một
chẽ, khuỷu tay
phải co lại,
ngồi bán già.
Tuy giống với
tượng vẽ nói
trong Thai
tạng đồ tượng,
nhưng trong
Thai tạng hiện
đồ mạn đồ la
không thấy
nói đến vị tôn này.
CHẤP KIM CƯƠNG THIÊN HÀNH BỒ TÁT
Giống với bồ tát Thiện hành kim cương
chép trong Thai tạng đồ tượng của Mật giáo.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách quyển
9 nói, thì tay
trái vị tôn này
đặt lên bắp vế,
tay phải để
ngang ngực,
trong bàn tay
dựng chày kim
cương một
chẽ, ngồi bán
già. Kinh Đại
nhật phẩm
Trụ tâm có
chép Thiện
hành bộ chấp
kim cương, còn kinh Đại nhật phẩm Bí mật,
nghi quĩ và Thai tạng hiện đồ mạn đồ la
thì lại không thấy có chép vị tôn này.

CHẤP SỰ
Phạm: vaiyàvftyakara, Pàli:
Veyyàvac-cakara. Chỉ người quản lí công
việc. Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 1
chép, thì Tôn giả A nan thường theo hầu
đức Phật Thích ca mâu ni, gọi là chấp sự đệ
tử. Kinh Tăng nhất a hàm quyển 45 thì gọi
là thị giả. Còn luận Đại trí độ quyển 6 nói
Tỉ khưu chấp sự là vị Duy na. Trong Thiền
tông thì gọi riêng vị Tri sự thuộc Đông tự,
là người trông nom các việc trong chùa [X.
kinh Thi ca la việt lục phương lễ; kinh Hiền
kiếp Q.7; kinh Đại ban niết bàn Q.trung;
luật Tứ phần Q.7]. (xt. Tri Sự).
CHẤP TRÌ DANH HIÊU
Câu trong kinh A di đà, biểu thị sự tu
hành gây nhân để được vãng sinh Tịnh
độ. Chấp trì hàm ý giữ chắc không lay động.
Tức là chuyên tâm xưng niệm danh hiệu
của Phật A di đà. Kinh A di đà (Đại 12, 347
trung), nói: “Nếu có người thiện nam, thiện
nữ, được nghe nói đến Phật A di đà, chấp
trì danh hiệu, hoặc một ngày (…...) hoặc bảy
ngày, một lòng chẳng loạn, người ấy lúc
sắp chết, Phật A di đà và các thánh chúng
hiện ở trước mặt, lúc ấy tâm không điên
đảo, liền được sinh sang cõi nước cực lạc
của Phật A di đà”. Trong A di đà kinh sớ,
ngài Trí viên giải thích về chấp trì danh
hiệu (Đại 37, 355 hạ), bảo: “Chấp nghĩa là
chấp nhận, trì là nắm giữ do sức tin mà
chấp nhận ở tâm, do sức niệm mà nắm giữ,
chẳng quên”. [X. Pháp sự tán Q.hạ (Thiện
đạo); A di đà kinh sớ (Khuy cơ); A di đà
kinh lược kí (Nguyên tín)].
CHẤP TRƯỢNG PHẠM CHÍ
Phạm chí cầm gậy. Là ngoại đạo ở thời
đại đức Phật. Cái gậy mà ngoại đạo này cầm,

hình dáng giống như đầu người, vị đệ tử
lớn của Phật là tôn giả Mục kiền liên đã bị
Phạm chí cầm gậy ấy đánh chết. Trước khi
đức Phật sắp nhập Niết bàn, Mục kiền liên
vào thành Vương xá khất thực, vì trả lời
Bồ Tát Chấp Thanh Kim Cương Chử
Bồ Tát Chấp Kim Cương
Thiện Hành
CHẤP TRƯỢNG PHẠM CHÍ

C
888
không vừa ý Phạm chí cầm gậy, nên bị Phạm
chí vây hãm rồi dùng gạch đá đánh chết,
Mục kiền liên tuy là thần thông đệ nhất,
nhưng vì nghiệp lực, cũng không thể trốn
thoát được. Sau Mục kiền liên tuy ngăn cản
vua A xà thế không cho trả thù, nhưng
cuối cùng, Phạm chí cầm gậy cũng bị hai
người học trò của Mục kiền liên là Mã túc
và Mãn túc giết chết. [X. Tì nại da tạp sự
Q.18; Tì nại da Q.2].
CHẤT ĐA
Phạm,Pàli:citta. Dịch ý là tâm. Còn
gọi là Chất da da, Chỉ da, Chất đế, Bỉ trà.
Là một trong bốn tâm. Có nhiều nghĩa.
Theo các kinh luận sớ có thể tóm tắt làm 3
nghĩa:
1. Câu xá quyển 4, Câu xá luận quang
kí quyển 4 nói, chất đa là nghĩa tập khởi,
chỉ sáu thức tâm vương mắt, tai, mũi, lưỡi
v.v…...
2. Thành duy thức luận thuật kí quyển
3 phần cuối, Thiền nguyên chư thuyên tập
đô tự quyển thượng phần 1 nói: Chất đa là
nghĩa tích tụ, tập khởi, chỉ thức A lại da
thứ tám.
3. Chú thích bên cạnh kinh Lăng già a
bạt đa la bảo quyển 1, Ma ha chỉ quán
quyển 1 phần trên nói: Chất đa là tâm hay
biết của hữu tình, tương đối với tâm của cỏ
cây vô tình (Hãn lật dà) hoặc tâm tự tính
đệ nhất nghĩa. [X. luận Đại tì bà sa Q.72;
Đại nhật kinh sớ Q.16; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.6; Bí tạng kí].
CHẤT NGẠI
Tính chất có đủ sắc pháp (vật chất), vì

nó có chất lượng và cùng với các vật khác
chướng ngại lẫn nhau, cho nên gọi là chất
ngại. Bởi lẽ, bất cứ vật thể nào, trong cùng
một thời gian, không thể chiếm cứ cùng
một không gian với các vật khác, cho nên
hễ một vật thể đã chiếm cứ một không gian
đặc định rồi, thì không gian ấy không thể
dung nạp bất cứ vật thể nào khác; cũng
tức là một vật làm chướng ngại các vật khác.
(xt. Sắc).
CHẤT TRỰC
Chỉ cho tâm ngay thẳng. Đạo Phật nhằm
thấu suốt thực tướng của các pháp, cho nên
người tu hành phải có tâm chính trực. Cứ
theo kinh Duy ma phẩm Phật quốc nói, thì
tâm ngay thẳng là cõi Tịnh độ của Bồ tát,
khi Bồ tát thành Phật, không nịnh hót
chúng sinh sinh đến cõi nước của mình.
Nghĩa là người có tâm ngay thẳng, chất trực,
không nịnh hót, tâm này là gốc của muôn
hạnh.
Kinh Pháp hoa phẩm Thọ lượng (Đại
9, 43 trung) nói: “Chúng sinh đã tin phục ý
ngay thẳng, nhu hòa; một lòng mong thấy
Phật, chẳng tự tiếc thân mình. (Lúc ấy) ta
cùng với chúng tăng, đều rời núi Linh thứu
(...…) Những người tu công đức, nhu hòa và
chất trực, thì đều thấy thân ta, tại đó ta nói
pháp”. [X. kinh Phương quảng đại trang
nghiêm Q.4].
CHÂU
..
Phạm,Pàli: maịi Dịch âm: Ma ni, chỉ
cho ngọc báu, thông thuờng còn gộp cả
dịch âm, dịch ý lại gọi là Ma ni châu. Trong
các kinh luận, nhiều chỗ nói về các công
đức thù thắng của Ma ni bảo châu, như
trong suốt, sáng rỡ, đầy đủ mọi tướng, có

khả năng chữa khỏi các bệnh lạnh, nóng,
lở loét, phù thũng, cho đến nọc độc của
các loài ong, rắn, rết v.v…... là một trong bảy
thứ báu của vua Chuyển luân thánh vương.
Trong kinh điển còn dùng làm thí dụ, như
trong “Y châu dụ ” (dụ hạt ngọc
CHẤT ĐA

C
889
trong áo), đem viên ngọc thí dụ sự ngu tối
của phàm phu, chẳng biết trong tâm của
chính mình vốn có sẵn tính Như Lai tạng;
“Kế châu dụ ” (dụ viên ngọc trong
búi tóc) dùng viên ngọc thí dụ thực lý nhất
thừa. Ngoài ra, thông thường phần nhiều
cũng dùng nó để thí dụ diệu lý thực tướng.
(xt. Y Châu Dụ, Kế Châu Dụ).
CHÂU BẢO BÁT CÔNG ĐỨC
..............
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
2 nói, thì Thần châu bảo trong bảy báu của
vua Chuyển luân thánh vương có tám thứ
công đức sau đây:
1. Năng tác quang minh, nghĩa là
trong đêm tối, Thần châu bảo có thể
phóng ra ánh sáng, khiến người ta thoát
ra khỏi bóng tối, còn lúc ban ngày nóng
bức thì tỏa ra ánh sáng mát rợi, khiến
người ta khỏi khổ nóng nực, được sự mát
mẻ.
2. Năng tế khát phạp, nghĩa là ở giữa
nơi đồng hoang không có nước, Thần châu
bảo có khả năng phun ra nước trong mát
để giải khát cho tất cả.
3. Tùy thuận vương ý, nghĩa là khi
Chuyển luân vương khởi lên ý nghĩ, thì
Thần châu bảo thuận theo ý vua, như khi
vua nghĩ đến nước, thì ngọc báu liền tuôn
ra nước trong sạch để giúp đời.
4. Thể cụ chúng sắc, nghĩa là Thần châu
bảo có đủ tám góc, các góc đều phóng ra
mầu xanh, vàng, đỏ, trắng tươi sáng.
5. Năng li bệnh khổ, nghĩa là Thần châu
bảo có khả năng khiến người ta lìa cái khổ

bệnh tật và tâm được ngay thẳng, tất cả
điều mong cầu đều được toại nguyện.
6. Năng giáng cam vũ, nghĩa là thế lực
của Thần châu bảo chỉ bắt rồng dữ rưới
xuống những hạt mưa mát mẻ ngọt ngào,
chứ không cho trút xuống những trận mưa
to gây ngập lụt.
7. Năng sinh chư vật, nghĩa là tại những
nơi không có nước, không có cây cỏ, thì
Thần châu bảo có thể khiến những ao nước
dạt dào, cỏ cây xanh tốt.
8. Tại xứ lợi ích, nghĩa là ở nơi có Thần
châu bảo thì con người không ức hiếp, giết
hại lẫn nhau, không tức giận mà lúc nào
cũng hòa vui.
CHÂU CAM TỰ
Châu cam, tên Tây tạng: Jo-khaí. Chùa
ở trung tâm Lạp tát (Lha sa) tại Tây tạng.
Còn gọi là Đại triệu tự, Đại chiêu tự, là ngôi
chùa xưa nhất cũng là ngôi tịnh xá thiêng
liêng nhất ở Tây tạng, cho nên rất nổi tiếng.
Ngôi chùa này do vua Tây tạng Khí tôn
lộng tán (Tạng:Sroí-btsan sgam-po) kiến
tạo vào thế kỷ thứ bảy Tây lịch. Nhà vua
cưới công chúa Ba lị khố cơ (Bhfkuỉi) của
Ni bạc nhĩ (Nepal) và công chúa Văn thành
của nhà Đường làm vợ. Hai người đàn bà
này đều tin theo Phật giáo, cho nên, khi
công chúa Ni bạc nhĩ thỉnh được pho tượng
phật A súc bằng kim đồng rất lớn đưa về,
nhà vua bèn làm một ngôi chùa tại trung
tâm Lạp tát, quay hướng tây để thờ, chùa
này về sau gọi là chùa Châu cam. Công
chúa Văn thành thì thỉnh một pho tượng
Phật Thích ca bằng kim đồng, nhà vua cũng
làm chùa Lạp ma tiệp (Tạng: Ra-mo-che,
Chùa Châu Cam
CHÂU CAM TỰ

C
890
tức Tiểu chiêu tự) ở góc phía bắc Lạp tát,
quay hướng đông nhìn về Trường an, để
thờ. Sau vì chiến loạn, người Tây tạng đem
tượng phật A súc dời đến chùa Lạp ma tiệp,
rồi đưa pho tượng Phật Thích ca của công
chúa Văn thành về dấu trong điện Phật
của chùa Châu cam, từ đó về sau, pho tượng
Phật Thích ca vẫn để thờ ở chùa này, và
trở thành nơi trung tâm tín ngưỡng Phật
giáo ở thời ấy. [X. Tây tạng Phật giáo nghiên
cứu (Trường vĩ nhã nhân); Tây tạng văn
hoá tân nghiên cứu (Thanh mộc văn giáo)].
(xt. Đại Chiêu Tự, Tiểu Chiêu Tự).
CHÂU LỊ DA QUỐC
Tên một nước xưa tại nam Ấn độ. Châu
lị da là dịch âm từ tục ngữChoơya của miền
nam Ấn độ đời xưa. Cứ theo Đại đường tây
vực kí quyển 10 chép, thì nước Châu lị da
chu vi hai nghìn bốn trăm năm mươi dặm,
Đô thành chu vi hơn 10 dặm, đất đai bỏ
không, rừng rú hoang vu, dân cư thưa thớt,
trộm cướp công khai, phong tục gian dối,
tính người dữ tợn, tin sùng ngoại đạo, già
lam đổ nát, có ít tăng đồ, có vài chục đền
thờ trời, phần nhiều là ngoại đạo khỏa hình
(ở truồng). Về mạn đông nam Đô thành
không xa, có tòa tháp do vua A dục dựng.
Khi xưa đức Như lai đã từng hiển thị thần
thông ở nước này, nói pháp vi diệu, hàng
phục ngoại đạo, độ các trời người, về phía
tây Thành đô không xa, có ngôi già lam cũ,
là nơi bồ tát Đề bà nghị luận với các La
hán. [X. Đại đường đại từ ân tự tam tạng
pháp sư truyện Q.4; Đông nam Ấn độ chư
quốc chi nghiên cứu; Nam phương quyển

chi tôn giáo; Trung quốc Nam dương giao
thông sử].
CHÂU MAN
Là lọn tóc dùng các châu ngọc vàng
bạc, lưu li để kết thành, là vật cúng dường
hoặc vật trang sức trong Mật giáo.
CHẾ CHỈ TỰ
Chùa tại Quảng châu, do vị sa môn
người nước Kế tân kiến tạo vào khoảng
năm Long hoà (362) đời Ai đế nhà Đông
Tấn. Khoảng năm Nguyên gia (424-453)
đời LưuTống, ngài Cầu na bạt đà la vượt
biển từ Ấn độ đến Quảng châu, lập giới
đàn tại đây, gọi là Chế chỉ đạo tràng. Tương
truyền, năm Phổ thông thứ tám (527) đời
Vũ đế nhà Lương, tổ sư Đạt ma cũng ở
đây. Lại Tam tạng chân đế, vì lánh nạn
loạn lạc ở cuối đời Lương, phải trở về Ấn
độ, cũng lưu lại chùa này từ năm Thiên
gia thứ ba đến thứ năm (562–564) đời Văn
đế nhà Trần, để dịch luận Đại thừa duy
thức và luận Nhiếpđại thừa. Lục tổ Tuệ
năng của Thiền tông đời Đường và Tam
tạng Bát lạt mật đế người Tây vực, cũng
đã từng ở đây. Về sau đổi tên là Càn minh
pháp tính tự, Báo ân quảng hiếu tự, hiện
nay gọi là Quang hiếu tự. (xt. Quang Hiếu
Tự).
CHẾ ĐA QUÝNH XỨ
Là nơi tu hành đạo Phật. Chế đa, tiếng
Phạm:Caitya, cũng gọi là Chi đề, dịch ý
là Linh miếu, Tháp. Cứ theo Pháp hoa
huyền tán quyển10 chép, trong tháp có
thờ xá lợi thì gọi là Tốt đổ ba (Phạm:
stùpa), không thờ xá lợi thì gọi là Chế đa.
Quýnh có nghĩa là xa xôi; Quýnh xứ, đặc
biệt chỉ nơi A lan nhã. Luận Câu xá dịch
là nơi tu phạm hạnh. Vì chế đa,quýnh xứ

đều là những nơi thanh vắng, tĩnh mịch,
thích hợp cho sự tu đạo. Lại luận Câu xá
quyển 16 nói, tại các nơi chùa, chế đa,
quýnh xứ, không được hành dâm. (xt. Chi
Đề).
CHÂU LỊ DA QUỐC

C
891
CHẾ ĐA SƠN BỘ
Phạm: Caitya-vàdin, hoặc Caitika,
Pàli: Cetiya-vàdà. Là một trong hai mươi
bộ phái Phật giáo tại Ấn độ, vì bộ chúng
của bộ này ở núi Chế đa, cho nên gọi Chế
đa sơn bộ. Còn gọi là Chi đề sơn bộ, Chế
đa bộ, Chi đề da bộ, Chỉ để ha bộ, Chi đề
la a bộ, Du ca bộ, Ma ha đề bà bộ.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân chép, thì
khoảng hai trăm năm sau khi đức Phật nhập
diệt, ngoại đạo “Đại thiên” (Phạm:
Mahàdeva), xuất gia theo Đại chúng bộ,
cùng với chúng tăng của bộ này tranh luận
về “năm việc” rồi lôi kéo chúng tăng ra khỏi
Đại chúng bộ, hình thành ba bộ, theo chỗ
ở khác nhau mà đặt tên là Chế đa sơn bộ,
Tây sơn trụ bộ, Bắc sơn trụ bộ. Hoặc có
thuyết nói, sự phân chia ấy là do sau khi
Đại thiên xuống miền nam giáo hóa mấy
chục năm, các học giả Đại chúng bộ theo
thuyết “năm việc” của Đại thiên, vì tư tưởng
và ở cách xa nhau quá lâu, nên mới dần
dần chia thành mấy phái. Còn theo luận
Bộ chấp dị chép, thì thời ấy chia làm hai bộ
Chi đề sơn và Bắc sơn; kinh Văn thù vấn
quyển hạ phẩm Phân bộ thì chép chia làm
hai bộ là Đông sơn trụ bộ và Bắc sơn trụ
bộ, chứ chưa đề cập đến tên Chế đa sơn
bộ.
Về nguyên nhân đưa đến sự phân hóa
của bộ này, cứ theo luận Dị bộ tông luân
chép, là do sự tranh luận về năm việc của
Đại thiên gây ra. Nhưng theo Tam luận
huyền nghĩa chép, thì vì vấn đề được giới
mà sinh ra tranh luận rồi đưa đến sự chia

rẽ. Lại luận Dị bộ tông luân bảo, sự chia rẽ
của hai bộ căn bản Thượng tọa và Đại chúng
là do tranh cãi về vấn đề năm việc của Đại
thiên, sau có một Đại thiên trùng tên (Tặc
trụ đại thiên) lại nêu lên năm việc mà đưa
đến sự chia rẽ thành ba bộ Chế đa sơn.
Luận Bộ chấp dị thì chỉ nói đến Tặc trụ đại
thiên, chứ khi hai bộ căn bản phân hoá thì
chưa đề cập đến việc của Đại thiên kia.
Thuyết hai Đại thiên, tranh luận lại năm
việc, còn phải cần được thương xác.
Về Tông nghĩa của bộ này, cứ theo luận
Dị bộ tông luân nói, thì ba bộ Chế đa sơn,
Tây sơn trụ, Bắc sơn trụ, nghĩa đồng như
nhau, đều chủ trương các Bồ tát vẫn không
thoát khỏi ngã ác; cho dù có cúng dường
Tốt đổ ba (tháp có để xá lợi Phật), cũng
không được quả lớn; A la hán tuy không
còn bị dâm dục làm phiền não, mất bất
tịnh, nhưng có khi gặp các ác ma đưa bất
tịnh dính vào áo La hán. Còn về năm việc
và các nghĩa môn khác thì luận điểm của
ba bộ này phần nhiều giống với thuyết của
Đại chúng bộ. [X. luận Thập bát bộ; Tứ
phần luật sớ sức tông nghĩa kí Q.3 phần
đầu; Ngũ giáo chương thông lộ kí Q.16].
(xt. Đại Chúng Bộ).
CHẾ ĐÁT LA
Phạm:Caitra hoặcCitra, Pàli: Citta.
Tên tháng thứ nhất của lịch Ấn độ, còn
gọi là Chế đát ra, Tố đát la, Đát la. Dịch ý
là trọng xuân (tháng thứ hai mùa xuân).
Tức khoảng từ ngày 16 tháng 01 đến ngày
15 tháng 02 theo âm lịch Trung quốc, mặt
trăng tháng này gặp sao Dốc (Phạm:Citrà,
Chất đa la) mà tròn, cho nên gọi là Chế
đát la. [X. kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Bảo
tinh đà la ni Q.4; Câu xá luận quang kí

Q.30; Đại đường tây vực kí Q.2].
CHẾ GIÁO
Là Phán giáo do tông luật Nam sơn lập
ra, đối lại với “Hoá giáo ”. Tông luật
Nam sơn đem giáo pháp của một đời đức
Phật phán biệt làm Chế giáo và Hóa giáo,
Chế giáo là chỉ pháp môn Giới học được
CHẾ GIÁO

C
892
hiển bày trong tạng Luật. Cũng gọi là hành
giáo, ý nói tuân hành giáo pháp chế giới.
Hóa giáo thì chỉ pháp môn Định và Tuệ
được nói rõ trong tạng kinh. Cứ theo bài
tựa trong Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao nói, thì bản ý của Chế giáo có
bảy, đó là:
1. Không bàn về Tiệm, Đốn.
2. Nhắm vào khoa chính nghiệp.
3. Quả báo khác nhau.
4. Các cõi đi tới có hơn, có kém.
5. Khởi lên tình ý hư hay thực.
6. Cũng cho phép cũng cấm chế.
7. Theo hành trì hiển bày sự sai khác.
Cứ theo Bát tông cương yếu quyển
thượng chép, thì pháp môn Định, Tuệ của
bốn A hàm là thuộc về Hóa giáo, còn pháp
môn Giới học của luật Tứ phần thì thuộc
Chế giáo.
Y theo giới thể mà bàn về Chế giáo, có
thể chia làm ba tông:
1. Thực pháp tông, nói tắt là Hữu tông,
chỉ Thuyết nhất thiết hữu bộ trong Bộ phái
Phật giáo, chủ trương hết thảy các pháp là
thực có, lấy “vô biểu ” của giới thể làm
sắc pháp.
2. Giả danh tông, nói tắt là Không tông,
chỉ tông Thành thực, chủ trương các pháp
chỉ có cái tên giả chứ chẳng phải thực có,
cho vô biểu của giới thể là chẳng phải sắc
chẳng phải tâm.
3. Viên giáo tông, nói tắt là Viên tông,
chỉ Duy thức Viên giáo, chủ trương hạt giống
của tâm sở “tư ” (được ươm giữ trong thức
thứ tám) là giới thể vô tác.

Luật Nam sơn dựa theo luật Tứ phần
của bộ Đàm vô đức, luận Thành thực
cũng phần nhiều dựa theo giáo nghĩa của
bộ này, cho nên giới thể của luật Tứ phần
là chẳng phải sắc chẳng phải tâm, nhưng,
bản ý của ngài Đạo tuyên là y vào Viên
giáo Duy thức mà định, tức trong Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ (hội bản) quyển
3, quyển 5, khi bàn về giới thể, đều đem
Hữu tông, Không tông nhiếp vào trong
Tính không giáo, còn diệu thể của Viên
giáo thì là Duy thức giáo. Lại ngài Tuệviễn
ở chùa Tịnh ảnh đầu tiên lập thuyết Phán
giáo, Hóa giáo và Hành giáo, ngài Đạo
tuyên căn cứ vào thuyết ấy, cho Hành
giáo bắt nguồn từ Hóa giáo, cũng lập giáo
phán Hóa giáo, Chế giáo. [X. Đại thừa
nghĩa chương Q.13 Tạng nghĩa phân biệt
phần dưới; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.thượng, Q.trung
3; Tứ phần luật giới bản sớ tự; Giáo giới
tân học tỷ khưu hành hộ luật nghi tự].
(xt. Hóa Giáo).
CHẾ GIỚI THẬP ÍCH
Nghĩa là, đức Phật đã vì các đệ tử mà
chế định ra giới luật, đối với chúng tăng,
giới luật ấy có mười điều lợi ích.
1. Nhiếp tăng (Phạm:saíghasangrahàya),
cai quản toàn thể khiến cho hòa hợp.
2. Cực nhiếp tăng (Phạm: saíghasuwỉhutàyai)
rất có khả năng ngăn điều lỗi
chặn điều ác, khiến chúng tăng được chuyên
tâm tu đạo, mỗi người đều giữ phận mình
mà yên ổn vui vẻ. Luật Tứ phần và Hữu bộ
tì nại da, gọi mục này là Linh tăng hoan hỉ
(khiến chúng tăng được vui vẻ), Luật Thập
tụng thì gọi là Cực hảo nhiếp (nhiếp thụ
cực tốt).

3. Linh tăng an lạc (Phạm:
saíghasya– sparzavihàràya), nhờ thi
hành hai điều trên mà trong chúng tăng
được yên vui.
4. Chiết phục vô tu nhân (Phạm:
durmaíkunnàô pudgalànàô nigrahàya),
có thể khiến cho những kẻ sai trái không
biết hổ thẹn bị khuất phục, hoặc cuối cùng
bị đuổi ra khỏi giáo đoàn.
5. Hữu tàm quí nhân đắc an ổn trụ
(Phạm:lajjinàô sparzàvihàràya), khiến
CHẾ GIỚI THẬP ÍCH

C
893
những vị tăng đúng đắn, có tâm hổ thẹn
tuân theo giới luật, được sống yên ổn.
6. Bất tín giả linh đắc tín (Phạm:anabhiprasannànàô
abhiprasàdàya), nhờ ánh
sáng của giới luật, có thể khiến những kẻ
không tin phát khởi lòng tin.
7. Dĩ tín giả tăng ích tín (Phạm:
abhiprasànnanàô bhùyobhavàya),
những người đã tin, nếu y theo giới luật, sẽ
khiến lòng tin thêm lớn.
8. Ư hiện pháp trung đắc lậu tận (Phạm:
dfwỉadhàrmikanàô àsravànàm
saôvaràya), y theo giới luật thì ở trong
pháp hiện tại được lậu tận, dứt các pháp
hữu lậu ở hiện tại, ngăn ngừa các phiền
não ở đời này.
9. Vị sinh chư lậu linh bất sinh (Phạm:
sàmparàyikaịàô setuwamudghàtàya),
các phiền não chưa sinh khởi ở hiện tại
khiến cho vĩnh viễn không sinh khởi.
10. Chính pháp đắc cửu trụ (Phạm:
brahmacaryaĩ ca me cirasthitikam
bhavisyati), y theo giới luật thì chính pháp
của Phật sẽ ở lâu nơi đời để mở mắt cho
người và trời. [X. luật Ma ha tăng kì Q.1;
luật Tứ phần Q.1; luật Thập tụng Q.1; Thích
thị yếu lãm Q.thượng].
CHẾ MÔN
Là một trong những pháp môn đức Như
lai dùng để nhiếp thụ và điều phục chúng
sinh. Như lai dùng tri đức chế định ra giới
luật, ngăn ngừa các điều xấu ác, tà bậy, giáo
pháp rất nghiêm ngặt, không một mảy may
buông thả, khiến chúng sinh hướng thiện
tránh ác, đó là Chế môn, pháp môn “Chế

giáo” được dùng để ước thúc tăng ni. Trái
lại, Như lai dùng bi đức để độ những kẻ
ngang ngược năm nghịch, mười ác, cởi mở
để giáo hoá điều phục, thì đó là “Khai môn”,
pháp môn “Hóa giáo” ứng dụng cho cả tăng
lẫn tục.
CHẾ TÀI
Là áp lực được sử dụng để phòng ngừa
những hành vi gây tai hại cho xã hội. Nhà
xã hội học người Pháp là Đồ nhĩ cán (Emile
Durkheim, 1858–1917) chia chế tài làm bốn
thứ :
1. Thần bí tính, như khai trừ, bùa chú,
hối tội, mệnh lệnh của sách cấm.
2. Đạo đức tính, như trách hỏi, ruồng
đuổi.
3. Pháp luật tính, như xử phạt theo dân
luật, hình pháp đã qui định.
4. Phúng thích tính, như chê cười, diễu
cợt v.v…...
Về phương thức trừng trị chế tài, có thể
chia làm hai loại:
1. Sự chế tài đối với các thành viên trong
một tập đoàn, gọi là chế tài dư luận.
2. Do người ở cấp trên có uy quyền thi
hành một cách trực tiếp hoặc gián tiếp, có
đủ tính chất xử phạt.
Chủ thể thi hành chế tài thường được
coi như có chính nghĩa, hoặc thần thánh,
là sự tượng trưng trừu tượng, là một thứ
sức ép của đoàn thể, chứ không một cá
nhân nào làm được. Trong giới luật, sự chế
tài đối với những người phá giới có những
qui định đặc biệt, nhưng đều lấy lương tâm
tự chủ làm nền tảng, rất ít tính chất trừng
phạt bên ngoài. Lại nữa, chủ thể chế tài là
Tăng đoàn, không phải một tỷ khưu đặc
định nào thi hành. Trong nguyên tắc chế

tài do tăng đoàn qui định, nặng nhất là tội
Ba la di, tức là các tội giết hại, trộm cướp,
dâm dục, nói dối, nếu tỷ khưu nào phạm
vào các tội kể trên, thì bị đuổi ra khỏi Tăng
đoàn. Ngoài ra, còn có các tội Tăng tàn, tội
Ba dật đề v.v...… Người phạm tội Tăng tàn
thì phải ở riêng biệt trong một số ngày nhất
định, tức phải tách rời Tăng đoàn mà ra ở
một nơi khác để dễ bề phản tỉnh. Còn tội
CHẾ TÀI

C
894
Ba dật đề, nếu phạm thì phải tách ra sám
hối trước đại chúng trong Tăng đoàn. (xt.
Giới).
CHẾ THÍNH NHỊ GIÁO
Tức là Chế giáo và Thính giáo. Trong
sách Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ,
luật sư Đạo tuyên đời Đường, lập một môn
nhiếp giáo phân tề, nêu cả bốn loại phán
giáo từ xưa, rồi hoặc thêm, hoặc bớt mà qui
nạp thành thuyết Tam luân, thuyết Hoá
giáo hành giáo, thuyết Chế giáo thính giáo
và thuyết Hoá giáo, Chế giáo v.v...… Trong
đó, phàm giáo do chế định mà có, tức là
giáo pháp do Phật chế định, tất phải giữ
gìn tuân thủ thì gọi là Chế giáo; trái lại những
pháp vì phương tiện tạm thời mà đặt ra,
cho phép tùy ý giữ hoặc không giữ, thì gọi
là Thính giáo. Như ba áo của tỷ khưu, năm
áo của tỷ khưu ni là Chế pháp (pháp bắt
buộc), còn một trăm lẻ một thứ đồ dùng
thì là Thính pháp (pháp tùy ý). Lại như
tạng Luật là Chế giáo, hai tạng Kinh, Luận
là Thính giáo. Nếu không chấp hành Chế
pháp thì sẽ bị tội, còn không giữ Thính
pháp thì không phải tội.
CHẾ TỘI
Đối lại với “Tính tội......”. Tính tội tự
nó đã là tội ác, như giết hại, trộm cướp, tà
dâm, nói dối bất luận trong Phật giáo hay
ngoài Phật giáo, chúng đều là những hành
vi tội ác, gây họa hại cho con người và
chúng sinh khác. Trái lại, như đào đất, chặt
cây, cắt cỏ làm tổn hại loài vô tình, thì Phật
giáo gọi là Chế tội. [X. Thiền giới quyết].
(xt. Tính Tội).

CHẾ TRA CA ĐỒNG TỬ
I. Chế tra ca, Phạm:Ceỉaca. Còn dịch
là Chế trích gia, Chế đa gia, Thế đa ca,
Phiến để ca. Dịch ý là Tức tai (trừ tai hoạ),
Phúc đức tụ thắng. Là người đứng hầu bên
cạnh Bất động Minh vương trong Mật giáo,
đứng hầu ở bên phải, gọi là Thiên bộ. Một
trong năm sứ giả của Bất động Minh vương,
một trong tám đại đồng tử. Chủ về đức
nghiệp Ba la mật, hiển hiện thành tính ác.
Cứ theo Thánh vô động tôn nhất tự
xuất sinh bát đại đồng tử bí yếu pháp phẩm
chép, hình tượng Chế tra ca là hình đồng
tử, mầu như sen hồng, đầu kết năm lọn
tóc, tức trên đỉnh đầu, hai bên tả hữu và
trước sau, mỗi chỗ đều kết một lọn, biểu
trưng năm phương năm trí; tay trái cầm chày
kim cương, tay phải cầm gậy kim cương,
không mặc ca sa, dùng áo trời quấn hai bả
vai. Ấn khế là ngoại
phọc ngũ cổ ấn, chân
ngôn là Án yết rô ma
chế tra ca hồng hồng
phát tra nam. Lại cứ theo
kinh Bất không quyên
sách đà la ni phẩm
Thành tựu chế trích ca
chép, Chế tra ca đồng tử
là do bồ tát Quán âm tự
sinh ra, hiện hình tướng
trẻ con, hớn hở vui vẻ,
cùng với đồng tử Căng yết la cùng đứng
hầu bên cạnh Bất động minh vương. [X.
Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp; Để lí
tam muội da Bất động tôn uy nộ vương sứ
giả niệm tụng pháp; Phật tượng đồ vựng
Q.2].
II. Chế tra ca, hàm ý là tôi tớ, ngoài sứ

giả của Bất động minh vương ra, các sứ giả
của chư tôn khác cũng có gọi là Chế tra ca.
(xt. Sứ Giả).
CHẾ TRUNG
Chỉ thời kỳ kết chế tu hành, tức trong
Đồng Tử Chế Tra Ca
CHẾ THÍNH NHỊ GIÁO

C
895
các kỳ Hạ an cư và Đông an cư. Chế trung
của Hạ an cư bắt đầu từ ngày 16 tháng 4,
đến ngày 15 tháng 7 thì chấm dứt; Chế
trung của Đông an cư bắt đầu từ ngày 16
tháng 10, đến ngày 15 tháng 1 năm sau thì
kết thúc. Cũng có thuyết lấy ngày 16 tháng
5 đến ngày 15 tháng 8 làm Hạ an cư, ngày
16 tháng 11 đến ngày 15 tháng 2 năm sau
làm Đông an cư. Lại trong thời đại đức Phật,
Chế trung có qui định cấm túc. Ngoài ra,
đối lại với Chế trung, gọi là Giải gian ,
tức là những ngày giờ ngoài Hạ an cư và
Đông an cư.
CHI CỤ
Thông thường chỉ các thứ đồ dùng cần
thiết trong thời kỳ tu pháp trong Mật gáo.
Bao gồm các đồ pháp khí, thức cúng dường,
hương thắp, các đồ vật lớn nhỏ để bố trí
trong đạo tràng. (xt Chi Độ).
CHI CƯƠNG LƯƠNG TIẾP
...
Vị Tam tạng dịch kinh ở thời đại Tam
quốc. Cương lương tiếp là tên Phạm, dịch
làChính vô úy. Còn gọi là Chi khương
. Vào niên hiệu Cam lộ năm đầu (256)
đời Tào Ngụy, ngài dịch kinh Pháp hoa tam
muội tại Giao châu, gồm sáu quyển. Nay đã
thất truyền. Nhưng, cứ theo Xuất tam tạng
kí tập quyển 4 nói, thì kinh này thực ra là
tên khác của kinh Chính pháp hoa. Về niên
đại dịch kinh thì có thuyết cho là vào năm
Ngũ phụng thứ hai (255) đời Ngô. Năm sinh
năm mất của ngài không được rõ. [X. Pháp
hoa du ý; Khai nguyên thích giáo lục Q.2;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.5].

CHI DIÊU
Vị tăng dịch kinh ở đời Đông Hán.
Người Tây vực, thông suốt các sách, hiểu
thấu lẽ huyền vi. Ngài đến Lạc dương vào
năm Trung bình thứ 2 (185) đời Linh đế
nhà Đông Hán, trước sau dịch các kinh
Thành cụ quang minh định ý, gồm cả kinh
Đại thừa, Tiểu thừa mười bộ mười một
quyển. Hiện còn đến nay là kinh Thành
cụ quang minh định ý, kinh A na luật bát
niệm, kinh Mã hữu tam tướng, kinh Mã
hữu bát thái thí nhân, kinh Tiểu đạo địa
v.v...… mỗi bộ có một quyển. [X. Lương cao
tăng truyện Q.1; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1; Đại đường nội điển lục Q.1].
CHỈ DIÊU ÂM
Vị tỷ khưu ni đời Ngụy Tấn. Năm sinh
năm mất không rõ. Mộ đạo từ thủa nhỏ,
thông suốt các học nội ngoại, có tài văn
chương. Thời Hiếu vũ đế, kết giao với Vương
đạo tử, Mạnh khải ở Cối kê, Đạo tử làm
chùa Giản tĩnh cúng sư. Đồ chúng rất đông,
giàu nhất đô ấp, tham dự cả chính sự, quyền
uy một thời, sau không biết kết cục ra sao.
CHI DỤNG
Chi, hàm ý chia. Nghĩa là chia dùng tiền
của v.v... Trong Thiền lâm, chức vụ trông
coi việc chi dùng tiền của của thường trụ là
Phó tự..... (người giữ kho). Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1132
hạ) nói: “Trông coi tiền gạo vải vóc bắp
đậu của thường trụ, tùy thời xuất nhập chi
dùng”. [X. Thiền uyển thanh qui quyển 4
Khố đầu; Thiền lâm tượng khí tiên Q.12].
CHI ĐÀM THƯỢC
Vị tăng đời Đông Tấn. Người nước
Nguyệt chi. Năm sinh năm mất không rõ.
Ngụ cư tại Kiến nghiệp, xuất gia lúc thiếu

thời, ở trên núi Hổ khâu tại nước Ngô. Giới hạnh tinh nghiêm, ai cũng kính phục. Đầu CHI ĐÀM THƯỢC

C
896
thời Hiếu vũ đế nhà Đông Tấn, vua thỉnh
sư vào chùa Kiến sơ truyền năm giới cho
vua, vua kính lễ sư như bậc thầy. Sư bẩm
sinh có tiếng thật tốt, đọc tụng rất hay, từng
mộng thấy Thiên thần trao cho âm pháp,
tỉnh dậy bèn chế ra tiếng mới, phổ thành
Phạm bái sáu chữ, đời sau lấy đó làm khuôn
phép. Thọ tám mươi mốt tuổi.
CHI ĐẠO CĂN
Vị tăng dịch kinh đời Đông Tấn. Du
hóa các phương nói pháp lợi chúng. Niên
hiệu Hàm khang năm đầu (335) đời Thành
đế, sư dịch kinh Phương đẳng pháp hoa
năm quyển, sau còn dịch kinh A súc Phật
sát Bồ tát học thành phẩm hai quyển, nay
đều đã thất truyền. Không rõ tuổi thọ. [X.
Khai nguyên thích giáo lục Q.3].
CHI ĐỀ
Phạm:caitya, Pàli: cetiya. Còn gọi là
Chi đế, Chi đà, Chi trưng, Chế đa, Chế để,
Chế để da. Có nghĩa là tích tập. Còn dịch
là tụ tướng. Khi hỏa táng đức Phật, người
ta tích tụ củi thơm thành một đống to, đó
là nguồn gốc của “Chi đề”. Về sau, tại các
nơi linh tích của đức Phật, người ta xếp gạch,
đất thành đống cao to, và bảo phúc đức vô
lượng của đức Thế tôn tụ tập tại đó, cho
nên hễ nói đến tháp miếu, linh miếu, miếu,
mộ phần v.v...… đều gọi là Chi đề. Ngoài ra,
đặc biệt đục khoét hang đá để cấu tạo cũng
gọi là chi đề.
Tháp (Phạm:stùpa, dịch âm: Tốt đổ
ba) và Chi đề có khác. Theo luật Ma ha
tăng kì nói, ở trong có đặt xá lợi là tháp,
không có xá lợi là chi đề. Đời sau phần

nhiều dùng lẫn lộn cả. Địa trì kinh luận
chủ trương dù có hay không có xá lợi
đều gọi là Chi đề. Lại theo kinh A dục
vương quyển 7 nói bốn nơi đức Phật sinh,
thành đạo, chuyển pháp luân, Niết bàn
gọi là 4 Chi trưng, nhưng người đời biết
đến nhiều là “Bốn linh tháp lớn”, đó cũng
là trường hợp dùng lẫn lộn. Còn có
thuyết bảo, gọi chung là “Tháp” gọi riêng
là “Chi đề”.
Hiện nay, tại Ấn độ, những hang đá
được gọi là
Chi đề thì rất
nhiều, trong
đó, các hang
Thất diệp
(Phạm: Sapta
parịa–
guhà), Sử đạt
mã (Sudàma),
Lạc mã
tư lị tịch
(Lomas Rishi)
v.v...… được coi
là các Chi đề
nguyên thủy. Còn như các hang Phạ giả
(Bhàja) và Bối đạt sa (Bedsà) thì được
coi là các chi đề đại thành. [X. kinh Khởi
thế Q.7; luật Ma ha tăng kì Q.33; Hữu bộ
mục đắc ca Q.10; Pháp hoa kinh văn cú
Q.8 phần dưới; Pháp hoa nghĩa sớ Q.11;
Huyền ứng âm nghĩa Q.3; Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.3].
CHI ĐỀ QUỐC
Chi đề, Phạm:Ceti, còn gọi là Chi đà,
Chi đề du, Chi đề dữu. Dịch ý là Chúng tễ,
Ức. Tên một nước xưa tại Ấn độ. Nay là
phần đất Ban đắc nhĩ khẳng đức

(Bundelkand) về mạn tây nam A lạp cát ba
(Allahabad) và một bộ phận tỉnh Trung
ương (Central Provinces) tại Ấn độ, phía
tây là chi nhánh Ca lị hưng đô (Kali-sindh)
của sông Cham-bul, phía đông tới sông Đốn
sĩ (Tonse). Trung a hàm quyển 55 kinh Trì
trai, Trường a hàm quyển 5 kinh Xà ni sa
Cửa Vào Chi Đề Phạ Giả
CHI ĐẠO CĂN

C
897
đều bảo nước Chi đề là một trong mười sáu
nước lớn tại Ấn độ vào thời đại đức Phật.
Lại theo Trung a hàm quyển 10 kinh Bát
thiên và luật Tứ phần quyển 16 nói, thì
đức Phật đã từng thuyết pháp tại nước này.
[X. kinh Tạp a hàm Q.2; kinh Ưu pha di
đọa xá ca; Bồ tát giới nghĩa sớ Q.thượng; T.
W. Rhys Davids: Buddhist India].
CHI ĐỀ SƠN
Phạm:Caitya-giri
I. Chi đề sơn. Tên Phạm còn gọiCaityaparvata,
Pàli: Cetiya-giri. Cũng gọi Chi
da kì lị, Chi da ka lê, Chi đế da sơn. Núi,
tiếng Phạm:giri (dịch âm: ki li). Núi Chi đề
ý là núi tích tụ công đức, núi Voi, hoặc núi
tích tụ, ở đảo Tích lan (nay là Sri Lanka).
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
2 ghi chép việc Ngài Ma hi da (Mahinda)
đến Tích lan truyền đạo và Cao tăng pháp
hiển truyện chép, thì biết rằng núi Mi sa ca
nằm về mạn đông cố đô A nâu la đà bổ la
(Pàli: Anuràdhapura) của Tích lan, còn
được gọi là núi Chi đề, nay là núi Mật hi
đạt liệt (Mihintale) nằm về phía đông A
nâu na đà bổ la khoảng mười ba cây số.
Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2, và
Đảo sử , Đại sử tiếngPàli, thì ngài Ma hi
đà đã từng nói pháp cho vua Thiên ái đế
tu (Pàli: Devànaôpiyatissa) nghe tại núi
này, và làm chùa trong đó, gọi là chùa núi
Chi đề (Pàli: Cetiyapabbata-vihàra) và
trồng cây Bồ đề. Nay ngôi tháp An ba tu
đa la (Ambasthala) trên núi Mật hi đạt liệt,
tương truyền là nơi mai táng di cốt của Ma
hi đà. [X. Ấn độ lữ hành kí; J. Fergusson:

History of Indian and Eastern Architecture,
Vol.I].
II. Chi đề sơn. Còn gọi là Chế đa sơn,
Chi kiên cố sơn. Là nơi ở của bồ tát Thiên
quan. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 45 phẩm Chư bồ tát trụ xứ chép là
núi Chi đề. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) quyển 29 phẩm Bồ tát trụ xứ thì gọi là
núi Chi kiên cố. Lại theo Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí quyển 15, Hoa nghiêm kinh
sớ quyển 47 chép, thì núi Chi đề chính ở
miền nam Trung quốc. Trong hai mươi bộ
Tiểu thừa có Chế đa sơn bộ, căn cứ địa của
bộ này là núi Chế đa, hiện nay là núi Chi
đề (Caitiya-giri), đối diện với thành phố Bồi
tọa ngõa lạp (Bezwada) bên bờ sông Kì tư
đa na (Kistna), nhưng có đích xác là núi
Chi đề không thì chưa thể biết được. [X. Dị
bộ tông luân luận thuật kí; Tuệ uyển âm
nghĩa Q.hạ].
III. Chi đề sơn. Tên gọi khác của Ti
địa tả. Là tên núi thuộc nước Ưu thiền ni ở
miền nam Ấn độ. (xt. Ti Địa Tả).
IV. Chi đề sơn ở huyện Ninh đức, tỉnh
Phúc kiến. Núi Chi đề cao hơn mặt biển
hơn tám trăm mét, núi quanh co nối liền
nhau hai mươi lăm cây số, xa gần la liệt 99
ngọn, vách đá sừng sững, ngọn núi nhọn
hoắt, cây cối ngất trời, là một trong ba mươi
sáu động ở Trung quốc.
CHI ĐỘ
Hàm ý đo lường, chuẩn bị. Trong Mật
giáo, khi tu pháp, trước hết phải chuẩn bị
Bản tôn và các thứ đồ dùng, như chuông
vàng hoặc đồng, các thứ hương long não,
các vật ngũ cốc thất bảo, các loại hoa quả
v.v...…, công việc chuẩn bị này, gọi là chi độ.
Từ chi độ, có lẽ là “độ chi ” (tính liệu

việc chi tiêu tiền bạc) được chuyển dụng,
hàm ý tính toán cung cấp. [X. kinh Đà la ni
tập Q.12; kinh Tô đất địa yết la Q.trung;
Chư tôn yếu sao Q.3, Q.4, Q.11].
CHI ĐỘN (314-366)
Vị tăng học giả đời Đông Tấn. Người
Trần lưu (huyện Khai phong tỉnh Hà nam)
CHI ĐỘN

C
898
có thuyết bảo là người Lâm lư tỉnh Hà đông
(huyện Chương đức tỉnh Hà nam) họ Quan.
Tự Đạo lâm, sau đổi họ theo thầy, đời gọi
là Chi đạo nhân, Chi đạo Lâm. Gia đình
đời đời thờ Phật, sớm tỉnh ngộ lẽ vô thường,
ở ẩn trong núi Dư hàng thuộc Cối kê,
chuyên nghiên đọc kinh Đạo hành bát nhã
và các kinh điển thuộc hệ Bát nhã. Hai
mươi lăm tuổi sư xuất gia, sau đến Kinh sư
(thủ đô) Kiến khang giảng đạo, được các
danh sĩ rất thán phục. Đời bấy giờ đang
chuộng Lão trang, sư thường cùng với các
nhân vật lỗi lạc đương thời, như Vương
mông, Tôn xước, Hứa tuân, Ôn hạo, Tạ an
và Vương hi v.v...… bàn về Trang tử, ngôn từ
lưu loát, thao thao bất tuyệt, khiến đời kinh
ngạc và rất tán thưởng. Sư hình dáng khác
lạ, ưa rong chơi núi rừng, viết chữ thảo rất
đẹp, văn bút quán thế. Sau sư lập chùa Chi
sơn tại đất Ngô, do đó còn có hiệu là Chi
hình. Chưa bao lâu sư nhận lời của Vương
hi đến huyện Ngô hưng, lúc đầu ở chùa
Linh gia, sau lại lập Tinh xá ở Diệm sơn,
chúng tăng có hơn trăm người. Rồi lại dời
đến núi Thạch thành, sáng lập chùa Thê
quang, ăn cơm rau uống nước suối, thả hồn
ngao du nơi rừng Thiền, chú giải kinh An
ban và Tứ thiền, noi theo ý chỉ Mã minh,
Long thụ. Cuối đời lại xuống núi, tuyên giảng
kinh Duy ma. Niên hiệu Long hòa năm đầu
(362), vua Ai đế triệu thỉnh sư vào ở chùa
Đông an tại Kinh sư, thuyết giảng kinh Đạo
hành Bát nhã, ba năm sau dâng thư xin từ.
Tháng 4 năm Thái Hòa năm đầu sư thị
tịch tại núi Dư diêu lúc năm mươi ba tuổi.

Có các tác phẩm: Tức sắc du huyền luận,
Thánh bất biện tri luận, Đạo hành chỉ qui,
Học đạo giới v.v...… Sư viết Bát nhã học tức
sắc nghĩa, chủ trương tư tưởng “Tức sắc
bản không”, là một trong sáu nhà bảy tông
thuộc Bát nhã học. [X. Quảng hoằng minh
tập Q.30; Lương cao tăng truyện Q.4; Thích
thị kê cổ lược Q.2; Xuất tam tạng kí tập
Q.12 Pháp luận mục lục; Phật tổ thống kỉ
Q.36].
CHI KHIÊM
Nhà dịch kinh ở thời Tam quốc Ngô.
Người nước Đại nguyệt chi vào cuối thế kỉ
thứ III Tây lịch. Tự là Cung minh. Lúc
đầu, ông theo họ hàng dời đến Trung quốc,
ngụ cư tại Hà nam. Thông hiểu tiếng nói
của sáu nước, thụ nghiệp nơi Chi lượng đệ
tử của ngài Chi lâu ca sấm; đọc khắp các
sách, người đương thời gọi ông là cái túi
khôn và cùng với ngài Chi lâu ca sấm, Chi
lượng, gọi chung là “tam chi” (ba ông Chi).
Sau ông lánh nạn chiến loạn, vào nước
Ngô, được vua Ngô tôn quyền trọng đãi,
tôn làm bác sỹ, dạy Thái tử Tôn lượng. Từ
niên hiệu Hoàng vũ năm đầu đời Ngô đến
năm Kiến hưng (222-253) gồm khoảng hơn
30 năm, ông đã dốc sức vào việc phiên
dịch kinh điển Phật giáo ra chữ Hán, như
kinh Duy ma cật, kinh Thái tử thụy ứng
bản khởi, kinh Đại minh độ v.v...… Về số các
bộ kinh điển do ông dịch thì có nhiều thuyết,
như Lương cao tăng truyện quyển 1 chép
là bốn mươi chín bộ, Lịch đại tam bảo kỉ
quyển 5 thì chép là một trăm hai mươi chín
bộ. Lời văn dịch trong sáng đẹp đẽ được
người đời khen ngợi. Ngoài ra, ông dựa theo
kinh Vô lượng thọ và kinh Trung bản khởi,
làm cácbài liên cú tán Bồ tát, Phạm bái

tam khế và chú giải kinh Liễu bản sinh tử.
Đến khi Thái tử lên ngôi (252) ông bèn
vào núi Khung ải (long) ở ẩn, theo ngài
Trúc pháp lan giữ giới trong sạch, lắng
tâm thiền lặng, rất nhiều công khanh sĩ
đại phu vào núi xin quy y. Về già ông lâm
bệnh và mất, thọ sáu mươi tuổi. Năm sinh
năm mất không rõ. [X. Xuất tam tạng kí
tập Q.7, Q.13; Pháp kinh lục Q.1; Đại
đường nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích
giáo lục Q.2].
CHI KHIÊM

C
899
CHI LANG
..
Tên tao nhã của chư tăng. Cao tăng
truyện chép, sư Chi khiêm đời Ngụy, thân
hình cao, nhỏ nhắn, đen và gầy (ốm), mắt
nhiều lòng trắng, con ngươi thì vàng, thông
minh đa trí, người hiền đương thời gọi sư là
Chi lang (chàng Chi), về sau danh từ chi
lang được chuyển dụng làm tên gọi tao nhã
của tăng sĩ. [X. Thích thị yếu lãm Q.thượng].
CHI LÂU CA SẤM (147 - ?)
Phạm: Lokawema. Vị tăng dịch kinh
đời Hán. Cũng gọi là Chi sấm. Người Đại
nguyệt chi (một nước xưa ở Trung á). Ngài
đến Lạc dương vào cuối đời Hoàn đế nhà
Hậu Hán, theo việc dịch kinh. Đến khoảng
năm Quang hòa, Trung bình (178-189) đời
Linh đế, ngài dịch tất cả được hơn hai mươi
bộ, gồm các kinh Đạo hành bát nhã, kinh
Ban chu tam muội, kinh A xà thế vương,
kinh Tạp thí dụ, kinh Thủ lăng nghiêm,
kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác,
kinh Bảo tích v.v…... nhưng hiện nay chỉ còn
mười hai bộ. Ngài là vị tăng đầu tiên phiên
dịch và truyền bá lí luận Bát nhã học của
Phật giáo Đại thừa tại Trung quốc. Trong
các kinh do ngài dịch, kinh Đạo hành bát
nhã là trọng yếu nhất, là bản dịch sớm nhất
trong các loại kinh điển thuộc hệ Bát nhã.
Loại kinh điển hệ Bát nhã này đã đẩy mạnh
cái phong khí huyền học thanh đàm ở thời
đại Ngụy Tấn, còn kinh Ban chu tam muội
là kinh điển trọng yếu lấy Phật A di đà ở
phương tây làm đối tượng, trong lịch sử Phật
giáo Trung quốc thời kỳ đầu, kinh này là

kinh chủ yếu của tín ngưỡng Di đà Tịnh độ
mà Liên xã niệm Phật của sư Tuệ viễn ở
chùa Đông lâm trên núi Lư sơn đã dựa vào.
Ngoài ra, sự truyền dịch kinh Thủ lăng
nghiêm thì mở đầu cho công cuộc Đại thừa
hóa Phật giáo Trung quốc ở thế kỷ thứ IV,
thứ V. Ngài có tiếng là người siêng năng
tinh tiến, nghiêm giữ giới pháp, đọc tụng
các kinh, hết sức giảng đạo. Cuối đời, không
biết kết cục ra sao. [X. Lương cao tăng truyện
Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.1; Xuất
tam tạng kí tập Q.2, Q.13].
CHI LƯỢNG
Vị tăng ở đầu thời đại Tam quốc, tự Kỉ
minh, là học trò của ngài Chi lâu ca sấm,
thầy của sư Chi khiêm. Năm mất và sự tích
lúc sống đều không được rõ. [X. Hợp thủ
lăng nghiêm kinh kí (Chi mẫn độ)].
CHI MẠT VÔ MINH
Tức là từ trong vô minh căn bản, lại
sinh ra các loại phiền não rõ rệt khác. Còn
gọi là Chi mạt bất giác. Đối lại với “Căn
bản vô minh”. Khởi tín luận sớ bút tước kí
quyển 3 (Đại 44, 309 trung), nói: “Trong
đó có căn bản, chi mạt khác nhau, chi mạt
lại có ba tế sáu thô”. Đây có nghĩa rằng, y
vào vô minh căn bản mà sinh khởi ba tế là
Nghiệp tướng, Năng kiến tướng, Cảnh giới
tướng, và y vào cảnh giới duyên mà sinh
khởi sáu thô là Trí tướng, Tương tục tướng
v.v...… gọi chung là Chi mạt vô minh. [X.
luận Đại thừa khởi tín; Thắng man bảo quật
Q.trung phần cuối; Khởi tín luận sớ
Q.thượng (Nguyên biểu); Đại thừa khởi tín
luận giảng kí (Ấn thuận)]. (xt. Căn Bản Vô
Minh).
CHI MẪN ĐỘ
Vị tăng đời Tấn. Là một trong sáu nhà

bảy tông thuộc học phái Bát nhã, người
sáng lập Tâm vô tông. Năm Vĩnh gia, tránh
loạn xuống miền Nam. Thời Thành đế, cùng
với các sư Khang tăng uyên, Khang pháp
CHI MẪN ĐỘ

C
900
sướng, du lịch vùng Giang nam, đời khen
là sáng suốt. Lại cảm khái vì các nhà phiên
dịch kinh luận chưa được rõ ràng, bèn thu
tập các bản dịch khác nhau, rồi làm cho
văn nghĩa được sáng thêm. Có viết Hợp
thủ lăng nghiêm kinh kí, Hợp duy ma cật
kinh tự, Kinh luận đô lục 1 quyển. Năm
sinh năm mất đều không được rõ. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.2, Q.7; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.6, Q.15].
CHI NA
...
Cũng gọi là Chí na. Cứ theo Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 3 Chi na điều chép,
danh từ “Chi na” có hai nghĩa:
1. Chỉ “Chi na” ý là nước văn vật, tức
khen ngợi nước ấy là đất giàu sang văn vẻ.
Như Đại đường tây vực ký quyển 5 nói:
“Ma ha chí na” tức chỉ “Đại đường”. (Đại
51, 894 hạ) nói: “Nước Đại đường ở về
phương nào? (...…) Tức là nước mà Ấn độ gọi
là Ma ha chí na, cách đây hơn vài vạn dặm
về phía đông bắc”.
2. Chỉ “Chi nan”. Hàm ý miền đất ở
gần biên giới, tức chỉ các địa phương không
phải là Trung quốc.
CHI NA NỘI HỌC VIÊN
Là viện Phật học trứ danh của Trung
quốc thời hiện đại, do nhà Duy thức học
Âu dương Kính vô sáng lập vào năm Dân
quốc 11 (1922). Vì Ấn độ xưa gọi Trung
quốc là Chi na, Phật giáo tự xưng là nội
học, cho nên có tên Chi na nội học viện.
Viện ở đường Công viên trong thành phố
Nam kinh. Do chính họ Âu dương làm viện

trưởng, đặt các cơ quan học vụ, biên soạn
lưu thông, quản trị phân chia các chức vụ,
nghiên cứu, diễn giảng, thư viện, xuất bản
đối chiếu, biên soạn, các việc vặt v.v…... Về
phần giáo thụ thì ngoài Âu dương ra, còn
có Thang dụng đồng, Lữ trừng, Khưu hư
minh, Vương ân dương, Niếp ngẫu canh
v.v...… Học viện ngoài những học sinh chính
thức ra, người thuộc các giới trong xã hội
cũng thường đến Viện học hỏi. Năm Dân
quốc 14, Viện đặc biệt mở khoa Đại học
Pháp tướng, thu nhận các học viên tỷ khưu,
cư sĩ hơn bốn mươi người, năm 16, khoa
đặc biệt này phải đình chỉ vì lý do kĩ thuật.
Năm Dân quốc 26, cuộc chiến tranh Trung
Nhật bùng nổ, thành phố Nam kinh bị Nhật
chiếm. Viện phải dời vào Giang tân tỉnh
Tứ xuyên và đổi tên là Thục viện. Năm
Dân quốc 32, sau khi họ Âu dương qua
đời, Lữ trừng kế tiếp làm Viện trưởng. Khi
ở Nam kinh đã khắc được một trăm mười
bộ kinh, gồm một nghìn năm mươi lăm
quyển, vào Thục lại khắc được ba mươi ba
bộ, hơn năm mươi quyển nữa. Viện do họ
Âu dương, một nhà học Phật trứ danh, chủ
trì và ban giáo thụ cũng là những người
được lựa chọn cẩn thận, cho nên rất được
giới Phật học của cả Trung quốc lẫn Nhật
bản coi trọng, nghiễm nhiên là nơi trung
tâm nghiên cứu Phật học của Trung quốc
đương thời. Viện lấy “Sư, Bi, Giáo, Giới”
làm nguyên tắc dạy dỗ của viện. Viện có
ấn hành “Nội học niên san ...........”
cùng với tạp chí “Hải triều âm” của
ngài Thái hư là hai ấn phẩm lớn của Phật
giáo thời Dân quốc trở lại đây.
CHI PHÁP ĐỘ
Vị tăng dịch kinh đời Tây Tấn. Niên

hiệu Vĩnh minh năm đầu (301) đời Huệ
đế, sư dịch kinh Thệ đồng tử, kinh Thiện
sinh tử, kinh Thập thiện thập ác, mỗi thứ
một quyển, và kinh Văn thù sư lị hiện
bảo tạng hai quyển. Trong đó, hai bộ kinh
Văn thù sư lị hiện bảo tạng và kinh Thập
thiện thập ác đều đã thất truyền. Năm sinh
năm mất và quê quán của sư đều không
CHI NA

C
901
rõ. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.6; Đại đường
nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.2].
CHI PHÁP LÃNH
Vị tăng đời Đông Tấn. Học trò của ngài
Tuệ viễn ở Lư sơn. Năm Thái nguyên 17
(392) đời Hiếu vũ đế, sư cùng với Pháp tịnh
sang Tây vực cầu pháp, đến nước Vu điền,
được kinh Hoa nghiêm bằng tiếng Phạm,
gồm ba vạn sáu nghìn bài kệ, và luật Tứ
phần tiếng Phạm, đồng thời, gặp Tam tạng
Phật đà da xá.
Năm Hoằng thủy thứ 10 (408) đời Diêu
Tần, ngài Phật đà da xá vào Trường an,
dịch luật Tứ phần, sư Chi pháp lãnh và đệ
tử là Tuệ biện đều tham gia việc phiên dịch.
Còn kinh Hoa nghiêm do sư mang về thì
được ngài Phật đà bạt đà la dịch ở chùa
Đạo tràng tại Dương châu vào năm Nghĩa
hi 14 (418) tức nay là Hoa nghiêm kinh
sáu mươi quyển (bản dịch cũ). Sau không
biết kết cục ra sao. Năm sinh năm mất và
quê quán đều không rõ. [X. Hoa nghiêm
kinh hậu tự (bản dịch cũ); Tứ phần luật tự;
Xuất tam tạng kí tập Q.14 Phật đại bạt đà
truyện; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
CHI PHẠT LA
Phạm:Cìvara, cũng gọi là Chí phọc
la. Dịch là áo. Là tiếng gọi chung ba áo
(Tăng già lê, Uất đa la tăng, An đà hội)
của tỷ khưu do đức Phật chế định. Thông
thường bảo ca sa (Phạm:Kawàya) là tiếng
gọi chung của ba áo, nhưng trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 2, ngài
Nghĩa tịnh nói ca sa là nghĩa màu đỏ, các

nước phương bắc phần nhiều gọi áo pháp
là ca sa, thực ra đó không phải là tiếng
trong luật điển, Chi phạt la mới là tên của
ba áo.
CHI PHẦN
I. Chi phần. Như bốn chi năm thể tay
chân v.v...… gọi là Chi phần. Kinh Đại nhật
quyển 1 (Đại 18, 4 thượng), nói: “Tất cả chi
phần của Thế tôn đều xuất hiện thân Như
lai”.
II. Chi phần. Các chi cụ, ấn minh mà
khi tu phép Quán đính trong Mật giáo phải
cần đến, gọi là chi phần. Phép hộ ma cần
cây sữa, hương, thuốc v.v…... gọi là Hộ ma
chi phần; lại khi tụng chú, kết ấn mà lầm
lẫn thiếu sót, thì gọi là Khuyết chi phần.
Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 3, khi nói
rõ các chi phần vào mạn đồ la, còn nêu
lên các tên gọi như A xà lê chi phần, Đệ tử
chi phần v.v...… cho nên biết phạm vi sử dụng
của danh từ Chi phần rất rộng.
CHI PHẦN SINH MẠN ĐỒ LA
Còn gọi là Chi phần thượng Mạn đồ la.
Chi phần là nghĩa bốn chi năm thể. Tức
Mật giáo dùng quan niệm mà kiến lập mạn
đồ la trên thân của bản tôn (Tôn vị chính)
của A xà lê hoặc của hành giả. Có hai loại:
1. Tam trùng mạn đồ la, còn gọi là Tam
trùng lưu hiện mạn đồ la. Lấy đầu làm Viện
trung đài bát diệp, từ trái tim
đến yết hầu, đặt viện thứ
nhất của các Chấp kim
cương nội quyến thuộc, từ
tim đến rốn đặt viện thứ hai
của các Bồ tát đại quyến
thuộc, từ rốn trở xuống phối
trí sinh thân của đức Thích
ca và các quyến thuộc Nhị

thừa, sáu ngã. Tức trong
một thân hiện ra thai tạng
mạn đồ la. Loại này có xuất xứ từ Đại nhật
kinh sớ quyển3, quyển14.
2. Ngũ luân thành thân mạn đồ la, còn
Chi Phần Sinh
Mạn Đồ La
CHI PHẦN SINH MẠN ĐỒ LA

C
902
gọi Ngũ tự nghiêm tâm quán, Ngũ luân quán.
Lấy chân đến rốn làm Đại kim cương luân
(địa luân), từ rốn đến tim làm thủy luân,
ngực làm hỏa luân, đầu làm phong luân,
đỉnh đầu làm không luân, lần lượt quán
pháp năm luân vương, tròn, ba góc, hình
bán nguyệt, hình trụ và quán tháp năm luân
ấy tức là Đại nhật, Đại nhật tức là hành giả.
Loại này có xuất xứ từ kinh Đại nhật quyển
5 phẩm Bí mật mạn đồ la, Đại nhật kinh sớ
quyển 14. [X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại
nhật kinh sớ diễn áo sao Q.2, Q.47; Ngũ
luân cửu tự minh bí mật thích]. (xt. Ngũ
Luân Quán).
CHI QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Đối lại
với “Khuyết quá ” Chỉ sự sai lầm của
ba chi Tôn (mệnh đề) Nhân (lí do) và Dụ
(thí dụ) trong luận thức Nhân minh. Còn
gọi là Chi thất. Tức cái mà các nhà Nhân
minh mới gọi là “ba mươi ba lỗi” trong đó,
có chín lỗi thuộc Tôn, mười bốn lỗi thuộc
Nhân và mười lỗi thuộc Dụ. [X. Nhân minh
luận sớ thụy nguyên kí Q.8]. (xt. Tam Thập
Tam Quá).
CHI THÍ LUÂN
Người Ưu bà tắc nước Nguyệt chi. Suốt
thông các kinh, đặc biệt giỏi về Phương đẳng
tam muội. Năm Hàm an thứ 3 (373) đời
Đông Tấn, ông mang kinh điển đến Lương
châu, được quan thứ sử Trương thiên tích
rất kính trọng; dịch miệng kinh
Tu lại một quyển, kinh Thủ lăng nghiêm 2
quyển, kinh Thượng nghiêm quang thủ hai
quyển, kinh Như huyễn tam muội hai

quyển. Về sau, kết cục không rõ. Năm sinh
năm mất không được tường. [X. Thủ lăng
nghiêm hậu kí (thu trong Xuất tam tạng kí
tập Q.7); Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
CHI TIẾT
I. Chi tiết. Phạm:prasàkhà, Dịch âm:
Bát la xa khư, Bát la xả khư. Là vị thứ 5
trong năm vị ở trong bào thai được nói
trong luận Câu xá. Tức là vị sau tuần lễ thứ
năm kể từ lúc mới vào thai, thì hình tướng
chi tiết đều đã đầy đủ. Ngoài ra trong luận
Du già sư địa quyển 2, có thuyết tám vị trong
thai, trong năm tuần lễ gọi là Bát la xa khư,
trong sáu tuần lễ gọi là vị tóc, lông, móng,
trong bảy tuần lễ gọi là vị đủ các căn, từ
bảy tuần lễ trở đi gọi là hình vị. Tức lấy vị
Bát xa la khư trong năm vị làm thứ tư. [X.
luận Câu xá Q.9; Pháp hoa kinh huyền tán
Q.4; Câu xá luận quang kí Q.9; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23]. (xt. Thai Nội Ngũ Vị).
II. Chi tiết. Phạm: marman. Dịch âm
là Mạt ma. Còn gọi là tử huyệt. Chỉ cái
huyệt hiểm bên ngoài thân thể mà chỉ cần
một chút thương tích cũng có hể mất mạng.
[X. luận Câu xá Q.10; Câu xá luận quang
kí Q.10]. (xt. Mạt Ma, Đoạn Mạt Ma).
CHI UYỂN DI BIÊN
Gồm ba quyển. Còn gọi là Chi viên di
biên. Do vị tăng đời Bắc Tống là Nguyên
chiếu soạn, Đạo tuân biên tập. Thu vào Vạn
tục tạng tập 105. Nội dung, quyển thượng
có sáu thiên bao gồm chương Giới thể,
chương Trì phạm thể, Đại tiểu thừa luận
v.v…... quyển trung có năm thiên, gồm nghi
thức thụ Đại thừa Bồ tát giới, Giới sa di văn
v.v…... quyển hạ có 5 thiên, gồm khai giảng
yếu nghĩa, Nam sơn luật tông tổ thừa đồ
lục v.v…...

Sư Nguyên chiếu còn có Chi lan tập hai
quyển, cũng thu vào Vạn tục tạng tập 105,
nội dung bao gồm Hàng châu nam bình
sơn Thần ngộ pháp sư tháp minh, Đường
Kì châu Thanh trứ pháp sư hành nghiệp
CHI QUÁ

C
903
kí, Tú châu Lữ thị linh cốt tán, Bác dịch
giải, Cao li lý tướng công lục đạo tập tự, tất
cả ba mươi hai hạng mục. Cuối quyển có
phụ lục Bổ tục chi viên tập một quyển.
CHÍ BÀN
Vị tăng đời Nam Tống. Quê quán, tuổi
thọ đều không rõ. Hiệu Đại thạch. Ở chùa
Phúc tuyền núi Tứ minh, học Thiên thai
giáo quán, nối tiếp chư tổ chính thống các
đời, hiển dương đại giáo. Viết Tông môn
tôn tổ nghi một thiên, sửa lại Thích môn
chính thống của Tông giám, biên thuật Phật
tổ thống kỉ, ghi chép rất tinh tường các sự
tích lưu truyền của Thai giáo, lại ngó qua
các nhà Thiền và Luật, người đời xem rất
tiện và lưu thông rộng rãi. Ngoài những
trước tác kể trên sư còn có Pháp giới thánh
phàm thủy lục thắng hội tu trai nghi quĩ
sáu quyển. [X. Phật tổ thống kỉ tự].
CHÍ BẤT CHÍ TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI
Tiếng dùng trong Nhân minh. Còn gọi
Chí phi chí tương tự quá loại, Chí bất chi
nạn. Là lỗi thứ tám trong mười bốn lỗi “Tự
năng phá” trong Nhân minh, do ông tổ của
cổ Nhân minh là Túc mục lập ra. Là lỗi cố
nại ra để vặn hỏi nhằm phá đối phương, vì
lẽ Nhân (lí do) sát hay không sát với Tôn
(mệnh đề). Tức là khi người lập luận dựa
vào Nhân để lập Tôn, thì người vấn nạn ra
sức vặn hỏi. Bảo rằng: nếu Tôn sát với
Nhân, thì Tôn và Nhân không sai khác,
nếu Nhân không sát với Tôn, thì Tôn và
Nhân không quan hệ, vì thế, Nhân sát hay
không sát đều không thể chứng thành Tôn.
Hai phương diện vấn nạn này là lỗi lầm vì

phương tiện mà tạo nên, gọi là Chí bất chí
tương tự quá loại (loại lỗi tương tự sát hay
không sát). Chẳng hạn, người vấn nạn
muốn phá luận thức “Âm thanh là vô
thường (Tôn) vì gắng sức mà có (Nhân)”
của người lập luận, bảo rằng, trong đó Nhân
“gắng sức” nếu sát với Tôn, thì Tôn và
Nhân không có sự sai biệt nhân quả, không
sai biệt thì không thành “năng lập”, “sở lập”,
như nước hồ chảy vào biển, hai nước hợp
nhau không khác. Trái lại, nếu Nhân không
sát Tôn, thì cũng không thể thành Nhân,
như lửa không sát thì không thể đốt, dao
không sát thì không thể cắt, cho nên, như
lập luận “Âm thanh là thường vì mắt trông
thấy”, thì Nhân “mắt trông thấy” này không
hợp với Tôn “Âm thanh là thường” vì
không thể sát với Tôn, mà chỉ là Nhân
tương tự. Như vậy, sát và chẳng sát đều
không thể thành lập. Ở đây không cần bàn
đến “Nhân ba tướng” có đủ hay không, mà
chỉ đứng về hai phương diện Nhân của đối
phương sát hay không sát thì người vấn
nạn cũng đã tự chuốc lấy cái lỗi Chí bất chí
tương tự này rồi. [X. Như thực luận Đạo lý
nan phẩm; luận Nhân minh chính lí môn
phần đầu; Nhân minh luận sớ minh đăng
sao Q.6 phần cuối; Nhân minh luận sớ thụy
nguyên kí Q.8]. (xt. Thập Tứ Quá Loại,
Nhân Minh).
CHÍ CAO THẦN
Chỉ vị thần được tôn là cao hơn hết,
tức là đấng chúa tể tối cao trong trời đất
muôn vật, hoặc là người sáng tạo ra thế
giới và loài người. Đây không chỉ hạn trong
Nhất thần giáo mà có nhiều tôn giáo đa
thần, tuy không có quan niệm về chúa sáng
thế, nhưng cũng tôn thờ một vị thần tối

cao là chúa tể hết thảy, như Ngọc hoàng
đại đế của Đạo giáo vậy.
CHÍ ĐẠO TRÀNG MÔN QUÁN
Là phép tu trong Mật giáo, tức khi hành
giả vào đạo tràng, đứng ở trước cửa nhà mà
CHÍ ĐẠO TRÀNG MÔN QUÁN

C
904
vào Tam ma địa của Vô năng thắng minh
vương. Đây là phép làm ngoài cửa. Phép
làm này còn được gọi là Môn tiền tác pháp,
môn hạ tác pháp. Khi đến cửa nhà trước
hết trụ nơi Tam muội của Kim cương tát
đỏa, đến trước cửa nhà, lại trụ nơi Tam
muội của Vô năng thắng minh vương. Ấn
và các chú của Đạo tràng quán này là: duỗi
năm ngón tay trái, nhưng hơi co một chút
úp lên ngực, nhưng không để sát ngực, duỗi
năm ngón tay phải đậy lên mu bàn tay trái,
lấy ngón cái của tay phải đè lên đầu ngón
cái của tay trái, dùng ngón trỏ của tay phải
đặt vào khoảng giữa ngón giữa và ngón trỏ
của tay trái, búng ba lần, khoảng cách giữa
mỗi lần búng, đọc chữ (huô, nghĩa là
tồi phá) ba lần. Kế đó cả tay trái và tay phải
đều kết ấn Kim cương quyền, duỗi hai ngón
trỏ, đặt ấn tay trái vào cạnh sườn hoặc trước
ngực, ấn tay phải hướng về trái, rồi lại hướng
về phía trước quay ngược ba vòng, để trừ
khử các chướng nạn, lại quay thuận ba vòng,
để biểu thị kết giới. Sau lại dùng ấn ấy, từ
góc đông bắc, theo chiều thuận, in vào bốn
phương bốn góc, trên dưới và trên năm chỗ
(đỉnh đầu, mặt, ngực, bụng, đầu gối) của
chính thân hành giả, đều đọc chữhuô một
lần.
CHÍ GIÁO LƯỢNG
Tiếng dùng trong Nhân minh. Cũng gọi
là Thánh giáo lượng, Thanh lượng, Chính
giáo lượng. Một trong ba lượng, một trong
bốn lượng. Tức trong luận thức Nhân minh,
thuận theo lời dạy của thánh hiền, dựa vào
đó mà lượng biết nghĩa lí. Cứ theo luận Du

già sư địa quyển 15 chép, thì Chí giáo lượng
có thể chia làm ba thứ:
1. Bất vi Thánh ngôn, nghĩa là lời nói của
các Thánh đệ tử, hoặc kinh giáo do chính
đức Phật nói, đắp đổi truyền bá, đến nay không
trái chính pháp, không trái chính nghĩa.
2. Năng trị tạp nhiễm, nghĩa là khi theo
pháp ấy mà khéo tu tập, thì có thể vĩnh
viễn điều phục đuợc hết thảy phiền não và
tùy phiền não, như tham, sân, si v.v…...
3. Bất vi pháp tướng, tức không phản
lại tướng của các pháp. Nhưng nếu đối với
pháp không tướng mà tăng lên làm pháp
có tướng, rồi chấp trước có ta, có mệnh
sống hữu tình, có sinh, rồi cho sinh mệnh
là thường còn hoặc dứt mất, chấp trước
các pháp là có sắc hoặc không sắc; hoặc
đối với pháp có tướng mà giảm đi làm pháp
không tướng, hoặc đối với pháp quyết định,
lập làm pháp bất định v.v...… như thế đều là
phản lại tướng của các pháp; nếu ngược lại
thì mới không là trái pháp tướng. [X. Nhân
minh nhập chínhh lí luận sớ Q.thượng; Đại
thừa nghĩa chương Q.10; Bách pháp vấn
đáp sao Q.2]. (xt. Tam Lượng, Thánh Giáo
Lượng).
CHÍ HỒNG
Vị tăng thuộc tông luật Nam sơn đời
Đường, người Trường thành Hồ châu
(thuộc Triết giang), họ Tiền, vốn tên là
Nghiễm. Năm sinh năm mất không rõ. Sư
theo luật sư Đạo hằng học tập Nam sơn
sao. Về sau, trụ trì chùa Song lâm tại Ngô
quận. Thọ một trăm linh tám tuổi, thụy
hiệu là: “Trường thọ đại sư”. Có soạn Tứ
phần luật sưu huyền lục hai mươi quyển
(nay chỉ còn hơn hai quyển), sưu tập rộng
tinh nghĩa trong các sách kí, sao của Đại từ,

Linh ngạc trở xuống hơn bốn mươi nhà.
Khoảng năm Đại lịch (766-779) đời Đại tôn,
tổ thứ tư tông Hoa nghiêm là Trừng quán
có viết bài tựa cho bản lục này. [X. Tống
cao tăng truyện Q.15].
CHÍ KHAI (1911–1981)
Người Đông đài, Giang tô. Tự Liễu
CHÍ GIÁO LƯỢNG

C
905
nhiên. Mười một tuổi xuống tóc ở chùa Đại
giác, núi Bạch tháp huyện Nghi hưng. Năm
Dân quốc 17 (1928), thụ giới Cụ túc ở núi
Bảo hoa. Tốt nghiệp tại Viện Phật học Tiêu
sơn, tham học ở chùa Giang thiên, Kim sơn.
Năm Dân quốc 25, thụ pháp nơi Trác thành
lão hòa thượng tại núi Thê hà, pháp danh
là Nguyệt đăng, năm Dân quốc 32, đuợc bổ
trụ trì chùa Thê hà sơn, ngôi danh lam
nghìn Phật, một thắng địa của thời Lục triều.
Từng cùng với các sư Đại bản, Giác dân
sáng lập viện Luật học Thê hà. Năm Dân
quốc 35, sáng lập trung học Tôn ngưỡng,
lần lượt mở xưởng dệt, lò vôi, lò gạch v.v..….
là người đầu tiên đặt nặng vấn đề sản xuất
trong Phật giáo. Trong thời kháng chiến
chống Nhật, sư lo việc giữ chùa, giữ đạo
cứu giúp nạn dân, được các nơi tán thán.
Sư giỏi ngôn từ, tướng pháp trang nghiêm,
Tinh vân ở Phật quang sơn là môn hạ của
sư. Các vị Pháp tông, Siêu thần, Ngộ nhất
hiện đang hoằng pháp tại Hương cảng, Đài
loan đều là học trò của sư.
CHÍ MINH
Vị tăng đời Kim. Người An châu (An
tân Hà bắc), họ Hác. Tự Bá hôn. Hiệu Thố
am, Lạc chân tử, năm sinh năm mất và
tông phái đều không rõ. Sư từng viết Quán
hoa tiêu nguyệt tập, do Khiết thủ tọa khuyến
khích xuống tóc, y vào ngài Hương lâm tịnh
làm thầy, ngài thụ giới Cụ túc cho. Sau tham
yết ngài Thắng tĩnh phổ và nối pháp ngài.
Sư đến ở chùa Thiếu lâm núi Tung sơn,
đời gọi là Thố am Chí minh. Năm Chính
đại đời Thái tôn nhà Kim (1125) sư sưu tập

các hành trạng của các nhà trong rừng
Thiền, rồi soạn thành sách Thiền uyển
mông cầu, cũng gọi là Thiền uyển dao lâm,
gồm ba quyển, là sách tham khảo trọng
yếu cho những người mới học để hiểu đạo
tu hành. [X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ].
CHÍ NA BỘC ĐỂ QUỐC
Chí na bộc để, Phạm:Cìnabhukti, dịch
ý: Hán phong. Một vương quốc xưa thuộc
bắc Ấn độ. Nằm về mạn tây nước Xà lan
đà la, tức nay là giải đất nằm giữa nơi hai
con sông Bái á tư (Bias) và sông Sách đặc
lai trị (Sutlej) gặp nhau. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 4 chép, thì nước này là đất
của Vương tử được nhà Hán phong cho, vì
thế nên đặt tên là “Chí na bộc để”, ý là
“Hán phong”. Nước này chu vi hơn hai
nghìn dặm, đô thành rộng mười bốn, mười
lăm dặm, của cải phong phú, khí hậu nóng
bức, học kiêm đạo đời, tin cả tà chính, có
mười ngôi già lam, tám đền thờ trời. Nơi
cách Thủ đô về phía đông nam hơn trăm
dặm, có chùa Ám lâm (Phạm: Tamasàvana,
dịch âm: Đáp mạt tô phạt na), chúng tăng
hơn ba trăm người, chuyên học tập Thuyết
nhất thiết hữu bộ. Sau đức Phật nhập diệt
ba trăm năm, luận sư Ca đa diễn na đã
từng viết luận “Phát trì” tại đây. Lại Đại từ
ân tự tam tạng pháp sư truyện quyển 2 chép,
ngài Huyền trang đã đến nước này ở chùa
Đột xá tát na (Phạm:Towasana) gặp đại
đức Tì nhị đa bát lạp bà (Phạm:
Vinìtaprabha, dịch là Điều phục quang),
và lưu lại đây mười bốn tháng, học tập luận
Đối pháp, luận Hiển tôn, luận Lí môn v.v…...
[X. A. Cunningham: Ancient Geography of
India; S. Beal: Buddhist Records of the
Western World, Vol 1; T. Watters: On

Yuan Chwang, Vol. 1].
CHÍ NGUYÊN PHÁP BẢO KHÁM ĐỒNG TỔNG
LỤC
Gồm mười quyển. Do hai mươi chín vị
đại đức đời Nguyên, đứng đầu là ngài Khánh
cát tường, phụng mệnh vua soạn tập. Nói
tắt là Chí nguyên lục. Năm Chí nguyên 22
CHÍ NGUYÊN PHÁP BẢO KHÁM ĐỒNG TỔNG LỤC

C
906
(1285) đời Thế tổ nhà Nguyên, vua triệu
Đế sư Bạt hợp tư ba và các bậc sa môn
thông hiểu ngôn ngữ các nước, họp ở Đại
đô (Bắc bình) chiếu theo Tây phồn đại giáo
mục lục, hiệu đính kinh điển ở Trung quốc,
ghi chép các bộ nào có, bộ nào không, số
quyển nhiều hay ít, mà thành bộ Nhất thiết
kinh mục lục này. Bộ lục này chia làm bốn
khoa:
1. Nêu tổng quát niên đại, gồm người và
pháp.
2. Ghi năm tháng riêng để biết sự sai
khác.
3. Nói sơ lược về thừa tạng, nêu rõ trình
tự của các bản lục xưa.
4. Trình bày rộng các tên đề,nói rõ thứ
tự ngày nay. Tổng cộng thu chép ba tạng
được liệt kê trong Khai nguyên thích giáo
lục, gồm một nghìn bốn trăm bốn mươi
bộ, năm nghìn năm trăm tám mươi sáu
quyển. Đặc sắc của bộ lục này là có cả tạng
kinh Hán dịch và tạng kinh Tây tạng để
đối chiếu, các đề mục kinh, luật, luận đều
có phụ chép tiếng Phạm.
CHÍ PHÚC
Vị tăng đời Liêu, hiệu là Từ hạnh đại
sư. Quê quán, năm sinh năm mất đều không
rõ. Sư từng ở núi Vu lư. Vì Thiên hưu hoàng
đế Da luật đại thạch (ở ngôi 1124-1143) ưa
đọc luận Thích ma ha diễn, nên yêu cầu sư
viết Thích ma ha diễn luận thông huyền
sao (4 quyển) lại sai Thông pháp đại sư Pháp
ngộ viết Thích ma ha diễn luận tán huyền
sớ (5 quyển). Cả hai sư đều dùng quan điểm
tông Hoa nghiêm để chú thích “Thích luận”

nhằm mục đích dung hợp đại nghĩa của
hai tông Hoa nghiêm và Mật giáo.
CHÍ TÂM
I. Chí tâm. Tức là tâm chí thành, tâm
rất mực. Trong kinh Vô lượng thọ quyển
thượng có những câu như “Chí tâm tin ưa,
muốn sinh về nước của ta”, “Chí tâm phát
nguyện, muốn sinh đến cõi của ta”, “Chí
tâm hồi hướng, muốn sinh sang nước của
ta” v.v...… trong đó, “Chí tâm” tức là ý chuyên
tâm, nhất tâm. Trong Vãng sinh lễ tán (Đại
47, 439 hạ), ngài Thiện đạo nói : “Nếu
chuyên tâm nhất ý thì mười người vãng sinh
cả mười, còn không chuyên tâm nhất ý, thì
trong nghìn người không được một”. Lại
kinh Chiêm sát thiện ác nghiệp báo quyển
thượng, chia chí tâm làm 2:
1. Mới đầu học tập cầu nguyện chí tâm.
2. Nhiếp ý chuyên tinh, thành tựu dũng
mãnh tương ứng chí tâm. Chí tâm thứ hai
này lại chia làm ba thứ, là nhất tâm, dũng
mãnh tâm, thâm tâm.
II. Chí tâm. Một trong ba tín. Là giáo
nghĩa của Tịnh độ Chân tông Nhật bản.
Ba tâm: Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh mà
đức Phật A di đà thề nguyền trong nguyện
thứ mười tám của ngài, gọi là Ba tín, trong
đó, tông Tịnh độ cho rằng “Chí tâm” là tự
đáy lòng thành thật tin tưởng vào đức Phật
A di đà, tức gọi là Chí tâm; còn Tịnh độ
Chân tông thì lại bảo cái lòng tin tin tưởng
vào Phật A di đà, trên thực tế vẫn là do
Phật A di đà ban cho, tức là do chí tâm của
Phật A di đà mà ra. (xt. Tam Tín).
CHÍ TÂM HỒI HƯỚNG
Đối lại với “Tùy tâm hồi hướng” Chỉ
việc đem tất cả công đức mà mình tu được
hồi hướng cho hết thảy chúng sinh với tấm

lòng chí thành chân thực. Đức Phật với
lòng chân thực, đem công đức thiện căn
thí cho chúng sinh, chúng sinh về phần
mình, lại đem công đức tu hành của mình
hồi hướng quả Phật, Bồ tát, hoặc thí cho
hết thảy chúng sinh khác. Đây cũng giống
như đoạn thứ năm trong năm hối (qui mệnh,
CHÍ PHÚC

C
907
sám hối, tùy hỉ, khuyến thỉnh, hồi hướng)
trong Mật giáo được tụng trong khi tu pháp
Kim cương giới, và phương tiện thứ chín
(hồi hướng phương tiện) trong chín phương
tiện khi tu pháp Thai tạng giới. (xt. Cứu
Phương Tiện, Ngũ Hối)
CHÍ TIẾT TRẦN HẠ
Tiết, chỉ bốn tiết (kết, giải, đông, niên).
Trong Thiền lâm, sắp vào bốn tiết thì viết
bảng để thông báo, đó là nghi thức trình
bày (trần hạ). [X. Thiền uyển thanh qui Q.2
Đông niên nhân sự].
CHÍ TRIÊT
Vị tăng đời Đường. Người Giang tây, họ
Trương. Năm sinh, năm mất không rõ. Lúc
đầu đặt tên là Hành xương. Còn gọi là Giang
tây Chí triệt, là pháp tự của Lục tổ Tuệ
năng Thiền tông. Lúc nhỏ đã có chí hiệp
sĩ, môn đồ của Bắc tông Thần tú ghen ghét
tổ Tuệ năng, bèn sai sư đi hành thích, trái
lại, sư được tổ Tuệ Năng cảm hóa và xuất
gia làm học trò của tổ, triệt ngộ liễu nghĩa
Niết bàn, tổ bèn đặt tên cho là Chí triệt. [X.
Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Gia thái
phổ đăng lục Q.3; Ngũ đăng hội nguyên
Q.2].
CHỈ
Phạm: zamatha, Pàli: samatha. Dịch
âm: Xa ma tha, Xá ma tha. Còn gọi là Chỉ
tịch, Đẳng quán. Là tên gọi khác của Thiền
định. Tức là trạng thái ngưng bặt hết thảy
tưởng nhớ, suy nghĩ mà để lòng chuyên
chú vào một cảnh, một đối tượng duy nhất.
Tông Thiên thai đem Chỉ phối với ba quán
Không, Giả, Trung, mà chia làm ba chỉ:

1. Thể chân chỉ, là Chỉ thấy rõ hết thảy
đều không, là Chỉ đối ứng với Không quán.
2. Phương tiện tùy duyên chỉ, cũng gọi
là Hệ duyên thủ cảnh chỉ. Tức là Chỉ trong
đó Bồ tát dùng phương tiện thích ứng với
mọi trường hợp hóa độ chúng sinh, an trụ
nơi lí Giả đế mà không động, là Chỉ đối
ứng với Giả quán.
3. Tức nhị biên phân biệt chỉ, gồm cả
nghĩa thứ hai và thứ nhất, nhưng không
nghiêng hẳn về hai bên không và có (hai
cực đoan), là Chỉ trụ nơi trung đạo, Chỉ
này đối ứng với Trung quán.
Ma ha chỉ quán quyển 3 phần trên nói,
Chỉ có ba nghĩa:
1. Là nghĩa thôi, nghỉ, tức là cái tướng
khiến hết thảy các ác giác ác quán dứt bặt
không khởi; đây là nói về quan điểm “sở
phá” (những cái bị phá).
2. Là nghĩa dừng lại, tức là trạng thái
khiến tâm duyên với đế lí, dừng lại trong
đó, không động niệm; đây là nói về quan
điểm “năng chỉ” (hay ngưng nghỉ).
3. Là nghĩa chẳng thôi nghỉ mà thôi nghỉ,
tức do “pháp tính” chẳng sinh chẳng diệt,
không sạch không nhơ, mà gọi là Chỉ; đây
nói về quan điểm “đế lí”.
Ngoài ra, thông thường “Chỉ” và “Định”
(Tam ma địa) được coi là đồng nhất, tuy
nhiên, cứ theo Du già lược toản quyển 5
nói, thì Chỉ và Định vẫn có điểm khác
nhau, tức Tam ma địa thông cả định, tán,
lại thông cả nhơ, sạch. Còn Xa ma tha (tức
Chỉ) thì chỉ có ở trong định vị, chứ trong
tán tâm thì không có; chỉ có trong vị “hữu
tâm” chứ không có trong vị “vô tâm”. Lại
thông thường Chỉ Quán được nói gộp lại
là chỉ quán, tức là thu nhiếp tâm lực vào

một chỗ, để phòng ngừa thần thức khỏi
bay nhảy loạn động, đồng thời ngăn chặn
vọng tưởng sinh khởi, đó gọi là Chỉ. Nếu
có thể tiến lên bước nữa, mở bung chính
trí mà quán chiếu các pháp, thì gọi là Quán.
Vì thế nên biết tuy gộp chung cả hai làm
một danh từ, nhưng cứ theo hình tướng
CHỈ

C
908
thì ý nghĩa của Chỉ có tính cách tiêu cực,
ngăn ngừa, còn Quán thì có ý nghĩa tích
cực xây dựng. [X. kinh Tạp a hàm Q.21;
kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.31; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.22; luận Đại
thừa khởi tín; luận Du già sư địa Q.45; Pháp
giới thứ đệ Q.thượng]. (xt. Chỉ Quán).
CHỈ ÁC TU THIÊN
Là chỉ ác và tu thiện nói gộp lại. Cũng
gọi là Chỉ ác hành thiện, Phế ác tu thiện,
Đoạn ác tu thiện. Chỉ ác, tức là thân không
làm các việc giết hại, trộm cướp, tà dâm,
miệng không nói dối, nói hai lưỡi, nói độc
ác, nói thêu dệt, ý không tham lam, giận
dữ, tà kiến, và các tội khác như đánh đập,
trói buộc, giam cầm người khác một cách
vô lí oan ức. Tức là đừng làm các điều ác
thuộc giới môn (môn răn cấm). Tu thiện,
tức thân làm các việc chắp tay cung kính
đối với mọi người, miệng nói những lời chân
thật, hòa hợp, nhu thuận, lợi ích, ý nghĩ
những điều tốt lành, thương quí và chính
tín. Tức là làm các việc thiện thuộc khuyến
môn (môn khuyến khích). [X. Bách luận
Q.thượng phẩm Xả tội phúc; Bồ tát giới
nghĩa sớ Q.thượng].
CHỈ CAN CHÂM TRÙY
Là những phương pháp thầy dùng để
tiếp dẫn học trò trong Thiền lâm. Khi dạy
đạo hoặc dùng ngón tay (chỉ, một ngón tay
của Câu chi), hoặc dùng cây sào (can, Ca
diếp dựng ngược cây sào trước chùa), hoặc
dùng cây kim (châm, Đề bà bỏ cây kim vào
bát nước), hoặc dùng cái kiểng (trùy, Văn
thù đánh kiểng tập tăng) cho nên dùng bốn

thứ trên (ngón tay, cây sào, cây kim, cái
kiểng) để thí dụ.
Phổ khuyến tọa thiền nghi (Đại 82, 1
trung), nói: “Huống nữa, những chuyển cơ
như ngón tay, cây sào, cây kim, cái kiểng,
sự chứng hợp như dơ phất trần, nắm tay,
cây gậy, tiếng hét v.v...… chưa dễ gì phân biệt
mà có thể hiểu được vậy”.
CHỈ DOANH ĐẮC NHÃN TÌNH DÃ LẠC ĐỊA
Chỉ được cái lời lãi là con mắt rơi xuống
đất. Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là không hiểu lí Phật, nói sai pháp Phật mà
chịu báo ứng rụng lông mày, trụi râu ria,
hơn nữa, ngay cả con mắt cũng rơi nốt.
Bích nham lục tắc 8 (Đại 48, 148 trung)
nói: “Thúy nham cuối hạ bảo chúng: ‘Đầu
hạ đến nay, đã vì anh em mà nói chuyện
(mở miệng nào biết nói gì), hãy nhìn xem
lông mày Thúy nham này còn không? Chỉ
được lãi là con mắt rơi xuống đất và lỗ mũi
cũng mất luôn’”. Đoạn văn trên đây cho
biết, trong thời kỳ hạ an cư, thiền sư Thúy
nham đã nhiều lần lên tòa nói pháp cho
đại chúng nghe. Nhưng đại ý thiền chỉ vốn
là “dứt đường nói năng”, “là tâm là Phật”
đó mới là cốt tủy, cho nên vào cuối kỳ an
cư Thúy nham phải tự mình nói lỗi của
mình trước, tự kiểm điểm trước, để sau khỏi
bị người kể tội.
CHỈ ĐẠO LUẬN
Pàli:Netti-pakasaịa. Còn gọi Đạo
luận. Là tác phẩm tiếngPàli tại Tích lan,
sách chỉ dẫn cách chú thích các kinh điển.
Không rõ tên người soạn. Trong Chỉ đạo
luận chú, ngài Đa ma đa la (Pàli:
Dhammapàla) bảo, tác giả sách này là ngài
Ma ha ca chiên diên (Pàli: Mahàkaccàna)-
đệ tử của đức Phật. Nhưng, theo sự suy luận

của các học giả cận đại, thì có thể đã do
một học giả nam Ấn độ soạn sau này, rồi
được người ta dán cho cái tên của đệ tử
Phật. Lại trong Trung bộ chú (Pàli:
Papaĩcasùdanì, ngài Phật âm (Pàli:
CHỈ ÁC TU THIÊN

C
909
Buddhaghosa), đã từng dẫn dụng các câu
văn trong sách này. Như vậy, cứ đó mà
suy, thí ít nhất sách này đã tồn tại ở Tích
lan vào khoảng thế kỉ thứ V Tây lịch. Sách
này nhắm vào những nhà chú thích mà
được làm ra, trong sách nêu lên các phương
pháp mười sáu phạm trù (Pàli: hàra), năm
phương pháp (Pàli: naya), mười tám câu
căn bản (Pàli: mùlapada) v.v...… để chỉ bảo
(chỉ đạo) các nhà chú thích phải hiểu rõ giá
trị của các kinh điển, phát huy công năng
và ý nghĩa của chúng, ngõ hầu chân nghĩa
được xác thực, không lầm lỗi để lưu truyền
đến đời sau.
Mười sáu phạm trù:
1. Nói bày (Pàli: desana).
2. Lựa chọn (Pàli: vicaya).
3. Hợp lí (Pàli: yutti).
4. Khởi điểm (Pàli: padaỉỉhàna).
5. Đặc tướng (Pàli: làkkhaịa).
6. Bốn nghiêm (Pàli: catu-bùha).
7. Dẫn chuyển (Pàli: àvatta).
8. Phân biệt (Pàli: vibhatti).
9. Hồi chuyển (Pàli: parivattana).
10. Dị ngữ (Pàli: vevacana).
11. Thi thiết (Pàli: paĩĩatti).
12. Thâm nhập (Pàli: otaraịa).
13. Thanh tịnh (Pàli: sodhana).
14. Quan thuyết (Pàli: adhiỉỉhàna).
15. Đủ duyên (Pàli: parikkhàra).
16. Đề cử (Pàli: samàropana) v.v...…
Năm phương pháp :
1. Hoan hỉ dẫn chuyển (Pàli: nandiyàvatta),
dùng thiện pháp Chỉ, Quán đối
trị các pháp bất thiện vô minh, khát ái để

dẫn tới cảnh giải thoát vui mừng.
2. Tam tịnh (Pàli: tipukkhala), kết hợp
câu bất thiện căn bản với câu thiện căn
bản để mong được thanh tịnh hóa mà giải
thoát.
3. Sư tử du hí (Pàli: sìha-vikkìơita),
đem thiện pháp tín căn để đối trị phiền
não, khiến được bốn quả thánh.
4. Tứ phương thiếu vọng (Pàli:
disàlocana) nhìn xa bốn phương, xem xét
các pháp thiện và bất thiện được nói trong
kinh điển.
5. Câu sách (Pàli: aíkusa, móc tìm).
Sau khi xem xét đem tất cả pháp thiện
và bất thiện đã tìm được, thu tập thành loại
vào mười tám câu căn bản. Mười tám câu
căn bản là:
a. Khát ái (Pàli: taịhà).
b. Vô minh (Pàli: avijjà).
c. Tham (Pàli: lobha).
d. Sân (Pàli: dosa).
e. Si (Pàli: moha).
f. Tịnh tưởng (Pàli: subha-saĩĩà).
g. Lạc tưởng (Pàli: sukha-saĩĩà).
h. Thường tưởng (Pàli: nicca-saĩĩà).
i. Ngã tưởng (Pàli: atta- saĩĩà)
Chín câu trên đây là những câu bất thiện
(Pàli: cakusada) căn bản.
j. Chỉ (Pàli: samatha).
k. Quán (Pàli: vipassanà).
l. Vô tham (Pàli: alobha).
m. Vô sân (Pàli:adosa).
n. Vô si (Pàli:amoha).
o. Bất tịnh tưởng (Pàli: asudha saĩĩà).
p. Khổ tưởng (Pàli: dukkha- saĩĩà).
q.Vô thường tưởng (Pàli: aniccasaĩĩà).
r. Vô ngã tưởng (Pàli: anatta-saĩĩà).
Chín câu trên đây là những câu thiện

(Pàli: kusala) căn bản để đối trị những
câu bất thiện căn bản.
Toàn sách chia làm bốn chương :
1. Phân biệt phạm trù (Pàli: Hàravibhaíga)
nói rõ đặc trưng của các phạm trù.
2. Sự ứng dụng của các phạm trù
(Pàli:hàrasampàta), phân giải mọi chi tiết
của các kinh điển, nêu rõ chúng thuộc phạm
trù nào.
3. Phương pháp duyên khởi (Pàli:
Nayasamuỉỉhàna) thuyết minh năm
phương pháp.
CHỈ ĐẠO LUẬN

C
910
4. Khởi điểm của giáo thuyết (Pàli:
Sàsanapaỉỉhàna), ứng dụng mười tám câu
căn bản, nêu rõ sự phân loại các kinh điển
để thuyết minh.
Năm 1902, sách này được Cáp địch (E.
Hardy) hiệu đính, do Hiệp hội xuất bản
thánh điểnPàli (P.T.S) xuất bản. [X. Bản
dịch tiếng Anh Introduction, 1962 của
Nànamoli; Petakopadesa …… (Thủy dã hoằng
nguyên, Ấn Phật nghiên 7-2)].
CHỈ ĐẮC NHẤT QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là chỉ chứng được một nửa pháp. Quyết,
nguyên chỉ cái cọc gỗ nhỏ, hoặc là khúc
cây ngắn dựng ở phía trong cửa, dùng làm
then cài cửa ngõ. Thông thường dùng hai
chiếc cọc mới có tác dụng. Cho nên, trong
Thiền lâm dùng từ “Chỉ đắc nhất quyết”
(chỉ được một cọc) để thí dụ mới chỉ chứng
được một nửa pháp, hoặc hiểu biết một nửa,
đều không có tác dụng hoặc ý nghĩa gì đáng
nói.
Thung dung lục tắc 6 (Đại 48, 231
thượng), nói: “Đường đường ngồi dứt đầu
lưỡi (chết rồi chẳng sống lại), nên cười ông
già ở thành Tì da (chỉ được một cọc)”.
CHỈ ĐẦU HỮU NHÃN
Đầu ngón tay có mắt. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Hình dung sự bén nhọn của lời
nói. Bích nham lục tắc 42 (Đại 48, 178
trung) nói: “Tuyết đẹp như bông, không
rơi ở nơi khác. (không có gió mà sóng dậy,
đầu ngón tay có mắt).
CHỈ ĐỀ TIỀN
Tiền làm cho nín khóc. Là phương pháp

làm cho đứa bé nín khóc. Thí dụ như đưa
cho đứa bé một chiếc lá vàng và bảo đó là
vàng, dùng thí dụ này làm phương tiện để
dẫn đường kẻ yếu kém tiến lên. Có xuất xứ
từ kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 20 phẩm
Anh nhi hạnh. Trong Thiền tông, đối với
những người học trò chỉ biết cố thủ những
khuôn mẫu cứng nhắc,không thể thoát li
sự trói buộc, thì phải đặt nhiều phương
tiện để nói pháp. Tuy không thể giải quyết
vấn đề một cách thực tế, nhưng nếu làm
theo, thì có thể chuyển đổi được sự thấy
lầm của người học. [X.Thung dung lục
tắc 7].
CHỈ ĐÔNG TÁC TÂY
Chỉ đông làm tây. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Chỉ việc trái ngược nhau. Còn
gọi là chỉ đông hoạch tây. Cũng dùng để
biểu thị sự không hiểu chân lí thiền xưa
nay vốn không có đông tây khác nhau.
Bích nham lục tắc 18 (Đại 48, 157 hạ)
nói: “Túc tôn hoàng đế (chính là Đại tôn, ở
đây ghi lầm) hỏi quốc sư Trung: “Trăm năm
sau, phải cần vật gì? Gãi trước chờ ngứa,
quả nhiên khởi cách thức vẽ hình dạng,
già già cả cả, nói thế rồi đi, chẳng thể chỉ
đông làm tây”.
CHỈ HÀNH NHỊ THIÊN
Là chỉ thiện và hành thiện nói gộp lại.
Cũng nói là Chỉ trì tác trì, chỉ ác tu thiện,
chỉ thiện tác thiện. Ngăn chặn nghiệp ác,
xa lìa sự phạm tội, đó là chỉ thiện tiêu cực;
tu hành nghiệp thiện, dũng mãnh tinh tiến,
đó là hành thiện tích cực. Trong pháp giới
thứ đệ sơ môn quyển thượng, Ngài Trí khải
nói rõ rằng, trong mười nghiệp thiện đều
có đủ hai nghĩa chỉ thiện và hành thiện.
Như người không giết hại là ngăn cái ác

giết hại và làm việc thiện phóng sinh. Vậy
ngăn giết hại tức là chỉ thiện, phóng sinh
tức là hành thiện. [X. Bách luận Q.thượng;
CHỈ ĐẮC NHẤT QUYẾT

C
911
Bồ tát giới kinh nghĩa sớ Q.thượng; Luật
tông cương yếu Q.thượng].
CHỈ HOA
Hoa cúng làm bằng giấy đặt trước quan
tài trong lễ tống táng. Còn gọi là Tứ hoa,
Tố hoa, Tuyết liễu. Tục gọi là hoa giấy. Bên
phải một lọ, bên trái một lọ, mỗi lọ bốn
cành, hai bên họp lại là tám cành, dùng
giấy trắng cắt thành hình răng lược, rồi
quấn vào cây trúc để cắm. Hình hoa tượng
trưng khi đức Phật Thích ca mâu ni nhập
diệt bốn bên chỗ ngài nằm, đều có một đôi
cây Sa la chung gốc. Các bên đều có một
cây, vì thương xót sầu thảm mà biến thành
mầu trắng, cành lá, hoa
quả, vỏ cây đều khô héo
rơi rụng dần dần. Bốn
bên đều chỉ còn lại một
cây, cho nên cây Song
thụ cũng gọi là cây bốn
khô bốn tươi. Thích thị
yếu lãm quyển hạ Tống
chung thiên, nói: dùng
giấy trắng làm hoa sa la,
dùng tám cây làm giường, biểu trưng tướng
song lâm. Đây là nghi thức mà Trung quốc
đã ứng dụng từ xưa. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 3 mục Trụ trì thiên hóa].
CHỈ HỨA LÃO HỒ TRI BẤT HỨA LÃO HỒ HỘI
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa
là đạo Phật chỉ có thể dùng chân trí mà
thâm nhập, khế hợp chứ không thể dùng
tri thức biện bác ngoài đời mà có thể hiểu
hoặc lãnh hội được. Lão hồ (già Hồ), chỉ
Sơ tổ của Thiền tông Trung quốc, tức Ngài

Bồ đề đạt ma. Ngài Đạt ma là người miền
nam Thiên trúc, nhưng Trung quốc thấy
ngài là người khác tộc đến từ phương tây,
nên phần nhiều quen gọi ngài là “Người
Hồ”. Thiền lâm cũng do đó gọi đùa ngài
Đạt ma là Lão Hồ. Cái “biết” của lão Hồ,
tức chỉ “Trí” của ngài Đạt ma, nhưng ở đây
hàm ý thể hội chân lý, khế hợp với chân
trí, cái “hội” của Lão Hồ thì chỉ tác dụng
sau khi đã phân biệt phán đoán rồi sau mới
hiểu và hợp với chân trí. Nhưng Phật đạo
thiền chỉ đều phải dùng chân trí mà thể
nhập khế ngộ, chứ không thể dùng công
phu phân biệt phán đoán của thế trí biện
thông, cho dù Tổ sư Đạt ma cũng không
thể đem trí thức ngoài đời mà hiểu tỏ được.
Bích nham lục tắc 51 (Đại 48, 186 hạ),
nói: “Các người có hiểu được câu rốt cùng
không? Chỉ chấp nhận Lão Hồ biết, chứ
không chấp nhận Lão Hồ hội. Từ xưa đến
nay công án vạn biệt thiên sai, cũng giống
như rừng gai gốc vậy”.
CHỈ KẾ
Chỉ sự suy lường, tính toán phân biệt.
Như lập các têngiả phàm Thánh, sâu cạn,
cao thấp, dài ngắn, tốt xấu v.v...… để suy tính
phân biệt. Luận nhị thập tứ hành nói: “Cuối
cùng thấu suốt pháp tính, tu luyện chân như,
mới biết dù trong gang tấc, không đâu không
có, ngọc sáng soi khắp, tới chỗ sâu xa. Trên
từ chư Phật, dưới đến côn trùng, tất cả đều là
phân biệt vọng tưởng, tùy tâm tính toán”.
CHỈ KHÔNG (1289 – 1363)
Phạm: Dhyàna-bhadra. Dịch âm: Đề
nạp bạc đà, dịch ý là Thiền hiền. Là con
vua nước Ma kiệt đề ở Ấn độ, tám tuổi xuất
gia, y vào ngài Luật hiền ở chùa Na lan đà
xuống tóc, truyền pháp của ngài Phổ minh

ở núi Cát tường, nước Lăng già thuộc nam
Ấn độ, là tổ thứ một trăm linh tám sau
Tôn giả Ca diếp. Khoảng năm Thái định
nhà Nguyên, sư đến Trung quốc, được nhà
vua cúng dường, lại giáo hóa tại Vân nam,
Hoa Giấy
CHỈ KHÔNG

C
912
Quí châu. Năm Thái định thứ 4 (1327) sư
đến Cao li, ở núi Kim cương mở đạo tràng
hoằng pháp, sau lại được vua Nguyên triệu
hồi, Hoàng hậu Thuận đế và Thái tử đón
rước sư vào Diên hoa các để hỏi Phật pháp,
đãi ngộ rất trọng hậu. Sau sư lại đi Cao ly,
sáng lập chùa Hoa tạng trên núi Bảo
phượng, mất mười hai năm mới hoàn thành.
Sư đem các tượng tổ và kinh điển lá bối mà
sư đã mang theo từ Ấn độ an trí trong chùa,
đạo tục gần xa theo về tấp nập, nghiễm
nhiên trở thành một đại tùng lâm, Thiền
phong Cao ly nhân
đó được phục hưng,
và sư Chỉ không
được coi như Lâm tế,
Đức sơn trong các vị
Phạm tăng. Sư có để
lại Thiền yếu lục lưu
hành ở đời; năm Chí
chính 23 thị tịch, thọ bảy mươi lăm tuổi.
[X. Triều tiên kim thạch tổng lãm hạ Dương
châu Cối nham tự Bạc đà tôn giả Chỉ không
phù đồ bi].
CHỈ MÔN
Vào chính định để thành tựu quán hành
có sáu pháp môn (Lục diệu môn), Chỉ môn
là thứ ba. Chỉ, có nghĩa là dứt bặt những tư
lự lăng xăng, khiến tâm tĩnh lặng. Tức lấy
chỉ làm cửa, không dõi theo hơi thở nữa
mà để cho tâm ngưng lắng tịch lặng, tâm
không lay động thì tự nhiên có thể khai
phát được các Thiền định. Duy có điều là
lúc này hành giả chưa phát được tuệ giải, vì
còn chấp trước cảnh giới Thiền định. [X.

Pháp giới thứ đệ Q.thượng phần dưới]. (xt.
Lục Diệu Môn).
CHỈ NGUYÊT
Ngón tay và mặt trăng, dùng ngón tay
thí dụ sự dạy bảo, dùng mặt trăng thí dụ
pháp. Kinh Lăng nghiêm quyển 2 (Đại 19,
111 thượng) nói: “Như người dùng ngón
tay chỉ mặt trăng để dạy người, người kia
nhờ ngón tay sẽ thấy được mặt trăng. Nếu
cứ nhìn ngón tay mà cho đó là thể của mặt
trăng, thì người ấy không những không thấy
được mặt trăng, mà còn quên cả ngón tay”.
Vì thế các kinh luận phần nhiều dùng tiếng
Chỉ nguyệt để cảnh giác những người chấp
nhặt vào danh tướng văn tự. Thiền tông
dựa vào đó để phát huy giáo nghĩa “Chẳng
lập văn tự, truyền riêng ngoài giáo”.
CHỈ NGUYÊT LỤC
Gồm ba mươi hai quyển. Còn gọi là
Thủy nguyệt trai chỉ nguyệt lục. Do Cù nhữ
tắc đời Minh soạn. Thu vào Vạn tục tạng
tập 143. Sách này ghi chép và tường thuật
sơ lược về tiểu sử và những câu nói cơ duyên
của sáu trăm năm mươi vị tổ trong Thiền
môn, kể từ bảy đức Phật quá khứ, các tổ sư
Tây thiên, tổ sư Đông độ cho đến ngài Đại
tuệ. Năm Vạn lịch 29 (1601) đời Minh,
Nghiêm trừng (Đạo triệt) soạn Chỉ nguyệt
lục phát nguyện kệ, năm sau, Cù nhữ tắc
đề Thủy nguyệt trai chỉ nguyệt lục rồi cho
khắc bản ấn hành. Quyển đầu có bài tựa
gốc đề năm Mậu dần, mùa hè tháng 5 năm
Vạn lịch 30, và bài tựa của Nghiêm trừng ở
Ngô quận đề ngày 3 tháng 8 năm Vạn lịch
29. Lại nhà Nho Niếp tiên, hiệu Lạc độc,
đời Thanh có soạn Tục chỉ nguyệt lục 20
quyển, thu chép từ năm Long hưng thứ 2
(1164) đời Nam Tống, bắt đầu từ đời thứ

17 sau Lục tổ và chấm dứt với đời thứ 38
vào năm Khang hy 18 (1697) đời Thanh.
CHỈ PHẠM
Là một trong hai phạm. Có nghĩa đình
chỉ việc tu trì các pháp lành mà xúc phạm
Tháp Ngài Chỉ Không
CHỈ MÔN

C
913
giới thể. Tức là tâm ngu dại biếng nhác kiêu
căng, chán các nghiệp thiện không chịu tu
học, phản bội những giới điều đã nhận lãnh,
cho nên gọi là Chỉ phạm. (xt. Nhị Phạm).
CHỈ PHƯƠNG LẬP TƯỚNG
Một trong các pháp môn Tịnh độ. Tông
Tịnh độ chỉ bày một phương là phương
tây, tưởng nhớ quán xét các sự tướng y báo
chính báo của cõi Tịnh độ cực lạc, để mong
chúng sinh đời mạt pháp chuyên tâm,
không tán loạn. Tông Tịnh độ chủ trương
rằng, cõi Tịnh độ cực lạc trong đó đức Phật
Di đà và các Bồ tát đều có hình tướng cụ
thể, cho nên có thể làm đối tượng cho sự
niệm Phật, quán tưởng Phật.
Kinh Quán đính tùy nguyện vãng sinh
quyển 11 (Đại 21, 529 hạ) nói: “Người ở
thế giới ta bà phần nhiều tham lam nhơ
dục, người có lòng tin thì ít, tập theo tà ác
thì nhiều. Không tin chính pháp, không
thể chuyên nhất. Loạn tâm không có chí,
thực không sai biệt. Vì muốn chúng sinh
chuyên tâm có chỗ, nên mới tán thán cõi
nước cực lạc”.
Lại A di đà kinh thông tán sớ quyển
trung nói, vì phàm phu nặng nghiệp, chỗ
nào cũng tham, nếu không chỉ hẳn một
phương nhất định, thì không chuyên tâm
chú ý. [X. luận Tịnh độ thập nghi; A di đà
kinh sớ sao Q.2 phần 2; Tịnh độ tư lương
toàn tập Q.1].
CHỈ QUÁN
I. Chỉ quán. Là một pháp môn tu hành
quan trọng của Phật giáo. Ý nghĩa tiêu biểu
của pháp môn này đã được các kinh luận

giải thích rõ như sau:
1. Là pháp môn thực tiễn của tông Thiên
thai. Chỉ là dịch từ tiếng Phạm zamatha
(xa ma tha), Quán là dịch từ tiếng Phạm
vipazyanà(tì bà xá na). Ngưng bặt hết thảy
ngoại cảnh và vọng niệm, chuyên chú vào
một đối tượng duy nhất (Chỉ); đồng thời,
sinh khởi trí tuệ chân chính, để quán xét
đối tượng duy nhất ấy (Quán) gọi là Chỉ
quán, tức chỉ cho hai pháp Định và Tuệ.
Còn gọi là Tịch chiếu, Minh tĩnh. Định,
Tuệ và Giới đều là những đức mục trọng
yếu của Phật giáo đồ, các kinh A hàm đối
với các đức mục này có nhiều bàn giải. Chỉ
và Quán giúp nhau, tác thành cho nhau,
cả hai có mối quan hệ hỗ tương bất khả
phân, hệt như hai cánh chim và hai bánh
xe. Nhân vật tiêu biểu đem pháp thực tiễn
của tông Thiên thai mà giáo nghĩa hóa, tổ
chức hóa và thể hệ hóa, là đại sư Trí khải.
Tác phẩm “Ma ha chỉ quán” của sư đã dùng
ý nghĩa Chỉ quán để cấu thành thể hệ của
nó, và dùng ba phép quán thực tiễn Không,
Giả, Trung mà hoàn thành tổ chức của nó.
Khi giải nói về danh nghĩa của Chỉ,
Quán, trong Ma ha chỉ quán quyển thượng
phần trên, Chỉ và Quán đều được lập thành
ba nghĩa gọi là ba Chỉ, ba Quán. Ba nghĩa
của Chỉ:
a. Chỉ tức nghĩa. Nghĩa là phiền não
vọng tưởng dứt hẳn, ngưng bặt.
b. Đình chỉ nghĩa. Nghĩa là chuyên tâm
vào đế lí, chú ý ở trước mắt, dừng lại, không
động.
c. Đối bất chỉ chỉ nghĩa. Nghĩa là đối với
cái không dừng lại mà nói rõ nghĩa của cái
dừng lại. Tức là vô minh và pháp tính chẳng
phải là hai, nhưng đứng về phương diện

tương đối mà bàn, nên gọi vô minh là Bất
chỉ và gọi pháp tính là Chỉ để dùng cái Bất
chỉ mà nói rõ cái Chỉ.
Ba nghĩa của Quán:
a. Quán xuyên nghĩa. Nghĩa là trí phán
xét thông suốt, khế hợp với chân như.
b. Quán đạt nghĩa. Nghĩa là trí quán xét
thông suốt, kết hợp với chân như.
c. Đối bất quán quán nghĩa. Tức đối với
CHỈ QUÁN

C
914
cái chẳng quán mà nói rõ nghĩa quán. Có
nghĩa là Vô minh và pháp tính chẳng phải
hai, nhưng đứng về phương diện tương đối
mà bàn, nên gọi vô minh là Bất quán, gọi
pháp tính là Quán để dùng Bất quán mà
nói rõ Quán. Cũng sách đã dẫn còn nói
Chỉ và Quán có đủ cả nghĩa tương đãi
(tương đối) và tuyệt đãi (tuyệt đối). Tương
đãi Chỉ Quán bao quát ba Chỉ ba Quán nói
ở trên, tức là:
a. Nghĩa chỉ tức là nghĩa quán xuyến, là
nói về đoạn đức (đức dứt phiền não) của
môn tu (môn thực tiễn).
b. Nghĩa đình chỉ và nghĩa quán đạt là
nói về trí đức (đức trí phát sinh sau khi đã
dứt phiền não).
c. Nghĩa đối bất chỉ chỉ và nghĩa đối bất
quán quán là nói về tính đức (hai đức trí,
đoạn xưa nay vốn là đức pháp tính chẳng
hai). Tuyệt đãi chỉ quán còn gọi là Bất tư
nghị chỉ quán, Vô sinh chỉ quán, Nhất đại
sự chỉ quán. Nó chẳng phải là đạo của lời
nói, chẳng phải cảnh của tâm thức, vì nó
diệt tuyệt, tuyệt diệt, nên gọi là Tuyệt đãi
chỉ; vì đã dứt trừ hết điên đảo vọng tưởng,
nên gọi là Tuyệt đãi quán. Tức là cõi siêu
việt tuyệt đãi, Chỉ và Quán đều không thể
được, là cảnh giới hết nói năng, dứt nghĩ
tưởng, nhưng nếu có nhân duyên bốn Tất
đàn, thì có thể nói đủ các thứ pháp.
Ngoài ra sư Trí khải còn có 3 loại Chỉ
quán, do ngài Tuệ tư truyền. Đó là:
a. Tiệm thứ chỉ quán, giữ giới tu định để
dần dần ngộ nhập thực tướng. Đây là phép
thực tiễn được nói trong Thích thiền ba la

mật thứ đệ pháp môn 10 quyển.
b. Bất định chỉ quán, vì năng lực thích
ứng với tính chất của chúng sinh, nên thứ
tự thực tiễn của nó cũng bất định. Đây là
phép thực tiễn được nói trong Lục diệu môn
1 quyển.
c. Viên đốn chỉ quán, lúc đầu lấy thực
tướng làm đối tượng, mà làm và hiểu cũng
nhanh chóng trọn đủ. Đây là phép thực
tiễn được nói trong Ma ha chỉ quán 10
quyển. Trong đó, lấy Nhất tâm tam quán,
Nhất niệm tam thiên, là chỉ quán viên đốn
của lí luận thực tiễn, làm pháp môn hơn
hết. [X. luận Thành thực Q.15 phẩm Chỉ
quán; Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu;
Đại thừa chỉ quán pháp môn Q.1; Thích
thiền Ba la mật pháp môn Q.7; Hoa nghiêm
ngũ giáo chỉ quán].
2. Cứ theo luận Đại thừa khởi tín nói
về phương pháp tu hành môn chỉ quán là:
ngăn dứt hết thảy tướng của cảnh giới tán
loạn mà thuận theo Xa ma tha (Chỉ); phân
biệt các tướng nhân duyên sinh diệt mà
thuận theo Tì bà xá na (Quán), lấy hai nghĩa
ấy tu tập dần dần, không xa lìa nhau mà
được thành tựu. [X. Đại thừa khởi tín luận
nghĩa ký Q.hạ phần cuối]. (xt. Ngũ Hành).
3. Vãng sinh luận chú quyển hạ của
ngài Đàm loan, dịch Xa ma tha là Chỉ; Chỉ
là dừng tâm ở một chỗ không làm ác; dịch
Tì bà xá na là Quán, Quán là duyên tâm
theo sự quán xét. (xt. Ngũ Niệm Môn).
4. Luận thành thực quyển 15 phẩm Chỉ
quán đã nói rộng về hành tướng của chỉ
quán. Đó là: Chỉ là định; Quán là tuệ, hết
thảy pháp lành từ nơi tu mà sinh, đều nhiếp
trong Chỉ quán. Chỉ có khả năng ngăn
chặn; Quán có khả năng đoạn diệt. Chúng

sinh ở thế gian đều rơi vào hai bên, hoặc
khổ hoặc vui; Chỉ có khả năng bỏ vui, Quán
có khả năng lìa khổ. Lại giới tịnh, tâm tịnh
trong bảy tịnh là Chỉ, năm tịnh còn lại là
Quán; trong bốn chỗ ghi nhớ thì ba chỗ là
Chỉ, chỗ thứ tư là Quán; sáu cái biết trong
tám biết của bậc Đại nhân là Chỉ, hai cái
biết còn lại là Quán; bốn như ý túc là Chỉ,
bốn chính cần là Quán; bốn căn trong năm
căn là Chỉ, Tuệ căn là Quán; bốn lực trong
năm lực là Chỉ, Tuệ lực là Quán; trong bảy
giác phần ba giác phần là Chỉ, ba giác phần
là Quán, còn niệm giác phần thì cả Chỉ và
CHỈ QUÁN

C
915
Quán đều có; ba phần trong tám đạo phần
là giới, hai phần là Chỉ; ba phần là Quán,
trong đó giới cũng thuộc về Chỉ. Ngoài ra
Chỉ có thể dứt bỏ tham, Quán thì có thể
trừ diệt vô minh.
5. Kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
quyển 30 nêu ra hai lí do tu tập Chỉ và
Quán:
a. Vì muốn không buông thả,trang
nghiêm đại trí, được tự tại mà tu tập Xa ma
tha (Chỉ).
b. Vì quán xét quả báo xấu ác của sự
sống chết, tăng trưởng căn lành, phá các
phiền não, mà tu tập Tì bà xá na (Quán).
Vì Chỉ quán là pháp tu trọng yếu của
người tu hành quán hạnh, nên trong các
kinh luận, như luận Du già sư địa quyển
45, Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch đời
Lương) quyển 15 và Tu tập chỉ quán tọa
thiền pháp yếu v.v...… đã nói đến rất nhiều.
[X. Trung a hàm Q.15 kinh Tam thập dụ;
kinh Trường a hàm Q.9; kinh Tăng nhất a
hàm Q.11; Lục diệu pháp môn; Chỉ quán
đại ý; Thủ hộ quốc giới chương Q.thượng
phần dưới]. (xt. Tam Thập Thất Đạo Phẩm).
II. Chỉ quán. Tên sách, là tên gọi tắt
của Ma ha chỉ quán, do Đại sư Trí khải
giảng thuật, ngài Quán đính ghi chép. (xt.
Ma ha Chỉ quán).
CHỈ QUÁN BẤT NHỊ
Chỉ, có nghĩa pháp tính lặng yên; Quán,
có nghĩa lặng yên mà thường chiếu rọi. Chỉ,
như gương sáng nước lặng; Quán, như
gương sáng nước lặng hiện bóng muôn
tượng, vì thế, Chỉ và Quán thực là một thể,

chứ chẳng phải hai.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 1 đoạn 2 (Đại 46, 151 hạ) nói:
“Trung đạo tức pháp giới, pháp giới tức
Chỉ quán; chỉ quán chẳng hai, cảnh trí
ngầm hợp”.
CHỈ QUÁN ĐẠI Ý
Có một quyển. Do ngài Trạm nhiên đời
Đường soạn. Còn gọi Ma ha chỉ quán đại ý,
Viên đốn chỉ quán đại ý. Thu vào Đại chính
tạng tập 46. Sách này thuật rõ các điểm
then chốt của bộ Ma ha chỉ quán, nêu ra
các mục đại cương như Năm lược mười rộng,
Bốn thứ tam muội, Hai mươi lăm phương
tiện, Mười thừa quán pháp v.v... trình bày
một cách khái quát. Là sách chỉ nam vào
cửa Chỉ quán cho những người mới học.
CHỈ QUÁN NGHĨA LÊ
Gồm hai quyển. Do ngài Trạm nhiên
đời Đường soạn, còn gọi là Ma ha chỉ quán
nghĩa lệ, Viên đốn chỉ quán nghĩa lệ. Thu
vào Đại chính tạng tập 46. Sách này dùng
bảy khoa tóm tắt ý chỉ trọng yếu của bộ Ma
ha chỉ quán, để nói rõ một cách đại khái về
môn quán của Thiên thai. Bảy lệ là:
1. Sở truyền bộ biệt lệ.
2. Sở y chính giáo lệ.
3. Văn nghĩa tiêu thích lệ.
4. Đại chương tổng biệt lệ.
5. Giải hành tương tư (giúp lẫn nhau)
lệ.
6. Tâm cảnh thích nghi (giải thích mối
ngờ) lệ.
7. Dụ nghi hiển chính lệ.
Các bản chú sớ về sách này thì có: Chỉ
quán nghĩa lệ khoa 1 quyển của Tòng nghĩa,
Chỉ quán nghĩa lệ toản yếu 6 quyển, Chỉ
quán nghĩa lệ tùy thích 6 quyển của Xử

nguyên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.25].
CHỈ QUÁN NGHIÊP
Chỉ cho học nghiệp Chỉ quán. Là một
trong hai nghiệp (Chỉ quán nghiệp, Già na
nghiệp) mà những học sinh của Thiên thai
CHỈ QUÁN NGHIÊP

C
916
Pháp hoa viên tông tại Nhật bản phải tu
học, do sư Tối trừng của Nhật bản dâng sớ
xin soạn vào tháng 1 năm Diên lịch 25
(806). Chỉ quán nghiệp là học tập các kinh
Pháp hoa, Kim quang minh, Nhân vương
v.v...… và lấy giới viên đốn tu chỉ quán (tức
định tuệ) để thành tựu ba học của Thiên
thai viên tông. Già na nghiệp tức học tập
kinh Đại tì lô giá na (kinh Đại nhật) để
thông suốt chân ngôn Mật giáo. [X. Hiển
giới luận duyên khởi; Thiên thai pháp hoa
tông niên phần duyên khởi].
CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH TRUYỀN HOẰNG QUYẾT
........
Do ngài Trạm nhiên (711-782) ở Kinh
khê đời Đường soạn. Gồm bốn mươi quyển.
Nói đủ là Ma ha chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết, gọi tắt: Ma ha chỉ quán hoằng
quyết, Chỉ quán hoằng quyết, Phụ hành,
Hoằng quyết. Thu vào Đại chính tạng tập
46. Sách này vốn chia làm 10 quyển, mở
rộng ra làm bốn mươi quyển, là sách chú
thích bộ Ma ha chỉ quán, cũng là tác phẩm
có uy tín cao nhất trong việc nghiên cứu
bộ Ma ha chỉ quán, dẫn dụng rất nhiều
sách khác. Sau do vị tăng người Nhật là
Tối trừng truyền về Nhật bản. Năm Thiên
thánh thứ 2 (1024) đời Bắc Tống được thu
vào tạng. Về sách chú sớ thì có: Ma ha chỉ
quán phụ hành sưu yếu kí 10 quyển của
ngài Trạm nhiên. [X. Phật tổ thống kỉ Q.10,
Q.11, Q.25 ].
CHỈ QUÁN XẢ
..
Chỉ, có nghĩa là ngưng dứt vọng niệm,

hoặc dừng lại ở nơi đế lí mà không động;
Quán, có nghĩa là dùng trí tuệ chiếu rọi
suốt các phiền não mà diệt trừ, hoặc trí quán
xét thông suốt, khế hợp chân như. Xả, tiếng
Phạm:upekwaø,dịch âm: Ưu tất xoa, gồm
các nghĩa bình đẳng, không tranh, không
quán, không làm. Chỉ quán xả, có nghĩa là
buông bỏ cả Chỉ và Quán mà trụ nơi bình
đẳng. Tức là ở trạng thái Chỉ quán chẳng
hai.
Ma ha chỉ quán quyển 3 phần trên (Đại
46, 22 hạ), nói: “Chỉ tức là dứt, dứt suốt giải
thoát; Quán tức là trí, trí suốt bát nhã. Chỉ
quán bình đẳng, gọi là bỏ tướng, bỏ tướng
tức là suốt với Pháp thân”. [X. kinh Đại
ban niết bàn (bản Bắc) Q.30; Đại thừa nghĩa
chương Q.10].
CHỈ QUẢN ĐẢ TỌA
Một lòng chuyên chú ngồi Thiền, không
màng đến các việc khác. Tức chẳng quản
ngồi thiền có ý nghĩa và điều kiện gì, nhưng
chỉ đứng trên lập trường chẳng cần được,
chẳng cầu ngộ mà ngồi thiền một cách thực
tiễn, thế thôi. Tổ khai sáng của tông Tào
động Nhật bản là ngài Đạo nguyên, noi theo
truyền thống “Mặc chiếu thiền” của Trung
quốc, lãnh thụ ý chỉ “Tham thiền tức là
ngồi thiền” của ngài Thiên đồng Như tịnh
mà nhấn mạnh pháp môn ngồi thiền “Chỉ
quản đả tọa” (chỉ cần ngồi). Hòa thượng
Tuyết đình dạy chúng (được thu trong Thiền
quan sách tiến tiền tập chư tổ pháp ngữ tiết
yếu) (Đại 48, 1103 thượng), nói: “Chẳng
màng được sức hay không được sức, mờ tối
tán loạn hay chẳng mờ tối tán loạn, mà chỉ
cần tỉnh thức!”
Chính pháp nhãn tạng quyển 32 (Đại
82, 243hạ), nói: “Các bậc cổ đức nói rằng,

người tham thiền phải quên thân tâm. Chỉ
cần ngồi là được, chẳng cần thắp hương, lễ
bái, niệm Phật, tu sám, đọc kinh”. [X. Truy
môn cảnh huấn Q.6; Phổ khuyến tọa thiền
nghi].
CHỈ QUẤT DỊCH THỔ TẬP
Gồm hai mươi sáu quyển. Do sư Tuệ
CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH TRUYỀN HOẰNG QUYẾT

C
917
hoảng (1656-1737) người Nhật bản soạn.
Thu tập các tiếng Phạm trong các kinh luật
luận, sắp đặt theo thứ tự năm mươi âm của
tiếng Nhật rồi dịch và giải thích từng mục
một. Tên gọi của bộ sách là lấy thí dụ cây
“Quất” (quít) ở Giang nam được mang đến
trồng ở Giang bắc, thì biến giống mà thành
cây “Chỉ” (Bưởi đắng) để biểu thị cái ý Phạm
Hán đối dịch. Toàn tác phẩm chia làm mười
lăm bộ. Vốn thu vào Phạm học tân lương.
Năm Minh trị 38 (1905), đề là Phạm ngữ
Tự điển, ấn hành phổ biến.
CHỈ TIỀN
Còn gọi là Âm tiền, Ngụ tiền, Nghĩ tiền.
Tức là tiền giấy. Tại Trung Quốc từ đời Hán,
Ngụy trở đi, nảy sinh ra tập tục bỏ tiền vào
quan tài để chôn theo cho người chết tiêu
dùng. Tiền ấy được gọi là ế tiền .(ý là
tiền chôn, cất), về sau cấm chỉ chôn tiền
thật mà làm tiền giấy giả để thay thế. Thiền
tông khi lễ cầu siêu, hoặc trong hội Vu lan
bồn, phần nhiều xâu tiền giấy lại, rồi cùng
với con kinh mã......(con ngựa vẽ trên
bức tranh) đem treo lên cột nhà, chờ khi
pháp hội hoàn tất, đem bỏ vào trong chiếc
bát đồng mà đốt.
Ngoài ra còn một thuyết được lưu truyền
rất thịnh trong dân gian là, nếu người chết
muốn giảm nhẹ tội nghiệp, thì phải đem
tiền ký thác vào kho bạc dưới âm phủ, cho
nên tiền giấy cũng gọi là kí khố tiền (tiền
gửi kho). [X. Thích thị yếu lãm Q.trung;
Phật tổ thống kỉ Q.33; Minh báo kí Q.trung]
CHỈ TIẾT
Phạm:aíguli-parvan. Còn gọi là Chỉ

nhất tiết. Tên thước đo của Ấn độ đời xưa.
Tức chiều dài bằng bảy hạt đại mạch (hạt
thóc tẻ có tua). Thuyết xếp đốt ngón tay để
thành khuỷu tay có khác nhau. Kinh
Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4,
luận Đại tì bà sa quyển 136, đều lấy hai
mươi bốn đốt tay làm một khuỷu tay. Kinh
Phật bản hạnh tập quyển 12, lấy hai mươi
tám đốt làm một khuỷu. Luận Câu xá và
Đại đường tây vực kí thì lấy bảy mươi hai
đốt làm một khuỷu. Lại nữa. Về tỷ lệ chiều
dài của một khuỷu với thước đo của Trung
quốc cũng có các thuyết khác nhau. Cứ
theo Câu xá luận bảo sớ quyển12 và kinh
Tạo tượng lượng độ giải, thì một khuỷu tay
theo Ấn độ, tương đương với một tầm bốn
phân thời xưa, tức là hai thước Trung quốc.
Câu xá luận quang kí quyển 12 thì bảo một
thước sáu tấc. Tuệ uyển âm nghĩa quyển
10 bảo một thước 5 tấc. Bởi thế về một
khuỷu mà đã có các thuyết khác nhau như
thế, thì về một đốt cũng khó có một chuẩn
tắc nhất định. (xt. Nhất Trửu).
CHỈ TĨNH
Ý là khiến đại chúng nghỉ ngơi, yên tĩnh.
Cũng chỉ sự bắt đầu ngồi thiền. Lại khi ngồi
thiền, sau khi vị trụ trì ngồi yên rồi, người
Trực đường (chức vụ trông nom các việc
hàng ngày trong nhà Thiền) buông mành
cửa trước cửa sau xuống rồi dóng ba tiếng
chuông (chuông nhỏ), gọi là chuông chỉ
tĩnh. Sau chuông chỉ tĩnh, đại chúng phải
chuyên tâm ngồi yên lặng, không ai được
ra vào, cho đến khi đánh chuông khai tĩnh
(tức là hết giờ ngồi thiền) mới thôi. (xt. Khai
Tĩnh).
CHỈ TRA SƠN
Phạm:Kftàgiri, Pàli: Kiỉàgiri. Còn

gọi là Kê sá sơn. Dịch ý là núi đen. Là tên
làng tại nước Ca thi (Pàli: Kàsi) thuộc trung
Ấn độ. Kinh Chỉ tra sơn ấp (Pàli: Kiỉàgirisuttanta)
trongTrung bộ kinh 17 Nam
truyền đã lấy sự tích phát sinh tại làng này
CHỈ TRA SƠN

C
918
làm nội dung, nói rằng, ở đây có hai tỉ khưu
xấu ác là A tát cơ (Pàli : Assaji) và Phất
na bà tu (Pàli: Punabbasuka) không chịu
tuân theo “giới ngày ăn một bữa” mà đức
Thế tôn đã chế định cho chúng tỉ khưu.
Lại cứ theo Nam truyền luật tạng kinh phân
biệt ký chép, thì những tỉ khưu ấy trồng
hoa, rồi kết hoa làm vòng đeo tai, buộc lên
đầu, đeo ở ngực để làm cho những người
con gái nhà lành đẹp lòng mà cùng nhảy
múa vui chơi, cuối cùng bị giáo đoàn trục
xuất. Do đó đức Phật mới chế định “Ô gia
tăng tàn giới” thứ 13. [X. Trung a hàm kinh
Thấp cụ; luật Tứ phần Q.5; luật Ngũ phần
Q.3].
CHỈ TRÌ MÔN
Còn gọi Chỉ trì giới, Chỉ ác môn. Ý nói
giữ gìn giới thể đã nhận, chấm dứt mọi ác
nghiệp, là phương diện giữ giới có tính tiêu
cực. Đối lại là Tác trì môn . hàm ý
không những chỉ giữ giới pháp đã nhận,
mà còn tích cực tu các nghiệp thiện, gộp
chung lại với Chỉ trì môn, gọi là Chỉ tác
nhị trì. [X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung đoạn 4 Trì phạm
phương quĩ thiên; Tứ phần luật san bổ tùy
cơ yết ma sớ tự]. (xt. Nhị Trì).
CHỈ TRÌ TÁC PHẠM
Đứng về phương diện các điều ác, như
giết hại, trộm cướp mà nói, thì Chỉ (thôi,
dừng lại) là giữ giới, mà Tác (làm) là phạm
giới. Trái lại, đối với các pháp lành, như từ
bi, mà nói, thì Chỉ là phạm giới, mà Tác là
giữ giới.
CHỈ VŨ PHÁP

Là phép tu trong Mật giáo để cầu dứt
giông bão, mưa lụt. Còn gọi là Chỉ phong
vũ. Phép này có nhiều thứ, cứ theo Bất động
sứ giả đà la ni bí mật pháp chép, thì lấy cây
gai và hạt cải trắng đốt ra và trì chú căn
bản một trăm linh tám biến, thì tan mưa
gió. Bản tôn cũng nhiều, gồm có Hỏa thiên,
Ma na tư long vương, Ca lâu la thiên, Bất
động minh vương, Kim cương tát đóa và
Bồ tát quán tự tại. Cứ theo Phó pháp truyện
quyển thượng chép, thì Tam tạng Kim
cương trí từng tu Bất không câu bồ tát pháp
chỉ vũ, tức lấy bồ tát Bất không câu làm
bản tôn. [X. kinh Kim cương quang diệm
chỉ phong vũ đà la ni; kinh Đại bi không trí
kim cương đại giáo vương nghi quĩ Q.1; kinh
Uế tích kim cương cấm bách biến pháp;
Pháp uyển châu lâm Q.63].
CHỈ Y
Tức áo may bằng giấy, thuộc một loại
áo thô. Còn gọi là Chỉ quyên (lụa giấy),
Chỉ bào (áo dài giấy), Chỉ y (áo giấy). Lấy củ
của cây cỏ mực, cỏ củ, rửa sạch, luộc chín
để nguội đến một độ vừa phải, rồi bóc vỏ
đi, giã ra làm hồ, dùng hồ dán giấy dày thành
áo, sau khi phơi khô, lấy tay xoa cho mịn.
Rồi đem phơi sương một đêm thì mùi hồ
bay hết. Chất áo cứng đủ để che mưa phùn
và gió rét. Nhẹ và tiện lợi, phí tổn cũng ít,
đời xưa rất nhiều người mặc loại áo này. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.44].
CHÍCH LÝ TÂY QUI
Chỉ việc tổ Đạt ma tay cầm một chiếc
giầy trở về Ấn độ. Cứ theo Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 3 chép, thì sau khi tổ Đạt
ma ngồi mà hóa vào năm Thái hoà 19 (495)
đời Hiếu văn đế nhà Ngụy, được an táng tại
núi Hùng nhĩ, dựng tháp ở chùa Định lâm.

Ba năm sau, sứ Ngụy là Tống vân phụng
sứ đi Tây vực, trên đường về, gặp tổ ở dãy
núi Thông lĩnh, tay cầm một chiếc giày,
CHỈ TRÌ MÔN

C
919
đang lững thững đi một mình, bèn hỏi tổ
đi đâu, thì tổ đáp (Đại 51, 220 trung): “Đi
Tây thiên” rồi Ngài bảo Tống vân: “Chủ
của ngươi đã chán đời”. Tống vân nghe
hoang mang, từ biệt tổ và đi vội về đông.
Khi về đến triều thì quả nhiên Văn đế đã
băng hà và Hiếu trang đế lên nối ngôi. Tống
vân tâu bày việc gặp tổ Đạt ma, nhà vua sai
mở tháp của tổ ra xem, thì thấy quan tài
trống không chỉ còn lại một chiếc giày, cả
triều đình đều kinh lạ, vua bèn sai mang
chiếc giày về chùa Thiếu lâm để thờ. Năm
khai nguyên 15 (727) đời Đường, chiếc giày
ấy được dời lên chùa Hoa nghiêm trên núi
Ngũ đài, sau bị mất trộm và cuối cùng không
biết ra sao. [X. Tổ đình sự uyển Q.2]. (xt.
Tống Vân).
CHÍCH THỦ CHI THANH
Còn gọi là chích thủ âm thanh. Là công
án do Thiền sư Bạch ẩn Tuệ hạc thuộc
tông Lâm tế của Nhật bản đặt ra. Hai tay
vỗ vào nhau tự nhiên phát ra tiếng mà tai
phàm phu nghe được, nhưng chỉ giơ một
tay lên thì không tiếng không vang, nếu
chẳng phải là tai tâm thì không thể nghe
được. Thiền sư Bạch ẩn dùng nó để dẫn
đạo người tham thiền, nhấn mạnh sự xa lìa
mọi thấy nghe hay biết, chẳng cần nghĩ
lường phân biệt, chỉ cần trong khoảng đi
đứng ngồi nằm không lúc nào không tham
cứu, cứ như thế tất sẽ đi đến chỗ lí cùng
ngôn tận mà lật đổ bể nghiệp sống chết,
phá tan hang ổ vô minh. [X. Bạch ẩn hoà
thượng toàn tập Q.4].
CHIÊM

..
Bói toán. Là phương pháp dựa vào điềm
báo trước, thuật chiêm tinh và tiếp xúc với
một loại vật thể mà tri thức của người thường
không cảm biết được, để đạt được sự tình
mà mình muốn biết trước. Nếu giải thích
theo nghĩa rộng, thì tính chất của sự biết
và nói trước ấy cũng giống như sự sùng bái
tinh linh (Shamanism), được lưu hành phổ
biến trong xã hội. Phật giáo xưa nay chưa
bao giờ dùng. Đại biểu cho bói toán phương
đông lấy bói Chu dịch làm nền tảng. Bói
mu rùa trước Chu dịch, tư tưởng đạo giáo
pha trộn bói toán và thuật chiêm tinh v.v…...
đều đã lưu hành rộng rãi tại Trung quốc và
Nhật bản. Trong tư tưởng Phật giáo và Ấn
độ, vì tư tưởng luân hồi cực sâu đậm, cho
nên rất ít dùng phương pháp bói toán. Tại
Trung quốc, căn cứ theo phương pháp xem
xét được ghi chép trong kinh Chiêm sát mà
đã sản sinh phong tục viết hai chữ thiện và
ác lên miếng gỗ 4 góc (tướng bánh xe), sau
khi thắp hương lễ Phật, khấn nguyện xong,
cầm gieo xuống để xem lành dữ. Lại căn cứ
theo kinh Quán định phạm thiên thần bút,
trong các chùa miếu tại Nhật bản cũng rất
thịnh hành một loại bói rút thẻ (xin xăm).
Ngoài ra, còn có các chức nghiệp quan âm
dương, quan thần kì do các nhà âm dương
và thần đạo đặc biệt nắm giữ.
CHIÊM BA QUỐC
I. Chiêm ba quốc. Chiêm ba, Phạm,
Pàli: Campà,dịch ý là Vô thắng. Một nước
xưa nằm về mạn nam nước Phệ xá li thuộc
trung Ấn độ. Còn gọi là Chiêm bà quốc,
Chiêm bặc quốc, Xiển bặc quốc, Diệm ba
quốc, Chiên ba quốc. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 10 chép, thì đô thành nước

này nằm về nam ngạn sông Hằng. Thời
kiếp sơ, có một thiên nữ xuống nơi này,
Thiên nữ sinh được 4 con đều lập đô tại
Châu thiệm bộ, Chiêm ba là một trong số
đó, đây là những đô thành được sáng lập
đầu tiên tại châu Thiệm bộ. Chiêm ba có
vài chục ngôi Già lam đã cũ nát, có hơn hai
trăm vị tăng Tiểu thừa, hơn hai mươi đền
CHIÊM BA QUỐC

C
920
thờ trời, chứng tỏ tình hình các đạo khác ở
lẫn lộn.
Nhưng cứ theo Trường a hàm quyển 5
kinh Điển tôn và quyển15 kinh Chủng đức,
Sử thi La ma da na (Phạm: Ràmàyaịa)
chép, thì Chiêm ba là đô thành của nước
Ương già (Phạm:Aíga) vốn gọi là Mã lợi
ni (Phạm:Màlinì), đến thời vua Chiêm ba
kiến lập thành này mới đặt tên theo mình.
Trong các kinh điển cho thấy nước
Chiêm ba là nơi Đức Phật đã đến giáo hóa
nhiều lần. Như kinh Tạp a hàm quyển 30
chép, đức Phật từ nước Ma yết đà qua nước
Chiêm ba du hóa đến Tu ma (Phạm:
Sambha). Luật thập tụng quyển 40 chép,
nước Chiêm ba là một trong sáu đô thành
lớn mà đức Phật đã đến nói pháp, và đã
từng ở đây nói các kinh Thập thượng trong
Trường a hàm quyển 9 và kinh Chủng
đức quyển 15, kinh Chiêm ba trong Trung
a hàm quyển 9 và kinh Ưu bà di quyển 52
v.v...… Lại như Chiêm bà kiền độ chép
trong luật Tứ phần quyển 44, luật Thập
tụng quyển 30 đã được chế định tại nước
này.
Về vị trí hiện nay của nước Chiêm ba,
cứ theo sự khảo chứng của nhà khảo cổ
học người Anh là Cunningham, thì ở vào
Ba gia phô (Bhagalpur) của Mạnh gia lạp
(Bengal) hiện nay. Lại cứ theo sự khảo chứng
của học giả Đức thị (N. L. Dey) thì giáo tổ
của đạo Kì na là Đại hùng (Phạm:
Mahàvira) cũng đã từng hoằng pháp tại
nước này, cho nên đây là đất thánh của Kì
na giáo và vẫn còn có nhà thờ Đại hùng.

[X. kinh Trường a hàm quyển 3; kinh Tăng
nhất a hàm Q.1 phẩm Tựa, Q.48 kinh Hải
bát đức; kinh Hiền ngu Q.5 phẩm Kim
thiên; A dục vương truyện Q.1; Cao tăng
pháp hiển truyện; Phiên Phạm ngữ Q.8; S.
Hardy: Manual of Buddhism; A.
Cunningham: Ancient Geography of India;
N. L. Dey: The Geographycal Dictionary of
Ancient and Mediaeval India; T. W. Rhys
Davids: Buddhist India].
II. Chiêm ba quốc, còn gọi là nước Lâm
ấp. Một nước xưa nằm về mạn nam Thuận
hóa thuộc miền nam Việt nam. (xt. Lâm
Ấp Quốc).
CHIÊM BẶC THỤ
Chiêm bặc, Phạm,Pàli: Campaka. Còn
gọi là Chiêm ba thụ. Chiêm bác ca thụ,
Chiêm bà thụ. Dịch ý là cây hoa màu vàng,
cây hoa vàng. Mọc ở vùng rừng núi nhiệt
đới tại Ấn độ, cây cao lớn, mặt lá láng bóng,
dài sáu, bảy tấc (Tàu), lá có phấn trắng và
lông mềm; hoa
màu vàng và
thơm, rực rỡ như
vàng, mùi thơm
bay xa vài dặm, gọi
là hoa Chiêm bặc,
còn gọi Hoàng
hoa, hoa kim sắc.
Vỏ cây cũng tiết ra
nhựa thơm, cùng
với lá và hoa đều
có thể dùng làm
thuốc hoặc làm
hương liệu. Hương
thắp được chế từ hoa này, gọi là hương hoa
chiêm bặc. [X. kinh Trường a hàm Q.18;
kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Phân biệt công

đức; Tuệ lâm âm nghĩa Q.8; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.3].
CHIÊM BÊNH NGŨ ĐỨC
...........
Còn gọi là Khán bệnh ngũ đức. Cứ theo
luật Tứ phần quyển 41 chép, thì năm phép
của người khám bệnh là:
1. Biết người bệnh ăn được hay không
ăn được, và vật có thể ăn được mới cho
ăn.
Cây Chiêm Bặc
CHIÊM BẶC THỤ

C
921
2. Không e sợ những vật bẩn thỉu của
người bệnh, như phân giải đờm dãi.
3. Đem lòng thương xót mà săn sóc
người bệnh và không mong cầu người bệnh
sẽ đền đáp lại.
4. Có khả năng điều chế thuốc thang
đúng phép.
5. Có thể nói pháp cho người bệnh
khiến họ vui vẻ, đồng thời cũng khiến cho
pháp lành của chính mình do đó mà được
tăng tiến.
Lại cứ theo luật Ngũ phần quyển 20
chép, thì đức Phật đã từng xem bệnh cho
vị Tỷ khưu đau ốm đã lâu, tự tay ngài tắm
rửa kỳ cọ, giặt giũ quần áo, quét dọn chỗ ở,
đỡ cho nằm xuống rồi nói pháp cho nghe;
sau lại chế giới, bảo các đệ tử, thấy những
người đau ốm, phải săn sóc cúng dường đúng
như Phật, không khác. Lại kinh Phạm võng
quyển hạ chép, trong các công đức, công
đức săn sóc người bệnh là lớn hơn hết,
thuộc đệ nhất phúc điền trong tám phúc
điền. [X. luật Ma ha tăng kì Q.28; Thích thị
yếu lãm Q.hạ]. (xt. Khán Bệnh).
CHIÊM LĂNG
Một nhà nho ở thời kỳ đầu đời vua Thế
tôn (ở ngôi 1521-1566) nhà Minh. Năm sinh
năm mất không rõ. Làm sách Dị đoan biện
chính, thu lượm các bài luận nói xấu Phật
giáo trong thời đại Đường, Tống rồi dựa
vào đó mà công kích Phật giáo, phê phán
Đạo giáo và cực lực bênh vực Nho giáo.
CHIÊM SÁT
Phép xem bói. Trong Mật giáo, hành
giả quán tâm mình là vừng trăng hoặc là

hoa sen, trên đó quán chữ (a), biến chữ
A thành viên ngọc báu như ý và khiến ngọc
báu tràn đầy pháp giới, trong đó, đều hiện
hết thảy tướng thiện ác và có thể biết phép
bí mật lành, dữ, hoạ, phúc. [X. Đại nhật
kinh sớ Q.4].
CHIÊM SÁT KINH
Gồm hai quyển. Còn gọi Chiêm sát thiện
ác nghiệp báo kinh, Địa tạng bồ tát nghiệp
báo kinh, Địa tạng bồ tát kinh, Đại thừa
thực nghĩa kinh, Tiệm sát kinh. Do ngài
Bồ đề đăng thời Tùy dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 17. Kinh này do bồ tát Địa
tạng tuân mệnh đức Phật, nói cho chúng
sinh ở đời mạt pháp, muốn cầu pháp lành
nghe. Quyển trên nói rõ về pháp xem xét
nghiệp báo thiện ác, quyển dưới thuật rõ
thực nghĩa của Đại thừa. Tức dùng những
miếng gỗ tròn để xem xét nghiệp thiện ác
của người ta ở kiếp trước và các việc khổ
vui lành dữ ở hiện tại. Cách làm: Khắc từng
điều một trong mười điều thiện, mười điều
ác trên những miếng gỗ nhỏ tròn, và viết
tên thân khẩu ý trên đó, rồi vẽ những nét
dài ngắn sâu nông to nhỏ và mười tám chữ
số từ một đến mười tám, đoạn cầm những
miếng gỗ gieo xuống một vật sạch, rồi cứ
theo các chữ hiện trên mặt gỗ mà xem lành
hay dữ. Quyển dưới nói về phép quán thực
nghĩa của Đại thừa, nghĩa là người muốn
hướng tới Đại thừa thì, trước hết, phải biết
cảnh giới nhất thực căn bản để tu hành,
phương pháp học tập thì có hai loại phép
quán là quán duy tâm thức và quán chân
như thực. Nếu người tin và hiểu muốn tiến
tới thì phải tu phép vãng sinh tịnh độ. Từ
đời Tùy trở đi, rất nhiều người căn cứ theo
kinh này mà tu phép diệt tội, đủ biết dân

tục và tư tưởng Phật giáo tại Trung quốc
đã kết hợp làm một. Có điều trước kia kinh
này bị coi là kinh giả, vì chẳng rõ xuất xứ từ
đâu, đến đời Đường thì mới được coi là kinh
thật và được thu chép vào Đại chu san định
chúng kinh mục lục, Khai nguyên thích giáo
lục và truyền bá rất rộng. Sư Trí húc đời
CHIÊM SÁT KINH

C
922
Minh có viết Chiêm sát kinh huyền nghĩa
1 quyển, Chiêm sát nghĩa sớ 2 quyển,
Chiêm sát hành pháp 1 quyển, đều là chú
sớ kinh này. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.12;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.10; Đại thừa khởi tín luận chi nghiên
cứu].
CHIÊM TINH THUẬT
........
Tiếng Anh: Astrology. Là thuật dựa vào
các ngôi sao để bói xem lành dữ. Tức là
luật căn cứ theo vị trí và hình thái của các
hành tinh và tinh tú để bói xem vận mệnh
lành dữ tốt xấu của cá nhân và quốc gia.
Cũng là một thuật phán đoán thiện ác. Từ
nghìn xưa các nước đều có thuật này. Tại
Ấn độ, sớm nhất, đã bắt đầu từ thời đại Lê
câu phệ đà, trong các văn hiến Phệ đà rải
rác đều có thấy ghi chép. Trong A thát bà
Phệ đà có ghi chép nhiều loại phép chú có
liên quan đến các vấn đề hiện thực, đồng
thời, bắt đầu thấy xuất hiện tên của hai mươi
tám vì tinh tú (Phạm: awỉàvimzatinaksatràịi).
Đến thời đại sách Thánh phú
lan na (Phạm:Puràịa) của Ấn độ giáo, thấy
xuất hiện một thuật chiêm tinh rất có phong
cách Ấn độ. Cứ theo suy đoán thì thuyết
hai mươi tám tinh tú của Ấn độ đã từ tây
phương truyền sang; lại có thuyết bỏ sao
Ngưu (Phạm:Abhijit- sao Chức nữ) đi mà
thành thuyết hai mươi bảy sao, đó là đặc
sắc của thuật chiêm tinh Ấn độ. Nhà chiêm
tinh tiêu biểu là Duy lạp cáp mễ lạp (Phạm:
Varàhamihira, 505-587), rất giỏi về Thiên
văn học tây phương, viết hai cuốn sách Phổ

lợi hách đặc tang hi đạt (Phạm: Bfhatsaôhità)
và Phổ lị hách ca đạt ca (Phạm:
Bfhajjàtaka) là tập đại thành của thuật
chiêm tinh và sự phán đoán lành dữ ở thời
xưa. Kinh Hạ nhĩ đô lạp ca như na ngõa
đạt na (Phạm:Zàrdùlakarịàvadàna) đã
được dịch ra Hán văn vào thế kỉ thứ III
Tây lịch, rồi lần lượt có các kinh Ma đăng
già (do Trúc luật viêm và Chi khiêm dịch
chung), kinh Xà đầu giản thái tử nhị thập
bát tú (do Trúc pháp hộ dịch), kinh này có
liên quan đến Thiên văn học và Chiêm
tinh thuật đương thời tại Ấn độ. Nội dung
thuật rõ về tên gọi, số lượng, hình tướng,
hành trình, vị trí của hai mươi tám vì sao,
đồng thời nói rõ về vận số, tính cách, chức
nghiệp của những người sinh dưới ảnh
hưởng của sao nào thì sẽ như thế nào, và
các việc lành dữ trong sinh hoạt hàng ngày.
Kinh Đại tập ở thế kỉ thứ VI Tây lịch và
các kinh điển Phật giáo khác, cũng có liên
quan đến thuyết chiêm tinh. Lại sách Tất
đàn đa (Phạm: Sidhànta) và Tây phương
thập nhị cung (Phạm:ràzi) cũng đã xuất
hiện vào thời kỳ này. Thuật chiêm tinh được
tổ thành bởi hai mươi tám sao, bảy sao, mười
hai cung, tức là nguồn gốc của thuật chiêm
tinh được lưu hành tại Trung quốc và Nhật
bản ngày nay, mà tác phẩm tiêu biểu là kinh
Tú diệu do ngài Bất không (705-774) dịch.
Đức Phật đã phản đối sự viện dẫn và vận
dụng thuật chiêm tinh và bói toán lành dữ
trong giáo nghĩa của Ngài. Nhưng, sau khi
đức Phật nhập diệt, đến thời Mật giáo phát
triển thì thuật chiêm tinh bèn trở thành
một vấn đề trọng yếu. Tại Trung quốc và
Ấn độ đều có nhiều pháp chiêm tinh. Đà
la ni (dhàraịi) lấy việc cúng sao làm mục

đích đã làm cho nhiều nghi thức tôn giáo
phát đạt. Trong đó phải kể đến “Bắc đẩu
thất tinh hộ ma pháp” của ngài Nhất hạnh
(683-727) là nổi bật nhất. Tín ngưỡng Bắc
đẩu thất tinh là theo thuyết Ngũ hành của
Trung quốc mà Phật giáo thu dụng. Tại Nhật
bản xuyên qua các kinh điển Hán dịch, rất
nhiều phép Chiêm tinh của Ấn độ được
truyền vào, nhất là thuật chiêm tinh do các
tăng sĩ của Mật giáo ứng dụng, đã được nghi
thức hóa và vẫn còn được lưu truyền cho
đến ngày nay. [X. kinh Đại phương đẳng
CHIÊM TINH THUẬT

C
923
đại tập Q.20 phẩm Tam muội thần túc, Q.41
phẩm Tinh tú; kinh Phật mẫu đại khổng
tước minh vương Q.hạ; luận Đại trí độ Q.8;
Đại nhật kinh sớ Q.4]. (xt. Phật Giáo Thiên
Văn Học).
CHIÊM TƯỚNG CÁT HUNG
Chỉ sự xem tướng. Một trong năm thứ
tà mệnh trong Phật giáo. Đức Phật cấm chỉ
các tỉ khưu học nghề xem tướng, đoán sự
lành dữ tốt xấu cho người ta để cầu lợi
dưỡng. (xt. Ngũ Tà Mệnh).
CHIÊN DỤC CA
Tên một ông vua tại Ấn độ xưa. Ra đời
bảy trăm năm sau đức Phật nhập diệt, rất
tin Phật pháp, làm lại tinh xá Kì viên. Cứ
theo Pháp uyển châu lâm quyển 39 nói, thì
Tinh xá Kì viên nguyên trước kia do Thái
tử Kì đà và Trưởng giả Tu đạt cùng kiến
tạo. Thời ấy chiếm khoảng tám mươi
khoảnh đất (một trăm mẫu Tàu là một
khoảnh) gồm có một trăm hai mươi tám
viện, chiều đông tây khoảng mười dặm,
chiều nam bắc hơn bảy trăm bước. Nhưng
trải hơn hai trăm năm thì hoàn toàn bị
thiêu rụi, rồi qua năm trăm năm sau mới có
vua Chiên dục ca kiến thiết lại ở nguyên
chỗ đất cũ. Nhưng trước kia mười phần thì
nay làm lại không được một.
CHIÊN ĐÀ LA
Dịch âm từ tiếng Phạm: caịđàla. Còn
gọi là Chiên đồ la. Dịch ý là lửa hừng, dữ
tợn, người hiểm độc, người bạo ác, người
chủ việc giết chóc, người trị chó. Trong chế
độ giai cấp của xã hội Ấn độ, Chiên đà la là
giai cấp thấp nhất, dưới giai cấp Thủ đà la.

Giai cấp này chuyên làm các nghề coi nhà
tù, buôn bán, đồ tể, lưới cá v.v…... Cứ theo
pháp điển Ma nô chép, thì Chiên đà la là
chỉ giống người lai, cha là Thủ đà la, mẹ là
Bà la môn.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 (Đại
2, 636 thượng), nói: “Hoặc có người sinh
vào nhà ti tiện hoặc giống Chiên đà la, hoặc
giống ăn thịt người, hoặc giống làm thợ
thuyền”. [X. kinh Pháp hoa phẩm An lạc
hạnh; kinh Quán vô lượng thọ; luật Thập
tụng Q.9]. (xt. Tứ Tính).
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA
Phạm:Candragupta. Dịch ý là Nguyệt
hộ. Người mở ra Vương triều Khổng tước
tại Ấn độ, ở ngôi khoảng từ 316 đến 293
trước Tây lịch. Xuất thân từ Vương triều
Nan đà (Phạm: Nanda) của nước Ma yết
đà (Phạm:Magadha) vốn thuộc giai cấp
hạ tiện. Vào khoảng năm 317 trước Tây
lịch, cất quân từ mạn tây bắc, tiến công
khu vực Ma yết đà, đánh vua đời thứ chín
của Vương triều Nan đà là Đạt nạp nan đà
(Phạm:Dhanananda), lật đổ Vương triều
Nan đà, rồi thôn tính luôn các nước lân
cận mà lập nên vương triều Khổng tước.
Năm 305 trước tây lịch, vua nước Tự lị á
(Syria) là Tây lưu khắc tư (Seleukos) đệ nhất
xâm nhập Ấn độ và bị đẩy lui, lại phải cắt
nhượng các vùng đất nay là A phú hãn, vì
thế, bản đồ đế quốc Chiên đà la cấp đa,
phía bắc đến núi Hi mã lạp nhã, phía nam
chạy dài xuống mãi khu vực phương nam,
phía đông đến eo biển Mạnh gia lạp (Bengal),
phía tây đến biển A lạp bá (Arabian
sea) và dãy núi Hưng đô khố thập, là một
đại đế quốc thống nhất đầu tiên tại Ấn độ,
lấy Ba la lị phất đa la (Phạm:Pàỉaliputra

Hoa thị, nay là thành phố Patna) làm thủ
đô. Chiên đà la cấp đa là ông vua vĩ đại của
Ấn độ, là anh hùng dân tộc. Sự thành công
của ông phần lớn nhờ ở tài mưu lược, khôn
ngoan của Tể tướng Chànakya. Lại giao
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA

C
924
thiệp rất thân thiện với Vương triều Tây
lưu khắc tư ở phương Tây mà đã từng cử
đại sứ Mĩ gia tô đắc ni tư (Megasthenès,
khoảng 350-290) đến Ấn độ, ở tại thủ đô
của Vương triều Khổng tước. Trong thời
gian lưu trú tại Ấn độ, ông có viết Kiến văn
lục (Ấn độ chí Ta Indika) là tư liệu rất quí
báu để hiểu rõ tình huống của Ấn độ thời
bấy giờ. Hình như vua Chiên đà la cấp đa
tin dùng Kì na giáo. Người nối ngôi ông là
Tân đầu sa la (Phạm:Bindusàra), con ông,
và vua A dục là cháu đích tôn của ông.
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHẤT THẾ
Phạm: Candragupta I
Là người khai sáng triều đại Cấp đa (Cấp
đa, Phạm: Gupta, dịch âm là Cổ phổ tháp)
vào thế kỉ thứ IV Tây lịch, ở ngôi từ năm
320 đến 330 Tây lịch, tổ phụ nguyên là
một tiểu vương ở khu vực Ma yết đà, kết
hôn với công chúa Khố mã lạp đức duy
(Phạm:Kumàra Devi) thuộc chủng tộc Lí
tra phệ, thế lực nhân đó mà được bành
trướng. Thủ đô là Ba la lị phất đa la
(Pàỉaliputra). Lúc đầu xưng hiệu là Đại
vương của các vua chúa (Phạm:
Mahàràjàdhiràja). Về sau thôn tính các
nước lân cận, chiếm cứ địa phương trung
du sông Hằng, đặt định nền móng cho đế
quốc Cấp đa. Năm ông lên ngôi (320) là kỉ
nguyên Cấp đa trọng yếu về mặt niên đại
học. Con ông là Sa mẫu đà la cấp đa (Phạm:
Samudragupta) sau nối ngôi ông.
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHỊ THẾ
Phạm:Candragupta II. Tức là vua Siêu
nhật. Còn gọi là Duy khắc lạp mã đệ đặc á

(Phạm:Vikramàditya). Ở ngôi từ năm 380
đến năm 414 Tây lịch. Là vua đời thứ 3
của Vương triều Cấp đa (Phạm: Gupta) kế
thừa sự nghiệp viễn chinh vĩ đại của vua
cha Sa mẫu đà la cấp đa, tiêu diệt các tỉnh
Tây tát đà phổ, sát nhập các đất Mã lạp
ngõa, Ô chiêm và Phổ lạp nhã cách vào
vương triều Cấp đa. Ngoài bán đảo phía
nam và tây nam Ấn độ ra, đại bộ phận đất
đai trên bản đồ Ấn độ là thuộc vương triều
Cấp đa vào thời kỳ thịnh nhất. Cao tăng
Pháp hiển của Trung quốc đã đến Ấn độ
vào đúng thời gian này (405-411). Thời đó,
có Ca lí đà sa (Phạm:Kalidasa), được gọi
là Thánh thơ, là người tiên khu của thời
đại Hoàng kim của nền văn hoá triều Cấp
đa.
CHIÊN ĐÀN HƯƠNG BÍCH CHI PHẬT
Phạm: Candana-gandha-pratyekabuddha.
Tên đức Phật trong Thai tạng giới
của Mật giáo. Là Lân dụ độc giác trong bốn
Duyên giác. Được bày vào vị trí thứ tám ở
đầu phía bắc
trong viện
Thích ca trên
Thai tạng giới
mạn đồ la. Mật
hiệu là Thanh
hương kim
cương. Hình
tượng ngài hơi
gầy (ốm) toàn
thân màu vàng
ròng, ca sa trùm
cả hai vai, tay
phải cầm chéo ca sa, bàn tay trái duỗi thẳng
quay ra ngoài, ngồi trên hoa sen đỏ. [X.
kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên; Chư thuyết

bất đồng kí Q.7; Thai tạng thất tập Q.trung].
CHIÊN ĐÀN KẾ NI TRA VƯƠNG
Tức là vua Ca nhị sắc ca của nước
Nguyệt chi. Uy đức rất lớn, chí khí hùng
mạnh, anh dũng hơn đời, không ai địch lại
Chiên Đàn Hương Bích Chi Phật
CHIÊN ĐÀ LA CẤP ĐA NHẤT THẾ

C
925
được. Cứ theo Phó pháp tạng nhân duyên
quyển 5 chép, thì nhà vua chinh phục thành
Hoa thị, khi nghị hòa, đòi thành Hoa thị
phải bồi thường chín ức vàng, vua thành
Hoa thị đem bồ tát Mã minh và chiếc bát
của đức Phật để thay thế, nhà vua cả mừng
và rút quân về nước. Nhà vua hết sức hộ
trì Phật giáo, trong đó có việc kết tập kinh
điển là nổi tiếng nhất. (xt. Ca Nhị Sắc Ca
Vương).
CHIÊN ĐÀN NHĨ
Pàli: sùkara-maddava. Cũng gọi là
Đàn nhĩ, Đàn nhung, Đàn thụ nhĩ. Là mộc
nhĩ sinh từ cây Chiên đàn. Thời xưa ở Ấn
độ, thông thường loại mộc nhĩ này được
coi là thứ thực vật trân quí hiếm có trên
đời. Cứ theo Trường a hàm quyển 3 kinh
Du hành chép, thì ngày xưa đức Phật ở trong
vườn Xà đầu tại thành Ba bà, vì con của
người thợ rèn là Chu na (Phạm, Pàli:
Cunda) mà nói pháp. Chu na nghe pháp
xong vui mừng tin chịu, bèn thỉnh đức Phật
ngày hôm sau đến nhà để nhận sự cúng
dường. Ngày ấy đức Phật và chúng đệ tử
đến nhà, Chu na dâng canh nấu với mộc
nhĩ chiên đàn, khi ấy đức Phật bảo Chu na
đừng dâng canh cho các vị tỉ khưu khác.
Đức Phật ăn xong lại nói pháp, đến nửa
đêm thì nhập Niết bàn. Nhưng cứ theo kinh
Đại ban niết bàn bảnPàlinói, thì Chu na
dângsùkara-maddava cúng dường Phật,
các học giả Tây phương căn cứ vào danh
từPàli này mà khảo chứng, thì thấy rằng,
sùkaradịch là lợn (heo); maddava, hàm
ý là khô. Như vậy sùkara-maddava giải

thích là thịt lợn rừng khô. Cũng có thuyết
giải thích là một loại thịt lợn rừng mềm.
Song, cứ theo sự nghiên cứu khảo chứng
của nhà học giả về Ấn độ học của Nhật
bản là Cao nam thuận thứ lang, thì tiếng
Pàli maddava, là tiếng Phạm màrdava,
hàm ý là vị ngon trân quí. Cho nên ông
giải thích đó là một thứ có vị ngon quí mà
lợn rừng thích ăn, tức là một loại thực vật
được gọi là nấm. [X. Pháp hoa huyền nghĩa
Q.7; Tây tạng truyền Ấn độ Phật giáo lịch
sử Q.thượng; Ấn độ Phật tích thực tả giải
thuyết].
CHIÊN ĐÀN TÂN TẬN
Củi chiên đàn đã hết. Chỉ cho việc đức
Phật đã vào Niết bàn. Củi chiên đàn được
dùng để đồ tì (hỏa thiêu) đức Phật, cho nên
nói việc đức Phật diêt độ cũng như củi hết
thì lửa tắt. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tựa].
CHIÊN ĐÀN THỤ
Cây chiên đàn. Chiên đàn, Phạm, Pàli:
candana. Còn gọi là Chân đàn thụ, Chiên
đàn na thụ, Chân đàn. Bản thảo cương mục
gọi là Bạch đàn, Đàn hương. Thuộc họ đàn
hương. Là loại cây xanh luôn, thân cao vài
trượng, gỗ thơm phức, có thể dùng để chạm
trổ; rễ nghiền thành bột, có thể dùng làm
hương thắp, hoặc chế dầu thơm, lá dài độ
năm phân tây, đầu nhọn, mọc đối nhau,
hoa có từng ngăn một. Hột trong quả lớn
bằng hạt đậu tằm, khi chín thì đen, có nhiều
dầu và rất cứng. Huyền ứng âm nghĩa quyển
23 bảo có mấy loại
đỏ, trắng và tía. Tuệ
lâm âm nghĩa
quyển 21, dẫn Tuệ
uyển âm nghĩa
quyển thượng nói,

đàn trắng có thể
chữa bệnh nhiệt,
đàn đỏ có thể trừ
bệnh phù, đều có khả năng trị bệnh, bởi
thế còn dịch là “cho niềm vui”. Còn có
chiên đàn đầu trâu (Phạm:gozìwa-candana)
đàn lòng rắn (Phạm:uragasàra-candana).
Cây Chiên Đàn
CHIÊN ĐÀN THỤ

C
926
Loại đầu trâu màu vàng tro, mùi thơm ngào
ngạt, người xưa dùng tạc tượng Phật, như
vua Ưu điền dùng gỗ thơm này để khắc
tượng Phật, khắp đời nghe tiếng; loại lòng
rắn còn được gọi là chiên đàn ô lạc ca, vì
nó đặc biệt trừ được nọc rắn độc, cho nên
gọi đàn lòng rắn. [X. Trung a hàm Q.34
Dụ kinh; luận Đại trí độ Q.10; Đại đường
tây vực kí Q.2, Q.10]. (xt. Ngưu Đầu Chiên
Đàn).
CHIÊN ĐÀN THỤY TƯỢNG
Tượng đức Phật Thích ca bằng gỗ chiên
đàn do vua Ưu điền tạo thành. Sau khi đức
Phật thành đạo, ngài lên cung trời Đao lị
ba tháng nói pháp cho mẫu hậu nghe, vua
Ưu điền nước Kiều thưởng di, khó ngăn
được nỗi nhớ nhung, bèn thỉnh Tỳ thủ yết
ma thiên, dùng gỗ chiên đàn đầu trâu tạo
hình tượng Phật, đó là pho tưọng Phật đầu
tiên. Đồng thời với vua Ưu điền tạo tượng
bằng gỗ chiên đàn, vua Ba tư nặc cũng tạo
tượng bằng vàng. Đại đường tây vực kí quyển
5 chép, tinh xá lớn ở nước Kiều thưởng di
cao sáu mươi thước, trong đó để tượng chiên
đàn do vua Ưu điền khắc. Khi ngài Huyền
trang tây du đã từng lễ bái tượng này và có
khắc tượng phỏng theo đó để mang về. Lại
vua Vũ đế nhà Lương đã từng nằm mộng
thấy tượng Phật Thích ca dời về phương
đông. Niên hiệu Thiên giám năm đầu (502),
sai Hác kiển, Tạ văn hoa, gồm tám mươi
tám người đến nước Xá vệ Ấn độ để cầu
thỉnh. Năm Thiên giám thứ 10 (511) pho
tượng khắc phỏng theo tượng của vua Ưu
điền tạc đã được đưa về đến nơi, nhà vua

sai trăm quan đón rước vào điện Thái cực
để cúng dường. Thời Nguyên đế, vua dựng
chùa Đại minh tại Kinh châu ở phía bắc
thành để tôn thờ. Lương cao tăng truyện
quyển 1 mục Trúc pháp lan chép, thời vua
Minh đế nhà Hậu Hán, nhóm ông Sái am
đi sứ phương Tây, được tượng vẽ của Phật
Thích ca mang về, Minh đế sai thợ vẽ vẽ
lại để trong đài Thanh lương và trên lăng
Hiển tiết, tượng ấy hiện nay đã không còn.
Nếu những điều nói trên đây là thực,
thì đó là tượng Phật có sớm nhất tại Trung
quốc. Kế đó là tượng do ngài Cưu ma la
thập đời Hậu Tần khi đông du mang đến.
Tượng này xưa nay rất linh nghiệm, đời đời
truyền nối, trong triều ngoài nội đều tôn
sùng, trải bốn triều Tống, Tề, Lương, Trần
thờ phụng ở chùa Long quang tại Giang
nam. Đời Tùy dời đến chùa Trường lạc tại
Dương châu, khoảng đời Ngũ đại, nhà Nam
đường đóng đô ở Kim lăng, dời tượng này
đến chùa Trường tiên, đầu đời Bắc Tống
để ở viện Vĩnh an của chùa Khai bảo tại
Biện kinh; thời Thái tôn được rước vào điện
Tư phúc để cúng dường rồi sau đó làm chùa
Khai thánh ngoài cửa Tây hoa để tôn thờ.
Đời Nguyên thờ trong đại nội, đầu đời
Thanh rước vào chùa Linh phong; năm
Khang hi thứ 5 (1666) dời đến chùa Hoằng
nhân. Trong cuộc loạn năm Canh tí (1900)
chùa bị đốt, không biết cuối cùng pho tượng
này ra sao. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.28].
CHIÊN ĐÀN YÊN
Chỉ sự đồ tì đức Phật. Đồ tì , hàm
ý là hỏa táng. Chiên đàn được dùng làm
củi để hỏa thiêu đức Phật, khi đốt khói bốc
lên, cho nên goị là “Chiên đàn yên” (khói
chiên đàn) gọi thay cho sự đồ tì đức Phật.

CHIÊN GIÁ MA NA
Phạm:Ciĩca-mànavika. Còn gọi là
Chiên xà ma, Chiên giá, Chiến giá, Hoài
bàn nữ tử. Dịch ý là bạo chí. Chỉ người con
gái Bà la môn ngăn trở việc độ chúng của
đức Phật, nàng được xếp chung với Đề bà
đạt đa, Cù già lê, Tôn đà lị. Khi đức Thế
CHIÊN ĐÀN THỤY TƯỢNG

C
927
tôn thuyết pháp ở tinh xá Kì viên, danh
tiếng của Ngài càng ngày càng nổi, ngoại
đạo ghen ghét, ngầm sai người con gái này
vào tinh xá, buộc bát gỗ ở bụng, giả làm có
mang (chửa), đứng giữa đại chúng tuyên bố
là người đang nói pháp đã tư thông với y
thị, đứa con trong bụng là dòng họ Thích.
Lúc ấy đại chúng ngơ ngác, chẳng biết thực
hư ra sao, trời Đế thích bèn hóa ra con
chuột trắng, chui vào áo của y thị, cắn đứt
những sợi dây buộc, chiếc bát gỗ liền rơi ra,
việc đã rõ ràng, đại chúng đều hoan hỉ. Khi
ấy đất tự nhiên nứt ra, người con gái rơi
xuống địa ngục A tị. Khi các ngài Pháp hiển,
HuyềnTrang đến Ấn độ vẫn còn thấy dấu
tích của cái hố sâu. [X. kinh Xuất diệu Q.10
phẩm Bài báng; Cao tăng pháp hiển truyện;
Đại đường tây vực kí Q.6].
CHIẾN CHỦ QUỐC
Chiến chủ, Phạm, Pàli: Yuddhapati.
Tên một nước xưa tại lưu vực sông Hằng
thuộc trung Ấn độ, nằm về mạn đông nước
Ba la nại. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 7 nói, thì đô thành nước này ở gần
sông Hằng, vật thực dồi dào, nhân dân no
đủ, có hơn mười ngôi Già lam, tăng đồ gần
nghìn người, đều học tập giáo pháp Tiểu
thừa, lại có hai mươi đền thờ trời, đạo khác
ở xen lẫn. Trong già lam phía tây bắc đô
thành, có ngôi Tốt đổ ba (tháp) do vua A
dục kiến tạo, trong đó có để một thăng xá
lợi của đức Phật. Về phía đông đô thành
cũng có ngôi Tăng già lam A tị đà yết thích
nô (Phạm: Aviddhakarna-sanghàràma),
dịch là Tinh xá không đeo vòng tai do nhà

vua làm cho các sa môn của nước Đổ hóa
la ở. Còn có đền thờ trời Na la diên, chỗ
đức Phật hàng phục quỷ Khoáng dã và tháp
Bình do người Bà la môn chia xá lợi (tức
Bà la môn Hương tính) kiến tạo. Vị trí của
nước này tương đương với Ngõa lạp ma tây
(Benares) hiện nay về phía đông, ở khoảng
giữa sông Hằng và sông Tang (Son), còn
đô thành thì được suy định là dải đất Cách
cát bốc (Ghàgipur) hiện nay. [X. Thích ca
phương chí Q.thượng; Cao tăng pháp hiển
truyện; A. Cunningham: Ancient Geography
of India; T. Watters: On Yuan Chwang,
vol.II; Giải thuyết Tây vực kí].
CHIẾN NẠI LA DÃ
Phạm: Candràya. Là chân ngôn của
Nguyệt thiên tử (Phạm: Candra, dịch âm
Chiến nại la). Vì mặt trăng có thể dập tắt
hết thảy phiền não nóng bức của thế gian,
mang lại sự mát mẻ cho nên gọi là Cam lộ.
Chiến, là thể của chân ngôn, có nghĩa là
không chết, trong tất cả các vị cam lộ, Tịnh
nguyệt tam muội là hơn hết, người uống vị
tam muội này, có thể xa lìa mọi thứ biến
thiên mà không chết không sống. Nại, có
nghĩa là cho; La, là nghĩa không bụi bặm,
cũng là tác dụng của mặt trăng trong; tiếng
của chữ Mạt vĩ gia dã, hàm ý là mặt trăng đi
trên trời. Lại cứ theo kinh Đại nhật quyển
2 phẩm Chân ngôn tạng chép, thì Chân
ngôn hoàn chỉnh của Nguyệt thiên tử là:
Nam ma tam mạn đa bột đà nâm chiến nại
la dã sa ha. [X. Đại nhật kinh sớ Q.10; Đại
nhật kinh nghĩa thích Q.7].
CHIẾN QUỶ
Tức vị tôn được bày bên trái cung Sư tử
ở phương trên, chỗ gần góc đông bắc trong
viện Ngoại Kim cương bộ trên Thai tạng

giới mạn đồ la của Mật giáo. Hình tượng vị
này mặc áo lót, đầu đội mũ báu, hai tay
cầm một vật giống như cái hốt, ngồi trên
đám mây năm sắc.
Tên Phạm của vị tôn này đầu tiên thấy
chép trong Huyền pháp tự nghi quĩ quyển
2 và Thanh long tự nghi quĩ quyển hạ, vốn
CHIẾN QUỶ

C
928
có xuất xứ từ hiệu tiếng Phạm Kiếm bà
(Phạm:Kampa, tức thần chấn động) được
ghi trong Đại nhật kinh sớ quyển 5. Chiến
quỉ, tức thần chấn động, được đặt ở chỗ
gần góc tây bắc trong
Thai tạng đồ tượng,
nhưng trong Thai
tạng đồ kiểu cũ thì
bày ở góc đông bắc.
Qua Đại nhật kinh
sớ, Thai tạng đồ
tượng, Thai tạng đồ
kiểu cũ cho đến
Huyền pháp tự nghi
quĩ v.v...… có thể thấy
vị trí và tên gọi của
vị tôn này có dần
dần thay đổi.
CHIẾT PHỤC NHIẾP THỤ
Chỉ sự hàng phục những kẻ ác và tiếp
nhận những người thiện. Cũng gọi là Nhiếp
chiết nhị môn. Nói tắt là Chiết nhiếp. Đây
là vì muốn làm cho Phật pháp tồn tại lâu
dài ở đời để lợi ích chúng sinh mà đặt ra.
Gặp những kẻ cứng cỏi thì dùng môn trí
tuệ phối hợp với thế lực để khiến họ phải
khuất phục mà bỏ ác tu thiện; gặp những
người nhu hòa thì dùng môn từ bi phối
hợp với đạo lực để khiến họ tiếp tục tăng
cường điều thiện.
Thắng man bảo quật quyển thượng phần
cuối (Đại 37, 23 hạ) nói: “Lực có hai thứ,
một là thế lực, hai là đạo lực. Thế lực là,
Bồ tát có khi ở ngôi vua, có thể dùng quyền
uy để ngăn chặn những kẻ làm ác, hoặc

làm trời rồng quỉ thần, khiến họ xa lìa
nghiệp ác. Đạo lực là, Bồ tát dùng sức đạo
đức, hiện thần thông biến hoá để khiến họ
dứt nghiệp ác; cứng cỏi thì phải phục, phục
khiến lìa ác, nhu hòa thì nhận, nhận khiến
ở mãi nơi pháp lành, vì thế gọi là Chiết
phục nhiếp thụ”.
Ma ha chỉ quán quyển 10 phần dưới
(Đại 46, 137 hạ) nói: “Phật pháp có hai cách,
một là nhiếp, hai là chiết, như cho yên vui,
không kể hơn kém, đó là nghĩa nhiếp; cầm
dao cầm gậy cho đến đánh đập, đó là nghĩa
chiết. Tuy cho và lấy hai cách khác nhau,
nhưng đều khiến được lợi ích”. Hai phương
pháp được dẫn trên đây đều là những
phương tiện được đặt ra để tiếp hóa chúng
sinh. [X. kinh Thắng man chương Thập
thụ; luận Du già sư địa Q.86; Du già luận kí
Q.22 phần dưới; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.1; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.10 đoạn 2; Thắng man kinh
sớ tường huyền kí Q.6].
CHIẾT THẠCH
Là một trong bốn ví dụ của tội Ba la di.
Còn gọi là Phá thạch. Thí dụ tội Ba la di
như một hòn đá đã bị đập vỡ thì không thể
liền lại được nữa, cho nên gọi là Chiết thạch.
Có nghĩa là tỉ khưu đã phạm tội Ba la di thì
không có cách nào cứu được nữa.
CHIẾT THỦY
Có hai nghĩa:
1. Chỉ nước đã rửa bát đũa thìa vào rồi
thì đổ đi.
2. Chỉ nước sạch để rửa bát đũa thìa.
Còn gọi là Khí bát thủy . Chiết,
hàm ý bỏ đi, hủy bỏ. Khi lấy nước (chiết
thủy) thì miệng bát phải hướng vào khoảng
bên trong. Cứ theo Nhập chúng tu tri

(những điều cần biết khi nhập chúng) của
Tôn thọ nói, thì không được dùng nước sôi
để rửa bát, khi múc nước không được để
chảy ra trên mặt đất, cũng không được gây
bất cứ tiếng động nào. Bài kệ được đọc khi
đổ nước vào thùng, gọi là Chiết thủy kệ.
Ngoài ra, cái đồ đựng nước gọi là Chiết thủy
Chiến Quỉ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CHIẾT PHỤC NHIẾP THỤ

C
929
khí. Đồ này phần nhiều dùng cái thùng gỗ
vuông, cho nên gọi là chiết thủy dũng; hình
dáng giống như cái thùng nhỏ thông thường,
nhưng một bên thùng có lắp cán.
CHIÊU ĐỀ
Phạm: catur-diza,Pàli: Catu-disa.
Dịch âm là Chá đấu đề xá. Còn gọi là Chiên
đấu đề xá. Dịch ý là bốn phương, tăng bốn
phương, phòng tăng bốn phương. Tức chỉ
cho nhà khách mà tăng chúng từ bốn
phương (Chiêu đề tăng) đến đều có thể nghỉ
lại qua đêm. Vì thế, những vật chung của
tăng đoàn, hoặc các vật mà đại chúng cùng
có thể sử dụng được gọi là Chiêu đề tăng
vật, hoặc tứ phương tăng vật.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
14 nói, thì quỉ Tì sa đem một hang núi bố
thí cho Chiêu đề tăng. Cao tăng pháp hiển
truyện nói, kiến thiết phòng tăng bốn
phương để cung cấp cho khách tăng. Lại
phiên dịch danh nghĩa tập quyển 7 chép,
niên hiệu Thủy quang năm đầu (424), Thái
vũ đế nhà Bắc Ngụy tạo lập già lam, gọi là
Chiêu đề, người đời bèn lấy Chiêu đề làm
tên gọi khác của chùa viện.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 16
chép, thì tiếng Phạm catur-diza, dịch âm
là Chá đấu đề xa, nói tắt là Chá đề , vì
hình dáng chữ chá ( ……) và chữ chiêu ( .)
gần giống nhau, cho nên thông thường dễ
lầm mà nói là Chiêu đề. Lại cứ theo Tục
cao tăng truyện quyển 2, Tuệ lâm âm nghĩa
quyển 26 chép, thì cũng có thuyết giải nghĩa
hai chữ Chiêu đề là: Chiêu, tức mời, dẫn;
đề, tức nắm tay nhau cùng đi, thuyết này

thấy lại càng sai lầm hơn nữa. Còn Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 41 thì bảo, Chế để
(Phạm:caitya) người xưa gọi là Chi đề,
Chiêu đề; thuyết này lẫn lộn giữa Chiêu đề
và Chế để , cũng lại sai nốt. [X. kinh Bi hoa
Q.8; luật Ngũ phần Q.9; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.hạ phần 2; Đại tống tăng
sử lược Q.thượng; Thích thị yếu lãm
Q.thượng].
CHIÊU ĐỀ THIÊN TUẾ TRUYÊN KÍ
Gồm chín quyển. Do vị tăng Nhật bản
là Nghĩa trừng soạn. Thu vào Đại Nhật bản
Phật giáo toàn thư quyển 105. Nội dung
tường thuật về sự sáng lập đạo tràng giới
luật tại Nhật bản là chùa Đường chiêu đề
mới và cũ, đồng thời thu chép sự tích của
các nhà truyền luật và thuyết minh luật.
Chia làm ba phần Thượng, Trung, Hạ, mỗi
phần đều ba quyển: ba quyển thượng gọi là
Truyền luật thiên, tức là tiểu sử của các vị
trụ trì chùa Đường chiêu đề qua các đời; ba
quyển Trung chia làm bốn thiên Minh luật,
Vương thần, Cư sĩ và Ni nữ; ba quyển hạ
chia làm mười bốn thiên Nhà điện, các việc
cũ, các tích cũ, Linh báu, Linh tượng, các
việc pháp, các viện chi nhánh, sự soạn
thuật, phong lục, biện sự sai lầm, giải quyết
sự hoài nghi, các thuyết khác, chép thêm
những chỗ còn thiếu sót, liên danh v.v...…
CHIÊU ĐỖ LA
Phạm:Catura. Trong Mật giáo, là một
trong mười hai thần tướng Dược sư, thần
vương Dạ xoa ủng hộ Phật pháp. Còn gọi
Tùng đỗ la, Chiêu trụ
la, Đề đồ la, Chu đỗ la,
Chiếu đầu la. Dịch ý là
nhanh nhẹn, khéo léo.
Cứ theo Dược sư lưu ly

quang vương thất Phật
bản nguyện công đức
kinh niệm tụng nghi
quĩ cúng dường pháp,
thì Đại tướng Dược xoa
Chiêu đỗ la thân mầu
xanh, cầm dùi báu; Chiêu Đỗ La
CHIÊU ĐỖ LA

C
930
trong phép tu Dược sư bố đàn thì thân màu
lam, tay cầm gậy. [X. kinh Dược sư lưu li
quang như lai bản nguyện công đức; kinh
Đà la ni tập Q.2; kinh Dược sư thất Phật
cúng dường nghi quĩ như ý vương; Dược sư
lưu li quang như lai tiêu tai trừ nạn niệm
tụng nghi quĩ]. (xt. Dược Sư Thập Nhị Thần
Tướng).
CHIÊU ĐƯỜNG
Chỉ nhà Khai sơn. Đối lại với nhà “Tổ
sư”. Nhật bản gọi nhà thờ các tổ sáng lập
(khai sơn) ra các chùa, các am là Chiêu
đường. Nguồn gốc có lẽ noi theo chế độ
Chiêu mục đường. của Trung quốc,
tức các tôn miếu cổ.
CHIÊU HỒN PHÁP
Là phép tu bí mật để trừ linh hồn tác
quái và cầu sống lâu. Còn gọi là Chiêu hồn
tác pháp, Diên mệnh chiêu hồn pháp, Khứ
thức hoàn lai pháp. Cứ theo kinh Đại giáo
vương (bản ba mươi quyển) quyển 14 chép,
thì khứ thức hoàn lai, có nghĩa là tâm thức
y vào thân mà trụ, cho nên không thể lìa
thân mà đi một mình, sự sống của kiếp này
sắp hết, thì thức, tâm do nghiệp kiếp trước
cảm được cũng sắp diệt, lúc này dùng sức
Khế ấn chân ngôn gia trì, giúp cho các
nghiệp trước, khiến cho thức, tâm đi và đến
nối nhau mà kéo dài sự sống của kiếp này,
giống như cái mà sách ngoài nói là phản
hồn (hồn trở lại), cho nên cũng gọi là Chiêu
hồn pháp.
Xuất tam tạng kí tập quyển 5 tân tập
nghi kinh ngụy soạn tạp lục, có ghi kinh
Quán đính độ tinh chiêu hồn đoạn tuyệt

phục liên 1 quyển. Kinh Quán đính quyển
12 có ghi Tục mệnh pháp. Lại cứ theo pháp
uyển châu lâm quyển 97 chép, thì phép
chiêu hồn phổ thông là đem quần áo của
người chết đắp lên xác chết để gọi hồn
phách. [X. Chư kinh yếu tập Q.19].
CHIÊU HUYỀN THẬP THỐNG
Tên gọi một chức quan tăng được đặt
ra ở đời Bắc Tề. Cứ theo Tục cao tăng truyện
quyển 8 Pháp thượng truyện chép, thì vào
năm Thiên bảo thứ 2 (551) vua Văn tuyên
nhà Bắc Tề đặt ra chức Thập thống, sai
Pháp thượng làm đầu Thập thống, gọi là
Chiêu huyền đại thống, cũng gọi là Chiêu
huyền thống, còn chín người kia thì gọi là
Thông thống, nói gộp lại là Chiêu huyền
Thập thống. Chín người Thông thống đa
số là học trò của ngài Pháp thượng và của
ngài Tuệ quang, bậc thạc đức luật học thời
bấy giờ.
CHIÊU HUYỀN TỰ
........
Còn gọi là Chiêu huyền tào. Là quan
thự do Bắc triều thiết lập để cầm đầu tăng
giới vào thế kỉ thứ V đến thế kỉ thứ VI Tây
lịch. Sau pháp nạn diệt Phật của Thái vũ
đế nhà Bắc Ngụy, Văn thành đế lên nối
ngôi, niên hiệu Hưng an năm đầu (452), hạ
lệnh phục hưng Phật giáo, đồng thời, đặt
Giám phúc tào làm cơ cấu Tăng quan trung
ương, tăng quan chủ sự lấy Đạo nhân thống
làm chánh, Đô duy na làm phó. Niên hiệu
Hòa bình năm đầu (460), đổi là Chiêu huyền
tự, đặt một Đại thống, một Thống, ba Đô
duy na và các viên Tào công, Chủ bạ để
thống nhiếp các Sa môn tào và Châu thống,
Quận thống, Huyện thống tại các châu, và
phán quyết các Tăng Ni phạm tội. Các đời

Bắc triều đều dùng theo chế độ này, có sửa
đổi đôi chút. Nhưng Nam triều thì không
dùng các danh xưng như trên, mà đặt ra
các Tăng quan gọi là Tăng chính, Tăng chủ,
Pháp chủ. Đời Tùy đổi Chiêu huyền tự làm
“Sùng huyền thự”, đặt dưới Hồng lô tự (là
CHIÊU ĐƯỜNG

C
931
cơ cấu tiếp đãi khách nước ngoài và những
người đến triều cống), đến đời Đường cũng
có đặt Sùng huyền thự. [X. Tùy thư bách
quan chí thứ 22]. (xt. Tăng Quan, Quản
Thuộc Tăng Ni).
CHIÊU MINH THÁI TỬ (499-529)
Là con trưởng của vua Vũ tiêu diễn đời
Nam triều Lương, tên là Thống, tự Đức thi.
Sinh ra đã thông minh, ba tuổi học Hiếu
kinh, Luận ngữ, năm tuổi đọc khắp năm
kinh. Niên hiệu Thiên giám năm đầu (502)
được lập làm Hoàng thái tử. Vũ đế phát
triển Phật giáo, Thái tử cũng tin sâu Phật
pháp, thụ giới Bồ tát, giữ gìn nghiêm cẩn,
xem khắp các kinh, suy cứu giáo chỉ. Ông
lập riêng điện Tuệ nghĩa ở trong cung,
thỉnh các vị cao tăng vào giảng diễn bàn
luận. Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520),
tháng 4, điện Tuệ nghĩa mưa Cam lộ. Thái
tử soạn Giải nghĩa nhị đế, bàn về chân tục,
cảnh mê ngộ. Thái tử là người hiếu kính
chân thành, đối với những kẻ phạm tội,
phần nhiều rộng rãi tha thứ, thiên hạ đều
cho là có lòng nhân
từ, hơn hai mươi
năm không nghe
đàn hát, thường mời
các nhà văn học vào
thảo luận kinh sách,
trong Đông cung
tàng trữ có đến ba
vạn cuốn sách, từ
đời Tấn, Tống đến
nay, thật là một việc
ít có. Tháng 3 năm

Đại thông thứ 3
Thái tử lâm bệnh, đến tháng 4 thì mất,
hưởng dương ba mươi mốt tuổi. Trong triều
ngoài nội ai cũng thương tiếc. Thụy hiệu
“Chiêu minh”. Tác phẩm có Văn tập 20
quyển, còn biên soạn Cổ kim điển cáo văn
ngôn chính tự 10 quyển, Anh hoa tập 20
quyển, Văn tuyển 30 quyển. [X. Lương thư
Q.8; Cư sĩ truyện Q.9].
CHIÊU MINH THIỀN TỰ
Chùa trên ngọn Ngọc bình núi Thiên
mục nằm về mạn đông huyện Lâm an tỉnh
Chiết giang. Thái tử Chiêu minh nhà Lương
sáng lập chùa này để làm nơi tu thiền, thời
ấy gọi là Chiêu minh viện, sư Bảo chí cũng
đã từng chú tích tại đây. Tương truyền
khoảng năm Đại thông (527-528) đời
Lương được ban hiệu “Chiêu minh thiền
tự”, Đường, Tống trở đi trải bao hưng phế,
sau bị thiêu hủy vào cuối đời Nguyên. Năm
Hồng vũ thứ 10 (1377) đời Minh đựơc làm
lại, các sư Vô thú Như không triều Minh,
Độc siêu, Đạo nguyên đời Thanh đã từng ở
đây. Năm Hàm phong 11 (1861) bị quân
Thái bình thiên quốc phá hủy thành là một
đống gạch ngói tan hoang. Về sau sư Trí
hải, Đốn giác và đệ tử là Tĩnh năng Viên
tham, từ phía tây núi Thiên mục đến, lần
lượt sửa sang và dần dần đã khôi phục được
cảnh cũ. Trong chùa có Đại hùng bảo điện,
điện Vi đà, gác Nghìn Phật, lầu để kinh
v.v..…. gác Nghìn Phật là do Bảo phương kiến
thiết, trong đặt một nghìn pho tượng Phật
bằng đồng mầu vàng từ thời Tống, Nguyên.
[X. Thiên mục sơn danh thắng chí (Tiền
văn soạn)].
CHIÊU NHƯ (1276-1312)
.....

Vị tăng tông Lâm tế đầu đời Nguyên.
Người Tân cam, Giang tây, họ Dương. Bảy
tuổi học Phật tại viện Hương thất chùa Kiến
hưng ở quê nhà, mười chín tuổi xuống tóc,
năm sau thụ giới. Lần lượt bái yết các sa
môn Trí minh, Tổ khâm ở Tuyết nham.
Năm Chí nguyên 19 (1282), sư nhận làm
Thủ tọa Ngưỡng sơn. Về sau sư ở các chùa
Thái Tử Chiêu Minh
CHIÊU NHƯ

C
932
Hưng hóa thiền tự tại Thái bình, Tuệ lực
thiền tự trên núi Thụy quân, Tiến phúc
thiền tự ở Đông hồ. Năm Nguyên trinh thứ
2 (1296) sư được ban hiệu “Phổ chiếu đại
thiền sư”. Tháng 6 niên hiệu Hoàng khánh
năm đầu nhập tịch, thọ sáu mươi bảy tuổi.
Có Hải ấn hoà thượng ngữ lục lưu hành ở
đời. Lý thích, Tăng đức dụ soạn bài minh
tháp. [X. Hải ấn hòa thượng ngữ lục phụ
tháp minh].
CHIẾU ĐƯỜNG
Giữa khoảng cửa sau của nhà tăng và
chỗ rửa mặt rửa tay, có một hành lang mà
nóc rất cao, ánh sáng không lọt vào được,
cho nên phải để một cửa sổ trên nóc lợp
kính để ánh sáng chiếu xuống, gọi là chiếu
đường. Về sau, trong các Tùng lâm, thường
đặt một chiếc ghế Thiền ở nhà Chiếu đường
là nơi vị Thủ tọa thay thế vị trụ trì nói pháp
và chỉ đạo chúng tăng. Ngoài ra, đời sau,
thường dùng lẫn lộn “Chiêu đường” và
“Chiếu đường”. Tại Nhật bản, Chiêu đường
là chỉ riêng nhà thờ các vị Tổ sư đã khai
sáng các chùa các am, đối lại với “Tổ sư
đường” là nơi thờ từ Bồ đề đạt ma cho đến
các vị tiền tổ trải qua các đời kể cả tổ khai
sáng của bản tự. [X. Sắc tu bách trượng
thanh qui Q.5 mục Phương trượng đặc vị
tân quải đáp trà].
CHIẾU GIÁM
Tức soi thấy. Chỉ Phật và Bồ tát soi thấy
suốt các hành vi của chúng sinh; bởi thế
còn dùng câu “Chiếu giám vô tư” để biểu
thị thái độ công bằng vô tư của Phật và Bồ
tát đối với hết thảy chúng sinh.

CHIẾU TỊCH
Chiếu, có nghĩa là sức diệu dụng của
chân như chiếu rọi khắp mười phương;
Tịch, có nghĩa là cái thể mầu nhiệm của
chân như xa lìa mọi lỗi lầm. Tướng thực
của sự diệu dụng là thể vắng lặng, gọi là
Chiếu tịch (chiếu rọi mà vẫn vắng lặng) ;
chỗ thực của thể vắng lặng là sự diệu dụng,
gọi là tịch chiếu. (Vắng lặng mà vẫn chiếu
rọi).
CHINH CỔ
Tức là cái trống làm bằng kim thuộc.
Còn gọi là Chung cổ, Thường cổ, Chinh
(cái chiêng). Còn gọi là chiêng và trống nói
gộp lại. Trước khi vào pháp hội, đánh trống
để thông báo, hoặc đánh trước giờ niệm
Phật. Trong văn hiến xưa, có chép tên
chiêng, trống, tức là các nhạc khí dùng trong
vũ nhạc, nhã nhạc và âm nhạc Phật giáo.
Nay là một trong các pháp khí được dùng
hàng ngày tại các
chùa ở Nhật bản.
Hai bên phía
ngoài trống có
vòng móc, dùng
để treo trên giá gỗ.
Trong vũ nhạc
thường dùng hai
trống to nhưng
hiện nay chỉ có
một trống treo
trong bái đường.
Đến đời sau, hình dáng trống được thu nhỏ
lại và để bằng trên cái giá ba góc, khi niệm
Phật, dùng dùi gỗ gõ lên mặt trống, nhịp
trống và tiếng niệm Phật hòa nhau. [X. Hậu
hán thư đế hậu kỉ 1 thượng; Oa danh loại
tụ sao Q.4 mục Chinh cổ; Loại tụ danh vật

thảo Q.317].
CHINH KHẤU
Khi niệm Phật, vừa đánh cái chậu hình
Chinh Cổ
CHIẾU ĐƯỜNG

C
933
giống như cái chiêng, vừa đi trên đường
để xin của bố thí, gọi là Chinh khấu. Lại
người đánh chiêng cũng gọi là Chinh khấu.
Đời sau tiếng Chinh khấu hàm ý là xin
ăn.
CHÍNH ÁN BÀNG ĐỀ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chính
bàng, chỉ mặt chính mặt bên; án đề, hàm
ý là tay vỗ gươm, nắm lấy dao. Như vậy,
chính án, ý là mặt chính giơ gươm đối
nhau; bàng đề có nghĩa là mặt bên cầm
dao xông tới. Đây thí dụ cái cơ pháp của
thầy tiếp hóa học trò biến hóa một cách
tự do tự tại; có lúc đánh ở trước mặt, nêu
thẳng Đệ nhất nghĩa đế, khi thì dùng
phương thức đánh úp từ bên cạnh, khiến
người học trong lúc tiến thoái tự nhiên
mà tiến vào đạo.
Bích nham lục tắc 65 (Đại 48, 196 trung)
nói: “Liệu cơ nhìn mặt là cái cơ mưu bẫy
hổ (cọp); nắm gươm cầm dao (chính án
bàng đề) là cái sách lược bắt giặc”.
CHÍNH BIẾN TRI
........
Phạm: samyak-saôbuddha, dịch âm:
Tam miệu tam phật đà. Là một trong mười
hiệu của đức Phật. Còn gọi Tam da tam
phật đàn, Chính biến trí, Chính biến giác,
Chính chân đạo, Chính đẳng giác, Chính
đẳng chính giác, Chính giác đẳng, Chính
đẳng giác giả. Tam miệu, là chính; Tam,
là khắp; Phật đà, là hiểu, biết. Chính biến
tri, tức là biết khắp hết thảy pháp một
cách chân chính. Ngoài ra, tiếng Phạm:
samyak-saôboddhi, dịch âm là Tam

miệu tam bồ đề, dịch cũ là Chính biến
tri, Chính biến tri đạo, dịch mới là Chính
đẳng giác, Chính đẳng chính giác. “Bồ
đề” nói về pháp. “Phật đà” nói về người.
Bởi thế, Tam miệu tam bồ đề là nói chính
biến tri,chính đẳng giác, còn Tam miệu
tam phật đà là chỉ bậc chính biến tri,bậc
Chính đẳng giác. (xt. Thập Hiệu, Chính
Giá, A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ
Đề).
CHÍNH BIẾN TRI BỘ
...........
Tức là Phật bộ. Chính biến tri, là một
trong mười hiệu của đức Phật, bởi thế,
Chính biến tri bộ trong Mật giáo là tên gọi
khác của Phật bộ. Một trong ba bộ của Thai
tạng giới, một trong năm bộ của Kim cương
giới. Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại 39, 645
thượng), nói: “Hoặc chỉ vào cửa Tam muội
chính biến tri bộ”.
CHÍNH BIẾN TRI HẢI
Biển chính biến tri. Chính biến tri, là
một trong mười hiệu của Phật, ý nói đức
Phật biết khắp hết thảy pháp một cách chân
chính, cái “biết” ấy sâu rộng mông mênh
như biển, không thể đo lường được, cho
nên dùng biển để thí dụ. Kinh Quán vô
lượng thọ (Đại 12, 343 thượng), nói: “Biển
chính biến tri của chư Phật, theo tâm tưởng
sinh”. [X. Vãng sinh luận chú Q.thượng].
(xt. Chính Biến Tri).
CHÍNH CƠ
Có nghĩa cơ loại chính đáng, tức là căn
cơ thích hợp để nhận lãnh sự giáo hoá.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần trên
(Đại 33, 748 thượng) nói: “Thiện ác vị lai là
chính cơ vậy”. Tịnh độ chân tông Nhật
bản lấy những kẻ phàm phu tội ác làm

chính cơ của bản nguyện tha lực nên có
thuyết chính cơ người ác, chính cơ người
nữ. Lại cơ phát tâm liền đến là chính cơ
trong các cơ. [X. An lạc tập Q.thượng]. (xt.
Ác Nhân Chính Cơ, Cơ).
CHÍNH CƠ

C
934
CHÍNH CUNG KÍNH KINH
...........
Có một quyển. Còn gọi là Chính pháp
cung kính kinh, Uy đức đà la ni trung thuyết
kinh, Thiện kính kinh, Ưng cung kinh. Do
ngài Phật đà phiến đa đời Bắc Ngụy dịch.
Thu vào Đại chính tạng tập 24. Nội dung
nói về phép tắc tỷ khưu kính pháp, kính
thầy, cùng với kinh Thiện cung kính do
ngài Xà na quật đa đời Tùy dịch là cùng
bản mà khác dịch. [X. Lịch đại tam bảo kỉ
Q.9, Q.13; Đại đường nội điển lục Q.4].
CHÍNH ĐẠO
.....
Chỉ đạo trung chính, là đại đạo ngay
thẳng hướng tới Niết bàn; là đạo chính chân
vô lậu, đối lại với tà đạo. Cũng gọi chính
chân đạo. Nói theo nghĩa rộng, đối lại với
tà đạo, ác đạo mà gọi Phật đạo là chính
đạo; đạo của Tam thừa tu hành cũng gọi là
chính đạo. Nói theo nghĩa hẹp thì chỉ tám
chính đạo gồm chính kiến, chính tư duy
v.v...… Lại theo Nhiếp đại thừa luận thích
bản dịch đời Lương quyển 15 chép, thì
chính đạo tức là trí vô phân biệt. [X. kinh
A hàm Q.14; Đại thừa nghĩa chương Q.16
phần cuối; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.trung
đoạn dưới]. (xt. Bát Chính Đạo).
CHÍNH ĐỊNH NGHIÊP
........
Chỉ nghiệp quyết định chính xác hoặc
nghiệp được tuyển định. Cũng gọi Chính
nghiệp, Định nghiệp. Trong Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa của ngài Thiện đạo thuộc
tông Tịnh độ đời Đường nói, một lòng

chuyên niệm danh hiệu đức Phật A di đà,
bất luận đi đứng ngồi nằm, thời tiết lâu mau
đều niệm niệm không bỏ, gọi là Chính định
nghiệp, cũng tức là hạnh xưng danh niệm
Phật thuận với bản nguyện của Phật A di
đà. Lại trong Vô lượng thọ Phật kinh thích,
sư Nguyên không thuộc tông Tịnh độ Nhật
bản nói, xưng danh niệm Phật là hạnh bản
nguyện của Phật A di đà, không những chỉ
là Chính nghiệp quyết định vãng sinh, mà
cũng còn là hạnh được tuyển định trong
biển thệ nguyện của chư Phật. [X. Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập; Tịnh độ
tông yếu tập Q.2]. (xt. Chính Trợ Nhị
Nghiệp).
CHÍNH ĐỊNH TỤ
.........
Phạm:samyaktva-niyata-ràzi, Pàli:
sammatta-niyata-ràsi. Là một trong ba
tụ. Còn gọi Chính tính định tụ, Chính định,
Đẳng tụ, Thiện tụ. Hoặc gọi Trực kiến tế.
Chỉ người chắc chắn được chứng ngộ trong
số chúng sinh. Theo luận Câu xá quyển 10
chép, thì các bậc thánh từ ngôi Kiến đạo
trở lên, đã dứt hết “Kiến hoặc” được quả Li
hệ rốt ráo chẳng lui, định trong chính tính
Niết bàn trạch diệt, cho nên gọi là Chính
định. Lại những người ở giai vị Bồ tát từ
ngôi Thập tín trở lên, cũng gọi là Chính
định. (xt. Tam Tụ).
CHÍNH ĐƯỜNG
Chỉ nhà phương trượng trong Thiền lâm,
tức là nơi ở của vị trụ trì chùa. Còn gọi là
Tẩm đường (nhà ngủ). Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 8 Qui dương sơn Vô liễu
thiền sư truyện (Đại 51, 260 hạ), nói: “Đọc
kệ xong, nghiễm nhiên ngồi tịch, chôn tại
chính đường, gần hai mươi năm”. [X. Thiền

lâm tượng khí tiên điện đường môn]. (xt.
Phương Trượng).
CHÍNH GIÁC
.....
I. Chính giác. Phạm: samyaksaôbodhi
Pàli: sammà-sambodhi. Chỉ
CHÍNH CUNG KÍNH KINH

C
935
sự giác ngộ chân chính. Còn gọi Chính
giải, Đẳng giác, Đẳng chính giác, Chính đẳng
chính giác, Chính đẳng giác, Chính tận giác.
Đẳng, là nói về lý được chứng; tận, là nói
về hoặc bị đoạn. Tức là tiếng nói tắt của
Vô thượng đẳng chính giác, Tam miệu tam
bồ đề. Tiếng Phạm:sambodhi, dịch ý là
chính giác, dịch âm là Tam bồ đề. Có nghĩa
là trí biết chân chính chứng ngộ hết thảy
các pháp, là thực trí của Như lai, vì thế,
thành Phật còn gọi là “Thành Chính giác”.
Đức Phật A di đà đã thành tựu chính giác
qua mười kiếp rồi; cái giây phút thành Phật
đầu tiên gọi là một niệm chính giác. Lại
hoa sen bên Tịnh độ cực lạc là y vào sự
thành tựu chính giác của đức A di đà Như
lai mà có, cho nên gọi là hoa chính giác.
Trên đây là chính giác nói theo nghĩa
rộng. Còn nói theo nghĩa hẹp, thì đặc biệt
chỉ cho đức Thích tôn ngồi trên tòa kim
cương ở gốc cây bồ đề mà giác ngộ pháp
duyên khởi, chứng được giải thoát. Trường
a hàm quyển 2 kinh Du hành (Đại 1,15
hạ), nói: “Đức Phật thủa xưa, bên sông Uất
bề la ni liên thuyền, dưới cây A du ba ni
câu luật, mới thành chính giác”. Lại trong
năm giáo do tông Hoa nghiêm phân định,
thì đức Thích tôn mới thành chính giác là
chỉ sinh thân Thích ca thực thành trong
“Tiểu thừa giáo”. Chỉ thân hóa tam tướng
thị hiện trong “Thủy giáo”, chỉ báo thân
đầy đủ mười địa trong “Chung giáo”, trong
“Đốn giáo” thì gọi là pháp thân mới thành,
trong “Viên giáo” thì là ý vị thành chính
giác tràn khắp Nhân đà la võng vô biên

thế giới niệm niệm mới mới. [X. kinh Tạp a
hàm Q.12; Trung a hàm Q.56; kinh La ma;
Vãng sinh luận chú Q.thượng; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.2]. (xt. Chính Biến
Tri, A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề).
II. Chính giác(1091-1157) Vị tăng tông
Tào động đời Tống. Người Thấp châu (Sơn
tây) họ Lí. Mười một tuổi xuất gia, mười
bốn tuổi thụ giới Cụ túc, mười tám tuổi xuất
du tham học. Một ngày nọ sư nghe tăng
tụng kinh Pháp hoa, đến câu “Mắt do cha
mẹ sinh, thấy hết ba nghìn cõi”, chợt thấy
tỉnh ngộ. Sư đã nghe danh ngài Tử thuần ở
Đơn hà, bèn đến tham lễ và hỏi đạo, nghe
xong, trong lòng thấy lâng lâng, không còn
chút gì vướng vít, lúc đó sư mới hai mươi
ba tuổi. Khi ngài Đơn hà trở về ở chùa Đại
thừa tại Đường châu, sư cũng đi theo. Năm
Tuyên hòa thứ hai (1120) sư dời đến ở chùa
Đại hồng. Không bao lâu đáp lời thỉnh cầu
của Chân yết chùa Trường lư, sư về mở
trường giảng pháp. Có đến một nghìn bảy
trăm người nghe, tất cả đều thán phục. Sư
lưu lại đây sáu năm, rồi chuyển đến chùa
Phổ chiếu tại Từ châu để hoằng pháp, đồng
thời, thừa tự áo bát của ngài Đơn hà.
Niên hiệu Kiến viêm năm đầu (1127) sư
dời đến ở chùa Thái bình tại Thư châu, sau
chuyển đến hai chùa Viên thông và Năng
nhân ở Giang châu. Sư lại lên núi Vân cư
tham yết ngài Viên ngộ Khắc cần, ngài Khắc
cần và An định quận vương cùng thỉnh sư
trụ trì chùa Trường lư. Năm Kiến viêm thứ
3 sư qua sông Triết đến Minh châu lễ bái
nuí Phổ đà, khi đi qua núi Thiên đồng, Quận
thú khẩn khoản
mời sư trụ trì
chùa Thiên

đồng. Sư ở chùa
Thiên đồng
trước sau gần ba
mươi năm, sửa
sang già lam,
chỉnh đốn thanh
qui, đời gọi là
Thiên đồng hòa
thượng và được
tôn làm tổ Trung hưng chùa Thiên đồng.
Vào những năm cuối đời Bắc Tống, thời
thế li loạn, tông phong sa sút, lưu tệ trăm
mối, sư bèn nêu cao tông phong chính
Chính Giác
CHÍNH GIÁC

C
936
truyền của Thiền tông, đồng thời đề xướng
Thiền phong “Tọa thiền”, “Mặc chiếu”, đời
gọi là Mặc chiếu thiền, Hoành trí thiền.
Tháng 9 năm Thiệu hưng 27, sư thị tịch,
thọ sáu mươi bảy tuổi. Được ban hiệu
“Hoành Trí Thiền Sư”. Sư soạn Thiên đồng
bách tắc tụng cổ, sau ngài Vạn tùng Hành
tú đời Nguyên đã căn cứ vào đó để viết
“Thung dung lục”. Ngoài ra, còn có Hoành
trí quảng lục 9 quyển; Hoành trí Giác thiền
sư ngữ lục 4 quyển, Hoành trí hoà thượng
ngữ yếu 1 quyển. [X. Tục truyền đăng lục
Q.17; Ngũ đăng hội nguyên Q.14; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.30; Đại minh cao tăng
truyện Q.5].
CHÍNH GIÁC HOA
Chỉ cho hoa sen, tức dùng hoa sen để
thí dụ chính giác của Phật. Sự chính giác
của Phật đã thoát li các phiền não tạp nhiễm,
quả trí sáng láng, cũng như hoa sen đã nhô
lên khỏi bùn nhơ, trong sạch mầu nhiệm,
vì thế được dùng làm thí dụ. Lại hoa sen ở
cõi Tịnh độ cực lạc cũng gọi là hoa Chính
giác.
CHÍNH GIÁC NHẤT NIÊM
...........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chính giác, tức là đã chứng được giải thoát.
Chính giác nhất niệm, tức là một niệm lúc
ban đầu khi đức Phật A di đà thành tựu
quả Phật chính giác đã qua mười kiếp rồi.
Còn gọi là Thập kiếp chính giác sát na.
Đây là giáo thuyết của phái Tây sơn thuộc
tông Tịnh độ Nhật bản. Lại cái niệm qui
mệnh của chúng sinh ba đời và cái tâm

xưng niệm của hữu tình mười phương, cũng
gọi là chính giác nhất niệm. Một niệm Chính
giác của Di đà Như lai trong mười kiếp, đã
thành tựu cơ pháp (chúng sinh và Phật lực)
nhất thể của thể tự giác, một niệm ấy có
thể dọc cùng ba đời, ngang khắp mười
phương, chúng sinh mười phương ba đời
có khả năng vãng sinh trong một niệm ấy,
cho nên, nhân quả vãng sinh của chúng
sinh trong mười phương ba đời tuy có trước
sau khác nhau, nhưng đều nhiếp trong một
niệm chính giác mà đức Phật A di đà đã
thành tựu. [X. An tâm quyết định sao]. (xt.
Cơ Pháp Nhất Thể).
CHÍNH GIÁC TỰ
........
I. Chính giác tự. Vị trí chùa trên núi
Tứ tổ (Sơn tây) huyện Hoàng mai tỉnh Hồ
bắc. Còn gọi là Tứ tổ tự, Từ giác tự. Do tổ
thứ tư của Thiền tông là Đạo tín sáng lập
vào khoảng năm Vũ đức (618-626) đời
Đường, về sau tổ Đạo tín cũng nhập tịch
tại đây. Núi Tứ tổ còn được gọi là núi Song
phong, núi Phá đầu, núi Phá thạch. (xt. Tứ
Tổ Tự).
II. Chính giác tự. Chùa ở Bắc bình,
được xây dựng vào năm Thành hóa thứ 9
(1473) đời Minh. Nền tháp rất lớn, hình
thức khác lạ, cao độ 16m, phần trên tháp
có năm tòa tháp Phật cao khoảng 10m. Tòa
ở chính giữa cao 13 tầng, bốn tòa ở bốn
góc mỗi tòa cao 11 tầng. Trong tháp có
Tháp Kim Cương Bảo Tọa
(Chùa Chính Giác Bắc Bình)
CHÍNH GIÁC HOA

C
937
đường quanh co đi suốt lên đỉnh tháp, có
khắc kinh Phật bằng tiếng Phạm; tháp được
bao bọc bằng lớp lan can đá chạm trổ rất
tinh vi.
Chùa chỉ còn năm tòa tháp Kim cương
bảo tọa với những cổ thụ tùng bách um
tùm.
CHÍNH HÀNH
Phạm: samyak-pratipatti, Pàli:
sammà-paỉipatti. Chỉ việc làm không
quanh co xiên xẹo. Tức là hành vi chính
đáng, lấy lời đức Phật dạy làm tiêu chuẩn,
nền tảng, trái lại với “tà hành ”; hoặc
đối lại với hành vi tạp nhạp, phụ trợ mà
nói là chính hành. Lại hành vi do nguyên
nhân trực tiếp mà thành, gọi là chính hành;
hành vi do nguyên nhân gián tiếp mà thành
gọi là trợ hành ..
Cứ theo kinh Bát chính đạo chép, thì
thấy không đúng, nghĩ không đúng, nói
không đúng, sửa không đúng, cầu không
đúng, làm không đúng, ý không đúng và
định không đúng, gọi là tám tà hành; trái
lại, thấy đúng, nghĩ đúng cho đến ý đúng,
định đúng thì gọi là tám chính hành. Cứ
theo Trung a hàm quyển 38 kinh Anh vũ
và luận Đại trí độ quyển 48 chép, thì tám
chính đạo trái lại với tà hành của ngoại đạo
phàm phu là thuộc chính hành.
Các nhà có nêu ra mấy thuyết về chính
hành. Như luận Du già sư địa quyển 64
nêu ba chính hành: đối với Phật bảo, phải
tu cúng dường thừa sự, đối với Pháp bảo,
phải tu phương tiện Du già, đối với Tăng
bảo, phải tu cùng nhận của pháp. Đại thừa

trang nghiêm kinh luận quyển 12 lấy sáu
Ba la mật làm chính hành, tức là bố thí,
giữ giới, nhịn nhục, tinh tiến, thiền định và
bát nhã. Luận Biện trung biên quyển hạ
thì đứng về mặt “tướng” của mười hạnh Ba
la mật mà chia làm sáu thứ chính hành,
tức là tối thắng, tác ý, tùy pháp, lìa hai bên,
sai biệt, vô sai biệt. Luận Trung biên phân
biệt quyển hạ thì đứng về mặt chính hành
tác ý kể trên mà chia ra mười thứ chính
hành, đó là: Viết chép, cúng dường, cho
người khác, nếu người khác đọc tụng thì
lắng nghe, tự mình đọc, tự hiểu ý và nghĩa
của câu văn đúng như lí, thuyết trình ý nghĩa
của câu văn đúng như đạo lý, chính tâm
mà nghe đọc tụng, suy nghĩ đúng như lý
không, đã vào ý thì không quên mất cho
nên tu tập. Pháp hoa kinh huyền tán quyển
8 gọi các việc thụ trì, đọc, tụng, giải nói, viết
chép, cúng dường, nói trong kinh Pháp hoa
quyển 4 phẩm Pháp sư, là sáu loại Pháp sư
chính hành.
Trong Quán kinh sớ tán thiện nghĩa,
ngài Thiện đạo thuộc tông Tịnh độ, bảo tu
tập năm thứ hành nghiệp cầu vãng sinh
cõi Tịnh độ của Phật A di đà là năm chính
hành. Đó là:
1. Đọc tụng, đọc tụng các Thánh điển
của Tịnh độ.
2. Quán sát, quán tưởng các tướng tốt
đẹp của Phật A di đà.
3. Lễ bái, lễ lạy Phật A di đà.
4. Xưng danh, xưng niệm danh hiệu của
Phật A di đà.
5. Tán thán cúng dàng, khen ngợi công
đức của Phật A di đà. Trái lại, nếu lấy chư
Phật và Bồ tát khác ngoài Phật A di đà làm
đối tượng để lễ bái, quán tưởng, thì gọi là

tạp hành. Trong năm chính hành, thì
“Xưng danh” là đặc biệt phù hợp với bản
nguyện của Phật A di đà, cho nên gọi là
Chính định nghiệp, còn bốn mục kia thì
gọi là Trợ nghiệp, Trợ hành. Nếu ngoài việc
tu chuyên niệm Phật (xưng danh) ra, kiêm
cả 4 hành kia nữa, thì gọi là Trợ chính
kiêm hành. Lại đứng về phương tiện “Chính
nhân” của sự vãng sinh Tịnh độ mà nói là
chính hành. Ngoài ra, trong Mật giáo, những
hành nghiệp tu sau Gia hành, thì gọi là
CHÍNH HÀNH

C
938
chính hành. [X. kinh Chuyển pháp luân;
kinh Ban nê hoàn Q.hạ; kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.30; kinh Giải thâm mật Q.3;
luận Đại trí độ Q.56, Q.87; Biện trung biên
luận thuật kí Q.trung; Pháp uyển châu lâm
Q.17]. (xt. Chính Nhân Chính Hành).
CHÍNH HỌC LUẬT NGHI
Là một trong Biệt giải thoát luật nghi.
Tức sáu giới (nhiễm tâm va chạm, lấy tiền
của người, giết hại súc sinh, nói dối, ăn phi
thời, uống rượu) do Thức xoa ma na nhận
giữ. Thức xoa ma na còn gọi là Chính học
nữ, bởi thế gọi là Chính học luật nghi. Lại
biệt giải thoát luật nghi là giới luật mà bảy
chúng tỷ khưu, tỷ khưu ni, sa di, sa di ni,
thức xoa ma na, ưu bà tắc, ưu bà di phải giữ
để lần lượt diệt trừ mọi tội ác do bảy chi
thân khẩu gây ra. Trong đó, ưu bà di sau
khi xuất gia muốn tiến lên mà thụ giới tỷ
khưu ni, thì không được thụ ngay đại giới,
mà trước phải tu trì sáu pháp giới trong hai
năm để thử nghiệm có thể thụ được đại
giới hay không, rồi sau mới cho thụ giới tỷ
khưu ni. (xt. Lục Pháp Giới).
CHÍNH HỌC NỮ
........
Là một trong năm chúng xuất gia. Còn
gọi Học pháp nữ, Học giới nữ, Thức xoa
ma na ni, Thức xoa ni, nghĩa là Ni chúng ở
trong học pháp. Cứ theo Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao quyển hạ phần
4 Ni chúng biệt hành thiên chép, thì Sa di
ni muốn thụ giới Cụ túc, trong thời gian
hai năm trước khi thụ giới Cụ túc, phải học
riêng ba loại pháp:

1. Thụ trì bốn giới cấm nặng là dâm
dục, trộm cướp, giết hại, nói dối.
2. Không phạm sáu pháp nhiễm tâm va
chạm, lấy tiền của người, giết hại súc sinh,
nói dối, ăn phi thời, uống rượu.
3. Tu học tất cả các giới hạnh mà tỷ
khưu ni phải đầy đủ.
Trong thời gian ấy, kiểm tra xem có thai
hay không và thử nghiệm xem có bền vững
hay không. Sa di ni trong thời gian ấy gọi là
Chính học nữ. (xt. Thức Xoa Ma Na).
CHÍNH KIẾN
.....
Phạm: samyag-dfwỉi, Pàli: sammàdiỉỉhi.
Trí tuệ hữu lậu, vô lậu biết rõ nhân
quả thế gian và xuất thế gian, xét thấu tính
tướng của các pháp một cách như thực, gọi
là Chính kiến. Là một trong tám Chính
đạo, một trong mười thiện. Đối lại với “Tà
kiến”. Tức xa lìa tà kiến hoặc có hoặc không,
mà giữ thái độ thấy biết trung chính, như
xa lìa “năm cái thấy biết không chân chính”
là thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ
kiến, giới cấm thủ kiến, thì đều thuộc chính
kiến. Cho nên nói một cách phổ quát thì
phàm đạo lý được Phật giáo thừa nhận, đều
thuộc chính kiến. Cứ theo luận Đại tì bà sa
quyển 97 chép, thì Chính kiến có thể chia
làm 2 loại là:
1. Hữu lậu chính kiến, còn gọi là Thế
tục chính kiến. Tức thiện tuệ hữu lậu tương
ứng với ý thức là Tuệ có chấp thủ hữu lậu,
cho nên chuyển hướng cõi thiện mà chiêu
cảm quả báo vui sướng như mình mong cầu.
2. Vô lậu chính kiến, còn gọi là xuất
thế gian chính kiến. Tức tận vô sinh trí
không bao nhiếp thiện tuệ tương ứng với ý
thức, như tám thứ nhẫn vô lậu, tám trí hữu

học, chính kiến vô học v.v...… [X. kinh Tạp
a hàm Q.28; luận Thuận chính lí Q.6; luận
Đại trí độ Q.22; luận Câu xá Q.2; luận
Thành thực Q.16 phẩm Kiến trí; Đại thừa
nghĩa chương Q.8 phần đầu].
CHÍNH LÊNH
.....
Chỉ Phật pháp. Trong Thiền môn thì
CHÍNH HỌC LUẬT NGHI

C
939
đặc biệt chỉ ý chỉ truyền ngoài kinh giáo.
Thung dung lục tắc 35 (Đại 48, 251 thượng)
nói: “Người không nói, người không nói,
chính lệnh nắm toàn một câu gần gũi”. Cho
nên trong Tùng lâm, mỗi khi dùng câu
“Chính lệnh đương hành” là nói con đường
của Phật tổ thông hành ở đời. Lại như Bích
nham lục tắc 63 (Đại 48, 194 hạ) dùng câu
“Chính lệnh đương hành, mười phương dứt
bặt” để chỉ ngoài cây gậy và tiếng hét ra
không lập một pháp gì nữa, đó là tông chỉ
truyền ngoài kinh giáo. [X. Thiền tông Vô
môn quan Triệu châu cẩu tử].
CHÍNH LÝ NHẤT TRÍCH LUẬN
Phạm:Nyàyabindu. Còn gọi là Chính
lí nhất trích, Chính lí trích luận, Chính lí
phương ngung. Tác phẩm của ngài Pháp
xứng (Phạm:Dharmakìrti) bên Ấn độ. Là
một trong bảy luận Nhân minh do Phật
giáo Tây tạng truyền. Nội dung phát huy
học thuyết Nhân minh của ngài Trần na
(Vực long) là tác phẩm tập đại thành Nhân
minh của Phật giáo.
Luận này chia làm ba chương, chương
thứ nhất dùng hai mươi mốt tụng giải thích
rõ tri giác trực tiếp, chương thứ hai bảo sự
suy luận có hai thứ: sự 1í giải của chính
mình và sự lí giải của người khác, rồi nói rõ
về sự lý giải của chính mình; chương thứ
ba thì luận cứu về sự lí giải của người khác.
Thể hệ Nhân minh của ngài Pháp xứng,
ngoài Phật giáo ra, đối với các học phái đời
sau có ảnh hưởng rất lớn, chẳng hạn như
Pháp thượng (Phạm:Dharmottara) ở cuối
thế kỷ thứ tám đã viết Chính lí nhất trích

chú, lưu truyền trong Kì na giáo. Tại Trung
quốc và Nhật bản vì ít có người biết đến,
trái lại, ở Tây tạng thì rất thịnh hành, bởi
thế mới có bản dịch Tây tạng, mà không
có bản Hán dịch.
Về mặt chỉnh thể, toàn bộ sách vẫn y
theo thể hệ Nhân minh của ngài Trần na,
nhưng có mấy điểm bất đồng như sau:
1. Dựa vào ba loại tình huống bất khả
đắc, tự tính và quả, đối với “Nhân tam tướng”
thuyết minh tỉ mỉ hơn.
2. Chủ trương bỏ bớt chi Dụ, đem Đồng
dụ thể, Dị dụ thể qui vào trong Nhân.
3. Trong các lỗi về Tông, bỏ bớt những
lỗi Tự giáo tương vi, Năng biệt bất cực thành,
Sở biệt bất cực thành và Câu bất cực thành.
4. Cho rằng sẽ không xảy ra lỗi Tương
vi quyết định của Nhân, đồng thời, đem ba
thứ lỗi của Nhân là Pháp sai biệt tương vi,
Hữu pháp tự tướng tương vi và Hữu pháp
sai biệt tương vi qui vào trong lỗi Pháp tự
tướng tương vi.
5. Đồng dụ, Dị dụ đều thêm bốn lỗi,
“mười lỗi của Dụ” bèn trở thành mười tám
lỗi.
CHÍNH LÍ TẠNG LUẬN
Là tác phẩm Nhân minh của Tây tạng.
Còn gọi Nhân minh thất luận minh đăng
lí luận bảo tạng tiên chú. Do Tát ban cống
cát kiên tán viết. Đối với lí thú của bảy luận
Nhân minh, trong sách này trình bày rất
rõ ràng, là tác phẩm Nhân minh tương đối
có ảnh hưởng đối với các học giả Tây tạng.
CHÍNH LƯỢNG BỘ
........
Phạm: Sammatìya hoặc Sammitìya,
Pàli: Sammitiya hoặc Sammiti. Là một
trong hai mươi bộ Tiểu thừa, hoặc một trong

mười tám bộ Tiểu thừa. Còn gọi là Tam mi
để dữ, Tam ma đề, Thức ma, Di li để, Di li,
Thánh chính lượng bộ, Chính lượng đệ tử
bộ, Nhất thiết sở quí bộ, Tam di để bộ, Sa
ma đế (Phạm: Sammatìya), Tam mật lật
để (Phạm: Sammfti), A li da tam mật lật
để ni ca da (Phạm:Àrya-sammfti-nikàya).
Là học phái cùng với Pháp thượng bộ, Hiền
CHÍNH LƯỢNG BỘ

C
940
trụ bộ và Mật lâm sơn bộ đồng thời chia rẽ
ra từ Thượng tọa Độc tử bộ, vào khoảng ba
trăm năm sau đức Phật nhập diệt. Cứ theo
Dị bộ tôn luân luận thuật kí chép, thì vì bộ
này phán định phải trái, cho nên gọi là
Lượng, phán định lầm lẫn sai trái, cho nên
gọi là Chính, và theo pháp nghĩa ấy mà đặt
tên bộ là Chính lượng.
Về nguyên do tên gọi của bộ này, Tam
luận huyền nghĩa còn nói rằng, bộ này là
đệ tử của La hán Đại chính lượng, cho nên
gọi là Chính lượng đệ tử bộ. Cứ theo Giáo
đoàn phân biệt tường thuyết (Sde-pa thadad-
par-bzed-pa daí rnam-par-bzadpa=
nói rõ về sự chia rẽ giáo đoàn) của
ngài Thanh biện (Phạm: Bhavya) do Tây
tạng truyền, bảo vị tổ của bộ này là
Sammata, cho nên gọi là Sammatìya. Về
nguồn gốc của bộ này, các thuyết lưu truyền
phần nhiều cho rằng đã phát xuất từ Độc
tử bộ, kinh Văn thù sư lợi thì bảo phát xuất
từ Hiền bộ (Hiền trụ bộ). Xuất Tam tạmg
kí tập quyển ba “Tân tập luật phân vi thập
bát bộ kí lục”, bảo phát xuất từ Ca diếp duy
bộ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí chép, thì
vào cuối thế kỷ thứ VII, khi ngài Huyền
trang đến Ấn độ, sự truyền bá của Chính
lượng bộ chỉ kém có Thuyết nhất thiết hữu
bộ, thịnh hành tại các địa phương trung,
nam và tây Ấn độ. Giáo nghĩa chủ yếu được
chép trong luận Tam di để bộ 3 quyển, chủ
trương thuyết Nhân, Ngã thực có, cũng
giống như Độc tử bộ. Ngoài ra, trong các
luận Câu xá quyển 3, quyển 5, quyển 13,

luận Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Lương) quyển 2 và luận Tùy tướng, cũng
có chép giáo thuyết của bộ này.
Giáo lí của Chính lượng bộ và của Độc
tử bộ không khác nhau bao nhiêu, duy có
thuyết Sinh diệt là đặc sắc của bộ này. Cho
rằng phàm sự sinh diệt của sự vật đều có
hai nguyên nhân: Chủ nhân và Khách
nhân. Chủ nhân là sự sinh và diệt trong
bốn tướng Sinh, Trụ, Dị, Diệt; còn Khách
nhân tức là các loại nhân duyên. Khi sinh,
phải cần hai nhân chủ, khách. Khi diệt, thì
không giống nhau. Thí dụ như Tâm và Tâm
sở thì chỉ có chủ nhân, còn bất tương ứng
hành và sắc v.v... thì phải đủ hai nhân chủ
và khách. “Diệt” thì phải cần khách nhân,
là vì chư hành có tạm trụ trong thời gian
ngắn, hoặc diệt trong sát na. [X. kinh Xá
lợi phất vấn; Bộ chấp dị luận; Thập bát bộ
luận; Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần đầu; Câu xá luận quang kí Q.13; Đa
na la tha Ấn độ Phật giáo sử; Luận sự
(Katthàvatthubản Pàli)].
CHÍNH MÊNH
.....
Phạm: Samyag-àjìva.Pàli: Sammààjìva.
Còn gọi là Đế thụ, Chính mệnh đạo
chi. Một trong tám đạo chính. Đệ tử Phật y
theo chính pháp khiến cho ba nghiệp thân
khẩu ý trong sạch; xa lìa năm phương pháp
mưu sinh xấu ác, như chú thuật, bói toán
v.v... mà tìm cầu các vật nhu yếu cho cuộc
sống như áo mặc, cơm ăn, thuốc thang và
giường chiếu một cách đúng như chính
pháp, thì gọi là Chính mệnh. Lại tỉ khưu đi
ăn xin để bảo tồn pháp thân tuệ mệnh, gọi
là Chính mệnh thực.
CHÍNH MINH

Trực tiếp giải bày rõ ràng minh bạch cái
tôn chỉ chủ yếu, gọi là Chính minh; còn
khi giải bày sự lí của một việc mà gián tiếp
thuyết minh sự lí của một việc khácđể chứng
minh thêm, thì gọi là Bàng minh .
Chẳng hạn như Tịnh độ giáo từ xưa đến
nay đều lấy “ba kinh một luận” là kinh Vô
lượng thọ, kinh Quán vô luợng thọ, kinh
A di đà và luận Vãng sinh, làm kinh điển
chính minh, gọi là “Chính y”; còn lấy kinh
CHÍNH MÊNH

C
941
Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa, luận Đại thừa
khởi tín, luận Bảo tính, luận Thập trụ tì bà
sa v.v... làm kinh điển bàng minh, gọi là
“Bàng y”. Song, trong Tịnh độ giáo Nhật
bản, vấn đề luận “Thập trụ tì bà sa” nên
được coi là luận điển chính minh hay bàng
minh thì đã có sự tranh biện khá lâu, tổ
Nguyên không (1133-1212) của tông Tịnh
độ thì lấy luận Thập trụ tì bà sa làm luận
điển bàng minh của giáo nghĩa Tịnh độ.
Trong khi, tổ Thân loan (1173- 1262) của
Tịnh độ Chân tông thì coi nó là luận điển
chính minh. Vì thế đến đời sau quan điểm
dị biệt ấy đã trở thành một vấn đề trọng
yếu liên quan đến tông thừa của Chân tông.
[X. Hán ngữ đăng lục Q.1; Chính y kinh
luận (Thân loan); Tịnh độ văn loại tụ sao].
CHÍNH NHAM
I. Chính nham (1597-1670) vị tăng cuối
đời Minh đầu đời Thanh. Người Kim lăng,
họ Quách. Tự là Khê đường. Hiệu Tùng
sơn, còn hiệu là Thúc am, Ngẫu dư, Ngẫu
ngư, về cuối đời, hiệu là Nam bình ẩn tẩu.
Ăn chay từ bảy tuổi, vào làm tiểu (điệu) ở
chùa Linh ẩn lúc mười tuổi, mười lăm tuổi
tham yết Thiền sư Vô tận Tổ đăng tại Thiên
thai, lại tham khắp các bậc tôn túc như
Đức thanh ở Hám sơn, Đạt quan Chân khả.
Sau đến tham yết Tam phong Pháp tạng ở
Tịnh từ, Pháp tạng thường quở trách (Vạn
tục 141, 345 thượng) rằng: “ Đó đều là dựa
vào sự hiểu biết đoán mò, chính là gốc của
sống chết, dùng cái hiểu biết ấy mà cầu Thiền
thì cũng như định đi đến bắc lại quay về
nam vậy. (...) Ở đây ta không chạy theo

ngày dài để tiến đến Thiền!”. Sư nghe cả
thẹn, tham cứu bảy ngày đêm, trong lòng
tĩnh lặng, nghi ngại tiêu tan, ngài Pháp tạng
bèn ấn khả cho sư.
Về sau, sư thờ ngài Hoằng thành ở
Hoành sơn làm thầy. Không bao lâu ra làm
chủ Cao đình hiển ninh, sau dời đến ở Linh
ẩn, trông coi Tịnh từ. Năm Khang hi thứ
năm (1666), vì bị vu cáo mà bị bắt, chuyển
đến Giang ninh, trong tù sư thuyết pháp,
nhân viên nhà tù đều được cảm hóa. Mùa
đông năm sau, sự thật rõ ràng, sư được
phóng thích, về ở chùa Tịnh từ. Tháng 7
năm Khang hi thứ 9, sư biết trước giờ tịch,
tập chúng dặn dò, tự soạn yểm khám kệ rồi
hóa, thọ bảy mươi tư tuổi. Có ngữ lục truyền
ở đời. [X. Ngũ đăng toàn thư Q.82].
II. Chính nham. Vị tăng đời Thanh.
Người Phiên ngu, Quảng đông, họ Lý. Lúc
đầu tên là Kim nham, cũng ký tên là Tế
nham, tự là Sơn phẩm. Mẹ góa sớm, thờ
Phật rất thành tâm, vì đời loạn nên cho sư
đến nương vào Hòa thượng Thiên nhiên.
Sư thông minh từ nhỏ, không chịu sự kiềm
chế, Hòa thượng quản thúc rất nghiêm
nhưng không cấm được, đã bị đuổi mấy
lần song không chịu đi. Lớn lên học tập
sách vở ngoài đời; sau khi thụ giới Cụ túc,
tu Thiền độ,
nhập thất ba
năm trên Tuyết
phong. Về sau lại
đi tham vấn, qua
các cảnh Thiên
thai, Linh ẩn.
Sau tham yết
Thiền sư Kế
khởi Hoằng trừ

ở Linh nham,
vừa vào phương
trượng, thấy vị tăng bên cạnh trình tụng
cổ, tự nhiên mê chấp tiêu tan hết. Hoằng
trừ nêu một công án để hỏi thử, thấy không
nghi trệ, Hoằng trừ mừng nói: “ Đạo ta ở
phương nam đây!”, bèn nối pháp làm đời
thứ 36 của Lâm tế. Trở về Việt trung sư trụ
trì nhiều danh lam, hoằng hóa đại thịnh.
Khoảng năm Khang hi, sư thị tịch, không
rõ tuổi thọ.
Tùng Sơn Chính Nham
CHÍNH NHAM

C
942
CHÍNH NGHIÊP
.....
I. Chính nghiệp. Phạm: Samyakkarmànta,
Pàli: Sammà-kammanta. Là
một trong tám chính đạo. Cũng gọi là Chính
hành, Đế hành. Tức ba nghiệp thân khẩu
ý trong sạch, xa lìa tất cả tà ác như giết hại,
trộm cướp, gian dâm. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính nghiệp. Còn gọi là Chính
hành, Chính định nghiệp. Có nghĩa là
hành nghiệp quyết định. Trong Quán kinh
tán thiện nghĩa, đại sư Thiện đạo đời Đường,
bảo một lòng chuyên niệm danh hiệu của
Phật A di đà mà niệm niệm không bỏ, tu
hành như thế là Chính định nghiệp. Dựa
vào đó, Tịnh độ chân tông của Nhật bản,
chủ trương tha lực niệm Phật là nghiệp
quyết định vãng sinh, gọi là Chính nghiệp.
[X. Giáo hành tín chứng Q.2 (Hành quyển)].
(xt. Chính Định Nghiệp).
CHÍNH NGOA TẬP
........
Có một quyển. Do ngài Chu hoành ở
núi Vân thê đời Minh soạn. San hành vào
năm Vạn lịch thứ 2 (1574). Nội dung liệt
kê sáu mươi sáu hạng mục, như Áo nghìn
Phật, Ngũ tổ không nuôi mẹ, Tây phương
mười vạn tám nghìn, sa di Cao chẳng thụ
giới, Vu lan bồn, Lương vũ đế, Nam vô Phật,
Ba áo, Cạo tóc không cạo râu v.v... đều là
những vấn đề mà vì những người đạo, tục
đương thời không biết, đến nỗi truyền sai
lạc đi, cho nên ngài Chu hoành tường thuật
ra sách để giải thích rõ ý nghĩa gốc xưa nay
trong Phật giáo. [X. Vân thê pháp vậng

Q.27].
CHÍNH NGUYÊN LƯỢC TẬP
...........
Gồm mười sáu quyển. Do sư Đạt trân
đời Thanh biên. Thu vào Vạn tục tạng
tập 145. Đạt trân nối tiếp công việc biên
soạn của sư Bái lâm Tế nguyên đời thứ 39
từ Nam nhạc trở xuống và Chiêu nguyệt
Liễu trinh đời thứ 40, và chép thêm lược
truyện của Tế nguyên và Liễu trinh nữa
mà thành sách, nhưng thiếu mất quyển
một và tựa, bạt. Quyển 2 đến quyển 16
thu chép đời thứ 34 đến đời 40 từ Nam
nhạc trở xuống, Tôngkính đời thứ 3 đến
đời 133 từ Thanh nguyên trở xuống, và
tám người cư sĩ, tất cả là bốn trăm linh
năm người với quê quán, họ và những yếu
ngữ cơ duyên.
Sư Đạt trân còn viết Chính nguyên lược
tập bổ di một quyển, chép tiếp thêm hai
mươi tám người nữa, cũng thu vào Vạn tục
tạng tập 145.
CHÍNH NGỮ
.....
I. Chính ngữ. Phạm: Samyag-vàc,
Pàli: Sammà-vàcà. Còn nói là Chính
ngôn, Đế ngữ. Là một trong tám Chính
đạo, tức xa lìa tất cả lời nói hư dối không
thực, như nói dối, nói hai lưỡi, nói thô ác,
nói thêu dệt v.v... Lại vì Chính ngữ cũng là
lời nói tất nhiên hợp đạo lí, cho nên còn
gọi là Thuận lí ngữ. (xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính ngữ. Phạm: Vàspa,Pàli:
Vappa. Dịch âm là Bà sư ba, Bà sáp bà, Bà
phạm, Bà phu. Dịch ý là khí dấy lên, ra
nước mắt. Là một trong năm tỉ khưu được
đức Phật hóa độ đầu tiên sau khi thành
đạo. Sau khi đức Thích tôn vượt thành xuất

gia, vua Tịnh phạn sai Chính ngữ và A
nhã Kiều trần như gồm năm người gần gũi
hầu hạ đức Thích tôn. Về sau khi đức Thích
tôn chuyển pháp luân lần đầu tiên ở vườn
Lộc dã, tức là hóa độ cho năm người ấy. [X.
Trung a hàm Q.8 kinh Thị giả; kinh Tăng
nhất a hàm Q.3 phẩm Đệ tử; kinh Phật
bản hạnh tập Q.34 phẩm Chuyển pháp
luân]. (xt. Bà Sư Ba).
CHÍNH NGHIÊP

C
943
CHÍNH NGƯNG (1191 - 1274)
.....
Vị tăng đời Nam Tống. Hoặc gọi là Chỉ
ngưng. Người Thái hồ, Thư châu, họ Lí.
Mười bảy tuổi cha mất, y vào sư Song tuyền
anh tại Hoàng châu xuống tóc, thụ giới Cụ
túc ở chùa Khai nguyên. Sau tham yết Vô
minh tính, trong khi hỏi đáp, Vô minh tính
dơ nắm tay đập vào ngực một cái, sư chợt
tỉnh và than rằng (Vạn tục 142 , 400 hạ):
“Đời mình trôi qua, nay gặp được một nắm
tay của ông già này, ngói vỡ băng tan”. Rồi
lại đến Mân, lễ yết Cô phong tú, khổ công
tham cứu, qua nửa năm mới ngộ được tôn
chỉ, Cô phong bèn sai cầm hương, đem áo
và phất trao cho. Phong tịch, đến y vào
Sương lâm quả. Năm Bảo hựu thứ năm
(1257), bắt đầu hoằng pháp tại Câu đài,
Phúc châu, sau dời về ở Vạn tuế. Rất lâu
sau, chuyển đến Cổ sơn. Khi sắp tịch, sư
họp chúng bảo viết kệ, ngồi ngay ngắn mà
hóa, thọ tám mươi tư tuổi. Pháp tự là Dị
công ở Mông sơn thu tập những thi kệ của
sư thành mấy quyển Ngữ lục truyền ở đời.
[X. Tăng tập tục truyền đăng lục Q.3].
CHÍNH NHÂN CHÍNH HÀNH
Là Chính nhân và Chính hành nói gộp
lại. Trong tông Tịnh độ, Chính nhân là
chỉ nguyên nhân trực tiếp của sự vãng sinh
Tịnh độ; còn hành vi trực tiếp vãng sinh
Tịnh độ thì gọi là Chính hành. Cứ theo
đại sư Thiện đạo nói trong Quán kinh sớ
Tán thiện nghĩa, thì sự vãng sinh Tịnh độ
lấy ba phúc làm chính nhân, lấy chín phẩm
làm chính hành. Ba phúc là:

1. Thế phúc, là những việc làm đạo đức
phúc thiện, như hiếu đễ, trung tín, từ bi
không giết hại v.v...
2. Giới phúc, là những giới luật như ba
qui y, năm giới, giới Cụ túc v.v...
3. Hành phúc, là sự tu hành Đại thừa,
như tâm bồ đề tự tu hành và hóa độ người
khác, phát nguyện vãng sinh v.v... Chín
phẩm là: dựa theo trình độ của hành nghiệp
vãng sinh thực tiễn, có thể chia làm chín
giai đoạn Thượng thượng, Thượng trung,
Thượng hạ; Trung thượng, Trung trung,
Trung hạ; Hạ thượng, Hạ trung, Hạ hạ.
ngài Thiện đạo còn lấy ba tâm là Chí thành
tâm, Thâm tâm và Hồi hướng phát nguyện
tâm làm Chính nhân, lấy năm Chính hành
là đọc tụng, quán sát, lễ bái, xưng danh và
tán thán cúng dường làm Chính hành.
Phái Trấn tây thuộc tông Tịnh độ Nhật
bản, bảo ba phúc là tên gọi các đức mục,
chỉ chúng sinh vẫn chưa thực tiễn cho nên
gọi là Chính hành; và đối với quả vãng
sinh mà nói, thì là Chính nhân. Chín phẩm
là đức mục của ba phúc, chỉ trạng thái chúng
sinh đã thực tiễn, cho nên gọi là Chính
hành. Chín phẩm được gọi là chính hành
là đối với nguyên nhân tà nghiệp của cõi
mê sống chết mà dùng chúng để hiển bày
cái chính nghiệp có thể trở thành nguyên
nhân cho cuộc vãng sinh. Lại năm chính
hành được gọi là chính hành là đối lại với
tạp hành lễ bái, quán tưởng chư Phật và
Bồ tát khác mà hiển bày cái hành vi gần
gũi Phật A di đà. Cứ theo Quán kinh tán
thiện nghĩa truyền thông kí quyển 1 của vị
tăng Nhật bản là Lương trung nói, thì ba
phúc chính nhân kể trên, là đứng về
phương diện khởi hành mà lập luận; còn

thuyết lấy ba tâm làm chính nhân thì là
đứng về phương diện an tâm mà lập luận.
Tịnh độ chân tông của Nhật bản chủ
trương, bất luận chúng sinh tu trì thực tiễn
như thế nào, cũng chẳng giúp được gì cho
việc vãng sinh, duy chỉ có sự tiếp nhận cái
tha lực tín tâm mà đức Phật A di đà ban
cho mới là chính nhân của sự vãng sinh,
bởi thế mới lập thuyết “Tín tâm chính
nhân”. Do đó, tông này cho rằng, kinh
CHÍNH NHÂN CHÍNH HÀNH

C
944
Quán vô lượng thọ tuy có thuyết minh yếu
môn tu hành các việc thiện có thể được
vãng sinh, nhưng trong đó cũng ngầm ngụ
ý hoằng nguyện tha lực tín tâm được vãng
sinh, như thế thì lấy ba phúc, chín phẩm
làm chính nhân, chính hành là ý bảo yếu
môn của nhân hành.
Cứ theo phái Tây sơn thuộc tông Tịnh
độ Nhật bản chủ trương, thì ba phúc, chín
phẩm cùng thuộc tán thiện (dùng tâm tán
loạn bình thường mà tu thiện), nhưng ba
phúc là hiển bày hành môn tự lực tu thiện,
còn chín phẩm là hiển bày quán môn quán
chiếu hoằng nguyện của Phật Di đà, đứng
về phương diện bản ý thuyết pháp của đức
Phật mà nói, thì có thể chia làm chính nhân
và chính hành, và ba phúc nếu vào chín
phẩm thì cũng trở thành quán môn.
CHÍNH NHẬT
Chỉ ngày tống táng trong Thiền lâm.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 2 Đế
sư niết bàn (Đại 48, 1117 thượng), nói:
“Chính nhật đánh chuông họp chúng”. [X.
Thiền lâm tượng khí tiên Q.3].
CHÍNH NIÊM
.....
I. Chính niệm. Phạm: Samyak-smfti,
Pàli: Sammàsati. Chỉ ý nghĩ chân chính.
Là một trong tám chính đạo. Còn gọi là Đế
lí. Tức là nhớ nghĩ tính tướng của các pháp
một cách như thực, không quên mất. Có
thể chia làm hai:
1. Thế tục hữu lậu chính niệm, tức là ý
nghĩ thiện tương ứng với sự chú ý hữu lậu.
2. Xuất thế gian vô lậu chính niệm, tức

là ý nghĩ dựa vào chính kiến vô lậu, có thể
tư duy về cảnh thực và tương ứng với sự
chú ý vô lậu, mà ghi nhớ rõ ràng không
quên.
Về thể tính của chính niệm, cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển 96 nói, thì Niệm
căn, Niệm lực và Chính niệm đều nhiếp
vào Niệm giác chi. Cứ theo luận Câu xá
quyển 25 nói, thì Niệm căn, Niệm lực, Niệm
giác chi và Chính niệm đều lấy niệm làm
thể. Ma ha chỉ quán quyển 7 phần trên thì
bảo “Niệm” là nghĩa “Nhẫn”, và phối với
bốn giáo của tông Thiên thai, tức chính
niệm của Ba tạng giáo là Phục nhẫn, chính
niệm của Thông giáo là Nhu thuận nhẫn,
chính niệm của Biệt giáo là Vô sinh nhẫn
và chính niệm của Viên giáo là Tịch diệt
nhẫn. [X. kinh Tạp a hàm Q.28; Trung a
hàm Q.7, kinh Phân biệt thánh đế; kinh
Bát chính đạo; kinh Chuyển pháp luân].
(xt. Bát Chính Đạo).
II. Chính niệm (1215-1285). Vị tăng
tông Lâm tế đời Tống. Người Vĩnh gia, Ôn
châu (Chiết giang), hiệu Đại hưu. Lúc nhỏ
tham học Đông cốc Diệu quang ở chùa Linh
ẩn, sau lại bái yết Tâm nguyệt ở Thạch khê,
bèn được ấn khả. Mùa hạ năm Hàm thuần
thứ 5 (1269), sư đáp thương thuyền đến
Nhật bản, rồi y vào Lan khê Đạo long ở
chùa Kiến trường tại Liêm thương. Người
trông coi công việc của Thời tông ở Bắc
điều rất kính ngưỡng đạo hạnh của sư và lễ
thỉnh sư về ở chùa Thiền hưng. Về sau,
lần lượt ở các chùa Thọ phúc, Viên giác và
Kiến trường. Về cuối đời, sư dựng một ngôi
am nhỏ trong nội tự chùa Viên giác, đề
biển là “Tàng lục.....”. Lại dựng Thọ tháp
để làm nơi qui tàng, đồng thời, tự viết bài

minh Viên trạm vô sinh, ghi chép hành
trạng đức nghiệp một đời. Tháng 11 năm
Chính ứng của Nhật bản, sư thị tịch, để lại
bài kệ: “ Cầm chiếc dùi tu di, Đánh vỡ trống
hư không; dấu thân mất tung tích, mặt trời
chính giữa trưa”. Thọ bảy mươi lăm tuổi.
Vua ban thụy hiệu “Phật nguyên Thiền sư”.
Trứ tác có Đại hưu Hòa thượng ngữ lục 6
quyển. Là tổ của phái Thiền đại hưu (là
một trong hai mươi bốn phái Thiền của
CHÍNH NHẬT

C
945
Nhật bản). [X. Nguyên hanh thích thư Q.8;
Diên bảo truyền đăng lục Q.3; Bản triều
cao tăng truyện Q.21].
CHÍNH NIÊM VÃNG SINH
Vãng sinh, tức là sinh sang cõi Tịnh độ
cực lạc. Chính niệm vãng sinh, tức là y
theo kinh A di đà nói, tâm không điên đảo,
một lòng niệm Phật, thì được sinh về nước
Phật. Là một trong bốn loại vãng sinh. (xt.
Tứ Chủng Vãng Sinh).
CHÍNH PHÁP
.....
I. Chính pháp. Phạm: Sad-dharma,
Pàli: Saddhamma. Chỉ pháp chân chính.
Cũng tức là giáo pháp do đức Phật nói. Còn
gọi là Bạch pháp (Phạm:zukla-dharma),
Tịnh pháp, hay còn gọi là Diệu pháp. Phàm
các pháp khế hợp với chính lí Phật pháp,
thì đều gọi là Chính pháp, như pháp môn
không đắm trước, pháp Đại bồ tát. Cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển 183 chép, thì chính
pháp của Như lai có thế tục và thắng nghĩa
khác nhau, chính pháp thế tục chỉ danh
cú văn thân, tức là kinh, luật, luận; chính
pháp thắng nghĩa thì chỉ Thánh đạo, tức là
căn, lực, giác chi, đạo chi vô lậu. Lại luận
Câu xá quyển 29, bảo thể của chính pháp
Thế tôn có hai thứ là Giáo và Chứng; Giáo
chính pháp là chỉ ba tạng kinh luật luận
do đức Phật nói; còn ba mươi bảy phẩm Bồ
đề phần pháp, thì là Chứng chính pháp.
Nói cách khác, Giáo chính pháp tức là thể
của chính pháp thắng nghĩa. [X. kinh Tạp
a hàm Q.25; kinh Tăng nhất a hàm Q.48;
kinh Thắng thiên vương bát nhã ba la mật

Q.5 phẩm Chứng khuyến; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.10; luận Đại trí độ Q.34].
II. Chính pháp. Là một trong ba thời
Chính pháp, Tượng pháp, Mạt pháp. Sau
khi đức Phật nhập diệt, giáo pháp ngài để
lại nơi đời, y theo đó mà tu hành thì có thể
chứng quả, gọi là Chính pháp. (xt. Chính
Tượng Mạt).
CHÍNH PHÁP CỰ
........
Chính pháp tức là giáo pháp do đức Phật
nói. Chính pháp cự, có nghĩa là Phật pháp
cũng như ngọn đuốc, có thể soi sáng đường
sống chết tối tăm, khiến chúng sinh si mê
thoát li phiền não mà hướng tới chính đạo
Niết bàn, cho nên dùng ngọn đuốc (Cự) để
thí dụ. Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 6
trung), nói: “Khéo léo nói pháp, thắp đuốc
chính pháp, diệt cờ tà kiến”.
CHÍNH PHÁP KIỀU
Kiều, là cây cầu; cầu có thể giúp người
qua sông; giáo pháp do đức Phật nói có khả
năng khiến chúng sinh vượt qua bể khổ
sống chết, cho nên dùng cầu để thí dụ chính
pháp. Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
56 (Đại 13, 379 thượng), nói: “Đuốc pháp
sẽ diệt tắt, xe pháp không quay chuyển; cầu
chính pháp gãy nát, chân pháp không đi
nữa”.
CHÍNH PHÁP HOA KINH
Gồm mười quyển. Do ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch, thu vào Đại chính
tạng tập thứ 9. Là bản dịch xưa nhất trong
ba bản dịch của kinh Pháp hoa hiện còn.
Bản kinh này được dịch vào năm Thái
khang thứ 7 (286), do Niếp thừa viễn dịch
ra chữ Hán, Trương sĩ minh, Trương trọng
chính viết chép, Trúc lực, Bạch nguyên tín

cùng xem lại. Nguyên bản của kinh này là
bản lá bối gồm sáu nghìn năm trăm kệ tụng
được tàng trữ trong cung vua nước Vu điền,
trong kinh có một lượng lớn các chuyện
cổ thí dụ mà trong kinh Diệu pháp liên
CHÍNH PHÁP HOA KINH

C
946
hoa do ngài Cưu ma la thập dịch không có.
Hơn nữa, tên các phẩm có khác với kinh
Diệu pháp liên hoa cũng không ít, vì thế
bản dịch này là tư liệu trọng yếu cho việc
nghiên cứu đối chiếu với kinh Pháp hoa.
Toàn bộ kinh có hai mươi bảy phẩm,
nội dung đại khái tương đồng với bản dịch
của Cưu ma la thập. Nhưng trong phẩm
Dược thảo (La thập dịch là Dược thảo dụ
phẩm) có thí dụ vấn đáp của Ca diếp và
mặt trời mặt trăng sinh tối tăm, trong phẩm
Thụ ngũ bách đệ tử quyết (La thập dịch là
Ngũ bách đệ tử thụ kí phẩm), có thí dụ vào
biển lấy của báu; trong phẩm Dược vương
Như lai (La thập dịch là Pháp sư phẩm) có
việc vua Bảocái và một nghìn Thái tử Thiện
cái cúng dường pháp; lại các bài chú đều dịch
Phạm ra Hán; trong các phẩm Tổng trì (La
thập dịch là Đà la ni phẩm) và Lạc phổ hiền
(La thập dịch là Phổ hiềnbồ tát khuyến phát
phẩm) có rất nhiều sự sai khác trong việc
dịch Đà la ni ra chữ Hán; đem phẩm Đề bà
đạt đa và phẩm Kiến bảo tháp hợp lại làm
phẩm “Thất bảo tháp”; phẩm Quan thế âm
phổ môn (La thập dịch là Quan thế âm bồ
tát phổ môn phẩm), không có “Trùng tụng”;
phẩm Chúc lụy được đặt ở sau cùng. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.8; Lịch đại tam bảo kỉ Q.11;
Khai nguyên thích giáo lục Q.11, Q.14]. (xt.
Diệu Pháp Liên Hoa Kinh).
CHÍNH PHÁP LUÂN THÂN
Chỉ thân diễn nói chính pháp. Là một
trong ba luân thân của Mật giáo. Đối lại với
Tự tính luân thân và Giáo lệnh luân thân.
Tức là Bồ tát từ nơi thân tự tính của Như

lai mà sinh ra, đem chính pháp rộng độ
chúng sinh, thoát li phiền não ác nghiệp.
Luân, bánh xe, là một lợi khí đập tan kẻ
địch xấu ác, cho nên dùng luân thân để thí
dụ. Cứ theo Lí thú thích quyển hạ chép,
thì đức Phật Tì lô giá na quay bốn thứ bánh
xe pháp, tức là Kim cương luân, Bảo luân,
Pháp luân và Yết ma luân. Cứ theo Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa kinh
Đạo tràng niệm tụng nghi quĩ quyển thượng
chép, thì năm Bồ tát y vào Pháp luân và
Giáo lệnh luân mà hiện thân, thân pháp
luân là thân chân thực, tu hành mong được
báo đáp thân ấy. Bí tạng kí liệt kê thân
Chính pháp luân của năm Phật, tức bồ tát
Bát nhã là thân chính pháp luân của Đại
nhật Như lai, Kim cương tát đóa là thân
chính pháp luân của Phật A súc, Kim cương
tạng vương là thân chính pháp luân của
Phật Bảo sinh, bồ tát Văn thù là thân chính
pháp luân của Phật A di đà, Kim cương
nha là thân chính pháp luân của Phật Bất
không thành tựu. (xt. Tam Luân Thân).
CHÍNH PHÁP LUẬT
Chỉ giới luật. Tức giới học dựa vào giáo
pháp của đức Phật mà được thành lập, để
phân biệt với giới cấm của ngoại đạo mà gọi
là chính pháp luật. Từ ngữ này được thấy
rải rac trong các kinh Tạp a hàm quyển 44,
Trung a hàm quyển 28. Lại giới luật của
tông Chân ngôn Nhật bản cũng gọi là chính
pháp luật, do Từ vân ở chùa Cao qui đề
xướng vào khoảng năm Diêu hưởng (1744-
1748); tức là đem luật nghi của Mật giáo
thêm vào với giới pháp của Đại thừa, Tiểu
thừa, cho đến việc may cắt ca sa đều có qui
định nghiêm khắc. Khoảng năm Minh trị
(1868-1912) lại có Vân chiếu, Khánh Vân

thừa kế pháp ấy. [X. Luật uyển tăng bảo
truyện Q.15; Từ vân tôn giả toàn tập Q.6;
Tôn giáo nghiên cứu tân đệ thập chi nhất
Từ vân tôn giả chi chính pháp luật (Thường
bàn đại định)].
CHÍNH PHÁP MINH NHƯ LAI
Tức là danh hiệu của bồ tát Quán thế
CHÍNH PHÁP LUÂN THÂN

C
947
âm khi đã thành Phật ở quá khứ. Còn gọi
là Chính pháp minh vương. Cứ theo kinh
Thiên thủ thiên nhãn quán thế âm bồ tát
quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà la
ni chép, thì bồ tát Quán thế âm cũng gọi là
Quán thế âm tự tại, Nhiên sách, Thiên
quang nhãn, có đầy đủ sức uy thần chẳng
thể nghĩ bàn, đã thành Phật trong vô lượng
kiếp ở quá khứ, tên là Chính pháp minh
Như lai. Nhưng vì nguyện lực đại bi, muốn
khuyến khích hết thảy Bồ tát rộng độ chúng
sinh, nên thị hiện làm hình Bồ tát.
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG
...........
I. Chính pháp nhãn tạng. Chỉ tâm ấn
Thiền mà Phật Phật tổ tổ truyền ngoài kinh
giáo. Còn gọi là Thanh tịnh pháp nhãn.
tức dựa vào mắt trí tuệ (mắt chính pháp)
thấy suốt chân lí, là pháp thấu triệt muôn
đức bí tàng (tạng), cũng tức là cảnh giới
ngộ của nội tâm đức Phật; Thiền tông coi
đó là Bồ đề sâu xa kín nhiệm nhất, từ đức
Thích tôn lần lượt truyền đến Đạt ma, lấy
tâm truyền tâm, từ tâm của thầy đến tâm
học trò.
Liên đăng hội yếu quyển một chép, trên
hội Linh sơn đức Thế tôn cầm hoa dạy
chúng, chúng đều im lặng, chỉ có Ca diếp
mỉm cười. Đức Thế tôn nói (Vạn tục 136,
221 thượng): “Ta có chính pháp nhãn tạng,
Niết bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng,
chẳng lập văn tự, truyền ngoài kinh giáo,
nay giao phó cho Ma ha Ca diếp.”
Trong đây, câu “Chính pháp nhãn tạng,
Niết bàn diệu tâm”, nói tắt là chính pháp

diệu tâm, là ý nói đức Thế tôn đã chứng
được chân lí rất sâu xa không thể nghĩ bàn,
cảnh giới đại ngộ ấy tức là cái tâm Phật
mầu nhiệm sâu kín, không thể dùng lời nói
mà biểu hiện hoặc nắm bắt được. Lại chính
pháp nhãn tạng tức là cái mà kinh Pháp
hoa gọi là “tri kiến của Phật”, và Niết bàn
diệu tâm là bản thể của tâm Phật, bản thể
vắng lặng, cho nên gọi là Niết bàn; chẳng
thể nghĩ bàn phân biệt, cho nên nói là diệu;
đó là diệu pháp nói trong kinh Pháp hoa.
Bởi thế, những câu Chính pháp nhãn tạng,
Thanh tịnh pháp nhãn, đại khái là chỉ
Chính pháp vô thượng mà một đời đức Phật
đã nói ra.
Thuyết Chính pháp nhãn tạng, ở thời
đại Tùy, Đường chưa thấy được truyền chép,
đến đời Tống mới thấy trong Ngữ lục của
Thiền tông, có lẽ do các vị tăng thời Tống
căn cứ vào câu nói trong kinh Niết bàn
(bản Bắc) quyển 2 (Đại 12, 377 hạ): “Ta
nay có Chính pháp vô thượng, giao phó
hết cho Ma ha Ca diếp” rồi chuyển biến
mà thành chăng? [X. Cảnh đức truyền đăng
lục Q.1 mục Ma ha ca diếp phó pháp; Nhân
thiên nhãn mục Q.5 mục Tông môn tạp
lục chiêm hoa; Tục truyền đăng lục Q.2;
Ngũ đăng hội nguyên Q.1; Chính pháp
nhãn tạng (Đạo nguyên); Biện đạo thoại].
II. Chính pháp nhãn tạng. Gồm sáu
quyển, do Đại tuệ Tông cảo (1089-1163)
đời Tống soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập
118. Nội dung thu tập các lời nói pháp và
cơ duyên của các bậc tôn túc xưa, tất cả
hơn trăm thiên và có phụ thêm những lời
bình luận ngắn của soạn giả. Năm Thiệu
hưng 11 (1141) đời Nam Tống, Tông cảo
vì tội mà phải dời đến ở Hành châu, trong

thời gian này, các bậc đại đức từ các phương
đi lại thù tạc đàm đạo, những lời đàm đạo
ấy được thị giả là Xung mật Tuệ nhiên ghi
chép lại, đến năm Thiệu hưng 17 thì biên
xong và cho san hành ngay. Tục gọi là Đại
tuệ chính pháp nhãn tạng. Năm Vạn lịch
44 (1616) đời Minh, sa môn Tuệ duyệt ở
am Phổ thiện và cư sĩ Xuân môn Từ hoằng
trạch, phụ thêm các bài tựa của Viên trừng
và Lí nhật Hoa, phụ cả thư củaTông cảo
trả lời quan Thị lang Trương tử thiều, rồi
khắc lại. [X. Thiền tịch chí Q.thượng].
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG

C
948
III. Chính pháp nhãn tạng. Gồm chín
mươi lăm quyển. Do tổ của tông Tào động
Nhật bản là Vĩnh bình Đạo nguyên soạn.
Thu vào Đại chính tạng tập 82. Là tập pháp
ngữ bằng tiếng Nhật do Đạo nguyên biên
soạn trong khoảng hai mươi ba năm, từ năm
ba mươi hai tuổi đến năm năm mươi tư tuổi.
Chính pháp nhãn tạng vốn chỉ chính pháp
của đức Phật nói trong một đời. Còn Chính
pháp nhãn tạng của Đạo nguyên là do sự
biên chép các giáo nghĩa Phật giáo, kinh
điển, công phu hàng ngày, chỉ bày các pháp
môn, phân tích các công án v.v... mà thành,
toàn bộ sách có tất cả chín mươi lăm thiên,
được xem là sách triết học cao nhất mà đã
từng do một người Nhật soạn. Đặc biệt là
thiên “Hữu thời”, là do Đạo nguyên ngồi
Thiền và tu quán mà thể chứng được thời
gian và tồn tại, được coi là sự thể hiện tư
tưởng Phật giáo Nhật bản một cách sâu xa
nhất, kín nhiệm nhất. Ý chỉ chủ yếu của sự
thể chứng ấy là, thời gian tức là tồn tại, hết
thảy sự tồn tại (muôn pháp), không sự tồn
tại nào không là thời gian; thời gian đã
không trở ngại, thì giữa các vật cũng không
ngại trở lẫn nhau; mỗi một Sát na tức là
chỉnh thể của thời gian, mỗi một Sát na
cũng bao hàm muôn vật muôn tượng. Sách
này là điển tịch trọng yếu nhất của tông
Tào động Nhật bản. [X. Chính pháp nhãn
tạng tùy văn kí; Thiền học tạp chí số 20,
22, 23].
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG TÙY VĂN KÍ
....................
Gồm sáu quyển. Do sư Hoài trang (1198-

1280) thuộc tông Tào động Nhật bản soạn.
Nội dung biên tập các lời pháp của tông tổ
là Thiền sư Vĩnh bình Đạo nguyên. Khi
thầy là Đạo nguyên biên soạn Chính pháp
nhãn tạng, Hoài trang đứng hầu bên cạnh,
được nghe những lời pháp bèn ghi lại mà
thành sách này. Câu “Người học đạo cần
phải an phận nghèo hèn” là câu danh ngôn
mà sách này đặc biệt nhấn mạnh.
CHÍNH PHÁP NIÊM XỨ KINH
..............
Phạm: Saddharma-smfty-upasthàna
-sùtra. Gồm bảy mươi quyển. Do ngài Bát
nhã lưu chi đời Bắc Ngụy dịch. Dịch âm là
Tát đát la ma tất ma la địa ô bà tát đát nô
nô ma tô đát la. Cũng gọi là Chính pháp
niệm kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 17.
Lý do phát khởi kinh này là vì ngoại đạo
đem các vấn đề ba nghiệp thân khẩu ý chất
vấn các tỉ khưu mới xuất gia, nên đức Thế
tôn mới nói rộng “Pháp môn chính pháp
niệm xứ”, thuyết minh mối quan hệ nhân
quả của ba cõi sáu ngã. Cũng tức là dựa vào
Thập thiện nghiệp đạo phẩm, Sinh tử
phẩm, Địa ngục phẩm, Ngã quỉ phẩm, Súc
sinh phẩm, Quán thiên phẩm, Thân niệm
xứ phẩm v.v..., để xem xét nhân quả của
sáu ngã sống chết mà nói rõ đạo chán lìa.
Tư tưởng kinh này lấy sự tu đạo của tỉ khưu
làm chủ, tuy thuộc phạm trù Tiểu thừa,
nhưng cấu tứ kì đặc, bút pháp khoáng đạt
và luôn luôn cho thấy manh nha của tư
tưởng Đại thừa. Nhất là đối với sự quan hệ
nhân quả của luân hồi sáu ngã, miêu thuật
rất chính xác và tỉ mỉ.
So sánh đối chiếu với kinh Chính pháp
niệm xứ Trong tạng kinh Cao li, thì trong
phẩm Quán thiên và phẩm Địa ngục có bỏ

sót mất nhiều câu. Còn về người dịch kinh
này, cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 6 nói, thì do ngài Cù đàm bát nhã
lưu chi dịch; Lịch đại tam bảo kỉ quyển 9
cho biết kinh được dịch vào niên hiệu Hưng
hóa năm đầu (539) đời Đông Ngụy; nhưng
Pháp kinh lục bản Cao li quyển 3, chỉ nói
dịch giả là Lưu chi đời Bắc Ngụy; ba bản
Tống, Nguyên, Minh thì bảo là sa môn Bồ
đề lưu chi đời Bắc Ngụy. Ngoài ra, kinh
Diệu pháp thánh niệm xứ 8 quyển do Pháp
CHÍNH PHÁP NHÃN TẠNG TÙY VĂN KÍ

C
949
thiên đời Tống dịch, về nội dung, đại ý cũng
tương đồng với kinh này. [X. Đại đường
nội điển lục Q.4; Tục cao tăng truyện Q.1;
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.7; Duyệt tạng tri tân Q.30].
CHÍNH PHÁP THỌ
Chỉ thọ mệnh của chính pháp. Sau đức
Phật nhập diệt, trong vòng từ năm trăm
năm đến một nghìn năm là thời kì chính
pháp của đức Phật ở đời, gọi là Chính pháp
thọ. Ở thời kì này, lấy Giáo, Hành, Chứng
làm thể của chính pháp. Luận Câu xá quyển
29 (Đại 29, 152 trung), nói: “Đã biết thọ
mệnh chính pháp của Như lai, dần dần
chìm mất”. (xt. Chính Tượng Mạt).
CHÍNH PHÁP Y
Tôn hiệu của đức Phật. Có nghĩa là đức
Phật đem chính pháp trao cho chúng sinh,
cho nên lấy Phật làm nơi nương tựa của
chính pháp mà gọi là Chính pháp y. Kinh
Thắng man chương Nhiếp thụ thứ 4 (Đại
12, 219 thượng), nói: “ Phật là mắt thực trí
thực, là pháp căn bản, là pháp thông suốt,
là nơi y chỉ của chính pháp”. Lại tỉ khưu, tỉ
khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di v.v..., khi chính
pháp sắp diệt, không nịnh hót quanh co,
không lừa gạt, không giả dối, mà ưa thích
chính pháp, hộ trì chính pháp, thì chắc
chắn sẽ được chư Phật thụ kí.
CHÍNH QUẢ
.....
I. Chính quả, có nghĩa là tu đạo mà
được chứng ngộ. Còn gọi là Chứng quả.
Quả, là nghĩa kết quả chắc thật. Chính quả,
là nói cái quả nhờ sự học Phật, tu Phật mà

chứng được, có khác với sự tu luyện mù
quáng của ngoại đạo, cho nên nói là chính.
(xt. Chứng Quả).
II. Chính quả, đặc biệt chỉ thân của
hữu tình. Là do nơi nghiệp nhân ở quá khứ
mà cảm được cái quả báo chính thể. Cũng
gọi là chính báo. (xt. Y Chính Nhị Báo).
CHÍNH QUÁN
.....
Chỉ sự quán xét chân chính. Có nhiều
giải thích. Trung a hàm quyển 28 kinh Ưu
đà la bảo, đối lại với sự quán xét tà vạy của
ngoại đạo, dùng trí tuệ chân chính biết rõ
chân như, gọi là chính quán. Trong Quán
vô lượng thọ Phật kinh sớ quyển 3, khi giải
thích Nhật tưởng quán trong kinh Quán
vô lượng thọ, sa môn Thiện đạo lấy tâm và
cảnh tương ứng với nhau làm chính quán,
không tương ứng là tà quán. Trong Tam
luận huyền nghĩa, sa môn Cát tạng lấy quán
“Bát bất trung đạo” làm chính quán. Trung
quán luận sớ quyển 2 phần đầu, lấy xa lìa
tám tà đoạn, thường v.v... làm chính quán.
Ma ha chỉ quán quyển 5 phần trên, bảo đối
lại với trợ phương tiện, chính tu chỉ quán,
gọi là chính quán. Tu tập chỉ quán tọa thiền
pháp yếu của sa môn Trí khải thì gọi Bất
tịnh quán là đối trị quán, mà gọi chính quán
thực tướng là chính quán. [X. kinh Tạp a
hàm Q.3; kinh Chính pháp niệm xứ Q.2;
kinh Quán di lặc bồ tát thướng sinh đâu
suất thiên; kinh Đạt ma đa la thiền
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.37; Thập nhị
môn luận sớ Q.thượng phần đầu; Tứ minh
thập nghĩa thư Q.thượng].
CHÍNH SÁM HỐI
........
Trước khi tu phép sám hối, phải tu phép

gia hành (phép dự bị) bảy ngày trước, xong
phép ấy rồi mới bắt đầu tu phép sám chính
thức, tức gọi là Chính sám hối. Còn gọi là
sám pháp, tức là y theo lời dạy trong các
kinh, đối trước chư Phật và Bồ tát mà ăn
năn những tội lỗi đã phạm.
CHÍNH SÁM HỐI

C
950
CHÍNH SĨ
.....
Cách xưng hô khác đối với Bồ tát. Tức
là bậc đại sĩ lìa bỏ mê chấp tà kiến, thấy
biết pháp lí chân chính mà cầu chính đạo.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 273
thượng) nói: “Sẽ thụ Bồ tát kí, Nhân giả
nghe cho kĩ, Chính sĩ mười phương đến, ý
họ ta biết hết.” [X. kinh Duy ma cật sở
thuyết]. (xt. Bồ Tát).
CHÍNH SỞ BỊ
Chỉ cho chúng sinh trông mong được
chư Phật Bồ tát giáo hóa. Theo tông Tịnh
độ thì những cơ loại phàm phu ngu si và
những kẻ độc ác, đều có thể là chính sở bị
của Phật A di đà.
CHÍNH SỬ
Đối lại với “Tập khí .”. Nói tắt là
sử. Chỉ phiền não chính thể (chủ thể) hiện
khởi. Sử, có nghĩa là các phiền não có khả
năng sai khiến chúng sinh trôi lăn trong ba
cõi. Cái thói quen của phiền não còn rớt lại
thì gọi là Tập khí; A la hán là người đã dứt
hết chính sử, nhưng tập khí thì vẫn còn.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển 5
phần đầu chép, thì phiền não chướng có
hai thứ, mỗi thứ đều có chính sử và tập
khí.
1. Tử kết phiền não chướng, chính sử
thì Nhị thừa và Bồ tát tập chủng tính dứt
hết, còn tập khí thì Bồ tát chủng tính trở
lên cho đến Sơ địa mới dứt hết.
2. Quả phọc sở tri chướng, chính sử thì
Bồ tát từ Sơ địa trở lên cho đến Thất địa
dứt hết, tập khí thì Bồ tát từ Bát địa trở lên

cho đến Thập địa mới dứt hết. [X. kinh Bồ
tát địa trì Q.8; Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.3; Quán kinh huyền nghĩa phận; Thiên
thai tứ giáo nghi; Quán kinh huyền nghĩa
phận truyền thông kí Q.1].
CHÍNH TẠP NHỊ HÀNH
Là chính hành và tạp hành nói gộp lại.
Trong Quán kinh sớ Tán thiện nghĩa, ngài
Thiện đạo đời Đường, đem tất cả sự tu hành
chia làm hai thứ là Chính và Tạp. Chính
hành là:
1. Đọc tụng các kinh điển Tinh độ.
2. Quán tưởng y báo chính báo đẹp đẽ
tại cõi Tịnh độ của Phật A di đà.
3. Lễ bái tượng Phật A di đà.
4. Xưng niệm danh hiệu Phật A di đà.
5. Tán thán cúng dường Phật A di đà.
Nếu ngoài Phật A di đà ra, còn lấy chư
Phật và Bồ tát khác làm đối tượng, thì gọi
là Tạp hành. Cũng có thuyết cho ngoài năm
chính hành kể trên, các thiện hành ba học,
sáu độ là tạp hành.
Trong Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập, tổ của tông Tịnh độ Nhật bản là
ngài Nguyên không, đứng về phương diện
được và thua của hai hành chính và tạp
mà lập năm thứ tương đối, tức là:
1. Thân sơ đối.
2. Gần xa đối.
3. Có xen hở không xen hở đối.
4. Không hồi hướng hồi hướng đối.
5. Thuần tạp đối.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi
sao Q.2 (Lương trung)]. (xt. Ngũ Chính
Hành).
CHÍNH THỤ
Phạm, Pàli: Samàpatti. Dịch âm là
Tam ma bát để, Tam ma bạt đề, Tam ma

nga. Dịch ý là Đẳng chí, Chính định hiện
tiền. Là trạng thái xa lìa tà tưởng mà lãnh
thụ cái cảnh (đối tượng) chính lúc đang
duyên theo. Cũng tức là khi vào định, dùng
CHÍNH SĨ

C
951
sức định khiến cho thân, tâm lãnh thụ
tướng an hòa bình đẳng. Lại định tâm mà
lìa tà loạn gọi là “chính”, không nghĩ không
tưởng mà nhận pháp ở nơi tâm gọi là “thụ”,
cũng như tấm gương vô tâm mà ảnh hiện
mọi vật. Quán kinh huyền nghĩa phận (Đại
37, 247 hạ), nói: “Chính thụ có nghĩa là,
tâm tưởng đều bặt, suy tư mất hết, tam muội
tương ứng, gọi là chính thụ”. Cũng có thuyết
bảo Chính thụ là tên gọi khác của Tam
muội; Tam ma địa (Phạm: Samàdhi) hoặc
Thiền định.
Chính thụ dịch mới là “ Đẳng chí”. Cứ
theo luận Đại tì bà sa quyển 162 nói, thì
Đẳng trì, Tam ma địa và Đẳng chí có khác
nhau, vì Đẳng trì chỉ thông với định hữu
tâm, còn Đẳng chí thì rộng thông cả định
hữu tâm và vô tâm. Luận Câu xá lấy định
Tứ thiền, Tứ vô sắc làm Đẳng chí. Đại thừa
nghĩa chương quyển 13, lấy định diệt tận,
định vô tưởng làm Đẳng chí. Lại Tuệ viễn
trong Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
quyển cuối và Trí khải trong Quán vô lượng
thọ Phật kinh sớ quyển hạ, bàn về câu nói
trong kinh Quán vô lượng “Dạy con tư duy,
dạy con chính thụ” mà cho ba Phúc nghiệp
tán thiện là tư duy, mười sáu phép quán
định thiện là chính thụ. [X. kinh Tạp a
hàm Q.17; kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
Q.11 phẩm Công đức hoa tụ bồ tát thập
hành; kinh Bồ tát địa trì Q.9; luận Giải thoát
đạo Q.2; luận Du già sư địa Q.67; luận Tạp
a tì đàm tâm Q.7]. (xt. Tam Muội, Tam Ma
Bát Để, Định).
CHÍNH THỪA PHƯƠNG TIÊN THỪA

Là Chính thừa và Phương tiện thừa nói
gộp lại. Dùng pháp môn chân chính mà
hóa độ chúng sinh, gọi là Chính thừa; dùng
pháp môn tạm thời đặt ra, thì gọi là Phương
tiện thừa. Nhiếp đại thừa luận thích (bản
dịch đời Lương) quyển 15 (Đại 31, 1264
hạ), nói: “Thừa: có người, pháp; người: có
người Đại thừa, có người Tiểu thừa; pháp:
có pháp phương tiện thừa, có pháp chính
thừa. Chuyển phương tiện thừa tu trì chính
thừa, gọi là cứu tế thừa”. Tức là lấy pháp
Tiểu thừa làm phương tiện thừa, pháp Đại
thừa làm Chính thừa.
CHÍNH THƯƠNG VIÊN
Nóichung, chỉ các cơ cấu của chính
phủ Nhật bản, hoặc các kho tàng trọng
yếu đặt trong các chùa lớn. Ngày xưa gọi
là Chính tạng viện. Nay, Chính thương
viện là đặc biệt chỉ cho cái kho sắc phong
nằm về góc tây bắc chùa Đông đại, ở Nại
lương tại Nhật bản, có ba kho Bắc, Trung,
Nam.
Còn gọi
là Đông
đại tự sắc
phong
tạng, tên
khác là
Song
thương
hoặc Tam
thương.
Năm
Minh trị
Bức Tranh Phật Vẽ Trên Vải Gai Ở
Viện Chính Hưng
Kho Báu Viện Chính Thương
CHÍNH THƯƠNG VIÊN

C
952
(1868-1912) trở đi, là tài sản của Hoàng
gia, do Cung nội sảnh Thư lăng bộ quản lí.
Năm Thiên bình thắng bảo thứ tám
(756), nhân ngày cúng “Thất thất” của
Thiên hoàng Thánh vũ, Hoàng hậu Quang
minh đem các di vật của Thiên hoàng dâng
cúng đức Đại Phật, làm sắc phong vĩnh cửu,
cho nên sự hoàn chỉnh và phong phú của
các vật loại được thu vào trong viện khiến
người ta choáng ngợp. Các phẩm vật được
tàng trữ có nhiều loại, có thể chia làm loại
phục sức, loại khí cụ dùng hàng ngày, dụng
cụ văn phòng, dụng cụ du hí, nhạc khí,
nhạc cụ, dược vật, thư tịch, vũ khí vũ trang,
dụng cụ thợ mộc, dụng cụ khâu may, di vật
làm việc, di vật Phật giáo, tạp vật v.v... tất
cả không những chỉ là tư liệu trọng yếu để
tìm hiểu sự sinh hoạt của quí tộc đương
thời, mà còn có thể qua đó biết được cái
tình hình đương thời tiếp xúc với văn hóa
Trung quốc nữa. [X. Đông đại tự chư già
lam lược lục; Đông đại tự yếu lục Q.5, Q.8].
CHÍNH TÍN
.....
Có nghĩa là niềm tin ngay thẳng. Đối
lại với “Tà tín.....”. Tức chỉ tâm kiền thành
tin nơi chính pháp của đức Phật, lòng tin
ấy không vì gặp các đạo khác mà sinh ý
nghi ngờ. Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32,
575 trung), nói: “Khởi chính tín Đại thừa”.
[X. kinh Duy ma phẩm phương tiện].
CHÍNH TÍN NIÊM PHẬT KÊ
Có một quyển. Do tổ khai sáng của Tịnh
độ chân tông Nhật bản là Thân loan soạn.
Nói tắt là Chính tín kệ. Là kệ tụng chép

phụ vào cuối quyển “Hành” trong sách Giáo
hành tín chứng văn loại, gồm một trăm hai
mươi câu thất ngôn. Nội dung tường thuật
đại cương nghĩa trọng yếu của Chân tông,
nói rõ hai pháp làm và tin là trọng yếu nhất
của tông. Có dẫn dụng các câu văn trong
kinh Lăng già, luận Thập trụ tì bà sa, luận
Vãng sinh, Vãng sinh luận chú, An lạc tập,
Quán kinh sớ, Vãng sinh yếu tập, Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập v.v..., lần
lượt tán thán đức Thế tôn, và các ngài Thiên
thân, Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo,
Nguyên tín, Nguyên không v.v... Bảo rằng
y theo các Thánh giáo có thể được niềm
tín chân thực, mà tu hành chân thực thì là
tha lực niệm Phật, cũng tức lấy lòng tín ấy
làm chính nhân, lấy việc xưng danh niệm
Phật để đền ơn trả đức làm chính hành,
đặc biệt nhấn mạnh việc xưng danh niệm
Phật chính là giáo nghĩa của Tịnh độ chân
tông. Kệ tụng này cùng với “Hòa tán” đều
được niệm tụng trong khoá tụng sớm chiều
tại Nhật bản, hiện nay cũng còn lưu hành
rất rộng. [X. Chân tông đới bội kí Q.thượng;
Tổ môn cựu sự kí Q.2].
CHÍNH TÍNH LI SINH
Là tên khác của Kiến đạo. Tiếng dùng
của các nhà Pháp tính, Pháp tướng. Còn
gọi là Thánh tính li sinh. Có nghĩa là chính
tính vào ngôi Kiến đạo được Thánh đạo
Niết bàn, đã dứt hết mọi phiền não không
sót mà xa lìa sự sống phiền não. Cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển ba nói, thì Chính
tính, tức là tính Niết bàn, Thánh đạo thuần
chính, không tà khúc; Sinh, là tên gọi khác
của phiền não, hoặc bảo là thiện căn chưa
thành thục, có thể khiến hữu tình vòng
quanh trong bể khổ sống chết. Nay cái lí

Niết bàn đã chứng được, có khả năng thoát
li sự sống phiền não, hoặc là trí Thánh đạo
vô lậu có thể siêu việt thiện căn chưa thành
thục, vì thế gọi là Chính tính li sinh. Lại
tuy Chính tính li sinh thông cả Kiến đạo,
Tu đạo và Vô học đạo, nhưng vì Kiến đạo
là đầu, ý nghĩa đặc biệt trọng yếu, cho nên
là tên khác của Kiến đạo. [X. luận Câu xá
CHÍNH TÍN

C
953
Q.23; Bộ chấp dị luận; Du già luận kí Q.13
phần trên; Thành duy thức luận thuật kí
Q.10 phần cuối]. (xt. Thánh Tính Li Sinh).
CHÍNH TÔNG
.....
Chỉ tông chỉ chính truyền. Tức chỉ Phật
pháp đời đời chính truyền từ đức Thích
tôn đến nay. Cứ theo Truyền pháp chính
tông kí quyển 1 Thích ca Như lai truyện
chép, thì chính tông do Thánh nhân kín
đáo đem truyền cho người lãnh nhận,
không thể biết được nơi nào và bao giờ thì
truyền. Trong Thiền lâm, tự xưng giáo nghĩa
của Thiền tông là chính tông. Đời sau cũng
nói chung phái chính do vị Sơ tổ truyền
cho gọi là phái chính tông. Vân phong
Duyệt thiền sư ngữ lục tự (Vạn tục 118 -
349 thượng), nói: “Không nhận Nhiên đăng
kí biệt, tự đề ra ba ấn chính tông”. [X. Bích
nham lục tắc 32].
CHÍNH TÔNG PHẦN
........
Bắt đầu từ ngài Đạo an đời Đông Tấn,
kinh Phật được chia làm ba phần là phần
Tựa, phần Chính tông và phần Lưu thông.
Trong đó, bộ phận nói về tông chỉ chính
yếu của bộ kinh, gọi là Chính tông phần.
cũng gọi là Chính thuyết phần. (xt. Tam
Phân Khoa Kinh).
CHÍNH TÔNG TÂM ẤN HẬU TỤC LIÊN PHƯƠNG
Có một quyển. Do sư Thiện xán đời
Minh biên soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập
148. Lấy phủ Phúc châu tỉnh Phúc kiến
làm trọng tâm, ghi chép quê quán, tên họ
và những lời nói pháp cơ duyên của cả tăng

và tục hơn bảy mươi người đương thời.
Nhưng chưa in Tựa, Bạt mà chỉ có một bài
kệ phụ ở cuối quyển. (Vạn tục 148, 192
hạ): “Tổ ấn truyền cho nhau, có duyên nối
tiếp mãi, Dặn ngươi nên tôn trọng, thắp
ánh sáng tổ tông”.
CHÍNH TRÍ
.....
Phạm: Samyag-jĩàna,Pàli: Sammàĩàịa.
I. Chính trí. Chỉ trí tuệ hợp với chính
lí, đối lại với “Tà trí.....”. Tức là trí tuệ lìa
sự tà chấp phân biệt của phàm phu ngoại
đạo và sự cố chấp thiên lệch của người Nhị
thừa mà khế hợp vói diệu lí Trung đạo.
Trong Nhân minh thì chỉ Chân hiện luợng
và Chân tỉ lượng, vốn dịch ý của chữJĩàna
trong tiếng Phạm. Cứ theo luận Nhân minh
nhập chính lí chép, thì đó là trí lượng biết
tự tính sai biệt của các pháp một cách như
thực, là trí tuệ lìa các duyên nhơ nhuốm
mà đạt đến Niết bàn. [X. luận Đại trí độ
Q.3; Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.hạ; Vãng sinh luận chú Q.hạ (Đàm
loan)].
II. Chính trí. Chỉ trí vô lậu tận trí và
vô sinh trí do ngôi vị Vô học đã thành tựu
được. Là một trong mười chi Vô học. Luận
Câu xá quyển 25 (Đại 29, 133 hạ), nói: “Thể
của chính thoát chính trí là gì? Tụng rằng:
‘Hữu học còn trói buộc, không có trí chính
thoát, giải thoát là vô vi, thắng giải hoặc đã
diệt, hữu vi vô học chi, tức hai giải thoát
uẩn, chính trí nói như giác, là tận vô sinh
trí’”. Chính trí này lấy tận trí, vô sinh trí
làm thể, duy có ngôi vị Vô học mới có thể
thành tựu được.
Đứng về phương diện rộng, hẹp của kiến
và trí mà nói, thì luận Đại tì bà sa quyển 97

bảo, trong mười trí hữu lậu và vô lậu, thì
tận trí và vô sinh trí thuộc trí vô lậu, còn
tám trí là thế tục trí, pháp trí, loại trí v.v...
đều nhiếp vào chính kiến vô lậu. Luận
Thành thực quyển 16 phẩm Kiến trí, thì
bảo chính kiến và chính trí là nhất thể,
không sai khác. [X. Trung a hàm Q.47 kinh
CHÍNH TRÍ

C
954
Ngũ chi vật chủ; luận Đại tì bà sa Q.94;
luận Thuận chính lí 73; Câu xá luận quang
kí Q.25].
III. Chính trí. Là trí vô lậu căn bản và
trí hậu đắc do hàng Tam thừa tu tập. Cứ
theo luận Du già sư địa quyển 72 nói, thì
Chính trí có hai thứ:
1. Duy nhất thế gian chính trí, tức là trí
căn bản của Thanh văn, Duyên giác và Bồ
tát thông suốt chân như.
2. Thế gian xuất thế gian chính trí,
Thanh văn, Duyên giác sau khi dùng chính
trí đầu tiên để thông suốt chân như, do
chính trí xuất thế gian của thế gian được
sau này, mà có thể phân biệt hết thảy tướng
sai biệt. [X. kinh Đại thừa nhập lăng già
Q.5; Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Đường) Q.5; luận Tam vô tính
Q.thượng; luận Biện trung biên Q.trung].
CHÍNH TRỢ NHỊ NGHIÊP
...........
Là chính nghiệp và trợ nghiệp nói gộp
lại. Cũng gọi là Trợ chính nhị nghiệp.
Chính nghiệp, còn gọi là Chính hành, là
hành của Chân trực tiếp; Trợ nghiệp, còn
gọi là Trợ hành, là hành của nhân gián
tiếp. Trong năm thứ vãng sinh chính hành
là đọc tụng, quán tưởng, lễ bái, xưng danh
và tán thán cúng dường do ngài Thiện đạo
tông Tịnh độ lập ra, thì lấy “xưng danh”
làm chính nghiệp hoặc chính định nghiệp
của sự vãng sinh Tịnh độ, còn bốn thứ kia
là Trợ nghiệp, cả hai gộp lại gọi là Chính
trợ nhị nghiệp. Danh từ này có xuất xứ từ
Quán kinh sớ tán thiện nghĩa.

Xưng danh theo ngài Thiện đạo nói, tức
là một lòng chuyên niệm danh hiệu của
Phật A di đà, bất luận là đi đứng ngồi nằm,
không kể thời gian lâu mau, đều niệm niệm
không bỏ; vì tu hành bản nguyện của đức
Di đà mà thuận theo, thì nhờ nguyện của
Ngài chắc chắn sẽ được vãng sinh Tịnh độ,
cho nên gọi là Chính định nghiệp. Đôi khi
sợ biếng nhác lơ là trong việc “Xưng danh”
nên phải dùng bốn phương pháp đọc tụng,
quán tưởng, lễ bái, và tán thán cúng dường
để giúp thúc đẩy tâm niệm Phật, cho niên
gọi là Trợ nghiệp. Bốn trợ nghiệp này cũng
gọi là Đồng loại trợ nghiệp , đối
lại, nếu phát tâm Bồ đề, xuất gia v.v... mà
tu các hạnh khác ngoài năm chính hành
nói trên, thì gọi là Dị loại trợ nghiệp
...... [X. Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập]. (xt. Ngũ Chính Hành, Chính
Hành).
CHÍNH TRỢ TẠP TAM HÀNH
Tức là chính hành, trợ hành và tạp
hành. Trong tông Tịnh độ, chính hành,
tức chỉ năm chính hành do ngài Thiện đạo
đề xướng, hoặc chuyên chỉ việc xưng danh
hiệu của Phật A di đà trong năm chính
hành. Trợ hành, chỉ bốn phương pháp trợ
giúp thêm là đọc tụng, quán tưởng, lễ bái
và tán thán cúng dường. Còn Tạp hành, là
chỉ hết thảy các thiện hạnh khác ngoài
chính hành và trợ hành. (xt. Chính Trợ
Nhị Nghiệp, Chính Tạp Nhị Hành).
CHÍNH TRỰC
.....
Có nghĩa là vuông vức ngay thẳng, tức
chỉ tâm không xiên xẹo quanh co. Cứ theo
sự giải thích trong Vãng sinh luận chú quyển
hạ do sư Đàm loan soạn, thì Bồ tát nương

nơi lòng ngay thẳng mà thương xót hết thảy
chúng sinh. Trong tông Thiên thai, mỗi khi
nói đến giáo pháp do đức Phật nói là pháp
thành Phật duy nhất, mà gọi là chính trực.
CHÍNH TRỰC XẢ PHƯƠNG TIÊN
........
Có xuất xứ từ kinh Pháp hoa, tông Thiên
thai dùng danh từ này để chỉ giáo pháp Nhất
CHÍNH TRỢ NHỊ NGHIÊP

C
955
thừa của Viên giáo. Theo sự giải thích của
các nhà Thiên thai, thì chính, đối với bên
cạnh mà nói; trực, đối với cong queo mà
nói. Trong bốn giáo Tạng, Thông, Biệt,
Viên, đã chẳng thiên về bên hai giáo Thông,
Biệt, cũng chẳng quanh co trong năm thừa
Nhân, Thiên, cho nên gọi là chính trực.
Còn phương tiện, là chỉ cái phương pháp
dắt dẫn chúng sinh đi vào chân thực. Do
đó, lìa bỏ tất cả các pháp môn phương tiện,
mà nói ngay vào giáo chân thực, gọi là Chính
trực xả phương tiện, cũng tức là Viên giáo
nói lên giáo pháp của một đời đức Phật, là
pháp chân thực thành Phật duy nhất.
Pháp hoa văn cú quyển 5 (Đại 34, 62
hạ), nói: “Năm thừa là quanh co, chẳng phải
ngay thẳng, Thông, Biệt thì lệch về bên
cạnh mà chẳng phải chính, nay đều bỏ
những cái thiên lệch quanh co ấy, mà chỉ
nói một đạo chính trực vậy”. Kinh Pháp
hoa phẩm Phương tiện (Đại 9, 10 thượng),
nói: “Đối với Bồ tát, chính trực xả phương
tiện, chỉ nói đạo vô thượng”.
CHÍNH TRỪNG (1274-1339)
Vị tăng tông Lâm tế đời Nguyên. Người
Liên giang, Phúc châu, họ Lưu, tự Thanh
chuyết. Mười sáu tuổi thụ giới Cụ túc tại
chùa Khai nguyên, từng theo hầu các sư
Cốc nguyên nhạc,
Vô phương phổ,
Đại yết chân sáu
năm. Hai mươi sáu
tuổi, đến tham yết
Ngu cực tuệ ở chùa
Tịnh từ, Chiết

giang, giữ chức
trông nom lầu
kinh. Mười lăm
năm sau, từ chức rồi
đi tham vấn các
bậc trưởng lão, như
Hổ nham ở chùa Linh ẩn, Đông nham ở
núi Dục vương, Tưởng sơn Nguyệt đình
v.v..., tới đâu sư cũng được coi là một khí
tượng lớn. Về sau, bắt đầu hoằng pháp ở
núi Kê túc, kiến thiết nhà tăng, tiếp hóa đại
chúng từ các phương đến.
Năm Thái định thứ 3 (1326) sư sang
Nhật, tháng một năm sau đến Kinh đô, rất
được các nhà cầm quyền tại Bắc điều thời
đó coi trọng, từng ở các chùa Kiến trường,
Tịnh trì, sau lui về ở Thiền cư am tại Phúc
sơn. Năm Nguyên hoằng thứ 3 (1333),
Thiên hoàng Đề hồ đến Kinh đô, thỉnh sư
ở chùa Kiến trường, ba năm sau lại dời đến
chùa Nam thiền, Thái thú Tín nùng qui y
sư, xin làm đệ tử. Ngày 17 tháng giêng năm
Lịch ứng (Nhật bản) thứ 2, sư để lại bài kệ
“Tì lam cuốn dựng nước biển không, trời
ba mươi ba sao đẩu ướt, thần đất giận cầm
roi trâu sắt, lửa đá xẹt ra đuổi không kịp”
rồi tịch, thọ sáu mươi sáu tuổi, năm mươi
tuổi hạ, vua ban thụy hiệu “Đại giám thiền
sư”. Lưu phái của sư được gọi là Thanh
chuyết phái, hoặc là Đại giám môn đồ, là
một trong hai mươi bốn dòng của Thiền
tông Nhật bản. Tác phẩm có: Đại giám
thanh qui (mấy quyển), Ngữ lục 7 quyển.
[X. Phù tang Ngũ sơn kí Q.3; Diên bảo truyền
đăng lục Q.4; Bản triều cao tăng truyện
Q.25].
CHÍNH TỤC TỰ
Vị trí chùa ở núi Sư tử, phía tây nam

huyện Vũ định, tỉnh Vân nam. Sáng lập
vào năm Chí đại thứ 4 (1311) đời Nguyên,
các thời đại Minh, Thanh đã từng được làm
lại nhiều lần, mở rộng thêm, qui mô to lớn,
khí thế hùng vĩ, có Đại hùng bảo điện, Quan
âm điện, lầu chứa kinh v.v..., cung điện lầu
gác lớn nhỏ hơn trăm gian. Tương truyền,
niên hiệu Vĩnh lạc năm đầu (1403) đời
Minh huệ đế Chu doãn Chính Trừng văn lánh nạn vào
CHÍNH TỤC TỰ

C
956
Vân nam, đã đến làm tăng ở chùa này. Dưới
lầu để kinh có tượng của Huệ đế, mình
mặc ca sa, tay chắp, hai bên tả hữu có một
tượng Thái giám và một tượng lão thần, có
đề đôi câu đối như sau: “Tăng vi đế, đế diệc
vi tăng, sổ thập tải y bát tương truyền, chính
giác y nhiên giác hoàng cựu; Thúc phụ điệt,
điệt bất phụ thúc, bát thiên lí mang hài đồ
bộ, Sư sơn cánh tỉ Yến sơn cao”. Dịch
nguyên văn là: “Tăng là vua, vua cũng là
tăng, mấy chục năm áo bát truyền nhau,
chính giác vẫn nguyên là vua giác cũ; Chú
phụ cháu, cháu chẳng phụ chú, tám nghìn
dậm giầy gai lặn lội, núi Sư (Tử) lại cao hơn
núi Yến”.
CHÍNH TƯ DUY
Phạm: Samyak-saôkalpa, Pàli:
Sammà-saíkappa. Còn gọi là Chính tư duy
đạo chi, Chính chí. Là một trong tám Chính
đạo. Tức suy xét đạo lí chân thực, cũng tức
là xa lìa những ý niệm tà bậy, như tham lam,
giận dữ và ác hại mà sinh khởi những ý niệm
không tham, không giận, không hại v.v...
(xt. Bát Chính Đạo, Tư Duy).
CHÍNH TƯỢNG MẠT
........
Còn gọi là Chính tượng mạt tam thời,
Tam thời. Tức là ba thời kì biến thiên Chính,
Tượng, Mạt của giáo pháp ở đời. Cứ theo
kinh Đại thừa đồng tính quyển hạ, Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 6 phần
đầu nói, thì ba thời là:
1. Sau khi đức Như lai nhập diệt, giáo
pháp ở đời, người y theo giáo pháp mà tu
hành thì có thể chứng được quả ngay, gọi

là Chính pháp (Phạm: Saddharma).
2. Tuy có giáo pháp và người tu hành,
nhưng phần đông không được chứng quả,
gọi là Tượng pháp (Phạm: Saddharmapratirùpaka).
3. Giáo pháp cuối đời, người tuy có theo
giáo, nhưng không thể tu hành chứng quả,
gọi là Mạt pháp (Phạm: Saddharmavipraloba).
Song, Pháp hoa huyền luận quyển mười
nói, sự phân biệt Chính, Tượng có nhiều
thuyết:
1. Khi đức Phật còn tại thế là Chính
pháp, sau khi Phật nhập diệt là Tượng pháp.
2. Thời đại chia thành các bộ phái khác
nhau là Chính pháp, thời đại các bộ phái
chia rẽ lộn xộn là Tượng pháp.
3. Thời đại có nhiều người đắc đạo là
Chính pháp, thời đại ít người đắc đạo là
Tượng pháp.
4. Thời đại chính pháp chưa phá là
Chính pháp, thời đại chính pháp đã phá là
Tượng pháp.
5. Chưa sinh ác pháp là Chính pháp,
đã khởi các pháp ác là Tượng pháp.
6. Trong vòng hai nghìn năm đều thuộc
Chính pháp, mười nghìn năm suy vi là
Tượng pháp.
7. Các Bồ tát thấy pháp Như lai không
có hưng diệt, thường thấy chư Phật, thì dù
một vạn hai nghìn năm cho dến hết thảy
thời đều là Chính pháp, còn các người Nhị
thừa thấy Phật pháp có hưng suy, cho nên
mới phân biệt có Chính, Tượng.
Đến như thời hạn ba thời, các kinh luận
cũng nói khác nhau:
1. Cứ theo các kinh Hiền kiếp quyển 3
và kinh Đại thừa tam tụ sám hối nói, thì
Chính pháp có năm trăm năm, Tượng pháp
cũng có năm trăm năm.

2. Cứ theo Trung quán luận sớ quyển
một phần cuối và luận Thích tịnh độ quần
nghi quyển 3 nói, thì Chính pháp có một
nghìn năm, Tượng pháp cũng có một nghìn
năm.
3. Cứ theo các kinh Đại phương đẳng
đại tập quyển 56, kinh Ma ha ma da quyển
hạ, và Nam nhạc Tư đại thiền sư lập thệ
CHÍNH TƯ DUY

C
957
nguyện văn nói, thì Chính pháp có năm
trăm năm, Tượng pháp có một nghìn năm.
4. Cứ theo các kinh Bi hoa quyển 7 và
kinh Đại thừa bi phần đà lợi quyển 5 nói,
thì Chính pháp có một nghìn năm, Tưọng
pháp là năm trăm năm. Còn về thời hạn
của Mạt pháp, thì các kinh luận nói đại để
Mạt pháp là mười nghìn năm. Nhưng Câu
xá luận bảo sớ quyển 29, y theo Thiện kiến
luật tì bà sa bảo sau Chính pháp một nghìn
năm, còn có mười nghìn năm, mà giải thích
là năm nghìn năm trước trong mười nghìn
năm là Tượng pháp, còn năm nghìn năm
sau là Mạt pháp.
Lại kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
55, còn nêu lên thuyết “Năm cái năm trăm
năm”, tức đem khoảng hai nghìn năm trăm
năm sau Phật nhập diệt chia làm năm cái
năm trăm năm, theo thứ tự năm thời kì là
Giải thoát kiên cố, Thiền định kiên cố, Đa
văn kiên cố, Tạo tự kiên cố và Đấu tránh
kiên cố; từ sau năm thời kì này trở đi, tuy
có người cạo tóc mặc ca sa, nhưng phá hủy
giới cấm, chẳng tu hành đúng như pháp.
Lại kinh Phật lâm niết bàn kí pháp trụ, trong
một nghìn năm Chính pháp, lấy một trăm
năm làm một kì và theo thứ tự chia làm
mười thời kì kiên cố là: Thánh pháp, Tịch
tĩnh, Chính hành, Viễn li, Pháp nghĩa, Pháp
giáo, Lợi dưỡng, Quai tranh, Sự nghiệp và
Hí luận. Lại kinh Tì ni mẫu quyển 3, trong
năm trăm năm Chính pháp, cũng lấy một
trăm năm làm một kì và theo thứ tự chia
làm năm thời kì kiên cố là: Giải thoát, Định,
Trì giới, Đa văn và Bố thí. Thuyết trong hai

kinh này cũng tương tự như thuyết trong
kinh Đại tập nói ở trên, theo đó, thuyết “Năm
cái năm trăm năm” của kinh Đại tập, có lẽ
cũng chỉ cái tướng của Chính pháp ở đời.
Song cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ
diễn nghĩa sao quyển 2 nêu, thì đem “Năm
cái năm trăm năm” chia làm ba thời kì
Chính, Tượng, Mạt, tức lấy hai cái năm trăm
năm đầu làm thời kì Chính pháp, hai cái
năm trăm năm thứ ba và thứ tư làm Tượng
pháp, còn cái năm trăm năm cuối cùng là
năm trăm năm bắt đầu của thời kì mười
nghìn năm Mạt pháp.
Lại luận Đại tì bà sa quyển 183 nói, vì
độ cho người nữ xuất gia, Chính pháp giảm
mất năm trăm năm, cho nên lấy năm trăm
năm đầu Giải thoát kiên cố làm thời kì
Chính pháp, năm trăm năm kế Thiền định
kiên cố là thời Tượng pháp, còn ba cái năm
trăm năm không tu hành không chứng quả
là thời Mạt pháp.
Ngoài ra, trong kinh Nhân vương do
các ngài La thập, Bất không dịch, vì nghĩa
thời hạn được nêu không rõ, cho nên các
kinh luận và các thuyết của các sư Trí khải,
Cát tạng, Chân đế mới rất khác nhau. Có
người bảo thuyết “Tam thời” nói trong kinh
Nhân vương là một loại thuyết khác; thuyết
này lấy tám mươi năm (hoặc năm mươi năm)
làm thời kì Chính pháp, tám trăm năm
(hoặc năm trăm năm) làm thời kì Tượng
pháp, tám nghìn năm (hoặc năm nghìn
năm) làm thời kì Mạt pháp.
Còn về những thuyết khác nhau của
các sư Trung quốc, thì theo Thắng man
kinh sớ tường huyền quyển 10 nói, các sư
Tịnh ảnh, Đạo xước, Pháp thượng, bảo
Chính pháp năm trăm năm; Nam sơn,

Thanh lương, Linh chi thì nói Chính pháp
một nghìn năm. Các nhà Tịnh độ nói rằng,
các giáo của Thánh đạo môn, qua ba thời
thì dần dần suy diệt, còn giáo Tịnh độ thì
dần dần hưng thịnh, hết thời Mạt pháp
mười nghìn năm, vẫn còn tồn tại một trăm
năm nữa.
Lại đứng về phương diện tu hành chứng
quả mà nói, thì có thuyết bảo thời Chính
pháp, giữ giới tức có thể thành tựu, gọi là
Giới thành tựu; thời Tượng pháp, tu Thiền
tức có thể thành tựu, gọi là Thiền thành
tựu; thời Mạt pháp, duy chỉ nhờ vào pháp
CHÍNH TƯỢNG MẠT

C
958
môn niệm Phật Tịnh độ mới có thể thành
tựu, gọi là Tịnh thành tựu. [X. kinh Tạp a
hàm Q.32; Biên dịch Tạp a hàm Q.6; luận
Thập tụng Q.49; Nhân vương kinh hợp sớ
Q.hạ; An lạc tập Q.hạ; Pháp hoa huyền
tán Q.5; Pháp hoa nghĩa sớ Q.5; Đại tạng
pháp số Q.12; Mạt pháp đăng minh kí]. (xt.
Ngũ Ngũ Bách Niên).
CHÍNH VỊ
Tức là vị đại ngộ, là cảnh giới không có
phiền não, cũng tức là Niết bàn vô vi do
Thanh văn chứng thấy được.
I. Chính vị. Chỉ Niết bàn của Tiểu thừa.
Kinh Duy ma phẩm Vấn tật (Đại 14, 545
hạ), nói: “Tuy quán xét các pháp chẳng sinh,
nhưng không vào chính vị”.
II. Chính vị. Chỉ pháp tính. Trong
Thiền môn gọi chân như tồn tại tràn khắp
là chính vị, là bản thể của các pháp; là từ
ngữ đối lại với “Bàng vị ” (vị bên cạnh
tức là không chính) là các hiện tượng sai
biệt. Cảnh đức truyền đăng lục quyển 22
(Đại 51, 380 hạ) nói: “Tăng hỏi: ‘Trong chính
vị còn có người thành Phật không?’. Sư hỏi
lại: ‘Chúng sinh là ai?’. Tăng nói: ‘Nếu như
vậy thì tất cả thành Phật hết?’. Sư nói: ‘Chính
vị ta còn lại’. Tăng hỏi: ‘Chính vị là thế
nào?’. Sư nói: ‘Ngươi là chúng sinh’”. [X.
Bích nham lục tắc 73].
CHÍNH Y
Chỉ các kinh luận mà một tông lấy làm
căn cứ, trực tiếp là nơi nương tựa cho tông
ấy. Nói đủ là Chính sở y (chỗ nương chính).
Đối lại với “Bàng y .” (chỗ nương phụ).
Chẳng hạn như tông Pháp tướng, trong sáu

bộ kinh và mười bộ luận căn cứ, thì lấy
kinh Giải thâm mật làm Chính y, tông Tịnh
độ lấy ba kinh một luận làm Chính y còn
các kinh luận khác là Bàng y. Nhưng cũng
có tông không phân biệt Chính y, Bàng y,
như các tông Thiên thai, Hoa nghiêm
chuyên lấy Pháp hoa hoặc Hoa nghiêm làm
căn cứ, Tam giai giáo thì coi tất cả kinh do
đức Phật nói cả một đời đều là chỗ nương
chứ không phân biệt chính y hay bàng y.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi
sao Q.1; Quán tâm giác mộng sao Q.thượng].
(xt. Bàng Y).
CHU BIẾN PHÁP GIỚI
...........
Phật giáo gọi chỗ ở của pháp là Pháp
giới. Các pháp vô lượng vô biên, đầy ắp vũ
trụ, Pháp giới cũng không bờ không cõi,
bởi thế, chu biến pháp giới là biểu thị cái
nghĩa không đâu mà không đến. Mật giáo
thì bảo công đức pháp thân của Đại nhật
Như lai phổ cập hết thảy, tràn khắp pháp
giới. [X. kinh Kim cương đính phẩm Mạn
thù sư lị bồ tát ngũ tự tâm đà la ni].
CHU CHIÊU CHI
........
Người Tiền đường (Hàng huyện, Chiết
giang) thời Nam triều. Năm sinh năm mất
không rõ. Từng phê phán “Di hạ luận ..
” của Cố hoan mà viết ra “Nạn Cố
đạo sĩ di hạ luận”, trong bản văn này, ông
phê phán và vặn hỏi Cố hoan về các vấn
đề Cố hoan coi trọng Đạo giáo và muốn
đặt Đạo giáo lên trên Phật giáo. (xt. Di Hạ
Luận).
CHU DỊCH THIỀN GIẢI
Gồm ba quyển. Do sa môn Tri húc
(1599- 1655) đời Minh soạn vào năm Sùng

trinh 14 (1641). Trí húc cho “Dịch” là lí rất
mực của trời đất, là nguồn gốc của muôn
vật, rộng lớn tinh vi, không chỗ nào mà
không có. Và nếu lấy tư tưởng gốc mà xét,
thì là Dịch của nhà Nho; lấy thuật số mà
CHÍNH VỊ

C
959
bàn, là Dịch của nhà bốc phệ (xem bói);
dùng nhân duyên mà giải thích, là Dịch
của nhà Phật. Cho nên, ngài Trí húc viện
dẫn thuyết của nhà Nho để đưa vào tông
thú của nhà Phật mà vạch ra rằng, các học
giả Trình, Chu chưa phát huy hết được cái
chí lí, đồng thời, ngài nêu tỏ toàn thể đại
dụng của Thái cực mà thành sách này.
CHU HI (1130-1200)
... Nhà Lí học đời Nam Tống. Người Vụ
nguyên, Huy châu (tỉnh An huy), tự Nguyên
hối, Trọng hối, hiệu Hối am, Hối ông, Tử
dương, đời gọi là Chu tử hoăc Chu văn
công. Đậu tiến sĩ năm Thiệu hưng 18
(1148). Năm hai mươi mốt tưổi gặp Lí diên
bình, được nghe Lạc học chính thống, bèn
theo Bình và tĩnh tâm tu dưỡng, rồi noi
theo cái học của hai Trình và Chu liêm
khê mà tập đại thành nền Lí học đời
Tống. Học thuyết của ông được mệnh
danh là Tống học, Tính lí học, Lí khí học,
Lí học, Đạo học v.v...
Khi còn ít tuổi ông từng đã đọc tụng các
trứ tác của các Thiền sư Đại tuệ Tôn cảo,
Qui sơn Linh hựu, Vĩnh minh Diên thọ và
nghiên cứu rộng các kinh điển. Ngoài ra,
cứ theo truyền, ông còn ngồi Thiền nữa,
do đó có thể biết, học thuyết của ông đã
chịu ảnh hưởng Phật giáo rất nhiều. Tuy
nhiên, đối với Phật giáo, ông cũng tự đứng
về các phương diện mà phê phán và luận
nạn một cách nghiêm khắc, nhất là đối với
thuyết Duy tâm của Phật giáo, ông đã bỏ
hết công sức ra để phê phán, đồng thời
cho rằng, các kinh điển Phật, ngoài “kinh

Bốn mươi hai chương ra”, tất cả các kinh
khác đều có thể đã do người Trung quốc
ngụy soạn hoặc nhuận sắc. Ông trứ tác rất
nhiều, có: Tứ thư chương cú tập chú,
Thông giám cương mục, Chu văn công tập,
Chu tử ngũ loại v.v... Ông mất vào năm
Khánh nguyên thứ 6 đời vua Ninh tôn, thọ
bảy mươi mốt tuổi.
CHU HOÀNH (1532-1612)
Vị tăng đời Minh. Người Hàng châu, họ
Trầm, tự Phật tuệ, hiệu Liên trì. Lúc nhỏ
học Nho, mười bảy tuổi đỗ Tú tài, học hành
nổi tiếng. Chịu ảnh hưởng của người hàng
xóm, nương tâm nơi Tịnh độ, viết bốn chữ
“Sinh tử sự đại” ở đầu án sách để tự cảnh
tỉnh. Qui y Phật giáo lúc trung niên, y vào
sa môn Vô môn Tính thiên ở Tây sơn
xuống tóc và theo sa môn Vô trần ở chùa
Chiêu khánh thụ giới Cụ túc. Lấy việc tham
vấn bốn phương làm chính. Năm Long
khánh thứ năm (1571), sư vào núi Vân thê
tại Hàng châu, ở trong một ngôi chùa đã
hoang phế. Sư thường tiến tu niệm Phật
tam muội, giáo hoá xa gần, tăng chúng tìm
đến, chùa bèn trở thành nơi tùng lâm. Năm
Vạn lịch 12 (1584) viết Vãng sinh tập 3
quyển, năm 30 soạn Lăng nghiêm kinh mô
tượng khí một quyển. Thời ấy, đàn giới bị
cấm đã lâu, sư bảo những người cầu giới
sắm đủ ba áo rồi lên trước đức Phật thụ giới
xin Phật chứng
minh; lại chế định
Thủy lục nghi
văn và Du già
diệm khẩu pháp
để cứu nỗi khổ
trong chốn tối
tăm. Trong ngoài

thành, đào ao
phóng sinh, soạn
Giới sát phóng
sinh văn để răn
cấm sự giết hại.
Sư chủ trương Tịnh độ, kịch liệt chê
trách kẻ cuồng Thiền, cực lực đề xướng
Thiền Tịnh song tu, đạo phong mỗi ngày
một thịnh. Một thời, các bậc sĩ đại phu như
Châu Hoành
CHU HOÀNH

C
960
Tống ứng xương, Lục quan tổ và Phùng
mộng trinh v.v... đều được cảm hóa. Tuổi
già, bệnh phát, sư lại càng siêng Tịnh nghiệp,
viết ba mươi hai điều chẳng lành để cảnh
tỉnh mình và người, lại viết ba điều đáng
tiếc, mười điều đáng mừng để đốc thúc đồ
chúng. Năm Vạn lịch 40 (có thuyết nói 43),
sư tịch, thọ tám mươi mốt tuổi. Đời gọi là
Vân thê hòa thượng, Liên trì đại sư; cùng
với Tử bá, Hàm sơn, Ngẫu ích gọi chung là
bốn đại cao tăng đời Minh. Ngoài các trứ
tác đã ghi ở trên, sư còn có: Thiền quan
sách tiến, Phạm võng giới sớ phát ẩn, A di
đà kinh sớ sao, Hoa nghiêm kinh cảm ứng
lược kí v.v..., tất cả hơn 30 loại. Sau do
Vương vũ Xuân thu tập các trứ tác của sư
lại thành Vân thê pháp vựng 34 quyển. [X.
Thích giám kê cổ lược tục tập Q.3; Tịnh độ
thánh hiền lục Q.5; Bổ tục cao tăng truyện
Q.5; Tục đăng tồn cảo Q.12; Ngũ đăng
nghiêm thống Q.16].
CHU KIỀU NHẤT TAI (1909 - ?)
......
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Ái tri. Tốt nghiệp khoa Phật giáo tại
Đại học Đại cốc năm 1932. Là cao đệ của
Xích chiểu Trí thiện. Từng là giảng sư của
Đại học Kinh đô, Vụ trưởng học vụ Đại
học Đại cốc, hội viên hội Nhật bản học
thuật, giáo thụ Đại học Đại cốc. Nhà học
giả chuyên khảo về Phật giáo nguyên thủy
và Phật giáo bộ phái. Trứ tác có: Nguyên
thủy Phật giáo tư tưởng chi nghiên cứu,
Nghiệp chi nghiên cứu, Quán đạo bản Câu
xá luận sách dẫn, Câu xá luận chi nguyên

điển giải minh (viết chung với Sơn khẩu
ích), Phật giáo học từ điển (biên chung với
Hoành siêu Tuệ nhật, Đa ốc lại tuấn).
CHU KÍNH TRỤ (1889-1985)
Người Lạc thanh, Chiết giang. Từ trước
ngày chính phủ di tản, ông đã từng giữ các
chức vụ trọng yếu trong quân chính, giới
thông tin. Sau khi ra Đài loan, lắng tâm
học Phật và ra sức hoằng pháp. Năm Dân
quốc 38 (1949), ông mở nhà in kinh tại Đài
loan để lưu thông kinh sách Phật. Trứ tác
có: Ngũ thừa Phật pháp dữ Trung quốc văn
hóa, Độc kinh đáp kí, Mộng ngân kí, Vịnh
nga đường văn lục 6 quyển, Tư quá trai
tùng thoại 10 quyển v.v... Qua đời vào tháng
mười năm Dân quốc 74, thọ chín mươi bảy
tuổi.
CHU LA PHÁT
........
Phạm:cùđa,Pàli: cùơà. Đây là dịch ghép
chung cả Phạm và Hán, chỉ khi cạo tóc
xuất gia, để lại một chỏm tóc trên đỉnh đầu.
Còn gọi là Chu la. Dịch ý là lọn tóc, lọn
tóc nhỏ, chỏm tóc, tóc đỉnh đầu. Chú thích
trong kinh Khởi thế nhân bản quyển 1 nói,
các dịch giả đời Tùy, dịch Chu la là lọn tóc,
tức người nước ngoài để một ít tóc dài trên
đỉnh đầu rồi tết bện lại thành lọn, thành
búi. Lại cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển
18 chép, thì Chu la dịch là nhỏ, tức lọn tóc
nhỏ; cũng sách đã dẫn quyển 1 đem từ Chu
la bảo nói trong kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) quyển 51 dịch là Tiểu bảo, vì Chu la
hàm ý là bé nhỏ. Cũng có thuyết bảo tóc
Chu la là mớ tóc được cạo sau cùng. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.44 phẩm
Nhập pháp giới; luận Đại trí độ Q.31; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.20].

CHU LÍ (1591 - 1647)
......
Vị tăng tông Lâm tế đời Minh. Người
Vân nam, họ Đỗ. Hiệu Triệt dung, Nhật
triệt (hiệu cũ là Triệt dung). Xuất gia từ nhỏ.
Tính chậm chạp thật thà, vụng nói, do lễ
bái Quan âm mà hoát nhiên đại ngộ. Tham
yết Lãng mục Bản trí ở chùa Hoa nghiêm
CHU KIỀU NHẤT TAI

C
961
núi Phú độ và nối pháp Lãng mục. Từng
tập định không quán, được thâm nhập. Sau
tham yết Mật tạng Đạo khai, Mật vân Viên
ngộ và ở núi Diệu phong. Niên hiệu Vĩnh
lịch năm đầu, sư tịch, thọ năm mươi bảy
tuổi. Có thuyết nói tịch vào năm Sùng trinh
thứ 9 (1636). Có biên soạn Trúc thất tập,
Tào khê nhất trích 9 quyển; trứ tác có Cốc
hưởng tập 1 quyển, Vân sơn mộng ngữ trích
yếu 1 quyển truyền ở đời.
CHU LỊ BÀN ĐẶC
...........
Phạm: Cùđapanthaka, Cullapatka,
Kwullapanthaka, Zuddhipaôthaka, Pàli:
Cullapanthaka, Cùơapanthaka. Vị thứ 16
trong 16 La hán. Còn gọi là Chu lị bàn đà
già, Chú đồ bán thác ca, Côn nỗ bát đà na,
Chú lị bàn đà già, Tri lị mãn đài, Chu la
ban đà. Nói tắt là Bàn đà, Bàn thác già.
Dịch ý là Đường nhỏ, Sinh bên đường. Là
con một người Bà la môn ở thành Xávệ
lúc đức Phật còn tại thế, sau cùng với anh là
Ma ha bàn đặc (Phạm: Mahàpanthaka)
cùng làm đệ tử
Phật. Bẩm tính
thô kịch ngờ
nghệch, phàm
đọc giáo pháp
thì đọc trước
quên sau, cho
nên người ta gọi
là Đường ngu.
Về sau, đức Phật
chỉ dạy một câu
ngắn gọn là

“quét bụi trừ
bẩn”, bảo sư khi
lau chùi giày dép của các tỉ khưu thì đọc đi
đọc lại, cứ thế dần dần trừ được nghiệp
chướng và, một ngày kia, thình lình tỏ ngộ
chứng được quả A la hán. Sau khi chứng
ngộ, có đủ các thần thông, có thể thị hiện
các loại hình tượng, từng hiện sức thần lớn
nói pháp cho lục quần tỉ khưu nghe. Đến
đời sau, phổ thông đều tin rằng Chu lị bàn
đặc cùng với một nghìn sáu trăm A la hán
quyến thuộc cùng ở núi Trì trục, hộ trì
chính pháp, lợi ích hữu tình.
Quán hưu đời Đường vẽ các La hán rất
khéo, đã từng vẽ Chu lị bàn đặc ngồi trong
hốc cây khô, tay trái dơ ra, ngón tay có
ngón co ngón duỗi. Lại trong Đại a la hán
nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí, ngài
được xếp vào vị thứ 16 trong 16 La hán,
còn Tây tạng truyền thì liệt vào vị thứ 11.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.8; kinh Pháp
cú thí dụ Q.2; luật Thập tụng Q.11; Hữu
bộ tì nại da Q.31; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.16; luận Đại tì bà sa Q.18].
CHU MỘNG NHAN (1656-1739)
Người Côn sơn, đời Thanh. Còn gọi là
Tư nhân , tự An sĩ, hiệu Hoài tây cư
sĩ. Bác thông kinh tạng, tin sâu pháp môn
Tịnh độ. Nhận thấy chúng sinh gây tội phần
nhiều là do hai nghiệp dâm, sát mà ra, bèn
viết “Vạn thiện tiên tư tập” 4 quyển, bàn rõ
về việc giết hại để khuyên răn; và “Dục hải
hồi cuồng” 3 quyển, bàn rõ cái hại của dâm
dục. Ông còn viết “Tây qui trực chỉ” 4
quyển, là học thuyết trọng yếu về mặt giáo
lí Tịnh độ. Năm Càn long thứ tư, ông qua
đời, thọ tám mươi tuổi. Đời sau đem ba bộ
sách của Mộng nhan tập thành An sĩ toàn

thư.
CHU NGUNG
... Người thời Nam Bắc triều. Năm sinh
năm mất không rõ. Người Nam thành, Nhữ
nam (Nhữ nam, Hà nam). Tự ngạn luân.
Học khắp bách gia và sở trường Phật lí.
Gặp lúc Minh đế nhà Lưu Tống rất thích
huyền học, bèn vời ông vào nội điện hầu
Chu Lị Bàn Đặc
CHU NGUNG

C
962
việc, chưa dám can ngăn những hành vi
độc ác của nhà vua một cách lộ liễu, ông
bèn tụng kinh Phật trong đó có nói đến
nhân duyên tội phúc, hành vi nhà vua nhân
đó giảm bớt. Từng tham yết sư tăng ở chùa
Thảo đường núi Chung sơn, chuyên nghiên
cứu Tam luận, lãnh hội nghĩa cốt tủy. Thời
bấy giờ các sư lập nghĩa Nhị đế và giải thích
nghĩa mỗi đế, Ngung bèn viết Tam tông
luận, trình bày kiến giải của mình, nhưng
rất tiếc sách ấy nay không còn. Ông lập ba
tông Không giả danh, Bất không giả danh
và Giả danh không, dùng không giả danh
luận nạn bất không giả danh rồi lại dùng
Giả danh không luận nạn Không giả danh
và Bất không giả danh.
Ngung cũng tinh thông Lão tử, kinh
dịch, từng tranh luận với đạo sĩ Trương dung
về sự dị đồng giữa hai giáo Phật và Đạo.
Trương dung hô hào Phật, Đạo là một, bảo
Phật là thùy tích, Đạo là bản địa; Ngung
bèn viết thư đáp lại, nói rõ sự sai khác giữa
hai giáo. Từng giữ các chức Diệm lệnh, Sơn
âm lệnh, Quốc tử bác sĩ. [X. Đại thừa huyền
luận Q.1; Lương cao tăng truyện Q.7, Q.8;
Phật tổ thống kỉ Q.36; Nam tề thư liệt truyện
22].
CHU PHỈ (1921 - ? )
......
Người Ngô huyện, Giang tô. Tốt nghiệp
trường cao đẳng Thương nghiệp Trường kì
tại Nhật bản. Từng giữ các chức Chủ nhiệm
tổng vụ Đồ thư quán tỉnh Đài trung, Chủ
biên nguyệt san Giác sinh. Hiện là người
phát hành kiêm chủ biên tạp chí Bồ đề

thụ, Trị sự trưởng ban Thường vụ hội Trung
hoa Phật giáo cư sĩ, Hội trưởng hội Phật
giáo Mật tạng viện từ thiện sự nghiệp, Hội
trưởng Trung hoa Hán Tạng văn hoá hiệp
hội v.v..., cũng là người sáng lập nhà Bồ đề
nhân ái. Vốn nhiệt tâm đối với văn hoá
Phật giáo và sự nghiệp hoằng pháp. Tờ
nguyệt san Bồ đề thụ do ông phát hành từ
1949 đến nay là tờ báo Phật giáo rất nổi
tiếng tại Đài loan. Ông từng tham gia việc
thành lập viện Bồ đề cứu tế và Bồ đề y
viện tại Đài trung, đã nhiều lần tham dự
các hoạt động tuyên dương văn hoá Phật
giáo tại nước ngoài và là Đại biểu tham dự
Đại hội Phật giáo thế giới hữu nghị lần thứ
12, 13 và 14. Trứ tác có: Không trung hành
cước, Phật đà họa truyện, Hư vân hòa
thượng họa truyện.
CHU QUẢNG CHI
..........
Người Tiền đường (Hàng huyện, Chiết
giang) thời Nam tề, tự là Xứ thâm. Năm
sinh năm mất không rõ. Ông rất giỏi luận
đàm lí huyền diệu, thường đi lại với Lâm xuyên
vương thời Nam tề. Từng viết “Nghi di hạ
luận tư cố đạo sĩ ” để
đối lại “Di hạ luận” của Cố hoan.......
Trong luận này, ông đứng trên lập trường
nhà Nho cho rằng hai giáo Phật, Đạo đều
có chỗ hữu dụng mà đề xướng thuyết điều
hòa.
CHU TẢN
......
Lọng đỏ. Còn gọi là Chu cái, Chu bích
tản, Đại tản. Chỉ cái lọng làm bằng giấy
dầu nhuộm đỏ. Dùng để che cho vị đạo sư
hoặc vị tăng chủ yếu khi hành lễ ngoài trời.
Cán lọng dài tám thước, phía dưới quăm lại

như móc câu. Loại lọng này bắt nguồn từ
Ấn độ, vì khí hậu tại
Ấn độ nóng bức, cho
nên những bậc
vương giả, quí nhân
phần nhiều dùng để
che. Tại Trung quốc
từ xưa lọng cũng đã
được dùng nhiều,
nhưng vì màu đỏ Lọng Đỏ
CHU PHỈ

C
963
tượng trưng cho sự cao quí nên chỉ có nhà
vua và các quí nhân mới được phép dùng,
còn những người thường chỉ được dùng lọng
màu xanh. Ngoài ra, trong các chùa viện
thuộc các tông tại Nhật bản thông thường
phần nhiều lọng cũng được dùng trong các
dịp hội hè đình đám.
CHU SĨ HÀNH (203 - 282)
Vị tăng thời Tam quốc Ngụy. Là vị tăng
Trung quốc đầu tiên đi Tây vực cầu pháp.
Cũng có thuyết bảo sư là vị tăng xuất gia
đầu tiên tại Trung quốc. Người Dĩnh xuyên
(phía đông bắc Hứa châu, Hà nam). Còn
gọi là Chu tử hành. Sư lấy việc hoằng pháp
làm trách nhiệm của mình, dốc sức vào
việc nghiên cứu kinh điển. Đã từng giảng
kinh Đạo hành bát nhã ở Lạc dương vào
năm Cam lộ thứ 2 (257) đời Ngụy, là người
giảng kinh thuyết pháp sớm nhất ở Trung
quốc. Vì sư cảm thấy câu văn trong kinh
Đạo hành bát nhã quá giản lược, nghĩa lí
khúc mắc, khiến người ta khó mà hiểu được
ý chỉ của Đại thừa, nên năm Cam lộ thứ 5
(260) sư vượt biên ải đến Vu điền để tìm
cầu bản tiếng Phạm, sau chép được chín
mươi chương của kinh Bát nhã chính phẩm
bằng tiếng Phạm, gọi là Phóng quang bát
nhã kinh, vào năm Thái khang thứ 3 (282)
đời Vũ đế nhà Tây Tấn, sư sai đệ tử là Phất
như đàn (Pháp nhiêu) mang về Trung quốc.
Niên hiệu Nguyên khang năm đầu (291),
do Trúc thúc lan, Vô la xoa (cũng gọi là Vô
xoa la) dịch ra Hán văn tại chùa Thủy nam,
đây chính là kinh Phóng quang bát nhã 20
quyển. Năm Thái an thứ 2 (303), Trúc pháp

tịch và Trúc pháp lan ở chùa Thủy bắc
xem xét lại kinh Bát nhã, bản in bèn được
hoàn thiện.
Bản dịch khác của kinh Đạo hành bát
nhã là kinh Đại minh độ vô cực 6 quyển,
do Chi khiêm đời Ngô dịch, đã mở ra cái
phong khí nghiên cứu Bát nhã học; bây giờ
Chu sĩ hành sang Tây vực cầu kinh thì lại
đẩy mạnh thêm trào lưu hưng thịnh của
Bát nhã học thời Tây Tấn. Chu sĩ hành đi
Tây vực cầu pháp qua hơn mười nghìn dặm,
ở đó hơn 20 năm và đã tịch tại Vu điền vào
năm Thái khang thứ ba, thọ tám mươi tuổi.
[X. Lương cao tăng truyện Q.4; Xuất tam
tạng kí tập Q.2, Q.7, Q.13; Tập Thần châu
Tam bảo cảm thông lục Q.3; Pháp uyển
châu lâm Q.18; Phật tổ thống kỉ Q.36]. (xt.
Phóng Quang Bát Nhã Kinh).
CHU SĨ HÀNH HÁN LỤC
Là mục lục dịch kinh ở thời đại Đông
Hán, do Chu sĩ hành đời Tào Ngụy biên
chép. Trong các kinhđiển hiện còn, sách
viện dẫn bản mục lục này đầu tiên là Lịch
đạitam bảo kỉ của Phí trường phòng đời Tùy,
nhưng trong Lịch đạitam bảo kỉ quyển 10
lại đặc biệt ghi câu “Chưa từng được thấy”
và đem liệt nó vào một trong các bản lục
của hai mươi bốn nhà, do đó có thể biết, bản
Hán lục của Chu sĩ hành mà Lịch đại tam
bảo kỉ thấy, không phải là nguyên bản. [X.
Khai nguyênthích giáo lục Q.18].
CHU PHẤT HOÀNG
Người Giang tân, Tứ xuyên vào cuối đời
Thanh đầu đời Dân quốc. Năm sinh năm
mất không rõ. Là đệ tử của Hàn thanh tịnh,
trong Tam thời học hội ở Bắc lương, chuyên
khảo về Pháp tướng học Phật giáo. Năm
Dân quốc 26 (1937), họ Chu đã biên soạn

bộ từ điển Pháp tướng, là bộ sách đầu tiên
tại Trung quốc về loại này, rất tiện cho việc
nghiên cứu Pháp tướng duy thức học.
CHU THÚC CA (1899 - 1970)
Người thời Dân quốc, không rõ quê
CHU THÚC CA

C
964
quán. Là nhà học giả trọng yếu của giới
Phật giáo Hoa bắc. Lúc dầu học kĩ sư, sau
gặp một đại đức Mật tông, bèn thụ trì mật
chú và bắt đầu nghiên cứu kinh điển. Từng
đến nơi Hàn thanh tịnh nghiên cứu Duy
thức học. Năm dân quốc 22 (1933), giảng
dạy triết học Duy thức tại Đại học Bắc kinh.
Ông viết một cuốn sách nghiên cứu duy
thức, là sách Duy thức học nhập môn và
lưu thông rất rộng. Năm 1953, hiệp hội Phật
giáo Trung quốc được thành lập tại Bắc
kinh, cai quản toàn thể Phật giáo đoàn trên
đại lục, lấy “Hiện đại Phật học ”
làm tạp chí chỉ đạo duy nhất, ông là một
trong những người quan trọng đã mở ra
hiệp hội và tạp chí này. Mất tại Bắc kinh
vào năm 1970.
CHU TRI SÁCH
........
Là cuốn sổ danh tịch ghi tên các tăng,
ni được cấp độ điệp. Đời Minh, để phòng
ngừa tăng, ni giả danh, sổ danh tịch, tức
Chu tri sách, được cấp cho các chùa viện
trong nước để ghi tên các tăng, ni chính
thức có độ điệp để kiểm tra. Còn gọi là
Chu tri bản sách, Chu tri văn sách.
Cứ theo Thích giám kê cổ lược tục tập
quyển 2 chép, thì năm Hồng vũ thứ năm
(1372) đời Minh, nhà vua ra lệnh cho Ti
Tăng đạo lục làm Chu tri sách ban cho các
chùa viện và Đạo quan trong nước, để ghi
danh sách tăng ni, đạo sĩ chính thức. Tháng
1 năm 27, ban lệnh cấm Tăng đạo không
được niêm yết tên tăng ni trên bảng, mà
mỗi chùa phải xuất trình Chu tri sách để

các quan địa phương kiểm thực. Về sau,
lâu ngày xao lãng, đến tháng 10 niên hiệu
Chính thống năm đầu (1436), theo lời tâu
xin của Thượng thư bộ lễ là Hồ huỳnh,
nhà vua lại ban lệnh làm Chu tri sách,
nhưng sức quản trị của Nha tăng đạo đã
suy yếu dần, cuối cùng, không còn hiệu lực
để kiểm sát sự lạm dụng nữa. [X. Thích
giám kê cổ lược tục tập Q.3; Anh tông thực
lục Q.23; Minh hội điển Q.226; Cổ kim đồ
thư tập thành thần dị điển thứ 56, 64].
CHU TRỤC
......
Tên gọi khác của quyển kinh. Cũng
gọi là Xích trục...... Vì ngày xưa kinh
điển Phật giáo phần nhiều dùng giấy vàng
và đỏ để viết rồi cuộn lại thành quyển, cho
nên gọi là Chu trục (quyển đỏ).
CHU TỤC CHI (358 - 432)
Người Nhạn môn đời Đông Tấn. Tự
Đạo tổ. Mười hai tuổi đến thụ nghiệp nơi
Phạm ninh, Thái thú Dự chương, thông
suốt năm kinh, năm vĩ, người ta gọi ông là
Thập kinh đồng tử ............ Lớn lên,
đóng cửa đọc sách, tin Phật pháp rất thành
kính, tinh thông diệu lí Bát nhã. Sau vào
Lư sơn, thờ Tuệ viễn làm thầy, theo Liên
xã tu tịnh nghiệp. Khi Vũ đế nhà Lưu Tống
đánh miền Bắc, Thái tử từng rước Tục chi
vào chùa An lạc, giảng sách Lễ kí hơn một
tháng rồi trở về Lư sơn. Khi cao tuổi, Vũ đế
triệu ông đến quán Đô gián ngoài thành
phía đông để hỏi về kinh lễ. Đời gọi là
Thông ẩn tiên sinh . Suốt đời,
Tục chi không lập gia đình, ăn cơm rau,
mặc áo vải; vì bị bệnh phong tê, sau dời
đến Trung sơn dưỡng bệnh. Ông mất vào
niên hiệu Cảnh bình năm đầu, thọ sáu mươi

sáu tuổi. [X. Phật tổ thống kỉ Q.26].
CHU TUYÊN ĐỨC (1899 - )
........
Người Nam xương, giang Tây. Tự Tử
thận. Sau khi tất nghiệp Đại học công
nghiệp tại Bắc kinh năm Dân quốc
11(1922), Chu tuyên đức bèn hiến thân cho
sự nghiệp văn hóa giáo dục. Năm 38 (1949)
CHU TRI SÁCH

C
965
ra Đài loan, giữ các chức vụ Trưởng xưởng
của xưởng làm đường Nguyệt mi và Chánh
kĩ sư của công ti Đường nghiệp. Ông đã tin
Phật từ lúc trung niên, từng gần gũi với các
Đại sư Thái hư, Trí quang. Năm Dân quốc
41 (1952), bắt đầu hoạt động “Không trung
hoằng pháp” tại Đài bắc, Đài nam và Cao
hùng, dùng đài phát thanh giảng đạo cho
thính chúng. Bắt đầu từ năm 48, hô hào
tăng tục hợp lực thành lập quĩ học bổng để
giúp các sinh viên đại học chuyên về Phật
học. Năm 50 (1961), cùng với Chiêm lệ
ngô xuất bản nguyệt san Đuốc tuệ để
khuyến khích sinh viên đại học chuyên
nghiên cứu Phật học. Đồng thời giúp đỡ
các Đại học và các trường chuyên khoa.
CHU TRUNG NHẤT (1906 - ?)
........
Người Hoàng cương, Hồ bắc. Tốt nghiệp
trường Cao đẳng sĩ quan tại Bắc kinh. Đã
từng giữ các chức trưởng ti thuộc bộ Nội
chính và giáo thụ trường cao đẳng sĩ quan
Cảnh sát trung ương. Lúc về già chuyên
tâm tìm hiểu Phật pháp và kiến thức rất
sâu. Từng giảng Phật pháp tại các đại học,
chùa viện. Có viết các sách Phật học luận
trứ, Phật học nghiên cứu, Thiền thoại v.v...
CHU TƯỜNG QUANG (1919-1963 )
Người Hoàng nham, Chiết giang. Từng
theo đệ tử nhập thất của Dương nhân sơn
là Cung vân bạch học Phật, sau du học tại
các Đại học Gia nhỉ các đáp (Calcutta University)
và đại học Đức lí (Dehli University)
bên Ấn độ và đậu tiến sĩ. Lần lượt dạy
tại các Đại học Quốc tế và Đại học A lạp

cáp ba ở Ấn độ. Đối với Phật học, sử học
đều có kiến thức rất sâu. Có các trứ tác
như: Trung quốc Thiền tông phát triển sử
(bản tiếng Anh), Trung quốc Phật giáo sử
(bản tiếng Anh), Ấn độ triết học sử, Ấn độ
thông sử và Chân lí chi quang v.v... Ông
đã có những đóng góp rất lớn cho việc xúc
tiến sự trao đổi văn hóa Trung - Ấn. Năm
Dân quốc 52 (1963), ông lâm bệnh và mất
tại Ấn độ.
CHÚ
..
Chỉ những tiếng bí mật có sức linh
nghiệm đặc biệt mà không thể dùng lời nói
thông thường để thuyết minh. Là những
chương câu thần chú bí mật đọc tụng khi
cầu nguyện. Còn gọi là Thần chú, Cấm
chú, Mật chú, Chân ngôn. Chú nguyên là
Chúc.., là cầu đảo trước Thánh thần
khiến cho kẻ thù bị tai họa, hoặc là những
lời bí mật được tụng niệm khi muốn trừ
khử ách nạn và cầu được lợi ích. Trong
Phệ đà xưa của Ấn độ cũng đã có chú thuật.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 40
chép, thì đức Thích tôn đã từng bài bác
chú thuật, nhưng kinh Tạp a hàm quyển 9
lại chép đức Thích tôn đã từng nói chú
Độc xà hộ thân..........., cho nên biết
chú thuật đã phổ biến ở Ấn độ từ rất sớm
và được Phật giáo thu dụng. Các kinh điển
Hiển giáo thuộc Đại thừa như Bát nhã, Pháp
hoa, Bảo tích, Đại tập, Kim quang minh,
Lăng già v.v... trong các phẩm Đà la ni đều
có chép văn chú, Mật giáo thì lại càng coi
trọng văn chú, bảo chú tức là sự biểu thị
của “Pháp nhĩ thường nhiên ...........”,
nếu đọc tụng, quán tưởng thì có thể được
lợi ích thành Phật.

Các chú được chép trong các kinh điển
thì rất nhiều, như Trường a hàm quyển 13
kinh A ma trú, quyển 14 kinh Phạm động
có Thủy hỏa chú, An trạch phù chú, Sát
lợi chú v.v... Trong luật Tứ phần quyển 27,
luật Thập tụng quyển 46, có chú Phúc nội
trùng bệnh (bệnh trùng trong bụng), chú
Thế tục hàng phục ngoại đạo; kinh Ma đăng
già quyển thượng phẩm Chúng tướng vấn,
CHÚ

C
966
có chú Bà la môn, chú Thủ đà thần, chú
Đại phạm thiên vương bà tì la; Sinh kinh
quyển 2 kinh Hộ chư tỉ khưu, có chú Trùng
đạo phù; kinh Trì tâm phạm thiên sở vấn
quyển 4 phẩm Chư thiên hoan, có chú
Tuyển trạch thần; kinh Đại thừa bi phần
đà lợi quyển 1 phẩm Nhập đà la ni môn, có
các chú Tứ niệm xứ giải hiện cú, Tứ vô úy
giải hiện cú, Tứ chính đoạn giải hiện cú và
Thất giác ý giải hiện cú; kinh Đại Phật đính
quảng tụ đà la ni quyển 5 phẩm Nhiếp nhất
thiết chư bộ thủ ấn, có chú Tẩy dục (tắm
rửa), chú Bạch giới tử đạo cốc hoa (hoa hạt
cải trắng, thóc lúa), chú Kết giới, chú Sở tác
nhất thiết sự thời (khi làm tất cả các việc),
chú Vân (chú mây) v.v... Lại Xuất tam tạng
kí tập quyển 4 Tân tập tục soạn thất dịch
tạp kinh lục, liệt kê: kinh Quán đính nhất
vạn nhị thiên thần vương hộ tỉ khưu chú;
Ma ha bát nhã ba la mật thần chú, kinh
Thập bát long vương thần chú, Chú củ xỉ
(chú sâu răng), Thập nhị nhân duyên kết
lũ thần chú, Uy đức đà la thần chú, các
kinh chú trên đây mỗi thứ đều có một quyển.
Chú có thiện chú ác chú khác nhau.
Thiện chú, là các chú dùng để chữa bệnh
hoặc để hộ thân; Ác chú, là những chú
nguyền rủa người khác, hoặc khiến họ bị
tai họa. Kinh Pháp hoa quyển 7 phẩm Phổ
môn, kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
57, kinh Thập địa quyển 4 đều có thuật các
câu ác chú; kinh Dược sư bản nguyện, bảo
phải xa lìa loại ác chú ấy. Những ác quỉ sử
dụng ác chú thì có quỉ Tì đà la (quỉ vác xác
chết). Đức Thế tôn cấm ngặt các đệ tử tu

tập chú thuật, dùng chú thuật mưu sinh,
chỉ cho phép dùng chú để chữa bệnh hoặc
hộ thân.
Thông thường, chữ Phạm: mantra(mạn
đát la) được dịch là Chú. Trong kinh Bát
nhã ba la mật tâm và kinh Nhập lăng già
quyển 8 phẩm Đà la ni bằng tiếng Phạm
hiện còn đều có sử dụng chữ Chú mantra
Hán dịch tương đương. Tên Phạm của kinh
Khổng tước chú vương trong tiếng Tây tạng
làMahàmayùrì-vidyà-ràjĩì. Thiện kiến
luật Tì bà sa quyển 11, dịch chữ Pàli
vijjàmayàlà Chú. Kinh Pháp hoa quyển 7
phẩm Đà la ni, dịch chữ Phạm dhàràịì
(Đà la ni) là Chú. Từ các chữ Phạm vàPàli
kể trên mà được biết chữ Chú trong Hán
dịch có nhiều loại nguyên ngữ. Lạidhàraịì
hàm ý là tổng trì, chữ Phạmvidyà (Pàli:
vijjà) hàm ý là Minh, Thuật, mantra cũng
dịch là Chân ngôn. Ý của các chữ tuy khác
nhau, nhưng từ lâu đã bị dùng lẫn lộn. Cũng
có sách phân biệt rõ ràng các chữ, như trong
Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Phạm:
Mahàvyutpatti) Mật chú bản tục và Ngoại
đạo thư khế, khi thuật về tên của Mật chú,
đem chữdhàràịìdịch là Tổng trì chú,vidyà
dịch là Minh chú, mantra dịch là Mật chú.
Các vị tăng lữ nước ngoài vào Trung
quốc ở thời kì đầu, có rất nhiều vị giỏi chú
thuật, như Đàm vô sấm đời Bắc Lương được
coi là vị Đại chú sư của Tây vực, đó là một
ví dụ. Tín đồ Đạo giáo Trung quốc cũng
làm chú thuật. Bão phác tử nội thiên quyển
4 thiên Đăng thiệp có chép “Lục giáp bí
chúc ”, bảo chú này có khả năng
khiến người ta thoát chết trong khi chiến
đấu. Kinh Thái thượng tử vi trung thiên
thất nguyên chân (Đạo tạng sách 1055) có

liệt kê các chú Bắc đẩu thất tinh, chú Cơ
tinh chân nhân chân quân bảo mệnh, kinh
Thái thượng nguyên thủy thiên tôn thuyết
bảo nguyệt quang hoàng hậu thánh mẫu
khổng tước minh vương (Đạo tạng sách
1055), có liệt kê chú Bí mật khu tà phân
quỉ nhân đạo, đều có lẫn lộn văn chú chữ
Phạm. Cũng thế, kinh Quán đính của Phật
giáo, luận Thích ma ha diễn quyển 9, có
thuật nhiều loại thần chú, kinh Uế tích kim
cương cấm bách biến pháp, có thuật nhiều
loại phù chú, ấn pháp đều viện dẫn đến
kinh điển Đạo giáo. Đây là chứng minh cho
CHÚ

C
967
thấy giữa chú của Phật giáo và của Đạo giáo
đã ảnh hưởng lẫn nhau. Ngoài ra, Mật giáo
của Phật giáo Nhật bản, phái Tu nghiệm
đạo cũng dùng nhiều chú. [X. kinh Xá đầu
gián thái tử nhị thập bát tú; Đà la ni tạp tập
Q.2; luận Đại trí độ Q.57; Pháp hoa văn cú
kí Q.10 phần dưới; Bát nhã ba la mật đa
tâm kinh tán; Tuệ lâm âm nghĩa Q.43]. (xt.
Đà La Ni, Chân Ngôn).
CHÚ DUY MA CẬT KINH
Gồm mười quyển. Do sa môn Tăng triệu
đời Hậu Tần soạn. Nói đủ là Duy ma cật sở
thuyết kinh chú. Còn gọi là Chú duy ma,
Chú duy ma kinh, Tịnh danh tập giải. Thu
vào Đại chính tạng tập 38. Sau khi ngài
Cưu ma la thập dịch kinh Duy ma, Tăng
triệu bèn căn cứ vào thuyết của thầy và
thuyết của Đạo sinh, Đạo dung mà giải thích
sâu rộng ý chỉ của kinh Duy ma để hoàn
thành bộ sách này, bộ sách có rất nhiều
ảnh hưởng đối với giới tư tưởng Phật giáo.
Ở đầu sách có bài tựa của Tăng triệu
trình bày quan điểm về “Bản” (gốc), “Tích”
(dấu tích), thẩm xét thấu suốt nghĩa gốc của
kinh Duy ma; đồng thời, hội nhập với giáo
lí kín nhiệm của kinh Pháp hoa. Nội dung
sách này là y theo kinh văn mà giải thích,
là sách chú thích kinh Duy ma đầu tiên tại
Trung quốc. Về sau, Duy ma kinh huyền
sớ 6 quyển, Văn sớ 28 quyển của sa môn
Trí khải và Duy ma kinh nghĩa kí 8 quyển
của sư Tuệ viễn đời Tùy, Duy ma kinh nghĩa
sớ 8 quyển, Lược sớ 5 quyển của sa môn
Cát tạng v.v... đều là những tác phẩm
nghiên cứu được căn cứ theo kinh Duy ma

mà làm ra, và cũng đều khởi hứng từ sách
này mà thành. Lại Thuyết vô cấu xưng kinh
sớ 12 quyển của sư Khuy cơ vốn căn cứ
theo kinh Duy ma (kinh Thuyết vô cấu xưng
6 quyển) do sa môn Huyền trang dịch mà
chú thích, nhưng nhiều ít gì cũng có tham
khảo bản dịch kinh Duy ma của sư La thập
và bộ sách này.
Kinh Duy ma vốn được thành lập tại
Ấn độ, từ xưa đến nay rất được coi trọng,
truyền rằng sa môn Thế thân
(Phạm:Vasubandhu) đã từng viết Duy ma
kinh luận (nay đã thất lạc), quan niệm của
La thập về kinh Duy ma là trực tiếp thu
dụng sự giải thích tại ngay đất Ấn độ; còn
Đạo sinh thì căn cứ trên quan điểm của
người Trung quốc mà trứ thư lập luận, cho
nên nội dung của tác phẩm với Chú duy
ma, về mặt tư tưởmg sử, rất có ý nghĩa sâu
xa. Tóm lại, trong Duy ma xưa, vì sư Tăng
triệu đã vào cửa Phật, nên khi giải thích
kinh Duy ma có nhìn qua cái học Lão Trang,
nên đã mở ra một chân trời mới, điều đó có
thể thấy rất rõ trong sách này. Lại nữa, trong
sách này không những chỉ có giá trị quan
trọng đối với triết học phương Đông, mà
còn phát huy cả cái tinh tủy của Phật giáo
Đại thừa nữa: đó là một đặc điểm mới của
sách này. [X. Triệu luận tân sớ Q.thượng;
Xuất tam tạng kí tập Q.15 truyện Đạo sinh;
Lương cao tăng truyện Q.6; Tân biên chư
tôn giáo tạng tổng lục Q.2].
CHÚ ĐỒ BÁN THÁC CA
Phạm: Cùđapanthaka, Pàli:
Cùơapanthaka. Là một trong mười sáu vị
La hán. Còn gọi là Chu lị bàn đặc ca, Chu
lâm ban đặc. Nói tắt là Ban đặc, Ban đà,
Ban thỏ. Dịch ý là đường nhỏ, sinh bên

đường. Là con của người Bà la môn ở thành
Xá vệ, sau cùng với anh là Ma ha bàn đặc
ca (Phạm: Mahàpanthaka) cùng làm đệ
tử của đức Phật. (xt. Chu Lị Bàn Đặc).
CHÚ NGŨ THỦ KINH
...........
Có một quyển. Do sa môn Huyền trang
(602-664) đời Đường dịch. Còn gọi là Chú
CHÚ NGŨ THỦ KINH

C
968
ngũ thủ, Năng diệt chúng tội thiên chuyển
đà la ni kinh. Thu vào Đại chính tạng tập
20. Nội dung chỉ liệt kê 5 bài chú, đó là:
1. Năng diệt chúng tội thiên chuyển đà
la ni chú.
2. Lục tự chú (Lục tự chân ngôn của
Văn thù).
3. Thất câu chi Phật chú.
4. Nhất thiết Như lai tùy tâm chú.
5. Quán tự tại bồ tát tùy tâm chú.
Kinh này cùng với kinh Thiên chuyển
đà la ni Quan thế âm bồ tát chú do sư Trí
thông dịch, là cùng bản mà dịch khác. Kinh
nói, tụng đà la ni này có thể diệt trừ bốn tội
nặng và năm tội nghịch. [X. Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8].
CHÚ NGUYÊN
.....
Khi chư tăng thụ trai, đọc tụng hoặc trì
chú để cầu nguyện cho chúng sinh, gọi là
Chú nguyện. Cũng gọi là Chúc nguyện. Cứ
theo luật Thập tụng quyển 41 nói, thì người
Bà la môn tại Ấn độ đời xưa, khi ăn cơm
xong, chúc nguyện và tán thán thí chủ, sau
đức Phật cũng theo pháp thức ấy mà chế
định cho sa môn. Luật Ma ha tăng kì quyển
34 Minh uy nghi pháp, có chép các loại
văn chú nguyện, như người qua đời, người
sinh con, người đi buôn, người cưới hỏi v.v...
bố thí chúng tăng để cầu phúc. Trong các
luật, phần nhiều bảo chú nguyện sau khi
ăn, nhưng cứ theo kinh Thành cụ quang
minh định ý, kinh Quá khứ hiện tại nhân
quả nói, thì trước khi ăn cũng phải chú

nguyện. Cứ theo Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao quyển hạ Tam kế
thỉnh thiết tắc thiên chép, thì sa môn Đạo
an chú nguyện trước khi ăn.
Đời sau thông thường chia chú nguyện
làm hai loại là: chú nguyện khi ăn và chú
nguyện trong pháp hội.
1. Chú nguyện khi ăn, làm trước khi
ăn, hoặc sau khi ăn xong. Vì thí chủ cho
đến hết thảy hữu tình chìm đắm trong pháp
giới mà cầu nguyện. Như hiện nay, trước
khi thụ trai, thường nguyện “Tam đức lục
vị, cúng Phật cập tăng, pháp giới hữu tình
phổ đồng cúng dường”, và sau khi ăn xong
thì chú nguyện “Phạn thực dĩ ngật, đương
nguyện chúng sinh, sở tác giai biện, cụ chư
Phật pháp”.
2. Chú nguyện pháp hội, tức trong các
hội cúng dường, hoặc việc hoàn thành chùa
viện, hoặc khi thuyết pháp xong, thì chú
nguyện để cầu cho chúng sinh tiêu tai được
phúc.
Phàm người tu hạnh Bồ tát, trong tất cả
hành nghi đi đứng ngồi nằm, đều phải chú
nguyện, chứ không phải hạn trong giờ ăn
hay trong pháp hội như vừa nói ở trên.
Như kinh Hoa nghiêm quyển 6 phẩm Tịnh
hạnh nói, Bồ tát đối với ba nghiệp thân
khẩu ý, nhất nhất đều chú nguyện, thì có
thể được hết thảy công đức thắng diệu. Ngoài
ra, kinh Tăng nhất a hàm quyển 29 nói,
nhờ vào công đức chú nguyện có thể thành
tựu được sáu đức, tức người đàn việt thí
chủ có thể được ba pháp là tín căn thành
tựu, giới đức thành tựu, văn thành tựu; và
vật để bố thí cũng được ba pháp, là sắc
thành tựu, vị thành tựu và hương thành
tựu. [X. kinh Tạp bảo tạng Q.6; kinh Vu

lan bồn; luật Ngũ phần Q.25; Hữu bộ tì
nại da phá tăng sự Q.5; Nam hải kí qui nội
pháp truyện Q.1; Thích thị yếu lãm
Q.thượng].
CHÚ NGUYÊN SƯ
.... ....
Là người giữ việc đọc các văn chú nguyện
trong pháp hội cúng dường tại Nhật bản.
Là một trong 7 vị tăng. Nói tắt là Chú sư,
Nguyện sư. Khi công việc kiến thiết hoặc
trùng tu các chùa viện đã hoàn thành,
CHÚ NGUYÊN

C
969
thường mở pháp hội cúng dường để khánh
thành, thì chú nguyện sư đọc các văn
nguyện do vị Đạo sư soạn. Vốn là chức
Thượng lạp (vị Thượng tọa trong một chùa),
về sau chuyển làm Đạo sư và dưới đó là
chức chú nguyện sư. (xt. Thất Tăng).
CHÚ SẤN
Chỉ cho việc quyên cúng tiền bạc hoặc
phẩm vật giúp đỡ Phật sự. Sấn, hàm ý bố
thí, cũng viết là .. Thông thường
gọi tiền cúng dường chư tăng là Sấn tiền.
Truyện Trương dung trong sách Nam
tề nói: “Những người giúp nhiều đến một
vạn, ít không dưới năm nghìn, riêng một
mình Dung này chú sấn (cúng dường) trăm
đồng tiền”. (xt. Đạt Sấn).
CHÚ SƯ
.....
Tức là vị pháp sư kết ấn, tụng chú để
cầu nguyện. Còn gọi là Pháp chú sư. Thông
thường chỉ người tu pháp trì chú trong Mật
giáo. Chú, chỉ đà la ni; Cấm, nghĩa là người
chưa thụ phép Quán đính của Mật giáo thì
cấm không được tu phép. Kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 7 (Đại 16, 435
trung), nói: “Chú sư dạy phát thệ nguyện
rộng lớn, vĩnh viễn dứt trừ các điều ác,
thường tu các việc thiện, đối với chúng sinh
khởi lòng đại bi”.
Đời Đường, đã từng đặt Chú cấm sư,
gọi là Chú cấm bác sĩ, là người dạy các
chú cấm, trừ khử bệnh dịch. Bởi thế, chú
sư còn là một quan chức giúp việc trị liệu
bệnh tật. Tại Nhật bản, vào thời Thiên
hoàng Văn vũ (697-700), cũng thiết lập

Chú cấm sư. Lại trong các pháp hội cúng
dường, người giữ việc đọc các bài văn chú
nguyện, gọi là Chú nguyện sư, nói tắt là
Chú sư. [X. luật Thập tụng Q.2; Phật tổ
thống kỉ Q.39].
CHÚ TAM THỦ KINH
...........
Có một quyển. Do sa môn Địa bà ha la
đời Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 21. Nội dung liệt kê ba bài chú, tức là:
1. Đại luân kim cương đà la ni, khi vào
hết thảy đàn tràng, nếu tụng hai mươi mốt
biến thì các pháp thực hành đều được thành
tựu.
2. Nhật quang bồ tát chú, có hiệu năng
diệt trừ tất cả chướng nạn, ác ma và thiên
tai.
3. Ma lị chi thiên chú, có khả năng hộ
thân (giữ mình).
CHÚ TẠNG
.... .
Là một trong bốn tạng, một trong năm
tạng. Còn gọi là Cấm chú tạng, Đà la ni
tạng. Tức ngoài ba tạng Kinh, Luật, Luận
ra, còn lập riêng Chú tạng là kinh điển
chuyên môn thu thập những chân ngôn bí
mật và các đà la ni do đức Phật nói. (xt.
Ngũ Tạng, Tứ Tạng).
CHÚ TẶC KINH PHÁP
Là phép bí mật tu để trừ nạn giặc cướp,
được tông Chân ngôn Nhật bản coi trọng.
Cứ theo kinh Tịch trừ tặc hại chú chép, thì
quỉ thần vương Mặc lị âm lị ở trên núi Kiện
đà ma ha thuật phương bắc, có bốn chị em,
đều có phép trừ giặc. Như An đàn ni có thể
trừ giặc lòa mắt, Vô ha ni có thể khiến giặc
đứng, Ế ma ni có thể khiến giặc ngồi, Vô
kha ni có thể khiến giặc ngu si. Người tu

chân ngôn nếu y vào kinh này mà tu thì có
thể trừ được giặc cướp, vào ngày 29 hàng
tháng, thắp 7 ngọn đèn trước bàn Phật, thắp
hương rải hoa, chú nguyện Quỉ tử mẫu, cũng
tụng kinh này 7 biến, thì có thể khỏi nạn
giặc cướp.
CHÚ TẶC KINH PHÁP

C
970
Người dịch và người soạn kinh này
không rõ là ai. Có thuyết nói kinh này là
do Tiểu dã Nhân hải, vị tăng Nhật bản, dựa
vào kinh Khổng tước mà soạn thành,
nhưng ba tạng Tống Nguyên Minh và tạng
Cao li đều có thu kinh này, vì thế, không
phải do người Nhật ngụy soạn. Lại Xuất
tam tạng kí tập quyển 4 Tân tập lục soạn
thất dịch tạp kinh lục, cũng có chép “Chú
tặc” 1 quyển (hoặc gọi là Tịch trừ tặc hại
chú), do đó mà biết, tại Trung quốc, kinh
này đã được san hành ở đời từ thời đại Nam
triều Lương trở về trước. Bởi thế, cũng có
học giả cho rằng kinh này đã được dịch
vào thời Đông Tấn.
CHÚ TÂM
Tâm, chỉ tinh yếu. Chú tâm có nghĩa là
sự tinh yếu trong các chú. Cứ theo kinh
Đại Phật đính thủ lăng nghiêm quyển 7
chép, thì đức Phật đã từng lấy chú Thủ lăng
nghiêm làm chú tâm và bảo Đại chúng rằng,
mười phương Như lai nhờ chú tâm này mà
thành tựu được Vô thượng chính đẳng
chính giác. Lại nữa, mười phương Như lai
trì chú tâm này, có thể ở mười phương xoa
đầu thụ kí. Lại như chú trong Bát nhã tâm
kinh, cũng là tinh yếu trong chú, cũng có
thể gọi là chú tâm. [X. Thiền lâm tượng khí
tiên đệ thập thất loại Phúng xướng môn].
CHÚ THÊ
.....
Có nghĩa là đến trước Phật thánh mà
thề, xin chứng minh cho lời nói của mình
là đúng sự thật, không sai trái. Đức Phật
cấm các Tỉ khưu không được chú thệ. Cứ

theo Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 19 chép,
thì vào thời Phật, nếu có việc gì, sáu chúng
thường hay viện đến Tam bảo Phật pháp
tăng để thề bồi. Các cư sĩ tại gia thấy thế rất
bất mãn và nói với Tỉ khưu là người xuất
gia không nên mang tên của Phật của thầy
ra mà làm như thế. Đức Phật nghe các Tỉ
khưu kháo chuyện lại với nhau, Ngài bèn
răn cấm đại chúng, bảo rằng các cư sĩ nói
rất đúng, những người xuất gia nguyện nói
những lời chân thực mà không cần phải
thề bồi, nếu ai chú thệ sẽ phạm tội “Việt
pháp”, là trái vượt phép bí mật của chư Phật
ba đời. Nhưng cứ theo Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao quyển hạ đoạn
4, khi dẫn các luật điển, có phép là nếu có
thề, thì phải nói “Na mô Phật”.
CHÚ THÍCH THƯ
Chỉ các sách chú thích kinh điển. Trong
ba tạngPàlicủa Phật giáo Nam truyền, kinh
Phân biệt (Pàli: Sutta-vibhaíga) của tạng
Luật là chú thích về giới bản, Nghĩa thích
(Pàli: Niddesa) là chú thích về kinh Tập
(Pàli: Suttanipàta) phẩm 4 đến phẩm 5,
Bản sinh (Pàli: Jàtaka) là chú thích về kệ
Bản sinh. Nói một cách đại để, trong kinh
điểnPàli, sự chú thích về ba tạng Kinh
Luật Luận rất là hoàn bị. Trong Đại tạng
kinh Hán dịch của Phật giáo Bắc truyền,
thì phần đầu của luật Tứ phần tương đương
với kinh Phân biệt trong tạng luậtPàli; luận
Phân biệt công đức là chú thích về kinh
Tăng nhất a hàm, luận Đại trí độ là chú
thích về kinh Đại phẩm Bát nhã, luận Đại
tì bà sa là chú thích về luận Phát trí, Trung
luận là chú thích về Trung luận bản tụng
v.v... Các loại chú thích này đều rất nhiều.
Đại tạng kinh Tây tạng cũng thế, trong đó

có một phần kinh điển, cho đến nay vẫn
còn cả nguyên bản tiếng Phạm tương
đương với nội dung của một phần kinh
điển ấy.
Tại Trung quốc, từ thời đại Tam quốc
trở đi đã có lưu hành chú kinh. Đến sau
thời Nam Bắc triều, thì đã sản sinh “Tập
chú”, tập hợp sự chú thích của các nhà. Lại
CHÚ TÂM

C
971
còn có phương thức chú kinh là căn cứ
vào Chú mà làm Sớ để diễn thuật thêm ý
kinh. Bắt đầu từ thời Đường, một mặt có
cách “Mạt chú.....” (tức là chú thích thêm
cho chú thích), mặt khác thì xuất hiện một
loại sách, gọi là Huyền nghĩa, Huyền luận,
trình bày một cách đại khái về tôn chỉ của
một bộ kinh hoặc bộ luận nào đó, mà
phương pháp giải thuyết dần dần cố định
thành Tam môn phân thuyết, Ngũ trùng
huyền nghĩa v.v... Đến thời Tống thì lưu
hành bản chung là kinh văn và chú thích
hai bên đối chiếu với nhau. Sách chú thích
của Nhật bản cũng nhiều, ở thời kì đầu, đại
đa số theo phương pháp Trung quốc, từ
thời đại Giang hộ trở về sau, có lưu hành
các bản in với chú ở trên đầu và chú ở bên
cạnh.
Lại trong các loại sách chú thích, sách
chuyên môn chú giải Kinh (Phạm: Sutra,
dịch âm là Tu da la), gọi là Chú kinh, là
giữa khoảng chính văn trong kinh, chua
thêm chú để giải thích nghĩa lí của câu văn
chính trong các kinh điển. Các Chú kinh
của kinh điển Hán dịch, thông thường có
hai hình thức:
1. Sau chính văn của một tiết hoặc một
câu, chua thêm chú để giải thích văn chữ,
rất nhiều Chú kinh dùng phương thức này.
Chẳng hạn như sa môn Đạo an, giải thích
đoạn văn đầu trong kinh Nhân bản dục
sinh, như sau (Đại 33, 1 thượng): “Tôi nghe
như vầy, một thời kia đức Phật ở nước Câu
loại nơi pháp trị (Kinh văn), A nan ghi tên
nước trong đó được nghe Thánh giáo. Nơi

pháp trị là thành vua (chú). Khi ấy, hiền
giả A nan ngồi một mình ở chỗ vắng vẻ,
suy nghĩ như thế, rồi sinh ý chưa từng có, ý
ấy là vi diệu, gốc sinh tử cũng vi diệu, trong
vi diệu nhưng đã hiển hiện rõ ràng (Kinh
văn). Hiển hiện là thấy, ý ấy vi diệu, câu
này không thuận (chú)”.
Lại như Ấm trì nhập kinh chú hai quyển
của Trần tuệ đời Ngô, Viên giác kinh lược
sớ chú 4 quyển của Tôn mật và Tứ phần
luật hàm chú giới bản ba quyển của Đạo
tuyên đời Đường, Chú Tứ thập nhị chương
kinh một quyển của Tống chân tông, Thủ
lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh 20 quyển
của Tử tuyền đời Tống, Chú giải kinh kim
cương bát nhã của Tôn lặc và Như khởi
đời Minh v.v... đều theo phương thức trên.
Lại Pháp hoa kinh khoa chú 10 quyển của
Thủ luân đời Tống thì kiêm cả khoa văn
và chú. Như thế đủ biết, hình thức chú
kinh đã có chuyển biến.
2. Ở giữa khoảng chính văn chua thêm
hai dòng
chữ nhỏ
(như đồ
biểu).
Chú Duy
ma cật
kinh 10
quyển của
Tăng triệu
đời Hậu
Tần, Chú
Lăng
nghiêm
kinh
(quyển đã rách nát) của Trí nghiêm đời
Đường, Chú Kim cương bát nhã kinh 3

quyển của Tuệ tịnh, Chú Diệu pháp liên
hoa kinh 10 quyển (không rõ tên người
soạn) v.v... đều theo hình thức trên. Nhưng
trong Đại chính tân tu Đại tạng kinh, Chú
Duy ma cật kinh của Tăng triệu, vẫn chưa
dùng hình thức hai dòng chữ nhỏ bên cạnh
kinh văn, mà là ở phía dưới câu chính văn
để cách một khoảng rồi in kiểu chữ cùng
một cỡ với chữ của chính văn, Đây có lẽ
muốn tiện cho việc ấn loát mà thay đổi
hình thức chăng? [X. Hán Ngụy Lưỡng Tấn
Nam Bắc Triều Phật giáo sử (Thang dụng
đồng)].
Chú Kinh
CHÚ THÍCH THƯ

C
972
CHÚ THUẬT
.....
Tức là thuật mầu nhiệm của thần chú.
Mục đích tụng chú là để giáng tai họa cho
kẻ địch hoặc để trừ nạn cho chính mình;
có đủ thuật thần kì giết người hoặc được
sống lâu ấy, thì gọi là Chú thuật. Kinh Quán
vô lượng thọ chép, có kẻ ác có khả năng
làm chú thuật mê hoặc để khiến vua ác
kéo dài được mệnh sống, trong nhiều ngày
không chết. (xt. Chú).
CHÚ TRỞ
.....
Là hành vi dùng lời bí mật cầu xin thẩn
minh giáng tai ách cho kẻ thù. Còn gọi là
Trở chúc...... Tại Ấn độ xưa, có hai loại
chú pháp thịnh hành, một loại chú pháp
tốt lành thêm ích (Phạm:Atharva), và một
loại chú pháp điều phục (Phạm:aígiras).
Loại sau lại có phép điều phục ác ma và
oán địch (Phạm:Àbhicarikàni) hoặc khiến
cho chú trở của kẻ khác không còn hiệu
lực, mà là phép phản kích trở lại phá diệt
người chú trở (Phạm: Kftya -
pratiharaịàni). Trong A thát bà phệ đà
(Phạm:Atharvaveda) có chép các loại phép
chú và vật chú. Trong Phật giáo cũng có
ghi chép về loại phép chú này, và trong các
kinh có nói xa lìa chú trở.
Cứ theo kinh Dược sư bản nguyện nói,
thì có những chúng sinh tính tình ngang
ngược, thích đánh nhau, kiện tụng, sinh
tâm ác đối với nhau, thân khẩu và ý bèn
làm các điều ác, luôn luôn nghĩ kế hãm hại
đối phương. Như cầu xin thần rừng, thần

cây, thần núi, thần mồ mả, giết hại súc sinh,
lấy máu thịt tế cúng hết thảy dạ xoa, la sát
để cầu xin giúp đỡ cho việc làm ác hại của
mình; lại viết tên của người mà mình thù
ghét, vẽ hình dáng, rồi làm các loại chú
thuật độc hại, khởi thi quỉ chú v.v... để giết
hoặc làm tổn hại thân thể kẻ thù. Nếu
những người như thế mà được nghe danh
hiệu của đức Dược sư lưu li quang Như lai,
thì sẽ tránh được sự thương tổn của ác chú,
sẽ khởi tâm từ bi, tâm lợi ích, tâm không
hiềm hận, tất cả đều vui hòa, yêu mến giúp
đỡ lẫn nhau. Cứ theo đoạn văn thuật trên
đây, có thể biết, tại Ấn độ thời xưa, hành vi
dùng chú trở hãm hại kẻ địch đã rất phổ
biến. [X. kinh Đại bảo tích Q.91; kinh Tứ
thiên vương; luận Thuận chính lí Q.42;
Pháp hoa kinh huyền tán Q.10 phần cuối;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ].
CHỦ BẠN
Chỉ chủ và bạn. Tức là chủ thể và theo
thuộc nói gộp lại. Khi tông Hoa nghiêm
nói về Pháp giới duyên khởi, nếu lấy cái
này làm chủ thì lấy cái kia làm bạn; như
thế thì chủ bạn đầy đủ mà nhiếp đức vô
tận, gọi là Chủ bạn cụ túc. Lại vạn hữu đều
là chủ, mà cũng đều là bạn, tương tức tương
nhập, trùng trùng vô tận, gọi là Chủ bạn
vô tận. Như tông Hoa nghiêm nói “Chủ
bạn viên minh cụ đức môn” trong mười
huyền môn, tức là chỉ nghĩa này. Lại tông
Tào động trong Thiền tông, thường lấy chủ
làm chính, bạn làm thiên mà thuyết minh
pháp “Chính thiên hồi hỗ”. Thiền tông còn
dùng câu “Chủ bạn đồng hội”, nghĩa là chủ
(Phật) và bạn (Bồ tát) cùng chiếu cùng hội;
biểu thị trạng thái bình đẳng không sai biệt.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;

Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1]. (xt. Thập
Huyền Môn, Chủ Bạn Viên Minh Cụ Đức
Môn).
CHỦ BẠN VIÊN MINH CỤ ĐỨC MÔN
Là một trong mười huyền môn của tông
Hoa nghiêm. Môn này đứng về phương diện
“quả” mà nói, để phá mối nghi ngờ mê chấp
CHÚ THUẬT

C
973
không hiểu được rằng, một pháp tức là hết
thảy pháp. Có nghĩa là, trong các pháp, hễ
lấy một pháp làm chủ thì tất cả các pháp
khác là bạn, bao bọc lẫn nhau, là xướng là
tùy, chủ bạn nương nhau mà không chướng
ngại, cũng như các vì tinh tú đều xoay chung
quanh Bắc đẩu. Thí dụ đức Như lai nói
pháp Viên giáo, lí không trơ trọi mà phải
có quyến thuộc sinh theo. Do vậy, chư Phật
Bồ tát trong mười phương đều là chủ bạn
của nhau, lớp lớp giao hòa, cùng một lúc
nói pháp môn Viên giáo, pháp môn ấy là
xứng tính cực đàm, đầy đủ mọi đức. Nếu có
thể biết rõ ràng như thế, thì phàm quán
một pháp, tức đều đầy đủ vô tận đức tướng.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
CHỦ BÍNH TẠI THỦ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Bính, là
cái cán của đồ vật để cầm. Cầm cán trong
tay tức có thể điều khiển đồ vật một cách
tự do. Vì thế, chủ bính tại thủ có ý nghĩa là
chủ quyền nắm giữ trong tay. Trong Thiền
lâm, từ ngữ này được chuyển dụng để chỉ
cái trọng tâm nắm bắt sự vật mà vận dụng
một cách tự tại.
CHỦ CÔNG ĐỨC
........
Là một trong hai mươi chín thứ trang
nghiêm ở Tịnh độ cực lạc. Chia làm hai
loại:
1. Là một trong tám thứ công đức trang
nghiêm của Phật. Tức chỉ công đức trang

nghiêm của Phật A di đà, chủ của thế giới
cực lạc, được chúng sinh cung kính.
2. Là một trong mười bảy thứ công đức
trang nghiêm của cõi nước. Tức chỉ y báo
trang nghiêm của Tịnh độ cực lạc, đều do
sự khéo trụ trì của Phật A di đà mà có. Hai
loại trên đây có xuất xứ từ luận Tịnh độ
của bồ tát Thiên thân, kệ của loại trước là
(Đại 26, 231 thượng): “Chúng trượng phu
trời, người, cung kính vây chung quanh”.
Kệ của loại sau là (Đại 26, 231 thượng): “A
di đà chính giác, Pháp vương khéo trụ trì”.
Theo sự giải thích trong Tịnh độ luận chú
quyển thượng của sa môn Đàm loan, thì kệ
trước lấy sự cung kính của trời, người làm
chủ công đức, vì thế, là công đức chính
báo của Phật; kệ sau lấy năng trụ trì để hiển
bày công đức của sở trụ, cho nên thuộc
công đức y báo của cõi nước. Tuy nhiên,
hai kệ trên đều gọi là “Trang nghiêm chủ
công đức thành tựu”.
Ngoài ra, cứ theo kinh Vô lượng thọ
quyển hạ, Thập nhị lễ của bồ tát Long thụ,
Thập địa kinh luận v.v... thì chủ công đức
trong công đức của Phật, là lấy sự “cung
kính” của đại chúng để hiển bày đức tối
thắng của Phật và biểu thị sự tuyệt luân của
chủ đức. Sự “cung kính” cũng hàm nghĩa
là cúng dường.
CHỦ CỦNG
Là một loại kết cấu bằng gỗ trong kiến
trúc. Còn gọi là Đẩu củng . Cái kết
cấu hình cung ở chỗ đầu cột và xà ngang
giao tiếp nhau gọi là củng. Cái khối gỗ hình
đấu kê ở giữa khoảng củng với củng, gọi là
chủ.
Kinh Dược sư như
lai bản nguyện (Đại 14,

402 thượng), nói: “Cõi
nước của đức Phật kia
rất là thanh tịnh. (... )
thành quách, cửa
khuyết, tường, vách, cửa
sổ, nhà, gác, cột, xà, đẩu
củng, lưới giăng chung quanh, tất cả đều
làm bằng bảy thứ báu, y như nước Cực lạc,
Chủ Củng
CHỦ CỦNG

C
974
không khác”. Những kết cấu đẩu củng xưa
nhất hiện còn tại Trung quốc, là những
chủ củng trên đại điện chùa Phật quang
núi Ngũ đài ở tỉnh Sơn tây, là kiến trúc đời
Đường. [X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.13,
Q.37].
CHỦ NHÂN ÔNG
........
Ông chủ, tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ Phật tính ai ai cũng có. Vô môn quan
tắc 12 (Đại 48, 294 trung), nói: “Hòa thượng
Thụy nham Ngạn hàng ngày tự gọi Chủ
nhân ông, rồi lại tự đáp, Dạ!”.
CHỦ QUAN
.....
Trong quan hệ vật ngã, bản thân người
nhận thức là chủ quan, cái mà chủ quan
nhận thức là khách quan. Nếu người nhận
thức không để cho cá tính hoặc một lập
trường riêng tư của mình ảnh hưởng, mà
nhận biết đối tượng một cách nguyên vẹn
đúng như diện mục của nó, thì chân lí của
sự nhận thức ấy gọi là chân lí khách quan,
thừa nhận loại chân lí khách quan ấy, gọi
là Chủ nghĩa khách quan; trái lại, thì gọi là
Chủ nghĩa chủ quan. Trong Phật giáo, danh
từ tương đương với chủ quan là “Năng quan
”, “Năng duyên ”; tương đương
với khách quan là “Sở quan ”,“Sở
duyên .”. Theo ý của luận Đại thừa
khởi tín, thì chủ quan, từ trạng thái hiển
hiện gọi là Năng kiến tướng (Kiến tướng,
chuyển tướng), từ phương diện tác dụng
nhận thức thì gọi là chuyển thức; Khách
quan từ trạng thái hiển hiện gọi là Cảnh

giới tướng (Cảnh tướng, Hiện tướng), từ
phương diện tác dụng nhận thức thì gọi là
hiện thức, vốn do mê hoặc sản sinh. Tức
ngay từ gốc rễ của nó đã có vô minh, cho
nên mới sinh ra tâm phân biệt và tác dụng
phân biệt chủ quan, khách quan rồi tiến
lên, đối với cảnh giới mê vọng này, sinh
khởi tâm chấp trước (Thuyết tam tế lục thô).
Do đó, sự “tồn tại đích thực” tách lìa chủ
quan, khách quan mê vọng, tức hàm cái ý
là sự “tồn tại đích thực” là tồn tại ở cái chỗ
chưa chia ra chủ khách quan. Giới triết học
hiện đại, dùng danh từ “chủ thể” thay cho
từ “chủ quan”. Sự khu biệt giữa chủ thể và
chủ quan là, “chủ quan” chỉ có ý vị là một
tiếng dùng về mặt nhận thức luận mà thôi;
còn “chủ thể” là tiếng dùng về mặt thực
tiễn luận gồm cả hành vi và thực tiễn. (xt.
Thực Tại Luận, Thực Chứng Chủ Nghĩa,
Quan Niệm Luận).
CHỦ SƠN
.....
Núi chủ. Tại Trung quốc, qua các đời
khi xây dựng cung thất, đại khái cho phưong
bắc là tướng tốt và cao, phương nam thì
thấp, cho nên núi phương bắc là núi chủ,
núi phương nam thì gọi là núi án. Do đó,
các chùa viện gọi núi phía sau (tức núi
phương bắc) là Chủ sơn. Lại có thuyết dùng
chủ sơn, án sơn thay cho quan hệ chủ
khách. Trong Thiền lâm, thì dùng câu “Chủ
sơn cỡi án sơn” để biểu thị cảnh giới chủ
khách nhất như. Lại dùng câu “Chủ sơn
cao, án sơn thấp” để biểu thị thế giới chủ
khách sai biệt (thế giới sai biệt của hiện tượng
giới) đều hàm cái lí chân như bất biến. [X.
Hư đường lục Q.1; Hòa an quốc ngữ Q.1].
CHỦ SỰ

.....
Chỉ người chủ làm công việc. Tên gọi
khác của chức sự trong Thiền viện. Lúc
đầu, Thiền uyển thanh qui lấy bốn chức
Giám tự, Duy na, Điển tọa và Trực tuế làm
chủ sự, Thanh qui về sau thêm Đô tự, Phó
tự gọi là Lục trị sự. Chân tông của Nhật
bản thì chỉ người trông nom cai quản các
công việc trong thời kì hạ an cư là Chủ sự.
CHỦ NHÂN ÔNG

C
975
[X. Thiền uyển thanh qui Q.10; Thích thị
yếu lãm Q.hạ].
CHỦ TÁN
Trong hội tán thán Phật, Chủ tán là
người tụng xướng danh hiệu Phật trong
chúng tăng, là người xướng kệ lễ tán đầu
tiên. Trong pháp hội, phần nhiều do Duy
na đảm nhiệm chức này.
CHỦ TANG
Còn gọi là Tang chủ. Tức là chức vụ
đảm nhiệm công việc tang lễ trong Thiền
lâm, khi có vị tôn túc thị tịch.Cũng là người
trông nom các nghi lễ trong pháp hội thông
thường. Sắc tubách trượng thanh qui quyển
3Thỉnh chủ tang điều (Đại 48, 1127 hạ),
nói: “Người chủ tang đến, đánh chuông lớn,
tập chúng ra cửa đón rước, đến trước khám
thắp hương, chủ tọa và đại chúng thưa hỏi”.
CHỦ TỂ
.....
Chỉ cái ta, chính mình. Tức thể của cái
ta là thường nhất mà có tác dụng thống trị
sự vật. Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại
31, 1 thượng), nói: “Ta, có nghĩa là chủ tể”.
CHỦ THÀNH TỰU
........
Là một trong sáu việc thành tựu. Ở ngay
đầu các kinh đều có “sáu thành tựu”. Trong
đó chữ “Phật” tức là chủ thành tựu. Đây là
lấy Phật làm chủ nói pháp hóa độ thế gian
và xuất thế gian, cho nên ở đầu kinh có
chữ Phật, tức biểu thị kinh ấy là do vị chủ
nói pháp tuyên thuyết để hóa đạo chúng
sinh. Cùng với năm thành tựu khác cùng
biểu thị niềm tin đối với kinh điển Phật

giáo là có chứng cứ rõ ràng. (xt. Lục Thành
Tựu).
CHỦ THẦN
.....
Là thần chủ vị trong các thần mà Đa
thần giáo tin thờ. Các thần mà Đa thần
giáo tin thờ ở thời kì đầu vốn không có
phân biệt chủ hay theo, nhưng về sau, qua
quá trình các thị tộc, bộ lạc dung hợp với
nhau, có nhiều thần linh (vốn do các bộ
lạc lớn tin thờ), dần dần được tôn sùng
hơn nhiều thần của các bộ lạc khác, với
thời gian dài qua sự đào thải tự nhiên, sự
tôn sùng cao nhất bèn được tập trung vào
một hoặc số ít thần kì, do đó mà hình thành
chủ thần.
CHỦ THỦ
.....
Tức chủ sự, gọi chức Tri sự. Thiền uyển
thanh qui quyển 10 (Vạn tục 111, 468 hạ),
nói: “Chủ thủ, chia ti đặt cục, nắm giữ các
công việc lớn nhỏ trong sơn môn”. Ngoài
ra, cũng có khi “ Chủ thủ” là chỉ chức “Giám
tự” trong sáu Tri sự. [X. thiền lâm tượng
khí tiên chức vị môn]. (xt. Chủ Sự).
CHỦ TRUNG CHỦ
........
I. Chủ trung chủ. Là một trong bốn
Tân chủ do Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền
đặt ra. Tân, chỉ người học, đồ đệ; Chủ, chỉ
thầy dạy. Chủ trung chủ, có nghĩa là khi
thầy tiếp dắt người học, đứng trên lập trường
bản phận của mình, triển khai các phương
pháp độc lập, hoạt bát, không câu chấp qui
cách thông thường, bởi thế, trong Thiền
lâm có danh xưng “Sư gia hữu tị khổng”
(nhà thầy có lỗ mũi). Trái lại, nếu thầy một
lòng muốn tiếp dắt học trò nhưng lại không

khéo phá trừ sự chấp trước của học trò để
khiến họ quay về lập trường bản phận, thì
gọi là “Chủ trung tân”, đối với tình hình
như vậy thì có danh xưng “Sư gia vô tị
CHỦ TRUNG CHỦ

C
976
khổng”. [X. Ngũ gia tông chỉ toản yếu
Q.thượng].
II. Chủ trung chủ. Là một trong bốn
tân chủ do tông Tào động lập ra. Chủ chỉ
chính, thể, lí; Tân chỉ thiên, dụng, sự. Chủ
trung chủ, có nghĩa là bản thể của lí chẳng
phải trực tiếp hiển hiện trên mặt sự hàng
ngày. Động thượng cổ triệt quyển thượng
(Vạn tục 125, 359 hạ), nói: “Bản thể của lí
chẳng đi lại với dụng, gọi là Chủ trung chủ,
ví như ông vua ở trong cung sâu chín lớp.
Trái lại từ trong lí thể tự nhiên có khả năng
dẫn phát ra “dụng” và “sự”, gọi là Chủ trung
tân. Động thượng cổ triệt quyển thượng
(Vạn tục 125, 359 hạ), nói: “Gần gũi từ thể
phát ra dụng, gọi là chủ trung tân, ví như
bề tôi vâng mệnh vua mà ra vậy”.
CHỦ VĨ
Tức dùng lông thú hoặc sợi cây gai buộc
lại thành một nắm, rồi tra cái cán dài bằng
ngà voi hoặc bằng gỗ, làm vật dùng khi
thuyết pháp hay giảng kinh. Chủ là một
loài nai bề ngoài giống như con hươu,
nhưng to lớn, người xưa dùng đuôi nó làm
chổi phủi bụi, đuổi ruồi. Về sau thì cùng
với chiếc phất trần cũng được dùng để chỉnh
túc uy dung; hoặc khi đàm luận, diễn thuyết,
nó được dùng để điều khiển thính chúng.
Tại Trung quốc, vào thời đại Ngụy Tấn,
những nhà thanh đàm, khi đàm luận, phần
nhiều có thói quen hay cầm chủ vĩ; về sau
trong giới tăng lữ, phong tục cầm chủ vĩ
cũng lưu hành rộng rãi.
CHỦ VỊ
Chỉ vị trụ trì một sơn môn hay một chùa,

hoặc là chỗ tòa ngồi của người chủ. Thông
thường lấy bên phải làm chủ vị, bên trái
làm khách vị. Nếu nhà phương trượng quay
hướng nam, thì bên đông là chủ vị, bên tây
là khách vị; nhà Tăng quay hướng đông
thì bên bắc là chủ vị, bên nam là khách vị;
nhà kho quay hướng tây thì bên nam là
chủ vị, bên bắc là khách vị. [X. Thiền uyển
thanh qui Q.1].
CHUẨN ĐÊ (CHI) QUAN ÂM
Chuẩn đê (Chi), Phạm:Cundì. Cũng là
Chuẩn đề, Chuẩn nê. Còn gọi là Tôn na
Phật mẫu, Chuẩn đề Phật mẫu, Phật mẫu
chuẩn đề, Thất câu đê (chi) Phật mẫu. Là
một trong sáu Quan âm, một trong bảy
Quan âm. Ngoài tượng mười tám tay ra còn
có nhiều loại hình tượng khác. Trong Thai
tạng giới mạn đồ la của Mật giáo, vị tôn này
được đặt ở ngay đầu bên trái trong viện
Biến tri. Cứ theo kinh Thất câu chi Phật
mẫu sở thuyết chuẩn đề đà la ni chép, thì
Chuẩn đề Phật mẫu thân màu vàng lợt,
ngồi kết già trên hoa sen, sau lưng có vòng
hào quang, mặc the mỏng, trên dưới đều
mầu trắng, có thiên y, dác lạc, anh lạc, đội
mũ, mười tám cánh tay đều đeo vòng xuyến,
có ba mắt, hai tay bên trên làm tướng nói
pháp, tay
thứ hai
bên phải
làm tướng
Thí vô úy,
tay thứ ba
câ m
gươm, tay
thứ tư
cầm lọn
tóc báu,

trên bàn
tay thứ
năm đặt quả câu duyên, tay thứ sáu cầm
búa rìu, tay thứ bảy cầm móc câu, tay thứ
tám cầm chày kim cương, tay thứ chín cầm
tràng hạt; tay thứ hai bên trái cầm cờ báu
như ý, tay thứ ba cầm hoa sen nở rộ, tay
Chuẩn Đề Quan Âm
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CHỦ VĨ

C
977
thứ tư cầm bình nước, tay thứ năm cầm
giải lụa, tay thứ sáu cầm bánh xe, tay thứ
bảy cầm tù và, tay thứ tám cầm hiền bình,
trên bàn tay thứ chín đặt Bát nhã tiếng Phạm.
Chuẩn đê
quan âm ở Tây
tạng là tượng
bốn tay, ngồi
trên hoa sen,
tay phải tay trái
thứ nhất đặt
trên đầu gối,
cầm bát, tay
phải thứ hai rủ
xuống kết ấn
Thí vô úy, tay
trái thứ hai co
lại ở trước ngực
cầm hoa sen trên hoa sen đặt hộp kinh Bát
nhã chữ Phạm.
Lại tượng đồng truyền ở Tích lan là bốn
tay, trên đầu đội định ấn hóa Phật, tay trái
thứ nhất đặt ở trước rốn, tay thứ hai cầm
ngọc báu; tay phải thứ nhất cầm chày một
chẽ, tay thứ hai dơ lên, ngón tay cái và ngón
vô danh búng vào nhau. Ngực đầy biểu thị
tướng Phật mẫu. Ngoài ra, còn có tượng
mười bốn tay, sáu tay. Mật hiệu là Tối thắng
kim cương, chủng tử là (bu), hình tam
muội da là Hiền bình hoặc Giáp trụ, chày
năm chẽ, hoa sen, tù và. Căn bản chân
ngôn là: Na mô táp đá nẫm tam miệu tam
bột đà câu chi nam đát diệt tha án chiết lệ
chủ lệ chuẩn đề sa ha.
Phép tu lấy vị tôn này làm bản tôn (vị

tôn chính) gọi là Chuẩn đề pháp, Chuẩn
đề độc bộ pháp, là phép tu để trừ tai họa,
cầu thông minh, trị bệnh v.v... Cứ theo kinh
Thất câu chi Phật mẫu chuẩn đề đại minh
đà la ni chép, thì tụng trì Chuẩn đề đà la ni
sẽ được sáng láng rạng rỡ, các tội chướng
đều tiêu diệt, tuổi thọ lâu dài, phúc tuệ tăng
tiến, và được chư Phật, Bồ tát hộ trì, đời đời
kiếp kiếp xa lìa các ngã ác, mau chứng vô
thượng bồ đề. [X. Thất câu chi Phật mẫu
tâm đại chuẩn đề đà la ni pháp; Thất câu
chi Phật mẫu tâm đại chuẩn đề đà la ni
kinh].
CHUẨN ĐỀ
.....
Phạm:Cundì. Còn gọi là Chuẩn đê,
Chuẩn nê, Chuẩn đề quan âm, Chuẩn đề
Phật mẫu, Phật mẫu chuẩn đề. Dịch ý là
thanh tịnh. Là vị Bồ tát giữ gìn Phật pháp,
và bảo hộ mạng sống cho những chúng
sinh đoản mạng được thêm tuổi thọ. Mật
tông lấy Chuẩn đề làm một vị tôn thuộc
Quan âm bộ và rất được sùng kính. Thai
mật của Nhật bản đưa Chuẩn đề vào trong
Phật mẫu, làm một vị tôn thuộc Phật bộ.
Đông mật của Nhật bản thì lấy Chuẩn đề
làm một trong sáu Quan âm, nhiếp vào sáu
Quan âm (Thiên thủ Quan âm, Thánh
Quan âm, Mã đầu Quan âm, Thập nhất
diện Quan âm, Chuẩn đề Quan âm, Như ý
luân Quan âm)
thuộc Liên hoa bộ.
Vì Quan âm chia
thân ứng hóa vào
sáu đường để tế độ
chúng sinh. Được
đặt trong Viện Biến
tri trên Hiện đồ Thai

tạng giới mạn đồ la,
mình mặc áo lụa
mỏng, ống tay áo
rộng, lưng thắt giải
lụa, cổ tay đeo vòng
trắng, hiện tướng ba mắt mười tám cánh
tay. [X. kinh Chuẩn đề đại minh đà la ni].
CHUẨN KHAI SƠN
........
Có nghĩa là người đạo hạnh cao cả, công
lao khắp sơn môn. Gọi là Trung hưng tổ.
Quan Âm Chuẩn Đề
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
Chuẩn Đề Quan Âm
CHUẨN KHAI SƠN

C
978
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.3 Linh tượng
môn].
CHUẨN TÔN GIÁO HIÊN TƯỢNG
Hiện tượng ảo tưởng do ảnh hưởng của
hành động chủ quan, hoặc chi phối sự vật
khách quan, sản sinh từ trước khi tôn giáo
nguyên thủy xuất hiện, là một hình thái
sinh hoạt ý thức sớm nhất của nhân loại
mà ngày nay người ta biết được. Đã có nhân
tố của một phần tôn giáo, nhưng vẫn chưa
có quan niệm siêu tự nhiên rõ ràng, đối với
khách thể, chưa được thần cách hóa, cũng
chưa có ý niệm kính bái cầu cúng. Những
phép thuật và đồng bóng lưu hành ở xã
hội cổ đại, phần nhiều thuộc loại này.
Nhưng sau khi quan niệm tôn giáo và thần
linh xuất hiện, thì phép thuật và đồng bóng
vẫn được giữ lại và phụ thuộc vào các loại
tôn giáo, mà vẫn giữ được cái đặc trưng của
hiện tượng chuẩn tôn giáo: đã không lấy
khách thể làm đối tượng sùng bái, cũng
chẳng dựa vào thần lực để hoạt động, mà
chỉ hoạt động theo phương thức cố định
để khống chế hoặc gây ảnh hưởng đối với
khách thể. Chẳng hạn như dùng mũi kim
đâm vào hình người cắt bằng giấy hoặc đẽo
bằng gỗ để hòng hãm hại đối tượng bị nhắm
tới; hoặc đội ngọc đá để mong được sống
lâu, giàu có, cho đến đội một vật đặc biệt
nào đó để mong tránh khỏi ách nạn v.v...
đều thuộc loại này.
CHÚC
..
Phạm :peyà hoặcpejà. Còn gọi là Tiểu
thực...... Tức bỏ một ít gạo và đổ nhiều

nước nấu thành cháo loãng. Mỗi buổi sáng
ăn cháo là phép thông thường trong Thiền
lâm. Lại Thích môn chính thống quyển 3
chép, lúc tờ mờ sáng, đã trông rõ những
chỉ tay trong bàn tay thì được phép ăn cháo.
Có rất nhiều loại cháo, cứ theo luật Thập
tụng quyển 29 liệt kê tám thứ là: cháo váng
sữa, cháo dầu, cháo vừng (mè), cháo sữa,
cháo đậu, cháo đậu nhỏ, cháo hạt gai, cháo
suông (trắng). Lại Thiền lâm tượng khí tiên
Ẩm đạm môn, thì liệt kê cháo ngũ vị, cháo
anh lạc, cháo hồng điều. Trong đó, cháo
ngũ vị là cháo ngày đức Phật thành đạo
mồng 8 tháng 12, dùng các loại gạo đủ mùi
vị để nấu, cho nên gọi là Lạp bát chúc (cháo
ngày 8 tháng chạp), còn gọi là Hồng tao (bã
rượu đỏ). Cháo anh lạc là cháo dùng rau
dệu (tập tàng) nấu lẫn với gạo mà thành, vì
rau dệu dắt díu nhau lằng nhằng, y như chuỗi
ngọc anh lạc, cho nên gọi như thế. Cháo
hồng điều tức là cháo đậu đỏ, là cháo ăn vào
ngày 15 tháng 1. Trong tùng lâm, người trông
nom việc ăn cháo buổi sáng, gọi là Chúc
đầu; vị tăng chỉ ăn cháo không ăn bất cứ thứ
gì khác, gọi là Chúc phạn tăng; sau bữa cháo
sáng, gọi là Chúc bãi; cháo sáng và cháo chiều,
gọi gộp lại là Lưỡng chúc (hai cháo).
Ngoài ra, cứ theo luật Ma ha tăng kì
quyển 29 chép, thì cháo có mười điều lợi
ích là: tăng trưởng sắc, lực, sống lâu, vui vẻ,
tiếng nói trong trẻo, nói năng lưu loát, tiêu
hóa thức ăn hôm trước, trừ phong, trừ đói,
trừ khát v.v... khiến người ta tu được lợi
ích, cho nên gọi là Lương dược..... (thuốc
hay). Còn theo luật Tứ phần quyển 13, thì
cháo có năm điều lợi là trừ đói, trừ khát,
trừ phong, tiêu thức ăn hôm trước và thông
đại tiểu tiện. [X. luật Ma ha tăng kì Q.34;

luật Tứ phần Q.14; luật Ngũ phần Q.29;
luật Thập tụng Q.14; Pháp uyển châu lâm
Q.42; Thiền lâm tượng khí tiên, Tiết thời
môn, Chức vị môn].
CHÚC DUNG
.....
Là ông vua đời xưa trong truyền thuyết
dân gian Trung quốc. Vì vua này đem lửa
cho mọi người, nên gọi là Xích đế .
CHUẨN TÔN GIÁO HIÊN TƯỢNG

C
979
Có thuyết bảo là Hỏa quan đời Đế khốc,
người đời sau tôn làm thần lửa. [X. Sử kí Sở
thế gia].
CHÚC ĐÀI
Là cái đài để thắp đèn sáp,
thông thường gọi là cây đèn.
Một trong ba cụ túc, một
trong năm cụ túc. Là đồ thờ
đặt trước bàn Phật cùng với
lư hương, lọ hoa. Vì tại Ấn
độ có lệ cúng đèn sáng trước
bàn Phật, cho nên làm đài
để thắp đèn dầu; đến khi có
đèn sáp, mới làm chúc đài để
thay thế. Đài phần nhiều được
làm bằng kim thuộc và có
nhiều hình dáng khác nhau.
(xt. Tam Cụ Túc).
CHÚC HỮU THẬP LỢI
...........
Luật Ma ha tăng kì quyển 29 nói, ăn
cháo có mười thứ lợi ích như sau:
1. Tư sắc, giúp ích thân thể, da dẻ mịn
màng.
2. Tăng lực, bù đắp sự suy yếu, tăng
thêm khí lực.
3. Ích thọ, bồi dưỡng nguyên khí, tăng
thêm tuổi thọ.
4. An lạc, trong sạch nhẹ nhàng, ăn
vào yên vui.
5. Từ thanh, khí không ngưng trệ, giọng
nói thanh thoát.
6. Biện thuyết, nhuần thấm giọng, lưỡi,
nghị luận trôi chảy.
7. Tiêu túc thực, khiến cho tì vị nóng

ấm, tiêu hóa thức ăn hôm trước.
8. Trừ phong, điều hòa thông lợi, phong
khí tiêu trừ.
9. Trừ cơ, vừa miệng no bụng, trừ được
sự đói.
10. Tiêu khát, họng, lưỡi nhuần thấm,
trừ hết khô khát. [X. Đại minh tam tạng
pháp số Q.43].
CHÚC HƯƠNG
.....
Trong tùng lâm, vào những dịp lễ chúc
Thánh hoặc đản sinh, trước khi vị trụ trì
lên nhà giảng thuyết pháp, trước hết, phải
thắp hương cầu nguyện. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 2 mục Phật giáng đản (Đại
48, 1115 hạ), nói “Đặt tượng Phật giáng sinh
trong cái chậu nước thơm, để hai cái phễu
nhỏ trước Phật, cúng dường xong, trụ trì
lên chúc hương”. Văn chúc đọc khi chúc
hương, gọi là Chúc hương văn.
CHÚC LỤY
Chúc, nghĩa là dặn dò, phó thác; Lụy,
nghĩa là gánh vác sự vất vả phiền lụy. Có
nghĩa là đem công việc mà giao phó và dặn
dò người khác khiến họ gánh vác. Trong
tông môn, mỗi khi đem đại pháp của Phật
tổ trao truyền khiến người sau gìn giữ và
phát huy, thì gọi là Chúc lụy. [X. Duy ma
kinh sớ lược Q.10 phẩm Thích chúc lụy
(Trí khải)].
CHÚC LỤY PHẨM
Tên phẩm trong bộ kinh giao phó sự
truyền bá rộng rãi bộ kinh ấy. Thông
thường được đặt ở cuối kinh, như phẩm
thứ 17 trong kinh Văn thù sư lị vấn, phẩm
thứ 14 trong kinh Duy ma cật sở thuyết,
đều là những phẩm Chúc lụy. Nhưng
trong hai mươi tám phẩm của kinh Pháp

hoa, phẩm Chúc lụy là phẩm thứ 22, tông
Pháp tướng cho là sắp đặt thứ tự có sự
nhầm lẫn, song tông Thiên thai thì cho
thế là đúng, vì mỗi tông chấp theo mỗi
thuyết.
Chúc Đài
CHÚC LỤY PHẨM

C
980
CHÚC PHÁT
.....
Chúc, hàm ý là sự cắt đứt, bởi thế, chúc
phát đồng nghĩa với thế phát, trĩ (thế) phát,
tức có nghĩa là cạo tóc xuất gia. (xt. Thế
Phát).
CHÚC THÁNH
.....
Tức là nghi lễ trong Thiền lâm cầu chúc
Hoàng đế sống lâu muôn tuổi. Niên hiệu
Thần gia năm đầu (428) đời Bắc Ngụy, vào
dịp Thánh tiết của Thái vũ đế, các chùa
được lệnh dựng đạo tràng chúc thọ, cầu
nguyện Hoàng đế bình an trường thọ.
Khoảng năm Khai nguyên đời Đường cũng
có ghi chép về việc này. Năm Khai bảo thứ
hai (969) đời Bắc Tống, nhân dịp Thánh
tiết Thái tổ, chư tăng được vời vào điện để
thi hạch học nghiệp, nhận áo đỏ, từ đó về
sau cứ dịp Thánh tiết lại lên tòa thuyết pháp
để chúc thọ Hoàng đế. Cứ theo Sắc tu bách
trượng thanh quy quyển 1 nói, thì vào ngày
Cảnh mệnh (ngày vua lên ngôi), bốn ngày
trai (mùng 1, 15, mùng 8, 23) và sóc vọng
(mùng 1, 15 mỗi tháng) cử hành nghi lễ tại
Tạng điện, đều là để chúc mừng Hoàng đế.
Vị trụ trì lên tòa nói pháp vào dịp chúc thọ
Hoàng đế, gọi là Chúc Thánh thướng
đường, thắp hương chúc thọ, gọi là Chúc
Thánh niêm hương. Cổ tôn túc ngữ lục
quyển 23 (Vạn tục 118, 227 hạ) nói: “Ngày
đầu tiên thầy lên tòa nói pháp, đại chúng tề
tựu, thầy cầm hương dạy chúng rằng: Nén
hương này chẳng phải từ phương khác mà
có được, mà có ngay ở đất nước này của

các vị, vậy hãy nguyện cầu cho Hoàng đế
sống lâu muôn tuổi, các hiền thần nghìn
năm, văn võ bách quan thường yên ngôi
vị”. [X. Thích thị kê cổ lược Q.4; Đại giác
thiền sư ngữ lục Q.thượng; Q.trung; Thiền
lâm tượng khí tiên Tùng quĩ môn].
CHÚC THÁNH TỰ
........
Chùa ở mạn tây bắc cách huyện Hành
sơn tỉnh Hồ nam độ 17 cây số, tức ở chân
núi phía nam của núi Nam nhạc. Ngài Tuệ
tư là tổ khai
sơn, các sư
Hoa i
nhượng, Ảo
hữu, Chính
truyền và
Mật vân Viên
ngộ đều đã
từng ở chùa
này. Sư Thừa
viễn đời
Đường đã
từng thiết lập
đạo tràng
Ban chu tại đây, chuyên tu niệm Phật, vì
thế, chùa này còn được gọi là Di đà tự.
Cuối năm Đại lịch (766-779) thời Đại
tông, chùa được ban tên là “Ban chu đạo
tràng”. Sau đổi là Thắng nghiệp tự.
Năm Khang hi 16 (1677), chùa được đặt
làm Hàn cung, do đó mới đổi tên là Chúc
thánh Thiền tự. Gác kinh của chùa hiện
còn tàng trữ Nam tạng đời Minh. [X. Đại
thanh nhất thống chí Q.281].
CHUYÊN HÀNH
Có nghĩa là chuyên chú tu một điều
thiện. Tức bỏ các pháp khác mà chỉ chuyên

làm một pháp. [X. Giáo hành tín chứng
Q.6]. (xt. Chuyên Tạp Nhị Tu).
CHUYÊN NIÊM
.....
Chuyên tâm nhớ nghĩ về một đối tượng
nào đó. Kinh Trường a hàm quyển 2(Đại 1,
15 trung), nói: “Phật tu hành bốn thần túc
Cổng Chùa Chúc Thánh
CHÚC PHÁT

C
981
đã nhiều, chuyên niệm không quên”. Lại
niệm tuy có hai nghĩa là niệm thành tiếng,
niệm trong tâm, nhưng chuyên niệm trong
tông Tịnh độ là đặc biệt chỉ sự tu hành
chuyên xưng niệm danh hiệu của đức Phật
A di đà. Trong Quán kinh sớ Tán thiện
nghĩa của ngài Thiện đạo có câu: “Một lòng
chuyên niệm danh hiệu Di đà”.
CHUYÊN PHẬT
Tức là các hình tượng Phật nhỏ nặn
bằng đất sét rồi nung lên mà thành, cũng
có tòa sư tử, lọng trời v.v... phần nhiều làm
hình vuông, hình chữ nhật. Từ thời đại
Bắc Ngụy đã rất thịnh hành và được truyền
đến Nhật bản vào khoảng đời Đường. Hiện
còn đến nay thì có tượng bồ tát Quan âm
được đắp vào năm Hưng hòa thứ 5 (543)
đời Đông Ngụy, nhưng ở các địa phương
tại Tây tạng cho đến nay vẫn còn đắp tượng
Phật bằng đất.
Cứ theo Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện quyển hạ truyện Tăng triết
chép, thì vua nước Tam ma đát tra thuộc
đông Ấn độ mỗi ngày nặn (có khuôn) mười
vạn tượng Phật bằng đất, đọc mười vạn kệ
tụng Bát nhã. Lại phía ngoài Lan cống thuộc
Miến điện, có nhiều tượng Phật Niết bàn
đều nặn bằng đất sét nung rồi tráng vàng ở
ngoài. [X. Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.4].
CHUYÊN TẠP NHỊ TU
Tức chỉ chuyên tu và tạp tu. Nói tắt là
Chuyên tạp. Có nhiều giải thích khác nhau
về hai cách tu này. Sa môn Hoài cảm lấy
kinh Bồ tát xử thai làm căn cứ, nói giữ tâm

không bền gọi là Tạp tu, dụng tâm kiên cố
gọi là Chuyên tu. Những người tạp tu sinh
vào nơi giải mạn, những người chuyên tu
mới sinh nơi Cực lạc, đây là theo sự dốc
lòng hay không dốc lòng mà bàn về chuyên,
tạp khác nhau. Trạch anh và Nguyên không
cho hai cách tu ấy là hai hạnh Chính, Tạp,
bảo rằng, đem ba nghiệp thân khẩu ý mà lễ
bái, nhớ nghĩ Phật A di đà, gọi là chuyên
tu, dùng tâm tản mạn mà tu các pháp lành
gọi là tạp tu. Chứng không thì căn cứ vào
hai đường khó, dễ mà giải thích hai cách
tu, bảo rằng Tạp tu là Nan hành đạo (đạo
khó làm), Chuyên tu là Dị hành đạo (đạo
dễ làm). Lại còn thuyết khác cho rằng, bất
luận là chính hành hay tạp hành, chỉ căn
cứ vào sự có đủ hay không đủ ba tâm, bốn
tu mà chia thành hai cách tu.
Ngài Thiện đạo chia sự tu hành cầu
vãng sinh Tịnh độ thành năm chính hành
và năm tạp hành, trong đó, năm chính
hành lấy việc niệm Phật làm chính nghiệp,
các hành khác là trợ nghiệp, mà ngoài việc
niệm Phật ra, kiêm tu các trợ nghiệp và tạp
hành khác thì gọi là tạp tu. Ngoài ra, còn
bàn về sự hơn kém, được mất của hai cách
tu mà bảo rằng, chuyên tu có bốn cái được,
tạp tu có mười ba cái mất. Lại nói người
chuyên tu chắc được vãng sinh là nghìn
người không mất một người, người tạp tu
chắc chẳng được vãng sinh, là trong nghìn
người không có một người, trong muôn
nghìn người không có một người vãng sinh
Tượng Di Đà Tam Tôn Bằng Đất
CHUYÊN TẠP NHỊ TU

C
982
[X. luận Thích tịnh độ quần nghi Q.4, Vãng
sinh lễ tán kệ tiền tự (Thiện đạo), Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập; vãng sinh
lễ tán yếu nghĩa thích quán môn nghĩa sao
Q.3; Niệm Phật danh nghĩa tập Q.thượng].
(xt. Chính Tạp Nhị Hành).
CHUYÊN TÂM
Tức hàm ý là một lòng, không hai lòng.
Cũng tức là chỉ sự tập trung tâm tư, không
nghĩ lăng xăng tạp nhạp. Như kinh Tạp a
hàm quyển 39 nói “Chuyên tâm thiền tư”,
Quán kinh sớ Tán thiện nghĩa của Thiện
đạo nói “Chuyên tâm niệm Phật” đều là
nghĩa ấy. [X. Giáo hành tín chứng Q.2]. (xt.
Chuyên Tạp Nhị Tu).
CHUYÊN TÍN
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Trong
Thiền lâm, khi sai phái một người đi đâu để
xử lí một sự vụ đặc biệt nào đó, thì gọi là
Chuyên sứ, bức thư tín mà người chuyên
sứ cầm đi, gọi là Chuyên tín. Thiền uyển
thanh qui quyển 6 (Vạn tục 111, 455 hạ),
nói: “Chuyên sứ đến trước vị trụ trì vái ba
vái rồi nói: Chuyên tín này vâng mệnh tôn
nhan đi đưa, người không có nhiệm vụ
không được xem đến. Nói xong hàn huyên
đôi lời, lại vái ba vái rồi đi”.
CHUYÊN TU
Có nghĩa chuyên môn tu tập một việc.
Trái lại, tu nhiều pháp hỗn hợp thì gọi là
tạp tu. Trong tông Tịnh độ, chuyên tu chỉ
sự tu hành cầu vãng sinh thế giới Cực lạc,
cũng tức là hành vi và tâm cảnh đều khế
hợp với chính đạo vãng sinh Tịnh độ, và

chuyên tâm tín phụng Phật A di đà. Thông
thường chỉ năm chính hành đọc tụng, quan
sát, lễ bái, xưng danh và tán thán cúng
dường, hoặc chỉ đem tâm chính tín tu hạnh
“Xưng danh” trong năm chính hành, đây
gọi là chuyên tu niệm Phật. Trái lại, tạp tu
là chỉ các tạp hành xưng niệm danh hiệu
của chư Phật và Bồ tát khác, hoặc ngoài
chính hành xưng danh ra, còn tu các hành
nghiệp (trợ nghiệp) khác cùng một lúc với
việc xưng danh (trợ, chính kiêm tu) để làm
nhân cho việc vãng sinh. Lại giữ tâm chuyên
tu và tạp tu, gọi là Chuyên tạp chấp tâm, và
tâm trợ, chính kiêm hành, gọi là Trợ chính
gián tạp tâm.
Trong Vãng sinh lễ tán kệ, ngài Thiện
đạo phân tích về sự hơn kém, được mất
của chuyên tu và tạp tu, nói chuyên tu có
bốn cái được, tạp tu có mười ba cái mất.
Người chuyên tu chắc được vãng sinh, cho
nên nói nghìn người không mất một người,
người tạp tu chắc không được vãng sinh,
trong nghìn người không có một người;
trong vạn người không có một người vãng
sinh.
CHUYÊN TƯỞNG
.....
Chỉ sự chuyên chú quán tưởng một
cảnh (đối tượng) mà tâm không tán loạn,
di động. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12,
342 thượng), nói : “Ngồi ngay ngắn hướng
về phía chính tây, nhìn kĩ mặt trời, khiến
tâm bám sát, chuyên tưởng không dời”.
CHUYỂN
Phạm:pravftti.
1. Ý là sinh khởi, nghĩa là nương vào
nhân duyên mà sinh khởi. Thông thường
có các tiếng dùng như chuyển khởi, chuyển

sinh... [X. luận Thành duy thức Q.2].
2. Hàm ý là làm cho xoay chuyển, hoạt
động, tác dụng, và nói bày tuyên giảng. Như
nói quay bánh xe đại pháp, quay bánh xe
diệu pháp... (xt. Chuyển Pháp Luân).
CHUYÊN TÂM

C
983
3. Hàm ý là làm cho biến hóa, biến đổi.
Như đổi tông, chuyển thức được trí, chuyển
phàm vào Thánh, đổi chỗ nương tựa, đều
là ý ấy.
4. Hàm ý quay vòng, quay chuyển. Như
nói chuyển kinh, phiên chuyển, hoán
chuyển, thi chuyển...
CHUYỂN ÁC THÀNH THIÊN ÍCH
Là một trong mười điều lợi ích trong
đời hiện tại do Tịnh độ chân tông Nhật
bản lập ra. Nghĩa là lòng tin của người tu
hành niệm Phật đối với Phật A di đà có thể
được lợi ích trong đời hiện tại là diệt trừ tội
chướng năm nghịch mười ác trong ba đời,
thành tựu đại thiện căn không nói xiết. [X.
Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại Q.3]. (xt. Hiện Thế Lợi Ích).
CHUYỂN BIẾN
Hàm ý là chuyển hóa đổi khác.
1. Chuyển biến. Tức phiếm chỉ cái
tướng chuyển hóa biến đổi của các pháp.
Thuyết chuyển biến (Phạm: pariịàmavàda)
và thuyết Tích tập (Phạm:àrambhavàda)
là tư tưởng trung tâm của Áo nghĩa
thư mà các phái triết học Ấn độ phần nhiều
thu dụng, trong đó, lấy thuyết Chuyển biến
của học phái Số luận làm đại biểu điển hình.
Học phái này cho rằng, bản tính của cái
nhân vật chất của muôn vật đều có tính
chuyển biến. Các học phái khác, như phái
Du già cũng thu dụng thuyết này. Lại trong
học phái Phệ đàn đa, thuyết Chuyển biến
của La ma nô già (Phạm: Ràmànuja) và
thuyết Hóa hiện (Phạm:Vivarta-vàda) của
Thương yết la (Phạm: Saíkara) đối lập

nhau.
Trong Phật giáo, Thuyết nhất thiết hữu
bộ chủ trương, trong vòng nối tiếp của các
pháp hữu vi, từ khoảng sát na trước đến
khoảng sát na sau, “thể” của chúng không
có sự đổi khác (tự thể chuyển biến), nhưng
đối với sự không khởi động, đang khởi động
hoặc sắp khởi động của “tác dụng”, thì về
mặt biến hóa của vị lai, hiện tại và quá khứ,
thừa nhận có chuyển biến (tác dụng chuyển
biến).
Tông Duy thức chủ trương thuyết Thức
chuyển biến (Phạm:vijĩàna-pariịàma),
thuyết này đứng về phương diện nhân tính
và quả tính mà khảo sát sự chuyển biến
của thức, và cho rằng “nhân chuyển biến”
là y vào thức hiện hành, trong thức A lại
da có các tập khí đẳng lưu và dị thục; “quả
chuyển biến” là từ tập khí dị thục trong
thức A lại da sản sinh các thức A lại da
chúng đồng phận khác, rồi lại từ tập khí
đẳng lưu mà sản sinh thức hiện hành. Như
vậy, thuyết Thức chuyển biến, một mặt
thuyết minh mối quan hệ nhân quả giao
thoa của thức A lại da và thức hiện hành,
mặt khác lại hiển bày cái tình hình thức A
lại da nối tiếp sinh diệt từng sát na, không
gián đoạn.
Trong luận Thành duy thức quyển 7,
từ chuyển biến được dịch là “Năng biến”,
do đó, có những giải thích như sau: cái gọi
là chuyển biến (khái niệm tác dụng) tức là
năng biến (khái niệm thể tính). Luận Thành
duy thức quyển 7 (Đại 31, 38 hạ), nói : “Các
thức ấy, nghĩa là thức Tam năng biến và
tâm sở kia như đã nói ở trước, đều hay biến
ra hai phần Kiến và Tướng, cho nên đặt
tên là chuyển biến. Kiến phần sở biến, gọi

là “Phân biệt”, vì hay nhận lấy tướng; Tướng
phần sở biến, gọi là “Sở phân biệt”, vì do
Kiến nhận lấy”. Ý nghĩa trên đây, tức là hai
phần Kiến, Tướng được hiện trong các thức
đều gọi là chuyển biến, bất luận là Kiến
phần năng thủ hay Tướng phần sở thủ,
đều là do thức biến hiện. Tông Duy thức
lấy đó mà thành lập nghĩa “Hết thảy đều
do thức”, là tư tưởng trung tâm của tông
CHUYỂN BIẾN

C
984
này. [X. Duy thức nhị thập luận; Duy thức
tam thập tụng; Thế thân duy thức nguyên
điển giải minh]. (xt. Nhân Năng Biến, Quả
Năng Biến).
II. Chuyển biến. Là một trong mười
tám biến. Có nghĩa là Phật và Bồ tát dựa
nơi sức định mà có thể chuyển biến tính
chất của muôn vật một cách tự tại. Thuyết
này có xuất xứ từ luận Du già sư địa quyển
37. (xt. Thập Bát Biến).
CHUYỂN CĂN
Hàm ý là chuyển căn tính. Còn gọi là
Tăng tiến căn. Có nghĩa là điều luyện căn
tính cùn lụt kém cỏi để chuyển thành căn
tính sắc bén tốt hơn. Tức từ căn tính Thanh
văn, Duyên giác chuyển làm căn tính Bồ
tát. Lại từ nam căn chuyển thành nữ căn,
nữ căn chuyển thành nam căn, cũng gọi là
Chuyển căn. [X. luận Đại tì bà sa Q.7, Q.68;
luận Câu xá Q.23, Q.25; luận Thuận chính
lí Q.70].
CHUYỂN CỔ
Phương pháp đánh trống trong Thiền
lâm, khi đánh đến nửa chừng thì đổi sang
một lối đánh khác, gọi là Chuyển cổ. Chẳng
hạn như đánh trống Thướng đường, khi chư
tăng nghe tín hiệu tiếng trống thì đều ra nhà
Tăng, lúc ấy, đánh trống liền có sự chuyển
biến trong hồi thứ nhất, thứ hai và thứ ba.
Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 1
mục Thánh tiết (Đại 48, 1113 thượng), nói:
“Thị giả chuyển trống đến đứng bên trái
tòa pháp chờ đại chúng tụ tập. (...) Người
lãnh chúng đi, đưa đến sắp hàng trước nhà
kho, đứng chờ chuyển trống”.

CHUYỂN CỐT
Nghi thức chôn cốt trong Thiền lâm.
Khi đưa người chết vào tháp, bắt đầu từ
phòng ngủ thì để chân hướng về phía tháp,
nhưng đến nửa đường thì quay chuyển vị
trí mà trở đầu về phía tháp, đồng thời, dâng
nước trà cúng dường vong linh. Nghi thức
này gọi là Chuyển cốt Phật sự. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Q.14 Tang tiến môn].
CHUYỂN DỤC
Khi chúng tăng làm pháp sự, nếu vì một
lí do nào, như đau ốm chẳng hạn, một vị tỉ
khưu không tham dự được, thì nhờ một tỉ
khưu khác đem sự tán đồng của mình nói
trước đại chúng, đây gọi là “Dụcpháp ”.
Vị tỉ khưu nhận lời chuyển sự tán đồng ấy,
gọi là “Thụ dục ”. Người vắng mặt nhờ
người khác thông báo trước đại chúng, gọi
là “Dữ dục ”. Nếu vị tỉ khưu đã nhận
lời (thụ dục), lại cũng vì một lí do nào đó
mà không tham dự được, lại nhờ (dữ dục)
một tỉ khưu khác chuyển lời, thì gọi là
“Chuyển dục”. [X. Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.thượng đoạn 1].
CHUYỂN ĐẠO (1872-1943)
Người Nam an, Phúc kiến, họ Hoàng.
Húy Hải thanh. Bẩm tính thông minh, năm
mười chín tuổi làm lễ Thiền sư Thiện tu ở
chùa Nam sơn thuộc Chương châu xin xuất
gia. Năm sau, thụ giới Cụ túc tại chùa Sùng
phúc ở Nam sơn. Năm ba mươi ba tuổi, để
báo ân mẹ, phát nguyện hành hương bốn
núi danh tiếng lớn để sám hối nghiệp
chướng, trước sau lễ núi Ngũ đài ba lần,
núi Phổ đà hai mươi lần. Sau vì muốn thiết
lập học viện Tăng già tại chùa Nam Phổ đà
ở Hạ môn, nên đã đi Nam dương để vận
động kinh phí. Đến Tân gia ba được Hoa

kiều hiến đất làm già lam, tức chùa Phổ đà.
Tám năm sau lại sáng lập chùa Phổ giác,
từng thỉnh pháp sư Viên anh đến đó giảng
CHUYỂN CĂN

C
985
luận Đại thừa khởi tín. Về sau, sư sửa lại
chùa Khai nguyên ở Tuyền châu, chùa Nam
sơn ở Chương châu, và lập Nam sơn Phật
hóa học viện. Năm Dân quốc 16 (1927), sư
đi Ấn độ chiêm bái các nơi Phật tích và
thỉnh được bảy viên xá lợi mang về, cúng
dường ở chùa Khai nguyên, Tuyền châu.
Sau, hai lần giữ chức Hội trưởng hội Phật
giáo Trung hoa. Cuối đời, xướng lập hội
Phật giáo Hoa văn, khiến Hoa kiều được
nghe Phật pháp, được đọc Hoa văn. Ngày
nay, chùa Phật tại Tân gia ba và Mã lai rất
nhiều, suy đến ngọn nguồn, công lao của
sư rất lớn, thực không thể mai một được.
CHUYỂN ĐIÊP
Đánh chuông trên điện liên tục, từ chậm
rãi đến dồn dập, gọi là Chuyển điệp. [X.
Hành trì quĩ phạm Q.3 Minh vật pháp].
CHUYỂN GIÁO DUNG THÔNG
Là tiếng dùng để biểu thị cái đặc trưng
của thời Bát nhã thứ tư trong năm thời phán
giáo của tông Thiên thai. Nói đủ là Chuyển
giáo phó tài dung thông đào thải. Từ ngữ
này có xuất xứ từ Thiên thai Tứ giáo nghi
của Đế quán. Trong hội Bát nhã, các vị
Thanh văn Tu bồ đề, nhờ sức Phật gia bị,
đã thay đức Phật mà diễn nói pháp môn
Bát nhã cho các Bồ tát nghe, gọi là Chuyển
giáo. Dung thông, là ý dung hội vô ngại, có
nghĩa là pháp môn Bát nhã nói hết thảy
pháp đều là Ma ha diễn (Đại thừa), Đại,
Tiểu dung hợp, không hai không khác. Như
nay thời Bát nhã có việc chuyển giáo dung
thông. Tiếng phó tài, đào thải là thí dụ hiển
bày ý Phật. Chữ phó tài..... là lấy ý từ

phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa, tức
Thanh văn chuyển giáo hiển bày ý Phật là
pháp tài Đại thừa được trao phó cho Thanh
văn, cũng như ông Trưởng giả đem gia tài
ủy thác cho đứa con nghèo cùng. Nhưng lí
mầu nhiệm của Bát nhã Đại thừa nguyên
chẳng phải là điều mà những người Thanh
văn biết được, song nhờ đức Phật gia bị
khiến họ vì các Bồ tát mà diễn nói, cho
nên phẩm Tín giải bảo (Đại 9, 17 trung):
“Lãnh biết mọi vật, (...) mà không mong
cầu lấy cho một bữa”. Còn đào thải.....,
là ý rửa sạch các vật nhơ bẩn. Tức thời
Phương đẳng thứ ba nói cả bốn giáo sinh
ra tình chấp có Đại, Tiểu khác nhau, cho
nên ở thời Bát nhã hiển bày pháp môn
Đại, Tiểu dung thông mà quét sạch tình
chấp. Đây cũng như nước sạch tẩy trừ sự
cáu bẩn của vật, tức cái gọi là “Pháp mở
hội” của Bát nhã vậy. [X. kinh Đại phẩm
bát nhã Q.2 phẩm Tam giả, Q.7 phẩm Vô
sinh; luận Đại trí độ Q.41; Pháp hoa văn
cú Q.6 phần dưới; Thiên thai bát giáo đại ý;
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
Q.10 đoạn 2; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.thượng; Tứ giáo tập giải Q.thượng].
CHUYỂN HÓA
Cũng như nói thiên hóa, thiên chuyển
giáo hóa ở các cõi khác. Hoặc là nghĩa thiên
chuyển biến hóa, nghĩa là khi mệnh chung
từ thế giới Sa bà chuyển sinh sang cõi Tịnh
độ. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
273 trung), nói: “Hai Bồ tát ấy ở đất nước
này, tu hạnh Bồ tát, mệnh chung chuyển
hóa, sinh sang cõi nước của đức Phật kia”.
CHUYỂN KẾ
Tiếng dùng trong Nhân minh. Kế, tức
là nghĩa tính toán phân biệt, hoặc chỉ tông

nghĩa tính toán phân biệt được thành lập.
Trong luận thức Nhân minh, nếu tông
nghĩa bị đối phương vặn hỏi, thì nhân đó
mà chuyển đổi tông nghĩa, gọi là Chuyển
kế.
CHUYỂN KẾ

C
986
CHUYỂN KHÁM
Nghi thức tống táng trong Thiền lâm.
Khi đưa người quá cố đến cửa sơn môn thì
quay khám hướng vào trong, rồi dâng trà
thang cúng dường vong linh, gọi là Chuyển
khám Phật sự. [X. Thiền lâm tượng khí tiên
Q.14 Tang tiến môn].
CHUYỂN KHỞI
Chuyển, tức là nghĩa dấy lên. Có nghĩa
là các pháp hữu vi nương vào nhân duyên
mà sinh khởi. Thành duy thức luận thuật
kí quyển 1 phần đầu (Đại 43, 240 trung),
nói: “Chuyển là nghĩa dấy lên. Theo các
duyên mà dấy lên các thứ tướng ngã pháp”.
CHUYỂN KINH
I. Chuyển kinh. Đọc tụng kinh điển.
Đồng nghĩa với Phúng kinh. Cứ theo thuyết
trong Cao tăng truyện kinh sư luận, thì
ngâm vịnh kinh gọi là chuyển đọc, ca tán
thì gọi là Phạm âm.
II. Chuyển kinh. Đọc tụng trọn cả một
bộ kinh, gọi là Chân độc ....... Nhưng
như kinh Đại bát nhã là bộ kinh lớn, có
nhiều quyển, thì chỉ tụng đọc vài dòng ở
đầu, giữa và cuối, hoặc chỉ lật từng trang
bắt chước như đọc kinh, đều gọi là Chuyển
kinh, cũng gọi là Chuyển đọc. Pháp hội
tụng kinh, gọi là Chuyển kinh hội. Đọc Đại
tạng kinh, gọi là Chuyển tạng.
III. Chuyển kinh. Là một pháp hội
Phật giáo thịnh hành ở triều đại Cao li tại
Triều tiên. Cách thức tiến hành là, trước
hết, đặt một pho tượng Phật nhỏ bằng vàng
trên một cỗ xe, nhạc công đi bộ tấu nhạc
trước và sau xe, một số vị tăng đứng đầu

hai bên tả hữu cầm hương, tụng kinh, phía
trước hàng người đi thành hàng dẫn đầu,
tay cầm cờ, phan, đám rước đi qua các đường
phố, lại có một chú tiểu (điệu) ngồi trên xe
đánh trống. Trong khi đi rước, khi dứt tụng
kinh thì tấu nhạc, khi tiếng nhạc chấm dứt
thì lại tụng kinh. Có thuyết bảo rằng việc
làm ấy vốn là di phong của địa phương Tây
vực.
CHUYỂN KINH ĐỒNG
Là vật pháp mà tín đồ Phật giáo Tây
tạng dùng để cầu nguyện. Hình dáng giống
như cái thùng, ở giữa có trục để quay, phía
trong có để giấy in kinh văn, chung quanh
khắc sáu chữ Chân ngôn; đưa tay đẩy thì
quay chuyển, quay một vòng biểu trưng tụng
một biến sáu chữ Chân ngôn. Còn có mấy
loại gió quay chuyển, nước quanh chuyển,
chân đạp v.v..., và tên gọi thì có Ma ni luân,
Kì đảo đồng.
CHUYỂN LỘC LỘC ĐỊA
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi
là A lộc lộc địa. Lấy sự quay vòng của chiếc
bánh xe để thí dụ sự quay chuyển không
ngại trở, cảnh địa tự do tự tại. Bích nham
lục tắc 53 (Đại 48, 188 thượng), nói: “Thấy
người ấy sau khi ngộ, A lộc lộc địa”.
CHUYỂN LUÂN THÁNH VƯƠNG
Phạm:cakra-varti-ràjan,Pàli: raja
cakkavattin. Dịch âm là Chước cu la phạt
lạt đề át la xà, Già ca la bạt đế, Già gia việt.
Dịch ý là Chuyển luân vương, Chuyển luân
thánh đế, Phi hành hoàng đế. Nghĩa là ông
vua quay chuyển bánh xe báu (tương đương
với chiến xa). Vua có bảy thứ quí báu (bánh
xe, voi, ngựa, ngọc, nữ, cư sĩ, bề tôi chủ
binh), đầy đủ bốn đức (sống lâu, không đau
ốm, dung mạo hồng hào, kho báu phong

phú), thống nhất bốn châu Tu di, dùng CHUYỂN KHÁM

C
987
chính pháp trị đời, đất nước giàu có, nhân
dân hòa vui.
Thuyết Chuyển luân thánh vương xuất
hiện và thịnh hành ở thời đại đức Thích
tôn, trong các kinh luận, có rất nhiều chỗ
đem đức Phật so sánh với vị vua này. Kinh
Tạp a hàm quyển 27, luận Đại trí độ quyển
25, đem bảy thứ quí báu và sự hóa trị của
Chuyển luân thánh vương nêu ra song
song với bảy giác chi của Phật. Hoặc gọi sự
thuyết pháp của đức Phật là Chuyển pháp
luân (quay bánh xe pháp) sánh với sự quay
bánh xe báu của Chuyển luân thánh vương.
Lại luận Đại tì bà sa bảo bánh xe báu của
Chuyển luân thánh vương có bốn thứ là
vàng, bạc, đồng, sắt, đều có luân vương.
Kinh Nhân vương bát nhã quyển thượng
phẩm Bồ tát giáo hóa, kinh Bồ tát anh lạc
bản nghiệp quyển thượng phẩm Hiền thánh
học quán, căn cứ theo các loại bánh xe trên
đây mà phối với hành vị Bồ tát, lấy Luân
vương sắt làm ngôi Thập tín, Luân vương
đồng làm ngôi Thập trụ, Luân vương bạc
làm ngôi Thập hành, Luân vương vàng làm
ngôi Thập hồi hướng. Pháp uyển châu lâm
quyển 43, nêu Luân vương có Quân luân
vương, Tài (của cải) luân vương và Pháp
luân vương. A dục vương là Quân (việc
binh) luân vương, bốn luân vương từ vàng
đến sắt là Tài luân vương, còn Như lai là
Pháp luân vương.
Xét về Chuyển luân thánh vương thì
phần nhiều đã xuất hiện ở thời thái cổ, các
kinh luận có đề cập đến rất nhiều tên, Đính
sinh vương, Đại thiện kiến vương, Dân chủ

thiện tư vương v.v... đều là những vua thực
sự đã ra đời tại Ấn độ vào thời thái cổ. Ngoài
ra, Trường a hàm quyển 6 kinh Chuyển
luân thánh vương tu hành chép, trong vị
lai, khi Phật Di lặc ra đời, sẽ có Nhương già
Chuyển luân thánh vương xuất hiện. Kinh
Bi hoa quyển 3 phẩm Đại thí chép, trong
kiếp San đề lam giới thiện trì, có vô lượng
Tịnh chuyển luân thánh vương ra đời. Kinh
Như lai trí ấn chép, khi đức Phật Nguyệt kế
ra đời thì có Tuệ khởi chuyển luân thánh
vương xuất hiện. Lại luận Câu xá quyển 12
chép, khi Chuyển luân thánh vương ra đời
thì người ta thọ vô lượng tuổi đến tám vạn
tuổi. Nhưng Pháp hoa kinh huyền nghĩa
quyển 4 thì nói, khi Luân vương vàng ra
đời thì người ta nhất định thọ tám vạn tuổi,
còn Luân vương bạc cho đến Luân vương
sắt thì không nhất định, như khi A dục
vương là Luân vương sắt ra đời thì người ta
thọ một trăm tuổi. [X. kinh Tạp a hàm Q.15;
Trung a hàm Q.11 kinh Tứ châu, Q.41
kinh Phạm ma; Trường a hàm Q.15 kinh
Cứu la đàn đầu, Q.18 phẩm Chuyển luân
thánh vương; kinh Đại bảo tích Q.59, Q.75,
Q.76; kinh Hiền ngu Q.8, Q.13; luận Đại
tì bà sa Q.30, Q.150, Q.183; luận Đại trí
độ Q.4, Q.24, Q.82; Đại đường tây vực kí
Q.1].
CHUYỂN MÊ KHAI NGỘ
Đồng nghĩa với “Chuyển phàm thành
thánh”. Chuyển ra khỏi sự sống chết mê
vọng trong ba cõi mà đạt đến cảnh giới
Niết bàn giác ngộ. Cũng tức là lìa bỏ phiền
não mê vọng mà được bồ đề Niết bàn tịch
tĩnh. Trong giáo pháp của đức Phật, giáo
chỉ chuyển mê khai ngộ có thể chia làm
mấy thứ là: “Tịnh độ môn” chứng được

cõi khác, “Thánh đạo môn” chứng vào
cõi này, “Tiệm giáo” tu hành trải qua nhiều
kiếp và “Đốn giáo” ngay thân này thành
Phật.
CHUYỂN NGỮ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tùy từng
căn cơ mà thay đổi lời nói một cách tự
do tự tại để dẫn đạo học trò, gọi là
Chuyển ngữ. Trong lúc học trò mê hoặc
CHUYỂN NGỮ

C
988
không hiểu, tiến lui đều bị kẹt, thầy bèn
thay đổi phương pháp, chuyển biến lời
nói, khiến học trò lãnh hội. Có các tên
gọi như “Nhất chuyển ngữ”, “Tam chuyển
ngữ”...
CHUYỂN NỮ THÀNH NAM
Hàm ý là chuyển thân gái thành thân
trai. Đồng nghĩa với “Biến thành nam tử”.
Ấn độ từ xưa đã coi nguời đàn bà chẳng
phải pháp khí, bắt đầu từ Trung a hàm quyển
28 kinh Cù đàm di, rồi kế tiếp, các kinh
luận Đại thừa, Tiểu thừa phần nhiều cho
thân đàn bà có cái ngại trở năm chướng ba
tòng, nếu muốn thành Phật thì phải chuyển
đổi thân hình. Lại đàn bà không thể vào
được các cõi Tịnh độ của chư Phật, cho
nên Phật A di đà và Phật Dược sư đều lập
bản nguyện riêng, mong được chuyển nữ
thành nam. Cứ theo kinh Vô lượng thọ
quyển thượng nói, nếu người đàn bà nghiệp
chướng sâu nặng mà niệm danh hiệu Phật,
thì nhờ sức bản nguyện của Phật Di đà, có
thể được phúc báo chuyển nữ thành nam.
Kinh Pháp hoa quyển 5 phẩm Đề bà, Long
nữ tám tuổi biến làm thân trai, sinh đến
thế giới phương nam mà thành Phật. Vì địa
vị nữ tính tại Ấn độ thấp kém, nên mới có
thuyết đàn bà không thể thành Phật,
nhưng thuyết này đã mâu thuẫn với giáo
thuyết của Phật giáo Đại thừa, chủ trương
hết thảy chúng sinh đều có tính Phật, đều
có khả năng thành Phật. [X. kinh Siêu nhật
minh tam muội Q.hạ; kinh Dược sư lưu li
quang như lai bản nguyện công đức; kinh
Pháp hoa Q.6 phẩm Dược vương bồ tát bản

sự; kinh Chuyển nữ thân; kinh Phúc trung
nữ thính; kinh Nguyệt nữ; luận Du già sư
địa Q.38 phẩm Bồ đề; luận Đại trí độ Q.4;
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng].
(xt. Nữ Tử Ngũ Chướng, Long Nữ Thành
Phật).
CHUYỂN PHÀM VI THÁNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng nói
là Chuyển phàm nhập thánh. Đồng nghĩa
với “Chuyển mê khai ngộ”. Có nghĩa là
chuyển cái trạng thái mê vọng của phàm
phu mà vào cái cảnh giới khai ngộ của
Thánh nhân. (xt. Chuyển Mê Khai Ngộ).
CHUYỂN PHÁP LUÂN
Phạm: dharma-cakra-pravartana;
Pàli: dhamma-cakka-ppavattana. Còn
gọi là Chuyển phạm luân. Là một trong
tám tướng thành đạo. Sự hóa hiện của một
đời đức Phật tóm lại có tám thứ tướng,
trong đó, Chuyển pháp luân là chỉ sự thuyết
pháp của đức Thích tôn khiến cho chúng
sinh được đạo. Chữ cakra vốn là chiến xa
của Ấn độ thời xưa, vì quay chuyển chiến
xa có thể nghiền nát kẻ địch, thí dụ giáo
pháp do đức Phật nói, quay chuyển trong
chúng sinh, tức có thể phá tan sự mê mờ
của chúng sinh. Lại Chuyển luân thánh
vương chuyển động bánh xe vàng để hàng
phục quân địch; mà đức Thích tôn thì nói
pháp để hàng phục ác ma, cho nên gọi là
Chuyển pháp luân. Sau khi thành đạo, lần
đầu tiên đức Thích tôn nói pháp Tứ đế cho
năm vị tỉ khưu gồm Kiều trần như v.v... tại
vườn Lộc dã, đó là bắt đầu chuyển pháp
luân, gọi là Sơ chuyển pháp luân.
Về ngày giờ Sơ chuyển pháp luân, thì
kinh Quá khứ hiện tại nhân quả quyển 3,
kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương tiện,

bảo là ba cái bảy ngày (tức hai mươi mốt
ngày) sau đức Phật thành đạo. Thập địa
kinh luận quyển 1 thì nói sau bảy ngày thứ
hai. Luật Tứ phần quyển 31 chép là sau
sáu cái bảy ngày. Kinh Phương quảng đại
trang nghiêm quyển 10, nói sau bảy cái bảy
ngày. Luật Ngũ phần quyển 15 bảo sau tám
CHUYỂN NỮ THÀNH NAM

C
989
cái bảy ngày. Luận Đại trí độ quyển 7, quyển
34 thì chép là sau năm mươi cái bảy ngày.
Đối lại với Sơ chuyển pháp luân tại vườn
Lộc dã, các kinh điển Đại thừa bảo kinh
Đại thừa là Chuyển pháp luân lần thứ hai
hoặc thứ ba. Kinh Đại bát nhã quyển 12
phẩm Vô tác chép, pháp luân Tứ đế ở vườn
Lộc dã là Sơ chuyển, nói pháp Bát nhã là
chuyển pháp luân lần thứ hai. Kinh Giải
thâm mật quyển 2 phẩm Vô tự tính tướng
chép, nói pháp Tứ đế ở Lộc dã là thời đầu,
nói Bát nhã đều không là thời thứ hai; giáo
thâm mật Trung đạo là thời thứ ba. Lại các
ngài Chân đế và Huyền trang lập thuyết
“Tam pháp luân”, Hữu giáo thời kì đầu là
Chuyển pháp luân, Không giáo thời thứ
hai là Chiếu pháp luân, Trung đạo giáo thời
thứ ba là Trì pháp luân. Trong Pháp hoa
du ý, ngài Cát tạng lại y cứ vào kinh văn
trong kinh Pháp hoa quyển 2 mà lập riêng
Tam pháp luân, bảo rằng giáo Nhất thừa
Hoa nghiêm là Căn bản pháp luân, giáo ba
thừa ở khoảng giữa là Chi mạt pháp luận,
Hội tam qui nhất của Pháp hoa là Nhiếp
mạt qui bản pháp luân. Trên đây đều là
căn cứ vào nội dung nói pháp của đức Thích
tôn mà lập ra các Chuyển pháp luân khác
nhau.
Ngoài ra, các kinh luận cũng dựa vào sự
thuyết pháp bất đồng của chư Phật và Bồ
tát, mà lập các tên pháp luân, như kinh
Hải long vương quyển 3 phẩm Nữ bảo cẩm
thụ quyết, nói Bảo cẩm nữ quay các bánh
xe pháp như: bánh xe không động, bánh
xe vốn không, bánh xe không dứt, bánh xe

không dính, bánh xe không hai, bánh xe
không lời, bánh xe trong sạch, bánh xe dứt
những pháp không điều hòa, bánh xe không
rối loạn, bánh xe chí thành, bánh xe không
vô v.v... Kinh Bi hoa quyển 5 chép, Bồ tát
thành tựu bốn pháp thanh tịnh, quay bánh
xe pháp hư không, bánh xe pháp chẳng
thể nghĩ bàn, bánh xe pháp không thể tính
lường, bánh xe pháp vô ngã, bánh xe pháp
không nói năng, bánh xe pháp xuất thế,
bánh xe pháp thông suốt v.v... Kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) quyển 31 chép, hết
thảy chư Phật quay bánh xe pháp mầu
nhiệm, bánh xe pháp vô lượng, bánh xe
pháp hết thảy giác, bánh xe pháp biết hết
thảy pháp tạng, bánh xe pháp vô trước, bánh
xe pháp vô ngại, bánh xe pháp đèn của hết
thảy thế gian, bánh xe pháp thị hiện hết
thảy trí, bánh xe pháp hết thảy chư Phật
đồng nhất v.v...
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
59 nói, Như lai quay bánh xe pháp có mười
việc:
1. Bốn vô úy đầy đủ thanh tịnh.
2. Phát ra âm thanh thuận theo bốn
biện tài.
3. Khéo léo mở bày tướng bốn chân đế.
4. Thuận theo sự giải thoát vô ngại của
chư Phật.
5. Có thể khiến cho tâm chúng sinh
đều có niềm tin trong sạch.
6. Có thể nhổ mũi tên độc đau khổ của
chúng sinh.
7. Gia trì sức bi nguyện lớn.
8. Âm thanh phát ra vang khắp hết thảy
thế giới trong mười phương.
9. A tăng kì kiếp nói pháp không dứt.
10. Tùy pháp được nói, đều có thể sinh

khởi các pháp căn lực giác đạo Thiền định
giải thoát tam muội v.v...
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 1 phần đầu, Pháp hoa kinh quyển 2,
quyển 4, đứng về phương diện năm môn
mà phân biệt thể của pháp luân, tức là: tám
Thánh đạo là thể của pháp luân; các pháp
bốn Thánh đế, mười hai nhân duyên, ba
tính là cảnh của pháp luân; công đức năm
uẩn là quyến thuộc của pháp luân; ba tuệ
văn tư tu là nhân của pháp luân; Bồ đề
Niết bàn là quả của pháp luân.
Còn tượng chuyển pháp luân của đức
CHUYỂN PHÁP LUÂN

C
990
Thích tôn, gọi là Chuyển pháp luân tượng,
cái tòa cao ngài ngồi nói pháp, gọi là
Chuyển pháp luân tọa, ngôi nhà trong đó
ngài nói pháp, gọi là Chuyển pháp luân
đường. [X. kinh Tạp a hàm Q.15; kinh
Trường a hàm Q.1; kinh Tăng nhất a hàm
Q.10, Q.14; kinh Trung bản khởi
Q.thượng; kinh Duy ma cật sở thuyết
Q.thượng phẩm Phật quốc; kinh Bồ tát xử
thai Q.5; kinh Như lai bất khả tư nghị bí
mật đại thừa Q.11, Q.12; luật Tứ phần
Q.32; luận Đại tì bà sa Q.41, Q.82; luận
Đại trí độ Q.1, Q.52, Q.65; luận Du già sư
địa Q.49, Q.95; Chuyển pháp luân kinh
Ưu ba đề xá; Câu xá luận quang kí Q.24].
(xt. Pháp Luân).
CHUYỂN PHÁP LUÂN ẤN
Phạm: dharmacakra-mudrà. Là ấn
tướng tượng trưng cho sự quay bánh xe
pháp. Ân này biểu trưng sự dùng pháp luân
để phá trừ phiền não, khiến thân tâm được
thanh tịnh. Còn gọi là Pháp luân ấn, Kim
cương luân ấn, Thuyết pháp ấn, Thắng
nguyện cát tường pháp luân ấn. Tức hai
tay úp vào nhau, tám ngón trái, phải móc
tréo nhau, ngón cái bên trái đặt vào lòng
bàn tay phải, lấy đầu ngón cái bên phải đè
lên ngón cái bên trái. Kinh Đại nhật quyển
4 phẩm Mật ấn nói, phàm người cứu đời,
phải quay bánh xe này. Trong
pháp Thai tạng giới, trước hết,
kết ấn Pháp giới tính (ấn Tịnh
pháp giới), thứ đến, kết ấn Pháp
luân. Ân này có thể khiến
hành giả trụ nơi tâm Bồ đề,

vào Mạn đồ la, cho nên dùng
ấn này để gia trì năm chỗ (trán,
hai vai, ngực, yết hầu). [X. kinh Đại nhật
Q.3 phẩm Chuyển tự luân mạn đồ la hành,
Q.7 phẩm Tăng ích thủ hộ thanh tịnh hành;
Thành tựu Diệu pháp liên hoa kinh vương
Du già quán trí nghi quĩ Q.thượng; Đại nhật
kinh sớ Q.13].
CHUYỂN PHÁP LUÂN CÁI
Còn gọi là Nhân thiên cái, Bạch cái. Là
chiếc lọng (ô, dù) đuợc treo phía trên tòa
cao của người thuyết pháp trong Pháp đường.
Bắt nguồn từ Ấn độ, người ta dùng nó để
che nắng, che mưa, về sau, các chùa viện
dùng làm một trong các đồ trang nghiêm.
(xt. Cái).
CHUYỂN PHÁP LUÂN PHÁP
Là phép bí mật lấy bồ tát Chuyển pháp
luân làm bản tôn (vị tôn chính) mà tu để
dẹp trừ các ma oán địch, khiến đất nước
được yên ổn. Còn gọi là Xa thủy luân pháp,
Tồi nhất thiết ma oán pháp, Tồi ma oán
địch pháp. Khi tu phép này, trước hết thiết
lập đàn lớn và đàn Hộ ma trước mặt bản
tôn, kế đó, trải mạn đồ la lên đàn lớn, dùng
gỗ hay đồng làm thành cái ống, đặt ở chính
giữa, chung quanh ống vẽ hình mười Đại
dược xoa, ba Đại long vương và Đại thiên
hậu, vẽ tám cái nan hoa bánh xe trên nắp
ống, ở khoảng nan hoa viết mười chữ Chân
ngôn của Vô ngại vương là: Án phạ nhật
la tát đát vũ sắt ni sái hồng phát tra. Chữ
“Tra” đặt ở rốn bánh xe, dưới đáy ống cũng
viết chân ngôn này, rồi dùng một tờ giấy
trắng hoặc một mảnh lụa vẽ hình tượng kẻ
oán gia trên đó, viết họ tên ở hai chân (chân
trái, viết họ, chân phải, viết tên) và vẽ Ngũ
đầu thiên vương và Bất động tôn đạp lên

tượng ấy, bỏ vào trong ống; nếu khi tu tiểu
pháp, dùng đàn Hộ ma kiêm cả đàn lớn,
thì dùng mạn đồ la treo và đặt cái ống ở
trước lư hương. [X. Chuyển pháp luân bồ
tát tồi ma oán địch pháp; Bí tạng kim bảo
sao Q.1; Bí sao vấn đáp Q.10 Chuyển pháp
luân; Biến khẩu sao Q.4].
Ấn Chuyển
Pháp Luân
CHUYỂN PHÁP LUÂN ẤN

C
991
CHUYỂN PHÁP LUÂN TIẾT
Là ngày lễ tiết Phật giáo tại Tích lan và các
nước Đông nam á thuộc Phật giáo Thượng
tọa bộ Nam truyền. Còn gọi là Thất nguyệt
cúng dường tiết. Cử hành vào ngày trăng tròn
tháng 7 hàng năm để kỉ niệm đức Phật thuyết
pháp lần đầu tiên tại vườn Lộc dã.
CHUYỂN PHÁP LUÂN TƯỚNG
Là tướng thứ bảy trong tám tướng thành
đạo. Tức tướng thuyết pháp của đức Thích
tôn từ khoảng thành đạo đến vào Niết bàn.
[X. Thập địa kinh luận Q.3; luận Đại thừa
khởi tín]. (xt. Bát Tướng).
CHUYỂN SINH
I. Chuyển sinh. Phạm :jàtiparivarta#.
Có nghĩa là chết ở nơi này, sinh ở chỗ kia.
Cũng gọi là Hoán thế......(đổi đời), Luân
hồi chuyển sinh (Chuyển sinh vòng
quanh). Luận Đại trí độ quyển 16 (Đại 25,
175 trung), nói : “Bồ tát được mắt trời, thấy
chúng sinh vòng quanh năm ngã, luẩn quẩn
ở trong đó. Chết trong cõi trời, sinh trong
cõi người; chết trong cõi người, sinh trong
cõi trời; (...) chết trong cõi trời Phi hữu tưởng,
Phi vô tưởng, sinh trong địa ngục A tị. Cứ
như thế đắp đổi sinh trong năm ngã”. (xt.
Luân Hồi).
II. Chuyển sinh. Là chế độ được đặt ra
để giải quyết vấn đề thừa kế lãnh tụ Phật
giáo của Tây tạng. Còn gọi là Chuyển thế.
Mở đầu từ Cầu tùng khẳng ba của phái Ca
nhĩ mã ca nhĩ cư thuộc hệ thống Ca nhĩ cư
vào thế kỉ thứ XIII. (xt. Chuyển Thế).
CHUYỂN TẠNG
I. Chuyển tạng. Chuyển đọc Đại tạng

kinh. Chuyển, có nghĩa là chuyển đọc, tức
là đọc sơ lược vài hàng. (xt. Chuyển Kinh).
II. Chuyển tạng. Là ý quay bánh xe
kinh tạng. Đem Đại tạng kinh từ trong lầu
kinh ra để trên cái giá sách, rồi làm một
bánh xe để tiện quay tròn, gọi là Luân tạng.
Cứ theo Thích môn chính thống quyển 3
Tháp miếu chí chép, thì Đại sĩ Thiện tuệ
triều Lương đã sáng chế ra Tạng chuyển
luân, bảo những người tín đồ thuần thành
rằng, hễ quay luân tạng một vòng thì công
đức cũng bằng đọc cả tạng kinh. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.1 mục Đán vọng
tạng điện chúc tán].
CHUYỂN TÂM
Đối lại với “Tùy chuyển tâm ”.
Chuyển, là dịch ý của chữ Phạm:pravftti,
có nghĩa là sự sinh khởi của pháp. Khi sắp
tạo nghiệp, thì nhân đó có thể phát ra tâm
Biểu nghiệp, Vô biểu nghiệp, gọi là Chuyển
tâm, cũng gọi là Năng chuyển tâm. Lại
chuyển tâm ở vào đúng lúc tạo nghiệp là
nhân có thể dẫn phát nghiệp, gọi là Nhân
đẳng khởi. (xt. Chuyển Tùy Chuyển).
CHUYỂN TỀ CHUYỂN DIÊT
Là chuyển tề và chuyển diệt nói gộp lại,
danh mục nói về chủng tử do tông Duy
thức lập ra. Tức là, chuyển đổi cái tính kém
cỏi của chủng tử liệt tính (hạ phẩm) cho
ngang bằng với cái tính chất tốt hơn sẵn có
(trung phẩm) của chủng tử tiên thiên, gọi
là Chuyển tề; diệt hết tính kém cỏi của
chủng tử liệt tính, chuyển đổi thành chủng
tứ có tính chất tốt hơn, gọi là Chuyển diệt.
Tông Duy thức, khi bàn về khởi nguyên
của chủng tử, có ba phái chủ trương ba
thuyết, đó là: “Duy bản hữu thuyết”, cho là
tiên thiên, “Duy tân huân thuyết” cho là

hậu thiên, và “Tân cổ hợp sinh thuyết” chiết CHUYỂN TỀ CHUYỂN DIÊT

C
992
trung hai phái trên. Trong đây, phái Tân
cổ hợp sinh thuyết bảo rằng, chủng tử có
ba phẩm Thượng, Trung, Hạ, chủng tử Kiến
đạo sơ vô lậu là Hạ phẩm sẵn có, tức lấy sự
huân tập nghe làm duyên tăng thượng mà
sinh hiện hành; do sức tu tập của trí vô
phân biệt khi đến vị tu tập, lại do chủng tử
vô lậu Trung phẩm sẵn có sinh hiện hành,
đồng thời, chủng tử Hạ phẩm ở trên cũng
do sức hiện hành của chủng tử Trung phẩm
sẵn có mà chuyển thành chủng tử Trung
phẩm; đến ngôi vị Phật lại chuyển Trung
phẩm đều thành Thượng phẩm. Chủ
trương này tức thuộc thuyết Chuyển tề. Trái
lại, hai phái Duy tân huân thuyết và Duy
bản hữu thuyết, không lập chủng tử làm
ba phẩm riêng lẻ, mà chủ trương chủng tử
là một chủng loại duy nhất. Khi vào Kiến
đạo, thì do chủng tử vô lậu Hạ phẩm sinh
hiện hành, lần lượt diệt tính kém cỏi hạ
đẳng mà thành phẩm trung đẳng tốt hơn.
Chủ trương này tức thuộc Chuyển diệt
thuyết. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.7 phần đầu; Thành duy thức luận
thuật kí Q.2 phần cuối; Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.2 phần cuối].
CHUYỂN THẾ
I. Chuyển thế(đổi đời). Là một trong
hai mươi bảy Hiền Thánh. Ở kiếp trước,
sau khi đã chứng được quả Dự lưu, quả Nhất
lai, chuyển đến đời này được quả Bất hoàn.
Các bậc Thánh này không vào cõi Sắc, cõi
Vô sắc, mà đi thẳng vào Niết bàn. [X. Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.5;
Thành duy thức luận xu yếu Q.thượng; Bát

tông cương yếu]. (xt. Nhị Thập Thất Hiền
Thánh).
II. Chuyển thế. Là chế độ kế thừa Phật
sống của Phật giáo Tây tạng. Còn gọi là
Chuyển sinh. Bắt nguồn từ các thuyết linh
hồn chuyển thế, và Sinh tử luân hồi. Mở
đầu từ Cầu tùng khẳng ba của phái Ca nhĩ
mã ca nhĩ cư thuộc hệ phái Ca nhĩ cư vào
thế kỉ thứ XIII. Sau khi phái Cách lỗ hưng
khởi, nghiêm cấm chư tăng lấy vợ, bắt đầu
từ Đạt lại đời thứ ba, chế độ Chuyển thế
được ứng dụng để giải quyết vấn đề thừa kế
lãnh tụ tôn giáo. Người chuyển thế gọi là
Hoạt Phật (Phật sống), sau khi Phật
sống thị tịch, các vị cao tăng y theo nghi
thức bói quẻ, giáng thần mà đi tìm kiếm
một số trẻ con sinh đúng vào giờ Phật sống
thị tịch, từ trong số đó, chọn lấy một trẻ
tinh anh để làm Phật sống chuyển thế, rước
về chùa thừa kế ngôi vị tôn giáo của Phật
sống. Sau vì bị những người tuyển chọn
thao túng, vào năm Càn long 57 (1792)
đời Thanh, qui định phép “Rút thăm từ
chiếc bình vàng” tại viện Lí phiên để chọn
vị đại Hoạt Phật chuyển thế, nhằm tránh
các mối tệ. Những vị Lạt ma có chút tiếng
tăm tại các chùa viện nhỏ khác, cũng có
thể tự đi tìm kiếm những trẻ tinh khôn mà
chuyển thế, do đó xuất hiện nhiều Phật sống
lớn nhỏ.
CHUYỂN THỨC
I. Chuyển thức. Phạm: pravfttivijĩàna.
Tông Duy thức nói về bảy thức
chuyển khởi, tức là bảy thức trước: mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na. Chuyển, là nghĩa
chuyển biến, chuyển đổi, chuyển khởi,
chuyển dịch. Có nghĩa là bảy thức trước
lấy thức A lại da làm chỗ nương tựa, rồi

duyên theo các cảnh sắc, thanh... mà
chuyển khởi, có khả năng chuyển đổi ba
cảm thụ khổ, lạc, xả, chuyển biến ba tính
thiện, ác, vô kí, vì thế gọi là bảy chuyển
thức. Lại Nhiếp đại thừa luận thích, (bản
dịch đời Lương), quyển 2 gọi đó là “thức
sinh khởi”, nhưng chỉ là sáu thức trước,
chứ không bao gồm thức thứ bảy. [X. kinh
Nhập lăng già Q.2; luận Du già sư địa Q.51,
CHUYỂN THẾ

C
993
Q.63; luận Thành duy thức Q.2 đến Q.4;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Thất Chuyển Thức).
II. Chuyển thức. Tên gọi khác của thức
A lại da thứ tám. Tiếng dùng của tông Duy
thức. Thức A lại da có hơn mười loại tên
gọi khác nhau, vì thức A lại da là nơi các
pháp nương vào mà chuyển khởi, cho nên
có tên gọi này. [X. Duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.4 phần đầu].
III. Chuyển thức. Nói tắt của từ ngữ
Chuyển thức đắc trí, Chuyển thức thành
trí. Tông Duy thức chủ trương, chuyển đổi
các thức hữu lậu là thức A lại da thứ tám,
thức mạt na thứ bảy, ý thức thứ sáu và năm
thức trước, lần lượt thành các trí vô lậu là
trí Đại viên kính, trí Bình đẳng tính, trí Diệu
quan sát và trí Thành sở tác, đó là nghĩa
Chuyển thức đắc trí. [X. luận Thành duy
thức Q.10]. (xt. Chuyển Thức Đắc Trí).
IV. Chuyển thức. Là ý thứ hai trong
năm ý được nói trong luận Đại thừa khởi
tín. “Chuyển tướng” trong “Môn vô minh”
được gọi là “Chuyển thức” trong “Môn thức
thể”. Tức là chuyển đổi nghiệp thức vô minh
căn bản (ý thứ nhất trong năm ý) thành
thức năng kiến. Cũng tức là chuyển sinh
tác dụng chủ quan sáng suốt đồng thời với
sự sản sinh nghiệp thức. Trong Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí quyển trung phần
cuối, Pháp tạng bỏ ý thứ hai trong năm ý
ra, còn lại gọi là Chuyển thức, cũng gọi “Sự
thức” là Chuyển thức. Nếu phối với tám
thức, thì ý thứ hai trong năm ý là Chuyển
thức thuộc về thức thứ tám; Sự thức là

Chuyển thức thuộc về sáu thức trước. Lại
trong Đại thừa nghĩa chương quyển 3 phần
cuối, Tuệ viễn căn cứ theo ý của luận Khởi
tín mà giải thích Chuyển thức là tên gọi
khác của thức thứ bảy, điều này khác với
thuyết của ngài Pháp tạng; nhưng bảo Sự
thức là Chuyển thức thì đồng với quan điểm
của Pháp tạng.
CHUYỂN THỨC ĐẮC TRÍ
Còn gọi là Chuyển thức thành trí. Du
già hành phái và tông Duy thức chủ trương,
trong quá trình tu hành đến quả Phật, có
thể chuyển tám thức hữu lậu thành tám
thức vô lậu, từ đó mà được bốn thức trí tuệ:
1. Khi năm thức trước (mắt tai mũi lưỡi
thân) chuyển đến vô lậu thì được trí Thành
sở tác .(cũng gọi là trí Tác sự), trí
này vì muốn làm lợi lạc cho hữu tình, nên
có thể, trong mười phương, dùng ba nghiệp
thân khẩu ý vì chúng sinh mà làm các việc
thiện.
2. Khi thức thứ sáu (ý thức) chuyển đến
vô lậu thì được trí Diệu quán sát ,
thức này khéo quán xét tự tướng, cộng tướng
của các pháp, có thể tùy theo căn cơ bất
đồng của chúng sinh mà nói pháp một cách
tự tại vô ngại để chuyển hóa chúng sinh.
3. Khi thức thứ bảy (thức mạt na)
chuyển đến vô lậu thì được trí Bình đẳng
tính........... (còn gọi là trí Bình đẳng),
trí này quán xét hết thảy pháp, mình, người
và hữu tình đều bình đẳng, đại từ bi như
nhau, hằng cùng tương ứng, có thể phổ độ
hết thảy chúng sinh một cách bình đẳng.
4. Khi thức thứ tám (thức A lại da)
chuyển đến vô lậu thì được trí Đại viên
kính ., trí này lìa mọi phân biệt,
các hành tướng sở duyên nhỏ nhiệm khó

biết, không vọng không ngu, hết thảy cảnh
tướng tính tướng đều thanh tịnh, xa lìa tất
cả sự tạp nhiễm, sáng láng như tấm gương
tròn lớn, có thể ánh hiện khắp muôn tượng,
một mảy may không sót. [X. Đại trang
nghiêm kinh luận Q.3; luận Thành duy
thức Q.10]. (xt. Tứ Trí Tâm Phẩm).
CHUYỂN TÙY CHUYỂN
Là chuyển và tùy chuyển nói gộp lại.
CHUYỂN TÙY CHUYỂN

C
994
Chuyển, tiếng Phạm:pravftti, tức chuyển
khởi, có nghĩa là sự dấy lên của các pháp.
Tùy chuyển, tiếng Phạm:anuvftti, có nghĩa
là theo các pháp kia mà dấy lên. Khi sắp
tạo nghiệp, thì nhân đó có thể dẫn phát
tâm tạo nghiệp, gọi là Chuyển tâm, cũng
gọi là Năng chuyển tâm. Cái tâm sinh khởi
cùng một lúc với nghiệp kia, không rời nhau,
gọi là Tùy chuyển tâm. Cả hai Chuyển tâm
và Tùy chuyển tâm, đều duyên theo Thẩm
lự tư, Quyết định tư và Động phát thắng tư
mà dấy nghiệp, cho nên gọi là Đẳng khởi,
dịch cũ là Duyên khởi. Trong đó, Chuyển
tâm ở chính lúc trước khi gây nghiệp là
nhân, có thể dẫn phát nghiệp, cho nên gọi
là Nhân đẳng khởi, tức đối với hậu quả mà
gọi là nhân, dịch cũ gọi là Sinh nhân duyên
khởi. Lại y theo hậu quả có xa, có gần mà
chia làm Viễn nhân đẳng khởi, Cận nhân
đẳng khởi. Tùy chuyển tâm là chỉ tâm và
tâm sở ở đúng vào cái sát na tạo nghiệp,
cho nên gọi là Sát na đẳng khởi, dịch cũ là
Cộng sát na duyên khởi. [X. luận Đại tì bà
sa Q.117; luận Câu xá Q.13; luận Thuận
chính lí Q.36; luận Du già sư địa Q.1; luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1].
CHUYỂN Y
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nghĩa là từ áo mầu đen chuyển sang áo
mầu sắc rực rỡ. Trong Thiền gia, khi ra
nhận chức trụ trì một ngôi chùa lớn gọi là
Chuyển y. Còn gọi là Canh y , Thụy
thế, Tham nội. Trong tông Tào động, giai
cấp Tăng lữ còn được chia làm năm thứ là:
Đắc độ, Lập thân, Truyền pháp, Chuyển y

và Kết chế. Tăng lữ từ cấp bậc Truyền pháp
trở lên, sau khi có tư cách trụ trì hai bản
sơn (hai chùa lớn), thì phải đến Vĩnh bình
nắm giữ một trong hai bản sơn, mặc áo
mầu sắc rực rỡ, hành lễ Tấn sơn (lễ nhậm
chức Tân trụ trì, nhập tự), chức này gọi
là Chuyển y, tục gọi là “Nhất dạ trụ chức
.”. [X. Chư tông giai cấp Q.thượng
Tào động ngự luân đính tái chuyển y chi
Hòa thượng ca sa y thứ đệ].
CHUYỂN Y
Phạm:àzraya-parivftti hoặcàzrayaparàvftti.
Nghĩa là chuyển đổi chỗ sở y
(chỗ nương tựa). Còn gọi là Sở y dĩ chuyển,
Biến trụ (đổi chỗ ở). Chuyển, là nghĩa
chuyển bỏ, chuyển được; Y, là khiến chỗ
sở y của các pháp nhiễm tịnh mê ngộ được
thành lập. Chuyển y, tức chuyển bỏ chỗ sở
y của pháp kém cỏi, mà chứng được chỗ sở
y của pháp tốt hơn. Như tông Duy thức
nói, nhờ tu Thánh đạo, đoạn diệt phiền
não chướng, sở tri chướng, mà chứng được
quả Niết bàn, Bồ đề, hai quả này tức gọi là
hai quả chuyển y hoặc là hai quả chuyển y
mầu nhiệm, đó là cảnh giới thù thắng nhất
của sự tu tập. Trong điều trình bày trên, hai
chướng phiền não và sở tri bị đoạn trừ, tức
là pháp bị chuyển bỏ; hai quả Niết bàn và
Bồ đề mầu nhiệm được chứng, tức là pháp
chứng được.
Trong luận Thành duy thức quyển 9,
có hai thuyết giải thích về “Chuyển y”:
1. Y, là chỗ nương tựa của các pháp
nhiễm tịnh, tức chỉ “tính y tha khởi”.
Chuyển, là chuyển bỏ “tính biến kế sở chấp”
trên “tính y tha khởi”, mà chuyển được “tính
viên thành thực” trong “tính y tha khởi”.
Đây là đứng trên quan điểm ba tính để

thuyết minh tư tưởng người ta phải như
thế nào để từ trong thế gian chuyển hướng
ra khỏi thế gian, đối với các hiện tượng
duyên khởi không nên chấp là thực ngã,
thực pháp, mà nên thấu đáo chân tính duy
thức.
2. Y, chỉ chân như duy thức là chỗ
nương tựa của sinh tử và Niết bàn: Chuyển,
là diệt trừ sinh tử nương nơi chân như duy
CHUYỂN Y

C
995
thức, mà chứng được Niết bàn nương nơi
chân như duy thức. Đây là trực tiếp đứng
trên lập trường nhận thức mê, ngộ về chân
như duy thức mà thuyết minh làm thế nào
để từ cái khổ sống chết đạt đến niềm vui
Niết bàn. Loại chuyển y này đều thông qua
sự tiêu trưởng sinh diệt của chủng tử trong
thức A lại da mà được thực hiện, chuyển
bỏ chủng tử phiền não chướng liền chuyển
được quả Niết bàn, chuyển bỏ chủng tử sở
tri chướng liền chuyển được quả Bồ đề.
Luận Thành duy thức quyển 10 lại còn
nêu lên bốn nghĩa chuyển y nữa:
1. Năng chuyển đạo, chỉ trí chứng ngộ
chuyển y; tức là đạo năng phục, áp chế
thế lực chủng tử của hai chướng phiền
não, sở tri, khiến chúng không sinh được
tác dụng, tức vô hiệu hóa các chủng tử, và
đạo năng đoạn, đoạn diệt hết các chủng
tử.
2. Sở chuyển y, chỉ chỗ nương tựa khi
chuyển y. Có “thức căn bản” (trì chủng y)
giữ gìn chủng tử của các pháp mê ngộ.
3. Sở chuyển xả, chỉ cái phải chuyển bỏ.
Có các chủng tử của hai chướng phải chuyển
bỏ, và chủng tử của các pháp hữu lậu khác
cùng chủng tử vô lậu kém cỏi cũng phải
chuyển bỏ.
4. Sở chuyển đắc, chỉ cái phải chuyển
được. Tức là chuyển được Niết bàn và Bồ
đề.
Ngoài ra, Phật địa kinh luận quyển 7,
cứ theo ý “sở chuyển đắc” mà giải thích
“Chuyển y”, cho rằng chuyển y là tướng
của Pháp thân. Nhiếp đại thừa luận bản

quyển hạ, căn cứ theo ngôi vị chứng được
có khác nhau mà chia Chuyển y làm sáu
thứ, gọi là Lục chuyển y. Luận Tam vô tính
quyển hạ, thì y theo giai vị tu hành mà chia
làm năm thứ chuyển y, tức là:
1. Nhất phần chuyển y, có nghĩa là người
Nhị thừa diệt hết ngã kiến ngã ái, được vô
lậu tương tục mà khác với phàm phu.
2. Cụ phần chuyển y, có nghĩa là các
Bồ tát Sơ địa chứng được nhân không, pháp
không.
3. Hữu động chuyển y, Bồ tát dưới Thất
địa có quán ra, quán vào (tức là hơi thở)
cho nên gọi là Hữu động.
4. Hữu dụng chuyển y, Bồ tát dưới Thập
địa, có việc chưa làm xong, chưa bỏ công
dụng, cho nên gọi là Hữu dụng.
5. Cứu kính chuyển y, đến ngôi vị Như
lai, được quả tròn đầy rốt ráo.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
10, liệt kê ba loại chuyển y:
1. Được đạo Vô học, chứng pháp tính,
gọi là Tâm chuyển y.
2. Việc cần làm đã làm xong, đạo quả
tròn đầy cùng tột, gọi là Đạo chuyển y.
3. Vĩnh viễn xa lìa hết thảy phiền não
tùy niệm, gọi là Thô trọng chuyển y.
Đại thừa trang nghiêm kinh luận quyển
3 phẩm Bồ đề thì nêu lên sự chuyển y của
Như lai có mười thứ khác nhau. [X. kinh
Giải thâm mật Q.5; Đại thừa trang nghiêm
kinh luận Q.7; luận Câu xá Q.15; luận Du
già sư địa Q.51, Q.74, Q.78; luận Hiển
dương thánh giáo Q.16; Giải thâm mật kinh
sớ Q.9]. (xt. Lục Chuyển Y).
CHUNG
..
Là quả chuông. Trong các chùa viện

thường dùng chuông để thông báo giờ giấc,
hoặc triệu tập chúng tăng. Tại Ấn độ, khi
triệu tập đại chúng, thường đánh kiền chùy
(Phạm:ghaịỉà) chế tạo bằng gỗ. Như kinh
Tăng nhất a hàm quyển 24 chép, ngày 15
tháng 7 là ngày nhận tuổi, đức Phật bảo A
nan đánh kiền chùy triệu tập đại chúng nơi
đất trống. Tại Trung quốc thì thay kiền chùy
bằng chuông đồng. Chư kinh yếu tập quyển
20 Minh chung duyên điều, có dẫn dụng
kệ trong kinh Tạp dụ mà bảo rằng, nếu
nghe tiếng chuông thì những người đang
CHUNG

C
996
nằm đều phải dậy hết. Tiếng chuông nói ở
đây có lẽ là dịch ý chữ kiền chùy chăng?
Chuông có hai thứ là Phạm chung và
Hoán chung.
1. Phạm chung , còn gọi là Đại
chung, Điếu chung, Chàng chung, Hồng
chung và Kình chung. Thông thường cao
độ một trăm năm mươi phân Tây, đường
kính khoảng sáu mươi phân, treo trên lầu
chuông, dùng để triệu tập đại chúng, hoặc
để báo giờ giấc sớm hôm. Phần trên của
Phạm chung khắc đầu rồng, gọi là Điếu thủ
.(tay câu), bộ phận dưới có hai tòa sen
đối nhau, cũng gọi là tám cánh, hai tòa dùng
hai nẹp giao nhau, nẹp góc thẳng liên kết
nhau, gọi là khuyết áo ca sa, hoặc gọi là sáu
đường; còn ở phần trên thì có những cái
núm tròn lồi lên, gọi là vú chuông, từ tòa
sen trở xuống gọi là thảo gian (khoảng cỏ),
riềm dưới gọi là câu trảo (móng ngựa). Trong
Thiền lâm, dùng chuông thông báo giờ ngồi
thiền lúc đầu đêm, cho nên gọi là Định
chung; cũng dùng để báo cho chúng vào
nhà Tăng, cho nên còn gọi là Nhập đường
chung. Lại tiếng Phạm chung cũng gọi là
Kình âm......(tiếng cá kình).
2. Hoán chung còn gọi là Bán
chung, Tiểu chung. Thông thường cao từ
sáu mươi đến tám mươi phân Tây, treo ở
một góc nhà Phật đường, dùng để thông
báo giờ bắt đầu làm việc pháp hội, cho nên
cũng gọi là Hành sự chung.
Trung quốc từ xa xưa đã có chế chuông
đồng, nhưng không rõ bắt nguồn từ đâu.
Quảng hoằng minh tập quyển 28 chép, năm

Thiên hòa thứ 5 (566) đời Bắc Chu, chế
Đại Chu nhị giáo chung minh (do Vũ đế
nhà Bắc Chu chế), ngoài ra còn có chuông
ở chùa Hưng thiện đời Đường, năm Lân
đức thứ 2 (665) đời Đường, đúc chuông ở
chùa Tây minh tại kinh đô. Lại cứ theo Tục
cao tăng truyện quyển 29 truyện Trí hưng
chép, thì năm Đại nghiệp thứ 5 (609) đời
Tùy, Trí hưng giữ chức Thời chung ở chùa
Thiền định tại kinh đô. Qua những ghi
thuật trên đây, người ta được biết, từ đời
Bắc Chu trở xuống đã có nhiều lần tạo lập
Phạm chung. Ngoài ra, nhờ bài thơ Phong
kiều dạ bạc của nhà thơ Trương kế đời
Đường mà tiếng chuông chùa Hàn sơn tại
Tô châu rất nổi tiếng. Lại cứ theo Nhập
đường cầu pháp tuần lễ kí quyển 3 của vị
tăng người Nhật là Viên nhân nói, thì trên
núi Ngũ đài có hang lầu chuông, là nơi bồ
tát Văn thù thị hiện lầu báu chuông vàng.
Tại nước Hàn xưa nay đã có kỹ thuật
đúc chuông rất khéo, cho nên vẫn còn
những quả Phạm chung cực đẹp, như quả
chuông ở chùa Thái đức đúc vào năm Tân
la Huệ cung vương thứ 7 (771); những năm
gần đây được treo trên lầu chuông, ở ngoài
cửa nam Khánh châu.
Tại Nhật bản thì có nhiều chuông từ
Trung quốc truyền vào, đã được liệt làm
quốc bảo, như các chuông tàng trữ ở Vũ tá
thần cung tại Phong tiền, Ba thượng thần
cung tại Lưu cầu, chùa Huệ nhật tại Phí
tiền, và chùa Viên thành tại Cận giang. Quả
chuông xưa nhất hiện còn, được đúc vào
năm Văn vũ Thiên hoàng thứ 2 (698), nay
để ở chùa Diệu tâm tại Kinh đô. [X. Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.hạ đoạn 4; Phật tổ thống kỉ Q.42; Sắc tu

bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp khí
chương; Thiền lâm tượng khí tiên Bái khí
môn].
CHUNG ĐẦU
.....
Là vị tăng giữ phận sự thỉnh chuông
trong Thiền môn. Bách trượng thanh qui
chứng nghĩa kí quyển 8 (Vạn tục 111, 428
thượng), nói: “Tri khách sai Chung đầu
thỉnh ba hồi chuông, Tri khách thắp hương
cầm nơi tay”. Lại Tùng lâm hiệu định thanh
qui tổng yếu quyển hạ (Vạn tục 112, 24
CHUNG ĐẦU

C
997
thượng), nói: “Buổi sớm giao cho Cúng đầu
(người dâng lễ) và Chung đầu đợi khi lên
tòa rồi, đến trước nhà Tăng đánh chuông,
tức chuông lớn, và bảo Cúng đầu trải chiếu
lễ”. [X. Thiền uyển thanh qui Q.4 mục Điện
chủ chung đầu].
CHUNG ĐỐN TIỀN HẬU
Chỉ quan điểm bất đồng giữa tổ thứ ba
là Pháp tạng và tổ thứ năm là Trừng quán
của tông Hoa nghiêm đối với thứ tự trước
sau của Chung giáo và Đốn giáo trong năm
giáo phán. Quan điểm bất đồng phát sinh
là do chủ trương khác nhau của hai nhà về
mối quan hệ tương thuộc của năm giáo và
mười tông. Tổ Pháp tạng gọi “Chung giáo”
là “Chân đức bất không tông” và đặt vào
hàng thứ tám trong mười tông; gọi “Đốn
giáo” là “Tướng tưởng câu tuyệt không” và
đặt vào hàng thứ chín trong mười tông.
Song, tổ Trừng quán thì gọi tông thứ tám
trong mười tông là “Chân không tuyệt
tưởng tông”, nhiếp vào “Không thủy giáo”
và “Đốn giáo”; gọi “Chung giáo” là “Không
hữu vô ngại tông”, và đặt vào hàng thứ chín
trong mười tông. Pháp tạng lấy dung hợp
tính tướng làm chủ, Trừng quán lấy quyết
phán tính tướng làm chủ, cho nên mới có
ý kiến bất đồng về vị trí trước sau của Chung
giáo và Đốn giáo. Lại cứ theo Ngũ giáo
chương thông lộ kí quyển 16 của sư Ngưng
nhiên vị tăng Nhật bản chép, thì mười tông
của Pháp tạng là chuẩn theo thuận tự năm
giáo, còn mười tông của Trừng quán thì
chuẩn theo thứ tự của bốn pháp giới, vì thế
mà tạo thành luận điểm khác biệt giữa hai

nhà. (xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
CHUNG GIÁO
Là giáo thứ ba trong “năm giáo” do tông
Hoa nghiêm phán thích. Giáo này hàm chứa
nghĩa lí trong kinh Lăng già, kinh Thắng
man, luận Đại thừa khởi tín và luận Bảo
tính. Nói đủ là Đại thừa chung giáo. Giáo
nghĩa chủ yếu của giáo này là bàn về “Định
tính nhị thừa”, “Vô tính xiển đề” đều sẽ
thành Phật, cho nên so sánh với chủ trương
“Ngũ tính các biệt” của Đại thừa Thủy giáo,
không thừa nhận lí hết thảy chúng sinh
đều có thể thành Phật, thì giáo này mới nói
hết cái lí chung cực của Đại thừa, vì thế gọi
là Chung giáo. Lại vì giáo này thuyết minh
cái nghĩa bất không chân như tùy duyên,
cho rằng hết thảy duy chỉ là thực đức của
Như lai tạng chân như, nên vượt xa thuyết
chân như ngưng nhiên của Thủy giáo; vì
nó tương xứng với thực lí, cho nên gọi là
Thực giáo. Hai từ Chung giáo và Thực giáo
nói gộp lại, gọi là giáo Chung thực. Trong
Hoa nghiêm huyền đàm quyển 5, Trừng
quán đã đứng về phương diện tính, tướng
mà nêu lên mười thứ dị biệt: một thừa ba
thừa, một tính năm tính, duy tâm chân
vọng, chân như tùy duyên lặng yên, ba tính
không hữu vừa tức vừa li, chúng sinh và
Phật không thêm không bớt, hai đế không
hữu vừa tức vừa li, bốn tướng một thời trước
sau, năng sở đoạn chứng vừa tức vừa li,
Phật thân vô vi hữu vi v.v... để bàn luận và
xếp hạng sâu cạn hơn kém của Thủy giáo,
Chung giáo. Lại hai giáo Thủy, Chung đều
y theo các giai vị tu hành nhất định mà tu
hành dần dần, cho nên gọi chung là Tiệm
giáo. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
(xt. Ngũ Giáo Thập Tông).

CHUNG LÂU
Lầu chuông. Tục gọi là Chung chàng
đường (nhà đánh chuông), Chung đường,
Chung đài, Điếu chung đường (nhà treo
(câu) chuông). Là một trong bảy nhà. Tức
là nhà treo Phạm chung (chuông lớn) trong
các chùa viện. Thời xưa, đối nhau với lầu
CHUNG LÂU

C
998
kinh, bây giờ thông thường đối nhau với
lầu trống ở hai bên đầu chùa. Lầu chuông
tuy bắt nguồn từ chuông pha lê treo ở nhà
Vô thường trong tinh xá Kì viên tại Ấn độ,
nhưng Ấn độ và Tích lan không thấy có
làm lầu chuông, duy có Trung quốc, Nhật
bản là đặt lầu chuông. Ngoài ra, theo Tự
tháp kí bình khang phường mục Bồ tát tự
chép, thì ngày xưa đặt lầu chuông ở phía
đông. [X. Chi na Phật giáo sử tích Q.4, Q.5].
CHUNG NAM SƠN
Núi ở phía tây huyện Trường an tỉnh
Thiểm tây khoảng hai mươi chín cây số.
Phía đông bắt đầu từ Lam điền, phía tây
đến huyện Mi, chạy dài hơn tám trăm dặm,
là một bộ phận của dãy núi Tần lĩnh. Còn
gọi là Trung nam sơn, Thái ất sơn, Địa phế
sơn. Nói tắt là Nam sơn. Tên núi thấy sớm
nhất trong kinh Thi. Vị trí gần Tây an, trong
núi có rất nhiều cổ tích danh thắng, các
danh tăng thạc đức và các cấu trúc chùa
viện. Trong thế kỉ thứ V, thứ VI, các bậc
cao tăng vân
tập, như năm
Kiến đức thứ
2 (573) đời
Bắc Chu sư
Pháp tạng đã
dựng nhà
Thiền trên
núi Tử cái
trong dãy núi
này; sư Tĩnh
ái cũng đem
đồ chúng vào

núi kiến thiết
hai mươi bảy
ngôi chùa; năm Kiến đức thứ 3, Vũ đế bài
Phật, hơn ba mươi vị danh tăng từ kinh ấp
vào lánh nạn trong núi này. Đời Tùy, có sư
Trí tạng dựng chùa Phong đức, sư Đạo phán
làm chùa Long trì, sư Tĩnh uyên sáng lập
chùa Chí tướng, sư Tịnh nghiệp kiến thiết
chùa Ngộ chân, sư Tăng chiếu tạo lập chùa
Thần điền. Tổ thứ nhất của tông Hoa
nghiêm là Đỗ thuận (Pháp thuận) đời
Đường, nhân ở ẩn trong núi Chung nam
mà đời gọi là “Chung nam Pháp thuận”; sư
Pháp lâm làm chùa Long điền; sư Trí
nghiễm ở chùa Chí tướng, hoằng dương
tông Hoa nghiêm, đời gọi là Chí tướng đại
sư. Sư Thiện đạo của tông Tịnh độ ở chùa
Ngộ chân tu hành niệm Phật, đời gọi là
Chung nam đại sư. Sư Đạo tuyên của Luật
tông ở chùa Phong đức, hoằng truyền Tứ
phần luật tông, hệ thống của sư tức gọi là
Nam sơn luật tông.
Các vị cao tăng đưọc chôn cất ở đây
cũng nhiều, bắt đầu từ Tín hành của Tam
giai giáo, còn có Tuệ tịch, Trí phạm, Đạo
tôn, Tuệ nhân, Trí chính v.v... Các chùa
tháp nổi tiếng ở núi Chung nam thì có tháp
mộ Huyền trang ở chùa Hưng giáo, tháp
Từ ân và tháp Viên trắc ở chùa Tây minh,
hai tháp gạch lớn nhỏ ở chùa Hương tích
và các tháp ở chùa Bách tháp. Ngoài chùa
tháp ra, còn có rất nhiều bia, minh. [X. Tục
cao tăng truyện Q.11, Q.16, Q.19, Q.27;
Từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.10;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Phật tổ
thống kỉ Q.29, Q.39, Q.42; Trường an chí
Q.9, Q.12; Cổ kim đồ thư tập thành sơn
xuyên điển thứ 65; Kim thạch tụy biên Q.57,

Q.62, Q.66, Q.71, Q.75].
CHUNG PHẠM
Là Chung thanh và Phạm bái nói gộp
lại, cả hai đều là những tiếng thường nghe
hàng ngày trong các chùa viện Phật giáo.
Vì trong Tùng lâm, hàng ngày đánh chuông
để thông báo giờ giấc hoặc để triệu tập chúng
tăng, thì là Chung thanh ..... (tiếng
chuông); còn giọng tụng đọc kinh kệ trầm
Tháp Ngài Huyền Trang Ở Chùa
Hưng Giáo
CHUNG NAM SƠN

C
999
bổng nhịp nhàng, gọi là Phạm bái
(đọc canh).
CHUNG QUÌ
Là ông thần trừ tà theo truyền thuyết
dân gian Trung quốc, thần này thề nguyền
bắt các tà quỷ. Còn gọi là Cung quì đại thần,
Chung quì thần, Tảo
quì. Tương truyền, khi
Đường Huyền tôn ngọa
bệnh, nằm mộng thấy
Chung nam tiến sĩ
Chung quì buộc phải ăn
tiểu quỉ, tỉnh dậy liền
khỏi bệnh, bèn triệu
họa công Ngô đạo tử sai
vẽ hình tượng Chung
quì; đời sau lấy tượng vẽ
của Chung quì làm bùa
khu trừ yêu ma quỉ quái.
Tại Nhật bản, từ cuối
đời Túc lợi trở xuống, phong tục vẽ tượng
Chung quì cũng đã từng thịnh hành.
CHUNG SĨ (JONES, SIR WILLIAM 1746-1800)
......
Nhà học giả về Đông phương học người
Anh. Thông hiểu các thứ tiếng Hi bá lai, A
lạp bá và Ba tư. Từng làm việc trong Cao
đẳng Pháp viện tại Gia nhĩ các đáp
(Calcutta) thuộc Ấn độ (1783-1794), và sáng
lập Mạnh gia lạp Á châu hiệp hội (Asiatic
Society of Bengal) và giữ chức Hội trưởng
trong mười một năm từ 1784. Ông là nhà
học giả người Anh đầu tiên chính thức
nghiên cứu tiếng Phạm, cũng là người mở
đầu phong trào Anh quốc Ấn độ học. Ông

cho rằng, tiếng Phạm, Hi lạp, La tinh đều
có tính gần gũi, rồi đặt giả thuyết “Ân - Âu
mẫu ngữ” mà thành lập Ấn - Âu tỉ giảo
học. Ngoài ra, ông còn phiên dịch tiếng
Phạm cổ và pháp điển của Ấn độ xưa và
nghiên cứu Thần thoại học. Năm 1789, lần
đầu tiên ông đem vở hí kịch kiệt tác Sa côn
đát la (Sacontala) của Gia lí đà sa, giới thiệu
với châu Âu, đã khiến giới trí thức châu Âu
chấn động. Đại văn hào Ca đức rất tán
thưởng. Cuối đời, ông còn dịch pháp điển
Ma no (Institutes of Manu, 1794). Tiếp theo,
khi ông đang dịch Ấn độ cổ đại pháp trích
yếu (Digest of Hindu Laws, 1800), chưa xong
thì rất tiếc ông đã qua đời tại Gia nhĩ các
đáp.
CHUNG SƠN
...
Vị trí núi ở trong phạm vi Nam kinh,
Giang tô. Còn gọi là Tưởng sơn, Bắc sơn,
Kim lăng sơn, Thần liệt sơn, Tử kim sơn,
Thánh du sơn. Núi cao bốn trăm sáu mươi
tám mét. Phía đông tiếp với các núi Thanh
long, Nhạn môn, phía bắc liền với hai núi
Phú chu, Trĩ đình, phía tây tới Thanh khê,
phía nam giáp sông Chung phố. Ngọn cao
nhất gọi là Bình phong lĩnh, phía đông có
nước tám công đức, phía tây có suối Đạo
quang, suối Tống hi, ngọn bắc có suối Một
người, đều là
những danh
thắng trong núi.
Cứ theo sách của
Đạo giáo chép,
thì núi này từng
lập ba mươi mốt
cái động, Tưởng
tử văn đời Hán

vào chết trong
núi này, đến thời
vua Ngô, rất linh
thiêng, nhà vua
bèn làm miếu
thờ, cái tên
Tưởng sơn từ đó mà có. Thời đại Lục triều,
nơi đây đã có các chùa lớn, như chùa Định
lâm, Đạo lâm, Trúc lâm, Tống hi, Ái kính,
Điện không có xà ngang ở chùa
Linh Cốc núi Chung Sơn
CHUNG SƠN
Chung Quì

C
1000
Thảo đường, Dược vương, Khai thiện (triều
Minh đổi là chùa Linh cốc) v.v... , phần
lớn có các cao tăng đại đức trụ trì. [X. Đại
minh nhất thống chí Q.6; Đại thanh nhất
thống chí Q.50; Kim lăng phạm sát chí Q.3].
CHÚNG BẢO QUAN ÂM
...........
Là một trong ba mươi ba hóa thân Quan
âm. Ngồi trên dốc núi, chân phải duỗi thẳng,
tay phải ấn
xuống đất,
đầu gối trái
dựng đứng,
tay trái đặt
trên đầu gối
trái, hiện
tướng an ổn.
[X. kinh Pháp
hoa Q.7
phẩm Phổ
môn].
CHÚNG ĐỒNG PHẬN
........
Phạm:nikàya-sabhàga. Nói tắt là Đồng
phận (Phạm:sabhàga). Một trong bảy mươi
lăm pháp của Câu xá, một trong trăm pháp
Duy thức. Tông Duy thức, tông Câu xá cho
đây là một trong những tâm Bất tương ứng
hành pháp. Chỉ cho tính chung hoặc nhân
chung của chúng sinh. Tức là các chúng
hữu tình đều có tính đồng loại hoặc là cái
nhân khiến cho hữu tình chúng sinh được
qủa báo đồng loại như nhau. Phận, tức là
nhân ...
Đồng phận có thể được chia làm hai

thứ là Hữu tình đồng phận (Phạm:sattvasabhàga)
và Pháp đồng phận (Phạm:
dharma-sabhàga).
1. Hữu tình đồng phận, còn gọi là
Chúng sinh đồng phận, có thể chia làm
hai:
a. Là đồng phận khiến cho hết thảy hữu
tình chúng sinh đồng loại như nhau, gọi là
đồng phận vô sai biệt (Phạm: abhinna).
b. Hữu tình chúng sinh tùy nơi ba cõi,
chín địa, nam, nữ, súc sinh, có phân biệt,
mà mỗi mỗi đều thành một loại, nhưng ngay
trong tự loại cũng có đủ tính chất cộng đồng.
Loại đồng phận các biệt này gọi là đồng
phận hữu sai biệt (Phạm:bhinna).
2. Pháp đồng phận, chỉ các pháp sở y
của hữu tình là năm uẩn, mười hai xứ, mười
tám giới, tự loại của mỗi pháp đều tương tự.
Như đồng phận của sắc pháp tương tự nhau,
mắt phải, mắt trái tương tự như nhau. Lại
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương đồng
phận có đủ thực thể; Kinh bộ và Đại thừa
thì cho đồng phận là pháp giả. [X. luận Đại
tì bà sa Q.27; luận Thuận chính lí Q.12;
luận Câu xá Q.4, Q.5]. (xt. Tâm Bất Tương
Ứng Hành).
CHÚNG HỌC
.....
Tức là những giới pháp nhỏ nhặt liên
quan đến các việc ăn, mặc, đi, đứng của các
tỉ khưu tu hành. Nói đủ là Chúng đa học
pháp (Phạm: saôbahulà# zaikwadharmà#).
Còn gọi là Chúng học giới pháp,
Chúng học pháp. Là một bộ phận của giới
Cụ túc mà tỉ khưu, tỉ khưu ni phải thụ trì.
Là đoạn thứ bảy trong tám đoạn của giới
Tăng, nếu phạm thì thuộc tội nhẹ. Là các
phép tắc qui định về việc ăn mặc, uy nghi

đi đứng, con số có nhiều, phải học tập luôn,
cho nên gọi là Chúng học. Lại giới này khó
giữ, phải thường xuyên lưu tâm chú ý, cho
nên đặc biệt gọi là học. Còn gọi là Thức
xoa la na ni (Phạm: zikwa-karaịìya), Thi
sa ca la ni, Thi xoa kế lại ni, Thức xoa yết
lan ni, Thi xoa cát lị. Dịch ý là phải nên
học, phải học làm, răn giữ. Về số mục và
nội dung của Chúng học, vì việc nhiều mà
lại vụn vặt, cho nên các luật ghi chép có
Chúng Bảo Quan Âm
CHÚNG BẢO QUAN ÂM

C
1001
không ít chỗ sai khác nhau, trong đó, luật
Tứ phần gọi tóm là Trăm giới, cho nên thông
thường gọi là Bách chúng học pháp .....
...... Lại nữa, Bách chúng học pháp của tỉ
khưu và của tỉ khưu ni không giống nhau.
Theo luật Tứ phần quyển 19 đến quyển
21 chép, Bách chúng học pháp của tỉ khưu
được liệt kê như sau:
1. Phải mặc Niết bàn tăng (áo trong) một
cách gọn gàng ngay ngắn.
2. Phải mặc ba áo một cách tề chỉnh.
3. Không được vắt áo lên hai vai mà đi
vào nhà tại gia.
4. Không được vắt áo trên vai vào nhà
tại gia mà ngồi.
5. Không được quấn áo vào cổ mà đi
vào nhà tại gia.
6. Không được quấn áo lên cổ đi vào
nhà tại gia mà ngồi.
7. Không được che đầu đi vào nhà tại
gia.
8. Không được che đầu vào nhà tại gia
mà ngồi.
9. Không được nhảy cẫng đi vào nhà tại
gia.
10. Không được nhảy cẫng đi vào nhà
tại gia mà ngồi.
11. Không được ngồi chồm hổm (ngồi
xổm) trong nhà tại gia.
12. Không được tréo tay sau lưng đi vào
nhà tại gia.
13. Không được tréo tay sau lưng vào
nhà tại gia mà ngồi.
14. Không được lắc lư đi vào nhà tại
gia.

15. Không được lắc lư đi vào nhà tại gia
mà ngồi.
16. Không được khoa tay đi vào nhà tại
gia.
17. Không được khoa tay đi vào nhà tại
gia mà ngồi.
18. Phải che thân thể cho kín đáo mà đi
vào nhà tại gia.
19. Phải che thân thể cho kín đáo đi
vào nhà tại gia mà ngồi.
20. Không được nhìn đông ngó tây mà
đi vào nhà tại gia.
21. Ngồi trong nhà tại gia không được
nhìn đông ngó tây.
22. Yên lặng mà đi vào nhà tại gia.
23. Ngồi trong nhà tại gia phải giữ yên
lặng.
24. Không được cười đùa mà đi vào nhà
tại gia.
25. Ngồi ở nhà tại gia không được cười
đùa.
26. Khi ăn phải chuyên tâm chú ý,
không được làm vương vãi cơm canh.
27. Không được lấy cơm đầy bát khi ăn.
28. Canh phải múc vơi bát, không được
múc đầy.
29. Cơm canh ăn cùng một lúc.
30. Ăn theo thứ tự, không được lấy trong
bát chỗ này một miếng, chỗ kia một miếng.
31. Khi ăn không được khua bát thành
tiếng.
32. Nếu tỉ khưu không đau ốm thì không
được đòi cơm canh cho mình.
33. Không được lấy cơm đậy lên thức
ăn để mong được thêm.
34. Không được nhìn vào bát của người
ngồi bên cạnh mà so sánh phần lượng.
35. Khi ăn không được nhìn ngang nhìn

ngửa mà phải chú ý nơi bát ăn.
36. Không được và miếng thật to vào
mồm đến phồng cả miệng má.
37. Không được há hốc miệng để và
cơm.
38. Không được vừa ngậm cơm vừa nói
chuyện.
39. Không được nắm miếng cơm mà
ném vào miệng.
40. Không được để cơm rơi vãi.
41. Không được lè cơm ra mép.
42. Không được nhai cơm thành tiếng
nhóp nhép.
CHÚNG HỌC

C
1002
43. Không được húp thức ăn sùm sụp.
44. Không được thè lưỡi khi ăn.
45. Không được nhặt thức ăn dính nơi
tay mà đút vào miệng.
46. Không được cầm thức ăn trong tay
mà vứt tứ tung.
47. Không được để tay bẩn mà cầm bát
ăn.
48. Không được đổ nước rửa bát trong
nhà tại gia.
49. Không được đại tiểu tiện hoặc khạc
nhổ đờm dãi lên cỏ và lá cây.
50. Không được đại tiểu tiện khạc nhổ
xuống nước.
51. Không được đứng mà đại tiểu tiện.
52. Không được nói pháp với người vắt
áo trên vai tỏ dấu không cung kính.
53. Không được nói pháp cho người
quấn áo trên cổ để nghe.
54. Không được nói pháp cho người che
đầu nghe.
55. Không được nói pháp cho người
trùm kín đầu nghe.
56. Không được nói pháp cho người
đứng vắt tay sau lưng.
57. Không được nói pháp cho người
đang mang giày nơi chân.
58. Không được nói pháp cho người
đang mang guốc nơi chân.
59. Không được nói pháp cho người
đang cưỡi ngựa ngồi xe.
Quy định từ số (49) đến (59) trên đây
được miễn trừ cho những người đau ốm.
60. Không được ngủ trong tháp Phật,
trừ khi phải canh giữ.

61. Không được cất giữ tiền của trong tháp
Phật, trừ trường hợp đề phòng trộm cướp.
62. Không được mang giày đi vào tháp
Phật.
63. Không được cầm giày nơi tay đi vào
tháp Phật.
64. Không được mang giày đi quanh tháp
Phật.
65. Không được mang giày phú la (giày
cao cổ, ủng) đi vào tháp Phật.
66. Không được cầm phú la ở tay mà đi
vào tháp Phật.
67. Không được ngồi ăn cơm dưới tháp
Phật và vứt cỏ rác hoặc vật nhơ bẩn trên
mặt đất.
68. Không được mang xác chết đi qua
dưới tháp Phật.
69. Không được chôn xác chết bên cạnh
tháp Phật.
70. Không được đốt xác chết bên cạnh
tháp Phật.
71 Không được quay vào phía tháp Phật
mà đốt xác chết.
72. Không được đốt xác chết ở bốn bên
tháp Phật khiến mùi hôi hám bay vào.
73. Không được mang quần áo hoặc
giường chiếu của người chết đi qua tháp
Phật.
74. Không được đại tiểu tiện bên cạnh
tháp Phật.
75. Không được quay vào tháp Phật mà
đại tiểu tiện.
76. Không được đại tiểu tiện ở bốn bên
xung quanh tháp Phật khiến mùi hôi thối
bay vào.
77. Không được mang tượng Phật đến
nơi đại tiểu tiện.
78. Không được đứng hoặc ngồi mà xỉa

răng dưới tháp Phật.
79. Không được quay vào tháp Phật mà
xỉa răng.
80. Không được xỉa răng chung quanh
tháp Phật.
81. Không được khạc nhổ dưới tháp
Phật.
82. Không được quay vào tháp Phật mà
khạc nhổ.
83. Không được khạc nhổ ở bốn bên
xung quanh tháp Phật.
84. Không được quay vào tháp Phật mà
ngồi dạng chân ra.
CHÚNG HỌC

C
1003
85. Không được để tượng Phật ở phòng
dưới còn mình thì ở phòng trên.
86. Người ta ngồi mà mình đứng thì
không được nói pháp cho họ.
87. Người ta nằm mà mình ngồi thì
không được nói pháp.
88. Người ngồi trên tòa mà mình không
ngồi tòa thì không được nói pháp.
89. Người ngồi tòa cao mà mình ngồi
tòa thấp thì không được nói pháp.
90. Người đi trước mình đi sau, không
được nói pháp.
91. Người đi trên chỗ cao, mình đi dưới
chỗ thấp, không được nói pháp.
92. Người đi giữa đường, mình đi cạnh
đường, không được nói pháp.
Qui định từ số (86) đến (92) nói trên
đây được miễn trừ cho những người đau
ốm.
93. Không được nắm tay nhau mà đi
trên đường.
94. Không được ở trên cây cao quá đầu
người. Lí do chế giới này là vì đã từng có
một tỉ khưu hạ an cư trên một cây to cao,
rồi từ trên cây đại tiểu tiện, khiến thần cây
tức giận giết chết vị tỉ khưu đó.
95. Không được mắc túi đựng bát vào
đầu gậy rồi vác trên vai mà đi.
96. Người cầm gậy tỏ dấu không cung
kính, không được nói pháp.
97. Người cầm gươm, không được nói
pháp.
98. Người cầm giáo, không được nói
pháp.
99. Người cầm dao, không được nói

pháp.
100 Người cầm ô (dù), không được nói
pháp.
Giới pháp từ số (96) đến (100) được miễn
trừ cho những người đau ốm. [X.Thiện kiến
luật tì bà sa Q.16; Tứ phần luật tỉ khưu
hàm chú giới bản Q.hạ; Tứ phần luật tỉ
khưu hàm chú giới bản sớ Q.hạ phần dưới
(Đạo tuyên); Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.trung đoạn 1, Q.trung
đoạn 3]. (xt. Bách Chúng Học).
CHÚNG HỢP ĐỊA NGỤC
...........
Chúng hợp, Phạm: saôghàta, dịch âm
là tăng càn. Còn gọi là Tụ hạp, Đôi áp,
Hợp hội. Là một trong tám địa ngục nóng.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 19 phẩm
Địa ngục chép, thì trong ngục này có một
núi đá lớn, tách làm hai nửa đối nhau, tội
nhân tiến vào giữa, hai nửa núi đá tự nhiên
sáp lại, ép nát xương thịt, thân thể tội nhân,
sau lại tách làm hai nửa và trở lại chỗ cũ.
Lại có một con voi lớn bằng sắt, toàn thân
bốc lửa, nhảy vào tội nhân, khiến thân thể
tội nhân nhừ nát máu mủ lênh láng. Lại có
ngục tốt bắt tội nhân đặt lên tảng đá mài,
rồi dùng đá chà xát, hoặc lấy một tảng đá
lớn đè lên, sự khổ thảm khó nhẫn, dù mong
một chút ngưng nghỉ cũng không thể được.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 6 nói,
những người tạo ba nghiệp bất thiện là sát
sinh, trộm cướp, gian dâm phải rơi vào địa
ngục này, và theo nghiệp họ đã tạo mà chia
làm thượng trung hạ, thượng thì rơi vào
Hợp đại địa ngục gốc, còn trung và hạ thì
sinh vào mười sáu nơi khác, chịu khổ rất
lớn. [X. kinh Đại lâu thán Q.2 phẩm Nê lê;
kinh Khởi thế Q.3; luận Lập thế a tì đàm

Q.8; luận Đại tì bà sa Q.172]. (xt. Bát Nhiệt
Địa Ngục).
CHÚNG HỨA MA HA ĐẾ KINH
Phạm:Mahàsammata-ràja. Gồm mười
ba quyển. Do sư Pháp hiền đời Tống dịch.
Cũng gọi là Chúng hứa ma ha đế thích
kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 3. Là tiểu
sử của đức Phật, tường thuật về nguồn gốc
của giòng họ Thích, một đời đức Thích tôn,
cho đến sự tích của Ô ba lê qui Phật. Đề
CHÚNG HỨA MA HA ĐẾ KINH

C
1004
kinh “Chúng hứa” là dịch ý chữ Tam ma
đạt đa (Phạm:Sammata), ông vua thời kiếp
sơ, Ma ha đế (Phạm:Mahàràja), ý là Đại
vương. Kinh này cùng với Hữu bộ tì nại da
phá tăng sự quyển 1 đến quyển 9, do sư
Nghĩa tịnh đời Đường dịch, là cùng bản mà
dịch khác.
Đặc sắc của kinh này là, trong các bản
Phật truyện Hán dịch, đây là bản duy nhất
thuộc hệ Tây tạng, song các danh từ cố
hữu về địa danh và nhân danh đều là dịch
âm của chữ Phạm. Ngoài ra, kinh này bắt
đầu từ gia hệ thế tục của Phật Thích ca,
chứ không đề cập đến pháp hệ của bảy đức
Phật cho đến nghìn Phật ở quá khứ: đó
cũng là một đặc sắc nữa. [X. Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.7; Duyệt
tạng tri tân Q.29].
CHÚNG HƯƠNG QUỐC
Tức là nước Phật tràn đầy mùi thơm vi
diệu. Cứ theo kinh Duy ma quyển hạ phẩm
Hương tích Phật, thì từ phương trên, cách
hai mươi bốn hằng hà sa cõi Phật, có nước
tên là Chúng hương, Phật hiệu Hương tích,
lầu gác vườn tược trong nước ấy đều thơm,
mùi thơm bay khắp mười phương vô lượng
thế giới. Cõi Tịnh độ của Hương tích Như
lai ấy, gọi là Chúng hương quốc độ. Ngoài
ra, nước Kiện đà la (Phạm:Gandhàra) cũng
dịch ý là Chúng hương quốc.
CHÚNG HỰU
.....
Tiếng tôn xưng đức Phật, là một trong
mười hiệu của Như lai. Chúng hựu là các
nhà dịch cũ dịch ý từ tiếng Phạmbhagavat

và tiếngPàli: bhagavant(phiên âm là Bà
già bà, Bà già phạm). Từ đời Tây Tấn trở về
sau, các nhà dịch mới dịch là Thế tôn. Tức
có nghĩa là một người do nhiều đức giúp
thành, nhiều phúc giúp thành, đầy đủ mọi
đức mà được khắp đời tôn trọng cung kính.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 14 phẩm Cao
chàng (Đại 2,615 thượng), nói: “Nếu có
người sợ hãi đến dựng cả lông tóc, lúc ấy
nên nhớ đến thân ta như vầy: bậc Như lai,
Chí chân, Đẳng chính giác, Minh hành
thành vi, Thiện thệ, Thế gian giải, Vô thượng
sĩ, Đạo pháp ngự, Thiên nhân sư, Hiệu Phật,
Chúng hựu đã xuất hiện nơi đời thì sự sợ
hãi dựng lông tóc ấy sẽ tự tiêu diệt”. [X.
luận Đại trí độ Q.2; Huyền ứng âm nghĩa
Q.1, Q.21].
CHÚNG KINH MỤC LỤC
Là các thứ mục phân loại các kinh luận
Hán dịch. Nói tắt là Kinh lục. Kinh lục sớm
nhất là bản “Hán lục” do Chu sĩ hành đời
Tam quốc ghi. Từ sau bản “Tông lí chúng
kinh mục lục” của sư Đạo an được hoàn
thành, thì mới hơi có đủ hình thức, và cũng
mới bắt đầu gọi là Chúng kinh mục lục. Sư
Bảo xướng đời Lương, Lí khuếch đời Bắc
Ngụy, Pháp tạng đời Bắc Tề đều có soạn
Chúng kinh mục lục, nhưng đã thất tán
cả, hiện còn đến nay thì chỉ có hai loại đời
Tùy và một loại đời Đường. Lại mục lục
các kinh luận được soạn tập vào thời Vũ
tắc thiên nhà Đường, đặc biệt gọi là “Đại
chu san định chúng kinh mục lục”.
I. Chúng kinh mục lục. Gồm bốn
quyển. Do Bảo xướng đời Lương soạn. Còn
gọi là Lương thế chúng kinh mục lục, Bảo
xướng lục. Hiện đã mất. Cứ theo Lịch đại
tam bảo kỉ quyển 11 Tề lương cập Chu đế

đại lục chi tổng tự chép, thì vào năm Thiên
giám 17 (518), nhà vua sai sa môn Bảo xướng
soạn Kinh lục 4 quyển, gồm mười bảy khoa,
khá tường tận. Cũng sách trên quyển 15
nêu lên các yếu mục, đại để bốn quyển thu
chép một nghìn bốn trăm ba mươi ba bộ,
một nghìn bảy trăm bốn mươi mốt quyển.
Tập lục các kinh điển do An thế cao đời
CHÚNG HƯƠNG QUỐC

C
1005
Hậu Hán đến Tuệ linh đời Lương phiên
dịch, như Thiền kinh, Giới kinh, các kinh
khác, Số luận, Chú sớ v.v... [X. Tục cao
tăng truyện Q.1 truyện Bảo xướng; Đại
đường nội điển lục Q.4; Khai nguyên thích
giáo lục Q.10; Hậu Hán Tống Tề chí (.....)
dịch kinh tổng lục (Thường bàn đại định)].
II. Chúng kinh mục lục. Có một quyển.
Do Pháp thượng đời Bắc Tề soạn. Còn gọi
là Tề thế chúng kinh mục lục, Pháp thượng
lục, Đạt ma uất đa la lục. Nay đã thất lạc.
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 15 nêu các yếu
mục, cộng thu tất cả Kinh Luật Luận, cả
thật và giả, gồm bảy trăm tám mươi bảy bộ,
hai nghìn ba trăm ba mươi tư quyển. Cứ
theo Lịch đại tam bảo kỉ nói, thì bộ Kinh
lục này ít nhất đã thu chép các kinh luật
luận, Tạp tạng, kinh sao lại và các kinh
ngờ là ngụy tạo, do An pháp hiền đời Tam
quốc Ngụy đến Pháp ni đời Nam Tề phiên
dịch. [X. Đại đường nội điển lục quyển 5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.10].
III. Chúng kinh mục lục. Có một
quyển. Do Lí khuếch đời Bắc Ngụy soạn.
Còn gọi là Ngụy thế chúng kinh mục lục,
Lí khuếch lục. Nay không còn. Bản Kinh
lục này thu tập các kinh luật luận, các kinh
có dịch mà không còn bản, tử chú, các kinh
ngờ là giả, do An thế cao đời Hậu Hán đến
Bồ đề lưu chi đời Hậu Ngụy phiên dịch, và
cả các kinh luận chưa được dịch. Về niên
đại soạn thuật thì có hai thuyết, một cho là
khoảng năm Vĩnh bình (508-511) nhà vua
ra chiếu chỉ soạn, một cho là khoảng năm
Vĩnh hi (532-534) nhà vua ra chiếu chỉ

soạn. [X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9, Q.15;
Đại đường nội điển lục Q.4].
IV. Chúng kinh mục lục. Gồm bảy
quyển. Do Pháp kinh đời Tùy soạn. Còn
gọi là Tùy chúng kinh mục lục, Pháp kinh
lục. Thu vào Đại chính tạng tập 55. Thu
chép các kinh luận được phiên dịch từ đời
Hậu Hán đến đời Tùy. Lập thành chín lục,
phân loại chép các mục của kinh được phiên
dịch. Sáu quyển đầu là Biệt lục, quyển thứ
bảy là Tổng lục, ngay đầu quyển có bài biểu
dâng vua, kế đó, tổng kê mục thứ của bản
lục. Theo quyển 7 chép chung chín lục, là:
1. Đại thừa Tu đa la tạng, ghi bảy trăm
tám mươi tư bộ, một nghìn bảy trăm mười
tám quyển.
2. Tiểu thừa Tu đa la tạng, ghi tám trăm
bốn mươi hai bộ, một nghìn ba trăm linh
bốn quyển.
3. Đại thừa Tì ni tạng, ghi năm mươi bộ,
tám mươi hai quyển.
4. Tiểu thừa Tì ni tạng, ghi sáu mươi ba
bộ, ba trăm tám mươi mốt quyển.
5. Đại thừa A tì-đàm tạng, ghi sáu mươi
tám bộ, hai trăm tám mươi mốt quyển.
6. Tiểu thừa A tì đàm tạng, ghi một trăm
mười sáu bộ, bốn trăm tám mươi hai quyển.
7. Phật diệt hậu sao tập, ghi một trăm
bốn mươi tư bộ, sáu trăm hai mươi bảy
quyển.
8. Phật diệt hậu truyện kí, ghi sáu mươi
tám bộ, một trăm tám mươi lăm quyển.
9. Phật diệt hậu trứ thuật, ghi một trăm
mười chín bộ, một trăm ba mươi tư quyển.
Tổng cộng cả chín lục trên đây là hai
nghìn hai trăm năm mươi bảy bộ, năm nghìn
ba trăm mười quyển. Trong chín lục, sáu
lục trước, mỗi lục đều có sáu phần là phần

dịch, phần dịch khác, phần mất tên người
dịch, phần biệt sinh, phần nghi ngờ, phần
ngụy tạo; ba lục sau, mỗi lục có hai phần là
phần Tây vực thánh hiền, phần Thử
phương chư đức (các bậc Thánh hiền bên
Tây vực, các bậc Đại đức ở Trung quốc), tất
cả bốn mươi hai phần. những ghi chép trong
bản lục này khá chính xác, nhất là phần
nghi ngờ và ngụy tạo, đặc biệt được các
học giả hiện đại coi trọng. [X. Khai nguyên
thích giáo lục Q.10, Lịch đại tam bảo kỉ
Q.3; Đại đường nội điển lục Q.10].
V. Chúng kinh mục lục. Gồm năm
CHÚNG KINH MỤC LỤC

C
1006
quyển. Do các sa môn dịch kinh và một số
học sĩ đời Tùy soạn chung. Sách được hoàn
thành vào năm Nhân thọ thứ 2 (602) đời
Văn đế nhà Tùy, người chủ soạn là Ngạn
tông ở chùa Đại hưng thiện. Còn gọi là
Tùy chúng kinh mục lục, Tùy nhân thọ
niên nội điển lục, Nhân thọ lục, Ngạn tông
lục. Thu vào Đại chính tạng tập 55. Trong
sách phân loại chép ra các kinh điển được
phiên dịch từ đời Hậu Hán đến đời Tùy.
Chia làm năm phần: Đơn bản, Trùng phiên,
Hiền thánh tập truyện, Biệt sinh, Nghi ngụy.
Đơn bản lại được chia làm sáu khoa là Đại
thừa kinh đơn bản, Đại thừa luật đơn bản,
Đại thừa luận đơn bản, Tiểu thừa kinh đơn
bản, Tiểu thừa luật đơn bản và Tiểu thừa
luận đơn bản. Trùng phiên được chia nhỏ
làm bốn khoa là Đại thừa kinh trùng phiên,
Đại thừa luật trùng phiên, Đại thừa luận
trùng phiên và Tiểu thừa kinh trùng phiên;
Biệt sinh được chia nhỏ làm năm khoa là
Đại thừa biệt sinh, Đại thừa biệt sinh sao,
Tiểu thừa xuất biệt sinh, Tiểu thừa biệt sinh
sao và Biệt tập sao. Đơn bản có ba trăm
bảy mươi bộ, một nghìn bảy trăm tám mươi
sáu quyển; Trùng phiên gồm hai trăm bảy
mươi bảy bộ, năm trăm tám mươi ba quyển;
Hiền thánh tập truyện có bốn mươi mốt
bộ, một trăm sáu mươi tư quyển; Biệt sinh
tám trăm mười bộ, một nghìn hai trăm tám
mươi tám quyển; Nghi ngụy hai trăm lẻ chín
bộ, bốn trăm chín mươi quyển; Khuyết bản
bốn trăm linh hai bộ, bảy trăm bốn mươi
bảy quyển. Tổng cộng tất cả là hai nghìn
một trăm linh chín bộ, năm nghìn không

trăm năm mươi tám quyển. Sự nghi chép
về số quyển và tên các dịch giả khá rõ ràng.
Cách phân loại của sách bắt chước Pháp
kinh lục, nhưng khác xa Pháp kinh lục ở
chỗ phân loại các bản có, bản thiếu mà Pháp
kinh lục chưa phân loại, hơn nữa, bỏ bớt
các kinh đã mất bản dịch và các sớ kí chưa
được đưa vào Trung quốc. Sách này nay chỉ
còn trong ba bản Tống, Nguyên, Minh, tạng
Cao li thì thiếu. [X. Đại đường nội điển lục
Q.10; Khai nguyênthích giáo lục Q.7].
VI. Chúng kinh mục lục. Gồm năm
quyển. Do Tĩnh thái đời Đường soạn. Còn
gọi là Đại đường đông kinh Đại kính ái tự
nhất thiết kinh luận mục, Tĩnh thái lục.
Thu trong Đại chính tạng tập 55. Sách này
là sự tăng bổ cho Chúng kinh mục lục do
Ngạn tông đời Tùy soạn mà thành. Phần
lớn tuy giống với Ngạn tông lục, nhưng
trong số các bản thiếu, đã tìm được hai mươi
bộ mới, hai mươi mốt quyển, đồng thời, tăng
thêm bảy mươi lăm bộ, một nghìn ba trăm
ba mươi lăm quyển dịch mới của Huyền
trang. Tổng cộng thành hai nghìn hai trăm
mười chín bộ, sáu nghìn chín trăm chín
mươi tư quyển, nhưng thực thì là hai nghìn
bốn trăm bốn mươi tư bộ, sáu nghìn năm
trăm tám mươi quyển. Sự sai khác về con
số trên đây, e là đã chép lầm, hay là đã lẫn
lộn với các bản lục khác mà như thế. Lại
sách này duy chỉ còn trong tạng Cao li, ba
bản Tống Nguyên Minh thì thiếu. Trong
Đại tạng kinh in nhỏ lại, đem bản lục này
hợp chung làm một với Ngạn tông lục. [X.
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.18; Đại tạng mục lục Q.trung].
CHÚNG LIÊU
.....

Tức là nhà liêu làm bên ngoài Tăng
đường cho chúng tăng ở. Trong liêu có treo
tấm bảng gỗ ở cả trong cả ngoài, bản ngoài
gọi là bản đằng trước, bản lớn, để khi đại
chúng đến thăm hỏi nhau, khi ngồi Thiền,
khi uống trà thì đánh; bản trong cũng gọi
là bản nhỏ, để khi chúng tăng đi đâu về
hoặc khi uống trà thì đánh. Trong liêu có
các chức vụ như Liêu nguyên, Liêu chủ,
Phó liêu, Chúng liêu để làm các phận sự;
lại chức vụ đi tuần tra nhà tăng, gọi là Tuần
đường, tuần tra các liêu, gọi là Tuần án. Cứ
CHÚNG LIÊU

C
1007
theo Vĩnh bình thanh qui quyển hạ Chúng
liêu thập nhị bản đồ dạng phàm lệ chép,
thì Chúng đường là nơi để xem kinh sách
sau các bữa ăn, hoặc là bữa dược thạch (ẩn
ngữ chỉ buổi ăn chiều), (X. mục Dược thạch),
hay uống trà bất thường.
Kích thước chúng liêu phải tùy kích
thước của nhà tăng mà qui định. Nếu nhà
tăng mười hai bản thì chúng liêu cũng phải
mười hai bản. Ở chính giữa phần nhiều đặt
tượng Quan âm, bốn vách đều mở cửa sổ
để lấy ánh sáng. Mỗi giường đều đặt bản
đầu, giường dài sáu thước. Dưới cửa sổ để
hòm kinh. Hòm cao một thước hai tấc. Trên
mặt hòm dùng làm án để đọc kinh sách,
bên trong hòm để kinh, chúng tăng đều tự
khóa mở. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.hạ mục Đại chúng chương đại quải đáp
qui đường; Tùng lâm hiệu định thanh qui
Q.thượng; Thiền lâm tượng khí tiên Điện
đường môn].
CHÚNG PHÁP
.....
Là một trong ba pháp yết ma. Còn gọi
là Tăng bỉnh, Chúng tăng pháp. Là pháp
mà chúng tăng phải tuân giữ, tức là bốn tỉ
khưu trở lên cùng hòa hợp làm yết ma,
phát được giới thể, để thành tựu công đức
diệt ác sinh thiện. Chúng tăng pháp lại chia
làm ba loại là pháp Đơn bạch, pháp Bạch
nhị và pháp Bạch tứ. Đơn bạch, tức là cáo
bạch chúng tăng một lần; Bạch nhị, là một
lần bạch rồi, hỏi lại lần nữa xem có được
không; Bạch tứ, là một lần bạch, ba lần
hỏi được không. Lại muôn tượng, muôn

pháp trong vũ trụ, cũng gọi là Chúng pháp.
[X. kinh Duy ma phẩm Văn thù sư lị vấn
tật]. (xt. Yết Ma).
CHÚNG SINH
Phạm: bahu-jana, jantu, jagat hoặc
sattva. Dịch ý là chúng sinh, dịch âm là
Bộc hô, Thiện na, Thiền đầu, Xã già, Tát
đóa. Còn dịch là hữu tình, hàm thức (tức
loài có tâm thức), hàm sinh, hàm tình, hàm
linh, quần sinh, quần manh, quần loại.
Danh từ “Chúng sinh” thông thưòng chỉ
loài hữu tình trong cõi mê muội. Kinh Tạp
a hàm quyển 6 (Đại 2, 40 thượng), nói: “Phật
bảo La đà, đối với sắc đắm đuối triền miên,
gọi rằng chúng sinh”.
Kinh Trường a hàm quyển 22 phẩm Thế
bản duyên nói, không nam nữ tôn ti trên
dưới, cũng không có tên khác, cũng chung
sống với nhau ở đời, cho nên gọi là chúng
sinh. Câu xá luận quang kí quyển 1 giải
thích là chịu nhiều sống chết, cho nên gọi
là Chúng sinh. Luận Đại trí độ quyển 31,
kinh Đại thừa đồng tính quyển thượng bảo,
chúng sinh là do các duyên năm uẩn giả
hợp mà sinh, cho nên gọi là Chúng sinh.
Lại kinh Bất tăng bất giảm thì nói, pháp
thân bị nhiều phiền não trói buộc, đi lại
trong đường sống chết, cho nên gọi là chúng
sinh. Thông thường thì cho những người
bị vô minh phiền não che lấp mà trôi lăn
trong vòng sống chết là chúng sinh. Nếu
nói theo nghĩa rộng thì Phật và Bồ tát cũng
bao nhiếp trong chúng sinh. Ma ha chỉ quán
quyển 5 phần trên (Đại 46, 52 hạ), nói:
“Mang năm ấm, gọi chung là chúng sinh.
Chúng sinh có khác nhau: mang ấm ba
đường là chúng sinh tội khổ, mang ấm trời
người là chúng sinh vui sướng, mang ấm

vô lậu là chúng sinh thánh thiện, mang
ấm từ bi là chúng sinh đại sĩ, mang ấm
thường trụ là chúng sinh cực tôn qúi”. [X.
kinh Tạp a hàm Q.45, Pháp hoa văn cú
Q.4; Đại thừa nghĩa chương Q.6; Vãng sinh
luận chú Q.thượng].
CHÚNG SINH ÁI LẠC THẬP DO
Tức là mười nguyên nhân khiến hết thảy
CHÚNG SINH ÁI LẠC THẬP DO

C
1008
chúng sinh nhờ Như lai phổ độ mà được
các sự vui. Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản
dịch mới) quyển 72 chép, thì đồng tử Thiện
tài đi về phương nam tham yết năm mươi
lăm vị Thiện tri thức, trong đó, vị thứ ba
mươi tám là Khai phu nhất thiết thụ hoa
dạ thần (vị thần đêm làm cho hết thảy hoa
của các cây đều nở), trí tuệ của vị thần này
biết rõ các phương tiện khéo léo mà đức
Như lai dùng để nhiếp hóa chúng sinh, vì
đồng tử Thiện tài mà nói rõ mười nguyên
nhân khiến chúng sinh có thể nhận sự
nhiếp hóa của Như lai. Đó là:
1. Nhờ sức uy đức của Như lai.
2. Do thuận theo lời dạy của Như lai.
3. Làm theo lời Như lai nói.
4. Học theo hạnh của Như lai.
5. Được sức hộ trì của Như lai.
6. Tu đạo mà Như lai ấn khả.
7. Gieo hạt giống làm việc thiện của
Như lai.
8. Theo giáo pháp đức Như lai nói.
9. Nhờ ánh sáng trí tuệ của Như lai soi
rọi.
10. Được sức nghiệp tính tịnh của Như
lai thu giữ che chở.
CHÚNG SINH GIỚI
Đối lại với “Phật giới”. Trong mười giới,
trừ Phật giới ra, còn gọi chung chín giới kia
là Chúng sinh giới, tức địa ngục giới, ngã
quỉ giới, a tu la giới, nhân giới, thiên giới,
Thanh văn giới, Duyên giác giới và Bồ tát
giới. Còn chỉ cái thế giới sinh sống của
chúng sinh.
CHÚNG SINH NGŨ SỰ THỊ HỖ

Thị hỗ, là nghĩa nhờ cậy, ỷ lại. Cứ theo
kinh Xuất diệu quyển 1 nói, thì vì chúng
sinh ngu si, chẳng biết thế gian là vô thường,
cứ ỷ lại vào những cái mình có, mình làm
ra, rồi mặc ý phóng túng, không biết tìm
cầu đạo xuất thế cùng tột vô vi, cho nên
đức Phật mới nói năm việc để cảnh giác.
Đó là:
1. Thị hỗ niên thiếu, nghĩa là người ta
cậy vào tuổi trẻ. Khí huyết khỏe mạnh, mặc
sức phung phí mà không nghĩ đến cái thân
lúc suy yếu lụn bại.
2. Thị hỗ đoan chính, nghĩa là người
cậy có thân hình xinh đẹp, quyến rũ người
khác, không biết tự thẹn, cũng chẳng đoái
gì đến cái thân lúc già xấu.
3. Thị hỗ thế lực, nghĩa là người ta ỷ
vào sức mạnh quyền thế, tác uy tác phúc,
lấn lướt ức hiếp người khác, không kiêng
không nể, mà chẳng nghĩ gì đến cái thân
lúc suy vi thất thế.
4. Thị hỗ tài khí, nghĩa là người ta cậy
có tài ba hơn người, tự cao tự đại, khinh
miệt người khác, mà chẳng đoái đến cái thân
lúc gặp tai họa.
5. Thị hỗ quí tộc, nghĩa là người ta cậy
mình dòng dõi tôn quí, chức trọng ngôi cao,
kiêu ngạo dông dỡ, lên mặt khinh người,
mà chẳng nghĩ gì đến cái thân lúc suy bại.
CHÚNG SINH KIẾN
Tức cái vọng kiến chấp trước chúng
sinh là thực có. Nghĩa cũng giống với “ngã
kiến”. Ngã kiến, tức cái thấy sai lầm, cho
cái thân do năm uẩn giả hòa hợp là thật có.
Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung), nói:
“Thế tôn nói ngã kiến, nhân kiến, chúng
sinh kiến, thọ giả kiến, tức chẳng phải là
ngã kiến, nhân kiến, chúng sinh kiến, thọ

giả kiến”.
CHÚNG SINH TÂM
Tức là cái tâm của chúng sinh, cũng chỉ
tâm Như lai tạng mà chúng sinh có đủ. Luận
Đại thừa khởi tín (Đại 32, 575 hạ), nói: “Ma
CHÚNG SINH GIỚI

C
1009
ha diễn, nói chung, có hai thứ. Những gì là
hai? Một là pháp, hai là nghĩa. Pháp có nghĩa
là tâm chúng sinh, tâm ấy bao hàm hết thảy
pháp thế gian và pháp xuất thế gian, y vào
tâm ấy mà hiển bày nghĩa Ma ha diễn. Tại
sao vậy? Vì tướng chân như của tâm ấy tức
hiển bảy cái thể Ma ha diễn; tướng nhân
duyên sinh diệt của tâm ấy có khả năng
hiển bày tự thể tướng dụng Ma ha diễn”.
Có nghĩa là tâm chúng sinh hàm nhiếp hết
thảy pháp thế gian và xuất thế gian, tâm
chúng sinh ấy tức là tâm Như lai tạng. Thể
của tâm ấy tức là tướng chân như, tướng
dụng của tự thể nó tức là tướng nhân duyên
sinh diệt. Đại thừa lấy một tâm ấy làm tự
thể của các pháp, tức ý là lấy tâm ấy làm
“Ma ha diễn”. Tiểu thừa thì cho các pháp
mỗi mỗi đều có tự thể riêng, khác với thuyết
một tâm của Đại thừa. [X. Đại thừa khởi tín
luận nghĩa kí Q.thượng; Khởi tín luận sớ
Q.1 (Nguyên hiểu); Đại thừa khởi tín luận
nghĩa sớ Q.thượng đoạn trên (Tuệ viễn);
Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.1].
CHÚNG SINH THẾ GIAN
Phạm:sattva-loka. Chúng sinh do năm
uẩn hòa hợp mà thành, theo chính báo mà
trình hiện các cõi khác nhau; tức chỉ mười
cõi hữu tình từ cõi Phật đến cõi địa ngục.
Là một trong ba thế gian. Vì hết thảy hữu
tình (chúng sinh) là do cái tên năm uẩn giả
hợp, không có thực thể, cho nên còn gọi là
Giả danh thế gian, Hữu tình thế gian, Chúng
sinh thế gian. Ma ha chỉ quán quyển 5 phần
trên (Đại 46, 53 hạ), nói “Chúng sinh thế
gian, đã là giả danh, không có thực thể,

phân biệt dựa vào thực pháp mà giả đặt ra
vậy”. Thiện kiến luật tì bà sa quuyển 4, chia
Chúng sinh thế gian làm thường thế gian,
vô thường thế gian; luận Câu xá quyển 8,
quyển 9, quyển 10 nêu rõ sự sinh, trụ, diệt
của Hữu tình thế gian; luận Vãng sinh thì
nói rõ Chúng sinh thế gian của Tịnh độ là
thanh tịnh, có đủ tám thứ trang nghiêm
Phật công đức thành tựu và bốn thứ trang
nghiêm Bồ tát công đức thành tựu. (xt. Tam
Thế Gian, Hữu Tình Thế Gian).
CHÚNG THÁNH ĐIỂM KÍ
...........
Sau khi đức Phật nhập diệt, đệ tử Phật
là Ưu ba li kết tập tạng Luật, ngày 15 tháng
7 năm ấy, chư tăng tự tứ xong, dâng hoa
hương cúng dường tạng Luật rồi ghi xuống
một chấm đặt trước tạng Luật. Từ đó về
sau, các Thánh y theo pháp ấy, cứ mỗi năm
lại chấm một chấm, để ghi nhớ số năm trôi
qua. Đến năm Vĩnh minh thứ 8 (490) đời
Nam triều Tề, đã truyền được chín trăm
bảy mươi lăm chấm, đây là tư liệu quan
trọng để nghiên cứu niên đại đức Phật nhập
diệt. Nếu cứ theo đó mà tính ngược trở lên,
thì năm đức Phật nhập diệt là năm 486
trước Tây lịch. Duy có điều là Ưu ba li cúng
dường tạng Luật có đúng vào năm đức Phật
nhập diệt hay không, thì vẫn chưa rõ. [X.
Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6; Phật tổ lịch đại thông tải Q.8].
(xt. Phật Diệt Niên Đại).
CHÚNG TỘI NHƯ SƯƠNG LỘ
Có nghĩa là tội chướng do vọng tưởng
mà sinh, nhờ vào công đức tư duy, sám
hối, hết thảy tội chưóng đều tiêu diệt, như
sương móc gặp ánh mặt trời buổi sáng thì
tan mất, tội nghiệp bị ánh sáng trí tuệ chiếu

rọi thì mất hết dấu vết. Kinh Quán phổ
hiền bồ tát hành pháp (Đại 9, 393 trung),
nói: “Hết thảy biển nghiệp chướng, đều từ
vọng tưởng sinh; Nếu người muốn sám hối,
ngồi thẳng nhớ thực tướng; Các tội như
sương móc, mặt trời tuệ trừ hết”. Phép sám
hối nói ở đây là thuộc Lí sám trong hai sám
và Vô sinh sám trong ba sám. Tức chỉ sám
CHÚNG TỘI NHƯ SƯƠNG LỘ

C
1010
hối quán xét thực tướng, tương đối với Sự
sám do thân, khẩu, ý hành sám hối. (xt.
Sám Hối).
CHỦNG CHỦNG GIỚI TRÍ LỰC
Phạm:nànà-dhàtu-jĩàna-bala. Cũng
gọi là Thị tính lực, Tri tính trí lực. Là một
trong mười lực của Như lai. Tức là sức trí
tuệ của Như lai biết rõ hết các loại sai biệt
về bản tính, tố chất và hành vi của chúng
sinh một cách như thực. [X. kinh Tạp a
hàm Q.26; luận Đại tì bà sa Q.30]. (xt. Thập
Lực).
CHỦNG CHỦNG SẮC THẾ GIỚI
Nghĩa là thế giới có nhiều loại sắc tướng.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển)
quyển 13 phẩm Quang minh giác chép, thì
đức Thế tôn ngồi trên tòa sư tử ở Liên hoa
tạng, các đại Bồ tát từ mười phương đều
đến bái yết Phật, như các bzồ tát Văn thù,
Giác thủ, Công đức thủ, Trí thủ và Hiền
thủ v.v... Các ngài ấy đến từ các thế giới
Kim sắc, Diệu sắc, Ưu bát la hoa sắc, Pha lê
sắc và Bình đẳng sắc, các Sắc thế giới ấy
tức gọi là Chủng chủng sắc thế giới.
CHỦNG CHỦNG SỰ CÔNG ĐỨC
Là một trong mười bảy thứ công đức
thuộc Quốc độ trang nghiêm trong hai mươi
chín thứ trang nghiêm ở cõi Tịnh độ cực
lạc. Nghĩa là các thứ trang nghiêm ở cõi
Tịnh độ cực lạc đều đầy đủ tính trân quí và
trang nghiêm vi diệu. Trong Vãng sinh luận
chú quyển thượng, sư Đàm loan nêu rõ rằng,
Phật sở dĩ khởi lên công đức này, là vì thấy
chúng sinh trong cõi nước dùng đất, gỗ, đá
làm nên nhà cửa đẹp đẽ, cho đến khắc vàng,

nạm ngọc mà cũng không biết chán đủ,
vẫn ra sức kiến tạo. Nhân thế, bèn khởi
nguyện đại bi, kì vọng nếu thành quả Phật
thì khiến tất cả thứ trân quí đều đầy đủ,
trang sức hoa lệ, khiến chúng sinh đều được
thỏa mãn, không đi tìm các thứ khác nữa,
mà tự được Phật đạo. Cũng sách đã dẫn
quyển hạ lại nói sự diệu dụng của công đức
này là chẳng thể nghĩ bàn (Đại 40, 837 hạ),
nói: “Chẳng thể nghĩ bàn là thế nào? Nghĩa
là các thứ kia, hoặc là một thứ báu, mười
thứ báu, trăm báu, vô lượng báu, tùy tâm
xứng ý, đầy đủ trang nghiêm. Sự trang
nghiêm ấy, như tấm gương trong sáng, tất
cả các tướng sạch nhơ, nghiệp duyên thiện
ác của các cõi nước trong mười phương đều
ánh hiện hết”. [X. kinh Đại a di đà Q.hạ;
kinh Vô lượng thọ Q.thượng; luận Tịnh
độ].
CHỦNG CHỦNG THẮNG GIẢI TRÍ LỰC
Phạm: nànàdhimukti-jĩàna-bala.
Còn gọi là Tri chủng chủng giải trí lực,
Tri chúng sinh chủng chủng dục trí lực.
Là một trong mười lực của Như lai. Tức là
cái sức trí tuệ của Như lai biết rõ hết mọi
thứ mong cầu vui sướng của chúng sinh
một cách như thực. [X. kinh Tạp a hàm
Q.26; luận Đại tì bà sa Q.30]. (xt. Thập
Lực).
CHỦNG TAM TÔN QUÁN
Là một phép quán trong Mật giáo. Tức
theo thứ tự mà quán chủng tử của bản tôn,
hình tam muội da và hình bản tôn (vị tôn
chính). Cũng gọi là Chủng tử tam muội da
hình tôn hình quán, Chủng tam tôn duyên
khởi quán, Chủng tam tôn chuyển thành
quán. Các tác dụng đức hạnh của chư tôn
trong chân ngôn Mật giáo đều có thể nhờ

phép quán này mà biểu hiện. Khi hành giả
tu quán trong đạo tràng, trước phải quán
chủng tử của bản tôn, và từ chủng tử biến
CHỦNG CHỦNG GIỚI TRÍ LỰC

C
1011
hóa thành là quán hình Tam muội da của
bản tôn, lại quán sát hình Tam muội da
của bản tôn biến hóa mà thành hình của
bản tôn. Cứ theo kinh Đại nhật phẩm Bản
tôn tam muội chép, thì chư tôn có ba thứ
thân là Tự, Ấn và Hình tượng, tức theo
thứ tự chỉ Chủng tử, Tam muội da hình,
Tôn hình. Trong nghĩa Tức thân thành
Phật, ba thứ thân này theo thuận tự là Pháp
mạn đồ la, Tam muội da mạn đồ la và Đại
mạn đồ la; ở trên ba mạn đồ la này, là Yết
ma mạn đồ la có đầy đủ mọi uy nghi sự
nghiệp, cho nên hợp cả bốn mạn đồ la nói
trên lại mà sinh ra thuyết “Tứ mạn tương
tức”. Thuyết này lấy tư tưởng chủng tử
chuyển thành hình Tam muội da, cho đến
chuyển thành tôn hình làm cơ sở. Ngoài
ra, phép quán Ngũ tướng thành thân trong
pháp Kim cương giới cũng lấy Chủng tam
tôn quán làm nền tảng. [X. Kim cương đính
du già kinh thập bát hội chỉ qui; Kim cương
đính nhất thiết như lai chân thật nhiếp đại
thừa hiện chứng đại giáo vương kinh
Q.thượng; kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp
chân thực Q.trung; Kim cương đính du già
hộ ma nghi quĩ; Kim cương vương Bồ tát bí
mật niệm tụng nghi quĩ; Kim cương đính
liên hoa bộ tâm nghi quĩ; luận Bồ đề tâm;
Thai tạng Phạm tự thứ đệ].
CHỦNG THẢO
Thí dụ tính Phật. Có nghĩa là tính Phật
trong người ta, cũng hệt như cái mầm giống
trong cỏ cây, ai ai cũng có, cho nên gọi là
Chủng thảo. Trong Thiền lâm, người có
khả năng kế thừa pháp của Phật tổ được

thí dụ như mầm non của cây cỏ. Ngũ đăng
hội nguyên quyển 7 chương Huyền sa Sư
bị (Vạn tục 138, 123 hạ), nói: “Đứng hầu
nơi Tuyết phong, có hai vị tăng đi qua dưới
thềm, Phong nói: ‘Hai người ấy có thể là
chủng thảo’”.
CHỦNG THỤC THOÁT
Là nói tắt của Hạ chủng, Điều thục, Giải
thoát. Là ba giai đoạn đức Phật giáo hóa
chúng sinh. Hạ chủng ., có nghĩa là
đem hạt giống thành Phật mà gieo vào tâm
chúng sinh. Điều thục , có nghĩa là
truyền bá giáo pháp. Giải thoát. , có
nghĩa là từ trong khổ não mà thoát ly. Tông
Thiên thai cho rằng, từ lúc ban đầu, đức
Phật đem hạt giống thành Phật gieo vào
tâm chúng sinh, đến lúc tỏ ngộ cuối cùng,
có thể chia làm ba giai đoạn trên. Lại ba
giai đoạn ấy đều là từ nơi Phật mà mong
được lợi ích, cho nên cũng gọi là Tam ích
...... Hạ chủng, tức là đầu tiên chúng sinh
kết duyên với Phật pháp. Điều thục, tức là
hạt giống có khả năng thành Phật dần dà
lớn lên cho đến khi gần tỏ ngộ. Giải thoát,
tức là hạt giống thành Phật đã hoàn toàn
trưởng thành, cuối cùng, được quả giác ngộ
tròn đầy.
Đem Chủng thục thoát mà phối với nội
dung của phẩm Hóa thành dụ trong kinh
Pháp hoa, thì đại chúng Thanh văn, Bồ
tát, xưa kia, dưới hội của đức Phật Đại thông
trí thắng, đã được nghe kinh Pháp hoa và
tín thụ lãnh giải, gọi là Hạ chủng. Từ thời
đức Phật Đại thông trí thắng trở về sau,
dần dần chí ưa pháp Tiểu thừa và nhiễm
sâu năm dục, Như lai biết rõ tính ấy của
chúng sinh, bèn đặt ra nhiều phương tiện
để dẫn dắt, gọi là Điều thục. Mãi đến hội

Linh sơn lại nghe kinh Pháp hoa mà được
thụ kí sẽ thành Phật trong vị lai, gọi là Giải
thoát.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển 1
phần trên (Đại 33, 684 thượng), nói: “Khéo
vì chúng sinh mà gieo những hạt giống Đốn,
Tiệm, Bất định, Hiển, Mật; trung gian, dùng
năm vị đốn tiệm để điều phục nuôi lớn mà
thành thục, rồi lại dùng năm vị đốn tiệm
CHỦNG THỤC THOÁT

C
1012
mà độ thoát, nào thoát, nào thục, nào chủng,
trăn trở không ngừng, đại thế uy mãnh, ích
vật ba đời”.
Lại luận Câu xá quyển 23 đem Tam sinh
đắc quả của Thanh văn phối với Tam vị
chủng thục thoát. Tức là: thứ nhất, sinh
khởi Thuận giải thoát phận; thứ hai, sinh
khởi Thuận quyết trạch phận; thứ ba, sinh
Nhập Thánh vị cho đến được giải thoát;
cũng như ba giai đoạn: gieo hạt, nảy mầm,
kết quả khác nhau. [X. luận Đại tì bà sa
Q.178; Pháp hoa kinh văn cú Q.1 phần
trên; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.1
phần trên].
CHỦNG TÍNH
Phạm:gotra. Tức Phật và những người
ba thừa Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát đều
đủ bản tính có khả năng chứng được Bồ
đề. Đây có hai loại là tiên thiên đã sẵn có
và hậu thiên do tu hành mà được, loại trước
gọi là Bản tính trụ chủng tính, nói tắt là
Tính chủng tính, loại sau gọi là Tập sở
thành chủng tính, nói tắt là Tập chủng tính.
Thuyết nhất thiết hữu bộ không thừa nhận
chúng sinh có tính thành Phật tiên thiên,
cho nên chỉ bàn về thuyết sau thôi. Tông
Duy thức Đại thừa thì thừa nhận năm tính
có khác biệt về mặt tiên thiên, cho nên nói
Tính chủng tính. Ngoài ra, cũng nói Tập
chủng tính, đây là thuộc học phái Hộ pháp.
Nói cách khác, chủng tính rốt cuộc là tiên
thiên hay hậu thiên, thì giữa mười hai vị đại
luận sư của Duy thức đã nảy sinh các thuyết
khác nhau. Cứ theo luận Thành duy thức
quyển 2 chép, thì do kiến giải khác nhau

về chủng tử, mà sư Hộ nguyệt chủ trương
“Bản hữu tính chủng tính” (tiên thiên), sư
Nan đà chủ trương “Tân huân tập chủng
tính” (hậu thiên), còn sư Hộ pháp thì thừa
nhận cả hai. Tông Duy thức đại để thu dụng
thuyết của Hộ pháp, tông Thiên thai, tông
Hoa nghiêm thì chủ trương hết thảy chúng
sinh vốn đủ tính Phật. Tông Duy thức lại
thừa nhận ba thừa có chủng tính, có thể
chia làm hai chủng tính, tức là có chủng
tính (hữu tính) được quả ba thừa và không
chủng tính (vô tính) hoàn toàn không có
cách nào ra khỏi được cõi mê, rồi từ đó lại
chia nhỏ ra thành năm tính khác nhau,
mà thừa nhận sự tồn tại của hữu tình không
có tính (vô tính hữu tình, tức không có
tính Phật).
Có khi cũng chuyển dụng ý nghĩa chủng
tính để biểu thị giai vị tu hành của Bồ tát.
Như kinh Nhân vương bát nhã quyển
thượng lập thuyết ba chủng tính, tức là Tập
chủng tính, Tính chủng tính, Đạo chủng
tính, theo thứ tự có thể phối với mười tín
tâm, mười trụ tâm và mười kiên tâm trong
giai vị tu hành của Bồ tát Đại thừa. Lại kinh
Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển thượng,
lập sáu chủng tính là: Tập chủng tính, Tính
chủng tính, Đạo chủng tính, Thánh chủng
tính, Đẳng giác chủng tính, và Diệu giác
chủng tính, theo thứ tự, có thể phối với
mười trụ, mười hành, mười hồi hướng, mười
địa, Đẳng giác và Diệu giác. Trong đây, trừ
tính Diệu giác, còn năm tính kia gọi chung
là năm chủng tính. Ngoài ra, kinh Đại tập
quyển 8 cũng nêu lên muời chủng tính là:
1. Tính phàm phu.
2. Tính tín hành, giai vị Tam hiền, nghe
lời dạy của thiện tri thức và cứ thế tin chịu

làm theo.
3. Tính pháp hành, giai vị bốn thiện
căn, vâng theo lời giáo huấn của Phật và
thiện tri thức mà tu hành.
4. Tính tám nhẫn, tức giai vị Kiến đạo
có đủ tám nhẫn bảy trí.
5. Tính Tu đà hoàn.
6. Tính Tư đà hàm.
7. Tính A na hàm.
8. Tính A la hán.
9. Tính Bích chi phật.
CHỦNG TÍNH

C
1013
10. Tính Phật chủng.
[X. kinh Giải thâm mật Q.2 phẩm Vô
tự tướng tính; kinh Nhập lăng già Q.2; kinh
Bồ tát địa trì Q.1 phẩm Chủng tính; luận
Phật tính Q.1; luận Du già sư địa Q.21,
Q.35; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.5]. (xt. Ngũ Chủng Tính, Lục Chủng
Tính).
CHỦNG TÍNH CHẾ ĐỘ
Chủng tính, tiếng Anh, tiếng Pháp là
caste, tiếng Đức là kaste. Là cái chế độ dựa
vào chủng tộc, chức nghiệp, địa phương
mà chia xã hội thành những giai cấp tôn ti
quí tiện khác nhau, là chế độ xã hội thế
tập, đóng kín, bất bình đẳng. Ấn độ là trường
hợp nổi bật nhất. Vào thế kỉ thứ XVI Tây
lịch, người Bồ đào nha đến bờ biển Mã lạp
ba (Goa) thuộc mạn tây Ấn độ, đã phát
hiện một hình thái xã hội đặc thù của người
Ấn độ mà họ gọi là Chủng tính chế độ.
Chữ caste có lẽ đã diễn biến từ chữ La-tinh
castus (thuần huyết) và chữ Bồ đào nha
casta (huyết thống) mà ra.
Ân độ, từ thời đại Phệ đà, đã căn cứ
theo thân phận, chức nghiệp và giai cấp
mà định chủng tính, do đó đã cấu thành
một chế độ xã hội giai cấp đặc thù. Xã hội
Ấn độ cổ đại đã chia làm bốn chủng tính
là: Tăng lữ (Phạm:bràhmaịa, Bà la môn),
Vương hầu vũ sĩ (Phạm:kwatriya, sát đế
lị), Nông công thương thứ dân (Phạm:
vaizya, Phệ xá), Tiện dân (Phạm:zùdra,
Thủ đà la). Về sau, từ đó lại dần dần sản
sinh ra các chủng tính chi nhánh và các
giai cấp tạp chủng mà hình thành một hình

thái xã hội phức tạp về phương diện tôn
giáo và lịch sử. Ngoài ra, lại do sự sai khác
về tộc, tôn giáo và chức nghiệp mà hiện tại
con số chủng tính đã đạt đến từ hai đến ba
nghìn! Giữa các chủng tính khác nhau, sự
thông hôn và ngồi ăn chung bị nghiêm cấm;
vả lại, còn có các giới luật và phong tục cực
kì phồn tạp.
Chế độ chủng tính bắt nguồn từ những
người xâm lăng Ấn độ, họ tự gọi họ lààryavarịa,
tức là người Nhã lị an giống trắng;
àryahàm ý là người đáng kính, người cao
quí,varịa là nhan sắc; rồi họ khinh miệt
những người dân bản xứ đã bị họ chinh
phục, vốn là người da đen mà họ gọi là
dàsa-varịa, dàsa là man rợ, nô lệ. Hoặc
có thuyết bảodàsa là tên gọi của một tộc
trong đám dân bản xứ. Về sau, sự phân biệt
giai cấp then chốt từvarịa biến thànhjàti
(ý là sinh ra). Lại Ấn độ, về mặt địa lí, cách
tuyệt với đời, dễ hình thành một loại chế
độ xã hội đặc thù, và núi sông cách trở
cũng dễ sản sinh các loại tập đoàn và giai
cấp sai biệt.
Căn cứ chủ yếu của chế độ chủng tính
là pháp điển Ma nô, pháp điển này nguyên
là chuẩn tắc của người Bà la môn trong
việc tế tự, sau dần dần được xã hội Ấn độ
tiếp thu, trở thành là sách chỉ nam cho
luân lí đạo đức về mặt thể hệ giai cấp, có
quyền uy pháp chế tối cao. Nói một cách
đơn giản, pháp điển này dùng để củng cố
địa vị, quyền uy, thế lực của giai cấp Bà la
môn, mục đích của nó là tăng cường thể
hệ giai cấp cho chặt chẽ và lâu dài.
Bản chất của chế độ chủng tính có hai
mặt, tức thân phận địa vị thế tập và luật
pháp tiếp thụ, cũng tức là nghĩa vụ truyền

thống và chức nghiệp giai cấp nguyên bản
của cá nhân, người được ưu đãi chủ yếu là
nam tính của giai cấp Bà la môn. Ở thời đại
vua A dục, Phật giáo vốn phản đối bốn
tính sai biệt, nên thế lực của Bà la môn suy
giảm, nhưng đến thời Vương triều Cấp đa,
Bà la môn lại khôi phục quyền thế và địa
vị lãnh đạo, giai cấp Sát đế lị, ở thời đức
Thích tôn, đã từng lãnh đạo trí thức và
chính trị, bây giờ đây cũng mất ưu thế.
Trong pháp điển Ma nô răn bảo nhà
CHỦNG TÍNH CHẾ ĐỘ

C
1014
vua không được đánh thuế Bà la môn, nếu
Bà la môn bị chọc tức, có thể nhờ sức phù
chú khiến cho sinh mệnh và vũ lực của
nhà vua tiêu diệt tức khắc. Lại trong bất cứ
nghi thức tế tự nào, điều quan trọng nhất
là dâng tiền của cho người Bà la môn đảm
nhiệm chức Tư tế, nhiều bao nhiêu thì càng
chứng tỏ lòng kiền thành cao độ bấy nhiêu.
Nói cách đại khái, thì thần dị và mê tín là
nguồn chủ yếu cho chức Tư tế thu của hốt
tiền, bất cứ việc gì, từ đau ốm, kiện tụng,
thấy điềm xấu, đổi nghề mới, sang nhà mới,
cho đến đi xa v.v... không một việc gì mà
người Ấn độ không hỏi ý kiến người Tư tế
và, tất nhiên, phải dâng tiền của một cách
đại lượng.
Quyền thế chính yếu của người Bà la
môn là sự độc chiếm truyền thụ tri thức, từ
lâu lắm rồi, người Bà la môn tự ở địa vị
người cải tạo, người giám hộ, là giáo sư, là
các tác giả của các tác phẩm văn học, hoặc
là nhà biên soạn. Pháp điển Bà la môn chỉ
ra rằng, nếu người giai cấp Thủ đà la muốn
nghe đọc tụng kinh điển, thì trong tai như
điếc đặc, mà dù có nghe thì cũng chẳng
hiểu biết gì; nếu muốn tự mình đọc tụng
kinh điển thì đầu lưỡi sẽ bị cắt đứt. Giáo
nghĩa Bà la môn bài xích những người thuộc
giai cấp thấp tham dự việc đọc tụng kinh
sách như thế, lâu dần đã tạo thành tính
độc đặc, tính thần bí của giai cấp Bà la môn.
Pháp điển Ma nô còn dạy bảo nhân dân
rằng, ý thần muốn người Bà la môn làm
thủ lãnh của chúng sinh, do đó mà tạo
thành cái tình hình người Bà la môn thống

trị Ấn độ về cả hai mặt xã hội và tinh thần.
Những tệ đoan xã hội mà chế độ chủng
tính đã mang lại cho xã hội Ấn độ đại khái
có mấy điều như sau:
1. Do sự sai khác về chủng tính mà các
giai cấp trong xã hội không qua lại với nhau,
rất cách biệt, đã gây ra nhiều bất tiện trong
cuộc sống.
2. Giữa các giai cấp có các bức tường
ngăn cách rõ ràng, đã làm trở ngại cho sự
phát triển ý thức dân tộc một cách nghiêm
trọng.
3. Phủ nhận sự bình đẳng căn bản của
loài người, người ở giai tầng cao không nhận
người giai tầng thấp là người đồng dạng với
mình, rất xa cách với tư tưởng dân chủ ngày
nay.
4. Người giai cấp thấp chuyên làm các
việc ti tiện, nên tư cách càng ti tiện.
5. Mỗi giai cấp đều hình thành một tổ
chức bền chắc, rất khó mà phá vỡ được
bức tường giai cấp, những phần tử trong
các bức tường ấy rất khó mà đồng tình với
những người bên ngoài, cho nên không dễ
gì hình thành một ý thức đồng bào rộng
rãi.
6. Chức nghiệp cha truyền con nối,
không có cách nào phối hợp được với nhu
cầu văn minh vật chất hiện đại.
7. Mỗi giai cấp đều có tiêu chuẩn luật
pháp và hành vi riêng, ở giai cấp này là
phải, ở giai cấp kia là không phải, trở ngại
nghiêm trọng cho toàn cõi Ấn độ có được
một quan niệm đạo đức và chuẩn tắc luật
pháp phổ biến. Vì thế, chế độ chủng tính
là chướng ngại lớn nhất cho việc hiện đại
hóa dân tộc Ấn độ.
Tôn giáo duy trì chế độ chủng tính là

Bà la môn giáo và Ấn độ giáo. Phật giáo thì
phản đối chế độ này và đề xướng chủ nghĩa
bình đẳng, đức Phật phủ nhận tính tuyệt
đối của chủng tính, tôn trọng lí tưởng thực
tiễn của nhân loại. Nhưng lí tưởng ấy chỉ
thực hiện được trong phạm vi giáo đoàn,
chứ không có cách nào làm biến đổi được
xã hội Ấn độ mà vốn thành khuôn cứng
nhắc, cho nên cuối cùng Phật giáo đã bị
đẩy ra khỏi bản địa Ấn độ. Kì na giáo thì
thỏa hiệp với chế độ chủng tính, cho nên
vẫn còn tồn tại được đến ngày nay. Khi
Hồi giáo xâm lược, chỉ giải trừ được chế độ
CHỦNG TÍNH CHẾ ĐỘ

C
1015
chủng tính ở một số địa phương. Cho mãi
đến cận đại, La ma nan đà thuộc phái Tì
thấp nô trong Ấn độ giáo, cũng phủ nhận
chế độ chủng tính và đề cao nhân loại bình
đẳng. Kế đó, các nhà Ấn độ giáo cải cách,
như Khách tỉ nhĩ, Na na khắc v.v... đều
phản đối chế độ chủng tính, nhưng vẫn
chưa triệt để thay đổi được xã hội Ấn độ.
Về sau, bị tư tưởng dân chủ phương tây
xung kích, các tổ chức Phạm giáo hội (1828)
lần lượt được thành lập, dốc sức vào việc
vận động cải cách tôn giáo và xã hội.
Sau khi Ấn độ được độc lập, năm 1950,
chính phủ Ấn công bố Hiến pháp, qui định
hủy bỏ chế độ chủng tính, tuyên cáo người
ta sinh ra đều bình đẳng. Thêm vào đó,
nhờ sự phát triển công nghiệp hóa, giáo
dục phổ cập và sự thực thi những chính
sách xã hội, trên bề mặt, sự phân biệt các
giai cấp đã giảm nhiều. Nhưng trong các
vấn đề thực tế, như chức nghiệp, hôn nhân,
sự xuất thân của cá nhân, địa vị xã hội v.v...
thì chế độ chủng tính vẫn còn được coi
trọng, vẫn y nhiên ảnh hưởng đến lòng
người. Đến nay, giai cấp Bà la môn vẫn
nắm chặt đặc quyền của họ; chủng tộc Lạp
cơ phổ đặc (Rajputs) ở miền tây Ấn độ, giai
cấp địa chủ cũng cố thủ giai cấp Sát đế lị
vương hầu vũ sĩ của họ. Thông thường,
những người thương nghiệp vẫn là đại biểu
cho giai cấp Phệ xá; và ngoài chủng tính ra,
giai cấp thấp vẫn còn bị coi là những tiện
dân không thể tiếp xúc; tại các vùng nông
thôn, những tiện dân vẫn thường bị bách
hại, tạo nên vô số vấn đề xã hội. Thánh

Cam địa quan tâm đến nỗi thống khổ của
tiện dân, đã gọi họ là “Cáp lí thần chi dân”
(Harijan), cực lực xóa bỏ sự phân biệt đối
xử đối với tiện dân.
Giai cấp Thủ đà la cũng tự đứng lên
vận động giải phóng, nhưng gặp rất nhiều
khó khăn. Vì họ không được vào các đền
thờ của Ấn độ giáo, nên không có quyền
được sự cứu độ của tôn giáo, vì thế, ông An
bồi khắc, vốn xuất thân từ tiện dân, mới
đứng lên hô hào cải tín sang Phật giáo. Ngày
nay, chủ nghĩa bình đẳng vô sai biệt của
Phật giáo trở thành tôn chỉ cho cuộc vận
động phục hưng Phật giáo tại Ấn độ, đây
cũng là lí tưởng cuối cùng của giai cấp tiện
dân vận động giải phóng toàn diện để đánh
đổ chế độ chủng tính. [X. kinh Tạp a hàm
Q.20; Trung a hàm Q.30 kinh Ưu ba li,
Q.39 kinh Bà la bà đường; Trường a hàm
Q.6 kinh Tiểu duyên; kinh Tăng nhất a
hàm Q.21; kinh Bạch y kim chàng nhị Bà
la môn duyên khởi Q.hạ; kinh Đại ban niết
bàn (bản Bắc) Q.23; Đại đường tây vực kí
Q.2; Thích thị yếu lãm Q.thượng; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.1; Ấn độ sử cương
đệ nhị chương (Lí chí thuần); P. Deussen:
Allgemeine Geschichte der philosophie, Bd.
I. Abteilung, I; É. Sénart: Les Castes dans
L’Inde; Will Durant : Our Oriental Haritage
(India and Her Neighbors)]. (xt. Tứ Tính).
CHỦNG TRÍ
Nói tắt của Nhất thiết chủng trí. Tức
là trí tuệ của Phật biết rõ hết thảy mọi
thứ, mọi loại pháp. Cứ theo luận Đại trí
độ quyển 27 chép, thì duy chỉ Phật có nhất
thiết chủng trí, Thanh văn, Duyên giác
chỉ có nhất thiết trí. Cứ theo Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết quyển 1 nói,

thì bậc giác ngộ đầy đủ mười hiệu Thế
tôn, Thiên nhân sư, Điều ngự trượng phu,
A la hán v.v... đạt đến Chủng trí viên
minh. Lại Phật chứng được Nhất thiết
chủng trí mà đại giác tròn đầy, gọi là Chủng
giác. Đại banniết bàn kinh sớ quyển 33
(Đại 38, 228 hạ), nói: “Như lai đã đến
Chủng giác mà còn có chín não, huống
chi là Bồ tát!” [X. Pháp hoa văn cú Q.7
phần dưới; Thiền uyển thanh qui Q.9 Sa
di thụ giới văn].
CHỦNG TRÍ

C
1016
CHỦNG TRÍ HOÀN NIÊN
Khi giải thích thí dụ “Cha trẻ con già”
trong phẩm Dũng xuất của kinh Pháp hoa,
tổ thứ 9 tông Thiên thai là Trạm nhiên đã
tạm thời giả đặt ra cái tên thuốc Chủng trí
hoàn niên (giống trí trẻ lại) để hiển bày lí
của “Hai môn Bản, Tích”. Bản, chỉ Phật
gốc vốn đã thành từ lâu lắm rồi; Tích, chỉ
Phật Thích ca mới gần đây chứng ngộ thành
đạo tại thành Già da. Trong các kinh luận
nghi chép khi đức Phật nói pháp, Ngài cho
đại chúng biết là Ngài đã chứng đạo thành
Phật từ xa xưa lâu lắm và đã giáo hóa vô
lượng chúng Bồ tát, rồi từ đó đến nay, đã
qua năm trăm kiếp chấm bụi, lại một lần
nữa, ngồi dưới cây Bồ đề ở thành Già da
mà chứng Chính đẳng giác. Về việc này,
trong phẩm Dũng xuất kinh Pháp hoa ghi
chép rất tường tận. Trong kinh còn nói,
khi đức Thế tôn tuyên thuyết kinh Pháp
hoa, thì có vô lượng trăm nghìn muôn ức
Bồ tát, cùng một lúc, từ dưới đất hiện lên,
đức Thế tôn bèn nói với đại chúng rằng,
các chúng Bồ tát ấy là những người đã được
Ngài giáo hóa trong đời quá khứ cách nay
đã lâu xa lắm. Đại chúng trong pháp hội,
nghe đức Thế tôn nói thế, tâm đều sinh
ngờ và bạch Phật rằng (Đại 9, 41 hạ): “Bạch
Thế tôn! Việc này đời khó tin lắm. Ví như
có người sắc diện tươi tắn, mái tóc đen mượt,
tuổi hai mươi lăm, lại chỉ người trăm tuổi
và bảo đó là con của ta, người trăm tuổi
cũng chỉ vào người thiếu niên mà bảo đây
là cha tôi, đã sinh nuôi tôi. Việc ấy thật khó
tin! Phật cũng vậy, được đạo thực chưa bao

lâu, (...) làm sao làm được việc công đức
lớn như thế ?”.
Sự tích trên đây được các tông phái bàn
luận rất nhiều, dần dần triển khai thành
giáo thuyết Bản môn, Tích môn, mà đặc
biệt tông Thiên thai rất coi trọng. Bởi vì
tông Thiên thai lấy kinh Pháp hoa làm
“Tông kinh”, trong Năm thời tám giáo mà
tông này phán lập, đem hai mươi tám phẩm
trong kinh Pháp hoa phân biệt mười bốn
phẩm trước là Tích môn ., mười bốn
phẩm sau là Bản môn ., bảo toàn bộ
giáo pháp mà Phật Thích ca nói trong
khoảng hơn bốn mươi năm sau khi thành
đạo là thuộc Tích môn và chia ra làm năm
thời, bốn thời trước là Hoa nghiêm, A hàm,
Phương đẳng, Bát nhã và thời thứ năm là
thời Pháp hoa. Còn Bản môn là do Phật
Tích môn mới thành gần đây, đã thị hiện
nơi đời, tất dễ khiến người đời chấp trước
Phật gần, mà lầm cho rằng từ xưa tới nay
chỉ có đức Phật này ra đời, chứ không biết
đức Phật vốn đã chứng thành Chính giác
từ lâu (Phật gốc), mà Phật bây giờ đây chỉ là
Phật mới chứng thành (Phật thị hiện). Để
đánh tan sự nghi ngờ và “chấp gần” ấy, đức
Thế tôn đặc biệt tuyên bố cho đại chúng
biết là Ngài đã thực chứng đạo thành Phật
từ lâu xa rồi, đồng thời, khiến các chúng
Bồ tát đã được giáo hóa ở thời quá khứ xa
xưa ấy xuất hiện trước mọi người để họ khế
nhập lí mầu nhiệm của Bản, Tích. Tuy
nhiên, mọi người vẫn chấp trước nơi Tích
gần mà mê muội về Bản xa, cho nên, Bồ
tát Di lặc mới thay đại chúng dãi bày lại
mối nghi hoặc ấy. Đức Thế tôn nhân đó
mà nói về thọ lượng của Như lai chẳng thể
nghĩ bàn. Để giải thích thí dụ “Cha trẻ con

già” được ghi trong kinh văn, sư Trạm nhiên
bèn đặt ra tên thuốc này, bảo rằng đức
Thích ca ở thời quá khứ xa xưa đã dùng
linh dược Chủng trí hoàn niên, cho nên
có hiệu quả trẻ lại, cũng như một thiếu niên
sắc diện tươi tắn, mái tóc đen mượt là cái
tướng trẻ Thùy tích hiện ra ngày nay, đó là
nguyên ủy của “Cha già mà như trẻ”. Còn
vô lượng Bồ tát từ dưới đất hiện lên cũng
là thường trụ bất tử, tuy là đệ tử đời trước
của Phật gốc, tích chứa vô lượng công đức
CHỦNG TRÍ HOÀN NIÊN

C
1017
tinh tiến và tuổi thọ vô lượng kiếp, nhưng
đối với Phật Thích ca mới thành ngày nay,
vẫn chỉ là “Chúng được giáo hóa”, vẫn cung
kính cúng dường, cũng như những người
con tóc bạc da nhăn, đó là nguyên ủy của
“Con trẻ mà như già” vậy.
Pháp hoa văn cú kí quyển 9 (Đại 34,
323 trung), nói : “Sự có bản tích, lí không
sớm chiều, người lầm mê lí mà mờ bản tích.
(...) Nhưng bản đệ tử thì biết rõ tích gần,
mà tích đệ tử thì mê bản xa; để phá trừ
chấp gần, nên phải triệu hồi xưa mà chỉ
bày cho nay biết”. [X. kinh Pháp hoa phẩm
Thọ lượng; Chú Duy ma kinh tự (Tăng
triệu); Pháp hoa cửu triệt Q.7 phần đầu].
(xt. Bản Tích Nhị Môn).
CHỦNG TỬ
Phạm,Pàli: bìja.
I. Chủng tử. Cũng như các loài mễ cốc
do nơi hạt giống mà sinh, tất cả các hiện
tượng sắc pháp (vật chất) và tâm pháp (tinh
thần) cũng có hạt nhân sản sinh, hạt nhân
ấy gọi là Chủng tử. Hạt giống của các loài
mễ cốc gọi là Ngoại chủng (giống ngoài);
đối lại với hạt giống ngoài, tông Duy thức
đem chủng tử nhiếp vào trong thức A lại
da mà gọi là Nội chủng (giống bên trong).
Hạt giống bên trong chỉ cái công năng sinh
quả (tác dụng sinh quả) của chúng là các
pháp hiện hành (các hiện tượng hiển hiện
trước mắt) được huân tập (xông ướp) trong
thức A lại da mà hình thành một tập tính
đặc thù, vì thế còn gọi là Tập khí hoặc Dư
tập.
Thuyết chủng tử, nguyên là một loại thí

dụ, thấy trước hết trong kinh Tạp a hàm.
Trong Phật giáo bộ phái, Hóa địa bộ cũng
nói, ở trong thức “Cùng sinh tử uẩn” thường
có chứa hạt giống của sắc pháp và tâm pháp;
về điểm này, Kinh lượng bộ cho rằng sắc
pháp và tâm pháp làm hạt giống lẫn nhau
và có đủ tính chất cái nọ huân cái kia, cho
nên chủ trương thuyết “Sắc tâm hỗ huân”
(vật, tâm xông ướp lẫn nhau). Trong luận
Du già sư địa, thức A lại da được lập làm
“Chủng tử thức”, và bảo thức này có khả
năng sinh ra hết thảy các pháp sắc, tâm,
thiện, ác và có chứa hết thảy hạt giống.
Danh từ “Chủng tử” sau trở thành một
thuật ngữ trọng yếu của Duy thức học Đại
thừa. Cứ theo luận Thành duy thức quyển
2 nói, thì trong thức A lại da, có thể cùng
một lúc sinh khởi các pháp hiện hành bảy
chuyển, và có đủ công năng khiến cho các
hạt giống trước sau nối tiếp không dứt. Tức
những cái có công năng sinh ra tất cả các
pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi v.v... đều gọi
là chủng tử. Cũng như hạt giống của thực
vật, có đủ khả năng tính sản sinh hết thảy
hiện tượng. Trong thức A lại da, chủng tử
là nhân, là tác dụng, thức A lại da là quả, là
bản thể. Nhưng chủng tử tự thân chẳng
phải là một khách thể, mà là một tác dụng
tinh thần thuần túy.
Đứng về phương diện loại biệt mà nói,
thì chủng tử có thể chia làm hai loại:
1. Loại có khả năng sản sinh các hiện
tượng (mê giới của chúng sinh), gọi là Hữu
lậu chủng tử.
2. Loại là nhân sinh ra Bồ đề, gọi là Vô
lậu chủng tử.
Hữu lậu chủng tử lại có thể chia làm
hai loại:

a. Loại có thể sinh ra các hiện tượng
đồng loại với chủng tử, gọi là Danh ngôn
chủng tử, Đẳng lưu chủng tử, Đẳng lưu tập
khí.
b. Loại giúp đỡ chủng tử Danh ngôn để
do nghiệp thiện ác mà sản sinh tác dụng dị
thục (tức có đủ công năng sản sinh quả
hữu lậu trong tương lai), gọi là Nghiệp
chủng tử, Dị thục chủng tử, Hữu chi tập
khí, Dị thục tập khí.
Trên đây, chủng tử Danh ngôn là chủng
CHỦNG TỬ

C
1018
tử “Thân nhân duyên” của hết thảy các
pháp, là hạt giống lấy danh ngôn làm duyên
mà được huân thành, còn được chia làm
hai loại là Biểu nghĩa danh ngôn và Hiển
cảnh danh ngôn. Chủng tử Biểu nghĩa danh
ngôn, là trong danh ngôn (danh, cú, văn),
giải thích rõ ràng nghĩa của các pháp; thức
thứ sáu tức duyên theo danh ngôn này, tùy
nơi âm thanh nói năng mà biểu hiện ra
tướng trạng của tất cả các pháp, do đó mà
huân thành chủng tử. Chủng tử Hiển cảnh
danh ngôn, duyên với Kiến phần của bảy
thức trước (tác dụng nhận thức tướng trạng
các pháp) làm cảnh, theo duyên mà huân
thành chủng tử. Nếu dựa vào tình hình
hiện hành thụ dụng mà nói, thì chủng tử
Danh ngôn còn có hai thứ là Cộng tướng
và Bất cộng tướng. Cộng tướng danh ngôn
chủng tử, như mặt trời mặt trăng, tinh tú,
sông núi, đất liền v.v... đều có thể mình
người cùng chung thụ dụng, là cộng tướng;
những chủng tử có khả năng khởi sinh ra
loại cảnh giới cộng tướng ấy, đều gọi là Cộng
tướng danh ngôn chủng tử. Còn Tự tướng
danh ngôn chủng tử thì chẳng hạn thân
thể của mỗi người, chỉ có thể một mình
người ấy thụ dụng; những chủng tử có khả
năng biến hiện các tự tướng ấy, gọi là Tự
tướng danh ngôn chủng tử. Lại đứng về
phương diện tác dụng mà nói, thì Cộng
tướng và Bất cộng tướng danh ngôn chủng
tử đều nhờ Cộng nghiệp và Bất cộng nghiệp
chủng tử trợ giúp mới có thể chiêu cảm
tướng của chúng, tức Cộng nghiệp chủng
tử trợ giúp Cộng tướng chủng tử, mới có

thể chiêu cảm cộng tướng; Bất cộng nghiệp
chủng tử trợ giúp Bất cộng tướng chủng tử,
mới có thể chiêu cảm Bất cộng tướng. Theo
đó có thể biết, tông nghĩa của Duy thức Đại
thừa, bảo rằng bất luận là y báo hay chính
báo, hết thảy muôn pháp đều do chủng tử
biến hiện.
Lại cứ theo luận Thành duy thức quyển
2, Nhiếp đại thừa luận thích quyển 2 (bản
dịch đời Lương) nói, thì chủng tử có đủ sáu
điều kiện, gọi là Chủng tử lục nghĩa:
1. Sát na diệt, vì là vô thường nên có
sinh diệt biến hóa.
2. Quả câu hữu, quả là thức và căn.
Thức và căn cùng dấy lên một lúc, không
rời nhau.
3. Hằng tùy chuyển, khi thức dấy lên
thì chủng tử cũng theo đó mà chuyển động,
không có gián cách.
4. Tính quyết định, những tính thiện,
ác mà thức duyên theo, tất có nhân quả,
mà không xen tạp, thí dụ như thức mắt
duyên theo cảnh xấu xa thì thành pháp xấu
xa chứ không thể thành pháp tốt lành được.
5. Đãi chúng duyên, thức chẳng phải
một nhân mà sinh, tất phải nhờ (chờ đợi
đãi) các duyên bên ngoài mới có thể sinh
hiện hành.
6. Dẫn tự quả, sắc (vật chất) và tâm đều
tự dẫn sinh tự quả, sắc pháp do chủng tử
của sắc pháp sinh ra, tâm pháp do chủng
tử tâm pháp sinh ra, quyết không xen tạp
lẫn lộn mà thành.
Đến như tình hình sinh khởi của chủng
tử, thì theo các loại chủ trương xưa nay, có
thể qui nạp làm ba thuyết:
1. Bản hữu thuyết, chủ trương của sư
Hộ nguyệt, gọi là “Bản hữu gia”.

2. Tân huân thuyết, chủ trương của sư
Nan đà, sư Thắng quân, gọi là “Tân huân
gia”.
3. Tân cựu hợp sinh thuyết, chủ trương
của sư Hộ pháp, gọi là “Tân cựu hợp sinh
gia”.
Tông Duy thức lấy thuyết thứ ba làm
thuyết chính, tức thừa nhận chủng tử có
hai loại:
1. Bản hữu chủng tử, tức từ vô thủy
đến nay, Chủng tử tiên thiên đã tồn tại trong
thức A lại da, cũng gọi là Bản tính trụ
chủng.
CHỦNG TỬ

C
1019
2. Tân huân chủng tử, tức là chủng tử
hậu thiên do các pháp hiện hành mà huân
tập thành, cũng gọi là Tập sở thành chủng.
Sự phát sinh của các pháp, trừ trường
hợp trí vô lậu ở sát na đầu tiên vào “Kiến
đạo” là chỉ do bản hữu vô lậu chủng tử
sinh khởi, còn ngoài ra tất cả các pháp khác,
không một pháp nào không do cả hai loại
chủng tử bản hữu và tân luân hòa hợp mà
sinh. Bởi vì, theo tông Duy thức, trong quan
hệ “Chủng tử” biến hiện thành “các pháp”,
thuyết trọng yếu nhất là: do “ba pháp” cấu
thành nhân quả “hai lớp”. Ba pháp là chỉ
“Chủng tử năng sinh” (bản hữu chủng tử),
“hiện hành sở sinh”, và “Tân huân sở
huân” (tân huân chủng tử). Nhân quả hai
lớp, là chỉ “chủng tử sinh hiện hành”,“hiện
hành huân nhân chủng tử”. Ba pháp ấy
cùng một lúc đắp đổi nhau thành hai lớp
quả, tức một chủng tử trong cùng một
khoảng sát na đã là cái “nhân hiện hành”,
thì cũng là cái “quả chủng tử” của sát na
sau, cho nên cũng có thế gọi là “chủng tử
sinh chủng tử”. Đương khi các duyên sắc,
tâm hòa hợp, thì chủng tử trong thức A lại
da, ngay lúc đó, tất sản sinh một loại hiện
tượng nào đó ở ngoại giới, đó tức là “Sinh
khởi hiện hành”; trong cùng một sát na,
pháp hiện hành tất lại tùy sự ứng hợp mà
huân chủng tử, đó tức là “Hiện hành huân
chủng tử”. Đứng về phương diện tám thức
mà bàn, thì chủng tử do thức thứ tám nắm
giữ là nhân, sinh ra bảy chuyển thức mắt,
tai v.v... ; cùng một sát na, pháp hiện hành
của bảy chuyển thức cũng là nhân, sinh

khởi chủng tử của thức thứ tám, do đó mà
có thuyết “Bảy chuyển, tám thức làm nhân
quả cho nhau”.
Ngoài ra, tông Duy thức còn một tông
nghĩa khác nữa, đó là thuyết “Ngũ tính các
biệt”, tức chủ trương cho rằng, hết thảy hữu
tình chúng sinh từ bản hữu đến nay tức đã
có đủ năm loại hình bất đồng là: Thanh
văn chủng tính, Độc giác chủng tính, Như
lai chủng tính, Bất định chủng tính, và Vô
tính hữu tình, mỗi mỗi khác nhau, mà
không thể chuyển biến thay đổi. Chủ trương
này rất mâu thuẫn với thuyết “Chúng sinh
tất hữu Phật tính” của các nhà Nhất thừa.
[X. kinh Giải thâm mật Q.2; luận Câu xá
Q.4, Q.5; luận Du già sư địa Q.5, Q.51, Q.52;
luận Hiển thức; luận Hiển dương thánh
giáo Q.17; Thành duy thức luận thuật kí
Q.7 phần cuối; Du già luận kí Q.13 phần
trên, Q.13 phần dưới].
II. Chủng tử. Trong Mật giáo, là chữ
Phạm biểu thị Phật, Bồ tát và chư tôn nói
chân ngôn. Là chữ mà các hành giả chân
ngôn quán chiếu khi tu phép quán Tự luân.
Còn gọi là Chủng tự, Chủng tử tự. Sở dĩ
gọi là Chủng tử là vì nó có ý “từ một chữ
có thể sinh ra nhiều chữ, và nhiều chữ lại
có thể thu nhiếp vào một chữ”. Cho nên
biết, danh từ “Chủng tử” hàm có các nghĩa
dẫn sinh, nhiếp trì. Chẳng hạn như hợp
mười chữ làm một câu, nếu lấy chữ thứ
nhất làm chủng tử, thì có thể dẫn sinh chín
chữ dưới có đủ trí quán, đồng thời, ý nghĩa
của chín chữ ấy cũng có thể nhiếp vào chữ
thứ nhất. Mật giáo dùng lí này mà chủ
trương nếu biết rõ một pháp, thì tức biết rõ
hết thảy pháp; nếu biết rõ một pháp không,
tức biết rõ hết thảy pháp không; nếu có thể

ở nơi một chữ mà chuyên chú quán xét, tu
các hành nguyện, thì có thể đều được viên
mãn hết thảy hành nguyện.
Nói cách phổ thông, thì chủng tử gồm
có ba nghĩa:
1. Liễu nhân nghĩa, ví như nhờ khói
mà biết được thể tính của lửa; nhờ quán
xét chữ chủng tử mà có thể biết rõ được trí
Phật.
2. Sinh nhân nghĩa, ví như do hạt giống
của các loại thực vật có thể sinh ra gốc rễ
cây cành hoa quả; do chủng tử có thể sinh
ra hình Tam muội da.
CHỦNG TỬ

C
1020
3. Bản hữu nghĩa, ý nói môn chữ tức là
nguồn gốc của các pháp, đầy đủ tính đức
bản lai và có thể làm thành khuôn phép.
Vì chủng tử có đủ ba nghĩa nói trên,
nên phần nhiều chư tôn Mật giáo lấy đó
làm biểu trưng.
Đứng về phương diện nguyên lai mà nói,
thì chủng tử của chư tôn có mấy loại sau
đây:
1. Tương đối thường thấy, phần nhiều
lấy chữ thứ nhất của chân ngôn, chẳng hạn
như chủng tử của Đại nhật Như lai tại Thai
tạng giới là , chủng tử của Nguyệt thiên
là , chủng tử của Thủy thiên là .
2. Lấy chữ giữa của chân ngôn làm chủng
tư, như chủng tử của Địa tạng.
3. Cũng lấy chữ sau cùng của chân ngôn
làm chủng tử, như chủng tử của Đại
nhật Như lai ở Kim cương giới, chủng tử
của Thích ca Như lai .
4. Lấy hiệu Phạm làm chủng tử, như
chủng tử của Văn thù, chủng tử của
Dược sư .
5. Lấy dụng ngữ tương ứng với bản thệ,
như chủng tử của Thánh quan âm, là
lấy từ chữ samantamukha (Phổ môn).
6. Lấy cả chân ngôn và hiệu Phạm, như
chủng tử của Phật A di đà.
Ngoài những chủng tử của mỗi vị tôn
khác nhau ra, còn có chủng tử chung cho
các vị tôn, gọi là Thông chủng tử, chẳng
hạn như năm bộ Kim cương, đều lấy chủng
tử của vị chủ tôn (Đại nhật, A súc, Bảo
sinh, Di đà, Bất không thành tựu) làm chủng
tử chung cho các bộ. Lại nữa, chủng tử chẳng

phải chỉ hạn ở chư tôn sử dụng, mà tất cả
pháp môn đều được kiến lập chủng tử.
Chẳng hạn như năm đại đều có chủng tử
của chúng: chủng tử của đất là (chữ a),
của nước là (chữ phọc), của lửa là (chữ
la), của gió là (chữ ha), của không là
(chữ khư).
Ngoài ra, mạn đồ la có viết chủng tử,
gọi là Chủng tử mạn đồ la; dùng chủng tử
để quán xét, thì còn gọi là Chủng tử quán.
Xưa nay đã có đem chủng tử của chư tôn
trong các kinh quĩ Mật giáo thu chép thành
Chư tôn chủng tử chân ngôn tập, Chủng
tử tập v.v... [X. Nhân vương kinh đạo tràng
niệm tụng nghi quĩ Q.hạ; Đại nhật kinh sớ
Q.1, Q.6. Q10, Q.14].
CHỦNG TỬ CA SA
Còn gọi là Chú tự ca sa, Chủng tử y.
Tức cắt một mảnh vải lụa dài hơn một
mét, rộng khoảng năm mươi phân, rồi viết
lên đó ba chữ chủng tử (a), (tông),
(hồng) tượng trưng ba áo, gấp đôi theo
đường dọc và khâu lại làm ca sa đơn giản
mà đeo ở cổ, đây gọi là Chủng tử ca sa. Các
tăng lữ Nhật bản thuộc tông phái Thiên
thai, Chân ngôn và Tu nghiệm đạo, khi đi
ra ngoài, thường dùng ca sa này, hoặc dùng
trong lúc làm các việc vặt ở trong nhà. Các
tăng lữ thuộc các tông phái khác cũng
thường đeo.
Cứ theo kinh Nhất tự Phật đính luân
vương quyển 1 chép, thì dùng hùng hoàng
viết chú lên vỏ cây hoa, bố thí cho các tỉ
khưu và tỉ khưu ni để đặt vào góc áo ca sa
mà đeo một cách cung kính. Thông thường
người ta bảo đây là căn cứ của Chủng tử ca
sa ở đời sau. [X. kinh Bi hoa Q.8 phẩm
Chư bồ tát bản thụ kí; luật Ma ha tăng kì

Q.38].
CHỦNG TỬ HOẶC
Đối lại với “Hiện hành hoặc ”.
Là hạt giống sinh ra hết thảy phiền não,
cũng tức là căn bản vô tri. Các nhà Duy
thức bảo hạt giống phiền não này bám sát
con người, mai phục tiềm tàng trong thức
A lại da, chờ cơ hội (nhân duyên) hiển hiện.
Còn Hiện hành hoặc là chỉ hai loại phiền
CHỦNG TỬ CA SA

C
1021
não chướng và sở tri chướng đã hiển hiện
rồi. [X. Thành duy thức luận thuật kí Q.4
phần đầu].
CHỦNG TỬ LỤC NGHĨA
Tông Duy thức bảo chủng tử của các
pháp đều có hai loại là Bản hữu và Thủy
khởi, và chủng tử phải có đủ sáu điều kiện
gọi là Chủng tử lục nghĩa. Cứ theo luận
Thành duy thức quyển 2, Nhiếp đại thừa
luận thích (bản dịch đời Lương) quyển 2
chép, thì sáu nghĩa là:
1. Sát na diệt nghĩa, tức là chủng tử của
các thức mắt tai mũi lưỡi thân và ý, một
niệm vừa mới sinh lại diệt ngay, lại sinh rồi
diệt, cứ như thế niệm niệm không ngừng,
đổi khác từng sát na.
2. Quả câu hữu nghĩa, quả tức là thức
với căn, nghĩa là thức và căn cùng khởi
một lúc, để thành lực dụng. Như khi nhãn
căn tiếp xúc với cảnh sắc, thì nhãn thức
duyên theo cảnh ấy ngay mà thấy rõ ràng
các thực cảnh. Tai mũi lưỡi thân ý cũng
thế.
3. Hằng tùy chuyển nghĩa, tức là khi
các thức mắt, tai ... dấy lên thì chủng tử
chuyển động theo. Như khi nhãn căn chạm
với cảnh sắc thì chủng tử nhãn thức theo
đó mà nối tiếp, không hề gián cách.
4. Tính quyết định nghĩa, tức là các thức
đều duyên theo ba tính thiện, ác và vô kí,
không xen lẫn. Như thức mắt duyên theo
cảnh xấu ác thì thành pháp xấu ác, chứ
không thể thành pháp tốt lành được; duyên
theo cảnh tốt lành thì thành pháp tốt lành,
chứ không thể thành pháp xấu ác được;

nếu duyên theo vô kí thì không thể thành
hai pháp tốt, xấu.
5. Đãi chúng duyên nghĩa, tức là chủng
tử của các thức chẳng phải duyên theo một
nhân mà sinh, phải chờ đủ duyên thì sau
mới thành tựu. Như chủng tử của thức mắt
phải được quang đãng (không bị bít lấp,
ngăn che), có ánh sáng, căn, cảnh v.v...
có đủ các duyên như thế mới hiển phát
được.
6. Dẫn tự quả nghĩa, tức là các thức đều
dẫn tự thể quả dụng riêng, chứ không lẫn
lộn sắc, tâm mà thành. Như khi nhãn căn
tiếp xúc với cảnh, thì nhãn thức duyên theo
cảnh thực trước mắt, chứ không lẫn với
thể riêng của âm thanh hay mùi thơm.
Luận Du già sưđịa quyển 5 bảo “nhân...”
có bảy tướng, tức pháp vô thường là nhân,
với tính khác là nhân và với tự tính sau là
nhân, sinh rồi chưa diệt là nhân, được
duyên khác là nhân, thành biến dị là nhân,
tương ứng với công năng là nhân, xứng
nhau thuận nhau là nhân. Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu quyển thượng
phần cuối, cho bảy tướng này tương đương
với sáu nghĩa của chủng tử được trình bày
ở trên. [X. Nhiếp đại thừa luận bản
Q.thượng; Nhiếp đại thừa luận Vô tính
thích Q.2; Nhiếp đại thừa luận Thế thân
thích Q.2; Thành duy thức luận thuật kí
Q.3 phần đầu; Thành duy thức luận liễu
nghĩa đăng Q.3; Thành duy thức luận diễn
bí Q.3 phần đầu].
CHỦNG TỬ SINH HIÊN HÀNH
Nói tắt là Chủng sinh hiện. Nghĩa là do
nơi “chủng tử” ở trong tâm thức người ta
mà phát sinh sự hiện hành của các pháp.
Tức là vô số chủng tử tồn tại trong thức

thứ tám (thức A lại da), sinh khởi bao nhiêu
là sự vật hiện ngay trước mắt; mà giữa
khoảng “chủng tử” và “hiện hành” là cùng
một sát na chứ không xen cách. [X. luận
Thành duy thức Q.2]. (xt. Chủng Tử).
CHÙY CHÂM
Tức cái khí cụ đánh lên để báo hiệu
CHÙY CHÂM

C
1022
cho chúng tăng chuẩn bị tề chỉnh đến họp
hội nơi Luật viện hoặc Thiền đường. Còn
gọi là Chùy tĩnh, Chùy đôn. Chùy, tức là
cái vồ để đánh; Châm, tức cái bảng gỗ nhỏ.
Chùy là cái vồ có tra cán gỗ ngắn, Châm là
cái bản gỗ, cả hai đều là hình tám góc, tượng
trưng tám phương của núi Tu di trong vũ
trụ quan Phật giáo.
Đánh chùy, còn gọi là đánh tĩnh. Phép
đánh tĩnh được chép trong Sắc tu bách
trượng thanh qui quyển 4 Lưỡng tự chương
Đông tự tri sự duy na điều (Đại 48, 1132
trung): “Mỗi ngày hai thời lên nhà Tăng,
đứng trước nhà đánh chuông, rời vị trí đi
vào nhà Tăng, đứng trước Thánh tăng, tay
trái dâng hương, lùi lại hai bước rưỡi, hỏi
han chắp tay rồi đến đứng bên cạnh chùy.
Trước hết xem tên vị thần kì hồi hướng
ngày hôm ấy, chuông trống dứt, đánh một
tiếng chùy. Chúng tăng mở bát xong, lại
đánh một tiếng chùy nữa, chắp tay mặc niệm
hồi hướng vị thần kì hôm ấy. Tay trái đặt
vào châm, nói rằng : “Xin đại chúng niệm
Thanh tịnh pháp thân Tì lô giá na Phật,
Viên mãn báo thân v.v...”, tay phải đánh
chùy, khi dứt tiếng niệm mới thôi, nhanh
chậm đúng phép”.
Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao
quyển hạ đoạn 4 (Đại 40,
146 trung), nói: “Trước hết,
Duy na đứng ngoài cửa, đầy
đủ uy nghi, từ bên cạnh cửa
đi vào rồi, đến đứng chắp
tay vào chỗ tay phải cầm

chùy lên, dặt dặt vào châm
rồi sau mới đánh một tiếng,
không được đánh mạnh
quá”. Phép đánh chùy còn
có cách đánh về phía bên
phải của mặt châm, gọi là Thuận chùy; đánh
phía bên trái, gọi là Nghịch chùy.
Còn về giờ giấc đánh chùy, thì ngoài
hai bữa cơm, cháo ra, phàm các việc trong
nhà tăng, như mở bát, niệm Phật, hiến cúng,
biến thực, thí tài, bạch chúng v.v... cũng
đều có cách đánh chùy. Lại Tri sự cáo lui,
lễ thỉnh Tri sự, Trụ trì nhập tự khai đường
thuyết pháp, cũng đều có đánh chùy. [X.
Sắc tu bách trượng thanh qui Q.8 Pháp
khí chương Chùy điều; Thiền uyển thanh
qui Q.1; Thiền lâm tượng khí tiên Bái khí
môn].
CHÙY DIÊP TƯỢNG
Còn gọi là Chùy diệp Phật, Áp xuất
tượng , Áp xuất Phật. Là một
phương pháp tạo tượng Phật. Tức là tượng
Phật được tạo bằng những tấm lá đồng
đàn mỏnggiống như tượng khắc nổi. Ngoài
những pho tượng Phật lớn dùng vào việc
thờ phụng lễ bái ra, người ta còn tạo các
pho tượng Phật nhỏ kiểu này để trong nhà
để trang trí. Ngày xưa phương pháp tạo
tượng Phật loại này cũng thịnh hành tại
các nước Tây vực. Lương cao tăng truyện
quyển 5 truyện Trúc đạo nhất chép,
khoảng năm Thái nguyên (376-396) đời
Đông Tấn, Đạo nhất ở chùa Gia tường
huyện Cối kê đã tạo một nghìn tượng bằng
lá vàng dàn mỏng. Cũng sách trên quyển
13 Thích pháp hiến truyện và Xuất tam
tạng kí tập quyển 12 chép, năm Nguyên
huy thứ 3 (475), Pháp hiến ở chùa Định

lâm thượng đến nước Vu điền, được tượng
bằng lá vàng dàn mỏng làm ở nước Cứu
tư.
CHUYẾT ĐỘ
Đối lại với “Xảo độ ”. Chỉ phép tế
độ vụng về trì độn, không rốt ráo, dùng để
phê bình phép quán của Tiểu thừa. Ma ha
chỉ quán quyển 3 phần trên (Đại 46, 23
hạ), nói: “Phép chỉ quán ấy tuy ra khỏi sống
Chùy Châm
CHÙY DIÊP TƯỢNG

C
1023
chết, nhưng là chuyết độ (tế độ vụng về),
diệt được sắc rơi vào không”.
CHUYẾT HỎA ĐỊNH
Là một phép tu định của Mật tông
thuộc Phật giáo Tây tạng. Tức là luyện
tập các tác dụng sinh lí, (như luyện khí,
mạch và điểm sáng...) để đạt được công
năng chống lại đói rét. Phái Ca nhĩ cư
cho đây là phép tu căn bản trong việc
truyền thừa đại pháp, cho nên phải dạy
dỗ và tu luyện. Cứ theo truyền thuyết thì
Mật lặc nhật ba của phái Ca nhĩ cư đã tu
phép Chuyết hỏa định mà được thành
tựu.
CHƯ ÁC MẠC TÁC
Có nghĩa là không làm tất cả việc ác.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 1 phẩm
Tựa (Đại 2, 551 thượng), nói : “Không làm
các việc ác, làm tất cả việc thiện, giữ ý
mình trong sạch, đó là lời Phật dạy”. [X.
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.14; luận Đại
trí độ Q.18]. (xt. Thất Phật Thông Giới
Kệ).
CHƯ BA LA MẬT
Tức gọi chung sáu ba la mật và mười ba
la mật. Sáu ba la mật là Bố thí ba la mật,
Trì giới ba la mật, Nhẫn nhục ba la mật,
Tinh tiến ba la mật, Định ba la mật và Trí
tuệ ba la mật, là sáu pháp của Bồ tát tu
hành được liệt kê trong Pháp giới thứ đệ
quyển 10. Còn mười ba la mật là các pháp
tu hành của Bồ tát Thập địa được ghi trong
luận Thành duy thức quyển 9, ngoài sáu
pháp kể trên ra, còn thêm bốn pháp nữa là
Phương tiện ba la mật, Nguyện ba la mật,

Lực ba la mật và Trí ba la mật. (xt. Thập Ba
La Mật, Lục Ba La Mật).
CHƯ BA LA MẬT Y QUẢ
Y quả, các hành nương tựa trước, dấy
lên sau, hoặc nương vào nhau mà được lớn
thêm, cũng tức là quả nương tựa nhau. Là
một trong mười thứ công đức mà Bồ tát
thu đạt được khi tu hành theo Bồ tát thừa.
Tức là công đức rốt ráo của Bồ tát khi tu
các pháp Ba la mật Bố thí, Trì giới, Tinh
tiến v.v...; vì các Ba la mật nương vào nhau
mà khởi, hoặc thêm lớn cho nhau, cho nên
có tên gọi như trên. (xt. Thập Chủng Y
Quả).
CHƯ BẢO HÀNG THỤ
Các hàng cây báu. Kinh A di đà chép,
khi ngọn gió hiu hiu thổi, thì các hàng cây
báu ở cõi Tịnh độ cực lạc, hay phát ra
những thứ âm thanh du dương mầu nhiệm,
như trăm nghìn thứ âm nhạc cùng trỗi
dậy, khiến những người nghe sinh khởi
lòng kính tin đối với Phật pháp tăng tam
bảo.
CHƯ CĂN
Chỉ năm căn mắt tai mũi lưỡi thân.
Hoặc là năm căn tin tưởng, siêng năng,
nhớ nghĩ, định tâm, trí tuệ. Cũng chỉ chung
hết thảy thiện căn. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Xuất diệu phẩm Hoạch
yếu].
CHƯ CĂN CỤ TÚC NGUYÊN
Là nguyện thứ bốn mươi mốt trong bốn
mươi tám nguyện của Phật A di đà. Cũng
gọi là Cụ túc chư căn nguyện. Nguyện rằng
bất cứ ai niệm danh hiệu của Phật A di đà,
đều được nhờ công đức của Phật mà đầy
đủ các thiện căn.
CHƯ CĂN CỤ TÚC NGUYÊN

C
1024
CHƯ CĂN THẮNG LIÊT TRÍ LỰC
Phạm:indriya-paràpara-jĩàna-bala.
Là một trong mười lực của Như lai. Còn
gọi là Căn thượng hạ trí lực. Như lai có đủ
mười thứ trí lực, trong đó, Chư căn thắng
liệt trí lực tức là cái sức trí tuệ của Như lai
có khả năng biết rõ hết một cách như thực
tất cả căn cơ trên dưới hơn kém của chúng
sinh. (xt. Thập Lực).
CHƯ CHẤP
Chỉ chín chấp (chín diệu). Tức là mặt
trời, mặt trăng, sao hỏa, sao thủy, sao mộc,
sao kim, sao thổ, sao la hầu, sao kế đô, nói
gộp lại là chín chấp. [X. Đại nhật kinh sớ
Q.4].
CHƯ DUYÊN
Duyên, chỉ nhân duyên. Chư duyên,
gọi chung hết thảy nhân duyên của thế
giới hiện tượng. Trăm nghìn vạn triệu
hương, sắc của cõi đời, đều là những cái
mà tâm thức chúng ta vin theo; như lưỡi
nếm mùi vị mà biết đắng, cay, mặn, lạt.
Nhưng theo nghĩa thực của Đại thừa, thì
các duyên đều là do tâm thức biến hiện
cả.
CHƯ ĐỨC PHÚC ĐIỀN KINH
Có một quyển. Nói tắt là Phúc điền kinh,
Chư phúc điền kinh. Do các sư Pháp lập,
Pháp cự đời Tây Tấn dịch chung. Thu vào
Đại chính tạng tập 16. Nội dung ghi chép
việc Đế thích hỏi về ruộng phúc, Phật bèn
nói năm tịnh đức, bảy pháp, bảo rằng năm
tịnh đức phát tâm lìa tục là ruộng phúc, lại
nói bảy pháp kiến lập chùa Phật, phòng
tăng là ruộng phúc.

CHƯ GIA GIÁO TƯỚNG ĐỒNG DỊ TẬP
Có một quyển. Do sư Viên trân thuộc
tông Thiên thai Nhật bản soạn. Còn gọi là
Cam lộ tập. Thu vào Đại chính tạng tập
74. Là sách so sánh giáo tướng dị đồng của
các tông và thuyết minh tóm tắt về vấn đề
này. Nếu theo sự khác nhau về giáo tướng,
thì nguyên có hai mươi lăm nhà, nhưng
trong sách này, soạn giả chỉ liệt cử có mười
nhà là: Tam pháp luân nhị tạng giáo của
Cát tạng đời Tùy, Tứ giáo của Nguyên hiểu
nước Tân la đời Đường, Ngũ giáo của Pháp
tạng, Tứ giáo của Huệ uyển, Tam thời giáo
của Biến học, Ngũ thời giáo của Thất bảo,
Thất giai ngũ thời thuyết của Lưu cầu, Ngũ
thời bát giáo của Thiên thai Trí giả, Ngũ
thời giáo của Thượng cung Thái tử Nhật
bản, Nhị chủng giáo của Từ giác ở Duệ sơn
v.v...
CHƯ GIA TÔNG PHÁI
Có một quyển. Do Thủ nhất Không
thành đời Thanh biên soạn. Được in gộp
làm một với “Phật tổ tâm đăng” (không rõ
tác giả) và ấn hành vào năm Quang tự 16
(1890). Còn gọi là Tông giáo luật chư gia
diễn phái. Thu vào Vạn tục tạng tập 150.
Nội dung sách này bao quát nguồn dòng
của năm nhà Lâm tế, Qui ngưỡng, Động
sơn, Vân môn, Pháp nhãn, cho đến các tông
phái dưới Thiên hoàng, Thiên thai giáo quán,
Hoa nghiêm Hiền thủ giáo, Nam sơn Luật
phái, và có thêm các phái mà pháp hệ truyền
thừa không được rõ. Toàn văn bao hàm các
kệ tụng đơn giản trong sáng của các Thiền
sư, thuật rõ nguồn dòng truyền thừa của
các tông. Ở cuối quyển có chép phụ một
thiên “Tố tra Tây tạng Lạt ma lai nguyên”
(tìm xét nguồn gốc của Lạt ma Tây tạng trở

về trước) trích từ Thánh vũ kí quyển 5. CHƯ CĂN THẮNG LIÊT TRÍ LỰC

C
1025
CHƯ GIÁO QUYẾT ĐỊNH DANH NGHĨA LUẬN
Có một quyển. Bồ tát Từ thị viết, sư
Thí hộ đời Tống dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 32. Nội dung sách này giải thích
nghĩa chân thực của những chữ căn bản
trong các giáo, như mở bày nghĩa sâu kín
của các chữ Án, chữ Hồng v.v... Nếu hành
giả biết rõ nghĩa như thực của các chữ, và
do quán xét kĩ muôn pháp mà an trụ nơi
chính niệm, thì có thể đạt đến cảnh giới
đại Niết bàn yên vui.
CHƯ HÀNH
I. Chư hành. Chỉ hết thảy pháp hữu
vi. Hành (Phạm: saôskàra, Pàli:
saíkhàra), tức là những cái do nhân duyên
hòa hợp mà được tạo ra. Trong Phật giáo
căn bản, Chư hành đồng nghĩa với “Nhất
thiết”, “Chư pháp”. Nhưng Phật giáo bộ phái
thì cho Chư hành chỉ cho các pháp hữu vi
thôi, còn “Nhất thiết”, “Chư pháp”, không
những chỉ là pháp hữu vi, mà còn chỉ cho
cả các pháp vô vi nữa. Các pháp hữu vi do
nhân duyên hình thành chẳng phải là vĩnh
viễn bất biến, mà luôn luôn biến hóa lưu
động (tức vô thường), cho nên bảo là Chư
hành vô thường. Kệ vô thường được ghi
trong kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 14,
“Chư hành vô thường” là câu đầu. Chư
hành vô thường là một trong ba Pháp ấn,
là tư tưởng căn bản của Phật giáo. [X. luận
Câu xá Q.22; Trung luận phẩm Quán hành;
Pháp hoa huyền nghĩa Q.10].
II. Chư hành. Chỉ các hành vi tốt lành
của thân, khẩu, ý tu tập để đạt đến Bồ đề.
Cũng gọi là Vạn hạnh. Hành (Phạm:caryà,

Pàli cariyà), là nghĩa động tác, hành vi.
Trong Tịnh độ giáo, ngoài thiện hành xưng
danh niệm Phật ra, các thiện hành khác
gọi là Chư hành, cũng gọi là Định tán chư
hành, Dư hành. Và gọi những người tu Chư
hành mà được vãng sinh Cực lạc là Chư
hành vãng sinh. Trong các tông phái Tịnh
độ Nhật Bản, cũng có thuyết chủ trương
chân ý bản nguyện của Phật A di đà là ở
nơi Chư hành vãng sinh, gọi là Chư hành
bản nguyện nghĩa; còn thuyết chủ trương
nếu chỉ nương vào Chư hành thì không có
cách nào được vãng sinh, gọi là Chư hành
bất sinh nghĩa. [X. luận Thích tịnh độ quần
nghi Q.4; An lạc tập Q.hạ].
CHƯ HÀNH BẢN NGUYÊN
Có nghĩa là ngoài việc niệm Phật ra, lấy
Chư hành vạn thiện làm bản nguyện. Danh
từ này có xuất xứ từ cuốn sách Niệm Phật
bản nguyện nghĩa của Trường tây, vị tăng
thuộc tông Tịnh độ Nhật bản. Chư hành
và Niệm Phật đều là thệ nguyện của Phật
A di đà và coi đó là nhân hành vãng
sinh của chúng sinh. Niệm Phật vãng sinh,
lấy nguyện thứ mười tám trong bốn mươi
tám nguyện của Phật làm cơ sở. Còn Chư
hành vãng sinh thì nương nơi nguyện thứ
mười chín tu các công đức và nguyện thứ
hai mươi trồng các gốc đức mà thành.
CHƯ HÀNH HỮU VI KINH
Phạm :Anityatà-sùtra. Có một quyển.
Do sư Pháp thiên đời Tống dịch. Thu vào
Đại chính tạng tập 17. Nội dung ghi chép
lời nói pháp của đức Phật trong vườn Cấp
cô độc về sự vô thường biến thiên của hết
thảy các hành, cho đến bản thân đức Phật
cũng phải vứt bỏ cái thân thịt giả dối này.
CHƯ HÀNH VÃNG SINH

Do tông Tịnh độ lập ra. Có nghĩa là
ngoài việc niệm Phật, tu muôn hạnh thiện
khác cũng có thể được vãng sinh Tịnh độ
CHƯ HÀNH VÃNG SINH

C
1026
cực lạc. Các đại sư thuộc tông Tịnh độ
Trung quốc ở đời Đường, đối với “Chư
thiện vạn hạnh” có lập các danh mục khác
nhau, như trong Quán kinh sớ Tán thiện
nghĩa, sư Thiện đạo gọi là Tạp hành, trong
An lạc tập quyển hạ, sư Đạo xước gọi là
Vạn hạnh, vì thế mà có tên gọi Vạn hạnh
vãng sinh.
Tổ Pháp nhiên của tông Tịnh độ Nhật
bản, lấy Xưng niệm danh hiệu Phật A di đà
trong năm chính hành làm phương pháp
vãng sinh Tịnh độ, nhưng đệ tử của Pháp
nhiên là Trường tây thì nói Chư hành và
Niệm Phật nên phải được coi ngang nhau.
[X. luận Thích tịnh độ quần nghi Q.5].
CHƯ HÀNH VÔ THƯỜNG
Phạm:anityà# sarva saôskàrà#. Có
nghĩa là hết thảy hiện tượng và muôn vật
trong thế gian luôn luôn biến chuyển không
ngừng. Đây là đại cương căn bản của Phật
pháp. Cùng với Chư pháp vô ngã, Niết bàn
tịch tĩnh cùng là một trong ba Pháp ấn, gọi
là Chư hành vô thường ấn, hoặc Nhất thiết
hành vô thường ấn, Nhất thiết hữu vi pháp
vô thường ấn. Gọi là ba Pháp ấn, tức là
nhờ vào ba thứ pháp môn mà phán đoán
được Phật pháp có cùng tột hay không.
Kệ vô thường trong kinh Niết bàn quyển
hạ (Đại 1, 204 hạ), nói : “Các hành vô
thường, là pháp sinh diệt; sinh diệt diệt
rồi, tịch diệt là vui”. Nhật bản có Y lữ ba
ca , tức bài hát do ngâm vịnh
bốn câu trên đây mà thành. (xt. Vô Thường,
Y Lữ Ba Ca).
CHƯ HÀNH Y QUẢ

Là một trong mười thứ công đức của
Bồ tát y vào Bồ tát thừa tu hành mà được.
Vì chủng loại các hành của Bồ tát tu tập
thì rất nhiều, phạm vi rất rộng, hành này
hành khác nương nhau mà khởi, hoặc thêm
lớn cho nhau, cho nên có tên gọi như trên.
[X. kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) Q.38
phẩm Li thế gian]. (xt. Thập Chủng Y Quả).
CHƯ HỌC KHÁI LUẬN
Tiếng Tây tạng: Dag-yig mkhas-pahi
-hbyuí-gnas zes-bya-ba. Do La lại tất đa
nhĩ cát (Tạng:Rol-pahi rdo-rje), doRolpa#
i rdo-rje tại địa phương Chương gia
soạn vào thế kỉ thứ XV. Tác giả là vị Phật
sống tại Đa luân đa thuộc Ngoại mông. Sách
này là bộ sách khái luận về Phật giáo,
nguyên văn bằng tiếng Tây tạng, sau được
dịch ra tiếng Mông cổ, là sách nhập môn
và từ điển rất tốt cho những người học Phật
tại Tây tạng và Mông cổ, vì thế được san
hành cực rộng và rất nhiều bản in. Nội
dung sách như sau:
1. Tông nghĩa nhất thiết trí chi li tông
nghĩa đắc chương (Bát nhã bộ),
2.Trung quán chương,
3. A tì đạt ma chương (Câu xá bộ),
4. Luật chương,
5. Tông nghĩa chương,
6. Bí mật chân ngôn chương,
7. Nhân minh chương,
8. Thanh minh chương,
9. Công xảo minh chương,
10. Y phương minh chương,
11. Cổ kim ngữ học chương.
Trên đây là tác giả căn cứ vào giáo nghĩa
của Hoàng giáo (giáo phái của chính tác
giả) làm cơ sở mà giới thiệu tông nghĩa của
các phái.

CHƯ HỮU
Chỉ muôn tượng sai biệt trong thế giới
mê vọng. Chúng sinh tạo nghiệp, do nhân
sinh quả, nhân duyên quả báo có thực không
hư; có thể chia làm nhiều loại, như ba hữu,
CHƯ HÀNH VÔ THƯỜNG

C
1027
bốn hữu, bảy hữu, chín hữu, hai mươi lăm
hữu v.v..., gọi chung là Chư hữu. Ngoài ra,
Chư hữu là biển sống chết mà chúng sinh
phàm phu nổi chìm trong đó, cho nên gọi là
Chư hữu hải. [X. kinh Pháp hoa phẩm Tựa;
kinh Đại lạc kim cương bất không chân thực
tam ma da; Đại thừa nghĩa chương Q.8; Giáo
hành tín chứng Tín quyển].
CHƯ KIẾN
Tức là các loại tà kiến, cộng có sáu mươi
hai loại, là những vọng chấp của ngoại đạo
tại Ấn độ đời xưa. Về sự phân loại của
chúng, trong các kinh luận có nhiều thuyết
khác nhau. Chú Duy ma kinh quyển 2 (Đại
38, 345 thượng), chép: “Triệu nói: “Chư
kiến, tức là sáu mươi hai vọng kiến vậy’”.
[X. kinh Duy ma cật phẩm Đệ tử]. (xt. Lục
Thập Nhị Kiến).
CHƯ KIẾN CẢNH
Một trong mười thứ quán cảnh do tông
Thiên thai thành lập. Nói tắt là Kiến cảnh.
Có nghĩa là người được Thiền do quán xét
Thiền định mà sinh ra tà tuệ tà giải, rồi
phát khởi kiến hoặc mạnh mẽ, gây trở ngại
cho chỉ quán. Trong trường hợp ấy, hành
giả phải y vào bốn giai đoạn được nói trong
Ma ha chỉ quán quyển 10 mà tu, đó là: thấy
rõ lầm lỗi, thấy rõ chỉ quán v.v..., lấy kiến
hoặc làm quán cảnh, để đạt chính đạo mà
không bị chướng ngại nữa. (xt. Thập Cảnh).
CHƯ KIẾN PHÁP GIỚI
Một trong mười pháp giới do tông Thiên
thai lập ra để tu tập chỉ quán. Như kinh
Duy ma cật nói, đem tà tướng nhập vào
chính tướng, tức là đối với các vọng kiến

của ngoại đạo không lay động mà cứ quán
xét ba mươi bảy đạo phẩm, coi các kiến là
pháp giới chẳng thể nghĩ bàn, gọi là Chư
kiến pháp giới. Chú Duy ma cật kinh quyển
2 (Đại 38, 345 thượng), nói: “Đại sĩ quán
xét chân tính của các kiến tức là đạo phẩm,
cho nên chẳng cần bỏ các kiến mà tu đạo
phẩm”. [X. kinh Duy ma cật phẩm Đệ tử].
CHƯ KINH YẾU TẬP
Gồm hai mươi quyển. Còn gọi là Thiện
ác nghiệp báo luận. Do ngài Đạo thế soạn
vào năm Hiển khánh thứ 4 (659) đời Đường.
Thu vào Đại chính tạng tập 54. Về soạn
giả của sách này, từ xưa có hai thuyết: một
bảo là Đạo thế, một là Đạo tuyên. Sách này
căn cứ vào các kinh luật luận của Đại thừa,
Tiểu thừa, chọn lấy các mục trọng yếu (nhiều
nhất là các mục thiện ác, nghiệp báo), thu
chép các nghĩa quan trọng, rồi phân loại
soạn tập mà thành. Toàn sách có hai mươi
quyển, chia làm ba mươi bộ, một trăm sáu
mươi lăm mục. Sách này vì mục đích tiện
lợi cho sự tìm tra tất cả các kinh mà soạn
ra, có tính chất như một bộ từ điển bách
khoa của Phật giáo. Pháp uyển châu lâm về
sau là mở rộng thêm phạm vi của sách này
mà thành. [X. Pháp uyển châu lâm Q.100;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Chư tông
chương sớ lục Q.thượng; Đông vực truyền
đăng lục Q.hạ].
CHƯ LẬU
Lậu, là tên gọi khác của phiền não. Chư
lậu, tức là các phiền não. Thâu tóm các
phiền não trong ba cõi, gọi là Tam lậu.
Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Tựa (Đại 9,
1 hạ), nói : “Các lậu đã hết, không còn
phiền não”.
CHƯ MINH

Minh, là tên gọi khác của vô tri. Các vô CHƯ MINH

C
1028
tri vô minh có khả năng ngăn che nghĩa
thực, thấy thực, cho nên gọi là Chư minh.
[X. luận Câu xá Q.1].
CHƯ NGHIÊP BẤT HƯU TỨC TƯỚNG
Tướng các nghiệp không thôi nghỉ.
Một trong năm thứ tướng của Báo thân.
Báo thân, chỉ cho thân quả báo của Phật.
Luật Bảo tính quyển 4 chép, sức thần tự tại
của Báo thân tóm lại có năm thứ, trong đó,
Chư nghiệp bất hưu tức tướng có nghĩa là
nghiệp của Báo thân hóa độ chúng sinh,
lợi ích muôn vật thì không bao giờ diệt. (xt.
Báo Thân Ngũ Chủng Tướng).
CHƯ NGUYÊN Y QUẢ
Y quả, các hạnh nương trước khởi sau,
hoặc nương nhau mà được thêm lớn, cũng
tức là quả nương nhau. Bồ tát nương vào
Bồ tát thừa mà tu hành được mười thứ công
đức, gọi là Thập chủng y quả. Trong đó,
Chư nguyện y quả tức là khởi các đại nguyện,
trưởng dưỡng Bồ đề.
CHƯ NHÀN BẤT NHÀN
Nhàn, là cảnh giới tu hành Phật đạo
thư thả thảnh thơi; Bất nhàn, là cảnh giới
có tám nạn không được thư thả thảnh thơi.
Trong cõi người, cõi trời không có các
chướng nạn, gọi là Chư nhàn, trái lại, rơi
vào chỗ tai nạn, gọi là Bất nhàn. Kinh Vô
lượng thọ quyển thượng (Đại 12, 266 trung),
nói: “Thấy hết vô lượng chư Phật hiện tại,
trong khoảng một niệm, không đâu không
khắp, cứu mọi khổ nạn, chư nhàn bất
nhàn”.
CHƯ NHÂN TÚC TÁC TÔNG
Một trong mười sáu tông ngoại đạo tại

Ấn độ đời xưa. Còn gọi là Vô tâm ngoại
đạo, Túc tác ngoại đạo, Túc tác nhân luận.
Như sự vọng chấp của ngoại đạo Li hệ cho
rằng, các thứ quả báo mà đời này phải chịu,
đều do nhân ở kiếp trước, vì thế, chủ trương
đời này khổ hạnh tinh tiến, thì có thể tiêu
diệt được nghiệp cũ nhân xưa ở quá khứ,
không còn phải chịu quả báo xấu ác ở vị lai
nữa. [X. luận Du già sư địa Q.7; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần
đầu].
CHƯ PHÁP
Phạm:sarva-dharmà#. Còn gọi là Vạn
pháp. Ngôn ngữ hiện đại gọi là sự tồn tại,
hết thảy hiện tượng. Có hai nghĩa:
1 . Chỉ cho hết thảy muôn pháp hữu vi,
vô vi, khác với “Chư hành” vì chư hành
chỉ đặc biệt chỉ cho các pháp hữu vi, còn
nghĩa chư pháp rộng hơn.
2 . Chỉ cho hết thảy các pháp trong hiện
tượng giới, bao hàm tất cả muôn pháp tâm,
sắc, nhưng lại không gồm pháp vô vi Niết
bàn trong đó. [X. kinh Bát nhã ba la mật
đa tâm; kinh Lí thú; luận Câu xá Q.6].
CHƯ PHÁP ĐÃN DANH TÔNG
Tông thứ sáu trong mười tông phán giáo
của tông Hoa nghiêm. Tông Hoa nghiêm
chia giáo nghĩa Phật giáo làm mười loại, gọi
là Thập tông. Trong đó, chủ trương cho
hết thảy muôn pháp trong thế gian và xuất
thế gian đều chỉ là cái tên giả, chứ hoàn
toàn không có thực thể, tức gọi là Chư pháp
đãn danh tông; như Nhất thuyết bộ Tiểu
thừa là thuộc tông này. Lại ngài Khuy cơ
và ngài Pháp tạng cũng từng đem hai mươi
bộ phái Tiểu thừa, tùy theo chủ trương họ
tôn thờ, mà tóm tắt chia làm sáu tông, Chư
pháp đãn danh tông là một trong số đó. [X.

Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa CHƯ NGHIÊP BẤT HƯU TỨC TƯỚNG

C
1029
nghiêm ngũ giáo chương Q.1]. (xt. Tiểu
Thừa Phật Giáo, Ngũ Giáo Thập Tông).
CHƯ PHÁP GIAI KHÔNG
Có nghĩa là hết thảy các pháp đều chẳng
thường trụ mà là xưa nay vốn vắng lặng.
Cũng như nghĩa “hết thảy đều không”. Tức
là hết thảy hiện tượng do những nguyên
nhân, điều kiện tương quan, tương đối
nương nhau mà tồn tại, chứ không một
hiện tượng nào có thực thể độc lập riêng
biệt. Nói cách khác, tất cả sự tồn tại đều
không có thực thể.
Đối với nghĩa Chư pháp giai không, Đại
thừa, Tiểu thừa có thuyết khác nhau. Tiểu
thừa cho các pháp sắc, tâm đều nhờ nhân
duyên mà sinh khởi, rồi phân tích từng li
từng tí cho đến rốt ráo là không và tuyên
bố các pháp đều là không. Đại thừa thì đứng
trên lập trường nhân duyên hòa hợp mà
thuyết minh các pháp đều không tự tính,
cũng tức là dùng nghĩa “đương thể tức
không” để giải thích rõ lí các pháp đều
không.
Trong các tông phái Đại thừa, tông Tam
luận chuyên bàn về lí các pháp đều không,
cho nên trong mười tông phán thích của
Hoa nghiêm, tông Tam luận được phán là
“Nhất thiết giai không tông”. Còn nói về
các tông phái khác, thì như tông Thiên thai
lập ba đế Không, Giả, Trung, trong đó,
Không đế y vào kinh Bát nhã nói các pháp
đều do nhân duyên sinh, không có thực
thể nào có thể được, cho nên bảo các pháp
đều không. [X. kinh Đạo hành bát nhã Q.5;
luận Đại trí độ Q.18].

CHƯ PHÁP GIAI THƯỜNG TÔNG
Một trong mười sáu tông ngoại đạo tại
Ấn độ đời xưa. Còn gọi là Kế thường luận,
Y sư ca ngoại đạo (Phạm: Ìwìkà). Chủ
trương cái ta và hết thảy các pháp hữu vi,
vô vi trong thế gian đều là thường trụ không
biến đổi. Đây tức là ngoại đạo Số luận trong
các phái triết học của Ấn độ. [X. luận Du
già sư địa Q.6; luận Hiển dương thánh giáo
Q.9; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1 phần đầu].
CHƯ PHÁP NGŨ VỊ
Tức đem hết thảy các pháp qui nạp làm
năm loại: tông Câu xá lập bảy mươi lăm
pháp, tông Thành thực lập tám mươi tư
pháp, tông Duy thức lập trăm pháp, đều
được thống nhiếp trong năm vị.
1. Tâm pháp, có khả năng thấy biết sự
vật. Tông Duy thức lập tám thức tâm vương,
như mắt, tai v.v... ; tông Câu xá chỉ lập có
một tâm vương.
2. Tâm sở pháp, tương ứng với Tâm
vương mà sinh khởi.
3. Sắc pháp, có hình tướng vật chất và
lấy vật chất làm nhân mà sinh khởi. Theo
nghĩa Duy thức, thì Sắc pháp do Tâm pháp
và Tâm sở pháp nói trên biểu hiện ra.
4. Bất tương ứng pháp, không tương ứng
với Tâm pháp, Sắc pháp mà chỉ giả đặt ra
thôi, tức là pháp có tên mà không có thực.
5. Vô vi pháp, thường trụ và không do
nhân duyên sinh, tức là tính thực của bốn
pháp kể trên.
Trên đây là thứ tự năm vị của tông Duy
thức. Tông Duy thức lấy Duy tâm làm tông,
cho nên thứ tự trước hết là Tâm pháp, Tâm
sở pháp rồi sau mới đến Sắc pháp. Câu xá
chủ trương Tâm vật lưỡng thực

(cả tâm và vật đều là thực) cho nên thứ tự
là Sắc, Tâm, Tâm sở, Bất tương ứng, Vô vi.
Còn tám mươi bốn pháp của tông Thành
thực thì không thấy ghi chép. [X. luận Phẩm
loại túc Q.1; luận Du già sư địa Q.100; luận
Bách pháp minh môn]. (xt. Ngũ Vị Thập
Ngũ Pháp, Ngũ Vị Bách Pháp).
CHƯ PHÁP NGŨ VỊ

C
1030
CHƯ PHÁP NHÂN DUYÊN SINH
Có nghĩa là các pháp dựa vào nhân
duyên mà sinh. Giáo nghĩa cơ bản của Phật
giáo bảo rằng, phàm cái đã do nhân duyên
mà sinh thì đều không có tự tính, tự thể, là
biến hoá vô thường; mà vô thường tức là
khổ. Trong bốn đế “khổ, tập, diệt, đạo”, thì
câu kệ Chư pháp nhân duyên sinh này đã
nói rõ các nỗi khổ, không, vô thường, vô
ngã của khổ đế, cũng tức là câu đầu của kệ
pháp thân, kệ này cũng có thể được gọi là
Duyên sinh kệ, hoặc Duyên khởi kệ. Đức
Phật thường dùng kệ này để nói rõ cái tướng
sinh diệt vô thường của các pháp. Đệ tử
Phật, khi giáo hoá thay Phật, cũng thường
dùng kệ này để mở tỏ chính kiến của người
khác, như ngài Xá lợi phất, khi chưa qui y
Phật, đã được tỉ khưu Mã thắng (A thuyết
thị) nói cho nghe bài kệ (Đại 25, 135 hạ):
“Các pháp nhân duyên sinh, nhân duyên
còn pháp còn, nhân duyên diệt pháp hết,
Đại sư nói như thế”. [X. kinh Phật bản hạnh
tập Q.48; luận Đại trí độ Q.11, Q.18; Đại
nhật kinh sớ Q.6].
CHƯ PHÁP THỰC TƯỚNG
.
Chư pháp, hết thảy muôn pháp trong
thế gian và xuất thế gian là các hiện tượng
sai biệt, là các pháp tùy duyên; Thực tướng,
thể tướng chân thực của các pháp là thực
tại bình đẳng, là lí bất biến. Chư pháp thực
tướng là một pháp ấn của Phật giáo Đại
thừa, đối lại với ba pháp ấn của Tiểu thừa.
Căn cứ theo kinh Đại phẩm bát nhã quyển
17 phẩm Thâm áo và kinh Pháp hoa quyển

1, phẩm Phương tiện nói, thì thực tướng
của các pháp duy chỉ có Phật tự chứng biết
chứ không thể diễn bày được bằng lời nói.
Luận Đại trí độ quyển 18 bảo thực tướng
của các pháp tức là Bát nhã ba la mật. Nghĩa
là thực tướng các pháp mà thế tục nói chỉ
là yên nước giữ nhà, tuyệt chẳng phải chân
thực; còn thực tướng của các pháp mà ngoại
đạo nói đều rơi vào trong pháp tà kiến, tâm
có đắm đuối, cho nên chẳng phải chân thực;
trong pháp Thanh văn tuy lấy vô thường,
khổ, không, vô ngã mà quán xét thực tướng
của các pháp, nhưng họ chỉ tự cầu giải thoát
khỏi những cái khổ già, bệnh, chết chứ
chẳng vì hết thảy chúng sinh, không đầy
đủ trí tuệ, cho nên chưa có thể cùng suốt
thực tướng; duy chỉ có Bồ tát vào lúc mới
phát tâm đã phát thệ nguyện rộng lớn, khởi
đại từ bi cúng dường hết thảy chư Phật,
dùng trí đại lợi, bỏ hết các pháp quán vọng
kiến, như quán sạch, quán chẳng sạch, quán
vui, quán khổ v.v... mà quán các pháp chẳng
phải sạch, chẳng phải chẳng sạch, cho đến
chẳng phải ngã, chẳng phải vô ngã, rồi lại
bỏ các pháp quán như trên, mà đạt đến
mức dứt đường nói năng, diệt chỗ tâm hành,
đó mới là cùng suốt thực tướng của các pháp.
Trung luận quyển 3 phẩm Quán pháp,
luận Đại trí độ quyển 15, Tư duy lược yếu
pháp v.v... cũng cho tách lìa những hí luận,
như chẳng sinh, chẳng diệt, chẳng đoạn,
chẳng thường, tâm hành xứ diệt, tức là thực
tướng của các pháp. Đại sư Gia tường thuộc
tông Tam luận, trong Đại thừa huyền luận
quyển 4, bảo thực tướng là cái mà thực trí
Bát nhã soi rọi. Ngài Trí khải tông Thiên
thai, trong Ma ha chỉ quán quyển 1 phần
trên, bảo thực tướng là đối cảnh do Viên

đốn chỉ quán quán xét. Trung luận và luận
Đại trí độ đều nói “Rốt ráo không” là thực
tướng các pháp, còn ngài Trí khải thì lại lấy
Trung đạo làm thực tướng, đồng thời, trong
Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển 8 phần
dưới, quyển 9 phần trên, có nêu lên mười
hai tên gọi khác của thực tướng, như Diệu
hữu, Như như, Hư không phật tính, Phi
hữu phi vô trung đạo v.v... Cho nên, sự giải
thích của các tông về thực tướng của các
CHƯ PHÁP NHÂN DUYÊN SINH

C
1031
pháp không nhất trí. Lại như tông Tịnh độ
lấy danh hiệu của Phật A di đà làm thực
tướng của các pháp, tông Chân ngôn thì
lấy chữ A vốn chẳng sinh làm thực tướng
các pháp, tông Hoa nghiêm lại lấy Nhất
chân pháp giới làm thực tướng các pháp,
tông Pháp tướng thì lấy tính viên thành
thực làm thực tướng pháp giới, tông Thành
thực lấy giai không làm thực tướng các pháp,
còn Hữu bộ tông thì lấy khổ, không, vô
thường, vô ngã làm thực tướng các pháp.
Trong tư tưởng Đại thừa, thuyết có khả
năng biểu hiện thực tướng các pháp một
cách độc lập nhất, thì trước hết phải kể
đến giáo nghĩa thuộc hệ thống Long thụ,
sau lại chia lập thành hai phái Trung luận
và Đại trí độ luận. Nay lấy hai tông Tam
luận và Thiên thai là các tông đã nối theo
hai tư trào trên đây để thuyết minh:
1. Tông Tam luận, theo thuyết trong
kinh Bát nhã, nhất là coi trọng văn tụng
Bát bất trong Trung luận (Đại 30, 1 trung):
“Chẳng sinh cũng chẳng diệt, chẳng thường
cũng chẳng đoạn; chẳng một cũng chẳng
khác, chẳng đến cũng chẳng đi”. Cho rằng
cái không chẳng thể được là thực tướng
của các pháp, đó là cái lí phủ định tuyệt đối
bất khả tư nghị, siêu việt cả khẳng định và
phủ định thông thường; cũng tức là cái chân
lí chẳng thể được mà khi đã phá trừ hết tất
cả mê vọng thì liền thấy.
2. Tông Thiên thai, về thực tướng các
pháp, tông Thiên thai chia ra ba lớp để giải
thích:
a. Hết thảy hiện tượng (các pháp) nương

vào nhân duyên mà sinh, chỉ là nhân duyên
giả hiện chứ không có thực thể; vì bản chất
của các pháp là lí không (thực tướng), cho
nên gọi lí ấy là thực tướng của các pháp.
b. Tất cả cái không và cái có gọi là các
pháp, cái lí trung đạo (thực tướng) khẳng
định tuyệt đối, siêu việt không và có, đó tức
là thực tướng các pháp.
c. Hết thảy sự sự vật vật trong thế giới
hiện tượng khế hợp với lí thực tướng của
ba đế Tức không, Tức giả, Tức trung, như
vậy các pháp tức là thực tướng và đó chính
là thực tướng của các pháp.
Trên đây, hai lớp trước là thuộc Đại thừa
thiên giáo (giáo chỉ thiên về một bên, chỉ
cho Tiểu thừa và Quyền giáo trong Đại thừa);
lớp thứ ba thuộc Đại thừa viên giáo.
Ngoài ra Thiền tông thì cho thực tướng
của các pháp là cái “Bản lai diện mục”. (cái
mặt mày thật) do chư Phật hoặc lịch đại Tổ
sư đã ngộ đạo biểu hiện. [X. kinh Đại bảo
tích Q.78 phẩm Cụ thiện căn; kinh Chư
pháp vô hành; kinh Phật tạng Q.thượng
phẩm Chư pháp thực tướng; kinh Tọa thiền
tam muội Q.hạ; Đại nhật kinh sớ Q.1; Đại
thừa nghĩa chương Q.trung ; Chú Duy ma
kinh Q.2; Pháp hoa nghĩa kí Q.2; Tứ niệm
xứ Q.3; Tam luận huyền nghĩa; Tông kính
lục Q.40].
CHƯ PHÁP THỰC TƯỚNG DỊ DANH
Trong các kinh luận, đối với thể tướng
chân thực của hết thảy các pháp đều có
các tên gọi bất đồng. Như kinh Niết bàn
gọi đó là Phật tính, kinh Hoa nghiêm gọi
là Pháp giới, kinh Thắng man thì gọi là
Như lai tạng, Tự tính thanh tịnh tâm, kinh
Đại phẩm bát nhã gọi là Bát nhã, Pháp
tính, kinh Lăng già gọi là Bát thức, kinh

Thủ lăng nghiêm gọi là Thủ lăng nghiêm
tam muội, kinh Pháp hoa gọi là Nhất đạo,
Nhất thừa, kinh Duy ma gọi là Vô trụ,
Thực tế v.v... Lại còn có các tên gọi như
Đại bồ đề, Đại niết bàn, Tất kính
không,Trung đạo, Chân như, Chân đế,
Đệ nhất nghĩa đế, Chân thiện diệu sắc,
Trung thực lí tâm, Vi diệu tịch diệt v.v...
Tuy có các tên gọi khác nhau như trên,
nhưng thực tướng chỉ là một lí. [X. luận
Đại trí độ Q.33; Đại thừa huyền luận Q.3;
CHƯ PHÁP THỰC TƯỚNG DỊ DANH

C
1032
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.8 phần dưới,
Q.9 phần trên].
CHƯ PHÁP TỊCH DIÊT TƯỚNG
Nói đủ là Chư pháp tòng bản lai thường
tự tịch diệt tướng. Có nghĩa là thể tính
nguyên bản của các pháp, lời nói không
thể diễn tả hết được, cũng chẳng phải suy
tư phân biệt mà có thể biết được. Thể tính
của các phápvốn trong sạch vắng lặng
thường trụ bất biến, tất cả tướng sinh tử
phiền não sai biệt xưa nay vốn không tồn
tại, đều là những sự tướng làm nhân, làm
duyên cho nhau mà hiện khởi trong thế
giới hiện tượng, cái này sinh thì cái kia
diệt, chúng sinh thấy thế vọng chấp là thật;
nhưng xét đến ngọn nguồn, thì chúng
chẳng có tự (chủ) tính, cũng chẳng chân
thực, vốn thanh tịnh vắng lặng, không
suy tư nào có thể phân biệt, không lời nói
nào có thể tả hết. [X. kinh Pháp hoa Q.1
phẩm Phương tiện, Q.3 phẩm Dược thảo
dụ].
CHƯ PHÁP TƯƠNG TỨC TỰ TẠI MÔN
Một trong mười huyền môn của tông
Hoa nghiêm. Tông Hoa nghiêm dùng mười
huyền môn để diễn tả cái tướng của pháp
giới Sự sự vô ngại trong bốn thứ pháp giới,
môn Chư pháp tương tức tự tại này là nói
về phương diện “thể”. Có thể chia làm Đồng
thể tương tức và Dị thể tương tức. Đồng
thể tương tức là một bao nhiếp hết thảy,
hoặc là hết thảy nhiếp vào một, không chấp
nhận thể riêng biệt; như vàng và màu vàng,
toàn thể tương tức, không tách rời nhau.
Dị thể tương tức là sự tồn tại song song với

pháp thể, nhưng khi cái nhiều nhiếp vào
cái một, thì nhiều ở trong một; khi cái một
nhiếp vào cái nhiều, thì một ở trong nhiều;
cho nên một, nhiều tương tức, trùng trùng
vô tận, một thành thì hết thảy thành, viên
dung vô tận. Như vầng trăng giữa hư không,
in bóng trên vạn dòng sông, trăng là một
mà bóng thì nhiều, một nhiều không ngại,
tương tức tương dung. Lại như các căn của
con sư tử mỗi mỗi đều nhiếp toàn thể, mắt
không lìa tai mũi lưỡi, tai mũi lưỡi cũng
không lìa mắt, mắt tức tai, tai tức mũi, mũi
tức lưỡi, lưỡi tức thân, các căn tương tức,
không ngại tự tại, cho nên lập Chư pháp
tương tức tự tại môn, để phá trừ sự nghi
ngờ của chúng sinh vọng chấp thời gian,
không gian không thể cùng một lúc hiển
bày pháp giới trùng trùng vô tận. [X. kinh
Hoa nghiêm (60 quyển) phẩm Phật bất tư
nghị pháp, phẩm Thập trụ, phẩm Tịnh
nhãn; Hoa nghiêm kinh văn nghĩa cương
mục; Chú Hoa nghiêm pháp giới quán
môn]. (xt. Thập Huyền Môn).
CHƯ PHÁP VÔ HÀNH KINH
Phạm: Sarva-dharmàpravfttinirdeza.
Gồm hai quyển. Do ngài Cưu ma
la thập đời Diêu Tần dịch. Thu vào Đại
chính tạng tập 15. Nội dung nói rõ thực
tướng của các pháp, nguyên không phân
biệt thiện ác. Kinh Chư pháp bản vô 3
quyển do ngài Xà na quật đa đời Tùy dịch
và kinh Đại thừa tùy chuyển tuyên thuyết
chư pháp 3 quyển do ngài Thiện đức đời
Tống dịch, đều là bản dịch khác của kinh
này, và cũng thu vào Đại chính tạng tập
15.
CHƯ PHÁP VÔ NGÃ
Nghĩa là trong hết thảy các pháp hữu

vi, vô vi, hoàn toàn không có thực thể của
“cái ta”. Tức hết thảy pháp đều nương vào
nhân duyên mà sinh, dựa vào nhau mà tồn
tại, không có thể tính thực. Các pháp hữu
vi tuy có tác dụng, nhưng chẳng thường
CHƯ PHÁP TỊCH DIÊT TƯỚNG

C
1033
trụ; các pháp vô vi tuy thường trụ, nhưng
không có tác dụng, lại chư pháp vô ngã là
một trong ba pháp ấn, gọi là Chư pháp vô
ngã ấn, nói tắt là Vô ngã ấn. Ba pháp ấn là
giáo nghĩa trọng yếu của Phật pháp, khi phán
đoán về Phật pháp thì dùng ba pháp này
để ấn chứng sự cùng tột của Phật pháp. [X.
kinh Thắng thiên vương bát nhã Q.3; kinh
Đại thừa lí thú lục ba la mật đa Q.2; luận
Đại trí độ Q.22].
CHƯ PHÁP VÔ NHÂN TÔNG
Một trong mười sáu ngoại đạo tại Ấn độ
đời xưa. Còn gọi là Vô nhân kiến luận, Vô
nhân sinh luận. Tức ngoại đạo Vô nhân,
chủ trương sự sinh tồn của con người và
muôn vật trong thế gian chẳng có nguyên
nhân gì cả. [X. luận Hiển dương thánh giáo
Q.11; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1 phần đầu].
CHƯ PHÁP VÔ TRÁNH TAM MUỘI PHÁP MÔN
Gồm hai quyển. Do ngài Tuệ tư đời Trần
thuộc Nam triều soạn. Thu vào Đại chính
tạng tập 46. Nội dung nói về Thiền quán
của tông Thiên thai, cho rằng, muốn học
hết thảy Phật pháp, trước hết phải giữ tịnh
giới, siêng tu thiền định, sẽ được vô lượng
công đức của Phật pháp.
CHƯ PHÁP VÔ TƯỚNG
Tướng, chỉ cho đặc chất. Nghĩa là hết
thảy muôn pháp trong thế giới hiện tượng
đều do nhân duyên giả hòa hợp mà sinh,
không có tướng cố định bất biến. Các pháp
đã là giả hợp, thì chẳng có tự tính, cũng tức
là chẳng có tính thường trụ, tính độc tồn,
tính thực hữu, cho nên biết muôn vật trong

vũ trụ chẳng có tướng cố định nào tồn tại,
chỉ có trạng thái sát na sinh diệt liên tục
bất đoạn mà thôi. Đó tức là chư pháp vô
tướng
CHƯ PHẬT BỒ ĐỀ
Tức là đại Bồ đề, thông cả sự và lí, là
Bồ đề chỉ có Phật chứng được. Nghĩa là đã
đoạn hết sở tri chướng của tất cả pháp hữu
vi mà được nhất thiết chủng trí biết suốt
hết các pháp. [X. luận Đại trí độ Q.4]. (xt.
Bồ Đề).
CHƯ PHẬT DĨ LIÊN HOA VI TỌA SÀNG
Chư Phật dùng hoa sen làm giường ngồi.
Liên hoa, là hoa sen, biểu thị thế giới
tạng hoa sen, thế giới ấy là cõi Tịnh độ của
Báo thân phật, vì thế chư Phật thường dùng
hoa sen làm giường ngồi. Luận Đại trí độ
quyển 8 nói, chư Phật ứng theo chúng sinh
thế tục, cho nên thị hiện thần lực, ngồi xếp
bằng trên hoa sen thơm sạch mềm mại mà
hoa không bị nát. Lại cứ theo Đại nhật kinh
sớ quyển 15 chép, thì hoa sen tượng trưng
nghĩa tốt lành trong sạch. Nhưng vì hoa
sen ở thế gian có nhiều hình dáng và mầu
sắc khác nhau, nên chiếu theo ngôi bậc
của Phật và Bồ tát, tòa sen cũng có sen
trắng, sen đỏ, số cánh và nở cúp lớn nhỏ
bất đồng. [X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.15
(Chân đế dịch)].
CHƯ PHẬT ĐÍNH
Phật đính, tức là vô kiến đính tướng
của Như lai, là cái tướng thù thắng trên
đỉnh đầu đức Phật mà người thường không
có cách nào thấy được, tướng ấy đầy đủ
công đức tối thượng tối thắng. Chư phật
đính, thì chỉ cho chư Phật trong Thai tạng
giới mạn đồ la của Mật giáo, biểu thị công
đức Phật đính, có nhiều loại khác nhau:

1. Tam phật đính, tức là ba vị tôn Quảng CHƯ PHẬT ĐÍNH

C
1034
đại phật đính, Cực quảng đại phật đính và
Vô biên âm thanh phật đính, biểu thị các
đức của ba bộ.
2. Ngũ phật đính, tức là năm vị tôn Bạch
tản cái phật đính, Thắng phật đính, Tối
thắng phật đính, Quang tụ phật đính, Trừ
chướng phật đính, biểu thị năm trí của đức
Thích ca Như lai.
3. Bát phật đính, tức gọi chung Tam
phật đính và Ngũ phật đính.
4. Cửu phật đính, tức ngoài bát phật
đính ra, thêm Nhiếp nhất thiết phật đính
nữa.
5. Thập phật đính, tức ngoài Cửu phật
đính ra, thêm Phổ thông phật đính. Còn
về tên gọi của Bát, Cửu, Thập phật đính,
các kinh và nghi quĩ liệt kê cũng khác nhau.
(xt. Phật Đính).
CHƯ PHẬT GIA
Nhà của chư Phật.
Chỉ nơi chỗ chư Phật ở, tức là các cõi
Tịnh độ cực lạc. Kinh Quán vô lượng thọ
(Đại 12, 346 trung), nói: “Bồ tát Quan thế
âm, bồ tát Đại thế chí, là bạn thù thắng, sẽ
ngồi đạo tràng, sinh nơi nhà chư Phật”. [X.
Quán kinh sớ tán thiện nghĩa].
CHƯ PHẬT HỘ NIÊM ÍCH
Do tông Tịnh độ Nhật bản lập ra. Là
một trong mười thứ ích lợi mà người có
niềm tin vững chắc như kim cương đạt được
ngay trong đời hiện tại. Tức là người xưng
niệm danh hiệu của Phật A di đà có thể
được mười phương hằng sa chư Phật hộ
niệm. [X. Quán niệm pháp môn]. (xt. Hiện
Thế Lợi Ích).

CHƯ PHẬT KINH
Có 1 quyển. Do ngài Thí hộ đời Tống
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 14. Nội
dung tường thuật về việc đức Phật ở thành
Vương xá, nói trong vô số kiếp quá khứ có
hàng trăm nghìn vạn ức Phật ra đời làm
ích lợi chúng sinh, và liệt kê danh hiệu của
các đức Phật ấy. Kinh này thuộc loại kinh
điển chủ trương có nhiều Phật ra đời.
CHƯ PHẬT TÂM ĐÀ LA NI KINH
Phạm: Buddha-hfdaya-dhàraịì. Có 1
quyển. Còn gọi Chư phật tâm kinh, Chư
phật tâm ấn kinh, Chư phật đà la ni kinh.
Do ngài Huyền trang đời Đường dịch. Thu
vào Đại chính tạng tập 19. Nội dung tường
thuật đức Phật vì các Bồ tát mà nói tâm Đà
la ni của chư Phật, nếu dốc lòng trì tụng thì
sẽ thoát được các nỗi khổ sống chết của
trăm nghìn kiếp, cho đến tiêu trừ hết thảy
nghiệp ác, khiến tất cả ma quân phải sợ
hãi. Còn có kinh chư Phật tâm ấn đà la ni
1 quyển, do ngài Pháp thiên đời Tống dịch,
là bản dịch khác của kinh này, nhưng đem
những điều đức Phật nói chia làm hai thứ
là Phật tâm ấn đà la ni và Nhất thiết chư
phật tâm ấn đà la ni. [X. Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.11].
CHƯ PHẬT TẬP HỘI ĐÀ LA NI KINH
Phạm:Sarva-buddhàígavatì-dhàraịì.
Có 1 quyển. Còn gọi là Chư phật tập hội
kinh. Do ngài Đề vân bát nhã đời Đường
dịch. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Ghi
thuật việc đức Phật, vì thương xót chúng
sinh sợ hãi sống chết, mới tập họp mười
phương chư Phật trên bờ sông Hằng để
cùng nói chú và đàn pháp trừ tai, diên thọ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9].
CHƯ PHẬT THẬP LẠC

Tức là khi Bồ tát tu học đạo hồi hướng, CHƯ PHẬT GIA

C
1035
đến xa lìa mọi nỗi lo buồn, các căn thanh
tịnh, lại phát tâm hồi hướng, nguyện đem
những căn lành đã vun trồng được chuyển
thành mười niềm vui mừng thù thắng của
chư Phật. Đây là do kinh Hoa nghiêm (80
quyển) quyển 24 nói. Mười niềm vui mừng
là:
1. Niềm vui mừng chẳng thể nghĩ bàn
mà chư Phật trụ nơi đó.
2. Tam muội vui mừng của chư Phật
không có gì sánh kịp.
3. Niềm vui mừng đại từ bi không thể
hạn lượng.
4. Niềm vui giải thoát của hết thảy chư
Phật.
5. Niềm vui đại thần thông không có
biên tế.
6. Niềm vui đại tự tại rất mực tôn trọng.
7. Niềm vui sức rộng lớn cùng tột vô
lượng.
8. Niềm vui lìa các tri giác tịch tĩnh.
9. Niềm vui hằng trụ nơi vô ngại, chính
định.
10. Niềm vui chẳng làm hai hạnh, chẳng
biến đổi.
CHƯ PHẬT THƯỜNG TRỤ TÂM
Tức là tâm thường trụ bất biến mà chư
Phật đã chứng được. Tâm ở đây chẳng phải
là cái tâm, ý, thức, mà là cái tâm “tam giới
duy nhất tâm” (ba cõi duy một tâm), cho
nên núi sông đất liền, mặt trời mặt trăng
tinh tú, tường vách gạch ngói, đều là cái
tâm thường trụ này. Theo đó, vì khắp hết
các pháp giới duy chỉ là một tâm, cho nên
ngồi làm tiến lui cũng chỉ một tâm ấy.

CHƯ PHẬT TUÊ PHÁP THÂN KINH
Có 1 quyển. Không rõ tên người dịch.
Kinh này được dịch vào khoảng thời Lưu
Tống (420 - 479). Còn gọi là Như lai trí ấn
kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 15. Kinh
này ghi chép việc đức Phật vì các vị đại
Thanh văn như Xá lợi phất mà tuyên thuyết
trí ấn tam muội khiến họ quán xét được
thân Phật. Kế đó, thuyết minh Di lặc hộ trì
kinh này và bảy pháp phát tâm Bồ đề, đồng
thời, khuyên viết chép và đọc tụng. Lại
bản dịch khác của kinh này là kinh Đại
thừa trí ấn, do ngài Trí cát tường đời Tống
dịch (gọi tắt là Trí ấn kinh). [X. Xuất tam
tạng kí tập Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5].
CHƯ PHẬT TƯ TA NGUYÊN
Còn gọi là Chư Phật xưng thán nguyện,
Chư Phật đồng tán danh tự nguyện, Chư
Phật xưng danh nguyện, Chư Phật xưng
dương nguyện. Là nguyện thứ mười bảy
trong bốn mươi tám nguyện của Phật A di
đà, tức là thệ nguyện chư Phật đề cao, khen
ngợi danh hiệu của Phật A di đà. Kinh Vô
lượng thọ quyển thượng có chép lời thệ
nguyện ấy như sau (Đại 12, 268 thượng):
“Nếu tôi được thành Phật mà chư Phật trong
mười phương vô lượng thế giới đều không
tán thán danh hiệu của tôi, thì tôi sẽ không
giữ lấy ngôi chính giác”.
CHƯ PHẬT XƯNG TÁN ÍCH
Do Tịnh độ chân tông Nhật bản lập ra.
Tức là một trong mười thứ lợi ích mà người
có lòng tin bền chắc đạt được ngay trong
hiện thế. Người dốc lòng qui y tin tưởng
Phật A di đà, thì ngay trong đời hiện tại có
thể được lợi ích chư Phật khen ngợi. [X.
kinh Quán vô lượng yhọ]. (xt. Hiện Thế

Lợi Ích).
CHƯ PHẬT YẾU TẬP KINH
Phạm:Buddha-saígìti. Gồm 2 quyển.
CHƯ PHẬT YẾU TẬP KINH

C
1036
Nói tắt là Yếu tập kinh. Do ngài Trúc pháp
hộ đời Tây Tấn dịch. Thu vào Đại chính
tạng tập 17. Ghi thuật việc đức Phật nhập
định ba tháng trong Đế thụ thạch thất gần
thành Vương xá, dùng sức thần thông đến
chỗ đức Phật Thiên vương ở thế giới Phổ
quang, tuyên thuyết pháp tập yếu của chư
Phật, và việc bồ tát Văn thù dùng hết sức
thần thông của mình mà không thể khiến
cho Li ý nữ (người con gái đứng hầu bên
phải đức Thiên vương Như lai) ra khỏi định.
Lại pháp tập yếu mà đức Phật nói có sáu: 1.
Các pháp không, 2. Các pháp thường trụ,
3. Bồ tát mới phát tâm, 4. Sáu độ vô cực, 5.
Nơi các Bồ tát Thập địa thâm nhập, 6. Phật
chẳng thể được.
CHƯ SẮC
Trong Thiền lâm, chư sắc là chỉ cho
các chủng loại sự vật. Sắc tu bách trượng
thanh qui quyển 7 mục Nguyệt phần tu tri
(Đại 48, 1155 thượng), nói: “Cuối năm, trình
sổ sách kết toán chư sắc”. Lại chư sắc nhàn
nhân, là chỉ người vô dụng.
CHƯ SẮC TÁC ĐẦU
Chỉ các loại thợ trong Thiền môn, như
thợ mộc, thợ nề, thợ đá, thợ làm đồ đất
v.v... Lệ thuộc cục tu tạo, kiến thiết, có trách
nhiệm trông nom các vật liệu xây cất chùa
viện. Người giám đốc lãnh đạo các thợ, gọi
là Giám tác. Cũng có chỗ lầm Tác đầu mà
cho là tên khác của Viên đầu (người trông
vườn). [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.3 mục Tế thứ; Thiền lâm tượng khí tiên
Chức vị môn].
CHƯ SỐ

Số, pháp số, tức là số pháp môn. Chư
số là gọi chung các pháp hữu vi. Vì các
pháp có các loại pháp số sai biệt, cho nên
gọi là pháp số. [X. kinh Duy ma phẩm Đệ
tử].
CHƯ TẠNG THUẦN TẠP CỤ ĐỨC MÔN
Một trong mười Cổ huyền môn của tông
Hoa nghiêm. Tông Hoa nghiêm dùng mười
cửa huyền để giải thích rõ ý nghĩa sâu xa
của pháp giới duyên khởi, mười huyền do
đại sư Trí nghiễm chùa Chí tướng lập là
mười huyền cũ (cổ), do đại sư Hiền thủ
Pháp tạng lập là mười huyền mới. Chư
tạng thuần tạp cụ đức môn, có nghĩa là
đem hết thảy pháp nhiếp vào một pháp,
là thuần; trong một pháp có đầy đủ hết
thảy pháp, là tạp; thuần, tạp không ngăn
ngại nhau, là cụ đức. Chẳng hạn như “Thí”
(một trong sáu độ), hết thảy muôn hạnh
đều bao nhiếp trong môn “Thí”, đây là
thuần; một môn “Thí” này có đầy đủ hết
thảy muôn hạnh của các độ, là tạp; nhưng
thuần, tạp không trở ngại nhau, môn thí
và muôn hạnh đều dung thông cộng tồn,
đó là cụ đức.
Trong mười huyền mới, ngài Hiền thủ
đổi lại môn này gọi là Quảng hiệp tự tại vô
ngại môn. Về nguyên nhân thay đổi thì, cứ
theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao quyển 10 chép (Đại 36, 75 trung) là:
“Quảng hiệp tự tại môn, nghĩa rộng dung
phổ biến, giống như trong phép quán pháp
giới, mà tên gọi hơi khác thôi. Môn mới
này do Hiền thủ lập để thay cho Chư tạng
thuần tạp cụ đức môn trong mười huyền
của Chí tướng, ý rằng một hạnh là thuần,
muôn hạnh là tạp, tức là nghĩa Sự sự vô
ngại; một lí tức là thuần, muôn hạnh là

tạp, thì tức là Sự lí vô ngại, sợ rằng có thể
lẫn với sự lí vô ngại, cho nên phải đổi”. [X.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.1]. (xt. Thập
Huyền Môn).
CHƯ SẮC

C
1037
CHƯ TẾ
Tế, nghĩa là che lấp đi. Chư tế chỉ cho
sáu thứ: tham lam, phá giới, tức giận, lười
biếng, tán loạn, ngu si v.v... có khả năng
che lấp mất tâm thanh tịnh. (xt. Lục Tế).
CHƯ THÍCH TỬ DĨ HỎA TỤ NGHIÊM LA HẦU LA
La hầu la, là con của đức Thích tôn khi
chưa xuất gia, do Da du đà la sinh ra. Cứ
theo kinh Tạp bảo tạng quyển 10 chép, thì
Da du mang thai sáu năm, vào đêm đức
Phật thành đạo mới sinh La hầu la. Những
người thuộc dòng họ Thích ca rất hoài nghi,
bèn vứt mẹ con Da du vào hố lửa, nhưng
không tổn hại một sợi tóc, lúc đó những
người dòng Thích ca mới tin.
CHƯ THIÊN
I. Chư thiên. Cứ theo các kinh nói,
thì cõi Dục có sáu thiên (Lục dục thiên),
bốn thiền cõi Sắc có mười tám thiên, bốn
xứ cõi Vô sắc có bốn thiên, ngoài ra, còn
có các thiên thần khác, như Nhật thiên,
Nguyệt thiên, Vi đà thiên, gọi chung là
Chư thiên (người các cõi trời). Cứ theo
kinh Phổ diệu quyển 6 chép, thì khi đức
Thíchtôn thành đạo dưới cây Bồ đề, chư
Thiên đều đến chúc mừng. [X. Cổ kim trứ
văn tập Q.2].
II. Chư thiên. Trong Mật giáo, chỉ hai
mươi Thiên thuộc Ngoại kim cương bộ trong
Kim cương giới mạn đồ la, và Thiên long
quỉ thần trong Thai tạng giới mạn đồ la
ngoại viện. Cũng gọi là Phổ thế thiên.
CHƯ THIÊN THUYẾT
Có năm loại người diễn nói rõ ràng các
kinh điển của Phật giáo, Chư thiên là một

trong số đó. Như Đế thích thiên thường ở
nơi nhà Thiện pháp, vì các trời cõi Đao lị
mà diễn nói kinh Đại bát nhã. [X. luận Đại
trí độ Q.2]. (xt. Ngũ Chủng Thuyết Nhân).
CHƯ THIÊN TRUYÊN
Gồm 2 quyển. Do Hành đình đời Nam
Tống soạn. Thu vào Vạn tục tạng tập 150,
đề là Trùng biên chư Thiên truyện. Sửa
chữa và đổi lại từ Chư thiên liệt truyện của
Thần hoán. Ghi thuật nguyên do đặt các
thần trong già lam của tông Thiên thai, và
dựa theo Kim quang minh sám pháp mà
định vị thứ của các thần bày trong đạo
tràng. Nêu tên các thiên là: Phạm thiên, Đế
thích, Đa văn, Trì quốc, Tăng trưởng, Quảng
mục, Kim cương mật tích, Ma hi thủ la,
Tán chi đại tướng, Đại biện tài thiên, Đại
công đức thiên, Vi đà thiên thần, Kiên lao
địa thần, Bồ đề thụ thần, Quỉ tử mẫu thần,
Ma lị chi thiên, và chép thêm Nhật cung
thiên tử, Nguyệt cung thiên tử, Sa yết la
vương, Diệm ma la vương v.v... gồm hai
mươi thiên. Theo các kinh luận mà nói rõ
về sự duyên các thiên và thêm hai mươi
sáu câu tán thể bảy chữ.
CHƯ THIỀN GIẢI THOÁT TAM MUỘI TRÍ LỰC
Phạm: Sarva-dhyàna-vimokwasamàdhi-
samàpatti-saôkleza-vyavadànavyutthàna
-jĩàna-bala. Là một trong mười
lực của Như Lai. Cũng gọi là Tĩnh lự giải
thoát đẳng trì đẳng chí trí lực, Tĩnh lự giải
thoát đẳng trì đẳng chí phát khởi tạp nhiễm
thanh tịnh trí lực, Thiền định giải thoát
tam muội tịnh cấu phân biệt trí lực. Như lai
có mười thứ trí lực, trong đó, Chư thiền
giải thoát tam muội trí lực tức là cái sức trí
tuệ của Như lai biết rõ hết thứ tự sâu cạn
của tất cả thiền định giải thoát đúng như

thực. (xt. Thập Lực). CHƯ THIỀN GIẢI THOÁT TAM MUỘI TRÍ LỰC

C
1038
CHƯ THÔNG
Thông, là nghĩa tự tại vô ngại. Chư
thông, chỉ các loại thần thông tự tại vô ngại
mà Phật, Bồ tát, ngoại đạo, tiên nhân đã
đạt được. Có năm thông, sáu thông, mười
thông khác nhau. [X. Đại thừa nghĩa
chương Q.20 phần đầu].
CHƯ THÚ
Các đất nước mà chúng sinh sinh đến
gọi là thú (đi về một hướng nào). Chư thú,
tức gọi chung sáu đường trời, người, A tu
la, súc sinh, ngã quỉ, địa ngục. Kinh Lăng
già quyển 4 (Đại 16, 511 thượng), nói: “Rơi
vào biển sống chết, chư thú rộng mông
mênh, như bánh xe quay nước”.
CHƯ THUYẾT BẤT ĐỒNG KÍ
Gồm 10 quyển. Do Chân tịch thân
vương thuộc Chân ngôn tông Nhật bản
soạn. Nói đủ là Đại bi thai tạng phổ thông
đại mạn đồ la trung chư tôn chủng tử tiêu
xí hình tướng Thánh vị chư thuyết bất đồng
kí. Còn gọi là Thai tạng chư thuyết bất đồng
kí. Thu vào Đại chính tạng tập 86. Nội dung
nói về các hiệu tiếng Phạm, hiệu mật và
chủng tử ở Thai tạng giới mạn đồ la. Sách
này so sánh mạn đồ la cũ với hiện đồ mạn
đồ la, đối chiếu theo các bản ở chùa Đông,
bản Cao hùng, tranh vẽ do Viên nhân và
tranh vẽ Tông duệ thỉnh về. [X. Chư tông
chương sớ lục Q.3].
CHƯ THỪA PHÁP SỐ
Gồm 11 quyển. Do Hạnh thâm đời
Minh soạn. Nói đủ là Hiền thủ chư thừa
pháp số. Cũng gọi là Hiền thủ pháp số. Lấy
tông Hoa nghiêm làm chủ yếu, thu chép

các danh mục pháp số trong các kinh Đại
thừa, Tiểu thừa, chú giải và nói rõ xuất xứ.
Bắt đầu từ “Nhất chân”, theo thứ tự đến
“Tám vạn bốn nghìn pháp môn” cộng tất
cả hơn hai nghìn một trăm danh mục, cuối
quyển có bài minh Tán pháp số, Bát thức
tâm vương chư môn liệu giản, của Sa môn
Bản thắng, và bài Bạt của Đăng cốc đề năm
Hoằng trị 13 (1500). Chư thừa pháp số
nguyên là trước tác của ngài Hiền thủ (Pháp
tạng), đến đời Minh thì bị mất, Hành thâm
mới biên lại sách này, cho nên đề là “Trùng
biên chư thừa pháp số”, được khắc bản vào
năm Tuyên đức thứ 2 (1427). Sau truyền
đến Triều tiên, tại Nhật bản thì sách này
được ấn hành lưu thông vào khoảng năm
Khoan vĩnh (1624 - 1643).
CHƯ THƯỢNG THIÊN NHÂN VỊNH
Có 1 quyển. Do Đạo diễn đời Minh soạn.
Thu vào Vạn tục tạng tập 135. Nội dung
nói về một trăm hai mươi lăm người nguyện
cầu vãng sinh cõi Tịnh độ cực lạc, từ bồ tát
Văn thù đến mười sáu người đàn bà họ
Đào, theo thứ tự đều làm một bài thơ bốn
câu bảy chữ để tán thán và có nói sơ lược
về thân thế mỗi người. Cuối quyển có bài
Bạt của Đại hựu đề năm Hồng vũ 14 (1381),
bài Bạt của Tính thâm, và ghi thêm một
thiên Niệm Phật nguyện văn của Dương
thứ công đời Tống.
CHƯ TIÊN
I. Chư tiên. Chuyên gọi những người
Bà la môn tu hành thanh tịnh. Kinh Pháp
hoa phẩm Tựa (Đại 9, 5 trung), nói: “Bậc
trời cuối cùng trong các trời, hiệu là Nhiên
đăng Phật, bậc đạo sư của chư tiên”.
II. Chư tiên. Vị tăng đời Tống. Người
huyện Kì (Sơn Tây), họ Bùi. Pháp danh và

năm sinh năm mất đều không rõ. Ở chùa CHƯ THÔNG

C
1039
Tiên u thuộc Thái nguyên, hơn trăm tuổi
mà tóc vẫn đen, sau tuyệt thực trăm ngày
mà hóa. Vua Huy tông ban hiệu là Chư
tiên. [X. Sơn tây thông chí].
CHƯ TÔN BIÊT HÀNH HỘ MA BÍ PHÁP
Trong Mật giáo, phép tu Hộ ma có hai
loại là Chư tôn biệt hành và Chư tôn hợp
hành. Biệt hành, tức tu Hộ ma cúng riêng
biệt mỗi vị tôn. Hợp hành, tức trong một
đàn đồng thời khuyến thỉnh chư tôn, mà
hợp tu Hộ ma cúng.
CHƯ TÔN CHI DIÊN VỊ
Chư tôn, chỉ chư Phật, Bồ tát, Minh
vương, Thiên v.v... trong Mật giáo. Chư tôn
trong hai bộ Mạn đồ la kim cương giới và
Thai tạng giới, đều ngồi quay mặt về phía
Đại nhật Như lai. Như vị trí của Thánh
chúng trong Kim cương giới Ngũ giải thoát
luân mỗi mỗi khác nhau, nhưng tất cả đều
hướng về phía Đại nhật Như lai. Tuy nhiên,
để làm phương tiện cho những người tu
tập, chư tôn trên Hiện đồ mạn đồ la đều
ngồi hướng về phía hành giả. Như trong
Diễn áo sao quyển 13, do Cảo bảo soạn,
chép rằng, bên phải Đại nhật Như lai là
chư tôn thuộc Liên hoa bộ, chủ về Định;
bên trái là chư tôn thuộc Kim Cương bộ,
chủ về Tuệ, đều ngồi quay mặt về phía hành
giả.
CHƯ TÔNG
Đức Phật nói pháp, căn cứ vào các
căn cơ bất đồng mà nói những giáo pháp
khác nhau. Đời sau truyền diễn thành
các tông, để giáo hóa, lợi ích những người
có duyên. Như hai mươi bộ Tiểu thừa,

hai tông Đại thừa tại Ấn độ, mười ba tông
tại Trung quốc, Nhật bản thì có tám tông,
chín tông, mười tông, mười hai tông khác
nhau...
CHƯ TÔNG ĐẠI CƯƠNG VẤN ĐÁP
Gồm 4 quyển. Do Động triệt trai, người
Nhật bản, soạn. Ấn hành vào tháng 3 năm
Chính đức thứ 6 (1716). Soạn giả dùng thể
văn hỏi đáp để trình bày đại cương các tông.
Ngoài các tông phái Phật giáo, như Hoa
nghiêm, Thiên thai, Chân tông ra, còn đề
cập cả Thần đạo, Lão Trang và Nho gia.
CHƯ TRẦN
Chỉ năm trần cảnh sắc, thanh, hương,
vị, xúc có khả năng làm nhơ bẩn chân tính.
Kinh Quán phổ hiền bồ tát hành pháp (Đại
9, 391 hạ) nói: “Căn mắt nhờ duyên, tham
đắm các sắc, vì tham đắm sắc, say mê các
trần”.
CHƯ TRƯỚC
Trước, giữ chặt lấy, dính mắc vào. Phàm
phu dính mắc vào sống chết, Nhị thừa giữ
chặt lấy Niết bàn, Bồ tát thì chấp nơi pháp
mình chứng được, như thế đều là chấp
trước, cho nên gọi là Chư trước. Kinh Pháp
hoa quyển 1 phẩm Phương tiện (Đại 9, 5
hạ), nói: “Rộng diễn giáo pháp, vô số phương
tiện, dắt dẫn chúng sinh, khiến lìa chư
trước”.
CHƯ TỰ TÔNG MẠCH KÍ
Gồm 2 quyển. Không rõ người soạn. Ấn
hành vào năm Hưởng bảo thứ 3 (1718) tại
Nhật bản. Tức ghi chép thứ tự truyền thừa
của các tông. Gồm có hai mươi bộ Tiểu
thừa, Thập tụng tì đàm tát bà đa tông, Tứ
phần luật tông, Tì đàm Câu xá tông, Thành
thực tông, Nhiếp luận tông, Pháp tướng tông,
CHƯ TỰ TÔNG MẠCH KÍ

C
1040
Tam luận tông, Tịnh độ tông, Lăng già tông,
Thiên thai tông, Niết bàn tông, Địa luận
tông, Hoa nghiêm tông, Chân ngôn tông
v.v... và có Thụ cụ sư tư hoành đồ của
Luật tông, Truyền kinh pháp sư tổng đồ
của Thiên thai, cuối quyển, trong lời phụ,
còn tìm tòi nguồn gốc mạch pháp của các
tông.
CHƯ TƯỚNG
Tướng, chỉ hình tướng trạng thái của
các pháp. Chư tướng là nói chung các hình
tướng của hết thảy sự vật sai biệt. [X. kinh
Duy ma cật phẩm Đệ tử].
CHƯ UẨN
Uẩn, là nghĩa chứa nhóm tích tụ; như
sự tích tụ của các sắc năm căn, năm cảnh,
gọi là Sắc uẩn. Chư uẩn, tức là năm uẩn
sắc, thụ, tưởng, hành, thức. (xt. Ngũ Uẩn).
CHỬ BÁ TƯ (1909 - ?)
Người An huy. Hiệu Phật lâm cư sĩ, tự
Mạnh trang. Tốt nghiệp khoa luật Đại học
Thượng hải, Trung quốc. Từng giữ các chức
Tổng biên tập Nhật báo Bắc phương tại
Bắc bình, Tổng giám đốc Thông tấn xã
quân sự Nam kinh, Ủy viên Hoa trung quân
chính công thự chính vụ, Hiệu trưởng
trường Trung học Trung chính tại Sài gòn
Việt nam. Ông dốc sức vào việc giảng học,
trứ thuật, năm mươi năm không nghỉ, đi
khắp ba châu, viết sáu mươi tư bộ sách.
Năm Dân quốc 70 (1981), ông đem mười
tám loại sách Phật do ông trứ tác, như Trung
quốc Phật học sử luận, Nhân sinh Phật học
luận tập, Trung quốc Thiền tông sử thoại,
Thiền tông học dữ thiền học v.v... giao cho

công ti xuất bản Tân văn phong tại Đài bắc
để in, gọi là “Phật lâm tùng thư”.
CHỬ VÂN (1919 - 1986)
.....
Người Như cảo, Giang tô, họ Hứa. Pháp
danh Thực tuyền, tự Chử vân, hiệu Tỉnh
thế. Mười chín tuổi, y vào Hòa thượng
Tham minh ở chùa Huệ dân tại Tây tràng,
Như cảo, xuống tóc. Hai mươi ba tuổi thụ
giới cụ túc ở núi Thê hà, Nam kinh. Trước
sau học tại các học viện Phật giáo, như Thê
hà luật học viện tại Nam kinh, Tiêu sơn
Phật học viện tại Trấn giang, Lăng nghiêm
chuyên tông học viện tại Thượng hải. Sau
khi ra Đài Loan, sư giữ việc giảng đạo trong
Quân đội. Từng giữ các chức vụ Chủ nhiệm
ban giáo vụ viện Phật học Thọ sơn, Trị sự
hội Phật giáo Trung quốc, Phó chủ nhiệm
Ủy hội Hoằng pháp, Trị sự trưởng chi hội
Phật giáo huyện Cao hùng, Trụ trì các chùa
Linh thứu huyện Cao hùng và chùa Thọ
sơn, Cao hùng, chùa Thanh giác, Đài đông,
đạo sư của Phật giáo liên xã Đài đông, Ủy
viên biên tập tạp chí Bồ đề thụ, chủ nhiệm
tạp chí Kim nhật Phật giáo. Sư còn sáng lập
Phật giáo liên xã
Phượng sơn,
chùa Hộ quốc
thanh lương, núi
Liên hoa, huyện
Đài trung và
Tịnh độ chuyên
tông học viện ở
chùa Thanh
lương.
Sư sinh bình
hết sức đề xướng
“Tinh tiến Phật

thất”. Sư rất nhớ các dật sự trong Phật môn,
văn thể sáng sủa hồn nhiên. Các trứ tác
của sự gồm có: Nam hải Phổ đà sơn truyền
kì dị văn lục, Phật giáo dữ Cơ đốc giáo chi
tỉ giảo, Chử vân pháp sư giảng diễn tập,
Hoằng pháp tán kí, Kim sơn hoạt Phật, Phật
CHƯ TƯỚNG
Chử Vân

C
1041
môn dị kí, Đông nam á Phật giáo kiến văn
kí, Tinh tiến Phật thất nhật kí v.v... Sư thị
tịch vào năm Dân quốc 75, thọ sáu mươi
tám tuổi.
CHỨC CHÚNG
.....
Còn gọi là Sắc chúng. Chỉ chúng tăng
trong Mật giáo giữ các chức cầm hoa, cầm
phan, cầm kim cương v.v... khi cử hành lễ
Quán đính hoặc đại Pháp hội. Vì họ mặc
những ca sa có mầu sắc rực rỡ, cho nên
cũng gọi là Sắc chúng; về sau vì đảm nhiệm
các chức, bèn gọi là Chức chúng. Cứ theo
Hiển Mật uy nghi tiện lãm quyển hạ mục
Pháp sư chức chúng chép, thì chư tăng làm
các pháp sự trong Mật giáo gọi là Chức
chúng, lại theo mầu ca sa của họ mà chia
làm hai phẩm:
1. Những người mặc nạp y, gọi là Nạp
chúng, cũng gọi là Trì kim cương chúng.
2. Những người mặc giáp y, gọi là Giáp
chúng, cũng gọi là Tám chúng.
CHỨC ĐIỀN ĐẮC NĂNG (1860 - 1911)
Một vị tăng học giả phái Đại cốc thuộc
Chân tông Nhật bản. Người huyện Phúc
tỉnh. Hiệu Vân khê. Mười ba tuổi xuất gia.
Theo học Hán văn và kinh điển thuộc các
tông Duy thức, Câu xá. Sau được gặp ngài
Đảo địa mặc lôi ở chùa Tây bản nguyện, sư
khởi thảo “Tam quốc Phật giáo sử lược”.
Năm Minh trị 21 (1888), sư sang Thái lan
xem xét Phật giáo Nam truyền, mang về
hơn sáu mươi pho kinh điển lá bối, vài
pho tượng Phật. Sau khi về nước, năm
Minh trị 23, sư tham dự kế hoạch sáng

lập “Hội Phật giáo Đông nam á”. Năm sau
sư vào ở chùa Tông ân tại Đông kinh, đổi
lại họ cũ “Sinh điền” làm “Chức điền”.
Năm Minh trị 33 sư du học Trung quốc,
Ấn độ.
Từ năm Minh trị 32, sư đã bắt đầu dốc
sức vào việc biên soạn bộ Phật học từ điển,
trải hơn mười năm, bản thảo chưa xong,
nhưng lâm bệnh mà mất, sau do các học
giả Cao nam thuận thứ lang, Thượng điền
vạn niên, Phương hạ thỉ nhất, Đại phật vệ
v.v... biên soạn tiếp, sửa lại và xuất bản.
Bộ sách này có thể được coi là tiên khu
của các loại từ điển Phật giáo hiện đại.
Ngoài ra, sư còn viết: Xiêm la Phật giáo sự
tình, Pháp hoa kinh giảng nghĩa, Hán cao
tăng truyện.
CHỨC ĐIỀN PHẬT GIÁO ĐẠI TỪ ĐIỂN
Có 1 quyển. Do Chức điền đắc năng,
người Nhật bản, biên soạn. San hành vào
năm Đại chính thứ 6 (1917). Tác giả đã để
cả cuộc đời vào việc biên soạn bộ từ điển
này. Từ năm Minh trị 32 (1899) đến khi
lâm bệnh mất (1911) trải hơn mười năm
mà bản thảo vẫn chưa xong, sau Cao nam
thuận thứ lang, Thượng điền vạn niên,
Phương hạ thỉ nhất, Đại phật vệ v.v... biên
thêm, sửa chữa và xuất bản. Sách này sưu
tập các ngữ vựng tương quan, chia làm hai
mươi tám loại là Danh giáo, Thuật ngữ, Địa
danh, Nhân danh v.v... phân biệt giải thích,
nói rõ xuất xứ, cuối sách có phụ bản chỉ
dẫn cách tra năm mươi âm, tra nét chữ, tra
tiếng Phạm, rất tiện lợi, có thể được coi là
tiên khu của các từ điển Phật giáo hiện đại.
Đặc sắc của bộ sách là sau này, Phật học
đại từ điển của Đinh phúc bảo, Phật giáo
đại từ vựng của Long cốc, đều có phỏng

theo.
CHỨNG
Phạm, Pàli: adhigama. Tu tập chính
pháp, thể nghiệm mà ngộ nhập chân lí như
thực, gọi là Chứng; tức là trí tuệ đã khế
hợp với chân lí. Cái kết quả do chỗ ngộ
CHỨNG

C
1042
nhập mà chứng được trí tuệ, gọi là Chứng
quả. Hoặc lần lượt tu hành qua các giai
đoạn mà chứng, thì gọi là Phần chứng. Cùng
với Giáo, Hành gọi chung là ba pháp; cùng
với Giáo; Hành;Tín gọi chung là bốn pháp.
Chứng, hàm ý là khế hợp chân lí mà ngộ
nhập, vì thế có các từ ngữ khế chứng,
chứng khế, chứng hội, chứng ngộ, chứng
nhập v.v... Lại cái cảnh giới chứng được
hàm ý là duy chính mình thể nghiệm được,
cho nên có các tên gọi như kỉ chứng, nội
chứng, tự nội chứng. Về phần năng chứng,
gọi là chứng trí, chứng tri. Đứng về phương
diện tu nhân mà nói, thì gọi là chứng đắc,
chứng quả. Về mặt giáo pháp hoặc giáo
đạo, thì gọi là chứng pháp hoặc chứng đạo.
Ngoài ra còn có các danh xưng như tu
chứng, giáo hành chứng, giáo hành tín
chứng v.v... [X. luận Câu xá Q.25; luận
Đại thừa khởi tín; Thắng man bảo quật
Q.trung phần cuối; Đại thừa nghĩa chương
Q.9].
CHỨNG ĐẠI BỒ ĐỀ
Có nghĩa là chứng được quả Phật. Chính
giác của đức Phật, gọi là đại Bồ đề. Kinh
Đại pháp cự đà la ni quyển 2 (Đại 21, 667
thượng), nói: “Như lai chính giác từ bi
thương xót (...) thông suốt thấy rõ hết thảy
các pháp, được hết thảy trí, chứng đại Bồ
đề, chỉ vì muốn khiến chúng sinh được yên
vui”.
CHỨNG ĐẠO
Có hai nghĩa:
1. Chỉ sự giác ngộ chính đạo, tức ý là
thể nhập chân lí.

2. Một trong hai đạo; giáo đạo và chứng
đạo. Chỉ cái thực lí mà chư Phật chứng được.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi chú Q.hạ]. (xt.
Nhị Đạo).
CHỨNG ĐẠO CA CHÚ
Sách chú thích Chứng đạo ca của ngài
Vĩnh gia.
I. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển. Do
vị tăng đời Tống là Phạm thiên Ngạn kì
soạn, môn nhân Tuệ quang biên chép, ấn
hành vào năm Gia định 12 (1219) đời Ninh
tông, thu vào Vạn tục tạng tập 111. Trong
sách giải thích rõ ràng từng câu của Chứng
đạo ca để giúp những người mới học biết
đường tham thiền ngộ đạo.
II. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển. Do
vị tăng đời Tống là Diệu không Tri nột soạn,
học trò là Đức tối biên chép, ấn hành vào
khoảng năm Thiệu hưng 16 (1146) đời Cao
tông. Thu vào Vạn tục tạng tập 114. Tri
nột cho rằng Phật pháp tuy chẳng phải qua
ngôn ngữ văn tự mà được, nhưng những
người độn căn đời mạt pháp vẫn phải nhờ
văn tự ngôn ngữ giải thích rõ ràng mới thâm
nhập được yếu chỉ của Phật pháp, vì thế
mới soạn tập sách này.
III. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển.
Còn gọi là Chứng đạo ca chú tụng. Do vị
tăng đời Nguyên là Trúc nguyên Vĩnh thịnh
soạn, Đức hoằng biên chép, ấn hành vào
niêm hiệu Chí chính năm đầu (1341) đời
Thuận đế, thu vào Vạn tục tạng tập 114.
Dưới mỗi câu, ngài Vĩnh thịnh có lời bình
ngắn, rồi hợp mấy câu lại để chú thích, ở
sau có phụ thêm kệ tụng.
IV. Chứng đạo ca chú. Có 1 quyển.
Do vị tăng người Nhật là Liên sơn giao dịch
soạn.

CHỨNG ĐẠO ĐỒNG VIÊN
Trong tông Thiên thai, đứng về phương
diện giáo đạo mà nói, thì các Bồ tát Biệt
giáo, Viên giáo từ Thập tín trở lên đến Diệu
giác, tuy mỗi mỗi đều đủ năm mươi hai giai
CHỨNG ĐẠI BỒ ĐỀ

C
1043
vị, nhưng, đứng về phương diện chứng đạo
mà nói, thì Sơ địa của Biệt giáo cũng đồng
như Sơ trụ của Viên giáo, gọi là Chứng đạo
đồng Viên. Tức có nghĩa là: Bồ tát Biệt giáo
trước Thập địa vẫn phải theo thứ tự ba quán
lần lượt đoạn trừ các hoặc Kiến, Tư, Trần
sa, chứ không giống như Viên giáo cùng
một lúc viên dung ba quán đoạn trừ ba hoặc.
Nhưng Bồ tát Biệt giáo, khi lên Sơ địa, đoạn
một phẩm vô minh mà chứng một phần
Trung đạo, đoạn vô minh, chứng Trung
đạo ở đây hoàn toàn giống với Viên giáo
ngôi Sơ trụ. Vì lẽ ấy, Bồ tát Biệt giáo khi
đến Sơ địa, chuyển một lần mà thành Bồ
tát Viên giáo ngôi Sơ trụ. (xt. Giáo Chứng
Nhị Đạo).
CHỨNG ĐẮC
Phạm, Pàli: adhigaôa hoặc
abhisambodha.
Còn gọi là Hiện chứng. Nghĩa là chứng
ngộ thể đắc. Tức nhờ tu đạo mà chứng ngộ
chân lí, đạt được quả vị, trí tuệ, giải thoát và
công đức. Luận Du già sư địa quyển 64 nói
có bốn thứ chứng đắc:
1. Các hữu tình chứng được nghiệp quả,
2. Thanh văn thừa chứng được,
3. Độc giác thừa chứng được,
4. Đại thừa chứng được. Trong đây,
Thanh văn thừa chứng được lại chia làm
năm thứ: chứng được ngôi, chứng được trí,
chứng được tịnh, chứng được quả và chứng
được công đức. Độc giác thừa chứng được
chia làm ba thứ: chứng được phần thiện
căn thuận quyết trạch mà trước đã được,
chứng được sự chứng được mà trước đã được

và chứng được sự chứng được mà trước chưa
được. Đại thừa chứng được thì có: chứng
được phát tâm, chứng được đại bi, chứng
được Ba la mật đa, chứng được nhiếp sự,
chứng được ngôi, chứng được năm Vô
lượng, cho đến chân như, chứng được uy
đức tin hiểu chẳng thể nghĩ bàn, chứng được
bất cộng Phật pháp v.v... [X. luận Đại tì bà sa
Q.42; luận Du già sư địa Q.82; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần cuối].
CHỨNG ĐẮC PHÁP THÂN
Một trong hai loại pháp thân. Đối lại
với “Ngôn thuyết pháp thân”. Chúng sinh
bản lai vẫn đầy đủ Pháp thân, chỉ vì mê
hoặc nên không hiển bày ra được, nhưng
có thể nhờ sự tu hành mà chứng được, cho
nên gọi là Chứng đắc pháp thân. [X. Kim
cương bát nhã kinh luận (Đạt ma cấp đa
dịch) Q.thượng]. (xt. Ngôn Thuyết Pháp
Thân)
CHỨNG ĐẮC THẮNG NGHĨA ĐẾ
Còn gọi là Y môn hiển thực đế. Là
Thắng nghĩa đế thứ ba trong bốn loại Thắng
nghĩa đế. Tức chỉ lí chân như ngã, pháp
đều không mà hàng Thanh văn chứng
được. Theo ý trong Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương quyển 2 phần cuối, thì
chân như hai không này là lí y vào môn
quán Thánh trí thuyên không mà hiển hiện,
cho nên gọi là chứng đắc. Lại vì kẻ phàm
ngu không thể suy lường mà biết được, nó
trội hơn cả việc chứng được Thế tục đế thứ
ba trong bốn loại Thế tục đế (chỉ khổ, tập,
diệt, đạo), cho nên gọi là Thắng nghĩa đế.
[X. luận Thành duy thức Q.9]. (xt. Tứ
Chủng Thắng Nghĩa Đế)
CHỨNG KHÔNG (1177- 1247)
Tổ sư của phái Tây sơn thuộc tông Tịnh

độ Nhật bản. Thường gọi là Tây sơn thượng
nhân. Sư họ Nguyên, hiệu Thiện tuệ phòng.
Được ban thụy “Giám trí quốc sư”. Xuất
thân từ tầng lớp công khanh, mười bốn
tuổi xuất gia, vào cửa ngài Pháp nhiên học
CHỨNG KHÔNG

C
1044
giáo nghĩa Tịnh độ. Lại tham vấn những
bậc thạc học của các tông, cùng suốt giáo
nghĩa, được truyền giới Bồ tát viên đốn. Khi
ngài Pháp nhiên soạn Tuyển trạch bản
nguyện niệm Phật tập, sư Chứng không giữ
việc xem xét lại. Sau ở chùa Thiện phong
tại Tây sơn, thường tu niệm Phật không
ngừng, sáu thời lễ tán, hỏi đáp luận bàn.
Sau khi ngài Pháp nhiên thị tịch, sư dốc
sức vào việc tuyên dương Tịnh độ giáo. Có
viết: Tuyển trạch tập mật yếu quyết, Đương
ma mạn đồ la chú. Sư thị tịch năm Bảo trị
năm đầu, thọ bảy mươi mốt tuổi. [X. Tây
sơn thượng nhân truyện; Tịnh độ pháp môn
nguyên lưu chương].
CHỨNG NGHĨA
Cũng gọi là chứng nghĩa giả (Người
chứng nghĩa)
I. Chứng nghĩa. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Là người đảm nhận việc phán quyết
trên hội bàn nghĩa, tiêu chuẩn để phán
quyết, chủ yếu là căn cứ vào các câu hỏi và
các câu đáp của hai bên Lập (người lập luận),
Địch (người vấn nạn) xem có đúng qui định
thành lập không.
II. Chứng nghĩa. Là người giữ chức
chứng minh văn nghĩa tiếng Phạm trong
hội trường phiên dịch. Cứ theo Phật tổ thống
kỉ quyển 43 chép, thì khi ngài Thiên tức tai
(? - 1000) chủ trì dịch trường, ngoài Dịch
chủ ra, còn đặt tám chức nữa, mỗi chức
trông coi một việc, và “Chứng nghĩa” tức là
một trong các chức đó. Người giữ chức này,
ngồi ở bên trái Dịch chủ, trước khi Dịch
chủ tuyên đọc tiếng Phạm, thì người Chứng

nghĩa cùng với Dịch chủ cùng bàn bạc
lượng định nghĩa của câu văn tiếng Phạm;
lại sau khi dịch ra chữ Hán rồi, người Chứng
nghĩa phải đối chiếu với nguyên nghĩa tiếng
Phạm để xem văn dịch có được chính xác
không.
CHỨNG NHẬP
I. Chứng nhập. Phạm:praviwỉa. Còn
gọi là Ngộ nhập, Đắc nhập, Chứng ngộ.
Tức dùng chính trí chứng được chân lí như
thực. Đây có hai thứ Phần, Mãn khác nhau,
cực quả của Nhị thừa, và Sơ địa trở lên cho
đến Thập địa, Đẳng giác v.v... đều là “Phần”
(mới chứng được một phần), duy chỉ có Diệu
giác mới là “Mãn” (chứng được trọn đủ).
[X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Như lai thọ
lượng; Chính pháp nhãn tạng Q.1 Biện đạo
thoại].
II. Chứng nhập (1195?- 1244). Vị tăng
tông Tịnh độ Nhật bản. Tổ sư của dòng
Đông sơn thuộc phái Tây sơn. Họ Nhân
điền. Tự Quan kính. Theo ngài Chứng
không phái Tây sơn học tông nghĩa Tịnh
độ, hiểu được ý chỉ sâu xa của thầy. Sau
mở ra viện Adiđà ở Đông sơn tại kinh đô
để truyền bá tôn chỉ của thầy. Dòng của
sư gọi là Đông sơn lưu, Đông sơn nghĩa.
Sư tịch vào năm Khoan nguyên thứ 2,
không rõ tuổi thọ, có thuyết bảo năm mươi
tuổi. [X. Tịnh độ pháp môn nguyên lưu
chương; Tịnh độ truyền đăng tổng hệ phổ
Q.hạ]
CHỨNG PHÁP
I. Chứng pháp. Pàli: sakkhi
dhammaô. Chỉ cho lí pháp được chứng
ngộ. Kinh nghĩa túc quyển hạ (Đại 4, 184
hạ), nói: “Tuệ cùng cực chẳng quên pháp,
chứng pháp vô số đã thấy”.

II. Chứng pháp. Một trong hai pháp
giáo đạo chứng đạo nói trong luận Câu xá.
Chỉ Thanh văn, Duyên giác (Độc giác) đều
do các đạo pháp sai biệt bốn đế, mười hai
nhân duyên mà chứng ngộ. Câu xá luận
quang kí quyển 29 (Đại 41, 438 thượng),
nói: “Chứng pháp, nghĩa là Bồ đề phần pháp
CHỨNG NGHĨA

C
1045
của ba thừa Thanh văn, Độc giác và Như
lai”.
CHỨNG PHÁT TÂM
Là phát tâm thứ ba trong ba thứ phát
tâm được chép trong luận Đại thừa khởi
tín. Chỉ sự phát tâm của Bồ tát từ Sơ địa
đến Thập địa. Bồ tát ở các giai vị này, chứng
được Pháp thân chân như, phát khởi chân
tâm, phương tiện tâm, nghiệp thức tâm để
lợi ích chúng sinh. [X. Thập địa kinh luận
Q.2; Đại thừa nghĩa chương Q.9; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần cuối]. (xt.
Tam Tâm, Tam Chủng Phát Tâm).
CHỨNG QUẢ
Chỉ sự chứng vào quả vị. Tức đem chính
trí khế hợp chân lí mà tiến vào các quả vị
Phật, Bồ tát, Thanh Văn và Duyên giác. Lại
như Đại thừa từ Sơ địa cho đến Đẳng giác
chứng được phần quả của Bồ tát và mãn
quả của Phật, Tiểu thừa chứng được bốn quả
A la hán, A na hàm v.v... đều gọi chứng quả.
Đại đường tây vực kí quyển 7 mục Phệ
xá li quốc, có ghi chép về việc Xá lị tử chứng
được quả A la hán. Hoa nghiêm ngũ giáo
chương quyển 3 giải thích câu “Do hoặc
đến hết hoặc, chứng nhất thiết trí của Phật”
trong Nhiếp luận (Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 17, bản dịch đời Lương), bảo rằng
(Đại 45, 493 thượng): “Hết hoặc, là hết Sở
tri chướng, tức do lưu phiền não chướng
phát khởi thắng hạnh mà đến được giai vị
này, chứng quả Phật vậy”. Đây là nói về sự
đoạn hoặc chứng quả của Bồ tát. [X. kinh
Tạp bảo tạng Q.7 duyên thứ 87, Q.9 duyên
thứ 114; luận Bồ đề tâm].

CHỨNG THÀNH
Có nghĩa là chứng minh điều đã nói là
xác thực không sai lầm. Chứng, là chứng
minh, chứng nghiệm; Thành, là ý đích thực,
thành thực, hoặc thành lập. Như trong kinh
A di đà nói chư Phật ở sáu phương Đông,
Nam, Tây, Bắc, Hạ, Thượng đều cùng chứng
minh việc niệm Phật vãng sinh là xác thực.
Vãng sinh lễ tán kệ (Đại 47, 448 thượng),
nói: “Nếu có chúng sinh, xưng niệm Phật
A di đà, hoặc bảy ngày, hoặc một ngày, trở
xuống mười tiếng, cho đến chỉ một tiếng
một niệm, tất được vãng sinh, chứng thành
việc ấy. (...) Nếu người niệm Phật vãng sinh,
thì thường được hằng sa chư Phật trong
sáu phương hộ niệm”. Chỉ trừ những chúng
sinh hoài nghi, không tin việc niệm Phật
vãng sinh, còn tất cả chư Phật trong sáu
phương đều hiện tướng lưỡi rộng dài để
chứng minh lời nói của Phật Thích ca là
thành thực, đây tức là chư Phật chứng
thành.
Lại Phật vì nói kinh Đại phẩm bát nhã,
cho nên dang lưỡi để chứng thành. Luận
Đại trí độ quyển 8 giải thích, dang (duỗi)
lưỡi, nghĩa là thè lưỡi che cả mặt cho đến
chân tóc phía trên trán, điều này ít ai tin;
nay vì phát khởi việc lớn nói pháp Bát nhã
ba la mật, cho nên đức Phật hiện tướng
lưỡi rộng dài, che khắp ba nghìn đại thiên
thế giới. Ngoài ra, hai chữ “Chứng thành”
được đặt ngược lại là “thành chứng” thì chỉ
có nghĩa là chứng cứ. Luận Thành duy thức
quyển 7 (Đại 31, 39 thượng), nói: “Những
Thánh giáo ấy, thành chứng chẳng một”.
[X. kinh Như lai sư tử hống; A di đà kinh
sớ (Khuy cơ); Quán kinh sớ Định thiện
nghĩa; Quán niệm pháp môn; Đại đường

tây vực kí Q.8].
CHỨNG TÍN TỰ
Còn gọi là Thông tự. Đối lại với “Phát
khởi tự”. Ở đầu các kinh, thường dùng câu
“Tôi nghe như vầy, một thời Phật ở” v.v...
CHỨNG TÍN TỰ

C
1046
nói rõ sáu việc “nghe, tin, thời, chủ, nơi
chỗ và chúng” (gọi là sáu thành tựu), để
chứng minh rằng những điều được nói
trong kinh là chân thực, đáng tin. Cũng
tức là rõ ràng chỉ ra thời gian, địa điểm và
những nhân vật dự hội nghe pháp, để khiến
chúng sinh biết rằng, những pháp được
nghe là chính xác không lầm, nhờ thế mà
khởi lòng tin, cho nên gọi là Chứng tín tự.
Lại vì đoạn văn trên đều có trong tất cả các
phần tựa của các kinh, cho nên còn gọi là
Thông tự, Phát khởi tự.
CHỨNG TỊNH
Phạm:avetya prasàda, Pàli: avecca
paràda.
Có nghĩa là dùng trí vô lậu thông hiểu
lí bốn Thánh đế một cách như thực mà
sinh khởi lòng tin thanh tịnh đối với Phật
Pháp Tăng Tam bảo và giới luật. Luận Câu
xá quyển 25 (Đại 29, 133 trung), nói: “Hiểu
biết lí bốn Thánh đế như thực, cho nên
gọi là Chứng; Tam bảo và diệu Thi la, đều
là tịnh. Lìa cái nhơ bất tín, cái nhơ phá giới
mà chứng được tịnh, gọi là Chứng tịnh. (xt.
Tứ Chứng Tịnh).
CHỨNG TRÍ
Chỉ chính trí vô lậu của Bồ tát Sơ địa
chứng ngộ lí Trung đạo chân thực. Kinh
Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa
quyển hạ (Đại 8, 824 trung), nói: “Chứng
trí tự tại, đoạn vô ngại chướng”.
CHƯỚC CA LA BÀ CA ĐIỂU
.... ... ... .......
Chước ca la bà ca, Phạm: cakravàka,
Pàli: cakkavàka. Còn gọi là Chước ca la

bà điểu, Thúc ca bà điểu. Tức chim uyên
ương. Tên khoa học là Anas casarca. Phiên
dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại 45, 1090
trung), nói: “Chước ca la bà, Hán dịch là
uyên ương, chim ở từng đôi vậy. Đậu thì
liền nhau, bay thì sánh đôi”. [X. Huyền ứng
âm nghĩa Q.2; Phạm ngữ tạp danh; Chỉ quất
dịch thổ tập Q.11].
CHƯỚC CÚ CA QUỐC
Còn gọi là Già câu ca quốc, Già câu bàn
quốc, Tử hợp quốc, Chu câu ba quốc. Tên
một Vương quốc xưa ở Tây vực. Cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 12 và Lịch đại
tam bảo kỉ quyển 12, thì biết nước Chước
cú ca trong Tây vực kí và nước Già câu ca
trong Tam bảo kỉ là cùng một địa phương,
nhưng Tây vực kí nói từ nước ấy đi về
hướng đông hơn tám trăm dặm nữa thì đến
nước Cù tát đán na (tức Vu điền), còn Tam
bảo kỉ lại nói cách nước Vu điền về phía
đông nam hơn hai nghìn dặm có nước Già
câu ca. Về phương hướng và cự li hiển nhiên
là khác nhau rất lớn. Về vị trí của nước
này, E. J. Eitel và St. Martin cho là ở vào
địa phương Yarkiang của Tiểu bá ca lạp
(Little Bukharia) hiện nay, còn S. Beal và
T. Watters thì cho là địa phương Diệp nhĩ
khương (Yarkand). Lại A. Stein bảo cứ theo
Tây vực kí nói từ hướng Khư sa (Kashgar)
vượt qua sông Tỉ đa (tức sông Diệp nhĩ
khương) mà suy thì biết nay tức là địa
phương Chước cú ca (Karghalik). Lại trong
Tiểu chú của Tây vực kí có ghi “Chước cú
ca, xưa gọi là Thư cừ”, Thư cừ ở đây có thể
là họ Thư cừ đời Bắc Lương ở Trương dịch
thuộc Hà tây (Hậu hồ tạng), sau khi mất
nước dời đến ở đây chăng? Lại Cao tăng
pháp hiển truyện chép, từ Vu điền đi hai

mươi lăm ngày nữa thì đến nước Tử hợp,
vua nước ấy rất tinh tiến, trong nước có
hơn nghìn vị tăng, phần nhiều học Đại thừa.
Nước Tử hợp nói ở đây tương đương với
nước Tử hợp được chép trong Hậu Hán
thư tây vực truyện thứ 78, với nước Chu
CHỨNG TỊNH

C
1047
câu ba nói trong Lạc dương già lam kí quyển
5, với Chu câu ba hoặc Chu cư trong Ngụy
thư tây vực liệt truyện thứ 90, và Chu câu
ba (hoặc Chu câu bàn) trong Đường thư
tây vực liệt truyện thứ 146 thượng mục Sớ
lặc quốc, cũng tức là nước Chước cú ca nói
ở trên. Tóm lại, nước này và nước Vu điền
cùng là trong một số quốc gia theo Đại thừa
tại khu vực Tân cương thời xưa. [X. kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.55; Hoa nghiêm
kinh truyện kí Q.1; Thông điển Q.193; Tây
vực chi Phật giáo; S. Beal: Buddhist Records
of the Western World, vol. II; T. Watters:
On Yuan Chwang, vol. II; A. Stein: Ancient
khotan, vol.I; E. Chavannes: Les pays
d’occident d’après le Wei lio (T’oung pao,
1905); luận Tây vực đại thừa quốc chi tử
hợp (Ấn thuận)].
CHƯƠNG AN (561 - 632)
.....
Vị tăng đời Tùy. Người Chương an, Lâm
hải (Lâm hải, Chiết giang), họ Ngô. Tự Pháp
vân, tên là Quán đính. Đời gọi là Chương
an đại sư, Chương an tôn giả. Bảy tuổi theo
ngài Tuệ chửng ở chùa Nhiếp tĩnh xuất gia,
hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc. Sau khi ngài
Tuệ chửng nhập
tịch, niên hiệu
Chí đức năm
đầu (583) đời
Trần hậu chủ
Nam triều sư đến
chùa Tu thiền,
núi Thiên thai,
tham yết ngài

Trí khải, học tập
Thiên thai giáo
quán. Từ đó về
sau sư theo hầu
ngài Trí khải. Năm Khai hoàng 17 (597)
đời Tùy, ngài Trí khải thị tịch, sư dâng di
vật cống hiến Tấn vương Quảng, Vương
sai quan mang hoàn lại và có lời tạ từ. Về
cuối đời, sư ở tại tinh xá Xứng tâm, giảng
thuyết Pháp hoa. Năm Trinh quán thứ 6
thị tịch, thọ bảy mươi hai tuổi, truy thụy là
Tổng trì tôn giả. Trí tuệ biện tài của sư thì
tuyệt luân, có thể nhớ hết di giáo của ngài
Trí khải, như Pháp hoa huyền nghĩa, Pháp
hoa văn cú, Ma ha chỉ quán v.v... ghi chép
các bộ lớn nhỏ, hơn trăm quyển để truyền
cho đời sau, cho đến ngày nay, những lời
dạy của đại sư Trí khải không bị rơi rớt mất
mát, đều là nhờ sức của sư, đời sau tôn sư
là tổ thứ năm của tông Thiên thai Đông
độ. Trứ tác của sư gồm có: Đại ban niết bàn
kinh huyền nghĩa 2 quyển và Kinh sớ 33
quyển, Quán tâm luận sớ 5 quyển, Thiên
thai bát giáo đại ý 1 quyển, Tùy thiên thai
Trí khải đại sư biệt truyện 1 quyển, Quốc
thanh bách lục 4 quyển, tất cả trên đây
hiện nay đều còn. Ngoài ra, Nhân vương
kinh tư kí 3 quyển, Nhân vương sớ 4 quyển
thì đã mất. [X. Tục cao tăng truyện Q.19;
Phật tổ thống kỉ Q.7; Tịnh độ thánh hiền
lục Q.2].
CHƯƠNG BÍNH LÂN (1868 - 1936)
Người Dư hàng, Chiết giang. Vốn tên là
Giáng, tự Thái viêm. Tinh chuyên quốc học,
giàu tư tưởng dân tộc. Khoảng năm Quang
tự, lần lượt viết các báo Thời vụ, Xương
ngôn, lời lẽ kịch liệt, bị triều đình nhà
Thanh cấm, bèn bỏ chạy sang Đài loan,

đến Nhật bản, làm quen với tiên sinh Tôn
trung sơn, gia nhập hàng ngũ cách mạng.
Năm Quang tự 29 (1903) bị bắt, ở trong tù
nghiên cứu Phật học, đọc các luận Nhân
minh và Pháp tướng Duy thức. Sau khi được
tha, lại du lịch Nhật bản một lần nữa. Khi
về nước, gặp lúc Viên thế khải xưng đế,
không được dùng, lại đến ẩn thân trong
chùa Long tuyền tại Bắc kinh, nhờ Tôn
ngưỡng thượng nhân mua một bộ Đại tạng
Chương An
CHƯƠNG BÍNH LÂN

C
1048
Tần già, rồi đóng cửa xem kinh. Đối với
chân nghĩa duyên khởi tính không, duy
thức nhị vô ngã của Phật pháp đại thừa
ông thể nhập cực sâu. Trước tác rất nhiều,
về phần Phật học thì có: Kiến lập tôn giáo
luận, Ngũ vô luận, Vô thần luận, Nhân vô
ngã luận, Tứ hoặc luận, Quốc gia luận, Đại
thừa Phật giáo duyên khởi luận, Đại thừa
khởi tín luận biện v.v... Ngoài ra, còn có
một cuốn “Tề vật luận thích”, là dùng Duy
thức Phật giáo để giải thích Lão Trang, dung
hợp thuyết của hai nhà Phật, Lão. [X. Đương
đại Trung quốc triết học (Hạ lân); Trung
quốc Phật giáo cận đại sử (Đông sơ)].
CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ
Vị Phật sống lớn nhất của phái Phật
giáo Cách lỗ (Hoàng giáo) Tây tạng ở địa
khu nội Mông cổ. Là một trong bốn Đại
hô đồ khắc đồ. Nguyên là hệ thống Thanh
hải hỗ trợ Phật sống chùa Hựu ninh.
Chương gia, là dịch âm của tên Tây tạng
Lcaí-skya, cũng gọi là Trương gia, Chương
giai, nguyên là tên đất ở Tây tạng; Hô đồ
khắc đồ là dịch âm của tiếng Mông cổ
Xutuqtu, còn gọi là Hồ thổ hồ đồ, Hồ thổ
khắc đồ, nghĩa là Thánh giả. Chương gia
hô đồ khắc đồ, ý là bậc Thánh ở địa phương
Chương gia. Thường gọi là Chương gia cách
căn (Lcaí-skya gegen) hoặc Cách căn
(gegen, là tiếng Mông cổ, nghĩa là “bậc sáng
láng”). Được coi là hóa thân của Văn thù,
cùng với Triết bá tôn đan ba hô đồ khắc đồ
gọi chung là hai Lạt ma lớn của Mông cổ.
Đến A cát vượng la bá tang khước lạp
đan (Tạng: Íag dbaí blo bzaí chos-ldan,

1642 - 1715) đầu đời Thanh mới xác lập
địa vị Chương gia hô đồ khắc đồ là người
cai quản Lạt ma hoàng giáo ở Nội mông cổ,
cho nên, A cát vượng la thực tế là tị tổ của
chức vị này. Tương truyền, trước thời A cát
vượng la, đã có mười ba đời chuyển thế nối
nhau, cho nên thông thường sư được gọi là
Chương gia hô đồ khắc đồ đời thứ 14. Về
mười ba đời trước thì xưa nay có nhiều thuyết
khác nhau. Cứ theo Mông Tạng Phật giáo
sử thiên thứ 5 của Diệu chu nói, thì sự
chuyển thế truyền thừa của mười ba đời
trước như sau (trong đó ba đời trước rất
đậm sắc thái truyền thuyết):
1. Sâm thái cát căn (Tạng: Cunda
gegen).
2. Nại tốn nại (Tạng:Nasuna), tái sinh
ở Ấn độ, tinh thông các kinh, rất nhiều
người qui y.
3. Đạt ba bảo A xà lê (Darban-àcàrya),
cũng tái sinh ở Ấn độ, thường trì kinh chú,
sống tới một nghìn hai trăm tuổi, là nhân
vật trong truyền thuyết.
4. Cách ba na lạp sâm (Tạng: Ska ba
dpal brtsegs), là Khất lật song đề tán vương
(Tạng: Khri sron lde tsan) là nhà dịch
kinh trứ danh của thời đại.
5. Tao pha khổ ba (Tạng: Sgro phug
pa), là Lạt ma của phái Ninh mã thuộc Lạt
ma giáo cũ.
6. Tư Hàn long ngõa.
7. Lãng túc thông ngõa.
8. Phát tư ba (Tạng: Hphags pa), là
Quốc sư đầu đời Nguyên.
9. La bá tang (Tạng: Blo - bzaí), nổi
tiếng về sự nghiêm giữ giới luật và diễn giảng
hoằng pháp.
10. Giáp khanh khúc cát (Tạng: Byamschen

chos rje), tức là Thích ca dã thất
(Tạng:Sà kya ye ses) đệ tử của Tôn khách
ba nhà đại cải cách của Phật giáo Tây tạng.
11. Cầu cơ ca lặc tát (Tạng: Chos kyi
rgyal mtshan), về cuối đời chú tích tại
Mông cổ.
12. Diêu đột ba lạp ca thác nhĩ châu
(Tạng: Dpal #eyon lhun grub), tái sinh
tại Đường khắc thác (Tang gut) về phía đông
bắc Tây tạng, cuối đời dời đến ở Lạp tát, bái
yết Đạt lại lạt ma đời thứ 5.
CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ

C
1049
13. Thiền khắc ba lãng tắc lạp (Tạng:
Grags pa #od zer), tái sinh ở gần chùa
Cách luân trát ba lí (Tạng: Dgon luí
byams pa glií) tại Đường khắc thác, sau
ở luôn chùa ấy để nghiên cứu các mật điển
từ Tạng châu truyền đến, đời gọi là Chương
gia hô đồ khắc đồ La bá khanh (Tạng Slob
chen, hàm ý là nhà đại học giả).
Bắt đầu từ đời thứ 14 tức là đã tiến vào
thời đại nhà Thanh. Nói một cách đại để
thì nhà Thanh rất trọng đãi các vị Chương
gia hô đồ khắc đồ thủ lãnh cai quản Hoàng
giáo tại địa phương nội Mông, không những
chỉ dành cho quyền quản trị các việc tôn
giáo mà còn cho tham dự việc hành chính
tại Nội Mông, tại Kinh sư thì được ở vào
ngôi cao, được cấp lương hàng tháng, hai
mùa hè thu được đến nghỉ mát trên núi
Ngũ đài hoặc ở Đa luân nặc nhĩ (Tạng:
Dolon-nor), chiếc bình vàng để rút thăm
tuyển chọn Đại hoạt Phật được đặt ra ở
thời Cao tông cũng được giao cho Chương
gia hô đồ khắc đồ bảo quản, cho nên quyền
thế dần dần thêm lớn, đến giữa thời nhà
Thanh trở về sau,
thế lực đã mở
rộng đến các nơi
Nhiệt hà, Liêu
ninh, Thiểm tây,
Cam túc và
Thanh hải.
A cát vượng la
bá tang khước lạp
đan đời thứ 14 tái
sinh ở Tôn khách

(Tạng: Btsoíkha)
nơi sinh của
Tôn khách ba, chín tuổi vào ở chùa Cách
luân trát ba lí, sau đến Vệ châu nghiên tập
Bát nhã. Hai mươi ba tuổi, theo Đạt lại lạt
ma đời thứ 5 thụ giới Cụ túc và lưu lại Tạng
châu, Vệ châu học rộng các sách, đến năm
Khang hi 22 (1683) mới trở về Tôn khách.
Năm Khang hi 32, phụng chỉ đến ở chùa
Pháp nguyên tại Bắc kinh. Năm 36, Đạt lại
lạt ma đời thứ 6 lên ngôi, sư vâng mệnh
vua mang Sắc ấn vào Tây tạng, năm 45,
được phong hiệu “Quán đính phổ thiện
quảng từ đại quốc sư”. Năm 52, Thánh tổ
đến Đa luân nặc nhĩ, trao cho chức chưởng
quản Giáo quyền (Hoàng giáo) ở miền đông
Tây tạng. Năm 54, thị tịch ở Đa luân nặc
nhĩ, Thánh tổ đích thân tiễn đưa Khám
tòa đến Tây ninh.
Chương gia hô đồ khắc đồ đời thứ 15 là
La lạt tất đa nhĩ cát (Tạng: Rol pa#i rdo
rje, dịch ý là Du hí kim cương 1717 - 1786),
còn gọi là Da hỉ thắc bì tước nap mạn bá
lạp sâm ba (Tạng: Ye sés thob pa#i bsod
nams dpal bzaií po, dịch ý là trí tuệ giáo
đăng), tái sinh ở Lương châu, Cam túc. Bốn
tuổi vào ở chùa Cách luân trát ba lí. Tám
tuổi, nhà vua triệu đến Bắc kinh, lần lượt ở
các chùa Chiên đàn, chùa Sùng chúc (tên
cũ là chùa Pháp nguyên). Năm Ung chính
thứ 9 (1731), vua Thế tông dựng chùa Thiện
nhân ở mé tây chùa Vựng tôn tại Đa luân
nặc nhĩ rồi triệu sư đến ở. Năm 12, được
phong hiệu “Quán đính phổ thiện quảng
từ đại quốc sư”. Cùng năm ấy, vào Tây tạng,
theo Đạt lại lạt ma đời thứ 7 học tập kinh
điển tiếng Phạm, lại theo Ban thiền đời thứ
5 thụ giới Cụ túc. Niên hiệu Càn long năm

đầu (1736), vua Cao tông ban ấn “Quản lí
kinh sư tự miếu Lạt ma trát tát khắc đạt lạt
ma”. Năm 16, được phong hiệu “Chấn hưng
Hoàng giáo đại từ đại quốc sư”. Năm Càn
long 58, thị tịch. Sư tinh thông các thứ tiếng
Tây tạng, Mãn châu, Mông cổ và Hán, trước
tác rất nhiều. Đã cùng với Thạc trang thân
vương cùng soạn “Khâm định đồng văn
vận thống” 8 quyển, và lấy sách này làm
bản thảo mà biên soạn “Mãn Hán Mông
cổ Tây phiên hợp bích đại tạng toàn chú”,
88 quyển. Ngoài ra Ngài còn biên khảo kinh
Thủ lăng nghiêm, hiệu chính Cam châu
Chương Gia Hô Đồ Khắc Đồ
Đời thứ 19
CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ

C
1050
nhĩ, bản dịch Mông cổ, phiên dịch Đan
châu nhĩ ra tiếng Mông cổ, sửa lại kinh
Tạo tượng độ lượng, biên soạn Lạt ma thần
tượng tập, chỉnh lí tạng kinh tiếng Mãn
châu v.v.. phần lớn được coi là những viên
ngọc của kinh điển Phật giáo Mông cổ, Tây
tạng.
Y hi đan tất trát lạp tham (TạngYe zes
bstan pa#i rgyal mtshan, dịch ý là Trí
tuệ giáo chàng, 1787 - 1846) đời thứ 16, tái
sinh ở mạn bắc Tôn giang thuộc Thanh
hải. Tám tuổi vào kinh yết kiến vua. Mười
bốn tuổi, theo chỉ dụ của Nhân tông, vào
Tây tạng cầu học, hai mươi tuổi, sau khi
thụ giới Cụ túc, lại trở về Bắc kinh. Năm
Gia khánh 24 (1819), nhậm chức “Quản lí
kinh đô Lạt ma ban đệ trát tát khắc đạt lạt
ma thường ấn Lạt ma”. Năm Đạo quang 14
(1834), được ban ấn vàng Đại quốc sư. Gần
ngày sinh nhật lần thứ sáu mươi, chịu ân
chỉ quản lí hai chùa Vựng tôn và Thiện
nhân và các chùa được xây cất từ khoảng
năm Khang hi 53 đến năm Ung chính thứ
9, nhưng cùng năm đó đã thị tịch.
Đời thứ 17 là Trị hi đản bích ni mã (Tạng:
Ye zes bstan pa#i íi ma, dịch ý là Trí tuệ
giáo nhật, 1849 - 1875), cũng tái sinh ở mạn
bắc Tôn giang, Thanh hải. Tám tuổi vào
cung. Năm Hàm phong thứ 8 (1858) yết
kiến Văn tông. Sau nhận lời mời của các
Vương công quí tộc Nội ngoại Mông cổ đến
Đa luân nặc nhĩ, rồi đi Cam túc. Khi Văn
tôn băng, bèn trở về Bắc kinh. Niên hiệu
Đồng trị năm đầu (1862), vào Tây tạng tu
học, thấu suốt cùng cực giáo nghĩa Hiển

Mật. Hai mươi tuổi thụ giới Cụ túc. Năm
sau trở về Bắc kinh, được phong hiệu Đại
quốc sư. Năm Đồng trị thứ 10, được ban ấn
tín quản trị hai chùa Vựng tôn và Thiện
nhân. Niên hiệu Quang tự năm đầu (1875),
trên đường từ núi Ngũ đài trở về Bắc kinh
thì tịch tại chùa Thiên ninh phía ngoài
thành.
Đời thứ 18 là La tạng đan sâm giảng
sách (Tạng Blo bzaí bstan #dsin rgya
mtsho, dịch ý là Thiện trí tuệ giáo hải, 1878
- 1888), tái sinh ở Tây ninh. Năm Quang tự
12, yết kiến Đức tông. Năm 14, đi từ núi
Ngũ đài đến Đa luân nặc nhi và rồi thị tịch
vào cùng năm ấy.
Đời thứ 19 là Lịch nghinh diệp tích đạo
nhĩ tế (Tạng:Ye ses rdo rje, 1891 - 1957),
còn gọi là Tang kết trát bà (Tạng:saís rgya
skyabs), La tang ban điện đan tất dung mai
(Tạng: Blo bzaí dpal ldan bstan Pa’i
Sgron me, dịch ý là Thiện tuệ cát tường
giáo đăng), tái sinh ở địa phương Đường
khắc thác vào năm Quang tự 17 (có thuyết
nói là tái sinh ở Lạp lộ đường huyện Đại
thông tỉnh Thanh hải vào năm Quang tự
15). Năm Quang tự 22 làm lễ tọa sàng. Năm
25 vào kinh yết kiến Đức tôn, năm sau
nhận hiệu “Trát tát khắc đạt lạt ma”, ở tại
Bắc kinh. Năm 30, lãnh chiếu chỉ quản lí
bốn chùa Tung chúc, Pháp uyên, Tri châu,
Pháp hải ở Bắc kinh, hai chùa Trấn hải,
Phổ lạc, trên núi Ngũ đài, và hai chùa Vựng
tôn và Thiện nhân tại Đa luân nặc nhĩ, hai
chùa Khuếch long, Quảng tế ở Tây ninh,
đồng thời được ban ấn “Quán đính phổ
thiện quảng từ đại quốc sư”.
Khi Dân quốc được thành lập, Chương
gia vẫn được chính phủ tôn sùng như cũ,

là một trong bốn đại Lạt ma, một trong
bốn đại Hô đồ khắc đồ Hoàng giáo ở thời
Dân quốc. Trước sau được phong các đức
hiệu Hoành tế quang minh, Chiêu nhân
xiển hóa, Hộ quốc tịnh giác phụ giáo đại sư
v.v... Từng giữ các chức Ủy viên Ủy hội
Mông Tạng, Mông kì tuyên hóa sư, Trị sự
trưởng Hội Phật giáo Trung quốc, Tư chính
phủ Tổng thống.
Đại lục đổi mầu, theo chính phủ ra Đài
loan. Năm Dân quốc 41 (1952), Ngài là đại
biểu tham dự Hội nghị Phật giáo thế giới
liên hữu họp lần thứ hai tại Nhật bản, giao
CHƯƠNG GIA HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ

C
1051
thiệp với chính phủ Nhật bản xin được đính
cốt của đại sư Huyền trang mang về và xây
tháp tại Nam đầu nhật nguyệt đàm để phụng
thờ. Năm Dân quốc 46 (1957), Ngài thị tịch
tại Đài bắc, thọ sáu mươi tám tuổi. [X. Đại
thanh nhất thống chí Q.409 đoạn 2; Mông
tạng tân chí (Hoàng cựu sinh); Mông cổ
Lạt ma giáo sử; Thánh vũ kí Q.3 đoạn 5;
Thanh hải hữu ninh tự cập kì danh tăng
(Hàn nho lâm, Hiện đại Phật giáo học thuật
tùng san (59)); Trung quốc Phật giáo cận
đại sử (Đông sơ)]
CHƯƠNG HOA TỰ
Vị trí chùa nằm ở góc đông bắc Sa thị
thuộc Hồ bắc. Nguyên là nền cũ của
Chương hoa đài được dựng vào năm Sở
linh vương thứ 6 (535 trước Tây lịch).
Nguyên đài cao mười trượng, điện đường,
cung thất cực kì lộng lẫy, khoảng năm Thái
định đời Nguyên, chùa được kiến thiết trên
nền cũ và cũng gọi là Chương hoa. Kiến
trúc hiện còn đến nay là được trùng tu vào
đời Thanh gồm có các kiến trúc Thiên
vương điện, Vi đà điện, Đại hùng bảo điện,
lầu để kinh, nhà phương trượng v.v... Trong
chùa còn tàng trữ một bộ Đại tạng kinh do
Hoàng đế Ung chính đời Thanh ban tặng,
hai pho tượng Phật bằng ngọc và các văn
vật trân quí khác. Cây lão mai trong chùa
tương truyền là vật của thời Sở linh vương.
Bốn chung quanh chùa tùng bách cổ kính
um tùm u trầm thanh khiết.
CHƯƠNG KÍNH BÁT KHÔNG
...........
Chương kính đánh hư không. Tên công

án trong Thiền tông. Chương kính, chỉ
Chương kính Hoài uẩn, pháp tự của Thiền
sư Mã tổ Đạo nhất đời Đường. Tắc công án
này là sự tích khi Thiền sư Chương kính
tiếp hóa học trò, bị hỏi về “Tổ sư tâm địa
pháp môn”. Có vị tăng hỏi Chương kính
rằng (Vạn tục tạng 148, 108 hạ): “Pháp môn
tâm địa được truyền, là tâm chân như, tâm
vọng tưởng, hay tâm chẳng chân chẳng
vọng? Là tâm truyền ngoài kinh giáo ba
thừa?”. Sư đáp: “Ông có thấy hư không ở
trước mắt không?” Đáp: “Thường ở trước
mắt mà người chẳng tự thấy”. Sư nói: “Ông
đã nhận bóng dáng rồi!” Tăng hỏi: “Hòa
thượng hiểu thế nào?” Sư không đáp, chỉ
đưa tay đánh vào hư không ba cái. Tăng lại
hỏi: “Hiểu thế nào mới là đúng?” Sư đáp:
“Về sau ông sẽ hiểu”.
Trong tắc công án trên, lúc đầu Chương
kính dùng “Hư không trước mắt” để trả lời
câu hỏi “Pháp môn tâm địa”, đại khái bảo
rằng, pháp môn Tâm địa của tổ sư quyết
không đóng khung trong bàn luận suy tư,
mà nó tràn khắp pháp giới, hệt như hư
không, không đâu không có, chẳng chỗ
nào mà chẳng bao trùm. Vị tăng nghe nói,
tự cho là đã hiểu, bèn bảo “thường ở trước
mắt mà người chẳng tự thấy”, không dự
liệu được rằng Chương kính chẳng thừa
nhận sự hiểu biết đó, mà nói vị tăng chẳng
biết thực thể, chỉ chấp trước cái bóng dáng
của thực thể mà thôi. Do đó, vị tăng bối rối,
hỏi đi hỏi lại “làm thế nào để hiểu”, Chương
kính bèn đánh vào hư không ba cái; cái
“đánh hư không ba lần” ấy là chìa khóa
của tắc công án này. Cái đánh ấy là biểu thị
sự phủ định “nói năng trực tiếp”, hàm ý là
nếu muốn cầu được pháp môn đốn ngộ,

thì trước hết phải chấm dứt ngay cái tâm
tìm cầu pháp môn đốn ngộ, nếu cứ bám
chặt vào cái “không tức là cảnh giác ngộ”,
“Hư không tức là pháp môn tâm địa”, cứ
loay hoay suy lường tính toán như thế, thì
chỉ là nhận bóng dáng làm thực thể, đều
chẳng phải tướng chân thực của các pháp,
chẳng phải là pháp môn Tâm địa do tổ sư
truyền. Ba lần đánh hư không biểu thị vô
số lần phủ định, là vì muốn chấm dứt mau
CHƯƠNG KÍNH BÁT KHÔNG

C
1052
chóng cái vọng tưởng vọng kiến của vị tăng
kia. Mặc cho vị tăng mê muội, càng mê càng
hỏi không thôi, Chương kính cũng không
cưỡng dùng lời nói để giải thích nữa, mà
chỉ trả lời ngày sau sẽ hiểu. [X. Thiền uyển
mông cầu Q.thượng].
CHƯƠNG KÍNH TỰ
........
Vị trí chùa nằm phía ngoài cửa Thông
hóa, mạn đông thành Trường an thuộc
Thiểm tây. Do Ngư triều ân, người bầy tôi
được yêu mến trong cung, đã vì Hoàng thái
hậu Chương kính mà kiến tạo vào năm
Đại lịch thứ 2 (767) đời Đại tông nhà
Đường. Đại tông thỉnh “Quốc nhất quốc
sư” Pháp khâm thuộc tông Tào động ở Kính
sơn về trụ trì. Chương kính Hoài uẩn cũng
đã từng ở chùa này.
CHƯƠNG SỚ
.....
Chia thành những Thiên, Chương để
bàn giáo nghĩa, gọi là Chương, giải thích rõ
ràng các câu văn trong kinh luận, gọi là Sớ.
Như Đại thừa nghĩa chương, Quán kinh
sớ. Các thư tịch Phật giáo soạn thuật tại
Trung quốc, Nhật bản, thông thường đều
gọi là Chương sớ. (xt. Sớ).
CHƯƠNG SỞ TRI LUẬN
Gồm 2 quyển. Do Phát hợp tư ba (Tạng:
Hphags - pa, 1239 - 1280) đời Nguyên trứ
tác, Sa la ba dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 32. Nguyên bản là tiếng Tây tạng hoặc
tiếng Mông cổ, nay đã không còn. Bản Hán
dịch chia làm năm phẩm, phẩm Khí thế
gian thứ nhất, trình bày thuyết núi Tu di,

tức là thế giới quan truyền thống của Phật
giáo và bốn đại châu. Phẩm Tình thế giới
thứ hai, trình bày thuyết Lục đạo địa ngục,
ngã quỉ v.v... nguồn gốc của Chuyển luân
Thánh vương, sự hưng thịnh của Phật giáo
tại Ấn độ, gia phổ của đức Thích tôn, tiếp
đó là trình bày hệ phổ vương triều của Tây
tạng, Mông cổ và trạng huống truyền bá
Phật giáo. Phẩm Đạo pháp thứ ba, chia thứ
tự tu hành làm năm giai đoạn là Tư lương
đạo, Gia hành đạo, Kiến đạo, Tu đạo và Vô
học đạo. Phẩm Quả pháp thứ tư, trình bày
các tướng khác nhau của quả Phật, thuyết
minh bốn quả Sa môn cho đến các pháp
Quả thượng mười lực, bốn vô úy v.v... Phẩm
Vô vi pháp thứ năm, bàn về cảnh giới Vô
vi, tức nói rõ ba pháp Vô vi Hư không v.v...
cuối cùng lại dùng năm pháp Khí (thế giới),
Tình (thế giới), Đạo (pháp), Quả (pháp) và
Vô vi (pháp) tóm thâu tất cả các pháp sở tri
(bị biết). Căn cứ vào lời ghi ở sau sách, thì
sách này là sách Phật giáo cương yếu mà
Đế sư Phát hợp tư ba đã vì Hoàng thái tử
mà viết ra. Nội dung giáo lý được trình bày
trong sách đại khái đã theo luận Câu xá mà
thành, nhưng cũng có kiến giải độc đáo
của tác giả; chẳng hạn như tác giả đem
thuyết bốn kiếp của luận Câu xá và thuyết
ba kiếp của luận Bà sa mà chiết trung thành
thuyết sáu kiếp “Trung, Thành, Trụ, Hoại,
Không, Đại”, có thể coi đây là quan điểm
rất đặc thù của cuốn sách. Lại nữa, quan
niệm về Vương thống Bản địa Thùy tích
của sư, đã trở thành viên ngọc quí cho các
sách lịch sử của Mông cổ đời sau. [X. Đại
minh trùng san tam tạng thánh giáo mục
lục; Duyệt tạng tri tâm Q.40].
CHƯỚNG

Phạm,Pàli: àvaraịa. Cũng gọi là Ngại.
Nói đủ là Chướng ngại. Hàm ý che lấp. Chỉ
cho phiền não làm hại Niết bàn, bồ đề, cản
trở việc thoát li. Các kinh luận nói nhiều
thứ chướng khác nhau, trình bày như sau:
1. Hai chướng.
a. Phiền não chướng và Giải thoát
CHƯƠNG KÍNH TỰ

C
1053
chướng do tông Câu xá lập. Phiền não
chướng làm hại trí tuệ, nên không được
Tuệ giải thoát. Giải thoát chướng cũng gọi
là Định chướng, ngăn ngại Thiền định, nên
không được Câu giải thoát.
b. Phiền não chướng và Sở tri chướng
do tông Duy thức Đại thừa lập. Hai
chướng này là duyên trợ giúp nghiệp
trong vòng sống chết nối nhau. Phiền não
chướng lấy ngã chấp làm gốc mà sinh ra
các phiền não, làm chướng ngại khiến
không hiện chứng được Niết bàn. Sở tri
chướng lấy pháp chấp làm gốc mà sinh
ra các hoặc, che khuất cảnh sở tri khiến
không sinh được trí tuệ. Ngoài ra còn chia
làm 10 chướng nặng mà hàng Thập địa
phải đoạn trừ như Dị sinh tính chướng
v.v...
Cứ theo kinh Bồ tát địa trì quyển 9 phẩm
Trụ, Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Lương) quyển 4 thì Sở tri chướng lại
chia làm ba thứ: Bì chướng, Phu chướng,
Cốt chướng, là những chướng mà Hoan hỉ
trụ, Vô khai phát vô tướng trụ và Như lai
trụ trong 13 trụ phải lần lượt đoạn trừ.
2. Ba chướng.
- Kinh Đại thừa du già kim cương tính
hải mạn thù thất lợi thiên tí thiên bát
đại giáo vương quyển 5 chia loại chướng
trở ngại Tam ma địa Du già bí mật làm ba
thứ là: Ngã mạn trọng chướng, Tật đố
trọng chướng, và Tham dục trọng
chướng.
- Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp
môn quyển 4 nêu ra ba chướng ngăn che

việc tu tập Thiền định là: Hôn trầm ám tế
chướng, Ác niệm tư duy chướng, Cảnh giới
bức bách chướng.
- Kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 2 phẩm Phân biệt tam thân liệt kê
ba chướng: Hoặc chướng, Nghiệp chướng,
Trí chướng. Nếu Hoặc chướng thanh tịnh
thì có thể thị hiện Ứng thân, Nghiệp
chướng thanh tịnh thì có thể thị hiện Hóa
thân, Trí chướng thanh tịnh thì có thể thị
hiện Pháp thân.
- Kinh Giải thâm mật quyển 3 phẩm
Phân biệt du già nêu ra ba chướng là: Xa
ma tha chướng, Tì bát xá na chướng và
Câu chướng. Trong Ngũ cái thì Điệu cử ác
tác cái thuộc về Xa ma tha chướng; Hôn
miên cái và Nghi cái thuộc Tì bát xá na
chướng; Tham dục cái và Sân khuể cái thì
thuộc về Câu chướng.
- Luận Phát trí quyển 1 nêu ra ba chướng
là: Phiền não chướng, Nghiệp chướng và
Dị thục chướng. Phiền não chướng thường
hằng hiện khởi không gián đoạn; Nghiệp
chướng là năm nghiệp vô gián; Dị thục
chướng chỉ cho ba đường ác; châu Bắc câu
lô và cõi trời Vô tưởng.
3. Bốn chướng.
- Kinh Vô thượng y quyển thượng phẩm
Bồ đề nói bốn chướng làm trở ngại việc
chứng ngộ Vô thượng bồ đề là: Xiển đề
chướng, Ngoại đạo chướng, Thanh văn
chướng và Duyên giác chướng.
- Thắng tư duy Phạm thiên sở vấn kinh
luận quyển 1 liệt kê bốn chướng làm tán
loạn tâm Đại thừa là:
a. Thừa chướng: Rơi vào tâm Tiểu thừa.
b. Giáo hóa chúng sinh chướng: Vướng
mắc vào tâm Bích chi phật nhiễm cái vui

tam muội.
c. Tụ tập Phật pháp mãn túc công đức
chướng: Cầu Phật pháp mà tâm cho là quá
đủ.
d. Tất kính tụ tập nhất thiết Phật pháp
chướng: Không phổ biến rộng cho những
người khác biết những điều mình đã được
nghe và không chính niệm quán xét.
4. Năm chướng.
- Trung a hàm quyển 28 kinh Cù đàm
di, kinh Pháp hoa quyển 4 phẩm Đề bà đạt
đa nói, thân đàn bà có năm chướng là:
Không thể làm Phạm thiên vương, Đế thích,
CHƯƠ NG

C
1054
Ma vương, Chuyển luân thánh vương và
Phật.
- Đại nhật kinh sớ quyển 1 nêu ra năm
chướng ngăn trở việc chứng đắc Trừ nhất
thiết cái chướng tam muội là: Phiền não
chướng, Nghiệp chướng, Sinh chướng, Pháp
chướng và Sở tri chướng.
Ngoài ra, những việc làm trở ngại sự
sinh, trụ v.v... của các pháp gọi là Chướng
ngại. Hai vật ngăn trở nhau, không thể đồng
thời cùng chiếm hữu một khoảng không
gian, gọi là Chướng ngại hữu đối. [X. luận
Đại tì bà sa Q.115, Q.153; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.3; luận Biện trung biên
Q.thượng; luận Du già sư địa Q.99; kinh
Bồ tát địa trì Q.1, Q.3; luận Thuận chính lí
Q.70; luận Phật tính Q.2; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.10, Q.13; Phật địa kinh
luận Q.7; luận Câu xá Q.18, Q.25; luận
Thành duy thức Q.8; Đại thừa nghĩa chương
Q.5; Câu xá luận quang kí Q.17].
CHƯỞNG BẠ PHÁN QUAN
...........
Một trong các thần thổ địa thủ hộ Thiền
lâm, già lam. Là tên thần trực thuộc thần
Thổ địa, coi việc ghi chép sổ sách, phán
định việc tốt xấu. Nguyên gốc của thần này
có thể đã từ thuyết vua Diêm la ghi chép
tên tuổi, quê quán hoặc là thuyết thần Câu
sinh ghi chép thiện, ác mà ra. [X. Thiên
thánh quảng đăng lục Q.16 mục Nhữ châu
diệp huyện quảng giáo viện qui tỉnh thiền
sư điều; Thiền lâm tượng khí tiên Linh
tượng môn].
CHƯỞNG TRÂN LUẬN

Gồm 2 quyển. Nói đủ là Đại thừa chưởng
trân luận. Do ngài Thanh biện (Phạm:
Bhàvaviveka) trứ tác, ngài Huyền trang
đời Đường dịch. Thu vào Đại chính tạng
tập 30. Nội dung bàn về nghĩa không, dùng
phương pháp lí luận Nhân minh, bài bác
sự thấy biết sai lầm của Ngoại đạo, Tiểu
thừa và Đại thừa Hữu tông để chứng thực
nghĩa của Đại thừa Không tông; hết sức đề
xướng dùng trí Không xa lìa sự phân biệt
có không, mà hoàn thành tám chính đạo,
sáu ba la mật. Trong sách lập lượng (phương
pháp biện luận): “Chân tính hữu vi không,
vì duyên sinh như huyễn; Vô vi không có
thực, chẳng khởi tựa không hoa” (Đại 30,
268 trung), gọi là Chưởng trân tỉ lượng,
Thanh biện tỉ lượng. Sách chú thích thì có:
Chưởng trân luận liệu giản, 1 quyển
(Nguyên hiểu), Chưởng trân luận sớ, 1
quyển (Thần thái). [X. Cổ kim dịch kinh
đồ kỉ Q.4; Đại chu san định chúng kinh
mục lục Q.6].
CHƯỞNG TRUNG LUẬN
Có 1 quyển. Ngài Trần na (Phạm:
Dignàga) soạn, ngài Nghĩa tịnh dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập
31.
Nội dung chủ trương tất cả muôn pháp
trong vũ trụ đều do tâm thức biến hiện,
chứ không có ngoại cảnh chân thực. Luận
gồm sáu bài kệ tụng theo thể bốn câu năm
chữ, mỗi bài đều có văn xuôi giải thích,
trong đó dùng rắn, dây, lọ, áo v.v... làm ví
dụ.
Luận này có hai bản dịch. Ngoài bản
dịch của ngài Nghĩa tịnh, còn có Giải
quyển luận 1 quyển do ngài Chân đế dịch
vào thời Nam triều Trần. Nhưng nội dung

chỉ có bốn bài tụng rưỡi theo thể bốn câu
năm chữ, và giải thích sơ lược, đại khái
cũng giống với nội dung của Chưởng
trung luận. [X.Đại đường nội điển lục Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.19; Đại tạng
thánh giáo pháp bảo tiêu mục Q.6; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.9].
CHƯỞNG BẠ PHÁN QUAN

C
1055
CÔ ĐIỀU GIẢI THOÁT
Gọi chung sự giải thoát của những người
học tập Tiểu thừa. Tức là chỉ chăm chú
điều độ thân tâm của chính mình để thoát
ra khỏi cảnh mê; cũng như từ ngữ “Tự liễu
hán ” (người tự giải thoát lấy mình).
[X. Ma ha chỉ quán Q.3 phần trên; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.3
đoạn 1].
CÔ ĐỘC ĐỊA NGỤC
...........
Phạm: pratyeka naraka, Pàli:
pacceka- nisaya. Chỉ các địa ngục tùy theo
tội nghiệp của người ta chiêu cảm, ở rải rác
giữa hư không hoặc chỗ đồng không hoang
vắng, chứ không có nơi nhất định như Bát
hàn, Bát nhiệt địa ngục. Còn gọi là Cô địa
ngục, Độc địa ngục, Biên địa ngục. Cứ theo
luận Câu xá quyển 11 chép, thì Cô địa ngục
có nhiều thứ khác nhau, nơi chỗ không
nhất định, hoặc ở gần sông ngòi, ở bìa rừng,
hay giữa đồng không mông quạnh. Vì xưa
nay phần nhiều lấy những nơi có suối nước
nóng tuôn ra, hoặc núi phun lửa làm Cô
địa ngục, như địa ngục nước nóng ở Vương
xá thành bên Ấn độ, địa ngục vạc nước sôi
ở Thổ phồn v.v... [X. luận Du già sư địa
Q.4; luận Thuận chính lý Q.31; luận Tam
pháp độ Q.1].
CÔ KHỞI KÊ
Phạm,Pàli: gàthà. Một trong chín phần
giáo, một trong mười hai bộ kinh. Cũng gọi
là Cô khởi tụng, Già đà, Kệ đà. Nói tắt là
Kệ. Trước kệ không có văn xuôi (Trường
hàng), mà trực tiếp dùng văn vần để ghi

chép giáo pháp, gọi là Cô khởi kệ. Hoặc
trước kệ đã có văn xuôi rồi, nhưng nội dung
nói trong văn xuôi hàm ý khác với văn vần,
thì loại kệ tụng ấy cũng gọi là Cô khởi kệ.
(xt. Kì Dạ, Kệ).
CÔ PHONG GIÁC MINH (1271 - 1361)
Vị tăng tông Lâm tế Nhật bản. Người
Hội tân (huyện Phúc đảo), họ Bình. Lúc
đầu sư học Thiên thai, sau theo các sư Kỉ y,
Xuất vũ tập Thiền. Niên hiệu Ứng trường
năm đầu (1311) vượt biển đến Trung quốc
(đời Nguyên), nối Pháp hệ ngài Trung phong
Minh bản. Sau khi về nước sư thụ giới Bồ tát
ở Oánh sơn, rồi dời đến ở Xuất vân (huyện
Đảo căn), sau Thiên hoàng Đề hồ cũng đã
từng đến đây, và Thiên hoàng Thôn thượng
thì theo sư qui y thụ giới. Năm Chính bình
16 sư tịch, thọ chín mươi mốt tuổi, bảy mươi
lăm tuổi hạ. Để lại tác phẩm: Triệt tâm lục.
Vua ban hiệu Quốc tế quốc sư, thụy hiệu
Tam quang quốc sư. [X. Bản triều cao tăng
truyện Q.29; Diên bảo truyền đăng lục Q.15].
CÔ SƠN
.....
Một hòn đảo nhỏ nằm ở góc Tây bắc
hồ Tây tại Hàng châu, Chiết giang. Còn
gọi là Cô tự, Doanh tự, Mai hoa tự. Tương
truyền, vào đời Đường, một ngôi chùa đã
được dựng lên ở đây, gọi là chùa Cô sơn,
đến đầu đời Tống, đổi tên là chùa Quảng
hòa. Năm Đại trung tường phù thứ 9 (1016)
đời Tống, Cô sơn Trí viên thuộc phái Sơn
ngoại tông Thiên thai đã đến đây ở tại viện
Mã não, giao du với nhóm xử sĩ Lâm hòa
tĩnh, lấy thơ văn làm vui, viết ra thiên Nhàn
cư 51 quyển. Năm Bình trị thứ 2 (1065),
viện Mã não được đổi là viện Bảo thắng,
về sau lại đổi là Diên thắng quán, lệ thuộc

Đạo giáo. Năm Thiệu hưng thứ 2 đời Nam
Tống (1132), Diên thắng quán lại được đổi
làm chùa Mã não và, cùng với tháp của Trí
viên, đều được dời đến mạn bắc hồ. Cô
sơn hiện nay có mộ của Lâm xử sĩ, và Phóng
CÔ SƠN

C
1056
hạc đình (đình thả hạc) do Trần tử an đời
Nguyên kiến tạo, là danh thắng của hồ Tây.
[X. Nhàn cư thiên Q.39, Q.40; Cô sơn chí
(Vương phúc lễ đời Thanh soạn); Cổ kim
đồ thư tập thành chức phương điển thứ
950, 951]. (xt. Trí Viên).
CÔ TANG
.... .
Nằm ở huyện Vũ uy tỉnh Cam túc. Tên
Cô tang hoặc từ núi Cô tang, hay từ “thành
Cái tang” do Hung nô xây dựng mà lầm ra.
Trong mười sáu nước Ngũ hồ, Tiền, Hậu,
Nam, Bắc Lương đều lấy nơi này làm kinh
đô. Thời Nam Bắc triều, nhà Hậu Ngụy đặt
quận Vũ uy, nhà Đường, sau khi bình định
được Lí quĩ, đặt đất này làm Lương châu,
về sau lục tục bị Thổ phồn, Tống, Tây hạ
chiếm cứ. Nơi này là điểm giao thông trọng
yếu giữa Đông và Tây, các vị Tam tạng dịch
kinh thường lưu trú tại đây. Cứ theo Xuất
tam tạng kí tập quyển 14 truyện Phật đà da
xá chép, thì ngài Da xá theo lời chỉ dạy của
ngài Cưu ma la thập mà đến Cô tang. Cũng
sách đã dẫn truyện Đàm vô sấm chép, thời
An đế (397 - 418) nhà Đông Tấn, Đàm vô
sấm đã dịch kinh Đại ban niết bàn tại đây.
Ngoài ra, cứ theo Pháp kinh lục quyển 1,
quyển 5 chép, thì Đàm vô sấm đã dịch các
kinh Bi hoa, Đại phương đẳng đại tập, Bồ
tát giới tại đây. [X. Lương cao tăng truyện
Q.2, Khai nguyên thích giáo lục Q.4; Thông
điển Q.174 mục Cô tang].
CÔ TỬU GIỚI
Cô tửu, mua rượu hoặc bán rượu. Là
giới điều cấm chỉ việc mua bán rượu. Là

giới thứ năm trong mười giới trọng cấm của
Hiển giáo. Rượu là vô minh độc hại, nó
khiến lòng người mờ tối đảo điên, cho nên
phải cấm. Giới này chung cho cả bảy chúng
tăng tục. Đại thừa, Tiểu thừa đều cấm. Lại
Bồ tát vốn làm lợi người, nếu tự mua bán
rượu, hoặc bảo người khác mua bán rượu
thì phạm tội nặng; Thanh văn phạm giới
này thì là tội nhẹ. [X. kinh Phạm võng Q.hạ;
kinh Ưu bà tắc giới Q.3; kinh Bồ tát anh
lạc Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25]. (xt.
Thập Trọng Cấm Giới).
CÔ VÂN HOÀI TRÁNG (1199 - 1280)
...........
Vị tăng tông Tào động Nhật bản. Người
Kinh đô, họ Đằng nguyên. Hiệu Cô vân.
Xuất gia sớm, ở Hoành xuyên, Tỉ duệ sơn,
tu học chỉ quán, Câu xá, Tam luận và Tịnh
độ. Về sau theo học ngài Đạo nguyên, bèn
qui y Thiền tông; nhờ theo học lâu dài,
nên sư đã cùng suốt nghĩa sâu xa. Sau sư
hợp sức cùng ngài Đạo nguyên sáng lập
chùa Vĩnh bình và kế nhiệm trụ trì đời thứ
hai của chùa này, năm Hoằng an thứ 3, sư
tịch, thọ tám mươi ba tuổi, sáu mươi ba tuổi
hạ. Có các trứ tác: Chính pháp nhãn tạng
tùy văn kí, Hoài tráng lục. [X. Tam tổ hành
nghiệp kí; Động thượng liên đăng lục Q.1].
CỐ CHỈ TRUNG HỢP DƯỢC
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cố chỉ, là
giấy cũ; Hợp dược, là thí dụ vật vô dụng, vô
ích. Để phủ định sự chấp trước vào lời nói,
văn chữ của chư Phật chư tổ mà thí dụ sự
vô dụng của kinh điển, Tổ lục, cũng như
món hợp dược trong mớ giấy cũ. Thung
dung lục tắc 45 (Đại 48, 256 thượng), nói:
“Một Đại tạng giáo, là mớ giầy cũ không

sạch; với người đã thấy rõ thì đó chỉ là món
hợp dược trong mớ giấy cũ nghìn năm, sợ
thấu da trâu; với người chưa thấy thì không
ngại bị che mắt”.
CỐ HOAN (420 - 483)
.... .
Nhà Đạo sĩ đời Nam Tề. Người Diêm
CÔ TANG

C
1057
quan Ngô hưng (Hải ninh, Chiết giang). Tự
Cảnh di, Huyền bình. Lúc đầu ông theo
Thiệu huyền chi học Ngũ kinh, đến năm
hơn hai mươi tuổi lại thờ Lôi thứ tôn làm
thầy. Ông thích thuật Hoàng lão, thông hiểu
sách âm dương, sau mở quán trên núi Thiên
thai, nhận môn đồ, dạy đạo Hoàng lão, chữa
bệnh trừ tà cho người trong làng. Khi làm
Phụ chính cho Cao đế nhà Tề, ông giữ chức
Chủ bạ Dương châu, tự xưng là Sơn cốc
thần, dâng vua một quyển Chính cương.
Niên hiệu Vĩnh minh năm đầu (483), Vũ
đế nhà Tề mời ông về làm Thái học bác sĩ,
nhưng hết sức từ chối, và ông mất vào cùng
năm ấy tại Diệm sơn, hưởng thọ sáu mươi
tư tuổi. Hiện có Văn tập 30 quyển truyền ở
đời.
Xét lúc đương thời hai giáo Phật, Đạo
hay dèm chê nhau, ông bèn soạn “Di Hạ
luận ”, bề ngoài thì nói Phật giáo,
Đạo giáo lí nghĩa hợp nhau, nhưng thực tế
lại đặt Phật giáo cạnh Đạo giáo và phân
chia bờ cõi Di.. (mọi rợ, ám chỉ Ấn độ),
Hạ.. (văn minh, chỉ Trung quốc) khác
nhau để bôi bác Phật giáo, do đó đã dấy lên
cuộc tranh luận giữa Phật, Đạo thời bấy
giờ, khiến các vị sa môn Tuệ thông, Tăng
mẫn và danh sĩ Viên xán, Minh tăng thiệu,
Tạ trấn chi, Chu chiêu chi, Chu quảng chi
v.v... đều viết luận để bài bác. (xt. Di Hạ
Luận).
CỐ PHÁP NGHIÊM (1917 - ? )
........
Người Thiệu hưng, Chiết giang. Tên Thế
Cam, tự Pháp nghiêm. Tốt nghiệp Đại học

trung ương. Từng phục vụ trong Nông phục
hội và Viện dịch kinh Phật giáo tại Đài loan.
Hiện đang ở Cựu kim sơn bên Hoa kì. Tinh
thông tiếng Anh, tiếng Phạm, tiếngPàli, là
nhà phiên dịch trứ danh trong giới Phật
giáo gần ba mươi năm trở lại đây. Đã có các
dịch phẩm: Thiền môn tam trụ, Nguyên
thủy Phật điển tuyển dịch, Phật đà đích khải
thị v.v...
CỐ SỰ TỔNG HỐI
.........
Phạm: Kathà - sarit - sàgara. Gồm
mười tám quyển. Là tập văn học truyện cổ
do nhà thơ nước Ca thấp di la thuộc Ấn
độ là Somadeva sáng tác vào thế kỉ thứ XI.
Đây là một tác phẩm lớn bằng văn vần
tiếng Phạm, gồm 124 chương, hai vạn một
nghìn năm trăm kệ tụng (có thuyết nói hai
vạn một nghìn ba trăm tám mươi tám kệ
tụng). Nội dung lấy các sự tích về hành vi,
đức tính của vua Ưu điền và thái tử nước
Kiều thưởng di làm trung tâm. Nguyên ý
của tên sách là “Các sông ngòi sự tích đều
dồn về biển lớn”, ý tức là sách này bao
hàm hết tất cả các loại, các hệ thống sự
tích đời xưa. Cố sự tổng hối được cải tác từ
Đại cố sự tập (Phạm:Bfhatkathà), trải hai
mươi năm (1036 - 1056) mới hoàn thành,
nội dung cùng với Ngũ đát đặc la (Phạm:
Paĩcatantra, cũng gọi là Ngũ quyển thư),
kinh Bản sinh có rất nhiều chỗ giống nhau.
Bối cảnh tư tưởng của tác giả tuy là tín
ngưỡng thần Thấp bà của Ấn độ giáo, nhưng
toàn bộ sách bao hàm không ít tư tưởng
Đát đặc la trong đó có tư tưởng Phật giáo.
Nếu đứng về phương diện quan hệ giữa sách
này và các sự tích xưa của Phật giáo mà nói,
thì sự tích về vua Ưu điền là lấy từ chú

thích kinh Pháp cú (Pàli: Dhammapadaỉỉha
- kathà). Ngoài ra, các sự tích người ngu từ
chương 61 trở đi rất tương đồng với các sự
tích trong kinh Bách dụ, kinh Tạp thí dụ.
Còn về đề tài của các sự tích thì có không
ít điểm cộng thông giữa các nước Đông,
Tây: Đứng về phương diện văn học tỉ giảo,
đây là một đề mục nghiên cứu rất thú vị.
Sách này bao gồm các sự tích thần thoại,
truyền thuyết, ngụ ngôn và dân gian, là tư
liệu rất quí để hiểu biết trạng thái xã hội Ấn
CỐ SỰ TỔNG HỐI

C
1058
độthời xưa. Có rất nhiều bản nguyên
văn, các bản được dùng hiện nay là:
Paịđit Dungàprasad and Kàsinàth
Pàndurang ed. The Kathàsarisàgara of
Somadevebhaỉỉa. Nifnaya Sàgana
Press 1889, 3rd. Ed. 1915; bản dịch tiếng
Anh thì có: Kathàsaritsàgara or Ocean
of Streams of Story 10 vols, ed. C. H.
Tawney, revised by N. N. Penzer, London,
1924, Indian Edition, Motilal Banassidass,
Delhi, 1968; bản dịch tiếng Nhật thì có:...
Cổ điển thuyết thoại tập...”, “Cổ điển văn
học đại hệ ...” của Nham bản dụ.
CỐ TƯ NGHIÊP
Phạm: saôcitanika-karman. Chỉ các
nghiệp thân, khẩu được tạo tác một cách
cố ý, đối lại với “Bất cố tư nghiệp”. Còn gọi
là Cố tác nghiệp, Cố tư tạo nghiệp. Nói đủ
là Cố tư sở tạo nghiệp. Nói tắt là Tác nghiệp.
Đối với một việc có nên làm hay không thì
trước phải suy xét, cân nhắc, nếu quyết định
nên làm, thì lúc đó mới phát ra lời nói và
hành động mà làm, một việc làm như thế,
gọi là Cố tư nghiệp; trái lại, một việc vô
tình mà làm, thì gọi là Bất cố tư nghiệp.
Luận Du già sư địa quyển 90 (Đại 30,
807 hạ), nói: “Cố tư sở tạo nghiệp, có nghĩa
là trước đã suy nghĩ tính toán cẩn thận rồi
mới làm. Lại có tình huống thác loạn, không
thác loạn. Thác loạn có nghĩa là ở chỗ nào
đó, nghĩ muốn giết hại, muốn cướp đoạt,
muốn nói lời chia lìa, muốn nói dối và lừa
gạt v.v... Nghĩ như thế rồi liền đem thực
hiện ý nghĩ ấy ở chỗ khác. Nên biết rằng, ở
đây do ý muốn, tư tưởng mà gọi là nặng,

chứ không phải do việc làm mà gọi là nặng.
Còn không thác loạn thì trái ngược với điều
nói trên. Nếu khác với việc làm này, thì gọi
là Phi cố tư tạo (không cố ý làm)”. Cố tư
nghiệp sẽ chiêu cảm quả dị thục thiện ác,
còn Bất cố tư nghiệp thì không.
Cứ theo luận A tì đạt ma tạp tập quyển
7 chép, thì Cố tư nghiệp có năm thứ:
1. Tha sớ giáo sắc, nghĩa là mình không
muốn làm, nhưng do người khác ra lệnh
bắt phải làm.
2. Tha sở khuyến thỉnh, nghĩa là mình
không muốn làm, nhưng do người khác
khuyên lơn, dỗ dành, rồi cho là có lợi ích
mà làm.
3. Vô sở liễu tri, nghĩa là không rõ được,
mất, không chấp trước gì, theo ý muốn làm
mà làm.
4. Căn bản chấp trước, nghĩa là bị tham,
sân, si, che lấp tâm tính, chấp trước mạnh
mẽ mà làm một cách hăng hái, say sưa.
5. Điên đảo phân biệt, nghĩa là vì ưa
thích tà pháp, muốn được quả dị thục khả
ái trong vị lai mà làm.
Trong năm thứ kể trên, ba thứ trước là
nghiệp cố tư nhẹ, là nghiệp bất định, cũng
gọi là Bất tăng trưởng nghiệp. Còn hai thứ
sau thì nghiệp nặng, nghiệp quyết định,
cũng gọi là Tăng trưởng nghiệp. [X. kinh A
hàm Q.44; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.4; Du già luận kí Q.5; Tạp tập luận thuật
kí Q.8, Bách pháp vấn đáp sao Q.3].
CỐ Ý PHƯƠNG HÀNH
Hàm ý là Bồ tát cố tình làm cho phiền
não sinh khởi để tế độ chúng sanh. Trong
hàng Bồ tát Thập địa, thì Bồ tát từ Cực hỉ
địa thứ nhất đến Viễn hành địa thứ bảy,
trong thời kì tu hành ở kiếp A tăng kì thứ

hai, cố ý khởi phiền não để rơi vào ngã ác
mà cứu độ chúng sinh đang ở trong ngã ác.
[X. luận Thành duy thức Q.9; Duy thức
luận đồng học sao Q.64].
CỔ
..
Thứ nhạc khí để đánh, tức là cái trống.
Làm bằng vàng, ngọc, gỗ, đá, với hình dáng
CỐ TƯ NGHIÊP

C
1059
lớn nhỏ nhiều loại; thường được dùng trong
các chùa viện. Có trống cá, trống mây, trống
vàng, trống đá, trống treo v.v... Cách dùng
thì chia làm: trống trai (trống mây báo giờ
thụ trai), trống tắm (báo giờ tắm), Tụng kinh,
Phạm bái (tiếng nhạc Phật giáo) v.v... Tại
Ấn độ, trống phần nhiều dùng để báo giờ
giấc, báo giờ canh phòng. Tại Trung quốc,
lúc đầu dùng vào các nghi thức, vũ nhạc,
quân trận, từ đời Đường trở về sau cũng
dùng trong qui luật nhà Tăng, báo giờ giấc
làm việc. Sau khi truyền đến Nhật bản, phần
nhiều cũng được dùng vào việc tụng kinh,
xướng kệ, nhưng chủng loại biến hóa phức
tạp, chẳng hạn như Thái cổ (trống
to), Nhất mai bì (trống bưng một
mặt), Đoàn phiến thái cổ (trống
hình quạt tròn) v.v... mà chỉ Nhật bản mới
có.
Cái lầu để trống, gọi là Lầu trống. Thông
thường trong các chùa viện, trống và chuông
được treo ở hai bên tả hữu trước đại điện,
cho nên từ xưa đã có từ “Chuông tả trống
hữu”.
Theo truyền
thuyết, quả trống ở
nhà Thiện pháp
trên cung trời Đao
lợi chẳng đánh mà
nó tự kêu, những
người nghe tiếng
trống liền khởi tâm
sợ ác, sinh thiện, vì
thế gọi là Thiên cổ
(trống nhà

trời). Cũng có khi
bôi thuốc độc lên
mặt trống, sau khi
đánh, người nghe
trống liền chết, trống ấy gọi là Độccổ
..... (trống độc). Thiên cổ thí dụ hay sinh
thiện, Độc cổ thí dụ phá ác. Cũng có thuyết
thí dụ người tin Phật pháp là Thiên cổ, thí
dụ người phỉ báng Phật pháp là Độc cổ.
Tuy nhiên, kẻ phỉ báng Phật pháp, cuối cùng
cũng có thể thành Phật, cho nên còn có
thuyết “Độc cổ kết duyên”.
Nguyên ngữ của trống có nhiều loại,
trong đó, Bệ lí (Phạm:bherì, Pàli: bheri)
là chỉ Quán cổ (Pàli: dindima), Kiền chùy
(Phạm;Pàli: ghaịỉa) chỉ cái bảng bằng kim
thuộc dùng để báo giờ giấc. Lại tiếng Phạm
dundubhilà Đại quán cổ, tiếng Phạm,
mfdanga (Pàli: mutiíga) là chỉ trống nhỏ
(tabor). Vì thế nên trống được chép trong
kinh điển, chẳng phải là một loại đồng nhất.
Tại Trung quốc từ xưa cũng đã có nhiều
loại trống khác nhau, có loại bắt nguồn tại
chính Trung quốc, cũng có loại từ Tây vực
truyền sang. Hình dáng lớn nhỏ bất nhất,
nhỏ gọi là Ứng cổ...... lớn gọi là Tẩu cổ
....... Loại có chân gọi là Túc cổ....., có
cái đòn xuyên qua tang để khiêng, gọi là
Doanh cổ......, treo trên cao để đánh, gọi
là Huyền cổ...... Trống do giống rợ Yết
làm, hình giống cái thùng gỗ sơn, cả hai
đầu đều có thể đánh, gọi là Yết cổ......
[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.hạ Pháp
khí chương; Thiền lâm tượng khí tiên Bái
khí môn].
CỔ ẤN ĐỘ TẢO KÌ PHẬT GIÁO NGHÊ THUẬT
Nghệ thuật Phật giáo ở thời đại vua A
dục (thế kỉ thứ III trước Tây lịch đến khoảng

kỉ nguyên Tây lịch) thuộc Vương triều
Khổng tước của Ấn độ xưa. Hiện nay các
di tích còn lại là những điêu khắc mà vua
A dục cho khắc trên vách núi và trên các
cột đá. Những cột đá đến nay còn lại ở
mười nơi, trong đó, đầu cột có khắc sư tử
được tàng trữ tại viện bảo tàng ở vườn Lộc
dã là nổi tiếng nhất, đầu cột cao bảy thước,
phần trên khắc bốn con sư tử, dưới sư tử là
một quả trống, ngoài tang trống khắc bốn
con thú: sư tử, voi, ngựa, trâu, thần thái rất
Thái Cổ
CỔ ẤN ĐỘ TẢO KÌ PHẬT GIÁO NGHÊ THUẬT

C
1060
sống động, được mài dũa sáng bóng, chiếm
một địa vị trọng yếu trong lịch sử nghệ thuật
của thế giới.
Thời ấy nhiều tháp đá thờ xá lợi Phật
cũng được tạo dựng, tháp được bao quanh
bởi một lớp lan can bằng đá có chạm trổ
các hình nổi, hiện còn đến nay là ngôi tháp
lớn tại Sơn kì (Sànchi) ở bắc Ấn độ, tương
đối hoàn chỉnh, bao gồm ba tòa tháp và
nhà thờ, tăng viện, mỗi cửa tháp đều có
khắc sự tích tiền thân và tiểu sử của đức
Phật. Ngôi tháp lớn ở Bồ đề già da (Phạm:
Buddhagayà), thời gần đây đã được dựng
lại, nhưng lớp lan can bao quanh phía ngoài
vẫn là di vật điêu khác của thời xưa; còn
một ngôi tháp lớn nữa ở Ba hách đặc
(Bhàrhut), trừ phần cửa ngoài tháp về phía
đông đã hư nát, những phần lan can còn
lại hiện được tàng trữ trong viện bảo tàng
Ấn độ tại Calcutta. Đến thời Vương triều
Huân ca (Phạm: Zuíga, 187 - 75 trước Tây
lịch), nghệ thuật Phật giáo thời kì đầu ở Ba
nhã, Bối đức tát, Ba hách đặc lại được suy
diễn đến cảnh giới cao hơn nữa, chủ yếu
biểu hiện bằng tháp, chùa và các điện đài
trong hang núi. Vì tín đồ Phật giáo thời bấy
giớ cho rằng đức Phật là bậc siêu nhân,
không có cách nào biểu hiện cụ thể dung
mạo của Ngài được, cho nên những cái đại
biểu Phật đều không phải là hình tượng cụ
thể, mà lấy những hình cây tháp, cây Bồ
đề, tòa Phật ngồi, bánh xe pháp, lốt chân
Phật, tóc của
Phật và những
thứ khác, như

bát Phật, áo của
Phật, tiêu xí của
Tam bảo v.v... để
tượng trưng thôi,
như voi, hoa sen
tượng trưng Phật
đản sinh, ngựa
tượng trưng Phật
xuất gia, tòa Phật
ngồi tượng trưng
Phật hàng phục
ma vương, cây
Bồ đề tượng trưng Phật thành đạo, bánh
xe pháp tượng trưng Phật thuyết pháp, tháp
bà tượng trưng Phật Niết bàn v.v... mà hình
thành một đặc sắc của nghệ thuật Phật giáo
ở thời kì này.
CỔ CHUYẾT VI TIẾU
.
Tiếng Anh: archaic smile. Chỉ nụ cười
mỉm của cái phong cách đặc thù được thể
hiện trên vành
môi của các
pho tượng
chạm trổ thời
xưa, như tại Ai
cập, Hi lạp ở
thời kì đầu.
Những pho
tượng Phật
khắc ở hang đá
Vân cương vào
thời Lục triều
của Trung
quốc, thời Phi
Tháp ở Sơn Kì
Đầu Cột Đá do Vua A Dục
xây dựng

Tượng Bồ Tát khắc nổi ở hang đá thứ 7 ở Vân Cương CỔ CHUYẾT VI TIẾU

C
1061
điểu, Bạch
phượng của
Nhật bản
(được khắc
vào thời kì
Thiên bình),
hai khóe
miệng hơi
hơi nhếch,
biểu hiện vẻ
mặt mỉm
cười, đó là
phương thức
chung của
thời xưa biểu đạt tình cảm dân tộc.
CỔ CÔN (? - 1892)
Vi tăng cuối đời Thanh. Người Thượng
nhiêu, Giang tây. Tự Ngọc phong, hiệu
Luyến tây. Xuất gia ở chùa Phổ minh lúc
hơn mười tuổi, đọc các kinh Đại thừa, thụ
giới Cụ túc ở chùa Quốc thanh trên núi
Thiên thai. Một ngày kia sư nghe tiếng
chuông mà tỉnh ngộ. Năm Hàm phong thứ
5 (1855), ở chùa Sùng phúc tại Hàng châu,
sư đọc A di đà kinh lược giải viên trung sao
của vị tăng đời Minh là U khê Truyền đăng
mà cảm ngộ, rồi tự xưng là hậu duệ của U
khê, nghiêm trì giới luật, một lòng thệ
nguyện niệm Phật vãng sinh, tự định mỗi
ngày niệm sáu vạn biến danh hiệu Phật,
hai thời hồi hướng. Ngoài ra, còn khắc in
những kinh luật Đại thừa và các kinh điển
có liên hệ với tín ngưỡng Di đà, tăng tục
đến qui y rất đông. Năm Quang tự 15 (1889),
đáp lời thỉnh cầu của Tịnh quả, sư đến ở

chùa Tây phương tại Minh châu. Tháng 7
năm Quang tự 18 sư bệnh mà tịch. Có viết
Tịnh độ tùy học 2 quyển, Tịnh độ tất cầu,
Liên tôn tất độc, Niệm Phật yếu ngữ, Niệm
Phật tứ đại yếu quyết, Tịnh độ tự cảnh lục,
Tịnh độ thần châu, Tây qui hành nghi, Vĩnh
minh Thiền sư niệm Phật quyết, Niệm Phật
khai tâm tụng, Thượng phẩm tư lương v.v...
mỗi thứ đều 1 quyển. [X. Chủng liên tập
(Tịnh độ Thánh hiền lục tục biên Q.cuối);
Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng duy
kiều)].
CỔ ĐẠI TÔN GIÁO
Chỉ các tôn giáo đã tồn tại trong những
xã hội văn minh thời xưa, mà nay không
còn lưu truyền nữa, nhưng vẫn còn có văn
hiến có thể khảo chứng được. Phật giáo,
Ấn độ giáo, Do thái giáo không thuộc trong
số đó, là vì tuy đã bắt nguồn từ thời xưa
nhưng đến nay vẫn còn tồn tại. Những tôn
giáo cổ xưa nhất, trước hết, là tôn giáo Ai
cập và tôn giáo Mesopotamia, rồi đến các
tôn giáo Tiểu á, tôn giáo Phoemicia, tôn giáo
Hi lạp, tôn giáo La mã v.v... đều thuộc loại
này. Đa số xuất hiện vào thời kì đầu của
lịch sử văn tự, lúc quốc gia mới bắt đầu
xuất hiện, tuy tiếp nối tôn giáo thời tiền sử,
nhưng đã siêu việt tính trực quan sùng bái
tự nhiên và bái vật giáo. Thần linh mà các
tôn giáo xưa thờ phụng có xu hướng nhân
cách hóa,như đến nay vẫn còn thấy các
hình tượng thần nửa người nửa thú. Công
năng thần linh trong xã hội là công năng tự
nhiên. Dần dần tiến đến các đối tượng, từ sự
sống, chết, thọ, yểu, cho đến các vấn đề luân
lí, xã hội, triết học v.v... kinh điển tôn giáo
bắt đầu xuất hiện, địa vị tăng lữ coi việc tế lễ
dần dần rõ rệt, nhân số gia tăng, tổ chức tôn

giáo và chính quyền quốc gia được kết hợp
mật thiết, đây là đặc trưng nổi bật của lịch sử
tôn giáo diễn hóa theo thời đại.
CỔ ĐIỀN THIÊU KHÂM (1911 - )
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Tốt
nghiệp môn Triết học Ấn độ thuộc khoa
Văn của đại học Đế quốc tại Đông kinh
Tượng khắc ở thời Bạch Phượng
(Nhật Bản)
CỔ ĐIỀN THIÊU KHÂM

C
1062
năm 1936. Từng dạy các Đại học Giáo dục
Đông kinh, Đại học Bắc hải đạo, Đại học
Nữ tử Trà chi thủy, Đại học Nhật bản v.v...
Chuyên nghiên cứu lịch sử triết học Đông
phương, Phật giáo học. Biên tập: Linh mộc
đại chuyết tuyển tập, Đông dương danh trứ
- Trung quốc thiên, Trung quốc Phật giáo
danh trứ. Sáng tác: Phật giáo dữ Ấn độ tư
tưởng, Tuyệt quán luận giáo chú, Thiền
luận, Cận thế chi Thiền giả v.v...
CỔ ĐIỂN
Chỉ cho kinh Phật hoặc những tác phẩm
của các bậc tổ sư, tiên đức. Phật giáo có rất
nhiều kinh điển mà không một tôn giáo
nào khác có thể sánh kịp, trong đó, đa số
có những giá trị vĩnh viễn được bảo tồn.
Ngoài ra, những trứ tác của các bậc tổ sư,
tiên đức có thể sánh với Thánh điển cũng
rất phong phú. Những tác phẩm này đều
có thể được gọi là cổ điển của Phật giáo.
Thông thường, tín đồ Phật giáo rất quí trọng
các trứ tác của Phật, Bồ tát, Tổ sư, Tiên
đức, gọi chung là Thánh giáo. Trong Pháp
hoa văn cú kí quyển 10 phần dưới của ngài
Trạm nhiên đời Đường (Đại 34, 395 hạ),
nói: “Một câu thấm thần, đều giúp bờ kia”.
Trong Phạm võng kinh khai đề, ngài Không
hải, vị tăng Nhật bản, cũng nói (Đại 62, 2
trung): “Mỗi một câu, mỗi một chữ đều là
thân Pháp mạn đồ la của chư tôn”. Trong
những câu nói này đều có ý tôn trọng cổ
điển. Kinh Duy ma cật sở thuyết quyển hạ
phẩm Pháp cúng dường thì nói (Đại 14, 556
hạ): “Y theo nghĩa, không y theo lời, y theo
trí, không y theo thức , y theo kinh rõ nghĩa,

không y theo kinh không rõ nghĩa, y theo
pháp, không y theo người”. Đó tức là “Pháp
tứ y ”. Trong Nhân minh, y theo
lời dạy của Thánh hiền mà lượng biết nghĩa
lí, gọi là Thánh giáo lượng, đây cũng là quan
điểm tôn trọng cổ điển. Chủ trương của
Thiền tông chẳng lập văn chữ, nhấn mạnh
cái tệ hại của sự câu nê văn chữ, nhưng
tuyệt nhiên không bài xích cái ý pháp mà
văn chữ biểu đạt. Cho nên trong Tùng lâm,
Phật điển, Tổ lục do cổ Phật, tiên đức truyền
lại rất được tôn trọng, nếu người tu Thiền
thấm nhuần được lời dạy của Phật hoặc
của các bậc cao tăng và lấy đó làm tấm
gương để soi tâm linh của chính mình, thì
có thể bỏ tà về chính, bỏ chấp về chân, gọi
là Cổ giáo chiếu tâm , hoặc
Chiếu tâm cổ giáo.
CỔ ĐÌNH THIỀN SƯ NGỮ LỤC TẬP LƯỢC
Gồm bốn quyển. Do ngài Cổ đình Thiện
kiên, vị tăng tông Lâm tế đời Minh, soạn.
Đào diên biên lại, ấn hành vào năm Sùng
trinh thứ 6 (1633). Nội dung quyển 1 bao
quát Hành cước, Pháp ngữ, Thuyết giới, Tâm
yếu, Tam muội huyền chương, Cảnh tỉnh
đồ chúng, Dạy bảo đồ chúng, quyển 2 bao
gồm Thiền định, Hoa nghiêm huyễn trụ
lược tích, Hoa nghiêm đại ý, Thị nhất tông
đầu đà, Vô tự trực thuyết, Hỏa lô đầu thoại,
Ngưu đầu nhật lục, quyển 3 gồm Luận, Thư,
Bạt, Tụng, quyển 4 gồm kệ tán, Ca, Thất
tuyệt, Ngũ luật, Thất luật, Tạp thể v.v...
CỔ ĐỨC
.....
Tiếng tôn xưng các bậc cao tăng đại đức
đời xưa. Hoặc tôn xưng các vị Phật đời xưa.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28 (Đại
51, 444 hạ) nói: “Tiên hiền cổ đức, thạc

học cao nhân, thông suốt xưa nay, thấu rõ
giáo cương”. (xt. Cổ Phật).
CỔ ĐỨC HỎA SAO
Tên công án trong Thiền tông. Thiền
sư Bảo vân ở núi Lỗ tổ thuộc châu Ba tỉnh
Tứ xuyên, mỗi lần có người đến hỏi đạo thì
CỔ ĐIỂN

C
1063
Bảo vân quay mặt vào vách không nói, bởi
thế, các bậc cổ đức từ ngài Nam tuyền Phổ
nguyện trở xuống đều có bình luận về việc
này. Thiền uyển mông cầu quyển thượng
(Vạn tục 148, 112 thượng), chép: “La sơn
nói: “Trần lão sư lúc đó nếu thấy thì cho
năm hỏa sao nơi lưng ông ta. Tại sao? Để
xem ông ta có bỏ thói quay mặt vào vách
không?” Huyền sa nói: “Tôi lúc ấy nếu thấy
thì cũng cho năm hỏa sao”. Danh từ Cổ
đức hỏa sao tức từ đó mà ra. [X. Ngũ đăng
hội nguyên Q.3 chương Lỗ tổ Bảo vân].
(xt. Lỗ Tổ Gia Phong).
CỔ ĐỨC VẠN HẠNH
Tên công án trong Thiền lâm. Cổ đức,
chỉ Thiền sư Chí viên ở núi Bạch triệu thuộc
Hồng châu đời Tống. Có vị tăng đến hỏi
Chí viên thế nào là muôn hạnh, Chí viên
đáp (Vạn tục 148, 121 hạ): “Năm nay hột
đào còn chẳng có nói chi đến hạt hạnh?”
Câu trả lời này của ngài Chí viên chẳng ăn
nhằm gì với câu hỏi. Người ta hỏi muôn
hạnh tu như thế nào thì ngài Chí viên lại
đi nói về “hột đào hột mận”, thật là chuyện
“đầu Ngô mình Sở”! Nhưng, nói cho cùng
thì bản ý của Chí viên cho rằng, khái niệm
“muôn hạnh” chỉ là trừu tượng hóa, nếu
dùng nó để hướng dẫn người học thì chỉ
đưa đến cảnh giới suy tư phân biệt trống
rỗng, vô dụng mà thôi, trong khi cái gọi là
“muôn hạnh” đích thực thì phải nhìn thực
tế nơi trước mắt, cái cảnh huống muôn sự
muôn vật đang diễn biến, nếu có thể lãnh
hội được thì ngay “cái chỗ đặt chân đó tức
là Phật pháp”, liền có thể biết rõ muôn hạnh

là thế nào, rồi cứ thế mà tu. [X. Thiền uyển
mông cầu Q.trung].
CỔ ĐỨC TAM MIÊT
...........
Tên công án trong Thiền tông. Cổ đức,
chỉ các Thiền sư Mã tổ Đạo nhất và Dược
sơn Duy nghiễm đời Đường; Miệt, tức dùng
cật cây tre chẻ mỏng làm lạt để buộc vật gì
hoặc làm nan để đan rổ rá. Một hôm, ngài
Mã tổ Đạo nhất hỏi ngài Duy nghiễm ở
Dược sơn về cảnh ngộ ra sao, kiến giải như
thế nào, Dược sơn đáp đã thoát khỏi hết
thảy mọi phiền não, mà chỉ còn lại cái thể
người chân thực, Mã tổ vui vẻ tán thán
(Vạn tục 148, 117 hạ), nói: “Cái mà ông
được có thể nói là hiệp với tâm thể, tràn
khắp tứ chi. Đã như thế thì đem ba sợi lạt
buộc lấy da dạ dầy, rồi muốn đi đâu thì đi, ở
đâu thì ở”. Ý là Dược sơn đã lãnh hội, thể
ngộ Phật pháp, đã lan khắp toàn thể thân
tâm, mà không một mảy may chấp trước,
cho nên Mã tổ ấn khả, bảo Dược sơn có
thể mang theo ba sợi lạt rồi muốn đi đâu
thì đi, ở đâu thì ở để tiếp hóa chúng sanh.
[X. Thiền uyển mông cầu Q.trung].
CỔ KIẾM DIÊU KHOÁI
Vị tăng tông Lâm tế Nhật bản. Cổ kiếm
là tên tự, không rõ họ gì. Xuất gia lúc còn ít
tuổi, theo Mộng song Sơ thạch, sau vượt
biển đến Trung quốc, đi khắp các núi, lần
lượt tham yết Thứ trung uẩn, Sở thạch kì,
Mục am khang v.v... Sau khi sư trở về Nhật
bản, ở tại kinh đô, rất được Mạc phủ lúc
bấy giờ là Túc lợi Nghĩa mãn tin cậy, mời ở
chùa Kiến nhân. Sư giỏi văn chương, cùng
với Tuyệt hải Trung tâm, Nghĩa đường Chu
tín cũng nổi danh. Có Ngữ lục và Liễu huyễn
tập lưu hành ở đời. Năm sinh năm mất và

tuổi thọ đều không rõ. [X. Bản triều cao
tăng truyện Q.36]
CỔ KIM DỊCH KINH ĐỒ KỈ
Gồm 4 quyển. Do ngài Tĩnh mại đời
Đường soạn. Cũng gọi là Dịch kinh đồ kỉ.
Thu vào Đại chính tạng tập 55. Tuy dựa
CỔ KIM DỊCH KINH ĐỒ KỈ

C
1064
theo Lịch đại tam bảo kỉ của Phí trường
phòng đời Tùy, nhưng đổi lại thứ tự của
thời đại dịch kinh và các dịch giả, đồng thời,
bỏ đi những sự thực về việc dịch kinh mà
không được rõ. Liệt kê từ ngài Ca diếp ma
đằng đời Minh đế nhà Hán đến Tam tạng
Huyền trang đời Đường, cộng các kinh luận
của 117 người dịch, phía dưới có phụ tiểu
sử của các dịch giả. Sách này nguyên là văn
đề tựa “Cổ kim dịch kinh đồ biến” (Vẽ trên
vách nhà dịch kinh trong chùa Đại từ ân)
của ngài Tĩnh mại. Về sau, năm Khai nguyên
18 (730), ngài Trí thăng soạn Tục cổ kim
dịch kinh đồ kỉ 1 quyển, ghi thêm từ ngài
Trí thông đến ngài Kim cương trí và cộng
các kinh luận của hai mươi mốt người truyền
dịch. [X. Tống cao tăng truyện Q.4, Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.11, Q.13].
CỔ KIM ĐỘC LỘ ẨN HIỂN VÔ PHƯƠNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hình dung
con đường Phật pháp siêu việt thời gian,
không gian, thường đứng một mình và hiển
bày rõ ràng. Cổ kim, biểu thị thời gian; Vô
phương, dứt hết phương sở, vị trí, biểu thị
không gian. Đứng một mình giữa khoảng
xưa và nay, hoặc ẩn hoặc hiển, không có
chỗ nhất định, tức là siêu việt hết thảy thời
gian không gian. Trong Thiền lâm, loại khái
niệm này thường được dùng để biểu thị chân
lí của Phật pháp, không bị hạn cuộc bởi
thời không gian.
Viên thông đại ứng quốc sư ngữ lục
quyển thượng (Đại 80, 95 hạ) ghi: “Cổ đức
nói: Nếu nêu ra toàn thể tông thừa, thì các
ông hướng vào đâu mà lãnh hội? Vì thế

xưa nay đứng một mình, ẩn hiện không có
phương”.
CỔ KIM KHẢI ĐỊNH THÍCH
..............
Gồm bốn quyển. Cũng gọi là Quán vô
lượng thọ kinh sớ, Khải định sớ. Do ngài
Thiện đạo (613 - 681) đời Đường soạn. Thu
vào Đại chính tạng tập 37. Sách này là sách
chú sớ kinh Quán vô lượng thọ. Bài tựa
sau sách nói (Đại 37, 278 thượng): “Nếu
muốn rõ nghĩa trọng yếu của kinh Quán
vô lượng thọ, thì phải quyết định xưa và
nay”. Tiếng “Xưa” ở đây là chỉ Quán kinh
sớ của các ngài Tịnh ảnh (Tuệ viễn), Gia
tường (Cát tạng) và Thiên thai (Trí khải);
tiếng “Nay” thì chỉ Quán kinh sớ của ngài
Thiện đạo và của các nhà Tịnh độ đồng
thời với Thiện đạo giải thích. Còn “Khải
định” có nghĩa là “quyết định phải trái để
làm khuôn phép cho đời sau”. Sách này rất
được các dòng Tịnh độ coi trọng. Là vì các
ngài Tịnh ảnh, Gia tường v.v... chủ trương
tự lực tu hành, ngộ đạo thành Thánh, còn
ngài Thiện đạo thì chủ trương nhờ sức bản
nguyện và xưng niệm danh hiệu của Phật
A di đà để vãng sinh Tịnh độ. Nhưng lí
Thánh đạo sâu xa khó ngộ, cho nên xưa
nay các nhà Tịnh độ coi trọng thuyết của
ngài Thiện đạo hơn.
Trọn bộ sách chia làm bốn thiên là:
Huyền nghĩa phần, Tự phần nghĩa, Định
thiện nghĩa và Tán thiện nghĩa, mỗi thiên
là một quyển. Huyền nghĩa phần nói tóm
tắt ý nghĩa trọng yếu của kinh Quán vô
lượng thọ, đồng thời, phá sự hiểu lầm của
các nhà xưa cũng như nay và giải thích
thông suốt những chỗ ngờ vực khó tin trong
kinh, ba thiên còn lại lần lượt giải thích

kinh văn. [X. Vãng sinh yếu tập nghĩa kí
Q.5; Quán kinh huyền nghĩa phần truyền
thông kí Q.1].
CỔ KIM PHẬT ĐẠO LUẬN HÀNH
Gồm bốn quyển. Do ngài Đạo tuyên đời
Đường soạn. Còn gọi là Tập cổ kim Phật
đạo luận hành. Thu vào Đại chính tạng
tập 52. Nội dung trình bày sự tranh luận
CỔ KIM ĐỘC LỘ ẨN HIỂN VÔ PHƯƠNG

C
1065
giữa các nhà Phật giáo và Đạo giáo bắt đầu
từ việc đấu khẩu vào thời Minh đế nhà Hậu
Hán, rồi chung kết với việc phê bình vấn
nạn về nghĩa Trang, Dịch ở nhà Tư thành
tuyên Phạm nghĩa quân vào thời Cao tông
nhà Đường, có tất cả ba mươi ba mục. Bài
tựa của soạn giả ở đầu sách đề niên hiệu
Long sóc năm đầu. Ngài Trí thăng đời
Đường thì soạn Tục tập cổ kim Phật đạo
luận hành 1 quyển. [X. Đại đường nội điển
lục Q.10; Khai nguyên thích giáo lục Q.8;
Tân đường thư nghệ văn chí 49].
CỔ LÂU
Cái lầu treo trống. Vị trí cổ lâu được đặt
ở bên phải Đại điện hoặc nhà giảng, đối
diện với lầu chuông, vì thế từ xưa đã nói:
“Chuông bên trái, trống bên phải”. Trống
được treo trên
tầng cao nhất
của lầu trống.
Vào những dịp
lễ lớn, đánh
trống để thông
báo giờ tăng tục
tề tựu. Lầu
chuông xưa nhất
hiện còn tại
Trung quốc là
lầu chuông trước
Đại hùng bảo
điện của chùa Thiếu lâm ở huyện Đăng
phong tỉnh Hà nam, được kiến tạo vào
khoảng năm Đại đức (1297 - 1307) đời
Nguyên.
CỔ LINH KHAI (DAI) BỐI

...........
Cổ linh kì (cọ) lưng. Tên công án trong
Thiền tông. Là công án của Thiền sư Cổ
linh Thần tán đời Đường, sau khi khai ngộ,
hiển bày cơ phong của mình. Cổ linh bắt
đầu xuất gia ở chùa Đại trung thuộc Phúc
lâm, sau từ biệt thầy mình rồi đi tham học
khắp bốn phương, khi gặp ngài Hoài hải ở
núi Bách trượng mới khai ngộ đắc pháp.
Sau khi được pháp lại trở về nơi thầy của
mình.
Một hôm, thầy tắm, sư Cổ linh kì lưng
cho thầy, trong lúc kì cọ, đối ứng tự nhiên,
phóng ra bắt lại, mặc sức tự do, không gì
trở ngại, để lộ rõ cái cơ phong sau khi đã
ngộ phép Thiền.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 4 chương
Cổ linh Thần tán (Vạn tục 138, 63 hạ),
nói: “Một hôm, thầy tắm, sai Cổ linh kì
lưng, Cổ linh bèn vỗ lưng thầy và nói: “Nhà
Phật đẹp quá! Mà Phật chẳng thiêng!”. Thầy
ngoái lại nhìn, Cổ linh nói tiếp: “Phật tuy
chẳng thiêng, nhưng có thể phóng ra ánh
sáng”.
Trong tắc công án này, lúc đầu Cổ linh
nói “Nhà Phật đẹp quá” là lấy nhà Phật
làm thí dụ để ám chỉ lưng của thầy mình,
tiếp theo nói “Nhà Phật chẳng thiêng” là
có ý than thở tiếc rằng thầy chưa ngộ. Thầy
không nói gì được mới quay lại nhìn Cổ
linh. Đến đây, Cổ linh nắm lấy cơ duyên,
nói ngay “Phật tuy chẳng thiêng, nhưng có
thể phóng ra ánh sáng”. Như thế chứng tỏ
cái cơ phong Thiền pháp của Cổ linh,
buông ra bắt lại, không hề trở ngại, khi nói
khi lặng, khi động khi tĩnh, rõ ràng là hiển
bày cái cảnh giới đã siêu việt hẳn thầy mình.
CỔ NGUYÊT (1843 - 1919)

Vị Tăng tông Tào động cuối đời Thanh.
Người Phúc châu, Phúc kiến, họ Chu. Tự
Viên lãng. Mười tám tuổi trì trai, hai mươi
tuổi đến Cổ sơn xuất gia, tham cứu tâm
yếu. Từng ngồi thiền trên núi Linh kiệu,
theo nói, thì khi đêm xuống, người ta thấy
trên núi phóng ra ánh sáng. Sư có thể hàng
phục trăn rắn, mãnh thú và chữa bệnh cho
Lầu Trống chùa Thiếu Lâm
CỔ NGUYÊT

C
1066
người. Bởi thế, các sĩ đại phu ở Phúc kiến
phần nhiều đều đến tham yết, tăng tục vài
nghìn người đến qui y, chùa Dũng tuyền ở
Cổ sơn nhân thế mà hưng thịnh. Đạo tràng
này sánh ngang với các tùng lâm Kim sơn,
Cao mân, đại biểu của tông Lâm tế đương
thời, vả lại, sư kiêm tu cả pháp môn Tịnh
độ. Về cuối đời, sư ở chùa Sùng phúc, hoặc
ẩn trong hang núi, hoặc làm nhà cỏ, lúc ẩn
lúc hiện không chừng. Tháng 7 năm Dân
quốc thứ 8, sư tắm gội xong, thắp hương,
ngồi niệm Phật mà tịch, thọ bảy mươi bảy
tuổi. [X. Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng
duy kiều)].
CỔ NHÂN MINH
Chỉ Nhân minh cũ trước thời ngài Trần
na. Nhân minh đã khởi nguồn ở Ấn độ từ
rất sớm, cứ theo truyền thì do ngài Mục túc
(Phạm:Akwapàda), tổ của học phái Ni dạ
da (Phạm:Nyàya) trong sáu phái triết học
đặt ra, để nghiên cứu điểm chính (chính
xác không lầm), điểm tự (tựa hồ như đúng
mà sai) v.v... của Nhân (lí do), để bác bỏ
luận điểm của đối phương (địch giả) mà kiến
lập học thuyết của chính mình. Sau khi
hưng khởi, Nhân minh đã được các phái
coi trọng và vận dụng. Lúc mới được đặt
ra, Nhân minh thành lập năm phần tác
pháp, tức là: Tông (mệnh đề), Nhân (lí do),
Dụ (thí dụ), Hợp (lí do tương phản), Kết
(mệnh đề tương phản), còn đặt ra những
qui định chín câu Nhân, mười bốn loại lỗi
v.v... thể hệ rất là phiền tạp, mà nội dung
lại không hoàn bị.
Đến khoảng thế kỉ thứ V Tây lịch, một

học giả Phật giáo là ngài Trần na mới cải
cách Nhân minh đương thời, xác lập thuyết
ba tướng Nhân, đổi năm chi tác pháp làm
ba chi tác pháp Tông, Nhân, Dụ, đơn giản
hóa thể hệ, trình bày lại nội dung, khiến lí
luận Nhân minh chặt chẽ chu toàn, đến
đây, Nhân minh mới trở thành môn luận lí
học hoàn chỉnh. Các nhà Nhân minh học
gọi Nhân minh từ ngài Trần na trở về trước
là Cổ Nhân minh, và gọi Nhân minh từ
khi ngài Trần na cải cách trở về sau là Tân
Nhân minh. [X. luận Du già sư địa Q.15;
luận Hiển dương thánh giáo Q.11; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.1; Nhân minh
luận sớ Thụy nguyên kí Q.1]. (xt. Nhân
Minh).
CỔ NIÊM (1842 - 1916)
.....
Vị Thiền tăng cuối đời Thanh. Người
Chung tường, Hồ bắc, họ Thư. Tự Thanh
nhất, hiệu Ảo ảnh. Nhà nghèo, lúc ngoài
hai mươi tuổi, cha mẹ đều mất, vào Văn
xương các ở trong ấp xin xuất gia. Hành
cước đến chùa Thiền nguyên trên núi Thiên
mục, tỉnh Chiết giang, nối pháp ngài Quảng
phúc thanh. Sau đến Kim sơn, Cửu hoa
sơn. Năm Quang tự 20 (1894), sư làm nhà
cỏ ở trên núi Ngũ đài. Sáu năm sau, đến
chùa Long tuyền ở Bắc lương đọc hết kinh
tạng, khi ấy gặp biến cố Nghĩa hòa đoàn,
trong thành Bắc lương đâu đâu cũng hỗn
loạn, không yên, riêng chùa sư ở là tuyệt
không có dấu vết ngựa, lính, cho nên tiếng
đạo mỗi ngày mỗi cao, người đến hỏi đạo
mỗi ngày một đông. Cuối đời, sư dời đến ở
chùa Quảng tế, khai giảng kinh luận, người
đến qui y có hơn nghìn người, Phật giáo
Bắc lương nhân đó đại thịnh. Mùa đông

năm Dân quốc thứ 5, sư lập đạo tràng Thủy
lục trong chùa, đang đau (ốm) mà vẫn đăng
đàn thuyết pháp, khi đạo tràng kết thúc sư
ngồi ngay ngắn mà tịch, thọ bảy mươi tư
tuổi. Dựng tháp ở núi Đại dương. Để lại trứ
tác Tông kính tiệp yếu 4 quyển. Người đời
thờ phụng làm vị cao tăng tông Lâm tế thời
cận đại. [X. Tân tục cao tăng truyện Q.26;
Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng duy
kiều)].
CỔ NHÂN MINH

C
1067
CỔ PHÀM VỊ QUẢI
...........
Buồm xưa chưa treo. Tên công án trong
Thiền lâm. Công án này được Thiền sư
Nham đầu Toàn khoát đời Đường ở núi
Nham đầu dùng để tiếp dẫn học trò. Cứ
theo Ngũ đăng hội nguyên quyển 7 chương
Nham đầu chép, thì có vị tăng hỏi ngài
Nham đầu (Vạn tục 138, 117): “Khi buồm
xưa chưa trương lên thì thế nào?” Nham
đầu đáp: “Cá bé nuốt cá lớn”. Lại có vị tăng
khác cũng hỏi như câu trước, thì Nham
đầu trả lời: “Con lừa đang ăn cỏ ở vườn
sau”. Cùng một câu hỏi, trước thì đáp “Cá
bé nuốt cá lớn” đã trái hẳn với thường thức
của thế gian, sau lại trả lời “Con lừa đang
ăn cỏ ở vườn sau”, cũng lại khác với câu trả
lời trước. Đây là ngài Nham đầu đem tinh
thần nhậm vận tự tại để phá trừ sự chấp
trước của học trò đối với các sự lí tầm thường.
CỔ PHẬT
Từ tôn xưng đối với chư Phật hoặc các
bậc cao đức thời xưa. Tức tôn xưng chư
Phật ở thời xa xưa, bảy đức Phật ở quá khứ,
hoặc chỉ Phật Bích chi, Phật Thích ca, Phật
Tì lô xá na v.v... hoặc đối với các bậc cao
tăng đại đức. Kinh Đại nhật quyển 2 (Đại
18, 11 hạ), nói: “Nên nói rộng về Quán
đính mà cổ Phật đã mở bày”. Đại tống tăng
sử lược quyển thượng (Đại 54, 237 trung),
nói: “Cuối đời Hán, đầu đời Ngụy, sự truyền
dịch kinh điển dần dần hưng thịnh, có
người dịch chữ Phật là Chúng hựu, có người
dịch Bích chi là Cổ Phật”. Lại cứ theo kinh
Lục tổ pháp bảo đàn, thì số lượng cổ Phật

ra đời không thể tính được, nay lấy bảy
Phật làm đầu. Bởi thế nên biết cổ Phật cũng
chỉ cho bảy đức Phật ở quá khứ. Trong
Thiền tông, từ Cổ Phật được dùng để tôn
xưng các bậc cao tăng đại đức thường thấy
trong các bộ Thiền lục thì có: Triệu châu
cổ Phật, Tào khê chân cổ Phật, Hoành trí
cổ Phật, Tiên sư thiên đồng cổ Phật v.v...
Còn cổ Phật tâm thì chỉ Phật tâm. [X. Cảnh
đức truyền đăng lục Q.28; Bích nham lục
tắc 16; Thung dung lục tắc 42; Tục Phật tổ
thống kỉ Q.1 truyện Mông nhuận).
CỔ SƠN
.....
Vị trí núi nằm về bắc ngạn sông Mân
mạn đông Phúc châu tỉnh Phúc kiến. Thế
núi chạy dài mười bảy cây số, trên ngọn núi
có những tảng đá lớn hình giống như những
cái trống, vì thế gọi là Cổ sơn. Dãy núi do
một số ngọn tổ thành, ngọn cao nhất gọi
là Đại đính phong (còn gọi là Lực tắc phong,
núi cao to). Ngoài ra, còn có Bạch vân phong
(tục còn gọi là Tiểu đính phong), Phượng
trì phong, Hương lư phong, Bát vu phong,
Đông phong, Song kế phong, Sư tử phong.
Trên núi vốn có chùa Hoa nghiêm, tương
truyền là nơi Thiền sư Linh kiệu đã hàng
phục con rồng độc vào năm Kiến trung
thứ 4 (783) đời Đường. Sau Pháp nạn Hội
xương thì chùa bị hoang phế. Năm Khai
bình thứ 2 (908) đời Hậu Lương, Mân chủ
vương kiến tạo lại và thỉnh đệ tử của Ngài
Tuyết phong Nghĩa tồn là Thần án về trụ
trì. Thời Chân tông nhà Tống, vua ban
ngạch là “Cổ sơn Bạch vân phong Dũng
tuyền Thiền viện”. Đến năm Vĩnh lạc thứ
Toàn cảnh chùa Dũng Tuyền ở Cổ Sơn
CỔ SƠN

C
1068
5 (1407) đời Minh, đổi tên là “Dũng tuyền
tự”. Năm Gia tĩnh 21 (1542) chùa bị thiêu
hủy. Sau, các sư Vĩnh giác Nguyên hiền, Vi
lâm Đạo bái, Biến chiếu Hưng long, Quan
diệu, Không lão v.v... sửa sang làm lại, các
nhà điện, lầu gác, Tam quan, phòng xá dần
dần mới đầy đủ. Những cấu trúc còn lại
đến nay đều do các sư Nguyên hiền, Đạo
bái làm lại sau, điện đường, lầu gác hoàn bị,
thực hiếm thấy trong các ngôi chùa Phật
hiện còn tại Trung quốc. [X. Cổ kim đồ
thư tập thành sơn xuyên điển thứ 179; Chức
phương điển thứ 1040; Chi na văn hóa sử
tích giải thuyết Q.6].
CỔ SƠN CHÍ
Gồm mười bốn quyển. Do Hoàng nhậm
đời Thanh soạn. Thu vào Trung quốc Phật
tự sử chí vậng san tập 1. Cổ sơn nằm về
mạn đông Phúc châu tỉnh Phúc kiến, phía
nam tới Mân giang, phía đông trông ra vụng
biển, phong cảnh đẹp đẽ. Thiền sư Linh
kiệu đời Đường sáng lập đạo tràng tại đây,
gọi là chùa Hoa nghiêm, Lương hồng đời
Ngũ đại kế tục mở Tùng lâm. Trong núi có
chùa Dũng tuyền nổi tiếng, là ngôi chùa
Phật đứng vào bậc nhất ở đất Mân. Nay
các chùa tại Đài loan, rất nhiều người đã
từng qui y ở chùa Dũng tuyền mà ra.
Các ghi chép về Cổ sơn, cũ thì có Linh
nguyên tập, do Liễu tâm, vị tăng cuối đời
Minh sưu tập, về sau, Hoàng dụng trung biên
tập Cổ sơn chí đại lược, chưa xong thì bỏ.
Rồi đến Từ hưng công và Tạ phương bá
biên tiếp, đến ngài Nguyên hiền, vị tăng đời
Minh lại biên tiếp và sửa chữa. Năm Càn

long 26 (1761), Hoàng nhậm lại soạn Cổ
sơn tân chí 14 quyển, quyển đầu có vẽ đồ,
theo thứ tự chia làm mười môn: cảnh đẹp,
chùa viện, cầu đình, tháp Thiền, tích xưa,sa
môn, ruộng tặng, bia đá, văn nghệ, ngoại kỉ.
Trong đó, mấy thiên văn nghệ chiếm một
nửa, đủ biết văn nhân các thời đại đã ngâm
vịnh khá nhiều, và cũng có thể thấy tiếng
tăm chùa Dũng tuyền thịnh biết chừng nào.
CỔ SƠN HÊ
........
Là hệ phái Thiền tông lấy Thiền sư Vĩnh
giác Nguyên hiền (1578 - 1657) đời Minh
làm Tông tổ. Khoảng cuối Minh đầu Thanh
ngài Nguyên hiền ở chùa Dũng tuyền trên
Cổ sơn thuộc Phúc châu (Phúc kiến), phát
dương Thiền phong tông Tào động, tự gọi
Cổ sơn Thiền. Chủ trương kết hợp Thiền,
Tịnh, Nho, Thích, đồng thời, hết sức dung
hòa sự đối chọi giữa hai phái Lâm tế và Tào
động trong nội bộ Thiền tông, và học theo
tinh thần tu trì và lao động của ngài Bách
trượng. Sự truyền thừa của hệ phái Thiền
Cổ sơn là: Vĩnh giác Nguyên hiền, Vi lâm
Đạo bái, Duy tĩnh Đạo an, Hằng đào Đại
tâm, Viên ngọc Hưng ngũ, Tượng tiên Pháp
ấn, Đạm nhiên Pháp văn, Đường mẫn Pháp
đạm và Biến chiếu Hưng long, truyền nối
mãi đến những năm cuối đời Thanh. Cùng
với hệ Bác sơn do sư Vô dị Nguyên lai sáng
lập tại Bác sơn thuộc Giang tây, và hệ Tiêu
sơn lấy chùa Định tuệ tại Tiêu sơn thuộc
Giang tô làm trung tâm, đều là các chi phái
thuộc tông Tào động.
CỔ SƠN THÁNH TIỄN
...........
Tên công án trong Thiền tông. Công
án của Thiền sư Tuyết phong Nghĩa tồn

đời Đường bày tỏ sự tán đồng và tín nhiệm
đối với năng lực của học trò là Cổ sơn Thần
án. Cứ theo Thiền uyển mông cầu quyển
hạ chép, thì một ngày kia, Cổ sơn được Đại
vương mời, thầy là Thuyết phong đưa chân
ra đến cửa Tam quan, khi trở vào đến Pháp
đường ngài Tuyết phong than rằng (Vạn
tục 148, 139 hạ): “Một mũi tên Thánh bắn
thẳng vào trong thành chín lớp đã đi rồi!”
CỔ SƠN CHÍ

C
1069
Tiếng “mũi tên Thánh” (Thánh tiễn) ở đây
là thí dụ tâm của người đã rỗng suốt và
năng lực ưu tú. Lúc ấy, một học trò khác
của ngài Tuyết phong là Thượng tọa Thái
nguyên phu nghe nói, hơi nghi ngờ về khả
năng của Cổ sơn, bèn chạy đến nửa đường
để khám nghiệm. Phu hỏi: “Sư huynh đi
đâu thế?” Cổ sơn bắt chước lời của thầy nói
lúc nãy, đáp: “Đi vào trong thành chín lớp”.
Thượng tọa Phu lại hỏi: “Lỡ gặp ba quân
vây hãm thì lúc đó ra sao?”. Thành chín
lớp tuy nghiêm mật kiên cố, phòng bị đầy
đủ, nhưng thảng hoặc gặp ba quân vây
khốn, thì khó mà thoát nạn. Thượng tọa
Phu dùng ý đó để thí dụ cảnh ngộ của Cổ
sơn, ám chỉ cái mà Cổ sơn ngộ được chưa
phải là triệt để, khi gặp nguy khốn tất sẽ rối
loạn. Cổ sơn thì không cho như thế, nên
đáp: “Nhà họ tự có đường thông lên trời”.
Một câu miêu tả thật nhẹ nhàng, chứng tỏ
Cổ sơn đã có bản lãnh có thể chuyển hung
thành cát, trong trường hợp lâm nguy, cũng
còn ngụ ý là “dù có bị ba quân vây khốn đi
nữa, thì việc ấy có dính dáng gì đến ông”.
Câu trả lời có tính cách vừa đánh vừa ép,
khiến thượng tọa Phu mất dần cơ phong,
nhưng ông vẫn cố bám: “Như vậy thì bỏ
mất cung điện mà đi à?” Cổ sơn đáp ngay:
“Ở đâu mà chẳng được tôn kính?” Dời bỏ
cung điện mà ở đâu cũng được tôn kính,
thì cảnh giác ngộ của Cổ sơn thật là như
như bất động, Thượng tọa Phu nghe câu
nói ấy rồi, chỉ phủi tay áo mà quay về. Điều
đó cho thấy trước kia ngài Tuyết phong đã
thừa nhận trình độ của sư Cổ sơn, không

những triệt để tin cậy vào năng lực của sư,
mà cũng còn biết trước được rằng bất cứ ở
nơi nào, sư cũng đều phát huy đầy đủ chỗ
hiểu biết của mình.
CỔ SƠN THẦN ÁN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có một quyển. Nói đủ là Cổ sơn tiên
hưng thánh quốc sư hòa thượng pháp
đường huyền yếu quảng tập. Cũng gọi là
Hưng thánh quốc sư huyền yếu quảng tập.
Do ngài Cổ sơn Thần án, vị tăng ở cuối đời
Đường đầu đời Ngũ đại, soạn, ấn hành vào
năm Thiệu hưng thứ 8 (1138) đời Tống.
Thu vào Vạn tục tạng tập 118 Cổ tôn túc
ngữ lục quyển 37. Nội dung thu chép những
bài nói pháp trọng yếu, những lời sư khám
nghiệm tăng chúng, những lời hỏi các bậc
lão túc của các viện, những lời hỏi pháp
của các đế vương, các bài kệ tụng và bài
Bạt của Sĩ khuê, vị tăng đời Tống.
CỔ TAM LUẬN
Chỉ cho tông Tam luận do ngài Cưu
ma la thập đời Diêu Tần truyền lại. Vốn từ
Sa xa vương tử của nước Cưu tư truyền cho
ngài La thập. Sau khi đến Trung quốc, ngài
La thập truyền cho các sư Đạo sinh, Đàm
tế, Đạo lãng v.v... Vì khác với tông Tam
luận do ngài Nhật chiếu đời Đường truyền,
cho nên gọi là Cổ tam luận. Còn một thuyết
nữa cho rằng vào thời Vũ đế nhà Lương,
có ngài Tăng thuyên ở chùa Chỉ quán tại
Niếp sơn truyền bá cái học Tam luận, Tam
luận từ ngài Tăng thuyên trở về sau được
gọi là Tân tam luận; đối lại, cái học Tam
luận do các học trò của ngài La thập là
Tăng triệu, Đạo dung truyền bá ở Quan
trung, thì gọi là Cổ tam luận. (xt. Tam Luận
Tông).
CỔ TẮC

.....
Tức là những câu nói do các bậc cổ đức
dạy bảo. Trong Thiền tông phàm những
lời dạy của Phật, Tổ, những câu nói của các
bậc cổ đức truyền lại, các công án ngộ đạo
của các bậc tôn túc, những lời hỏi, đáp giữa
thầy và trò khi thầy khám nghiệm trò, tất
cả đều được người tu Thiền đời sau xem là
CỔ TẮC

C
1070
phép tắc khuôn mẫu, cho nên gọi là Cổ
tắc, hoặc nói chung là Cổ tắc công án. Ngoài
ra, cái phong cách, nghi phạm về hành vi
của bậc cổ đức thì gọi là cổ cách (cách thức
xưa), cổ nghi (khuôn phép xưa), cổ triệt (dấu
xe xưa) v.v..
CỔ THANH LƯƠNG TRUYÊN
Gồm hai quyển. Do vị tăng đời Đường
là Tuệ tường soạn. Sách được hoàn thành
vào niên hiệu Vĩnh long năm đầu (680)
đời Cao tông đến khoảng niên hiệu Hoằng
đạo năm đầu (683). Thu vào Đại chính tạng
tập 51. Trong kinh Hoa nghiêm phẩm Bồ
tát trụ xứ có chép, bồ tát Văn thù sư lợi trụ
nơi núi Thanh lương để thuyết pháp, giới
Phật giáo bèn cho núi Ngũ đài ở tỉnh Sơn
tây là núi Thanh lương của bồ tát Văn thù
sư lợi cư ngụ. Về các sự tích của núi Ngũ
đài, trừ sách này ra, còn có Quảng thanh
lương truyện do Diên nhất đời Tống soạn,
Tục thanh lương truyện do Trương thương
anh soạn, và bộ sách này được xem là bộ
sách xưa nhất, cho nên gọi là Cổ thanh
lương truyện. Đầu sách có lời tựa của Sa
môn Quảng anh đề năm Đại định (1181)
đời Kim. Toàn sách chia làm năm tiết, quyển
thượng:
1. Lập danh tiêu hóa, nói rõ nguồn gốc
tên núi Ngũ đài hoặc núi Thanh lương, và
nguyên do mà Phật giáo đồ coi núi này là
Thánh địa của Phật giáo.
2. Phong vực lí số, nói rõ về vị trí địa lí
của núi Thanh lương.
3. Cổ kim thắng tích, tường thuật những
thắng tích, chùa, hang đá của Phật giáo xưa

và nay trên núi này. Quyển hạ:
4. Du lễ cảm thông, ghi chép sự tích
linh cảm của những người đi hành hương
núi Ngũ đài.
5. Chi lưu tạp thuật; thu chép bốn sự
tích linh dị của các cư sĩ tại gia ở núi Ngũ đài.
Từ sách này, người ta có thể biết cái tình
hình tín ngưỡng núi Ngũ đài ở thời kì đầu,
để rồi toàn thịnh vào thời đại Tùy, Đường.
CỔ THANH QUI
........
Cũng gọi là Cổ qui. Chỉ các loại thanh
qui do ngài Hoài hải ở núi Bách trượng đời
Đường biên tập, được thu chép vào Bách
trượng thanh qui. Đối lại, những thanh qui
được thành lập từ đời Tống trở về sau, như
Thiền uyển thanh qui, thì gọi là Tân thanh
qui, Thanh qui.
CỔ TÔN TÚC NGỮ LỤC
Gồm bốn mươi tám quyển. Do ngài
Trách tạng chủ (Tăng đĩnh Thủ trách) thu
tập vào đời Tống và ngài Tịnh giới chùa
Linh cốc kiểm xét lại. Thu vào Vạn tục
tạng tập 118. Nội dung sưu tập các ngữ lục
của hơn bốn mươi vị danh đức trong Thiền
tông, từ ngài Hoài nhượng ở Nam nhạc đến
các ngài Mã tổ, Bách trượng, Lâm tế, Vân
môn, Chân tịnh, Phật nhãn, Đông sơn v.v...,
mà phần nhiều chưa được Cảnh đức truyền
đăng lục thu chép. Đây là tư liệu rất trọng
yếu cho việc nghiên cứu Thiền phong từ
ngài Nam nhạc trở xuống.
Khoảng năm Vạn lịch đời Minh, khi
trùng tu Bắc tạng, sách này đã được thu
vào Đại tạng kinh, nhưng thiếu mất bài Tựa,
Mục lục và soạn hiệu. Tiếp sau sách này
ngài Sư minh đời Tống soạn Tục cổ tôn
túc ngữ yếu 6 quyển, nhưng sách này vẫn

vượt trội hơn và cho đến nay vẫn còn nổi
tiếng ở đời.
Lại nữa, ngài Trách tạng chủ vốn đã
soạn một bộ Cổ tôn túc ngữ yếu, chỉ có
bốn quyển, in vào khoảng năm Thiệu hưng,
nội dung thu chép ngữ lục của hai mươi
nhà Thiền tông trong khoảng thời gian
Đường Tống, là tư liệu căn bản để biên tập
CỔ THANH LƯƠNG TRUYÊN

C
1071
sách Cổ tôn túc ngữ lục này. [X. Duyệt tạng
tri tân Q.42; Đại minh tam tạng mục lục].
CỔ XÃ TỰ BẢO TỒN PHÁP
.................
Là pháp luật được chế định vào năm
Minh trị 30 (1897) tại Nhật bản, mục đích
nhằm bảo vệ kiến trúc và cổ vật của các
chùa. Trong cuộc Minh trị duy tân, khuynh
hướng Âu hóa phát triển mạnh, những văn
vật cũ không được coi trọng, đến nỗi hủy
bỏ thần Phật, các nghệ thuật phẩm và các
chùa viện cổ kính phần nhiều bị hủy hoại.
Những nhà thức giả hết sức than phiền,
chính phủ mới thành lập cục giữ gìn vật
báu, tiến hành điều tra, giám định các bảo
vật có giá trị lịch sử và nghệ thuật trên toàn
quốc. Nhưng vì thiếu sự cưỡng chế về mặt
luật pháp, nên hiệu quả của việc giữ gìn
bảo vật không có bao nhiêu.
Năm Minh trị 30, Cổ xã tự bảo tồn pháp
được công bố, dưới Nội vụ tỉnh (năm Minh
trị 44 giao sang Văn bộ tỉnh), đặt hội Cổ xã
tự bảo tồn, phụ trách việc bảo hộ cổ vật,
giám định cấp bậc. Lại các chùa đều có chỉ
định người giám hộ, nếu để mất mát hoặc
tổn hại, thì cứ theo luật pháp xử trị. Phí tổn
đều do ngân sách nhà nước chịu. Kèm theo
luật này, có vài khoản pháp qui, qui định
chức giám đốc (Nội vụ đại thần) của hội
Cổ xã tự bảo tồn, tổ chức biên chế và các
loại dự toán. Tính đến năm Chiêu hòa thứ
3 (1928), hơn một nghìn tòa kiến trúc được
liệt kê vào hạng đặc biệt bảo hộ, hơn ba
nghìn sáu trăm vật kiện quốc bảo. Sau khi
luật này được thành lập, đã mấy lần sửa

đổi pháp qui, đến tháng 3 năm Chiêu hòa
thứ 4, đính lập “Quốc bảo bảo tồn pháp”,
mới bỏ Cổ xã tự bảo tồn pháp.
CỔ XƯỚNG
Nói đủ là Cổ y xướng y. Cũng gọi là Đề
y, Mại y. Khi chia các di vật của vị tỉ khưu
quá cố cho hiện tiền tăng, thì trước phải
đánh giá các vật ấy, gọi là Cổ y; thứ đến,
trước đại chúng, nêu giá bán để bù vào các
phí tổn chi dùng thuốc thang cho vị tỉ khưu
khi còn sống và việc tống táng khi qua đời,
thì gọi là Xướng y. Sắc tu bách trượng thanh
qui quyển 3 mục Thiên hóa (Đại 48, 1127
trung), nói: “Thị tịch, biết trầm trọng, dự
thỉnh hai tự kiểm điểm, thu gói áo bát hành
lí, để tại nhà Phương trượng, giao cho người
có trách nhiệm giữ gìn cẩn thận để chờ khi
Cổ xướng”. [X. luật Ngũ phần Q.20; luật
Tứ phần Q.41; Hữu bộ mục đắc ca Q.8;
Thích thị yếu lãm Q.hạ mục Xướng y]. (xt.
Xướng Y).
CỐC ĐẦU
Trong Thiền lâm, người giữ chức vụ
trông coi thóc gạo trong chùa, gọi là Cốc
đầu. Chức này đặt dưới quyền vị Điển tọa.
Còn gọi là Mễ đầu, Khán lương. Cứ theo
Qui sơn Linh hựu Thiền sư ngữ lục chép,
thì Thiền sư Khánh chư ở núi Thạch sương,
đã có lần giữ chức Mễ đầu ở núi Qui sơn.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên đệ thất loại
Chức vị môn].
CỐC HƯỞNG TẬP
........
I. Cốc hưởng tập. Gồm hai quyển. Do
ngài Mộng song Sơ thạch (1275-1351), vị
tăng tông Lâm tế Nhật bản, thuật. Mộng
song Sơ thạch từng viết cuốn Mộng trung
vấn đáp, cho Tịnh độ tông là bất liễu nghĩa,

ngài Trừng viên ở chùa Đại kinh thuộc
Tuyền châu soạn Tùng phong tập để bác
bỏ, Sơ thạch bèn viết sách này để đáp lại.
II. Cốc hưởng tập. Gồm mười quyển.
Do vị tăng tông Chân ngôn Nhật bản là
Bạc như Vận xưởng (1614-1693) thuật. Nói
đủ là Tịch chiếu đường cốc hưởng tập.
CỐC HƯỞNG TẬP

C
1072
Nguyên tên là Đối khách đàm tùng. Nội
dung gồm hơn 680 tiết mục do ngài Vận
xưởng trả lời các câu hỏi của khách khi
ngài ở ẩn tại Tịch chiếu đường về các vấn
đề trong kinh điển Phật và các thư tịch nói
chung. Còn có Cốc hưởng tục tập mười
quyển, đều thu vào Đại nhật bản Phật giáo
toàn thư tập 149.
CỐC TUYỀN
.....
Vị tăng tông Lâm tế đời Tống. Người
Tuyền châu (Phúc kiến). Hiệu Đại đạo. Họ,
năm sinh, năm mất đều không rõ. Sau khi
xuất gia, sư tham yết Thiền sư Thiện chiêu
tông Lâm tế ở Phần dương và nối pháp của
ngài. Sau về Nam đi khắp dải Hồ tương, ra
mắt ngài Sở viên ở núi Thạch sương, rồi
lên chùa Linh phong trên đỉnh núi Hành
nhạc (Hồ nam) ở trong hang Lại toản. Sau
sư lại dời đến ở am Ba tiêu, am Bảo châu,
người đời gọi sư là Ba tiêu am chủ, Tuyền
đại đạo. Cuối đời, sư bị lưu đày tại Bân châu
(Hồ nam). Khoảng năm Gia hựu (1056-
1063) sư thị tịch, thọ chín mươi hai tuổi.
Có để lại Lục ba tị ca. [X. Thiền lâm tăng
bảo truyện Q.15; Thần tăng truyện Q.9;
Chỉ nguyệt lục Q.24; Ngũ đăng hội nguyên
Q.12; Thiền uyển mông cầu Q.thượng].
CỐC TUYỀN BA TỊ
Là bài ca “Lục ba tị” do thiền sư Cốc
tuyền tông Lâm tế đời Tống làm, dùng để
tiếp hóa học trò, sách Thiền uyển mông
cầu lấy “Cốc tuyền ba tị” làm đầu đề mà
chép lời ca của sư để làm một tắc trong
hơn năm trăm tắc của sách ấy. Lại nhân

tụng thứ nhất trong tụng “Lục ba tị” lấy
“Đại đạo” làm chủ đề, Thiền lâm bèn lấy
“Đại đạo Cốc tuyền”, “Tuyền đại đạo” để
gọi thay cho Cốc tuyền.
Thiền uyển mông cầu quyển hạ (Vạn
tục 148, 132 hạ), nói: “Đại đạo ba tị, ngủ gà
ngủ gật, lưng đeo quả bầu, vừa đi vừa hát.
Tán thánh ba tị, gặp đâu đùa đấy, hiện đông
ẩn tây, châu nam làng bắc. Thiền sư ba tị,
có lợi không lợi, núi biếc cao ngất, rồng đi
hổ nhìn. Nạp tăng ba tị, đồ ngồi thước hai,
chẳng hỏi ngắn dài, gió cao mây nổi. Tọa
chủ ba tị, sông treo không trệ, đất phun
sen vàng, tay cầm như ý. Sơn đồng ba tị,
đem vàng thử lửa, hỏi khách ở núi, xa đến
không dễ”.
CÔN LẶC MÔN
Côn lặc, Phạm: piỉaka hoặc peỉaka,
cũng gọi Tì lặc. Dịch ý là Khiếp tàng (cái
hòm chứa). Tên một bộ luận do ngài Đại
ca chiên diên sáng tác. Luận Đại trí độ quyển
18 (Đại 25, 192 trung), nói : “Côn lặc có ba
trăm hai mươi vạn lời (3.200.000), do Đại
ca chiên diên viết khi đức Phật còn tại thế.
Sau Phật nhập diệt, tuổi thọ người ta giảm
dần, trí nhớ cũng kém, không thể tụng hết,
vì vậy các bậc đắc đạo mới soạn lại còn ba
mươi tám vạn bốn nghìn lời (348.000). Nếu
người vào môn Côn lặc mà bàn luận thì vô
cùng. Trong đó có các loại như Tùy tướng
môn, Đối trị môn v.v...”. Do đó mà biết nội
dung của môn Côn lặc còn chia làm Tùy
tướng môn, Đối trị môn. Trong đây, Tùy
tướng môn có nghĩa là trong sự hiển bày
một pháp một môn, tức cũng đã hiển bày
các pháp môn cùng tướng cùng duyên khác.
Chẳng hạn, khi nói bốn niệm xứ, vì nó
không tách rời bốn chính cần, bốn như ý

túc, cho nên Phật tuy không nói các môn
khác, chỉ nói bốn niệm xứ mà đã biết nghĩa
của các môn khác rồi, ví như một người
phạm tội, cả nhà cũng bị ảnh hưởng, đó
tức là Tùy tướng môn. Đối trị môn có nghĩa
là, như Phật nói bốn điên đảo, tuy không
nói bốn niệm xứ mà đã biết nghĩa của bốn
niệm xứ rồi, ví như nói đến thuốc thì đã
CỐC TUYỀN

C
1073
biết bệnh, kể bệnh thì đã biết thuốc, đó tức
là Đối trị môn. Lại luận Đại trí độ quyển 18
cho rằng A tì đàm nhằm giải thích “có”,
Không môn thì nói về “không”, nhưng môn
Côn lặc thì nói “có, không”. Các nhà Thiên
thai và ngài Gia tường phán định luận này
là môn vừa có vừa không trong bốn môn
Tiểu thừa.
Côn lặc được nói trong luận Đại trí độ
cùng với luận thư trong tạng LuậnPàli hiện
còn là cùng hệ thống, nhưng vì nguyên
bản đã bị mất, nên hai luận này có phải
cùng một bản hay không, thì điều đó khó
đoán định. Về ngữ nghĩa của Côn (. ) lặc
thì e là đã viết lầm từ chữ Tì ( ) lặc mà
ra. Tuy nhiên, theo sự nghiên cứu của pháp
sư Ấn thuận thì có nhiều lí do để cho rằng
Côn lặc không phải đã từ Tì lặc mà viết
lầm ra. Lại trong Phật điểnPàli, ngoài các
điển tịch Tam tạng ra, có sách đề là:
Peỉak’opadese, truyền là do ngài Đại ca
chiên diên viết, nay nói Côn lặc tức là chỉ
sách này. [X. luận Đại trí độ Q.2; Pháp hoa
kinh huyền nghĩa Q.8 phần dưới, Q.10
phần trên; Khả hồng âm nghĩa Q.10;
Thuyết nhất thiết hữu bộ vi chủ đích luận
thư dữ luận sư chi nghiên cứu (Ấn thuận)].
CÔN LUÂN QUỐC
Tên gọi chung các nước ở vùng biển
phía nam Trung quốc. Phạm: Dvìpatala.
Cũng gọi Quật luân quốc, Cốt luân quốc.
Vốn chỉ các đảo quốc ở phía đông nam
bán đảoTrung nam. Đến thời Tùy, Đường
thì Côn luân quốc là chỉ chung cho châu
Bà la, đảo Java, đảo Sumatra và các đảo

phụ cận, rồi bao gồm luôn cả Miến điện và
bán đảo Mã lai, cứ tùy theo sự di cư của
người Côn luân mà phạm vi nước Côn luân
được nới rộng ra. Vùng này là đường hàng
hải quan trọng giữa Quảng châu của Trung
quốc với các nước Ấn độ và Ba tư.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
(Đại 54, 205 trung), nói: “Vùng biển Nam
có hơn 10 nước, (...). Các nước này chu vi
khoảng 100 dặm, hoặc vài trăm dặm, hoặc
chỉ 100 trạm nối nhau, tuy biển cả bao la
khó tính được chiều dài, nhưng nhờ thuyền
buôn qua lại mà đoán biết được. Vì người
Quật luân đến Giao châu, Quảng châu trước
tiên, nên người ta gọi chung vùng này là
Côn luân quốc. Người Côn luân da đen,
đầu quấn khăn. Còn các nước khác, giống
với Thần châu.”
Về chủng tộc thì giống người Côn luân
tương đương với giống người Mã lai ngày
nay. Theo truyền thuyết, quan đại thần của
nước này gọi là Côn luân. Nước Phù nam
cũng có ông Vua tên là Côn luân. [X. Tống
cao tăng truyện Q.1; Tục cao tăng truyện
Q.2. Tùy ngạn tông truyện; Đại đường tây
vực cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng
Vận kì truyện].
CÔN LUÂN SƠN
Còn gọi là Côn sơn. Là ngọn núi có
tính thần bí. Tương truyền, là nguồn của
sông Hoàng, hoặc trên núi có hồ A nậu
đạt, hoặc là chỗ ở của Tây vương mẫu, Mục
vương nhà Tây Chu đã từng đến thăm Tây
vương mẫu và được đãi yến ở Dao trì. Bài
Tựa kinh Hưng khởi hành, kinh Phật ngũ
bách đệ tử tự thuyết bản khởi, Cổ kim đồ
thư tập thành sơn xuyên 80 Côn lôn sơn
bộ tạp lục v.v... đều cho núi này là trung

tâm của trời đất, sản sinh nhiều thứ trân
quí, vàng ròng; có năm trăm vị La hán ở
trong hang núi; hoặc nói có Long vương A
nậu đạt từng ở núi này, kinh Khởi thế quyển
1 thì bảo núi Côn lôn tức là Tuyết sơn;
hoặc được coi là ở Tây vực, là Linh sơn
trong truyền thuyết. Nhưng thật thì núi này
ở mạn nam Tân cương, phía bắc Tây tạng,
đứng vượt lên giữa khoảng dẫy Thiên sơn
CÔN LUÂN SƠN

C
1074
và Khách lạt, gọi chung là dẫy Côn lôn,
bắt đầu từ cao nguyên Parmir phía đông
chia ra nhiều dẫy nhỏ; tên gọi của dẫy núi
này chưa thấy ghi trong Địa đồ của triều
đình đời Thanh, mà chỉ mới xuất hiện gần
đây do các nhà thám hiểm người Âu đặt ra.
Cái mà đời xưa gọi là núi Côn lôn, có thể là
bắt đầu từ Sơn mạch ngày nay, rồi gọi chung
một dải Hi mã lạp sơn và cao nguyên Parmir,
và rất có thể bao quát cả địa khu Tây tạng.
Ngoài ra, Thiền tông dùng núi này để
biểu thị ý căn bản của Phật pháp. Hư đường
Hòa thượng ngữ lục quyển 3 (Vạn tục 121,
352 hạ), nói: “Chỉ niệm một tiếng Na mô
Phật, đều đã thành Phật đạo, nếu nói đến
kim luân thủy tế đỉnh núi Côn lôn, thì công
đức qui về đâu?” [X. Kinh luật dị tướng Q.3;
Sử kí đại uyển liệt truyện 63; Tống sử hà cừ
chí; Nguyên sử chí 15 Địa lí hà nguyên phụ
lục].
CÔN LÔN TỬ
I. Côn lôn tử. Còn gọi là Côn lôn nô.
Tức là người da đen ở nước Côn lôn (các
nước vùng Nam hải). Hoặc gọi một cách
khinh thị người từ Ấn độ, Tây vực đến. (xt.
Côn Lôn Quốc).
II. Côn lôn tử. Còn gọi là Tất đạo nhân
......... Chỉ pháp sư Đạo an đời Đông
Tấn, vì da sư đen cho nên có hiệu là Côn
lôn tử. [X. Lương cao tăng truyện Q.5 truyện
Đạo an]. (xt. Đạo An).
CÔN LÔN TƯỚC SINH THIẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên
nói Hốt luân tước sinh thiết, nghĩa là nhai
nguyên cả thỏi sắt, nhai đã chẳng được, vả

lại vô vị. Trong Thiền lâm dùng từ ngữ này
để chỉ sự hoàn toàn không phân biệt suy
xét. Hư đường Hòa thượng ngữ lục quyển
1 (Vạn tục 121, 330 hạ), chép: “Tăng hỏi:
‘(.....) chỉ như ở Linh sơn bí mật phó chúc
thì người học còn được thưa hỏi gì nữa
không?’ Sư đáp: ‘Côn lôn tước sinh thiết’.”.
CÔN TRÙNG TÁC PHẬT
Theo ý chỉ Nhất thừa viên đốn, thì loài
côn trùng cũng có tính Phật, cũng có khả
năng thành Phật. Trong Phật giáo Đại thừa,
như Hoa nghiêm, Thiên thai, Thiền tông,
Chân ngôn mật giáo... đều chủ trương các
pháp bình đẳng, (chúng) sinh, (chư) Phật
chẳng lai, cho đến hết thảy hữu tình, vô
tình (núi sông, đất liền, cây cỏ...) đều có
tính Phật, đều có thể thành Phật. Cho nên
nói, mặc dầu côn trùng khác xa với loài
người, thân thể tuy đơn giản nhỏ bé, tác
dụng hình thức tuy nông cạn ám muội, song
đều đủ tính Phật, đều có khả năng thành
Phật. Luận Đại trí độ quyển 93 (Đại 25,
713 trung), nói : “Trong tâm Phật, hết thảy
chúng sinh, hết thảy pháp đều tất định, (...)
Côn trùng bé nhỏ tuy chưa có tâm thiện,
nhưng qua các kiếp phát tâm, sau sẽ làm
Phật, nhất định biết hết thảy pháp đều như
thế”. [X. Đại thừa huyền luận Q.3, Q.8; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.1
đoạn 2; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.16; Hoa nghiêm nhất thừa thành Phật
diệu nghĩa].
CỔN KHÚC TƯỚC BẢO (1034-1102)
Tên Tây tạng: Dkon-mchog rgyal-po,
hàm ý là vua báu. Tổ khai sáng của phái
Tát ca cũ thuộc Phật giáo Tây tạng. Hoặc
vì xuất thân từ tộc Cổn (Tạng:Hkhon) nên
còn gọi là Cổ cống xác gia bốc (Tạng:

Hkhon dkon-mchog rgyal-po). Tương
truyền, tộc Cổn là con cháu của trời Quang
minh (Tạng: Hod gsal lha), vốn nối tiếp
Đát đặc la cũ thuộc hệ thống Liên hoa sinh.
Lúc nhỏ, ngài học giáo pháp của phái Ninh
CÔN LÔN TỬ

C
1075
mã, sau theo học đại dịch sư Thích ca trí
(Tạng:Zà-kya ye-zes), học cả các sách
Hiển, Mật; vì được sự mở bày của bồ tát
Văn thù, nên ngài học cả Đát đặc la mới và
cũ; giáo nghĩa của sư gọi là Thâm giáo (Tạng:
Zab-mo-blta, giáo sâu xa), còn nội quán
thì gọi là Quả đạo (Tạng: mgon-pogur).
Vào khoảng năm 1071, ngài sáng lập chùa
Tát ca, cách Nhật khách tắc về phía tây
hơn bốn mươi cây số, thu nhận đồ chúng
giảng học, đó là phái Tát ca. Đại cương học
thuyết của sư là dung hợp Hiển giáo và Mật
giáo, lập luận Trung quán của hệ thống
ngài Thanh biện để giải thích nghĩa gốc
của Mật thừa. Lại dùng năm thứ tự của đạo
Bồ tát thuộc Hiển giáo và bốn bộ (Tác, Tu,
Du già, Vô thượng du già) của Mật giáo phối
hợp để tu. Trong vị Gia hành, tam muội da
Noãn, Đính, Nhẫn đoạn các hoặc sở thủ,
tam muội da Thế đệ nhất đoạn các hoặc
năng thủ, đồng thời, dùng trí tuệ của Bồ tát
soi rọi mà vào định Đại lạc, như thế sẽ đạt
đến cảnh giới Hiển, Mật dung hợp. Con
của ngài là Khổng ca ninh bảo (Tạng:Kundga#
sĩin-po) nối pháp cha, từng được
Thái tổ nhà Nguyên phong Vương và giao
cho quyền thống trị Tây tạng. Cha con ở
tại gia truyền pháp cho nhau: đó là một đặc
sắc của phái này. [X. Vệ tạng thông chí Q.6;
Mông Tạng Phật giáo sử Q.thượng; Mông
cổ Lạt ma giáo sử]. (xt. Tát Ca Phái).
CÔNG
..
Chỉ bậc cao tăng. Cứ theo Kim thạch
yếu lệ chép, thì khi gọi vị tăng là Công,

phải gọi chữ thứ hai của pháp danh, như
pháp sư Tuệ viễn gọi là Viễn công, pháp sư
Đạo sinh gọi là Sinh công.
CÔNG
..
I. Công. Chỉ sự tu hành. Thiền lâm có
từ ngữ “công đầu cuối”, chỉ quá trình tu
hành.
II. Công. Chỉ nội dung của sự tu hành,
hoặc thể nghiệm việc tu hành.
III. Công. Chỉ hiệu quả của sự tu hành,
tương đương với từ công phu. Trong Thiền
tông, gọi sự tinh tiến tu hành ngồi Thiền là
Công phu tọa thiền, Công phu tham cứu,
Công phu biện đạo, hay Biện đạo công phu.
IV. Công. Là vị thứ ba trong năm giai
đoạn Công huân do tổ Động sơn Lương
giới của tông Tào động lập ra. Chỉ công
quả, công huân của sự tu hành.
V. Công. Nói tắt của từ Công đức. Ý là
lợi ích, hoặc là công năng phúc đức. (xt.
Công Đức).
CÔNG ÁN
Nghĩa gốc là cái án lệ do các quan phán
quyết phải trái. Thiền tông ghi chép những
lời nói và việc làm của các bậc cao tăng qua
các đời để làm kim chỉ nam cho người tu
Thiền, lâu ngày đã trở thành một loại đối
tượng để suy xét, hoặc là bài minh treo bên
phải của chỗ Thiền giả ngồi. Loại ngôn
hành lục này cũng hệt như một bản thông
cáo chính thức của Chính phủ, nó phải
đuợc tôn trọng, không ai được xâm phạm,
nó có thể mở mang tư tưởng, giúp người
nghiên cứu, đồng thời, là phép tắc để đời
sau nương tựa, cho nên gọi là Công án. Cái
phong khí này được khởi xướng từ đời
Đường, đến đời Tống thì rất thịnh hành.

Thông thuờng, tổng số Công án là một
nghìn bảy trăm tắc, nhưng thực tế thì chưa
hẳn đã đúng con số một nghìn bảy trăm,
mà được dùng một cách phổ biến thì chỉ
độ năm trăm tắc mà thôi, ngoài ra, hoặc là
trùng lắp, hoặc chỉ có ít giá trị tham cứu.
Lúc đầu, Thiền tông chỉ có Ngữ lục, về sau,
sách Ngữ lục mỗi ngày một nhiều, nên các
ngữ lục mới được lựa chọn và biên tập thành
CÔNG ÁN

C
1076
sách Công án, trong đó, Bích nham lục,
Thung dung lục, Vô môn quan, Chính pháp
nhãn tạng, Cảnh đức truyền đăng lục, và
Nhân thiên nhãn mục, Chỉ nguyệt lục, Tục
chỉ nguyệt lục v.v... là nổi bật hơn cả. Ngoài
ra, trong các Công án phần nhiều chỉ có
một chữ hoặc một câu nói mà người học
dùng để tham cứu, gọi là “Thoại đầu”. Như
hỏi: “Con chó có tính Phật hay không?”
Đáp: “Không!” Một câu đối thoại như vậy
tức là một tắc công án, mà tiếng “không”
tức là thoại đầu. Khi tham Thiền, dồn công
phu vào tiếng thoại đầu trong Công án gọi
là Tham thoại đầu; thầy dùng lời nói để
dạy Công án cho học trò, gọi là thoại đầu
Công án. Thông thường thì Công án không
thể đem suy lí luận lí hoặc là thường thức
để mà giải thích được, là vì tinh thần Thiền
vốn siêu việt nói năng, suy tư, cho nên thầy
phải nhờ đến Công án “Phi luận lí tính” để
khêu dậy cái trực giác nằm sâu dưới lớp ý
thức phân biệt của học trò để giúp học trò
thể chứng chân tính. Công án có năm
nghĩa trọng yếu:
1. Làm công cụ cho sự ngộ Thiền,
2. Làm phương pháp khảo nghiệm,
3. Làm khuôn phép cho đời sau nương
tựa,
4. Làm vật tin cho sự ấn chứng,
5. Làm tiêu điểm cùng tột. [X. Thiên
mục trung phong hòa thượng quảng lục
Q.11 phần trên; Bích nham lục tam giáo
lão nhân tự, tắc 1, tắc 4].
CÔNG BỐ TRA BỐ
...........

Người bộ lạc Ô chu mục tần đời Thanh.
Từ nhỏ, nhờ ơn Thánh tổ nhà Thanh nuôi
dưỡng, sau giữ chức Nghi tân, lại thông thạo
các thứ tiếng Tây vực, cho nên vua Thế
tông đặc biệt giữ lại ở Đế đô, nhận chức
Tổng lí Tây phiên học, trông coi việc phiên
dịch. Vào năm Càn long đời Cao tông, ông
dịch được ba bộ: Phật tượng lượng độ kinh,
Di lặc bồ tát phát nguyện vương kệ và Dược
sư thất Phật cúng dường nghi quĩ như ý
vương kinh, trong đó, kinh Phật tượng
lượng độ từ sau năm Càn long trở đi, đã
ảnh hưởng nhiều đến nghệ thuật tạo tượng.
Năm sinh năm mất và các sự tích khác về
ông đều không rõ.
CÔNG DỤNG ĐỊA
Chỉ giai vị Bồ tát từ Sơ địa đến Thất địa.
Trong các giai đoạn tu hành, Bồ tát từ Sơ
địa đến Thất địa, tuy đã chứng được chân
như, nhưng vẫn còn phải dụng công tu
hành thêm, cho nên gọi là Công dụng địa;
còn Bồ tát từ Bát địa trở lên, không cần
phải dụng công tu hành thêm, mà công
đức tự nhiên tăng tiến, thì gọi là Vô công
dụng địa. Luận Thành duy thức quyển 9
(Đại 31, 53 trung), nói: “Bát địa trở lên,
thuần đạo vô lậu, mặc ý khởi động, phiền
não ba cõi, vĩnh viễn chẳng hiện”.
CÔNG ĐỨC
.....
Phạm:guịa. Dịch âm là Cụ nẵng, Ngu
nẵng, Cầu na. Hàm ý công năng phúc đức.
Cũng nói về quả báo do làm việc thiện mà
được. Cảnh đức truyền đăng lục quyển 3
có chép việc vua Vũ đế nhà Lương hỏi tổ
Bồ đề đạt ma như sau (Đại 51, 219 thượng):
“Từ ngày trẫm lên ngôi đến nay, trẫm đã
làm chùa, viết kinh, độ tăng rất nhiều

không thể kể hết, như thế có công đức gì
không?” Tổ đáp: “Chẳng có công đức gì
cả”. Bởi vì những việc thiện mà nhà vua
làm đó chỉ là cái nhân hữu lậu sẽ được quả
nhỏ ở cõi người, cõi trời, tuy có mà chẳng
thực. Còn cái công đức chân thực thì là
tịnh trí tròn sáng, thể tự vắng lặng, không
cầu gì ở đời. Vãng sinh luận chú quyển
thượng cũng nói rõ hai thứ công đức hư
CÔNG BỐ TRA BỐ

C
1077
dối và chân thực. Đại thừa nghĩa chương
quyển 9 (Đại 44, 649 hạ), nói: “Công đức;
công, có nghĩa là công năng, có cái công
giúp cho điều phúc lợi, cho nên gọi là Công;
công ấy khiến làm được những việc tốt lành
có đức, gọi là công đức.” Thắng man bảo
quật quyển thượng phần đầu (Đại 37, 11
trung), nói: “Ác diệt sạch gọi là công, thiện
tròn đầy gọi là đức. Lại đức là được; do công
tu mà được, cho nên gọi là công đức”. Lại
nữa, sự sâu rộng của đức thí dụ như biển,
gọi là biển công đức (Phạm:guịa-sàgara);
nó quí trọng như của báu nên gọi là công
đức bảo (Phạm:guịa-ratna). Ngoài ra còn
có nhiều tên gọi khác như: công đức tạng,
công đức tụ, công đức trang nghiêm, công
đức lâu v.v... [X. Duy ma nghĩa kí Q.1 (Tuệ
viễn), Nhân vương bát nhã kinh sớ
Q.thượng phần 1 (Cát tạng)]. (xt. Lợi Ích).
CÔNG ĐỨC CHỦ
........
Chỉ thí chủ. Tức là người đàn việt cúng
dường Phật, Pháp, Tăng Tam bảo. [X. Hư
đường hòa thượng ngữ lục Q.1]. (xt. Thí
Chủ).
CÔNG ĐỨC DU
........
Chỉ niềm vui làm việc pháp. Tức là niềm
vui sau khi làm việc pháp, xướng tụng Phạm
bái, ngâm vịnh thi ca. Bởi vì việc pháp vốn
đã sẵn đủ công đức thù thắng rồi, mà sau
khi làm việc pháp lại ngâm vịnh thi ca, tán
tụng Phạm bái, thì lại cho người ta cái cảm
niệm vui sướng hơn nữa, cũng như đang
dạo chơi trong rừng vườn diệu lạc, cho nên

gọi là Công đức du.
CÔNG ĐỨC ĐIỀN
Tức là ba ngôi báu Phật Pháp Tăng. Ba
ngôi báu có đủ công đức vô thượng, có thể
thành tựu chúng sinh, khiến chúng sinh
được hết thảy công đức. Nếu chúng sinh
cúng dường thì được vô lượng phúc báo,
cho nên gọi là Công đức điền (ruộng công
đức). Kinh vô lượng nghĩa (Đại 9, 384 trung),
nói: “Gieo hạt giống thiện, khắp ruộng công
đức, khiến cho hết thảy nảy mầm Bồ đề”.
Luận Câu xá quyển 15 (Đại 29, 82 trung),
nói: “Ruộng công đức có nghĩa là Phật Pháp
Tăng”. Tam tạng pháp số quyển 11, giải
thích về ruộng phúc công đức, bảo rằng
nếu cung kính cúng dường ba ngôi báu Phật
Pháp Tăng, thì không những chỉ thành tựu
vô lượng công đức, mà còn có thể được
phúc báo, cho nên gọi là ruộng phúc công
đức. [X. kinh Ưu bà tắc giới Q.3; Phạm võng
kinh Bồ tát giới bản sớ Q.4].
CÔNG ĐỨC ĐOẠN
........
Mật giáo cho phiền não vốn không mà
ngay đó quán xét suốt đến công đức của
tâm Bồ đề thanh tịnh, gọi là Công đức đoạn.
Đối lại với “Quá hoạn đoạn” của Hiển giáo.
Hiển giáo nói đoạn phiền não quá hoạn
mà chứng quả Phật, thuộc về cái đoạn ngăn
tình chấp. Mật giáo thì cho “Phiền não tức
Bồ đề”, bảo đương thể của phiền não là cái
tướng công đức của quả Phật, nếu buông
bỏ thì không còn phiền não. Đó là sự đoạn
hoặc theo lí không, cho nên luận Thích
ma ha diễn quyển 3 nói (Đại 32, 615 trung):
“Bản giác thanh tịnh, từ xưa đến nay, chẳng
sinh chẳng diệt, chẳng thành lập có, chẳng
chê bai không, hoặc chẳng phải lầm lỗi,

chẳng phải công đức. Dứt bặt nói năng, tâm
hành diệt hết”. [X. Thích ma ha diễn luận
sớ Q.thượng phần cuối; Thích ma ha diễn
luận khai giải sao Q.11, Q21].
CÔNG ĐỨC PHẨM
........
Chỉ những thiên, chương trong kinh
CÔNG ĐỨC PHẨM

C
1078
tường thuật về công đức. Chẳng hạn như
kinh Pháp hoa có các phẩm Phân biệt công
đức, Tùy hỉ công đức và Pháp sư công đức,
kinh Hoa nghiêm (60 quyển) có các phẩm
Sơ phát tâm bồ tát công đức và Phật tiểu
tướng quang minh công đức, kinh Đại tát
già ni kiền tử sở thuyết có các phẩm Như
lai vô quá công đức và Tín công đức v.v..
CÔNG ĐỨC PHẦN TỰ
...........
Chùa viện được kiến tạo để hồi hướng
công đức cho các vương hầu quí tộc đã qua
đời, gọi là Công đức viện; chùa viện được
xây cất để giữ gìn các phần mộ, thì gọi là
Phần tự. Tại Nhật bản cũng có các chùa
của dòng họ giống như loại trên đây.
Sự hưng khởi viện công đức bắt đầu từ
đời Đường, đến thời Tống thì rất thịnh
hành, như viện công đức của Nhạc phi gọi
là Bao trung diễn phúc thiền tự, Phần tự
của Sử di viễn gọi là Giáo trung báo quốc
tự. Địa vị của Công đức phần tự chỉ kém có
Lăng tự. Ở thời Tống, loại chùa riêng của
các Vương hầu quí tộc này, khi được nhà
vua ban cho hiệu chùa, thì chùa này không
những chỉ được miễn thuế, mà Tăng ni ở
các chùa này cũng được sắc chỉ bổ nhiệm
và được ban áo, ban hiệu. Về sau, loại chùa
viện này trở thành là tài sản riêng của các
Vương hầu quí tộc được bảo lãnh che chở,
do đó đã sinh ra rất nhiều mối tệ. Năm Đại
quan thứ 3 (1109) đời Huy tông nhà Tống,
triều đình muốn đổi các chùa riêng của quí
tộc thành chùa quan, nhưng vì giai cấp quí
tộc cấu kết với nhau để bảo vệ nên phải

thôi. [X. Phật tổ thống kỉ Q.47; Tục tư trị
thông giám trường biên Q.97, Q.189; Tống
sử Q.199 truyện Trương động].
CÔNG ĐỨC SỨ
Tên gọi một chức quan có nhiệm vụ
quản lí tăng ni, đạo sĩ, nữ quan (nữ đạo sĩ)
ở Trung quốc. Tình hình từ đời Đường đến
đời Nguyên như sau:
1. Công đức sứ ở đời Đường: Cứ theo
Tân đường thư quyển 48 mục Bách quan
chí Tông chính tự sùng huyền thự chép,
thì tăng ni, đạo sĩ, nữ quan đều trực thuộc
Hồng lô tự. Năm Trinh nguyên thứ 4 (788),
bỏ Sùng huyền quán, Đại học sĩ, sau lại đặt
Tả hữu nhai đại công đức sứ, Tu công đức
sứ để quản lí tăng ni. Năm Nguyên hòa thứ
2 (807), cho đạo sĩ, nữ quan trực thuộc Tả
hữu nhai công đức sứ. Năm Hội xương thứ
2 (842), cho tăng ni trực thuộc cung Chủ
khách thái thanh, đặt ra Huyền nguyên
quán và cũng có Học sĩ. Đến năm Hội xương
thứ 6 thì dẹp bỏ, lại cho tăng ni trực thuộc
Tả hữu nhai công đức sứ. Cứ theo đó đủ
biết cơ cấu quản lí tăng ni có thay đổi, và
Công đức sứ cũng có nhiều loại khác nhau.
2. Công đức sứ ở đời Ngũ đại: Thời
Hậu Lương, tăng ni, đạo sĩ, nữ quan do Từ
bộ quản lí. Chế độ nhà Hậu Đường không
được rõ. Thời Hậu Tấn có Dương quang
viễn giữ chức Công đức sứ. Năm Quảng
thuận thứ 3 (953), vua Thế tông nhà Hậu
Chu, khi chưa lên ngôi, được phong làm
Tấn vương, giữ chức Khai phong doãn kiêm
Công đức sứ.
3. Công đức sứ ở đời Tống: Theo Đại
tống tăng sử lược quyển trung chép, thì Phật
giáo và Đạo giáo do Công đức sứ và Từ bộ
quản lí. Công đức sứ đời Tống không có

chức quan, mà do Khai phong doãn lãnh
Công đức sứ, ra lệnh cho ti Tả hữu nhai
lục chia nhau làm việc. Khoảng năm
Nguyên phong thay đổi chế độ, tăng ni và
đạo sĩ vốn do phủ Khai phong quản lí, nay
được chuyển giao cho Hồng lô tự quản lí
và dẹp bỏ Công đức sứ.
4. Công đức sứ đời Nguyên: Năm Chí
nguyên 17 (1280) đời Thế tổ, đặt ti Công
đức sứ, quản lí công việc tu hành công đức
CÔNG ĐỨC PHẦN TỰ

C
1079
trong nước. Về sau, có lúc gián đoạn, nhưng
đến thời Văn tông thì tiếp tục trở lại. [X.
Tư trị thông giám Q.237, Q.240; Nhập
đường cầu pháp tuần lễ hành kí Q.4; Ngũ
đại sử Q.114 Thế tông kỉ, Nguyên sử Q.11,
Q.26; Đường trung kì dĩ lai chi Trường an
đích Công đức sứ (Trủng bản Thiện long,
Đông phương học báo Kinh đô 4); Tống
đại Phật giáo chư chế độ (Cao hùng Nghĩa
kiên, Trung quốc Phật giáo sử luận)].
CÔNG ĐỨC TẠNG
........
Kho báu tích chứa các công đức thiện.
Tức là danh từ tôn xưng đức Phật và có ý
tán thán. Những công đức mà Phật thành
tựu được ví dụ như kho của báu. Kinh Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa quyển
hạ phẩm Phụng trì (Đại 8, 842 hạ), nói:
“Đầy kho công đức, ở ngôi Như lai”. Lại
kinh vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 272
hạ), nói: “Kho công đức đầy đủ, diệu trí
không ai bằng”. Tịnh độ chân tông Nhật
bản dùng công đức tạng để chỉ cho Phật A
di đà hoặc là danh hiệu của Phật A di đà
[X. luận Đại thừa khởi tín; Giáo hành tín
chứng Q.Hóa thân độ (Thân loan)]
CÔNG ĐỨC THANG
Chỉ cho nước nóng dùng để tắm Phật.
Phật tổ thống kỉ quyển 33, có chép bài kệ
tắm Phật (Đại 49, 318 trung): “Con nay tắm
gội đức Như lai, Tịnh trí trang nghiêm đầy
công đức, Chúng sinh năm trược hết cáu
bẩn, Nguyện chứng Pháp thân của Như lai”.
[X.Thích thị yếu lãm Q.thượng].
CÔNG ĐỨC TRÌ

........
Ao công đức. Chỉ cho cái ao chứa đầy
nước tám công đức trong thế giới Cực lạc.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng chép, ở
cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà có cái ao
trong đó chứa đầy nước tám công đức. Nước
tám công đức tức là nước có đầy đủ tám
thứ công đức thù thắng: lắng sạch, trong
mát, ngọt ngào, mềm nhẹ, thấm nhuần, an
hòa, trừ đói khát và nuôi lớn các căn...
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng), nói: “Phía trong phía ngoài
và ở hai bên, có các ao tắm, hoặc 10 do
tuần, hoặc 20, 30, cho đến 100000 do tuần,
dọc ngang sâu nông, đều giống như nhau,
nước tám công đức lắng trong tràn đầy”.
(xt. Bát Công Đức Thủy).
CÔNG ĐỨC TRỰC
........
Phạm: Guịabharman. Dịch âm: Cầu
na bạt ma. Nhà dịch kinh, người Tây vực,
đến Trung quốc vào thời Lưu Tống. Năm
Đại minh thứ 6 (462) đời vua Hiếu vũ đế
nhà Lưu Tống, ngài đến Kinh châu ngụ ở
chùa Thiền phòng. Bấy giờ, nhân lời thỉnh
cầu của sa môn Huyền sướng, ngài dịch
được các kinh: Bồ tát niệm Phật tam muội
6 quyển, Vô lượng môn phá ma đà la ni 1
quyển, văn từ lưu loát, nghĩa lí trong sáng.
Sau, ngài đến Thành đô nghỉ ở chùa
Đại thạch (tức là tháp vua A dục) tự tay
làm ra 16 tượng thần Kim cương mật tích.
Rồi ngài trở lại Kinh châu ở lại vài năm, về
sau như thế nào không được rõ. [X. Xuất
tam tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5; Trinh nguyên thích giáo lục Q.8;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1].
CÔNG ĐỨC TỤ

........
Hàm ý là tích tụ công đức.
I. Công đức tụ. Tiếng tôn xưng đức
Phật. Chư Phật tu hành trải qua nhiều kiếp,
đã chứa nhóm vô lượng công đức mà chứng
được quả Phật, vì thế tôn xưng là Công đức
tụ. Kinh Niết bàn quyển 32 (Đại 12, 559
CÔNG ĐỨC TỤ

C
1080
hạ), nói: “Công đức vô lượng của Như lai,
con nay không thể nói cho hết”.
Công đức tụ cũng được dùng để chỉ Phật
A di đà. Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 421
hạ): “Đây là rừng báu chứa công đức, con
một lòng chắp tay kính lễ”. Tức ý nói Phật
A di đà đã do tích chứa công đức của bốn
mươi tám bản nguyện mà chứng được quả
Phật .
II. Công đức tụ.Tên của tháp. Có nghĩa
là hết thảy công đức của chư Phật đều được
tích chứa trong tháp của các ngài. Tính linh
tập quyển 9 chép, tháp cũng gọi là Công
đức tụ, cờ được gọi là Dữ nguyện ấn. Nói
Công đức tụ tức là do muôn đức của Phật
Tì lô giá na tập hợp thành; còn Dữ nguyện
ấn là thân Tam muội của Ngài Bảo sinh
Địa tạng.
III. Công đức tụ. Cờ (chàng). Cờ là
hình tam muội da của Bồ tát Địa tạng, vì cờ
có công đức của ngọc báu như ý, cho nên
cũng gọi là Công đức tụ.
IV. Công đức tụ. Là câu thứ sáu trong
chín câu nói trong kinh Đại nhật. (xt. Cửu
Cú Đối Vấn).
CÔNG ĐỨC TÙNG LÂM
...........
Chỉ phép Thiền. Vì phép Thiền có khả
năng sinh ra các công đức trí tuệ, thần
thông, và bốn vô lượng, cho nên gọi là Công
đức tùng lâm.Tống cao tăng truyện quyển
12, Khánh chư truyện (Đại 50, 780 hạ), nói:
“Phương nam gọi tùng lâm là công đức tùng
lâm, do phiên dịch từ chữ Thiền na”.
CÔNG ĐỨC VIÊN MÃN

Nhà Phật làm việc Phật cũng gọi là làm
công đức; khi hoàn tất một việc Phật, tức
gọi là công đức viên mãn. Nay từ ngữ “Công
đức viên mãn” cũng được người đời thường
dùng, là do bắt chước từ ngữ nhà Phật, để
chỉ công nghiệp và đức hạnh của một cá
nhân chu toàn không khiếm khuyết, hoặc
chỉ một việc làm kết thúc viên mãn.
CÔNG ĐỨC VIÊN LƯU
...........
Cũng gọi là Công đức lưu. Là một trong
mười ba dòng của tông Thai mật Nhật bản.
Tổ khai sáng là ngài Khoái nhã. Ngài Khoái
nhã vốn là pháp tôn đời thứ tư của tổ Lương
hựu dòng Tam Muội, sau ngài tự sáng lập
ra dòng Công đức viện. Công đức viện của
Đông tháp tây cốc ở núi Tỉ tuệ hiện nay là
nền cũ của dòng này. Nhưng nội dung giáo
pháp của dòng này truyền bá như thế nào
thì nay không được rõ. [X. Mật môn tạp
sao].
CÔNG ĐỨC VÔ LƯỢNG
...........
Công đức, hàm ý công năng phúc đức,
cũng chỉ quả báo do làm việc thiện mà được.
Đại thừa nghĩa chương quyển 9 (Đại 49,
649 hạ), nói: “Công nghĩa là công năng, có
công giúp vun bồi phúc đức, cho nên gọi là
Công. Công ấy khéo làm việc đức, gọi là
công đức”. Người đời nói “Công đức vô
lượng”, là mượn hai chữ “công đức” trong
Phật giáo, dùng để chỉ sự lập công làm thiện,
thi ân bố đức của một cá nhân nào đó mang
lại lợi ích cho nhiều người.
CÔNG GIỚI
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Công giới
vốn chỉ cho thửa ruộng công ở chính giữa

khu tỉnh điền. Nhà Thiền dùng từ này để
chỉ vật công cộng trong chùa, gọi là của
thường trụ, của tăng bốn phương.
Điều Quải đáp trong Thiền uyển thanh
qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440 hạ), nói:
“Người mới đến phải lễ vị trụ trì hai lần ba
lạy, đối với các vị pháp quyến trên mình
CÔNG ĐỨC TÙNG LÂM

C
1081
cũng phải lễ hai lần ba lạy. Lễ vị trụ trì là
để trả ơn người đã giữ gìn công giới”.
CÔNG HUÂN
.....
Chỉ công quả, giai đoạn của sự tu hành.
Cũng là tiếng chê người chưa đạt đến kiến
giải viên dung. Phủ châu tào sơn Nguyên
chứng thiền sư ngữ lục (Đại 47, 532 thượng),
chép: “Nói bàn không được, thì sợ người
sau rơi vào công huân, cho là việc hướng
thượng”. Tổ Lương giới ở Đông sơn thuộc
tông Tào động, chia giai đoạn tu hành thành
năm giai vị là Hướng, Phụng, Công, Cộng
công và Công công, gọi là Công huân ngũ
vị. Ngoài ra, Thiền lâm có câu “Công huân
trung kiêm đới”, tức là trong các giai đoạn
tu hành, giai đoạn này tuy đã rõ suốt lí bình
đẳng, cũng không còn chấp trước các thứ
giai đoạn và nghĩa lí khác nhau, nhưng nói
một cách chỉnh thể thì vẫn còn thiên trọng
về mặt “lí”, cho nên, đứng trên lập trường
sự lí viên dung mà nói, thì giai đoạn này
vẫn chưa được rốt ráo thấu suốt. (xt. Động
Sơn Ngũ Vị).
CÔNG NĂNG
Phạm: samartha. Chỉ công dụng năng
lực. Tức là cái thế lực công dụng sản sinh
ra quả của pháp hữu vi. Đồng nghĩa với
“công dụng”. Có điều hơi khác là công dụng
chỉ hạn ở hiện tại và vị lai, còn công năng
thì thông cả ba đời quá khứ hiện tại và vị
lai. Có khi cho công dụng hoặc tác dụng là
lực lượng trực tiếp, mà coi công năng là lực
lượng gián tiếp. Theo luận A tì đạt ma thuận
chính lí nói, thì cái lực dụng làm “nhân” có

thể dẫn đến tự quả gọi là Tác dụng; còn cái
thế lực làm “duyên” mà có thể giúp cho
loại khác, gọi là Công năng. Đối với Kinh
bộ và Duy thức, cái lực dụng hạt giống sinh
quả, gọi là Công năng. Về vấn đề này, chủ
trương của Hữu bộ tuy đại khái tương đồng,
nhưng luận Đại tì bà sa, vì không có thuyết
“chủng tử”, cho nên đã không bàn đến công
năng và công dụng của nó. Lại vì hạt giống
có công năng sinh quả, cho nên công năng
cũng là tên gọi khác của hạt giống. Duy
thức diễn bí quyển 2 (Đại 43, 836 thượng),
nói: “Pháp có thể sinh quả, gọi là công năng.
(...) Công năng tức là tên gọi khác của hạt
giống”.
CÔNG NGHIÊM
Chỉ sự chứng nghiệm chính thức, cũng
chỉ cái chứng minh thư do nhà nước cấp
phát cho tăng lữ khi thụ giới. Chẳng hạn
như Độ duyên, Giới điệp v.v... [X. Hiển giới
luận duyên khởi Q.thượng; Thiền lâm
tượng khí tiên Bạ khoán môn].
CÔNG PHU
Trong Thiền lâm, từ ngữ Công phu
thường được dùng để chỉ việc tư duy hành
đạo. Có hai nghĩa:
1. Chỉ cho trình độ hoặc cảnh giới của
sự tu hành. Đại tuệ thư quyển thượng (Đại
47, 916), nói: “Tâm này dẫu chưa từng sinh
một niệm trở lui, nhưng tự biết công phu
(trình độ) tu hành rốt cục chưa thuần nhất”.
2. Chỉ về thời gian. Triệu châu lục quyển
trung (Vạn tục 118, 160 thượng) chép: “Hỏi:
Thế nào là tướng đại nhân? (...) Sư đáp:
Lão tăng không có công phu (không rảnh
rỗi) như người nhàn hạ”.
CÔNG QUÁ CÁCH
Cuốn sổ hàng ngày ghi chép những việc

làm tốt hay xấu để kiểm tra công lao hay
tội lỗi của mình, gọi là Công quá cách. Sau
căn cứ vào đó để phân loại những hành vi
thiện, ác và làm tiêu chuẩn để quỉ thần ban
CÔNG QUÁ CÁCH

C
1082
phúc hay giáng họa: đó là loại sách khuyên
người làm thiện. Tư tưởng dựa theo thiện,
ác nhiều hay ít mà quyết định quỉ thần ban
phúc giáng họa, đã thấy sớm nhất vào thời
Đông Tấn khi Cát hồng làm sách Bão phác
tử , là tư tưởng căn bản của Đạo
giáo. Thời gần đây rất nhiều người thừa kế
tư tưởng này. Tức đem những hành vi thiện,
ác đã thực hiện một cách cụ thể mà tính
toán tường tận về số điểm để nói rõ nhân
tốt quả đẹp, nhân xấu quả xấu, đó là đặc
sắc của Công quá cách. Cách thức chế định
các điều mục và nội dung cụ thể của Công
quá cách xưa nhất là vào năm Đại định 11
(1171) đời Kim, Đạo sĩ Tịnh minh đạo làm
sách Thái vi tiên quân công quá cách, lập
ba mươi sáu điều công cách, ba mươi chín
điều quá luật, qui định chữa bệnh cho người,
cứu tính mệnh người, trao truyền kinh giáo,
cầu đảo cho người, khuyên người làm thiện
v.v... đều có ghi công; trái lại, làm những
việc bất nhân, bất thiện, bất nghĩa, phi pháp
v.v... thì đều ghi quá (tội lỗi), ngày ngày ghi
chép, hết tháng, hết năm, hễ người nhiều
thiện được phúc, người nhiều ác bị tội.
Cứ theo Truyền gia bảo của Thạch
thành kim đời Thanh chép, thì Phạm trọng
yêm, Tô tuân đời Tống cũng đều có làm
công quá cách, nổi tiếng một thời. Nhưng
phải đến năm Vạn lịch 32 (1604) đời Minh,
sau khi ngài Chu hoành ở núi Vân thê viết
Tự tri lục, Thiền sư Vân cốc trao công quá
cách, thì công quá cách mới phổ cập đến
dân chúng nói chung.
CÔNG TÀO

Nguyên là tên gọi một chức quan ở thời
Hán, trông coi việc sách sử, trực thuộc quận
lại. Từ đời Bắc Tề, thiết lập chức “Công tào
tham quân”, coi việc phòng chống các hành
động sai trái trong xã hội, tương đương chức
Giám đốc Cảnh sát ngày nay. Trong Phật
giáo, từ Công tào được dùng để chỉ cái tâm
vô minh căn bản khởi lên các phiền não.
Kinh Tứ thập nhị chương (Đại 17, 723
trung), nói: “Phật dạy rằng, dứt âm chẳng
bằng dứt tâm, tâm là Công tào, nếu Công
tào nghỉ thì những kẻ tùy tòng đều nghỉ.
Tâm tà chẳng ngăn, dứt âm ích gì?”
CÔNG TUÊ LỰC
........
Lực dụng của công đức và trí tuệ. Kinh
Vô lượng thọ quyển thượng (Đại 12, 269
trung), nói: “Nguyện con có sức công tuệ,
ngang với bậc tôn tối thắng”. Trong Vô
lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển hạ, ngài Tuệ
viễn ở chùa Tịnh ảnh giải thích: Công là
nhân của “phúc”; tuệ là nhân của “trí”. Tức
là nguyện rằng, nhờ sức phúc trí này, mà
được ngang hàng với các đức Phật Như lai
tối thắng tôn.
CÔNG VỊ TIỄU TUYÊT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Công vị,
chỉ giai vị tâm trước và tâm sau khác nhau
trong giai đoạn tu hành. Tiễu tuyệt là diệt
hết.Có nghĩa là công phu tu hành đã tiến
vào cảnhgiới cùng tột, tức không còn
phân biệt giai vị tâm trước, tâm sau sai
khác nữa.
CÔNG XẢO MINH
Phạm:zilpasthàna-vidya. Cũng gọi
Thế công nghiệp minh, Xảo nghiệp minh.
Chỉ cái học về kĩ thuật, công nghệ, âm nhạc,
mĩ thuật, thư pháp, chiêm tướng, chú thuật

v.v... Là một trong năm minh. Có thể chia
làm hai:
1. Thân công xảo: may thêu, viết chữ,
vẽ tranh, nhảy múa, chạm trổ v.v... đều
thuộc Thân công xảo.
2. Ngữ công xảo: lời văn, thơ phú, ngâm
CÔNG TÀO

C
1083
vịnh, hát xướng v.v... đều thuộc Ngữ công
xảo.
Các kĩ năng tinh khéo của thế gian đều
là pháp vô phú vô kí, cho nên cũng gọi là
Công xảo vô kí. Luận Du già sư địa quyển 2
chia Công xảo minh ra làm sáu thứ là: làm
ruộng, buôn bán, chăn nuôi, làm thợ, toán
số và in ấn. Cũng luận trên quyển 15 nêu
ra 12 thứ là: làm ruộng, buôn bán, công
chức, văn chương, kế toán, in ấn, xem
tướng, bùa chú, thợ thuyền, cho vay lấy lãi,
thầy cúng, âm nhạc v.v...
Đại minh tam tạng pháp số quyển 24
thì nói: văn chương ngâm vịnh, xây dựng
thành ấp, làm ruộng, buôn bán, âm nhạc,
bói toán, thiên văn, địa lí v.v... đều thuộc
Công xảo minh. [X. kinh Trường a hàm
Q.6; Đại nhật kinh nghĩa thích diễn bí sao
Q.4]. (xt. Ngũ Minh).
CỘNG BẤT CỘNG
........
Là “Cộng” và “Bất cộng” nói gộp lại.
Cộng là cùng chung, cùng thông. Cộng và
Bất cộng có những loại như sau:
1. Nói về giáo pháp: giáo pháp nói chung
cho các thừa, gọi là Cộng giáo; trái lại, giáo
pháp không chung cho các thừa thì gọi là
Bất cộng giáo. Chẳng hạn như tông Hoa
nghiêm cho rằng kinh Bát nhã là giáo pháp
chung cho cả ba thừa, vì thế gọi là Cộng
giáo; còn kinh Hoa nghiêm thì chỉ dạy riêng
cho hàng Bồ tát vì thế gọi là Bất cộng giáo.
2. Nói về chỗ nương (sở y): chỗ nương
chung cho hai thức trở lên, gọi là Cộng y,
nếu chỉ là chỗ nương cho một thức duy

nhất, thì gọi là Bất cộng y. Chẳng hạn như
thức A lại da là chỗ nương gốc của các
thức, cho nên gọi là Cộng y; còn như căn
mắt thì chỉ là chỗ nương cho riêng thức
mắt, nên gọi là Bất cộng y.
3. Nói về công đức: trong vô lượng công
đức mà đức Phật có, cũng có những pháp
công đức chung cho các bậc Thánh khác
hoặc phàm phu, gọi là Cộng pháp, cũng
gọi Cộng công đức; còn những công đức
mà chỉ riêng Phật mới có, thì gọi là Bất
cộng pháp, cũng gọi Bất cộng Phật pháp.
Ngoài ra, những phép tắc phổ thông
chung cho tất cả, cũng gọi là Cộng pháp;
trái lại, những phép tắc đặc biệt, không
chung, thì gọi là Bất cộng pháp. Lại cái
nghiệp dẫn sinh quả báo riêng của mình,
gọi là Bất cộng nghiệp; còn nghiệp đưa đến
hoàn cảnh mà mọi người cùng thụ dụng,
thì gọi là Cộng nghiệp. Chẳng hạn như
hoàn cảnh núi sông, đất liền v.v... là do
nghiệp chung tạo thành, mọi người cùng
chung thụ dụng, đó là cộng tướng; còn tự
thân mỗi cá nhân là do nghiệp riêng tạo
nên, đó là Bất cộng tướng. Trong Cộng
tướng, như núi sông, đất liền v.v... mọi người
cùng thụ hưởng, gọi là Cộng trung cộng
(chung trong chung); còn như vườn nhà
của mỗi cá nhân, thì chỉ cá nhân ấy dùng,
chứ không chung cho người khác, gọi là
Cộng trung bất cộng (cái riêng trong cái
chung). Lại trong Bất cộng tướng, tự thân
mình tuy do nghiệp riêng mà thành, nhưng
mọi người cũng có thể thụ dụng (như cảnh
mà năm căn duyên theo, người khác cũng
có thể duyên theo mà thụ dụng), gọi là Bất
cộng trung cộng (cái chung trong cái riêng);
còn như tinh thần và nhân cách của mỗi

người thì chẳng phải là những cái mà mọi
người có thể cùng chung thụ dụng, gọi là
Bất cộng trung bất cộng (cái riêng trong cái
riêng).
CỘNG BẤT CỘNG TỨ BIẾN
Cứ theo Tông kính lục quyển 49 chép,
thì thức A lại da biến hiện các tướng căn
thân, thế giới do nương vào nghiệp chung,
nghiệp riêng mà cảm được, có thể chia làm
bốn thứ là:
CỘNG BẤT CỘNG TỨ BIẾN

C
1084
1. Bất cộng trung bất cộng biến (trong
riêng biến riêng), căn thắng nghĩa của năm
căn như thần kinh mắt v.v... là do một
niệm đầu tiên trong thức A lại da biến
hiện khi thác sinh, gọi là bất cộng biến
(biến riêng). Nhưng sau khi sinh ra rồi,
các căn này chỉ thụ dụng riêng biệt, và
thức nào nương vào căn ấy, không lẫn
lộn,cho nên gọi là Bất cộng trung bất
cộng biến.
2. Bất cộng trung cộng biến (trong riêng
biến chung), như căn phù trần của năm
căn, lúc đầu chỉ do thức thứ tám biến hiện
ra, gọi là Bất cộng biến (biến riêng); nhưng
sau khi sinh ra rồi, thì người khác cũng có
thể duyên theo mà thụ dụng, cho nên gọi
là cộng (chung), đó là Bất cộng trung cộng
biến.
3. Cộng trung cộng biến (trong chung
biến chung), như núi sông, đất đai v.v... do
thức của nhiều người cùng chung biến hiện,
gọi là cộng biến (biến chung) ; mình và hết
thảy mọi người cùng chung thụ dụng, đó là
Cộng trung cộng biến.
4. Cộng trung bất cộng biến (trong
chung biến riêng), như trong núi sông, đất
đai biến chung, mà ruộng vườn, nhà cửa
của riêng mình, những người khác không
cùng thụ dụng; lại như cùng một con sông,
người thấy thì là nước, nhưng loài quỉ đói
thấy thì lại là lửa nóng và máu mủ... đó là
Cộng trung bất cộng biến.
CỘNG BẤT ĐỊNH QUÁ
...........
Lỗi cùng chẳng định. Tiếng dùng trong

nhân minh.
Cộng, Phạm: sàdhàrana. Bất định,
Phạm:anaikàntika. Một trong sáu Bất
định, lỗi thứ 5 trong 14 lỗi Nhân thuộc 33
lỗi Nhân minh. Lỗi do phạm vi của Nhân
(lí do) quá rộng, bao trùm cả đồng phẩm và
dị phẩm của Tông.
Chẳng hạn như lập luận thức :
Tông: Âm thanh là thường
Nhân: Vì có tính lường được
Trong luận thức trên đây, Nhân “Vì có
tính lường được” dùng cho cả thường lẫn
vô thường, đồng thời, có mặt trong Tông
đồng phẩm (hư không) và Tông dị phẩm
(cái bình) hay ngược lại. Như vậy, không
biết căn cứ vào đâu để xác định âm thanh
là thường hay vô thường. Do đó, Nhân này
là bất định, không phải Nhân chính xác, vì
đã phạm vào điều kiện thứ 3 của Nhân là
“Dị phẩm biến vô tính”. [X. Nhân minh
nhập chính lí luận sớ Q.trung phần cuối].
(xt. Lục Bất Định Quá).
CỘNG CHỦNG TỬ
Hạt giống chung. Chỉ cho chủng tử cộng
tướng, tức là chủng tử thức biến sinh ra
môi trường (cảnh) mà mình và người khác
cùng thụ hưởng chung. Cũng gọi là Cộng
tướng chủng tử, Cộng tướng chủng. Đối lại
với Bất cộng chủng tử.
Cộng tướng chủng tử chia làm hai loại:
Cộng (chung) và Bất công (riêng). Trong
Cộng tướng chủng tử thì như: núi sông,
đất đai v.v... là người và cầm thú cùng thụ
dụng chung, đây là Cộng trung cộng (chung
trong chung), còn ruộng vườn nhà cửa thì
mỗi cá nhân thụ dụng riêng, đây là cộng
trung bất cộng (riêng trong chung).
Thành duy thức luận thuật kí quyển 3

(Đại 34, 321 trung), nói: “Các chủng tử có
hai loại: Cộng tướng (tướng chung) và Bất
cộng tướng (tướng riêng). Thế nào là cộng
tướng? Là do nhiều người cảm được. Tuy
biết rằng thức của mỗi người biến hiện riêng
biệt, nhưng có tướng để thụ dụng giống
nhau, cho nên gọi là Cộng tướng”. [X.
Thành duy thức luận diễn bí sao Q.3 phần
đầu; Duy thức luận đồng học sao Q.2 phần
2]. (xt. Cộng Tướng).
CỘNG BẤT ĐỊNH QUÁ

C
1085
CỘNG CÔNG
.....
Giai vị thứ 4 trong “Công huân ngũ vị”
(năm giai đoạn tu hành) do tổ Động sơn
Lương giới (807-860) chủ trương. Tức là
giai đoạn giác ngộ thấy suốt tính Phật vốn
sẵn đủ và giữ vững công vị mình đã chứng
ngộ.
CỘNG DỊ PHẨM
........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, Cộng dị
phẩm hàm ý là người lập luận và người
vấn nạn cùng thừa nhận rằng trong pháp
sở lập không đầy đủ nghĩa. Nếu pháp sở
lập không đầy đủ nghĩa mà người vấn nạn
thừa nhận, còn người lập luận không thừa
nhận thì thành là Tự dị phẩm, còn người
vấn nạn không chấp nhận, thì thành là
Tha dị phẩm, mà Tha dị phẩm tức là Tự
đồng phẩm. [X. Nhân minh nhập chính lí
luận ngộ tha môn thiển thích (Trần đại
tề)]. (xt. Nhân Dị Phẩm, Tự Đồng Phẩm,
Tông Dị Phẩm).
CỘNG ĐỒNG PHẨM
........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Đồng phẩm được cả người lập luận và
người vấn nạn cùng chấp nhận. Đồng phẩm
là chỉ cho đồng loại với Hậu trần (thuật từ)
của Tông (mệnh đề), có Tông đồng phẩm
và Nhân đồng phẩm khác nhau. Đồng phẩm
là gọi tắt của Tông đồng phẩm. (xt. Tông
Đồng Phẩm).
CỘNG GIÁO

Chỉ cho pháp môn Bát nhã ba la mật
đa là giáo pháp chung của ba thừa cùng tu
học. Cũng gọi là Cộng bát nhã, Tam thừa
cộng giáo, Cộng giáo Đại thừa. Đối lại với
“Bất cộng giáo”.
Nếu nói theo bốn giáo Hóa pháp của
tông Thiên thai, thì thuyết của các kinh
Đại thừa như kinh Bát nhã... là giáo pháp
chung cho cả ba thừa: Thanh văn, Duyên
giác và Bồ tát thuộc về Thông giáo; trái lại,
như thuyết của kinh Hoa nghiêm ý nghĩa
sâu xa chỉ có Bồ tát mới hiểu được thì thuộc
về Biệt giáo và Viên giáo. Cộng giáo cũng
tương đương với Tam thừa thông giáo trong
Ngũ thời giáo của ngài Tuệ quán hay Tam
thừa thông giáo trong Tứ giáo của ngài
Nguyên hiểu. [X. kinh Đại phẩm bát nhã
Q.3; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1; Tứ giáo
nghĩa Q.1].
CỘNG HỈ SINH ĐỊNH
Tức là Thiền định đã thoát li cõi Dục
mà được cảm giác mừng, vui. Đó là các cõi
Sơ thiền và Nhị thiền trong bốn Thiền
thuộc cõi Sắc. [X. Giải thoát đạo luận Q.2].
(xt. Nhị Thiền, Tứ Thiền, Sơ Thiền).
CỘNG HỨA PHÁP
........
Tiếng dùng trong Nhân minh. Trong
cách thức lập luận của Nhân minh, chủ
trương lập luận được cả hai bên người
lập luận và người vấn nạn cùng thừa
nhận, gọi là Cộng hứa. Cũng gọi là Lập
(người lập luận), Địch (người vấn nạn)
cộng hứa pháp, Đồng hứa, Câu hứa. Trái
lại, cả Lập và Địch cùng không thừa nhận,
thì gọi là Bất cộng hứa. Trong luận thức
Nhân minh, Tông y (cái mà mệnh đề dựa

vào để thành lập, tức là Chủ từ và thuật
từ của mệnh đề, cả hai vẫn còn ở trạng
thái riêng rẽ, chưa liên kết) và Nhân (lí
do) là chỗ y cứ để biện luận, cho nên
việc Lập và Địch cùng thừa nhận là điều
CỘNG HỨA PHÁP

C
1086
kiện phải có; còn Tông thể (mệnh đề
chỉnh thể, tức là sự kết hợp của Chủ từ
và thuật từ) là cái mà người lập luận đề
xuất, nhưng chưa được đối phương thừa
nhận,thì là cái chủ thể của sự tranh
luận, cho nên Lập và Địch cùng không
thừa nhận là điều tất yếu. [X. luận Nhân
minh nhập chính lí; Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.thượng phần đầu]. (xt.
Bất Cộng Hứa).
CỘNG HỮU PHÁP
........
I. Cộng hữu pháp. Cũng gọi là Câu hữu
pháp, Câu hữu. Tức là pháp tồn tại đồng
thời. Luận Câu xá quyển 6 (Đại 29, 30
trung), nói: “Nếu pháp là quả sĩ dụng của
nhau, thì pháp ấy cũng là nhân câu hữu
của nhau. Tướng nó như thế nào? Như bốn
đại chủng, cùng trông nhau làm nhân câu
hữu”. Nói một cách cụ thể, thì như bốn đại
đất,nước, lửa, gió, hoặc như bản pháp với
bản tướng, tâm vương với tâm sở v.v... là
những thứ đồng thời cùng tồn tại mà thành
một tổ chức, không tách rời nhau, gọi là
Cộng hữu pháp. Hết thẩy “nhân câu hữu”
đều là Cộng hữu pháp. [X. Câu xá luận
quang kí Q.6; Câu xá luận bảo sớ Q.6]. (xt.
Câu Hữu Nhân).
II. Cộng hữu pháp. Tiếng dùng trong
Nhân minh. Trong lập luận Nhân minh,
Nhân (lí do) được lập ra phải được người
lập luận và người vấn nạn đều cùng thừa
nhận là có thật, thì đó gọi là Cộng hữu
pháp. (xt. Cực Thành).
CỘNG LẠC SINH ĐỊNH

Chỉ sự lìa bỏ cảm thụ mừng, vui của
Nhị thiền mà được thiền định “Li hỉ diệu
lạc”. Tức là Thiền thứ ba trong bốn thiền
của cõi Sắc. [X. luận Giải thoát đạo Q.2].
(xt. Tam Thiền Thiên, Tứ Thiền).
CỘNG NGHIÊP BẤT CỘNG NGHIÊP
..............
Cộng nghiệp là nghiệp nhân chung của
chúng sinh, có khả năng chiêu cảm thế giới
vật lý như núi sông, đất đai mà mình và
người cùng chung thụ dụng, đây là nghiệp
của y báo; còn nghiệp nhân của mỗi người
có thể chiêu cảm năm căn chính báo mà
mỗi người thụ dụng riêng, thì gọi là Bất
cộng nghiệp. Tông Câu xá lấy tự thể của
Nhân làm Cộng nghiệp; tông Duy thức thì
lấy Cộng nghiệp làm duyên Tăng thượng
giúp cho cộng tướng chủng tử sinh khởi
hiện hành. Đứng về mặt chủng tử mà nói,
thì Cộng nghiệp và Bất cộng nghiệp là
chủng tử nghiệp năng cảm, còn chủng tử
thân nhân duyên của y báo, chính báo thì
là chủng tử Cộng tướng và Bất cộng tướng.
Chủng tử nghiệp của Cộng nghiệp và Bất
cộng nghiệp có khả năng giúp đỡ chủng tử
Cộng tướng và Bất cộng tướng của thân
nhân duyên sinh khởi hiện hành. Song sự
hiện hành do nghiệp thiện ác khởi ra, khởi
rồi diệt ngay, cho nên công năng giúp cái
khác yếu ớt, nhưng chủng tử nghiệp mà nó
huân tập thì tương tục tăng trưởng, có khả
năng giúp đỡ quả dị thục trong vị lai, công
năng ấy mạnh mẽ, cho nên tông Duy thức
chỉ đứng về mặt chủng tử để mà bàn đến
Cộng nghiệp và Bất cộng nghiệp. [X. luận
Đại tì bà sa Q.134; luận Đại thừa a tì đạt ma
tập Q.4; A tì đàm tâm luận kinh Q.2; luận
Câu xá Q.11; luận Thành duy thức Q.2;

Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Thân Nhân Duyên).
CỘNG PHÁP
.....
Còn gọi là Cộng công đức. Đối lại với
“Bất cộng pháp”. Chỉ pháp công đức trong
vô lượng công đức của Phật, mà các bậc
Thánh khác và phàm phu cùng có chung,
CỘNG HỮU PHÁP

C
1087
gọi là Cộng pháp (pháp chung). Như ba
pháp Vô tránh, Nguyện trí và Bốn vô ngại
giải trong vô lượng công đức của Phật, thì
các bậc A la hán cũng có thể có được; còn
các pháp như năm thần thông, bốn tĩnh lự
thì phàm phu cũng có thể có được. Tuy
nhiên, trong các pháp công đức ấy, bậc
Thánh khác và phàm phu có thể có chung,
nhưng chỉ có công đức của Phật là thù thắng,
tự tại hơn cả. Ngoài ra, những phép tắc phổ
thông chung cho tất cả, cũng gọi là Cộng
pháp. [X. luận Câu xá Q.27; luận A tì đạt
ma thuận chính lí Q.75; luận Đại tì bà sa
Q.179].
CỘNG PHÁT BỒ ĐỀ TÂM THỤ KÍ
Một trong bốn thứ thụ kí. Tức là Bồ tát
vì hóa độ chúng sinh, cùng với chúng sinh
cùng phát tâm Bồ đề, thề nguyền cùng
thành chính giác mà mong được Phật thụ
kí. [X. luận Bồ đề tư lương Q.3]. (xt. Thụ
Kí).
CỘNG PHÁT Ý CHUYỂN LUÂN BỒ TÁT
......
Cộng phát ý chuyển luân, Phạm: Saha
cittotpàda dharma cakra. Dịch âm: Sa
ha chất đô tát bả đà đạt ma chước yết la.
Còn gọi là
Cộng phát
tâm pháp
luân Bồ tát.
Cùng với Tài
phát tâm
chuyển pháp
luân Bồ tát
trong kinh

Bát nhã lí
thú là cùng
một vị tôn.
Mật hiệu là
Pháp luân
kim cương. Trong Thai tạng mạn đồ la của
kinh Đại nhật chưa thấy ghi chép vị tôn
này, nhưng cứ theo phẩm Mật ấn nói, thì
vị tôn này tương đương với bồ tát Hư không
tuệ; còn phẩm Bí mật mạn đồ la thì bảo vị
tôn này là bồ tát Hư không vô cấu. Hình
tượng toàn thân mầu da trắng, bàn tay phải
dơ thẳng, cầm hoa sen, trên hoa sen có
bánh xe, bàn tay trái ngửa lên, trên bàn tay
có đặt chày một chẽ, ngồi xếp bằng trên
hoa sen đỏ, quay về phía trái, hơi nhìn
xuống. Hình tam muội da là bánh xe vàng
trên hoa sen. Chủng tử, Ấn ngôn, xưa nay
phần nhiều giống như chủng tử và chân
ngôn của bồ tát Hư không tuệ. [X. Đại nhật
kinh sớ Q.13].
CỘNG PHẦN TU TAM MUỘI
Một trong ba Tam muội: Nhất phần tu,
Cộng phần tu và Thánh chính đẳng được
nêu trong luận Thành thực. Chỉ pháp Tam
muội tu cả Định và Tuệ. Luận Thành thực
quyển 12 (Đại 32, 335 thượng), nói: “Cộng
phần tu, nghĩa là khi tu định thì cùng lúc
tu cả tuệ, ấy là Tam muội thế gian, ở trong
pháp Noãn v.v...”
CỘNG THIÊN
Tức là danh hiệu của đức Thích tôn ở
đời quá khứ khi Ngài làm Chuyển luân
Thánh vương vào thời đức Như lai Phổ
thủ. Kinh Phật tạng quyển hạ (Đại 15, 797
hạ), nói: “Lúc bấy giờ, ta mệnh chung ở cõi
trời Phạm thế, sinh vào cõi Diêm phù đề
làm Chuyển luân Thánh vương, hiệu là

Cộng thiên. Thời ấy, người ta sống chín
vạn tuổi”.
CỘNG TỈ LƯỢNG
Tiếng dùng trong Bồ Tát Cộng Phát Ý Chuyển Luân Nhân minh. Chỉ Tỉ
CỘNG TỈ LƯỢNG

C
1088
lượng cấu thành bởi cái pháp đã được cả
hai bên Lập (người lập luận) và Địch (người
vấn nạn) cùng thừa nhận. Nói tắt là Cộng
tỉ. Một trong ba Tỉ lượng. Cũng tức là ba
chi Tông (mệnh đề), Nhân (lí do), Dụ (thí
dụ), hoặc chỉ là pháp dùng trong Tông được
cả Lập và Địch cùng thừa nhận để tiến hành
biện luận. Có thể được chia nhỏ ra làm ba
là:
1. Cộng chi tự, tức là tiền trần (chủ từ)
và hậu trần (khách từ) của Tông tuy được
cả hai bên cùng thừa nhận, nhưng pháp
dùng trong Nhân và Dụ thì chỉ tự mình
thừa nhận (tự hứa).
2. Cộng chi tha, tức là tiền trần và hậu
trần của Tông tuy cùng được hai bên Lập
và Địch thừa nhận, nhưng pháp dùng trong
Nhân và Dụ thì chỉ người khác thừa nhận
(tha hứa).
3. Cộng chi cộng, tức là tỉ lượng dùng
trong Tông, Nhân, Dụ được cả Lập và Địch
cùng thừa nhận (cộng hứa), cũng tức là
nghĩa “Cộng bất định”. [X. Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.trung phần đầu; Nhân
minh luận sớ minh đăng sao Q.3 phần cuối].
(xt. Tam Tỉ Lượng, Cộng Bất Định, Cộng
Hứa Pháp).
CỘNG TƯỚNG
Phạm:sàmànya-lakwaịa
I. Cộng tướng. Đối lại với “Tự tướng”.
Chỉ cho tướng chung. Cũng chỉ tướng
không phải hạn ở tự tướng, mà còn có nghĩa
cộng thông với các pháp khác. Nếu là tự
thân chỉ có cái thể tướng đặc thù, thì gọi là
Tự tướng. Thực ra thì tự thể của các pháp,

chỉ có trí chứng mới có thể biết, không thể
dùng lời nói để thí dụ, nên gọi là Tự tướng.
Còn đem tâm phân biệt để an lập thi thiết
năng thuyên, sở thuyên của các pháp dùng
lời nói để diễn tả, tìm hiểu thể nghĩa của
các pháp làm chỗ cho trí phân biệt duyên
theo, thì là Cộng tướng. Như hết thảy sắc
pháp đều có tự tướng riêng biệt, nhưng khi
dùng câu “hết thảy vạn hữu đều là vô ngã”,
để nói rõ về tính không của các pháp thì
“vô ngã” ấy tức là Cộng tướng. Như vậy,
“vô ngã” là nghĩa tướng chung của “hết thảy
vạn hữu”, cùng với “khổ”, “không”, “vô
thường” v.v... dùng để giải thích thể nghĩa
của các pháp, cho nên đều là Cộng tướng.
Thông thường phần nhiều cho Cộng
tướng có thể giải thích được và coi nó như
đối lập với “Tự tướng”, nhưng Nhân minh
nhập chính lí luận sớ quyển thượng phần
đầu, thì phản đối luận thuyết tương đối này
mà cho rằng trong các pháp có thể giải thích,
bao hàm cả Tự tướng và Cộng tướng, hai
tướng này có mối quan hệ nhiều lớp với
nhau như năm uẩn sắc, thụ v.v... là Tự
tướng, còn sự “vô thường” của năm uẩn là
Cộng tướng; lại trong Sắc uẩn, “Sắc xứ” là
Tự tướng, Sắc uẩn là Cộng tướng. Ngoài ra,
trong sắc xứ thì các mầu “xanh”, “vàng” là
Tự tướng, còn sắc xứ là Cộng tướng. Như
vậy, cuối cùng, lấy tự tính bản chân do
Thánh trí chứng được làm Tự tướng, và
lấy tự tính giả khác (vì không lìa trí giả và
nói năng) làm Cộng tướng. [X. Phật địa kinh
luận Q.6; luận Câu xá Q.23; luận Đại tì bà
sa Q.42; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2 phần cuối].
II. Cộng tướng. Đối lại với “Bất cộng

tướng”. Tức là tướng do mọi người cùng
chung cảm được, cùng thụ dụng chung, gọi
là Cộng tướng. Như núi sông, đất đai v.v...
là bởi nghiệp chung của mọi người tạo
thành, là nơi nương tựa và thụ dụng chung
của mọi người, cho nên là Cộng tướng; còn
như thân thể của mỗi cá nhân, là do nghiệp
riêng của cá nhân ấy mà có, cũng chỉ do cá
nhân ấy thụ dụng, cho nên gọi là Bất cộng
tướng. Chủng tử thân nhân duyên của Cộng
tướng, gọi là Cộng tướng chủng tử, được
CỘNG TƯỚNG

C
1089
chủng tử cộng nghiệp giúp đỡ mà sinh khởi
hiện hành. Cộng tướng có thể chia làm hai
thứ:
1. Như núi sông, đất đai thuộc y báo, do
nghiệp chung mà có, đều do người, thú,
sâu, cá, v.v... cùng chung thụ dụng, gọi là
Cộng trung cộng (chung trong chung).
2. Như ruộng vườn, nhà cửa của mỗi cá
nhân, thì chỉ cá nhân ấy thụ dụng chứ
người khác không được dùng chung, thì
gọi là Cộng trung bất cộng (riêng trong
chung). [X. luận Thành duy thức Q.2;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần
đầu]. (xt. Bất Cộng Tướng, Cộng Bất Cộng).
CỘNG TƯỚNG HOẶC
Phạm:sàmànya-kleza. Chỉ hoặc (phiền
não) duyên theo tướng chung mà sinh khởi.
Nói tắt là Cộng hoặc. Đối lại với “Tự tướng
hoặc”. Tức là các pháp duyên theo những
tướng chung: khổ, không, vô thường, vô
ngã v.v... mà bị mê hoặc rồi sinh ra các
phiền não chấp khổ làm vui, chấp không
làm có, chấp vô thường làm thường, chấp
vô ngã làm ngã, gọi là Cộng tướng hoặc.
Luận Câu xá quyển 20 (Đại 29, 104 thượng),
nói: “Hết thảy kiến, nghi, vô minh còn sót
chưa đoạn, trói buộc suốt ba đời. Vì ba thứ
này là Cộng tướng hoặc, nên hết thảy hữu
tình đều bị trói buộc. Nếu ở đời hiện tại,
chính khi duyên cảnh, tùy theo chỗ ứng
hợp có thể bị nó trói buộc”. Cứ theo sự giải
thích trong luận Câu xá quang kí quyển
20, thì kiến, nghi, vô minh ở vị lai, tùy theo
chỗ ứng hợp đều buộc khắp ba đời, buộc
khắp tự cảnh, cho nên gọi là Biến hành (đi

khắp). Còn ý thức ở quá khứ, tuy cũng buộc
khắp ba đời, nhưng không buộc khắp tự
cảnh, cho nên không thuộc Biến hành.
Cộng hoặc của hiện duyên, tuy đủ hai thứ
biến hành, nhưng cũng có khi không đủ,
vì là bất định, nên cũng không thuộc biến
hành. [X. A tì đàm tâm luận kinh Q.3; luận
Đại tì bà sa Q.18]. (xt. Tự Tướng Hoặc).
CỘNG XẢ SINH ĐỊNH
Tức là từ bỏ sự vui vi diệu của Tam thiền
mà được Thiền định cảm giác không khổ
không vui, tức là Thiền thứ tư trong bốn
Thiền thuộc cõi Sắc. [X. luận Giải thoát
đạo Q.2]. (xt. Tứ Thiền).
CỘNG Y
Chỗ nương tựa chung của hai thức trở
lên. Nếu đứng về phương diện bảy thức
trước mà bàn, thì trong số bốn y của năm
thức trrước, trừ Đồng cảnh y ra, còn lại
Phân biệt y, Nhiễm tịnh y và Căn bản y
đều là Cộng y; cũng tức là năm thức trước
lấy thức thứ sáu làm Phân biệt y (chỗ nương
phân biệt), thức thứ bảy làm Nhiễm tịnh y
(chỗ nương vừa nhơ vừa sạch), thức thứ
tám làm Căn bản y (chỗ nương chính, gốc).
Lại thức thứ sáu là chỗ nương của thức thứ
bảy, thức thứ bảy là chỗ nương của thức
thứ sáu và thức thứ tám, cho nên thức thứ
sáu, thức thứ bảy cũng có nghĩa Cộng y.
[X. luận Thành duy thức Q.4, Q.7; Thành
duy thức luận thuật kí Q.4 phần đầu, Q.7
phần đầu; Bách pháp vấn đáp sao Q.1].
CỐT BÚT
.....
Chẻ xương làm bút để viết chép kinh
Phật. Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24,
1009 thượng), nói: “Lột da làm giấy, chích
máu làm mực, lấy tủy làm nước, chẻ xương

làm bút để viết chép giới luật của Phật”.
CỐT DƯƠNG
.....
Còn gọi là Thu cốt (thu lấy xương), khôi
kí (gửi tro). Tức là sau khi hỏa táng (thiêu,
CỐT DƯƠNG

C
1090
đốt) xác chết, thu nhặt lấy xương, tro còn
sót lại. Người ta sau khi chết bao nhiêu năm,
xương hóa thành trắng, thì gọi thí dụ là cốt
Phật. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.3].
CỐT HỒ
Còn gọi là Xá lợi bình, Xá lợi hồ. Tức là
cái lọ đựng xương còn lại sau khi đã thiêu.
Thời xưa lọ làm bằng kim thuộc, đất nung
hoặc bằng đá, đời sau phần nhiều tiện bằng
gỗ. Sau khi đức Phật Niết bàn, xá lợi của
Ngài được đựng vào chiếc âu bằng vàng, để
ở chính điện nước Cưu di. Không lâu, tám
nước lân cận đều mang quân đến đòi,
Hương tính Bà la môn mới chia xá lợi làm
tám phần cho tám nước, mỗi nước nhận
bình xá lợi rồi đem về. Chiếc bình xá lợi
mà nước Ca tì la vệ trong tám nước nhận
được thời bấy giờ, đến tháng 1 năm 1898,
người ta đã đào thấy tạiPipràwàthuộc
Nepal. Ngoài ra trong ngôi tháp hoang phế
tại địa phương Kucha (nước Cưu tư xưa)
thuộc Tân cương, người ta cũng đã phát
hiện một
chiếc Cốt hồ
bằng gỗ,
đường kính
độ hai mươi
phân, cao độ
mười sáu
phân, bên
ngoài có
thếp vàng,
bên trong
đựng bạch
cốt và ngọc

báu. Thông
thường Cốt hồ được chôn dưới mộ, hoặc
đặtở một góc trong nhà điện. [X. Trường
a hàm Q.4 kinh Du hành; kinh Phật ban
nê hoàn Q.hạ; Sắc tu bách trượng thanh
qui Q.6].
CỐT LÂU THẢO
Còn gọi là Khuất lũ thảo, Khuất lâu thảo,
Cốt lộ thảo. Là loại cỏ mà Mật giáo, khi tu
phép Phổ hiền diên mệnh (cầu tuổi thọ hoặc
trí tuệ), vào giờ tu Hộ
ma thì đốt lên cúng
Phật. Là loại thực
vật bò lan, mọc
trong núi sâu, quả
mầu vàng, hơi giống
quả dưa gang, mùi vị
ngon ngọt. Tục gọi
thứ cỏ này là cỏ
trường thọ. [X. Kim
cương đính du già
hộ ma nghi quĩ; Hi
lân âm nghĩa Q.7].
CỐT NHÂN
.....
I. Cốt nhân. Người còn trơ bộ xương.
Da thịt của thân thể đều đã nát rữa, chỉ
còn lại bộ xương; người tu Bất tịnh quán,
Cửu tưởng, Bát bội xả, phải quán tưởng
tướng này. Cho nên hành giả thường vẽ
tướng xương khô làm đối tượng để thành
tựu quán tưởng của mình. Hành sự sao tư
trì kí quyển hạ phần 2 đoạn 3 bảo, cốt nhân
là bức tranh vẽ bộ xương khô, để hành giả
nương vào đó mà tu phép Thiền [X. Thích
thị yếu lãm Q.hạ].
II. Cốt nhân. Chỉ người bần tướng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 9 Qui sơn

linh hựu chương (Đại 51,264 hạ), nói: “Hòa
thượng là cốt nhân, kia là núi thịt, nếu Hòa
thượng ở thì đồ chúng chẳng đầy nghìn”.
CỐT SƠN
.....
I. Cốt sơn. Có nghĩa là xương chất đống
thành núi. [X. Tì nại da tạp sự Q.37]
Cốt Hồ (đào được ở Nepal)
Cỏ Cốt Lâu
CỐT HỒ

C
1091
II. Cốt sơn. Chỉ núi trọc, trơ đất đá,
cây cỏ không mọc được. Đứng về phương
diện bói toán, cốt sơn là núi ít phúc đức.
Tại Nhật bản, cốt sơn chỉ cho những chùa
viện có tín đồ lèo tèo mấy người, nghèo
nàn thiếu thốn. (xt. Nhục Sơn).
CỐT THÂN
.....
Là dịch ý từ chữ Phạmzarìra (xá lợi).
Tức là người y theo giới định tuệ mà huân
tu, sau khi viên tịch thân thể khô đi và
toàn vẹn như lúc sống, vĩnh viễn được cõi
người cõi trời cúng dường. (xt. Xá Lợi).
CỐT TỎA QUÁN
Cũng gọi là Cốt tưởng quán. Phép tu
quán tưởng thân thể người ta là bộ xương
trắng dính vào nhau để đoạn trừ tâm tham
dục. Phép quán này chia làm ba giai đoạn.
1. Sơ tập nghiệp vị, tức đầu tiên tập
trung sức chú ý vào một điểm nào đó trên
thân thể để quán tưởng về xương, dần dần
quán khắp toàn thân, rồi chuyển sang thân
người khác, quán toàn thế giới đầy dẫy xương
trắng, sau lại thu hồi về một thân mình.
2. Dĩ thục tư vị, quán tưởng xương trong
một thân mình, thì trước hết trừ bỏ xương
chân, dần dần trừ bỏ xương các bộ phận
khác, chỉ còn lại nửa xương đầu.
3. Siêu tác ý vị, đem nửa xương đầu còn
lại trừ khử hết, rồi chú tâm ở khoảng chân
mày, yên lặng quán xương trắng. [X. Trung
a hàm Q.24 kinh Niệm xứ; luận Du già sư
địa Q.32; luận Câu xá Q.22].
CỐT TỎA THIÊN
Cốt tỏa, Phạm: Zaôkara, dịch âm là

Thương yết la. Là hóa thân của trời Đại tự
tại. Nhưng trong Mật giáo thì nói Đại tự tại
thiên là chủ của đại thiên thế giới, còn Yết
la thiên là chủ một thế giới. Nhân minh
nhập chính lí luận sớ quyển thượng (Đại
44, 92 hạ), nói: “Thương yết la, Hán dịch
là Cốt tỏa (...) Ngoại đạo nói rằng, ở đầu
kiếp thành, trời Đại tự tại thị hiện hai mươi
bốn tướng, giáo hóa và làm lợi ích cho nhân
gian, xong việc ngài trở về trời. Người đời
luyến tiếc, mới lập tượng thờ. Hình tượng
Ngài khắc khổ, gầy gò, chỉ còn trơ những
đốt xương nối liền nhau, giống chuỗi móc
xích, cho nên gọi là trời Cốt tỏa”. [X. kinh
Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên; Tất đàm tạng
Q.1]. (xt. Đại Tự Tại Thiên).
CƠ
Hàm ý là Căn cơ, Cơ duyên. Tức là cái
khả năng tính khi gặp duyên thì phát động,
cũng chính là năng lực vốn có để đảm nhận
giáo pháp của đức Phật, hoặc là đối tượng
mà đức Phật nói pháp cho nghe. Cơ với
pháp hoặc với giáo gọi chung là Cơ pháp
hoặc Cơ giáo. Đức Phật tùy theo cơ loại mà
nói pháp, gọi là Đối cơ thuyết pháp; giáo
pháp vừa hợp với căn cơ, gọi là Đậu cơ. Cơ
trở thành cái duyên để nói pháp, gọi là Cơ
duyên. Cơ cảm ứng giáo pháp, gọi là Cơ
cảm; đức Phật ứng cơ, gọi là Phật ứng. Cơ
cảm và Phật ứng hợp lại gọi là Cảm ứng, cơ
và ứng hợp lại gọi là Cơ ứng. Đức Phật tùy
thời ứng cơ, thích nghi giáo pháp mà làm lợi
ích cho chúng sinh, gọi là Đương cơ ích vật,
đây là ý trong năm thời giáo của Thiên thai;
bốn thời trước Pháp hoa là thích nghi khiến
cho căn cơ chúng sinh thành thục để nhận
lãnh Viên giáo. Ngoài ra, dùng nước để thí
dụ căn cơ của chúng sinh,gọi là Cơ thủy.

Thiền tông cho Cơ là tác dụng của tâm
người thầy, vì Cơ vốn dứt tuyệt đường nói
năng suy nghĩ. Tác dụng tâm của thầy có
ảnh hưởng đến người học, cho nên người
học phải tương ứng với tâm của thầy mà
tiếp nhận sự chỉ dạy, đó gọi là Đầu cơ.
CƠ

C
1092
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần
trên, chia “Cơ” làm ba thứ:
- Vi (chút ít), nhờ sự giáo hóa của đức
Phật mà trong lòng phát động được chút ít
thiện.
- Quan (liên quan), đức Phật tùy ứng
với năng lực vốn có của chúng sinh mà đặt
ra giáo pháp, tức là sự tùy ứng của Phật và
cơ của chúng sinh có liên quan với nhau.
- Nghi (thích đáng), Cơ của chúng sinh
kết hợp với sự giáo hóa của Phật. Cơ phải
đủ loại căn tính nào đó (tính chất căn bản,
tư chất), cho nên gọi là “Cơ căn” hoặc “Căn
cơ”.
Cơ có thể theo nhiều lập trường khác
nhau mà chia loại, như:
1. Người muốn tu pháp thiện, gọi là
Thiện cơ; người thích làm pháp ác gọi là
Ác cơ.
2. Căn cứ vào sự cao thấp, bén lụt của
năng lực vốn có mà chia làm ba cơ: thượng,
trung, hạ; mỗi cơ lại có thể chia làm ba:
thượng, trung, hạ nữa, gọi là Chín phẩm cơ.
3. Người tin theo Phật giáo Đại thừa, gọi
là Đại cơ; người tin theo Phật giáo Tiểu thừa,
gọi là Tiểu cơ.
4. Người có khả năng khai ngộ tức khắc,
gọi là Đốn cơ; người phải qua một giai đoạn
nhất định rồi mới có thể dần dần khai ngộ,
gọi là Tiệm cơ.
5. Người trực tiếp tiếp nhận giáo pháp
chân thực, gọi là Trực nhập cơ (cơ vào
thẳng), Trực tiến cơ (cơ tiến thẳng). Trái
lại, người trước phải tiếp nhận giáo pháp
phương tiện, rồi sau mới tiếp nhận giáo pháp

chân thực, thì gọi là Vu quýnh cơ (cơ xa
xôi, quanh co).
6. Người không nương vào việc thiện ở
hiện tại, mà nương vào sức lực của gốc lành
đã tu ở đời quá khứ, gọi là Minh cơ (cơ sâu
kín). Trái lại, người nương vào sự làm thiện
của thân, miệng ở đời hiện tại thì gọi là
Hiện cơ.
7. Người chính thức khế hợp với giáo
pháp, gọi lá Chính cơ, trái lại, thì gọi là
Bàng cơ (cơ một bên).
8. Khi đức Phật nói pháp nếu không có
đối tượng nhận lãnh giáo pháp, thì các bậc
Thánh hiền tạm thời biến hóa thành là đối
tượng nhận lãnh, gọi là Quyền cơ (cơ tạm).
Nếu thực tại có thính chúng thích hợp với
giáo pháp ấy, thì gọi là Thực cơ.
Ngoài ra, các tông các phái tùy theo giáo
lí của mình còn chia cơ làm nhiều loại.
Chẳng hạn như tông Thiên thai, trong cơ
Tiểu thừa, người mới đầu tham gia giáo
thuyết A hàm ở vườn Lộc dã, rồi sau dần
dần mới tiếp nhận giáo thuyết cao sâu, gọi
là Thụ nhập cơ (cơ vào dọc). Trái lại, người
không theo hình thức trên mà trực tiếp
nghe giáo thuyết cao sâu ngay, thì gọi là
Hoành lai cơ (cơ đến ngang).
Tam giai giáo của ngài Tín hành đời Tùy,
đã đứng trên quan điểm thời gian, nơi chỗ
và người mà chia cơ làm ba bậc. Cơ của
bậc thứ ba là chỉ những người, sau đức Phật
nhập diệt một nghìn năm, sinh vào cõi
nước nhơ nhớp, là chúng sinh thiện ác tà
chính đều mê lầm không được giải thoát,
trong đó lại chia làm hai hạng là lợi căn và
độn căn. Hai hạng này gọi là Sinh manh
chúng sinh (sinh ra đã mờ tốt), là đối tượng
tiếp nhận pháp phổ thông.

Mật giáo chia cơ làm hai loại là: Hiển
và Mật. Trong Mật giáo, những người tiếp
nhận quán đính kết duyên mà chưa thể tu
hành đúng như pháp, gọi là Kết duyên bàng
cơ; còn những người chính thức nhận giáo
có thể tu hành đúng như pháp, thì gọi là
Chính sở bị cơ. Chính sở bị cơ lại được
chia làm hai hạng là: Tiểu cơ (trí tuệ kém
còn có tướng) và Đại cơ (trí tuệ hơn không
có tướng). Tiểu cơ chỉ những cơ quanh co
từ Hiển giáo vào Mật giáo, và những cơ đi
thẳng vào Mật giáo. Còn Đại cơ thì từ giai
đoạn phát tâm tu hành cho đến chứng đắc,
CƠ

C
1093
tùy theo quá trình đã trải qua nhiều hay ít
mà chia làm ba hạng là: Cơ tu hành phần
chứng, Cơ địa tiền địa thượng cộng phần
chứng, và Cơ tức đáo (đến tức khắc). Cơ
của Mật giáo chia nhỏ ra có sáu loại như
trên, thêm ba loại tổng quát nữa (Chính sở
bị, Tiểu cơ, Đại cơ) gọi chung là chín cơ
của Mật giáo.
Tông Tịnh độ căn cứ theo kinh Quán
vô lương thọ mà chia cơ làm hai loại là:
Định cơ (Định thiện cơ) và Tán cơ (Tán
thiện cơ). Trong Tán cơ lại lập ba loại: Phế
lập, Trợ chính, Bàng chính. Cơ phế lập bỏ
hết các hạnh khác mà chỉ chuyên tu một
hạnh niệm Phật, gọi là Chính cơ.
Tịnh độ chân tông Nhật bản phối hợp
ba nguyện mười tám, mười chín, hai mươi
trong bốn mươi tám nguyện của Phật A di
đà mà lập ba cơ: Chính định tụ, Tà định tụ
và Bất định tụ, và lập thuyết Ác nhân chính
cơ (Chân tông cho rằng những người ác
mới là đối tượng cần được hóa độ).
Tông Nhật liên của Nhật bản thì chia
cơ ra làm hai loại là: Trực cơ và Tạp cơ.
Những người thuần túy hoặc pháp Nhất
thừa Pháp hoa, gọi là Trực cơ. Trực cơ lại
chia làm hai duyên: Thuận và Nghịch; trong
đó, những người nghịch duyên báng pháp
là đối cơ của Bản môn thành Phật. Tạp cơ
cũng chia làm hai loại là: Tám cơ khi đức
Phật còn tại thế (cơ bốn giáo hóa nghi và
cơ bốn giáo hóa pháp) và ba cơ khi Phật đã
nhập diệt (cơ ba thời Chính, Tượng, Mạt).
[X. Pháp hoa văn cú Q.5 phần trên, Q.10
phần dưới; Hoa nghiêm kinh thám huyền

kí Q.1; Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.12; luận Thích tịnh độ quần nghi Q.3;
Hoa nghiêm huyền đàm Q.7].
CƠ CẢM
Cơ là cơ loại; Cảm là cảm ứng. Có nghĩa
là chúng sinh đều có sẵn cơ thiện căn, có
thể theo cơ mà cảm ứng sự hóa đạo của
Phật, còn Phật cũng có thể theo cơ mà đáp
ứng. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 1 (Đại 35, 108 trung), nói: “Cơ và
cảm ứng nhau, thì có hình tướng và lời nói
xuất hiện”. [X. Pháp hoa văn cú quyển 1
phần trên; Thung dung lục tắc 71].
CƠ CĂN
Chỉ cơ có thể tiếp nhận giáo pháp, cũng
chỉ căn tính tư chất của người ta. Còn gọi
là Căn cơ. Hoặc gọi Căn, Cơ. Hàm ý có
năng lực tu hành. Luận Nhị giáo quyển
thượng (Đại 77, 375 thượng), nói: “Văn
theo sự chấp kiến mà ẩn, nghĩa theo cơ
căn mà hiện”. [X. Thích ma ha diễn luận
Q.1]. (xt. Cơ).
CƠ CẬN TAI
.... ....
Là nạn đói. Phạm: durbhi-kwàntara
kalpa. Còn gọi là Cơ cận kiếp, Cơ cận trung
gian kiếp. Là một trong ba tai họa phát sinh
vào thời kì kiếp trung. Ba tai họa là chiến
tranh, bệnh dịch, nạn đói. Đến cuối thời kì
kiếp Trung, khi tuổi thọ của người ta giảm
xuống còn mười tuổi, lúc đó tâm người đầy
dẫy tham, sân, si độc ác, hễ thấy nhau là
sinh tâm hại nhau, những tà giáo tà thuyềt
đua nhau ngự trị, khiến tâm con người càng
u mê tăm tối, coi nhau là kẻ thù, cướp giật
lẫn nhau, cho nên trời rồng quở trách, nhiều
năm kkông mưa, do đó thế gian mất mùa,

phần lớn chết đói. [X. luận Câu xá Q.12].
(xt. Tam Tai).
CƠ CƠ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cơ của
thầy và cơ của học trò. Lại tâm của thầy và
tâm của trò ám hợp nhau, gọi là Cơ cơ tương
CƠ CƠ

C
1094
ứng, Cơ cơ tương phó, Cơ cơ đầu hợp. Bích
nham lục tắc 50 (Đại 48,185 trung), nói:
“Vượt qua thứ bậc, dứt hẳn phương tiện,
cơ cơ ứng nhau, lời lời khế hợp”.
CƠ DUYÊN
Cơ, căn cơ; Duyên, nhân duyên. Căn
cơ của chúng sinh có đủ nhân duyên để
tiếp nhận sự giáo hóa của Phật và Bồ tát,
gọi là Cơ duyên. Việc nói pháp giáo hóa
đều lấy cơ căn chín mùi làm duyên mà phát
khởi. Ngoài ra, các Thiền sư khi dạy đệ tử,
rất nhấn mạnh ở điểm thuận ứng các cơ
duyên mà ban bố giáo pháp. Trấn châu Lâm
tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục (Đại 47,500
trung), nói: “Ông xem lông mày có bao
nhiêu sợi là có bấy nhiêu cơ duyên, nếu
người học không hiểu, thì đó là kẻ cuồng
tâm”. [X. kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.1; kinh Lục tổ đàn phẩm Cơ
duyên; Pháp hoa huyền nghĩa Q.6 phần
trên].
CƠ DỤNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ý là dùng
cơ mầu nhiệm. Các bậc Thiền sư đã triệt
ngộ, dùng những phương pháp siêu việt hẳn
lời nói, như hua gậy, dang tay, hoặc đánh,
hoặc hét để giáo hóa, đưa người học tiến
vào cảnh giới sâu thẳm của Thiền, gọi là
Cơ dụng. Từ Lục tổ Tuệ năng trở về sau,
phong cách này được lưu hành rộng rãi,
trong đó, các ngài Mã tổ Đạo nhất, Bách
trượng Hoài hải, Hoàng bá Hi vận, Lâm tế
Nghĩa huyền v.v... đều trứ danh về cơ phong
nghiêm khắc. Lâm gian lục quyển thượng
(Vạn tục 148, 294 hạ), nói: “Chỉ có ngài

Giang tây, Thạch đầu trở xuống, các bậc
đại tông sư mới dùng cơ dụng để ứng vật.
Nghe câu hỏi đáp của các ngài rì rầm, khiến
người ngồi ngủ”. [X. Mã tổ Đạo nhất thiền
sư ngữ lục; Bách trượng Hoài hải thiền sư
ngữ lục; Cảnh đức truyền đăng lục Q.9;
Hư đường hòa thượng ngữ lục Q.3; Bích
nham lục tắc 4; Ngũ đăng hội nguyên Q.3].
CƠ ĐỐC GIÁO
Nói theo nghĩa rộng thì Cơ đốc giáo là
chỉ chung các giáo phái thờ Jésus Christ
làm Chúa cứu thế, bao gồm Thiên chúa
giáo, Đông chính giáo, Tân giáo. Còn cái
mà Trung quốc gọi là Cơ đốc giáo thì thông
thường chỉ cho Tân giáo, là sản phẩm sau
cuộc cải cách tôn giáo vào thế kỉ XVI, đó là
nói theo nghĩa hẹp. Cơ đốc giáo là tôn giáo
có tính thế giới, cùng với Phật giáo, Hồi
giáo nói chung là ba tôn giáo lớn của thế
giới. Tín đồ Cơ đốc giáo rải rắc khắp hoàn
cầu, ảnh hưởng toàn thế giới, đặc biệt đối
với lịch sử, chính trị, tư tưởng và nghệ thuật
phương Tây, đã có ảnh hưởng rất lớn. Vào
thế kỉ thứ I Tây lịch, Jésus người Do thái ở
Palestine tuyên bố thế giới là do Thượng đế
(chúa trời) sáng tạo. Cơ đốc giáo chủ trương
từ khi thủy tổ của loài người đã phạm tội
và phải chịu khổ trong tội lỗi, thì chỉ còn
cách là tin vào Thượng đế và con của ngài
là Jésus Christ thì mới có thể được cứu rỗi.
Cơ đốc giáo lấy Cựu ước toàn thư (thừa kế
kinh điển của Do thái giáo) và Tân ước toàn
thư làm Thánh kinh.
Nay chia một cách vắn tắt lịch sử phát
triển của Cơ đốc giáo làm ba thời kì: Cổ
đại, Trung cổ và Cận đại để khảo sát.
1. Cổ đại: tín đồ Cơ đốc vì không chịu
tôn sùng hoàng đế La mã mà bị bách hại

trong một thời gian dài. Đến năm 313 Tây
lịch, Đại đế Quân sĩ thản đinh mới giải tỏa
lệnh hạn chế đối với Cơ đốc giáo. Đến năm
337 thì Cơ đốc giáo trở thành quốc giáo
của La mã.
2.Trung cổ: thế kỉ thứ V, đế quốc Tây
La mã mất vào tay các bộ tộc mọi rợ, văn
CƠ DUYÊN

C
1095
hóa châu Âu thời thượng cổ rơi vào thời
đại đen tối. Thời kì này, Cơ đốc giáo lãnh
trọng trách giáo hóa xã hội, bảo tồn văn
hóa, và gián tiếp xúc tiến việc phục hưng
nền kinh tế, đối với văn minh châu Âu đã
có những cống hiến rất lớn. Sau vì đế quốc
La mã chia thành Đông, Tây, giáo hội
phương Tây cũng theo đó mà phân li: năm
1054 chia làm giáo hội Hi lạp phương Đông
(Đông chính giáo) và giáo hội La mã phương
Tây (Công giáo tức Thiên chúa giáo).
3. Cận đại: từ thế kỉ XIV trở về sau,
Thiên chúa giáo La mã dần dần hủ hóa.
Cho nên, năm 1517, Mã đinh lộ đức (Martin
Luther) phát động phong trào cải cách
tôn giáo, do đó mà đẻ ra Tân giáo. Về sau,
Tân giáo là gọi chung các giáo phái li khai
với giáo hội Thiên chúa giáo La mã phương
Tây, như Lộ đức phái, Cải cách phái, Anh
quốc quốc giáo phái, Trưởng lão hội, Công
lí hội, Quí cách hội, Tẩm tín hội v.v... Qua
những chấn động ấy, Thiên chúa giáo cũng
ra sức sửa đổi, nên đã manh nha cuộc vận
động cải cách khác đối lại với cuộc cải cách
trước, trong đó có Da tô hội là nổi bật hơn
cả. Đến thế kỉ XIX, XX có sự vận động
thống nhất các giáo phái, cố gắng liên kết
các giáo hội Cơ đốc trên thế giới, xúc tiến
công cuộc hợp tác.
Cơ đốc giáo tuy chia thành Thiên chúa
giáo, Đông chính giáo, Tân giáo, nhưng cơ
sở tín ngưỡng vẫn chỉ là một vị thần duy
nhất, tức là chúa Jésus Christ. Nay trình
bày giáo nghĩa, lễ nghi sai khác của ba giáo
như sau:

I. Thiên chúa giáo La mã. Còn gọi là
Thiên chúa giáo, Công giáo, La mã công
giáo, Gia đặc lực giáo, cũng gọi Cựu giáo, để
phân biệt với Tân giáo (Cơ đốc giáo sau
cuộc cải cách tôn giáo). Giáo nghĩa cơ bản:
1. Mười điều răn của chúa trời: sùng kính
Chúa trời, không được nhân danh chúa
trời mà phát lời thề dối trá, không bỏ ngày
xem lễ, hiếu kính cha mẹ, không giết người,
không gian dâm, không ăn trộm, không
làm chứng láo, không chiếm vợ người khác,
không tham của của người khác.
2. Bốn qui luật Thánh giáo: dự lễ ngày
Chúa nhật và ngày đại lễ Misa, tuân thủ kì
chay do giáo hội qui định, mỗi năm ít nhất
xưng tội một lần và nhận Thánh lễ, hết
sức ủng hộ các kinh phí của giáo hội.
3. Bảy việc Thánh: rửa tội, thêm sức, ăn
bánh Thánh, giải tội, truyền chức Thánh,
hôn nhân, xức dầu.
4. Đạo lí cơ bản mà giáo đồ phải tin:
a. Thuyết sáng thế ba ngôi một thể,
nghĩa là chỉ có một thể “Thần”, nhưng
trong gồm có ba ngôi Thánh, tức Thánh
cha (Thượng đế), Thánh con (Jésus Christ)
và Thánh linh. Thần sáng tạo ra vũ trụ
vạn vật.
b. Nguyên tội và cứu chuộc, nghĩa là
người đầu tiên của thế gian là Adam đã
không tuân theo lời chỉ dạy của thần mà
phạm vào nguyên tội, vì thế tội của Adam
truyền cho mọi người sinh ra trên thế giới.
Thần sai người con độc nhất của Thần là
Jésus Christ xuống cứu chuộc hết thảy tội
ác cho con người (bao gồm nguyên tội và
các tội sau này vì xúc phạm luật pháp của
Thần mà có). Khi ở đời, Jésus dạy loài người
tin tưởng nơi Thần và thành thật ăn năn

để được cứu vớt.
c. Bản chất của giáo hội: nghĩa là giáo
hội tiếp nối Jésus Christ Cơ đốc để hoàn
thành sứ mạng cứu rỗi người đời.
d. Đời sau, nghĩa là sau khi thân này
chết, linh hồn sẽ sinh lên Thiên đường,
vào hỏa ngục hay xuống địa ngục.
II. Đông chính giáo. Năm 1054, Đông
chính giáo thoát li khỏi Thiên chúa giáo La
mã mà độc lập, chủ yếu truyền bá ở Hi lạp,
Nga, Đông âu, Tây á. “Thánh kinh” và
“Thánh truyền thống” là nguồn gốc của
giáo nghĩa Đông chính giáo. Phái này cho
CƠ ĐỐC GIÁO

C
1096
rằng Thánh linh là do Thánh cha mà ra,
khác với chủ trương của Thiên chúa giáo
và các giáo hội phương tây khác cho rằng,
Thánh linh là do Thánh cha và Thánh
con mà ra. Trừ điểm này, còn các giáo nghĩa
khác thì không sai khác mấy. Đông chính
giáo cũng làm bảy việc Thánh, duy cách
giải thích thì có hơi khác với Thiên chúa
giáo.
III.Tân giáo. Tức là Cơ đốc giáo theo
nghĩa hẹp, bắt nguồn từ cuộc cải cách tôn
giáo năm 1517. Bao gồm nhiều phái khác
nhau. Cách thức lễ bái của các phái không
phải là giống nhau hết, còn giáo nghĩa thì
đại lược cũng giống với Thiên chúa giáo và
Đông chính giáo, nhưng về mối quan hệ
giữa thần và người thì Tân giáo có kiến giải
đặc biệt khác.
1. Cho rằng con người muốn được cứu
thì chỉ cần nhờ vào ân huệ của thần, chứ
không như Thiên chúa giáo chủ trương tín
đồ cũng có thể nhờ vào niềm tin và làm
những việc thiện mà được cứu.
2. Cho rằng duy chỉ có Thánh kinh có
đủ quyền uy chỉ đạo tín ngưỡng, còn Thiên
chúa giáo và Đông chính giáo thì nhấn
mạnh Thánh kinh và giáo hội truyền thống
đều là cơ sở của tín ngưỡng.
Cơ đốc giáo truyền vào Trung quốc, bắt
đầu vào năm Trinh quán thứ 9 (635) đời
Đường với phái Niếp tư thác lí, thời ấy gọi
là Cảnh giáo (“cảnh” hàm ý là sáng sủa).
Năm Hội xương thứ 5 (845), triều đình cấm
tuyệt Phật giáo, Cảnh giáo cũng bị lây và
tuyệt tích ở vùng trung nguyên. Đến đời

Nguyên, Thiên chúa giáo và phái Niếp tư
thác lí lại truyền vào, cả hai thông thường
gọi là Dã lí khả ôn giáo, hoặc Thập tự giáo,
nhưng không lưu truyền rộng, khi nhà
Nguyên mất thì cũng đều dứt theo. Đến đời
Minh, Da tô hội lại một lần nữa truyền vào.
Đến đời Thanh, vào khoảng cuộc chiến
tranh nha phiến, các tông phái Tân giáo
cũng lục tục truyền vào. Giáo sĩ truyền giáo
của các tông phái đi sâu vào nội địa Trung
quốc để mở rộng phạm vi truyền đạo, thành
lập giáo hội, đồng thời, họ mở trường học
các cấp, trường dạy người mù, câm, mở các
viện dưỡng lão, viện cô nhi, cũng tổ chức
việc dịch kinh sách, nghiên cứu Hán học,
rồi dịch Tứ thư Ngũ kinh ra tiếng Anh;
khoa học phương Tây cũng theo chân các
giáo sĩ truyền giáo mà du nhập Trung quốc,
tóm lại, đối với cuộc giao lưu văn hóa và
nghệ thuật, Cơ đốc giáo đã có nhiều ảnh
hưởng sâu xa.
CƠ GIÁO
Chỉ cho căn cơ của chúng sinh và giáo
pháp của Phật. Nghĩa là căn cơ chúng sinh
sai biệt, đức Phật theo đó mà nói các giáo
pháp sâu, cạn khác nhau. Lăng già a bạt đa
la bảo kinh chú giải quyển 4 phần trên (Đại
39, 406 hạ), nói: “Nếu có duyên mà không
nói thì chẳng lập được giáo pháp; nếu chẳng
lập giáo, thì cơ Đại thừa, Tiểu thừa không
có phần tu chứng. Như vậy thì ai là người
độ, ai là người được độ mà kiến lập cơ giáo?”
[X. Pháp hoa văn cú Q.1 phần trên; Hoa
nghiêm huyền đàm Q.4; An lạc tập
Q.thượng].
CƠ GIÁO TƯƠNG ỨNG
Chỉ giáo pháp của đức Phật và căn cơ
của chúng sinh ứng hợp nhau. Cũng gọi là

Cơ pháp tương ứng, Thời giáo tương ứng.
Tại Trung quốc và Nhật bản, với sự phổ
biến của tư tưởng mạt pháp, thuyết Cơ giáo
tương ứng lại càng thêm hưng thịnh.
CƠ KIẾN
Nghĩa là theo cơ mà cảm thấy. Vì căn
cơ của chúng sinh khác nhau, nên cõi nước
CƠ GIÁO

C
1097
và thân Phật mà chúng sinh thấy cũng bất
đồng, đó đều do cơ mà cảm thấy. Tông kính
lục quyển 21 (Đại 48, 532 thượng), nói: “Cõi
Tha thụ dụng và cõi Biến hóa chứng ngay
trước mắt, tên cũng tương tự như nhau,
nhưng theo căn cơ mà thấy khác”.
CƠ NĂNG (1618 - ?)
Vị tăng tông Lâm tế cuối đời Minh.
Người Hoàng cương, Hồ bắc, họ Khang, tự
Thiên tắc, hiệu Tịnh thiện. Sư xuống tóc
tại chùa An quốc lúc còn nhỏ, sau khi thụ
giới ở Phủ nham, sư đi tham vấn khắp miền
Nam chiết. Yết kiến ngài Vạn như Thông
vi chùa Long trì, và dưới tòa ngài Sơn ông
Đạo mân tại chùa Vạn thọ núi Đạo tràng
mà lãnh hội giáo chỉ sâu kín. Sau sư về
Nghĩa thủy, dựng am trên núi Ngữ kì ở hơn
ba mươi năm. Lại nghe tin ngài Sơn đạc
Chân tại giảng pháp ở chùa Năng nhân
trên núi Hoa quế (Hồ bắc), sư đến yết kiến
và nối pháp ngài Sơn đạc. Sư tịch năm nào
không rõ, chỉ biết năm Khang hi 16 (1677),
sư được sáu mươi tuổi. Có Thiên tắc Năng
thiền sư ngữ lục một quyển lưu hành ở đời.
CƠ NGHI
Nghĩa là chúng sinh đều có thiện căn,
cho nên muốn hóa độ thì tùy trình độ mà
đặt ra giáo pháp thích nghi. Pháp hoa huyền
nghĩa quyển 1 phần dưới (Đại 33, 691
thượng), nói: “Giáo vốn ứng cơ, vì cơ nghi
bất đồng, cho nên mỗi bộ đều nói khác
nhau”.
CƠ NGỮ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ câu
nói khế hợp với cơ pháp thần diệu. Vì nói

pháp phải có hai điều kiện: hợp lí, hợp cơ;
văn và nghĩa đều sáng tỏ, gọi là lí, quên lời
nói mà chỉ khế hợp, gọi là cơ. Sơn am tạp
lục quyển thượng (Vạn tục 148, 168 hạ),
nói: “Đến Kính sơn ra mắt ngài Vô chuẩn,
cơ ngữ hợp nhau, cho vào nhà, muốn trao
cho chức Tạng chủ”.
CƠ NHƯ (1632 - ?)
Vị tăng tông Lâm tế cuối đời Minh.
Người Thượng hải, họ Phan, hiệu Cổ lâm.
Có chí xuất gia từ nhỏ. Mười sáu tuổi cha
mất, bèn theo Duy nhất xuống tóc. Chưa
bao lâu sư tham yết các ngài Nhị ẩn Hành
mật, Tính không Hành trăn. Sau sư tham
lễ ngài Trúc am Chân diễn ở Ngẫu am và
được nối pháp. Năm Khang hi thứ 9 (1670),
sư trụ trì Liên hoa thiền viện tại trấn Kim
thự, Tô châu. Có Liên hoa Cổ lâm thiền sư
ngữ lục 4 quyển truyền ở đời. Năm tịch và
tuổi thọ đều không rõ, chỉ biết năm Khang
hi 19, sư được bốn mươi chín tuổi. [X. Ngũ
đăng toàn thư Q.102].
CƠ PHÁP
Căn cơ của chúng sinh và giáo pháp
của Phật nói chung lại. Pháp là năng bị,
năng hóa, sở tín, nghĩa là pháp khế hợp
với cơ, hóa độ cơ và được cơ tin nhận. Cơ
là sở bị, sở hóa, năng tín, nghĩa là cơ được
khế hợp với pháp, được pháp hóa độ và
hay tin nhận pháp. Cả hai đối nhau mà
không lìa nhau.
CƠ PHÁP NHẤT THỂ
Tiếng dùng của Chân tông và phái Tây
sơn thuộc tông Tịnh độ Nhật bản. Đây là
căn cứ theo “Lục tự thích” trong Quán
kinh sớ Huyền nghĩa phần của ngài Thiện
đạo. Cơ là chúng sinh hoặc lòng tin của
chúng sinh đối với Phật; Pháp là Phật A

di đà, hoặc sức cứu độ chúng sinh của Phật CƠ PHÁP NHẤT THỂ

C
1098
A di đà. Ý nói cơ của chúng sinh và giáo
pháp của Phật Di đà là một thể không
hai.
Phái Tây sơn cho rằng, lòng từ bi cứu
giúp chúng sinh của Phật A di đà là nhân
để chúng sinh được vãng sinh thế giới Cực
lạc. Lòng từ bi của Phật A di đà thường tác
động mà không lìa chúng sinh, cho nên,
khi tâm của chúng sinh xưng niệm “Na mô
A di đà Phật” và lòng từ bi của đức Phật A
di đà trở thành một thể, thì mới thành tựu
được thể hành của sáu chữ danh hiệu “Na
mô A di đà Phật”, sự quan hệ này gọi là cơ
pháp nhất thể.
Chân tông chủ trương, lòng từ bi của
Phật muốn cứu độ chúng sinh, được thể
hiện qua danh hiệu “Na mô A di đà Phật”,
chúng sinh đối với danh hiệu của Ngài đã
thành tựu lòng tin; nhờ đó, lòng tin và sức
Phật trong danh hiệu trở thành một thể,
cho nên gọi là Cơ pháp nhất thể. Lại đương
khi danh hiệu của Phật chuyển thành lòng
tin của chúng sinh, thì cái tâm phàm phu
của chúng sinh và tâm Phật thành là một
thể, tình huống đặc biệt này được gọi là
Phật phàm nhất thể. [X. An tâm quyết định
sao Q.đầu; Nguyện nguyện sao; Hán quang
loại tụ Q.1; Quán kinh định thiện nghĩa bí
sao Q.4].
CƠ PHONG
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng
gọi là Thiền cơ. Cơ, chỉ tác dụng tâm do
sự tiếp nhận giáo pháp khơi dậy mà hoạt
động, hoặc là cái cơ nghi khế hợp với
chân lí. Phong, chỉ trạng thái bén nhạy

lanh lẹ của then máy Thiền. Ý nói khi
thầy tiếp dẫn học trò, hoặc Thiền tăng
đối cơ với người khác, ý thường ẩn kín,
không một dấu ấn nào có thể được tìm
thấy, ngay cả những lời nói có tính luận
lí cũng không thể biểu hiện cái cảnh giới
của chính họ hoặc để khảo nghiệm đối
phương.
Lâm gian lục quyển hạ (Vạn tục 148,
317 hạ), nói: “Vân am rất khen ngợi nói
rằng cơ phong của người ấy không kém gì
Anh thiệu vũ”. Lại khi hình dung cơ phong
sắc bén lanh lẹ, khiến người phải kính sợ
mà xa lánh, thì gọi là Cơ phong tiễu tuấn
(cơ phong cao chót vót và lởm
chởm). Thạch khê Tâm nguyệt thiền sư ngữ
lục quyển thượng (Vạn tục 123, 22 hạ), nói:
“Nếu quê mùa mà kiến giải sâu xa, cơ phong
tiễu tuấn, thì đó chính là thuốc dở mà thầy
giỏi”.
CƠ QUAN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Là cơ pháp
mà thầy thuận theo căn cơ của trò đặt ra
để giúp học trò khai ngộ. Cũng tức là công
án, thoại đầu, hoặc là bổng hát (đánh, hét).
Cũng tức là thầy thường dùng tắc công án
xưa, một tiếng hét, một cái đánh để tiếp
hóa học trò, gọi là Cơ quan. Bích nham
lục tắc 42 (Đại 48, 179 hạ), nói: “Đập hòn
tuyết, đập hòn tuyết, cơ quan Bàng lão
chẳng nắm được, cõi trời cõi người không
tự biết, trong mắt trong tai đều không dính,
Bồ đề đạt ma khó biện biệt”. [X. Thung
dung lục tắc 49].
CƠ QUAN MỘC NHÂN
Thí dụ sự hư giả của năm uẩn. Mộc
nhân, nghĩa là người gỗ. Thân tâm của
người ta do sự hòa hợp giả tạm của năm

uẩn mà hình thành, không có tự tính, giống
như người gỗ, vì thế dùng Cơ quan mộc
nhân để thí du. Luận Đại trí độ quyển 6
(Đại 25,103 thượng), nói: “Đều không có
tác giả, việc ấy là ảo mà! Là cơ quan người
gỗ, là việc trong chiêm bao”. [X. Vĩnh gia
chứng đạo ca].
CƠ PHONG

C
1099
CƠ THÁN TÀ NGHĨA
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Là
một trong hai mươi tà nghĩa mà Tịnh độ
chân tông Nhật bản gọi là “Cựu nhị thập
tà nghĩa”. Tịnh độ chân tông gọi pháp nghĩa
phản bội sự truyền thừa của tổ sư là tà nghĩa,
hoặc là dị an tâm. Khoảng năm Vĩnh thái
(Nhật bản) thứ 7 (1778), các học giả phái
chùa Bản nguyện thuộc Chân tông, nêu
lên hai mươi thứ tà nghĩa dị đoan trong nội
bộ tông phái mình, tức là hai mươi tà nghĩa
cũ. Sau ngài Nam khê lại góp nhặt hai mươi
tà nghĩa mới nữa mà thành bốn mươi. Đại
khái những tà nghĩa ấy bảo rằng, lũ chúng
ta là phàm phu bỉ lậu, tội ác sâu nặng, lí
đáng phải tự xét; nhưng đây thực là chính
cơ của bản nguyện, nhờ đó mà chắc chắn
sẽ được vãng sinh. Tuy nhờ vào thệ nguyện
rộng lớn của Phật Di đà, nhưng cũng như
hình vẽ trên mặt nước, chẳng thể còn mãi,
nên chẳng cần ỷ lại vào Phật Di đà, mà chỉ
cần tự than thương cho cái căn cơ bỉ lậu
của mình là được. Chủ trương này với Duy
tín cơ (cơ chỉ cần niềm tin) trong hai mươi
tà nghĩa mới, về phương diện tâm tướng,
rất là giống nhau.
CƠ TIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Còn gọi là
Cơ tiền. Nguyên chỉ điềm báo trước về cơ
sự. Trong Thiền lâm, Cơ tiên được dùng để
hình dung cái trạng thái trước khi một ý niệm
chưa động, một lời nói chưa phát. Ý nói trước
khi tình thức phân biệt của người ta vẫn
chưa khởi động. Dụng ngữ đồng loại là
“Trước khi trời đất chưa mở”. Như tịnh hòa

thượng ngữ lục quyển hạ (Đại 48, 131
thượng), nói: “Nắm chặt một cục phấn trời
đất, người lớn bị kẻ nhỏ lừa; nếu Cơ tiên có
đủ mắt cơ tiên, ra tay trước thì đâu đến nỗi!”.
CƠ TÍNH
Chỉ tính chất căn cơ của chúng sinh.
Khi đức Phật nói pháp, thường tùy căn
tính bất đồng của chúng sinh mà nói giáo
pháp. Kim quang minh tối thắng vương
kinh sớ quyển 1 (Đại39,138 hạ), nói:
“Khi Phật nói pháp, do tâm bình đẳng
quan sát, xem cơ tính của chúng sinh,
nói những điều chúng muốn nghe, khiến
ai cũng thấy Phật chỉ nói cho một mình
mình”. [X. kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.1].
CƠ TỌA
Là một cách ngồi. Khoanh chân trái lại,
đầu gối bên phải dựng lên và hơi ngả ra,
gót chân phải đạp lên trên lòng bàn chân
trái. Do đó, khoảng giữa hai chân trông dống
như cái thúng, cho
nên gọi là Cơ tọa
(cơ: cái thúng).
Trong Mật giáo, khi
hành giả tu các
phép Trừ tai, Kính
ái thì dùng cách
ngồi này. Đây là
cách ngồi của bồ tát Kim cương tỏa và bồ
tát Như ý luân Quan thế âm trên Thai tạng
giới mạn đồ la. [X. Bí tạp kí; Bí tạng kí tư
bản sao Q.2]
CƠ ỨNG
Cơ là căn cơ của chúng sinh; Ứng là
ứng cơ hóa đạo của Như Lai. Vì chúng
sinh đều có căn lành, cho nên Phật tùy cơ
mà ứng hóa. Pháp hoa văn cú quyển 1

phần trên (Đại 34, 3 hạ), nói: “Tin thì bàn
về cơ, mà thấy thì là ứng”. [X.Tông kinh
lục Q.3].
Cơ Tọa
CƠ ỨNG

C
1100
CƠ YẾU
Cơ là then máy; Yếu là mấu chốt. Cũng
gọi là Yếu cơ. Tục cao tăng truyện quyển 4
(Đại 50, 457 thượng), nói: “Đạt đến chỗ
tinh vi của không, có là thấu suốt được cái
then chốt của sinh, diệt”. Hoành trí thiền
sư quảng lục quyển 8 (Đại 48, 98 thượng),
nói: “Chỗ then chốt của Phật tổ, là không
cần tiếp xúc với sự vật mà vẫn biết, vẫn soi
sáng”.
CÙ BA
.....
Phạm: Gopa.
I. Cù ba. Tên vị A la hán ra đời tại Ấn
độ khoảng một trăm năm sau đức Phật nhập
diệt, gọi là Cù ba A la hán (Phạm:
Gopàrhat). Là tác giả của Thánh giáo yếu
thực luận, đề xướng thuyết Hữu ngã nhân,
cùng với Thức thân túc luận của A la hán
Đề bà thiết ma (chủ trương Vô ngã nhân)
đã dấy lên cuộc tranh luận lớn. Nhưng
Thánh giáo yếu thực luận nay đã thất
truyền. [X. Đại đường tây vực kí Q.5 mục
Tất sách ca quốc].
II. Cù ba. Tên vị luận sư ra đời tại Ấn
độ khoảng chín trăm năm sau Phật nhập
diệt. Là em của ngài Thế thân, sư có viết
Duy thức nhị thập luận thích, nhưng nay
không còn. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối; Thành duy thức
luận thuật kí Q.1 phần đầu].
III. Cù ba. Còn gọi là Cù bà. Cứ theo
kinh Thập nhị du chép, thì Cù ba là con
gái của trưởng giả Thủy quang thuộc họ Xá
di tại Ấn độ đời xưa, là đệ nhất phu nhân

của Thái tử Tất đạt đa. (xt. Cù Di).
CÙ BA LA LONG VƯƠNG
Cù bà la, Phạm, Pàli: Gopàla. Dịch ý
là chăn bò, che chở đất nước. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 2 chép, thì vua rồng
Cù ba la ở trong hang rồng tại nước Na yết
la hạt thuộc bắc Ấn độ. Tiền thân của rồng
này chuyên việc chăn bò để lấy sữa cho
nhà vua, vì dâng vua không đúng phép bị
vua khiển trách nên ôm lòng oán giận và
thề nguyền kiếp sau sẽ làm rồng dữ để phá
nước hại vua, rồi tự đập đầu vào vách đá
mà chết. Sau, Cù ba la sinh làm Đại long
vương, ở trong hang núi. Đức Như lai vì
thương nước ấy sắp bị rồng làm hại, bèn
dùng sức thần thông từ miền trung Ấn độ
đến cảm hóa con rồng này. Rồng thấy đức
Như lai liền bỏ tâm độc ác và thụ giới không
sát sinh, nguyện mãi mãi hộ trì chính pháp.
Trước khi Như lai nhập diệt, để lại hình
ảnh trên vách đá trong hang, dặn rồng khi
nào tâm độc ác dấy lên thì nhìn vào hình
bóng ấy, ác tâm sẽ diệt, và sai năm vị La
hán thường nhận sự cúng dường của Long
vương. Nơi Long vương ở gọi là hang rồng
Cù ba la và những hang đá nhỏ gần đấy
đều là nơi các đệ tử Phật nhập định. [X.
kinh Quán Phật tam muội hải Q.6; kinh
Phật bản hạnh Q.1; Cao tăng pháp hiển
truyện; Lịch đại tam bảo kỉ Q.7].
CÙ CHIẾT LA QUỐC
...
Cù chiết la, Phạm:Gurjara. Một Vương
quốc xưa tại miền tây Ấn độ. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 11 chép, thì đô
thành nước này là Tì la ma la, thổ nghi,
phong tục giống với nước Tô thích tha, dân
cư đông đúc, gia sản phong phú, phần đông

thờ ngoại đạo, ít người tin Phật pháp. Có
một ngôi già lam, với hơn trăm vị tăng, đều
học tập giáo pháp Thuyết nhất thiết hữu
bộ Tiểu thừa, có vài chục đền thờ trời, dị
đạo ở lẫn lộn. Nhà vua thuộc dòng Sát đế
lợi, trí dũng cao xa, thâm tín Phật pháp. Vị
trí nước này ở vào khoảng phía bắc Kutch
CƠ YẾU

C
1101
thiên, Phong thiên, Địa thiên, La sát thiên
và Y xá na thiên v.v. . . của Kim cương bộ
thuộc viện Ngoài trong mạn đồ la Thai tạng
giới là tòa Cù du, hình tròn, mặt bằng phẳng,
trong vẽ hoa văn, hoặc viền chung quanh
có tua rủ xuống. Về mặt điêu khắc, thì thông
thường là tòa ngồi hình phú bát (bát úp),
chung quanh cũng trang sức bằng các tua
rủ xuống với những màu sắc sặc sỡ.
CÙ ĐÀ NI CHÂU
Cù đà ni, Phạm:Godànìya. Cũng gọi là
Cù da ni châu, Cù đà ni da châu, Cù dạ ni
châu, Cù già ni châu. Dịch ý là Ngưu hóa
châu, Ngưu thí châu. Là một trong bốn châu
ở quanh núi Tu di. Vì châu này nằm về
phía tây núi Tu di và dùng bò làm tiền tệ để
giao dịch cho nên còn gọi là Tây ngưu hóa
châu (Phạm: Apara-godànìya, dịch âm là
A bát lị cù đà ni), hoặc gọi là Tây Cù da ni,
Tây châu. Nguyên do của cái tên Ngưu hóa,
cứ theo kinh Khởi thế quyển 1 chép, thì vì
ở dưới cây Trấn đầu ca tại châu này có một
con bò bằng đá; Huyền ứng âm nghĩa quyển
12 nói, phần đông người châu này dùng
bò để trao đổi, đồng thời, cũng chấp nhận
cả thuyết bò bằng đá, lại cứ theo Trường a
hàm quyển 18 kinh Thế kí chép, thì châu
này hình bán nguyệt, rộng tám nghìn do
tuần, khuôn mặt của dân cư cũng như hình
bán nguyệt, thân cao độ 3,5 khuỷu tay, thọ
hai trăm tuổi, thường dùng bò, dê, ngọc ma
ni làm vật trao đổi. Luận Câu xá quyển 11
thì nói, châu này hình thể giống như trăng
tròn, mặt người cũng vậy, thân cao mười
sáu khuỷu tay, sống năm trăm năm. Tóm

lại, châu Cù đà ni đại khái là một loại cõi
nước do thế giới quan của người Ấn độ xưa
căn cứ theo thuyết “Núi Tu di” mà đặt ra,
nội dung của nó tuy do người Ấn độ giả
tưởng, nhưng vấn đề các dân tộc châu Á
ngày xưa dùng bò làm vật giao dịch, hoặc
và mạn tây nam tiểu bang Rajputana hiện
nay. [X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.4; A. Cunningham: The Ancient Geography
of India].
CÙ DI
.....
Phạm,Pàli: Gopì, Gopikà,hoặcGopà,
dịch âm là Cù ti, Cầu di, Cù ba, Cù tì da,
Kiều tỉ ca. Dịch ý là Ngưu hộ, Mật hạnh,
Minh nữ, Thủ hộ địa, Phú chướng. Là vợ
của Thái tử Tất đạt. Về sự xuất thân của bà,
các kinh nói khác nhau. Theo kinh Tu
hành bản khởi quyển thượng chép, thì Cầu
di là con gái vua Thiện giác; dung nhan
xinh đẹp, rực rỡ, thiên hạ ít ai sánh kịp.
Còn cứ theo kinh Thập nhị du, thì Cù di là
con gái của trưởng giả Thủy quang thuộc
họ Xá di, sinh vào lúc mặt trời sắp lặn, ánh
sáng còn rớt lại rọi vào trong nhà sáng rực,
cha mẹ mới đặt tên là Minh nữ.
Về vợ của thái tử Tất đạt thì từ xưa cũng
có nhiều thuyết. Luận Đại trí độ quyển 17,
dẫn kinh La hầu la mẫu bản sinh, nói rằng,
vợ của Thái tử là Cù tì da, Da du đà la, và
bảo Da du đà la là mẹ ruột của La hầu la.
Hữu bộ tì nại da Phá tăng sự quyển 3 nêu
tên ba phu nhân là: Lộc vương, Kiều tỉ ca,
Da du đà la và cho Da du đà la là vị phu
nhân đầu tiên, nhưng trong kinh Thập nhị
du thì lại đặt Cù di vào hàng đệ nhất phu
nhân của Thái tử. [X. kinh Thái tử thụy
ứng bản khởi Q.thượng; kinh Phật bản

hạnh tập Q.13; kinh Chúng hứa ma ha đế
Q.4; kinh Lục độ tập Q.5; Hữu bộ tì nại da
Q.18; luận Đại trí độ Q.33, Q.35].
CÙ DU TỌA
...
Tòa ngồi trải đệm lông. Cũng gọi là
Chiên cù tọa. Là tòa ngồi đặc biệt của chư
tôn thuộc bộ Thiên. Trong các tranh vẽ,
thì tòa ngồi của chư tôn Hỏa thiên, Thủy
CÙ ĐÀ NI CHÂU

C
1102
trên tiền tệ có khắc hình con bò, là một
vấn đề sử thực có thể khảo cứu; hoặc là
các nước Ấn độ đã thần hóa các nước
phương Tây mà sản sinh ra thuyết này? [X.
kinh Đại lâu thán Q.1; luận Du già sư địa
Q.2; Đại đường tây vực kí Q.1; Tuệ uyển
âm nghĩa Q.1]. (xt. Tứ Châu).
CÙ ĐÀM
Cù đàm, Phạm: Gautama hoặc
Gotama, Pàli: Gotama. Là một họ trong
các dòng Sát đế lợi tại Ấn độ, con cháu
người tiên Cù đàm, tức là họ gốc của đức
Thích tôn. Cũng gọi là Cầu đàm, Kiều
đáp ma, Cù đáp ma, Câu đàm, Cụ đàm.
Dịch ý là đất tốt nhất, đất bùn, giống đất,
bò ám, giống phẩn bò, diệt ác, giống mặt
trời, giống mía, A nghĩ la sa (Phạm:
Aígirasa).
Về nguồn gốc của dòng họ Cù đàm, cứ
theo kinh Thập nhị du chép, thì ở một kiếp
lâu xa trong quá khứ, có một vị Bồ tát làm
vua, cha mẹ mất sớm, bèn nhường ngôi
cho em rồi theo học đạo với một người Bà
la môn, ở trong vườn mía, người đời gọi
thầy của Bồ tát là “Đại Cù đàm”, gọi Bồ tát
là “Tiểu Cù đàm”. Thời ấy có năm trăm tên
cướp lấy của nhà quan, trên đường tẩu thoát,
chạy qua vườn mía, đánh rơi những đồ lấy
được trong vườn, người đuổi bắt theo dấu
tìm đến nơi, thấy thế bèn cho Bồ tát là tên
cướp, rồi dùng tên bắn Bồ tát, máu chảy
lênh láng mặt đất. Đại Cù đàm dùng thiên
nhãn thấy suốt, thương xót khóc lóc, vạt
lấy máu còn đọng trên mặt đất, trộn với
bùn đựng vào hai chiếc bát nhỏ, đặt ở hai

bên trong vườn mà chú nguyện rằng: nếu
Cù đàm có lòng thành thì thiên thần sẽ
biến máu thành người. Mười tháng sau, chiếc
bát bên trái hóa thành con trai, chiếc bên
phải hóa thành con gái và từ đó lấy họ là
Cù đàm.
Lại Đại nhật kinh sớ quyển thứ 16 chép,
người tiên Cù đàm làm dâm giữa hư không,
có giọt nước nhơ bẩn rơi xuống mặt đất,
mọc thành hai cây mía, sau đó nhờ ánh
quang hợp của mặt trời mà sinh ra hai người
con, một người trong đó làm vua họ Thích.
Cho nên, tương truyền người tiên Cù đàm
là thủy tổ của họ Thích ca, và dòng họ
Thích cũng nhân thế mà được gọi là giống
Cam giá (cây mía).
Ngoài ra, Câu xá luận kí quyển 27, Trung
quán luận sớ quyển 10 phần cuối và kinh
Chúng hứa ma la đế quyển 2 đều có ghi
chép sự tích này. Về nghĩa của tiếng Cù
đàm, thì Pháp hoa văn cú quyển 1 phần
dưới (Đại 34, 15 trung), nói: “Cù đàm, Hán
dịch là thuần túy, hiền lành, cũng gọi là xá
di; Xá di nghĩa là giống họ cao sang”. Cứ
theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển thượng nói,
“Cù” nghĩa là đất, “Đáp ma” nghĩa là hơn
hết; nghĩa là trong loài người trên mặt đất,
giòng họ này là hơn hết. Còn theo Tuệ
lâm âm nghĩa quyển 25 nói, thì giòng vua
này vì dân mà trừ họa, cho nên cũng gọi là
diệt ác.
Vì Gotama vốn là họ của người tiên Cù
đàm tại Ấn độ thời thái cổ, cho nên con
cháu của ông được gọi là Gautama. Trong
đây, go (cù) nghĩa là “bò”, hoặc ku (cù) nghĩa
là “đất đai”, tama nghĩa là “trên hết” , cho
nên dịch là “đất hơn hết”, hoặc dịch là “đất
bùn”, “giống đất”. Lại Tamas nghĩa là “tối

đen”, cho nên có các từ dịch là “bò tối”
“phẩn bò”. Vì Gotama trong tiếng Phạm,
bao hàm các nghĩa như trên, cho nên tại
Ấn độ ngày xưa đã diễn sinh ra nhiều loại
thần thoại. Ngoài ra, cũng có thuyết bảo
gotama là chỉ cho con bò to lớn nhất, nên
được dùng làm tiếng tôn xưng người. Tóm
lại, đây cũng là sự giải thích bắt nguồn từ
phong tục Ấn độ từ ngàn xưa đã quí trọng
con bò coi là vật thiêng liêng. [X. kinh Phật
bản hạnh tập Q.5; Thích ca phổ Q.1; Hi
CÙ ĐÀM

C
1103
lân âm nghĩa Q.6; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.1].
CÙ ĐÀM DI
Phạm: Gautamì, Pàli: Gotamì. Cũng
gọi là Kiều đàm di, Cù đáp di, Kiều đáp
di, hoặc nói là Cù di, Cầu di. Là một họ
thuộc giòng Sát đế lợi tại Ấn độ, tức tiếng
để gọi người đàn bà Cù đàm (Phạm:
Gautama), là tiếng gọi chung những người
đàn bà thuộc giòng Thích ca. Trong các
kinh, bà dì của Phật là Ma ha ba xà ba đề
(Phạm:Mahàprajàpatì) được đặc biệt
tôn xưng là Cù đàm di. [X. kinh Thập
nhị du; Pháp hoa kinh huyền tán Q.9
phần đầu; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25]. (xt.
Cù Đàm).
CÙ ĐÀM PHÁP TRÍ
Phạm: Gautama Dharmajĩàna. Cũng
gọi là Đạt ma xà na, Đạt ma bát nhã, Pháp
trí. Là vị cư sĩ dịch kinh vào đời Tùy, người
ở thành Ba la nại thuộc trung Ấn độ, tinh
thông tiếng Phạm. Cha tên là Bát nhã lưu
chi, cả hai cha con đều theo việc truyền
dịch kinh. Cuối đời Bắc Tề, ông nhận chức
Chiêu huyền đô thống. Nhà Tề mất, Phật
pháp cũng bị hủy diệt, ông được chuyển
sang giữ chức Quận thú Dương xuyên. Sau
lại được vua triệu hồi để dịch kinh. Năm
Khai hoàng thứ 2 (582) đời Văn đế nhà
Tùy, ông dịch kinh Nghiệp báo sai biệt 1
quyển tại chùa Đại hưng thiện. Về các sự
tích khác và năm sinh năm mất đều không
rõ. [X. Tục cao tăng truyện Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.12; Khai nguyên thích giáo
lục Q.7].

CÙ ĐÀM TIÊN
Cù đàm, Phạm: Gautama hoặc
Gotama, Pàli: Gotama. Người tiên ở thời
đại thái cổ tại Ấn độ. Còn gọi là Cù đàm
đại tiên, Kiều đáp ma tiên. Một trong bảy
đại tiên, một trong mười Bát la xà bát để.
Người tiên này giỏi chú thuật, từng viết luận
Nhật minh. Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển
16 chép, thì tiên Cù đàm hành dâm giữa
hư không, hai giọt nước bẩn rơi xuống mặt
đất, từ đó mọc lên cây mía, nhờ ánh quang
hợp của mặt trời sinh ra hai con, một người
trong đó làm vua họ Thích ca, và dòng
giống Thích ca nhân đó cũng được gọi là
giống mía.
Về sự tích của vị tiên này, kinh Đại ban
niết bàn (bản Bắc) quyển 39, kinh Bồ tát
bản duyên quyển trung chép, tiên Cù đàm
hiện đại thần thông biến làm thân Đế thích
trong mười hai năm, rồi biến thân Đế thích
thành hình con dê với một nghìn nữ căn
trên mình. Truyện tích này rất giống với
truyền thuyết trong thần thoại Bà la môn
nói rằng, vợ Cù đàm tư thông với trời Đế
thích, Cù đàm nổi giận, đuổi vợ vào rừng,
đồng thời thêm một
nghìn nữ căn trên
thân Đế thích.
Trong Mật giáo,
tiên Cù đàm là một
trong năm vị tiên họ
hàng của Hỏa thiên,
được đặt ở phương
nam trong viện Kim
cương bộ ngoài của
Thai tạng giới, ở sau
tiên A chi la (Phạm:
Aígiras). Chủng tử

là (yaư), hình
tượng màu đỏ, tay trái cầm cái bình, tay
phải dơ thẳng, ngón tay cái đặt vào đốt giữa
của ngón vô danh; đặt ở trước ngực. [X.
kinh Đại khổng tước chú vương Q.hạ;
Thích ca phổ Q.1; Thai tạng giới thất tập
Q.hạ]
Tiên Cù đàm
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CÙ ĐÀM TIÊN

C
1104
CÙ MA DI
........
Phạm,Pàli: gomaya. Còn gọi là Cự
ma. Chỉ phân bò. Từ ngàn xưa, người Ấn
độ coi con bò là vật tượng trưng cho Thần
thánh, và cho phân bò là sạch sẽ nhất, nên
thường trát phân bò lên đàn tế cho sạch
đàn. Phong tục này sau được Mật giáo thu
dụng, khi đắp đàn tu pháp, hứng lấy Cù
ma di và Cù mô đát la (Phạm: gomùtra,
nước đái bò) chưa rơi xuống đất, trộn lẫn
với nhau rồi trát lên đàn. Hoặc bỏ Cù ma
di vào lò hương để làm vật cúng Hộ ma.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 4 chép,
nói theo ý nghĩa nông cạn, thì lấy phân và
nước giải của bò là thuận theo phong tục
của phương ấy cho là sạch sẽ; còn theo ý
nghĩa sâu xa bí mật, thì Cù chỉ cho hành,
vì vào cửa chữ A, là các pháp vô hành; Ma
chỉ cho ngã; Di chỉ cho thừa. Tức là các
pháp vô hành, là vì hết thảy pháp ngã đều
không thể được, nếu đã không có ngã thì
chẳng có thừa và người thừa, đó tức là Đại
thừa. Nếu người tu hành có thể giữ được
tâm thanh tịnh như thế, thì có thể rốt ráo
thanh tịnh, xa lìa các chướng ngại. Lại theo
kinh Đà la ni tập quyển 9, thì lấy phân bò
sạch đốt lên có thể trừ khử mùi hôi hám.
Kinh Thiên thủ thiên nhãn quan thế âm
bồ tát trị bệnh hợp dược cũng ghi, Cù ma
di có thể chữa các bệnh ngoài da và bệnh
bí tiện. [X. kinh Kim cương thọ mệnh đà la
ni; Kiến lập mạn đồ la hộ ma nghi quĩ; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.36].
CÙ MÔ ĐÁT LA

Phạm:gomùtra. Dịch là nước tiểu bò.
Mật giáo khi làm đàn tu pháp, lấy nước
tiểu bò trộn lẫn với Cù ma di (Phạm:
gomaya, phân bò) rồi bôi lên đàn cho sạch
đàn.
Theo Đại nhật kinh nghĩa thích diễn bí
sao quyển 1 chép, lấy Cù ma di và Cù mô
đát la hòa với nhau để làm sạch đàn giới,
đó là nghĩa nông cạn, nhưng nói theo ý
nghĩa sâu xa bí mật, thì Cù ma di là chỉ các
pháp không làm, vì hết thảy pháp ngã đều
không thể được, nếu không có ngã, thì
không có cái để thừa và người thừa. Đát la
là chỉ nghĩa như như xa lìa bụi nhỏ, cũng
tức là thực tướng của tâm. Do đó, nếu người
tu hành có thể kiến tạo đại bi mạn đồ la
trong tâm như thế, dùng phẩn và giải như
như lìa bụi nhỏ mà làm sạch tâm địa, thì có
thể rốt ráo trong sạch, xa lìa mọi chướng
ngại. [X. Đại nhật kinh sớ Q.4; Phạm ngữ
tạp danh].
CÙ NHỮ TẮC
........
Người Thường thục, Giang tô đời Minh.
Tự Nguyên lập. Hiệu Na la quật học nhân,
còn gọi là Bàn đàm. Nối nghiệp cha làm
quan đến chức chủ sự bộ Hình, ra Tri phủ
Thần châu, lãnh chức Trường lô diêm vận
sứ, sau thăng đến chức Thái bộc thiếu
khanh. Ông thông minh từ thủa nhỏ, đọc
rộng nhớ dai, thông suốt nội ngoại điển.
Ông giao du với các ngài Tử bá, Mật tạng,
Tán mộc. Và nghe phép Thiền với ngài
Quản đông minh ở chùa Trúc đường. Về
sau, Thiền sư Tử bá Chân khả khắc Đại
tạng ở Kính sơn, Nhữ tắc khuyến hóa các
thiện tín cùng chung góp sức vào việc này,
ông lại thề nguyền trước Phật xin gánh vác

Pháp tạng. Năm Vạn lịch 30 (1602), ông
thu tập pháp ngữ của các Thiền sư nhiều
đời thành Chỉ nguyệt lục 30 quyển, lưu hành
ở đời. Năm Khang hi 18 (1679), Niếp tiên
biên soạn Tục chỉ nguyệt lục 20 quyển để
tiếp theo sách của họ Cù. Ông có các tác
phẩm: Thạch kinh đại học chất nghi, Binh
lược toản yếu, Quynh khanh tập v.v... Năm
sinh năm mất của ông đều không rõ. [X.
CÙ MA DI

C
1105
Minh sử Q.216; Minh nhân tiểu truyện Q.4;
Minh sử kỉ sự Q.28].
CÙ SÍ LA ĐIỂU
Cù sí la, Phạm,Pàli: kokila. Tên khoa
học là Cucula indicus. Chim đỗ quyên sắc
đen sinh sản ở Ấn độ. Cũng gọi là Câu sí la
điểu, Cư chỉ la điểu, Cù chỉ la điểu, Câu kì
la điểu, Cưu di la điểu, Cụ sử la điểu. Dịch
ý là chim âu, chim mắt đẹp, chim tiếng tốt,
chim giọng hay. Loài chim này hót rất hay,
nhưng hình ngoài thì xấu xí, tên chim được
đặt theo giọng hót và phần nhiều sống ở
nơi rừng rậm. [X. kinh Đại bảo tích Q.32;
Huyền ứng âm nghĩa Q.12; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.12, Q.67].
CÙ SƯ LA
....... .
Phạm:ghowila, Pàli: Ghosita. Còn gọi
là Cù tư la, Cù sử la, Cụ sử la. Dịch ý là
tiếng hay, giọng dịu dàng. Là trưởng giả ở
nước Kiều thưởng di thuộc trung Ấn độ
đời xưa, một trong ba vị đại thần của vua
Ưu điền. Vì thân ông cao ba thước, nên
đức Thích tôn cũng hiện thân cao ba thước
để hóa độ, khiến ông quay về với chính
pháp. Cù sư la từng dâng khu vườn cúng
đức Thích tôn làm tinh xá, do đó mà ông
được nổi tiếng. Kinh Trung bản khởi quyển
hạ (Đại 4, 157 trung), nói: “Mĩ âm (Cù sư
la) ý muốn thỉnh đức Thế tôn, Phật biết
tâm niệm của ông nên bảo: “Ở đó không
có tinh xá, nguyện của ông không thành.
Mĩ âm hiểu ý và vui mừng bạch Phật:
Con có ngôi nhà riêng, xin cúng làm tinh
xá”.

Cứ theo kinh Hiền ngu quyển 5 chép,
Thì đời quá khứ, Cù sư la là thân chó, có
lần dùng tiếng sủa dẫn vị Phật Bích chi
đến nhà cúng dường, cho nên đời đời được
quả báo tiếng tốt, tiếng hay. [X. kinh Tạp a
hàm Q.40; kinh Pháp cú thí dụ Q.2 phẩm
Đao trượng; Đại đường tây vực kí Q.5;
Huyền ứng âm nghĩa Q.25].
CÙ SƯ LA VIÊN
Phạm: Ghowilàràma, Pà-li:
Ghositàràma.Cũng gọi là Cù sư la viên
tinh xá, Mĩ âm tinh xá. Khu vườn ở nước
Kiều thưởng di thuộc trung Ấn độ thời xưa.
Tức là khu vườn trong đó trưởng giả Cù sư
la dựng tinh xá cúng dường đức Thích tôn.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 5 chép,
thì ở nơi cách đô thành nước Kiều thưỏng
di về phía đông nam không bao xa, có ngôi
già lam cũ, tức là khu vườn cũ của trưởng
giả Cù sư la, trong vườn có một Tốt đổ ba
(tháp), do vua A dục kiến tạo, cao hơn hai
trăm thước, đức Như lai đã từng nói pháp
taị đây mấy năm; ở bên cạnh tháp có di
tích chỗ ngồi và nơi kinh hành của bốn vị
Phật ở quá khứ. Cũng có Tốt đổ ba thờ tóc
và móng tay của Như lai. Về phía đông nam
già lam, có một căn nhà bằng gạch, là nơi
thủa xưa Bồ tát Thế thân viết luận Duy
thức để bác các ngoại đạo và Tiểu thừa. [X.
Hữu bộ tì nại da Q.30; Thiện kiến luật tì bà
sa Q.13; luận Đại trí độ Q.3; Cao tăng pháp
hiển truyện].
CÙ TÌ SƯƠNG NA QUỐC
Cù tì sương na, Phạm: Govisana. Tên
một vương quốc xưa tại trung Ấn độ, ở mạn
đông nam nước Mạt để bổ la. Cứ theo Đại
đường tây vực kí quyển 4 chép, thì nước
này chu vi hơn hai nghìn dặm, đô thành

rộng bốn đến năm dặm; núi cao hiểm trở,
vườn hoa ao hồ xen lẫn. Dân cư đông đúc,
chăm học hỏi ham làm phúc, phong tục
thuần phác, đa số tin theo ngoại đạo, chỉ
cầu vui sướng ở hiện thế. Có hai ngôi già
lam, chúng tăng hơn trăm vị, đều học tập
CÙ TÌ SƯƠNG NA QUỐC

C
1106
giáo pháp Tiểu thừa, có hơn ba mươi đền
thờ trời, các đạo khác nhau ở lẫn lộn.
CÚ
..
I. Cú: câu. Phạm:pada. Dịch âm: Bát
đà, Bạt đà, bát đàm. Là một trong bảy mươi
lăm pháp của tông Câu xá, một trong trăm
pháp của tông Duy thức, được dùng để giải
thích nghĩa lí của sự vật. Luận Câu xá quyển
5 (Đại 29, 29 thượng), nói: “Cú là chương,
giải thích nghĩa lí một cách rốt ráo, như
nói: “Các hành vô thường...”. Từ Phật giáo
Ấn độ, Cú (câu) đã là yếu tố cấu thành
hình thức câu thơ để biểu đạt nghĩa lí của
pháp môn, như kinh Pháp cú (Pàli:
Dhamma-pada) chẳng hạn, là đại biểu của
những câu thơ pháp nghĩa về loại này. Tại
Trung quốc và Nhật bản, Thiền tông dùng
cú pháp hình thành các kệ thơ, văn xuôi
và những câu cảnh sách cũng đều rất phổ
biến.
Câu có dài, ngắn khác nhau, cứ theo
luận Đại tì bà sa quyển 14 chép, thì một bài
tụng nếu lấy tám chữ làm một câu, ba mươi
hai chữ là một tụng (một bài kệ), là bài tụng
trung bình, không dài không ngắn. Các bài
tụng trong kinh điển phần nhiều được viết
theo qui tắc này. Lại từ sáu chữ cho đến hai
mươi sáu chữ đều có thể được gọi là câu,
sáu chữ gọi là câu đầu, hai mươi sáu chữ gọi
là câu sau; dưới sáu chữ gọi là câu ngắn,
trên sáu chữ gọi là câu dài. Lại nữa, hai câu
nối lại với nhau gọi là câu thân, từ ba câu,
bốn câu trở lên nối liền với nhau gọi là
nhiều câu thân.

Kinh bộ và tông Duy thức cho rằng,
câu chỉ là âm vận trầm bổng về âm thanh,
chứ không có tự thể riêng biệt. Tát bà đa
bộ chủ trương, nếu câu chỉ là âm thanh
suông mà không giải thích một nghĩa lí gì
cả thì câu khác với âm thanh vì có thực thể
riêng, thuộc về bất tương ứng hành uẩn.
[X. kinh Đại thừa nhập lăng già Q.3; luận
A tì đạt ma thuận chính lí Q.14, Q.76; luận
Đại trí độ Q.44; luận Thành duy thức Q.2;
Câu xá luận quang kí Q.5; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu]. (xt.
Cú Thân).
II. Cú. Trong Thiền tông, tất cả lời nói,
động tác,, cảnh giới v.v... cũng đều có thể
gọi là Câu, vì thế mới có các từ ngữ: “câu
sống”, “câu chết” để chỉ các lời nói, động
tác, cảnh giới có ý nghĩa hoặc tuyệt không
có một ý nghĩa nào cả. Tương tự cách dùng
này, còn có từ “câu đến ý chẳng đến” để
chỉ câu nói vô nghĩa, vọng chấp các duyên,
tính toán phân biệt, chưa thể khế hợp chân
lí. [X. Ngũ đăng hội nguyên Q.11 chương
Diệp huyện qui tỉnh].
CÚ KÊ
Chỉ câu văn kệ tụng trong Phật giáo.
Ma ha chỉ quán quyển 7 phần dưới (Đại
46, 98 thượng), nói: “Mỗi câu mỗi kệ, tu
đúng như nghe, nhập tâm thành quán”.
Nếu nghe một câu văn một bài kệ hàm chứa
pháp nghĩa sâu xa mà tâm sinh vui mừng,,
thì gọi là Cú kệ tùy hỉ.
CÚ LUÂN
Trong phép tu của Mật giáo, hành giả
đem chân ngôn của bản tôn quán tưởng
từng chữ, xếp thành cái vòng chữ tròn sáng,
gọi là Cú luân. Cứ theo Đại nhật kinh nghĩa
thích quyển 11 chép, thì hành giả tụng trì

chân ngôn, nên theo chữ mà quán tưởng
thành cú luân, tức là quán tưởng tâm của
bản tôn, trên tâm bày xếp chân ngôn thành
cái vòng chữ tròn sáng, quay chuyển liên
tiếp, hiện rõ trước mắt. Lại nữa, khi trì tụng
chân ngôn, quán tưởng chữ chủng tử của
bản tôn như sữa trắng, từ từ rót vào miệng
hành giả, hoặc trên đỉnh đầu, liên tục không
CÚ

C
1107
dứt dần dần lan khắp thân thể. Trong vòng
chữ tròn sáng, ánh sáng nối nhau, như dòng
nước chảy, không lúc nào hết. Cứ như thế
mà trì tụng mãi thì tâm sẽ trụ nơi tĩnh lặng.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.14 phẩm Tự luân].
CÚ NGHĨA
.....
Phạm:padàrtha. Giải thích nghĩa lí
trong câu, hoặc chỉ cho ý nghĩa được giải
rõ trong câu nói, hoặc là quan niệm (câu)
với sự vật (nghĩa) được nội dung quan niệm
hiển bày, gần như khái niệm phạm trù, tức
là cái hình thức căn bản để thành lập hết
thảy sự vật một cách như thực cụ thể. Học
phái Thắng luận trong sáu phái triết học
Ấn độ, đem thực thể, thuộc tính hoặc
nguyên lí của hết thảy vạn hữu chia làm
mười loại, gọi là mười Cú nghĩa. Ngoài ra,
Mật giáo khi giải thích chân ngôn, thì
thường dùng giải thích nghĩa chữ trước,
rồi sau đó mới giải thích nghĩa câu. Đại nhật
kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 621hạ), nói: “Trong
chân ngôn có nghĩa chữ, có nghĩa câu”. (xt.
Thập Cú Nghĩa).
CÚ NGHĨA QUÁN ĐÍNH
Còn gọi Chân ngôn quán đính. Là một
trong năm quán đính do ngài Bất không
lập ra. Cứ theo Kim cương đính nghĩa quyết
nói, thì khi tu phép này, hành giả quán tưởng
chân ngôn của bản tôn và nghĩa lí của chân
ngôn được bày xếp khắp trong toàn bộ thân
tâm. Còn bản tôn được tôn thờ thì theo
các bộ mà khác biệt. Pháp tu này được dùng
cho các hành giả chân ngôn đã học pháp
Quán đính, nhưng chưa được truyền thụ

pháp quán đính.
CÚ NGỮ TAM MUỘI
...........
Trong lời nói, câu văn phát ra diệu ngộ,
thông suốt vô ngại. Tam muội, là dịch âm
từ tiếng Phạmsamàdhi, hàm ý là một lòng
chuyên chú ở một chỗ mà không tán loạn.
Một chỗ ở đây là chỉ cho nghĩa đích thực
trong lời nói, câu văn, nhờ chuyên tâm vào
nghĩa đích thực ấy mà được diệu ngộ. Ngôn
ngữ văn tự tuy chỉ là công cụ để biểu đạt
tình cảm và tư tưởng, nhưng cũng không
thể xem nhẹ chúng được, là bởi vì tự thân
ngôn ngữ văn tự cũng hàm chứa tính chất
biểu hiện chân nghĩa, cho nên, nếu chuyên
tâm nhất ý thì cũng có thể đạt được diệu
ngộ mà dung thông vô ngại.
CÚ SONG CHỈ
Sách, gồm hai quyển. Do vị tăng thuộc
tông Lâm tế Nhật bản là Đông dương Anh
triêu soạn. Còn gọi là Thiền lâm cú tập.
Sách này chia làm hai quyển Càn, Khôn, ở
đầu có Phật kinh, Tổ lục, gồm cả Đạo, Nho,
soạn tập những lời nói và câu đối mà Thiền
tông hay dùng. Quyển Càn dùng những
câu đối một chữ đến năm chữ, quyển Khôn
dùng câu đối sáu chữ đến tám chữ, cả hai
quyển gồm có hơn năm nghìn câu. Khoảng
năm Trinh hưởng Nhật bản (1684 - 1688),
lúc sắp in, soạn giả lại chua thêm điển cứ
của các câu, và tiếp thêm năm trăm câu
nữa. Đáng tiếc là nội dung sách này có
nhiều khuyết điểm về văn trích dẫn, điển
cứ cũng lầm lẫn, duy có điều là dễ đọc, cho
nên trước nay nó đã được lưu hành rộng
rãi ở đời.
CÚ THÂN
.....

Phạm:padakàya. Là một trong hai mươi
bốn pháp Bất tương ứng hành của tông
Duy thức, một trong mười bốn pháp Bất
tương ứng hành của tông Câu xá. Cú (câu),
dùng để giải rõ nghĩa lí của sự vật; Thân, là
nghĩa tập hợp. Nếu tập hợp các câu mà cấu
CÚ THÂN

C
1108
thành một tư tưởng hoàn chỉnh thì gọi là
Cú thân. Như những câu: “Các hành vô
thường, các pháp không ngã, Niết bàn tĩnh
lặng” v.v... là những câu biểu đạt một ý tưởng
hoàn chỉnh, cho nên gọi là Cú thân. Còn
một thuyết nữa cho rằng, chỉ tập hợp hai
câu trở lên cũng gọi là Cú thân. Như chỉ
nói: “Các hành”, “Các pháp”, gọi là câu,
nhưng nếu nói “Các hành vô thường”, “các
pháp không ngã”, thì là tập hợp hai câu, vì
thế gọi là Cú thân. Lại một câu cũng gọi là
Cú thân. Kinh Lăng già quyển 2 (Đại 16,
494 trung), nói: “Cú thân, nghĩa là câu có
nghĩa thân, tự tính quyết định rốt ráo, ấy
gọi là Cú thân”. [X. luận Đại tì bà sa Q.14;
luận Câu xá Q.5; Câu xá luận quang kí Q.5].
(xt. Cú).
CÚ THUYÊN SAI BIÊT
Nghĩa là dùng câu để giải thích ý nghĩa
sai biệt về mặt tự tính. Câu và tên (danh)
đối nhau, tên (Phạm:nàma) trực tiếp giải
rõ tự thể của các pháp, tức mỗi cái tên có
đủ tính chất tự giải thích nó là ý nghĩa gì;
còn câu (Phạm:pada) thì nối tiếp nhiều
“tên” để giải rõ nghĩa lí sai biệt về mặt tự
tính, cho nên luận Thành duy thức quyển
2 (Đại 31, 6 trung) nói: “Tên giải tự tính,
câu giải sai biệt”. (xt. Danh Thuyên Tự Tính).
CỤ CHI QUÁN ĐÍNH
Chỉ người đệ tử trong Mật giáo mà tư
cách đã vững, năng lực đã mạnh, được quả
phúc thí vô tận, đầy đủ mọi duyên chi phần
để nhận pháp quán đính (dùng nước rảy
lên đỉnh đầu). Cũng gọi là Tác nghiệp quán
đính, Sự nghiệp quán đính, Pháp sự quán

đính. Thông cả Thụ minh quán đính và
Truyền pháp quán đính. Đối lại với “Dĩ tâm
quán đính” (quán đính trong tâm tưởng).
Cụ chi quán đính là việc thực sự đem nước
rưới lên đỉnh đầu. Cứ theo Đại nhật kinh
nghĩa thích diễn bí sao quyển 4 chép, thì
khi làm quán đính này đòi hỏi phải đầy đủ
nhiều chi (nhiều điều kiện), như dọn đất,
chọn giờ, định ngày, đắp đàn, vẽ tượng và
kết giới. Lại theo vị tăng người Nhật bản là
Cảo bảo trong Đại nhật kinh sớ diễn áo
sao quyển 10, thì trong bảy ngày, người đệ
tử phải thành tâm lễ Phật sám hối, sắm đủ
hương hoa lễ vật, tức đầy đủ các thứ mà
duyên đàn quán đính cần đến, gọi là Cụ
chi quán đính, cũng tức là Sự nghiệp quán
đính.
Đại nhật kinh sớ quyển 4, nêu ra mười
thứ chi phần trong việc quán đính, gọi là
Cụ chi quán đính thập chi, đó là: chi phần
A xà lê, chi phần dọn đất, chi phần chọn
giờ, chi phần lập đàn, chi phần hộ trì đệ tử,
chi phần vẽ tượng, chi phần tam muội, chi
phần chân ngôn, chi phần cúng dường và
chi phần quán đính. Thông thường ba loại
quán đính: Truyền pháp, Thụ minh, Kết
duyên tuy đều được gọi là Cụ chi quán đính,
nhưng vì chi phần quán đính truyền pháp
là đầy đủ nhất, cho nên cũng có người chỉ
gọi Truyền pháp quán đính là Cụ chi quán
đính. [X. kinh Đại nhật phẩm Cụ duyên
chân ngôn; Đại nhật kinh sớ Q.15]. (xt.
Quán Đính).
CỤ DUYÊN PHÁI
Phạm:Pràsaígika. Nói đủ là Trung quán
Cụ duyên phái. (Phạm: Màdhyamikapràsaígika).
Một chi nhánh của phái Phật
giáo Trung quán tại Ấn độ. Do ngài Phật

hộ (Phạm:Buddhapàlita) sáng lập vào
khoảng năm 470 đến 540 Tây lịch. Tổ của
phái Trung quán là ngài Long thụ dựa theo
kinh Bát nhã mà viết ra luận Trung quán,
tuyên thuyết nghĩa “Duyên sinh tức không”.
Bài tụng Qui kính trong phần Bản tụng
của luận Trung quán nêu ra “tám cái chẳng”
CÚ THUYÊN SAI BIÊT

C
1109
(Bát bất): chẳng sinh (Phạm: anutpàda),
chẳng diệt (Phạm:anirodha), chẳng thường
(Phạm: azàzvata), chẳng đoạn (Phạm:
anuccheda), chẳng một (Phạm:anekàrtha),
chẳng khác (Phạm:anànàrtha), chẳng đến
(Phạm: anàgama), chẳng đi (Phạm:
anirgama), để bác bỏ kiến giải cho các pháp
là có chỗ được mà thuyết minh duyên khởi
tức là pháp tương đối. Cho nên có thể nói
phái Trung quán là tông phái thông đạt
nghĩa các pháp duyên sinh, khiến cái thấy
có, không đều dứt bặt, nhường chỗ cho
chính quán chân không trung đạo hiện tiền.
Trong lịch sử Phật giáo Ấn độ, phái
Trung quán và phái Du già là hai giáo phái
lớn đối lập nhau trong Phật giáo Đại thừa.
Bắt đầu từ ngài Long thụ ở thế kỉ thứ II
Tây lịch, qua các ngài Đề bà, La hầu la bạt
đà la, Thanh mục v.v... đến các luận sư Hộ
pháp, Phật hộ, Thanh biện v.v... ở đầu thế
kỉ thứ VI, nối nhau hoằng truyền ý chỉ
không quán trung đạo. Trong đó, hai ngài
Phật hộ và Thanh biện cùng theo học luận
sư Chúng hộ (Phạm: Saôgharakwita),
nghiên cứu học tập giáo thuyết của ngài
Long thụ, nhưng sự thấy biết của hai vị lại
khác nhau, mỗi vị tự viết luận phê bình
luận thuyết của đối phương, do đó, phái
Trung quán bị chia làm hai: phái Y tự khởi
theo học thuyết của ngài Thanh biện và
phái Cụ duyên theo học thuyết của ngài
Phật hộ.
Ngài Phật hộ là người nước Thản bà la
(Phạm:Taôbara) thuộc miền nam Ấn độ,
sau khi thờ luận sư Chúng hộ làm thầy,

ngài đến ở chùa Đàn đa phất lị (Phạm:
Dantapuri) soạn bộ Căn bản Trung luận
chú, chủ trương thuyết các pháp rốt ráo là
không. Vào thế kỉ thứ VII, có luận sư
Nguyệt xứng (Phạm:Candrakìrti) ra đời,
soạn các bộ Trung luận chú, Lục thập tụng
như lí luận thích, Tứ bách luận chú, Nhập
Trung quán luận v.v... đề xướng thuyết của
phái Cụ duyên, đồng thời, kịch liệt bình
phẩm bộ Trung luận chú thích của ngài
Thanh biện. Tư tưởng học thuyết của ngài
Nguyệt xứng sau đó truyền vào Tây tạng và
được truyền bá rất rộng. Về sau, lại có luận
sư Tịch thiên (Phạm:Zàntideva) viết Bồ
đề hành kinh, Đại thừa tập Bồ tát học luận,
tổ thuật chỉ thú Trung quán.
Bắt đầu từ thế kỉ thứ VII, thứ VIII, hai
phái Trung quán và Du già dần dần có
khuynh hướng dung nhiếp lẫn nhau, rồi
hình thành phái Trung quán du già, do đó
sự đối lập của phái Cụ duyên và phái Y tự
khởi, theo tình hình diễn tiến của mỗi phái,
cũng tự nhiên tan hòa vào giữa ngọn triều
giao lưu của hai phái lớn Trung quán và
Du già. [X. Đại đường tây vực kí Q.10; Nam
hải kí qui nội pháp truyện tự; Đa la na tha
Ấn độ Phật giáo sử; W. Wassiljew: Der
Buddhismus; Th. Stcherbatsky: The Conception
of Buddhist Nirvàịa]. (xt. Trung
Quán Phái, Y Tự Khởi Phái).
CỤ NHÃN
Nghĩa là đối với sự vật có kiến thức đặc
thù, hoặc chỉ người có kiến thức đặc thù.
Cũng gọi là Cụ nhãn tình. Trong Thiền
lâm, người có thể thấy suốt nguyên lí vũ
trụ và thực tướng của hết thảy hiện tượng,
gọi là Cụ nhãn giả (người đủ mắt). Bích
nham lục tắc 68 (Đại 48, 198 thượng), nói:

“Ngưỡng sơn cười khanh khách (có thể nói
vào thời tiết ấy, trên gấm phô hoa; người
thiên hạ chẳng biết rơi chỗ nào. Tại sao? Vì
đất rộng người thưa, gặp nhau rất ít. Giống
như Nham đầu cười, lại chẳng phải Nham
đầu cười; cùng là cười mà tại sao lại chia
thành hai đoạn ? Người thấy suốt (Cụ nhãn
giả) mới có thể thấy được)”. Tiếng cùng loại
còn có “Cụ nhãn nạp tăng”, tức chỉ vị Thiền
tăng tu hành đã viên thục, có thể thấy suốt
đạo lí của sự vật.
CỤ NHÃN

C
1110
CỤ PHƯỢC
Phạm: sakala-bandhana. Nghĩa là còn
đủ Kiến hoặc và Tu hoặc. Phược, tên gọi
khác của phiền não (sự mê hoặc trong lòng)
có thể trói buộc loài hữu tình, khiến phải
rơi vào cảnh khổ sống chết xoay vần, cho
nên gọi là Phược (trói, buộc). Bất luận là
hữu lậu, vô lậu, nếu chưa dứt được một
phần Kiến hoặc hay Tu hoặc thì đều gọi
chung là Cụ phược. Nói về thứ bậc tu hành
thì Cụ phược là chỉ cho Tam hiền, Tứ thiện
căn từ “Kiến đạo” trở về trước, cho đến hết
thảy phàm phu chưa đoạn hoặc. Thông
thường cho Cụ phược là tên gọi khác của
phàm phu, cho nên phàm phu cũng gọi là
Cụ phược phàm phu, Cụ phược phàm
chúng. Nhưng nói một cách nghiêm khắc,
thì trong phàm phu cũng có người chẳng
là Cụ phược, mà trong các bậc thánh lại có
Cụ phược, tức là nếu người dùng đạo hữu
lậu mà đoạn diệt Tu hoặc, thì tuy là phàm
phu mà thực thì không có Cụ phược; trái
lại, bậc Thánh ở sát na Kiến đạo ban đầu,
nếu trước hết chưa thể đoạn diệt Tu hoặc,
thì tuy là bậc Thánh mà cũng còn gọi là
Cụ phược. [X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.hạ; luận Câu xá Q.4, Q.23; Câu xá luận
quang kí Q.24; Ma ha chỉ quán Q.5 phần
trên].
CỤ SINH CÁT TƯỜNG (?-1381).
Phạm:Sahajazrì. Dịch âm là Tát hạt
tạt thất lị. Vị Thiền tăng Ấn độ ở đầu đời
Minh. Được tôn xưng là Ban đích đáp
(Phạm:Paịđita, có nghĩa là học giả, hoặc
là Bản đích đạt). Sư sinh trong một gia đình

giòng Sát đế lợi, nước Ca duy la vệ, trung
Ấn độ, tính vui vẻ điềm tĩnh. Lớn lên, sư
xuất gia ở chùa Tô la tát (Phạm:Surasa?)
tại nước Ca thấp di la. Lúc đầu sư học Ngũ
minh, Tam tạng, đều hiểu biết thấu suốt,
nhưng sau vì nhận ra ngôn luận chẳng phải
là pháp rốt ráo, nên sư vào núi Tuyết tu
định mười hai năm, được tôn giả Ca la thất
lợi (Phạm:Kàlazrì) ấn chứng. Về sau, sư
lập chí đi chiêm bái núi Ngũ đài ở phương
đông là nơi bồ tát Văn thù ứng hiện, liền
vượt sông Ấn độ, qua các nước: Đột quyết,
Khuất chi (Cưu tư), Cao xương, vào khoảng
năm Chí chính (1341-1367) đời Nguyên sư
mới đến Cam túc. Sau đó sư được triều đình
rước về kinh đô, ở chùa Cát tường pháp
vân, được tăng tục, trong triều ngoài nội
đều rất tôn kính. Năm Hồng vũ thứ 2 (1369)
đời Minh, sư đến núi Ngũ đài, ở Thiền lâm
Thọ an. Vào năm Hồng vũ thứ 7, sư xuống
phương Nam đến kinh đô, vua Thái tổ đón
rước ở cửa Phụng thiên, ban hiệu là “Thiện
thế Thiền sư”, đặc biệt ban cho huy chương
để thống lãnh Phật giáo trong nước và dựng
chùa ở Chung sơn để sư ở. Năm Hồng vũ
14 sư thị tịch, không rõ tuổi thọ. Sư có soạn:
Thị chúng pháp ngữ 3 quyển, dịch: Bát chi
giới bản. [X. Kim lăng phạm sát chí Q.1,
Q.37 Tây thiên Ban đích đáp Thiền sư chí
lược; Bổ tục cao tăng truyện Q.1; Tân tục
cao tăng truyện Q.18].
CỤ SỚ
Còn gọi là Cụ thư. Trong số các tác
phẩm năm bộ chín quyển do đại sư Thiện
đạo tông Tịnh độ soạn vào đời Đường, thì
trừ bốn quyển Quán kinh sớ ra, bốn bộ
năm quyển còn lại đều gọi là Cụ sớ. Đó là:
1. Pháp sư tán 2 quyển;

2. Vãng sinh lễ tán 1 quyển,
3. Ban chu tán 1 quyển,
4. Quán niệm pháp môn 1 quyển.
Cụ sớ thực ra phụ thuộc vào Quán kinh
sớ 4 quyển, là một tác phẩm hoàn chỉnh.
Quán kinh sớ nặng về giáo nghĩa, phối với
Cụ sớ nói về phương pháp thực tiễn, thì lại
CỤ PHƯỢC

C
1111
càng hoàn bị hơn. Lại nữa, nội dung bốn
bộ này gồm các bài tụng tán cần cho việc
tụng kinh hành đạo, thế nên cũng gọi là
Hành nghi quyển.
CỤ THỌ
Phạm:àyuwmat, Pàli: àyasmant. Tiếng
tôn xưng các vị đệ tử Phật và A la hán.
Cũng gọi là Hiền giả, Thánh giả, Tôn giả,
Tịnh mệnh, Trưởng lão, Tuệ mệnh. Dịch
âm là A du xuất mãn. Chỉ bậc đầy đủ trí tuệ
và đức hạnh được mọi người tôn kính. Về
sau không chỉ giới hạn trong hàng ngũ đệ
tử Phật, mà các vị tổ sư, tiên đức cũng được
gọi là Cụ thọ.TiếngPhạmàyuwmat có đủ
cả nghĩa thọ mệnh thế gian và tuệ mệnh
pháp thân xuất thế gian, cho nên dịch cũ
là tuệ mệnh là theo nghĩa tuệ mệnh pháp
thân; cũng tức là nói tỉ khưu khác với người
thế tục ở chỗ, ngoài tuổi thọ của sắc thân
ra, còn lấy sự sống của trí tuệ làm của báu.
Nhưng, đứng về phương diện ưu điểm
khuyết điểm của dịch cũ, dịch mới mà nói,
thì ngài Trạm nhiên ở Kinh khê bảo dịch
“Tuệ mệnh” là hơn, còn ngài Khuy cơ ở
chùa Từ ân thì cho dịch là “Cụ thọ” mới
ổn thỏa. Pháp hoa huyền tán quyển 6 (Đại
34, 771 thượng), nói: “Tuệ mệnh, nên dịch
là Cụ thọ. Người thế tục đều mong sắc thân
được sống mãi; bậc Thánh thì quí mệnh
sống trí tuệ. Cả hai đều nêu, vì thế gọi là
Cụ thọ. Nếu chỉ nói tuệ mệnh không thôi,
thì e thiếu nghĩa”. Các vị trưởng lão cũng
dùng từ Cụ thọ để gọi vị tỉ khưu trẻ tuổi.
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.19, Q.38].
CỤ TÚC

I. Cụ túc. Đầy đủ. Nói tắt của Cụ bị
mãn túc .. Kinh Pháp hoa phẩm
Phổ môn (Đại 9, 58 thượng), nói: “Quan
âm diệu trí lực, hay cứu khổ thế gian, đầy
đủ sức thần thông, rộng tu trí phương tiện”.
Ngoài ra, Cụ túc y nghĩa, tức là Như Lai có
đầy đủ pháp thế gian và xuất thế gian, là
chỗ nương tựa của chúng sinh. Lại Cụ túc
tam thiên, là nói tắt của Nhất hào chi nội
cụ túc tam thiên (trong một mảy lông có
đầy đủ ba nghìn), nghĩa là một tức hết thảy,
hết thảy tức một, tương tức tương nhập.
Lời tựa trong Lăng già sư tư kí (Đại 85, 1283
trung), nói : “Trong một sợi lông đầy đủ ba
nghìn đại thiên, trong một mảy bụi dung
chứa vô biên thế giới”. [X. kinh Vô lượng
thọ Q.thượng; kinh Hoa nghiêm (60 quyển)
phẩm Tính khởi; Đại thừa nghĩa chương
Q.14].
II. Cụ túc. Phạm: Purịka. Dịch âm:
Phú lan na ca. Dịch ý: Mãn túc, Cụ túc.
Một đệ tử của đức Phật. Là trưởng giả ở
thành Ba la nại, làm bạn với các trưởng giả
Da xá, Li cấu, Thiện thực, Ngưu vương v.v...
Sau nghe Da xá đã qui Phật xuất gia tu hành,
ông liền cùng với Li cấu và các bạn khác
đến chỗ Phật xin xuất gia, cuối cùng thành
La hán. [X. kinh Phật bản hạnh tập Q.36].
CỤ TÚC GIỚI
Phạm, Pàli: upasaôpanna, hoặc
upasôpadà. Dịch âm: Ô ba tam bát na.
Dịch ý: gần tròn, có nghĩa là gần gũi Niết
bàn. Cũng gọi là Cận viên giới, Cận cụ giới,
Đại giới, nói tắt là Cụ giới. Là giới luật mà tỉ
khưu, tỉ khưu ni phải thụ trì; vì giới phẩm
đầy đủ so với mười giới của Sa di và Sa di ni,
cho nên gọi là Cụ túc giới. Theo giới pháp
qui định, khi thụ trì giới Cụ túc tức là đã

chính thức trở thành tỉ khưu và tỉ khưu ni.
Phổ thông, giới tỉ khưu có hai trăm năm
mươi giới, giới tỉ khưu ni có ba trăm bốn
mươi tám giới. Cứ theo luật Tứ phần chép,
thì giới có thể chia làm tám loại: Ba la di (tỉ
khưu bốn, tỉ khưu ni tám); Tăng tàn (tỉ khưu
mười ba, tỉ khưu ni mười bảy); Bất định (tỉ
CỤ TÚC GIỚI

C
1112
khưu hai); Xả đọa (tỉ khưu ba mươi, tỉ khưu
ni ba mươi); Đơn đọa (tỉ khưu chín mươi, tỉ
khưu ni một trăm bảy tám); Ba la đề đề xá
ni (tỉ khưu bốn, tỉ khưu ni tám); Chúng
học (tỉ khưu một trăm, tỉ khưu ni một trăm);
Diệt tránh (tỉ khưu bảy, tỉ khưu ni bảy).
Còn các bộ luật Thập tụng, luật Ngũ phần,
Thiện kiến luật tì bà sa, Ba li giới bản, Tây
tạng giới bản v.v... mỗi bộ truyền chép mỗi
khác. Khi thụ giới này, phải có tác pháp
đặc biệt, chẳng hạn điều kiện phải có đủ
ba thầy truyền giới, bảy vị chứng minh,
bạch bốn Yết ma v.v... Từ trong giới Cụ
túc rút ra năm giới, tám giới... tùy theo căn
cơ mà lãnh thụ để làm phương tiện tu tập
dần dần trước khi thụ trì giới Cụ túc, gọi
là Cụ giới phương tiện. Những người bị
mười ba nạn, mười già thì không được phép
thụ giới.
Tăng ni Trung quốc, từ Tùy, Đường trở
đi, đều y theo luật Tứ phần mà thụ giới; và
đặc biệt ngoài việc thụ trì giới Cụ túc, còn
thụ thêm mười giới nặng, bốn mươi tám
giới nhẹ của giới Bồ tát. Ngoài ra người muốn
thụ giới Cụ túc, thân thể phải mạnh khỏe,
đầy đủ các căn, không bị điếc, lòa, thân khí
trong sạch, không mắc biên tội, phạm tỉ
khưu ni, tặc trụ v.v..., đủ tướng xuất gia,
cạo bỏ râu tóc; mặc áo casa, đã thụ giới Sa
di, Sa di ni rồi, đủ hai mươi tuổi và chưa
quá bảy mươi tuổi. Giới Cụ túc là giới luật
chủ yếu, giúp người giữ giới nhờ đó mà xa
lánh tội ác trong tất cả hoàn cảnh, hướng
tới sự hoàn thiện, đầy đủ nên gọi là giới
Cụ túc. [X.luật Tứ phần Q.34; Thiện kiến

luật tì bà sa Q.2; luật Thập tụng Q.21; luật
Ngũ phần Q.16; luật Ma ha tăng kì Q.43].
(xt. Giới).
CỦ CỦ TRA
........
Phạm: kukkuỉa. Còn gọi là Cưu cưu
tra, Câu câu tra, Cứu cứu la, tức là con gà.
[X. kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc) Q.23;
Huyền ứng âm nghĩa Q.2].
CỦ CỦ TRA Ế THUYẾT LA QUỐC
Củ củ tra ế thuyết la, Phạm:Kukkuỉezvara.
Tên khác của nước Cao li. Củ củ tra, nghĩa
là con gà; Ế thuyết la, ý là sang trọng. Cứ
theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 81 nói, thì
dân nước ấy đều thờ thần gà, đầu đội lông
cánh gà, cho nên có tên như vậy.
CỦ XA YẾT LA BỔ LA THÀNH
Củ xa yết la bổ la, Phạm:Kuzàgràpura.
Thủ đô của nước Ma yết đà thuộc trung
Ấn độ. Tức là thành Vương xá cũ. Còn gọi
là Vương xá sơn thành. Dịch ý là thành cỏ
tranh. Củ xa (Phạm:Kuza), dịch ý là cỏ
tranh, cỏ tốt lành, loại cỏ này có mùi thơm,
mầu xanh sẫm như lông đuôi chim công.
Trước khi đức Phật thành đạo, chư thiên
dâng cỏ này trải ở gốc cây Bồ đề làm tòa để
ngài ngồi. Đại đường tây vực kí quyển 9 chép,
thành này nằm ở chính giữa nước Ma yết
đà, là chỗ đóng đô của vua chúa đời xưa, cỏ
tốt lành thơm phức mọc um tùm, cho nên
lấy tên cỏ để đặt tên thành. Bốn chung quanh
có núi bao bọc bên ngoài, phía tây thông với
đường tắt qua núi, phía bắc của núi mở rộng,
chiều đông tây dài, chiều nam bắc hẹp, chu
vi hơn một trăm năm mươi dặm. Trong
thành còn một nền cũ chu vi hơn ba mươi
dặm. (xt. Vương Xá Thành).
CỤC A KHÚC BA

Dịch âm của tiếng Tây tạng, lễ cúng
dường vào ngày 15 tháng 1. Tục gọi là Tết
đèn, một hoạt động “Truyền đại triệu” của
Phật giáo Tây tạng. Pháp hội này được cử
hành từ ngày 3 đến ngày 24 tháng 1, đêm
15 tháng 1, trên các đường phố của thủ đô
CỦ CỦ TRA

C
1113
Lhasa, người ta bày các lễ vật cúng dường
như bơ (tô du), hoa bơ, khúc công (đèn
cúng). Người tham dự đại hội múa hát chúc
mừng suốt đêm để kỉ niệm đức Phật Thích
ca mâu ni thị hiện thần biến, hàng phục tà
ma. Đây là tiết mục náo nhiệt nhất trong
pháp hội Truyền đại triệu.
CỤC THÔNG ĐỐI
Tiếng dùng trong Nhân minh. Là một
trong ba tiêu chuẩn để phân biệt “tự tính”
và “sai biệt” trong luận thức Nhân minh.
Cục, hàm ý hạn cục một chỗ; Thông là
thông suốt các chỗ khác. Trong tác pháp
ba phần (Tông, Nhân, Dụ) của Nhân minh,
tiền trần (chủ từ) của Tông (mệnh đề) hạn
cục ở Tông đó chứ không thông suốt đến
ngoài Tông, cho nên gọi là tự tính. Hậu
trần (khách từ) của Tông thì thông suốt cả
đến bên ngoài Tông, không chỉ hạn cục ở
Tông đó, cho nên gọi là sai biệt. (xt. Thể).
CUNG
..
Phạm: dhanus, Pàli: dhanu. Dịch âm:
Đà nộ sa. Là đơn vị đo chiều dài ở Ấn độ
đời xưa. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển
136, luận Tạp a tì đàm tâm quyển 2, luận
Câu xá quyển 12 chép, thì bảy hạt lúa mạch
(Phạm:yava) dài bằng một đốt ngón tay
(Phạm: aíguliparva), hai mươi bốn đốt
ngón tay dài bằng một khuỷu tay (Phạm:
hasta), bốn khuỷu tay bằng một Cung.
Theo thuyết trong các kinh luận thì đại khái
đều cho bốn khuỷu tay bằng một Cung.
Nhưng so với trượng, thước của Trung quốc,
thì có những thuyết khác nhau, như: một

khuỷu bằng hai thước, bằng một thước tám
tấc, một thước năm tấc v.v... Như trong Tứ
phần luật san bổ tùy cơ yết ma sớ quyển 1,
ngài Đạo tuyên nói rằng: một cung dài bốn
khuỷu, tức là bảy thước hai tấc. Vì thế, một
khuỷu là một thước tám tấc, một đốt ngón
tay là bảy phân năm li. Kinh Phật bản hạnh
tập quyển 12 thì nói, bảy hạt đại mạch dài
bằng một đốt ngón tay, bảy đốt ngón tay
dài bằng nửa thước, hai nửa thước thành
một thước, hai thước là một khuỷu, bốn
khuỷu là một cung. Còn Tuệ uyển âm nghĩa
quyển hạ thì nói, một khuỷu bằng một thước
năm tấc, bốn khuỷu là một cung, ba trăm
cung là một dặm.
Các thuyết khác nhau trên đây là do
Ấn độ đời xưa lấy đốt ngón tay làm tiêu
chuẩn đo lường, vì ngón tay của mỗi người
dài, ngắn không giống nhau, cho nên kích
thước cũng bất đồng. Thêm vào đó, trượng,
thước của Trung quốc trải qua các triều đại
cũng lại khác nhau. Đời Hạ một thước có
mười tấc, đời Thương một thước là chín
tấc, đến đời Chu thì một thước chỉ có tám
tấc. Luật Ma ha tăng kì quyển 8 bảo năm
khỉu là một cung, có lẽ đã theo tiêu chuẩn
đời Chu chăng? Nếu theo thước nhà Chu
thì năm khuỷu của thước Chu và bốn khuỷu
thước Hạ đều là tám thước. Cho nên, các
kinh chép một cung tuy có bốn khuỷu, năm
khuỷu khác nhau, nhưng đó có lẽ cũng do
trượng và thước của các triều đại bất nhất.
[X. kinh Phương quảng đại trang nghiêm
Q.4; kinh Khởi thế Q.7; Đại đường tây vực
kí Q.2; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8]. (xt.
Nhất Trửu).
CUNG BẢN CHÍNH TÔN (1893-1983)
...........

Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người
huyện Tân tả. Lúc đầu ông học trường
chuyên khoa y học Thiên diệp, sau chuyển
sang Phật học, tất nghiệp tại Đại học Đại
cốc thuộc Chân tông. Năm 1921 ông lại
vào học môn Triết học Ấn độ thuộc khoa
văn của Đại học Đế quốc ở Đông kinh. Sau
khi tốt nghiệp ông làm giảng sư tại Đại học
Đông kinh một thời gian rồi lại đi du học ở
CUNG BẢN CHÍNH TÔN

C
1114
Đại học Oxford. Sau khi trở về Nhật, ông
làm giáo sư tại các Đại học Đông kinh, Tảo
đạo điền và Câu trạch, là hội viên của Hội
học thuật Nhật bản, Hội trưởng hội Ấn độ
học Phật giáo học Nhật bản. Những trứ tác
chủ yếu của ông gồm có: Long thụ, Căn
bản trung và không, Đại thừa và Tiểu thừa,
Trung đạo tư tưởng cập kì phát đạt, Bách
luận luận thư hội bản, Đại thừa Phật giáo
thành lập sử đích nghiên cứu, Phật giáo
căn bản chân lí...
CUNG CỤ (CÚNG CỤ)
Còn gọi là Cung vật. Chỉ các vật phẩm
dâng cúng Phật, Bồ tát, Tam bảo, như
hương hoa, thức ăn uống. Cũng có khi đặc
biệt gọi cái đồ đựng các phẩm vật cúng
dường là Cung cụ hoặc Cung khí. Cung và
Cụ đều có nghĩa là dâng cúng. Dâng cúng
Cung cụ, gọi là Cung dưỡng. Nếu dâng cúng
quần áo, thức ăn uống, đồ nằm ngồi, và
thuốc thang, gọi là Tứ sự cung dưỡng. Nếu
cúng hoa, hương, anh lạc, hương bột, hương
thoa, hương đốt, cờ lọng, phan phướn, quần
áo, kĩ nhạc... gọi là Thập chủng cung dưỡng
(cúng dường mười thứ).
Thông thường, các vật cúng phần nhiều
được dâng cúng Phật, Bồ tát, chúng tăng
và các vong linh. Cái bàn lớn để đặt các
vật cúng, gọi là Cung đài. Cơm đặt cúng
trước bàn Phật, gọi là Phật cúng, Phật phạn,
Phật hướng, đó là sự cúng dường giản đơn
nhất. Hoa nhân tạo đặt cúng trước bàn Phật,
gọi là Thường hoa. Trong vật cúng Vu lan
bồn, có năm loại quả là hạnh nhân, lê, thạch
lựu, hồ đào, đậu lớn đậu nhỏ, thông thường

gọi là Ngũ quả.
Khi đức Phật còn tại thế, những người
ngoại hộ Phật pháp, các tín đồ thường cúng
dường Phật và các vị đệ tử những thứ nhu
yếu hàng ngày, như quần áo, thức ăn uống,
đồ nằm, và cả vườn cây, tinh xá v.v... Sau
khi Phật nhập diệt, Tam bảo cùng được tôn
trọng, cúng dường, tín đồ còn tạo lập tượng
Phật, rồi cúng dường thức ăn uống, kĩ nhạc
và các vật trang nghiêm, cũng như lúc đức
Phật còn tại thế, về sau dần dần hình thành
những nghi thức cúng dường nhất định.
Cho nên, nếu nói theo nghĩa rộng, các đồ
trang nghiêm được trưng bày trong điện
Phật, các pháp hội được tổ chức, cho đến
việc lễ bái, tán tụng v.v... đều có thể được
coi là các vật cúng dường.
Về phần Trung quốc, những ghi chép
có liên quan đến cúng vật, thì như Lạc dương
già lam kí quyển 5 chép, vào khoảng năm
Thần qui (518-519) nhà Bắc Ngụy, Hồ Thái
hậu sai Sa môn Huệ sinh (Tuệ sinh), Tống
vân sang Tây trúc cầu pháp, thỉnh kinh, và
cho Huệ sinh cùng đoàn tùy tùng mang
theo phan, phướn ngũ sắc, năm trăm cái
túi bằng gấm đựng hương để cúng dường
đạo tràng các nơi trên đường đi. Còn cứ
theo Phật tổ thống kỉ quyển 43 chép, thì
khoảng năm Thái bình hưng quốc (976-
983) đời Bắc Tống, sa môn Pháp ngộ
khuyến hóa được lọng Long bảo, ca sa kim
lan, sau khi đến trung Thiên trúc, ngài cúng
dường ở tòa kim cương nơi đức Phật thành
đạo.
Nhưng từ xưa đến nay, hương hoa đèn
nến vẫn là những vật cúng thông thường
nhất. Cứ theo luận Đại trí độ quyển 93 nói,
dâng thức ăn uống cúng dường chư Phật,

chúng tăng, ngoài cơm ra, còn có bánh,
trái cây và thuốc v.v...Trong pháp hội, bánh,
trái cũng được phân phát cho tín đồ, tín đồ
ăn để gây duyên Phật pháp. Ngoài ra, những
phẩm vật mà các tông phái đặt cúng Phật
hằng ngày tuy không phải là giống nhau
hết, nhưng phần nhiều lấy cơm làm chính,
rồi nước trong hoặc trà, bởi vì cơm là thức
ăn chính của các khu vực châu Á.
Về vật cúng của Mật giáo thì có sáu thứ:
át già (nước trong), hương bột, hoa, hương
CUNG CỤ

C
1115
đốt, thức ăn và đèn. Thông thường tùy theo
bản tôn của các bộ như Phật bộ, Liên hoa
bộ, Kim cương bộ và mục đích của các phép
tu, như Tức tai, Tăng ích, Hàng phục v.v...
cho đến ba loại thành tựu thượng, trung,
hạ khác nhau do các phép tu nhằm đạt
đến, mà vật cúng cũng bất đồng.
1. Át già: ba bộ đều dùng nước trong,
chỉ có mục này là cả ba bộ giống nhau.
2. Hương bột: cúng bản tôn của Phật
bộ, dùng cỏ thơm, rễ cỏ thơm và hoa làm
thành; bản tôn của Liên hoa bộ, dùng vỏ
các loại cây thơm, hương bạch đàn và các
vật có mùi thơm trộn lẫn với nhau; bản
tôn của Kim cương bộ thì dùng rễ, hoa, quả
lá của loại cỏ thơm hòa hợp với nhau. Trong
đó mùi thơm của rễ và quả là quí, nên được
dùng chung cho bản tôn của cả ba bộ. Tu
phép Tức tai thì dùng hương bột mầu trắng,
phép Tăng ích dùng hương bột mâu vàng,
phép Hàng phục dùng hương bột màu đỏ.
3. Hoa: cúng dường Phật bộ, dùng hoa
Xà để tô mạt na, Liên hoa bộ, cúng dường
hoa sen hồng, Kim cương bộ, cúng dường
hoa sen xanh. Phép Tức tai dùng hoa mầu
trắng, vị ngọt, phép Tăng ích dùng hoa mầu
vàng, vị lạt, phép Hàng phục dùng hoa mầu
đỏ, vị cay.
4. Hương đốt: Phật bộ, dùng hương trầm
thủy, Liên hoa bộ, dùng hương bạch đàn,
Kim cương bộ thì dùng hương uất kim. Phép
Tức tai dùng hương dã rồi vê tròn, phép
Tăng ích dùng hương viên tròn, phép Hàng
phục dùng hương bột.
5. Thức ăn uống: gồm các thứ bánh,

trái và canh, những vật cúng dường Phật
bộ thì dùng các thứ sinh trong núi, cúng
Liên hoa bộ dùng các thứ sinh trong nước,
còn các vị đắng, cay, lạt thì cúng dường
Kim cương bộ. Phép Tức tai dùng quả vị
ngọt, phép Tăng ích dùng quả vị chua dôn
dốt (hơi chua), phép Hàng phục dùng quả
vị hơi cay. Ngoài ra, cúng Phật bộ thức ăn
bằng bột gạo thì có thể viên mãn phép Tức
tai thành tựu bậc thượng; cúng Liên hoa
bộ thức ăn bằng miến mạch, có thể viên
mãn phép Tăng ích thành tựu bậc trung;
cúng Kim cương bộ thức ăn bằng dầu mè
(vừng), hạt đậu, có thể viên mãn phép Hàng
phục thành tựu bậc dưới.
6. Đèn: dùng bơ bò đen làm dầu thắp
đèn là tốt nhất, chung cho cả ba bộ. Phép
Tức tai thì dùng dầu gỗ thơm hoặc bơ bò
trắng, phép Tăng ích dùng bơ bò vàng hoặc
dầu mè (vừng), dầu thuốc, phép Hàng phục
dùng dầu hạt cải trắng, hoặc dầu có mùi
hắc. [X. kinh Đà la ni tập Q.12; kinh Tô tất
địa yết la Q.thượng, Q.hạ; kinh Nhuy hi da
Q.trung; Đại nhật kinh sớ Q.7, Q.8; Ngũ
tạp trở Q.15]. (xt. Cung Dưỡng).
CUNG DƯỠNG (CÚNG DƯỜNG)
Phạm: Pàli: Pùjanà. Còn gọi là Cung,
Cung thí, Cung cấp, Đả cung. Nghĩa là dâng
các thức ăn uống, quần áo v.v... cúng dường
Tam bảo, sư trưởng, cha mẹ và vong linh
v.v... Lúc đầu, sự cúng dường lấy hành vi
thân thể làm chính, sau cũng bao hàm sự
cúng dường thuần túy tinh thần, cho nên
mới chia làm Thân phần cúng dường và
Tâm phần cúng dường. Cứ theo Di giáo
kinh luận chép, thì thức ăn, quần áo, thuốc
thang, thuộc thân phần cúng dường; tâm
cúng dường hơn hết, tâm cúng dường

không nhàm chán, tâm cúng dường bình
đẳng, thuộc Tâm phần cúng dường. Ở thời
kí đầu, giáo đoàn lấy việc cúng dường thức
ăn, quần áo, đồ nằm, thuốc thang làm chính
yếu, gọi là Tứ sự cúng dường. Các vật cúng
dường Phật, chùa tháp, tượng Phật, giáo
pháp, tỉ khưu, tỉ khưu ni, và phòng xá, đất
đai của Tăng đoàn là nguồn kinh tế trọng
yếu của tăng đoàn.
Ngoài sự cúng dường tài vật ra, còn có
sự cúng dường Pháp, như đem tinh thần
CUNG DƯỠNG

C
1116
sùng kính mà cúng dường cung kính, cúng
dường tán thán, cúng dường lễ bái, cũng
gọi là Cung dưỡng. Đến đời sau, đối với
những người chết cũng làm Tháp cúng
dường.
Nói tổng quát về các vật cúng dường,
phương pháp và đối tượng cúng dường, có
thể chia ra các loại như sau:
I. Nhị chủng cung dưỡng(hai loại cúng
dường).
* Cứ theo Thập trụ tì bà sa quyển 1:
1. Pháp cung dưỡng, khéo nghe chính
pháp Đại thừa, hoặc nhiều hoặc ít.
2. Tài cung dưỡng, bốn thứ cúng dường
như cơm ăn, ào mặc v.v...
* Cứ theo Đại nhật kinh cúng dường
pháp sớ nói:
1. Lí cúng dường, nghĩa là lấy sự chứng
vào lí chân thực làm vật cúng dường.
2. Sự cúng dường, tức là cúng dường
hương hoa.
II. Tam chủng cúng dường (ba loại
cúng dường).
* Theo Phổ hiền hành nguyện phẩm
sớ:
1. Tài cúng dường, cúng dường của báu,
hương hoa của thế gian.
2. Pháp cúng dường, phát tâm Bồ đề
làm lợi mình, lợi người.
3. Quán hạnh cúng dường, tu các phép
quán Chu biến hàm dung, Sự sự vô ngại
của kinh Hoa nghiêm.
* Theo Thập địa kinh luận quyển 3:
1. Lợi dưỡng cúng dường, chỉ cho quần
áo, đồ nằm v.v...

2. Cung kính cúng dường, chỉ cho
hương hoa, cờ lọng.
3. Hạnh cúng dường, cúng dường tín
hạnh, giới hạnh.
III. Tam nghiệp cúng dường.
* Theo Pháp hoa văn cú quyển 3 đoạn
1, ba nghiệp cúng dường là thân, khẩu,
ý.
1. Thân nghiệp cúng dường, thân rất
mực thành kính lễ bái chư Phật và Bồ tát.
2. Khẩu nghiệp cúng dường, miệng nói
lời khen ngợi công đức của chư Phật và Bồ
tát.
3. Ý nghiệp cúng dường, tâm ý ngay
thẳng, quán tưởng tướng tốt trang nghiêm
của chư Phật và Bồ tát.
IV. Tứ chủng cúng dường (bốn loại
cúng dường).
* Cứ theo Đại nhật kinh nghĩa thích
quyển 11 thì có bốn loại cúng dường là:
hương hoa, chắp tay, từ bi và vận tâm.
* Cứ theo Lí thú thích quyển hạ nói, có
bốn loại cúng dường của Du già giáo là:
tâm Bồ đề cúng dường, tư lương cúng dường,
pháp cúng dường, và yết ma cúng dường.
V. Tứ sự cúng dường (bốn loại cúng
dường).
* Theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
13 nói, có bốn loại cúng dường là: áo quần,
ăn uống, giường mền và thuốc thang.
* Cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển hạ
nói, thì có bốn thứ cúng dường là: treo phan
cờ, thắp đèn nến, rải hoa và thắp hương.
* Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
13 nói, thì bốn thứ cúng dường là: thức ăn,
quần áo, thuốc thang và phòng xá.
VI. Ngũ chủng cung dưỡng (năm loại
cúng dường).

* Cứ theo kinh Tô tất địa yết la quyển Tượng Tăng Cúng Dường CUNG DƯỠNG

C
1117
hạ nói, thì có năm loại cúng dường là: hương
thoa (giữ giới), hoa cài tóc (bố thí), hương
thắp (tinh tiến), ăn uống (thiền định), đèn
nến (trí tuệ), thêm át già (nước trong: nhẫn
nhục) nữa mà thành sáu loại cúng dường.
VII. Thập chủng cúng dường (mười
loại cúng dường).
* Theo kinh Pháp hoa phẩm Pháp sư
nói, thì có mười loại cúng dường là: hoa,
hương, anh lạc, hương bột, hương thoa,
hương đốt, phan lọng, cờ phướn, quần áo
và âm nhạc.
* Theo Đại tạng pháp số thì đem cờ
phướn gộp chung vào phan lọng, rồi thêm
chắp tay nữa thành là mười cúng dường.
* Kinh Bồ tát địa trì quyển 7 liệt kê mười
thứ là: thân cúng dường, cúng dường chi
đề, cúng dường hiện tiền, cúng dường không
hiện tiền, mình cúng dường, người cúng
dường, cúng dường tài vật, cúng dường thù
thắng, cúng dường không nhiễm ô, cúng
dường chí xứ đạo v.v...
Ngoài ra, vật cúng trước bàn Phật, gọi là
Phật cúng,
vật cúng
trước Thần
gọi là Thần
cúng. Cúng
dường Phạm
thiên, Đế
thích thiên,
Công đức
hoan hỉ
thiên v.v...
thì gọi là

Cúng thiên
hoặc Thiên
cúng. Cúng
vong linh người chết, gọi là Truy thiện cúng
dường. Chuyên cúng quỉ đói, gọi là Ngã quỉ
cúng dường. Làm lễ khánh thành khai
quang tượng Phật, gọi là Khai nhãn cúng
dường. Cúng dường kinh, gọi là Khai đề
cúng dường, cũng gọi là Kinh cúng dường,
Nhất thiết kinh cúng dường, Thư tả cúng
dường, như viết chép kinh Duy ma để cúng
dường gọi là Duy ma kinh cúng dường. Đúc
chuông xong, làm lễ khánh thành để đánh
chuông gọi là Chung cúng dường. Còn nói
về Tam bảo thì cúng dường Phật, gọi là
Phật cúng dường; cúng dường pháp, gọi là
Pháp cúng dường, Hạnh cúng dường; cúng
dường tăng, gọi là Tăng cúng dường, Tăng
cúng. Trong đó, thỉnh trăm vị tăng, thiết
trai cúng dường, gọi là Bách tăng cúng
dường; thỉnh nghìn vị tăng thiết trai cúng
dường, gọi là Thiên tăng cúng dường, hoặc
gọi là Thiên tăng trai, Thiên tăng cúng,
Thiên tăng hội. Truyền thuyết nói, công
đức của loại cúng dường này là vô lượng.
Còn người thí chủ cúng dường, gọi là Cúng
dường chủ. Cúng dường chúng tăng, cũng
gọi là Cúng chúng, Cúng chiêm. Bài văn
đọc tụng nói lên ý nghĩa cúng dường, gọi là
Cúng dường văn. Tạo tượng Phật cúng
dường để cầu phúc, gọi Cúng dường Phật.
Thắp đèn sáng cúng dường tượng Phật và
tháp, thì gọi là Cúng đăng. Tại Nhật bản,
sau khi viết chép kinh điển, đem cúng
dường, tuyên giảng, gọi là Cúng giảng. [X.
kinh Phật tạng quyển hạ; kinh Vô lượng
thọ Q.hạ; kinh Đại phương quảng như lai
bất tư nghị cảnh giới; kinh Phật bản hạnh

tập Q.1 phẩm Cúng dường; kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.45; kinh Đại nhật Q.5 phẩm
Bí mật mạn đồ la; Cúng dường nghi thức;
luận Đại trí độ Q.93; Kim cương bát nhã ba
la mật kinh phá thủ trước bất hoại giả danh
luận Q.thượng; Pháp hoa kinh huyền tán
Q.2 phần đầu; Phạm võng Bồ tát giới bản
sớ Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.8; Hoa nghiêm
Hành nguyện phẩm sớ sao Q.3; Thích thị
yếu lãm Q.trung; Thiền uyển thanh qui Q.1
Phó chúc phạn pháp, Q.3 Tạng chủ; Đại
minh tam tạng pháp số Q.7]. (xt. Tứ Chủng
Cung Dưỡng).
Cúng dường âm nhạc
(Khắc ở Tháp Phật tại Sơn Kì, Ấn Độ)
CUNG DƯỠNG

C
1118
CUNG DƯỠNG HỘI
I. Cung dưỡng hội, hội cúng dường.
Pháp hội bày biện lễ vật để cúng dường
Tam bảo, cha mẹ, sư trưởng, và các vong
linh v.v... gọi là Cung dưỡng hội.
II. Cung dưỡng hội. Là hội thứ tư trong
chín hội Mạn đồ la của Kim cương giới Mật
giáo, đặt ở phía bên phải của trung ương,
tương đương với Yết ma mạn đồ la trong
bốn loại Mạn đồ la. Cũng gọi là Đại cung
dưỡng hội, Nhất thiết Như lai quảng đại
cung dưỡng yết ma mạn đồ la, Quảng đại
cung dưỡng yết ma mạn đồ la, Kim cương
sự nghiệp mạn đồ la. Hội này bao gồm bảy
mươi ba vị tôn, tức là năm đức Phật, bốn
Bồ tát Ba la mật, mười sáu đại Bồ tát, tám
Bồ tát Cúng dường, bốn nhiếp Bồ tát, mười
sáu vị tôn Hiền kiếp, hai mươi trời Kim
cương bộ ngoài. Chư tôn dâng mũ báu,
tràng hoa cúng dường Đại nhật Như lai, và
biểu hiện tướng cúng dường lẫn nhau. Các
tôn vị nắm tay trái, tay phải cầm hoa sen,
trên hoa đặt hình tam muội da, biểu thị
tướng trong ngoài đều cúng dường. Hình
tượng của chư tôn trong Hiện đồ mạn đồ
la, chỉ có bốn bồ tát Ba la mật hiện tướng
đàn bà, còn các vị tôn khác đều là hình
đàn ông. Trong tranh vẽ tượng của Ngũ bộ
tâm quán, thì các vị tôn đều là hình đàn
bà. Lại trong Mạn đồ la của hội này, có tất
cả bốn thứ cúng dường: Bồ đề tâm, Quán
đính, Pháp và Sự nghiệp. [X. kinh Giáo
vương (bản dịch đời Tống) Q.8]. (xt. Kim
Cương Giới Mạn Đồ La).
III. Cung dưỡng hội. Là một tiết đoạn

trong các hội Mạn đồ la khác nhau trong
phép tu Kim cương giới thuộc Mật giáo. Còn
gọi là Đại cung dưỡng hội. Khi tu pháp,
trước hết, ở hội Tam muội da, kết tụng bản
thệ nội chứng của ba mươi bảy vị tôn; kế
đến, trong hội Cúng dường này, nêu cao
tiêu xí (cờ) của bản thệ mà tu Pháp cúng
dường “Tự tha bình đẳng” để nuôi lớn
Thánh thai. Cúng dường Tự tha bình đẳng,
tức là làm cả hai loại Tự cúng dường và
Tha cúng dường cùng một lúc. Tự cúng
dường là hành giả cúng dường đức Như lai
của bản giác trong tự tâm, nhờ sức tân luân
này mà mau chóng chiếu phá vô minh để
hiển bày sự sáng láng sẵn có. Tha cúng
dường là cúng dường chư Phật đã thành ở
quá khứ và hết thảy chúng sinh. Là vì cúng
dường chư Phật đã thành ở quá khứ, có
thể nhờ sức gia trì hộ niệm của các Ngài
mà tròn đủ hạnh hóa tha của hành giả.
Ngoài ra, chư tôn của hội này được chia
làm chư tôn Năng cúng dường và chư tôn
Sở cúng dường theo ba thuyết:
1. Đại nhật Như lai, bốn Bồ tát Ba la
mật là Sở cúng dường, mười sáu Đại Bồ tát
v.v... là Năng cúng dường.
2. Tâm vương Đại nhật Như lai là Sở
cúng dường, chư tôn từ Kim cương tát đóa
trở xuống là Năng cúng dường.
3. Hành giả kết ấn và tụng chú là
Năng cúng dường, ba mươi bảy vị tôn của
Mạn đồ la là Sở cúng dường. [X. kinh
Lược xuất niệm tụng Q.3; Liên hoa bộ
tâm nghi quĩ].
CUNG DƯỠNG PHÁP
Pháp cúng dường. Sự tướng trọng yếu
của Mật giáo, một bộ phận của nghi quĩ. Là
nghi thức cúng dường Tam bảo, chư thiên,

cha mẹ, sư trưởng, vong linh, để tu đạo, trừ
tai và báo ân v.v... như các loại Mạn đồ la
cúng, Thủy thiên cúng, Thánh thiên cúng
v.v... đều thuộc nghi thức này. Phép làm
gồm có: phép kết ấn, phép sái tịnh, phép
dâng hoa, phép cúng nước. Các kinh Tô
tất địa quyển 2 phẩm Cúng dường, kinh
Cù hê quyển trung phẩm Phụng thỉnh cúng
dường, kinh Bất không quyên sách quyển
CUNG DƯỠNG HỘI

C
1119
15 phẩm Tối thượng thần biến giải thoát
đàn v.v... đều có nói rõ về các phép cúng
dường. (xt. Mật Cúng, Nghi Quĩ).
CUNG DƯỠNG PHÚNG KINH
Tụng kinh cúng dường. Còn gọi là Thí
trai phúng kinh. Nghi thức tụng kinh truy
tiến vong linh người chết. Tức theo lời thỉnh
cầu của thí chủ, tụng kinh cầu siêu cho người
quá cố và có cúng dường thức ăn uống.
Thông thường, đối với các vị tôn túc đã
qua đời, cũng tổ chức Phúng kinh cúng
dường.
CUNG DƯỠNG THẬP NHỊ ĐẠI UY ĐỨC THIÊN
BÁO ÂN PHẨM
Kinh, một quyển, do ngài Bất không đời
Đường dịch, gọi tắt là Thập nhị thiên báo
ân phẩm. Kinh này là kinh quĩ nói về Thập
nhị thiên pháp trong Tạp mật kinh của Mật
giáo. Thu vào Đại chính tạng tập 21. Ở
cuối kinh đề tên là “Thập nhị thiên nghi
quĩ”. Thập nhị thiên là bao gồm tất cả chư
tôn giữ gìn che chở thế gian như trời, rồng,
quỉ, thần, tinh tú, quan cõi âm... Nội dung
kinh này là dựa vào sự mừng, giận của mười
hai trời mà trình bày hai điều lợi, hai điều
hại, hành giả có thể tùy theo chỗ mong cầu
mà thực hành các pháp cúng dường khác
nhau. Ngoài ra, Đại chính tạng tập 18 còn
có Cung dưỡng nghi thức 1 quyển, nội dung
y theo yếu chỉ trong Đại nhật kinh pháp
trích lục cúng dường nghi thức, mà lược
thuật về hai mươi bốn pháp, có hình vẽ
các thủ ấn và chân ngôn. Nhưng không rõ
người dịch, có thuyết cho là cũng do ngài
Bất không dịch.

CUNG DƯỠNG VÂN
Vật cúng dường nhiều như biển mây. Còn
gọi là Cung dưỡng vân hải. Có ba nghĩa:
1. Tỉ dụ gia trì một vật cúng dường tức
là gia trì vô lượng vật cúng dường.
2. Tỉ dụ số lượng vật cúng nhiều vô hạn.
Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 590
trung), nói: “Hiện các loại thân ngữ ý, khởi
các thứ mây cúng dường, dùng đại nguyện
vô tận, tu hành hết các độ”.
3. Có nghĩa là các Bồ tát dấy lên các
thứ mây, như hết thảy mây hoa báu ma ni,
hết thảy mây hương thơm hoa sen v.v... để
cúng dường Như lai. [X. kinh Hoa nghiêm
(80 quyển) Q.5 phẩm Thế chủ diệu nghiêm;
Đại nhật kinh cúng dường pháp sớ Q.hạ].
CUNG DƯỠNG VÂN HẢI BỒ TÁT
Cung dưỡng vân hải, Phạm:Pùjà megha
sàgara#. Dịch âm: Bố nhạ mê già sa yết la.
Vị Bồ tát được bày ở đầu phía nam bên
ngoài viện Thích ca trên Thai tạng giới hiện
đồ mạn đồ la thuộc Mật giáo, mật hiệu là
Phổ phú kim cương. Hình tượng là hình sứ
giả, hai tay bưng lá
sen, trên lá đặt hoa
sen, ngồi quì trên
tòa lá sen, mặt hơi
nghiêng về bên
phải; hoặc bưng
mâm bằng vàng,
trên mâm để đầy
hoa. Hình tam
muội da là hoa trên
lá sen. Ấn khế là
kiểu chắp tay phổ
thông. Chân ngôn thì thấy trong kinh Đại
nhật phẩm Cúng dường nghi thức. [X. Đại
tì lô già na kinh quảng đại nghi quĩ

Q.thượng].
CUNG ĐẦU HÀNH GIẢ
Cũng gọi Cung quá hành giả. Gọi tắt:
Bồ Tát Cúng Dường Vân Hải
CUNG ĐẦU HÀNH GIẢ

C
1120
Cung đầu, Cung tư. Một trong những chức
Hành giả của Thiền lâm, có trách vụ trông
coi việc phân phối cơm canh, trà quả, vo
gạo, hoặc đèn nhang, hoa trái, đánh chuông
trên điện Phật, trong nhà Tổ hoặc Tăng
đường v.v... Gọi “Cung Quá ” là bắt
nguồn từ “Quá đường ” mà ra. [X. Sắc
tu bách trượng thanh qui Q.4 Lưỡng tự tiến
thoái điều, Q.5 Tọa thiền điều; Thiền uyển
thanh qui Q.4; Tăng đường thanh qui Q.5;
Thiền lâm tượng khí tiên chức vị môn].
CUNG GIẢNG
.....
Vào cung giảng kinh cho Hoàng đế,
Thái tử, Hậu phi... Thời xưa, Trung quốc
và Nhật bản thường có phong tục này. Như
Thái tử Chiêu minh là người kính tin Phật
pháp rất thuần thành, ông lập riêng điện
Tuệ nghĩa ở trong cung, thường lễ thỉnh
các bậc cao tăng thạc đức đến giảng kinh
và luận cứu Phật pháp.
CUNG HOA
Tức dâng các loại hương hoa cúng dường
Phật, Bồ tát. Hoặc chỉ cho hoa trưng bày
trước bàn thờ Phật, trước tôn tượng, cho
nên cũng gọi là “Phật hoa”. Cũng có khi
chỉ cái đài cao đặt bày vật cúng. Các thứ
hoa nhân tạo, có thể cúng dường được lâu
gọi là thường hoa. Tại Ấn độ, hoa phần
nhiều được rải ra trước bàn Phật và Bồ tát,
hoặc làm thành vòng hoa trang sức để cúng
dường. Về sự cúng dường hương hoa thì
thấy khắp trong các kinh. Kinh Bách duyên
quyển 6 chép, dùng hoa Ba la nại kết thành
tràng, và hái hoa rải ở trước Phật. Cứ theo

kinh Đà la ni tập quyển 6 chép, hoa và cây
cảnh dùng để cúng dường thì có: cành liễu,
lá trắc, cành trúc, các loại cành hoa, quả
v.v... Kinh Tô tất địa yết la quyển thượng
phẩm Cúng dường hoa nêu ra hai thứ vật
cúng là “cây mật ” và “cây thường bàn
.....”, trong đó, cây mật (một loại cây thơm)
vì màu sắc rất giống hoa sen xanh, và cây
thường bàn thì xanh tươi quanh năm, nên
cả hai thường được dùng thay cho hoa cúng.
Nhưng các loại hoa có mùi hôi, hoa của
cây có gai, hoa có vị đắng, cay, hoặc hoa
dại v.v... thì không được dùng làm hoa cúng.
Trong Mật giáo, tùy theo Phật bộ, Liên hoa
bộ, Kim cương bộ, hoặc do phép tu khác
nhau mà thông thường hoa cúng cũng
không giống nhau.
Cứ theo truyền thuyết, nếu cúng dường
hoa tươi trong một thời gian dài mà không
héo, thì đó là dấu hiệu cho thấy tội chướng
đã diệt trừ, nguyện cầu được thành tựu. Tại
Nhật bản, hàng năm cứ vào tháng 3 âm
lịch là cử hành pháp hội tu tập Pháp hoa
bát giảng và ngâm vịnh thi ca, gọi là hội
cúng hoa. Những trai hội cúng hoa loại này
được cử hành thì có: hội Vạn hoa của chùa
Đông đại, hội Cúng hoa kết duyên của chùa
Lục ba la mật. [X. kinh Đại phẩm bát nhã
Q.21].
CUNG KIẾN NA BỔ LA QUỐC
Cung kiến na bổ la, Phạm: Koíkaịapura.
Còn gọi là Đồ kiến na bổ la quốc,
Kiến na bổ la quốc. Tên một nước xưa thuộc
nam Ấn độ. Cứ theo Đại đường tây vực kí
quyển 1 chép, thì nước này chu vi hơn năm
nghìn dặm, đô thành rộng hơn ba mươi
dặm, đất đai phì nhiêu, lúa mạ xanh tốt,
khí hậu nóng bức, phong tục thô tháo; dân

cư da đen, tính tình hung bạo, nhưng lại
hiếu học, ham chuộng nghệ thuật, kính tín
Phật pháp, có hơn trăm ngôi già lam với
tăng đồ hơn vạn người, học cả Đại thừa và
Tiểu thừa, đền thờ trời vài trăm ngôi, ngoại
đạo ở xen lẫn. Bên cạnh thành nhà vua có
một đại già lam với hơn ba trăm vị tăng ở,
trong chùa có để chiếc mũ báu của Thái tử
CUNG GIẢNG

C
1121
Nhật thiết nghĩa thành. Về phía bắc đô
thành có rừng cây đa la, lá dài, rộng, màu
láng bóng, được cung cấp cho các nước dùng
để viết sách. Mạn tây nam đô thành có tốt
đổ ba do vua A dục kiến tạo. Truyền thuyết
nói rằng có “hai trăm ức La hán” đã từng ở
đây hiện đại thần thông, hóa độ chúng sinh.
[X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.4; Thích ca phương chí Q.hạ].
CUNG KÍNH
.....
Phạm:satkàsa, Pàli: sakkàra. Mình
tự khiêm nhường mà tôn trọng lễ kính
người khác. Cung kính thông cả ba nghiệp
thân khẩu ý. Luận Thập trụ tì bà sa quyển
2 (Đại 26, 19 thượng), nói: “Cung kính,
nghĩa là nhớ đến công đức và tôn trọng
người ấy”. Trên đây là nói về ý nghiệp. Cũng
luận đã dẫn quyển 2 còn nói (Đại 26, 30
trung): “Cung kính, nghĩa là tôn trọng lễ
bái, đón đến đưa đi, chắp tay đứng hầu ở
gần”. Đây là nói về thân nghiệp. Cũng luận
trên quyển 2 (Đại 26, 30 trung), nói: “Đem
pháp Tiểu thừa giáo hóa chúng sinh, gọi là
cúng dường; đem pháp Bích chi phật giáo
hóa chúng sinh, gọi là phụng cấp; đem pháp
Đại thừa giáo hóa chúng sinh, gọi là cung
kính”. Đây gọi khẩu nghiệp nói pháp giáo
hóa là cung kính.
Còn cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
2 chép, thì người Ấn độ xưa biểu hiện lòng
tôn kính bằng chín cách:
1. Nói lời thăm hỏi.
2. Cúi đầu.
3. Dơ tay cao mà vái.

4. Chắp tay cúi mình.
5. Xuống gối.
6. Quì gối.
7. Đầu gối và tay đặt sát đất.
8. Năm ngón tay đều co lại.
9. Đầu, hai khuỷu tay, hai đầu gối đều
đặt sát đất.
Tây phương yếu quyết quyển hạ chủ
trương, người tu Tịnh độ, phải tu năm thứ
cung kính:
1. Cung kính bậc thánh có duyên.
2. Cung kính tượng giáo có duyên.
3. Cung kính thiện tri thức có duyên.
4. Cung kính bạn đồng duyên.
5. Cung kính Tam bảo.
[X. luận Phật tính Q.1 phần Duyên khởi;
luận Đại trí độ Q.30].
CUNG KÍNH ĐẦU
........
Một loại Phạm bái. Cũng gọi là Lược
Phạm. Bài tán tụng đọc lúc bắt đầu pháp sự
để tán thán công đức của Phật, biểu thị ý
cung kính tín lễ. Trong Thiền uyển thanh
qui quyển 6 mục Trung diên trai có chép
văn xướng tụng (Vạn tục 111, 454 hạ):
“Nhất thiết cung kính, tín (kính) lễ thường
trụ Tam bảo”. Thiền lâm phần nhiều xướng
tụng Cung kính đầu vào giờ Trung diên
trai.
CUNG KÍNH THÍ
........
Một trong ba thí của Bồ tát pháp thân.
Cũng gọi là Cúng dường cung kính thí. Tức
là đối với người khác, mình có lòng tin
thanh tịnh, cung kính lễ bái. Luận đại trí
độ quyển 12 (Đại 25, 147 thượng), nói:
“Cung kính thí, nghĩa là lòng tin thanh tịnh,
cung kính lễ bái, đi đưa về đón, khen ngợi

cúng dường, các việc như thế gọi là Cung
kính thí.”
CUNG MỄ
Gạo dùng để cúng dường Tam bảo. Song
gạo dâng cúng Phật thì phải nấu chín rồi
đựng vào bát, gọi là Cung phạn (cơm cúng).
Cái bao đựng gạo cúng, gọi là Cung mễ đại
(bao gạo cúng). Còn ruộng trồng lúa lấy
CUNG MỄ

C
1122
gạo cúng, thì gọi là Cung mễ điền, hoặc là
Cung mễ sở.
CUNG NGỰ ĐÀ QUỐC
Cung ngự đà, Phạm: Koígoda. Một
Vương quốc xưa ở miền đông Ấn độ, ở về
phía nam nước Ô đồ. Cứ theo Đại đường
tây vực kí quyển 11 chép, thì nước này ở
gần biển, đất ẩm thấp, khí hậu nóng, phong
tục mạnh bạo. Dáng người to cao và đen,
biết chút ít lễ nghĩa, sùng kính ngọai đạo,
không tin Phật pháp. Vì ở gần biển nên
nước có nhiều vật quí hiếm, có voi to
lớn dùng để chuyên chở. Khi ngài Huyền
trang đến Tây trúc, thì nước này bị vua
Giới nhật chinh phục. Đô thành nước
này là giải đất nay ở khoảng giữa hai thị
trấn Ganjam và Cattack. [X. Đại từ ân tự
tam tạng pháp sư truyện Q.4; Giải thuyết
tây vực kí].
CUNG PHẢN HỰU THẮNG (1921- )
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Năm
1948, ông tốt nghiệp môn triết học Ấn độ
thuộc khoa văn Đại học Đông bắc. Ông
giữ chức giáo thụ ở Đại học núi Cao dã,
nghiên cứu nguyên điển của Phật giáo Ấn
độ và Tây tạng, đồng thời, biên soạn Từ
điển dụng ngữ luận lí học Ấn độ. Ông có
tác phẩm: Phật giáo khởi nguyên...
CUNG PHẬT
Bày các thứ hoa quả cúng dường trước
bàn Phật. Cứ theo kinh Đại phương quảng
như lai bất tư nghị cảnh giới chép, thì những
người lòng thành vui mừng cúng dường
Phật, chắc chắn được yên vui, phúc đức
lớn và mau chóng thành tựu quả Vô thượng

chính đẳng chính giác. [X. luận Đại trí độ
Q.93].
CUNG PHẬT TRAI THIÊN
Thiết trai cúng dường Phật và chư thiên.
Nói tắt là Trai thiên. Tục dân gian gọi là
Bái thiên công. Cúng chư thiên khoa nghi
do ngài Hoằng tán đời Thanh soạn tập (Vạn
tục 129, 121 thượng), nói: “Phép cúng chư
thiên vốn có xuất xứ từ kinh Kim quang
minh, khi tu sám, đặt cúng Tam bảo, chư
thiên”. Tín đồ Phật giáo tuy không qui y
chư thiên nhưng có lễ kính chư thiên, là vì
chư thiên qui y Phật và làm theo chính
pháp của Phật, tu các nghiệp lành, không
làm các việc ác. Cứ theo kinh Kim quang
minh chép, thì trên hội Kim quang minh,
chư thiên đều phát tâm Bồ đề trước đức
Phật và vâng giáo lệnh của Như lai, thường
thụ trì, đọc tụng và viết chép kinh Kim
quang minh. Vì chư thiên theo lời dặn bảo
của đấng Pháp vương, đi khắp nhân gian,
đem lòng từ bi giúp đỡ người có đức, thưởng
thiện phạt ác, nên người đời đặt pháp hội
Cúng Phật trai thiên, tụng kinh lễ sám, bày
các thức ăn thanh tịnh cúng dường Tam
bảo mười phương, chư thiên hộ thế và
quyến thuộc của các ngài. Để tỏ lòng chí
thành lễ kính, đàn tràng, nên bày tòa ngồi
của Tam bảo, chư thiên và các vị tùy tùng.
cách bày trí phải hết sức trang nghiêm,
thanh tịnh; xướng tụng lễ tán đúng phép
tắc; trà nước, hoa trái phải sạch sẽ, tươi
tắn.
Trong kinh Kim quang minh sám pháp
bổ trợ nghi, ngài Tuân thức đời Tống, chia
nghi thức làm mười khoa (Đại 46, 957 hạ):
1. Sửa sang nhà cửa sạch sẽ đẹp đẽ.
2. Ba nghiệp phải thanh tịnh.

3. Cúng dường hương hoa.
4. Triệu thỉnh trì chú.
5. Tán thán thuật ý.
6. Xưng danh dâng cúng.
7. Lễ kính Tam bảo.
CUNG NGỰ ĐÀ QUỐC

C
1123
8. Tu hành năm hối (sám hối, khuyến
thỉnh, tùy hỉ, hồi hướng, phát nguyện).
9. Nhiễu quanh tự qui.
10. Đọc tụng kinh điển.
Nghi thức trong các Pháp hội Trai thiên
tại các chùa viện thời nay chưa hẳn đã hoàn
toàn giống nhau, có nơi giản dị, có nơi phiền
tạp. Người theo “Kim quang minh kinh trai
thiên khoa nghi”, người theo “Hoa sơn trai
thiên khoa nghi”. Tổ chức long trọng thì
theo khoa nghi Hoa sơn trai thiên, do ba vị
đại Hòa thượng chủ trì, một vị chánh, hai
vị phó. Ngoài ra, còn thỉnh mười vị dẫn lễ,
như: đánh mõ, khánh, thanh la, tiêu cảnh,
chuông, trống v.v... theo nhau xướng họa.
Một vị tiếp khách, phụ trách việc hướng dẫn
trai chủ vào đàn lễ bái; sáu hoặc tám người
tấu nhạc.[X. Kim quang minh tối thắng sám
nghi; Hoa sơn trai thiên khoa nghi].
CUNG PHỤNG TĂNG
Gọi tắt là Cung tăng. Có hai loại:
1. Tên gọi chức quan tăng của Nhật bản.
Một trong Hữu chức Tam cương, là vị tăng
trông coi việc Phật trong cung vua, như 10
vị thiền sư trong Ngự trai hội, Ngự tu pháp,
Pháp hoa bát giảng v.v... gồm một vị Chủ
tọa, ba vị Tam cương, và sáu vị Cung tăng.
Danh từ “Cung phụng tăng” bắt đầu từ
Trung quốc. Cứ theo Đại tống tăng sử lược
chép, vào năm Càn nguyên thứ 2 (759),
vua Túc tông nhà Đường ban sắc lệnh bổ
nhiệm ngài Tử lân làm Cung phụng tăng.
(xt. Nội Cung Phụng).
2. Chức của vị tăng coi việc cung phụng
bản tôn, hoặc dâng hoa, đốt đèn, thắp

hương trước bàn thờ Phật trong các chùa
viện tại Nhật bản.
CUNG TRÚC TỰ
Vị trí chùa ở núi Ngọc án, mạn bắc Điền
trì, huyện Côn minh, tỉnh Vân nam. Đây
là ngôi chùa đầu tiên của Phật giáo Thiền
tông Trung nguyên truyền vào Vân nam.
Tương truyền, khoảng năm Trinh quán đời
Đường, hai anh em là Cao quang và Cao
trí, người nước Nam chiếu, đi săn, đuổi theo
một con tê ngưu đến núi Ngọc án thì mất
dấu, họ lại thấy trong đám mây có một vị
tăng, đến gần, họ thấy vị tăng đang cầm
cây gậy trúc cung trồng xuống rừng, họ bèn
làm một ngôi chùa ở chỗ ấy và đặt tên chùa
là Cung trúc. Khoảng năm Chí nguyên đời
Nguyên, Hòa thượng Hùng biện trụ trì chùa
này, hoằng dương Thiền tông, khiến cho
chùa hưng thịnh một thời. Chính giữa Đại
hùng bảo điện thờ tượng Phật tam thế được
tạo vào đời Nguyên, ở góc điện có tấm bia
Thánh chỉ lập vào năm Diên hựu thứ 3
(1316) đời Nguyên, mặt trước khắc chữ
Hán, mặt sau khắc chữ Mông cổ, trên bia
ghi lời sắc phong vị trụ trì chùa này là “Đầu
hòa thượng........”, quan viên quân dân
phải hộ trì, và có ban Đại tạng kinh v.v...
Năm Quang tự thứ 9 (1883) đời Thanh,
Lê quảng tu (Đức sinh) hô hào năm sáu
trăm nhà điêu khắc đắp tượng dân gian có
tiếng, đến chùa đắp năm trăm pho tượng
La hán, hết bảy năm mới xong, là những
kiệt tác nghệ thuật nổi tiếng trong và ngoài
nước. Những pho tượng này không những
Một số tượng La Hán ở chùa Cung Trúc
CUNG TRÚC TỰ

C
1124
chỉ chính xác về kích thước, phù hợp với
nguyên lí giải phẫu, mà còn chú trọng điểm
đặc trưng biểu hiện dáng vẻ, tính cách của
nhân vật và sự biến hóa của tư tưởng, tình
cảm. Năm trăm tượng La hán hoặc ngồi
hoặc đứng, hoặc mừng hoặc giận, có những
vị đang thì thầm nói chuyện riêng với nhau,
có những vị quát tháo to tiếng, có vị ngồi
im lặng trầm tư, có vị ngoảnh bên trái, ngó
bên phải, diễn tả các tính cách cương nghị
dũng cảm, phong thái lạc quan, trang
nghiêm cẩn trọng và rất sống động. Tượng
các vị La hán ở chùa Cung trúc được so
sánh với tác phẩm của Dương huệ, nhà đại
điêu khắc đời Đường, và cho là đẹp ngang
nhau.
CUNG TRƯỜNG
Người huyện Cao dương, tỉnh Hà bắc
đời Minh. Ông sáng lập ra giáo Viên đốn
trong tôn giáo dân gian ở đời Minh. Từng
thờ giáo chủ của Văn hương giáo là Vương
sâm làm thầy. Ông lập giáo vào năm Thiên
khải thứ 4 (1624) đời vua Hi tông. Đầu năm
Sùng trinh, ông truyền giáo tại các địa khu
Hà nam, Hồ bắc, Tứ xuyên và Giang tô.
Trứ tác: Cổ Phật thiên chân khảo chứng
long hoa bảo kinh, gọi tắt là Long hoa kinh.
(xt. Viên Đốn Giáo).
CUNG TRƯỚNG
Còn gọi là Tăng trướng, Tăng tịch. Tức
là cuốn sổ ghi chép tên họ, quê quán, năm
sinh, năm được độ xuất gia của tăng ni.
Phật tổ thống kỉ quyển 40 mục Khai
nguyên thập thất niên (Đại 49, 374 trung),
nói: “Nhà vua ra lệnh cho tăng ni trong

thiên hạ cứ ba năm làm sổ một lần. Cung
trướng bắt đầu từ đó.” [X. kinh Nhân
vương bát nhã ba la mật Q.hạ phẩm Chúc
lụy; Thiền uyển thanh qui Q.3 mục Duy
na; Đạitống tăng sử lược Q.trung]. (xt. Tăng
Tịch).
CUNG TỰ TRÂN (1791-1841)
Người huyện Nhân hòa đời Thanh. Tự
Sắt nhân, hiệu Định am, còn gọi là Củng
tộ. Ông đỗ tiến sĩ khoảng năm Đạo quang
(1821-1850), làm quan đến chức Lễ bộ chủ
sự. Từng theo ông ngoại là Đoàn ngọc tài
học Thuyết văn giải tự, rồi theo Lưu phùng
lộc học Công dương Xuân thu. Ông có kì
tài, đọc khắp các sách, nuôi chí kinh bang
tế thế, thông thạo địa lí Tây vực, Mông cổ,
chư tử bách gia, sấm vĩ học, và thường dẫn
dụng sách Phật để giải thích rõ học thuyết
của các nhà, mà tự thành học thuyết riêng
của mình. Đặc biệt ông thích dùng lí Thiền
để làm thơ, viết văn, sâu xa thăm thẳm, mở
ra một thế giới kì lạ. Tác phẩm của ông rất
phong phú, nhưng tiếc rằng phần nhiều đã
mất mát, hiện chỉ còn Định am toàn tập
lưu hành ở đời.
CÙNG SINH TỬ UẨN
Một trong ba uẩn do Hóa địa bộ Tiểu
thừa thành lập. Là uẩn căn bản lưu chuyển
tương tục không hề gián đoạn cho mãi đến
khi dứt sinh tử được Kim cương dụ định.
Uẩn này là ý thức nhỏ nhiệm ngoài sáu
thức và được coi là chủ thể của sự sinh tử
luân hồi trong thế giới mê vọng; nó cùng
với uẩn một niệm trong một sát na sinh
diệt và uẩn sống trong một kì của một đời
liên tục, gọi chung là ba uẩn. Vì các bộ
phái Tiểu thừa đều chỉ nói sáu thức, nhưng
sáu thức có lúc dứt hẳn không sinh khởi,

không thể lấy đó làm bản chất của sự sống
chết tương tục, cho nên mới lập riêng một
loại thức hằng chuyển biến không dứt, đó
tức là Căn bản thức của Đại chúng bộ, Hữu
phần thức của Thuyết giả bộ và Cùng sinh
CUNG TRƯỜNG

C
1125
tử uẩn của Hóa địa bộ vậy. Tông Duy thức
Đại thừa thì cho uẩn này chính là thức A
lại da, nhưng do mật ý của các bộ phái mà
có những tên khác nhau. [X. Nhiếp đại thừa
luận bản Q.thượng; Nhiếp đại thừa luận
thích Q.2 (Vô tính); luận Thành duy thức
Q.3; Thành duy thức luận thuật kí Q.4
phần đầu].
CÙNG TỬ
.....
Người con khốn cùng. Phạm: daridrapuruwa.
Một trong bảy thí dụ của kinh Pháp
hoa. Chúng sinh sống chết trong ba cõi, ví
như người Cùng tử không có công đức pháp
tài (như các vị Thanh văn Tu bồ đề), đức
Phật được ví như người Trưởng giả giàu có.
Đem trường hợp người Cùng tử do sự chỉ
bảo của vị Trưởng giả giàu có mà được kho
báu, thí dụ đức Như lai từ bi dùng mọi
phương tiện khéo léo để dẫn dắt hàng Nhị
thừa cùng về một Phật thừa.
Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm tín giải
nói, có đứa Cùng tử từ nhỏ đã bỏ cha trốn
đi, lâu ngày lưu lạc nơi nước người. Đến
năm mươi tuổi thì đã già, lại thêm nghèo
cùng khốn khổ, phải rong ruổi bốn phương
để kiếm sống, lần hồi về đến chỗ cha ở, lúc
ấy cha đã là một trưởng giả đại phú trong
thành. Bấy giờ người cùng tử đi làm thuê
làm mướn, một hôm được thuê về làm việc
trong nhà cha mình, đứng tựa nơi cửa, xa
thấy cha ngồi trên giường sư tử, các Bà la
môn, Sát đế lợi, cư sĩ cung kính vây chung
quanh, trân châu anh lạc trang sức khắp
mình, người cùng tử thấy cha có thế lực

lớn, lòng sinh sợ hãi, liền bỏ chạy.
Khi ấy, ông trưởng giả đã nhận ra con
mình, liền sai người đuổi theo; người con
sợ quá đến nỗi ngất xỉu. Người cha từ đằng
xa thấy thế, biết rằng ý chí con mình hèn
kém, nên thả cho đi. Người con lại tiếp tục
cuộc sống nghèo cùng khốn khổ.
Bấy giờ ông trưởng giả mới bày phương
tiện để dụ dẫn con. Trước hết, ông ngầm
sai hai người hình dáng tiều tụy, áo quần
dơ dáy, giả làm người hốt phân để gần gũi
Cùng tử; sau đến đích thân trưởng giả cũng
ăn mặc rách rưới, bẩn thỉu, tay cầm đồ hốt
phân, hệt như Cùng tử, nhờ thế được gần
con mình, thấy con chịu khó lại trả thêm
tiền, rồi khuyên Cùng tử ở lại làm việc. Ngày
tháng trôi qua, lâu dần Cùng tử cảm thấy
không còn sợ sệt; trưởng giả khen Cùng tử
trẻ khỏe, chịu khó, không gian dối, không
sầu hận, và nhận Cùng tử làm con. Cùng
tử tuy rất mừng đã gặp cảnh may mắn,
nhưng vẫn tự cho mình là người hèn hạ và
cứ như thế làm việc dọn phân suốt hai mươi
năm.
Khi trưởng giả lâm bệnh, tự biết chẳng
sống được bao lâu nữa, mới đem kho tàng
vàng bạc trân bảo giao hết cho Cùng tử,
Cùng tử tuy nhận sự ủythác, nhưng
không mong cầu giữ lấy các kho tàng trân
bảo. Sau đó, trưởng giả biết ý Cùng tử
dần dần thông suốt, thành tựu được chí
lớn, nên lúc sắp chết mới tuyên bố Cùng
tử chính là con mình, và kể lại việc Cùng
tử bỏ cha bỏ nhà mà đi đã hơn năm mươi
năm. Cùng tử lúc đó mới tỉnh ngộ, tâm
rất vui mừng và nói rằng mình vốn không
có lòng mong cầu mà nay kho báu tự
nhiên đến.

Tông Thiên thai chia thí dụ này làm
năm khoa: Người đuổi theo, Hai lần dụ
dỗ, Gây lòng tin, Nhận ra, Giao phó cơ
nghiệp, và phối với năm thời: Hoa nghiêm,
Lộc uyển, Phương đẳng, Bát nhã và Pháp
hoa, đối lại với năm vị nói trong kinh Niết
bàn, để hiển bày rõ ý của Phật thuyết pháp
giáo hóa trong một đời. [X. kinh Đại bi
Q.4; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.5; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.10 phần trên; Pháp
hoa huyền luận Q.7; Pháp hoa kinh huyền
tán Q.6].
CÙNG TỬ

C
1126
CÚNG
(Xem chữ Cung)
CỦNG HUYÊN THẠCH QUẬT
Động đá ở sườn núi Sa nham nằm về
mạn tây bắc thành huyện Củng, phía đông
Lạc dương (mạn bắc Tung sơn) thuộc tỉnh
Hà nam. Động này nhỏ hơn hai động Vân
cương và Long môn, nhưng nội dung chạm
trổ thì phong phú và tinh xảo không kém.
Công trình kiến tạo bắt đầu vào khoảng
năm Cảnh minh (500-503) thời Bắc Ngụy,
thời ấy động được gọi là chùa Hi huyền.
Các đời Đông Ngụy,Tây Ngụy, Bắc Tề kế
tiếp, cho mãi đến đời Đường mới làm chùa
Tịnh độ. Đời Minh, đời Thanh tiếp tục sửa
sang, gọi là chùa Động đá.
Hiện nay còn bảo tồn được năm động
đá, ba pho tượng lớn khắc vào vách đá,
một nghìn cỗ khám thờ Phật và 238 cỗ
khám nhỏ. Động thứ tư chia làm hai hang
nhỏ, động thứ năm lớn nhất cao khoảng
bảy mét, rộng rãi. Đặc trưng chung trong
năm động là đều có cột hình vuông to lớn,
thủ pháp tương truyền là kế thừa thủ pháp
của Vân cương và Long môn, cho nên,
những hang đá Vân cương, Long môn và
Củng huyện đều là công trình của một đời
Bắc Ngụy đã tập trung nhân lực vật lực
trong nước để khai tạc, bắt đầu với động
Vân cương ở Đại đồng, kế đến là động Tân
dương ở Vân môn và sau hết là chùa Thạch
quật ở Củng huyện, niên đại liên tiếp, một
mạch nối nhau. Thời đại Bắc Ngụy khắc
rất ít, đời sau khắc thêm tượng và vẽ nhiều
hoa văn tranh vẽ trên vòm nóc và trên

mặt vách cũng cực kì tinh xảo mĩ lệ. (xt.
Thạch Quật Tự).
CUỒNG KHUYỂN TRỤC LÔI THANH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên ý
là chó điên sủa theo tiếng sấm, luống công
mà vô ích. Trong Thiền lâm dùng cụm từ
này để chỉ sự cố gắng phí công, hoặc bản
chất đảo điên, chấp cái hư vô làm có thực.
Tiếng dùng đồng loại là: “Mê viên tróc thủy
nguyệt ” (con vượn dại khờ
mò trăng đáy nước).
CUỒNG LOẠN VÃNG SINH
Một trong bốn loại vãng sinh. Những
người gây tội nghiệp sâu nặng, như thập ác,
phá giới, ngũ nghịch, khi hấp hối, thấy lửa
dữ trong địa ngục, tâm sinh hốt hoảng cuồng
loạn, giơ tay bắt hư không. Nếu được thiện
tri thức chỉ bảo cho, niệm Phật mười câu
hoặc chỉ một câu, thì được vãng sanh. (xt.
Tứ Chủng Vãng Sanh).
CUỒNG TUÊ
.....
Tức là trí tuệ tán loạn. Cứ theo Quan
âm huyền nghĩa quyển thượng chép, thì có
định mà không có tuệ, gọi là si định, ví
như người đui cỡi ngựa mù, chắc chắn sẽ
sa vào hầm hố, có tuệ mà không định, gọi
Vua và Hoàng Hậu lễ Phật
(Khắc ở hang đá Huyện Củng)
CÚNG

C
1127
là cuồng tuệ, ví như treo đèn trước gió, lắc
lư không định thì soi vật không rõ.
CUỐNG
..
Phạm:zàỉhya. Ý là dối trá, lừa gạt. Tên
tâm sở. Là một trong bảy mươi lăm pháp
của Câu xá, một trong trăm pháp của Duy
thức. Tức là tác dụng tinh thần dùng nhiều
thủ đoạn mánh khóe để lừa gạt người khác.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 6 nói,
thì “Cuống” tức là vì muốn được lợi dưỡng
mà hiện vẻ đạo đức giả, lấy dối trá làm tính,
hay ngăn che sự thật thà, lấy tà mệnh làm
nghiệp. Tông Câu xá cho nó là một trong
các Tiểu phiền não địa pháp, là pháp có
thực. Tông duy thức thì cho nó là một trong
hai mươi Tùy phiền não, bảo rằng Cuống
lấy một phần tham, si làm thể, là do một
phần tham, si mà giả lập, ngoài tham, si ra
Cuống không có tướng dụng riêng. [X. luận
Câu xá Q.21; Câu xá luận quang kí Q.21;
Thành duy thức luận thuật kí Q.6].
CƯ ĐÍNH (? - 1404)
.....
Vị tăng tông Lâm tế đầu đời Minh.
Người Thư châu (Lâm hải Chiết giang), họ
Trần. Hiệu Viên cực, biệt hiệu là Viên am.
Năm mười lăm tuổi, sư thụ Sa di tại chùa
Tịnh an trong làng, học kinh Lăng nghiêm,
kinh Viên giác. Khi ngài Thứ trung Vô uẩn
trụ trì chùa Thụy nham, sư đến tham học
và làm Thị giả. Sau sư lại theo ngài Thứ
trung dời đến ở chùa Vĩnh lạc tại Trì khê.
Năm Hồng vũ 16 (1383) sư bắt đầu hoằng
pháp ở núi Thúy sơn thuộc huyện Ngân.

Sư ở chùa Song lâm tại Kim hoa hai mươi
tám năm, mấy lần Thục vương mời sư vào
cung nhưng sư đều cố từ. Về sau, vâng sắc
chỉ giữ chức Tăng lục ti tả giảng kinh. Không
bao lâu, sư dời đến ở chùa Linh cốc tại phủ
Ứng thiên (huyện Thượng khâu, tỉnh Hà
nam). Năm Vĩnh lạc thứ 2 sư tịch. Không
rõ tuổi thọ. Sư có các tác phẩm: Linh cốc
viên cực Cư đính thiền sư Viên am tập 10
quyển, Tục truyền đăng lục 36 quyển. Ngoài
ra, Đại tạng kinh (bản đời Minh) lúc bắt
đầu được in tại Nam kinh, sư từng giúp đỡ
công việc ấn loát. [X. Cư đính viên am tập,
Tăng tục truyền đăng lục Q.6].
CƯ GIÁC SINH (1876 - 1951)
Người Quảng tế, Hồ bắc. Tên là Chính,
hiệu Giác minh, lúc đầu, tên là Tuấn, biệt
hiệu Nhạc tung, lại hiệu Mai xuyên cư sĩ.
Ông lưu học Nhật bản, chuyên về pháp
luật, và gia nhập Đồng minh hội. Sau khi
Dân quốc được thành lập, ông giữ chức
Viện trưởng viện Tư pháp trong mười sáu
năm. Ông chịu ảnh hưởng của Thái phu
nhân, tin Phật rất thuần thành, và hết sức
hộ trì Phật giáo, nên ông được coi như bức
tường thành hộ trì Phật pháp trong thời
Dân quốc. Tác phẩm chủ yếu về Phật học
của ông có: “Mai xuyên phổ kệ”.
CƯ GIẢN (1164 - 1246)
.... .
Vị tăng tông Lâm tế đời Tống. Người
phủ Đồng xuyên (Tam thai, Tứ xuyên), họ
Vương (có thuyết nói là họ Long), tự Kính
tẩu. Sư theo ngài Viên trừng ở viện Quảng
phúc cùng làng xuất gia. Sau sư tham yết
ngài Biệt phong Bảo ấn. Một hôm sư đọc
ngữ lục của ngài Vạn am Đạo nhan có chỗ
tỉnh ngộ. Kế đến sư tham yết ngài Đức

quang ở chùa Dục vương, tu học mười lăm
năm, và được pháp ấn của ngài. Về sau sư
tham vấn các ngài La hồ Hiểu oánh ở Giang
tây và Đại tuệ Tông cảo ở am Dương tự.
Đầu tiên sư hoằng pháp ở chùa Báo ân
quang hiếu tại Đài châu, chẳng bao lâu, dời
đến chùa Tịnh từ ở Hàng châu, mở đạo
tràng truyền pháp. Bên một khe suối ở phía
CƯ GIẢN

C
1128
bắc chùa sư dựng một căn nhà gọi là Giới
thất (nhà hẹp) để ở và làm bài phú để
tỏ chí của mình. Năm Thuần hựu thứ 6, sư
tịch, thọ tám mươi ba tuổi, người đời gọi là
Bắc giản Cư giản. Trước tác có: Bắc giản
tập 19 quyển, Bắc giản tục tập 1 quyển,
Bắc giản hòa thượng ngữ lục 1 quyển. [X.
Tục truyền đăng lục Q.35; Tăng tục truyền
đăng lục Q.1; Thích thị kê cổ lược Q.4;
Ngũ đăng nghiêm thống Q.20].
CƯ LUÂN
Phạm: Àjĩàta - kauịđinya, Pàli:
AĩĩaKoịđanna. Còn gọi A nhã kiều trần
như, A nhã đa kiều trần như, A nhạ kiều
trần như, A nhạ kiều lân, A nhã câu lân.
Hoặc là Kiều trần như, Kiều trần na, Câu
lân nhã, Câu lân, Cư lân v.v... là một trong
năm vị tỉ khưu được Phật độ cho đầu tiên.
Àjĩàta (A nhã), nghĩa là hiểu rõ, hoặc dịch
là mới biết, đã biết, rõ lời dạy, rõ bản tế, biết
bản tế.Kauịđinya (Kiều trần như), là họ,
nghĩa là giòng họ Kundin. Sự tích sau khi
ngài Cư luân trở thành tỉ khưu thì không
được rõ, chỉ biết ngài là vị trưởng lão trong
giáo đoàn, thường ở bậc Thượng tọa. [X.
kinh Phương quảng đại trang nghiêm Q.11;
kinh Phật bản hạnh tập Q.34; kinh Đại ban
niết bàn (bản Bắc) Q.40; luận Đại tì bà sa
Q.93; Phật tổ thống kỉ Q.2]. (xt. Kiều Trần
Như).
CƯ SĨ
.....
Phạm:Gfha-pati, Pàli: gaha pati. Dịch
âm: Ca la việt, Già la việt. Dịch ý: Trưởng
giả, gia chủ, gia trưởng. Chỉ người giàu có

thuộc giai cấp Phệ xá (Phạm:Vaizya) trong
bốn giai cấp tại Ấn độ, hoặc chỉ người tại
gia có đạo tâm. Trong các kinh, luật, người
giàu có thuộc giai cấp Phệ xá thường được
gọi là Cư sĩ, như: Trung a hàm quyển 1
kinh Thủy dụ, Trường a hàm quyển 22
phẩm Thế bản duyên, kinh Đại phẩm bát
nhã quyển 1, kinh Phóng quang Bát nhã
quyển 1 v.v... đã chép. Còn luận Đại trí độ
quyển 98 thì gọi người ở nhà có tâm đạo là
Cư sĩ. Từ Cư sĩ trong Phật giáo xưa nay
thường được gọi lẫn lộn với từ Trưởng giả,
như Duy ma nghĩa kí của ngài Tuệ viễn,
quyển 1 phần cuối (Đại 38, 441 trung), nói:
“Cư sĩ có hai: Một là người giàu có, nhiều
của cải, gọi là cư sĩ, hai là người tu đạo ở
nhà, gọi là Cư sĩ”. Loại sau tức là cư sĩ trong
Phật giáo. Như Duy ma, Hiền hộ của Ấn
độ là các Bồ tát tại gia thường tu Phật đạo,
và Phó đại sĩ đời Lương, Lưu khiêm đời Bắc
Ngụy, Lí thông huyền đời Đường của Trung
quốc là những người tại gia rất thông hiểu
đạo Phật. Nay thì gọi chung những người
đàn ông tại gia tu đạo là Cư sĩ, cũng có nơi
gọi những người đàn bà tại gia tu đạo là Cư
sĩ.
Tại Trung quốc, danh từ Cư sĩ nguyên
có xuất xứ từ thiên Ngọc tảo trong sách Lễ
kí, trong sách Hàn phi tử cũng có nói đến
các Cư sĩ Nhâm duật, Hoa sĩ, đều chỉ các
xử sĩ có đạo nghệ tức có tài mà không cầu
làm quan. Về sau, Trung quốc và Nhật bản
chẳng theo ý chính của kinh, luật, mà gọi
bừa những xử sĩ có đạo là cư sĩ, như Thủ
lăng nghiêm kinh nghĩa sớ chú quyển 1,
Pháp hoa kinh diễn nghĩa quyển 7 đoạn 1,
Tổ đình sự uyển quyển 3 v.v... đã chép [X.
kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.6;

luật Thập tụng Q.6; Duy ma kinh văn sớ
Q.9].
CƯ SĨ PHẦN ĐĂNG LỤC
Gồm hai quyển, do Chu thời ân đời
Minh sưu tập, hoàn thành vào năm Sùng
trinh thứ 5 (1632), được đưa vào Vạn tục
tạng tập 147. Sách này bắt chước Truyền
đăng lục của Thiện môn, thu chép các sự
CƯ LUÂN

C
1129
duyên của tín chúng tại gia tham Thiền luận
đạo, bao gồm 110 người như: Cư sĩ Duy ma
bên Ấn độ, Phó đại sĩ, Bàng cư sĩ, Hàn vũ ở
đời Đường, Tô đông pha, Chu hi đời Tống
và Tống liêm, Lữ nham châu đời Minh v.v...
CƯ SĨ PHẬT GIÁO
Chỉ các tín đồ tại gia của Phật giáo, những
người sống cuộc đời thế tục, nhưng vẫn có
những sinh hoạt tín ngưỡng. Ở Ấn độ, từ
thời đức Phật còn tại thế cho đến nay, trong
tín đồ Phật giáo, trừ các tỉ khưu, tỉ khưu ni
xuất gia ra, còn có các tín đồ tại gia Ưu bà
tắc (nam) và Ưu bà di (nữ). Cứ theo kinh
Như thị ngữ văn Ba li 107 nói, chúng xuất
gia nhờ chúng tại gia cung cấp những đồ
dùng cần thiết, như cơm ăn, áo mặc, nhà
ở, còn chúng tại gia thì nương vào chúng
xuất gia mà tiếp nhận giáo pháp và Phạm
hạnh, cả hai giúp đỡ lẫn nhau, cùng tu hành
chính pháp.
Do hình thái sinh hoạt khác nhau giữa
xuất gia và tại gia, nên giới hạn của hành vi
cũng theo đó mà có khác, tức chúng xuất
gia có hai trăm năm mươi giới, hoặc năm
trăm giới, chúng tại gia có năm giới, tám
giới Quan trai. Thời kì đầu, cư sĩ tại gia lấy
các địa điểm ở gần giáo đoàn xuất gia làm
trung tâm để theo các sinh hoạt tôn giáo,
nhưng rất tiếc là ngày nay không được rõ
cái trạng luống tổ chức ở thời bấy giờ như
thế nào, tuy nhiên có thể theo sự diễn biến
mà biết được là giáo quyền do đoàn thể
xuất gia nắm giữ. Một trong những nguyên
nhân nảy sinh ra phong trào Phật giáo Đại
thừa là: Cư sĩ muốn đóng một vai trò trọng

yếu trong giáo đoàn, nên bài bác chúng xuất
gia, rồi viết sách, lập thuyết mà mở ra một
cục thế mới.
Trong các kinh điển, cư sĩ tại gia được
coi là những nhân vật chủ não, như cư sĩ
Duy ma trong kinh Duy ma cật, phu nhân
Thắng man trong kinh Thắng man, đều
lấy cư sĩ làm chủ mà tuyên thuyết Phật pháp.
Ngoài ra, như Thiện tài đồng tử tại gia trong
kinh Hoa nghiêm, lấy Bà la môn, Thuyền
sư, Hương thương v.v... làm thiện tri thức
và nhận sự chỉ dạy của họ, rồi các bậc đại
đệ tử như ngài Ca diếp, Xá lị phất nghe
kinh này (tức kinh Hoa nghiêm) thì như
câm như điếc; trong các kinh Đại thừa khác
cũng nhấn mạnh vai trò của Bồ tát tại gia.
Khi tạo tượng, các tỉ khưu đều là hình tượng
xuất gia, còn Bồ tát thì phần nhiều là hình
tượng tại gia, điều này cho thấy ý thức tín
ngưỡng của chúng tại gia được hiển bày một
cách tích cực.
Nhưng tại Tích lan, Miến điện, Thái lan,
giáo quyền vẫn ở trong tay giáo đoàn xuất
gia, và như giáo Lạt ma ở Tây tạng, cho
đến nay vẫn do nhân vật đại biểu của Tăng
đoàn nắm giữ chính quyền, chứ tín chúng
tại gia không được tham dự.
Tình huống tại Trung quốc khác với
các nơi khác. Những nhân vật trọng yếu
của thời kì dịch kinh ban đầu, như An huyền
ở đời Hậu Hán, Chi khiêm ở đời Tam quốc
Ngô, Niếp thừa viễn đời Tây Tấn đều là cư
sĩ. Cưu ma la thập đời Hậu Tần, bị quận
vương ép buộc, đã phải sống đời tại gia. Về
sau, Tạ linh vận đời Lưu Tống, Tiêu tử lương
đời Tiêu Tề, Vũ đế nhà Lương, Vương duy
và Bạch cư dị đời Đường, Trung ý vương
Ngô việt v.v... là những nhân vật đại biểu

cho Vương hầu, quí tộc, văn nhân, đối với
các công việc làm chùa, nghiên cứu giáo
học, văn học đều đã có những cống hiến
rất lớn.
Về phương diện giáo đoàn cư sĩ thì phải
kể đến “Bạch liên xã” do ngài Tuệ viễn ở
Lư sơn sáng lập là trọng yếu nhất, một đoàn
thể tăng tục cùng tu; trong đó có Lưu di
dân, Chu tục chi, Tông bính, gồm một trăm
hai mươi ba người ăn chay lập thệ, phát
nguyện vãng sinh Tây phương. Loại kết
CƯ SĨ PHẬT GIÁO

C
1130
đoàn niệm Phật như thế, đến đời Đường
vẫn còn rất phổ biến, như Cửu phẩm vãng
sinh xã ở Cối kê. Đến đời Tống thì thịnh
hành nhất, tên các đoàn thể còn lưu truyền
đến nay có tới hơn hai mươi đoàn. Trong
đó, Tịnh nghiệp xã ở Linh chiếu cả tăng
tục có hai vạn người, kết xã ở Nhược quan
thì có mười vạn người, gần nửa số những
người lãnh đạo là cư sĩ. Lại các nhà Nho
đời Tống như Chu hi, Lục cửu uyên cũng
tinh thông Phật học, còn như Giáo tổ của
Toàn chân giáo thuộc Đạo giáo là Vương
triết thì rất tôn sùng Thiền học, tăng lữ
Phật giáo cũng đáp lại, cho nên dần dần đã
sản sinh tư tưởng và phong tập hợp nhất
ba giáo Nho Thích Đạo.
Đến triều Minh, sự nghiên cứu của cư sĩ
đối với giáo học Phật giáo rất tiến triển, như
chú thích kinh Phật, biên tập Thiền tông
ngữ lục. Lại bắt đầu từ Phật pháp kim thang
biên của Tâm thái, các loại truyện kí của
tín đồ tại gia, như Cư sĩ phần đăng lục, Cư
sĩ truyện v.v... được lục tục hoàn thành. Từ
cuối đời Thanh trở đi, Phật giáo lâm vào
tình trạng suy đồi. Sau có các cư sĩ Bành
thiệu thăng, Dương văn hội, ấn hành kinh
Phật, mở các viện Phật học, thành lập Cư
sĩ lâm v.v... thì mệnh mạch của Cư sĩ Phật
giáo mới được liên tục.
Phật giáo Nhật bản, lấy Thái tử Thánh
đức làm đầu mối phát triển, về sau, Hoàng
gia, quí tộc hết sức cổ vũ kiến trúc, mỹ thuật,
văn học Phật giáo, đặc biệt đáng chú ý là
cuộc sống nửa tăng nửa tục rất linh hoạt;
như vị tổ khai sáng Tu nghiệm đạo, tiên

phong của Sơn nhạc giáo đời xưa cũng là
Ưu bà tắc. Từ giữa thời kì Bình an trở về
sau, trong các truyện vãng sinh và Pháp
hoa nghiệm kí, ghi chép tiểu sử của các “Giáo
tín sa di” (những người tin thờ Phật và không
có tư cách giáo đoàn, bèn tự gọi là Sa di và
sống cuộc đời tại gia), hoặc một đoàn người
tu hành cũng tương tự như thế và gọi là
“Thánh”, “Người trì kinh”.
Trong nền Phật giáo mới ở thời đại Liêm
thương, Chân tông, Thời tông, Nhật liên
tông đã mang sắc thái nửa tăng nửa tục rất
đậm, là do chịu ảnh hưởng của Tín giáo Sa
di nói trên. Đến như Thiền tông, lúc đầu
giữ được nếp sống xuất gia nghiêm túc, về
sau, dần dần cũng chìm đắm vào văn học,
đến nỗi tổ khai sơn của chùa Sơn thành
thiên long là Mộng song Sơ thạch (1275 -
1351) thuộc tông Lâm tế, đã phải nói họ là
những người thế tục trọc đầu. Thời cận đại,
trong các hoạt động tín ngưỡng Phật giáo,
thông thường người ta tổ chức các buổi
“giảng” xã giao, như “Pháp hoa bát giảng”,
rất phát đạt. Sau thời Minh trị duy tân, các
cuộc vận động, cư sĩ Phật giáo lấy việc tân
hưng giáo học làm mục đích càng ngày càng
thịnh.
CƯ SĨ TRUYÊN
........
Gồm năm mươi sáu quyển, do Bành
thiệu thăng (Pháp danh Tế thanh) đời
Thanh kể, thu vào Vạn tục tạng tập 149.
Nội dung sưu tập và chép những lời nói và
việc làm của hơn hai trăm vị cư sĩ ngoại hộ
Phật pháp từ đời Hậu Hán đến khoảng năm
Càn long đời Thanh trong các sách Sử
truyện, Chư gia văn tập, Bách gia tạp thuyết,
Hoằng minh tập, Quảng hoằng minh tập,

Phật pháp kim thang biên, Truyền đăng lục,
Ngũ đăng hội nguyên, Phật tổ thống kỉ và
Phật tổ thông tải v.v... Khởi đầu từ các ngài
Mậu dung, An huyền, Trúc thúc lan; cuối
cùng là ngài Chu an sĩ, Tri qui tử (tức soạn
giả Bành thế thanh) và phụ lục lời bình
của ông Uông đại thân.
CƯ SƯƠNG
.....
Tức là cái rương đựng đồ vật để bên
cạnh chỗ ngồi. Rương đóng bằng gỗ hình
CƯ SĨ TRUYÊN

C
1131
chữ nhật, phần nhiều được thếp vàng hoặc
vẽ tranh để trang sức. Còn gọi là Cư cử (cái
sọt), Cứ hàm (cái hòm), Tiếp tăng hạp (cái
hộp). Rương để cất ba tấm áo, gọi là Tam y
cử; rương đựng các đề mục để viết luận
nghĩa, thì gọi là Thuyết tướng sương. Phần
nhiều được dùng trong Pháp hội của Mật
giáo Nhật bản, để cất ba áo, các pháp cụ
v.v... thời gần đây, các tông phái khác cũng
sử dụng. Trong Pháp hội, vị A xà lê sai đệ
tử mang Cư sương, Hương lư sương và Như
ý v.v... đi theo, khi ngồi thì để rương bên
trái, hoặc để trên cái bàn ngay trước mặt.
CỨ THẮNG VI LUẬN
So sánh từ hai chủ trương hoặc hai sự
vật trở lên, rồi chỉ đứng về mặt ưu điểm
hoặc đặc trưng của mỗi thứ mà trình bày
cái ý chỉ cốt yếu, gọi là Cứ thắng vi luận
(căn cứ vào điểm hơn mà bàn). Bồ tát giới
nghĩa sớ giải thích tại sao có tên phẩm là
“Tâm địa” trong kinh Phạm võng? Là do
đặt nền tảng trên “Cứ thắng vi luận”. Bồ
tát giới nghĩa sớ quyển thượng (Đại 40, 563
thượng), nói: “Luật nghi của Bồ tát phòng
ngừa cả ba nghiệp: tâm, ý, thức, thân, khẩu
là phụ, cứ thắng vi luận, cho nên gọi là
Tâm địa”. Trái lại, không giới hạn ở ưu điểm
hoặc đặc trưng, mà cứ theo sự thực chung
để trình bày tường tận, thì gọi là Cứ thực
thông luận, cũng gọi là Khắc thực thông
luận. [X. Đại thừa nghĩa chương Q.9]. (xt.
Cứ Thực Thông Luận).
CỨ THỰC THÔNG LUẬN
Còn gọi là Cứ thực vi luận, Cứ thực
nhi luận, Khắc thực thông luận. So sánh

hai chủ trương hoặc hai sự vật trở lên, nếu
cứ theo toàn thể sự thực mà bàn, thì gọi Cứ
thực thông luận; còn nếu đứng về mặt đặc
sắc, mặt ưu thắng mà bàn, thì gọi là Cứ
thắng vi luận. Chẳng hạn như Sắc, nếu
đứng về phương diện sự thực mà nói, thì
mười một pháp: Năm căn, năm cảnh, vô
biểu sắc, đều thuộc Sắc pháp, đó là Cứ thực
thông luận; còn nếu đứng về mặt đặc điểm
của mỗi pháp mà nói, thì chỉ có cảnh đối
của nhãn căn mới có thể gọi là “Sắc”, đó là
Cứ thắng vi luận.
CỰ TƯỜNG (1662 - 1695)
.....
Vị tăng tông Lâm tế đầu đời Thanh.
Người huyện Lăng kinh, tỉnh Thiểm tây,
họ Trương, hiệu Thiên dực. Lúc nhỏ được
cha mẹ đưa đến chùa Linh sơn xin ngài
Tịnh nguyệt cho xuất gia, chín tuổi, sư học
kinh Lăng nghiêm, mười chín tuổi, sư lễ
ngài Đằng hoán ở Tây sơn thụ giới Cụ túc.
Hai mươi tuổi, tham học ngài Cổ mai Định
liệt ở núi Phù dung, khi ngài tịch, sư được
nối pháp ngài. Năm Khang hi 30 (1691), sư
ở chùa Mật ấn tại Hồ nam, chùa Quảng
hóa trên núi Phù dung. Tháng 5 năm Khang
hi 34, sư tịch, hưởng dương ba mươi tư tuổi.
Có Ngữ lục 2 quyển lưu truyền ở đời. [X.
Thiên dực Tường thiền sư ngữ lục].
CỬ
..
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý là
cất lên, nêu lên, đưa ra. Tiếng Thiền sư
dùng khi nêu ra công án hoặc đưa nắm tay,
Cư Sương
CỬ

C
1132
cây gậy lên để mở bày trí hiểu biết cho học
trò. Nếu nói theo ý đề xướng thì có cử hướng,
cử thị, cử niêm, cử xướng, cử tự, cử trứ v.v...
Ngoài ra, nêu bày công án cổ cho người
học, gọi là Cử cổ, cử tắc; nêu bày công án
thoại đầu, gọi là Cử thoại.
Bích nham lục tắc 1 (Đại 48, 140
thượng), nói: “Nêu: Lương vũ đế hỏi đại sư
Đạt ma: Thánh đế đệ nhất nghĩa là thế
nào? Đại sư trả lời: Rỗng rang không
Thánh”. Lại Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 5 mục Trí thường (Đại 51, 239 trung),
nói: “Tổ nói: Người ấy đã nói gì, ngươi thử
kể (cử tự) lại xem, ta sẽ chứng minh cho
ngươi”. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.hạ Tiết lạp chương; Vô môn quan tắc
13; Liên đăng hội yếu Q.7].
CỬ AI
.....
Trong Thiền lâm, lúc có vị Hòa thượng
tịch, sau khi làm Phật sự xong, chúng tăng
đến trước bàn thờ Hòa thượng đồng thanh
cất lên ba tiếng “Ai! Ai! Ai!” (Thương!
Thương! Thương!) gọi là Cử ai, cũng gọi là
cử ai Phật sự. Sắc tubách trượng thanh qui
quyển thượng chương Trụ trì (Đại 48., 1128
trung), nói: “Vị chủ tang bạch rằng: Hòa
thượng Đường đầu qui tịch, theo phép phải
cử ai. Làm Phật sự xong, cử ai ba tiếng, đại
chúng cùng khóc, các sư nhỏ ngồi xếp hàng
dưới màn khóc thương”. Danh từ Cử ai và
nghi thức Cử ai cũng thấy được ghi trong các
sách đời Lương, đời Tùy và các sách sử của
Trung quốc đời xưa, cho nên biết nghi thức
tống táng này, người đời cũng đã thực hành

từ xưa rồi. [X. Viên ngộ Phật quốc thiền sư
ngữ lục Q.20; Tùng lâm thập di lược thanh
qui; Thiền lâm tượng khí tiên Tang tiến môn].
CỬ HÁT
Là pháp ứng cơ tiếp vật của Thiền tông.
Hát, là tiếng hét. Để mở đường cho người
học, Thiền sư không bày tỏ bằng lời nói
hay văn chữ, mà dùng tiếng hét phát ra bất
thình lình để phá trừ tà kiến, vọng tưởng
của học trò, gọi là Cử hát (cất tiếng hét).
CỬ HƯỚNG
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ sự nêu
lên, xướng lên công án trong ngữ lục của
Tổ sư. Như cử thị, cử xướng, cử tự, đều
cùng ý này. Cảnh đức truyền đăng lục quyển
8 chương Tắc xuyên hòa thượng (Đại 51,
261 thượng), nói: “Cư sĩ hét lớn: Hãy ngăn
ông già vô lễ ấy lại, chờ ta mỗi mỗi nêu lên
(cử hướng) công án cho người có mắt sáng
ở đây đã”.
CỬ KINH
.....
Khi tụng kinh, trước hết xướng đọc tên
kinh, đề kinh, gọi là Cử kinh, cũng chỉ người
xướng tên kinh. Thời xưa, đọc tụng thầm
là chính, cho nên không cần cử kinh, nay
thì vị Duy na giữ chức này. Phép xướng tên
kinh, gọi là Cử kinh pháp, tức khi nghe ba
tiếng khánh lớn, vị Duy na chắp tay, cất
tiếng xướng đề kinh. Ngoài ra, lúc cử hành
pháp hội, vị Duy na xướng câu đầu của
kinh hoặc bài kệ để hướng dẫn đại chúng
xướng họa cho đều, gọi là Cử thanh, Cử
xoang (cất tiếng hát), cũng gọi là kinh đầu,
cú đầu.
CỬ NHẤT MINH TAM
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Có nghĩa

là trí hiểu biết rất sắc bén, chỉ dạy một mà
có thể biết ba. Thiền tông dùng từ ngữ này
để hiển bày cơ dụng lanh lợi. Bích nham
lục tắc 1 (Đại 48, 140 thượng), nói: “Cách
núi thấy khói, biết ngay là lửa, cách tường
thấy sừng, biết liền là bò. Người bén nhạy,
CỬ AI

C
1133
có con mắt rất tinh, thấy việc biết liền”. [X.
Bích nham lục tắc 97].
CỬ NHẤT TẾ CHƯ
Cử, đề xuất rõ ràng để tỏ bày ý tứ; Tế,
hàm ý là bao quát, thâu tóm; Chư, nghĩa là
nhiều. Tức khi giải thích một nghĩa lí nào
đó, hoặc biểu thị một khái niệm nào đó,
chỉ cần nêu lên một điểm cũng đủ tính đại
biểu hàm chứa tất cả ý của những tiếng
cùng loại. Như các kinh thường dùng từ
ngữ “Thực tướng các pháp” để biểu thị cái
lí thể tướng bình đẳng, thực tại bất biến
của hết thảy muôn pháp chân thực; chữ
“thực tướng” được dùng để bao quát ý của
nhiều tiếng cùng loại, như: thực tính, thực
thể, thực lực v.v... Pháp hoa văn cú quyển
3 phần dưới (Đại 34; 43 trung), nói: “Cho
nên phần nêu chương nói: Thực tướng các
pháp; lẽ ra cũng có thể nói: Thực tính các
pháp, thực thể, thực lực cho đến có thể nói
thực cứu kính... Nói thực tướng các pháp,
đó là chỉ nêu một mà bao quát nhiều vậy
(cử nhất nhi tế chư)!”
CỬ NHẤT TOÀN THU
Cũng gọi là Cử thể toàn thu, Cử thể
toàn nhiếp. Có nghĩa là nêu một pháp mà
gồm thu hết thảy pháp, vì một pháp ấy có
đủ cái tính chung của hết thảy pháp. Hoa
nghiêm ngũ giáo chương quyển 4 (Đại 45,
501 hạ), nói: “Ba tính đều là một tâm, nên
nêu ra một pháp thì gồm thu hết thảy pháp”.
CỬ TÁN
.....
Trước khi đọc kinh điển, xướng văn tán
để khen ngợi Phật, gọi là Cử tán. Như tán

hương, tán kết. Hoàng bá thanh qui Chúc
li chương 1 (Đại 82, 766 hạ), nói: “Vị Đường
đầu lên tòa, chúc Thánh xong, xuống tòa,
rồi cùng đại chúng lên điện Phật, đại chúng
cử tán, vị Đường đầu dâng hương, lạy chín
lạy”.
CỬ TẮC
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
là Cử cổ. Cử, là xướng lên; Tắc chỉ bản tắc,
công án. Trong khi pháp chiến, vị Thủ tọa
xướng đọc bản tắc, gọi là Cử tắc. (xt. Pháp
Chiến).
CỬ THỦ ĐÊ ĐẦU
Có nghĩa là trước đức Phật, đưa một tay
lên, hoặc hơi cúi đầu để tỏ bày sự kính lễ;
đây là nghi lễ đơn giản nhất trong các phép
lễ. Kinh Pháp hoa quyển 1 phẩm Phương
tiện (Đại 9, 9 thượng), nói: “Hoặc có người
lễ lạy, hoặc chỉ chắp tay, cho đến giơ một
tay lên, hoặc hơi cúi đầu, lấy đó cúng dường
tượng, sẽ dần dần được thấy vô lượng Phật,
và tự thành đạo vô thượng”.
CỬ TỰ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tự, giống
như hiển bày. Có nghĩa là dùng lời nói đề
xướng cổ tắc, hoặc dùng vật để chỉ bày cho
người ta biết. Thi hào Tô thức đời Tống có
mấy câu thơ rằng (Vạn tục 173, 159 hạ):
“Tiếng khe suối là lưỡi rộng dài, màu núi
xanh là thân thanh tịnh. Đêm về tám vạn
bốn nghìn kệ, hôm sau làm sao chỉ dạy (cử
tự) người?” [X. Gia thái phổ đăng lục Q.23].
CỰC ÁI NHẤT TỬ ĐỊA
..............
Nói tắt là Nhất tử địa. Tức là giai vị Bồ
tát đã chứng quả hóa tha (giáo hóa chúng
sinh) rất thương xót chúng sinh. Bồ tát ở

giai vị này, coi chúng sinh như con một, nếu thấy chúng tu thiện được an ổn thì Bồ CỰC ÁI NHẤT TỬ ĐỊA

C
1134
tát vui mừng, còn thấy chúng sầu não khổ
sở, thì các Ngài rất lo buồn. Khi phối giai vị
này với các thứ bậc của Bồ tát thì xưa nay
có các thuyết khác nhau: Ngài Tăng tông
đem phối với Thất địa, Ngài Tịnh ảnh cho
là Sơ địa,Ngài Quán đính thì cho là Sơ
địa đã chứng quả hóa tha. [X. kinh Đại
banniết bàn (bản Bắc) Q.16; Niết bàn kinh
sớ Q.17; Niết bàn kinh tam đức chỉ qui
Q.12].
CỰC ĐẠI TỪ BI MẪU
..............
Danh hiệu tán thán lòng từ bi của Phật
A di đà. Ý nói bà mẹ có lòng từ bi rất rộng
lớn. Vãng sinh yếu tập quyển thượng (Đại
84, 48 thượng), nói: “Mắt từ coi chúng sinh,
bình đẳng như con một, nên con qui mệnh
lễ, cực đại từ bi mẫu”. Nghĩa là Phật A di đà
thương nhớ chúng sinh, hệt như người mẹ
hiền thương yêu đứa con một. Kinh Quán
vô lượng thọ (Đại 12, 343 hạ), nói: “Đem
lòng từ vô duyên, nhiếp phục các chúng
sinh”.
CỰC HỈ ĐỊA
Phạm:pramudità-bhùmi. Cũng gọi là
Hoan hỉ địa. Địa vị đầu tiên trong mười địa
vị Bồ tát, vì thế còn gọi là Sơ hoan hỉ địa,
nói tắt là Sơ địa. Bồ tát vào ngôi vị này,
chứng đủ hai không (ngã không, pháp
không) có thể lợi mình lợi người, tâm sinh
vui mừng, cho nên gọi là Hoan hỉ địa. [X.
kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.23; kinh
Giải thâm mật Q.4; kinh Bồ tát anh lạc
bản nghiệp Q.hạ; luận Thành duy thức
Q.9].

CỰC HỈ TAM MUỘI DA
Ấn khế và chân ngôn của Mật giáo biểu
thị niềm vui mừng cùng cực. Còn gọi là
Duyệt hỉ tam muội da, Hoan hỉ vương ma
ha tát đỏa tam ma da, Đại tam muội da chân
thực ấn, Đại lạc kim cương bất không tam
muội da tùy tâm ấn, Phổ hiền bồ tát tam
muội da ấn, Tố la đa đại thệ chân thực ấn.
Tam muội da là nghĩa bản thệ nội chứng.
Có nghĩa là hành giả Mật giáo phát tâm Bồ
đề, diệt trừ các chướng; đã là Kim cương tát
đỏa, thì khi quán mình, người không khác,
là đồng thể đại bi, cảm thấy niềm vui mừng
không gì hơn. Hàng tam thế minh vương
của hộiHàng tam thế tam muội da thuộc
Kim cương giới ở trong tam muội da này,
tay cầm cung tên đại bi, dùng cung tên
tâm Bồ đề trong sạch bền chắc để bắn kẻ
oán địch phẩm vô minh, biểu thị niềm vui
thích giáo hóa người không gián đoạn, đó
là Cực hỉ tam muội da. Người tu hành
Chân ngôn muốn trụ nơi tam muội này,
thì phải kết ấn đại thệ chân thực, tức hai
tay co lại (một trong sáu loại nắm tay), hai
ngón giữa giao nhau trong lòng bàn tay,
đầu hai ngón út và hai ngón cái chấm vào
nhau, như hình chày kim cương một chẽ,
rồi lại đặt hai ngón giữa sát vào ngực, miệng
tụng chân ngôn: Án tam muội da (samaya,
bình đẳng) hộc (ho#, vui vẻ) tô ra đa
(surata, tột bậc) sa đát tông (stvạm, vào
Ta ta vào), thì mọi nguyện vọng đều thành
tựu mà được vui mừng rất mực. [X. kinh
Kim cương đính Q.thượng; kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng Q.1;
Kim cương đính kinh nghĩa quyết
Q.thượng].
CỰC LẠC HẢI HỘI

Cực lạc, chỉ cõi Tịnh độ của Phật A di
đà; Hải hội, chỉ tăng chúng hoặc chư tôn
Thánh chúng tập hội. Thánh chúng của
thế giới cực lạc họp lại thành Pháp hội,
rộng lớn như biển, cho nên gọi là Cực lạc
hải hội.
CỰC ĐẠI TỪ BI MẪU

C
1135
CỰC LẠC THẾ GIỚI
Phạm: Sukhàvatì. Dịch âm là Tô ha
phạ đế, Tu ma đề, Tu a đề. Chỉ cho cõi
Tịnh độ của Phật A di đà. Cũng gọi là Cực
lạc tịnh độ, Cực lạc quốc độ, Tây phương
tịnh độ, Tây phương, An dưỡng tịnh độ,
An dưỡng thế giới, An lạc quốc. Từ cõi thế
gian này đi về hướng tây, trải qua hơn mười
muôn ức cõi Phật thì đến cõi Tịnh độ cực
lạc. Về tình hình của cõi Tịnh độ, thì trong
kinh A di đà nói rất rõ ràng, và đức Phật di
đà hiện nay vẫn đang nói pháp tại đấy. Cứ
theo kinh Vô lượng thọ, thì những người
vãng sinh sang cõi Phật ấy, được hưởng các
thứ khoái lạc, như: thân có ba mươi hai
tướng như Phật, đầy đủ thần thông, đối
tượng của năm giác quan phi thường vi
diệu, trong thân khoan khoái nhẹ nhàng,
nghe pháp, cúng dường đức Phật liền được
tỏ ngộ. Nhưng, trong cõi Tịnh độ ấy, có
những nơi gọi là Biên địa, Nghi thành,
Thai cung, là những nơi vãng sinh của
những người hoài nghi sự cứu độ của Phật
A di đà.
Về giáo nghĩa vãng sinh Cực lạc và tín
ngưỡng Phật A di đà, thì ngay từ Ấn độ xưa
kia cũng đã rất hưng thịnh. Trong tạng kinh
hiện còn, những trứ tác liên quan đến Phật
Di đà và cõi Cực lạc có tới hơn hai trăm bộ.
Ngoài ra, về những trứ tác và những tranh
vẽ Cực lạc thế giới biến tướng của các sư
đời sau tại Trung quốc, Nhật bản, Hàn quốc
thì con số không thể đếm được. Trong các
kinh khác như A súc, Văn thù, Dược sư,
Di lặc, tuy cũng có nói về các cõi Tịnh độ,

nhưng chỉ có cõi Tịnh độ của Phật A di
đà là được lưu truyền rộng rãi nhất trong
nhân gian và là đối tượng khát ngưỡng nội
tâm của nhân loại. Nhất là nói về Phật giáo
Bắc truyền, thì có thể bảo thế giới Cực lạc
là nơi qui hướng phổ biến của tín ngưỡng
dân gian. Đối với nguyên ngữ của danh từ
Cực lạc, phương hướng và khoảng cách
của cõi Tịnh độ, về khởi nguồn của tư tưởng
này v.v... thì các học giả cận đại có đưa ra
nhiều thuyết. [X. kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Pháp hoa Q.6; Di đà kinh
sớ (Khuy cơ); luận Thích tịnh độ quần nghi;
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ (Tuệ viễn);
Quán vô thượng thọ Phật kinh sớ (Trí khải);
A di đà Phật chi nghiên cứu; Tịnh độ giáo
chi khởi nguyên cập phát đạt].
CỰC LẠP
.....
Cũng gọi là Lạp mãn, Nhất lạp. Lạp
nghĩa là pháp lạp; là tuổi của chư tăng được
tính từ khi thụ giới Cụ túc, người có số lạp
cao nhất, gọi là Cực lạp. Trong tăng đoàn
nhân ngày kết thúc hạ an cư (ngày 15 tháng
7 âm lịch) là hết một năm, từ ngày 16 là
bắt đầu năm mới, cho nên tỉ khưu, tỉ khưu
ni sau khi thụ giới, mỗi năm cứ đến ngày
kết thúc hạ an cư thì được thêm một tuổi
đạo (Pháp lạp). Căn cứ theo Pháp lạp nhiều
hay ít mà lập ra Thượng lạp, Trung lạp, Hạ
lạp khác nhau, để định thứ bậc trên dưới,
lớn, bé, vì thế người ở bậc cao nhất, gọi là
Cực lạp.
CỰC LƯỢC SẮC
Là một trong năm loại “Pháp xứ sở nhiếp
sắc” do tông Duy thức đặt ra. Khi phân tích
cái thực sắc của năm trần: sắc, thanh,
hương, vị, xúc, và năm căn: mắt, tai, mũi,

lưỡi, thân, đến đơn vị vật chất nhỏ nhất
(cực vi), thì gọi là cực lược sắc. Hữu bộ Tiểu
thừa cho nó là vật chất, bao hàm trong sắc
xứ mà nhãn thức duyên theo; nhưng tông
Duy thức Đại thừa thì cho nó là sự phân
tích trên giả tưởng và bảo nó bao hàm trong
pháp xứ mà ý thức duyên theo. [X. luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1; Đại thừa
CỰC LƯỢC SẮC

C
1136
nghĩa lâm chương Q.5 phần cuối]. (xt. Pháp
Xứ Sở Nhiếp Sắc).
CỰC QUẢ
.....
Có nghĩa là quả cùng tột, như quả Phật
của Đại thừa, quả Vô học của Tiểu thừa.
Cũng gọi là Vô thượng Niết bàn cực quả.
Đại thừa nghĩa chương quyển 8 (Đại 44,
634 hạ), nói: “Cực quả vô lậu tức là tận trí
và vô sinh trí”.
CỰC QUANG TỊNH THIÊN
Cực quang tịnh, Phạm: Àbhàsvara.
Dịch âm là A ba hội đề bà. Dịch cũ là Quang
âm thiên. Cũng gọi Biến thắng quang thiên.
Là một trong các cõi trời Sắc giới, tức tầng
trời thứ ba trong Nhị thiền, ở phía trên trời
Vô lượng quang, phía dưới trời Thiểu tịnh.
Chúng sinh ở cõi này không có tiếng nói,
chỉ do tâm định phát ra ánh sáng mà hiểu
ý nhau. Sau khi thế giới hoại diệt bởi đại
hỏa tai, bắt đầu kiếp thành, thì người trời ở
cõi này lần lượt sinh xuống làm trời Đại
phạm và làm người. Câu xá luận tụng sớ
quyển 8 (Đại 41, 863 hạ), nói: “Cõi Tĩnh lự
thứ hai có ba tầng trời:
1. Trời Thiểu quang, là trời có ít ánh
sáng nhất trong cõi Nhị thiền, vì thế gọi là
trời Thiểu quang.
2. Trời Vô lượng quang, ánh sáng tăng
lên, không có hạn lượng, vì thế gọi là trời
Vô lượng quang.
3. Trời Cực quang tịnh, ánh sáng sáng
hơn hai cõi trời trước, soi khắp cõi mình ở
vì thế gọi là Cực quang”. (xt. Quang Âm
Thiên).

CỰC QUÝNH SẮC
.....
Là một trong năm loại “Pháp xứ sở nhiếp
sắc” do tông Duy thức đặt ra. Khi phân tích
các hiển sắc, như hư không, xanh, vàng
v.v... không có tính ngăn ngại và các sắc
không giới, như sáng, tối, ánh sáng, bóng
sáng đến cái đơn vị nhỏ nhất (cực vi) của
vật thì gọi là Cực quýnh sắc. Ngoài hết thảy
vật chất có hình ra, ta thấy sáng, tối giữa
khoảng không, gọi là sắc của không giới;
sắc này rất xa, cho nên gọi là Cực quýnh
sắc. Cực quýnh sắc này không phải là đối
tượng của nhãn thức mà là sở duyên của ý
thức, cho nên trong mười hai xứ, nó không
thuộc sắc xứ mà thuộc pháp xứ. [X. luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1; Đại thừa
nghĩa lâm chương Q.5 phần cuối]. (xt. Pháp
Xứ Sở Nhiếp Sắc).
CỰC THÀNH
.....
Phạm: prasiddha. Tiếng dùng trong
Nhân minh. Là ý rất mực thành tựu, thành
tựu tột bậc. Trong luận thức Nhân minh,
Tông (mệnh đề) được thành lập phải chính
xác, không lầm lẫn, và phải được cả người
lập luận và người vấn nạn cùng thừa nhận
(cộng hứa) mà không có ý kiến gì khác nữa.
“Thực hữu” (có thực) và “Cộng hứa” (cùng
thừa nhận) là hai điều kiện của sự cực
thành. Nhưng trong Nhân minh, mục đích
của sự lập Tông là muốn cho đối tượng
cùng hiểu rõ, nên Nhân minh đặc biệt xem
trọng quan điểm riêng của hai bên. Nếu cả
hai bên cùng thừa nhận là có thì dù chẳng
phải là cái có đích thực đi nữa, cũng có thể
gọi là Cực thành. Trái lại, nếu hai bên không
cùng thừa nhận là có, thì dù cái có ấy là

chân chính thực có cũng không thể gọi
được là cực thành. Cực thành gồm hai nghĩa
thực có và cùng thừa nhận, nhưng thực thì
nghiêng về sự cùng thừa nhận (cộng hứa)
hơn. Do đó, cùng một danh từ, nhưng có
là cực thành hay không, thì chưa nhất định,
thường do quan điểm của hai bên mà có
khác. Như nghĩa “Quỉ” chẳng hạn, nếu hai
CỰC QUẢ

C
1137
bên đều tin có quỉ, thì là cực thành; nhưng
khi một người tin có quỉ và một người không
tin có quỉ biện luận với nhau, thì nghĩa “Quỉ”
không cực thành. Vì thế, cái gọi là cực
thành hoàn toàn tùy thuộc thái độ chủ quan
của hai bên làm tiêu chuẩn. Nếu khi dùng
danh từ mà hai bên không cùng công nhận
thì sẽ rơi vào lỗi không cực thành. Trong
đó, nếu đối với Hữu pháp (tiền trần, tức
chủ từ của Tông) mà dùng danh từ không
được cả hai bên cùng thừa nhận, thì sẽ phạm
vào lỗi “Sở biệt bất cực thành”; nếu đối với
Năng biệt (hậu trần, tức khách từ của Tông)
mà dùng danh từ không được hai bên cùng
thừa nhận, thì sẽ phạm lỗi “Năng biệt bất
cực thành”, nếu Hữu pháp và Năng biệt
đều dùng danh từ không được hai bên cùng
thừa nhận, thì phạm lỗi “Lưỡng câu bất
thành” (Cả hai đều không thành).
Cứ theo luận Nhân minh nhập chính
lí quyển thượng chép, thì chẳng hạn như
khi biện luận với Thanh luận sư, mà đệ tử
Phật lập Tông: “Âm thanh là vô thường”,
trong đó âm thanh là Hữu pháp, Vô thường
là Năng biệt, cả hai đều được đôi bên cùng
thừa nhận. Như thế, âm thanh gọi là “Hữu
pháp cực thành”, Vô thường gọi là “Năng
biệt cực thành”. Đệ tử Phật mới đem âm
thanh và vô thường đã được cả hai bên
cùng thừa nhận ấy kết hợp lại thành một
mệnh đề hoàn chỉnh: Âm thanh là vô
thường. Nhưng, vì Thanh luận sư tuy cũng
thừa nhận hai nghĩa âm thanh và vô
thường. Nhưng lại không đồng ý với Tông:
“Âm thanh là vô thường”, cho nên hai bên

ắt phải triển khai cuộc biện luận. Như vậy,
cả tiền trần và hậu trần của Tông đều được
hai bên cùng thừa nhận, nhưng về nghĩa thì
mình thừa nhận Tông mình mà đối phương
không thừa nhận: đó chính là yếu tố cơ bản
của sự tranh luận trong Nhân minh.
Ngoài tông ra, hai phần Nhân thể và
Đồng pháp dụ cũng phải cực thành, còn
Dị pháp dụ thì chưa hẳn đã nhất định phải
cực thành; nếu trái với điểm này, thì phạm
lỗi bất cực thành. [X. luận Nhân minh nhập
chính lí; Nhân minh luận sớ Thụy nguyên
kí Q.2; Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)].
CỰC THẤT PHẢN HỮU
Phạm: saptakfdhavaparama. Còn gọi
là Cực thất phản sinh. Ý nói nhiều nhất
chỉ phải trở lại thụ sinh bảy lần. Tức là bậc
Thánh ở quả Dự lưu mà vẫn chưa đoạn trừ
hết phiền não, phải bảy lần qua lại thụ sinh
nơi cõi trời, cõi người nữa, mới được vào
Niết bàn. Kinh Tăng nhất a hàm quyển 20
(Đại 2, 653 hạ), nói: “Nhiều nhất, còn qua
bảy lần chết, bảy lần sống”. [X. kinh Tạp a
hàm Q.6; kinh Đại ban niết bàn (bản Bắc)
Q.36; luận Câu xá Q.23]. (xt. Tứ Hướng
Tứ Quả).
CỰC THỤY MIÊN
Ngủ rất say. Phạm:Acittaka. Còn gọi
là Cực trọng thụy miên. Cực trọng thụy.
Một trong năm trạng thái vô tâm, một trong
sáu trạng thái vô tâm địa. Do sự mỏi mệt
đưa đến ngủ say, khiến cho sáu thức trước
không hoạt động. Vì ngủ say đưa đến trạng
thái ngủ mê mệt nên sáu thức trước hoàn
toàn không hiện hành, nặng nề, mất tự tại,
nên gọi là Cực thụy miên. Thụy miên là
một trong năm Cái..., một trong tám Triền

, tính chất nó hơi mờ tối, hay chướng
ngại trí quán. Trong trạng thái ngủ say, ý
thức tuy có chuyển động một cách mơ màng
yếu ớt, nhưng vì ngủ say liên miên, nên nó
tương tự như thụy miên, cho nên tạm gọi
là Cực thụy miên. [X. luận Thành duy thức
Q.7; luận Du già sư địa Q.13; Thành duy
thức luận thuật kí Q.7 phần đầu]. (xt. Ngũ
Vị Vô Tâm).
CỰC THỤY MIÊN

C
1138
CỰC VI
.....
Phạm:paramàịa. Cũng gọi là Cực vi
trần, Cực tế trần. Dịch cũ là Lân hư (gần
mé hư không). Đơn vị vật chất (sắc pháp)
được chia chẻ đến cực nhỏ không thể chia
chẻ được nữa, gọi là Cực vi. Theo luận Câu
xá quyển 12 nói, thì lấy một cực vi làm
trung tâm, gom góp các cực vi của sáu
phương: trên, dưới và bốn phương thành
một nhóm, gọi là “vi” (nhỏ), cũng gọi là “vi
trần” (bụi nhỏ), cũng tức là hợp bảy cực vi
là một bụi nhỏ, thì có Thiên nhãn mới thấy
được. Vi trần, tiếng Phạm làaịu-rajas, dịch
âm là A nô, A nâu, cũng gọi là A nậu trần.
Tập hợp bảy vi trần lại, thành một Kim
trần, bảy Kim trần là 1 Thủy trần, bảy Thủy
trần là một Thỏ mao trần (nhỏ bằng đầu
lông thỏ), bảy thỏ mao trần là một Khích
du trần (cũng gọi là hướng du trần, lọt qua
kẽ tường). Kim trần (bụi vàng) thủy trần
(bụi nước) có thể lọt qua kẽ trống trong
vàng, trong nước, vì thế trần (bụi) có ý cực
kì nhỏ bé. Bụi lông thỏ, lông dê, lông bò là
du trần là chỉ cho những hạt bụi nhỏ li ti
bay lởn vởn đầy trong ánh sáng qua kẽ cửa
sổ mà mắt thịt của chúng ta có thể thấy
được.
Khi cực vi tập hợp lại để hình thành
vật chất cụ thể, thì ít nhất phải có đủ bốn
đại: đất, nước, lửa, gió và bốn trần (bốn vi)
là sắc, hương, vị, xúc. Nếu thiếu một trong
các yếu tố trên thì đều không thành. [X.
luận Đại tì bà sa Q.13, Q.75, Q.136; luận
Đại trí độ Q.12; luận Du già sư địa Q.3;

Q.54; Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần đầu].
CỰC VI PHÂN BẤT PHÂN
..............
Phần nhỏ nhất trong nhóm vật chất, là
một trong ba vị cực vi. Về vấn đề này, Đại
thừa và Tiểu thừa nói có khác nhau. Tiểu
thừa cho sự chia chẻ đến cùng cực là cực
vi, đã là cực vi, thì không còn thể chia thành
các phần: trên, dưới, phải, trái, phía góc được
nữa, gọi là Cực vi vô phương phân. Nếu lại
muốn chia chẻ nữa, thì chỉ dùng tuệ quán
của ý thức, trong một cực vi phân biệt có
bốn đại năng tạo và bốn trần sở tạo mà
thôi. Nhưng sắc, hương được chia chẻ như
thế chỉ là tưởng tượng, chứ không phải là
cực vi có thực thể. Đại thừa vốn không lập
cực vi có thực thể, mà là cực vi do ý thức
tưởng tượng, dùng tuệ quán xét chia chẻ
sắc thô cho nên có thể chia chẻ đến vô
hạn, nhưng đến một mức độ nào đó mà
không dừng lại thì sẽ giống với hư không,
bấy giờ không thể coi nó là vật chất. Vì thế
ở cái giới hạn cùng cực của sức tưởng tượng
về sắc gọi là cực vi, và coi đó là cùng cực
của sự chia chẻ. [X. luận Thuận chính lí
Q.32; luận Thành duy thức Q.2].
CỰC VỊ
Giai vị chứng ngộ cùng tột, thông
thường nói về quả Phật. Pháp hoa văn cú
kí quyển 3 phần trên (Đại 34, 198 trung),
nói: “Nếu bậc đã đạt đến cực vị, thì hết
thảy những người ở hạ vị đều không biết
được”.
CỰC VÔ TỰ TÍNH TÂM
Tâm có thể biết rõ các pháp đều không
có tự tính là tâm tột cùng của Hiển giáo, Sơ
tâm của Mật giáo. Tức là tâm thứ chín trong

mười Trụ tâm do sư Không hải, người Nhật
bản, lập ra, tương đương với lí pháp giới
viên dung nói trong kinh Hoa nghiêm.
Chân như không có tự tính, cho nên duyên
khởi sinh ra muôn pháp; muôn pháp do
duyên sinh cũng không có tự tính hệt như
chân như, bởi thế, muôn pháp tương tức
CỰC VI

C
1139
tương dung. Vì lí pháp giới trong Hoa
nghiêm là lí rốt ráo cùng cực mà không tự
tính, cho nên gọi là Cực vô tự tính. Đại
nhật kinh sớ quyển 3 (Đại 39, 612 trung),
nói: “Nếu nói câu: Mười duyên sinh của tâm
cực vô tự tính, thì những cảnh giới bất khả
tư nghị của Hoa nghiêm, Bát nhã đều thu
nhiếp trong đó”. [X. kinh Đại nhật phẩm
Trụ tâm; luận Thập trụ tâm Q.9]. (xt. Thập
Trụ Tâm).
CƯỚC BĂNG
...
Mảnh vải bó chân, dùng khi đi xa. Cũng
gọi là Hành triền (quấn chung quanh chân
để đi), Hĩnh y (áo của cẳng chân), Hĩnh
cân (khăn buộc cẳng chân), Hộ chuyên y
(áo bảo vệ gót chân). Tục gọi là Cước bán
(buộc chân). Vào mùa rét, Thiền lâm
dùng cước băng để chống rét, khi đi đường
thì dùng để bảo vệ bắp chân. Trong luật
điển thì gọi là Hộ thuyên y (áo bảo
vệ bắp chân). [X.luật Ngũ phần Q.20; Tổ
đình sự uyển Q.8; Sắc tubách trượng thanh
qui Q.hạ Đại chúng chương vong tăng điều;
Thiền lâm tượng khí tiên phục chương môn].
CƯỚC BỐ
.....
Khăn trắng, buộc nơi bụng, sau thắt
quần tắm. Cũng gọi là Cước cân (khăn
chân). Hoặc chỉ cái đệm lót ở ngoài cửa
nhà tắm để phòng khỏi trượt chân. Về sau,
chỉ mảnh vải quấn trước mình từ bụng trở
xuống khi đun nấu và quét dọn. [X. Sắc tu
bách trượng thanh qui Q.hạ Đại chúng
chương Nhật dụng quĩ phạm mục Nhập

dục, Xuất dục; Thiền lâm tượng khí tiên
Phục chương môn].
CƯỚC CÂN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tức là gót
chân. Trong Thiền lâm, Cước cân thường
được dùng để chỉ tự ngã bản lai. Vì gót chân
dẫm lên đất, thì đứng trên mặt đất một cách
vững chắc không hề lay động, cho nên
dùng để thí dụ tự ngã bản lai. Gót chân
chưa chấm đất, hay còn nói là đặt chân
chưa vững là tiếng dùng để chỉ sự tu hành
chưa thuần thục. Gót chân chấm đất, chỉ
tiền tế hậu tế đã chấm dứt, thấy suốt bản
lai diện mục, tất cả công phu đều bỏ. Gót
chân đã lún sâu vài trượng, có nghĩa là đã
rơi xuống hố sâu phiền não, tức là mê vọng
rất sâu, cũng nói là gót chân đã lún quá sâu
dưới bùn. [X. Bích nham lục tắc 1; Thiền
uyển thanh qui Q.2 Tiểu tham].
CƯỚC ĐẦU BẠ
........
Cuốn sổ của người đi khuyến hóa ghi
chép tên những người cúng tiền của. Thiền
uyển thanh qui quyển 5. Hóa chủ (Vạn tục
111, 451 thượng), nói: “Hóa chủ về viện,
trình bày mọi việc, tính toán tài vật quyên
được, ghi từng khoản vào cước đầu bạ và
nạp một bản sao ghi các tài vật ấy”.
CƯỚC HẠ YÊN SINH
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Tức là khói
đen từ dưới chân sinh ra đến nỗi không
còn thấy được vật gì. Trong Thiền lâm dùng
từ ngữ này để biểu thị đi tìm Phật pháp ở
bên ngoài, giống như dưới chân sinh ra khói,
khiến cho tự ngã xưa nay càng thêm mờ
mịt. Thung dung lục tắc 58 (Đại 48, 263
hạ), nói: “Diễn nhã đa soi gương hoảng chạy
(dưới chân sinh khói đen), Phá táo đọa gậy

phang bể lò (vỡ làm trăm mảnh)”
CƯỚC SẮC
Tức là tờ khai lí lịch phải nộp cho quan
lại khi dự thi. Còn gọi Cước sắc trạng, Cước
CƯỚC SẮC

C
1140
căn. Đời Tống, những người thi Đình phải
nộp bản lí lịch ghi rõ họ tên, tuổi, quê quán,
gia cảnh v.v... Trong Thiền lâm, cước sắc
chỉ cho giấy lí lịch của vị tăng xuất trình
cho vị Duy na khi mới đến tùng lâm.
CƯỢC XOA HÀ
........
Cược xoa, Phạm:Vakwa. Cũng gọi là
Bà du hà, Bà xoa hà, Bác xoa hà. Là một
trong bốn con sông lớn của châu Diêm phù
đề, Đại đường tây vực kí quyển 1 phiên là
Phọc sô hà, tức nay là sông Oxus, bắt nguồn
từ phía đông nam cao nguyên Pamir, chảy
về phía tây bắc rồi đổ vào biển Ả rập. Sử
nhà Hán gọi là sông Qui thủy hoặc Ô hử
thủy chính là con sông này. [X. kinh Tăng
nhất a hàm Q.34, Q.45; luận Câu xá Q.11;
luận Du già sư địa Q.2; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24]. (xt. Tứ Hà).
CƯƠNG CÁCH
Những qui luật của nhà Phật. Ma ha
chỉ quán quyển 7 phần dưới (Đại 46, 97
hạ), nói: “Cương cách của giáo môn là cột
trụ vững chắc để chống đỡ ngôi nhà Phật
pháp”. [X. Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.7 đoạn 4].
CƯƠNG DUY
Là chức tăng phụ trách lãnh đạo, trông
coi các việc trong chùa viện. Cứ theo Nghĩa
sở lục thiếp quyển 6 Sư đồ giáo giới bộ chép,
thì Cương duy tức chỉ Trụ trì, Thượng tọa,
Duy na, còn các chức khác chỉ gọi là Tri
sự. Theo đó, ởthời Ngũ đại, Tam cương
của chùa gọi là Cương duy. [X. Tục cao
tăng truyện Q.10 truyện Trí lâm, Đại từ

ân tựtam tạng pháp sư truyện Q.7; Bất
không tam tạng biểu chế tập Q.3]. (xt. Tam
Cương).
CƯƠNG LƯƠNG DA XÁ (383 - 442)
Phạm:Kàlayazas. Dịch ý là Thời xưng.
Nhà dịch kinh ở thời đại Lưu Tống, người
Tây vực. Sư thông suốt A tì đàm, Luật bộ,
đặc biệt giỏi về Thiền quán. Sư đến Kiến
nghiệp vào niên hiệu Nguyên gia năm đầu
(424) đời Lưu Tống, ở tinh xá Đạo lâm tại
Chung sơn, dịch được các kinh Quán vô
lượng thọ Phật, kinh Quán dược vương dược
thượng nhị bồ tát. Năm Nguyên gia 19, sư
về đất Thục, đến đâu cũng hoằng đạo nói
pháp, Thiền đồ theo đông. Sau, sư trở lại
Giang lăng, chưa bao lâu thì nhập tịch, thọ
sáu mươi tuổi. [X. Lương cao tăng truyện
Q.3; Khai nguyên Thích giáo lục Q.5; thích
thị lục thiếp Q.9].
CƯƠNG LƯƠNG LÂU CHÍ
Phạm:Kàlaruci. Dịch ý là Chân hỉ. Nhà
dịch kinh đời Tây Tấn, người Tây vực, tính
tình phóng khoáng, có chí hoằng pháp. Sư
đến Quảng châu năm Thái khang thứ 2
(281, có thuyết nói năm Thái thủy thứ 2)
đời Vũ đế, dịch kinh Thập nhị du 1 quyển,
nay không còn. Năm sinh năm mất đều
không rõ. [X. Khai nguyên thích giáo lục
Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.6; Đại đường
nội điển lục Q.2; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.4].
CƯƠNG MỤC
Tông Thiên thai lấy bốn giáo Hóa nghi:
Đốn, Tiệm, Bí mật, Bất định làm đại cương
(toàn thể tấm lưới) phán giáo của tông này,
và lấy bốn giáo Hóa pháp: Tạng, Thông,
Biệt, Viên làm cương mục (những mắt lưới
trong toàn tấm lưới) giải thích nghĩa. Pháp

hoa văn cú kí quyển 1 (Đại 34, 160 thượng), nói: “Đốn, Tiệm v.v... là đại cương phán CƯỢC XOA HÀ

C
1141
giáo của tông này, Tạng, Thông v.v... là
cương mục thích nghĩa”. Cũng có người
dùng Võng mục, vì lấy nghĩa là những mắt
nhỏ của tấm lưới. Từ này có xuất xứ từ Diệu
pháp liên hoa kinh huyền nghĩa quyển 10
phần trên. (xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
CƯỜNG ĐỘC
.....
Kết duyên độc cổ (trống của cõi trời trên
mặt có bôi thuốc độc) mạnh mẽ để tiêu diệt
cái ác. Cũng gọi là Cương độc...... Tức là
đối với những người không tin Phật pháp,
nói giáo lí một cách mạnh mẽ để khiến họ
nghe; hoặc khi nghe người ta phỉ báng Phật
pháp, thì nhân ngay dịp ấy mà kết duyên
Phật. Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm Thường
bất khinh nói, thì bồ tát Thường bất khinh
tuy gặp người ta chửi mắng, thậm chí bị
người ta dùng gậy đánh mình, lấy đá ném
mình, nhưng vẫn từ bi kính trọng mà nói:
“Các ông đều sẽ thành Phật”. Về điểm này,
trong Pháp hoa văn cú quyển 10 phần trên,
đại sư Trí khải tông Thiên thai giải thích
rằng: đối với người không có căn lành, thì
đem cường độc Đại thừa mà cho họ. Đây là
biểu thị ý thuận hóa nhiếp thụ. (xt. Bản Vị
Hữu Thiện, Độc Thiên Nhị Cổ).
CƯU
Còn gọi là Tiêm, Trất. Tức là rút xăm.
Khi gặp một việc gì khó khăn, không quyết
đoán được, người ta dùng những cái thẻ tre
(tiêm), thanh gỗ (trất) hoặc một miếng giấy,
viết chữ hoặc làm dấu tên đó; nếu là giấy
thì vo tròn lại, bỏ vào ống hoặc cái bát mà
lắc, xóc, rồi lấy một thẻ, dựa vào đó mà

quyết định lành, dữ nên hay không nên.
Phong tục này vốn là của Trung quốc,
nhưng sau trong Phật giáo cũng sử dụng.
Về chủng loại thì có xăm Quan âm, xăm
Luân tướng v.v... [X. kinh Quán đính Q.10
Phạm thiên thần sách kinh; Phật tổ thống
kỉ Q.26 truyện Vĩnh minh Trí giác Pháp
sư].
CƯU BÀN ĐỒ
Phạm: Kumbhàịđa, Pàli: Kumbhaịđa.
Còn gọi là Câu bàn đồ, Cứu bàn đồ, Cung
bàn đồ, Cưu mãn nô, Bàn tra. Dịch ý: loài
quỉ hình cái hũ, quỉ hình quả bí, quỉ đáng
ghét, là một trong hai bộ quỉ loại lệ thuộc
trời Tăng trưởng, nhưng kinh Viên giác thì
gọi quỉ này là Đại lực quỉ vương. Loài quỉ
này ăn tinh khí người, đi nhanh như gió,
biến hóa nhiều cách, ở nơi rừng hoang, cai
quản các quỉ. Cứ theo kinh Đại phương
đẳng đại tập quyển 52 chép, thì đức Phật
từng sai Tì lâu lặc thiên vương (trời Tăng
trưởng) hộ trì châu Diêm phù đề ở phương
nam. Dưới quyền Thiên vương này có đại
thần Cưu bàn đồ, cầm đầu nhiều bộ chúng,
có thế lực lớn. Dưới quyền vị Đại thần có
anh em Cưu bàn đồ và các quyến thuộc:
Đàn đề, Ưu ba đàn đề, Đại đỗ (bụng to),
Cát ca xa, Ma ha bát thấp bà, Thập thủ
(mười tay), Sơn hành (đi trong núi) v.v...
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.2,
Viên giác kinh lược sớ Q.4].
CƯU MA LA ĐA
Phạm: Kumàralabdha, Kumàralàta.
Cưu Bàn Đồ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CƯU MA LA ĐA

C
1142
Tổ thứ 19 của Thiền tông. Cũng gọi là Cưu
ma la đà, Cự ma la đa, Câu ma la đa, Cứu
ma la đà. Dịch ý là Đồng thụ, Đồng thủ,
Hào đồng, Đồng tử. Cứ theo Phó pháp tạng
nhân duyên truyện quyển 6 chép, thì sư
sinh ở nước Đát xoa thủy la, thông minh từ
nhỏ nên được gọi là “Đồng tử”. Sau sư xuất
gia học đạo, theo ngài Tăng già da xá thụ
pháp, tài học hơn đời. Lúc đầu, sư soạn các
luận tại nước Đát xoa thủy la, sau sư đến
nước Khiết bàn đà chuyên việc giáo hóa.
Bình sinh sư thâm nhập kinh điển Phật
giáo, thấu suốt ý chỉ sâu kín, lập chính pháp,
phá tà kiến, hưng long Phật pháp. Về sau,
sư truyền pháp cho đệ tử là Xà dạ đa.
Đại đường tây vực kí cũng ghi chép tương
tự như thế, nhưng lại nói sư là Tổ sư của
Kinh lượng bộ (tức Kinh bộ), và được người
thời bấy giờ tôn xưng là “Nhật xuất luận
sư” (luận sư mặt trời mọc), lại cùng với các
ngài Mã minh, Long thụ, Đề bà được gọi
chung là “Bốn mặt trời soi sáng đời”. Đại
đường tây vực kí quyển 3 Đát xoa thủy la
quốc (Đại 51, 885 thượng), nói: “Xưa kia,
luận sư Câu ma la da đa (Hán dịch là Đồng
thụ) của Kinh bộ
đã trứ tác các bộ
luận ở nước
này”. Đại đường
tây vực kí quyển
12 Khiết bàn đà
quốc (Đại 51,
942 thượng), nói:
“Vua Vô ưu sai
người kiến tạo

tháp (tốt đổ ba)
trong cung vua,
sau nhà vua dời
đến ở góc đông bắc của cung, nhường cung
cũ để xây cất già lam cho tôn giả Đồng thụ
luận sư. Lầu gác cao rộng, tượng Phật uy
nghiêm. Tôn giả là người nước Đát xoa thủy
la, thông minh dĩnh ngộ từ thuở nhỏ, sớm
xa trần tục. (...) Các luận do sư viết, gồm
vài chục bộ, lưu hành rất thịnh, ai cũng
học tập. Tôn giả là Tổ sư của Kinh bộ vậy”.
Xuất tam tạng kí tập quyển 11 truyện
Ha lê bạt ma, và Tam luận huyền nghĩa
trích dẫn bài tựa của Tăng duệ trong luận
Thành thật, bảo sư là học giả Tiểu thừa
của nước Kế tân, thuộc Tát bà đa bộ, là
thầy của Ha lê bạt ma, tác giả luận Thành
thật. Năm sinh năm mất không rõ, nhưng
theo niên đại của Ha lê bạt ma, và truyền
thuyết bốn luận sư mặt trời xuất hiện và
thuyết của Phó pháp tạng nhân duyên
truyện, thì niên đại tồn tại của sư nên được
đặt ở khoảng giữa các ngài Long thụ và
Thế thân, tức vào khoảng cuối thế kỉ thứ
III Tây lịch. Nhưng Thành duy thức luận
thuật kí quyển 2 thì cho rằng sư ra đời
khoảng hơn một trăm năm sau đức Phật
nhập diệt; còn luận Dị bộ tông luân nói:
sau Phật nhập diệt bốn trăm năm Kinh bộ
mới bắt đầu chia phái. Như vậy nếu sư là
Tổ sư của Kinh bộ thì cũng phải trong bốn
trăm năm ấy. Các thuyết lộn xộn, đúng sai
thế nào còn phải chờ nghiên cứu mới rõ.
Cũng theo các ghi chép trên thì sư đã viết
rất nhiều sách, hoặc nói đến vài chục bộ,
hoặc năm trăm luận. Trung quán luận sớ
quyển 1 phần đầu nói, sư từng viết luận
Nhật xuất; Thành duy thức luận thuật kí

quyển 4 phần đầu nói, sư đã viết luận Kết
phát; Câu xá luận quang kí quyển 2 bảo, sư
có trứ tác các luận Dụ man, Si man và Hiển
liễu. Lại cứ theo bài tựa của Tăng duệ trong
Quan trung xuất Thiền kinh nói, thì bốn
mươi ba bài kệ đầu trong kinh Tọa thiền
tam muội là do sư làm. Ngoài ra, các học
giả cận đại, khi nghiên cứu những chỗ đứt
đoạn bằng tiếng Phạm của Đại trang nghiêm
kinh luận còn sót lại được phát hiện tại
Tân cương, có người chủ trương luận này
đã do tay sư viết ra; là vì trước nay Đại trang
nghiêm kinh luận được coi là tác phẩm của
Cưu Ma La Đa
CƯU MA LA ĐA

C
1143
ngài Mã minh, cho nên ý kiến trên rất được
học giới chú ý. [X. luận Câu xá Q.2; luận A
tì đạt ma thuận chính lí Q.38; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.2; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.2; Tiểu thừa Phật giáo khái luận; H.
Lüders: Bruchstüeke des Kalpanà
maịđitikà des Kumàralàta].
CƯU MA LA THẬP (344 - 413, có thuyết nói
350 - 409)
...........
Phạm:Kumàrajìva. Còn gọi là Cứu ma
la thập, Cưu ma la bà, Câu ma la kì bà. Nói
tắt là La thập, Thập. Dịch ý là Đồng thọ,
người nước Cưu tư (Sớ lặc Tân cương) đời
Đông Tấn. Là một trong bốn nhà dịch kinh
lớn của Trung quốc. Cha mẹ sư đều xuất
gia theo Phật, rất có đức hạnh. La thập từ
nhỏ đã thông minh, bảy tuổi xin mẹ vào
đạo, sau sư du học Thiên trúc, tham vấn
khắp các bậc tôn túc danh tiếng, nghe nhiều
nhớ dai, nổi tiếng khắp năm xứ Thiên trúc.
Sau khi sư trở về nước, được vua tôn làm
thầy. Phù kiên nhà Tiền Tần nghe danh
đức của sư, sai tướng Lữ quang đem quân
đi rước. Lữ
quang đánh
nước Cưu tư
thắng trận đón
được La thập,
nhưng về đến
nửa đường,
nghe tin vua
Phù kiên đã mất,
Lữ quang đóng
quân lại ở Hà tây

và tự lập làm
vua, La thập bị
giữ lại tại Lương châu mười sáu, mười bảy
năm. Mãi đến khi Diêu hưng nhà Hậu Tần
đánh bại họ Lữ, La thập mới được đón về
Trường an, năm ấy là năm Long an thứ 5
(401) đời Đông Tấn. Vua Diêu hưng tôn
La thập làm Quốc sư, ở trong vườn Tiêu
dao chuyên việc dịch kinh, có các vị Tăng
triệu, Tăng nghiêm giúp đỡ.
Từ tháng 4 năm Hoằng thủy thứ 5 (403)
đời Hậu Tần, La thập lần lượt dịch được
các kinh luận, như: Trung luận, Bách luận,
Thập nhị môn luận (ba luận trên được gọi
chung là Tam luận), kinh Bát nhã, kinh
Pháp hoa, luận Đại trí độ, kinh A di đà,
kinh Duy ma, luật Thập tụng v.v... giới thiệu
một cách có hệ thống học thuyết phái Trung
quán của ngài Long thụ. Về tổng số kinh
luận do sư dịch có nhiều thuyết khác nhau:
Xuất tam tạng kí tập ghi ba mươi lăm bộ,
hai trăm chín mươi tư quyển; Khai nguyên
thích giáo lục thì nói bảy mươi tư bộ, ba
trăm tám mươi quyển.
Từ khi Phật giáo truyền vào Trung quốc,
kinh Phật được dịch ra chữ Hán mỗi ngày
một nhiều, nhưng phần nhiều văn từ trúc
trắc, ý nghĩa khó hiểu; đến La thập thì vì sư
thông hiểu nhiều thứ tiếng nước ngoài, nên
nội dung các kinh điển do sư dịch vượt trội
hẳn lên, lời văn ngắn gọn, trong sáng, dễ
hiểu, cho mãi đến đời sau vẫn được coi
trọng. Thời ấy, các bậc hiền tài từ bốn phương
về theo sư, La thập hết lòng tiếp dắt, đều
được tỏ ngộ lí sâu xa. Suốt đời, La thập dốc
sức vào việc mở rộng pháp môn, phiên dịch
các kinh điển Đại thừa thuộc hệ Bát nhã,
và các luận của Trung quán bộ thuộc hệ

Long thụ, Đề bà. Những kinh luận do sư
dịch đã có ảnh hưởng rất lớn đối với sự
phát triển của Phật giáo Trung quốc: Trung
luận, Bách luận, Thập nhị môn luận do
Đạo sinh truyền bá ở phương nam, qua các
vị Tăng lãng, Tăng thuyên, Pháp lãng đến
Cát tạng đời Tùy mà tập đại thành tông
Tam luận, cộng thêm luận Đại trí độ nữa
mà thành là học phái Tứ luận. Ngoài ra,
kinh Pháp hoa do sư dịch là đầu mối mở ra
tông Thiên thai, luận Thành thật là luận
điển căn bản của học phái Thành thật; kinh
Cưu Ma La Thập
CƯU MA LA THẬP

C
1144
A di đà và luận Thập trụ tì bà sa là những
kinh luận y cứ của tông Tịnh độ; kinh Di
lặc thành Phật đẩy mạnh sự phát triển của
tín ngưỡng Di lặc. Khi kinh Tọa thiền tam
muội được sư dịch ra đã nhanh chóng đưa
đến sự lưu hành “Bồ tát thiền”. Nhờ kinh
Phạm võng mà Trung quốc được truyền
giới Đại thừa; rồi luật Thập tụng là tư liệu
trọng yếu giúp cho việc nghiên cứu Luật
học.
Học trò của La thập gồm các vị nổi tiếng
như: Tăng triệu, Đạo sinh, Đạo dung, Tăng
duệ, Đàm ảnh, Tăng đạo v.v... gây dựng
thành hai học phái Tam luận và Thành
thật, vì thế, La thập cũng được tôn làm tổ
của tông Tam luận. Sư hoạt động được mười
hai năm thì nhập tịch, lúc ấy vào năm Nghĩa
hi thứ 9 đời Tấn, thọ bảy mươi tuổi. Cũng
có thuyết nói, sư tịch vào năm Nghĩa hi thứ
5. Lại cứ theo Lương cao tăng truyện chép,
thì vì vua Diêu hưng cho La thập là bậc
thông minh siêu phàm, không thể không
có người nối dõi, nên nhà vua dâng 10 người
con gái ép sư phải nhận. Vua Hiếu văn đế
nhà Nguyên Ngụy từng đến Lạc dương, sai
sứ đi tìm con cháu của La thập để mời ra
làm quan. Mãi đến đời Tùy, họ Cưu ma ở
Quan trung còn có người hiển đạt, có
thuyết cho đó là hậu duệ của La thập. [X.
bài tựa kinh Đại phẩm Bát nhã;bài tựa
Bách luận; bài tựa luận Đại trí độ; Lương
cao tăng truyện Q.2; Quảng hoằng minh
tập Q.23].
CƯU MA LA PHẬT ĐỀ
Phạm:Kumàrabuddhi. Dịch ý là Đồng

giác. Nhà dịch kinh đời Tiền Tần, người
Tây vực, đến Trung quốc vào thời Vũ đế
nhà Tấn, ở chùa Nghiệp, dịch Tứ a hàm
mộ sao giải 2 quyển, Phật đề đọc chữ Phạm,
Trúc phật niệm, Phật hộ dịch ra chữ Hán,
Tăng đạo, Tăng duệ viết chép. Cuối đời sư
không biết ra sao. Khai nguyên thích giáo
lục quyển 3 ghi: thời gian sư dịch kinh là
tháng 8 năm Nhâm ngọ, năm Kiến nguyên
18 (382) đời Phù kiên. [X. Xuất tam tạng kí
tập Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.8].
CƯU MA LA VIÊM
...........
Phạm:Kumàràyaịa, người Thiên trúc,
cha của Cưu ma la thập. Ngài sinh trong
nhà Tướng quân, nhưng không thừa kế
chức tướng mà lại xuất gia. Ngài vượt qua
dãy núi Thông lãnh đi về phía đông, đến
nước Cưu tư. Quốc vương Cưu tư kính mến
và tôn ngài làm Quốc sư. Nhà vua có người
em gái tên là Kì bà (Phạm:Jivaka) mới hai
mươi tuổi, rất thông minh, vua ép La viêm
phải lấy làm vợ, sau sinh được một con, tức
là Cưu ma la thập. Ngày xưa, khi đức Phật
lên cung trời Đao lợi thuyết pháp cho mẫu
hậu, vua Ưu điền nhớ Phật quá, bèn sai
người dùng gỗ chiên đàn khắc tượng Phật,
để ở nước Câu diệm di. Về sau, Ngài Cưu
ma la viêm mang tượng ấy sang phía đông,
vượt qua Thông lĩnh đến nước Cưu tư. Đến
khi vua nước Cưu tư ép bức ngài Cưu ma
la viêm lấyem gái mình làm vợ, thì ngài
Cưu ma la viêm sai sứ đưa tượng đến Diêu
Tần. Về sau, nhà Lưu Tống Nam triều phá
Diêu Tần, rước tượng về Giang tả, để thờ
ở chùa Long quang, đời gọi là tượng điềm
lành ở Long quang. [X. Lương cao tăng
truyện Q.2 truyện Cưu ma la thập; Tứ

phần luật hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần
3 đoạn 2].
CƯU NA LA
........
I. Cưu na la. Phạm:kunàla. Cũng gọi
là Câu na la, Cưu di la, Câu lãng nô. Là tên
của loài chim có mắt đẹp. Dịch ý là chim
mắt đẹp.
II. Cưu na la. Là tên riêng của Thái tử
CƯU MA LA PHẬT ĐỀ

C
1145
Đạt ma bà đà na (Phạm: Dharmavardhana),
con vua A dục, vì đôi mắt Thái tử đẹp, giống
như mắt chim Cưu na la cho nên có biệt
danh như thế. Cũng gọi là Câu na la. Thái
tử sinh vào ngày mà vua A dục khởi công
kiến tạo tám vạn bốn nghìn tháp, dung mạo
tuấn tú, hai mắt trong xanh. Khi Thái tử
lớn lên, đệ nhất phu nhân của vua A dục
là bà Trưng sa lạc khởi đa (Phạm:
Tiwyarakwità), say đắm dung mạo của Thái
tử, ngấm ngầm muốn tư thông, Thái tử
khóc lóc tạ tội. Phu nhân mang hận, nịnh
hót nhà vua để sai Thái tử đi dẹp loạn tại
nước Đức xoa thi la, sau lại giả mạo lịnh
vua móc hai mắt Thái tử rồi bỏ ở nơi hoang
dã. Thái tử đã mù, lưu lạc về đến đô thành
của vua cha, đêm đêm gảy đàn hát than
thảm thiết. Vua nghe tiếng hát, ngờ là Thái
tử, sai người ra dẫn vào để hỏi. Thái tử khóc
lóc thương thảm, kể hết sự thật, vua mới
biết là do hành vi của phu nhân, bèn gia
hình nặng nề, Thái tử đọc bài kệ can vua
(Đại 50, 147 thượng): “Hết thảy người phàm
phu, đều do nghiệp tạo ra; nghiệp duyên
thiện và ác, đã đến thì phải chịu. Hết thảy
mọi chúng sinh, mình làm mình chịu báo,
con biết vì lẽ ấy, không nói người hại mình.
Khổ này con tự làm, không ai khác gây cả,
nhân duyên mắt mù này, không do người
gây nên”. Vua không nghe lời can của Thái
tử và định hình phạt phu nhân. Về sau,
vua đưa Thái tử đến già lam ở cây Bồ đề,
nơi A la hán Cù sa ở để xin ngài dùng thuốc
pháp lực chữa mắt cho Thái tử. Nhưng chưa
bao lâu, Thái tử nghe tin phu nhân đã bị

hành hình, bệnh lại tái phát và rồi qua đời.
Cuộc đời của Thái tử Cưu na la đã trở thành
một nhân vật đầy kịch tính rất nổi tiếng tại
Ấn độ. Trong các kinh cũng có nhiều chỗ
ghi sự tích này. [X. kinh Tạp a hàm Q.23;
kinh A dục vương Q.4; kinh A dục vương
tức hoại mục nhân duyên; Kinh luật dị
tướng Q.33].
CỨU CÁNH
.....
Phạm,Pàli: uttara. Dịch âm là Uất đa
la. Hình dung cái cảnh giới cao đến cùng
tột không gì hơn, hoặc sự vật đã đến mức
cùng tận triệt để. Nghĩa trước, như đức Phật
thị hiện chân lí cùng tột không gì hơn, gọi
là Cứu cánh pháp thân; đại Niết bàn hiển
bày cái mục đích chung cùng của Phật giáo,
gọi là Cứu cánh Niết bàn. Nghĩa sau, như
đem tâm nguyện không lùi bước mà thành
tựu lời thề nguyền, gọi là Cứu cánh nguyện,
đây là lời khen ngợi sức bản nguyện của
Phật A di đà. [X. kinh Thắng man chương
Nhất thừa; kinh Đại nhật Q.1 phẩm Trụ
tâm; luận Thập trụ tì bà sa Q.3].
CỨU CÁNH ĐẠI BI KINH
..............
Gồm bốn quyển (nay còn quyển 2 đến
quyển 4). Còn gọi là Cứu cánh đại bi ai
luyến cải hoán kinh, thu vào Đại chính tạng
tập 85. Nội dung kinh này là pháp do đức
Phật Tì lô giá na nói cho mười ba vị Bồ tát,
từ bồ tát Vô ngại trở xuống, ở trong cung
Tự nhiên quang viêm. Toàn kinh chia làm
mười sáu phẩm, là pháp môn thống nhiếp
thân tâm của chúng sinh, tuyên thuyết tâm
tính vốn trong sạch, nên rõ lí phiền não
tức Bồ đề, hư không viên dung, muôn cảnh
không dời, thể vắng dụng lặng. Kinh này

cũng thường có những câu văn mang sắc
thái Nho giáo, đây là chỗ sai biệt với các
kinh điển Đại thừa khác. Trong Đại đường
nội điển lục quyển 10 cũng có thu chép bộ
kinh này, nhưng cho đó là kinh giả được
ngụy tạo vào đầu đời Đường. [X. Khai
nguyên thích giáo lục Q.18].
CỨU CÁNH ĐẠO
........
Phạm:paràyaịa. Hàm ý hướng tới mục
CỨU CÁNH ĐẠO

C
1146
đích cao nhất, hoặc là đạo cùng tột. Cũng
gọi Cứu cánh địa, Cứu cánh vị. Đây là giai
vị thứ năm trong năm giai vị (năm đạo) Đại
thừa, tức là quả Phật tột cùng mà Bồ tát tu
hành chứng được. Cũng tức là Diệu quả
nhị chuyển y mà vị tu tập chứng được, là
giai vị từ sau Kim cương dụ định của đạo
Vô gián tiến vào đạo Giải thoát cho đến
tận vị lai tế.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tập quyển 5
(Đại 31, 685 trung), nói: “Cứu cánh đạo là
những gì? Nghĩa là y vào định Kim cương
dụ, thì hết thảy sự thô nặng đã được dứt
bặt, hết thảy trói buộc đã bị diệt trừ, chứng
được giải thoát hoàn toàn. Từ đó lần lượt
không ngừng chuyển y, chứng được tận trí
và vô sinh trí và mười pháp vô học v.v...
Mười pháp vô học là những gì? Đó là Chính
kiến vô học, cho đến Chính định vô học,
Chính giải thoát vô học, Chính trí vô học.
Các pháp này gọi là Cứu cánh đạo”.
Luận Thành duy thức quyển 10 thuật
rõ về tướng của giai vị cứu cánh này như
sau (Đại 31, 57 thượng): “Đây tức là pháp
vô lậu, giới, bất tư nghị, thiện, thường, an
lạc, giải thoát thân, Đại mâu ni”. Trong đó,
Vô lậu, có nghĩa là quả của hai thứ chuyển
y đã dứt hết các lậu, tính trong sạch tròn
sáng. Giới, có nghĩa là chứa, tức là quả của
hai thứ chuyển y hàm chứa vô biên công
đức hiếm có. Bất tư nghị, nghĩa là quả của
hai thứ chuyển y dứt hết suy nghĩ, nói năng
là chỗ nội chứng sâu xa mầu nhiệm không
thể dùng thí dụ của thế gian mà so sánh
giải bày được. Thiện, nghĩa là quả của hai

chuyển y lấy pháp trắng, sạch làm tính. Vì
đây là pháp giới thanh tịnh xa lìa sinh tử,
rất là an ổn, bốn trí diệu dụng cả hai đều có
tướng thuận ích, tức là trái với bất thiện và
vô kí. Thường nghĩa là quả của hai chuyển
y không có cùng tận. Vì đây là pháp giới
thanh tịnh không sinh không diệt, không
biến đổi, chỗ sở y của bốn trí là thường,
không bao giờ dứt. An lạc, nghĩa là quả của
hai chuyển y không bị phiền não bức bách,
đó là vì mọi tướng trong pháp thanh tịnh
vắng lặng, bốn trí đã vĩnh viễn xa lìa sự
não hại. Giải thoát thân, nghĩa là quả của
hai chuyển y mà Nhị thừa chứng được, tuy
đã xa lìa phiền não chướng ngại, nhưng
chưa phải là pháp thù thắng. Đại mâu ni,
nghĩa là đức Thế tôn đại giác đã thành tựu
pháp tịch lặng không gì hơn; đây là hai quả
mà đứcThế tôn Mâu ni chứng được, đã vĩnh
viễn xa lìa hai chướng, cho nên cũng gọi là
Pháp thân. [X. luận Hiển dươngthánh giáo
Q.12; Nhiếp đại thừa luận thích Q.9; Thành
duy thức luận thuật kí Q.9 phần cuối]. (xt.
Nhị Chuyển Diệu Quả, Ngũ Vị).
CỨU CÁNH GIÁC
........
Sự giác ngộ rốt ráo, tức chỉ quả Phật.
Cũng gọi Vô thượng giác, Chính giác, Đại
giác. Là “Thủy giác” trong bốn giác nói trong
luận Đại thừa khởi tín. Là giai vị rốt ráo
trong Thủy giác. Tức là trí giác ngộ của Bồ
tát đã chứng biết nguồn gốc của vọng tâm,
là sự giác ngộ, trong đó trí thủy giác đã khế
hợp với lí bản giác. Vì người đã chứng quả
Phật, có thể biết rõ cái nguồn của tâm ô
nhiễm, xa lìa các vọng niệm vi tế, thấy suốt
được tâm tính, tâm người ấy là thường trụ,
cho nên cái biết của họ là cái biết rốt ráo,

gọi là Cứu cánh giác.
Lại vì giai vị Cứu cánh giác này đã dứt
hết hoặc vô minh, thấy suốt thực tướng
của các pháp, đến ngôi vị rốt ráo cùng tột,
cho nên gọi là Cứu cánh vị (tức là quả vị
Phật). Trái lại, giác của định Kim cương dụ
trở xuống, vẫn chưa chứng biết được nguồn
tâm một cách rốt ráo, cho nên gọi là Phi
cứu cánh giác. Ngoài ra, hết thảy tâm tướng
cuối cùng là diệt cái ảo, chứ không phải
diệt thể của tâm, gọi là Cứu cánh diệt. Luận
Đại thừa khởi tín (Đại 32, 578 thượng), nói:
CỨU CÁNH GIÁC

C
1147
“Nếu tâm diệt, thì tại sao bảo là tương tục?
Nếu tương tục, thì tại sao lại nói là cứu cánh
diệt?”. [X. luận Thành duy thức Q.9; Đại
mnh tam tạng pháp số Q.9, Q.21].
CỨU CÁNH LI
Đối lại với “Đối trị li ”. Nghĩa là
lìa bỏ vọng chấp một cách rốt ráo. Như thế
thì không có vọng chấp bị phá trị và pháp
thanh tịnh phá trị, qui về lí bình đẳng tuyệt
đối. Cứ theo luận Đại thừa khởi tín nói, thì
pháp nhơ và pháp sạch đều là pháp đối
đãi, chứ không có tự tướng, cho nên hết
thảy pháp từ xưa tới nay chẳng phải sắc,
chẳng phải tâm, chẳng phải trí, chẳng phải
thức, chẳng phải có, chẳng phải không, là
các pháp cùng tột không thể nói được.
CỨU CÁNH NHẤT THỪA BẢO TÍNH LUẬN
Phạm: Ratnagotra-vibhàgo
Mahàyànot-taratantra-zàstra (Phân biệt
bản tính chư Đại thừa tối thắng yếu nghĩa
luận). Gồm bốn quyển, do ngài Lặc na ma
đề đời Hậu Ngụy dịch. Còn gọi Bản tính
phân biệt nhất thừa tăng thượng luận. Gọi
tắt là Bảo tính luận. Sách này bàn về giáo
nghĩa Như lai tự tính thanh tịnh. Thu vào
Đại chính tạng tập 31. Nội dung chia làm
mười một phẩm. Năm 1950, các ông H.
Johnston và T. Chowdhury cùng chung
xuất bản nguyên điển bằng tiếng Phạm của
bộ luận này. Trước nay các bản Hán dịch
cho rằng tác giả của luận này là ngài Kiên
tuệ (Phạm:Sàramati), còn hệ thống văn
Tây tạng thì cho là tác phẩm của ngài Di
lặc (Phạm:Maitreya). Lại trong Kinh lục
cho rằng luận này do ngài Bồ đề lưu chi

dịch; có thuyết nói là có hai bản dịch, nhưng
thiếu mất bản dịch của Bồ đề lưu chi. Nhờ
sự dẫn dụng rất nhiều kinh điển trong bộ
luận này, mà có thể biết được tư tưởng Như
lai tạng ở thời kì đầu, cho nên nó là tư liệu
rất quí báu để hiểu rõ sự phát triển của thuyết
Như lai tạng tại Ấn độ. Về niên đại thành
lập, mối quan hệ với luận Phật tính và về
tác giả của luận này, cho đến nay vẫn chưa
được xác định. [X. Giải thâm mật kinh sớ
Q.1; Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Tùy
chúng kinh mục lục (Ngạn tông); Khai
nguyên thích giáo lục Q.6; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.9].
CỨU CÁNH PHÁP THÂN
...........
Chỉ quả Phật vô thượng. Quả này cũng
chính là thân Phật đã chứng ngộ được pháp
tính rốt ráo. Vì cái mà Phật chứng được
hiển bày chân lí: Lí và trí chẳng phải hai,
trùm khắp mười phương, trải suốt ba đời,
chí cao vô thượng, cho nên gọi là Cứu cánh
pháp thân. Bồ tát thì chỉ chứng được một
phần pháp thân, Phật mới chứng pháp thân
rốt ráo. Kinh Thắng man chương Nhất thừa
(Đại 12, 220 hạ), nói: “Cõi Niết bàn tức là
pháp thân Như lai, người chứng pháp thân
cứu cánh thì được cứu cánh Nhất thừa”
CỨU CÁNH TỨC
........
Giai vị tu hành của Viên giáo thuộc tông
Thiên thai. Là giai vị thứ sáu trong “Sáu
tức”. Đây là giai vị tu hành đã đoạn trừ phẩm
thứ bốn mươi hai của vô minh mà cùng
suốt thực tướng các pháp. Giai vị này tức là
vị Diệu giác, là cực quả cứu cánh của Viên
giáo. Cứu cánh, hàm ý: Tột bậc; Tức, hàm

ý: vì lí thể chẳng hai. [X. Ma ha chỉ quán
Q.1 phần dưới; Thiên thai tứ giáo nghĩa].
(xt. Lục Tức).
CỨU HỘ TUÊ BỒ TÁT
Cứu hộ tuệ, Phạm:Paritràịàzaya-mati.
CỨU HỘ TUÊ BỒ TÁT

C
1148
Dịch âm: Ba lí đát la nô xá dã ma tha. Cũng
gọi Cứu ý tuệ bồ tát, Cứu hộ huệ bồ tát, Ai
mẫn tuệ bồ tát, Cứu hộ Bồ tát. Là một trong
chín vị Tôn được bày ở đầu phía đông của
viện Trừ cái chướng trên Thai tạng giới hiện
đồ mạn đồ la thuộc Mật giáo. Vị Bồ tát này
dùng trí tuệ của Như lai cứu hộ chúng sinh,
khiến cho chúng sinh trong chín cõi tiến
vào cõi Phật. Mật hiệu là Cứu hộ kim cương,
chủng từ là (yaô), hình tam muội da là
tay tình thương. Hình tượng của ngài màu
vàng nhạt, bàn tay phải ngửa lên, đặt ở trước
ngực, ngón cái, ngón vô danh bấm vào
nhau, có nghĩa là trừ diệt khổ đau; bàn tay
trái chống vào cạnh
sườn, có nghĩa là che
chở, ngồi trên tòa
hoa sen. Đại nhật
kinh sớ quyển 16
chép (Đại 39, 744
hạ): “Bồ tát Cứu ý
tuệ đặt tay tình
thương ở trên
ngực”. “Tay tình
thương” (bi thủ) tức
là dùng ngón vô
danh và ngón cái
bấm vào nhau, còn ba ngón kia thì duỗi
thẳng và xòe ra. Chú thích bên cạnh trong
sách đã dẫn quyển 13 (Đại 39, 719 trung),
nói: “Bản nguyện của vị Bồ tát này là trừ
hết thảy khổ, vì trừ khổ nên gọi là Cứu
hộ”. [X. Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7;
Thanh long tự nghi quĩ Q.trung; Chư
thuyết bất đồng kí Q.5].

CỨU KHỔ TRAI
Tên Pháp hội do vua Vũ đế nhà Lương
thời Nam triều tổ chức. Cứ theo Phật tổ
thống kỉ quyển 37 chép, thì vào niên hiệu
Trung đại thông năm đầu (529), kinh thành
bị bệnh dịch, vua Lương vũ đế đã thiết trai
Cứu khổ trong điện Trùng vân, và đích
thân cầu nguyện cho trăm họ.
CỨU NHÂN NHẤT MÊNH THẮNG TẠO THẤT CẤP
PHÙ ĐỒ
Phù đồ, chỉ tháp Phật. Thất cấp phù đồ,
tức là tháp Phật cao bảy bậc. Ngạn ngữ thế
gian có câu: “Cứu sống một người còn hơn
xây bảy cấp phù đồ”. Danh từ “Phù đồ” là
chữ của Phật giáo, thí dụ công đức cứu người
rất lớn, dùng để khuyên người làm việc
thiện, hoặc cầu khẩn người ta cứu mệnh.
(Câu ngạn ngữ Việt Nam: “Dù xây chín bậc
phù đồ, không bằng làm phúc cứu cho một
người” cũng có xuất xứ từ đây N.D).
CỨU TẾ
Phật giáo nguyên thủy đặc biệt nhấn
mạnh sự thoát khỏi (giải thoát) cõi mê mà
tiến vào nơi an bình (Niết bàn) vĩnh viễn,
nhưng không phải nhờ một vị chúa cứu
giúp mà là do sự tu hành của chính mình
để tự cứu. Duy có điều là đối với đức Phật
hoặc các bậc tôn trưởng thì tuyệt đối nương
tựa mà được yên lòng, cũng gọi là cứu tế.
Chẳng hạn như vua A xà thế vì mắc tội
giết cha mà hoảng sợ, đến bạch Phật rằng:
“Khẩn cầu đức Thế tôn, từ nay cho đến lúc
chết, con nguyện nương tựa nơi Tam bảo
để trở thành người tín đồ tại gia, xin đức
Thế tôn chấp nhận cho con! Con là kẻ
ngu si, mê muội, tàn ác, có tội, vì giành
ngôi vua mà giết cả cha mình. Bạch đức
Thế tôn! Con là kẻ tội lỗi, xin đức Thế tôn

chấp nhận con, khiến con được sự che chở
trong vị lai”. Đức Phật trả lời: “Đại vương!
Đại vương đã có thể tự nhận lấy tội lỗi của
mình, sám hối đúng như pháp, nhờ sự sám
hối ấy, Đại vương sẽ được nhiếp thụ (Phạm:
paỉi - gaịhàti)”. Chính nhờ được sự nhiếp
thụ ấy mà cái nhân sợ hãi của vua A xà thế
Bồ Tát Cứu Hộ Tuệ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
CỨU KHỔ TRAI

C
1149
được giải trừ. Đặc trưng của sự nhiếp thụ là
nhờ ở lực lượng của số nhiều người, chứ
không phải do một vị cứu chúa ân xá mà
được nhiếp thụ, tức do ý đồng nhất của
toàn bộ tăng già mà được khoan xá. Loại
nhiếp thụ này là hình thức cứu tế rất xưa
của Phật giáo.
Đến thời đại Phật giáo Đại thừa, thì sự
nhiếp thụ ấy biến thành hình thức do Phật
A di đà nhiếp thụ, đối tượng để cầu xin sự
cứu giúp là chư Phật ba đời hoặc là Phật A
di đà. Cứ theo kinh Vô lượng thọ chép, thì
Phật A di đà đã phát bốn mươi tám nguyện
lớn, mà nguyện nào cũng vì cứu độ chúng
sinh. Chúng sinh nương vào bản nguyện
của Phật Di đà mà phát khởi lòng tin, lập
nguyện, vâng làm, tương ứng với bản nguyện
của Phật Di đà. Nếu tương ứng với bản
nguyện Di đà, thì có thể được cứu, đó là
đặc trưng cứu tế của Phật A di đà.
CỨU THẾ
Cứu giúp loài người thoát khỏi đau khổ
ở thế gian. Từ cứu thế cũng thường được
dùng để tôn xưng Phật và Bồ tát, đặc biệt
bồ tát Quan âm còn được gọi là “Cứu thế
Quan thế âm bồ tát”.
CỨU THOÁT BỒ TÁT
Vị Bồ tát này cứu người thoát khỏi bệnh
khổ và tai nạn. Kinh
Thất Phật bát Bồ tát
sở thuyết đại đà la ni
thần chú quyển 1
xếp Bồ tát này vào
hàng thứ tư trong
tám vị Bồ tát lớn. Về

hình tượng, cứ theo
Dược sư lưu li quang
vương thất Phật bản
nguyện công đức
kinh niệm tụng nghi quĩ cúng dường pháp
chép, thì thân Ngài màu hồng, ngồi tòa sen,
tay phải cầm Diệu pháp tạng cúng dường,
tay trái nắm lại đặt trên đùi. Còn Tu dược
sư nghi quĩ bố đàn pháp thì chép, bồ tát
Cứu thoát thân màu trắng, hai tay kết ấn
Kim cương quyền, đặt trên hai bắp vế
(háng). [X. kinh Quán đính Q.12; kinh
Khổng tước vương chú; kinh Đà la ni tạp
tập Q.1].
CỰU DỊCH
.....
Chỉ sự phiên dịch của thời cũ. Đối lại
với “Tân dịch”. Còn gọi là Cựu phiên, Cổ
phiên, Cổ dịch. Về các kinh Phật được dịch
ra chữ Hán, trong Xuất tam tạng kí tập
quyển 1, ngài Tăng hựu đời Nam triều
Lương, gọi các kinh được dịch trước thời
Tây Tấn là Cựu kinh (kinh cũ), và gọi các
kinh do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời
Hậu Tần trở về sau là Tân kinh (kinh mới),
để so sánh sự sai khác của văn dịch. Nhưng,
người đặc biệt nhấn mạnh sự bất đồng giữa
cũ và mới là ngài Huyền trang đời Đường,
ngài cực lực bài bác sự sai lầm về cách dịch
đạt ý (dịch ý) của dịch cũ. Về sau, phong
trào dịch sát được dấy lên, sự phân biệt về
Hán dịch giữa cũ và mới bèn lấy thời đại
ngài Huyền trang làm gạch nối. Nghĩa là,
đại biểu cho những nhà dịch cũ là Cưu ma
la thập đời Hậu Tần và Chân đế đời Nam
triều Trần, còn đại biểu cho các nhà dịch
mới là Huyền trang và Nghĩa tịnh đời
Đường. Đồ biểu dưới đây so sánh một cách

đại khái về lời dịch giữa mới và cũ:
Tiếng Phạm Trước đời Tây Tấn Cưu ma la thập Huyền trang
Paĩca-skandha Ngũ chúng ngũ ấm ngũ uẩn
Bhagavat Chúng hựu Thế tôn Thế tôn
Gandharva Càn đạp hòa Càn thát bà Kiện đạt phọc
Avalokitezvara Quang thế âm Quan thế âm Quán tự tại
Vimàlakìri Vô cấu xưng Tịnh danh Vô cấu xưng Bồ Tát Cứu Thoát
CỰU DỊCH

C
1150
Sự sai khác về lời dịch trong đồ biểu
trên đây là vì trong lời dịch cũ có lối phiên
dịch theo tiếng Tây vực, và kinh Phật ở Ấn
độ cũng dần dần hướng tới Phạm ngữ hóa,
cho nên ảnh hưởng đến Hán dịch, vì thế
mà lời dịch có sai khác. Còn đứng về phương
diện tính tướng học của tông Pháp tướng
mà nói, thì văn dịch mới của ngài Huyền
trang cố nhiên là thích hợp, nhưng, nếu
đứng về phương diện tụng đọc trôi chảy
mà nói, thì lời dịch cũ vẫn êm xuôi hơn.
Hiện nay, số người sử dụng các kinh điển
dịch cũ cũng rất nhiều. Ngoài ra, các bản
dịch Tây tạng, ở thời kì đầu, phép đặt câu
văn và lời dịch không nhất định, nên sự
phiên dịch có hơi lộn xộn. Đến thế kỉ thứ
IX, có ngài Thắng hữu (Phạm: Jinamitra)
thống nhất lời dịch và cách hành văn, từ
đó liền có lời cũ (Tạng:skad-rnin) và lời
mới (Tạng: gsar - rnin) khác nhau. [X.
Tống cao tăng truyện Q.3; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25; Giáo
uyển trích yếu Q.hạ].
CỰU LUẬT GIA
Đối lại với “Tân luật gia ”. Các
nhà Luật học chia ra mới, cũ khác nhau,
như luật Tứ phần, luật Ngũ phần là các
luật dịch cũ, còn luật Hữu bộ do ngài Nghĩa
tịnh đời Đường dịch là luật dịch mới. Do
đó, những người lấy luật dịch cũ làm chỗ y
cứ thì gọi là “Cựu luật gia”. Tuy nhiên, xưa
nay phần nhiều dựa vào các sách chú thích
Luật mà bàn về mới, cũ, như Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao của ngài
Đạo tuyên đời Đường, Tứ phần luật hành

sự sao tư trì kí của ngài Nguyên chiếu đời
Tống v.v... là Cựu luật gia. Còn Nam hải kí
qui nội pháp truyện của ngài Nghĩa tịnh
đời Đường, Tứ phần luật khai tông kí của
ngài Hoài tố, Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa
kí của ngài Định tân v.v... là Tân luật gia.
CỰU THIÊN
.....
Đối lại với “Khách thiện.....”. Những
pháp tắc về đạo đức nhân dân (chỉ hiếu,
trung, thập thiện...) phổ thông của thế tục,
gọi là Cựu thiện. Trái lại, những việc làm
thiện của tôn giáo do Phật giáo chỉ dạy (Tam
qui, Ngũ giới...), thì gọi là Khách thiện. Pháp
giới thứ đệ sơ môn quyển thượng phần dưới
(Đại 46, 670 trung), nói: “Như lai chưa xuất
hiện nơi đời, lúc ấy đã có mười điều thiện
được giáo hóa, đó là cựu thiện của thế gian”.
(xt. Cựu Y).
CỰU TRỤ
Chỉ người ở một chỗ đã lâu. Cũng gọi
là Cửu trụ (ở lâu). Trong Thiền lâm, phần
nhiều gọi các bậc lão túc ở trong tùng lâm
đã lâu là Cựu trụ. (X. Thiền lâm tượng khí
tiên Xưng hô môn).
CỰU TRỤ BỒ TÁT
Vị Bồ tát từ xưa đã ở lâu trong thế giới
của một đức Phật. Kinh Pháp hoa quyển 6
phẩm Như lai thần lực (Đại 9, 51 hạ), nói:
“Bấy giờ, đức Thế tôn đối trước Văn thù sư
lợi cùng vô lượng trăm nghìn muôn ức Bồ
tát ma ha tát đã ở lâu nơi thế giới Sa bà, và
các tỉ khưu, tỉ khưu ni, Ưu bà tắc, Ưu bà di,
Thiên, Long, Dạ xoa, Càn thát bà, A tu la,
Ca lâu la,Khẩn na la, Ma hầu la già, nhân,
phi nhân, hết thảy đại chúng, hiện sức
thần lớn”. Pháp hoa văn cú quyển 10 phần
dưới giải thích (Đại 34, 141 hạ): “Đối trước

Văn thù v.v... là chúng Tích hóa. Ở lâu
(cựu trụ) là chúng Bản hóa ở phương dưới.
Hết thảy là những người đến từ phương
khác và những người từ phân thân Phật
đến”.
Cũng sách đã dẫn quyển 9 phần dưới,
CỰU LUẬT GIA

C
1151
giải thích phẩm Như lai thọ lượng của kinh
Pháp hoa quyển 5, bảo Bồ tát có ba thứ:
phương dưới, phương khác và cựu trụ. (Đại
34, 129 hạ), nói: “Phương dưới tức là được
giáo hóa ở thời Bản địa, cho nên không
chấp gần. Phương khác, cựu trụ đều có
hai thứ, một là những người ứng sinh từ
Pháp thân, đời trước được vô sinh, hoặc
trước đã được nghe phát Tích hiển Bản,
giả sử chưa được nghe, thì khi báo hết,
nhận thân pháp tính, ở ngôi vị pháp thân
tự được nghe thuyết dài lâu. Vì thế các Bồ
tát ứng sinh phần nhiều không chấp gần.
Hai là những người kiếp này mới được Vô
sinh nhẫn và những người chưa được, cũng
đều như thế”.
Những giải thích ghi trên đây chia các
Bồ tát trên hội Pháp hoa làm ba loại:
1. Phương khác: chỉ cho hơn tám Hằng
hà sa số Bồ tát từ các quốc độ ở phương
khác đến, thệ nguyện trì kinh Pháp hoa
sau khi đức Phật nhập diệt.
2. Chỉ sáu muôn Hằng hà sa số Bồ tát
từ phương dưới của thế giới Sa bà hiện lên,
khi đức Phật Thích ca mâu ni đang chứng
minh lời thệ nguyện của các Bồ tát từ
những phương khác đến.
3. Cựu trụ Bồ tát, chỉ các Bồ tát vốn ở
thế giới Sa bà.
Giải thích này và giải thích trong phẩm
Thần lực, bảo Cựu trụ và phương dưới cùng
là một, tựa hồ mâu thuẫn. Nhưng, thông
thường trong phẩm Thần lực giải thích Phật
hiện sức thần trước đại chúng là lấy các Bồ
tát từ phương dưới hiện lên làm chính, song

cũng gồm chỉ cả các Bồ tát cựu trụ của cõi
Sa bà. [X. Pháp hoa sớ tư kí Q.10 phần
đầu].
CỰU TÙNG LÂM
.... ....
Cũng gọi là Cổ tùng lâm. Chỉ vị tăng tu
hành đã lâu trong tùng lâm. Cũng tức là
người đã thông suốt phép tắc và các nghi
thức trong tùng lâm.
CỰU Y
Chỉ thầy thuốc thời xưa. Từ cựu y được
dùng để thí dụ các học thuyết ngoại đạo
trước thời Phật giáo được thành lập. Đối lại
với “Khách y”. Trước thời Phật giáo được
thành lập, ở Ấn độ đã có nhiều học thuyết
ngoại đạo tìm hiểu các vấn đề về con người,
nên gọi là Cựu y; còn Phật giáo là tôn giáo
ra đời sau, nên đối lại Cựu y mà gọi Phật
giáo là Khách y. Cựu y cũng là một thầy
thuốc, nhưng vì không có phương pháp
tùy theo căn cơ chúng sinh để chữa bệnh,
cho nên so với khách y thì kém hơn, vụng
hơn. Thí dụ này có xuất xứ từ kinh Niết
bàn (bản Nam) phẩm Ai thán. Lại nữa,
những việc thiện phổ thông của thế gian,
như mười điều thiện, hiếu dưỡng cha mẹ,
tôn kính sư trưởng, gọi là Cựu thiện, Cựu
giới, đối lại, năm giới, tám giới và giới Cụ
túc của Phật giáo, gọi là Khách thiện, Khách
giới. [X. kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.2 phẩm
Thọ mệnh; luận Đại trí độ Q.46; Đại ban
niết bàn kinh tập giải Q.7; Ma ha chỉ quán
Q.4 phần trên].
CỬU BÁI
I. Cửu bái: chín lạy. Phép lễ của Thiền
tông: lễ ba lần, mỗi lần ba lạy. Bách trượng
thanh qui quyển 1 điều Đạt ma kị (Đại 48,
1117 hạ), nói: “Trụ trì dâng hương, lạy ba

lạy, không gấp tọa cụ vội. Dâng nước xong,
lùi lại, lạy ba lạy, lại tiến đến trước thưa
hỏi, mời trà nước, rồi trở lại chỗ cũ, lạy ba
lạy, thu tọa cụ.”
II. Cửu bái: chín phép lễ kính. Thuyết
này thấy trong sách Chu lễ. Đó là:
1. Cúi đầu.
2. Vập đầu sát đất.
CỬU BÁI

C
1152
3. Cúi đầu nửa chừng.
4. Khẽ gật đầu.
5. Lạy mừng.
6. Lạy chia buồn.
7. Lạy thán phục.
8. Lạy khen ngợi.
9. Lạy cung kính.
III. Cửu bái: chín lần lễ bái. Phép lễ
này là nghi thức trọng yếu như tiếp đón,
chúc mừng v.v... cử hành trong triều đình
thời xưa.
IV. Cửu bái: chín phép lễ kính của Ấn
độ: mở lời chào hỏi, cúi đầu cung kính, đưa
tay cao vái chào, chắp tay, khom lưng, quì
gối, tay và đầu gối chạm đất, đầu, hai tay
hai chân đều cúi xuống, năm vóc sát đất
v.v... [X. Đại đường tây vực kí Q.2].
CỬU BÊNH
.....
Chín thứ bệnh tật. Cứ theo kinh
Chuyển luân thánh vương tu hành trong
Trường a hàm quyển 6 nói, thì chín thứ
bệnh tật ấy là: rét, nóng, đói khát, đại tiện,
tiểu tiện, dâm dục, tham ăn, già v.v...
Con người sống đến tám vạn tuổi là quả
báo thù thắng tột cùng, tuy nhiên vẫn còn
phải mang chín thứ bệnh này.
CỬU BIẾN TRI
........
Chín thứ trí dứt kiến hoặc, Tu hoặc trong
ba cõi, hoặc chỉ cho chín trí dùng để đoạn
trừ những tạo tác của các hoặc trên. Tức là
trong ba đạo: Kiến đạo, Tu đạo, Vô học
đạo, đặc biệt dựa vào sự dứt trừ phiền não
của Kiến đạo và Tu đạo mà lập thành chín

biến tri.
Biến tri nghĩa là biết khắp cảnh của bốn
đế mà đoạn trừ các hoặc (phiền não), tuy
lấy trí làm tính, nhưng không gọi trí là biến
tri (Trí biến tri), lí do là chỉ dựa vào trí để
dứt phiền não, thành ra quả (sự dứt = đoạn)
phải nương vào nhân (trí), cho nên gọi
“đoạn” (dứt) là biến tri, tức là Đoạn biến tri.
Chín biến tri:
1. Dục giới kiến khổ tập đoạn kết tận
biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc thuộc
khổ tập đế trói buộc ở cõi Dục.
2. Thượng nhị giới kiến khổ tập đoạn
kết tận biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc
thuộc khổ tập đế ở cõi Sắc và Vô sắc.
3. Dục giới kiến diệt đoạn kết tận biến
tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc thuộc diệt
đế ở cõi Dục.
4. Thượng nhị giới kiến diệt đoạn kết
tận biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc
thuộc Diệt đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.
5. Dục giới kiến đạo đoạn kết tận biến
tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc thuộc Đạo
đế ở cõi Dục.
6. Thượng nhị giới kiến đạo đoạn kết
tận biến tri, nghĩa là đoạn trừ kiến hoặc
thuộc đạo đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.
7. Ngũ thuận hạ phần kết tận biến tri,
nghĩa là đoạn trừ tu hoặc ở cõi Dục.
8. Sắc ái kết tận biến tri, nghĩa là đoạn
trừ tu hoặc ở cõi Sắc.
9. Nhất thiết kết vĩnh tận biến tri, nghĩa
là đoạn trừ tu hoặc ở cõi Vô sắc. [X. luận
Phẩm loại túc Q.6; luận Du già sư địa Q.57;
Câu xá luận quang kí Q.21]. (xt. Biến Tri).
CỬU BIÊN
.....
Chín thứ biện tài (tài hùng biện) của Bồ

tát. Đó là:
1. Vô trước biện tài: có tài hùng biện
nhưng không chấp trước vào đó.
2. Vô tận biện tài: biện luận bao nhiêu
cũng được, không cùng tận.
3. Tương tục biện tài: biện luận liên tục.
4. Bất đoạn biện tài: biện luận không
dứt.
5. Bất khiếp nhược biện tài: biện luận
hùng hồn, không nhút nhát.
CỬU BÊNH

C
1153
6. Bất kinh bố biện tài: biện luận một
cách mạnh dạn, không sợ hãi.
7. Bất cộng biện tài: có cách biện luận
riêng, không giống ai.
8. Thiên nhân sở trọng biện tài: tài biện
luận trời và người cũng nể trọng.
9. Vô biên biện tài: tài biện luận không
có giới hạn. [X. kinh Thắng thiên vương
bát nhã ba la mật Q.1].
CỬU BỘ KINH
........
Chín bộ kinh. Phạm:nàvàíga-zàsana.
Pàli: navaíga-buddha-sàsana. Cũng gọi
Cửu phần giáo, Cửu bộ pháp. Gọi tắt: Cửu
kinh. Nội dung kinh Phật được chia làm chín
loại hoặc chín bộ. Về cách chia chín bộ,
giữa Nam và Bắc truyền có thuyết khác nhau.
1. Chín bộ kinh.
Cứ theo bài tựa trong Thiện kiến luật tì
bà sa văn Pàli, bài tựa trong Trường bộ kinh
chú và kinh Đại bát niết bàn (bản Nam)
quyển 3, thì chín bộ kinh là:
a. Tu đa la (Pàli: sutta),
b. Kì dạ (Pàli: geyya),
c. Già đà (Pàli: gàthà),
d. Hòa già la na (Pàli: veyyàkaraịa,
cũng gọi Thụ kí),
e. Ưu đà na(Pàli: udàna),
f. Y đế mục đà già(Pàli: itivuttaka,
cũng gọi Như thị ngữ),
g. Xà đà già(Pàli: jàtaka, cũng gọi Bản
sinh),
h. Tì Phật lược(Pàli: vedalla),
i. A phù đà đạt ma (Pàli:
abbhutadhamma, cũng gọi Vị tằng hữu

pháp).
Cứ theo Đại minh tam tạng pháp số
quyển 33, quyển 34 nói, thì chín bộ kinh
từ xưa gọi là Đại thừa cửu bộ (chín bộ Đại
thừa), tức là từ trong 12 bộ kinh trừ đi ba
bộ: Ni đà na (Nhân duyên, duyên khởi), A
ba đà na (Thí dụ) và Ưu bà đề xá (Luận
nghị) mà thành.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
1 và Pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 2,
lí do tại sao trong 12 bộ kinh lại trừ ba bộ
vừa kể ở trên ra, là vì Bồ tát Đại thừa không
phạm giới nên không có Duyên khởi, vì cơ
duyên thù thắng nên không có Thí dụ, và
vì không cần việc gạn bày hỏi đáp nên
không có Luận nghị.
2. Chín bộ kinh.
Cứ theo phẩm Phương tiện của kinh
Pháp hoa, thì chín bộ kinh là: Tu đa la, Kì
dạ, Bản sự, Bản sinh, Vị tằng hữu, Nhân
duyên (Phạm,Pàli: nidàna), Thí dụ (Phạm,
Pàli: avadàna), Ưu ba đề xá (Phạm:
upadeza). Chín bộ này gọi là Tiểu thừa
Cửu bộ. Tức là từ trong 12 bộ kinh trừ đi
ba bộ: Tì phật lược (Phương quảng), Hòa
già la na (Thụ kí), Ưu đà na (Vô vấn tự
thuyết) mà thành.
3. Chín bộ kinh.
Cứ theo Đại tập pháp môn quyển thượng,
thì chín bộ kinh là: Khế kinh, Kì dạ, Kí
biệt, Già đà, Bản sự, Bản sinh, Duyên khởi,
Phương quảng, Hi pháp. Đây là từ trong
chín bộ kinh Đại thừa, loại Ưu đà na ra và
thêm Duyên khởi vào mà thành.
4. Chín bộ kinh.
Cứ theo phẩm Niệm phật trong luận
Thập trụ tì bà sa quyển 9 chép thì chín bộ
kinh là: Tu đa la, Kì dạ, Thụ kí, Già đà, Ưu

đà na, Ni đà na, Như thị ngữ kinh, Phỉ phì
la, Vị tằng hữu kinh. Đây là từ trong chín
bộ kinh Tiểu thừa, loại Xà đa già ra và thêm
Ni đà na vào mà thành. [X. Đại bát niết
bàn kinh nghĩa kí Q.2; Đại thừa huyền luận
Q.5; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.6 phần
trên; Diệu kinh văn cú tư chí kí Q.12]. (xt.
Thập Nhị Bộ Kinh).
CỬU CHÚNG
.....
Chín chúng. Chín hạng đệ tử xuất gia
CỬU CHÚNG

C
1154
và tại gia tạo thành Giáo đoàn Phật giáo.
Đó là: Tỉ khưu, Tỉ khưu ni, Sa di, Sa di ni,
Thức xoa ma na (Học pháp ni), Ưu bà tắc
(nam tín đồ tại gia), Ưu bà di (nữ tín đồ tại
gia), Cận trụ nam, Cận trụ nữ.
Có thuyết nói Cận trụ nam và Cận trụ
nữ là xuất gia nam và xuất gia nữ. [X. luật
Thập tụng].
CỬU CHÚNG GIỚI
Giới của chín chúng. Nhĩa là giới luật
mà các tỉ khưu, tỉ khưu ni, thức xoa ma na,
sa di, sa di ni, ưu bà tắc, ưu bà di, cận trụ
nam, cận trụ nữ v.v... nhận giữ.
Tỉ khưu, tỉ khưu ni nhận giữ giới cụ túc;
thức xoa ma na nhận sáu pháp; sa di, sa di
ni nhận giữ mười giới; ưu bà tắc, ưu bà di
nhận giữ năm giới; cận trụ nam, cận trụ nũ
nhận giữ tám giới trai trong 24 tiếng đồng
hồ.
CỬU CHỦNG BẤT HOÀN
Chín thứ không trở lại. Chỉ cho chín
loại quả Bất hoàn của bậc Thánh từ cõi Dục
sinh lên cõi Sắc mà vào Niết bàn. Niết bàn
của quả bất hoàn có ba loại: Trung bát Niết
bàn, Sinh bát Niết bàn và Thượng lưu bát
Niết bàn. Ba loại này mỗi loại lại chia làm ba
thứ mà thành là chín Bất hoàn. Đó là:
1. Tốc bát Niết bàn (mau chóng vào Niết
bàn): ngay thân trung hữu dứt trừ các phiền
não còn sót lại mà vào Niết bàn.
2. Phi tốc bát Niết bàn (không vào Niết
bàn ngay): thân trung hữu phải trải qua một
thời gian ngắn rồi mới vào Niết bàn.
3. Kinh cửu bát Niết bàn (lâu mới vào
Niết bàn): thân trung hữu phải trải qua nhiều

thời gian mới được vào Niết bàn.
4. Sinh bát Niết bàn: sinh ở cõi Sắc
nhanh chóng dứt trừ các phiền não còn lại
mà được Niết bàn.
5. Hữu hành bát Niết bàn: sinh ở cõi
Sắc, trải qua thời gian lâu dài siêng tu gia
hạnh (chuẩn bị) mới được vào Niết bàn.
6. Vô hành bát Niết bàn: sinh ở cõi Sắc
chưa tu gia hạnh, trải qua thời gian lâu dài,
tự nhiên dứt trừ phiền não của cõi trên mà
dần dần được Niết bàn.
7. Toàn siêu bát Niết bàn: mới đầu sinh
ở cõi trời Phạm chúng nơi thấp nhất của
cõi Sắc, rồi từ trời Phạm chúng vượt qua 14
tầng trời khoảng giữa đến cõi trời Sắc cứu
cánh mà được Niết bàn.
8. Bán siêu bát Niết bàn: mới đầu sinh ở
cõi trời Phạm chúng, sau vượt qua một hoặc
hai cho đến 13 tầng trời để đến cõi trời Sắc
cứu cánh mà được vào Niết bàn.
9. Biến một bát Niết bàn: trải qua khắp
16 tầng trời của cõi Sắc, rồi ở cõi trời Sắc
cứu cánh mà vào Niết bàn. [X. luận Câu xá
Q.24].
CỬU CHỦNG CHUYỂN BIẾN
Chín thứ chuyển biến.
Chuyển có nghĩa vận động; Biến có
nghĩa thay đổi. Ngoại đạo không rõ các pháp
do duyên sinh, vốn không có tự tính, hết
thảy cảnh giới sinh diệt chỉ do tâm, vì không
biết lí ấy nên chấp bậy có, không mà thành
tà kiến.
Theo kinh Lăng già quyển 3, chín thứ
chuyển biến là:
1. Hình xứ chuyển biến: hình xứ là
hình chất bốn đại (đất nước lửa gió) của
các căn (mắt tai mũi lưỡi thân). Ngoại đạo
thấy hình chất ấy biến đổi theo thời gian,

suy tàn bất thường, chấp là chuyển biến.
2. Tướng chuyển biến: tướng là tướng
sinh diệt của các pháp.Ngoại đạo thấy các
tướng sinh, trụ, diệt trong từng tích tắc thay
đổi không ngừng, chấp là chuyển biến.
3. Nhân chuyển biến: nhân là nguyên
nhân được tạo tác. Ngoại đạo thấy tất cả
CỬU CHÚNG GIỚI

C
1155
nhân được tạo tác dần dần thành thục,
thành thục ắt sinh ra quả, quả lại làm nhân,
cứ thế luân chuyển, chấp là chuyển biến.
4. Thành chuyển biến: thành là quả
đã thành. Ngoại đạo thấy quả nhờ nhân
mà thành, thành thì ắt hoại, hoại lại thành
nhân, nối nhau mãi mãi, chấp là chuyển
biến.
5. Kiến chuyển biến: kiến là mắt thấy
sắc. Ngoại đạo cho cái thấy tùy theo sự vật
mà thay đổi không ngừng, chấp là chuyển
biến.
6. Tính chuyển biến: tính tức là căn
tính. Ngoại đạo chấp tự tính theo nghiệp
mà trôi chảy, đời đời không ngừng, không
bao giờ hết, chấp là chuyển biến.
7. Duyên phân minh chuyển biến:
duyên là tất cả sự duyên; phân minh là thấy
một cách rõ ràng. Ngoại đạo thấy hết thảy
mọi sự việc của nhân duyên rõ ràng đều
biến diệt, chấp là chuyển biến.
8. Sở tác phân minh chuyển biến: sở
tác là tất cả sự tạo tác. Ngoại đạo thấy một
cách rõ ràng là tất cả sự tạo tác của thế gian
đều sinh diệt bất định, chấp là chuyển biến.
9. Sự chuyển biến: sự là thế sự hữu vi.
Ngoại đạo thấy thế sự biến đổi vô thường,
niệm trước niệm sau tương tục không ngừng,
chấp là chuyển biến.
CỬU CHỦNG ĐẠI THIỀN
Chín loại thiền Đại thừa. Chín thứ thiền
định riêng của hàng Bồ tát tu tập, không
giống với thiền của ngoại đạo và Nhị thừa.
Gọi tắt: Cửu thiền. Khi so sánh các thiền
định, Pháp hoa huyền nghĩa quyển 4 cho

rằng chín loại thiền Đại thừa giống như vị
đề hồ, là thượng thượng thiền xuất thế gian.
Chín loại thiền đó là:
1. Tự tính thiền: quán xét tự tính của
tâm, hết thảy các pháp không một pháp
nào không do tâm, tâm nhiếp muôn vật
như hạt châu như ý. Hoặc trụ nơi chỉ thì
nhiếp tâm không tán loạn; hoặc trụ nơi
quán thì phân biệt rõ ràng; hoặc chỉ quán
đều tu thì định tuệ bình đẳng.
2. Nhất thiết thiền: Thiền có khả năng
đạt được hết thảy công đức tự tu và giáo
hóa người khác. Thiền này có hai: Thế gian
và Xuất thế gian. Hai loại thiền này mỗi
loại lại có ba thứ:
a. Hiện pháp lạc trụ thiền: xa lìa hết
thảy vọng tưởng, thân tâm dứt bặt, là vắng
lặng bậc nhất.
b. Xuất sinh tam muội công đức thiền:
sinh ra các thứ tam muội bao nhiếp vô
lượng vô biên thập lực chủng tính chẳng
thể nghĩ bàn, vào hết thảy công đức thắng
diệu vô ngại tuệ, vô tránh nguyện trí.
c. Lợi ích chúng sinh thiền: bố thí chúng
sinh để trừ các nỗi khổ, biết rõ lúc nào nên
nói pháp, biết ơn để trả ơn và giúp chúng
sinh giải thoát khỏi sự sợ hãi lo âu.
3. Nan thiền: thiền định khó tu. Thiền
này có ba thứ:
a. Đệ nhất nan thiền: tu tập thiền định
thắng diệu lâu ngày, tâm được tự tại trong
các tam muội, nhưng vì thương xót chúng
sinh muốn cho họ được thành thục, nên
bỏ cái vui của đệ nhất thiền mà sinh vào
cõi Dục.
b. Đệ nhị nan thiền: nương vào thiền
định mà sinh ra vô lượng vô biên tam muội
sâu xa không thể nghĩ bàn.

c. Đệ tam nan thiền: nhờ nơi thiền định
mà được vô thượng bồ đề.
4. Nhất thiết môn thiền: tất cả thiền
định đều từ môn này mà ra, có bốn thứ:
a. Hữu giác, hữu quán thiền (thiền có
giác có quán): định Sơ thiền thuộc cõi Sắc.
b. Hỉ câu thiền: định Nhị thiền thuộc
cõi Sắc.
c. Lạc câu thiền: định Tam thiền thuộc
cõi Sắc.
d. Xả câu thiền: định Tứ thiền thuộc
CỬU CHỦNG ĐẠI THIỀN

C
1156
cõi Sắc, không có thiện ác, yêu ghét nên
gọi Xả câu (đều bỏ).
5. Thiện nhân thiền: hàm nhiếp hết
thảy thiện pháp, là thiền định do chúng
sinh đại thiện căn tu tập. Có năm thứ: Bất
vị trước, Từ tâm câu, Bi tâm câu, Hỉ tâm
câu, Xả tâm câu.
6. Nhất thiết hành thiền: bao nhiếp
hết thảy hành pháp Đại thừa, có 13 thứ:
a. Thiện thiền.
b. Vô kí hóa hóa thiền.
c. Chỉ phần thiền.
d. Quán phần thiền.
e. Tự tha lợi thiền.
f. Chính niệm thiền.
g. Xuất sinh thần thông lực.
h. Danh duyên thiền.
i. Nghĩa duyên thiền.
j. Chỉ tướng duyên thiền.
k. Cử tướng duyên thiền.
l. Xả tướng duyên thiền.
m. Hiện pháp lạc trụ đệ nhất nghĩa thiền.
7. Trừ phiền não thiền: tu thiền định
này có thể trừ diệt các thứ khổ não của
chúng sinh. Có tám loại:
a. Chú thuật sở y thiền: Bồ tát vào định
trừ các khổ nạn độc hại, sương giá, mưa đá.
b. Trừ bệnh thiền: trừ được các bệnh
do bốn đại phát sinh.
c. Vân vũ thiền: rưới mưa cam lộ tiêu
trừ các nạn hạn hán, đói khát.
d. Đẳng độ thiền: cứu nạn sợ hãi của
hết thảy người và phi nhân ở trên đất và
dưới nước.
e. Nhiêu ích thiền: đem thức ăn uống

cho các chúng sinh đói khát ở nơi đồng
không mông quạnh.
f. Điều phục thiền: dùng tài vật điều phục
chúng sinh.
g. Khai giác thiền: thức tỉnh các chúng
sinh còn mê muội.
h. Đẳng tác thiền: khiến cho những việc
làm của chúng sinh đều được thành tựu.
8. Thử thế tha thế lạc thiền: tu thiền
định này có thể khiến cho chúng sinh được
yên vui ở đời hiện tại và đời vị lai. Có chín
loại:
a. Thiền dùng thần túc biến hiện để điều
phục chúng sinh.
b. Thiền tùy lời nói thị hiện để điều phục
chúng sinh.
c. Thiền dạy răn biến hiện để điều phục
chúng sinh.
d. Thiền hiện bày ra đường ác để giác
ngộ chúng sinh làm ác.
e. Thiền dùng tài biện luận làm lợi ích
cho chúng sinh đã mất biện tài.
f. Thiền dùng chính niệm làm lợi ích
cho chúng sinh đã mất chính niệm.
g. Thiền tạo luận chân chính vi diệu ca
ngợi Ma đắc lặc già (tạng Luận) làm cho
chính pháp ở đời lâu dài.
h. Thiền dùng nghĩa kĩ thuật thế gian
để làm lợi ích hóa độ chúng sinh.
i. Thiền phóng ra ánh sáng để tạm dứt
đường ác.
9. Thanh tịnh tịnh thiền: nương vào
thiền định này thì tất cả các phiền não
hoặc nghiệp đều dứt hết, chứng được
quả đại bồ đề thanh tịnh. Chữ “Tịnh”
được lập lại là tiêu biểu cho tướng thanh
tịnh cũng không thể được. Thiền này
có 10:

a. Thiền thế gian trong sạch không
tham đắm không nhiễm ô.
b. Thiền xuất thế gian trong sạch.
c. Thiền phương tiện trong sạch.
d. Thiền được căn bản trong sạch.
e. Thiền căn bản trong sạch tiến lên
hơn nữa.
f. Thiền trong sạch an trụ dấy sinh sức
trong sạch.
g. Thiền trong sạch xả rồi lại vào sức
trong sạch.
h. Thiền trong sạch tạo ra sức thần
thông trong sạch.
CỬU CHỦNG ĐẠI THIỀN

C
1157
i. Thiền trong sạch lìa hết thảy kiến chấp.
j. Thiền trong sạch dứt hết phiền não
trí chướng. [ X. kinh Bồ tát địa trì Q.6 phẩm
Phương tiện xứ thiền; Pháp giới thứ đệ sơ
môn Q.hạ phần trên].
CỬU CHỦNG SAI BIÊT
Chín thứ sai khác. Cứ theo phẩm Tùy
tu 14 trong Đại thừa trang nghiêm kinh
luận quyển 6, thì Bồ tát có chín pháp tu
hành sai khác:
1. Thiện hành sinh tử: Bồ tát thành
tựu đạo nghiệp, vì giáo hóa hữu tình mà
ra vào trong sinh tử, nhưng không bị ô
nhiễm.
2. Thiện hành chúng sinh: đối với
chúng sinh, Bồ tát khởi tâm đại bi thương
xót, nếu họ bị bệnh khổ thì Bồ tát thường
cứu giúp, không sinh tâm mỏi mệt lơ là.
3. Thiện hành tự tâm: Bồ tát thường
điều phục tâm mình, phá trừ phiền não,
nuôi lớn tâm bồ đề.
4. Thiện hành dục trần: Bồ tát tuy ở
chỗ dục trần (tham muốn và bụi bặm) mà
không bị dính mắc, chuyên tu phạm hạnh,
tăng trưởng pháp tài.
5. Thiện hành tam nghiệp: Bồ tát gắng
công tư duy, chuyên tu ba nghiệp thân,
miệng, ý làm cho đều trong sạch.
6. Thiện hành bất não chúng sinh: đối
với các chúng sinh Bồ tát thường đem lòng
thương xót, dù chúng sinh có làm hại mình,
cũng không sân hận buồn sầu.
7. Thiện hành tu tập: Bồ tát tu tập đạo
bồ đề, dũng mãnh tinh tiến, tâm không gián
đoạn.

8. Thiện hành tam muội: Bồ tát tu tập
chính định, không loạn không mê, khiến
công đức tăng trưởng.
9. Thiện hành bát nhã: Bồ tát dùng trí
tuệ thanh tịnh, thấy rõ tất cả các pháp thế
gian, lòng không ngờ vực.
CỬU CHỦNG THẾ GIAN
Chín loại thế gian. Cũng gọi Cửu thế
gian. Tức là chín cõi: Địa ngục, Ngã quỉ,
Súc sinh, A tu la, Người, Trời (sáu cõi mê),
Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát (ba cõi ngộ),
thêm cõi Phật nữa, gọi chung là 10 cõi.
Trong đó, cõi Phật là tuyệt đối (xuất thế
gian), còn chín cõi kia đều là tương đối (tính
thế gian) nên gọi là chín loại thế gian.
CỬU CHỦNG TƯỚNG GIỚI
Chín thứ tướng giới của Đại thừa.
1. Tự tính giới có bốn:
a. Nhận giới từ người khác.
b. Khéo giữ được ý thanh tịnh yên vui
(không do thầy trao).
c. Phạm rồi được trong sạch trở lại.
d. Thành kính ghi nhớ không trái phạm.
Hai pháp sau là do hai pháp trước dẫn
khởi, là tự tính giới của Bồ tát đầy đủ bốn
công đức.
2. Nhất thiết giới có hai:
a. Phần giới tại gia.
b. Phần giới xuất gia.
Dựa vào hai phần tịnh giới tại gia, xuất
gia mà nói tóm lược làm ba tụ tịnh giới:
Nhiếp luật nghi giới, Nhiếp thiện pháp giới
và Nhiêu ích hữu tình giới.
3. Nan hành giới có ba:
a. Bồ tát ở vào địa vị giàu sang và dòng
giõi cao quí, nhưng có thể xả bỏ một cách
thanh thản để nhận giữ tịnh giới luật nghi
của Bồ tát.

b. Dù có gặp nạn nguy cấp cho đến mất
mạng, Bồ tát cũng không vi phạm tịnh giới
đã nhận giữ.
c. Trong mọi hành vi đi đứng ngồi nằm,
Bồ tát thường giữ chính niệm không hề
buông lơi, cho đến trọn đời cũng không
phạm giới.
CỬU CHỦNG TƯỚNG GIỚI

C
1158
4. Nhất thiết môn giới có bốn:
a. Chính thụ giới: trước hết, Bồ tát nhận
ba tịnh giới: Nhiếp luật nghi giới, Nhiếp
thiện pháp giới và Nhiêu ích hữu tình giới.
b. Bản tính giới: Bồ tát trụ ở ngôi vị
chủng tính, bản tính nhân từ hiền hậu, cho
nên thân nghiệp, ngữ nghiệp thường trong
sạch.
c. Quán tập giới: trong các kiếp xa xưa,
Bồ tát đã từng tu tập ba tụ tịnh giới, nhờ
sức nhân ở kiếp trước vẫn còn, nên ở đời
hiện tại, thâm tâm nhàm chán mà xa lìa tất
cả pháp ác, thích tu hành và làm các việc
thiện.
d. Phương tiện tương ứng giới: Bồ tát
nhờ tu bốn Nhiếp pháp, nên luôn luôn làm
những việc tốt và nói những lời thương
mến hòa nhã đối với các hữu tình chúng
sinh.
5. Thiện sĩ giới có năm:
a. Bồ tát tự nhận đủ giới luật.
b. Khuyên người khác nhận giới.
c. Khen ngợi công đức giữ giới.
d. Thấy người cùng giữ giới pháp trong
lòng vui mừng.
e. Giả sử có hủy phạm thì theo đúng
pháp mà sám hối để đoạn trừ tội lỗi.
6. Nhất thiết chủng giới có sáu, bảy,
cho đến 13 loại. Sáu loại:
a. Hồi hướng giới: hồi hướng đại bồ đề.
b. Quảng bác giới: thu nhiếp hết thảy
giới luật.
c. Vô tội hoan hỉ xứ giới: xa lìa sự đắm
trước các món dục lạc, nhưng cũng không
tự làm khổ mình.

d. Hằng thường giới: dù có chết cũng
không bỏ giới.
e. Kiên cố giới: giữ giới kiên cố, tất cả lợi
dưỡng, sự cung kính, các luận thuyết khác
và các phiền não đều không thể lay chuyển,
không thể phá vỡ.
f. Thi la trang nghiêm cụ tương ứng giới:
trang nghiêm đầy đủ hết thảy giới.
Bảy loại là:
a. Chỉ tức giới: xa lìa tất cả sự giết hại.
b. Chuyển tác giới: làm hết thảy việc
thiện để lợi ích hữu tình.
c. Phòng hộ giới: phòng ngừa theo chỉ
tức giới và chuyển tác giới.
d. Đại sĩ tướng dị thục giới.
e. Tăng thượng tâm dị thục giới.
f. Khả ái thú dị thục giới.
g. Lợi hữu tình dị thục giới.
7. Toại cầu giới: Bồ tát mong cầu chúng
sinh đừng dùng những thứ chẳng ai ưa thích
như: giết hại, trộm cắp, gian dâm, nói dối,
nói thêu dệt, nói thô ác, nói li gián, tay cầm
gạch đá gậy gộc v.v... để gia hại mình. Bồ
tát cũng không dùng những việc xấu ác trên
đây để gia hại chúng sinh làm cho điều mong
cầu của họ không được thỏa lòng đẹp ý.
8. Thử thế tha thế nhạo giới (đời này
đời khác ưa thích giới). Tức là Bồ tát vì các
chúng sinh mà có bốn thứ tịnh giới chia
làm chín loại:
a. Chỗ đáng ngăn cấm phải ngăn cấm.
b. Chỗ nên cho phép thì cho phép.
c. Đáng nhiếp thụ thì nên nhiếp thụ.
d. Đáng điều phục thì phải điều phục.
e. Bố thí.
f. Nhịn nhục.
g. Tinh tiến.
h.Thiền định.

i. Trí tuệ bát nhã. Chín pháp này có thể
làm cho mình và người ở đời này và đời
sau đều được yên vui.
9. Thanh tịnh giới có 10 loại:
a. Sơ thiện thụ giới: tức là chỉ vì cầu giác
ngộ mà làm sa môn (xuất gia).
b. Có hai thứ: Bất thái trầm giới (khi trái
phạm sinh tâm ăn năn hổ thẹn mà xa lìa
việc xấu ác) và Bất thái cử giới (sinh tâm ăn
năn hổ thẹn mà xa lìa việc sai trái).
c. Li giải đãi giới: không tham đắm sự
ngủ nghỉ, ngồi tựa lưng và nằm dài, mà ngày
đêm siêng năng tu các pháp lành.
CỬU CHỦNG TƯỚNG GIỚI

C
1159
d. Li chư phóng dật sở nhiếp thụ giới:
không phóng túng buông thả.
e. Chính nguyện giới: tự tu phạm hạnh,
xa lìa danh lợi, cung kính, tham lam, sân
hận, si mê và không mong cầu sinh lên cõi
trời.
f. Quĩ tắc sở nhiếp thụ giới: trong cung
cách làm các việc thiện, phải cố gắng làm
cho được đầy đủ trọn vẹn.
g. Tịnh mệnh cụ túc sở nhiếp thụ giới:
xa lìa tất cả tội lỗi của cuộc sống không
chân chính như: dối trá, lừa gạt v.v...
h. Li nhị biên giới: xa lìa hai cực đoan
thụ hưởng khoái lạc và tự hành hạ thân
xác.
i. Vĩnh xuất li giới: xa lìa hết thảy ngoại
đạo tà kiến.
j. Ư tiên sở thụ vô tổn thất giới: không
vi phạm hoặc phá hoại các tịnh giới mà Bồ
tát đã nhận giữ.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.4, Q.5; kinh Bồ
tát giới Q.4; luận Du già sư địa Q.40, Q.41,
Q.42 ].
CỬU CHƯỚNG NGẠI PHÁP
Chín pháp chướng ngại. Tức là chín
pháp gây trở ngại trên con đường tu thiện.
Theo kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la
ni quyển 6 chép, thì chín pháp đó là:
1. Đã làm não hại mình.
2. Hiện làm não hại mình.
3. Sẽ làm não hại mình.
4. Quá khứ ghét bạn tốt của mình.
5. Hiện tại ghét bạn tốt của mình.
6. Vị lai ghét bạn tốt của mình.
7. Quá khứ thương người oán của

mình.
8. Hiện tại thương người oán của mình.
9. Vị lai thương người oán của mình.
Người nào luôn ghi nhớ chín pháp này
thì tâm bất thiện ắt tăng thêm, cho nên gọi
là chín pháp chướng ngại.
CỬU CỔ CHỬ
Chày chín chĩa. Chày kim cương chín
chĩa của Mật giáo. Gọi tắt: Cửu cổ.
Chày kim cương vốn là một thứ binh
khí của Ân độ, Mật giáo mượn dùng để
làm tiêu biểu của trí tuệ, tượng trưng khả
năng đoạn trừ phiền não, hàng phục ác
ma. Loại chỉ có 2 đầu không thôi gọi là
Độc cổ (một chĩa); loại chày ba chĩa gọi là
Tam cổ, năm chĩa gọi là Ngũ cổ. Hình dáng
chày chín
chĩa và chày
năm chĩa
giống nhau,
chỉ khác số
chĩa. Chày
chín chĩa
biểu trưng chín vị tôn của Bát diệp Trung
đài. Hai đầu chày có chín vị tôn của Kim
cương giới và Thai tạng giới, biểu thị nghĩa
“nhân quả không hai”. [X. kinhVi diệu đại
mạn đồ la Q.5 ].
CỬU CÚ ĐỐI VẤN
Chín câu hỏi của Kim cương tát đỏa trong
kinh Đại nhật.
1. Thể của tâm bồ đề.
2. Tướng của tâm bồ đề.
3. Sự tiếp tục sinh của tâm thanh tịnh.
4. Tướng của tâm nhiễm ô.
5. Thời gian tu hành.
6. Công đức vốn có.
7. Khả năng tu hành.

8. Tâm dị thục (tâm vô kí).
9. Tâm thù thắng (tịnh tâm tu hành).
Sáu câu trước là hỏi về pháp, còn ba
câu sau là hỏi về nhân. Kinh Đại nhật
gọi chín câu trả lời cho chín câu hỏi này
là: Cửu cú đáp thuyết. (xt. Tam Cú Giai
Đoạn).
Chày Chín Chĩa
CỬU CÚ ĐỐI VẤN

C
1160
CỬU CÚ NHÂN
........
Chín câu Nhân. Tiếng dùng trong Nhân
minh. Chín câu Nhân cho thấy mối quan
hệ giữa pháp sở lập (Tông) và pháp năng
lập (Nhân). Là một trong những tiêu chuẩn
để phân biệt Chính nhân (nhân chính xác)
và Tự nhân (nhân sai).
Chín câu Nhân là từ Tông đồng phẩm
và Tông dị phẩm mà xác định Nhân có
đúng hay không. Có ba trường hợp:
1. Toàn bộ có đồng phẩm.
2. Toàn bộ không có.
3. Một phần có, một phần không có.
Ba nhân với ba thành chín thứ (3 x 3=9).
Trong chín thứ này, chỉ có hai thứ là Nhân
chính xác, còn lại đều là Nhân sai.
Chín câu nhân:
1. Đồng phẩm hữu, Dị phẩm hữu:
nghĩa là toàn bộ Tông đồng phẩm và Tông
dị phẩm đều có. Như khi đối luận với đệ tử
Phật, Thanh luận sư lập:
Tông: Thanh (tiếng nói) là thường còn
(mệnh đề)
Nhân: Vì có thể lường được (lí do)
Trong luận thức trên, “thường” là pháp
sở lập (Tông), “lường được” là pháp năng
lập (Nhân). Như vậy những cái có tính
thường còn, như hư không chẳng hạn, đều
là Tông đồng phẩm (cùng một tính chất
với Tông); cái lọ chẳng hạn, đều là Tông dị
phẩm (khác tính chất với Tông).
Khái niệm “lường được” là đối tượng của
tư tưởng: những sự vật thường còn hay
không thường còn đều có thể là đối tượng

của tư tưởng. Trong luận thức trên, Nhân
này đều có Tông đồng phẩm và Tông dị
phẩm nên không chứng minh được Thanh
(tiếng nói) là thường còn hay không thường
còn, cho nên là Nhân sai.
2. Đồng phẩm hữu, Dị phẩm phi hữu:
Nhân có quan hệ toàn phần (toàn bộ) với
Tông đồng phẩm, nhưng lại hoàn toàn
không dính dáng với Tông dị phẩm. Như
đệ tử Phật đối luận với Thanh sinh luận sư
mà lập:
Tông: Thanh là vô thường
Nhân: Vì nó được tạo ra.
Trong đây “vô thường” là pháp sở lập,
“được tạo ra” là pháp năng lập. Những cái
vô thường, như cái lọ, là Tông đồng phẩm;
những cái không có tính vô thường, như
hư không, là Tông dị phẩm. Những vật vô
thường như cái lọ đều được tạo ra, cho nên
là Đồng phẩm có; những vật không có tính
vô thường, như hư không, đều không được
tạo ra, bởi thế Dị phẩm không có. Cho nên
Nhân này chứng minh được Thanh đúng
là vô thường và vì vậy là Nhân chính xác.
3. Đồng phẩm hữu, Dị phẩm hữu phi
hữu: Nhân có quan hệ toàn phần với Tông
đồng phẩm, nhưng chỉ quan hệ một phần
với Tông dị phẩm.
Như Thắng luận sư lập luận thức:
Tông: Tiếng nói nhờ sự cố gắng không
ngừng mà phát ra
Nhân: Vì tính vô thường.
Trong đây, “Cố gắng không ngừng mà
phát ra” là pháp sở lập, “vô thường” là pháp
năng lập. Bởi thế, những cái có tính cố gắng
không ngừng mà phát ra, như cái lọ, là
Tông đồng phẩm; những cái không có tính
cố gắng không ngừng mà phát ra, như ánh

chớp, hư không v.v... là Tông dị phẩm.
Những vật do sự cố gắng không ngừng tạo
ra, như cái lọ, đều có tính vô thường, cho
nên Đồng phẩm có. Hư không thì đã không
có tính cố gắng không ngừng tạo ra, cũng
lại không có tính vô thường. Còn như ánh
chớp, tuy không có tính cố gắng không
ngừng tạo ra, nhưng lại có tính vô thường,
cho nên dị phẩm chỉ có một phần. Phạm
vi của Nhân này quá rộng, không có sức
xác minh được Tông, vì thế là Nhân sai.
4. Đồng phẩm phi hữu, Dị phẩm hữu:
CỬU CÚ NHÂN

C
1161
Nhân hoàn toàn không có quan hệ với
Tông đồng phẩm, nhưng lại quan hệ toàn
phần với Tông dị phẩm.
Như Thanh sinh luận sư lập luận thức:
Tông: Thanh là thường còn.
Nhân: Vì được tạo ra.
Trong đây, “Thường còn” là pháp sở
lập, “được tạo ra” là pháp năng lập, Bởi
vậy, những cái có tính thường còn, như hư
không, là Tông đồng phẩm; những cái
không có tính thường còn, như cái lọ, là
Tông dị phẩm. Hư không là thường còn,
không được tạo ra, cho nên Đồng phẩm
không có. Những vật vô thường, như cái
lọ, đều được tạo ra, vì thế Dị phẩm có. Tông
thường và Nhân vô thường hoàn toàn
không dính líu gì với nhau, cho nên Nhân
chẳng những không chứng minh được
Tông mình, trái lại, lại chứng minh tông
của đối phương (người vấn nạn), phải trái
đảo lộn, vì thế là Nhân sai.
5. Đồng phẩm phi hữu, Dị phẩm phi
hữu: Nhân hoàn toàn không có quan hệ
với Tông đồng phẩm và Tông dị phẩm. Như
khi biện luận với đệ tử Phật, Thanh luận
sư lập luận thức:
Tông: Thanh là thường còn.
Nhân: Vì tính nghe được.
Trong đây, “Thường còn” là pháp sở
lập, “nghe được” là pháp năng lập. Do vậy,
những cái có tính thường còn, như hư
không, đều là Tông đồng phẩm, những cái
có tính không thường còn, như cái lọ, đều
là Tông dị phẩm. Hư không là thường còn,
không có tính nghe được, cho nên Đồng

phẩm không có. Cái lọ là vật không thường
còn mà cũng có tính nghe được, cho nên
Dị phẩm cũng chẳng có. Tông đồng phẩm
cũng như Tông dị phẩm hoàn toàn không
có trong Nhân này, bởi thế nó không xác
minh được Tông thường còn hay vô thường,
cho nên là Nhân sai.
6. Đồng phẩm phi hữu, Dị phẩm hữu
phi hữu: Nhân hoàn toàn không có quan
hệ với Tông đồng phẩm, nhưng có một
phần quan hệ với Tông dị phẩm. Như
Thanh luận sư lập luận thức:
Tông: Thanh là thường còn.
Nhân: Vì do sự cố gắng không ngừng
phát ra.
Trong đây, “Thường còn” là pháp sở
lập, “cố gắng không ngừng phát ra” là pháp
năng lập. Cho nên, những cái có tính
thường còn, như hư không, là Tông đồng
phẩm; những cái không có tính thường còn,
như ánh chớp, cái lọ v.v... là Tông dị phẩm.
Hư không thường còn không có tính cố
gắng không ngừng phát ra, cho nên Đồng
phẩm không có. Ánh chớp không thường
còn, cũng chẳng do sự cố gắng không ngừng
phát ra. Cái lọ là vô thường và do sự cố
gắng không ngừng tạo ra, cho nên Dị phẩm
có một phần. Như vậy, Tông đồng phẩm
hoàn toàn không có, Tông dị phẩm một
phần có, một phần không có Nhân, cho
nên nó không những chẳng chứng minh
được Thanh ( tiếng nói ) là vô thường mà,
trái lại, lại chứng minh Thanh là thường
còn. Đây cũng là trường hợp phải trái đảo
lộn, bởi vậy nó là Nhân sai.
7. Đồng phẩm hữu phi hữu, Dị phẩm
hữu: Nhân có một phần quan hệ với Tông
đồng phẩm, và có toàn phần quan hệ với

Tông dị phẩm.
Như Thanh sinh luận sư khi tranh
luận với Thanh hiển luận sư mà lập luận
thức:
Tông: Thanh (tiếng nói) chẳng phải do
sự cố gắng không ngừng mà phát ra
Nhân: Vì tính vô thường.
Trong luận thức này, “chẳng phải sự cố
gắng không ngừng mà phát ra” là pháp sở
lập, “vô thường” là pháp năng lập. Bởi vậy,
những cái không do sự cố gắng không
ngừng phát ra, như ánh chớp, hư không là
Tông đồng phẩm; còn những vật do sự cố
CỬU CÚ NHÂN

C
1162
gắng không ngừng mà tạo ra, như cái lọ, là
Tông dị phẩm.
Trong Tông đồng phẩm, ánh chớp là
vô thường, hư không là thường còn, cho
nên Đồng phẩm có một phần. Tông dị
phẩm thì như cái lọ là vô thường, vì thế Dị
phẩm có. Trong Tông đồng phẩm một phần
có, một phần không có, còn Tông dị phẩm
thì hoàn toàn có. Như vậy Nhân vô thường
không thể chứng minh Tông vô thường,
cho nên là Nhân sai.
8. Đồng phẩm hữu phi hữu, Dị phẩm
phi hữu: Nhân có một phần quan hệ với
Tông đồng phẩm, nhưng hoàn toàn không
quan hệ với Tông dị phẩm.
Như Thắng luận sư lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường
Nhân: Vì tính cố gắng không ngừng mà
phát ra.
Trong luận thức này, “vô thường” là
pháp sở lập, “cố gắng không ngừng phát
ra” là pháp năng lập; bởi thế, những cái vô
thường như ánh chớp, cái lọ v.v... là Tông
đồng phẩm, những cái thường còn, như
hư không, là Tông dị phẩm. Trong Tông
đồng phẩm, cái lọ v.v... là do sự cố gắng
không ngừng tạo ra, ánh chớp v.v... thì
không do sự cố gắng không ngừng tạo ra,
cho nên Đồng phẩm có một phần. Tông dị
phẩm thì không có cái gì do sự cố gắng
không ngừng tạo ra cả, cho nên Dị phẩm
không có. Tông đồng phẩm một phần có,
một phần không có, Tông dị phẩm thì hoàn
toàn không có, cho nên chứng minh được
Tông và vì thế là Nhân sai.

9. Đồng phẩm hữu phi hữu, Dị phẩm
hữu phi hữu: Nhân có một phần quan hệ
với cả Tông đồng phẩm và Tông dị phẩm.
Như khi tranh luận với Thắng luận sư,
Thanh luận sư lập luận thức:
Tông: Tiếng nói là thường còn.
Nhân: Vì không chất ngại.
Trong luận thức này, “thường còn” là
pháp sở lập, “không chất ngại” là pháp năng
lập. Bởi vậy, những cái có tính thường còn,
như cực vi, hư không v.v... đều là Tông
đồng phẩm, những cái không có tính
thường trụ, như khoái lạc, cái lọ v.v... đều
là Tông dị phẩm.
Trong Tông đồng phẩm, như cực vi
v.v... là cái có chất ngại, hư không v.v... là
cái không chất ngại, cho nên Tông đồng
phẩm một phần có. Tông dị phẩm, như
khoái lạc là không chất ngại, như cái lọ là
có chất ngại, bởi vậy, Tông dị phẩm cũng
có một phần có Nhân. Trong trường hợp
này, những cái không chất ngại chưa hẳn
đã nghiễm nhiên là thường trụ, cho nên
không chứng minh được Tông, vì thế là
Nhân sai.
Trong chín câu Nhân, chữ Hữu hàm ý
có quan hệ toàn phần, Phi hữu hàm ý hoàn
toàn không có quan hệ, Hữu phi hữu hàm
ý có quan hệ một phần. Trong chín câu
trên, năm câu 1, 3, 5, 7, 9 phạm lỗi bất
định; hai câu 4, 6, phạm lỗi tương vi (trái
nhau), chỉ có câu 2 và 8 là Nhân chính
xác.
Chín câu Nhân là giềng mối của Nhân
minh mới, là nền tảng của Tam tướng, có
lẽ đã do ngài Trần na khởi xướng. [X.Gtantshigs
Kyi #kor-logtan-la-dbab-pa
(Hetu-cakra-đamaru); Phyogs-chosdgu#

i #khor-lo (Pakwa-nava-dharmacakra);
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng phần đầu; Nhân minh luận sớ
minh đăng sao Q.2 phần cuối; Nhân minh
tam thập tam quá bản tác pháp soạn giải
Q.thượng; Nhân minh nhập chính lí luận
ngộ tha môn thiển thích; Nhân minh đại
sớ lê trắc]. (xt. Nhân Minh).
CỬU DIÊN QUAN ÂM
...........
Quan âm chín mặt. Kiểu tượng của bồ
tát Quan thế âm. Pho tượng này được tôn
CỬU DIÊN QUAN ÂM

C
1163
trí tại chùa Pháp long ở
Nhật bản. Tượng bằng gỗ
chiên đàn và được rước từ
Trung quốc đến Nhật bản.
Tượng cao 37,5 phân tây,
không sơn mầu, chạm trổ
rất tinh vi, là pho tượng
Bồ tát cực đẹp.
CỬU DIÊU
.....
Chín thiên thể chiếu
sáng. Phạm: navagraha.
Cũng gọi Cửu chấp. Ngày
giờ theo nhau không rời, có ý nghĩa nắm
giữ nên gọi Cửu chấp.
Cửu diệu theo lịch tượng của lịch Phạm
(lịch Ấn Độ) là: Nhật diệu (Phạm:Àditya)
tức là thái dương, Nguyệt diệu (Phạm: Soma)
tức là thái âm, Hỏa diệu (Phạm:Aígàraka)
tức là sao Huỳnh hoặc hay Hỏa tinh, Thủy
diệu (Phạm:Buddha) thần tinh, Mộc diệu
(Phạm: Vfhaspati) Tuế tinh, Kim diệu
(Phạm:Zukra) sao Thái bạch, Thổ diệu
(Phạm:Zanaizcara) Trấn tinh. Bảy thiên
thể vừa kể gọi là Thất diệu. Kế tiếp: La hầu
(Phạm:Ràhu) tức là sao Hoàng phan, cũng
gọi Thực thần (gây ra hiện tượng nhật thực,
nguyệt thực), Kế đô (Phạm:Ketu) tức là
Tuệ tinh, cũng gọi Báo vĩ tinh, là cái đuôi
của Thực thần (sao chổi).
Tân đường thư lịch chí 18 chép, năm
Khai nguyên thứ 6 (718) đời Đường huyền
tông, Thái sử giám là Cù đàm tất đạt vâng
mệnh vua dịch lịch Cửu chấp, một loại lịch
Phạm (Ấn độ) tương tự như lịch Hồi hồi

và lịch Thái dương.
Nếu phối hợp Cửu diệu với phương vị
thì Nhật diệu ở phương Sửu Dần, Nguyệt
diệu ở phương Tuất Hợi, Hỏa diệu ở phương
Nam, Thủy diệu ở phương Bắc, Mộc diệu ở
phương Đông, Kim diệu ở phương Tây,
Thổ diệu ở phương giữa, La hầu ở phương
Thìn Tị (đông bắc). Kế đô ở phương Mùi
Thân (tây nam).
Còn thuyết Bản địa của Nhật bản thì
cho rằng Nhật là Quan âm (hoặc Hư không
tạng), Nguyệt là Thế chí (hoặc Thiên thủ
Quan âm), Hỏa là Phật Bảo sinh (hoặc A
rô ca Quan âm), Thủy là Phật Vi diệu trang
nghiêm thân (hoặc Thủy diệu Quan âm),
Mộc là Phật Dược sư (hoặc Mã đầu Quan
âm), Kim là Phật A di đà (hoặc Bất không
quyên sách), Thổ là Phật Tì lô giá na (hoặc
Thập nhất diện Quan âm), La hầu là Phật
Tì bà thi, Kế đô là Bất không quyên sách.
Ngoài ra, phong tục ngày xưa có cách
phối Cửu diệu với tuổi của người ta để đoán
lành dữ tốt xấu. [X. kinh Ma đăng già
Q.thượng; Quảng đại nghi quĩ Q.trung; Đại
nhật kinh sớ Q.4; Thất diệu nhương tai
quyết].
CỬU DIÊU MẠN ĐỒ LA
Bức tranh vẽ Cửu diệu (chín thiên thể)
và các tượng thần phụ thuộc. Trong sách
Phạm thiên hỏa la cửu diệu do ngài Nhất
hạnh soạn vào đời Đường có vẽ hình tượng
của Cửu diệu và một bức tranh Phạm thiên
hỏa la ở cuối quyển mà người ta cho là
Cửu diệu mạn đồ la. Nhưng trong sách này
chỉ có hình tượng thần của Cửu diệu chứ
chưa nói gì về mạn đồ la, cho nên không
biết hình dạng của bức tranh này.
Lại cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5

chép thì vị trí các sao quyến thuộc của Nhật
thiên (mặt trời) được đồ biểu như sau:
(Đông)
Kế Đô Kim Diệu Thổ Diệu
Mộc Diệu Nhật Thiên Thủy Diệu
Vi Thệ Da Thệ Da
Kiếm Bà Hỏa Diệu La Hầu
Bị chú: Mạn đồ la này thiếu mất Nguỵệt
Tượng Quan Âm
Chín Mặt
CỬU DIÊU MẠN ĐỒ LA

C
1164
diệu trong Cửu diệu và được thay bằng Kiếm
bà. Bởi thế, nếu gọi là Nhật thiên mạn đồ
la thì thỏa đáng hơn.
CỬU DỤ
Chín thí dụ nói trong kinh Như lai tạng
dùng để giải thích nghĩa Như lai tạng. Chín
thí dụ này chỉ rõ rằng pháp thân Như lai
tuy bị phiền não che lấp, nhưng tự tính
thanh tịnh thì không một mảy may bị phiền
não làm ô nhiễm.
Chín thí dụ đó là:
1. Như trong đóa hoa chưa nở có thân
Như lai ngồi kết già, người có thiên nhãn
bỏ hoa héo mà được thân Như lai.
2. Như người lấy mật ong, trước hết,
dùng phương tiện khéo léo đuổi đàn ong
giữ gìn tổ ong rồi lấy mật.
3. Như hạt thóc chưa được xay, kẻ tham
lam ngu dại cho là đồ bỏ, nhưng khi hết
trấu dã trắng thì trở thành gạo ngon.
4. Như vàng ròng rơi vào chỗ bẩn thỉu,
bị vùi lấp nhiều năm, vàng ròng chẳng hư
nát mà cũng không ai hay biết, chỉ người
có thiên nhãn mới thấy và lấy vàng dễ dàng.
5. Như nhà nghèo có kho báu, nếu
không người chỉ bảo thì không thể biết mà
lấy của báu trong kho ấy.
6. Như hạt của quả Am la không hư
nát, đem gieo xuống đất thì thành cây to.
7. Như người dùng dẻ rách gói tượng
vàng, vứt bỏ ngoài đồng hoang, chỉ người
có thiên nhãn mới biết và đến lấy tượng ra,
mọi người đều kính lễ.
8. Như cô gái nghèo mang thai Thánh
vương.

9. Như tượng vàng ròng, bên ngoài tuy
nám đen, nhưng vàng bên trong không biến
đổi.
Phẩm Vô biến dị trong luận Phật tính
quyển 4 dùng chín thí dụ trên đây để biểu
trưng chín loại khách trần phiền não. Tức
là: thí dụ thứ nhất là Tham sử phiền não,
thứ hai là Sân sử phiền não, thứ ba là Si sử
phiền não, thứ tư là Tăng thượng tham sân
si kết sử phiền não, thứ năm là Vô minh
trụ địa sở nhiếp phiền não, thứ sáu là Kiến
đạo sở đoạn phiền não, thứ bảy là Tu đạo
sở đoạn phiền não, thứ tám là Bất tịnh địa
sở nhiếp phiền não, thứ chín là Tịnh địa sở
nhiếp phiền não.
CỬU DUYÊN SINH THỨC
Chín duyên sinh thức. Duyên có nghĩa
giúp thành. Tức là chín thứ duyên như:
ánh sáng, khoảng không, căn, cảnh v.v...
giúp làm cho tám thức như: mắt, tai, mũi,
lưỡi v.v... sinh khởi tác dụng nhận biết.
Năm thức mắt, tai, mũi, lưỡi, thân nương
vào Tướng phần (tướng trạng phân
biệt - chỉ cho hết thảy hiện tượng trong thế
gian) mà được thành lập, do chủng tử (hạt
giống) của thức thứ tám sinh ra, lấy ánh
sáng, khoảng không làm tướng. Thức thứ
sáu duyên theo tướng phần của thức thứ
tám mà sinh, lấy năm trần (sắc thanh hương
vị xúc) làm đối tượng để phân biệt, nương
vào thức thứ bảy mà có khả năng nắm giữ.
Thức thứ bảy duyên theo Kiến phần .....
(thức năng kiến - chỉ cho các thức mắt, tai
v.v... có khả năng phân biệt rõ ràng các
trần cảnh) của thức thứ tám mà sinh khởi,
lấy thức thứ sáu làm chỗ nương. Thức thứ
tám là gốc của các thức, hàm chứa chủng
tử của các pháp, nương vào thức thứ bảy

mà chuyển biến thức năm căn làm tướng.
Do đó nên biết, thức nhờ duyên mà sinh,
duyên do thức mà có, làm chỗ nương lẫn
nhau, nên gọi là Cửu duyên sinh thức.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2
đến quyển 5, thì chín duyên là:
1. Minh duyên: minh chỉ cho ánh sáng
mặt trời mặt trăng, ánh sáng chiếu soi rõ
các sắc tướng. Ánh sáng giúp cho mắt thấy,
CỬU DỤ

C
1165
nếu không có ánh sáng thì thức mắt không
thể phát sinh tác dụng nhận biết, bởi thế
ánh sáng là duyên của thức mắt.
2. Không duyên: không là khoảng
không rỗng rang không bị ngăn ngại, hiển
rõ các sắc tướng. Mắt nhờ khoảng không
mà thấy được, tai nhờ khoảng không mà
nghe được, nếu không có khoảng không
thì mắt, tai không thể phát sinh tác dụng
nhận biết. Cho nên không làm duyên cho
thức mắt và thức tai.
3. Căn duyên: căn chỉ cho năm căm
(năm giác quan) mắt, tai, mũi, lưỡi, thân.
Thức mắt nương căn mắt mà thấy được,
thức tai nương căn tai mà nghe được, thức
mũi nương căn mũi mà ngửi được, thức lưỡi
nương căn lưỡi mà nếm được, thức thân
nương căn thân mà biết được. Nếu không
có năm căn thì năm thức không có chỗ
nương, cho nên năm căn làm duyên cho
năm thức.
4. Cảnh duyên: Cảnh chỉ cho năm trần
cảnh (năm đối tượng) là sắc, thanh, hương,
vị, xúc. Năm căn tuy có đủ năm thức thấy,
nghe, ngửi, nếm, biết, nhưng nếu không có
năm trần cảnh làm đối tượng, thì năm thức
không phát khởi được, cho nên cảnh làm
duyên cho năm thức.
5. Tác ý duyên: tác ý là tâm sở pháp, có
nghĩa là quan sát. Như khi mắt vừa thấy
sắc liền biết đối cảnh, khiến thức thứ sáu
khởi niệm phân biệt thiện, ác. Tai, mũi, lưỡi,
thân lúc mới thấy đối tượng cũng quan sát
như thế. Tất cả cảnh, thức đều do tác ý,
cho nên tác ý làm duyên cho sáu thức.

6. Căn bản y duyên: căn bản là thức A
lại da thứ tám; y là nương tựa. Nghĩa là
thức thứ tám là gốc của các thức, sáu thức
mắt, tai, mũ, lưỡi, thân, ý nương vào tướng
phần của thức thứ tám mà sinh, tướng phần
của thức thứ tám nhờ vào sáu thức mà khởi,
vì thế căn bản y là duyên của sáu thức và
thức thứ tám.
7. Nhiễm tịnh y duyên: Nhiễm tịnh y
là thức mạt na thứ bảy. Tất cả pháp nhiễm
tịnh đều nương vào thức này mà chuyển.
Nghĩa là sáu thức mắt, tai v.v... đối trước
sáu trần cảnh sắc, thanh v.v... khởi lên các
phiền não hoặc nghiệp, thì thức thứ bảy
chuyển các pháp phiền não ô nhiễm này
về nơi thức thứ tám mà thành hữu lậu. Nếu
sáu thức tu các đạo phẩm thanh tịnh, thì
thức thứ bảy chuyển những đạo phẩm
thanh tịnh này về nơi thức thứ tám mà
thành vô lậu, cho nên gọi là Nhiễm tịnh y.
Nhưng thức thứ bảy này cũng phải nương
nhờ thức thứ tám mới chuyển được, và thức
thứ tám lại nương vào thức thứ bảy mà theo
duyên, như vậy tám thức nương tựa lẫn
nhau, nhờ cậy lẫn nhau, cho nên Nhiễm
tịnh y là duyên của tám thức.
8. Phân biệt y duyên: phân biệt là thức
thứ sáu, thức này hay phân biệt các pháp
thiện ác, hữu lậu vô lậu, sắc và tâm. Năm
căn tuy có thể tiếp xúc với cảnh, nhưng
đều nhờ thức thứ sáu mới phân biệt được.
Cho nên biết: do phân biệt mà có tốt xấu
của năm căn cảnh, do phân biệt mới biết
sự nhiễm tịnh của thức thứ bảy, do phân
biệt mà rõ tướng phần của thức thứ tám.
Cho nên phân biệt y là duyên của tám thức.
9. Chủng tử duyên: chủng tử là hạt
giống của tám thức. Nghĩa là thức mắt nương

chủng tử của căn mắt mà thấy được sắc,
thức tai nhờ chủng tử căn tai mà nghe được
tiếng, thức mũi nương chủng tử của căn
mũi mà ngửi được mùi (thơm, hôi v.v...),
thức lưỡi nhờ chủng tử của căn lưỡi mà
nếm được vị (ngọt, cay v.v...), thức thân
nương chủng tử của căn thân mà biết được,
thức ý nhờ chủng tử của căn ý mà phân
biệt được, thức thứ bảy nhờ chủng tử hàm
tàng (ngậm chứa) mà có thể sinh ra tất cả
các pháp. Vì các thức đều nương vào
chủng tử mà sinh khởi nên chủng tử là
duyên của các thức.
CỬU DUYÊN SINH THỨC

C
1166
CỬU ĐẾ
Chín chân lí. Đó là:
1. Vô thường đế: nghĩa là các pháp trong
ba cõi (cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô sắc) đều
sinh diệt vô thường.
2. Khổ đế: quả báo của ba cõi hữu lậu
bức bách khổ não.
3. Không đế: nghĩa là tự tính của các
pháp vốn không.
4. Vô ngã đế: tất cả pháp vô ngã, không
có chủ tể chân thực thường còn.
5. Hữu ái đế: chấp thân sau là chân thực
thường còn nên cảm nhận quả khổ.
6. Vô hữu ái đế: chấp thân sau là dứt
hẳn nên sinh quả khổ. Hai đế trên (5, 6)
thuộc Tập đế.
7. Bỉ đoạn phương tiện đế: Đạo đế là
phương tiện trừ bỏ Khổ, Tập đế.
8. Hữu dư y Niết bàn đế: Nghĩa là tuy đã
dứt trừ phiền não, chứng lí Niết bàn, nhưng
dư báo của hoặc nghiệp vẫn còn.
9. Vô dư y Niết bàn đế: Dư báo hoàn
toàn dứt hết, thân tâm rỗng lặng vào cõi
Niết bàn. Hai đế trên (8, 9) thuộc Diệt đế.
Chín đế này là từ bốn đế mà mở rộng
ra. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2 phần cuối]. (xt. Tứ Đế).
CỬU ĐỊA
.....
Chín chỗ ở. Cũng gọi là Cửu hữu......
Thế giới của các loài hữu tình ở có thể chia
làm ba cõi: Dục giới, Sắc giới và Vô sắc giới.
Căn cứ vào trình độ tam muội thiền định
sâu hay nông mà Sắc giới và Vô sắc giới lại
được chia làm bốn thiền Sắc giới và bốn

thiền Vô sắc giới, cộng thêm Dục giới nữa
mà thành là chín chỗ ở của chín loài hữu
tình, gọi là Cửu địa hoặc Cửu hữu (chín
loại sinh tồn).
1. Dục giới ngũ thú địa, cũng gọi là
Ngũ thú tạp cư địa (hoặc tạp trụ địa). Là nơi
năm loài hữu tình ở chung đụng lẫn nhau:
địa ngục, quỉ đói, súc sinh, người, trời (sáu
trời Dục giới kể chung).
2. Li sinh hỉ lạc địa: thuộc Trời sơ thiền
cõi Sắc. Người sinh vào cõi này có được sự
mừng vui (hỉ lạc) là vì đã xa lìa các pháp
dục, ác ở cõi Dục.
3. Định sinh hỉ lạc địa: thuộc Trời thiền
thứ hai của cõi sắc. Người sinh vào cõi này
nhờ thiền định mà có được niềm mừng vui
thù thắng.
4. Li hỉ diệu lạc địa: thuộc Trời thiền
thứ ba của cõi Sắc. Người sinh vào cõi này
được niềm yên vui thù thắng vi diệu sau
khi lìa trạng thái vui mừng thô trọng ở Trời
thiền thứ hai.
5. Xả niệm thanh tịnh địa: thuộc Trời
thiền thứ tư của cõi Sắc. Người sinh vào cõi
này tâm đạt đến trạng thái tĩnh lặng thanh
tịnh bình đẳng do lìa bỏ trạng thái mừng
vui ở các cõi trước.
6. Không vô biên xứ địa: thuộc tầng
trời thứ nhất của cõi Vô sắc. Người sinh
vào cảnh giới này chứng được tính hư không
vô biên tự tại do đã lìa tính vật chất của cõi
Sắc.
7. Thức vô biên xứ địa: thuộc tầng Trời
thứ hai của cõi Vô sắc. Người sinh vào cảnh
giới này, thức đạt được tính rộng rãi mông
mênh không có giới hạn.
8. Vô sở hữu xứ địa: thuộc tầng trời
thứ ba của cõi Vô sắc. Người sinh vào cảnh

giới này, tư tưởng tĩnh lặng chìm trong trạng
thái dứt bặt do đã lìa tính động của Không
vô biên xứ địa và Thức vô biên xứ địa.
9. Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa:
thuộc tầng Trời thứ tư (Hữu đính thiên,
tức tầng trời cao nhất) của cõi Vô sắc. Người
sinh vào cảnh giới này, tâm đạt đến trạng
thái vắng lặng bình đẳng do lìa tưởng và
không tưởng, dứt cả chấp có, không.
Ngoài ra, định Vị chí, định Trung gian,
CỬU ĐẾ

C
1167
bốn định Căn bản trong bốn trời Thiền
của cõi Sắc và Không vô biên xứ, Thức vô
biên xứ, Vô sở hữu xứ trong bốn định của
cõi Vô sắc, tất cả chín định, tuy thuộc định
hữu lậu, nhưng là những cảnh giới nhờ
đó mà sức mạnh của định vô lậu được
phát sinh, cho nên gọi là Vô lậu cửu địa
(chín nơi vô lậu). [X. kinh Tạp a hàm Q.17;
luận Đại tì bà sa Q.31; Q.141; luận Câu xá
Q.28; luận A tì đạt ma thuận chính lí
Q.77].
CỬU ĐỊA CỬU PHẨM TƯ HOẶC
Chín phẩm tư hoặc ở chín địa trong
ba cõi. Chín địa: cõi Dục, Bốn thiền, Bốn
vô sắc. Trong đó, cõi Dục có đủ bốn thứ
tu (tư) hoặc: tham, sân, mạn, vô minh.
Bốn thiền, Bốn vô sắc đã trừ sân, chỉ
còn lại tham, mạn, vô minh. Tất cả các
tư hoặc ở mỗi địa được chia ra làm chín
phẩm từ thượng thượng cho đến hạ hạ,
tổng cộng là 81 phẩm tư hoặc. [X. luận
Câu xá Q.23].
CỬU ĐIỀU TÍCH TRƯỢNG
Chín điều gậy tích. Bài kệ đọc lên khi
rung gậy tích. Một trong bốn pháp yếu. Bài
kệ có chín điều nên gọi Cửu điều tích
trượng. Ba điều trước của bài kệ này giống
với “Tam điều tích trượng”.
Bốn câu của điều thứ nhất được trích ra
từ phẩm Tịnh hạnh của kinh Hoa Nghiêm
(bản dịch mới) quyển 14, còn các câu khác
không rõ xuất xứ.
Bốn câu kệ trong điều thứ nhất trích từ
kinh Hoa nghiêm như sau:
Thủ chấp tích trượng

Đương nguyện chúng sinh
Thiết đại thí hội
Thị như thực đạo
(Tay cầm gậy tích
Nguyện cho chúng sinh
Mở hội thí lớn
Chỉ đạo như thực).
[X. Chân ngôn chư kinh thường dụng
tập Q.thượng].
CỬU ĐIỀU Y
Áo chín nẹp. Cũng gọi Cửu điều ca sa.
Gọi tắt: Cửu điều. Một trong ba thứ ca sa.
Một loại Tăng già lê thấp nhất trong chín
bậc đại y (áo lớn).
Áo này được may hai đoạn dài một đoạn
ngắn, số nẹp là chín. Cùng với áo năm nẹp,
bảy nẹp gọi chung là ba áo. Trong đó, áo
năm nẹp mặc
để làm việc
hàng ngày;
áo bảy nẹp
mặc khi lễ
bái tụng
niệm hoặc
phó trai; áo
chín nẹp chỉ
được mặc khi vào cung vua, lên tòa thuyết
pháp, vào làng xóm xin ăn hoặc khi hàng
phục ngoại đạo v.v...
CỨU ĐỚI THIỀN
........
Chín phương pháp hướng dẫn người tu
hành của ngài Pháp viễn ở Phù sơn. Học
trò của ngài biên chép những lời ngài chỉ
dạy thành văn gọi là “Phật thiền tông giáo
nghĩa cửu đới tập”, gọi tắt là Phù sơn cửu
đới. (xt. Phù Sơn Cửu Đới).
CỬU GIẢI THOÁT ĐẠO

Chín đạo giải thoát. Trong ba cõi có chín
địa: cõi Dục, bốn Thiền, bốn Vô sắc. Cõi
Dục có chín phẩm hoặc, ở giai vị Tu đạo,
người dứt trừ được sáu phẩm hoặc trước
Áo Chín Điệp
CỬU GIẢI THOÁT ĐẠO

C
1168
của cõi Dục là bậc Thánh quả thứ hai, người
dứt trừ hết cả chín phẩm hoặc cõi Dục là
bậc Thánh quả thứ ba, người đoạn trừ 72
phẩm hoặc của cõi Sắc và cõi Vô sắc là bậc
Thánh quả thứ tư.
Mỗi lần đoạn trừ một phẩm hoặc này
đều có: Vô gián đạo và Giải thoát đạo. Vô
gián đạo là giai vị đang đoạn trừ phiền não,
còn Giải thoát đạo là giai vị giải thoát sau
khi đã đoạn trừ hết các phiền não.
Tư hoặc ở mỗi địa có chín phẩm, cho
nên pháp đối trị cũng có chín, gọi là Cửu
vô gián đạo, Cửu giải thoát đạo. [X. Đại
tạng pháp số Q.50]. (xt. Cửu Vô Gián
Đạo).
CỬU GIỚI
.....
Chín giới trong 10 pháp giới. Tức là: địa
ngục, ngã quỉ, súc sinh, a tu la, cõi người,
cõi trời, Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát.
CỬU GIỚI TÌNH CHẤP
Nghĩa là chúng sinh trong chín cõi đều
có tâm mê chấp. Trong mười cõi, chỉ có
Phật đã xa lìa tình chấp. (xt. Cửu Giới).
CỬU HÀ PHÁT TÂM
Nghĩa là: nếu chúng sinh nào ở nơi chư
Phật nhiều bằng số cát của sông Ni liên
thiền cho đến số cát của tám sông Hằng
mà phát tâm bồ đề thì đời vị lai ắt có thể
tụng trì kinh điển Đại thừa, như kinh Niết
bàn và hộ trì chính pháp vô thượng. [X.
kinh Niết bàn (bản Bắc) Q.6].
CỬU HIỂN NHẤT MẬT
Giáo phán của tông Chân ngôn Nhật
bản. Trong 10 trụ tâm, chín trụ tâm trước

là Hiển giáo, một trụ tâm sau là Mật giáo,
nên gọi là cửu Hiển nhất Mật. (xt. Thập
Trụ Tâm).
CỬU HOA SƠN
Núi ở phía tây nam huyện Thanh dương
tỉnh An huy, chiếm khoảng đất hơn một
trăm cây số vuông. Núi này vốn tên là Cửu
tử sơn, cùng với núi Ngũ đài ở tỉnh Sơn tây,
núi Nga mi ở tỉnh Tứ xuyên và núi Phổ đà
ở tỉnh Chiết giang là bốn núi lớn nổi tiếng
của Phật giáo Trung quốc.
Núi Cửu hoa có 99 ngọn, trong đó, chín
ngọn hùng vĩ nhất là Thiên đài, Liên hoa,
Thiên trụ, Thập vương v.v... Chín ngọn
núi này trông giống như chín đứa bé đang
ngồi quây quần nô đùa với nhau, vì thế mà
Cửu hoa vốn có tên là núi Cửu tử (chín
đứa bé). Thi hào Lí bạch đời Đường đến
đây, thấy chín ngọn núi đứng thẳng như
chín bông sen, nên ông mới đổi lại tên là
Cửu hoa sơn. Những ngọn núi Cửu hoa
quanh co kì vĩ, tráng lệ nguy nga.
Trong núi có nhiều khe, suối nước chảy
róc rách, những viên đá kì lạ, những hang
động cổ kính, hàng tùng cao ngất, rừng trúc
xanh rờn; ánh núi sắc nước đan dệt vào
nhau tạo nên khung cảnh mờ ảo huyền bí.
Núi Cửu hoa được mở mang lần đầu
tiên vào năm Long an thứ 5 (401) đời Đông
Tấn, tại đây, ngài Bôi độ đã xây dựng chùa
Ngọn Thiên Đài Của Núi Cửu Hoa
CỬU GIỚI

C
1169
Hóa thành. Cứ theo Trì châu Cửu hoa sơn
Hóa thành tự Địa tạng truyện kí trong Tống
cao tăng truyện quyển 20 ghi chép, thì ngài
Địa tạng là người thuộc giòng họ Kim của
vương quốc Tân la (nay là nước Triều Tiên),
tên là Kim kiều giác, thích cảnh u tịch của
núi Cửu hoa, mới lưu lại ở đó.
Đầu năm Chí đức (756 - 757), Chư cát
tiết đến núi này, thấy ngài Địa tạng tu khổ
hạnh, bèn dựng nhà Thiền cúng ngài. Đầu
năm Kiến trung (780 - 783), Trương công
nghiêm nghe phong cách cao thượng của
ngài Địa tạng, mới tâu xin vua làm chùa
cúng dường ngài. Năm Trinh nguyên 19
(803), ngài Địa tạng thị tịch. Vị Địa tạng họ
Kim này được coi là hóa thân của bồ tát
Địa tạng và rất được tôn sùng. Từ đó, núi
Cửu hoa được xem là đạo tràng của bồ tát
Địa tạng ứng hóa độ sinh là trung tâm của
tín ngưỡng Địa tạng. Đồng thời, các chùa
viện đại qui mô được xây dựng, trải qua các
đời Tống, Nguyên, Minh, Thanh mỗi ngày
một hưng thịnh. Vào thời kì thịnh nhất,
trên núi có tới hơn ba trăm ngôi chùa với
hơn bốn nghìn vị tăng, khói hương nghi
ngút quanh năm, nên có biệt hiệu “Nước
Phật cõi tiên”.
Hiện nay, trên núi có 78 ngôi chùa cổ
như: chùa Hóa thành, chùa Cửu tử, chùa
Tuệ cư, Nhục thân bảo điện v.v... hơn 1500
pho tượng Phật và các đồ pháp khí, văn
vật như: Sắc chỉ vua ban khoảng năm Vạn
lịch đời vua Thần tông nhà Minh, Kinh
tạng, ấn ngọc v.v... trong cung Bách tuế,
nhờ tượng nhục thân “Ứng thân bồ tát”

ngồi của thiền sư Vô hà.
Chùa Cửu tử là một kiến trúc qui mô
hoành vĩ, phía trái chùa có bảy dòng suối,
nước chảy phát ra âm thanh như tiếng
chuông tiếng trống, bên phải chùa có khe
Thùy vân, nước chảy phát ra âm thanh như
vòng ngọc, đai ngọc chạm vào nhau, vốn
có tên là “Cửu tử thính tuyền” (suối chín
chú bé lắng nghe). Chùa Vô tướng được
xây dựng vào đầu năm Khai nguyên đời
Đường. Chùa này vốn là ngôi nhà cũ của
Vương quí hữu được đổi làm chùa, đến
khoảng năm Bình trị đời Bắc Tống vua mới
ban hiệu là chùa Vô tướng.
Thượng thiền đường vốn tên là Cảnh
đức đường, vào khoảng năm Khang hi đời
Thanh, đệ tử của Quốc sư Ngọc lâm là ngài
Tông diễn mở rộng thêm mới đổi tên là
Thượng thiền đường như hiện nay.
Nhục thân bảo điện trên ngọn Thần
quang, thường gọi là tháp Nhục thân, bằng
gỗ, bảy tầng, cao 18 mét, mỗi tầng có tám
cỗ khám thờ tượng bồ tát Địa tạng mầu
vàng ròng, hai bên tháp có tượng 10 vua
đứng hầu. Vua Thần tông nhà Minh ban
hiệu là “Hộ Quốc Nhục Thân Bảo Tháp”.
Ngôi tháp hiện còn đến nay là tháp được
làm lại vào khoảng năm Đồng trị đời
Thanh. [X. Cửu hoa nhật lục (Chu thiên
độ); Cửu hoa sơn chí; Chi na văn hóa sử
tích giải thuyết Q.10; K. L. Reichelt: Truth
and Tradition in Chinese Buddhism].
CỬU HOẠNH
I. Cửu hoạnh: chỉ cho chín nguyên
nhân đưa đến cái chết oan uổng.
1. Ăn những thức ăn không nên ăn.
2. Ăn không có điều độ, không biết tiết
chế: ăn nhiều, no quá.

3. Ăn những món mình ăn không
quen: Không biết thời, không biết tục lệ.
4. Ăn xong, thức ăn chưa kịp tiêu hóa
đã lại ăn tiếp.
5. Nín đại tiểu tiện.
6. Không giữ giới (hoặc luật pháp), phạm
tội nặng phải tử hình.
7. Gần bạn xấu, chơi với những kẻ ác.
8. Đi vào làng xóm không đúng lúc,
không đúng phép.
9. Gặp thú dữ, chó dại, người điên, nước
CỬU HOẠNH

C
1170
lụt, đám cháy v.v... là những thứ đáng tránh
lại không tránh đến nỗi bị hại. [X. kinh
Cửu hoạnh, kinh Phật y].
II. Cửu hoạnh: chỉ cho chín cái chết
oan uổng.
1. Bị bệnh mà không có thuốc.
2. Phép vua hành hình.
3. Phi nhân đoạt tinh khí, tức hoang
dâm quá độ bị quỉ quái thừa cơ hút mất
tinh khí.
4. Bị lửa đốt.
5. Bị nước cuốn.
6. Bị thú dữ ăn thịt.
7. Ngã từ trên núi xuống.
8. Trúng thuốc độc hoặc bị trù ếm.
9. Đói khát quá mà chết.
[X. kinh Dược sư lưu li quang như lai
bản nguyện công đức].
CỬU HOẠNH KINH
Có 1 quyển, ngài An thế cao dịch vào
đời Hậu Hán, thu vào Đại chính tạng tập
2. Nội dung trình bày về chín nguyên
nhân gây ra cái chết oan uổng của chúng
sinh.
Kinh này cùng bản với thiên 31 trong
kinh Thất xứ tam quán (Đại chính tạng tập
2). [X. Xuất tam tạng kí tập Q.2]. (xt. Cửu
Hoạnh).
CỬU HỘI
.....
I. Cửu hội: Chỉ chín hội Mạn đồ la của
Kim cương giới. (xt. Kim Cương Giới Mạn
Đồ La).
II. Cửu hội: Chín hội nói pháp, chỉ
cho pháp hội đức Phật nói kinh Hoa

nghiêm. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
gọi chung là Thất xứ cửu hội (bảy nơi chín
hội), nhưng kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) thì nói Thất xứ bát hội (bảy chỗ tám
hội).
CỬU HỘI NHẤT ẤN
...........
Mạn đồ la của Kim cương giới gồm chín
hội, trong đó có hội Nhất ấn. Từ ngữ Cửu
hội nhất ấn nêu rõ mối quan hệ giữa hội
Nhất ấn và tám hội. Hội Nhất ấn tức là
pháp môn thống nhiếp toàn bộ chư tôn
của chín hội vào một ấn Trí quyền của Đại
nhật Như lai, còn tám hội kia thì vì mở ra
công đức của Đại nhật Như lai mà thành
lập.
CỬU HỘI TÔN SỐ LƯỢC TỤNG
.................
Bài kệ tụng được làm để dễ ghi nhớ con
số các vị tôn của chín hội Mạn đồ la thuộc
Kim cương giới Mật giáo.
Văn tụng:
Thành thân thiên lục thập nhất tôn
Tam vi cúng các thất thập tam
Tứ thập tam nhất lí thập thất
Giáng giáng thất thập thất tam tôn.
Phân biệt cửu hội chư tôn vị
Phật thể nhất thiên tam thập lục
Bồ tát nhị bách cửu thập thất
Phẫn nộ tứ tôn chấp kim tứ
Ngoại kim cương bộ bách nhị thập
Tổng thiên tứ bách lục thập nhất
Thị danh kim cương hiện đồ tôn
Viên dung tương tức nhất pháp giới.
Nghĩa là:
Hội thành thân có 1061 vị tôn.
Hội Tam muội da, Vi tế, Cúng dường,
mỗi hội có 73.

Hội Tứ ấn có 13
Hội Nhất ấn có 1
Hội Lí thú có 17
Hội Hàng tam thế có 77
Hội Hàng tam thế tam muội da có 73
Phân biệt các vị tôn trong chín hội:
Phật có 1036, Bồ tát 297, Phẫn nộ 4,
Chấp kim cương 120, tổng cộng là 1461,
CỬU HOẠNH KINH

C
1171
đó là chư tôn của tranh vẽ Kim cương, viên
dung tương tức Nhất pháp giới. [X. Mạn đồ
la tư sao].
CỬU HỮU TÌNH CƯ
...........
Chỉ cho chín chỗ ở của loài hữu tình
(chúng sinh). Cũng gọi Cửu cư, Cửu chúng
sinh cư, Cửu môn, Cửu hữu. Đó là: người
và trời của cõi Dục, trời Phạm chúng, trời
Cực quang tịnh, trời Biến tịnh, trời Vô
tưởng, trời Không vô biên, trời Thức vô
biên, trời Vô sở hữu, trời Phi phi tưởng.
Trong đó, ngoại trừ trời Vô tưởng và trời
Phi phi tưởng, bảy nơi còn lại đặc biệt được
gọi là Thất thức trụ. [X. kinh Trường a hàm
Q.9; luận Câu xá Q.8; Đại thừa nghĩa chương
Q.8]. (xt. Cửu Địa).
CỬU KẾT
.....
Chín cái trói buộc. Tức là chín thứ
phiền não trói buộc chúng sinh trong vòng
sống chết. Đó là: ái, khuể (giận tức), mạn
(ngạo mạn), vô minh, kiến (tà kiến), thủ
(chấp trước), nghi, tật (ghen), xan (bỏn
xẻn). Tức là sáu phiền não căn bản (Tham,
Sân, Mạn, Vô minh, Kiến, Nghi, hoặc
Tham, Sân, Si, Mạn, Nghi) cộng thêm thủ,
tật,xan.
Nhưng trong Ngũ kiến, chỉ lập thân
kiến, biên kiến, tà kiến làm Kiến kết, và
trong Tứ thủ, chỉ lập kiến thủ, giới cấm thủ
làm Thủ kết. Vấn đề này có hai nghĩa:
1. Thể của ba kiến, hai thủ đều là 18
việc, tức do sự vật nên gọi là kết.
2. Ba kiến là sở thủ, hai thủ là năng

thủ, sở thủ, năng thủ tuy khác, nhưng cùng
mang ý nghĩa bám dính nên gọi là kết.
Ngoài ra, trong Thập triền, chỉ lập tật,
xan làm kết, có 7 lí do:
1. Đều tự lực phát sinh.
2. Tật (ghen ghét) là nhân của sự thấp
hèn, xan (bỏn xẻn) là nhân của sự nghèo
khó.
3. Tật và ưu (lo) tương ứng, là tùy phiền
não biểu thị sự lo lắng,xan và hỉ (mừng) tương
ứng, là tùy phiền não biểu thị sự vui mừng.
4. Người xuất gia đối với giáo pháp, người
tại gia đối với của báu đều do ghen ghét và
bỏn xẻn não loạn.
5. Trời Đế thích có vị cam lộ, sẻn tiếc
vị, ghen ghét sắc. A tu la có nữ sắc, sẻn tiếc
sắc, ghen ghét vị, do đó, thường đánh nhau
để tranh giành.
6. Tính ghen ghét và bỏn xẻn hay não
loạn trời và người.
7. Vì hai phiền não này não loạn mình
và người.
Luận Đại tì bà sa quyển 10 lấy 100 việc
làm tự tính của cửu kết. [X. luận Thành
thực Q.10; luận Câu xá Q.21]. (xt. Kết).
CỬU KHỔNG
Chín cái lỗ hổng trong thân thể. Cũng
gọi Cửu khiếu, Cửu sang (chín cái ung
nhọt), Cửu nhập, Cửu lậu (chín chỗ rò rỉ),
Cửu lưu (chín chỗ chảy ra).
Cứ theo pháp Tăng tàn thứ ba trong
luật Tứ phần quyển 3 nói, thì chín lỗ là:
Hai con mắt, hai lỗ tai, hai lỗ mũi, cái mồm,
đường đại tiện và đường tiểu tiện. Chín lỗ
hổng này giống như cái ung nhọt vỡ ra đầy
mủ máu là sang; vật từ ngoài đưa vào là
nhập; vật từ trong tiết ra là lậu, lưu, vì thế
có nhiều tên. Về số lỗ hổng không có thuyết

nhất định, cũng có thuyết nói sáu lỗ. [X.
kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.31; luật
Thập tụng Q.3; Hữu bộ tì nại da Q.11; Trị
thiền bệnh bí yếu pháp Q.thượng; Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.trung phần 2].
CỬU KIẾP
.....
Chín kiếp. Đức Thích tôn thành Phật
CỬU KIẾP

C
1172
trước ngài Di lặc chín kiếp. Cứ theo kinh
Đại bảo tích quyển 11 chép, thì đức Thích
tôn và ngài Di lặc tuy phát tâm cùng một
lúc, nhưng nhờ sức dũng mãnh tinh tiến
nên đức Thích tôn thành Phật trước ngài
Di lặc chín kiếp.
CỬU LOẠI QUỈ
Chín loài quỉ. Cứ theo luận A tì đạt
ma thuận chính lí quyển 31 chép, chỗ
vua Diêm ma ở có ba loài quỉ là Vô tài
(không có của), Thiểu tài (có ít của) và
Đa tài (có nhiều của). Trong ba loại quỉ
này, mỗi loại lại chia làm ba thành là
chín loại quỉ:
1. Quỉ Cự khẩu: trong miệng quỉ này
thường nhả ra lửa mạnh, bốc cháy không
ngừng, thân hình thì như cây đa la bị cháy
rụi.
2. Quỉ Châm khẩu: quỉ này bụng to như
núi, cổ họng nhỏ như lỗ kim, tuy thấy thức
ăn uống ngon nhưng không nuốt được, nên
thường bị đói khát khổ sở.
3. Quỉ Xú khẩu: quỉ này trong miệng
thường bay ra mùi hôi hám hơn cả mùi
phân, chính loài quỉ này cũng không chịu
nổi, và nếu gặp thức ăn uống cũng biến
thành vật hôi thối không ăn được, nên
thường bị đói khát.
Ba loài quỉ trên đây thuộc loại quỉ Vô
tài.
4. Quỉ Châm mao: lông trên mình quỉ
này cứng nhọn, khó có thể đến gần, lông
cứng trong đâm thân thể mình, ngoài bắn
vào người khác, đau đớn khó chịu, bất chợt
gặp được chút thức ăn nhơ nhớp thì liền

ăn để đỡ đói khát.
5. Quỉ Xú mao: lông trên mình quỉ này
hôi thối hơn phân, mùi hôi thấm vào gân
mạch, da thịt, ruột gan rồi xông ra toàn
thân, rất là khó chịu. Nhưng nếu nhổ lông
đi thì da thịt rách nát, đau đớn khó tả, may
lắm mới gặp được chút thức ăn bẩn thỉu để
đỡ đói khát.
6. Quỉ Anh: Quỉ này ở cổ họng mọc cái
bướu lớn giống như ung nhọt, làm nóng
sốt đau nhức, nhưng khi xô đẩy nhau làm
vỡ bướu, mủ hôi tanh vọt ra thì lại tranh
nhau ăn cho đỡ đói.
Ba loại quỉ trên thuộc loại quỉ Thiểu tài.
7. Quỉ Hi tự: quỉ này thường đến các
đền thờ để hưởng thụ các phẩm vật cúng
tế, giống như loài chim bay trên hư không,
không bị trở ngại. Bởi vì quỉ này đời trước
chứa góp của cải nhưng lại bỏn xẻn không
chịu bố thí, vả lại hi vọng bọn con cháu
thờ cúng mình, nên sinh trong loài quỉ này.
8. Quỉ Hi khí: Quỉ này thường trông
chờ những vật thực người ta ăn thừa vứt đi
để ăn, vì nhân keo kiệt đời trước nên tùy
theo nghiệp lực khác nhau mà được thức
ăn nhiều ít, ngon lành hay sơ sài, cho nên
ở nơi có các thức ăn thì hoặc thấy đó là vật
dơ bẩn, hoặc không thấy được, hoặc ưa
thích vật sạch sẽ mà lại thấy là vật nhớp
nhúa.
9. Quỉ Đại thế: quỉ này là các quỉ có thế
lực lớn như: Dạ xoa, La sát sa, Cung bạn
trà v.v... hoặc ở nơi linh miếu, hoặc nương
nơi rừng cây, hoặc ở trong núi, hoặc nơi
cung điện trống không v.v... Sự giàu sang
sung sướng mà loài quỉ này thụ hưởng cũng
ngang với các trời.
Ba loại quỉ trên thuộc loài quỉ Đa tài.

CỬU LOẠI SINH
Chín cách sinh sản của chúng sinh
trong ba cõi:
1. Noãn sinh: loài sinh từ trứng ra, như
chim, gà v.v...
2. Thai sinh: loài sinh từ bào thai, như
người, trâu bò v.v...
3. Thấp sinh: loài sinh từ chỗ ẩm ướt,
như cá, sâu bọ...
CỬU LOẠI QUỈ

C
1173
4. Hóa sinh: loại tự nhiên hóa ra, như
đom đóm...
Bốn loài chúng sinh trên đây, ba cõi
đều có.
5. Hữu sắc: loài có hình sắc (cõi Sắc).
6. Vô sắc: loài không có hình sắc (cõi
Vô sắc).
7. Hữu tưởng: loài có tưởng (các vị trời
trong cõi Vô sắc trừ trời Vô tưởng).
8. Vô tưởng: loài không có tưởng (trời
Vô tưởng trong cõi Vô sắc).
9. Phi hữu tưởng phi vô tưởng: loài chẳng
phải có tưởng chẳng phải không tưởng (Phi
tưởng phi phi tưởng xứ).
Kinh Kim cương (Đại 8, 749 thượng)
nói: “Tất cả các loài chúng sinh, hoặc sinh
trứng, hoặc đẻ bọc, hoặc sinh nơi ẩm ướt,
hoặc tự nhiên hóa ra, hoặc có sắc, hoặc
không sắc, hoặc có tưởng, hoặc không
tưởng, hoặc chẳng phải có tưởng chẳng phải
không tưởng, ta đều khiến cho vào Niết
bàn vô dư mà được diệt độ”.
Ngoài ra, kinh Lăng nghiêm quyển 7
nói có 12 loại sinh.
CỬU LUÂN
Tiếng dùng trong kiến trúc của Phật giáo
Nhật bản. Cũng gọi Không luân. Là những
hình vòng tròn trong Kim luân chín tầng
đặt trên đỉnh tháp.
Kiểu kiến trúc tháp trong các chùa
Phật, trên mặt bằng chỗ nóc tháp có đặt
những lớp hình tròn như cái mâm, thông
thường gọi là Tướng luân (hình tướng
bánh xe), Bàn cái (lọng tròn như cái
mâm), hoặc Thừa lộ bàn (những cái mâm

lộ thiên).
Ở Nhật bản, những tháp ba tầng, năm
tầng, nếu có chín tướng luân thì đặc biệt
gọi là Cửu luân. Cái vòng tròn thấp nhất
(ở dưới cùng) của Cửu luân gọi là Nhất luân
(một bánh xe), rồi từ đó chồng dần lên Nhị
luân (hai bánh xe) đến Cửu luân (chín bánh
xe).
Trên nóc các tháp được xây cất ở Ấn
độ đời xưa cũng có đặt Cửu luân. Ngoài ra,
tàn lọng (Phạm:chattra) tiêu biểu cho quí
tộc cũng có Cửu luân. (xt. Thừa Lộ Bàn,
Tướng Luân, Tháp).
CỬU NÃO
.....
Cũng gọi Phật cửu não, Cửu ách, Cửu
hoạnh, Cửu nạn, Cửu tội báo. Là chín tai
nạn mà đức Phật sau khi thành đạo đã phải
chịu vì nghiệp chướng ở đời quá khứ còn
rớt lại (hoa báo). Đó là:
1. Trong đời trước, đức Phật là con một
người Bà la môn tên là Hỏa man chơi thân
với con của người thợ gốm tên là Hộ hỉ.
Hộ hỉ nhiều lần rủ Hỏa man đến bái kiến
đức Phật Ca ciếp, nhưng Hỏa man ba lần
từ chối nói: “Gặp ông trọc đầu ấy làm gì”,
do nhân này mà Phật phải chịu quả báo
sáu năm khổ hạnh.
2. Đời trước Phật là một lãng nhân ăn
chơi, từng dụ dỗ một dâm nữ tên là Lộc
tướng đến khu vườn nơi mà vị Phật Bích
Chi tu đạo hàng ngày để hành lạc, xong rồi
giết nàng Lộc tướng mà gieo vạ cho Phật
Bích Chi, cho nên đời này Phật phải chịu
quả báo bị vu oan đã giết nàng Tôn đà lợi.
3. Trong kiếp quá khứ, Phật là nhà buôn,
vì tranh giành thuyền mà đánh nhau, Phật
dùng dáo đâm thủng chân một lái buôn

làm ông ta chết, do nhân duyên ấy mà nay
khi Phật đi khất thực Phật phải chịu quả
báo bị cọc gỗ nhọn đâm thấu bàn chân.
4. Đời trước Phật là Bà la môn, từng
ghen ghét với đức Phật Tỉ bà diệp và các vị
tỉ khưu được vua Bàn đầu cúng dường mà
thốt ra những lời thô bỉ xấu xa, rồi sai 500
đứa bé chửi mắng và bảo nên đem lúa mạch
dành cho ngựa ăn mà cho Phật Tỉ bà và
các vị tỉ khưu. Do nhân duyên ấy mà Phật
CỬU NÃO

C
1174
và 500 vị A la hán khi ở ấp Tì lan phải
chịu quả báo ăn lúa mạch dành cho ngựa
suốt 90 ngày.
5. Trong kiếp quá khứ, giòng họ Thích
ca bắt cá trong ao để giết ăn, lúc đó Phật là
một cậu bé từng dùng gậy đập đầu cá, nên
nay giòng họ Thích chịu quả báo bị vua
Lưu li giết hại và lúc đó đức Phật đau đầu.
6. Có lần Phật vào xóm Bà la môn khất
thực không ai cúng dường.
7. Kiếp trước Phật là tỉ khưu vì ghen với
tỉ khưu Vô thắng được một phụ nữ tên là
Thiện huyễn cúng dường nên vu khống
Vô thắng thông dâm với Thiện huyễn. Do
nhân duyên ấy nên nay, khi đang nói pháp,
Phật chịu quả báo bị nàng Chiên đồ độn
bát trong bụng để vu oan đã có mang với
Phật.
8. Trong đời quá khứ Phật là Tu ma đề,
vì không muốn chia tài sản cho người em
trai cùng cha khác mẹ nên đẩy người em từ
trên sườn núi rơi xuống rồi ném đá giết chết,
vì nhân duyên ấy nên nay Phật chịu quả
báo bị Đề bà đạt đa lăn đá từ trên núi xuống
đè Phật khiến Phật bị thương.
9. Lúc đức Phật ở trong rừng A la bà
già bị giá rét suốt tám đêm ngày, phải đắp
cả ba tấm áo để chống lạnh. [X. luận Đại
trí độ Q.9; Đại minh tam tạng pháp số
Q.33].
CỬU NGHIÊP
.....
Chín nghiệp. Tức là cõi Dục, cõi Sắc,
mỗi cõi có ba nghiệp là: Tác nghiệp, Vô tác
nghiệp, Phi tác phi vô tác nghiệp; cõi Vô

sắc cũng có ba nghiệp: Tác nghiệp, Phi tác
phi vô tác nghiệp, Vô lậu nghiệp. Tác nghiệp
do thân miệng tạo ra, các nhà dịch mới
dịch là Biểu nghiệp; Vô tác nghiệp nhờ công
năng của Tác nghiệp mà sinh, các nhà dịch
mới dịch là Vô biểu nghiệp; Phi tác phi vô
tác nghiệp chỉ cho nghiệp ý; Vô lậu nghiệp
tức là nghiệp thân, miệng, ý vô lậu.
Chín thứ nghiệp nếu phân biệt theo ba
tính: thiện, ác, vô kí (không thiện không
ác) thì Tác nghiệp, Phi tác phi vô tác nghiệp
ở cõi Dục thông cả ba tính; Tác nghiệp, Phi
tác phi vô tác nghiệp của cõi Sắc thì thông
thiện và vô kí; Vô tác nghiệp của cõi Dục
thông thiện và ác. Vô tác nghiệp ở cõi Sắc
chỉ thông với tính thiện; Vô tác nghiệp Phi
tác phi vô tác nghiệp của cõi Vô sắc thông
với thiện và vô kí; Vô lậu nghiệp chỉ thông
với tính thiện. [X. phẩm Cửu nghiệp của
luận Thành thực Q.8; Đại thừa nghĩa
chương Q.7].
CỬU NHŨ PHẠM CHUNG
.....
Quả chuông lớn (hồng chung) trong các
chùa, dóng lên khi hành lễ. Phạm biểu thị
nghĩa thanh tịnh. Vì phần trên của chuông
có chín cái núm giống như núm vú nổi lên
ở chung quanh nên gọi là Cửu nhũ Phạm
chung.
CỬU NIÊN DIÊN BÍCH
...........
Chín năm xoay mặt vào vách. Tức là
xoay mặt vào vách ngồi thiền suốt chín năm.
Sự tích tổ Bồ đề đạt ma vị Sơ tổ của Thiền
tông Trung quốc.
Niên hiệu Phổ thông năm đầu (520) đời
Lương Vũ đế, ngài Bồ đề đạt ma vượt biển
đến Kim lăng (nay là Nam kinh). Ngài đàm

đạo với nhà vua không hợp nên qua sông
đến Lạc dương, dừng lại ở chùa Thiếu lâm
trên núi Tung sơn, ngồi xoay mặt vào vách
suốt chín năm. [X. Thần hội truyện Q.4].
CỬU PHẠM
Chín cõi trời thuộc Tứ thiền, tức là: Vô
vân, Phúc sinh, Quảng quả, Vô tưởng, Vô
phiền, Vô nhiệt, Thiện hiện, Thiện kiến
CỬU NGHIÊP

C
1175
và Sắc cứu kính. [X. Nhân vương kinh Thiên
thai sớ Q.thượng].
CỬU PHẨM
.....
Chín bậc. Cũng gọi Tam tam chi phẩm.
Tức là chín bậc: Thượng thượng, thượng
trung, thượng hạ; Trung thượng, trung
trung, trung hạ; Hạ thượng, hạ trung, hạ
hạ. Những từ ngữ thường dùng là: Cửu
phẩm vãng sinh, Cửu phẩm Tịnh độ, Cửu
phẩm đại y, Cửu phẩm hoặc.
CỬU PHẨM AN DƯỠNG CHI HÓA SINH
An dưỡng là tên khác của Cực lạc.
Những người được sinh về cõi Tịnh độ cực
lạc gồm hai loại: Thai sinh và Hóa sinh.
Những người nghi ngờ bản nguyện tha lực
của đức Phật A di đà mà tự mình niệm Phật
cầu vãng sinh thì được sinh trong cung điện
nơi biên địa cõi Tịnh độ, hoặc sinh trong
hoa sen nhưng hoa không nở, khoảng 500
năm không được thấy nghe Tam bảo, giống
như người thai sinh ở trong bụng mẹ không
được thấy mặt trời mặt trăng, cho nên gọi
là Thai sinh. Còn những người tin nơi trí
của Phật thì tùy theo hành nghiệp của chín
bậc đều hóa sinh ở trong hoa sen, đầy đủ
thân tướng quang minh, cho nên gọi là Hóa
sinh. [X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
CỬU PHẨM ẤN
........
Chín loại ấn tướng từ thượng phẩm
thượng sinh đến hạ phẩm hạ sinh. Cũng
gọi A di đà cửu phẩm vãng sinh ấn, Vãng
sinh cửu phẩm ấn, Tam tam phẩm ấn, Tam
tam phẩm vãng sinh ấn.

Ấn tướng này căn cứ theo nghiệp lực và
sự tu hành của người tu niệm Phật mà chia
làm chín bậc. Đây là dựa vào thuyết Cửu phẩm
vãng sinh trong kinh Quán vô lượng thọ.
Chẳng hạn như vãng sanh thì có Cửu phẩm
vãng sinh, Cực lạc thì có Cửu phẩm Tịnh độ,
Cửu phẩm niệm Phật, cho nên Phật A di đà
cũng có Cửu phẩm A di đà khác nhau, và sự
biểu hiện cụ thể những bậc ấy là ấn Cửu phẩm.
Về ấn tướng của ấn Cửu phẩm có nhiều
thuyết. Ấn tướng Thượng phẩm là hai tay
chồng lên nhau đặt bên cạnh đan điền (duỗi
ba ngón, tay phải để ở dưới tay trái). Ấn này
thấy thường hơn. Ấn tướng Trung phẩm là
hai tay đặt ở ngang ngực, bàn tay hướng ra
ngoài đều nhau. Ấn tướng Hạ phẩm thì bàn
tay hướng ra ngoài, tay phải hướng lên, tay
trái hướng xuống. Ấn tướng Thượng sinh là
ngón cái, đầu ngón trỏ co và hợp lại. Ấn
tướng Trung sinh là ngón cái, đầu ngón giữa
co và hợp lại. Ấn tướng Hạ sinh là ngón cái,
đầu ngón áp út co và hợp lại.
Như vậy, ấn tướng của mỗi phẩm mỗi
sinh kết hợp lại thì thành ấn Cửu phẩm:
Thượng phẩm thượng sinh, Thượng phẩm
trung sinh, Thượng phẩm hạ sinh, Trung
phẩm thượng sinh, Trung phẩm trung sinh,
Trung phẩm hạ sinh, Hạ phẩm thượng sinh,
Hạ phẩm trung sinh, Hạ phẩm hạ sinh.
Trong đó, ấn Thượng phẩm thượng sinh
gọi là Diệu quan sát trí ấn, cũng gọi Định
ấn, Di đà định ấn, là ấn tướng mà tượng
Phật ngồi thường kết. Ấn tướng Trung
phẩm thượng sinh cũng gọi là Thuyết pháp
ấn. Còn ấn tướng của Hạ phẩm thượng
sinh là ấn Lai nghinh mà tượng Phật đứng
kết, loại ấn này phổ biến hơn cả.
Ngoài ra, thuyết Cửu phẩm ấn trong các

kinh đều chưa thấy ghi chép, chỉ biết thuyết
này đã được lưu truyền từ cuối đời Đường,
về sau truyền đến Nhật bản, rất thịnh hành
trong tông Chân ngôn và tông Tịnh độ.
CỬU PHẨM DI ĐÀ
Chín loại hình tượng của Phật A di đà.
Do căn cơ và chủng loại bất đồng mà những
CỬU PHẨM DI ĐÀ

C
1176
người được sinh về Tịnh độ cực lạc có chín
bậc khác nhau và Phật đến đón cũng có
chín bậc, đời sau đặc biệt dùng ấn khế để
phân biệt tướng của chín bậc. Vì Phật thể
có chín loại nên cũng gọi Cửu thể A di đà.
Trong các tranh vẽ cũ, tay đức Phật A
di đà đến đón đều kết ấn An úy nhiếp thủ
phù hợp với câu văn “thụ thủ nghinh tiếp”
(trao tay đón tiếp) trong kinh. Trong các
bức tranh mới thì ba bậc Thượng thượng,
Thượng trung, Hạ thượng đức Phật kết ấn
Chuyển pháp luân, hai bậc Thượng hạ,
Trung thượng thì kết ấn An úy nhiếp thủ.
Thuyết này bắt nguồn từ kinh Quán vô
lượng thọ, cho rằng những người cửu phẩm
vãng sinh cảm được tướng Phật A di đà
đến đón có khác nhau. Do đó, đời sau mới
nói ấn khế có chín bậc sai biệt.
Ở Trung quốc, thuyết trên đã xuất hiện
vào thời Tùy, Đường, như trong Nguyện
vãng sinh lễ tán kệ, ngài Ngạn tông đời
Tùy đã trình bày Ấn khế tùy theo các bậc
mà có khác. Thời Đường Vũ tông, vị tăng
người Nhật tên là Huệ vận đã đem A di đà
cửu phẩm mạn đồ la từ Trung quốc về Nhật
bản để truyền bá.
CỬU PHẨM ĐẠI Y
Đại y là áo Tăng già lê, có ba bậc thượng,
trung, hạ, lại do số nẹp của mỗi bậc mà
chia làm chín loại:
Thượng tăng già lê có ba loại: loại
Thượng thượng 25 nẹp, loại Thượng trung
23 nẹp, loại Thượng hạ 21 nẹp. Mỗi nẹp
chia 5 ô, 4 dài 1 ngắn.
Trung tăng già lê có ba loại: loại Trung

thượng 19 nẹp, loại Trung trung 17 nẹp,
loại Trung hạ 15 nẹp. Mỗi nẹp chia 4 ô, 3
dài 1 ngắn.
Hạ tăng già lê có ba loại: loại Hạ thượng
13 nẹp, loại Hạ trung 11 nẹp và loại Hạ hạ
9 nẹp. Mỗi nẹp chia 3 ô, 2 dài, 1 ngắn.
Trong chín loại áo trên đây, chỉ có ba
loại: Thượng thượng phẩm 25 nẹp, loại Hạ
thượng phẩm 13 nẹp và loại Hạ hạ phẩm 9
nẹp là thông dụng nhất. [X. Tát bà đa tì ni
tì bà sa Q.4].
CỬU PHẨM GIÁC VƯƠNG
Giác vương tức là đức Phật A di đà. Cửu
phẩm là chín thứ bậc của thế giới Tịnh độ.
Đức Phật A di đà là vị giáo chủ của thế giới
Tịnh độ cho nên gọi là Cửu phẩm giác vương.
CỬU PHẨM HOẶC
........
Chín phẩm phiền não. Dựa vào sự thô
to và nhỏ nhiệm mà chia bốn loại tu (tư)
hoặc: tham, sân, mạn, vô minh làm ba bậc
thượng, trung, hạ. Cũng gọi Cửu phẩm
phiền não. Trong ba cõi có chín địa: cõi
Dục, bốn Thiền, bốn Vô sắc. Trong chín
địa thì cõi Dục có đủ bốn loại tu hoặc, còn
bốn Thiền, bốn Vô sắc thì chỉ có ba, trừ
sân. Ba hoặc ở mỗi địa lại chia làm thượng
thượng cho đến hạ hạ thành là chín phẩm,
cộng chung chín địa là 81 phẩm, gọi là 81
phẩm Tu hoặc, thông cả hữu lậu vô lậu;
phàm phu cũng có thể đoạn được 72 phẩm
của tám địa dưới. Bậc thánh ở giai vị tu đạo,
nếu đoạn được sáu phẩm hoặc trước của
cõi Dục thì chứng quả thứ hai, đoạn được
chín phẩm của cõi Dục thì chứng quả thứ
ba, dứt hết tất cả 72 phẩm của cõi Sắc và
cõi Vô sắc thì chứng được quả thứ tư. [X.
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.9; luận

Câu xá Q.23].
CỬU PHẨM LIÊN ĐÀI
...........
Chín bậc đài sen. Đài sen của những người
tu hành của Cửu phẩm vãng sinh. Gọi tắt:
Cửu liên. Người tu niệm Phật cầu vãng sinh,
lúc sắp chết, Thánh chúng đem đài sen đến
CỬU PHẨM ĐẠI Y

C
1177
đón, hành giả ngồi vào đài sen này, cánh
hoa khép lại đưa về cõi Tịnh độ. Đến nơi
hoa nở ra thì thân tướng đầy đủ. Vì phẩm vị
của hành giả từ Thượng thượng đến Hạ hạ
gồm chín bậc nên đài sen cũng có chín bậc.
Kinh Vô lượng thọ đã nói rất rõ về chín
phẩm đài sen, trong đó, chỉ trừ Trung phẩm
hạ sinh bị bỏ bớt, còn từ Thượng phẩm
thượng sinh đến Hạ phẩm hạ sinh theo
thứ tự là: đài kim cương, đài tử kim, hoa
sen vàng, đài hoa sen, hoa sen bảy báu,
hoa sen báu, hoa sen và hoa sen vàng.
CỬU PHẨM NHUẬN SINH
Chín phẩm nhuận sinh. Chỉ cái tác
dụng thấm nhuần bảy đời khi dứt trừ chín
phẩm tu hoặc ở cõi Dục. Nhuận sinh có
nghĩa là phiền não vun tưới cho nghiệp
nhân để sinh ra quả của vị lai. Đại thừa
nghĩa chương quyển 5 chia nhuận sinh làm
hai thứ: Chung và riêng.
Nói chung thì: ba phẩm trước vun tưới
bốn đời, ba phẩm giữa vun tưới hai đời, ba
phẩm chót vun tưới một đời. Còn nói riêng
thì phẩm Thượng thượng vun tưới hai đời,
phẩm Thượng trung và phẩm Thượng hạ
mỗi phẩm vun tưới một đời. Phẩm Trung
thượng vun tưới một đời, phẩm Trung trung
vun tưới nửa đời, phẩm Trung hạ vun tưới
nửa đời (cộng chung lại là một đời). Phẩm
Hạ thượng vun tưới nửa đời, phẩm Hạ trung
và Hạ hạ vun tưới có nửa đời.
Chín phẩm nhuận sinh (vun tưới) bảy
đời được đồ biểu như sau:
Thượng thượng.......... 2 đời.
Thượng trung.......... 1 đời. 4 đời

Thượng hạ.......... 1 đời.
Trung thượng.......... 1 đời.
Trung trung.......... 1/2 đời 2 đời
Trung hạ.......... 1/2 đời.
Hạ thượng.......... 1/2 đời
Hạ trung..........
1/2 đời
1 đời
Hạ hạ..........
Nhìn vào bản đồ biểu trên, ta thấy tùy
theo sự đoạn hoặc mà sức nhuận sinh giảm
dần: nếu người đoạn được sáu phẩm trước
thì chứng quả Nhất lai (quả thứ hai), người
đoạn được tất cả chín phẩm thì chứng quả
Bất hoàn (quả thứ ba). Phiền não câu sinh
tương ứng với thức thứ sáu, từ vô thủy nó
đã nhuận sinh trong thân hữu tình (phàm
phu) cho đến vô cùng. Nhưng, đối với người
tu hành đã vào Thánh vị, thân ngài đã
thành tựu Thánh đạo vô lậu, phiền não
câu sinh bị Thánh đạo áp phục nên chỉ
sinh lại bảy lần ở cõi Dục. [X. Thành duy
thức luận liễu nghĩa đăng Q.1; Câu xá luận
quang kí Q.8]. (xt. Cửu Phẩm Hoặc).
CỬU PHẨM NIÊM PHẬT
Niệm Phật được chia làm chín bậc:
Thượng thượng, Thượng trung, Thượng hạ,
Trung thượng, Trung trung, Trung hạ, Hạ
thượng, Hạ trung, Hạ hạ. Sự chia bậc này
dựa theo công phu quán tưởng sâu hay
nông, niệm Phật nhiều hay ít. Quán tưởng
sâu hay nông đã được trình bày trong Vãng
sinh yếu tập của ngài Nguyên tín người Nhật
bản, còn niệm Phật nhiều hay ít thì ngài
Thiện đạo đã nói rõ trong Quán niệm pháp
môn.
Vãng sinh yếu tập quyển hạ (Đại 84,
82 hạ) nói: “Trong chín bậc, hạnh niệm

Phật thuộc bậc nào? Đáp: Nếu như nói
hạnh, thì lí đáng thượng thượng, như vậy
tùy sự hơn kém mà chia làm chín bậc.
Nhưng theo kinh nói chín bậc là chỉ nói
rõ về hạnh nghiệp, chứ lí thực thì vô
cùng”.
Quán niệm pháp môn (Đại 47, 23 trung)
nói: “Mỗi ngày niệm Phật một vạn câu, cũng
phải y theo thời khóa lễ tán cõi Tịnh độ
trang nghiêm, phải hết sức tinh tiến, hoặc
được ba vạn, sáu vạn, mười vạn đều là người
sinh bậc Thượng thượng”.
]
]
]]
CỬU PHẨM NIÊM PHẬT

C
1178
CỬU PHẨM TỊNH ĐỘ
...........
Cũng gọi Cửu phẩm tịnh sát, Cửu phẩm
an dưỡng. Cứ theo kinh Quán vô lượng
thọ nói, thì những người cầu nguyện vãng
sinh, tùy theo căn cơ và hạnh nghiệp hơn
kém mà chia làm chín bậc, do đó, cõi Tịnh
độ cực lạc cũng được chia làm chín bậc
khác nhau.
Ngoài ra, Mật giáo cũng có thuyết chín
phẩm riêng là:
Thượng phẩm thượng sinh: Chân sắc
địa.
Thượng phẩm trung sinh: Vô cấu địa.
Thượng phẩm hạ sinh: Li cấu địa.
Trung phẩm thượng sinh: Thiện giác
địa.
Trung phẩm trung sinh: Minh lực địa.
Trung phẩm hạ sinh: Vô lậu địa.
Hạ phẩm thượng sinh: Chân giác địa.
Hạ phẩm trung sinh: Hiền giác địa.
Hạ phẩm hạ sinh: Lạc môn địa.
Chín phẩm trên đây được gọi là Cửu
phẩm tịnh thức chân như cảnh. [X. kinh
Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác Q.3;
kinh A di đà Q.hạ; kinh Cửu phẩm vãng
sinh a di đà tam ma địa tập đà la ni].
CỬU PHẨM VÃNG SINH
Cũng gọi Tam bối sinh tưởng, Nhất cửu
chi sinh. Những người thuộc ba căn thượng,
trung, hạ tu tập pháp môn Tịnh độ đều
được vãng sinh, căn cứ theo ba căn này mà
chia làm chín bậc gọi là Cửu phẩm vãng
sinh.
1. Thượng phẩm thượng sinh: Trước

hết, hành giả phát ba tâm là tâm chí thánh,
tâm sâu xa, tâm hồi hướng phát nguyện. Kế
đến, tu ba nghiệp là lòng thương không
giết hại, đầy đủ các giới luật, đọc tụng kinh
điển Đài thừa, tu hành sáu niệm.
Hành giả tu như vậy tinh tiến dũng
mãnh, lúc hấp hối được đức Phật A di đà
phóng hào quang chiếu trên thân hành giả,
rồi bồ tát Quan thế âm tay cầm đài Kim
cương và bồ tát Đại thế chí đến đón.
2. Thượng phẩm trung sinh: Hành giả
này cũng phát ba tâm, hiểu rõ Đệ nhất nghĩa
đế, tin sâu nhân quả, nhưng không thể thụ
trì đọc tụng và tu hành pháp Đại thừa. Khi
hành giả hấp hối, đức Phật A di đà, bồ tát
Quan thế âm, Đại thế chí và vô lượng đại
chúng tay cầm đài tử kim đến đón.
3. Thượng phẩm hạ sinh: Hành giả này
cũng phát ba tâm, nhưng chỉ tin nhân quả,
không thụ trì đọc tụng và hiểu nghĩa của
pháp Đại thừa. Khi người này sắp chết, đức
Phật A di đà, các bồ tát Quán thế âm, Đại
thế chí và các quyến thuộc tay cầm hoa
sen vàng, hóa làm năm trăm hóa Phật đến
đón.
4. Trung phẩm thượng sinh: Hành giả
này nhận giữ năm giới, tám giới trai, không
tạo năm tội nghịch, không làm các điều ác.
Khi họ lâm chung, đức Phật A di đà và các
tỉ khưu vây chung quanh, phóng hào quang
màu vàng đến chỗ hành giả. Hành giả trông
thấy tâm rất vui mừng vì thấy mình đang
ngồi trên đài hoa sen.
5. Trung phẩm trung sinh: Hành giả
này nhận lãnh tám giới quan trai, hoặc giới
sa di, giới tỉ khưu, trong một ngày một đêm
giữ gìn trọn vẹn, uy nghi đầy đủ. Người này
khi hấp hối, thấy đức Phật A di đà và các

quyến thuộc phóng ánh sáng vàng, tay cầm
hoa sen bảy báu đi đến trước hành giả.
6. Trung phẩm hạ sinh: Nếu những
người thiện nam tín nữ hiếu dưỡng cha mẹ,
làm việc nhân nghĩa, đến khi hấp hối, gặp
thiện tri thức nói cho biết những sự yên
vui ở cõi nước của đức Phật A di đà và 48
nguyện của tỉ khưu Pháp tạng, rồi dốc lòng
tin ưa thì liền được vãng sinh.
7. Hạ phẩm thượng sinh: Nếu có chúng
CỬU PHẨM TỊNH ĐỘ

C
1179
Thượng Phẩm Thượng Sinh
Thượng Phẩm Trung Sinh
Thượng Phẩm Hạ Sinh
Trung Phẩm Thượng Sinh
Trung Phẩm Trung Sinh
Trung Phẩm hạ Sinh
CỬU PHẨM VÃNG SINH

C
1180
tạo trong nghìn kiếp. Sau, thiện tri thức lại
dạy họ chắp tay xưng danh hiệu “Nam mô
A di đà Phật” liền trừ được tội nặng sinh tử
trong 50 ức kiếp. Bấy giờ đức Phật A di đà,
bồ tát Quan thế âm, bồ tát Đại thế chí hóa
hiện đến đón tiếp.
8. Hạ phẩm trung sinh: Nếu có chúng
sinh hủy phạm năm giới, tám giới và 250
giới mình đã nhận giữ, ăn cắp tài vật của
thường trụ và của tăng hiện tiền, nói pháp
bất tịnh mà không hổ thẹn, làm đủ các
pháp bất thiện. Những hạng người tội lỗi
này, lúc hấp hối gần chết, thấy lửa của các
địa ngục cùng lúc ập đến. May gặp được
thiện tri thức cứu giúp bằng cách khen ngợi
uy đức mười lực của Phật A di đà liền trừ
được tội nặng sinh tử trong 80 ức kiếp, lửa
mạnh địa ngục hóa làm gió mát thổi các
hoa trời, trên hoa đều có hóa Phật và Bồ
tát tiếp đón.
9. Hạ phẩm hạ sinh: Nếu có chúng sinh
tạo năm nghịch, mười ác, làm đủ các việc
bất thiện. Người này lúc sắp chết, may gặp
thiện tri thức, dùng lời an ủi, nói pháp mầu
cho nghe, rồi bảo họ niệm Phật. Người này
chí tâm chí thành niệm: Nam mô A di đà
Phật đủ mười câu, liền trừ được tội nặng
sinh tử trong 80 ức kiếp và thấy hoa sen
vàng to bằng bánh xe ở ngay trước mặt.
Theo ngài Tuệ viễn ở chùa Tịnh ảnh,
thì chín phẩm vãng sinh kể trên là chín
phép quán tưởng của người cầu sinh Tịnh
độ, còn ngài Thiện đạo thì cho là phương
pháp thực tiễn của người cầu sinh Tịnh độ.
Cả hai vị đều cho chín phẩm này thuộc

phàm phu.
Ngài Tịnh ảnh cho rằng:
- Bồ tát từ Tứ địa đến Lục địa là Thượng
phẩm thượng sinh.
- Bồ tát Sơ địa, Nhị địa, Tam địa là
Thượng phẩm trung sinh.
- Bồ tát thuộc chủng tính trở lên là
Thượng phẩm hạ sinh.
Hạ Phẩm Thượng Sinh
Hạ Phẩm Trung Sinh
Hạ Phẩm Hạ Sinh
sinh tạo các nghiệp ác, phỉ báng kinh điển
Đại thừa mà lòng không hổ thẹn. Người
này lúc sắp chết gặp được thiện tri thức
giúp đỡ, tuyên đọc tên hiệu các kinh Đại
thừa và tán thán công đức của kinh, nhờ
đó mà trừ được các nghiệp ác cực nặng đã
CỬU PHẨM VÃNG SINH

C
1181
- Các bậc thánh của ba quả trước thuộc
Tiểu thừa là Trung phẩm thượng sinh.
- Hai phàm (nội phàm và ngoại phàm)
trước giai vị Kiến đạo là Trung phẩm trung
sinh.
- Phàm phu trước giai vị Kiến đạo là
Trung phẩm hạ sinh.
- Người mới học Đại thừa chưa được
giai vị nào, cho nên căn cứ vào lỗi nặng
nhẹ mà chia làm: Hạ phẩm thượng sinh,
Hạ phẩm trung sinh, Hạ phẩm hạ sinh.
Tông Thiên thai thì chủ trương:
- Bồ tát thuộc Tập chủng tính (Thập
trụ) trở lên là Thượng phẩm.
- Ngoại phàm đến Thập tín là Trung
phẩm.
- Phàm phu là Hạ phẩm.
Về giai vị của Cửu phẩm vãng sinh, giữa
các sư còn có khá nhiều thuyết khác nhau.
Bởi vì vãng sinh có chín loại khác nhau
nên Tịnh độ cũng có chín bậc (Cửu phẩm
Tịnh độ) đài sen đón tiếp người vãng sinh
cũng có chín loại (Cửu phẩm liên đài), Phật
A di đà đến tiếp đón cũng có chín bậc (Cửu
phẩm Di đà), Ấn kết nơi tay cũng có chín
loại (Cửu phẩm ấn) và phương pháp niệm
Phật của người vãng sinh cũng có chín loại
(Cửu phẩm niệm Phật).
Ngài Thân loan của Nhật bản cho rằng
chín phẩm Tịnh độ là Phương tiện hóa độ,
tuy vậy, không khác gì với Chân thực báo
độ của đức Phật A di đà.
CỬU PHẨM VÃNG SINH KINH
Có 1 quyển, ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 19.

Gọi đủ là: Cửu phẩm vãng sinh a di đà tam
ma địa tập đà la ni kinh. Cũng gọi Cửu
phẩm vãng sinh a di đà kinh.
Nội dung nói về Cửu phẩm tịnh thức
tam ma địa trong cõi nước của Phật Vô
lượng thọ và về danh hiệu tượng Phật trong
12 Đại mạn đồ la, đồng thời dạy phương
pháp vãng sinh lên chín phẩm.
CỬU PHẨM VÃNG SINH XÃ
Hội niệm Phật được thành lập tại Cối
kê vào năm Khai thành thứ 5 (840) đời vua
Văn tông nhà Đường. Cứ theo sách Bát
quỳnh thất kim thạch bổ chính quyển 73
nơi văn bia do Xử nột soạn, thì vào tháng 5
năm Khai thành thứ 5, vua Văn tông băng
hà, Vũ tông lên ngôi thi hành chính sách
phá Phật. Bấy giờ chùa Vũ ở Cối kê thỉnh
sa môn Nguyên anh giảng kinh Kim cương,
đồng thời, triệu tập 1250 người thành lập
hội Cửu phẩm vãng sinh do ngài Nguyên
anh làm thủ tọa. Trong văn bia có ghi họ
tên của chư tăng và cư sĩ từ phẩm thứ nhất
đến phẩm thứ chín.
CỬU PHẬT SỰ
Chín việc Phật. Khi vị trụ trì một sơn
môn hoặc bậc tôn túc thị tịch, nghi thức
tống táng dành cho các ngài gồm chín việc
theo thứ tự như sau:
- Nhập khám Phật sự (đưa vào khám).
- Di khám Phật sự (dời khám).
- Tỏa khám Phật sự (đóng khám).
- Quải chân Phật sự (treo ảnh).
- Đối chân tiểu tham (nói pháp ngữ trước
ảnh).
- Khởi khám Phật sự (khởi khám).
- Điện thang Phật sự (dâng nước nóng).
- Điện trà Phật sự (cúng nước chè).
- Bỉnh cự Phật sự (cầm đuốc).

Trong chín Phật sự trên đây, nếu bỏ
bớt Quải chân, Tiểu tham, thì gọi là bảy
Phật sự. Nếu lại bỏ bớt Nhập khám, Di khám
thì gọi năm Phật sự.
Thông thường đối với người tại gia thì
chỉ ba Phật sự là: Điện thang, Điện trà và
Bỉnh cự. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui
CỬU PHẬT SỰ

C
1182
Q.3 Thiên hóa điều; Hành trì quĩ phạm
Q.2 Tang nghi pháp].
CỬU PHONG ĐẦU VĨ
...........
Cửu phong đầu đuôi. Tên công án trong
Thiền tông.
Tăng hỏi Cửu phong (Đại 48, 268
thượng):
- Thế nào là đầu?
Phong bảo: Mở mắt mà chẳng thấy.
- Thế nào là đuôi?
- Chẳng ngồi giường muôn năm.
- Khi có đầu không đuôi thì thế nào?
- Rốt cuộc chẳng quí.
- Lúc có đuôi không đầu thì thế nào?
- Tuy no mà vô lực.
- Ngay lúc đầu đuôi tương xứng thì thế
nào?
- Con cháu đắc lực trong nhà chẳng
biết.
Cửu phong tức là Thiền sư Đạo kiền, đệ
tử nối pháp của ngài Khánh chư ở núi Thạch
sương. Trong cơ duyên vấn đáp trên đây,
ngài Cửu phong mượn chuyện vị tăng hỏi
về đầu đuôi để chỉ bảy cảnh giới chân thực
mà người tu đạo đạt được.
Đầu, hàm ý là chứng thấy hết thảy pháp
rốt ráo rỗng lặng. Đuôi, hàm ý sau khi chứng
thấy các pháp là không, nhưng không trụ
nơi không mà hòa mình vào giữa thế gian
sum la muôn tượng để thể hiện cái diệu
dụng tự tại, giữa cảnh thế gian mà không bị
dính mắc. Nếu có đầu không đuôi thì không
phải quí; trái lại, nếu có đuôi mà không đầu
thì không có sức mạnh. Đầu đuôi tương

xứng mới đầy đủ ý nghĩa. [X. Thung dung
lục tắc 66].
CỬU PHƯỢC NHẤT THOÁT
Chín loại trói buộc và một loại giải thoát.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên nói về
mười loại chúng sinh phát tâm không giống
nhau. Đó là:
1. Hỏa đồ đạo (địa ngục).
2. Huyết đồ đạo (ngã quỉ).
3. Đao đồ đạo (súc sinh).
4. A tu la đạo (loài có phúc báo ngang
với trời nhưng không phải trời).
5. Nhân đạo (loài người).
6. Thiên đạo (các cõi trời).
7. Ma la đạo (loài ma ác).
8. Ni kiền đạo (ngoại đạo).
9. Sắc vô sắc đạo (Sắc giới và Vô sắc
giới).
10. Nhị thừa đạo (Thanh văn, Duyên
giác).
Trong mười đạo nói trên, chín đạo trước
là trói buộc, đạo thứ mười là giải thoát. Giải
thoát và trói buộc tuy khác, nhưng đều là
phát tâm không chân chính.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên
(Đại 46, 4 trung) nói: “Chín loại trước là
sinh tử như tằm tự trói. Một loại sau là
Niết bàn, như con mang (giống như con
hươu mà nhỏ, không có sừng - ND) đi
một mình, tuy được giải thoát, nhưng chưa
đầy đủ Phật pháp. Chín loại trước là thế
gian, không ra khỏi sống chết, một loại
sau tuy giải thoát sinh tử, nhưng không
có tâm đại bi, nên chưa đến được chỗ rốt
ráo.
CỬU PHƯƠNG TIÊN
Chín phương tiện. Là chín bài kệ tụng
được đọc khi tu pháp Thai tạng giới của

Mật giáo.
Kinh Đại nhật quyển 7 nói, phương tiện
diệt mê có chín loại là:
1. Tác lễ phương tiện: lễ kính Tam bảo.
2. Xuất tội phương tiện: sám hối tội
chướng.
3. Qui y phương tiện: hướng về Tam
bảo tin tưởng và nương nhờ.
CỬU PHONG ĐẦU VĨ

C
1183
4. Thí thân phương tiện: hiến thân trọn
đời tu theo giáo pháp Như lai.
5. Phát bồ đề tâm phương tiện: phát
nguyện đạt đến mục đích chân thật là
thành Phật.
6. Tùy hỉ phương tiện: vui theo việc làm
thiện của người khác.
7. Khuyến thỉnh phương tiện: cầu xin
đức Như lai truyền rộng giáo pháp.
8. Phụng thỉnh pháp thân phương tiện:
mong cầu Như lai nói pháp khiến mình
chứng được chân lí.
9. Hồi hướng phương tiện: đem những
công đức ở trên hồi hướng cho khắp tất cả
chúng sinh, nguyện mình và người cùng
chứng bồ đề.
Số 9 biểu thị 9 thức nhân vị, 9 tôn vị
của Thai tạng giới. Đây là nói theo Ngũ hối
của pháp Kim cương giới.
CỬU PHƯƠNG TIÊN THẬP BA LA MẬT BỒ TÁT
Chín loại phương tiện lần lượt được phối
với mười Ba la mật bồ tát. Chín phương
tiện là chín bài kệ tụng cùng với ấn khế
chân ngôn được tụng trong khi tu pháp
Thai tạng giới, gồm:
Tác lễ phương tiện, Xuất tội phương tiện,
Qui y phương tiện, Thí thân phương tiện,
Phát bồ đề tâm phương tiện, Tùy hỉ phương
tiện, khuyến thỉnh phương tiện, Phụng
thỉnh pháp thân phương tiện, Hồi hướng
phương tiện v.v...
Mười vị Ba la mật bồ tát: Đàn ba la mật
bồ tát, Giới ba la mật bồ tát, Nhẫn nhục ba
la mật bồ tát, Tinh tiến ba la mật bồ tát,
Thiền ba la mật bồ tát, Bát nhã ba la mật

bồ tát, Phương tiện ba la mật bồ tát, Nguyện
ba la mật bồ tát, Lực ba la mật bồ tát, Trí ba
la mật bồ tát v.v...
Mười Bồ tát trên được an vị trong viện
Hư không tạng trên Mạn đồ la Thai tạng
giới, trong đó, Trí ba la mật thông với bốn
phương tiện từ Tùy hỉ trở xuống. [X. luận
Thành duy thức Q.9; Đại nhật kinh sớ
Q.thượng].
CỬU QUẢ
.....
Là chín loại quả do nhân mà có: Đẳng
lưu quả, Dị thục quả, Li hệ quả, Sĩ dụng
quả, Tăng thượng quả, An lập quả, Gia hành
quả, Hòa hợp quả, Tu tập quả... thuyết này
do Hữu bộ của nước Kiện đà la lập ra.
1. Đẳng lưu quả: thiện sinh thiện, bất
thiện sinh bất thiện.
2. Dị thục quả: do nhân thiện ác mà
được quả khổ hay vui.
3. Li hệ quả: xa lìa phiền não trói buộc
mà được trạch diệt.
4. Sĩ dụng quả: nhờ tác dụng của sĩ phu
mà thành tựu các sự nghiệp (như người
nông dân ra sức cày cấy mà được vụ thu
hoạch tốt). Đây là quả do nhân Câu hữu
mang lại.
5. Tăng thượng quả: quả có được nhờ
nhân tăng thượng giúp sức.
6. An lập quả: như phong luân an lập
thủy luân.
7. Gia hành giả: nhờ sức quán bất tịnh,
sức quán niệm hơi thở mà đạt được tận trí,
vô sinh trí.
8. Hòa hợp quả: như căn và cảnh hòa
hợp mà sinh thức.
9. Tu tập quả: như đạo của cõi Sắc dấy
lên sự giáo hóa và ngôn ngữ của cõi Dục.

Nhưng, các sư ở nước Ca thấp di la thì
chỉ lập năm quả, vì đã thu nhiếp bốn quả:
An lập, Gia hành, Hòa hợp và Tu tập vào
trong hai quả Sĩ dụng và Tăng thượng. [X.
luận Đại tì bà sa Q.121].
CỬU SÁC LỘC KINH
Có 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch
vào thời Ngô, thu vào Đại chính tạng tập 3.
CỬU SÁC LỘC KINH

C
1184
Văn kinh này rất ngắn, nói về sự nghiệp tu
hành của Bồ tát ở các kiếp quá khứ, chủ ý
chỉ dạy người ta tu hạnh nhịn nhục. Ngoài
ra, kinh này cũng hơi giống với nội dung
truyện tích bản sinh Tu phàm lộc vương
trong tắc 58 kinh Lục độ tập 6 quyển do
ngài Khang tăng hội dịch, nhưng khác ở
điểm là kinh Lục độ tập chủ yếu nói rõ về
hạnh tu tinh tiến. [X. Khai nguyên thích
giáo lục Q.2; Trinh nguyên tân định thích
giáo mục lục Q.3].
CỬU SƠN BÁT HẢI
Chín núi tám biển. Tổng số núi và biển
trong thế giới quan của Ấn độ đời xưa. Cứ
theo kinh Khởi thế quyển 1 và kinh Trường
a hàm quyển 18 nói, thì núi Tu di ở chính
giữa, chung quanh có tám núi bao bọc là
các núi: Khư đề la, Y sa đà la, Du càn đà la,
Tô đạt lê xá na, An thấp phược khiết noa,
Ni dân đà la, Tì na đa ca và Chước ca la.
Lại giữa khoảng núi này và núi kia mỗi
khoảng là một biển nước thành là tám biển.
1. Tu di sơn (Phạm:Sumera), cũng gọi
Tô mê lư, Tu mê lâu, Hán dịch là Diệu cao
hoặc Hảo quang. Núi này đứng chót vót ở
trung tâm thế giới, cao tám vạn bốn nghìn
do tuần, trên chóp núi cũng rộng như thế,
trong đó có cung điện của trời Đế thích.
2. Khư đề la (Phạm: Khadiraka) cũng
gọi Khiết địa lạc ca, Khư đắc la kha, Hán
dịch Đảm mộc hoặc Không phá. Núi này
cao bốn vạn hai nghìn do tuần, đỉnh núi
cũng rộng như thế, được cấu tạo bằng bảy
thứ quí báu bao quanh phía ngoài núi Tu
di, giữa hai núi có một biển lớn, rộng tới

tám vạn bốn nghìn do tuần, mặt nước phủ
đầy hoa có mùi thơm vi diệu như hoa ưu
bát la, hoa bát ma, hoa câu mâu đà, hoa
hủy đồ lợi ca v.v... Trong biển này có bốn
châu lục lớn là: Phất bà đề ở phương đông,
Diêm phù đề ở phương nam, Cù đà ni ở
phương tây và Uất đơn việt ở phương bắc.
3. Y sa đà la (Phạm:Ìwàdhara), cũng
gọi Y sa đa, Hán dịch Trì trục hoặc Tự tại
trì. Núi này cao hai vạn một nghìn do tuần,
trên chóp núi cũng rộng như thế, được cấu
tạo bằng bảy thứ quí báu, bao quanh phía
ngoài núi Khư đề la, giữa hai núi có một
biển lớn, rộng bốn vạn hai nghìn do tuần,
mặt nước phủ đầy các thứ hoa có mùi thơm
vi diệu như hoa Ưu bát la v.v...
4. Du càn đà la (Phạm: Yugaôdhara)
cũng gọi Du kiện đà la, Du kiện đạt la, Hán
dịch Song trì. Núi này cao một vạn hai nghìn
do tuần, đỉnh núi cũng rộng như thế, bao
quanh phía ngoài núi Y sa đà la, giữa hai
núi có biển lớn, rộng hai vạn một nghìn do
tuần.
5. Tô đạt lê xá na (Phạm: Sudarzana),
cũng gọi Tu đằng sa la, Hán dịch Thiện
kiến. Núi này cao sáu nghìn do tuần, chóp
núi cũng rộng như thế, bao quanh phía
ngoài núi Du càn đà la, giữa hai núi có biển
lớn, rộng một vạn hai nghìn do tuần.
6. An thấp phược khiết noa (Phạm:
Awvakarịa), cũng gọi A thâu cát na, Hán
dịch Mã bá đầu hoặc Mã nhĩ. Núi này cao
ba nghìn do tuần, đỉnh núi cũng rộng bằng
ấy, bao quanh núi Tô đạt lê xá na, giữa hai
núi có biển lớn, rộng sáu nghìn do tuần.
7. Ni dân đà la (Phạm: Nimimdhara),
cũng gọi là Ni dân đạt la, Hán dịch Trì biên
hoặc Trì địa. Núi này cao một nghìn hai

trăm do tuần, đỉnh núi cũng rộng như thế,
bao quanh núi An thấp phược khiết, giữa
hai núi có biển lớn, rộng hai nghìn bốn
trăm do tuần.
8. Tì na đa ca (Phạm: Vinataka), cũng
gọi Tì na da ca, Tì nê đát ca na, Hán dịch
Chướng ngại hoặc Kiện dữ, cũng gọi Tượng
tị (mũi voi). Núi này bao quanh phía ngoài
núi Ni dân đà la, cao sáu trăm do tuần, chóp
núi cũng rộng như thế, giữa hai núi có biển
lớn, rộng một nghìn hai trăm do tuần, trên
CỬU SƠN BÁT HẢI

C
1185
mặt biển phủ đầy các thứ hoa có hương
thơm vi diệu như hoa ưu bát la v.v..
9. Chước ca la (Phạm: Cakravàđa),
cũng gọi Chước ngật la, Giá ca hòa, Hán
dịch Luân vi hoặc Thiết vi. Núi này cao ba
trăm do tuần, đỉnh núi rộng cũng bằng ấy,
bao quanh núi Tì na đa ca. Đây là bức tường
thành vòng ngoài cùng của thế giới, bên
ngoài bức tường này là hư không. Giữa hai
núi có biển nước rộng sáu trăm do tuần.
Thuyết Cửu sơn bát hải này có hơi khác
với thuyết được miêu tả trong luận Câu xá
quyển 11 và luận Đại tì bà sa quyển 133.
[X. luận Du già sư địa Q.2; luận Thuận
chính lí Q.31; Câu xá luận quang kí Q.11;
Câu xá luận tụng sớ Q.11].
CỬU SƯ TƯƠNG THỪA
Chín thầy nối nhau. Đây là thuyết chín
bậc thầy thứ tự được truyền thừa pháp thiền
ở thời đại Nam Bắc triều.
Cứ theo Chỉ quán phụ hành sưu yếu kí
quyển 1 chép, thì chín bậc thầy là: Minh,
Tối, Tung, Tựu, Giám, Tuệ, Văn, Tư, Khải.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 1 phần
trên ghi, thì vị thứ 7 là ngài Tuệ văn đời
Bắc Tề, vị thứ 8 là ngài Tuệ tư ở núi Nam
nhạc, vị thứ 9 là ngài Trí khải ở núi Thiên
thai, còn sự truyền thừa của sáu vị kia thì
không được biết rõ.
Thích môn chính thống quyển 1 thì cho
rằng: Sáu sư truyền thừa trước ngài Tuệ văn
là: Minh tối, Thần tối, Tung đa, Tựu đa,
Giám đa và Tuệ đa. Nhưng thuyết này có
đúng hay không thì còn cần được minh
xác. [X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng

quyết Q.1 phần 1; Lương cao tăng truyện
Q.12; Tục cao tăng truyện Q.23].
CỬU TĂNG
.....
Chín vị tăng. Là chín vị sư lãnh đạo
chúng tăng trong đại pháp hội. Đó là: Đạo
sư, Chú nguyện sư, Bái sư, Tán hoa sư, Phạm
âm sư, Tích trượng sư, Dẫn đầu, Đường đạt,
Nạp chúng.
CỬU TĂNG THI
Thơ của chín vị tăng đời Tống. Những
vị tăng ấy là: Huệ sùng ở Hoài nam, Hi trú
ở Kiếm nam, Bảo tiên ở Kim hoa, Văn triệu
ở Nam việt, Hành triệu ở Thiên thai, Giản
trường ở Như châu, Duy phượng ở Thanh
thành, Vũ chiêu ở Giang đông và Hoài cổ
ở Nga mi. Chín vị này là những nhà thơ
nổi tiếng và đều có thi phẩm lưu hành ở
đời.
CỬU TÂM LUÂN
Chín tâm bánh xe. Nghĩa là chín loại
tác dụng của tâm khi tiếp xúc với một đối
tượng nào đó thì xoay vòng như bánh xe
liên tục không ngừng.
1. Hữu phần tâm: tâm khi chưa tiếp
xúc với đối tượng không hề suy nghĩ hiểu
biết.
2. Năng dẫn phát tâm: tâm khi tiếp xúc
đối tượng dấy lên tác dụng mạnh mẽ.
3. Kiến tâm: tâm khi tiếp xúc với đối
tương khởi tác dụng của sáu thức thấy, nghe,
ngửi, nếm v.v...
4. Đẳng tầm cầu tâm: tác dụng tâm phán
đoán đối tượng có giá trị hay không.
5. Đẳng quán triệt tâm: tâm khởi tác
dụng thấu suốt giá trị của đối tượng.
6. An lập tâm: tác dụng tâm sau khi biết
rõ giá trị của đối tượng, có thể dùng lời nói

để diễn đạt.
7. Thế dụng tâm: tác dụng tâm căn cứ
vào sự quyết định của tâm An lập ở trước,
tiến tới hành động lựa chọn đối tượng (lấy
hay bỏ).
8. Phản duyên tâm: động tác đã dấy lên,
CỬU TÂM LUÂN

C
1186
khi muốn dừng nghỉ, tâm khởi tác dụng trở
lại duyên theo việc đã làm trước.
9. Hữu phần tâm: tâm trở về Hữu phần
tâm lúc ban đầu.
Trên đây tuy chia làm chín tâm, nhưng
ngoại trừ Kiến tâm thông sáu thức ra, tám
tâm còn lại đều là tác dụng của ý thức. Vả
lại, 1 và 2 đều là Hữu phân tâm, cho nên
chín tâm thực ra chỉ có tám. Thuyết “Hữu
phần tâm” này xuất phát từ Thượng tọa bộ
của Tiểu thừa, còn tông Duy thức của Đại
thừa thì cho rằng Hữu phần tâm là chỉ cho
thức A lại da. [X. Nhiếp đại thừa luận thích
Q.2 (Vô tính); Thành duy thức luận chưởng
trung xu yếu Q.hạ phần đầu; Phật giáo
Thượng tọa bộ cửu tâm luân lược thích
(Thang dụng đồng, vãng nhật tạp cảo)].
CỬU THAM THƯỚNG ĐƯỜNG
Chín lần lên nhà giảng. Trong Thiền
tông, mỗi tháng chín lần lên nhà giảng nghe
pháp: cứ ba ngày một lần thành là chín
lần. Tham nghĩa là thưa hỏi đạo lí xin thầy
chỉ dạy. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.11].
CỬU THẬP BÁT TÙY MIÊN
..............
Chín mươi tám phiền não. Cũng gọi Cửu
thập bát sử. Tùy miên là tên khác của phiền
não. Phiền não thường theo sát với con
người nên gọi là tùy, thể trạng của nó rất
sâu kín nhỏ nhiệm khó biết, giống như tính
ngủ, nên gọi là miên. Chín mươi tám là
tổng số của Kiến hoặc, Tư (Tu) hoặc do
tông Câu xá của Tiểu thừa thành lập. Trong
đó, Kiến hoặc có 88 tùy miên, Tu hoặc có
10 tùy miên.

Con số 98 là đem 10 tùy miên: Tham,
sân, si, mạn, nghi, thân, biên, tà, thủ, giới
phối với năm bộ trong ba cõi. Tức là: Kiến
khổ sở đoạn ở cõi Dục có 10 thứ, Kiến tập
sở đoạn có 7 thứ, Kiến diệt sở đoạn có 7
thứ, Kiến đạo sở đoạn có 8 thứ và Tu hoặc
sở đoạn ở cõi Dục có 4 thứ, cộng chung là
36 thứ. Còn năm bộ ở cõi Sắc và cõi Vô
sắc mỗi cõi có 31 thứ, tổng cộng là 98 thứ.
[X. luận A tì đạt ma phát trí Q.5; luận Đại tì
bà sa Q.46; luận Câu xá Q.19].
CỬU THẬP LỤC CHỦNG NGOẠI ĐẠO
Chín mươi sáu thứ ngoại đạo. Cũng gọi
Cửu thập lục thuật, Cửu thập lục kính, Cửu
thập lục đạo, Cửu thập lục chủng dị đạo.
Đây là 96 thứ đạo giáo đã có mặt ở Ấn
độ khoảng trước và sau đức Phật ra đời. Về
số ngoại đạo tuy có nhiều thuyết khác nhau,
nhưng hai thuyết cho là có 96 thứ, 95 thứ
là phổ thông hơn cả. Tuy nhiên, hai con
số này trong các kinh luận cũng có mấy
thuyết:
1. Lục sư ngoại đạo: Phú lan na ca diếp,
Mạt già lê câu xa lê tử, San xà dạ tì la chi tử,
A kì đa sí xá khâm bà la, Ca la cưu đà ca
chiên diên và Ni kiền đà nhã đề tử, mỗi
nhà có 15 đệ tử, cộng chung là 96 người.
Lục sư ngoại đạo đều có 16 pháp phải học,
trong đó, một pháp thầy tự học, 15 pháp
còn lại mỗi pháp dạy cho một đệ tử, thầy
trò cộng lại là 96 pháp.
2. Năm ngoại đạo: Số luận, Thắng luận,
Li hệ, Thú xuất và Biến xuất. Mỗi phái có
18 bộ, tổng cộng là 95 thứ.
Ngoài ra, sự quan hệ giữa 95 và 96 có
một số thuyết như sau:
- Chín mươi sáu phái đều là ngoại đạo.
- Trong 96 phái có một phái gia nhập

Phật giáo là Độc tử bộ, còn lại 95 phái ngoại
đạo.
- Trong 96 phái ngoại đạo, giáo nghĩa
của ngoại đạo Ni kiền tử gần giống Phật
giáo nên trừ ra, còn lại 95 phái.
- Trong 96 phái có một phái là Tiểu
thừa, thực ra không phải ngoại đạo, nhưng
vì Đại thừa chê nên trừ ra, còn lại 95 phái.
CỬU THAM THƯỚNG ĐƯỜNG

C
1187
- Trong 96 phái ngoại đạo có một phái
thông Phật giáo, được coi là nội giáo nên trừ
ra mà còn 95 ngoại đạo.[X. luật Tát bà đa
Q.5; Hoa nghiêm kinh sớ Q.28; Nghĩa lâm
chương toản chú (Phổ tịch); Bách luận sớ (Cát
tạng); Chân ngôn giáo giới nghĩa Q.trung].
CỬU THẾ
.....
Chín đời. Ba đời quá khứ, vị lai, hiện tại
mỗi đời lại có ba đời, hợp lại là chín đời.
Tức là: quá khứ của quá khứ, vị lai của quá
khứ, hiện tại của quá khứ, quá khứ của vị
lai, vị lai của vị lai, hiện tại của vị lai, quá
khứ của hiện tại, vị lai của hiện tại và hiện
tại của hiện tại.
Giáo nghĩa Hoa nghiêm cho rằng chín
đời này tương tức tương nhập, tóm lại làm
một niệm. Một niệm hợp với chín đời
thành mười đời. [X. Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.4].
CỬU THỂ A DI ĐÀ
I. Cửu thể A di đà: Vãng sinh cực lạc
có chín phẩm khác nhau, cho nên thân
Phật cũng chia làm chín thể để ứng hợp
với chín phẩm vãng sinh. [X. kinh Quán
vô lượng thọ].
II. Cửu thể A di đà: Trong sách Quán
tâm niệm Phật, ngài Giác vận - vị tăng Nhật
bản - cho rằng trong ba chữ A di đà, chữ A
biểu thị không giả trung, tức là Báo thân
đầy đủ ba thân; chữ Di biểu thị giả không
trung, tức là Ứng thân đầy đủ ba thân; chữ
Đà biểu thị trung không giả, tức là Pháp
thân đầy đủ ba thân. Như vậy, ba chữ A di
đà có đầy đủ nghĩa ba thân, cho nên một

thân Phật A di đà có đầy đủ chín thể.
CỬU THIẾP
.....
Từ gọi chung các trứ tác của ngài Thiện
đạo đời Đường. Đó là: Quán kinh huyền
nghĩa phần 1 quyển, Quán kinh tự phần
nghĩa 1 quyển, Quán kinh định thiện nghĩa
1 quyển, Quán kinh tán thiện nghĩa 1 quyển
(bốn tác phẩm trên là sách chú sớ kinh
Quán vô lượng thọ). Tịnh độ pháp sự tán
2 quyển, Quán niệm pháp môn 1 quyển.
Vãng sinh lễ tán 1 quyển, Bát chu tán 1
quyển. Còn gọi là Ngũ bộ cửu quyển.
CỬU THỨ ĐÊ ĐỊNH
...........
Chín định thứ đệ. Phạm:navànupùrvasamàpattaya#.
Hàm ý là chín loại Thiền
định phải tu theo thứ lớp không xen lẫn.
Cũng gọi Vô gián thiền hoặc Luyện thiền.
Chỉ cho chín loại thiền định gồm: bốn thiền
cõi Sắc, bốn xứ cõi Vô sắc và định Diệt thụ
tưởng. Vì tâm không xen lẫn, cứ y theo thứ
lớp từ định này vào định khác, cho nên gọi
là Thứ đệ định. Phân biệt như sau:
1. Sơ thiền thứ đệ định.
2. Nhị thiền thứ đệ định.
3. Tam thiền thứ đệ định.
4. Tứ thiền thứ đệ định.
5. Không xứ thứ đệ định.
6. Thức xứ thứ đệ định.
7. Vô sở hữu xứ thứ đệ định.
8. Phi tưởng phi phi tưởng xứ thứ đệ
định.
9. Diệt thụ tưởng thứ đệ định.
Hành giả chuyên tâm nhất ý, trí tuệ sắc
bén, tự xét nghiệm tâm mình, từ tâm sơ
thiền vào nhị thiền, cho đến vào định Diệt
thụ tưởng, dứt bặt hết tâm thức: đó là đạt

đến chỗ cùng tột của Thiền định.
Vì thiền này không xen lẫn niệm khác
nên cũng gọi là Vô gián thiền; lại vì thiền
này tinh luyện các vị thiền làm cho tâm
trong sạch, cũng như luyện vàng, nên gọi
là Luyện thiền. [X. luận Đại trí độ Q.21,
Q.81; Đại thừa nghĩa chương Q.13; Đại
minh tam tạng pháp số Q.34].
CỬU THỨ ĐÊ ĐỊNH

C
1188
CỬU THỨC NGHĨA
Nghĩa của chín thức.
I. Cửu thức nghĩa: Chín thức: mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a lại da và a ma
la.
Phật giáo Tiểu thừa lập sáu thức, tông
Địa luận và tông Duy thức của Phật giáo
Đại thừa lập tám thức. Tông Nhiếp luận
thuộc hệ thống ngài Chân đế lại nêu thêm
thức A ma la (Vô cấu thức, Chân như thức)
thứ chín mà thành lập nghĩa chín thức.
Tông kính lục quyển 4 giải thích nghĩa
của chín thức như sau:
1. Nhãn thức: mắt duyên với sắc sinh ra
thức mắt, nhờ thế mắt mới nhận biết các
mầu sắc v.v...
2. Nhĩ thức: tai duyên với tiếng sinh ra
thức tai, nhờ đó tai có thể nghe các thứ âm
thanh.
3. Tị thức: mũi duyên với hương sinh ra
thức mũi, nhờ thế mũi có thể ngửi biết các
thứ mùi thơm, hôi...
4. Thiệt thức: lưỡi duyên với mùi vị sinh
ra thức lưỡi, nhờ đó lưỡi có thể nếm các vị
cay, ngọt v.v...
5. Thân thức: thân duyên với tiếp xúc
sinh ra thức thân, nhờ thế thân có thể nhận
biết sự đụng chạm.
6. Ý thức: ý duyên với pháp sinh ra thức
ý, nhờ thế mà ý thức có thể nhận biết và
phân biệt năm trần cảnh: sắc, thanh, hương,
vị, xúc (sở duyên của năm căn trước).
7. Mạt na thức: cũng gọi Phân biệt thức.
Thức này vốn không có định thể, nó là
phần nhơ nhuốm của thức thứ tám, nương

vào Tự chứng phần của thức thứ tám mà
sinh, duyên theo kiến phần của thức thứ
tám mà chấp làm ngã. Thức này còn là
chủ của thức thứ sáu, chấp cảnh sở duyên
thiện ác của thức thứ sáu mà chuyển thành
nhơ nhớp hay trong sạch.
8. A lại da thức: dịch là tàng thức (thức
chứa trữ). Thức này nhơ sạch cùng nguồn,
sinh diệt hòa hợp, có đủ cả bốn phần là:
Tướng phần, Kiến phần, Tự chứng phần
và Chứng tự chứng phần.
9. A ma la thức: dịch là Thanh tịnh
thức, Bạch tịnh vô cấu thức. Thức này là
nguồn gốc tâm địa trong sạch của hết thảy
chúng sinh, là quả đức pháp thân mà chư
Phật Như lai chứng được, ở nơi bậc Thánh
không thêm, ở nơi phàm phu không bớt,
không phiền não trong sinh tử, chẳng giải
thoát trong Niết bàn, nhơ sạch đều mất,
rỗng rang như thái hư. [X. kinh Đại thừa
mật nghiêm Q.trung, Q.hạ; kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.9; Thành duy thức luận
Q.1 phần đầu; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần cuối].
II. Cửu thức nghĩa. Luận Hiển thức
đặc biệt lập ra thuyết chín thức. Nghĩa là
ba cõi có hai loại thức là: Hiển thức và Phân
biệt thức. Trong hai loại này, Hiển thức là
thức gốc, căn cứ vào tác dụng chuyển làm
năm trần bốn đại của thức này mà chia
làm chín loại:
1. Thân thức: thức chuyển làm năm căn
mắt, tai, thân v.v...
2. Trần thức: thức chuyển làm sáu trần
sắc, thanh, hương v.v...
3. Dụng thức: thức chuyển làm sáu thức
là thức mắt, thức tai v.v...
4. Thế thức: thức chuyển làm ba đời,

sống chết nối nhau không dứt...
5. Khí thức: cũng gọi là Xứ thức. Thức
chuyển làm thế gian vật chất và mười
phương ba đời.
6. Số thức: thức hay tính toán so đo.
7. Tứ chủng ngôn thuyết thức: thức có
thể thấy nghe hiểu biết.
8. Tự tha dị thức: thức chuyển thân
mình thân người mỗi mỗi khác nhau trong
sáu đường.
9. Thiện ác sinh tử thức: thức chuyển
CỬU THỨC NGHĨA

C
1189
thành những việc thiện ác sinh tử trong
sáu đường: địa ngục, ngũ quỉ, súc sinh, A tu
la, người và trời.
CỬU THỨC TÔN
Chín vị tôn thức: Mật giáo đem chín
thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a
lại da và a ma la phối hợp với chín vị tôn:
Quan âm, Di lặc, Văn thù, Phổ hiền, A
súc, Bảo sinh, Di đà, Bất không thành tựu
và Đại nhật trong viện Trung đài bát diệp
của mạn đồ la Thai tạng giới, hoặc phối với
chín vị: Phổ hiền, Văn thù, Quan âm, Di
lặc, Cổ âm, Di đà, Hoa khai phu, Bảo chàng
và Đại nhật.
CỬU THỰC
.....
Chín cách ăn. Ăn là để nuôi lớn giúp
ích thân tâm. Theo Phật giáo, ăn có chín
cách: đoạn thực, xúc thực, tư thực, thức
thực, thiền duyệt thực, pháp hỉ thực, nguyện
thực, niệm thực và giải thoát thực. Bốn cách
ăn trước là lối ăn của thế gian, thường nuôi
lớn cái sắc thân của sự sống chết, còn năm
cách ăn sau là lối ăn của xuất thế gian, có
khả năng giúp ích cho sự sống trí tuệ của
pháp thân. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.41].
(xt. Thực).
CỬU THƯỢNG DUYÊN HOẶC
...........
Chín thứ hoặc (phiền não) dấy sinh nhờ
duyên thượng giới thượng địa. Đó là: tà kiến,
kiến thủ kiến, giới cấm thủ kiến, nghi, vô
minh của kiến khổ sở đoạn; và tà kiến, kiến
thủ kiến, nghi, vô minh của kiến tập sở
đoạn. Tức là trong 11 thứ Biến hành, trừ

Thân kiến, Biên kiến còn lại chín thứ.
Nói về duyên và cõi thì chín thứ hoặc
(phiền não) trên đây hoặc chỉ duyên một
cõi, hoặc duyên cả hai cõi, cho nên luận
Phẩm loại túc quyển 5 mới nói rằng: Có
các loại tùy miên (phiền não) là pháp trói
buộc ở cõi Dục duyên với những pháp trói
buộc ở cõi Sắc, hoặc duyên với các pháp
trói buộc ở cõi Vô sắc, hoặc duyên các pháp
trói buộc ở cả cõi Sắc và Vô sắc. Cũng có
loại tùy miên là pháp trói buộc ở cõi Sắc
duyên với pháp trói buộc ở cõi Vô sắc.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
6 thì bảo rằng, các phiền não ở cõi Dục chỉ
có Vô minh, Kiến, Nghi là có thể duyên
thượng địa làm cảnh, tuy nhiên, chúng
không thể duyên ngay với thượng địa như
là duyên với cõi của chính chúng (tức cõi
Dục).
Tiểu thừa và luận Tạp tập... cũng cho
rằng, ngoại trừ chín thứ này, còn lại tham,
sân, mạn v.v... không thể duyên với các cõi
trên. Nhưng Duy thức thì bảo tham, sân,
mạn v.v... cũng có thể duyên các cõi trên.
[X. luận Câu xá Q.19; luận Thành duy thức
Q.6].
CỬU TỔ TƯƠNG THỪA
Chín vị tổ truyền nối nhau. Một trong
hệ thống tương thừa của tông Thiên thai.
Chín vị tổ theo thứ tự truyền nối giáo pháp
Thiên thai là: Long thụ, Tuệ văn, Tuệ tư,
Trí khải, Quán đính, Trí uy, Tuệ uy, Huyền
lãng và Trạm nhiên.
Xét ra, tông Thiên thai tuy do ngài Trí
khải khai sáng, nhưng ngài Trí khải nối pháp
ngài Tuệ tư, ngài Tuệ tư lại nối pháp ngài
Tuệ văn, mà ngài Tuệ văn thì nhờ đọc
“Tam trí nhất tâm” trong luận Đại trí độ

và bài kệ của phẩm Tứ đế trong luận Trung
quán của bồ tát Long thụ nên liễu ngộ ý
chỉ sâu xa của Tam quán tương tức, vì thế
mà bồ tát Long thụ được tôn làm vị Cao tổ
của tông Thiên thai. Từ ngài Trí khải trở
xuống, theo thứ tự truyền nối, cho đến ngài
Trạm nhiên. Ngài Trạm nhiên phát huy
CỬU TỔ TƯƠNG THỪA

C
1190
tinh thần pháp yếu trong các tác phẩm của
chư tổ, làm cho giáo môn hưng thịnh. [X.
Phật tổ thống kỉ Q.7].
CỬU TÔN
.....
Chín vị tôn. Chỉ cho đức Đại nhật Như
lai ngồi chính giữa và bốn vị Phật, bốn Bồ
tát ngồi trên tám cánh hoa sen trong viện
Trung đài Bát diệp của Thai tạng giới mạn
đồ la Mật giáo. Cũng gọi Ngũ Phật tứ Bồ tát
(năm đức Phật bốn vị Bồ tát), Trung đài
cửu tôn (chín vị tôn ở Trung đài).
Theo phẩm Bí mật mạn đồ la vị trong
kinh Đại nhật quyển 5 chép, thì chín vị
tôn là chỉ cho đức Đại nhật Như lai cùng
với tám vị tôn khác là: Bảo chàng Như lai
ở phương đông, Khai phu hoa vương Như
lai ở phương nam, Cổ âm Như lai ở phương
bắc, Vô lượng thọ Như lai ở phương tây,
Phổ hiền bồ tát ở phương đông nam, Quán
tự tại bồ tát ở phương đông bắc, Diệu cát
tường đồng tử ở phương tây nam và Từ thị
bồ tát ở phương tây bắc.
Trong Định sự nghiệp quán đính cụ túc
chi phần quyển 4 do ngài An nhiên soạn ở
viện Quán trung có nói rõ về mầu sắc của
hình tượng, ấn tướng và tòa ngồi v.v... của
chín vị tôn này. (xt. Thai Tạng Giới Mạn
Đồ La).
CỬU TRAI NHẬT
Chín loại ngày chay. Tức là tháng giêng,
tháng năm và tháng chín là ba tháng ăn
chay trường, cộng với sáu ngày chay của
mỗi tháng là: ngày 8, 14, 15, 23, 29 và 30
thành là chín loại ngày chay. Người ăn chay

là người giữ giới không ăn quá ngọ, nghĩa
là sau 12 giờ trưa cho đến 6 giờ sáng hôm
sau không được ăn.
Cửu trai nhật là những ngày Đế thích,
Tứ thiên vương đi xem xét các việc thiện
ác ở nhân gian, cho nên không ăn quá
ngọ là để giữ gìn cho thân tâm được trong
sạch. [X. Tam tạng pháp số Q.35; Thích
thị yếu lãm Q.hạ; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.7].
CỬU TRIÊT
Hàm ý là chín nguyên tắc. Tức là khi sư
Tăng duệ phán thích kinh Pháp hoa chia
ra làm chín khoa, gọi là Cửu triệt.
Cứ theo truyện Tăng duệ trong Pháp
hoa truyện kí quyển 2 nói, thì sư Tăng duệ
là đệ tử của ngài Cưu ma la thập; ngài La
thập thường sai sư Tăng duệ giảng kinh
Pháp hoa, sư mới chia toàn kinh làm chín
khoa (cửu triệt):
1. Hôn thánh tương khấu triệt: phẩm
tựa.
2. Thiệp giáo qui chân triệt: phẩm
Phương tiện, đức Phật nói pháp cho hàng
thượng căn.
3. Hưng loại tiềm chương triệt: phẩm
Thí dụ, đức Phật nói pháp cho hàng trung
căn.
4. Thuật cùng thông tích triệt: phẩm Tín
giải, nói về những điều mà bốn vị đại đệ tử
ngộ giải.
5. Chương nhân tiến ngộ triệt: phẩm
Hóa thành và phẩm Thụ kí, đức Phật nói
pháp cho hàng hạ căn.
6. Tán dương hành lí triệt: phẩm Pháp
sư.
7. Bản tích vô sinh triệt: phẩm Đa bảo.
8. Cử nhân trưng quả triệt: phẩm Dũng

xuất và phẩm Thọ lượng.
9. Xưng dương vĩnh tế triệt: từ phẩm
Tùy hỉ công đức trở xuống là phần lưu
thông của toàn kinh.
Pháp hoa văn cú kí quyển 8 phần 4 cũng
đem chín triệt phối hợp với phần Tựa, phần
Chính tông và phần Lưu thông, tức là:
- Triệt thứ nhất là phần tựa.
CỬU TÔN

C
1191
- Bảy triệt từ thứ hai đến thứ tám là
phần chính tông.
- Triệt thứ chín là phần lưu thông.
Hai sách nói trên đều cho Cửu triệt do
sư Tăng duệ lập, cho nên gọi sư Tăng duệ
là Cửu triệt pháp sư. Nhưng Pháp hoa huyền
luận quyển 1 lại nói Cửu triệt do sư Đạo
dung lập, cho nên gọi sư Đạo dung là Cửu
triệt pháp sư. [X. Pháp hoa nghĩa sớ Q.1
(Cát tạng); Pháp hoa du ý; Pháp hoa văn cú
Q.8 phần dưới].
CỬU TRIÊT
Chỉ bản thệ của Bất động minh vương.
Nghĩa là thệ nguyện dứt sạch phiền não
nghiệp chướng trong ba cõi chín địa mà
hoàn thành quả Phật của mười địa. Vì
chung quanh thanh gươm sắc bén của
Bất động minh vương có chín ngọn lửa
mạnh cho nên gọi là Cửu triệt. Còn
thanh gươm sắc bén của Ngài thì gọi là
Cửu triệt kiếm.
CỬU TRIÊT ẤN MINH
Ấn tướng và chân ngôn chín triệt. Chỉ
cho ấn tướng và chân ngôn dùng thanh
gươm sắc bén thông suốt (triệt) ba cõi chín
địa của Bất động minh vương để chặt đứt
hết phiền não nghiệp chướng của tất cả
chúng sinh. Cũng gọi Bất động cửu triệt,
Bất động cửu triệt kiếm ấn, Cửu triệt kiếm
ấn. Tức là kiến lập bức trướng Tam tôn,
lấy Bất động minh vương làm bản tôn (vị
tôn chính ngồi ở giữa), hai bộ Đại nhật hầu
hai bên, dùng ấn Vô sở bất chí (có thể đến
khắp mọi nơi) để quán tưởng, ba lần tụng
các chữ chân ngôn: A, Hàm, Tông quán

thành nghĩa cửu triệt. Đây hàm ý là hành
giả dứt trừ phiền não trong ba cõi chín địa,
chuyển chín thức mà mở bày năm trí. [X.
Giác nguyên sao Q.hạ]. (xt. Cửu Triệt).
CỬU TRỤ
Trụ ở lâu tại một nơi chỗ. Trong kinh
Pháp hoa có mấy phẩm giải nghĩa cửu trụ
như sau:
- Trong phẩm Tín giải, cửu trụ có nghĩa
là đứa cùng tử con của Trưởng giả lưu lạc
bên ngoài lâu ngày.
- Trong phẩm Kiến bảo tháp, cửu trụ có
nghĩa là làm cho chính pháp tồn tại ở thế
gian lâu dài.
- Trong phẩm Như lai thọ lượng, cửu
trụ có nghĩa khuyến thỉnh đức Phật
Thích ca ở lâu nơi đời để giáo hóa chúng
sinh.
- Trong phẩm Diệu âm bồ tát thì cửu
trụ chỉ cho sự ở đời lâu dài của Đa bảo
Như lai. [X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.2
phẩm Vãng sinh; kinh Đại thừa đại tập
địa tạng thập luân Q.2]. (xt. Kinh Pháp
Cửu Trụ).
CỬU TRỤ TÂM
Chín tâm trụ. Khi tu thiền định, hành giả
không để cho tâm tán loạn, khiến nó an trụ ở
một cảnh.
1. An trụ tâm: khiến tâm ở yên nơi đối
tượng.
2. Nhiếp trụ tâm: ngay khi tâm khởi tác
dụng duyên theo đối tượng bên ngoài thì
lập tức khiến tâm trở về.
3. Giải trụ tâm: đương khi tâm hiểu biết
phân biệt duyên theo đối tượng bên ngoài,
thì thu nhiếp tâm ngay.
4. Chuyển trụ tâm: đình chỉ tâm hiểu
biết phân biệt, an trụ nơi đối tượng.

5. Phục trụ tâm: khi vào thiền định lâu,
nếu tâm sinh nhàm chán, thì phải chiết
phục ngay.
6. Tức trụ tâm: Khi trong tâm động
niệm thì chấm dứt ngay.
CỬU TRỤ TÂM

C
1192
7. Diệt trụ tâm: Ngay lúc tâm tham ái
dấy lên phải diệt trừ luôn.
8. Tính trụ tâm: Đương khi các vọng
niệm đình chỉ hoạt động, thì biết rõ bản
tính của tâm vốn trong sáng, tự nhiên an
trụ.
9. Trì trụ tâm: Kết quả của công phu
thiền định được tích lũy nên lâu ngày được
an trụ trong định và tự nhiên làm thiện,
dứt ác. [X. Đại thừa trang nghiêm kinh luận
Q.7].
CỬU TU
Tu lâu; Tức là tu hành trong thời gian
dài. Phẩm Diệu trang nghiêm vương bản
sự trong kinh Pháp hoa (Đại 9, 59 hạ)
nói: “Hai người con này có sức thần lớn,
phúc đức, trí tuệ, đã tu hành đạo Bồ tát
từ lâu”.
Ngoài ra, tu hành trường kì để rèn luyện
thân tâm, thì gọi là Cửu tu luyện hành. [X.
kinh Đại bảo tích Q.119; kinh Duy ma Q.hạ
phẩm Chúc lụy].
CỬU TỰ
.....
Chín chữ. Một loại chú thuật của
Nhật bản. Những tăng sĩ của Mật giáo
và những tu sĩ (sơn phục) thuộc phái
Tu nghiệm đạo ở Nhật bản thường tụng
niệm chín chữ: “Lâm, Binh, Đấu, Giả,
Giai, Trần, Liệt, Tại, Tiền” để gìn giữ
thân mình khi vào núi tu hành. Cách
tụng chú của họ là miệng vừa niệm, tay
vừa vạch những đường ngang dọc giao
nhau trên hư không, gọi là Thiết cửu
tự. Trong những đường vạch dọc ngang

ấy, có bốn chữ bùa theo chiều dọc và
năm chữ theo chiều ngang, cũng gọi là
Lục giáp bí chú.
Bí chú này vốn bắt nguồn từ Đạo giáo
của Trung quốc và được Mật giáo Nhật bản
dùng theo. Tương truyền trì chú thuật này
có thể giữ mình, chế phục để chiến thắng
kẻ khác và diệt trừ được tất cả tai họa. Đồ
biểu như sau:
Binh Giả Trần Tại
2468
Lâm 1
Đấu 3
Giai 5
Liệt 7
Tiền 9
CỬU TỰ DANH HIÊU
.............
Chín chữ tên hiệu. Tức là tên hiệu gồm
chín chữ: “Na Mô Bất Khả Tư Nghị Quang
Như Lai”. Danh hiệu này được Chân tông
Nhật bản dùng để hiển bày đức riêng của
Phật A di đà mà tông này thờ làm Bản tôn
(vị tôn chính).
CỬU TỰ MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la chín chữ. Tức là mạn đồ la
được kiến lập trên đài giữa và tám cánh của
hoa sen nở, trên đó đặt chủng tử chung
(hrì#) của Phật Di đà và các Bồ tát.
Nếu dùng hình tượng để thay cho chủng
tử, thì ở chính giữa an vị Quan âm, trên
tám cánh lớp trong đều an vị Phật di đà,
Màn Đồ La Chín Chữ
CỬU TU

C
1193
tám cánh lớp ngoài an vị tám bồ tát: Quan
âm, Từ thị, Hư không tạng, Phổ hiền, Kim
cương thủ, Văn thù, Trừ cái chướng và Địa
tạng. Ở bốn góc của viện trong bày bốn
Cúng dường: Hi, Man, Ca, Vũ; ở viện Ngoài
có bốn Cúng dường: Hương, Hoa, Đăng
(đèn), Đồ (hương bôi) và bốn Nhiếp Bồ tát:
Câu (cái móc), Sách (sợi dây lớn), Tỏa (cái
khóa), Linh (chuông nhỏ).
Bởi vì, diệu quả Di đà trên tám cánh
sen là do nguyện lực nơi nhân vị thành
tựu, còn bồ tát đại bi Quán tự tại được đặt ở
đài giữa là để hiển bày Quan âm của toàn
phần quả đức trở về Nhân vị. Lại nữa, ở cõi
nước Tịnh diệu thì gọi A di đà Phật, còn ở
cõi đời có năm trọc ác thì gọi là Quán tự tại
bồ tát, tất cả đều là sự hóa hiện của pháp
thân từ bi. [X. Vô lượng thọ Như lai quán
hành cúng dường nghi quĩ]. (xt. A Di Đà
Mạn Đồ La).
CỬU TƯỚNG
... Chín tướng. Cứ theo luận Đại thừa khởi
tín nói, thì vì duyên theo bất giác mà phàm
phu sản sinh ra tướng của Tam tế lục thô
(ba tướng nhỏ nhiệm và sáu tướng thô to).
Tam tế là: Vô minh nghiệp tướng, Năng
kiến tướng và Cảnh giới tướng; Lục thô:
Trí tướng, Tương tục tướng, Chấp thủ
tướng, Kế danh tự tướng, Khởi nghiệp tướng
và Nghiệp hệ khổ tướng. (xt. Tam Tế Lục
Thô).
CỬU TƯỞNG
.....
Chín tưởng. Cũng gọi Cửu tướng, Cửu
tưởng môn, Cửu tưởng quán. Tức là chín

cách quán tưởng về xác chết ghê sợ của
người ta để giúp người tu hành đoạn trừ
vọng niệm và tình chấp đối với nhục thể
của mọi người. Là một trong những pháp
quán bất tịnh. Đó là:
1. Thanh ứ tưởng (Phạm: vinìlakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng hoại,
Thanh tưởng. Quán tưởng xác chết bị gió
thổi nắng dãi biến thành mầu vàng, đỏ rồi
xanh bầm.
2. Nùng lạn tưởng (Phạm: vipùyakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng lạn, Giáng
trấp tưởng. Quán tưởng da thịt xác chết rữa
nát, từ trong chín cái lỗ (hai con mắt, hai lỗ
tai, hai lỗ mũi, cái mồm, đường đại tiện và
đường tiểu tiện) máu mủ rịn ra và giòi bọ
nhung nhúc.
3. Trùng đạm tưởng (Phạm:
vipađumaka-saôjĩà), cũng gọi Tưởng
tướng trùng đạm, Thực bất tiêu tưởng. Quán
tưởng xác chết bị giòi bọ rúc rỉa và chim
thú mổ cắn để ăn.
4. Bành trướng tưởng (Phạm:
vyàdhmàtaka-saôjĩà), cũng gọi Tưởng
tướng thanh bột. Quán tưởng xác chết
chương phình lên.
5. Huyết đồ tưởng (Phạm: vilohitakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng hồng hủ,
Nùng huyết tưởng. Quán tưởng máu mủ từ
xác chết tuôn ra lênh láng.
6. Hoại lạn tưởng: (Phạm:vikhàditakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng trùng thực.
Quán tưởng xác chết da thịt nứt nẻ rữa
nát.
7. Bại hoại tưởng (Phạm: viwiptaka-
Quán Tưởng Xương Vương Vãi
CỬU TƯỞNG

C
1194
saôjĩà), cũng gọi Tưởng tướng giải tán.
Quán tưởng da thịt rã tan, chỉ còn gân xương
rời rạc, vương vãi.
8. Thiêu tưởng (Phạm: vidagdhakasaôjĩà),
cũng gọi Tưởng tướng hỏa thiêu.
Quán tưởng xác chết bị đốt thành tro.
9. Cốt tưởng (Phạm: asthi-samjnà),
cũng gọi là Tưởng tướng sinh, khô cốt tưởng.
Quán tưởng xác chết tan hoại hết, chỉ còn
lại một đống xương trắng ngổn ngang.
Về thứ tự của chín pháp quán trên đây
còn có các thuyết khác. Nếu như đem vẽ
thành tranh thì gọi là Cửu tưởng đồ.
Trong luận Thanh tịnh đạo của Phật
giáo Nam truyền ở mục nói về 40 Nghiệp
xứ, cũng có kể ra 10 pháp quán Bất tịnh
đối với nhục thể: tưởng chương phình lên,
tưởng xanh bầm, tưởng rữa thối và mủ rịn
ra, tưởng đứt nát, tưởng chim thú mổ cắn
ăn, tưởng tan nát, tưởng chia lìa, tưởng máu
me, tưởng giòi bọ rúc rỉa và tưởng hài cốt.
[X. Tạp a hàm Q.27; kinh Quán Phật tam
muội hải Q.2; luận Đại trí độ Q.21; Q.44;
Đại thừa nghĩa chương Q.13].
CỬU VỊ TRAI
Chín vị chay. Còn gọi là Cưu mĩ thái,
Cung bị thái. Vật cúng dường có đủ chín vị
ngon, thường được dâng cúng vào đêm trước
ngày giỗ chính trong Thiền tông. [X. Thiền
lâm tượng khí tiên Q.14 Tế cúng môn].
CỬU VIỄN
.....
Lâu xa. Tức là thời gian lâu dài. Thời
gian vô hạn đã lâu xa, gọi là Cửu viễn kiếp.
Thời gian thành Phật trong lịch sử có khảo

cứu được gọi là Cận thành Phật (thành Phật
gần). Nếu đã thành Phật từ vô thủy đến
nay thì gọi là Cửu viễn thực thành Phật,
hoặc là Cửu viễn cổ thành Phật. (xt. Thập
Kiếp Di Đà, Bản Tích Nhị Môn).
CỬU VIỄN THỰC THÀNH
..
Thực đã thành Phật từ lâu xa rồi. Cũng
gọi Cửu thành, Cửu viễn cổ thành, Cửu
viễn bản Phật, Vô thủy cổ Phật. Nghĩa là
đức Phật Thích ca đã thành Phật và hóa
độ chúng sinh từ vô thủy đến nay. Còn
đức Thích ca khai ngộ mới thành Phật
(cận thành) dưới gốc cây bồ đề tại Bồ đề
dà gia nước Ma yết đàtrung Ấn độ chỉ là
một thứ giả tướng phương tiện thị hiện
mà thôi. Trên thực tế, đức Thích ca đã
thành Phật từ lâu xa và, trong vô hạn
thời gian, Ngài đã giáo hóa cứu độ chúng
sinh rồi. Phẩm Như lai thọ lượng trong
kinh Pháp hoa quyển 5 đã lấy đó làm cơ
sở để khai triển tư tưởng cửu viễn thực
thành.
Pháp mà đức Thích ca ngộ được là vĩnh
viễn thường trụ, tư tưởng Cửu viễn thực
thành đã lấy đó làm căn bản để khai diễn.
Lòng quí mến thương nhớ của các vị đệ tử
đối với đức Thế tôn quá thiết tha nên đã
nảy sinh tư tưởng này. Phật giáo vốn là tín
ngưỡng chân lí (pháp), đức Thế tôn đã từng
căn dặn sau khi Ngài viên tịch, các đệ tử
phải lấy Pháp làm nơi nương tựa. Nhưng,
các đệ tử vốn vì ngưỡng mộ nhân cách của
đức Thế tôn mà tin theo Phật pháp, nên
sau khi đức Thế tôn diệt độ, các đệ tử cảm
thấy giáo pháp của Ngài để lại chưa đủ. Vì
nhớ mến nhân cách của Ngài nên các đệ
tử muốn mưu cầu đức Phật khác có thể

thay thế đức Thế tôn, do đó mới triển khai
các thuyết về đức Phật. Đến thời kinh Pháp
hoa thì chư Phật được qui về một đức Thích
tôn và chủ trương Ngài là bậc vĩnh viễn
bất diệt.
Ngoài ra, tư tưởng cửu viễn thực thành
cũng đã ảnh hưởng và phát sinh quan niệm
Thập kiếp Di đà để ứng đối với Cửu viễn
Di đà. [X. Pháp hoa kinh luận Q.hạ; Pháp
CỬU VỊ TRAI

C
1195
hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần trên; Pháp
hoa kinh văn cú Q.9 phần dưới].
CỬU VÔ GIÁN ĐẠO
...........
Chín đạo Vô gián. Tức là chín đạo vô
lậu của giai vị chính đoạn phiền não. Cũng
gọi Cửu vô ngại đạo.
Gián: Trở ngại, ngăn cách. Nghĩa là khi
quán lí chân trí không bị các hoặc làm trở
ngại. Tuy phiền não vẫn còn, nhưng niệm
sau chứng được lí trạch diệt, nên giữa phiền
não và trạch diệt không có khoảng cách,
gọi là vô gián. Từ giai vị này tu đến Niết
bàn nên gọi là đạo.
Ba cõi chia làm chín địa, mỗi địa đều có
tu (tư) hoặc và kiến hoặc. Tu hoặc của mỗi
một địa lại chia làm chín phẩm để dứt trừ.
Mỗi lần dứt trừ được một phẩm hoặc đều
có Vô gián đạo và Giải thoát đạo. Giai vị
dứt trừ phiền não này gọi là Vô gián đạo,
còn trí tuệ đạt được sau khi dứt trừ phiền
não thì gọi là Giải thoát đạo.
Tu hoặc ở mỗi địa có chín phẩm, cho
nên được đối trị cũng có chín phẩm, gọi là
Cửu vô gián đạo, Cửu giải thoát đạo. Lại
nữa, bậc Thánh vô học khi luyện căn,
chuyển chủng tính cũng có chín vô gián,
chín giải thoát. [X. luận Câu xá Q.25; Q.33].
CỬU VÔ HỌC
........
Chín Vô học. Phạm:navàzaikwà#. Tức
là những người thuộc giai vị Vô học có chín
loại hơn kém khác nhau. Cũng gọi Cửu
chủng A la hán. Là giai vị đã thành tựu tất
cả những việc phải làm, không còn gì phải

tu học nữa, gọi là Vô học vị, tức là quả A la
hán.
I. Cửu vô học. Quả A la hán của Thanh
văn được chia làm chín loại. Các kinh luận
nêu tên gọi và thứ tự của chín Vô học không
giống nhau. Cứ theo kinh phúc điền trong
Trung a hàm và luận Cam lộ vị quyển
thượng ghi chép, thì chín Vô học là:
1. Thoái pháp: nếu bậc A la hán gặp
các chướng duyên như bệnh tật liền lui mất
quả đã đạt được thì đó là hàng A la hán
căn cơ kém cỏi nhất.
2. Tư pháp: A la hán vì sợ lui mất pháp
đã được nên nảy ý định tự sát để giữ lấy sở
đắc.
3. Hộ pháp: A la hán giữ gìn pháp đã
được không để lui mất, vì nếu biếng nhác
phòng hộ thì e sẽ bị thoái thất.
4. An trụ pháp: Nếu không có duyên
chướng nặng nề thì A la hán không trở lui,
cũng thế, nếu không có gia hạnh đặc biệt
thù thắng thì không thể chuyển lên chủng
tính tốt hơn.
5. Kham đạt pháp: nếu A la hán gắng
sức tu hành rèn luyện các căn thì có thể
đạt được chủng tính bất động một cách mau
chóng.
6. Bất dộng pháp.
7. Bất thoái pháp.
Hai bậc A la hán trên đây (6, 7) có căn
cơ sắc bén nhất, có khả năng dứt hết tất cả
phiền não, được tận trí và vô sinh trí. Trong
đây, nếu do nhân tu luyện mà được thì gọi
là Bất động, còn nếu nhờ vào chủng tính
sẵn có mà được thì gọi là Bất thoái. Tức là
Bất động A la hán không làm hư hoại các
thứ nhân duyên tam muội đã đạt được, còn
Bất thoái A la hán thì không để lui mất

công đức sở đắc.
8. Tuệ giải thoát: A la hán này đã dứt
hết phiền não gây chướng ngại trí tuệ mà
được tự tại nơi tuệ.
9. Câu giải thoát: bậc A La hán này đã
đoạn trừ cả định chướng và tuệ chướng,
dứt vô tri không nhiễm ô, được định Diệt
tận, ở nơi định và tuệ đều được tự tại.
Trong chín loại A la hán trên đây, bảy
bậc trước được chia loại theo căn cơ bén
nhạy hay chậm lụt, còn hai bậc sau là phân
CỬU VÔ HỌC

C
1196
chia theo sự diệt chướng đoạn hoặc. Lại
nữa, chín loại này theo thứ tự tương đương
với Thoái tướng, Tử tướng, Thủ tướng, Trụ
tướng, Khả tiến tướng, Bất hoại tướng, Bất
thoái tướng, Tuệ giải thoát tướng và Câu
giải thoát tướng nói trong phẩm Phân biệt
hiền thánh của luận Thành thực quyển
1.
Chín Vô học cộng thêm 18 vị Hữu học
nữa thành là 27 vị Hiền Thánh. Đây là
cách chia loại các bậc Thánh thuộc Tiểu
thừa. [X. Đại thừa nghĩa chương Q.7 phần
đầu].
II. Cửu vô học. Chín bậc Thánh vô
học. Luận Câu xá quyển 25 đem bảy bậc A
la hán từ Tư pháp đến Bất thoái pháp cộng
vào với Độc giác, Phật mà thành chín bậc
Vô học. Cách phân loại này là dựa theo
căn tính thượng, trung, hạ mà chia làm chín
bậc từ thấp nhất (hạ hạ) đến cao nhất
(thượng thượng). [X. luận Đại tì bà sa Q.62;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.5].
CỬU VÔ VI
........
I. Cửu vô vi. Chín pháp vô vi. Vô vi
là pháp thực tại, xưa nay thường còn,
không do nhân duyên tạo tác, không bị
bốn tướng sinh, trụ, dị, diệt đổi dời. Đó
là: Trạch diệt vô vi, Phi trạch diệt vô vi,
Hư không vô vi, Không vô biên xứ vô vi,
Thức vô biên xứ vô vi, Vô sở hữu xứ vô
vi, Phi tưởng phi phi tưởng xứ vô vi,
Duyên khởi chi tính vô vi và Thánh đạo
chi tính vô vi. Đây là chín vô vi do Đại
chúng bộ, Nhất thuyết bộ, Thuyết xuất

thế bộ và Kê dận bộ thuộc Tiểu thừa
thành lập.
- Trạch diệt vô vi: năng lực lựa chọn,
tức là nhờ sức trí tuệ mà đạt được sự tịch
diệt (vắng lặng).
- Phi trạch diệt vô vi: sự tịch diệt được
hiển bày khi pháp không sinh khởi vì thiếu
điều kiện (nhân duyên).
- Hư không vô vi: lấy vô ngại làm tính,
không ngăn ngại các pháp khác cũng không
bị các pháp khác ngăn ngại, chu biến khắp
trong các vật thể có hình tướng, thường
hằng không thay đổi.
- Không vô biên xứ vô vi cho đến Phi
tưởng phi phi tưởng xứ vô vi: định thể sở y
ở bốn cõi Vô sắc. Chúng sinh ở các cõi này
không có hình sắc nên chỉ nương nơi thể
của thiền định. Tuy năm uẩn năng y của
họ trước kia vốn là pháp hữu vi, nhưng
nay căn cứ vào chỗ sở y (tức bốn cõi Vô
sắc) của họ mà lập làm vô vi.
- Duyên khởi chi tính vô vi và Thánh
đạo chi tính vô vi: lí của 12 duyên khởi và
tám Thánh đạo. Chi duyên khởi và chi
Thánh đạo tuy là pháp hữu vi, nhưng lí
pháp của chúng thì vắng lặng bất động và
không thay đổi, cho nên được lập làm vô
vi. [X. luận Dị bộ tông luân; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2 phần cuối].
II. Cửu vô vi. Chín pháp vô vi: Trạch
diệt vô vi, Phi trạch diệt vô vi, Hư không
vô vi, Bất động vô vi, Thiện pháp chân
như vô vi, Bất thiện pháp chân như vô vi,
Vô kí pháp chân như vô vi, Đạo chi chân
như vô vi, Duyên khởi chân như vô vi.
Chín pháp vô vi này do Hóa địa bộ của
Tiểu thừa thành lập.
Trong chín vô vi trên đây, Trạch diệt

vô vi, Phi trạch diệt vô vi, Hư không vô vi,
Đạo chi chân như vô vi và Duyên khởi
chân như vô vi thì cũng giống với thuyết
Vô vi của Đại chúng bộ.
Còn Bất động vô vi là trạng thái tịch
diệt (vắng lặng) được hiển bày do đã lìa
những cảm nhận khổ và vui vốn chướng
ngại thiền định.
Thiện pháp chân như vô vi là cảm quả
ưa thích pháp thiện, nên lí sở cảm là chân
thực thường hằng.
Bất thiện pháp chân như vô vi cảm quả
CỬU VÔ VI

C
1197
không ưa thích pháp bất thiện, nên lí sở
cảm là chân thực thường hằng.
Vô kí pháp chân như vô vi là lí không
cảm quả vô kí (vì pháp chẳng phải thiện
chẳng phải bất thiện nên không sinh quả)
nên là thường hằng bất biến. Thể của các
chân như vô vi Thiện pháp, Bất thiện pháp
và Vô kí pháp nói ở trên tuy có khác nhau,
nhưng tính của chúng thì đều thiện. [X.
luận Dị bộ tông luân; Thành duy thức luận
thuật kí Q.2 phần cuối].
CỬU VỰC
I. Cửu vực: Chín cõi, cũng gọi Cửu địa.
Tức là chín cõi gồm: một cõi Dục, bốn cõi
trời Sắc và bốn cõi trời Vô sắc. (xt. Cửu
Địa).
II. Cửu vực: Cũng gọi cửu giới. Chín
cõi: tức là địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, A tu
la, người, trời, Thanh văn, Duyên giác và
Bồ tát. (xt. Thập Giới).
CỬU VỰC

D

1201

D

DA CẦU NA HOA NHĨ KHẮC NHÃ

Phạm:Yàĩavalkya. Cũng gọi Tế bì y

tiên. Nhà triết học Ấn độ đời xưa. Cứ theo

suy đoán thì ông là người sống ở khoảng

thế kỷ VIII trước Tây lịch. Trong các sách

Phú lan na (Phạm:Puràịa) đều có ghi chép

về ông. Học thuyết của ông được coi là đại

biểu cho các luận thuyết triết học Ấn độ

trước thời đại đức Phật. Tư tưởng trung tâm

của ông nhấn mạnh bản chất của cái “Ta”

(Phạm:àtman) là ý thức thuần túy duy nhất

tuyệt đối (Phạm: Vijĩànaghana,

prajĩànaghana), vượt ra ngoài sự đối lập

của chủ quan, khách quan, do đó, dứt bặt

nói năng và chỉ có thể dùng tiếng Phạm neti,

neti (chẳng phải, chẳng phải) để biểu hiện.

Ông còn nêu ra những thuyết như:

Thực tại của Phạm - Ngã, trong giấc ngủ

Phạm - Ngã là một, thế giới kinh nghiệm là

ảo tượng (Phạm:màya) hư giả v.v... Học

thuyết của phái Phệ đàn đa (Phạm:

Vedànta) do Thương yết la (Phạm:

Zaíkara) thành lập ở đời sau đều đã bắt

nguồn từ luận thuyết của ông.

DA DU ĐÀ LA

Phạm:Yazodharà, Pàli: Yasodharà.

Cũng gọi Da du đà la, Da duy đàn. Hán

dịch: Trì dự, Trì xưng, Hoa sắc. Cũng gọi

La hầu la mẫu (Phạm:Ràhula - màtf: mẹ

của La hầu la).

I. Da du đà la. Con gái của ông Chấp

trượng (Phạm:Daịđapàịi), dòng họ Thích,

ở thành Ca tì la, trung Ấn độ, là chính phi

của Thái tử Tất đạt đa, mẹ ruột của La hầu

la. Lại có thuyết nói Da du đà la là con gái

của Đại thần Ma ha na ma (Phạm:

Mahànàma) dòng họ Thích thuộc chủng

tộc Bà tư tra (Phạm:Vaziwỉhà). Cũng có

thuyết bảo Da du đà la là con gái của vua

Thiện giác

(Phạm: Suprabuddha)

và là

em gái của Đề bà

đạt đa ở thành

Thiên tí (Phạm:

Devadaha). Bà

có thân hình

đoan trang xinh

đẹp vào bậc nhất,

đầy đủ mọi đức.

Đức Thích tôn

thành đạo được

năm năm thì Da

du đà la và di mẫu của đức Thích tôn là bà

Ma ha ba xà ba đề (Phạm:Mahà-prajapati)

cùng với 500 người phụ nữ dòng Thích ca

Bồ Tát Da Du Đà La

(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

D

1202

cũng xin xuất gia thụ giới cụ túc làm tỉ khưu

ni.

II. Da du đà la. Là vị Bồ tát trong Mật

giáo được thờ trong viện Quan âm của Hiện

đồ Thai tạng giới mạn đồ la. Mật hiệu là

Thị hiện Kim cương. Tượng vẽ của vị tôn

này là thiên nữ, đầu đội mũ kim tuyến, tay

phải co lại, lòng bàn tay ngửa lên, các đầu

ngón tay duỗi xuống, riêng ngón cái hơi co,

bàn tay trái dựng thẳng, ngón trỏ, ngón giữa

kẹp một cành cây. Ấn khế là ấn Mã đầu

minh vương. Chân ngôn là: Na ma tam

mạn đa bột đà nẫm diêm. [X. Đại nhật kinh

sớ Q.5; Thai tạng giới niệm tụng thứ đệ yếu

tập Q.7].

DA LUẬT SỞ TÀI (1190-1240)

Cũng gọi là Di lạt sở tài, Lưu sở tài. Tự

Tấn khanh, pháp danh Tòng nguyên, hiệu

Trạm nhiên cư sĩ, con cháu Đan vương đột

dục ở Liêu đông.

Ông vốn có chí khác thường, lấy việc

lo cho thiên hạ làm trách nhiệm của mình.

Ông học rộng, tài cao, thông suốt kinh sử

Bách gia, cho đến giỏi cả nghề thuốc, bói

toán, công nghệ, nông nghiệp v.v...

Lúc đầu, ông làm quan với nhà Kim,

nhưng vì chức quan

nhỏ nên không bao

lâu ông từ quan và

lui về ở am Thung

dung trong chùa

Báo ân tại Yên kinh

tham cứu Thiền học

với ngài Vạn tùng

Hành tú, 3 năm sau

ông đắc pháp, ngài

Hành tú soạn bộ

Thung dung lục là

do lời khuyến thỉnh của ông.

Vua Thái tổ nhà Nguyên nghe tiếng ông

đem lễ vật đến mời ông ra giúp việc nước.

Mỗi khi theo vua đi chinh phạt, ông thường

can vua đừng giết hại. Vua Thái tông phong

cho ông làm Trung thư lệnh, rồi từ đó, tất

cả việc chính trị, quân sự của đất nước đều

giao cho ông quyết định. Mỗi khi ông giải

quyết việc gì, vua thường khen ngợi và ban

thưởng rất hậu. Tuy ở cảnh giầu sang như

vậy nhưng ông vẫn mặc áo vải, ăn cơm

rau, sống cuộc đời đạm bạc như người

thường. Lúc sắp mất, ông đưa hết tài sản

đến chùa để sung vào việc cúng dường, bố

thí.

Tháng 5 năm Thuần hựu thứ 4 đời

Nam Tống ông qua đời, thọ 55 tuổi. Nay

mộ của ông vẫn còn trong vườn Di hòa

tại Bắc kinh. Tác phẩm của ông gồm

có:Trạm nhiên cư sĩ văn tập, Tây du lục.[X.

Ngũ đăng toàn thư Q.61; Nguyên sử

Q.146]

DA XÁ

I. Da xá. Phạm: Yaza hoặc Yazoda.

Cũng gọi Da du đà, Da du già. Hán dịch:

Danh văn, Thiện xưng. Là con của trưởng

giả Thiện giác ở nước Ba la nại (Pàli:

Varàịasì), trung Ấn độ. Vì nhàm chán

cuộc đời trần tục, nên ngài đến vườn Lộc

dã (Phạm:Mfgadàva) xin xuất gia làm đệ

tử đức Phật và trở thành một trong sáu vị tỉ

khưu được Phật độ cho đầu tiên. Về sau,

bố mẹ và vợ con của ngài cũng qui y Tam

bảo và là những ưu bà tắc, ưu bà di sớm

nhất. [X. kinh Tí ni mẫu Q.1; kinh Xuất

diệu Q.29]

II. Da xá.Pàli: Yasa-kàkaịđakaputta.

Cũng gọi Da xá đà ca lan đề tử, Da xá ca na

tử. Vị A la hán sống vào khoảng 100 năm

sau khi đức Phật nhập diệt (khoảng 283

trước Tây lịch).

Bấy giờ, các tỉ khưu Bạt kì tử (Pàli:

Vajjiputta) ở thành Tì xá li (Phạm:Vaizàli)

đề xướng Thập sự tịnh pháp để chống lại

DA LUẬT SỞ TÀI

Da Luật Sở Tài

D

1203

các vị tỉ khưu bảo thủ và đưa ra cách giải

thích mới về 10 điều giới luật. Thập sự tịnh

pháp sau bị các vị trưởng lão Da xá và Li bà

đa (Phạm,Pàli: Revata) cùng với 700 vị tỉ

khưu nhóm họp ở thành Tì xá li quyết định

đó là 10 điều phi pháp. [X. luật Tứ phần

Q.54; luật Thập tụng Q.60]. (xt. Thập Sự

Phi Pháp).

III. Da xá. Vị Thượng tọa ở tịnh xá Kê

tước tại thành Ba liên phất (Hoa thị) ở thời

vua A dục. Ngài đã giúp vua A dục kiến tạo

48.000 chùa tháp và tiến cử ngài Ưu ba cúc

đa với nhà vua. [X. kinh Tạp a hàm Q.23;

kinh A dục vương Q.1]

IV. Da xá. Gọi đủ là Na liên đề lê da xá.

Người nước Ô trường bắc Ấn độ. (xt. Na

Liên Đề Lê Da Xá).

DA XÁ QUẬT ĐA

Vị tăng dịch kinh đời Bắc Chu, cũng

gọi là Xưng tạng, người nước Ưu bà, đệ tử

của ngài Xà na da xá. Sư cùng với bạn đồng

học là Xà na quật đa đến Trường an, Trung

quốc vào thời Vũ đế. Quan Đại trủng tể

(tương đương với chức Thượng thư bộ lại)

tên là Vũ văn hộ mời sư về ở chùa Tứ thiên

vương để dịch kinh.

Các kinh luận do sư dịch gồm ba bộ

tám quyển như: phẩm Cánh quảng thọ

lượng đại biện đà la ni 5 quyển trong kinh

Kim quang minh, kinh Thập nhất diện

Quan thế âm thần chú 1 quyển v.v... Còn

những sự tích khác về sư không được rõ.

[X. Khai nguyên thích giáo lục Q7; Lịch đại

tam bảo kỉ Q.11].

DA XÁ THÁP

Tòa tháp xá lợi trên đỉnh núi Lô sơn.

Cứ theo truyền thuyết, vào thời Đông Tấn,

có tôn giả Da xá mang xá lợi từ Tây vực

đến Trung quốc, khi đi qua Lô sơn, ngài

dừng lại và xây tháp trên đỉnh núi để thờ

xá lợi. Sách Danh sơn kí nói: “Từ lưng chừng

núi trở lên thì thế núi cao vút như cây bút.

Trên chóp núi có tháp xá lợi gọi là tháp Da

xá”.

DẠ BÁN CHÍNH MINH THIÊN HIỂU BẤT LỘ

Nửa đêm trời sáng ban ngày lại tối. Tiếng

dùng trong Thiền lâm. Từ ngữ này được

chuyển dụng từ câu “Đương minh trung

hữu ám... đương ám trung hữu minh” (trong

sáng có tối, trong tối có sáng) trong Tham

đồng khế (Đại 51, 459 trung) do ngài Thạch

đầu Hi thiên soạn.

Dạ bán chính minh chỉ cho ám trung

hữu minh; Thiên hiểu bất lộ chỉ cho minh

trung hữu ám. Nếu đối với Động sơn ngũ

vị do Thiền sư Động sơn Lương giới lập,

thì Bán dạ, Bất lộ tương đương với ý nghĩa

Chính vị, có tính bình đẳng. Chính minh,

Thiên hiểu tương đương với ý nghĩa Thiên

vị, có tướng sai biệt. Cho nên từ ngữ “Dạ

bán chính minh thiên hiểu bất lộ” là biểu

thị trạng thái chân như pháp tính và muôn

tượng sum la tương nhập nhất như.

DẠ ĐƯỜNG THỦY

Nước ao trong đêm. Tiếng dùng trong

Thiền lâm. Chỉ cái ao trong đêm tối vốn

chỉ có nước chứ không có sinh vật. Trong

Thiền lâm, từ ngữ này được chuyển dụng

để chỉ nội dung của câu nói hư dối trống

rỗng. Bởi vì câu nói không mang ý nghĩa

quan trọng nào để đi vào lí, mà người ngu

si thì không biết rõ chân giả thực hư, cứ

loay hoay tìm kiếm trong đó, hy vọng nắm

bắt được cái cơ ngộ đạo, đã khó nhọc mà

vô ích. Cũng như nước từ cửa Long môn

chảy xuống, cá đã vượt lên trên ba lớp sóng

mà hóa thân thành rồng rồi, thế nhưng

những người ngu không hiểu rõ sự thực,

DẠ ĐƯỜNG THỦY

D

1204

vẫn cứ chạy lên phía trước để tìm mò bắt

cá trong đêm tối; thật uổng công phí sức!

Bích nham lục tắc 7 (Đại 48, 147 hạ),

nói:

“Sóng cao ba lớp cá hóa rồng

Người ngu vẫn tát ao nước tối”.

DẠ MA THIÊN

Trời Dạ ma. Phạm, Pàli: Yàma. Hán

dịch: Thiện thời phần, Thiện thời, Thiện

phần, Diệu thiện, Diệu thời phần, Diệu

xướng, Xướng nhạc v.v... Là tầng trời thứ

ba trong sáu tầng trời cõi Dục. Cũng gọi

Diệm ma thiên, Viêm ma thiên, Tu viêm

thiên, Li tránh thiên, Tô dạ ma thiên (Phạm,

Pàli: Suyàma), Tu dạ ma thiên.

Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển

36, luận Lập thế a tì đàm quyển 6, Phật địa

kinh luận quyển 5 và Tuệ uyển âm nghĩa

quyển thượng chép, thì cõi trời này ánh

sáng rực rỡ, không chia ngày đêm, người ở

cõi trời này lúc nào cũng yên vui sung sướng

không thể nghĩ bàn.

Hơn nữa, theo luận Chương sở tri quyển

thượng nói, thì tầng trời 33 (trời Đao lợi)

thường đánh nhau với A tu la, nhưng cõi

trời Dạ ma thì xa lìa sự tranh đấu, vì thế gọi

là Li tránh thiên. Chúng sinh được sinh

vào cõi trời này là nhờ đời trước thích tu

các hạnh không giết hại, không trộm cướp,

không gian dâm v.v..., tự mình giữ giới, lại

khuyên người giữ giới, làm các việc lợi ích

cho mình và người.

Dạ ma là tầng trời đầu tiên (thấp nhất)

trong các cõi trời ở trong hư không, cách

cõi trời Đao lợi ở tầng trên tám vạn do tuần,

gồm 32 địa: Thế lực địa, Thượng hành địa,

Lâm quang minh địa, Thừa xử địa, Du hành

địa v.v... Vua cõi trời Dạ ma tên là Mâu tu

lâu đà, mình cao năm do tuần, cung điện

của vua được đặt ở Thế lực địa. Lại có bốn

núi lớn là núi Thanh tịnh, núi Vô cấu, núi

Đại thanh tịnh và núi Nội tượng đều cao

một vạn do tuần, cùng với các núi khác có

rất nhiều hoa trời tươi đẹp, các sông hồ

cũng như trăm nghìn vườn rừng bao bọc

chung quanh. Sự vui sướng ở cõi trời này

thù thắng hơn ở cõi trời Đao lợi. Người cõi

trời Dạ ma sống lâu hai nghìn tuổi, một

ngày một đêm ở đây bằng hai trăm năm ở

cõi người. Cũng có việc hôn nhân trai gái

lấy nhau, nhưng chỉ gần gũi hoặc ôm nhau

là âm dương hòa hợp, có con theo ý muốn

và từ đầu gối hóa sinh ra. Trẻ sơ sinh ở cõi

trời này đã to bằng đứa bé ba, bốn tuổi ở

cõi Diêm phù đề (tức cõi người).

Tín ngưỡng về Dạ ma thiên vương đã

bắt nguồn từ thời đại Phệ đà trở về sau. Vì

cõi trời này là thế giới đầy ánh sáng và có

đủ mọi sự vui sướng, cho nên từ xưa đã là

nơi mà dân tộc Ấn độ mơ ước được sinh

đến sau khi chết. Về sau, Dạ ma thiên vương

dần dần diễn biến làm quan thẩm phán xử

tội người chết mà thành là chúa loài quỉ và

địa ngục với cái tên là vua Diêm ma ở tầng

trời cao nhất trong hư không. Nhưng sau

khi tín ngưỡng này được đưa vào Phật giáo

thì vị trí của cõi trời Dạ ma được đặt vào

hàng thứ ba trong sáu tầng trời cõi Dục. [X.

kinh Trường a hàm Q.18, Q.20, Q21; kinh

Chính pháp niệm xứ Q.37 đến Q.63; luận

Du già sư địa Q.4, Q.5; luận Câu xá Q.11;

Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.6; W.

Kirfel: Die Kosmographie der Inder]. (xt.

Diêm Ma Vương).

DẠ NHU PHÊ ĐÀ

Phạm,Pàli: Yajur-veda. Một trong bốn

bộ kinh Phệ đà của Ấn độ đời xưa. Cũng

gọi Dạ nhu phệ đà, Dã thụ phệ đà, Da thụ

bệ đà, Dạ thụ tì đà, Da thù bệ đà. Hán dịch:

Từ (cúng tế), Tế từ, Tác minh cúng thí, Tế

tự trí luận.

Dạ nhu phệ đà là tập đại thành các bài

DẠ MA THIÊN

D

1205

chú được đọc trong tế từ (Yajus), Tế tư

(Phạm:adhvaryu) và giải thích văn chú

của tế từ, tế tư v.v...

Dạ nhu phệ đà có hai loại:

I. Hắc dạ nhu phệ đà (Phạm:Kfwịayajur-

veda). Giữa Phệ đà này và Phạm thư

không phân biệt rõ ràng, là vì văn chính

của Phệ đà (Tán ca, Tế từ, Chú từ v.v...) và

Phạm thư (sách chú thích Phệ đà) được hợp

lại với nhau mà thành, gồm 4 quyển (hoặc

5, 7, 8 quyển).

II. Bạch dạ nhu phệ đà(Phạm:Zuklayajur-

veda). Loại Phệ đà này và Phạm thư

có thể phân biệt rõ ràng, là vì văn chính

của Hắc dạ nhu lẫn lộn với Phạm thư đã

được tách rời ra và chỉnh lí lại mà thành.

Ngoài ra, theo các trứ tác nói về học

phái Phệ đà, như Gia lạp nạp tì cáp (Phạm:

Caraịa-vyùha). v.v... thì bốn Phệ đà đều

có phó Phệ đà, phó Phệ đà của Dạ nhu phệ

đà là luận Đồ thố (Phạm:Dhanu-veda, Phệ

đà của cung nỏ), tức là luận về phép bắn

cung.

DẠ THUYỀN NHÀN THOẠI

Có 1 quyển, do Thiền sư Bạch ẩn Tuệ

hạc của Nhật bản soạn. Trong khi tu hành,

tác giả từng mắc chứng thần kinh suy nhược

và lao phổi, nhưng nhờ thực hành phép

nội quán bí mật mà chữa lành bệnh. Nội

dung tác phẩm tác giả ghi lại những kinh

nghiệm ấy và cho rằng tu tập phép bí mật

này có thể làm cho thân tâm khoẻ mạnh,

đạt mục đích tu hành. [X. Bạch ẩn quảng

lục Q.thượng].

DẠ TỌA

.....

I. Dạ tọa. Ngồi thiền vào lúc mặt trời

lặn. Cũng gọi Hoàng hôn tọa thiền, Sơ dạ

tọa thiền.

II. Dạ tọa. Ngồi thiền vào lúc nửa đêm.

Trong các chùa viện Thiền tông, chư tăng

thường đi ngủ vào chín giờ tối, đến 12 giờ

khuya dậy ngồi thiền, gọi là Dạ tọa.

DẠ XOA

.....

Phạm:yakwa, Pàli: yakkha. Một trong

tám bộ chúng, thường được gọi chung với

La sát (Phạm:ràkwasa). Cũng gọi Dược xoa,

Duyệt xoa, Dã xoa. Hán dịch: Khinh tiệp,

Dũng kiện, Năng đạm, Quí nhân, Uy đức,

Từ tế quỉ, Tiệp tật quỉ. Nữ tính Dạ xoa gọi

là Dạ xoa nữ (Phạm: yakwiịì, Pàli:

yakkhinì). Chỉ cho loài quỉ ở trên mặt đất

hoặc ở trong hư không, dùng uy thế não

hại người, hoặc dùng uy thế giữ gìn chính

pháp.

Cứ theo kinh Đại hội trong Trường a

hàm quyển 12, luận Đại tì bà sa quyển 33

và luận Thuận chính lí quyển 31 nói, thì

Dạ xoa được đặt dưới quyền điều khiển của

vua trời Tì sa môn, có bổn phận giữ gìn các

cõi trời Đao lợi v.v... Loài quỉ này được thụ

hưởng những sự vui sướng và có đầy đủ uy

thế.

Cứ theo luận Đại trí độ quyển 12 nói

thì có 3 loại dạ xoa:

1. Địa hành dạ xoa: thường được sung

sướng, thưởng thức âm nhạc, ăn uống...

2. Hư không dạ xoa: có đầy đủ đại lực,

đi nhanh như gió.

3. Cung điện phi hành dạ xoa: có đầy

đủ tiện nghi và mọi sự vui sướng.

Chú Duy ma cật kinh cũng nêu ba loại

dạ xoa:

1. Địa dạ xoa: đời quá khứ chỉ bố thí

tiền của nên không bay được.

2. Hư không dạ xoa.

3. Thiên dạ xoa: nhờ đời trước bố thí

xe, ngựa, nên có thể bay đi.

Ngoài ra, phẩm Tì sa môn thiên vương

trong kinh Đại phương đẳng đại tập quyển

52 nói: Vua trời Tì sa môn có 16 đại lực

DẠ XOA

D

1206

tướng quân Dạ xoa như: Vô bệnh, Cát

tường v.v... và năm mươi tướng quân Dạ

xoa như: Nhân đà la, Tô ma, Bà lâu na, Y

xa na, A tra bạc câu v.v...

Cứ theo phẩm tựa trong kinh Kim quang

minh tối thắng vương quyển 1 chép, thì

Vua trời Tì sa môn có 36000 chúng Dược

xoa dưới quyền, như: Am bà, Trì am, Liên

hoa quang tạng, Liên hoa mục, Tần mi, Hiện

đại bố, Động địa, Thôn thực v.v...

Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 chép,

thì trong Kim cương bộ ngoài của Thai tạng

giới mạn đồ la, ở phía bắc đặt trời Tì sa

môn, ở hai bên vị trời này vẽ tám đại tướng

Dạ xoa: Ma ni bạt đà la, Bố rô na bạt đà la,

Bán chỉ ca, Sa đa kì lí, Hê ma phạ đa, Tì sái

ca, A tra phạ ca và Bán già la.

Trong các kinh thường đề cập đến các

thần Dạ xoa hộ trì chính pháp. Như kinh

Dược sư như lai bản nguyện nói: 12 vị đại

tướng Dạ xoa, như Cung tì la, Bạt chiết la

v.v... thề nguyền che chở giữ gìn những

người trì tụng kinh Dược sư như lai bản

nguyện. Còn kinh Đà la ni tập quyển 3 thì

nói: 16 vị đại tướng Dược xoa, như Đạt lí

để la sát tra v.v... (tức là 16 vị thiện thần

Bát nhã) thì phát nguyện hộ vệ những người

tụng niệm Bát nhã ba la mật. Luận Đại tì

bà sa quyển 180 nói: khi hai nước giao chiến

thì Dược xoa hộ quốc ra đánh trước. Kinh

Khổng tước vương chú thì nói: 197 Dạ xoa

như Câu câu tôn đà v.v... ở các nước để

hàng phục oán địch.

Tuy nhiên, trong các kinh điển cũng

còn nói đến các loài Dạ xoa làm hại chúng

sanh

Như kinh Đại cát nghĩa thần chú quyển

3 nói: các Dạ xoa, quỉ La sát v.v... thường

biến làm hình sư tử, voi, hổ (cọp), nai, ngựa,

trâu, lừa, lạc đà, dê v.v... hoặc đầu to mình

nhỏ, hoặc bụng đỏ với một đầu hai mặt

v.v... tay cầm dao, gươm, dáo, mác v.v... hình

tướng dữ tợn, làm ai cũng sợ, người trông

thấy kinh quá đến ngất xỉu, rồi Dạ xoa tiến

đến hút uống tinh khí của họ.

Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 15 và

kinh Quán Phật tam muội hải quyển 2 cũng

nói đến loài Dạ xoa có thân hình đáng sợ,

đó là loài quỉ hung ác thường uống máu ăn

thịt và hút tinh khí của người.

Tiếng Phạm của Dạ xoa là yakwa, từ

gốcyakw mà ra, có các nghĩa: tôn kính, tế

tự, táo bạo v.v... là loài nửa người nửa thần.

Cho nên trong Chú Duy ma cật kinh quyển

1, Dạ xoa được dịch là người quí. Tuệ lâm

âm nghĩa quyển 23 gọi Dạ xoa là Từ tế quỉ

và bảo người dân Ấn độ thường thờ cúng

Dạ xoa để cầu phúc.

Trong thần thoại Ấn độ, Dạ xoa là một

loại thần linh nửa thần. Có thuyết nói cha

của Dạ xoa là Bổ la sa để da, hoặc Ca diếp

ba, hoặc Bổ la ha (Phạm:pulaha); hoặc có

thuyết cho Dạ xoa là từ trong chân của Phạm

thiên sinh ra. Mẹ của Dạ xoa là người theo

hầu thần tài Câu tì la, hoặc theo hầu thần

Tì thấp nô.

Trong Mật giáo, theo Đại nhật kinh sớ

quyển 1, thì lực sĩ Mật tích là chúa Dạ xoa,

gọi là Kim cương thủ hoặc Chấp kim cương

[X. kinh Trường a hàm Q.20; kinh Đại

phương đẳng đại tập Q.50; kinh Khởi thế

Q.6 phẩm Tứ thiên vương; luận Lập thế a

tì đàm Q.1, Q.4; Đại đường tây vực ký Q.3,

Ca thấp di la quốc điều]. (xt. Đa Văn Thiên).

DÃ

..

Chữ Tất đàm (ya). Một trong 50 chữ

cái, một trong 42 chữ cái. Cũng gọi Dạ, Da,

Tà, Kế.

Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5 lấy chữ

đầu trong tiếng Phạmyathàvat (dịch ý là

thật, chính) mà giải thích ya là vào các pháp

như thực chẳng sinh. Kinh Đại nhật quyển

2 lấy tiếng Phạmyàna (dịch ý là thừa) mà

giải thích là tất cả pháp, tất cả thừa đều

DÃ

D

1207

không thể được. Kinh Hoa nghiêm (bản

dịch cũ) quyển 57 thì giải thích là tích tụ sai

biệt (Phạm:saôbhedakùỉa). [X. kinh Văn

thù sư lợi vấn Q.thượng phẩm Tự mẫu;

kinh Phật bản hạnh tập Q.11 phẩm Tập

học kĩ nghệ; luận Đại trí độ Q.48; Đại nhật

kinh sớ Q.7]

DÃ BÀN TĂNG

........

Chỉ cho vị tăng nơi thôn dã quanh năm

đi khắp bốn phương, không được nhàn rỗi.

Hoặc chỉ vị tăng hành cước ngủ nghỉ nơi

sơn dã. Dã bàn hàm ý là quanh quẩn nơi

thôn dã.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 13

Phong hiệp Diên chiểu chương (Đại 51, 302

hạ), ghi: “Hỏi: thế nào là chủ trong núi

Thanh lương? Sư nói: Một câu cũng chẳng

có thì giờ để hỏi Vô trước, nên đến nay

vẫn chỉ là ông tăng quê mùa” (dã bàn tăng).

DÃ CAN MINH

Con chồn kêu. Dã can, Phạm: Zfgàla,

dịch âm Tất già la. Đối lại với Sư tử hống

(sư tử rống). Từ ngữ này dùng để ví dụ người

tu hành chưa thấu đáo mà cứ nói bừa chân

lí. [X. Huyền ứng âm nghĩa Q.24]. (xt. Sư

Tử Hống).

DÃ HỒ THIỀN

........

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Dùng để

ví dụ Thiền tựa hồ như đúng mà thực là

sai. Tức là việc làm không khế hợp với chân

nghĩa của Thiền mà tự cho là khế hợp. Lời

nói này phát xuất từ câu chuyện của Thiền

sư Bách trượng Hoài hải đời Đường mở tỏ

cho con cáo đồng.

Vô môn quan tắc 2 (Đại 48, 293 thượng)

chép: “Hòa thượng Bách trượng mỗi lần

nói pháp, có 1 ông già thường theo chúng

tăng vào nghe. Thời thuyết pháp kết thúc,

mọi người giải tán và ông già cũng ra về.

Bỗng một hôm ông già nán lại, ngài Bách

trượng bèn hỏi:

- Người nào mà đứng trước đó?

Ông già đáp:

- Dạ! Bạch ngài, con không phải là

người, vào thời đức Phật Ca diếp ở quá khứ,

con từng ở tại núi này. Nhân có người hỏi:

“Bậc đại đức tu hành còn rơi vào nhân quả

hay không? Con trả lời là không rơi vào

nhân quả. Do đó 500 đời con đã bị đọa làm

thân cáo đồng. Nay xin hòa thượng đáp

thay một chuyển ngữ, cứu con thoát khỏi

kiếp cáo này”.

Rồi ông già liền hỏi:

- Bậc đại đức tu hành còn rơi vào nhân

quả hay không?

Ngài Bách trượng đáp:

- Không mờ nhân quả (bất muội nhân

quả).

Ngay câu nói ấy ông già đại ngộ.

[X. Thung dung lục tắc 8; Trấn châu

lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục]. (xt. Bách

Trượng Dã Hồ).

DÃ HỒ TINH

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ

con cáo hoang đã biến thành tinh quái để

lừa gạt người ta. Trong Thiền lâm, từ ngữ

này được chuyển dụng để ví dụ kẻ tự tuyên

bố đã thấy tính ngộ đạo để lừa người.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12 U

châu Đàm không hòa thượng chương (Đại

51, 294 hạ) chép: “Có 1 vị ni định lên tòa

thuyết pháp, Sư nói:

- Ni là đàn bà không được lên tòa.

Ni nói:

- Long nữ tám tuổi thành Phật thì sao?

Sư nói:

- Long nữ có 18 phép biến hóa, ngươi

hãy thử 1 phép biến hóa cho lão tăng xem!

DÃ HỒ TINH

D

1208

Ni nói:

- Biến hóa được là dã hồ tinh!”

Bích nham lục tắc 93 (Đại 48, 217

thượng) chép: “Vị tăng hỏi Đại quang:

- Trường khánh bảo nhân bữa trai chúc

mừng khen ngợi, ý là thế nào?

Đại quang đứng dậy múa, vị tăng liền lễ

bái.

Đại quang hỏi:

- Thấy cái gì mà lễ bái?

Vị tăng cũng múa. Quang nói:

- Con dã hồ tinh này!”

[X. Cổ tôn túc ngữ lục Q.7]

DÃ MÃ

......

Phạm: marìci. Hán dịch: Dương diệm

(giợn nắng), Diệm (viêm). Gọi đủ là Dã

mã tuyền. Một hiện tượng hư ảo (mirage)

thường thấy trong sa mạc hoặc giữa nơi

đồng không mông quạnh. Tức là những

bóng dáng của giợn nắng hoặc bụi trần

hiện ra ở đằng xa, trông giống như rừng

cây, suối nước, nhưng khi đến gần thì

không có. Vì thế nên biết dã mã là tướng

giả, không có thực thể. Nó được dùng để

ví dụ các pháp không có tự tính, như

huyễn.

Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 102

thượng), nói: “Tất cả các hành như huyễn,

lừa dối trẻ con, thuộc về nhân duyên, không

được tự tại, không dừng trụ lâu. Cho nên

nói Bồ tát biết các pháp như huyễn, như

giợn nắng. Giợn nắng do ánh mặt trời và

gió thổi bụi bay trong đồng hoang thấy như

dã mã, người không trí mới thấy, bảo đó là

nước”.[X. luận Thành thực Q.12 phẩm Diệt

pháp tâm; luận Đại trí độ Q.31; Đại nhật

kinh sớ Q.3.]

DÃ THÔN DIÊU XƯƠNG (1916 - )

Nhà học giả Phật giáo Nhật bản. Người

huyện Thần nại xuyên, trụ trì chùa Diệu

quốc của tông Nhật liên. Ông tốt nghiệp

Đại học Lập chính. Năm 1937-1944, ông

chủ biên tạp chí “Chi na Phật giáo sử học”.

Ông từng là giáo sư, khoa trưởng Phật khoa

và Thư viện trưởng của Đại học Lập chính.

Chủ yếu ông nghiên cứu về lịch sử Phật

giáo Tây vực, lịch sử dân tộc Đột quyết và

lịch sử Phật giáo Trung quốc.

Ông có các tác phẩm: Chu Vũ pháp

nạn chi nghiên cứu, Kinh điển - đà đích

tâm dữ lịch sử, Phật giáo bách thoại khảo,

Phật giáo ngụ ngôn tập...

DÃ THƯỢNG TUẤN TĨNH (1907- ? )

...........

Học giả Phật giáo Nhật Bản. Năm 1932,

Ông tốt nghiệp Đại học Đại cốc. Năm 1937-

1944, ông biên tập tạp chí “Chi na Phật

giáo sử học”. Năm 1950, ông giữ chức giáo

sư ở Đại học Đại cốc. Sau đó, ông chủ yếu

nghiên cứu lịch sử tông giáo Trung quốc

và những tư liệu văn hiến tìm thấy ở Đôn

hoàng và được cất giữ tại Đại học Đại cốc.

Các tác phẩm quan trọng của ông gồm có:

Liêu kim đích phật giáo, Phật giáo sử khái

luận-Trung quốc thiên, Tục cao tăng truyện-

Tịnh độ tam tổ truyện, Đôn hoàng bản Vô

lượng thọ tân kinh giải thuyết (Thốc am

văn khố tàng bản), Đại cốc Đại học sở tàng

Trung quốc Đôn hoàng cổ tả kinh.

DÃ VU

.....

Thầy cúng ở làng quê chỉ biết được một

pháp thuật. Từ này được chuyển dụng để

ví dụ người tu Thiền không thấu đáo đầy

đủ.

Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 7 phần

dưới nói, thì ông thầy cúng ở thôn quê chỉ

hiểu có một thuật, có thể cứu được một

người. Bậc đại lương y biết hết các phương

pháp trị liệu, chữa được nhiều bệnh, có thể

DÃ MÃ

D

1209

cứu nhiều người. Người học Thiền cũng vậy,

chuyên dùng một pháp để đối trị phiền não

thì chỉ được lợi ích nhỏ, chẳng phải đại

dụng, không thể phá trừ hết các phiền não

mà vào vô sinh nhẫn. [X. Chỉ quán phụ

hành truyền hoằng quyết Q.7 phần 4]

DÁC ĐÀ

.....

Cái vạy (cái ách đặt trên cổ trâu). Dác

đà ví dụ thân tâm của phàm phu bị các

vọng tưởng chấp trước trói buộc, mất hết

tự do.

Bích nham lục tắc 21 Thùy thị (Đại 48,

161 hạ), nói: “Ra khỏi chuồng, trút bỏ dác

đà (vạy, ách), thời tiết thái bình”. Ý nói khi

thấu suốt được nguồn gốc của chính mình,

thì cởi bỏ tất cả sự trói buộc của vọng tưởng

mê chấp, được thanh thoát tự do.

DÁC HỔ TẬP

Gồm 2 quyển, do ngài Tế năng soạn

vào đời Thanh, thu vào Vạn tục tạng tập

109. Nội dung thu chép những yếu ngữ của

Thiền gia bàn về Tịnh độ.

Quyển thượng thu chép ngữ yếu của 14

nhà thuộc tông Lâm tế như các ngài: Tử

tâm Ngộ tân, Tuệ hải nghi, Sở thạch Phạm

kì, Trương thương anh, Phùng tế xuyên...

Mười một vị thuộc tông Tào động như các

ngài: Chân yết Thanh liễu, Hoành trí

Chính giác, Vạn tung Hành tú, Vạn an

Quảng ân...

Quyển hạ có năm vị thuộc tông Tào

động như các ngài: Bác sơn Nguyên lai,

Tuyết quan Trí ngân... Tông Vân môn có

chín vị như các ngài: Bản giác Pháp chân,

Thiên y Nghĩa hoài, Dương kiệt, Phạm trọng

yêm... Tông Pháp nhãn có một vị là ngài

Vĩnh minh Diên thọ. Tông Qui ngưỡng một

vị là ngài Văn hỉ Vô trước; Bảy vị túc Nho

như các ông Bạch cư dị, Văn ngạn bác... và

11 vị cổ tôn túc như các ngài: Lô sơn Tuệ

viễn, Nam nhạc Tuệ tư, Thiên thai Trí khải,

Viên hoành đạo...

Ngoài ra, ở đầu quyển thượng có tiểu tự

và mục lục, cuối quyển hạ có ghi nghi thức

niệm Phật, Tiểu truyện và ngữ yếu của soạn

giả Tế năng. Lại cứ theo bài Tiểu tự cho

biết thì tên sách Dác hổ tập là lấy ý của

câu: “Hữu Thiền hữu Tịnh độ, do như đới

dác hổ” trong bài kệ Tham thiền niệm Phật

tứ liệu giản của ngài Diên thọ.

DÁC THÁP BÀ

Tiếng dùng trong kiến trúc tháp Phật ở

Nhật bản. Tháp này là một cây cột hình

vuông nhỏ mà dài, là biến hình của “Ngũ

luân tháp bà”. Thông thường trong lễ hội

khánh thành nhà, điện, hoặc khi an vị Bản

tôn thì dựng cột dác tháp bà ở trước nhà

điện. Chữ khắc hoặc viết trên bốn mặt tháp

bà tùy theo tông Phái mà có khác.

Cứ theo Hành trì quĩ phạm quyển

3 Vị bi tháp bà thư pháp điều, thì

trên mặt chính viết: “Đại viên kính

trí”, dưới hàng chữ này ghi pháp

danh. Mặt phải viết “Bình đẳng tính

trí, kinh viết”, dưới hàng chữ này viết

văn kệ trong kinh điển. Mặt trái viết

“Thành sở tác trí, Minh viết”, dưới

hàng chữ này ghi pháp ngữ của Tổ

sư. Mặt sau viết “Diệu quan sát trí”,

dưới đó ghi ngày, tháng, năm và tên

người dựng tháp. (xt. Tháp).

DÁC TÚ

.....

Sao Dác. Phạm:Citrà. Một trong 28 ngôi

sao. Là vì sao thứ nhất được đặt ở phương

nam bên mé đông của viện ngoài trên Bắc

đẩu mạn đồ la; hoặc là ngôi tinh tú ở phía

nam của viện ngoài trong Hiện đồ Thai

tạng giới mạn đồ la của Mật giáo.

Dác

Tháp

Bà

DÁC TÚ

D

1210

Trong kinh Khổng tước và Bảo tinh đà

la ni, vì sao này còn được gọi là Chất đa la.

Chất đa la nghĩa là thể sắc (năm sắc xen

lẫn), cho nên Dác tú cũng gọi là Thể họa

tú. Về số sao thì có thuyết nói một ngôi, có

thuyết bảo hai ngôi. Trong Hiện đồ Thai

tạng giới mạn đồ la, hình tượng của vì sao

này là bàn tay phải dựng thẳng, ngón trỏ,

ngón giữa, ngón áp út co lại, bàn tay trái

đặt ở trên rốn, hai tay cầm hoa sen, trên

sen có hạt châu, ngồi tréo chân, dựng thẳng

đầu gối bên phải. Hình tam muội da là ngôi

sao trên hoa sen. Chủng tử là (Ci). Ấn

khế dùng ấn chung của 28 vì sao. Chân

ngôn: Qui mệnh Chất đa la (Citra) na khất

xoa đa la (nakwatra, sao) sa phạ hạ. Hoặc

dùng chú chung của 28 tinh tú. [X. Kinh

Đại phương đẳng đại tập Q.41 phẩm Tinh

tú; kinh Ma đăng già Q.thượng phẩm

Thuyết tinh tú; kinh Tú diệu Q.hạ].

DANH

..

Tên. Phạm: nàman. Dịch âm Hán: Na

ma. Một trong những pháp Tâm bất tương

ứng hành. Một trong 75 pháp Câu xá, một

trong 100 pháp Duy thức. Thông thường

chỉ cho tên gọi, nhưng theo sự giải thích

trong Phật học, thì tùy theo tiếng gọi vật

thể, khiến người nghe tên mà tướng của

vật thể nổi hiện lên ở trong tâm, làm cho

người ta sinh khởi tuệ giác.

Cứ theo luận Câu xá quyển 5, thì Danh

là nghĩa tác tưởng, như tưởng sắc, thanh,

hương, vị, xúc... Đây là liên hệ Danh với ấn

tượng chủ quan mà bàn, nên còn gọi là

Danh tưởng. Vả lại, Danh và tướng dáng

của sự vật ăn khớp với nhau nên cũng gọi

là Danh tướng. Nếu Danh có bao hàm nội

dung nhất định thì gọi là Danh nghĩa.

Ngoài ra, Câu xá luận quang kí nói, Danh

còn có các nghĩa: theo, về, đến, gọi lại... Ý

nói Danh hay theo tiếng, về với cảnh, gọi

sắc lại... Cũng sách đã dẫn còn nói, Danh

có khả năng giải thích rõ nghĩa, giúp người

ta sinh khởi tuệ giác.

Theo Câu xá luận quang kí quyển 5 thì

có 3 loại danh: Danh, Danh thân, Đa danh

thân. Chẳng hạn như chữ sắc hoặc chữ

hương đều là từ đơn, gọi là Danh, ghép hai

chữ sắc và hương lại với nhau làm từ ghép

thì gọi Danh thân; ghép từ 3 chữ trở lên

như sắc hương vị hoặc sắc, hương, vị, xúc...

thì gọi là Đa danh thân. Đây là bàn về Nhất

tự sinh (sinh một chữ). Nếu nói theo nhị tự

sinh thì khi ghép hai chữ lại với nhau gọi là

Danh; ghép bốn chữ lại với nhau thì gọi là

Danh thân, ghép từ sáu chữ trở lên gọi là

Đa danh thân. Nếu là Đa tự sinh thì cứ

theo đây mà suy ra.

Ngoài ra, về mối quan hệ giữa Danh,

Cú, Văn, thì Văn (Phạm: vyaĩjana, Hán

âm: Tiện thiện na) tức chỉ cho chữ, như

chữ a, i... Văn là chỗ nương của Danh, Cú,

tự thể của nó không có nghĩa. Danh là do

dùng văn một cách liên tục mới cấu thành

tên gọi của sự vật, do đó mới có thể biểu thị

ý nghĩa cá biệt của sự vật. Cú (Phạm:pada,

Hán âm: bát đà) là do liên kết danh lại thành

một câu có ý nghĩa hoàn chỉnh, như câu:

“Hoa này là màu hồng”. Cả Danh, Cú, Văn

đều là một trong những pháp Tâm bất tương

ứng hành. Chủng loại của Văn, Cú cũng

giống với Danh tướng. Nếu ghép hai Văn

lại với nhau thì gọi là Văn thân, ghép hai

Cú lại với nhau gọi là Cú thân; nếu ghép từ

ba chữ trở lên thì gọi Đa văn thân, Đa cú

thân.

Hữu bộ cho rằng tự thể của Danh, Cú,

Văn lìa tiếng, cho nên là có thật; nhưng

Kinh bộ và phái Duy thức thì chủ trương

có giả. Còn Bát nhã học Đại thừa thì cho

Danh và Thực đối lập nhau. Triệu luận và

Bất chân không luận thì chủ trương khái

niệm Danh tướng là khách thể chứ không

phải bản thể, vì nó không phản ánh được

DANH

D

1211

tính chân thực của khách quan; nó cũng

không thể được dùng để biểu thị và nắm

bắt tính chân thực của khách quan. Cho

nên nó được dùng để phủ định tính thực

tại của sự vật khách quan. [X. luận Đại tì bà

sa Q.14; luận Thành duy thức Q.2; luận

Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2; Thành duy

thức luận thuật kí Q.2 phần cuối; Đại thừa

nghĩa chương Q.2; Đại thừa pháp uyển nghĩa

lâm chương Q.1 phần đầu]. (xt. Văn, Cú).

DANH BIÊT NGHĨA THÔNG

...........

Tức là mượn pháp môn của Biệt giáo

để làm sáng tỏ nghĩa lí của Thông giáo. Là

phương pháp mà tông Thiên thai dùng để

phân biệt giải thích những trường hợp danh

nghĩa trái nhau của các câu văn trong kinh

luận. Như trong kinh luận có câu: “Giới

nội Tam thừa hành nhân đoạn chứng chi

giai vị, phụ ư giới ngoại Bồ tát chi giai vị”

(Giai vị đoạn phiền não chứng chân lí của

hành giả Tam thừa trong ba cõi phụ thuộc

vào giai vị Bồ tát ngoài ba cõi). Trong đoạn

văn trên đây giai vị trong ba cõi tuy nhờ

giai vị đoạn hoặc chứng chân của Bồ tát

ngoài ba cõi để chỉ thị rõ ra, nhưng sự đoạn

hoặc chứng chân thực tế của người tu hành

là thuộc về nhân quả trong ba cõi, cho nên

thuyết này rất khó phân biệt giải thích,

thường khiến người chấp nê câu văn mà

hiểu lầm ý nghĩa. Nhưng, nếu dùng phương

pháp “Danh Biệt Nghĩa Thông” mà phân

biệt giải thích ý nghĩa trên đây thì cũng dễ

hiểu.

Bởi vì tông Thiên thai phán Thông giáo

là Lí giáo trong ba cõi và Biệt giáo là Sự

giáo ngoài ba cõi, cho nên thuyết giai vị

được trình bày ở trên có thể nhờ 50 giai vị

của Biệt giáo từ đầu đến cuối (đầu Thập tín

cuối Thập địa) để làm sáng tỏ sự đoạn hoặc

chứng chân của hành giả Tam thừa thuộc

Thông giáo. Sự mượn danh Biệt giáo làm

tên gọi giai vị của Thông giáo có ba hình

thức gọi là Tam tá (ba cách vay mượn):

1. Tam thừa cộng tá nhất giáo (Ba thừa

mượn chung một giáo), tức là mượn 50 giai

vị Biệt giáo từ đầu đến cuối để gọi giai vị

của ba thừa thuộc Thông giáo.

2. Tam thừa cận tá ngũ thập vị trung

chi Thập địa, nghĩa là ba thừa chỉ mượn

Thập địa trong 50 giai vị.

3. Tam thừa trung chi Bồ tát tá Biệt giáo

chi thủy chung ngũ thập vị, nghĩa là Bồ tát

trong ba thừa mượn 50 giai vị của Biệt giáo

từ đầu đến cuối (từ đầu Thập tín đến cuối

Thập địa). [X. Chỉ quán phụ hành truyền

hoằng quyết Q.6 phần 1].

DANH GIẢ

.....

Một trong ba giả. Danh là tên gọi của sự

vật, có khả năng giải thích rõ nghĩa; Giả là

hư dối không thật. Đối với các pháp hòa

hợp bày đặt các tên, gọi là Danh giả, bởi lẽ

cái “Danh” này không phải là bản thể của

các pháp mà chỉ phương tiện đặt ra để giải

thích các pháp, cho nên tất cả “Danh” đều

là Danh giả. Nếu từ trong Danh giả rút ra

được nghĩa năng thành, thì đó là Pháp giả;

rút ra được nghĩa sở thành thì đó là Thụ

giả. [X. Đại thừa nghĩa chương Q.1; Đại thừa

huyền luận Q.1]. (xt. Tam Giả Thi Thiết).

DANH DỤC

Một trong năm dục. Là lòng ham muốn

tiếng tăm. Cứ theo Đại minh tam tạng pháp

số quyển 24 thì danh tức tiếng tăm ở thế

gian. Vì tiếng tăm có thể mang lại sự vẻ

vang cho mình, nên khiến người ta ham

đắm tìm cầu không biết chán. (xt. Ngũ Dục).

DANH ĐỨC

.....

Danh dự và đức hạnh. Danh đức tỉ khưu

DANH ĐỨC

D

1212

là tiếng tôn xưng vị tỉ khưu có danh dự, có

đức hạnh. Ngoài ra, trong Thiền lâm, những

bậc có danh dự, có đức hạnh được tuyển

chọn để giữ các chức vị thì có Danh đức

Tây đường, Danh đức Thủ tọa... [X. Thích

thị yếu lãm Q.thượng; Sắc tu bách trượng

thanh qui Q.2 Trụ trì nhật dụng điều; Thiền

lâm tượng khí tiên Q.6]. (xt. Danh Đức Tây

Đường, Danh Đức Thủ Tọa).

DANH ĐỨC TÂY ĐƯỜNG

Danh đức chỉ cho người có danh dự,

đức hạnh. Còn Danh đức Tây đường là

một chức vị ở Tây đường trong Thiền lâm.

Vị này có danh tiếng và đức hạnh được đại

chúng tuyển chọn.

Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 2

Trụ trì nhật dụng điều (Đại 48, 1119 trung),

nói: “Nếu có các vị Danh đức Tây đường

trụ trì các sơn môn thì tòa ngồi của các vị

đặt ở bên phải Hòa thượng trụ trì”. [X.

Thiền lâm tượng khí tiên Q.6]

DANH ĐỨC THỦ TỌA

...........

Một chức vị trong Tiền đường thủ tọa

của Thiền lâm. Vị này là bậc có danh

tiếng và đức hạnh được đại chúng tuyển

chọn. Sắc tubách trượng thanh qui quyển

4 Thỉnh lập tăng thủ tọa điều (Đại 48,

1133 hạ), nói: “Như các vị Danh đức thủ

tọa ở Tây đường, hành giải của các ngài

vốn được đại chúng kính phục”. [X.

Thiền lâm tượng khí tiên Q.6]. (xt. Thủ

Tọa).

DANH HIÊU

.....

Phạm: nàmadheya, Pàli: nàmadheyya.

Cũng gọi Danh tự, Danh. Chủ yếu

nói về danh hiệu của Phật và Bồ tát. Vì

danh hiệu này có thể nói lên công đức của

Phật, Bồ tát và hiển bày rõ lòng kính

ngưỡng, tán thán của chúng sinh đối với

Phật, Bồ tát, cho nên cũng gọi là Bảo hiệu,

Tôn hiệu, Gia hiệu v.v... Lại vì danh hiệu

này là bồ đề của chư Phật, nên còn gọi là

Quả danh, Quả hiệu, Quả thượng danh

hiệu. Và lại theo số chữ của danh hiệu thì

có các tên là Danh hiệu bốn chữ, Danh

hiệu sáu chữ, Danh hiệu chín chữ, Danh

hiệu mười chữ v.v...

Về nghĩa chữ của danh hiệu, cứ theo

Đại thừa nghĩa chương quyển 20 phần cuối

của ngài Tuệ viễn, thì hiển bày rõ thể là

danh, biểu lộ đức là xưng, danh xưng biểu

hiện ra ngoài khiến mọi người đều biết gọi

là Hiệu. Còn theo Hoa nghiêm thám huyền

kí quyển 4, thì danh là tên riêng của đức

Thích ca; hiệu chỉ cho mười hiệu là tên

chung của chư Phật.

Qua sự trình bày trên đây, thì danh

hiệu có thể biểu hiện thể tính chân như

và công đức viên mãn của chư Phật Bồ

tát. Lại nữa, danh hiệu cũng từ chư Phật

Bồ tát mà ra, vì danh và thể không lìa

nhau, cho nên danh hiệu của chư Phật

cũng đồng như pháp thể của chư Phật.

Do đó, trong các kinh luận đã có nhiều

thuyết cho rằng nếu người thành tâm

xưng niệm danh hiệu của chư Phật, tư

duy nhớ nghĩ chư Phật, thì có thể tiêu

trừ các tội chướng, tai nạn, hoặc có thể

được vãng sinh Tịnh độ. Như phẩm Phổ

môn trong kinh Pháp hoa quyển 7 nói,

người cung kính lễ bái bồ tát Quán thế

âm và thụ trì danh hiệu của Ngài, có thể

được nhiều phúc đức. Còn kinh Vô lượng

thọ thì nói, nếu người dốc lòng thành

kính xưng niệm Nam mô a di đà Phật, thì

trong mỗi niệm có thể diệt trừ tội chướng

của 80 ức kiếp.

Ngoài ra, nếu xưng niệm danh hiệu của

chư Phật Bồ tát như Phật Thích ca mâu ni,

bồ tát Địa tạng, đức Phật Dược sư, bồ tát Di

DANH ĐỨC TÂY ĐƯỜNG

D

1213

lặc, bồ tát Văn thù, bồ tát Đại thế chí v.v...

cũng có thể diệt tội được phúc.

Trong các danh hiệu, danh hiệu đức

Phật A di đà nhờ sự lưu truyền của tông

Tịnh độ mà phổ biến ở thế gian, những

người thành tâm chuyên cần xưng niệm

danh hiệu của Ngài thì lúc lâm chung chắc

chắn được sinh về Tịnh độ cực lạc. Danh

hiệu Đại từ đại bi cứu khổ cứu nạn của bồ

tát Quan thế âm cũng được người đời xưng

niệm rộng rãi. [X. kinh Tạp a hàm Q.40;

kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.4 phẩm

Như lai danh hiệu; kinh Xưng tán tịnh độ

Phật nhiếp thụ; kinh Dược sư bản nguyện;

kinh Di lặc thượng sinh; luận Thập trụ tì

bà sa Q.5 phẩm Dị hành; Vãng sinh luận

chú Q.hạ].

DANH HIÊU BẤT TƯ NGHỊ

Danh hiệu không thể nghĩ bàn. Đây là

chỉ danh hiệu của đức Phật A di đà, công

đức của danh hiệu này rộng lớn vô biên,

chẳng thể nghĩ bàn, cho nên gọi là danh

hiệu bất khả tư nghị. Bởi vì người dốc lòng

xưng niệm Nam mô a di đà Phật (danh hiệu

sáu chữ) nhờ công đức ấy liền được sinh về

Tịnh độ.

Ngoài ra, Phật A di đà nghĩa là sống lâu

vô lượng (Phạm:amitàyus), ánh sáng vô

lượng (Phạm: amitàbha), cho nên Nam mô

a di đà Phật cũng được dịch là: Qui mệnh

Vô lượng thọ Như lai (danh hiệu 7 chữ),

Na mô bất khả tự nghị quang Như lai (danh

hiệu 9 chữ), Qui mệnh tận thập phương vô

ngại quang Như lai (danh hiệu 10 chữ)...

(xt. Danh Hiệu).

DANH LAM

.... .

Ngôi già lam nổi tiếng. Già lam là nói

tắt từ tiếng Phạmsaôghàràma, nghĩa là

chùa viện. (xt. Già Lam).

DANH LỢI

.....

Tiếng tăm và lợi lộc. Cùng nghĩa với

Danh văn lợi dưỡng. Danh lợi có thể thỏa

mãn dục vọng của người ta, nhưng, nếu

tham cầu không chán hoặc chấp trước quá

độ thì dễ bị lún sâu vào vũng lầy danh lợi

khó mà rút ra được, như vậy sẽ gây nhiều

phiền não và lo khổ, vì lợi đó rồi hại đó,

được đó rồi mất đó. Bởi thế, các tông phái

Phật giáo đều nhấn mạnh người tu hành

phải tránh xa danh lợi để khỏi đánh mất

tâm bồ đề thanh tịnh và cản trở con đường

tiến tới quả Phật. [X. kinh Pháp hoa phẩm

Tựa; kinh Nhân vương Q.hạ (Bất không

dịch); luận Đại thừa khởi tín]. (xt. Danh

Văn Lợi Dưỡng).

DANH MỤC

Tên gọi số mục các pháp môn. Sách ghi

chép các danh mục cũng gọi là Danh mục.

Số của danh mục gọi là Danh số, cùng nghĩa

với pháp số, như Tam giới, Cửu địa v.v...

DANH NGHĨA

.....

Danh xưng và nghĩa lí. Như nói “Chư

hành vô thường” thì chư hành là Danh,

còn vô thường là Nghĩa. Danh là tên gọi để

hiển bày bản thể của các pháp, Nghĩa là

nghĩa chân thực của bản thể các pháp. Vì

danh có khả năng giải thích rõ ràng nghĩa

chân thực của pháp thể, cho nên gọi là

Danh nghĩa. Nhưng danh là giả đặt chứ

không phải bản thể của các pháp, mặc dầu

nó có khả năng làm cho nghĩa lí được sáng

tỏ, cho nên Danh với Nghĩa có hai mối

quan hệ tương tức, bất tức. Tương tức thì

như danh hiệu của chư Phật và Bồ tát, trong

đó bao hàm nguyện lực và công đức rộng

lớn không thể nghĩ bàn, cho nên danh hiệu

DANH NGHĨA

D

1214

với thực nghĩa của pháp thể không phải

hai mà là Danh tức Nghĩa, Nghĩa tức Danh,

gọi là Danh nghĩa tương tức, Danh nghĩa

bất li, Danh nghĩa bất nhị, cùng nghĩa với

“Danh thể bất nhị”. Ngoài ra, chân ngôn,

chú ngữ v.v... cũng thuộc danh nghĩa tương

tức.

Còn về bất tức thì như khi nói lửa không

có công dụng của nóng. [X. luận Đại trí độ

Q.25; Triệu luận; Vãng sinh luận chú Q.hạ].

(xt. Danh, Danh Thể Bất Nhị).

DANH NGÔN

.....

Chỉ cho danh tự, danh mục và ngôn

cú, ngôn thuyết. Kinh Đại thừa mật

nghiêm quyển hạ (Đại 16, 739 trung), nói:

“Cái lọ, chiếc áo, xe cộ v.v... do danh

ngôn phân biệt, tuy có sắc tướng nhưng

không có thể tính. Các sắc pháp trong

thế gian chỉ có tướng, dựa vào tướng mà

đặt tên, tên này không có thật. Do đó, có

thể thấy danh ngôn là giả đặt chứ không

có thật.

Luận Đại thừa khởi tín nói: do duyên

cảnh giới dẫn sinh ra sáu thứ tướng, trong

đó, Kế danh tự tướng tức là tướng danh

ngôn phân biệt từ nơi vọng chấp mà giả

đặt ra.

Về chủng loại của danh thì luận Đại tì

bà sa có thuyết hai loại, bốn loại, sáu loại,

luận Du già sư địa quyển 64 nêu ra năm

loại, luận Thích ma ha diễn quyển 2 nêu

hai loại.

Còn về ngôn thuyết thì Trung luận

quyển 4, và luận Đại thừa khởi tín cho rằng,

ngôn thuyết là tục đế có khả năng giải bày

rõ nghĩa lí của chân như đệ nhất nghĩa.

Về chủng loại của ngôn thuyết thì luận

Đại trí độ quyển 1 nêu ba loại: Tà kiến,

Mạn và Danh tự, trong đó, Tà kiến và Mạn

là bất tịnh, Danh tự là tịnh.

Luận Ma ha diễn quyển 2 nêu năm loại:

Tướng ngôn thuyết, Mộng ngôn thuyết,

Vọng chấp ngôn thuyết, Vô thủy ngôn

thuyết, Như nghĩa ngôn thuyết, trong đó,

bốn loại trước là nói hư dối, loại cuối cùng

là nói như thực.

Tóm lại, danh ngôn có thể giải bày rõ

chân nghĩa của bản thể chân như, nhưng

nó không có thực thể, mà chỉ có phương

tiện tạm thời được giả đặt ra để giúp việc

giáo hóa mà thôi. Cho nên, nếu cứ bám

chặt lấy danh ngôn thì dễ rơi vào nguy cơ

bỏ nghĩa cầu văn, bỏ gốc theo ngọn, khó

hiểu rõ được lí trung đạo thực tướng. [X.

kinh Đại bát nhã ba la mật đa Q.4; kinh

Nhập lăng già Q.4; luận A tì đạt ma tập dị

môn túc; luận Thuận chính lí Q.14; luận

Thành duy thức Q.2; luận Nhiếp đại thừa

Q.6].

DANH NGÔN CHỦNG TỬ

Cũng gọi Danh ngôn tập khí, Danh

ngôn huân tập, Đẳng lưu tập khí, gọi tắt:

Danh ngôn chủng. Một trong ba loại tập

khí. Chỉ cho chủng tử (hạt giống) do danh

ngôn (tên chữ và lời nói) hun ướp thành.

Đối lại với Nghiệp chủng tử. Cũng chính là

chủng tử thân nhân duyên do danh ngôn

hun ướp trong thức A lại da rồi hình thành

mà dẫn sinh ra các pháp sai khác nhau tùy

theo loại của mình.

Cứ theo Nhiếpđại thừa luận thích (bản

dịch đời Lương) quyển 4 nói, thì các pháp

hữu vi như nhãn căn, nhĩ căn v.v... đều

do ngôn thuyết huân tập (hun ướp) mà

sinh. Ngôn thuyết lấy “Danh” làm thể,

“Danh” lại có hai thứ là: Ngôn thuyết

danh và Tư duy danh. Hai loại danh này

đều lấy âm thanh làm thể, tức dùng âm

thanh gọi tên các pháp là Ngôn thuyết

danh, sau đó, tâm duyên theo âm thanh

để phân biệt là Tư duy danh. Ý thức thứ

sáu theo danh ngôn này mà biến tựa như

DANH NGÔN

D

1215

các pháp, đồng thời, huân tập trong thức

A lại da mà thành chủng tử thân nhân

duyên của các pháp khác nhau theo loại

của mình. Chủng tử này do danh ngôn

huân tập mà thành, nên gọi là Danh ngôn

chủng tử.

Luận Thành duy thức quyển 8 chia

danh ngôn làm hai loại là: Biểu nghĩa danh

ngôn và Hiển cảnh danh ngôn.

1. Biểu nghĩa danh ngôn: chỉ cho âm

thanh có khả năng giải thích rõ nghĩa, cũng

chính là Danh, Cú, Văn v.v... giải thích các

pháp. Ý thức duyên âm thanh, theo danh

ngôn của âm thanh mà biến ra tựa như các

pháp, rồi huân tập thành chủng tử.

2. Hiển cảnh danh ngôn: chỉ cho tâm,

tâm sở hay phân biệt rõ cảnh, đó chính là

tâm kiến phần của bảy thức trước, thể của

những tâm này tuy không phải danh ngôn,

nhưng vì chúng có thể hiển bày rõ cái cảnh

được phân biệt, nên cũng gọi là Danh ngôn.

Chủng tử do hai loại danh ngôn này huân

tập thành, gọi là Danh ngôn chủng tử.

Tóm lại, tông Duy thức cho rằng, Danh

ngôn chủng tử là do ba tính: Thiện, Ác,

Vô kí của bảy chuyển thức huân tập mà

thành, hằng thường dẫn sinh ra quả của

loại mình, liên tục không ngừng; cũng

chính là diễn sinh ra thể tướng sai biệt của

tám thức, ba tính.

Ngoài ra, Thành duy thức luận thuật kí

quyển 2 phần cuối nói, chủng tử do danh

ngôn huân tập có thể dẫn sinh ra kết quả

cùng tính cùng loại, cho nên cũng gọi là

Đẳng lưu tập khí, Danh ngôn tập khí. Danh

ngôn tập khí này cùng với Ngã chấp tập

khí và Hữu chi tập khí gọi chung là ba loại

tập khí, ba tập khí. [X. Nhiếp đại thừa luận

thích (bản dịch đời Lương) Q.5; luận Tam

vô tính Q.thượng; luận Hiển thức; Nhiếp

đại thừa luận sớ Q.5; Thành duy thức luận

thuật kí Q.3 phần đầu, Q.8 phần đầu]. (xt.

Tam Chủng Tập Khí, Đẳng Lưu Tập Khí).

DANH SẮC

Phạm,Pàli: nàma-rùpa. Là từ gọi chung

danh và sắc, là chi thứ tư trong 12 chi nhân

duyên. Cũng gọi danh sắc chi. Thông

thường gọi một cách tổng quát tất cả tinh

thần (danh) và vật chất (sắc). Danh nói về

phương diện tâm, sắc chỉ phương diện vật.

Danh sắc cũng chỉ chung cho năm uẩn.

Trong năm uẩn, Thụ, Tưởng, Hành, Thức

là tâm pháp; tâm không có hình thể, phải

nhờ danh biểu hiện, cho nên gọi Thụ,

Tưởng, Hành, Thức là danh. Sắc uẩn do

cực vi tạo thành, là vật thể có chất ngại,

nên gọi là sắc.

Về ý nghĩa của danh sắc, giữa các tông

phái có sự giải thích khác nhau. Hữu bộ

đứng trên lập trường Thai sinh học để lí

giải 12 duyên khởi, chủ trương mỗi chi trong

12 chi duyên khởi đều lấy năm uẩn làm

thể. Trong đó, năm uẩn của sát na đầu tiên

lúc thụ thai kết sinh, gọi là thức, chi Thức.

Sau khi thụ thai, bốn sắc căn: mắt, tai, mũi,

lưỡi chưa thành, sáu chỗ chưa đủ, gọi là

danh sắc, chi Danh sắc.

Nhưng tông Duy thức thì cho chi Danh

sắc là chủng tử của dị thục uẩn, tức là năm

chi thức v.v... nhờ chi Vô minh và chi Hành

giúp đỡ mà dẫn sinh ra quả ở vị lai, gọi là

Chủng tử danh ngôn của Dị thục vô kí,

trong đó, ngoại trừ chủng tử của bản thức,

sáu căn, xúc, thụ, còn lại đều là danh sắc.

Hoặc có thuyết nói, chủng tử của năm uẩn

đều là danh sắc.

Ngoài ra, nếu giải thích 12 duyên khởi

trên quan điểm luận lí và quan hệ, thì duyên

thức mà có danh sắc, duyên danh sắc mà

có lục xứ, tức danh sắc là đối tượng của

thức nương vào cơ năng của lục xứ, rồi do

thức nhận biết tất cả pháp. [X. Trường a

hàm Q.10 kinh Đại duyên phương tiện; luận

Đại tì bà sa Q.23; luận Câu xá Q.9; luận

DANH SẮC

D

1216

Thành duy thức Q.8; luận Du già sư địa

Q.9, Q.56, Q.93; luận Thuận chính lí Q.26;

Đại thừa nghĩa chương Q.4; Đại thừa pháp

tướng tông danh mục Q.1 phần dưới]. (xt.

Thập Nhị Nhân Duyên).

DANH TĂNG

.....

Vị tăng có tiếng tăm, có đức hạnh. Áo

vị tăng mặc gọi là nạp y (áo vá), vì thế danh

tăng cũng gọi là Danh nạp tăng, Danh nạp

giả. Số năm thụ giới của tăng gọi là giới lạp,

cho nên vị tăng có danh tiếng cũng gọi là

Danh lạp.

DANH TĂNG TRUYÊN

........

Gồm 30 quyển. Ngài Bảo xướng soạn

vào đời Lương. Nội dung ghi chép sự tích

của 425 vị cao tăng từ đời Đông Hán đến

khoảng thời Tề, Lương. Sau sách này không

lâu, Cao tăng truyện của ngài Tuệ kiểu xuất

hiện và người đời phần nhiều đọc tác phẩm

của ngài Tuệ kiểu, cho nên Danh tăng

truyện của ngài Bảo xướng không được

truyền bá rộng và cuối cùng đã bị thất lạc.

Hiện nay trong Vạn tục tạng tập 134 có

ghi Danh tăng truyện sao 1 quyển, nhưng

chỉ có mục lục và phần văn trọng yếu của

sách này.

Sách này chia làm 8 khoa:

1. Pháp sư nước ngoài: Bốn quyển đầu

có 18 người từ ngài Trúc ca diếp ma đằng

trở đi.

2. Pháp sư Trung quốc: quyển 5 đến

quyển 17, có 163 người từ ngài Chu sĩ hành

trở về sau.

3. Luật sư: quyển 18, có 20 người từ ngài

Ti la ma xoa trở đi.

4. Thiền sư: quyển 19, quyển 20, có 40

người từ ngài Phất nhã đa la trở đi.

5. Thần lực: quyển 21, có 15 người từ

ngài Kì vực trở xuống.

6. Khổ tiết: quyển 22 đến quyển 28, có

139 người từ ngài Huệ vĩnh trở xuống.

7. Đạo sư: quyển 29, có 13 người từ ngài

Đạo chiếu trở xuống.

8. Kinh sư: quyển 30, có 17 người từ

ngài Đàm dược trở xuống.

Cứ theo Tục cao tăng truyện quyển 1

chép, thì Danh tăng truyện bắt đầu được

soạn vào năm Thiên giám thứ chín (510)

đời Lương, đến năm Thiên giám 13 thì hoàn

thành. Vào khoảng đời Tùy, Đường sách

này vẫn còn lưu hành; Kinh tịch chí của

hai đời Tùy, Đường đều có ghi sách này.

Trong Tục cao tăng truyện quyển 1 cũng

có ghi vắn tắt bài tựa của sách này, mãi về

sau mới dần dần bị thất lạc.

Ngoài ra, sách này cũng từng được lưu

truyền ở Nhật bản.

DANH THANH

.....

Tiếng tăm, danh vọng. Cứ theo kinh

Vô lượng thọ quyển thượng chép, thì đức

Phật A di đà nguyện tiếng tăm của Ngài

được nghe rộng rãi để độ khắp chúng sinh.

[X. phẩm Tựa kinh Pháp loa].

DANH THÂN

.....

Phạm:nàmakàya. Một trong các pháp

Tâm bất tương ứng hành. Danh là danh

tự, danh mục biểu thị tự tính. Thân nghĩa

là tích tụ, tức là tích tụ từ hai danh tự hoặc

danh mục trở lên gọi là Danh thân.

Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển 5

thì danh có ba loại: Danh, Danh thân, Đa

danh thân. Danh cũng có nhiều vị như:

Nhất tự sinh, Nhị tự sinh, Đa tự sinh (từ ba

chữ trở lên). Nếu nói theo Nhất tự sinh thì

chỉ một chữ sắc hoặc chữ hương gọi là Danh;

hai chữ sắc, hương hợp lại làm từ kép thì

gọi là Danh thân. Còn từ ba chữ trở lên thì

gọi là Đa danh thân.

DANH TĂNG

D

1217

Nếu nói theo Nhị tự sinh thì hai chữ gọi

là Danh, bốn chữ gọi là Danh thân, sáu

chữ trở lên gọi là Đa danh thân. Còn nói

theo Đa tự sinh thì ba chữ gọi là Danh, sáu

chữ gọi là Danh thân, chín chữ trở lên gọi

là Đa danh thân. [X. luận Đại tì bà sa Q.14;

luận Thành duy thức Q.2; Đại thừa nghĩa

chương Q.2]. (xt. Tâm Bất Tương Ứng

Hành, Danh).

DANH THỂ BẤT NHỊ

Danh làm cho thể sáng tỏ; thể là bản

thể của sự vật được làm sáng tỏ. Danh chỉ

là phương tiện tạm được đặt ra để làm sáng

tỏ sự vật chứ danh không phải là bản thể

của sự vật, bởi thế tất cả sự vật trong thế

gian, danh chẳng tức thể, thể không tức

danh, danh thể mỗi khác.

Tuy nhiên, danh hiệu, chân ngôn, đà la

ni v.v... của chư Phật và Bồ tát, ngoài việc

làm sáng tỏ thể tính chân như của các Ngài

ra, còn chứa đựng nguyện lực và công đức

rộng lớn của chư Phật và Bồ tát. Cho nên,

danh hiệu, chân ngôn... cùng với bản thể

của các Ngài không phải là hai mà là danh

tức thể, thể tức danh, gọi là Danh thể bất

nhị. Cũng gọi là Danh thể tương tức, Danh

thể bất li. Điều này đồng nghĩa với “Danh

pháp tương tức” trong Vãng sinh luận chú

Q.hạ và trong An lạc tập. (xt. Danh Hiệu).

DANH THUYÊN TỰ TÍNH

Nghĩa là danh giải thích rõ ràng tự tính

của sự vật. Luận Câu xá, luận Duy thức

cho nó là một trong các pháp Tâm bất

tương ứng hành, đồng thời, lập thành Danh

thân, Cú thân và Văn thân.

Danh (Phạm: nàman) chỉ tên gọi của

sự vật tương đương với đơn ngữ.

Cú (Phạm:pada) là câu do đơn ngữ cấu

thành.

Văn (Phạm: vyaĩjana) là văn tự cấu

thành đơn ngữ, chỉ cho âm tiết.

Thân hàm ý là tổng thể, tích tụ.

Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,

6 trung), nói: “Danh giải thích tự tính (bản

thể), Cú giải thích sự sai biệt (hiện tượng)”.

Như nói “Chư hành vô thường” thì “Chư”

(các) là danh, tên gọi số nhiều. Danh này

chỉ giải thích rõ tự tính của nhiều pháp,

nên gọi là Danh thuyên tự tính. Còn “Chư”

là tên gọi của số nhiều, cho nên không phân

biệt hữu vi, vô vi mà có thể chung cho tất

cả. Nhưng “chư” khi thêm ba chữ “hành

vô thường” vào nữa để thành cú (câu) thì

lại giải thích rõ nghĩa sai biệt. Vì “hành” là

nghĩa dời đổi, là tên gọi chung các pháp

hữu vi, mà pháp hữu vi thì đều vô thường,

nên gọi là “Chư hành vô thường”. [X. luận

Câu xá Q.5; luận Du già sư địa Q.52; Thành

duy thức luận thuật kí Q.2 phần cuối]. (xt.

Danh).

DANH TRƯỚNG

.....

Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản, tức

là cuốn danh bạ. Cũng chỉ cho quyển sổ

ghi tên của những người qui y. Danh trướng

là cuốn sổ ghi họ tên những người niệm

Phật do vị tổ khai sáng của tông Dung thông

niệm Phật là ngài Lương nhẫn đặt ra để

khuyến khích người tu Tịnh độ. Sau đó,

đến thời Tịnh độ chân tông thì ghi tên của

các đệ tử trong tông môn vào danh trướng

và bảo người ghi tên vào sổ này có thể nhờ

tha lực mà được vãng sinh. Nhưng chủ

trương đó đã trái với nghĩa gốc của Danh

trướng. Bởi vì, mục đích của Danh trướng

là khuyên người tinh tiến niệm Phật, chứ

không phải làm chỗ y cứ cho việc được

hay không được vãng sinh. Cho nên ngài

Giác như đã viết Cải tà sao để bác bỏ. Ngoài

ra, vị tổ sáng lập của Thời tông là ngài Trí

chân cũng sử dụng danh trướng.

DANH TRƯỚNG

D

1218

DANH TỰ

.....

Tên chữ. Chỉ chung danh và tự. Có

nhiều nghĩa.

1. Chỉ cho tên gọi của tất cả sự vật.

2. Chỉ sự làm sáng tỏ nghĩa của sự vật.

Đồng nghĩa với “Danh”.

3. Chỉ tên và hiệu của người.

Trong Phật giáo, danh tự được xem như

giả đặt ra, mượn nó để giải thích rõ nghĩa

chân thực của các pháp, nhưng nó không

phải bản thể của các pháp, cho nên là hư

giả chẳng thật. Do đó, các kinh luận phần

nhiều chỉ dùng danh tự để gọi những cái

chỉ có tên chứ không có thực (tức là những

cái mà danh và thực không phù hợp với

nhau). Như:

1. Danh tự tỉ khưu: Tỉ khưu chưa thụ

giới cụ túc hoặc đã phá giới.

2. Danh tự sa di: Sa di 20 tuổi đến 70

tuổi.

3. Danh tự La hán: La hán không có

thực chất, mà mạo danh La hán.

4. Danh tự Bồ tát: Chỉ Bồ tát giai vị

Thập tín trong 52 giai vị Bồ tát, mới phát

khởi một niệm tín tâm.

5. Danh tự tướng: Tướng phân biệt do

danh ngôn giả lập. (xt. Danh)

DANH TỰ BỒ TÁT

Cũng gọi Giả danh bồ tát, Trụ tiền bồ

tát. Chỉ cho Bồ tát giai vị Thập tín trong 52

giai vị Bồ tát.

Danh tự hàm ý giả đặt, vay mượn không

có thực. Cứ theo kinh Bồ tát anh lạc bản

nghiệp quyển hạ, thì người phàm phu ở

trong giáo pháp của Phật và Bồ tát, nếu

trong một niệm sinh khởi lòng tin mà phát

tâm bồ đề thì đó là Bồ tát giai vị Thập tín.

Nhưng Bồ tát ở giai vị này là người mới

phát tâm, tuy đã có tên là Bồ tát, nhưng

còn cần phải trải qua công phu tu hành

chứng ngộ thì mới có thể đạt đến cực quả

của Bồ tát, cho nên gọi là Danh tự Bồ tát.

(xt. Danh Tự).

DANH TỰ SA DI

...........

Là sa di từ 20 tuổi đến 70 tuổi. Vì loại sa

di ở độ tuổi này lẽ ra đã là tỉ khưu, nhưng

chưa thụ giới cụ túc mà vẫn còn là sa di,

cho nên gọi là Danh tự sa di. [X. luật Ma

ha tăng kì Q.29]. (xt. Sa Di).

DANH TỰ TỈ KHƯU

Phạm:saôjĩà-bhikwu. Cũng gọi Danh

tưởng tỉ khưu. Chỉ cho vị tỉ khưu có danh

mà không có thực. Cũng chỉ vị tăng chưa

thụ giới cụ túc hoặc vị tăng không giữ giới

thanh tịnh.

Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển thượng,

thì sa di chưa thụ giới cụ túc mà gia nhập số

tỉ khưu là Danh tự tỉ khưu. [X. Đại phương

đẳng đại tập Q.9; luật Thập tụng Q.1; Tứ

phần luật hành sự sao tư trì kí quyển hạ

phần 4 đoạn 2].

DANH TỰ TỨC

........

Một giai vị tu hành của Viên giáo trong

tông Thiên thai, là vị thứ hai trong Lục tức.

Là giai vị tu hành được nghe lí mầu nhiệm

của Nhất thực bồ đề từ nơi thiện tri thức

hoặc kinh điển, rồi từ trong danh tự (khái

niệm danh ngôn) đã nghe ấy mà thông suốt

được diệu lí, biết hết thảy các pháp đều là

Phật pháp. [X. Ma ha chỉ quán Q.1 phần

dưới]. (xt. Lục Tức).

DANH TƯỚNG

Một trong năm pháp. Danh là tên gọi

sự vật, có khả năng làm sáng tỏ bản thể

DANH TỰ

D

1219

của sự vật. Tướng là tướng trạng của sự vật.

Vì danh có thể hiển bày tướng trạng của sự

vật nên gọi là Danh tướng. Bởi lẽ tất cả sự

vật đều có danh có tướng, danh là cái mà

tai nghe được, tướng là cái mắt thấy được.

Nhưng danh và tướng này đều là hư giả

không phù hợp với tính thực của pháp, chỉ

là phương tiện tạm thời được bày đặt ra để

giúp cho việc giáo hóa. Nhưng phàm phu

hay phân biệt cái danh tướng hư dối để rồi

dấy lên không biết bao nhiêu là vọng tưởng

chấp trước.

Trong các kinh luận có nhiều chỗ nói

đến việc bám níu lấy danh tướng để rồi trôi

theo danh tướng. Như kinh Lăng già quyển

4 (Đại 16, 511 thượng): “Người ngu bám

dính vào danh tướng, khiến tâm theo đó

mà tán loạn lưu chuyển”.

Ma ha chỉ quán quyển 10 cũng nói:

người học phân biệt danh tướng, hiểu biết

theo văn, tâm mắt mờ tối, nhưng lại cống

cao ngã mạn, khoe khoang với người, mong

được nổi tiếng, tranh luận không ngừng.

(xt. Danh).

DANH VĂN

.....

I. Danh văn. Tiếng tăm được nhiều

người biết đến, đồng nghĩa với “Danh dự”.

Phẩm Khuyến trì trong kinh Pháp hoa

(Đại 9, 36 hạ): “Vì cầu danh văn nên phân

biệt đối với kinh này”.

Vì tiếng tăm mang lại sự vẻ vang cho

bản thân nên người đời thường tham cầu

không chán. Nhưng lòng tham cầu thì vô

hạn mà mục đích thì khó đạt, nên tâm cầu

danh càng mãnh liệt thì khổ não càng dễ

gia tăng. [X. luận Bồ đề tâm; luận Đại trí độ

Q.11; Tứ phần luật san phồn bổ khuyết

hành sự sao Q.thượng phần 3].

II. Danh văn. Phạm: Yazas. Vị đệ tử

của đức Phật. Hán âm: Da xá. Cũng gọi Da

du đà. Hán dịch: Danh văn. (xt. Da Xá).

DANH VĂN LỢI DƯỠNG

...........

Đồng nghĩa với danh lợi. Hàm ý là tiếng

tăm lừng lẫy, được lợi nuôi thân, cũng chính

là lòng ham danh lợi.

Luận Bồ đề tâm (Đại 32, 573 thượng):

“Phàm phu tham đắm danh văn lợi dưỡng

cốt để sướng thân, thỏa mãn năm dục.

Hành giả chân ngôn phải nên nhàm chán

lìa bỏ”.

Bởi vì danh văn và lợi dưỡng đều là

chướng ngại cho người tu đạo, nên phải

tránh xa. [X. kinh Pháp hoa Q.5; kinh Bồ

tát thiện giới Q.4; luận Đại trí độ Q.11]. (xt.

Danh Lợi).

DAO HOA

Cung Ngọc hoa ở phía tây nam huyện

Nghi quân thuộc Phu châu, tỉnh Thiểm tây.

Ngài Huyền trang đã dịch kinh Đại bát nhã

600 quyển tại đây. [X. Thích môn chính

thống Q.8]. (xt. Ngọc Hoa Tự ).

DAO QUANG TỰ

Ngôi chùa ni ở phía bắc ngự đạo cửa

thành Xương hạp tại Lạc dương do Vũ đế

xây dựng vào thời Bắc Ngụy. Qui mô ngôi

chùa khá lớn, gồm hơn 500 gian nhà như

giảng đường, phòng liêu v.v... trong chùa

trồng rất nhiều kì hoa dị thảo. Đây là nơi

xuất gia của phi tần cung nữ. [X. Lạc dương

già lam kí Dao quang tự điều].

DÂM BẠC KIÊN

........

Tên nước.

Khi ngài Huyền trang từ Ấn độ trở về

Trung quốc vào đời Đường đã đi qua nước

Dâm bạc kiện, vị trí có lẽ ở phía tây nam

cao nguyên Pamirs hiện nay. Cứ theo Đại

DÂM BẠC KIÊN

D

1220

đường tây vực kí quyển 10 chép, thì Dâm

bạc kiện là vùng đất cũ của nước Đổ hóa la

(Tukhara) ngày xưa, núi non trùng điệp, diện

tích nhỏ hẹp.

DÂM CUNG

.....

Phạm: Mithuna. Hán âm: Di thâu na.

Một trong 12 cung. Cũng gọi là Phu phụ

cung, Nam nữ cung, Phu thê cung, Âm dương

cung, Song nữ cung, Song điểu thần chủ.

Cung này ở phương tây của viện thứ

hai trong Bắc đẩu mạn đồ la và ở phía đông

của viện ngoài trên Thai tạng hiện đồ mạn

đồ la Mật giáo. Trong thai tạng đồ tượng,

Dâm cung là quyến thuộc của Nguyệt thiên

ở phía tây của viện ngoài.

Hình tượng của cung này trong các sách

chép có khác nhau, hoặc hai hình nam nữ;

trong Thai tạng hiện đồ thì có thuyết cho

là hai vị hoặc một vị. Ngoài ra, trong Thai

tạng đồ

tượng(kiểu

cũ), Thai tạng

đồ tượng

(kiểu mới) và

Bắc đẩu mạn

đồ la còn có

nhiều thuyết.

Chủng tử là

(mi). Chân

ngôn: Qui

mệnh di đà

na (mithuna,

phu phụ) bà đa duệ (pataye, chủ) sa phạ hạ

(svàhà). [X. kinh Tú diệu]. (xt. Thập Nhị

Cung).

DÂM DỤC

Tham muốn làm dâm. Cùng nghĩa với

ái dục, sắc dục.

Kinh Viên giác nói: Tất cả chúng sinh

trong các thế giới, bất luận noãn sinh, thai

sinh, thấp sinh hay hóa sinh đều do dâm

dục mà có thân mệnh, kéo dài nòi giống.

Vì dâm dục trói buộc tâm ý người tu hành

nên đức Phật đã đặt ra giới cấm.

Trong kinh luận, dâm dục được ví với

lửa hay thiêu đốt tâm nên gọi là lửa dâm

dục; hoặc ví dâm dục như bệnh tật hay

làm tổn thương thân thể nên gọi là bệnh

dâm dục. [X. kinh Chư pháp vô hành

Q.thượng; kinh Thiên thủ quan âm đại bi

đà la ni; luận Đại trí độ Q.6; Ma ha chỉ

quán Q.9 phần trên].

DÂM DỤC BẤT NHIỄM

Dâm dục không nhơ nhuốm. Thực

tướng của dâm dục vốn trong sạch. Đồng

nghĩa với tham dục bất nhiễm, là sự nội

chứng của bồ tát Quán tự tại.

Kinh Lí thú thích quyển hạ nói, theo

mật ý trong Quảng phẩm Du già thì hai

căn giao hợp với năm trần thành đại Phật

sự; đem Tam ma địa này dâng cúng tất cả

Như lai. Đây là pháp môn có khả năng diệt

hết tạp nhiễm từ nơi vọng tâm sinh khởi

và mau chóng chứng được bản tính thanh

tịnh.

Hai căn giao hợp ở đây là dùng ý chỉ

sâu kín để giải thích, không phải sự hòa

hợp của hai căn nam nữ mà là chỉ cho định

và tuệ do quán tưởng thân mình là kim

cương và thân người là hoa sen mà thành.

Cho nên bồ tát Quán tự tại quán Như lai

tạng tự tính trong sạch sáng sủa trong thân

của hết thảy hữu tình không bị tất cả hoặc

nhiễm làm nhơ nhớp. Nhờ bồ tát Quán tự

tại gia trì mà được thanh tịnh, nên gọi là

Dâm dục bất nhiễm.

DÂM GIỚI

Phạm: a-brahma-carya-virati. Pàli:

DÂM CUNG

Dâm Cung

D

1221

abrahmacariyà-vemaraịì. Một trong

mười giới trọng cấm, một trong bốn Ba la

di, một trong năm giới, một trong tám giới,

một trong mười giới. Cũng gọi Bất dâm giới.

Dâm dục trói buộc tâm ý người tu hành

nên đức Phật chế giới để cấm.

Cứ theo Hữu bộ tì nại da quyển 1 chép,

thì trong 12 năm đầu sau khi đức Phật thành

đạo, đệ tử không có những lỗi lầm, đến

năm thứ 13 ông Tô trận na mới phạm dâm,

đức Phật bèn chế giới. Bởi thế, giới này là

giới cấm đầu tiên trong giáo đoàn Phật giáo.

Đối với giới Tiểu thừa, giới dâm được

đặt ở đầu trong bốn Ba la di, giới Đại thừa

như kinh Phạm võng v.v... lấy từ bi làm

đầu, nên giới dâm được đặt ở vị trí thứ ba.

Giới này theo sự khác biệt của bảy chúng

nên hình thức kết tội cũng không giống

nhau. Đối với ưu bà tắc (tín nam) và ưu bà

di (tín nữ) tại gia chỉ cấm tà dâm, nên trong

năm giới, giới này được gọi là giới Tà dâm.

Năm chúng xuất gia, tuy gọi chung là

giới không dâm dục, nhưng đối với ba

chúng sa di, sa di ni và thức xoa ma na thì

người phạm không bị kết tội Ba la di mà

gọi là tội Diệt bấn ác tác, bị lột ca sa và đuổi

ra khỏi chùa. Còn đối với hai chúng tỉ khưu

và tỉ khưu ni, vì là đại tăng, nên người phạm

bị kết tội Ba la di, không được ở chung với

vị tăng khác, không được ở chung cùng

một thuyết giới, cùng một yết ma. [X. luật

Ma ha tăng kì Q.1; luật Tứ phần Q.1; luận

Đại trí độ Q.46; luận Du già sư địa Q.41].

DÂM HỎA

Lửa dâm dục. Ví dụ lòng dâm dục như

lửa đốt, nếu không từ bỏ, nó có thể thiêu

hủy thân tâm. Cũng gọi Dâm dục hỏa.

Ma ha chỉ quán quyển 7 thượng (Đại

46, 93 thượng) : “Đối với người nhiều dâm

dục, dạy cho họ quán chín tưởng; đối với

các duyên không tự tại, nên quán Bội xả;

duyên không rộng khắp, nên quán Thắng

xứ; không thể chuyển biến, nên quán Thập

nhất thiết xứ; nếu cảm thấy sợ hãi thì quán

Bát niệm. Tất cả phép quán trên đây đều

lấy pháp bất tịnh làm đầu để đối trị lửa

dâm dục”.

DÂM THANG

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cho

cơm khô hoặc bột gạo rang pha với nước

sôi làm nước trà để uống. Dâm, ý nói cơm

khô dầm vào nước sôi trông tạp nhạp và

đục lờ; hoặc làm thức uống khiến cho lòng

dâm dục của người uống trở nên đạm bạc,

vì thế gọi là Dâm thang.

Cứ theo truyền thuyết, thân mẫu của

Thiền sư Động sơn Lương giới qua đời ngay

khi gặp Thiền sư giữa đường. Bấy giờ ngài

Lương giới lấy một ít gạo ở trong túi của mẹ

bỏ vào nước nóng cúng dường đại chúng

để kết duyên Phật pháp: đó là nguồn gốc

của Dâm thang. Nhưng trong ngữ lục của

Thiền sư Động sơn Lương giới cũng như

trong Cảnh đức truyền đăng lục đều không

thấy ghi chép mẩu chuyện này. [X. Thiền

lâm tượng khí tiên Ẩm đạm môn].

DÂM THỤY

Tư thế nằm sấp mà ngủ. Theo luật dạy,

chúng tăng khi ngủ phải nằm nghiêng bên

phải. Nhập chúng nhật dụng (Vạn tục 111,

474 thượng): “Khi ngủ phải nằm nghiêng

bên phải; không được nằm ngửa hoặc nằm

sấp; nằm ngửa là tướng nằm của xác chết,

nằm sấp là tướng nằm dâm dục thấy nhiều

ác mộng”.

DÂN TỘC THẦN

Vị thần được tôn giáo dân tộc tin thờ,

thường liên kết với truyền thuyết thần thoại

DÂN TỘC THẦN

D

1222

về nguồn gốc dân tộc. Trong quá trình phát

triển văn minh, các bộ lạc dung hợp với

nhau, những vị thần vốn được các bộ lạc

sùng bái, dần dần được hợp làm một hoặc

thành một vài vị thần chủ yếu. Vì tôn giáo

dân tộc có tính toàn dân nhưng không được

truyền bá ra ngoài mà chỉ giới hạn trong

phạm vi dân tộc thôi, cho nên thường theo

sự diệt vong của dân tộc mà tiêu mất. Chỉ

những vị thần dân tộc tương đối quan trọng

thì mới được tôn giáo lớn tiếp tục thờ cúng

và lưu truyền.

DÂN TỘC TÔN GIÁO

Tông giáo được toàn dân tộc tin theo,

vốn được phát triển từ tông giáo của các

bộ lạc nguyên thủy. Tín ngưỡng tông giáo

này được kết hợp chặt chẽ với ý thức dân

tộc, vị thần linh được sùng bái chính là vị

thần che chở giữ gìn cho dân tộc ấy, thậm

chí còn được coi là nguồn gốc hoặc tổ tiên

của dân tộc. Do sự phát triển của văn hóa

dân tộc và sự nảy sinh tư tưởng quốc gia,

tông giáo dân tộc thường trở thành là tiền

thân của tôn giáo quốc gia thời cổ.

Trên cơ sở thống nhất hóa và tiến bước

nữa mà xác định hóa, tông giáo dân tộc

dần dần hình thành thể hệ giáo nghĩa được

hệ thống hóa cùng với tư tưởng thần học

bước đầu và điển chương nghi lễ lấy chủ tế

làm trung tâm mà tổ chức thành thể chế...

tất cả điều kiện văn hóa ấy, đạt đến trình

độ dân tộc tương đối cao mà sản sinh ra

kinh điển tông giáo. Nói một cách chung

chung, các tông giáo dân tộc ở thời kì đầu

là thuộc tính toàn dân, không truyền bá ra

ngoài, cho nên thường theo sự diệt vong

của dân tộc mà tiêu mất. Nhưng cũng có

khi do sự tiếp xúc lâu dài và hòa nhập với

dân tộc khác mà cái đặc sắc dân tộc cố hữu

vẫn tiếp tục tồn tại, đồng thời, tính toàn

dân càng yếu dần đi, như Bà la môn giáo,

Thần đạo giáo chẳng hạn.

Trường hợp Do thái giáo vốn thuộc

tông giáo dân tộc, sau khi người Do thái

lưu lạc khắp nơi trên thế giới, tông giáo của

họ vẫn được tiếp tục lưu truyền như xưa

và, trong số người Do thái đến một trình

độ tương đương, đã đồng hóa với nền văn

hóa của nước sở tại mà họ cư trú, nhưng

vẫn bảo tồn nét đặc sắc tông giáo dân tộc

của họ: đó là trường hợp đặc biệt của tông

giáo dân tộc.

DÂN TỤC

.....

Phong tục của một dân tộc. Ta có thể

thấy từ nhiều phương diện, sự giáo hóa của

Phật giáo đã thấm sâu vào đời sống hàng

ngày của các tầng lớp dân chúng tại các

nước mà Phật giáo đã truyền vào và có ảnh

hưởng rất lớn đối với phong tục tập quán

của mỗi nước. Như ở Miến điện, Thái lan,

v.v... thuộc phạm vi Phật giáo Nam truyền,

tất cả thanh niên đều phải một lần thể

nghiệm đời sống xuất gia.

Tại các nước châu Á nói chung, những

tập tục như: kiêng sát sinh, tin có đời sau,

thích ăn chay, ngay cả tín ngưỡng dân gian,

việc cúng lễ trong năm, chế độ xã hội, nghi

thức mai táng v.v... hầu hết đều có quan hệ

mật thiết với Phật giáo. Như ở Trung quốc

hàng năm có những tập tục: Tháng giêng

lễ Phật, cúng quỷ ở miếu Thành hoàng;

tháng hai đốt hương trong hội rước Phật

và ngày Thánh đản Quan âm; tháng 4 tắm

Phật, phóng sinh, cơm A di, Phật tử cụ v.v...

trong ngày Phật đản; tháng sáu Thánh đản

bồ tát Dương tứ, Trung thu nhi đồng làm

tháp báu, tháng Chạp nấu cháo Lạp bát

(cháo nấu với các thứ đậu vào ngày 8 tháng

chạp-ngày đức Phật thành đạo), cuối mùa

đông diễn sự tích Mục liên cứu mẹ. Ngoài

ra, cấm sát sinh để cầu mưa khi hạn hán,

tụng kinh lễ sám cầu siêu cho vong linh

DÂN TỘC TÔN GIÁO

D

1223

những người thân và bạn bè đã qua đời,

hội Vu lan bồn rằm tháng bảy, cho đến

mỗi khi quốc gia gặp phải chiến tranh, lụt

lội v.v... thường thỉnh các bậc cao tăng cầu

đảo cho khỏi tai nạn v.v...

Ở Nhật bản, những ngữ vựng, ẩn ngữ,

lí ngạn như: giảng, đàn na, mễ, bát nhã

thang, đối mã nhĩ niệm Phật, Phật nhan

diệc tam độ v.v..., rồi truyền thuyết hoằng

pháp thanh thủy, Lạp Địa tạng, cho đến

tượng Địa tạng bằng đá, tháp Canh thân

bên đường v.v... tất cả đều là những tập tục

dân gian đặc biệt được hình thành do ảnh

hưởng Phật giáo.

Ở Tây tạng, trước cửa nhà treo miếng

vải viết sáu chữ: Án ma ni bát minh hồng;

trên các mộ đá dựng cột khắc hoặc chép

kinh văn trên lá cờ, hoặc khắc sáu chữ danh

hiệu Quan âm trên đá v.v... cũng đều là

dân tục rất phổ biến sau khi Phật giáo truyền

vào.

DẪN CHÍNH THÁI TỬ

Con vua Dẫn chính.

Dẫn chính. Phạm: Sàta-vàhana, âm

Hán: Sa đa bà ha, vua nước Kiêu tát la trung

Ấn độ thời xưa. Vua qui y ngài Long thụ,

học được y thuật của ngài và giữ thân mình

trẻ khỏe sống lâu.

Thái tử muốn sớm lên ngôi vua, nghĩ

thầm rằng vua cha sống lâu là nhờ vào

phúc lực của ngài Long thụ, do đó, đến xin

Ngài tự xử. Sau khi ngài Long thụ tịch, vua

cũng mệnh chung, Thái tử bèn lên ngôi

vua. [X. Đại đường tây vực kí Q.10].

DẪN ĐẠO

Mở đường dẫn dắt người vào đạo Phật.

Nhưng về sau từ ngữ này được dùng trong

nghi lễ tống táng. Nghĩa là trước khi cử

hành đám táng, vị pháp sư đứng trước quan

tài người chết nói pháp ngữ chỉ bảo vong

linh theo Phật dắt dẫn sinh về thế giới Cực

lạc. Do tông phái bất đồng nên pháp ngữ

và tác pháp cũng khác nhau.

Kinh Tăng nhất a hàm quyển 50 chép,

khi tỉ khưu ni Đại ái đạo tịch và lúc đồ tì

(thiêu), đức Thích tôn đã thuyết minh đạo

lí đời người vô thường và Niết bàn thường

trụ.

Tại Trung quốc vào đời nhà Đường,

Thiền sư Bách trượng bắt đầu thực hành

nghi thức này trong giới tăng lữ, sau đó áp

dụng rộng khắp dân gian. Cũng có trường

hợp khi dẫn đạo dùng cách đánh hét, đây

là nghi thức đặc biệt của Thiền tông bắt

nguồn từ Thiền sư Hoàng bá Hi vận.

Ở Nhật bản, ngoài Chân tông ra, nghi

thức tiếp dẫn vong linh người chết cũng

được các tông phái khác thực hành. Đến

nghi thức dẫn đạo của Mật giáo thì phương

pháp cử hành còn đặc biệt hơn nữa. [X.

kinh Pháp hoa Q.1 phẩm Phương tiện, Q.4

phẩm Pháp sư; kinh Dược sư lưu li quang

như lai bản nguyện công đức; luận Đại trí

độ Q.10]

DẪN ĐIÊP

Điệp có nghĩa chuyển ghi, tức là trước

hết giải thích, sau đó dẫn văn kinh cho phù

hợp. Đây là một trong 12 cách truyền khẩu

của Mật giáo. [Xt. Thập Nhị Khẩu Truyền].

DẪN GIÁ ĐẠI SƯ

Tên một chức Tăng ở đời Đường. Một

trong bốn vị Đại sư. Nhiệm vụ của chức

tăng này là dẫn đường cho xa giá Thiên tử.

Theo Phật tổ thống kỉ quyển 7 Trí uy

điều phần chú thích, thì vua Đường Thái

tông đã phong cho Pháp hoa tôn giả Trí uy

là Xa giá đại sư. [X. Đại tống tăng sử lược

Q.hạ].

DẪN GIÁ ĐẠI SƯ

D

1224

DẪN KHÁNH

Tên của một loại pháp khí, tức là quả

chuông nhỏ hình giống cái chén, làm bằng

kim loại, có cán để cầm tay, cho nên cũng

gọi là Thủ khánh. Trong pháp hội, đánh

chuông này để đại chúng chú ý. [X. Sắc tu

Bách trượng thanh qui Q.thượng Tôn tổ

chương Đạt ma kị điều, Q.hạ Pháp khí

chương].

DẪN LỘ BỒ TÁT

Bồ tát dẫn đường cho người sắp chết.

Danh hiệu của ngài chưa thấy được ghi

trong các kinh điển. Đây là tín ngưỡng dân

gian phát khởi cùng lúc với sự truyền bá

Tịnh độ giáo vào cuối đời Đường đầu đời

Tống. Tượng vẽ của vị Bồ tát này do học

giả Stein - người nước Anh - tìm thấy trong

động Nghìn Phật tại Đôn hoàng, là tác phẩm

ở cuối đời Đường. Trong bức vẽ, bồ tát Dẫn

lộ mặc áo trời đeo chuỗi ngọc anh lạc, tay

phải cầm cán lư hương (loại lư hương có

cán), một làn khói từ trong lư hương bay ra

hiện thành áng

mây năm mầu,

trong áng mây

hiện ra lầu gác

báu ở cõi Tịnh

độ; tay trái cầm

hoa sen và bảo

chàng, đồng

thời, có một

người con gái

cùng cỡi mây bay

theo sau vị Bồ tát

này. [X. kinh

Dược sư lưu li

quang như lai bản nguyện công đức; Tô

lão tuyền tiên sinh toàn tập đệ thập ngũ

Cực lạc viện tạo lục Bồ tát kí].

DẪN NGHIÊP

Nghiệp kéo chúng sinh chịu quả báo

trong năm đường bốn loài. Cũng gọi Dẫn

nhân, Khiên dẫn nghiệp, Tổng báo nghiệp.

Đối lại với Mãn nghiệp. Sự giải thích về

Dẫn nghiệp giữa Đại thừa và Tiểu thừa có

nhiều thuyết khác nhau.

I. Tiểu thừa: Luận Câu xá quyển 17

nói, nghiệp có khả năng dẫn chúng đồng

phận là Dẫn nghiệp; nghiệp viên mãn trang

nghiêm chúng đồng phận là Mãn nghiệp.

Tức giải thích Dẫn nghiệp là nhân, Mãn

nghiệp là quả, đây là nghiệp và quả đối

nhau. Vả lại, nghiệp còn có 4 loại: Thuận

hiện nghiệp, Thuận sinh nghiệp, Thuận

hậu nghiệp, Thuận bất định nghiệp v.v...

Luận Đại tì bà sa quyển 140 căn cứ vào

bốn nghiệp kể trên đem phối với Dẫn nghiệp

và Mãn nghiệp mà nêu ra ba thuyết như sau:

1. Thuận thứ sinh thụ nghiệp và Thuận

hậu thứ thụ nghiệp đều có thể dẫn đến quả

chúng đồng phận, cũng có khả năng làm

tròn đủ quả chúng đồng phận. Còn Thuận

hiện pháp thụ nghiệp và Thuận bất định

thụ nghiệp thì có thể làm cho quả chúng

đồng phận tròn đủ, nhưng không có khả

năng dẫn đến quả chúng đồng phận.

2. Thuận hiện pháp thụ nghiệp có thể

làm cho quả chúng đồng phận tròn đủ,

nhưng không thể dẫn đến quả chúng đồng

phận. Ba nghiệp còn lại đều có khả năng

dẫn đến quả chúng đồng phận và cũng có

thể làm viên mãn quả chúng đồng phận.

3. Bốn nghiệp đều có thể dẫn đến quả

chúng đồng phận, mà cũng có thể làm viên

mãn quả chúng đồng phận.

Trong ba thuyết kể trên, luận Câu xá

quyển 15 chấp nhận thuyết thứ hai.

II. Đại thừa: Thành duy thức luận thuật

kí quyển 2 và Duy thức luận tuyền sao nêu

ra hai cách giải thích:

DẪN KHÁNH

Bồ Tát Dẫn Lộ

D

1225

1. Tổng báo nghiệp cảm tổng báo quả,

đồng thời, giúp đỡ những nghiệp yếu kém

khác, khiến chúng cũng có thể cảm biệt

báo, gọi là Dẫn nghiệp. Biệt báo nghiệp của

thức thứ sáu viên mãn trang nghiêm, quả

thể tổng báo của thức thứ tám, gọi là Mãn

nghiệp. Đây là nghiệp với nghiệp đối nhau.

2. Khi quả tổng báo dấy lên, quả ấy có

thể làm duyên tăng thượng dẫn sinh ra các

quả biệt báo khác, gọi là Dẫn nghiệp. Quả

biệt báo này có khả năng làm cho quả tổng

báo viên mãn, thì gọi là Mãn nghiệp. Đây

là quả với quả đối nhau.

Ngoài ra, về vấn đề Dẫn nghiệp chỉ giới

hạn ở một nghiệp hay gồm nhiều nghiệp,

dẫn đến một đời hay nhiều đời, giữa Tiểu

thừa và Đại thừa cũng có quan điểm khác

nhau. Tiểu thừa chủ trương Dẫn nghiệp

chỉ giới hạn ở một nghiệp và dẫn đến một

đời. Còn Đại thừa thì cho rằng một đời hay

nhiều đời đắp đổi không nhất định. Nhưng

phái Kinh lượng bộ trong Tiểu thừa chủ

trương một nghiệp dẫn đến nhiều đời, đại

khái cũng đồng quan điểm với Đại thừa.

[X. luận Đại tì bà sa Q.19; luận Thành duy

thức Q.2; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập

Q.7; Câu xá luận bảo sớ Q.17].

DẪN NHÂN

Đối lại với Sinh nhân. Nhân sinh ra quả

báo gần (cận quả) và quả chính là Sinh

nhân; Nhân sinh ra quả báo xa (viễn quả)

và quả còn sót lại (tàn quả) là Dẫn nhân.

Đứng về mặt hạt giống bên trong mà

nói, thì hạt giống hiện tại sinh ra thân hiện

tại là Sinh nhân; hạt giống hiện tại dẫn đến

xác chết rữa tan là Dẫn nhân. Còn đứng

về phương diện hạt giống bên ngoài mà

nói, thì hạt giống nảy mầm thành cây là

Sinh nhân, hạt giống dẫn đến cây cỏ chết

khô là Dẫn nhân. Giai đoạn của xác chết

và cỏ khô này đều không có hạt giống bên

trong, bên ngoài hoặc sinh ở cõi khác, hoặc

hạt giống đã diệt, nhưng nhờ sức tác dụng

của Sinh nhân mà hạt giống của Sinh nhân

cũng có thể đưa đến Dẫn nhân. Chính do

nghĩa này mà hạt giống của Sinh nhân được

gọi là Dẫn nhân, hai nhân đều không có

thể riêng khác.

Lại nữa, trong 12 nhân duyên thì chi

năng sinh gọi là Sinh nhân, còn chi năng

dẫn và chi sở dẫn đều là Dẫn nhân. Nghĩa

là ba chi: Ái, Thủ, Hữu gần với quả sinh và

lão tử, ba chi này hay sinh ra cận quả nên

gọi là Sinh nhân. Còn bảy chi: Vô minh,

Hành, Thức, Danh sắc, Lục xứ, Xúc, Thụ

v.v... thì cách xa với quả sinh và lão tử, bảy

chi này dẫn sinh viễn quả cho nên gọi là

Dẫn nhân. [X. luận Thành duy thức Q.2].

DẪN PHẠN ĐẠI SƯ

Đại sư báo giờ dùng cơm. Tức là cái

Kiểng (Tịnh chùy). Trong nhà Thiền, sắp

đến giờ thụ trai, đánh tịnh chùy để báo hiệu

cho chúng tăng biết.

Cứ theo Thanh dị lục Thích tộc dẫn

phạn đại sư điều, thì tịnh chùy do vị Duy

na phụ trách, do đó mà có từ Dẫn phạn đại

sư.

DẪN PHIẾU

Tấm phiếu ghi tên dán vào tòa ngồi của

Tam sư thất chứng (ba vị thầy bảy vị chứng

minh) khi truyền giới. Đây là cách thức của

tông Hoàng bá Nhật bản. Phiếu dùng giấy

màu hồng, dài hơn hai thước (Tàu), rộng

năm tấc. Trên phiếu của tam sư ghi: “Đệ I

(hoặc đệ II, đệ III) thượng ... (tên gì) hạ ...

(tên gì) tông sư ... (tên gì) là Đại hòa thượng

truyền giới (hoặc Yết ma a xà lê, Giáo thụ a

xà lê)”. Dẫn phiếu của thất chứng cũng giống

như thế. [X. Hoàng bá thanh qui hoằng

giới nghi thức].

DẪN PHIẾU

D

1226

DẪN QUẢ

Đối lại với Mãn quả. Quả báo của chúng

sinh có tổng (chung) và biệt (riêng) khác

nhau. Thành phần chủ yếu của quả báo

gọi là Dẫn quả; quả báo riêng biệt thì gọi là

Mãn quả. Chẳng hạn như thức thứ tám là

Dẫn quả, sự đẹp xấu, ưa ghét của năm căn,

năm cảnh là Mãn quả. Thức thứ tám là

quả thể tổng báo, tổng thể này hiện hành

năm căn, năm cảnh v.v... trong cõi người

và cũng do tổng thể này mà có những sự

sai biệt đẹp xấu, trên dưới, giầu nghèo v.v...

ấy là do hạt giống Mãn nghiệp đã có sẵn ở

trong thức A lại da.

Do đó có thể biết cùng một cõi người

mà quả báo có cao thấp khác nhau, đó là

do Mãn quả, còn Dẫn quả thì đồng nhất.

[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy

thức luận thuật kí Q.2 phần cuối].

DẪN (MẪN) QUYỀN QUI THỰC

Đưa (tiêu hết) giả về thực. Đối lại với

Lãm thực thành quyền (nắm cả thực đặt

thành giả). Thuật ngữ phán giáo của tông

Hoa nghiêm. Tông này chia Thánh giáo

của đức Phật làm ba thừa và một thừa, rồi

trong một thừa lại chia làm Đồng giáo và

Biệt giáo, lại lấy ý chỉ “Họp ba về một” trong

kinh Pháp hoa mà nhận định là “Một thừa

đồng giáo”. Sau đó, chia lập hai môn gốc và

ngọn; gốc là một thừa, ngọn là ba thừa, rồi

dung hợp ba thừa vào một thừa. Sau nữa,

lại chia hai môn Dẫn quyền qui thực và

Lãm thực thành quyền.

Quyền là phương tiện tạm thời; Thực

là rốt ráo chân thực. Dẫn quyền qui thực là

bỏ giáo phương tiện mà về giáo chân thực.

Như ví dụ “Nhà lửa ba xe” trong phẩm Thí

dụ của kinh Pháp hoa. Trong ví dụ này,

ông Trưởng giả tuần tự dùng xe dê, xe hươu,

và xe trâu để dụ dỗ các con khiến chúng

thoát ra ngoài ngôi nhà đang cháy. Đây là

ví dụ dùng ba thừa làm giáo pháp phương

tiện. Sau khi các con ra khỏi nhà cháy và

ngồi ngoài cổng trên chỗ đất trống, lúc đó

Trưởng giả mới trao cho các con một cỗ xe

to lớn do trâu trắng kéo. Đây là ví dụ một

Phật thừa là giáo pháp chân thực rốt ráo.

Các tông phái Phật giáo như: Tam luận,

Duy thức, Thiên thai, Hoa nghiêm v.v... khi

phán giáo thường hay viện dẫn thí dụ trên

đây, chỉ khác ở điểm mỗi tông nhấn mạnh

một khía cạnh. Trong đó, đặc biệt tông Hoa

nghiêm lập riêng thuyết Đồng giáo, Biệt giáo,

và dùng các thuật ngữ Dẫn quyền qui thực,

Lãm thực thành quyền để nói rõ căn cơ

chúng sinh tuy có bén nhạy, chậm lụt khác

nhau, nhưng sự giáo hóa dẫn đạo của Như

lai hoặc quyền hoặc thực đều khế hợp, cũng

chính là nhân duyên có khác, danh mục

không đồng, nhưng cả hai dung hợp làm

một thể. [X. Hoa nghiêm kinh khổng mục

chương Q.4; Hoa nghiêm ngũ giáo chương

Q.1; Ngũ giáo chương thông lộ kí Q.3, Q.4].

(xt. Tam Xa Tứ Xa, Dung Bản Mạt).

DẪN THANH NIÊM PHẬT

Xưng niệm danh hiệu đức Phật A di đà

theo nhịp điệu. Tương truyền, phương pháp

niệm Phật này do Hòa thượng Pháp đạo

(có thuyết nói Pháp chiếu) ở Trung quốc

trong khi nhập định đến thế giới Cực lạc

nghe tiếng nước chảy, chim hót, cây reo

vang ra tiếng niệm Phật. Sau khi xuất định,

ngài đem pháp âm ấy truyền bá trong giới

Phật giáo.

Vào đời Đường, vị tăng Nhật bản là ngài

Viên nhân đến Trung quốc, lên núi Ngũ

đài mới học được pháp niệm Phật này. Sau,

ngài truyền về Nhật bản và rất thịnh hành.

Trong đó, khóa tu niệm Phật 10 ngày 10

đêm là mở đầu cho khóa tu niệm Phật 10

DẪN QUẢ

D

1227

đêm của tông Tịnh độ. Ngôi nhà họp tập

thể để tu hành Dẫn thanh niệm Phật gọi là

Dẫn thanh niệm Phật đường. [X. Kim cương

giới đại pháp đối thụ kí Q.6].

DẪN TIẾP

Dẫn đường tiếp dắt. Cũng gọi Dẫn nhiếp.

Có ba nghĩa:

1. Uy lực của Phật nhiếp thủ cứu độ

chúng sinh khiến họ sinh về nước Phật.

2. Phật và Bồ tát đến đón tiếp dìu dắt

chúng sinh sinh về Tịnh độ.

Vãng sinh yếu tập quyển thượng (Đại

84, 41 trung): “Vì bản nguyện của A di đà

Như lai nên Ngài cùng với các vị Bồ tát,

trăm nghìn chúng tỉ khưu, phóng ánh sáng

lớn (...) đến trước hành giả. Bồ tát Đại thế

chí và vô lượng Thánh chúng đồng thời

khen ngợi, đưa tay tiếp dẫn”.

3. Răn dạy chỉ đường cho chúng sinh,

khiến chúng quay về chính pháp. An lạc

tập quyển thượng (Đại 47, 10 thượng): “Đức

Thế tôn tiếp dẫn những kẻ làm ác, khiến

họ lúc sắp chết bỏ ác quay về thiện, nương

theo niệm thiện được vãng sinh”. [X. Vãng

sinh yếu tập Q.thượng phần cuối].

DẪN TÒA

Hướng dẫn lên tòa nói pháp. Trong

Thiền lâm, vị giảng sư mới đến, lúc sắp lên

tòa nói pháp, trước hãy đứng ở một bên,

sau đó, vị trụ trì thỉnh đưa lên tòa và giới

thiệu với đại chúng.

Nếu chùa khác không có trụ trì, muốn

thỉnh vị Tây đường hoặc Thủ tọa của bản

tự dời đến đảm nhiệm thì phải nhờ chuyên

sứ đến thỉnh vị trụ trì của bản tự làm dẫn

tòa, sau đó vị Tân trụ trì mới nhận lời thỉnh

lên tòa thuyết pháp.

Trong trường hợp một bậc tôn túc của

chùa khác đến thăm viếng, nếu vị Thủ tọa

của bản tự thỉnh Ngài lên tòa thuyết pháp,

thì vị trụ trì của bản tự phải làm dẫn tòa.

Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 3

Thỉnh tân trụ trì điều (Đại 48, 1124 hạ),

nói: “Chuyên sứ phải đem hương đến

phương trượng vào đêm hôm trước, đính

lễ ba lạy, bạch rằng: Cung thỉnh Hòa thượng

ngày mai ngài hướng dẫn vị tân trụ trì lên

tòa”. [X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.11

Thùy thuyết loại].

DẪN (MẪN) TUYÊT VÔ KÍ TÔNG

.......... ....

Dứt bặt tất cả, không để bị dính mắc

vào bất cứ vật gì.

Một trong ba tông Thiền do ngài Khuê

phong Tôn mật phân chia. Tông này chủ

trương các pháp phàm thánh đều như mộng

huyễn, vì thế nên phải trút bỏ tất cả, mọi

sự chấp trước, oán thân khổ vui tất cả đều

không dính mắc, thấu suốt bản lai vô sự,

xa lìa điên đảo, chứng đắc giải thoát. Các

Thiền sư thuộc tông này là các ngài: Thạch

đầu Hi thiên, Ngưu đầu Pháp dung, Kính

sơn v.v... Còn đệ tử của các ngài Hà trạch

Thần hội, Mã tổ Đạo nhất, Thiên thai Trí

khải v.v... tuy cũng nói đạo lý ấy nhưng

không thuộc về tông này. [X. Thiền nguyên

chư thuyên tập đô tự Q.thượng].

DI

..

Lời nói mang ý vị trào phúng trong

Thiền gia. Hoặc khi thầy đang dạy người

học, bỗng gặp một vấn đề khó diễn đạt, vị

thầy liền nói Di! (Ô!).

DI CA

.....

Phạm:Mekà. Người con gái chăn bò ở

thời đức Phật.

Khi đức Phật mới thành đạo, Di ca đã

nấu cháo sữa dâng cúng Ngài. Kinh Đại bảo

DI CA

D

1228

tích quyển 11 (Đại 11, 61 trung): “Có người

con gái Di ca tên là Thiện ấm lấy sữa từ

nghìn con bò (...) Bồ tát nhận cháo nấu với

sữa do Thiện ấm Di ca dâng cúng”. [X. Tuệ

lâm âm nghĩa Q.12].

DI CHUYỂN THÂN KIẾN

Phạm:satkàya-dfwỉi. Âm hán: Tát ca

da kiến. Tức là cái thấy sai lầm cho thân

này do nhân duyên hòa hợp là thường trụ,

có thật.

Các nhà Duy thức Đại thừa giải thích

rằng: Di chuyển (chuyển dời) là có, không

bất định, chẳng phải có mà tựa hồ như

có; Thân là do nhân duyên hòa hợp, vì

thân là pháp Y tha khởi (nương vào vật

khác mà có), chẳng phải có, chẳng phải

không, vì thế gọi là Di chuyển thân. Đối

với thân này, cố chấp là ngã, ngã sở (ta,

của ta), gọi là Kiến chấp. (xt. Tát Ca Da

Kiến).

DI ĐÀ BẢN NGUYÊN

Những lời thệ nguyện của đức Phật

A di đà. Ở thời quá khứ Phật A di đà

còn là tỉ khưu Pháp tạng đã lập thệ

nguyện cứu độ hết thảy chúng sinh và

nếu những thệ nguyện này không được

viên mãn thì Ngài không thành Phật.

Có 48 điều nguyện, trong đó, nguyện

thứ 18 được gọi là Di đà bản nguyện,

hoặc Di đà danh nguyện. Nội dung của

điều nguyện này nói rằng bất luận người

nào, hễ xưng niệm danh hiệu của Ngài

đều có thể nhờ công đức xưng niệm ấy

mà được vãng sinh.

Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại

12, 268 thượng), nói: “Nếu như ta thành

Phật, chúng sinh ở mười phương dốc lòng

tin ưa muốn sinh về nước ta, nếu niệm

danh hiệu của ta cho đến chỉ mười niệm

thôi, mà không được vãng sinh, thì ta không

lên ngôi chính giác”.

DI ĐÀ CÚNG

Cũng gọi Di đà hộ ma. Pháp tu cúng

dường đức Phật A di đà để truy tiến và hồi

hướng cho vong linh người chết.

DI ĐÀ ĐẦU

Một trong những vị hóa chủ (người

khuyến hóa tín đồ cúng dường). Trong

Thiền lâm, Di đà đầu là chức vụ đảm nhiệm

việc khuyến hóa đọc tụng kinh A di đà.

Hiện nay, trong các tùng lâm không còn

chức này.

Thiền uyển thanh qui quyển 4 (Vạn tục

111, 448 hạ), nói: “Hoa nghiêm đầu, Bát

nhã đầu, Kinh đầu, Di đà đầu đều là những

chức vụ khuyến hóa đàn việt (thí chủ) tăng

thêm ruộng phúc”.

DI ĐÀ LỢI KIẾM

Kiếm sắc Di đà. Nghĩa là Thánh hiệu

của đức Phật A di đà giống như thanh kiếm

sắc bén, có thể dùng để chặt trừ mọi tội.

Bởi vì xưng niệm Thánh hiệu thì tâm trong

sạch, không tạo nghiệp ác, cho nên ví

Thánh hiệu như kiếm sắc.

Ban chu tán (Đại 47, 448 hạ), nói: “Kiếm

sắc tức là hiệu của Phật Di đà, chỉ xưng

niệm một tiếng cũng có thể trừ được nhiều

tội”.

DI ĐÀ TAM BỘ

Cũng gọi Tịnh độ tam bộ. Là ba bộ kinh

quan trọng của tông Tịnh độ. Đó là:

1. Kinh Vô lượng thọ, 2 quyển.

2. Kinh Quán vô lượng thọ, 1 quyển.

3. Kinh A di đà, 1 quyển.

DI CHUYỂN THÂN KIẾN

D

1229

DI ĐÀ TAM TÔN

Ba bậc Thánh được tông Tịnh độ tôn

thờ: đức Phật A di đà, bồ tát Quan thế âm

và bồ tát Đại thế chí. Đức Phật A di đà

đứng giữa, bồ tát Quan thế âm đứng hầu

bên trái, bồ tát Đại thế chí đứng hầu bên

phải. [X. kinh Quán vô lượng thọ]. (xt. A

Di Đà Tam Tôn).

DI ĐẾ LÊ THI LỊ

Phạm:Mitrazrì. Người nước Kế tân,

được coi là bậc Thánh ở vào thời kì đức

Phật thứ bảy trong kiếp Hiền. Cũng gọi Di

đố lộ đao lị, Sa đế bối thi lị, Di đế lệ đao lị.

Khi ngài sinh ra, giữa các ngón tay có

màng mỏng. Về sau, ngài cùng với ngài

Tăng già la sát đồng sinh lên cõi trời Đâu

suất, thờ bồ tát Di lặc làm thầy, sau ngài

thành Phật hiệu là Quang viêm Như lai,

còn ngài Tăng già la sát thì hiệu là Nhu

nhân Phật.

Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 12

Tát bà đa bộ kí mục lục tự chép, thì ngài

Di đế lệ thi lị là vị tổ thứ 23 của Sư tông

tương thừa thuộc Tát bà đa bộ, còn ngài

Tăng già la sát là tổ thứ 29. Cũng quyển

12 sách đã dẫn, ở phần lược truyện Phật

đại bạt đà la sư tông tương thừa thì ghi

ngài Di đế lệ thi lị là tổ thứ 19, ngài Tăng

già la sát là tổ 26.

Tương truyền, ngài Tăng già la sát ra

đời 700 năm sau khi đức Phật nhập diệt,

như vậy thì ngài Di đế lệ thi lị phải ra đời

trước ngài Tăng già la sát. Ngoài ra, hiện

nay chỉ biết ngài Di đế lệ thi lị là Đại luận

sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ ở nước

Kế tân, còn các sự tích khác thì không

được rõ. [X. kinh Hiền kiếp Q.7; luận Đại

trí độ Q.88; Tôn bà tu mật bồ tát sở tập

luận tự].

DI GIÀ

Phạm: Megha. Hán dịch: Vân, Năng

hàng phục. Một trong 53 vị thiện tri thức

mà đồng tử Thiện tài đến tham học. Đây là

vị lương y ở thành Chú dược nước Tự tại,

vì ngài hay đem mưa pháp thấm nhuần làm

lợi ích cho chúng sinh nên gọi là Di già

(Mây). [X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch đời

Tấn) Q.46; Hoa nghiêm kinh thám huyền

kí Q.18; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ]. (xt. Ngũ

Thập Tam Tham).

DI GIÀ CA

..... ...

Tổ truyền pháp thứ sáu của Thiền tông

Ấn độ. Ngài vốn cầm đầu tám ngàn vị Đại

tiên, sau, ngài gặp tổ truyền pháp thứ năm

là Đề đa ca, liền cùng với các vị tiên đồng

phát tâm bồ đề, xuất gia làm đệ tử tôn giả

Đề đa ca. Sau

khi đắc pháp,

ngài đến miền

bắc Ấn độ giáo

hóa, phó chúc

đại pháp cho đệ

tử là Bà tu mật,

rồi vào tam

muội Sư tử phấn

tấn bay lên hư

không, sau đó

lại trở về chỗ

ngồi dùng lửa

tam muội tự

thiêu. [X. kinh Đại bi Q.2 phẩm Trì chính

pháp; Bảo lâm truyện Q.2; Tổ đường tập

Q.1; Cảnh đức truyền đăng lục Q.1].

DI GIÁO

Chỉ giáo pháp của Phật và các bậc Tổ

sư để lại cho hậu thế; hoặc chỉ riêng giáo

Tổ Di Già Ca

DI GIÁO

D

1230

pháp của đức Phật nói khi Ngài sắp vào

Niết bàn. Cũng gọi Di pháp, Di giới, Di

huấn, Di cáo, Di hóa.

Phật giáo là giáo pháp do đức Phật Thích

ca nói ra và để lại cho đời sau, cho nên, có

thể nói, Phật giáo là di giáo của đức Thích

ca.

Ngoài ra, kinh Phật thùy bát Niết bàn

lược thuyết giáo giới là giáo pháp cuối cùng

mà đức Phật, khi sắp vào Niết bàn, đã nói

để lại cho đời sau, cho nên kinh ấy đặc biệt

được gọi là kinh Phật di giáo. [X. kinh A

nan thất mộng; luận Đại trí độ Q.5; Đại

nhật kinh sớ Q.8; Truy môn cảnh huấn

Q.2; Thiền uyển thanh qui Q.8].

DI GIÁO KINH

Có một quyển, ngài Cưu ma la thập dịch

vào đời Hậu Tần. Cũng gọi Phật thùy bát

Niết bàn lược thuyết giáo giới kinh, Di kinh,

Phật lâm Niết bàn lược giới kinh, Lược

thuyết giáo giới kinh, Phật di giáo kinh, thu

vào Đại chính tạng tập 12.

Nội dung kể lại việc trước khi vào Niết

bàn ở Sa la song thụ tại Câu thi na la, đức

Thế tôn dạy bảo các đệ tử, sau khi Ngài

nhập diệt, phải lấy Ba la đề mộc xoa (Phạm:

pràtimokwa, Pàli: pàỉimokkha, giới điều,

giới bản) làm thầy để chế ngự năm căn, lìa

giận dữ, ngạo mạn, không buông lung, tinh

tiến đạo nghiệp.

Trong Thiền môn, kinh Di giáo được

đặc biệt quí trọng và cùng với kinh Tứ thập

nhị chương và Qui sơn cảnh sách được gọi

chung là Phật tổ tam kinh. [X. Xuất tam

tạng kí tập Q.12, Q.14; Lịch đại tam bảo kỉ

Q.8, Q.11].

DI GIÁO KINH LUẬN

Có một quyển, bồ tát Thiên thân của

Ấn độ soạn, ngài Chân đế dịch vào đời

Trần thuộc Nam triều, thu vào Đại chính

tạng tập 26.

Luận này là tác phẩm giải thích kinh Di

giáo, nội dung chia làm bảy khoa, nói rõ

giáo pháp tu hành của Bồ tát. Theo luận

này thì kinh Di giáo thuộc về Đại thừa bộ.

Về chú sớ thì có:

- Di giáo kinh luận kí 3 quyển của ngài

Quán phục.

- Di giáo kinh luận trụ pháp kí 1 quyển

của ngài Nguyên chiếu.

DI HẠ LUẬN

Có 1 thiên, do Cố hoan soạn vào đời

Nam Tề. Nội dung biện luận về sự dị,

đồng giữa Phật giáo và Đạo giáo. Toàn

thiên có hơn 800 chữ. Trước hết, tác giả

dẫn chứng: việc ngài Lão tử gá thai vào

phu nhân Tịnh diệu ở nước Duy vệ, Thiên

trúc trong Huyền diệu nội thiên; việc đức

Thích ca đã thành Phật với số kiếp nhiều

như bụi nhỏ nói trong kinh Pháp hoa và

kinh Vô lượng thọ; việc đức Thích tôn

làm Quốc sư, Đạo sĩ, Nho lâm v.v... chép

trong kinh Thái tử thụy ứng bản khởi để

biện luận cho lí: “Đạo tức Phật, Phật tức

Đạo, cùng một vị Thánh, nhưng ứng tích

khác nhau”.

Kế đến bàn về sự sai khác giữa phục

sức, tang chế, nghi lễ, giáo pháp của hai

nước Hạ (Trung quốc), Di (Ấn độ) để ví

dụ thuyền, xe đều là phương tiện di

chuyển, nhưng đường thủy, đường bộ khác

nhau. Nghĩa là tuy Phật giáo và Đạo giáo

về mặt lí thì giống nhau, nhưng tập tục

của Phật giáo không thích hợp với Trung

quốc.

Cố hoan còn cho rằng Niết bàn của Phật

giáo tuy giống với Tiên hóa của Đạo giáo,

nhưng, nếu đứng về phương diện đắc đạo

mà nói, thì Vô sinh của Niết bàn khó đạt

hơn Vô tử của Tiên hóa.

DI GIÁO KINH

D

1231

Cố hoan lại so sánh sự hơn kém giữa

Phật giáo và Đạo giáo, như: Phật giáo văn

vẻ mà rộng, Đạo giáo chất phác mà tinh;

lời Phật hoa mĩ mà trương ra, lời Đạo chân

thật mà nén xuống; nén xuống thì người

sáng tiến một mình, trương lên thì kẻ tối

tranh đi trước; kinh Phật nhiều mà rõ ràng,

kinh Đạo ít mà sâu kín; Phật là phương

pháp phá ác, Đạo là nghệ thuật hưng thiện;

Phật tích sáng tỏ rộng lớn, Đạo tích kín

đáo nhỏ nhiệm v.v....

Luận Di hạ dung hợp hai nhà Phật và

Đạo dèm chê lẫn nhau, nhưng ý nghiêng

về Đạo giáo. Bởi thế, quan Tư đồ Viên xán

đời Lưu Tống cũng như những tín đồ Phật

giáo và Đạo giáo đều có viết luận bài bác.

Di hạ luận được xếp vào Nam Tề thư

quyển 54, Nam sử quyển 75 Cố hoan

truyện, Toàn tề văn Q.22, Ngọc hàm sơn

phóng tập dật thư tử biên Đạo gia loại v.v...

Cứ theo Tề thư chép, thì Cố hoan tự là

Cảnh di, người Diêm quan, quận Ngô. Ông

từng học nơi Lôi thứ tôn, sau, ông mở nhà

trên núi Thiên thai dạy học. Niên hiệu Vĩnh

minh năm đầu (483), ông được cử làm Thái

học bác sĩ nhưng từ chối. Ông thích Hoàng

lão, sở trường về Đạo thuật, năm 60 tuổi,

ông mất ở Diệm sơn.

Ông có các tác phẩm: Luận ngữ Cố thị

chú 1 quyển, Đạo đức chân kinh chú sớ 8

quyển. [X. Tùy thư Q.34 Kinh tịch chí;

Đường thư Q.47 Kinh tịch chí].

DI HẦU

Phạm: markaỉa. Âm Hán: Ma ca tra,

Ma tư tra. Một loài khỉ. Tính khỉ thường

lăng xăng, nhảy nhót, leo trèo, khó bắt, khó

điều phục, thường hay bỏ cái này, nắm bắt

cái khác, cho nên trong kinh nó được dùng

để ví dụ cho vọng tâm của phàm phu. [X.

kinh Tâm địa quán Q.8; kinh Đại bát niết

bàn (bản Bắc) Q.29].

DI HẦU GIANG

Phạm: Markaỉa hrada. Cũng gọi Di

hầu trì, Di hầu hà, Hầu trì, Di hầu lâm, Di

hầu quán.

Là cái ao khỉ bên cạnh vườn Am la nữ

nước Tì xá li trung Ấn độ. Ngày xưa đàn

khỉ họp lại làm cái ao này cho đức Phật và

Ngài cũng từng giảng các kinh ở nơi này.

Về sau nơi đây đã trở thành một trong năm

tinh xá ở Thiên trúc. [X. luận Đại trí độ

Q.3; Đại đường tây vực kí Q.7 Phệ xá li

quốc; Huyền ứng âm nghĩa Q.14].

DI HẦU VƯƠNG

Khỉ chúa. Một trong những sự tích tiền

thân của đức Phật.

Cứ theo chương Tinh tiến độ vô cực

trong kinh Lục độ tập quyển sáu chép, thì

Di hầu vương dẫn 500 con khỉ vào vườn

trong cung vua ăn trái cây, bị vua biết được

sai người vây bắt. Để cứu đàn khỉ, Hầu vương

dùng thân mình làm cầu cho bầy khỉ đi

qua, đến đứt cả

hai nách, rơi

xuống bờ

nước, nhà vua

bắt được. Hầu

vương nguyện

bỏ mình để

làm thức ăn

cho vua. Vua

cảm động

trước lòng hy

sinh của Hầu

vương bèn tha

cho và ra lệnh

trong nước để mặc cho loài khỉ hái trái cây

ăn.

Di hầu vương trong truyện này tức là

tiền thân của đức Thích tôn, nhà vua là

DI HẦU VƯƠNG

Tranh Di Hầu Vương

D

1232

ngài A nan, 500 con khỉ là tiền thân của

500 vị tỉ khưu.

Truyện tích bản sinh này thường được

dùng làm đề tài cho điêu khắc và hội họa,

như trên lan can của tháp Ba hách đặc

(Bharhut) ở Ấn độ hiện nay có khắc toàn

bộ nội dung truyện này. Trong bức tranh:

hai bên vẽ những cây to, ở giữa có ngòi

nước, người trông vườn giăng lưới ở khoảng

giữa, ngăn không cho bầy khỉ trốn thoát.

Phía trên vẽ Hầu vương đem thân bắc cầu

cho đàn khỉ đi qua; phía dưới vẽ Hầu vương

và nhà vua ngồi đối diện nhau. [X. kinh

Hiền ngu Q.2, Q.9; Phiên dịch danh nghĩa

tập Q.6].

DI HÌNH

Chỉ di cốt của đức Phật sau khi Ngài

nhập diệt. Tức là Xá lợi của Phật. Trường a

hàm quyển 4 kinh Du hành (Đại 1, 29 hạ),

nói: “Muốn di hình (xá lợi) của Như lai mang

lại lợi ích rộng lớn thì hiện tại chỉ nên chia

nhau. Mọi người đều khen là phải”. (xt. Xá

Lợi).

DI KHÁM

Dời quan tài. Khi bậc tôn túc thị tịch, di

hài của ngài được đặt vào quan tài, ba ngày

sau dời đến Pháp đường, gọi là Di khám.

Lúc đó, đại chúng tụng kinh rồi đều lạy ba

lạy, gọi là Di khám Phật sự.

Thiền lâm tượng khí tiên Tang tiến môn

nói: “Tôn túc di khám là: đặt di hài của

Ngài vào quan tài, đậy nắp lại, để ba ngày,

sau đó, dời quan tài lên Pháp đường, khoảng

trên Pháp đường, xếp đặt trang nghiêm;

khoảng giữa Pháp đường, trên chỗ tòa

giảng, treo chân dung; khoảng dưới Pháp

đường đặt quan tài, dùng màn vải gai che

phủ chung quanh; trước quan tài đặt nhang

án trên để lư hương, lọ cắm hoa trắng,

hương đèn liên tục, sáng chiều dâng trà

nóng, cơm cháo, tụng kinh cúng dường,

đầy đủ hoa phan, não bạt, rồi đánh chuông

ở nhà Tăng đường, họp chúng đông đủ làm

Phật sự thỉnh quan”. [X. Sắc tu bách trượng

thanh qui Q.3 Thiên hóa điều]

DI LAN ĐÀ VƯƠNG

Di lan đà, Phạm:Pàli: Milinda. Hán

dịch: Từ vương. Cũng gọi Tất lân đà vương,

Mân lân đà vương, Di lan vương. Là vua

nước Đại hạ Di lan da la tư (Menandros)

người Hi lạp sống vào hậu bán thế kỉ II

trước Tây lịch. Ông này từng cai trị vùng

Khách bá nhĩ (Kabul) của A phú hãn (Afghanistan),

và xâm nhập Ấn độ, gây thế

lực 1 thời suốt giải Ngũ hà (Punjab) miền

tây bắc Ấn độ, khiến Ấn độ chịu ảnh hưởng

văn hóa Hi lạp một cách sâu đậm.

Cứ theo kinh Di lan vương vấn bằng

tiếngPàli, thì vua cùng tỉ khưu Na tiên (Pàli:

Nàgasena) thảo luận giáo nghĩa và cuối

cùng vua đã qui y Phật giáo.

Theo như sự tích của vị vua này được

ghi trong kinh Na tiên tỉ khưu Hán dịch

quyển thượng (bản dịch khác của kinh Di

lan vương vấn), thì nhà vua thủa nhỏ thông

minh, học rộng các đạo, sau có người đề

nghị, nhà vua muốn cầu vị cao tăng để luận

đạo. Bấy giờ sa môn Dã hòa la được tiến cử

cùng vua tranh luận, nhưng bị vua áp đảo.

Sau đó, sa môn Na tiên lại được chỉ định

đối luận, cuối cùng vua kính phục và qui y

Phật giáo.

Kinh Tạp bảo tạng quyển 9 chép tên

vua này là Nam đà, luận Câu xá quyển 30

thì gọi là Tất lân đà vương.

Vua từng đúc tiền lưu thông rất rộng,

trên tiền vẽ hình luân bảo (bánh xe báu)

và khắc chữ Người theo pháp (Phạm:

Dharmikasa), theo đó đủ biết mối quan

tâm của vua đối với Phật giáo. [X. A tì đạt

DI HÌNH

D

1233

ma câu xá thích luận Q.22; Hải án nội kí

(Periphus of the Erythreean Sea); Rhys

Davids: The Milinda Questions, 1930].

DI LẶC BỒ TÁT

Di lặc, Phạm: Maitreya, Pàli:

Metteyya. Cũng gọi Mai đát lệ da bồ tát,

Mạt đát lị da bồ tát, Mê để lũ bồ tát, Di đế

lễ bồ tát. Hán dịch: Từ thị.

Theo kinh Di lặc thướng sinh và kinh

Di lặc hạ sinh chép, thì ngài Di lặc sinh ra

trong một gia đình Bà la môn, sau xuất gia

làm đệ tử đức Phật và nhập diệt trước đức

Phật, mang thân Bồ tát trụ ở cõi trời Đâu

suất nói pháp cho những người trời ở cõi

này. Theo truyền thuyết thì vị Bồ tát này vì

muốn giáo hóa thành tựu cho chúng sinh

nên ngay từ lúc mới phát tâm đã không ăn

thịt, do nhân duyên ấy mà có tên là Từ thị.

Đại nhật kinh sớ quyển 1 nói, bồ tát Từ

thị là lấy Từ trong bốn tâm vô lượng của

Phật làm đầu. Lòng từ đó sinh ra từ hạt

giống Như lai, khiến hết thảy thế gian không

mất tính Phật, cho nên gọi là Từ thị.

Đức Thích tôn từng thụ kí nói trước,

hết thời kì loài người sống lâu 4000 tuổi

(ước chừng 57 tỉ 6o triệu năm nữa), bồ tát

Từ thị sẽ sinh xuống cõi này thành Phật

dưới gốc cây Long hoa, chia làm ba hội

thuyết pháp. Do ý nghĩa Ngài thay đức Phật

Thích ca thuyết giáo mà gọi là Bồ tát Nhất

sinh bổ xứ, Bổ xứ bồ tát, Bổ xứ tát đỏa. Đến

lúc đó thì Ngài đã thành Phật nên gọi là

Phật Di lặc hoặc Di lặc Như lai.

Cứ theo phẩm Tùy hỉ công đức trong

kinh Pháp hoa quyển 6 và kinh Bình đẳng

giác quyển 4 nói, thì ngài Di lặc chính là

ngài A dật đa một đệ tử của đức Phật.

Thế nhưng, theo kinh Thuyết bản

trong Trung a hàm quyển 13, kinh Xuất

diệu quyển 6 và luận Đại tì bà sa quyển

178 nói, thì Di lặc và A dật đa là hai người

khác nhau.

Trong Mật giáo, bồ tát Từ thị là một

trong chín vị tôn của Trung đài trong mạn

đồ la Thai tạng giới, ngồi ở phía đông bắc

đức Đại nhật Như lai. Còn trong mạn đồ la

Kim cương giới thì Ngài là một trong 16 vị

tôn kiếp Hiền.

Về hình tượng của Ngài có nhiều thuyết

khác nhau: theo kinh Bát đại bồ tát mạn

đồ la và Đại khổng tước minh vương họa

tượng đàn tràng nghi quĩ chép, thì thân Ngài

màu vàng ròng, tay trái cầm quân trì (cái

bình), bàn tay phải đưa lên hướng ra ngoài

làm dáng thí vô úy. Hình tam muội da là

bình hoặc tháp, mật hiệu là Tấn tật kim

cương.

Tại Trung quốc, các chùa miếu thờ

tượng Di lặc miệng cười, bụng to phơi ra,

đó là Hòa thượng Khế thử (Bố đại) thời

Ngũ đại (Hậu Lương, Hậu Đường, Hậu Tấn,

Hậu Hán, Hậu Chu), vì theo truyền thuyết

thì Hòa thượng

Khế thử là hóa

thân của Bồ tát Di

lặc, cho nên

người đời tạo

tượng Ngài để

thờ. Tín ngưỡng

sinh lên cõi trời

Đâu suất cũng

như tín ngưỡng

vãng sinh Tịnh

độ cực lạc của đức

Phật A di đà từ

xưa đều được tín đồ Phật giáo coi trọng.

Ngoài ra, cuốn kinh nói rõ về truyện

tích bản sinh của bồ tát Di lặc là kinh Nhất

thiết trí quang minh tiên nhân từ tâm nhân

duyên bất thực nhục, được thu vào Đại chính

tạng tập 3. [X. kinh Tạp a hàm Q.43;

Trường a hàm Q.6 kinh Chuyển luân thánh

vương tu hành; kinh Tạp thí dụ; kinh Hiền

ngu Q.12 phẩm Ba bà lê; kinh Hoa nghiêm

Bồ Tát Di Lặc

(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

DI LẶC BỒ TÁT

D

1234

(bản dịch cũ) Q.60; Từ thị bồ tát tu dũ nga

niệm tụng pháp Q.thượng phẩm Nhập pháp

giới ngũ đại quán môn; luận Đại trí độ Q.29;

Duy ma kinh lược sớ Q.5; Câu xá luận

quang kí Q.18; Đại đường tây vực kí Q.4,

Q.5; Khai nguyên thích giáo lục Q.18]. (xt.

A Dật Đa, Di Lặc Tín Ngưỡng).

DI LẶC ĐẠI THÀNH PHẬT KINH

Có một quyển. Một trong ba bộ kinh

về Di lặc, một trong sáu bộ kinh. Gọi tắt:

Di lặc thành Phật kinh, do ngài Cưu ma la

thập dịch, đưa vào Đại tạng tập 14. Trong

các bộ kinh Di lặc, kinh này hoàn chỉnh

nhất, cả về hình thức lẫn nội dung cho

nên mới dùng chữ “Đại”.

Kinh này ghi lại việc đức Phật ở núi Ba

sa thuộc nước Ma già đà trả lời câu hỏi của

tôn giả Xá lợi phất về thời đại và quốc độ

của bồ tát Di lặc ra đời. Kinh này phần lớn

giống với kinh Di lặc hạ sinh. [X. Xuất tam

tạng kí tập Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.8].

DI LẶC HẠ SINH KINH

Có một quyển. Là một trong ba bộ kinh

về Di lặc, một trong sáu bộ kinh. Cũng gọi

Quán di lặc bồ tát hạ sinh kinh, Di lặc thành

Phật kinh, Di lặc đương lai hạ sinh kinh,

Hạ sinh kinh, do ngài Trúc pháp hộ dịch

vào đời Tây Tấn, thu vào Đại chính tạng

tập 14. Trước nay, trong các kinh nói về bồ

tát Di lặc giáng sinh, kinh này được coi trọng

hơn cả.

Nội dung trình bày trong đời vị lai, vào

thời vua Chuyển luân thánh vương

Nhương khư, ngài Di lặc từ cung trời Đâu

suất sinh xuống, thân phụ là Tu phạm ma,

thân mẫu là Phạm ma việt. Sau khi thành

đạo Ngài giáo hóa Thiện tài, thân phụ thân

mẫu và tám vạn bốn nghìn đại chúng. Cũng

giống như đức Phật Thích ca đời này, Ngài

nói giáo pháp ba thừa để độ chúng sinh.

Ngài Đại ca diếp ở thời chư Phật quá khứ

đã khéo tu Phạm hạnh, cho nên trong vị

lai cũng sẽ giúp ngài Di lặc trong việc giáo

hóa. Người đứng ra thưa hỏi trong kinh này

là tôn giả A nan, đây là một đặc sắc lớn của

kinh này; trong các bản kinh khác người

thưa hỏi là tôn giả Xá lợi phất.

Về những bản dịch khác của kinh này

thì có: Di lặc hạ sinh thành Phật kinh 1

quyển do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời

Diêu Tần và ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời

Đường.

Về sách chú sớ thì có: Di lặc hạ sinh

kinh sớ 1 quyển của ngài Cảnh hưng, Di

lặc hạ sinh kinh nghĩa sớ 1 quyển của ngài

Thiện châu, và Di lặc hạ sinh kinh thuật

tán 1 quyển, không rõ tác giả.

Ngoài ra, theo sự khảo chứng thì kinh

này là kinh Biệt sinh trong kinh Tăng nhất

a hàm quyển 44 do ngài Tăng già đề bà

dịch mà đời lầm cho rằng người dịch là

ngài Trúc pháp hộ. Còn kinh Hạ sinh gồm

17 tờ (giấy bản) do ngài Trúc pháp hộ dịch

thì đã bị thất lạc từ lâu. [X. Xuất tam tạng kí

tập Q.2 đến Q.4; Lịch đại tam bảo kỉ Q.1;

Tĩnh thái lục Q.2; Khai nguyên thích giáo

lục Q.2, Q.14].

DI LẶC HẠ SINH THÀNH PHẬT KINH

Có một quyển. Là một trong sáu bộ kinh

Di lặc, do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời

Đường, đưa vào Đại chính tạng tập 14.

Kinh này cùng với kinh Di lặc hạ sinh

thành Phật (cũng gọi kinh Di lặc hạ sinh,

kinh Di lặc thụ quyết) do ngài Cưu ma la

thập dịch đều là những bản dịch khác của

kinh Di lặc hạ sinh do ngài Trúc pháp hộ

dịch. Nếu so với bản dịch của ngài La thập

thì bản này có đầy đủ thể tài của một kinh

đơn lẻ hơn và văn kệ được dùng làm bộ

phận chủ yếu, nhưng sự tích về ngài Đại ca

DI LẶC ĐẠI THÀNH PHẬT KINH

D

1235

diếp thì không ghi chép. [X. Khai nguyên

thích giáo lục Q.9; Trinh nguyên tân định

thích giáo mục lục Q.13].

DI LẶC LAI THỜI KINH

Có một quyển. Là một trong sáu bộ kinh

về Di lặc, được dịch vào đời Đông Tấn,

nhưng không rõ dịch giả, thu vào Đại chính

tạng tập 14. Là bản dịch khác của kinh Hạ

sinh 17 tờ (đã mất) do ngài Trúc pháp hộ

dịch và kinh Hạ sinh do ngài Cưu ma la

thập dịch.

Điểm đặc biệt của kinh này là phần nói

pháp ở đoạn giữa thì giống, nhưng cách

thức trình bày ở phần đầu và phần cuối thì

khác với các kinh: đó là điều đáng chú ý. Ở

đầu kinh không có câu “Như thị ngã văn”

mà bắt đầu bằng “Xá lợi phất là đệ tử bậc

nhất của Phật” và cuối cùng kết thúc với

câu “Sáu mươi tỉ năm nữa lúc đó tuổi thọ

của loài người còn sáu triệu năm thì Phật

Di lặc sẽ ra đời”.

Có thuyết cho rằng kinh này là do chép

lấy những tiết đoạn của các kinh khác nên

mới có hình thức ấy. [X. Khai nguyên thích

giáo lục Q.3; Trinh nguyên thích giáo mục

lục Q.5]. (xt. Di Lặc Hạ Sinh Kinh).

DI LẶC LUẬN SƯ

Di lặc, Phạm:Maitreya. Hán dịch: Từ

thị. Người Ấn độ, ra đời khoảng 900 năm

sau đức Phật nhập diệt, là vị thủy tổ của

phái Du già Đại thừa.

Trong tạng kinh Hán dịch hiện còn ghi

bồ tát Di lặc là tác giả của những bộ luận

Du già sư địa, Đại trang nghiêm kinh luận

tụng, Biện trung biên luận tụng, Kim cương

bát nhã ba la mật kinh luận v.v...

Còn trong Đại tạng Tây tạng thì ngoại

trừ những tác phẩm nêu trên ra, còn có

các luận Hiện quán trang nghiêm, luận

Pháp pháp tính phân biệt và luận Đại thừa

cứu cánh yếu nghĩa v.v... cũng là tác phẩm

của Ngài.

Tương truyền luận sư Di lặc là thầy của

ngài Vô trước, sáng lập ra giáo lí Du già duy

thức, sau truyền trao cho ngài Vô trước.

Lại cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện

chép, thì ngài Vô trước từng lên cung trời

Đâu suất để thỉnh vấn bồ tát Di lặc về lí

quán không của Đại thừa, rồi vì thầy của

ngài Vô trước cũng tên là Di lặc, cho nên

đời sau coi thầy của Vô trước cũng là Di lặc

sẽ thành Phật trong vị lai. Nhưng cuối cùng

Di lặc có phải một nhân vật có thực trong

lịch sử hay không thì đến nay vẫn chưa

xác định được.

Còn đối với các tác phẩm ở trên, thì

thực tế có thể đã do ngài Vô trước tổng

hợp các học thuyết của những bậc tiên hiền

rồi tạm cho là của bồ tát Di lặc sáng tác.

Nhà học giả Phật giáo người Nga là Âu

bạch mễ lặc (E. Obermiller) cho rằng, những

việc như ngài Long thụ được bồ tát Văn

thù điểm hóa mà viết các bộ luận, ngài Vô

trước thì nhờ thần lực của bồ tát Di lặc

trên cung trời Đâu suất giao cảm mà trứ tác

v.v... đều là truyền thuyết. Học giả Nhật

bản là Sơn khẩu ích nối theo thuyết của

Obermiller cho rằng, ngài Vô trước là người

chú thích, bàn nói về các tác phẩm Trung

biên phân biệt luận, Đại thừa trang nghiêm

kinh luận, Pháp pháp tính phân biệt luận

v.v... còn bồ tát Di lặc chỉ là người khải

phát linh cảm và là vị Phật đương lai Nhất

sinh bổ xứ. Học giả Lạp mô đặc (E. Lamotte)

đồng ý với thuyết này, bổ sung và thuyết

minh thêm. Ông cho rằng vì kinh điển Đại

thừa được thành lập sau cho nên thường

có khuynh hướng dựa vào lời nói của các

bậc Thánh để tăng uy tín, bởi thế ông nghi

ngờ tính cách lịch sử của thuyết Di lặc.

Nhà học giả Nhật bản là Vũ tỉnh Bá

thọ thì phản đối thuyết này, ông cho rằng

DI LẶC LUẬN SƯ

D

1236

luận sư Di lặc là nhân vật có thật trong

lịch sử, đã đề xướng giáo lí Du già Đại thừa,

còn Vô trước chỉ là người chép lại những

bộ luận nói trên của Ngài mà thôi. [X. Bài

Bạt trong luận Du già sư địa; Xuất tam tạng

kí tập Q.12 Tát bà đa bộ mục lục tự; Ấn độ

triết học nghiên cứu Q.1 (Vũ tỉnh Bá thọ);

Trung biên phân biệt luận thích sớ tứ luận

(Sơn khẩu ích); E. Obermiller: The Sublime

Science of the Great Vehicle to Salvation].

DI LẶC LỤC BỘ KINH

..............

Cũng gọi Di lặc bồ tát lục bộ kinh. Chỉ

cho sáu bộ kinh tường thuật về các việc

như: lên cõi trời Đâu suất, từ trời Đâu suất

sinh xuống cõi Diêm phù đề thành Phật,

quốc độ, thời tiết, chủng tộc, xuất gia, thành

đạo, chuyển pháp luân v.v... của bồ tát Di

lặc. Sáu bộ kinh này đều được đưa vào Đại

chính tạng tập 14. Sáu bộ là:

1. Quán Di lặc thướng sinh kinh, Thư

cừ kinh thanh dịch.

2. Di lặc hạ sinh kinh, Cưu ma la thập

dịch.

3. Di lặc lai thời kinh, không rõ người

dịch.

4. Quán Di lặc bồ tát hạ sinh kinh, Trúc

pháp hộ dịch.

5. Di lặc hạ sinh thành Phật kinh, Nghĩa

tịnh dịch.

6. Di lặc đại thành Phật kinh, Cưu ma

la thập dịch

Trong đây, ba bộ 1, 4, 6 còn được gọi

riêng là ba bộ kinh Di lặc.

DI LẶC TAM TÔN

...........

Chỉ cho ba pho tượng: Đức Phật Di lặc

ở giữa, bồ tát Pháp âm luân bên trái và bồ

tát Đại diện tướng bên phải.

Hồng ca đà dã nghi quĩ quyển trung do

ngài Kim cương trí dịch vào đời Đường, nói:

Kiến lập Tùy tâm mạn đồ la, chính giữa là

đức Phật Di lặc, hai bên là Pháp âm luân

và Đại diện tướng, bốn phương là Tứ đại

thiên vương.

DI LẶC THỤ QUYẾT KINH

Có 1 quyển, một trong sáu bộ kinh về

Di lặc, do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời

Diêu Tần. Cũng gọi Di lặc hạ sinh thành

Phật kinh, Di lặc thành Phật kinh, Hạ sinh

thành Phật kinh, Đương hạ thành Phật

kinh, Di lặc đương lai thành Phật kinh, Di

lặc hạ sinh kinh, thu vào Đại chính tạng

tập 14.

Nội dung nói về việc bồ tát Di lặc từ

cung trời Đâu suất sinh xuống cõi Diêm phù

đề thành Phật. [X. Đại đường nội điển lục

Q.3; Pháp kinh lục Q.1; Khai nguyên thích

giáo lục Q.4]. (xt. Di Lặc Hạ Sinh Kinh).

DI LẶC THƯỚNG SINH KINH

Có 1 quyển, một trong ba bộ kinh về

Di lặc, một trong sáu bộ kinh. Gọi đủ là

Quán di lặc bồ tát thướng sinh đâu suất

thiên kinh. Cũng gọi Di lặc bồ tát niết bàn

kinh, Quán di lặc thướng sinh kinh, Quán

di lặc kinh, Thướng sinh kinh. Do Thư cừ

kinh thanh dịch vào đời Lưu Tống, thu vào

Đại chính tạng tập 14.

Đây là bộ kinh được thành lập trễ nhất

trong các kinh điển nói về Phật Di lặc,

nhưng lại là bộ kinh chủ yếu của tín ngưỡng

Tịnh độ Di lặc.

Nội dung tường thuật việc bồ tát Di lặc

thị tịch sinh lên cung trời Đâu suất và ngày

đêm sáu thời nói pháp giáo hóa chư

thiên.Trong kinh này, sự miêu tả về thiên

cung tỉ mỉ hơn trong kinh Di lặc hạ sinh và

có thể làm cảm động lòng người. Trong

kinh còn nói: Muốn sinh về cung trời phải

DI LẶC LỤC BỘ KINH

D

1237

làm 10 điều lành, tâm nhớ nghĩ hình tượng

Phật, miệng niệm danh hiệu Di lặc, nhờ

công đức này có thể thoát khỏi tội sinh tử

trong 96 ức kiếp.

Những quan điểm nêu trên đây cũng

giống quan điểm trong kinh Quán vô lượng

thọ, bởi thế, có thể nói, hai kinh này cùng

được thành lập vào cuối thế kỉ thứ IV Tây

lịch. Hơn nữa, do câu: “Như kinh Di lặc hạ

sinh nói” (Đại 14, 420 thượng) thì biết kinh

này xuất hiện sau kinh Hạ sinh.

Còn về các sách chú sớ của kinh này

thì có: Di lặc kinh du ý 1 quyển của ngài

Cát tạng, Di lặc thướng sinh kinh tông yếu

1 quyển của ngài Nguyên hiểu, Quán di lặc

bồ tát thướng đâu suất thiên kinh tán 2

quyển của ngài Khuy cơ v.v... [X. Xuất tam

tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo lục

Q.5; Di lặc tam bộ kinh giải đề (Tiểu dã

Huyền diệu)].

DI LẶC THƯỚNG SINH KINH SỚ

Gồm hai quyển, do ngài Khuy cơ (632-

682) soạn vào đời Đường.

Cũng gọi Quán Di lặc thướng sinh kinh

sớ, Di lặc thướng sinh kinh thụy ứng sớ,

Quán Di lặc thướng sinh Đâu suất thiên

kinh tán, thu vào Đại chính tạng tập 38.

Bộ sách này chú thích kinh Quán Di

lặc bồ tát thướng sinh Đâu suất thiên do

Thư cừ kinh thanh dịch.

Nội dung chia làm năm môn để giải

thích văn kinh:

1. Phật thành quyền thực: Lần lượt bàn

rõ về thân Phật: Pháp thân, Báo thân, Ứng

thân. Đây là một loại Phật thân luận.

2. Từ thị sở nhân: Giải thích nguyên do

tại sao Di lặc còn có tên là Từ thị và nhân

duyên thành tựu quả vị của Ngài.

3. Thời phận hữu thù: Tường thuật về

tên các kiếp, tuổi thọ v.v... của nghìn vị

Phật xuất hiện trong quá khứ, hiện tại theo

thời gian mà có sự khác nhau.

4. Vãng sinh nan dị: So sánh sự khó

dễ trong việc sinh về Tịnh độ phương tây

của đức Phật A di đà và về cõi trời Đâu suất

của bồ tát Di lặc.

5. Vấn đáp liệu giản: Dùng hình thức

vấn đáp để giải thích về tên họ của bồ tát

Di lặc và về các vấn đề khác v.v...

DI LẶC TÍN NGƯỠNG

Tin thờ bồ tát Di lặc. Tín ngưỡng này

vốn đã có rất sớm ở Ấn độ, như kinh Tăng

nhất a hàm quyển 45, phẩm Phật hưng lập

trong kinh Hiền kiếp quyển 7 v.v... đều cho

rằng Di lặc là đức Phật đầu tiên xuất hiện

trong vị lai. Luận A tì đàm bát kiền độ quyển

27 cũng ghi chép việc Di lặc thành Phật

trong đương lai. Rồi truyện Pháp thịnh trong

Danh tăng truyện sao thì chép, bốn trăm

tám mươi năm sau đức Phật nhập diệt, có

A la hán Ha lợi nan đà bay lên cung trời

Đâu suất vẽ tượng Di lặc, sau đó Ngài lại

đến phía đông bắc nước Ưu trường (nước

Đà lịch trong Phật quốc kí), tạc một pho

tượng Di lặc lớn bằng gỗ ngưu đầu chiên

đàn. Truyện Linh vận trong Đại đường tây

vực cầu pháp cao tăng truyện quyển hạ nói,

chùa Na lan đà có thờ tượng Di lặc. Đại

đường tây vực ký quyển 7, quyển 8 cũng

chép, ngôi già lam ở phía tây bắc Thủ đô

của nước Chiến chủ thờ tượng Di lặc. Ngôi

tinh xá ở phía đông cây bồ đề nơi đức Phật

thành đạo, có thờ tượng Di lặc bằng bạc

cao hơn 2 mét.

Tại Trung quốc, những kinh được dịch

ra có liên quan đến tín ngưỡng Di lặc, bắt

đầu từ đời Tây Tấn, trước sau có hơn 10

loại bản dịch, có thể qui nạp vào ba hệ

thống: Thướng sinh, Hạ sinh và Bản

nguyện. Liệt kê như sau:

- Kinh Di lặc hạ sinh và kinh Di lặc bồ

tát sở vấn bản nguyện do ngài Trúc pháp

DI LẶC TÍN NGƯỠNG

D

1238

hộ dịch vào năm Đại an thứ 2 (303) đời

Tây Tấn.

- Kinh Di lặc đại thành Phật và kinh Di

lặc hạ sinh thành Phật do ngài Cưu ma la

thập dịch vào năm Hoằng thủy thứ 4 (402)

đời Diêu Tần.

- Kinh Di lặc thướng sinh do Thư cừ

kinh thanh (? -464) dịch vào đời Lưu Tống

thuộc Nam triều.

- Kinh Di lặc lai thời được dịch vào đời

Đông Tấn, không rõ dịch giả.

- Kinh Di lặc bồ tát sở vấn do Bồ đề lưu

chi dịch vào niên hiệu Vĩnh bình năm đầu

đến năm Thiên bình thứ 2 (508-535) đời

Bắc Ngụy.

- Kinh Di lặc hạ sinh thành Phật do

ngài Nghĩa tịnh dịch vào niên hiệu Đại túc

năm đầu (701) đời Đường.

- Kinh Di lặc bồ tát sở vấn do ngài Bồ

đề lưu chí dịch vào năm Cảnh long thứ 2

đến niên hiệu Khai nguyên năm đầu (708-

713) đời Đường.

Từ các kinh trên đây người ta có thể

biết tín ngưỡng Di lặc rất phổ biến.

Tín ngưỡng Di lặc lại chia làm hai phái:

1. Thướng sinh tín ngưỡng: Phái này

cho rằng hiện nay bồ tát Di lặc đang nói

pháp trên cung trời Đâu suất và muốn sinh

lên cung trời này.

2. Hạ sinh tín ngưỡng: Phái này tin rằng

trong tương lai bồ tát Di lặc sẽ sinh xuống

thế giới này, Ngài thành Phật dưới cây Long

hoa, nói pháp ba hội cứu độ chúng sinh và

chính mình cũng có thể sinh vào cõi này,

được nghe pháp của Ngài mà thành Phật,

do đó mới có thuyết Long hoa tam hội.

Về phía những người theo tín ngưỡng

Thướng sinh, thì trước tiên có ngài Đạo an

(314-385). Cứ theo truyện Đạo an trong

Lương cao tăng truyện quyển 5 chép, thì

vua Phù kiên nhà Tiền Tần sai sứ đi Tây

vực, khi trở về mang theo tượng Di lặc thêu

có đính hạt châu, mỗi khi ngài Đạo an giảng

pháp thì thường đem pho tượng này ra bày.

Kế đến, có Đới ngung. Pháp uyển châu

lâm quyển 16 ghi: Đới ngung đời Đông Tấn

trong giấc mộng có người bảo thờ bồ tát Di

lặc, sau Đới ngung tạc tượng Di lặc đứng để

thờ ở chùa Long hoa tại Cối kê.

Còn Danh tăng truyện sao thì nói, vào

năm Nguyên gia thứ 9 (432) đời Lưu Tống

thuộc Nam triều, ngài Pháp tường xây dựng

tịnh xá Di lặc.

Ngoài ra, những người thuộc tín ngưỡng

Thướng sinh còn có: Đạo kiểu, Tăng

nghiệp, Tuệ nghiêm, Đạo uông, Đạo pháp,

Pháp thịnh, Đàm phó, Đàm bân v.v...

Đến đời Đường, các ngài Huyền trang,

Khuy cơ cũng mở rộng tín ngưỡng Thướng

sinh Đâu suất, để rồi trở thành truyền thống

của tông Pháp tướng.

Về tín ngưỡng Hạ sinh cũng rất phổ

biến. Cứ theo bài tựa Pháp uyển tạp duyên

nguyên thủy tập mục lục trong Xuất tam

tạng kí tập quyển 12, thì vua Minh đế (ở

ngôi 465-471) nhà Lưu Tống soạn Long

hoa thệ nguyện văn, Chu ngung soạn Kinh

sư chư ấp tạo Di lặc tam hội kí, Tề kính

lăng Văn tuyên vương soạn Long hoa hội

kí. Ngài Nam nhạc Tuệ tư soạn Lập thệ

nguyện văn, trình bày thuyết Di lặc hạ sinh.

Hòa thượng Bố đại (Khế thử) thời Ngũ đại

được coi là hóa thân của bồ tát Di lặc...

Ngoài ra, sử sách các đời ghi chép trường

hợp những kẻ mượn tín ngưỡng Di lặc hạ

sinh để xuyên tạc văn kinh, xúi dục dân

chúng làm loạn cũng không ít.

Năm Đại nghiệp thứ 9 (613) đời Tùy,

Tống tử hiền tự xưng là Di lặc giáng thế, tụ

tập dân ngu làm loạn, phục kích đoàn xe

của Dượng đế bị bắt. Hướng hải minh người

huyện Phù phong, tỉnh Thiểm tây cũng tự

xưng là Di lặc ra đời, kêu gọi dân chúng

mưu phản. Đầu năm Khai nguyên (713-755)

đời Đường, Vương hoài cổ người Bối châu

tỉnh Hà bắc tự xưng là Phật mới (ngụ ý

DI LẶC TÍN NGƯỠNG

D

1239

Phật Di lặc) nổi dậy và bị bắt. Thời vua Hi

tông (873-888) nhà Đường, tín đồ Di lặc

giáo ở vùng Tây thục mở rộng thanh thế,

tổ chức thành hội Di lặc. Thời vua Nhân

tông (ở ngôi 1022-1063) nhà Bắc Tống, có

Vương tắc ở Bối châu lãnh đạo tín đồ Di

lặc giáo nổi loạn. Bạch liên giáo ở đời Nam

Tống và đời Nguyên sáp nhập với Di lặc

giáo rồi mượn danh Di lặc hạ sinh mưu

phản, mãi đến đời Minh, Thanh các tông

giáo này vẫn còn lưu hành.

Do tín ngưỡng Di lặc phổ cập nên việc

tạo tượng Di lặc cũng rất thịnh hành từ

xưa đến nay. Trong năm Kiến vũ đời Nam

Tề, ngài Tăng hộ đã phát nguyện tạc pho

tượng Di lặc bằng đá cao 40 mét ở núi Thạch

thành, huyện Diệm, nhưng nguyện chưa

thành đã qua đời. Về sau, ngài Tăng hựu

hoàn thành tượng này vào năm Thiên giám

15 (516) đời Lương, được gọi là Tam thế

thạch Phật, Diệm huyện đại Phật. Thời Bắc

Ngụy, vua Hiến Văn đế tạc động Di lặc

trong hang 13 ở Vân cương Đại đồng, tôn

trí pho tượng ngồi cao 16 mét. Sau khi dời

đô đến Lạc dương, Hiến văn đế còn tạo

hang đá Long môn, trong đó có đến vài

trăm pho tượng Phật lớn nhỏ được tạc trong

khoảng những năm Thái hòa, Cảnh minh

và Vĩnh bình.

Ngoài ra, trên sườn núi Hoàng thạch ở

Lịch thành thuộc tỉnh Sơn đông, và ở núi

Thiên Phật cũng có rất nhiều tượng Di lặc

được tạc vào đời Bắc triều. Các hình thức

tạo tượng Di lặc ở Trung quốc đã ảnh hưởng

rất nhiều đến bán đảo Triều tiên và Nhật

bản.

Tín ngưỡng Di lặc ở Trung quốc bắt

đầu vào thời Nam Bắc triều, dần dần thịnh

hành. Đến sau đời Đường, khi kinh A di đà

được phiên dịch, thì rất nhiều người phát

nguyện cầu vãng sinh Tịnh độ cực lạc ở

phương tây, do đó tín ngưỡng Di lặc không

được thịnh hành như trước kia. Nhưng tín

ngưỡng này vẫn còn ảnh hưởng sâu đậm

trong các đoàn thể tông giáo dân gian ở thế

kỉ XIX, XX.

Tại Hàn quốc và Nhật bản, từ xưa đến

nay, tín ngưỡng Di lặc cũng rất thịnh hành.

[X. Lương cao tăng truyện Q.13; Tỉ khưu

ni truyện Q.2; Quảng hoằng minh tập Q.16;

luận Biện chính Q.4; Tục cao tăng truyện

Q.17, Q.19; Tống cao tăng truyện Q.4,

Q.26; Phật tổ thống kỉ Q.40, Q.43; Pháp

uyển châu lâm Q.29; Ngụy thư Q.9 Túc

tông kỉ; sách Phủ nguyên qui Q.922; Tùy

thư Q.23 Đại nghiệp cửu niên điều; Đường

thư Q.183; Thái bình quảng kí Q.289; Tục

tư trị thông giám trường biên Q.161; Tam

quốc di sự Q.2; Nhật bản thư kỉ Q.20]. (xt.

Đâu Suất Thiên).

DI LẶC TỊNH ĐỘ

...........

Chỉ cho trời Đâu suất, là tầng trời thứ

tư trong sáu tầng trời thuộc cõi Dục. Nội

viện Đâu suất là nơi sinh của bồ tát Bổ xứ,

là nơi Phật Di lặc vị lai đang sống, cho nên

được coi là Di lặc tịnh độ. Kinh Di lặc

thướng sinh có nói về các tướng của Tịnh

độ này để khuyên chúng sinh phát nguyện

vãng sinh. (xt. Di Lặc Bồ Tát).

DI LẶC TỊNH ĐỘ BIẾN

Hình vẽ hoặc điêu khắc cảnh Tịnh độ

của bồ tát Di lặc dựa theo sự miêu tả trong

kinh Quán di lặc bồ tát thướng sinh đâu

suất thiên. Cũng gọi Di lặc tịnh độ đồ, Di

lặc thiên cung quan, Đâu suất thiên mạn

đồ la.

Tục cao tăng truyện quyển 12 chép, vị

tăng đời Tùy là ngài Linh cán đã từng vẽ

các bức tranh: Di lặc thiên cung quan và

Liên hoa tạng thế giới hải quan. Các mục:

Họa Di lặc thướng sinh tránh tán tinh tự

và Họa Di lặc thướng sinh tránh kí trong

DI LẶC TỊNH ĐỘ BIẾN

D

1240

Bạch thị văn tập quyển 61, quyển 70 cũng

ghi: Vào năm Thái hòa thứ 8 (834), ở chùa

Trường thọ tại Lạc dương có 140 người gồm

Đạo tung v.v... bỏ tiền thuê vẽ một bức tranh

Di lặc thướng sinh gồm nội ngoại chúng ở

cung trời Đâu suất đà. Vào năm Khai thành

thứ 5 (840), ông Bạch cư dị cũng vẽ một

bức giống như thế.

DI LẶC TỰ

........

Chùa ở Kim mã diện, quận Ích sơn, tỉnh

Toàn la bắc thuộc Hàn quốc, do Bách tế

vũ vương (600-640) sáng lập vào đầu thế kỉ

VII, cũng gọi Vương hưng tự (chùa do vua

xây cất). Có thuyết cho rằng chùa này do

Pháp vương - thân phụ Vũ vương - xây dựng

nhưng chưa xong, lúc đầu gọi là Vương

hưng tự, đến thời Vũ vương hoàn thành,

đổi tên là Di lặc tự.

Cứ theo Triều tiên thiền giáo sử chép,

thì Vũ vương và Vương phi đến lễ Phật ở

chùa Sư tử, khi đang đi bên cạnh một hồ

nước lớn ở chân núi Long hoa, đích thân

thấy Di lặc tam tôn hiển hiện, vua liền nảy

ra ý định sáng lập một ngôi đại già lam ở

nơi ấy. Khi trở về, vua mời pháp sư Tri

mệnh vào cung ngỏ ý làm chùa và bàn cách

lấp hồ. Pháp sư liền hiển hiện sức thần

thông, chỉ trong một đêm núi lở đá rơi, lấp

hết hồ thành một khoảng đất bằng phẳng,

từ đó xây cất ngôi đại già lam mang tên Di

lặc tự.

Chùa chia làm ba viện: Viện Đông

tháp, viện Trung tháp và viện Tây tháp.

Đây là ngôi già lam lớn nhất ở bán đảo

Triều tiên. Hiện nay trên nền cũ còn hai

cây thạch chàng (cột đá cắm cây phướn),

Tây tháp và những hòn đá tảng. Tây tháp

cũng gọi Đại tháp, được xây bằng đá, có

sáu tầng, cao 13,50 mét, đã hư hại nhiều,

là ngôi tháp bằng đá lớn nhất, lâu đời

nhất hiện còn sót lại ở Triều tiên. [X.

Tam quốc di sự Q.2, Q.3; Tam quốc sử kí

Q.27].

DI LÂU SƠN

I. Di lâu sơn. Núi ở phía bắc thành

Vương xá Ấn độ là chỗ ở của tiên A la la

ka la ma.

II. Di lâu sơn. Một trong bảy núi vàng.

Cũng gọi Ni dân đà la sơn, Trì địa sơn. Thế

giới này lấy núi Tu di làm trung tâm, bốn

chung quanh núi Tu di có bảy núi vàng,

núi ở ngoài cùng là Di lâu sơn. Vòng ngoài

của bảy núi vàng còn có núi Thiết vi cùng

với núi Tu di hợp làm chín núi. Khoảng

giữa chín núi lại có tám biển, gọi chung là

chín núi tám biển.

Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2 phần

trên (Đại 33, 693 thượng), nói: “Kinh (Pháp

hoa) cho mắt do cha mẹ sinh chỉ là nhục

nhãn (mắt thịt), mắt thấy suốt trong ngoài

núi Di lâu là thiên nhãn (mắt trời), mắt thấy

suốt các sắc mà không dính mắc là tuệ nhãn

(mắt trí tuệ)”.

Nhưng, theo Pháp hoa kinh nghĩa sớ

quyển 11 của ngài Cát tạng và Tuệ lâm âm

nghĩa quyển 15, thì núi Di lâu tức là núi Tu

di. Tu di tên Phạm là Sumera, gọi tắt là

Meru, dịch âm là Di lâu sơn, Di lô sơn.

Chùa Di Lặc

DI LẶC TỰ

D

1241

DI LÊ XA

Phạm: Mleccha. Chỉ chủng tộc thấp

hèn ở nơi biên giới. Cũng gọi Di li xa, Miệt

lệ xa, Mật liệt xa, Nghi lệ xa, Tất lật tha.

Hán dịch là Biên địa, giống người mọi rợ,

hèn hạ ở nơi biên thùy.

Nguyên ý của tiếng Phạm Mleccha có

nghĩa là người nói tiếng không được rõ ràng,

như phía nam Trung quốc có giống người

lưỡi chim quyết (nói líu nhíu khó nghe).

Từ đó dẫn đến ý ám chỉ kẻ ngu ngốc ti tiện,

giống người không ưa Phật pháp. Tương

truyền giống người này ở về mạn tây hoặc

mạn bắc Ấn độ.

Như luận Đại tì bà sa quyển 121 và

quyển 183 bảo giống người này ở phía tây

Ấn độ. Đại đường Đại từ ân tự Tam tạng

pháp sư truyện quyển 2 nói, giống người

này ở phía bắc nước Lạm ba thuộc miền

bắc Ấn độ. [X. luật Thập tụng Q.26; luận

Du già sư địa Q.20; Du già luận kí Q.6

thượng; Tục cao tăng truyện Q.4; Tuệ lâm

âm nghĩa Q.2].

DI LÔ

.....

Phạm:meru. Hán dịch là cao.

Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển

48 (Đại 10, 253 trung), nói: “Răng hàm trên

của đức Như lai về phía bên phải có tướng

đại nhân, tên là Bảo diệm di lô tạng vân”.

DI MẠN SAI HỌC PHÁI

Di mạn sai, Phạm:Mìmàôsà, có nghĩa

khảo sát, nghiên cứu. Một trong sáu phái

triết học của Ấn độ. Phái này coi trọng tế

tự, chủ trương âm thanh là thường trụ. Cũng

gọi Di mâu sa học phái, Di tức già học phái,

Nhĩ mạn sai học phái.

Ở Ấn độ, những người nghiên cứu kinh

điển Phệ đà của Bà la môn đời xưa được

chia làm hai phái:

1. Phái căn cứ vào phần Nghi quĩ, Thích

nghĩa trong nửa trước của Phạm thư, lấy

việc tế tự làm trọng tâm, tức là phái lấy

phẩm Phệ đà hành tế làm đối tượng nghiên

cứu.

2. Phái căn cứ vào Áo nghĩa thư trong

nửa sau của Phạm thư, mục đích chủ yếu là

khảo sát về “Phạm”, tức là phái lấy phẩm

Phệ đà trí làm đối tượng nghiên cứu.

Hai phái trên đây đều gọi là Di mạn sai

học phái, phái trước còn gọi là Nghiệp di

mạn sai học phái (Phạm: Karmamìmàôsà),

Tiền di mạn sai học phái (Phạm:

Pùrva- mìmàôsa); phái sau cũng gọi là

Phệ đàn đa học phái (Phạm:Vedànta), Trí

di mạn sai học phái (Phạm: Jĩànamìmàôsa),

Hậu di mạn sai học phái (Phạm:

Uttara-mìmàôsà). Quan hệ giữa hai phái

rất mật thiết, bởi vì cả hai đều coi Phệ đà

thiên khải (zruti) là quyền uy tối cao, đại

biểu cho tư tưởng Bà la môn chính thống.

Phái Di mạn sai nói ở đây tức là phái

trước, do Kì mễ ni (Phạm: Jaimini) sáng

lập vào khoảng thế kỉ thứ II, III trước Tây

lịch. Kinh luận Phật giáo gọi phái này là

Thanh hiển luận, Tòng duyên hiển liễu

tông, chủ trương tiếng nói của Phệ đà là

tuyệt đối thường trụ và lấy pháp (dharma)

tế tự trong Phệ đà làm tông chỉ.

Thánh điển của phái này được biên soạn

xong vào khoảng thế kỉ II (có thuyết nói

thế kỉ V, VI) Tây lịch gồm 12 chương 60

tiết 2742 câu. Tương truyền kinh này là tác

phẩm của Kì mễ ni gọi là kinh Tiền di mạn

sai hoặc kinh Di mạn sai. Khoảng thế kỉ V,

VI Tây lịch, các bản chú thích kinh Di mạn

sai và kinh Phệ đàn đa lục tục xuất hiện, vì

trong thời kì này, phái Di mạn sai và phái

Phệ đàn đa hợp tác với nhau, bổ sung

những chỗ thiếu sót của nhau để nêu cao

tư tưởng chính thống Bà la môn.

DI MẠN SAI HỌC PHÁI

D

1242

Cho đến thế kỉ thứ VI, nhằm bài bác

thuyết Vô ngã của Phật giáo, Tát bạt la tư

mã mễ (Phạm: Zabarasvàmin) chú thích

kinh Di mạn sai, tức là sách Tát bạt la chú

(Phạm:Zabara-bhàwya) là tác phẩm kinh

Di mạn sai xưa nhất và có uy tín nhất hiện

còn đến nay.

Vào thế kỉ thứ VII, Cưu ma lị la (Phạm:

Kumàrila, Đồng trung tôn), Bà la bạt già

la (Phạm:Prabhàkara) v.v... nối nhau xuất

hiện, lại giải thích Tát bạt la chú, áp dụng

thuyết của các học phái khác như Nhân

minh, Lượng luận v.v... để phu diễn thuyết

của phái mình và đề xướng nhiều nghĩa

mới.

Cưu ma lị la ra sức công kích Phật giáo,

cổ xúy tư tưởng Bà la môn, môn đệ của

ông này sau lập phái riêng gọi là Ba đạt

phái (Phạm:Bhàỉỉi). Còn phái Bà la bạt

già la thì gọi là Cổ lỗ phái (Phạm:Guru)

phồn thịnh một thời, sau dần dần suy vi.

Từ đó trở đi phái Di mạn sai và phái Phệ

đàn đa li khai, thậm chí đối chọi lẫn nhau.

Nhưng phái Cưu ma lị la đến đời sau vẫn

còn sức sống, và những sách chú thích của

phái này đến nay cũng vẫn còn. (X. luận

Thành duy thức Q.1; luận Kim cương

châm; Thành duy thức luận thuật kí Q.1

phần cuối, Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm

chương Q.1 phần đầu]. (xt. Thanh Luận).

DI MẠN SAI KINH

Phạm:Mìmàôsà-sùtra. Thánh điển

căn bản của phái Di mạn sai, một trong sáu

phái triết học Ấn độ. Tương truyền kinh

này do Kì mễ ni (Phạm:Jaimini) sáng tác

vào khoảng thế kỉ II, III trước Tây lịch.

Đến khoảng thế kỉ thứ II sau Tây lịch lại

do người sau biên soạn thành 12 chương

60 tiết 2742 câu, chia làm 915 luận đề, là

Thánh điển lớn nhất trong sáu phái triết

học.

Kinh này cốt yếu bàn về giáo pháp

(dharma), giáo lệnh (Phạm:codanà) v.v..

trong kinh Phệ đà, nó gắn liền với cuộc

sống hàng ngày của người Nhã lợi an

(Aryan), vì ngay trong những hành động

và lời nói hàng ngày của họ đều được qui

định bởi những nghi thức và phép tắc tế tự

mang đầy tính quyền uy.

Đứng về phương diện hình thức và tính

chất mà nói thì kinh này có thể được chia

làm hai phần: Thần ca (Phạm: Mantra) và

Phạm thư (Phạm: Bràhmaịa), nhưng về

nội dung thì có thể chia thành năm loại:

1. Nghi quĩ (Phạm: Vidhi) chiếm phần

lớn trong sách này, bao gồm những phép

tắc tỉ mỉ như: Các thần trong lễ tế, vật cúng

tế, người chủ tế, thứ tự việc tế, quan tế (gia

trưởng) v.v...

2. Thần ca: Tức là ba thứ trong kinh

Phệ đà: Tán ca, Ca vịnh, Tế từ.

3. Danh xưng (Phạm: Nàmadheya): Là

những tên gọi điển tế trong các kinh Phệ

đà, như: Hỏa tế, Tâm mãn nguyệt tế v.v...

4. Cấm chế (Phạm: Niwedha): Nói rõ

những việc phải ngăn cấm trong nghi thức

cúng tế.

5. Thích nghĩa (Phạm:Arthavàda): Giải

thích về nguồn gốc và công đức của những

nghi thức cúng tế.

Những điều trên đây đều liên quan đến

việc cúng tế, nguồn gốc tri thức của chúng

đều thuộc tính chất thiên khải (Thánh giáo

lượng), chứ không phải những vấn đề chủ

yếu của nhân sinh hoặc tư tưởng. Bởi thế,

đứng về mặt giá trị triết học mà nói, thì

chúng không có một ý nghĩa đặc thù nào.

Nhưng, nếu loại bỏ phần nghi thức tế tự

trong kinh đi, phần còn lại là tìm hiểu tính

chất tuyệt đối của Phệ đà, thì đó là một trong

những luận đề quan trọng từ xưa đến nay

trong triết học Ấn độ. Đây cũng là luận đề

bàn thảo về âm thanh (Phạm: zabda) là

thường trụ hay là vô thường.

DI MẠN SAI KINH

D

1243

Kinh này chủ trương âm thanh là thực

tại tồn tại trong vũ trụ, tất cả lời cầu đảo

đều có sức thần bí tuyệt đối: đây tức là Thanh

thường trụ luận và luận điểm này cũng có

liên quan đến các học phái khác như: Ni

dạ da (Phạm:Nyàyika), Thắng luận (Phạm:

Vaizewika) và cả với Phật giáo nữa.

Phái Di mạn sai lại căn cứ vào Thanh

thường trụ luận mà triển khai phương pháp

nghiên cứu làm năm giai đoạn, tức là: đối

tượng nghiên cứu, những điểm còn ngờ,

luận phản đối, định thuyết phản bác và

các luận khác. Phái này xác lập cơ sở trên

năm phương pháp trên để tìm cầu tri thức.

Đây là điểm rất có ý nghĩa về lịch sử tư

tưởng trong triết học Ấn độ.

Sách chú thích quan trọng nhất của kinh

này là Tát bạt la chú (Phạm: Zabarabhàwya)

do Tát bạt la tư mã mễ (Phạm:

Zabarasvàmin) soạn. [X. Ấn dộ triết học

nghiên cứu Q.1 (Vũ tỉnh Bá thọ)].

DI QUANG (? - 1155)

Vị tăng tông Lâm tế đời Tống, hiệu Hối

am, biệt hiệu Thiền trạng nguyên, Quang

trạng nguyên. Sư người Trường lạc, Mân

châu (Phúc kiến), họ Lí. Năm 18 tuổi sư

xuất gia thụ giới, từng tham học nơi các

Thiền sư Viên ngộ Khắc cần, Hoàng bá

Cảnh tường, Cao am Thiện ngộ v.v... Sau

sư đắc pháp nơi Thiền sư Đại tuệ Tông cảo

và nối pháp của ngài. Biệt hiệu Thiền trạng

nguyên của sư chính do ngài Tông cảo đặt

cho.

Lúc đầu, sư hoằng pháp ở Cổ sơn, không

bao lâu, nhận trụ trì chùa Hiếu trung ở

Tuyền châu trải 10 năm. Sau sư dời đến ở

Qui sơn thuộc Phúc châu, rồi vì bệnh nên

trở về am Vân môn.

Năm Thiệu hưng 25 đời vua Cao tông

sư tịch. Sư có soạn: Hối am quang trạng

nguyên hòa thượng ngữ yếu truyền ở đời.

[X. Gia thái phổ đăng lục Q.18; Liên đăng

hội yếu Q.17].

DI SA TẮC BỘ NGŨ PHẦN LUẬT

Phạm: Mahizàsakavinaya, 30 quyển.

Cũng gọi Di sa tắc bộ hòa hi ngũ phần luật,

Di sa tắc luật, Ngũ phần luật, do các ngài

Phật đà thập và Trúc đạo sinh dịch vào đời

Lưu Tống, đưa vào Đại chính tạng tập 22.

Đây là tạng luật do Di sa tắc bộ (Hóa địa

bộ) lưu truyền. Bản chữ Phạm do ngài Tam

tạng Pháp hiển thỉnh được ở nước Sư tử

(Tích lan), đến tháng 12 năm Cảnh bình

thứ 2 (424) mới được phiên dịch ở chùa

Long quang tại Kiến nghiệp (Nam kinh).

Bộ luật này có năm phần nên gọi là

Ngũ phần:

- Phần đầu từ quyển 1 đến 10 là 251

giới tỉ khưu bao gồm 4 pháp Ba la di, 13

pháp Tăng tàn, 2 pháp Bất định, 30 pháp

Xả đọa, 91 pháp Đọa, 4 pháp Hối quá, 100

pháp Chúng học, 7 pháp Diệt tránh...

- Phần hai từ quyển 11 đến 14 là 370

giới tỉ khưu ni bao gồm 8 pháp Ba la di, 17

pháp Tăng tàn, 30 pháp Xả đọa, 207 pháp

Đọa, 8 pháp Hối quá và 100 pháp Chúng

học...

- Phần ba từ quyển 15 đến quyển 22

bao gồm pháp thụ giới, pháp Bố tát, pháp

an cư, pháp tự tứ, pháp y (áo), pháp bì cách

(giày dép), pháp dược (thuốc), pháp thực

(ăn uống), pháp ca hi na y...

- Phần bốn từ quyển 23 đến quyển 24

bao gồm pháp Diệt tránh, pháp Yết ma.

- Phần năm từ quyển 25 đến 30 bao

gồm pháp phá tăng, pháp ngọa cụ, pháp

tạp, pháp uy nghi, pháp già bố tát, pháp

biệt trụ, pháp điều phục, pháp tỉ khưu ni,

pháp ngũ bách tập, pháp thất bách tập v.v...

Trong các phần trên, 19 pháp từ pháp

thụ giới phần ba đến pháp tỉ khưu ni phần

năm là phẩm Kiền độ, tức là chia loại và

DI SA TẮC BỘ NGŨ PHẦN LUẬT

D

1244

giải thích các nghi thức hành sự, yết ma

trong chúng tăng, cho đến những điều luật

qui định các việc ăn, ở, mặc hàng ngày.

Thời gần đây các học giả đã nghiên cứu

đối chiếu luật tạngPàlivới các bộ luật Hán

dịch và đều cho rằng bộ luật này gần giống

với các tạng luậtPàli hơn cả, nhưng nó lại

không được lưu truyền rộng rãi ở Trung

quốc.

Ngoài ra, ngài Phật đà thập còn dịch Di

sa tắc ngũ phần giới bản 1 quyển. [X. Tứ

phần luật hàm chú giới bản sớ Q.1 phần

trên; Cao tăng pháp hiển truyện; Xuất tam

tạng kí tập Q.2, Q.3, Q.15; Khai nguyên

thích giáo lục Q.5, Q.6, Q.9; Tân biên chư

tông giáo tạng tổng lục Q.2; Pháp kinh lục

Q.5].

DI SƠN KINH

.........

Có 1 quyển, ngài Trúc pháp hộ dịch

vào đời Tây Tấn, gọi đủ là Lực sĩ di sơn

kinh, thu vào Đại chính tạng tập 2.

Nội dung kể lại việc đức Phật lúc về già

ở thành Câu di na kiệt hiển bày sức thần

thông ném lên cõi Phạm thiên một tảng đá

mà 500 người chủng tộc Mạt la không dời

nổi. Sau đó, Ngài lại thị hiện sức thần túc,

trí tuệ, ý hành.

Đức Phật tuy có mười lực thù thắng,

nhưng cuối cùng vì sức vô thường nên Ngài

cũng phải xả bỏ sắc thân mà vào Niết bàn.

Kinh này tương đương với kinh thứ ba

trong phẩm 42 của Tăng nhất a hàm, nhưng

nội dung có nhiều chỗ khác nhau.

DI THÊ LA THÀNH

Di thê la, Phạm;Pàli: Mìthilà. Cũng

gọi Di tát la thành, Di hi la thành, Nhĩ si

la thành, Di di thành, Vô di thành. Hán

dịch: Lượng thành, Phân trất thành, Kim

đới thành. Tòa thành cổ ở Trung Ấn độ,

là thủ đô của nước Tì đề ha (Phạm:

Videha), thuộc chủng tộc Bạt kì (Phạm:

Vfji). Nước này có khu rừng Đại thiên

nại là nơi mà ngày xưa đức Phật đã nói về

truyện tích tiền thân của Đại thiên vương.

Cứ theo kinh Di lặc hạ sinh chép, thì nước

này có đại tạng Bát trù (Phạm:Pàịđuka)

là một trong bốn Đại tạng. Từ giữa thế kỉ

XIV đến giữa thế kỉ XVI vùng này do

Vương triều Bà la môn thống trị và theo

nhà khảo cổ học người Anh là ông

Cunningham thì thành Di thê la ở vào

khu vực Janakpur ngày nay.

Tì đề ha còn gọi Vĩ đề ha, Ti đà đề. Hữu

bộ tì nại da dược sự quyển 15 chép, ở đời

quá khứ, khi đức Phật làm vua nước Vĩ đề

ha, tâm Ngài rất từ bi. Kinh Du hành trong

Trường a hàm quyển 2 chép, tương truyền

việc A xà thế nước Ma yết đà đánh dân tộc

Bạt kì nước Vĩ đề ha không thắng, bèn xây

thành Hoa thị để phòng ngự. Lại nữa, mẹ

đẻ của vua A xà thế là người thuộc tộc Vĩ

đề ha cho nên có tên là Vi đề hi (Pàli:

Vedehì). [X. Trung a hàm Q.14 kinh Đại

thiên nại lâm; kinh Phương quảng đại trang

nghiêm Q.1 phẩm Thắng tộc; kinh Lục độ

tập Q.8; kinh Phật mẫu đại khổng tước minh

vương Q.trung, A. Cunningham: Ancient

Geography of India].

DI TRÌ GIÀ THÁP

Di trì già, Phạm:Mfttika.

Cứ theo phẩm Chuyển diệu pháp luân

37 trong kinh Phật bản hạnh tập quyển 33

chép, thì lúc đức Phật mới thành đạo, Ngài

muốn đến vườn Lộc dã gần thành Ba la

nại để hóa độ năm người tiên, liền bay qua

sông Hằng, hướng về Ba la nại, đáp xuống

bên cạnh ao rồng. Chúa rồng ở ao này tên

là Thương khư bèn xây tháp ở chỗ bàn

chân đức Phật đặt xuống, gọi là tháp Di trì

già.

DI SƠN KINH

D

1245

DỊ

..

Phạm:jarà. Sự đổi khác, suy hoại của

sự vật. Là một trong các pháp Tâm bất tương

ứng hành, một trong bốn tướng (sinh, trụ,

dị, diệt) do Hữu bộ của Tiểu thừa thành

lập. [X. luận Câu xá Q.5]. (xt. Tứ Tướng).

DỊ AN TÂM

Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.

Pháp an tâm trái với sự truyền thừa của Tổ

sư. Nghĩa là an tâm khác với kiến giải và

tông chỉ chính thống của tông phái. Cũng

gọi Dị giải, Dị kế, Dị nghĩa, Tà nghĩa, Tà

lưu, Bí sự v.v...

Tịnh độ chân tông của Nhật bản xưa

nay rất trọng sự an tâm, cho nên thường

dùng từ ngữ Dị an tâm để cảnh giác hành

giả. [X. Chân tông an tâm dị tránh kỉ sự; Dị

an tâm sử].

DỊ BỘ

.....

Chỉ các tông phái, học thuyết bất đồng

trong Phật giáo.

Dị bộ tông luân luận thuật kí (Vạn tục

83, 211 hạ) nói: “Dị là khác, bộ là loại, tùy

theo kiến giải, tình chấp bất đồng mà có sự

phân biệt thành bộ loại khác nhau”.

Ngoài ra, dị bộ còn chỉ đối thủ trong

cuộc tranh luận.

DỊ BỘ TÔNG LUÂN LUẬN

Phạm: Samayabhedoparacanasacakra,

1 quyển, do ngài Thế hữu (Phạm:

Vasumitra khoảng thế kỉ I, II, Tây lịch)

người Ấn độ soạn, ngài Huyền trang dịch

vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập

49, là tác phẩm của Phật giáo Tiểu thừa.

Dị bộ là chỉ các bộ phái khác nhau; Tông

luân là tông chỉ và học thuyết của các bộ

phái bất đồng, giống như bánh xe quay

chuyển không nhất định.

Nội dung lấy giáo nghĩa của Thuyết nhất

thiết hữu bộ làm nền tảng để tường thuật

quá trình phân hóa và các điểm dị đồng về

giáo nghĩa của 20 bộ phái Phật giáo Tiểu

thừa. Đây là bộ sách rất cần thiết cho những

ai muốn nghiên cứu lịch sử của các bộ phái

Phật giáo.

Những bản dịch khác của luận này có

Thập bát bộ luận 1 quyển và Bộ chấp dị

luận 1 quyển đều do ngài Chân đế dịch

(nhưng Thập bát bộ luận có người ngờ là

do Ngài Cưu ma la thập đời Diêu Tần dịch).

Về sách chú thích luận này có Dị bộ

tông luân luận thuật kí 1 quyển của ngài

Khuy cơ. [X. Đại đường nội điển lục Q.4;

Khai nguyên thích giáo lục Q.7, Q.8).

DỊ BỘ TÔNG LUÂN LUẬN THUẬT KÍ

Có 1 quyển, ngài Khuy cơ soạn vào đời

Đường, thu vào Vạn tục tạng tập 83, là sách

chú thích luận Dị bộ tông luân, nói rõ lịch

sử phân chia và giáo nghĩa của 20 bộ phái

Phật giáo Tiểu thừa. Đầu tiên là bài tựa,

trình bày lí do soạn luận và phiên dịch; sau

đó giải thích chính văn, nói rõ nghĩa của

luận Dị bộ tông luân.

Sách chú thích bộ thuật kí này có: Dị

bộ tông luân luận thuật kí mục luận 5 quyển

của Phong sơn Vinh thiên, Di bộ tông luân

luận thuật kí tư kí 2 quyển của Trí sơn Hải

ứng và Dị bộ tông luân luận thuật kí biệt

lục 2 quyển của Phong sơn Ngộ tâm v.v...

DỊ CHẤP

Dị chấp là chấp chặt những hiểu biết

trái với chính lí. Như ngoại đạo chấp trước

thân ta do năm uẩn giả hòa hợp là có thật.

Quán Vô lượng thọ kinh sớ quyển 4

DỊ CHẤP

D

1246

(Đại 37, 271 trung) nói: “Thuận theo giáo

pháp mà tu hành, dứt trừ nghi lầm, không

để tất cả biệt giải, biệt hành, dị học, dị kiến,

dị chấp khuynh đảo khiến phải trở lui”. [X.

Giáo hành tín chứng Q.6 phần cuối].

DỊ CHẤT BẤT THÀNH

Tịnh độ và Uế độ tính chất tuy có khác,

nhưng đều lấy chân như làm bản thể, cho

nên nói dị chất bất thành (khác chất không

thành), là một trong ba bất thành. [X. luận

Thích tịnh độ quần nghi Q.4]. (xt. Tam Bất

Thành).

DỊ DỊ TƯỚNG

Một trong bốn tùy tướng. Đối lại với Dị

tướng. Là pháp khiến cho Dị tướng khởi

tác dụng đổi khác.

Tất cả các pháp hữu vi đều có đủ bốn

tướng sinh, trụ, dị, diệt. Nhưng vì tự thể

của bốn tướng này cũng là pháp hữu vi,

nên cần phải có pháp khác để làm cho chúng

sinh, trụ, dị, diệt, đó tức là bốn pháp sinh

sinh, trụ trụ, dị dị, diệt diệt, cũng gọi là Tùy

tướng, Tiểu tướng. Đối lại, bốn tướng sinh,

trụ, dị, diệt gọi là Bản tướng, Đại tướng. (xt.

Tứ Tướng)

DỊ DỤ

Phạm: vaidharmya-dfwỉànta. Tiếng

dùng trong Nhân minh, đối lại với Đồng

dụ. Cũng gọi Dị phẩm, Dị pháp, Dị pháp

dụ. Một trong hai dụ Nhân minh.

Là thí dụ nêu lên sự vật khác phẩm loại

với Tông (mệnh đề) và Nhân (lí do), đồng

thời, từ đó xác định Đồng dụ có chính xác

hay không. Chẳng hạn như lập luận thức:

Tông: Âm thanh là vô thường.

Nhân: Vì có tính được tạo ra.

Đồng dụ: Những vật có tính được tạo

ra đều vô thường, như cái lọ v.v...

Dị dụ: Những vật thường trụ đều không

có tính được tạo ra, như hư không...

Trong hai thí dụ trên thì Đồng dụ là từ

chính diện trực tiếp suy đoán tông, còn Dị

dụ thì từ phản diện gián tiếp xác định sự

suy đoán của Đồng dụ có đúng hay không.

Bởi thế, Đồng dụ phải cùng một phẩm loại

với Tông và Nhân, Dị dụ phải khác phẩm

loại với Tông và Nhân. Tức là, trong ba

điều kiện của Nhân, Đồng dụ biểu hiện điều

kiện “Đồng phẩm hoàn toàn có cùng tính

chất với Nhân” (Đồng phẩm biến hữu tính),

còn Dị dụ thì biểu hiện điều kiện “Dị phẩm

hoàn toàn khác với tính chất của Nhân”

(Dị phẩm biến vô tính).

Lại nữa, trong Nhân minh, nếu dùng

Dị dụ để lập luận thức thì gọi là Li tác pháp,

nội dung phải theo qui định Tông trước

Nhân sau, nếu Dị dụ không hoàn toàn thì

trở thành Tự dị dụ (dị dụ tựa hồ như đúng

mà sai) sẽ phát sinh năm lỗi gọi là “Dị dụ

ngũ quá”, gồm:

1. Sở lập pháp bất khiển quá.

2. Tăng lập pháp bất khiển quá.

3. Câu bất khiển quá.

4. Bất li quá.

5. Đảo li quá.

[X. Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí

Q.3; Nhân minh nhập chính lí luận ngộ

tha môn thiển thích (Trần đại tề)]. (xt. Nhân

Minh, Tự Dị Dụ Ngũ Quá).

DỊ ĐOAN

Đứng về phương diện tôn giáo học mà

nói, thì từ Dị đoan là chỉ cho các tôn giáo

khác với tôn giáo mà mình tin theo. Như

các tín đồ của Thiên chúa giáo gọi sự tin

thờ các tôn giáo khác là dị đoan. Phật giáo

thì gọi các tôn giáo hoặc học thuyết khác là

ngoại đạo, ngoại giáo, ngoại pháp, ngoại học,

dị học. Còn Phật giáo thì gọi mình là nội

DỊ CHẤT BẤT THÀNH

D

1247

đạo, nội giáo, nội pháp, nội học; gọi các

sách của ngoại đạo, là ngoại điển, và kinh

sách Phật thì được gọi là nội điển.

Đối với các thuyết khác của ngoại giáo

cũng gọi là dị giải (hiểu khác), dị kế (chấp

khác), dị nghĩa, biệt giải. Đối với những

người không tin chính pháp Phật giáo mà

còn có tà kiến thì gọi là phỉ báng chính

pháp (nói tắt là báng pháp, phá pháp, đoạn

pháp).

DỊ HÀNH

Dễ làm. Đối lại với Nan hành (khó làm).

Nghĩa là, trong hai pháp tu Nan hành và

Dị hành để đạt đến giai vị không trở lui, thì

Dị hành là pháp tu mau được mà dễ thực

hiện.

Ngài Long thụ cho pháp tu xưng niệm

danh hiệu Phật là không trở lui, mau thành

mà dễ làm, nhưng, tu pháp này, điều kiện

tiên quyết là phải có lòng tin vững mạnh.

Vãng sinh luận chú quyển thượng của

Đàm loan (Đại 40, 826 trung), nói: “Dị

hành đạo, nghĩa là chỉ cần nhân duyên

tin Phật, phát nguyện vãng sinh, nương

nhờ nguyện lực củc Phật, được sinh về

cõi thanh tịnh”.

Tông Tịnh độ Nhật bản cho rằng xưng

niệm danh hiệu Phật với đầy đủ ba tâm

(trực tâm, thâm tâm, hồi hướng phát nguyện

tâm) là Dị hành; Chân tông thì không những

cho niệm danh hiệu Phật là dị hành mà

còn cho niệm danh hiệu với niềm tin sâu

xa vào tha lực hồi hướng của Phật A di đà

cũng là dị hành. [X. luận Thập trụ tì bà sa

Q.5 phẩm Dị hành].

DỊ HÀNH PHẨM

Phẩm thứ 9 trong luận Thập trụ tì bà sa

do ngài Long thụ soạn, ngài Cưu ma la thập

dịch. Phẩm này được rút ra để lưu hành

riêng. Đây là pháp tu dễ thực hành chỉ bày

cho những người cầu quả vị Bất thoái

(không trở lui).

Ngài Đàm loan đời Bắc Ngụy lấy phẩm

này làm tiêu chuẩn để lập giáo phán hai

đạo khó, dễ, chủ trương xưng niệm danh

hiệu chư Phật thì dễ đạt đến quả vị Sơ địa

bất thoái, cho nên đặc biệt đề cao sự cứu

độ của đức Phật A di đà. Nếu nương vào

sức mình mà tu hành thì khó, giống như

người đi bộ; còn tu hành niệm Phật nhờ

vào nguyện lực cứu độ của Ngài thì dễ, giống

như người ngồi thuyền lướt trên mặt nước.

Nội dung trọng yếu của phẩm Dị hành

là: Ý nhớ nghĩ chư Phật, Bồ tát, thân cung

kính lễ bái và miệng niệm danh hiệu của

các Ngài. [X. Xuất tam tạng kí tập Q.4].

DI HÀNH THỦY LỘ

Ví dụ giáo pháp Dị hành dễ tu giống

như đi thuyền trên mặt nước.

Phẩm Dị hành trong luận Thập trụ tì

bà sa quyển 5 (Đại 26, 41 trung) nói: “Phật

pháp có vô lượng môn, như đường đi ở

thế gian có khó có dễ. Đi bộ trên đất thì

khó nhọc, ngồi thuyền lướt trên mặt nước

thì khỏe khoắn. Đạo Bồ tát cũng như thế:

có vị tinh tiến tu hành khó nhọc, có vị

đem lòng tin làm phương tiện thì dễ làm

mà mau đạt đến địa vị Bất thoái chuyển

(không trở lui). (xt. Nan Hành Đạo Dị

Hành Đạo).

DỊ HÀNH THỪA

Phạm:Sahaji-yàna. Phái Mật giáo tả

đạo ở Ấn độ tự xưng là Dị hành thừa (cỗ xe

dễ vận chuyển).

Mật giáo tả đạo xuất hiện vào thế kỉ

thứ VII Tây lịch, nhấn mạnh thuyết Đại

lạc (Phạm:Mahà-sukha-vàda) trong kinh

Thuần mật kim cương đính. Mật giáo tả

DỊ HÀNH THỪA

D

1248

đạo được truyền vào Tây tạng khoảng thế

kỉ thứ VIII và trở thành căn bản của Lạt

ma giáo. Phái này thịnh hành từ thế kỉ X

đến XI, một số kinh điển Mật giáo tả đạo

đã được truyền vào Trung quốc và dịch ra

Hán văn, nhưng không gây được ảnh

hưởng gì về phương diện tư tưởng. (xt. Mật

Tông).

DỊ KHẨU ĐỒNG ÂM

...........

Khác miệng cùng tiếng: Nghĩa là nhiều

người nói một lời trong cùng một lúc.

Kinh Quán phổ hiền bồ tát hạnh pháp

(Đại 9, 389 hạ), nói: “Bấy giờ, ba vị Đại sĩ

(khác miệng cùng tiếng) bạch Phật rằng...”

[X. kinh Đại Phật đỉnh thủ lăng nghiêm

Q.5; kinh Niết bàn (bản Nam) Q.10].

DỊ KIẾN

.....

Thấy hiểu khác. Chỉ cho kiến giải xấu

ác do phiền não sinh khởi.

Luật Tứ phần quyển 32 (Đại 22, 786

hạ) nói: “Chúng sinh nương theo dị kiến

rồi sinh chấp trước, nên không hiểu được

pháp duyên khởi rất sâu xa”.

Đệ tử Phật không nên để tất cả biệt

giải, biệt hành, dị kiến, dị chấp, dị học

làm mê loạn và khuynh đảo đến nỗi thoái

thất.

DỊ LOẠI TRỢ NGHIÊP

Trợ nghiệp khác loại. Đối lại với Đồng

loại trợ nghiệp (Trợ nghiệp cùng loại). Cũng

gọi là Dị loại thiện căn (gốc lành khác loại).

Phát tâm bồ đề làm các việc như: xây

dựng chùa tháp, tạc tượng đúc chuông, bố

thí phóng sinh v.v... là những hạnh nghiệp

phụ giúp cho chính nghiệp niệm Phật vãng

sinh, gọi là Dị loại trợ nghiệp. (xt. Chính

Trợ Nhị Nghiệp).

DỊ LOẠI TRUNG HÀNH

Đi trong các loài khác. Bồ tát phát

nguyện làm lợi ích cho chúng sinh, nên

sau khi giác ngộ, các Ngài không trụ nơi

Niết bàn mà ra vào đường sinh tử, tự nguyện

ở trong sáu ngã để cứu giúp tất cả hữu tình.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 8 Nam

tuyền Phổ nguyện chương (Đại 51, 257

trung) nói: “Một hôm sư dạy chúng rằng:

Nói như như là đã sớm thay đổi rồi. Thời

nay, sư tăng phải đi lại trong các loài”.

Qui tông nói: “Tuy làm hạnh súc sinh

mà không bị quả báo súc sinh”.

DỊ LOẠI VÔ NGẠI

Khác loài mà không ngăn ngại lẫn nhau.

Đối lại với Đồng loại vô ngại. Nghĩa là chủng

loại tuy bất đồng, nhưng dung nhiếp lẫn

nhau không trở ngại, như nước với đất.

DỊ PHÁP TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI

Tiếng dùng trong Nhân minh. Là lỗi

thứ hai trong 14 lỗi Tự năng phá của Nhân

minh cũ do Mục túc lập.

Trong đối luận Nhân minh, khi người

vấn nạn muốn bác bỏ chủ trương của người

lập luận, bèn dùng Đồng dụ của đối phương

làm Dị dụ của chính mình để công kích

đối phương và gán ép cho họ đã phạm lỗi

Bất định. Nhưng thực ra thì chính người

vấn nạn đã vi phạm lỗi Dị pháp tương tự.

Chẳng hạn như đệ tử Phật lập luận thức:

Tông: Âm thanh là vô thường.

Nhân: Vì do sự nỗ lực không ngừng

phát ra.

Đồng dụ: Phàm những cái do sự nỗ lực

không ngừng phát ra đều vô thường, ví như

cái lọ.

Dị dụ: Phàm những cái thường trụ, đều

DỊ KHẨU ĐỒNG ÂM

D

1249

không do sự nỗ lực phát ra, ví như hư

không.

Người vấn nạn muốn bác bỏ luận thức

trên đây, bèn nói: “Hư không là thường,

chẳng phải do sự nỗ lực phát ra; âm thanh

do sự nỗ lực phát ra, tức là vô thường. Cái

lọ là vô thường, vì có tính chất ngại; âm

thanh không có tính chất ngại nên là

thường trụ. Vả lại, cái lọ là vô thường, mà

đã vô thường thì ắt có tính chất ngại”, thì

có thể nêu ngược lại: “Âm thanh không có

tính chất ngại” nên âm thanh phải là thường

trụ, do đó, bạn đã phạm phải lỗi bất định.

Vì bất định nên cuối cùng dùng Nhân “do

sự nỗ lực” của bạn rồi lấy cái lọ làm Đồng

dụ mà lập Tông “Âm thanh là vô thường”

là đúng, hay dùng Nhân “không chất ngại”

của tôi rồi lấy cái lọ làm Dị dụ mà lập Tông

“Âm thanh là thường trụ” là đúng?

Bởi vì các qui định trong Nhân minh,

Dị phẩm cần phải có đủ “Biến vô tính”

thì mới có thể lập luận ngược lại. Như

người vấn nạn nêu lên Dị phẩm Lọ là có

tính chất ngại để lập luận ngược lại “Âm

thanh là thường trụ”, nhưng “tính chất

ngại” của lọ chỉ có một phần liên quan

với “vô thường” của Tông, mà trong Dị

phẩm cũng có liên quan một phần tâm,

tâm sở, là không có tính chất ngại, là vô

thường, cũng có thể được dùng để chứng

minh quay trở lại là “Âm thanh không

có tính chất ngại, thì âm thanh phải là

vô thường”.

Ở đây, người vấn nạn chỉ dùng “tính

chất ngại của cái lọ” để chứng minh “Âm

thanh là thường trụ”, chứ không dùng “tính

không chất ngại của tâm, tâm sở” để chứng

minh “Âm thanh là vô thường”, do đó đã

thiếu hẳn điều kiện “Dị phẩm biến vô tính”

trong ba điều kiện của Nhân, nên đã làm

cho luận điểm của chính mình không thể

xác lập được. Cho nên, kết quả, cũng không

thể bác bỏ lập luận của đối phương. [X.

luận Nhân minh chính lí môn phần đầu,

Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí Q.8;

Nhân minh thập tứ tương tự quá loại lược

thích (Duy hiền)].

DỊ PHẨM

.....

Phạm: asapakwa. Tiếng dùng trong

Nhân minh.

I. Dị phẩm. Đối lại với Đồng phẩm.

Phẩm loại không cùng một tính chất gọi là

Dị phẩm, như Vô thường và Thường trụ.

II. Dị phẩm. Sự vật được chứng minh

không đồng thời tồn tại, như Vô thường

và Hư không. [X. luận Nhân minh nhập

chính lí].

III. Dị phẩm. Phẩm loại không cùng

tính chất với khách từ (hậu trần) của Tông

(mệnh đề).

Luận Nhân minh nhập chính lí (Đại

32, 11 trung), nói: “Dị phẩm nghĩa là ở nơi

đó không có pháp sở lập”. Dị phẩm bao

gồm Tông dị phẩm và Nhân dị phẩm.

Nhưng Dị phẩm trong Nhân minh thông

thường là chỉ cho Tông dị phẩm. Phàm sự

vật không có nghĩa nói trong pháp sở lập

đều thuộc Tông dị phẩm. Như lập Tông

“Âm thanh là vô thường”, thì “vô thường”

là pháp sở lập. Hư không v.v... không có

tính chất vô thường, nên thuộc Tông dị

phẩm. [X. Nhân minh nhập chính lí luận

sớ Q.trung phần cuối; Nhân minh nhập

chính lí luận ngộ tha môn thiển thích (Trần

đại tề)].

DỊ PHẨM BIẾN VÔ TÍNH

..............

Phạm:Vipakawe asattvaô. Tiếng dùng

trong Nhân minh. Là đặc chất (tướng) thứ

ba trong ba đặc chất của Nhân (lí do) trong

tác pháp ba chi Nhân Minh. Đồng nghĩa

với Dị phẩm phi hữu.

Dị phẩm chỉ cho tất cả các pháp ngoại

DỊ PHẨM BIẾN VÔ TÍNH

D

1250

trừ phạm vi khách từ (hậu trần) của Tông

(mệnh đề). Biến vô tính hàm ý là hoàn

toàn không có quan hệ, tức là Nhân hoàn

toàn không dính dáng gì với Tông dị phẩm.

Như vậy thì toàn bộ Tông dị phẩm đều

không có pháp Năng lập, tự nhiên cũng

không xác lập được Nhân để chứng minh

Tông. (xt. Tam Chi Tác Pháp).

DỊ PHẨM HỮU

........

Tiếng dùng trong Nhân minh. Hữu

nghĩa là có toàn bộ. Tức toàn bộ Tông dị

phẩm đều có nghĩa của pháp Năng lập.

Chẳng hạn như luận sư phái Thanh

luận đối với đệ tử Phật lập luận thức:

Tông: Âm thanh là thường trụ.

Nhân: Vì có tính lường được.

Trong luận thức trên “thường trụ” là

“pháp sở lập”, “lường được” là “pháp năng

lập”.

Như vậy, phàm cái gì không có tính

thường trụ (như cái lọ) đều thuộc Tông dị

phẩm. Nhưng, cái lọ hay bất cứ vật gì khác

tuy không có tính thường trụ, song cũng

có thể là đối tượng của tư tưởng, thậm chí

như lông rùa sừng thỏ, chẳng những không

có tính thường trụ, mà thật ra còn là hư ảo,

không tồn tại, nhưng cũng có thể là đối

tượng của tư tưởng, vì thế gọi là Dị phẩm

hữu.

DỊ PHẨM HỮU PHI HỮU

..............

Tiếng dùng trong Nhân minh. Hữu phi

hữu nghĩa là một phần có, một phần không

có. Trong Nhân minh, Tông dị phẩm một

phần có nghĩa của pháp năng lập, một phần

không có, gọi là Dị phẩm hữu phi hữu.

Chẳng hạn như Thắng luận sư đối với

Thanh luận sư lập luận thức:

Tông: Âm thanh do nỗ lực không

ngừng mà phát ra.

Nhân: Vì có tính vô thường.

Trong đó, “nỗ lực không ngừng mà phát

ra” là pháp sở lập, “vô thường” là pháp năng

lập. Trong luận thức này, phàm những cái

không có tính nỗ lực không ngừng mà phát

ra (như hư không, điện v.v...) đều thuộc

Tông dị phẩm. Mà “hư không” chẳng

những không có tính nỗ lực không ngừng

phát ra, lại cũng không có tính vô thường,

cho nên là Dị phẩm phi hữu; “điện” vốn

không có tính nỗ lực không ngừng mà phát

ra, nhưng lại có tính vô thường, cho nên là

Dị phẩm hữu.

Như vậy, cùng trong Tông dị phẩm mà

một phần thì có tính vô thường của pháp

năng lập, một phần thì không có, vì thế gọi

là Dị phẩm hữu phi hữu.

DỊ PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN ĐỒNG PHẨM

BIẾN CHUYỂN BẤT ĐỊNH

Tiếng dùng trong Nhân minh. Là một

trong sáu lỗi Bất định của Nhân, một trong

33 lỗi của Nhân minh. Gọi tắt là Dị phần,

Đồng toàn bất định quá.

Dị phẩm nhất phần chuyển, Phạm:

Vipakwaikadeza-vftti; Đồng phẩm biến

chuyển, Phạm: Sapakwa-vyàpaka; Bất

định, Phạm:An-aikàntika. Đây là lỗi thiếu

mất tướng thứ ba của Nhân (lí do), tức là

một phần Tông dị phẩm có Nhân và toàn

bộ Tông đồng phẩm có Nhân. Tương đương

với câu thứ ba “Đồng phẩm hữu, Dị phẩm

hữu phi hữu” trong chín câu Nhân.

Chẳng hạn như lập các luận thức:

1. Tông: Âm thanh do sự nỗ lực không

ngừng mà phát ra.

Nhân: Vì có tính vô thường.

Dụ: Như cái lọ, điện, hư không.

Trong đó, cái lọ có tính nỗ lực không

ngừng mà phát ra, là Tông đồng phẩm,

thuộc tính vô thường. Còn điện và hư không

không do sự nỗ lực không ngừng mà phát

DỊ PHẨM HỮU

D

1251

ra, là Tông dị phẩm. Nhưng điện có tính

vô thường, hư không có tính thường trụ.

Như vậy, cái lọ thuộc tính vô thường nên

Tông đồng phẩm hoàn toàn có Nhân. Còn

trong Tông dị phẩm thì điện có tính vô

thường, hư không có tính thường trụ, do

đó, Tông dị phẩm một phần có Nhân, một

phần không Nhân.

2. Tông: A là đàn ông.

Nhân: Vì không sinh con.

Ở đây, tất cả đàn ông là Tông đồng

phẩm, tất cả đàn bà là Tông dị phẩm. Như

vậy, Tông đồng phẩm hoàn toàn có Nhân,

vì tất cả đàn ông đều không sinh con, còn

Tông dị phẩm đàn bà thì có người sinh con

cũng có người không sinh con. Cho nên,

Tông dị phẩm một phần có Nhân, một phần

không Nhân.

Vậy thì, Nhân không sinh con không

thể minh xác A là đàn ông hay đàn bà. Đó

là lỗi bất định Dị phẩm nhất phần chuyển

(Dị phẩm một phần có Nhân), Đồng phẩm

biến chuyển (Đồng phẩm hoàn toàn có

Nhân). [X. luận Nhân minh nhập chính lí;

Nhân minh nhập chính lí luận sớ Q.trung

phần cuối; Nhân minh tam thập tam quá

bản tác pháp soạn giải Q.trung; Nhân minh

nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển thích

(Trần đại tề)]. (xt. Nhân Minh).

DỊ PHẨM PHI HỮU

...........

Tiếng dùng trong Nhân minh. Phi hữu

hàm ý là hoàn toàn không có. Trong

Nhân minh, Tông dị phẩm hoàn toàn

không có pháp năng lập, gọi là Dị phẩm

phi hữu.

Chẳng hạn như đệ tử Phật đối với luận

sư phái Thanh sinh lập luận thức:

Tông: Âm thanh là vô thường.

Nhân: Vì có tính được làm ra.

Trong đó, vô thường là pháp sở lập, tính

được làm ra là pháp năng lập. Trong luận

thức này, phàm những cái không có tính

vô thường (như hư không) đều thuộc Tông

dị phẩm. Mà hư không thì thường trụ,

không có tính được làm ra, cho nên Tông

dị phẩm không có pháp năng lập, vì thế

gọi là Dị phẩm phi hữu.

DỊ PHƯƠNG TIÊN

Phương pháp đặc biệt khác thường mà

đức Phật sử dụng để chỉ dạy giác ngộ cho

chúng sinh. Các sư đời sau căn cứ vào

những kinh điển bất đồng mà đưa ra nhiều

giải thích như sau:

1. Kinh Pháp hoa phẩm Phương tiện

(Đại 9, 8 hạ), nói: “Lại dùng dị phương tiện

giúp bày nghĩa đệ nhất”.

Căn cứ vào câu kinh này, Pháp hoa văn

cú quyển 12 giải thích: Nếu dùng chính quán

tròn đầy mầu nhiệm thì tức là phương tiện

thực tướng, còn như dùng bảy pháp quán

phương tiện để giúp bày nghĩa đệ nhất thì

gọi là Dị phương tiện.

2. Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 341

hạ) nói: “Phật bảo Vi đề hi: Ngươi là phàm

phu, tâm tưởng yếu kém, chưa được thiên

nhãn, không thể thấy xa, chư Phật Như lai

có dị phương tiện, khiến ngươi được thấy”.

Căn cứ vào văn kinh này, trong Quán

vô lượng thọ kinh sớ, ngài Trí khải cho

rằng, Dị phương tiện tức là 16 pháp quán

nói trong kinh này, chứ không phải dùng

trực quán gọi là phương tiện. [X. Pháp hoa

huyền tán Q.4; Quán kinh sớ Huyền nghĩa

phần; Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ

Q.thượng (Tuệ viễn đời Tùy); Quán vô

lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.trung (Nguyên

chiếu đời Tống)].

DỊ SINH

Phạm:pfthag-jana. Âm Hán: Tất lật

thác khất na.

DỊ SINH

D

1252

Gọi đủ: Bà la tất lật thác khất na

(Phạm: bàlapfthagjana) Hán dịch: Ngu

dị sinh.

Các nhà dịch cũ dịch là phàm phu, các

nhà dịch mới dịch là dị sinh. Phàm phu

sống chết vòng quanh trong sáu đường, chịu

các quả báo khác nhau. Lại nữa, phàm phu

khởi biến dị mà sinh tà kiến tạo ác, cho

nên gọi là Dị sinh.

Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 45 nói,

thì dị sinh nghĩa là khởi lên cái thấy khác

loại, phiền não khác loại, tạo các nghiệp

khác loại, chịu quả báo khác loại, sinh vào

các loài khác nhau.

Thành duy thức luận thuật kí quyển 2

phần đầu thì cho rằng dị có hai nghĩa:

1. Biệt dị, nghĩa là bậc Thánh chỉ sinh

trong cõi người, cõi trời, còn dị sinh thì sinh

khắp cả năm đường.

2. Biến dị, nghĩa là dị sinh biến chuyển

sinh ra tà kiến v.v... Sinh là sinh loại, vì

sinh loại khác với bậc Thánh nên gọi Dị

sinh. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1; Huyền ứng

âm nghĩa Q.24, Q.25]. (xt. Phàm Phu, Bà

La Tất Lật Thác Khất Na).

DỊ SINH ĐÊ DƯƠNG TÂM

Tâm phàm phu dê đực. Gọi tắt: Dương

tâm (tâm dê). Trụ tâm thứ 1 trong 10 trụ

tâm.

Dị sinh tức là phàm phu. Dị sinh đê

dương tâm, nghĩa là phàm phu ngu ngơ

không có trí, chỉ nghĩ đến dâm dục và ăn

uống, giống như dê đực. Phàm phu không

phân biệt rõ thiện ác, buông thả theo ba

độc (tham sân si), đắm đuối năm dục, không

tin ác báo địa ngục, ngày đêm làm các việc

xấu xa, không biết hổ thẹn, bất hiếu bất

trung, bất chấp nhân luân, không đếm xỉa

đến năm thường (nhân nghĩa lễ trí tín); hoặc

khởi đoạn kiến, phủ nhận lí nhân quả, hoặc

khởi thường kiến, không tin luân hồi, khi

trút bỏ thân này, ắt rơi vào đường ác. Bởi

thế, tâm phẩm này được phối hợp với ba

đường ác. [X. kinh Đại nhật Q.1 phẩm Trụ

tâm; Đại nhật kinh sớ Q.2; Bí tạng bảo thược

Q.thượng; Thập trụ tâm nghĩa lâm

Q.thượng].

DỊ SINH TÍNH

Phạm:pfthag-janatva. Các nhà dịch

cũ dịch là phàm phu tính.

Phàm phu là chỉ loại hữu tình chúng

sanh trong sáu đường chưa được giác ngộ

giải thoát. Dị sinh tính là bản tính chủng tử

phiền não của kiến hoặc. Về thể tính của

nó, giữa các bộ có nhiều thuyết:

1. Độc tử bộ Tiểu thừa cho rằng, Dị sinh

tính lấy kiến khổ sở đoạn (10 tùy miên)

làm thể tính. Tính này bị trói buộc ở cõi

Dục nên nhiễm ô. Người tu hành khi đến

giai vị Kiến đạo mới đoạn trừ được. Dị sinh

tính này được thu nhiếp vào “Hành uẩn

tương ứng”.

2. Thuyết nhất thiết hữu bộ Tiểu thừa

chủ trương rằng, thể tính của Dị sinh là

tính phi đắc Thánh đạo (không thể đạt được

Thánh đạo), bị ràng buộc trong ba cõi,

không có tính nhiễm ô và khi hành giả

đến giai vị Tu đạo thì đoạn trừ. Tính này

được nhiếp vào Hành uẩn bất tương ứng

và có tự thể riêng.

3. Kinh bộ Tiểu thừa không lập thể tính

riêng, mà cho rằng Dị sinh tính là phần vị

sai biệt nối nhau khi Thánh pháp chưa sinh.

Đây là một loại tính dị sinh “giả lập”, cũng

tức là bộ này không thừa nhận có tính dị

sinh tồn tại thật sự, mà chỉ tạm đặt danh

tướng để thuyết minh.

4. Duy thức Đại thừa cho rằng, đứng

trên phương diện chủng tử phân biệt khởi

lên hai chướng; phiền não và sở tri mà tạm

đặt ra tính dị sinh; còn phàm phu dị sinh

chỉ khi nào có thể đạt đến giai vị Kiến đạo

DỊ SINH ĐÊ DƯƠNG TÂM

D

1253

dứt hẳn hai chướng thì mới có thể gọi là

bậc Thánh. Cũng tức là do phân biệt mà

khởi hai chướng là Dị sinh tính, nếu không

dứt tính này thì không thể là bậc Thánh.

Chính vì thế mà các phiền não lậu hoặc

do bồ tát Sơ địa diệt trừ còn được gọi là “Dị

sinh tính chướng”. [X. Luận Đại tì bà sa

Q.45; luận Câu xá Q.4; luận Thành duy

thức Q.9; Thành duy thức luận thuật kí

Q.3].

DỊ THẾ NGŨ SƯ

...........

Năm bậc thầy khác thời đại. Chỉ cho

năm vị đệ tử Phật lần lượt truyền trì pháp

tạng trong khoảng 100 năm sau Phật nhập

diệt. Đối lại với “Đồng thế ngũ sư” (năm

bậc thầy cùng thời đại) là chỉ cho năm đệ

tử cao túc của ngài Ưu ba cúc đa.

Cứ theo phẩm Phật đệ tử ngũ nhân

truyền trì pháp tạng nhân duyên trong kinh

A dục vương quyển 7 chép, thì sau khi đức

Thế tôn nhập diệt, giáo pháp của Ngài lần

lượt được truyền cho năm vị tổ là các Ngài:

Ma ha ca diếp, A nan, Mạt điền địa, Xá na

bà tư và Ưu ba cúc đa.

Trong kinh Đạt ma đa la thiền quyển

thượng và Tát bà đa bộ kí mục lục ngũ

thập tam tổ cũng có ghi thuyết trên. Ngài

Cát tạng căn cứ vào thuyết “Sau Phật nhập

diệt 100 năm ngài Ưu ba cúc đa ra đời” mà

cho rằng, năm vị tổ sư này mỗi vị truyền trì

pháp tạng đều 20 năm; nhưng thuyết này e

không đúng.

Ngoài ra, cũng còn có thuyết khác về năm

vị tổ sư này. Trong Phó pháp tạng nhân

duyên truyện, quyển 2 không ghi tên ngài

Mạt điền địa mà thay vào đó là ngài Đề đa

ca. Trong bộ Phật đại bạt đà la sư tông tương

thừa thì bỏ bớt ngài Ma ha ca diếp.

Trên đây là thứ tự truyền trì pháp tạng

theo thuyết của Phật giáo Bắc truyền.

Về phía Phật giáo Nam truyền, thì Thiện

kiến luật tì bà sa quyển 2 có nêu tên của

năm vị tổ sư truyền trì tạng luật là:

1. Ưu ba li (Phạm,Pàli: Upàli).

2. Đà tả câu (Pàli: Dàsaka).

3. Tu na câu (Pàli: Sonaka).

4. Tất già bà (Pàli: Siggava)

5. Mục kiền liên tử đế tu (Pàli:

Moggaliputta-Tissa).

Nhưng luật Ma ha tăng kì quyển 33 thì

nêu những 27 vị tổ sư lần lượt truyền trì

tạng luật là các ngài: Ưu ba li, Đà sa ba la,

Thụ đề đà bà, Kì đá, Căn hộ v.v... [X. Tam

luận huyền nghĩa Q.hạ; Xuất tam tạng kí

tập Q.12].

DỊ THỂ MÔN

Môn khác thể. Nghĩa là thể dụng của

một pháp và nhiều pháp có khác nhau. Đối

lại với Đồng thể môn.

Tông Hoa nghiêm nói rằng, tất cả các

pháp mỗi pháp có tướng khác nhau, đều

do nhân duyên bất đồng mà sinh, thể dụng

của các pháp cũng sai biệt chứ không phải

một nghĩa. Đây là nghĩa đợi duyên trong

sáu nghĩa của Nhân, có hai môn tương tức,

tương nhập. (xt. Dị Thể Tương Nhập, Dị

Thể Tương Tức).

DỊ THỂ TRÙNG TỰ

Chữ kép khác thể. Chỉ cho hai chữ khác

loại được chồng xếp lên nhau để hợp thành

chữ phụ âm Tất đàm. Như chữ (kwa) là

do hai chữ (ka) và (wa) khác loại

nhau hợp thành. (xt. Tất Đàm).

DỊ THỂ TƯƠNG NHẬP

Khác thể mà hòa nhập vào nhau. Là

một trong hai môn hiển bày nghĩa “sự sự

viên dung vô ngại” của tông Hoa nghiêm.

Dị thể là đối lại với Đồng thể, Tương nhập

DỊ THỂ TƯƠNG NHẬP

D

1254

đối lại với Tương tức. Dựa theo nghĩa “đợi

duyên” trong sáu nghĩa của “Nhân” mà lập

Dị thể môn.

Muôn vật do nhân duyên sinh có hai

nghĩa: Hữu lực và Vô lực. Tức là các pháp

duyên khởi đều do cái này cái khác nương

vào nhau mà được thành lập, như tập hợp

rường, cột, gạch, ngói... để làm thành ngôi

nhà, thiếu một trong những thứ ấy thì

không được. Nhờ vào mối quan hệ hỗ

tương hữu lực, vô lực mà một với nhiều

dung hợp nhau, vô ngại tự tại. Vì hữu

lực dung nhiếp vô lực, lực dụng thông

suốt, hòa nhập vào nhau. Nếu cái này

cái kia cùng lúc là hữu lực hoặc vô lực,

thì duyên khởi không được thành lập. Hãy

dùng 10 đồng tiền làm ví dụ: Đếm từ 1 đến

10 đồng tiền mỗi số có tự thể khác nhau,

từ 1 đến 10 là đi lên, từ 10 đến 1 là đi

xuống.

Đứng về mặt đếm trở lên mà nói, thì 1

là số gốc, 1 này không phải là số 1 đơn lẻ

mà là số 1 do duyên hợp thành, nên 1 có

thể thành 2, 3 cho đến 10, tức là 2 trong

1, 3 trong 1 cho đến 10 trong 1; nếu không

có số 1 này thì không thể thành 2, 3 cho

đến 10, cho nên số 1 là “hữu lực” có khả

năng dung nhiếp 2, 3 cho đến 10. Chín

môn còn lại cũng thế, mỗi mỗi môn đều có

10, đây là môn tương nhập đếm trở lên.

Đếm trở xuống cũng có 10 môn, tức là

10 dung nhiếp 1, số 10 này là 10 do duyên

thành, nếu không có số 10 này thì không

thành số 1, cho nên số 1 là “vô lực” mà

về 10. Chín số còn lại cũng thế, đây là

môn tương nhập đếm trở xuống. [X. Hoa

nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa

nghiêm ngũ giáo chương Q.4]. (xt. Dị Thể

Tương Tức).

DỊ THỂ TƯƠNG TỨC

Khác thể mà tức là nhau. Một trong hai

môn hiển bày “sự sự viên dung vô ngại”

của tông Hoa nghiêm. Dị thể đối lại với

Đồng thể; Tương tức đối lại với Tương

nhập. Dựa theo nghĩa “đợi duyên” trong

sáu nghĩa của “Nhân” mà lập môn Dị thể.

Đứng về phương diện “thể” mà nói, thì

các pháp duyên khởi đều có hai nghĩa

“không” và “có”, tương tức vô ngại. Vì các

pháp không có tự tính nên là không; các

pháp nương vào nhân duyên mà sinh khởi

tướng có giả, nên là có. Như A và B, khi “A

có”, “B không”, thì A là chủ biểu hiện ở

bên ngoài, B là bạn ẩn kín ở bên trong,

ngược lại cũng thế. Nếu AB đều là “có” thì

sẽ ngăn ngại nhau không tương tức; trái lại,

nếu AB đều là “không” thì cũng không thể

tương tức, đều không thành lập được duyên

khởi.

Hãy dùng 10 đồng tiền làm ví dụ: Đếm

từ 1 lên 10 có 10 môn. Một tức là nghĩa 10,

một này chẳng phải tự tính mà do duyên

thành. Nếu không có 1 thì cũng không có

10, cho nên 1 là có, ngoài ra đều là không,

vì là không nên thành “một, nhiều tương

tức”, 1 này tức 10. Lấy đây làm chuẩn, từ 1

đến 10 đều như thế.

Đếm từ 10 trở xuống 1 cũng có 10 môn.

Một tức là nghĩa 10, 10 này chẳng phải tự

tính mà là 10 do duyên thành, nên là

không, ngoài ra đều là có. Vì là không nên

“nhiều, một tương tức”, 10 này tức là 1. Lấy

đó làm chuẩn từ 10 trở xuống cho đến 1

cũng đều như thế.

Dùng thể của một, nhiều nói trên làm

có, không lẫn cho nhau mà tương tức, vì

thế có thể thành tựu duyên khởi, trái lại,

nếu không tương tức thì không thể thành

một, nhiều. Bởi vì, nếu 1 chẳng phải là 10,

thì cho dù có bao nhiêu cái 1 đi nữa cũng

chỉ là nhiều cái 1 riêng lẻ, chứ không bao

giờ có thể thành 10. Nay, 1 đã là 10, cho

nên biết 1 tức là 10. Nếu 1 chẳng tức là 10,

thì 10 cũng không thành; mà nếu 10 đã

DỊ THỂ TƯƠNG TỨC

D

1255

không thành, thì 1 ắt cũng chẳng thành.

Như vậy, thể của các pháp một, nhiều làm

có không lẫn nhau mà tương tức: Đó là ý

chỉ nhiệm mầu của môn Duyên khởi. [X.

Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa

nghiêm ngũ giáo chương Q.4].

DỊ THỤC

Phạm:vipàka. Các nhà dịch cũ dịch là

quả báo. Âm Hán: Tì bá ca. Gọi chung quả

báo cảm được do nghiệp thiện, ác đã tạo ở

đời trước; vì quả khi chín (thục) thì tính

chất lại khác (dị) với nhân nên gọi là Dị

thục. Vấn đề này có nhiều cách giải thích.

Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,

thì Dị thục là nhân biến làm quả, tính chất

của quả này khác với tính chất của nhân.

Nhân có thiện có ác, mà quả thì là tính vô

kí không thiện không ác, cho nên từ nhân

chín thành quả thì tính chất của nó đã biến

đổi làm loại khác.

Nhưng, cứ theo Thành duy thức luận

thuật kí quyển 2, thì Dị thục có ba nghĩa:

1. Dị thời thục (chín khác thời), nghĩa

là nhân và quả cách đời mới chín.

2. Biến dị thục (chín đổi khác), nghĩa là

quả do nhân đổi khác mà chín.

3. Dị loại thục (chín khác loại), nghĩa là

quả và nhân khác loại và do nhân chín mà

thành quả.

Trong ba nghĩa nêu trên, Thuyết nhất

thiết hữu bộ chủ trương “Dị loại thục”, Kinh

bộ chủ trương “Biến dị thục”, tông Duy thức

cũng chủ trương “Dị loại thục”.

Thuyết nhất thiết hữu bộ và tông Duy

thức tuy cùng chủ trương nghĩa “Dị loại

thục”, nhưng ý chỉ của hai tông thì không

giống nhau. Thuyết nhất thiết hữu bộ cho

rằng, sức của tính “vô kí” yếu ớt, hệt như

hạt giống đã mục nát, hoàn toàn thiếu mất

nghĩa nhân duyên, cho nên không chiêu

cảm quả dị thục. Vì lẽ này, nên mối quan

hệ giữa Dị thục nhân và Dị thục quả được

phối hợp với “Nhân duyên” trong bốn

duyên.

Còn tông Duy thức thì cho rằng, nhân

của đẳng lưu tập khí đều suốt cả ba tính

thiện, ác, vô kí. Nghĩa là trong quả Dị thục

có bao hàm nhân vô kí, cho nên tuy là

nhân quả đẳng lưu, nhưng cần có sự giúp

đỡ của hạt giống nghiệp (nghiệp chủng tử)

mới có thể dẫn sinh quả báo vô kí. Chính

vì quả báo vô kí và hạt giống nghiệp này

mà gọi là Dị thục, và hạt giống nghiệp này

tức là nhân dị thục, còn quả báo vô kí thì

là quả dị thục. Theo đó, thì nhờ sức giúp

đỡ của “tăng thượng duyên” mà nhân dị

thục (hạt giống nghiệp) thành quả dị thục,

và nhân dị thục này là hạt giống của “Tư

tâm sở” thiện, ác tuơng ứng với thức thứ 6.

Hạt giống Tư tâm sở nói trên đây có hai

công năng:

1. Công năng tự sinh khởi hiện hành.

2. Công năng giúp đỡ các hạt giống vô

kí dị thục khác khiến sinh ra.

Nói theo nghĩa tự sinh khởi hiện hành,

thì hạt giống này là nhân gần, cũng tức là

nhân đẳng lưu, quả đẳng lưu. Còn nói theo

nghĩa giúp đỡ các hạt giống vô kí dị thục

khác, thì hạt giống này là duyên tăng

thượng, cũng tức là nhân dị thục, quả dị

thục.

Ngoài ra, Dị thục nhân là một trong sáu

nhân (Dị thục, Năng tác, Câu hữu, Đồng

loại, Tương ứng, Biến hành), Dị thục quả

là một trong năm quả (Dị thục, Tăng

thượng, Sĩ dụng, Đẳng lưu, Li hệ). Năng

lực sản sinh ra quả dị thục, gọi là “Hữu dị

thục”; ngược lại thì gọi là “Vô dị thục”.

Tông Duy thức chia Dị thục làm hai:

1. Chân dị thục (hoặc gọi tắt: Dị thục),

là quả thể tổng báo của thức thứ 8.

2. Dị thục sinh, từ chân dị thục sinh ra,

như thức A lại da là Chân dị thục, sáu thức

là Dị thục sinh.

DỊ THỤC

D

1256

Ngoài ra, chúng sinh ở những nơi như:

địa ngục, quỉ đói, súc sinh, châu Bắc câu lô,

cõi trời Vô tưởng v.v.., vì không được nghe

pháp tu hành, cho nên thế giới của hạng

chúng sinh này được gọi là Dị thục chướng.

Đây là do nghiệp nhân đời trước của chúng

sinh chiêu cảm quả báo ở đời này mà tái

sinh vào các thế giới ấy, nên gọi là Dị thục

chướng. [X. luận Đại tì bà sa Q.20, Q.25;

luận Câu xá Q.2, Q.6; Câu xá luận quang

kí Q.2; Câu xá luận bảo sớ Q.2; Huyền ứng

âm nghĩa Q.23]. (xt. Quả Báo).

DỊ THỤC CHƯỚNG

Phạm: Vipàkàvaraịa. Chỉ quả báo

của chúng sinh do nghiệp nhân phiền

não ở đời quá khứ mà chiêu cảm các

đường địa ngục, quỉ đói, súc sinh ở đời

này. Cũng gọi Báo chướng, Quả báo

chướng. Là một trong ba chướng, một

trong bốn chướng.

Ngoài ra, cũng có các chúng sinh nhờ

quả báo tốt được sinh vào cõi người, hoặc

châu Bắc câu lô và cõi trời Vô tưởng v.v...

nhưng suốt đời không được nghe Phật pháp

và tu trì, do đó mà chướng ngại Thánh đạo

và thiện căn gia hành, cho nên cũng gọi Dị

thục chướng. [X. luận Đại tì bà sa Q.115;

luận Câu xá Q.17; Câu xá luận quang kí

Q.17; Câu xá luận bảo sớ Q.17; Câu xá luận

tụng sớ Q.17].

DỊ THỤC NHÂN

Phạm:vipàka-hetu. Nhân của quả Dị

thục. Chỉ cho nghiệp nhân thiện, ác có thể

mang lại quả báo khổ, vui. Cũng gọi Báo

nhân. Một trong sáu nhân. Tức là các pháp

thiện, ác hữu lậu chiêu cảm quả vô kí dị

thục.

Theo luận Câu xá quyển 6, chỉ có các

pháp hữu lậu bất thiện và thiện mới là nhân

dị thục, còn “vô kí” thì vì sức yếu ớt như

hạt giống mục nát, nên không chiêu cảm

được Dị thục. Vả lại, pháp Vô lậu do không

có tác dụng ái dục thấm nhuần nên cũng

không mang lại quả dị thục, như hạt giống

tốt mà thiếu nước tưới nên không mọc lên

được.

Luận Câu xá Tiểu thừa, vì không chấp

nhận có nhân, quả vô kí, nên chỉ cho bất

thiện và hữu lậu thiện là “thân nhân

duyên” chiêu cảm quả báo tương lai. Còn

tông Duy thức Đại thừa thì cho quả dị thục

có hàm chứa thân nhân (nhân gần) vô kí,

tức là vì hạt giống nghiệp thiện, ác mà

mang lại quả khổ, vui ở tương lai, nhưng

cho “Nhân” này là “Đồng loại nhân” chứ

không phải “Dị thục nhân”. Nhưng do hạt

giống thiện, ác sinh khởi hiện hành thiện,

ác là “Sơ nhân duyên” (nhân xa), lại từ đó

khiến sinh khởi hạt giống vô kí, nên đối

với hiện hành vô kí mà nói, thì đó tức là

nhân Dị thục, đồng nghĩa với hạt giống

nghiệp, tập khí dị thục, tập khí hữu chi

v.v...[X. luận Đại tì bà sa Q.19, Q.20, Q.21;

luận Câu xá Q.2; luận Thành duy thức

Q.2; Câu xá luận quang kí Q.2, Q.6]. (xt.

Lục Nhân, Hữu Chi Tập Khí, Nghiệp

Chủng Tử).

DỊ THỤC QUẢ

Phạm:vipàka-phala. Quả báo do nhân

Dị thục mang lại. Cũng gọi Báo quả, là một

trong năm quả.

Tông Câu xá cho tính “Vô phú vô kí”

của năm căn (nhãn căn, nhĩ căn, tị căn,

thiệt căn, thân căn), bảy tâm giới (nhãn

thức giới, nhĩ thức giới, tị thức giới, thiệt

thức giới, thân thức giới, ý thức giới, ý căn

không gián đoạn) v.v... là quả Dị thục.

Nhưng theo Duy thức Đại thừa thì quả

thể tổng báo (thức thứ 8) của tất cả hữu

tình gọi là Chân dị thục. Còn biệt báo của

DỊ THỤC CHƯỚNG

D

1257

sáu thức trước do Chân dị thục sinh ra gọi

là Dị thục sinh. Chân dị thục và Dị thục

sinh gọi chung là Dị thục quả. Riêng thức

thứ 7 vì không phải hạt giống dị thục sinh

ra, nên không phải là quả Dị thục. Do đó,

quả Dị thục, tức là chỉ cho thức thứ 8, vì

thức này có khả năng hàm chứa hạt giống

của tất cả các pháp mà thành thục quả

của các căn thức. Như các căn mắt, tai

v.v... do nhân thiện, ác đã gieo ở đời trước

mà mang lại quả khổ, vui đời này. Rồi nhân

thiện, ác gây ở đời này, cũng sẽ chiêu cảm

quả khổ, vui ở đời sau, vì thế gọi là Dị

thục quả. [X. luận Đại tì bà sa Q.19; luận

Câu xá Q.2, Q.6; luận Thành duy thức

Q.2, Q.8; Thành duy thức luận thuật kí

Q.1 phần đầu, Q.2 phần cuối, Q.8 phần

đầu]. (xt. Ngũ Chủng Quả).

DỊ THỤC SINH

Vấn đề này, giữa Đại Thừa, Tiểu thừa

giải thích có khác:

1. Theo luận Câu xá Tiểu thừa: Chỉ cho

quả do nhân Dị thục sinh ra, đồng nghĩa

với “Dị thục quả”.

Luận Câu xá quyển 2 giải thích Dị thục

sinh theo bốn nghĩa:

a. Do nhân dị thục sinh ra, như xe do

bò kéo, gọi là xe bò.

b. Từ lúc tạo nghiệp cho đến kết quả,

luôn luôn biến đổi để thành thục, gọi là Dị

thục. Quả này từ Dị thục sinh ra nên gọi là

Dị thục sinh.

c. Quả khác loại với nhân, nhưng lại do

nhân mà thành thục, nên gọi Dị thục; Dị

thục này tức là nghĩa sinh, nên gọi Dị thục

sinh.

d. Do nhân mà tạm đặt tên quả, nên đã

gọi nhân là nhân Dị thục, thì quả do nhân

này sinh ra tức gọi Dị thục sinh. (xt. Dị

Thục Quả).

2. Theo Duy thức Đại thừa: Quả thể

tổng báo của thức thứ 8 gọi là Dị thục, hoặc

Chân dị thục; quả biệt báo của sáu thức

trước do Chân dị thục sinh ra, gọi là Dị

thục sinh.

Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,

7 hạ) nói: “Tập khí dị thục làm duyên tăng

thượng, chiêu cảm thức thứ 8 dắt dẫn sức

nghiệp, vì luôn luôn nối nhau nên gọi Dị

thục. Khi chiêu cảm sáu thức trước thể hiện

nghiệp một cách đầy đủ, từ Dị thục sinh ra,

gọi là Dị thục sinh, chứ không gọi Dị thục,

vì có gián đoạn”. [X. luận Thành duy thức

Q.8; Thành duy thức luận thuật kí Q.2

phần cuối].

DỊ THỤC TẬP KHÍ

Đối lại với “Đẳng lưu tập khí”. Chỉ cho

nghiệp chủng tử (hạt giống nghiệp) có khả

năng chiêu cảm quả Dị thục trong ba cõi;

nghiệp chủng tử này là do nghiệp thiện, ác

hữu lậu của năm thức trước huân tập (hun

ướp) thức thứ 8 mà sinh ra. Tập khí là tên

khác của chủng tử, vì nó có nghĩa huân tập

nên cũng gọi là Tập khí.

Nghiệp chủng tử này tức là hạt giống

của Tư tâm sở thiện, ác tương ứng với thức

thứ sáu, làm tăng thượng duyên chiêu cảm

Dị thục thức thứ 8, mà Dị thục thức thứ 8

lại là quả thể tổng báo của tất cả hữu tình

chúng sinh. Chủng tử này có hai công năng

là tự nó sinh hiện hành và giúp đỡ các

chủng tử vô kí dị thục khác sinh khởi. Trong

đó, chủng tử tự sinh hiện hành gọi là Đẳng

lưu tập khí; còn chủng tử giúp đỡ các chủng

tử dị thục vô kí khác thì gọi là Dị thục tập

khí. Nhưng đây là cùng một thể mà có hai

tác dụng, chứ không phải ngoài Đẳng lưu

tập khí còn có thể riêng biệt.

Cái gọi là giúp đỡ quả vô kí khác sinh

khởi là chỉ cho thức thứ 8 tổng báo và sáu

thức trước biệt báo. Còn thức thứ 7 thì chỉ

là vô kí, cho nên không phải là nhân Dị

DỊ THỤC TẬP KHÍ

D

1258

thục, lại có tính chất che lấp Thánh đạo;

nên cũng chẳng phải là quả Dị thục.

Ngoài ra, tổng quả thức thứ 8, gọi là Dị

thục hoặc Chân dị thục; biệt quả sáu thức

trước gọi là Dị thục sinh. Dị thục và Dị

thục sinh gọi chung là Dị thục quả. [X. luận

Thành duy thức Q.2; Thành duy thức luận

thuật kí Q.2 phần cuối]. (xt. Đẳng Lưu Tập

Khí, Nghiệp Chủng Tử).

DỊ THỤC THỨC

Phạm: vipàka-vijĩàna. Âm Hán: Tì

ba ca tì nhã nam. Tên khác của thức A lại

da. Chủ thể của nhân quả nghiệp báo. Nhà

duy thức cho rằng, thức A lại da do nghiệp

thiện, ác huân tập (hun ướp), lấy chủng

tử nghiệp làm duyên tăng thượng mà chiêu

cảm quả Dị thục, vì thế gọi là Dị thục thức,

là quả tướng của thức A lại da. Sáu thức

trước tuy cũng là quả Dị thục, nhưng chỉ

là biệt báo và có gián đoạn, nên không

phải “Chân dị thục”. Chỉ có quả thể tổng

báo (thức thứ 8) của hữu tình mới là Chân

dị thục, vì nó có đủ ba nghĩa: nghiệp quả,

không gián đoạn và khắp ba cõi, nên gọi

là Dị thục thức.

Nhưng đến sát na cuối cùng trước quả

Phật thì bỏ tên Dị thục, bởi vì thức Dị thục

chỉ tồn tại ở quả vị của nghiệp thiện, ác;

đến lúc thành quả Phật thì nhân, quả dị

thục hoàn toàn không còn nữa.

Ngoài ra, Sơ năng biến trong ba Năng

biến thì thức Dị thục được gọi là “Dị thục

năng biến”. [X. Nhiếp đại thừa luận bản

Q.thượng; luận Thành duy thức Q.2, Q.3,

Q.5, Q.8; Thành duy thức luận thuật kí

Q.2 phần cuối, Q.8 phần đầu]. (xt. Tam

Năng Biến, A Lại Da Thức).

DỊ THỤC VÔ KÍ

Dị thục là tên khác của quả báo. Kí

nghĩa là phán đoán, đoán định. Vô kí có

nghĩa không thể đoán định là thiện, cũng

không thể đoán định là ác, mà là tính phi

thiện phi ác. Dị thục vô kí là một trong Vô

phú vô kí (nghĩa là tính vô kí không nhiễm

không tịnh), là quả báo thân tâm do nghiệp

đời trước chiêu cảm, tính của nó chẳng phải

thiện chẳng phải ác, không chướng ngại

Thánh đạo, không che lấp tâm tính v.v...

(xt. Vô Kí).

DỊ THỪA

.....

Chỉ cho chúng Thanh văn có giới hạnh

siêu việt nghe đức Phật nói kinh Vô lượng

thọ. Kinh Đại A di đà gọi Dị thừa là Ma ha

ba la diễn, kinh Trang nghiêm gọi là Ba la

dã ni chỉ nãng, kinh Bình đẳng giác gọi là

Thị giới tụ, Như lai hội gọi là Trụ bỉ ngạn

v.v...

DỊ TÍNH KHÔNG

........

Tính mê chấp cho vọng là có thật của

phàm phu, thực ra nó không có tự thể

và khác với chân tính. Đây là pháp “Y

tha khởi tính” trong ba tính. Một trong

ba không do tông Duy thức thành lập.

Cũng gọi là Bất như không, Viễn li

không. [X. luận Biện trung biên Q.trung,

luận Trung biên phân biệt Q.thượng; Biện

trung biên luận thuật kí Q.trung]. (xt. Tam

Không).

DỊ TƯỚNG

I. Dị tướng: Một trong 4 tướng, một trong

75 pháp Câu xá, một trong 100 pháp Duy

thức. Dị nghĩa là suy biến, tức là pháp làm

cho tất cả các pháp hữu vi biến đổi suy bại.

Pháp này không phải sắc không phải

tâm mà là thuộc hành uẩn bất tương ứng.

Nhưng luận Câu xá cho nó là pháp thật,

DỊ THỤC THỨC

D

1259

còn luận Duy thức thì cho là pháp phần vị

giả đặt. (xt. Tứ Tướng).

II. Dị tướng: Đối lại với “Nhất tướng”.

Nghĩa là tự tính của tất cả các pháp sai khác

chứ không phải nhất nguyên. Đây là thuyết

của ngoại đạo Tì thế sư. Thuyết “Phi dị”

trong “Bát bất” của Trung luận là để phá

thuyết này. [X. luận Ngoại đạo Tiểu thừa tứ

tông]. (xt. Nhất Tướng, Bát Bất Trung Đạo).

III. Dị tướng: Một trong sáu tướng, đối

lại với “Đồng tướng”. Dị nghĩa là sai biệt

khác nhau, tức tất cả các pháp đều có tướng

trạng khác nhau. Như ngói, gạch, xà, cột

v.v... tướng trạng đều khác, là Dị tướng.

Nhưng ngói, gạch, xà, cột hợp lại làm thành

ngôi nhà, không chống trái nhau, thì đó là

Đồng tướng. (xt. Lục Tướng Viên Dung).

DỊ TƯỚNG XẢO PHƯƠNG TIÊN

Phương tiện sai trái khéo léo, là một

trong sáu thứ phương tiện khéo kéo. Nghĩa

là Bồ tát vì muốn cứu độ chúng sinh một

cách rộng rãi mà hiện tướng giận dữ khiến

những người không thuận theo lời dạy của

các Ngài phải sợ hãi mà bỏ ác theo thiện.

(xt. Lục Chủng Xảo Phương Tiện).

DỊ VÃNG

Dễ dàng sinh về thế giới Cực lạc của

đức Phật A di đà. Nghĩa là nương nhờ vào

sức bản nguuyện của Phật A di đà thì sinh

về thế giới Cực lạc một cách dễ dàng. Đây

nói so sánh sự vãng sinh về phương Tây dễ

hơn sự vãng sinh lên cung trời Đâu suất.

Trong kinh Vô lượng thọ có câu: “Dễ

vãng sinh nhưng không có người”. Ý nói

vãng sinh tuy dễ nhưng ít người tu được

nhân vãng sinh. Những người có được đầy

đủ ba tâm với niềm tin chân thật thì rất

hiếm, nên nói là không có người. [X. Kinh

Vô lượng thọ Q.hạ; Vô lượng thọ kinh

nghĩa sớ Q.hạ (Tuệ viễn); luận Thích tịnh

độ quần nghi Q.4, Vãng sinh yếu tập

Q.trung].

DĨ BIÊN ĐỊA

Phạm:kftàvì-bhùmi. Cũng gọi Sở tác

biện địa, Dĩ tác địa, Dĩ biện địa, là địa vị thứ

7 trong Tam thừa cộng vị theo thuyết của

tông Thiên thai.

Hành giả ba thừa dứt hết Tư hoặc trong

cõi Sắc và cõi Vô sắc, phát khởi trí chân vô

lậu, diệt sạch 72 phẩm Ngũ thượng phần

kết (tham ở cõi Sắc, tham ở cõi Vô sắc, điệu

cử, mạn, vô minh). Công phu dùng trí tuệ

đoạn trừ phiền não đã hoàn tất, cho nên

gọi là Dĩ biện (đã làm xong).

Nhưng ở giai vị này, hành giả tuy đã dứt

hết chính sử (phiền não chủ thể), nhưng

vẫn chưa trừ sạch tập khí. Tương đương

với quả thứ tư trong Tam tạng giáo. Lại giai

vị này là quả cuối cùng của hàng Thanh

văn, cho nên căn cứ vào đó mà đặt tên là

Dĩ biện địa.

Ngoài ra, theo phẩm Phát thú trong kinh

Đại phẩm bát nhã quyển 6 thì Bồ tát Thất

địa không được dính mắc vào 20 pháp và

phải đầy đủ 20 pháp.

Hai mươi pháp không được dính mắc

là:

1. Không được dính mắc vào cái ta.

2. Không được dính mắc vào chúng

sanh.

3. Không được dính mắc vào thọ mệnh.

4. Không dính mắc các con số cho đến

người biết, người thấy.

5. Không dính mắc vào cái thấy dứt mất

hẳn (đoạn kiến).

6. Không dính mắc vào cái thấy thường

còn mãi (thường kiến).

7. Không được tác tướng.

8. Không được tác nhân kiến.

9. Không dính mắc danh sắc.

DĨ BIÊN ĐỊA

D

1260

10. Không dính mắc năm ấm.

11. Không dính mắc 18 giới.

12. Không dính mắc 12 nhập (xứ).

13. Không dính mắc ba cõi.

14. Không dính mắc nơi chỗ.

15. Không nghĩ đến chỗ để trông đợi.

16. Không nghĩ đến nơi để nương tựa.

17. Không dính mắc nương vào Phật

kiến.

18. Không dính mắc nương vào pháp

kiến.

19. Không dính mắc nương vào tăng

kiến.

20. Không dính mắc nương nơi giới kiến.

Hai mươi pháp phải đầy đủ là:

1. Đầy đủ không.

2. Chứng được vô tướng.

3. Biết rõ vô tác.

4. Ba phần trong sạch.

5. Đầy đủ trí từ bi đối với tất cả chúng

sinh.

6. Không nhớ nghĩ tất cả chúng sinh.

7. Quán xét tất cả pháp một cách bình

đẳng.

8. Biết rõ thực tướng của các pháp.

9. Vô minh pháp nhẫn.

10. Trí vô sinh.

11. Tuyên thuyết các pháp một tướng.

12. Phá trừ tướng phân biệt.

13. Chuyển ức niệm.

14. Chuyển kiến.

15. Chuyển phiền não.

16. Định Tuệ ngang nhau.

17. Điều phục ý.

18. Tâm vắng lặng.

19. Trí vô ngại.

20. Không nhiễm ái.

(xt. Thập Địa).

DĨ CHÂM ĐẦU BÁT

Cầm cây kim ném vào bát. Tên công

án trong Thiền tông.

Tổ phó pháp tạng thứ 15 là Ngài Ca na

đề bà trước vốn là ngoại đạo. Một hôm,

ngài từ nước Chấp sư tử đến nước Kiêu tát

la yết kiến ngài Long thụ để cùng nghị luận.

Để thử trí tuệ của Ca na đề bà, ngài Long

thụ sai đệ tử bưng ra một bát nước đầy đặt

trước mặt Đề bà. Thấy thế, ngài Đề bà lẳng

lặng cầm cây kim ném vào trong bát nước.

Ngài Long thụ hết sức khen ngợi trí tuệ của

Đề bà, liền trao cho lí mầu nhiệm chân

thật rốt ráo.

Bát nước đầy tượng trưng trí tuệ mênh

mông của ngài Long thụ, còn việc ngài Đề

bà ném cây kim vào bát nước là biểu thị ý

muốn dò tìm đến đáy nguồn của biển trí

tuệ ấy. [X. Đại đường tây vực kí Q.10; Cảnh

đức truyền đăng lục Q.2; Truyền pháp

chính tông kí Q.3; Tông môn thống yếu

tục tập Q.2].

DĨ HOÀN

Cũng gọi Dĩ lai, Dĩ chí. Hoàn nghĩa là

trở lại. Như nói: Ba nghìn năm trở lại,

tức chỉ cho khoảng thời gian ba nghìn

năm đã qua cho đến hiện giờ. Hoặc nói:

Đẳng giác trở lại là chỉ tất cả giai vị từ

khoảng Đẳng giác trở xuống cho đến

phàm phu.

DĨ HUYẾT TẨY HUYẾT

Lấy máu rửa máu (làm sao sạch được).

Ví dụ mê vọng cám dỗ tâm, từ mê chấp

này rơi vào mê chấp khác, không một mảy

may ích lợi.

Kinh Tạp a hàm quyển 10 (Đại 2, 72

thượng), nói: “Ví như kẻ sĩ phu từ chỗ tối

tăm vào chỗ tăm tối, từ nơi mờ mịt vào nơi

mịt mờ, từ hố phân ra lại rơi vào hố phân,

lấy máu rửa máu, lìa bỏ các việc ác, trở lại

làm các việc ác. Ta nói ví dụ này là chỉ cho

những tỉ khưu phàm ngu”.

DĨ CHÂM ĐẦU BÁT

D

1261

DĨ KÊ VI PHƯỢNG

Trông gà hóa phượng. Tiếng dùng

trong Thiền lâm. Chỉ cho tình cảnh mê

vọng không phân biệt được chính tà. Gà

là loại chim phàm thường, phượng là loài

chim linh quí, cho chim thường là chim

quí thì cũng giống như cho ngói gạch là

châu ngọc.

Thiền lâm dùng từ ngữ này để ví dụ

tình cảnh mê vọng cho tà kiến là chính

kiến, nhận vọng tưởng là tính Phật.

DĨ KIM ĐƯƠNG

Chỉ cho dĩ sinh, kim sinh, đương sinh,

hoặc chỉ dĩ vãng, hiện kim, đương lai. Tức

là ba đời: quá khứ, hiện tại, vị lai.

Lại có thuyết cho những kinh đức

Phật nói trong bốn thời: Hoa nghiêm, A

hàm, Phương đẳng và Bát nhã là những

kinh dĩ thuyết (đã nói), kinh Vô lượng

nghĩa là kim thuyết (đang nói), kinh Niết

bàn là đương thuyết (sẽ nói). (xt. Tam

Thế)

DĨ LI DỤC GIẢ

Người đã lìa ham muốn. Cũng gọi Dĩ

li dục nhân. Chỉ cho người đã thoát lìa

Tu hoặc ở cõi Dục. Thông thường có thể

chia làm hai loại là Dị sinh và Thánh

giả.

1. Dị sinh: Theo thuyết của luận Câu

xá quyển 23, ở giai vị phàm phu tu sáu hạnh

quán hữu lậu, dứt hết phẩm nhiễm thứ 9 ở

cõi Dục, đến giai vị Kiến đạo gọi là Quả

hướng thứ 3 (A na hàm hướng). Đây là

hàng dị sinh đã lìa dục.

2. Thánh giả (bậc Thánh): Theo

thuyết trong luận Câu xá quyển 24, sau

khi vào giai vị Kiến đạo, tiếp tục tu Hữu

lậu đạo, Vô lậu đạo, dứt hết cả chín phẩm

Tu hoặc ở cõi Dục, thành quả Bất hoàn,

không còn phải trở lại thụ sinh ở cõi Dục.

Đây là bậc Thánh đã lìa dục. [X. luận

Đại tì bà sa Q.90; Câu xá luận quang kí

Q.23].

DĨ PHẬT ĐẠO THANH

Chỉ cho hàng đệ tử Thanh văn đã lãnh

ngộ Phật đạo Đại thừa rồi truyền lại cho

đại chúng.

Phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa (Đại

9, 18 thượng) nói: “Chúng ta hôm nay thực

là Thanh văn, đem tiếng nói Phật đạo truyền

cho tất cả đều nghe”.

Chữ chúng ta (ngã đẳng) trong câu

văn dẫn ở trên là chỉ hàng đệ tử Thanh

văn.

DĨ SA THÍ PHẬT

Đem cát cho Phật. Sự tích tiền thân của

vua A dục.

Đời trước, khi vua A dục còn là một

em bé đang vui chơi trên đường, bỗng gặp

đức Phật Thích ca, cậu bé bèn lấy cát giả

làm bánh dâng cúng Phật, Phật dự đoán

rằng đời sau đứa trẻ ấy sẽ làm vua. [X. A

dục vương truyện Q.1; Nghĩa sở lục thiếp

Q.18].

DĨ SINH

Phạm:bhùta. Đối lại với Vị sinh.

I. Dĩ sinh. Chỉ cho sinh tướng vị (tức

sát na sau cùng của thời vị lai) của pháp thể

từ vị lai lưu chuyển đến sát na của vị hiện

tại. [X. luận Câu xá Q.5].

II. Dĩ sinh. Chỉ cho bản hữu. Tức là

thân trung ấm đã thụ sinh vào đời sau. Còn

thân trung ấm đang tìm cầu chỗ thụ sinh

thì gọi là Cầu sinh.

DĨ SINH

D

1262

DĨ TÂM QUÁN ĐÍNH

Một trong ba phép quán đính (rưới nước

lên đỉnh đầu) nói trong kinh Đại nhật. Tức

là phép quán đính dùng tâm của thầy truyền

vào tâm của đệ tử. Cũng gọi là Tâm thụ

quán đính (quán đínhtrao tâm), Bí mật quán

đính, Tâm tưởng quán đính. Đối lại với “Sự

nghiệp quán đính” là phép quán đính thiết

lập đàn tràng ngoài tâm để tu phép quán

đính.

Khi muốn thực hành pháp Dĩ tâm quán

đính này, thầy và đệ tử đều phải là người

thành tựu tam muội da giới. Khi tu pháp,

thầy và đệ tử cùng trụ trong Du già, trực

tiếp kiến lập mạn đồ la nơi tâm bồ đề thanh

tịnh của đệ tử rồi vào đàn tâm này mà thực

hành pháp quán đính. [X. kinh Đại nhật

Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.16]. (xt. Quán

Đính).

DĨ TÂM TRUYỀN TÂM

Lìa lời nói văn chữ, dùng tâm truyền

tâm.

Thiền tông không lập văn chữ, không

nhờ vào kinh luận, chỉ có thầy và trò trực

tiếp trao truyền, dùng gương tâm chiếu vào

nhau để truyền yếu chỉ Phật pháp, gọi là Dĩ

tâm truyền tâm.

Đức Thế tôn nói pháp trên núi Linh

thứu, Ngài đưa bông hoa lên dạy chúng,

trong tám vạn người chỉ có tôn giả Ca diếp

hiểu ý của Phật và mỉm cười. Tổ sư Thiền

tông qua các đời đã căn cứ vào tích truyện

này mà định tông phong chẳng lập văn tự

truyền trao đại pháp. Đây cũng là lời truyền

đạt cảnh giới chứng ngộ.

Luận Huyết mạch của Tổ Đạt ma (Vạn

tục 110, 405 thượng), nói: “Ba cõi bời bời

đều về một tâm, Phật trước Phật sau dùng

tâm truyền tâm, chẳng lập văn tự”.

Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 349 thượng),

nói: “Ngày xưa, Đại sư Đạt ma mới đến

Trung hoa, mọi người chưa tin Thiền pháp

nên Ngài truyền tấm áo này để làm tín vật,

đời đời truyền nhau; Pháp thì đem tâm

truyền tâm, đều khiến mọi người tự ngộ tự

giải”.

Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự

quyển thượng phần 1 của ngài Tông mật

(Đại 48, 400 trung), nói: “Đạt ma nhận được

pháp bên Thiên trúc, rồi đích thân đến

Trung hoa, Ngài thấy người học ở phương

này phần nhiều chưa thấu suốt pháp, chỉ

hiểu theo danh số, làm theo sự tướng. Vì

Ngài muốn mọi người hiểu rằng mặt trăng

chẳng ở nơi ngón tay, pháp là tâm ta, nên

Ngài chỉ dùng tâm truyền tâm chứ không

lập văn tự”.

Đây là đặc sắc của Thiền tông: truyền

riêng ngoài giáo, chẳng lập văn tự, chỉ thẳng

tâm người, thấy tính thành Phật. [X. Truyền

tâm pháp yếu (Hoàng bá); Hiển tông kí (Hà

trạch).

DĨ TỰ BẤT THÀNH BÁT TỰ PHI

....................

Cũng gọi Dĩ tự bất thành bát tự bất thị

(chẳng phải chữ dĩ, cũng chẳng phải chữ

bát). Tiếng dùng trong Thiền lâm.

Chữ Dĩ chỉ cho chữ “ ” viết trên đầu

lá bùa hộ thân, đó là biến hình của chữ

(i) Tất đàm, nhưng nếu nhìn theo hình

chữ Trung quốc thì nó chẳng phải chữ Dĩ

(..) cũng chẳng phải chữ bát (.. ).

Thiền tông căn cứ vào đó để chỉ ra rằng

bản lai diện mục rất khó diễn tả bằng bất

cứ phương thức nào.

DĨ TỰ ĐIỂM

........

Gọi tắt: Dĩ tự. Chỉ cho phù hiệu “ ”.

Thông thường được dùng trên thẻ đề kinh

hoặc trên đầu lá bùa hộ thân. Đây là biến

DĨ TÂM QUÁN ĐÍNH

D

1263

hình của chữ (i) Tất đàm, có thuyết nói

nó biểu thị chữ thủy ( ) hoặc Tứ thiên

vương ( ).

Tổ đình sự uyển quyển 1 cho biết xưa

nay có ba thuyết:

1. Là chữ Ẩu.., chữ A .

2. Chữ và âm đều không dịch.

3. Là chữ tâm trong Phạm thư.

Phù hiệu giống chữ Dĩ...này tuy đã bắt

đầu xuất hiện

trong Ngữ lục

của Thiền sư

Vân môn và

được thấy trên

thẻ viết đề kinh

bản đời Tống,

nhưng cho đến

nay nguồn gốc

và điển cứ của

nó vẫn chưa được xác định. [X. Tống cao

tăng truyện Q.3 thiên Dịch kinh; Cốc

hưởng tập Q.2; Tu nghiệm cố sự tiện lãm

Q.2].

DĨ TỰ TAM ĐIỂM

...........

Chữ Dĩ ba chấm. Chỉ cho chữ (i)

Tất đàm giống như ba cái chấm, vị trí của

ba chấm này được sắp xếp không phải theo

đường dọc cũng không phải theo đường

ngang mà gồm đủ cả ngang dọc, cho nên

thông thường phần nhiều được dùng làm

thí dụ, cùng nghĩa với từ “Thiên chủ tam

mục” (ba mắt của chúa trời).

Trong kinh Niết bàn, ba chấm này được

ví dụ cho ba đức bí tạng của Như lai, biểu

thị pháp thân, bát nhã và giải thoát đều

tròn đủ.

Phẩm Ai thán của kinh Niết bàn (bản

Nam) (Đại 12, 616 trung) nói: “Những gì

gọi là tạng bí mật? Giống như chữ i, nếu

ba chấm ngang nhau thì không thành

chữ i, dọc xuống cũng không thành, như

ba mắt trên mặt của trời Ma hê thủ la

mới thành chữ i, nếu ba chấm đặt chỗ

khác cũng không thành. Ta cũng như

thế, pháp giải thoát cũng chẳng phải Niết

bàn, thân Như lai cũng chẳng phải Niết

bàn, ma ha bát nhã cũng chẳng phải Niết

bàn. Nay ta an trụ ba pháp như thế là vì

chúng sinh, gọi là vào Niết bàn, như chữ

“i” ở thế gian”.

Ngoài ra cũng có thuyết cho ba chấm

chữ i là dụ chỉ cho ba bồ đề (thực tính,

thực trí, phương tiện), ba tính Phật (chính

nhân, liễu nhân, duyên nhân), ba ngôi báu

(Phật, pháp, tăng), ba đạo (khổ, phiền não,

nghiệp) v.v... [X. Niết bàn kinh sớ (Chương

an) Q.6; Ma ha chỉ quán Q.2].

DĨ TƯƠNG ỨNG

Bàn về thể dụng huân tập chân như,

luận Đại thừa khởi tín chia làm hai môn Dĩ

tương ứng (đã tương ứng) và Vị tương ứng

(chưa tương ứng).

Cứ theo Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí

quyển hạ phần đầu, thì Dĩ tương ứng là

hàng Bồ tát Thập địa được trí căn bản tương

ứng với tự thể của chư Phật; khi chứng được

hậu đắc trí thì tương ứng với nghiệp tự tại

của chư Phật. Cho nên sự tu hành của Bồ

tát Thập địa là vì chứng được pháp chân

như mà tu hành, là nương theo pháp lực

tự nhiên mà tu, nên gọi là chân tu. (xt. Vị

Tương Ứng).

DỊCH KINH

.....

Phiên dịch kinh điển. Cũng gọi là Phiên

kinh. Nói theo nghĩa rộng thì không chỉ

giới hạn ở việc dịch tạng kinh, mà phiên

dịch luật, luận cũng đều gọi là Dịch kinh.

Ở Ấn độ, Phật điển (ba tạng Kinh, Luật,

Luận) được lưu truyền bằng nhiều thứ tiếng

địa phương, sau được chỉnh lí thành nguyên

Chấm Chữ Dĩ

DỊCH KINH

D

1264

điển bằng tiếng Phạm (Sanskrit) vàPàli.

Đến khi Phật giáo truyền sang các nước

phương đông thì kinh điển dần dần được

dịch ra tiếng các nước đó. Phật điển Hán

dịch hiện nay có loại được dịch thẳng từ

bản chữ Phạm, cũng có loại được dịch lại

từ tiếng Hồ của vùng Tây vực.

Tại Trung quốc, thời xưa, việc dịch kinh

phần nhiều do triều đình bảo hộ, nhờ có

thiết trí các viện dịch kinh mà sự nghiệp

phiên dịch được hoàn thành. Loại dịch kinh

này gọi là Phụng chiếu dịch (theo mệnh

lệnh của vua mà dịch), cho nên hầu hết

trong các kinh hiện còn đều ghi “Phụng

chiếu dịch” ngay ở trang đầu. Còn những

pháp sư tinh thông ngôn ngữ Phạm, Hán

chuyên việc dịch kinh thì được gọi là Tam

tạng dịch kinh (gọi tắt: Tam tạng), hoặc Tam

tạng pháp sư.

Nhưng dịch kinh là sự nghiệp lớn lao,

xưa nay rất hiếm có trường hợp chỉ một

người mà làm được việc đó, bởi vậy, ngoài

vị Tam tạng dịch kinh ra còn cần rất nhiều

người giúp đỡ, do đó, về sau các chức quan

mới được đặt ra để chuyên lo việc phiên

dịch kinh điển.

Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 43 chép,

thì các quan phụ trách công việc phiên dịch

trong Dịch trường gồm có chín chức:

1. Dịch chủ: Vị ngồi ở chính giữa tuyên

đọc văn Phạm.

2. Chứng nghĩa: Vị ngồi ở phía tay trái

của Dịch chủ, có nhiệm vụ kiểm tra, nhận

xét xem câu văn Phạm hoặc văn dịch có

đúng không.

3. Chứng văn: Vị ngồi ở mé bên phải

Dịch chủ thẩm tra xem văn Phạm mà vị

Dịch chủ tuyên đọc là đúng hay sai.

4. Thư tự Phạm học tăng: Vị nghe âm

tiếng Phạm rồi viết ra chữ Hán (phiên âm)

một cách đúng như thực.

5. Bút thụ: Vị đem tiếng Phạm phiên

dịch (dịch nghĩa) ra Hán văn.

6. Xuyết văn: Trau chuốt văn tự cho

thành câu.

7. Tham dịch; cũng gọi là Chứng Phạm

ngữ: Vị có nhiệm vụ đối chiếu Hán văn với

Phạm văn xem đúng hay sai.

8. San định: Vị bỏ bớt những câu văn

rườm rà lòng thòng, để làm cho câu văn

ngắn gọn sáng sủa đúng nghĩa.

9. Nhuận văn: Vị ngồi ở phía nam

nhuận sắc văn dịch.

Trong việc dịch kinh, những bản chỉ

dịch một lần gọi là Đơn dịch, Nhất dịch.

Những bản được dịch từ hai lần trở lên gọi

là Trùng dịch (dịch lại), Dị dịch (dịch khác),

Đồng bản dị dịch (cùng bản dịch khác).

Những kinh điển mà tên người dịch

không được rõ (hoặc không được ghi) thì

gọi là Thất dịch kinh (kinh mất tên người

dịch). Những kinh dịch ở đời sau, tên người

dịch thường được ghi rõ ở ngay đầu hoặc ở

cuối quyển kinh, nhưng đời xưa phần nhiều

người dịch kinh không ghi tên mình nên

có khá nhiều kinh Thất dịch. Lại nữa, những

kinh được dịch từ ngài Huyền trang (đời

Đường) trở về sau gọi là Tân dịch (dịch

mới); còn những kinh được dịch từ trước

ngài Huyền trang thì gọi là Cựu dịch (dịch

cũ), hoặc cho những kinh được dịch từ ngài

Cưu ma la thập (đời Diêu Tần) trở về trước

là Cổ dịch (dịch xưa).

Vào thời Đông Tấn, khi ngài Đạo an

dịch kinh đã nêu ra thuyết “Ngũ thất tam

bất dị” (Năm mất ba chẳng dễ). Nghĩa là

khi dịch kinh từ chữ Phạm sang Hán văn

có năm trường hợp dễ làm mất nguyên ý

và ba trường hợp khó dịch.

I. Ngũ thất. Cũng gọi Ngũ thất bản:

Năm trường hợp dễ mất nguyên ý.

1. Do văn pháp khác nhau, văn từ của

nguyên ngữ và Hán ngữ đảo lộn.

2. Văn thể của nguyên điển thì chất

phác, lời ít được trau chuốt, Hán ngữ thì

hay gọt dũa văn từ.

DỊCH KINH

D

1265

3. Nguyên điển thường có những câu

giống nhau được nhắc đi nhắc lại nhiều

lần rất là rườm rà, Hán dịch thì phần nhiều

bỏ bớt những câu trùng lắp ấy.

4. Trong nguyên điển, văn kinh có kèm

theo chú giải, từ ngữ lại rất lộn xộn, thể

văn Hán dịch phần lớn lược bỏ loại chú

giải xen lẫn ấy.

5. Nguyên điển khi nói xong một việc

rồi, đến lúc trình bày việc tiếp theo thì văn

từ thường hay nhắc lại đoạn trước. Hán

dịch thì phần nhiều rút gọn bớt phần trùng

lắp ấy đi.

II. Tam bất dị: Ba trường hợp dịch

không dễ dàng.

1. Thánh điển vốn dựa theo phong tục

và ngôn ngữ đương thời mà được thành

lập, nhưng vật đổi sao dời, thời tục đã khác,

nếu muốn cho văn từ được thích hợp với

đời nay thì việc phiên dịch không phải dễ

dàng.

2. Không tính đến khoảng cách quá xa

giữa Thánh nhân và phàm phu mà lại

muốn pháp âm sâu xa mầu nhiệm của

Thánh nhân đời xưa thích hợp với phong

tục của phàm ngu thời nay thì việc phiên

dịch không dễ dàng.

3. Lúc ngài A nan tụng lại kinh, thời

gian cách đức Phật chưa xa, lại được vô số

Thánh giả sửa chữa ghi chép, từ đó mà có

Thánh giáo lưu truyền, người đời sau nếu

dựa vào cái thấy nông cạn của mình mà

dịch kinh, thì dù có thận trọng muôn phần

cũng khó tránh khỏi sai lầm, thì biết việc

phiên dịch không phải dễ dàng.

Ngoài ra, ngài Huyền trang cũng đề ra

thuyết Ngũ chủng bất phiên (năm thứ

không dịch), đó là:

1. Vì bí mật nên không dịch, như Đà la

ni.

2. Thuật ngữ hàm có nhiều nghĩa nên

không dịch, như Bà già phạm.

3. Tại Trung quốc không có nên không

dịch, như cây diêm phù.

4. Xưa đã dịch rồi nên nay không dịch

(trước đã phiên âm rồi mà mọi người đều

biết), như A nậu đa la tam miệu tam bồ đề.

5. Những tiếng khiến người ta sinh tâm

thiện nên không dịch, như tiếng Bát nhã,

người nghe nó thì sinh lòng tin, nếu dịch

là trí tuệ thì e sinh tâm coi nhẹ, lơ là. Vì

tôn trọng nên không dịch.

Lại nữa, cứ theo Tục cao tăng truyện

quyển 2 và Phiên dịch danh nghĩa tập quyển

1 chép, thì ngài Ngạn tông đời Tùy soạn

luận Biện chính có nêu ra thuyết Bát bị

Thập điều.

A. Bát bị: Tám tư cách mà người dịch

kinh phải có.

1. Phải thành tâm quí mến chính pháp,

chí nguyện làm lợi ích cho người, không

ngại lâu dài.

2. Khi bước vào trường giác ngộ (nơi

dịch kinh), trước hết phải giữ giới đầy đủ,

không nhiễm xấu xa, không bị chê cười.

3. Hiểu rõ ba tạng, thông suốt hai thừa.

4. Dựa theo sử sách, dùng lời chải chuốt,

không để thô lỗ vụng về.

5. Trong lòng bình thản, khí lượng rộng

rãi, không ưa chuyên chấp hẹp hòi.

6. Say mùi đạo nhạt mùi đời, không

thích khoe khoang.

7. Cốt yếu phải biết tiếng Phạm mới có

thể dịch đúng và không rơi vào cái học

khác.

8. Biết qua về ca dao tục ngữ và lối viết

chữ triện chữ lệ, không thể bỏ qua loại văn

này.

B. Thập điều: Mười thể lệ cốt yếu cho

người dịch kinh.

1. Tự thanh......

2. Cú vận .

3. Vấn đáp .

4. Danh nghĩa ......

5. Kinh luận .

6. Ca tụng......

DỊCH KINH

D

1266

7. Chú công......

8. Phẩm đề.....

9. Chuyên nghiệp......

10. Dị bản......

Tống cao tăng truyện quyển 3 của ngài

Tán minh cũng nêu ra sáu lệ cho việc dịch

kinh.

1. Dịch chữ dịch âm, có bốn trường hợp:

a. Dịch chữ không dịch âm.

b. Dịch âm không dịch chữ.

c. Dịch cả âm và chữ.

d. Âm chữ đều không dịch.

2. Về tiếng Hồ, tiếng Phạm: Nói rõ

nguyên điển có Hồ ngữ và thuần Phạm ngữ

Ấn độ, trong thuần Phạm ngữ, theo sự khác

nhau của năm khu vực Thiên trúc, Phạm

ngữ ở mỗi khu vực cũng không giống nhau.

Trong Hồ ngữ thì có Hồ ngữ đọc theo chiều

dọc từ trên xuống (như nước Yết sương na),

có Hồ ngữ đọc theo chiều ngang từ trái qua

phải (như các nước Thổ hóa la, Ca tất thí

v.v...). Ngoài ra, như Cưu tư ngữ thì là ngôn

ngữ vừa Hồ vừa Phạm.

3. Trùng dịch, trực dịch (dịch lại, dịch

thẳng): Dịch thẳng từ chữ Phạm Ấn độ ra

Hán văn thì gọi là Trực dịch, những kinh

đã được dịch một lần ra tiếng Hồ rồi, lại

chuyển dịch ra chữ Hán lần nữa thì gọi là

Trùng dịch.

Ngoài ra, các dịch giả từ Ấn độ đến

Trung quốc, khi đi qua các nước Hồ có

dịch kinh điển, nên trong văn dịch của

họ thường xen lẫn tiếng Hồ thì loại dịch

phẩm này vừa là Trực dịch vừa là Trùng

dịch.

4. Thô ngôn tế ngữ: Trong ngôn ngữ

Ấn độ có lối nói thông thường và văn

chương trong sách vở. Khi đức Phật nói

pháp phần nhiều Ngài dùng lời nói thông

thường. Lời Phật nói đại khái có thể chia

làm hai loại là: Toàn thanh, rõ ràng văn vẻ

(tế ngữ) và Bán thanh, tức là thổ ngữ không

được trong sáng lắm (thô ngữ). Những bản

tiếng Phạm do các ngài Pháp hộ, Bảo vân,

Huyền trang, Nghĩa tịnh dịch thì đều sử

dụng tế ngữ của xứ trung Thiên trúc.

5. Hoa ngôn nhã tục: Hán ngữ được

dịch thành cũng có chỗ thanh nhã, quê

kịch khác nhau.

6. Trực ngữ mật ngữ: Phạm ngữ nói về

tục đế là trực ngữ, nói về chân đế là mật

ngữ. [X. Thủ lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh

Q.1 phần 1; Phật tổ thống kỉ Q.53, Pháp

uyển châu lâm Q.100; Đại tống tăng sử lược

Q.thượng; Xuất tam tạng kí tập Q.6 đến

Q.11].

DỊCH KINH VIÊN

........

Là cơ quan dịch kinh do nhà nước thiết

lập ở chùa Thái bình Hưng quốc tại kinh

đô Khai phong của nhà Bắc Tống. Cũng

gọi Truyền pháp viện. Viện này được thành

lập vào năm Thái bình hưng quốc thứ 5

(980) đời vua Tống Thái tông.

Công việc phiên dịch kinh Phật ở Trung

quốc bắt đầu vào thời Hậu Hán, phần nhiều

được các bậc Đế vương bảo hộ. Năm Đại

nghiệp thứ 2 (606) đời Tùy, Dạng đế đặt

quán Dịch kinh ở vườn Thượng lâm tại

Lạc dương và sai học sĩ phiên dịch là Ngạn

tông ở đó trông coi. Năm Trinh quán 22

(648) đời Đường, vua Thái tông lập viện

Dịch kinh ở phía tây bắc chùa Đại từ ân để

làm Dịch trường cho ngài Huyền trang. Đến

thời Thái tông nhà Tống, ngài Pháp thiên

dịch các kinh Thánh vô lượng thọ, Thất

Phật tán v.v... quan địa phương dâng lên,

vua xem hết sức vui mừng, bèn ra lệnh kiến

thiết viện Dịch kinh rồi mời các ngài Thiên

tức tai, Pháp thiên, Thí hộ v.v... ở đó dịch

kinh. Phật tổ thống kỉ quyển 43 cho biết,

năm Thái bình hưng quốc thứ 8, viện Dịch

kinh được đổi tên là viện Truyền pháp, rồi

lại làm viện Ấn kinh ở mé tây viện Truyền

pháp.

DỊCH KINH VIÊN

D

1267

Viện dịch kinh được tổ chức hoàn bị,

đặt ra chín chức vị gọi là Dịch trường cửu

vị, đó là: Dịch chủ, Chứng nghĩa, Chứng

văn, Thư tự Phạm học tăng, Bút thụ, Xuyết

văn, Tham dịch, San định và Nhuận văn.

Viện này là trung tâm dịch kinh của thời

Bắc Tống, những kinh dịch ở đây đều được

ghi trong Đại trung tường phù pháp bảo

lục, Cảnh hựu tân tu pháp bảo lục, tất cả

hơn 100 bộ.

Công tác dịch kinh ở thời Bắc Tống từ

năm Cảnh hựu trở về sau thiếu tư liệu, chỉ

được biết có các ngài Trí cát tường, Kim

tổng trì, Nhất xứng, Chiêu đức, Tuệ tuân

v.v... dịch kinh ở viện này. [X. Thích thị kê

cổ lược Q.4; Phật tổ lịch đại thông tải Q.18;

Tống hội yếu Đạo thích điều; Truyền pháp

viện bi minh].

DỊCH TĂNG

I. Dịch tăng. Chức vụ của vị tăng làm

việc trong các pháp hội hoặc nghi lễ tống

táng. Cũng gọi Dịch giả. Như 7 vị tăng:

Giảng sư, Độc sư, Chú nguyện sư, Tam lễ

sư, Bái sư, Tán hoa sư, Đường đạt sư trong

các pháp hội ở Nhật bản đều được gọi là

Dịch tăng. Đời sau danh từ Dịch tăng được

dùng để chỉ chung những vị tăng làm các

việc lặt vặt trong chùa viện.

II. Dịch tăng. Chỉ cho Bạn tăng. (xt.

Bạn Tăng).

DỊCH TIỂU DÁC (634-701?)

Vị tổ khai sáng của phái Tu nghiệm đạo

Nhật bản. Người Mao nguyên, quận Nam

cát thành, nước Đại hòa. Cũng gọi Dịch

hành giả, Dịch ưu bà tắc, Thần biến đại bồ

tát (thụy hiệu do Quang cách Thiên hoàng

ban cho). Là nhà chú thuật ở thời đại Nại

lương của Nhật bản. Ông lấy núi Cát thành

ở Đại hòa (huyện Nại lương) làm căn cứ

địa, khai sáng các đạo tràng ở núi Kim phong

tại Cát dã, núi Đại phong, núi Cao dã v.v...

giảng đạo tu hành, lấy tư tưởng điều hòa

thần Phật làm cơ sở lí luận.

Năm Văn Vũ

Thiên hoàng thứ 3

(699), vì tội phỉnh gạt

người đời, ông bị lưu

đày ở tỉnh Y đậu.

Niên hiệu Đại bảo

năm đầu (701) ông

được phóng thích, lúc

đó ông 68 tuổi. Về

sau không biết ông

mất ở đâu.

Phái Tu nghiệm

đạo được sáng lập bắt

đầu từ thời đại Liêm thương, có nhiều truyền

thuyết kì quái về phái này, đặc trưng rõ rệt

của phái tu đạo này là Phật giáo sơn lâm đã

được Mật giáo hóa. Những người theo Dịch

tiểu dác được gọi là Tiền quỉ, Hậu quỉ.

DIÊC HỮU DIÊC KHÔNG MÔN

Một trong bốn môn của bốn giáo do

Thiên thai lập ra. Là pháp môn quán các

pháp nhân duyên sinh diệt cũng có cũng

không để phá trừ phiền não thiên chấp Có,

Không tương đối mà vào pháp môn Đệ nhất

nghĩa đế, tức là pháp môn song chiếu Có

và Không để hiển bày lí Trung đạo. (xt. Tứ

Giáo Tứ Môn).

DIÊM BÀ ĐỘ ĐIỂU

Cũng gọi là Diêm bà điểu. Loại chim

hành hạ tội nhân ở địa ngục Diêm bà độ.

Địa ngục này là một trong 16 địa ngục phụ

thuộc và cũng gọi là địa ngục Diêm bà phả

độ.

Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ

quyển 15 chép, thì trong địa ngục Diêm

Dịch Tiểu Dác

DIÊM BÀ ĐỘ ĐIỂU

D

1268

bà phả độ có chim Diêm bà, mình to như

voi, mỏ nhọn phát ra ngọn lửa, thường

quắp lấy tội nhân bay lên hư không rồi

thả xuống như hòn đá rơi xuống đất, khiến

thân thể họ tan nát. [X. Vãng sinh yếu

tập Q.thượng].

DIÊM HƯƠNG

.....

Mùi muối. Muối chỉ có vị mặn chứ không

có mùi. Mùi muối được dùng để ví dụ những

sự vật chỉ có tên gọi chứ không có thật

chất hoặc hoàn toàn không tồn tại trong

hiện thực. Mùi muối, lông rùa, sừng thỏ

đều cùng một nghĩa và được dùng để chỉ

cho phàm phu vọng chấp thực ngã, thực

pháp.

Luận Thành thực quyển 2 (Đại 32, 256

thượng), nói: “Trong các việc thế gian thì

sừng thỏ, lông rùa, chân rắn, mùi muối,

màu gió v.v... đều không có.”

DIÊM LA NHÂN

........

Ngục tốt chuyên quát mắng tội nhân

trong địa ngục.

Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 6 (Đại

17, 29 hạ), nói: “Trong bài kệ với lời lẽ cay

nghiệt, Diêm la nhân mắng nhiếc như sau:

Mê tà kiến ngu si, bị lưới si trói buộc, rơi

vào địa ngục này”. (xt. Ngục Tốt).

DIÊM LA THẬP ĐIÊN

...........

Mười điện Diêm la. Cũng gọi là Thập

điện Diêm la. Tức là 10 ông vua ở cõi u

minh (âm phủ, địa ngục).

Diêm la là vua Diêm la (ma), vốn là thần

Dạ ma (Yama) ở thời đại Phệ đà của Ấn độ,

thông thường được coi là Tử thần hoặc là

Chúa thần trông coi cõi u minh. Về sau, tư

tưởng này trà trộn với Phật giáo và được

truyền vào Trung quốc, rồi kết hợp với tín

ngưỡng Đạo giáo mà sản sinh ra thuyết

Diêm la thập điện.

Tín ngưỡng 10 ông vua cõi u minh

xuất hiện vào khoảng cuối đời Đường

đầu đời Ngũ đại, nhưng về nguồn gốc

của 10 vị vua thì có rất nhiều thuyết

khác nhau.

Cứ theo Thích môn chính thống quyển

4 và Phật tổ thống kỉ quyển 33 chép, thì

Hòa thượng Đạo minh đời Đường, khi

mộng du, thần hồn xuống địa phủ thấy 10

vua ở 10 điện lần lượt xét xử tội nghiệp của

những vong linh người chết. Sau khi tỉnh

dậy sư Đạo minh liền thuật lại, do đó mà

tín ngưỡng này được lưu truyền trong dân

gian.

Nhưng cứ theo Địa tạng bồ tát tượng

linh nghiệm kí chép, thì trong năm Thiên

phúc (936-944) đời Hậu Tấn, có sa môn

Tri hữu, người tây Ấn độ, đến Trung quốc

mang theo bức tranh bồ tát Địa tạng và

kinh Bản nguyện công đức. Trên bức tranh,

ở chính giữa vẽ hình tượng bồ tát Địa tạng,

hai bên tả hữu là hình tượng 10 vị vua cõi

u minh.

Theo truyện này thì tín ngưỡng 10 vua

có lẽ đã từ Ấn độ truyền sang. Nhưng trong

văn viết thì tên của 10 vị vua lại là tên

Trung quốc, hơn nữa hình tượng của các

Địa Tạng Thập Vương

DIÊM HƯƠNG

D

1269

vị cũng mặc áo kiểu Trung quốc đời xưa.

Căn cứ vào đó mà suy thì thuyết cho tín

ngưỡng 10 vua từ Ấn độ truyền sang cũng

không đủ tin.

Ngoài ra, trong kinh Dự tu thập vương

sinh thất được truyền từ cuối đời Đường

trở về sau cũng có chép việc 10 vua xử án.

Còn Phật tổ thống kỉ quyển 45 thì cho

biết, lúc nhỏ, Âu dương tu nhiều bệnh khổ,

có lần ông nằm mộng thấy mình đến chỗ

10 vua cõi u minh và hỏi ra mới biết sự lợi

ích của việc cúng trai và viết kinh ấn tống.

Sau khi tỉnh dậy hết bệnh, ông lại càng

thêm quí kính Phật pháp.

Trong tín ngưỡng dân gian Trung quốc,

tư tưởng địa ngục đã chịu ảnh hưởng của

Phật giáo, đặc biệt là ảnh hưởng của kinh

Địa tạng bồ tát bản nguyện rất sâu, cho

nên bồ tát Địa tạng được xem là chúa tể tối

cao của địa ngục, gọi là U minh giáo chủ,

cai quản Thập điện Diêm la vương.

Thập điện Diêm la vương bao gồm: Nhất

điện Tần quảng vương, Nhị điện Sơ (Sở)

giang vương, Tam diện Tống đế vương, Tứ

điện Ngũ quan vương, Ngũ điện Diêm (Sâm)

la vương, Lục điện Biến (Biện) thành vương,

Thất điện Thái sơn vương, Bát điện Bình

đẳng vương, Cửu điện Đô thị vương, Thập

điện Chuyển luân vương.

Mười vua trên đây đều có quyền hạn

khác nhau, lần lượt xét xử những vong linh

người chết về các tội nghiệp mà họ đã phạm

phải khi còn sống ở dương gian, rồi căn cứ

vào đó mà quyết định các hình phạt.

Tín ngưỡng 10 vua sau khi được truyền

vào Nhật bản cũng khá thịnh hành, các

chùa viện tại Nhật bản hiện nay còn cất

giữ các bức vẽ và điêu khắc của 10 vua,

hình tượng phần nhiều được vẽ hoặc chạm

trổ theo kiểu Trung quốc. Trong đó có nhiều

tác phẩm được xếp vào loại quốc bảo của

Nhật bản. Những bức tranh 10 vua được

tàng trữ ở các chùa Đại đức và Pháp nhiên

tại Nhật bản là do Lục tín trung, nhà vẽ

tượng Phật Trung quốc, vẽ vào đầu đời

Nguyên.

Về thuyết bản địa của 10 vua, cứ theo

kinh Địa tạng bồ tát phát tâm nhân duyên

thập vương nói, thì bản địa của 10 vua đều

do Phật và Bồ tát ứng hóa chuyển biến mà

ra. Như bản địa của Nhất điện Tần quảng

vương là Bất động minh vương, bản địa

của Nhị điện Sơ giang vương là đức Thích

ca Như lai, bản địa của Tam điện đến Thập

điện theo thứ tự là: bồ tát Văn thù, bồ tát

Phổ hiền, bồ tát Địa tạng, bồ tát Di lặc,

Dược sư Như lai, Quan âm bồ tát, A súc

Như lai và Phật A di đà.

Về tên gọi của 10 vua, cứ theo điều

“Thập vương cúng” trong Phật tổ thống kỉ

quyển 33 nói, thì tên gọi của 10 vua có thể

thấy trong sáu bộ kinh điển và truyện kí,

như: Trong kinh Đề vị thấy tên hai vua

Diêm la và Ngũ quan, trong Hoa nghiêm

cảm ứng truyện có vua Bình đẳng, trong

Di kiên chí có hai vua Sơ giang và Tần

quảng, trong Cổ kim dịch kinh đồ kỉ quyển

2 thì thấy tên vua Thái sơn.

Ngoài ra, tên vua Ngũ quan còn được

thấy trong kinh Quán đính quyển 12, kinh

Tịnh độ tam muội và Kinh luật dị tướng

quyển 49... Riêng tên vua Diêm la thì được

thấy nhiều hơn trong các kinh luận.

Lại cứ theo Minh báo kí được dẫn trong

Pháp uyển châu lâm quyển 26, thì vua Thái

sơn vốn tên là Thái sơn phủ quân. Còn

trong Pháp sự tán của ngài Thiện đạo có

nêu tên hai vị thần Ngũ đạo và Thái sơn,

trong đó, thần Ngũ đạo tương đương với

Ngũ đạo chuyển luân vương.

Tóm lại, tín ngưỡng Diêm la thập điện

tuy là sự hỗn hợp giữa tín ngưỡng Phật giáo

và tín ngưỡng dân gian Trung quốc, nhưng

từ xưa đến nay nó đã bắt rễ sâu trong dân

gian, và ngoài đạo lí nhân quả luân hồi,

thiện ác báo ứng của Phật giáo ra, tín ngưỡng

DIÊM LA THẬP ĐIÊN

D

1270

này cũng có công dụng giúp phát huy thêm

việc cảnh tỉnh người đời bỏ ác làm thiện.

[X. Thích thị lục thiếp Q.16]. (xt. Diêm Ma

Vương).

DIÊM LA VƯƠNG NGŨ THIÊN SỨ KINH

Có 1 quyển. Ngài Tuệ giản dịch vào đời

Lưu Tống. Gọi đủ là Phật thuyết Diêm la

vương ngũ thiên sứ kinh. Gọi tắt: Diêm la

kinh, Ngũ thiên sứ kinh, thu vào Đại chính

tạng tập 1.

Nội dung tường thuật việc đức Phật dùng

thiên nhãn xem xét nghiệp thiện, ác do

chúng sinh đã tạo mà biết được giờ chết,

giờ sinh của họ, thậm chí biết họ sinh lên

các cõi trời hay rơi vào địa ngục. Nếu lúc

còn sống ở nhân gian, chúng sinh không

sợ quả báo đời sau mà gây nhiều nghiệp ác,

thì khi chết sẽ sinh vào địa ngục, nơi đây,

Diêm vương sai năm thiên sứ là: Sinh, Lão,

Bệnh, Tử và Trị tội đến xét hỏi tội nhân.

Rồi miêu tả những cực hình đau khổ trong

địa ngục mà chúng sinh phải chịu hàng trăm

nghìn năm.

DIÊM MA GIỚI

.........

Phạm: Yama-loka. Thế giới của vua

Diêm ma, tức là chỗ ở chính của các loài

quỉ. Cũng gọi Diệm ma giới.

Luận Câu xá quyển 11 nói, nước vua

Diêm ma ở phía dưới châu Thiệm bộ (Diêm

phù đề) năm do tuần, mỗi bề đều rộng năm

do tuần.

Kinh Trường a hàm thì nói, Diêm ma

giới ở trong núi Đại kim cương phía nam

Diêm phù đề, có cung vua Diêm la, rộng

sáu nghìn do tuần, thành của cung này có

bảy lớp lan can, bảy lớp lưới giăng, bảy hàng

cây bao chung quanh. [X. kinh Trường a

hàm Q.19 phẩm Địa ngục; luận Đại tì bà sa

Q.172].

DIÊM MA VƯƠNG

Diêm ma, Phạm;Pàli: Yama, cũng gọi

Dạ ma, Diệm ma, Diễm ma, Diêm la.

Diêm ma vương, Phạm: Yama-ràja,

cũng gọi Diêm la vương, Diêm ma vương,

Diễm ma vương, Diêm ma la vương, Diệm

ma la xà, Diêm ma la xã, Diễm ma la xà.

Gọi tắt: Diêm la, Diệm la, Diệm vương, Diêm

vương, Tử vương.

Thủy tổ của thế giới ma quỉ, tổng quản

cõi u minh, chủ thần của địa ngục. Hán

dịch: Song (đôi), Song thế, Gia chỉ, Tĩnh

tức, Bình đẳng v.v...

Song nghĩa là cả hai anh em (gái) đều là

chúa ngục, anh coi việc đàn ông, em coi

việc đàn bà, cho nên cũng gọi Song vương.

Song thế nghĩa là chịu khổ và hưởng vui.

Gia chỉ nghĩa là ngăn chặn không cho tội

nhân tạo nghiệp ác nữa. Tĩnh tức nghĩa là

sau khi tội nhân nghe vua Diêm la chỉ bảo,

biết rõ tội lỗi của mình mà lòng được bình

an thanh thản. Bình đẳng nghĩa là tấm

gương chiếu soi tội lỗi người ta rất bình đẳng,

không thiên vị ai.

Trong rất nhiều tên gọi của Diêm ma

vương, tên “Diêm la vương” được người đời

biết đến rộng rãi và thông dụng hơn cả.

Diêm ma vương vốn là thần Dạ ma

(Phạm:Yama) của thời đại Phệ đà ở Ấn

độ, là con của thần Mặt trời (Phạm:

Vìvasvat) và Sa lang viu (Phạm: Saraịyu),

là vị thần sinh ra cùng một lúc với em gái

của mình là Diêm mĩ (Phạm: Yamì), vì thế

gọi là Song vương.

Lại theo Ba tư cổ kinh A phàm sĩ tháp

chú (Zend Avesta), thì tổ của loài người là

Vìvanhvant bắt đầu nấu rượu cúng thần,

nhờ công đức ấy mà sinh được một con,

tên là Yma (Yima), người con này tức là Dạ

ma. Cứ theo đó thì biết nguồn gốc của vị

thần này đã có rất sớm, nhưng mãi đến sau

DIÊM LA VƯƠNG NGŨ THIÊN SỨ KINH

D

1271

thời đại Phệ đà mới phát triển. Vị thần này

có quan hệ mật thiết với Thủy thiên (Phạm:

Varuịa), Kì đảo chủ (Phạm: Bfhaspati)

và A kì ni (Phạm:Agni).

Trong Lê câu phệ đà cũng có chép

những bài ca tán thán vị thần này và ghi

lại cuộc đối thoại của thần với em gái là

Diêm mĩ, trong đó, Diêm mĩ gọi Dạ ma là

“Người duy nhất phải chết” (Phạm: ekamartya),

hơn nữa, Dạ ma cũng muốn chết,

vì thế tự nguyện bỏ thân mình vào cõi u

minh để mở đường tối tăm cho chúng sinh:

Đó là người chết đầu tiên trong nhân loại

và được gọi là vua của những người chết.

Chỗ ở của Dạ ma trong thời đại này là

nơi xa xôi nhất trên cõi trời, là nơi vui thú

thường nghe âm nhạc. Tại đây có hai con

chó làm sứ giả, thường xuống nhân gian

tìm người chết để dẫn vào cõi u minh.

Nhưng, trong A thát bà phệ đà thì chỗ

ở của Dạ ma đuợc di chuyển xuống hạ giới,

gọi là Dạ ma thành (Phạm: Yama-pura),

nơi đây, Dạ ma chuyên xem xét sổ sách ghi

chép việc làm của những người chết lúc

sinh tiền rồi căn cứ vào đó mà định thưởng

phạt.

Đến Sử thi Mahàbhàrata thì mô tả

tướng mạo của Dạ ma rất đáng sợ, mình

mặc áo màu đỏ tươi như máu, đầu đội vương

miện, ngồi trên lưng trâu, một tay cầm gậy,

tay kia cầm giây. Dạ ma ở thời đại này có

hai tính cách:

1. Tử thần: Cầm đầu nhiều sứ giả đi

cướp mệnh sống của người, bởi thế, đương

thời gọi “chết” là “Đi đến cung Dạ ma”, gọi

“giết” là “Tống vào cung Dạ ma”.

2. Vua của những người chết (Phạm:

Preta-ràja), Pháp vương (Phạm: Dharmaràja),

ở tại phía nam dưới đất, là người điều

khiển thế giới tổ tiên (Phạm:Pitf-loka).

Trong truyền thuyết thần thoại Ấn độ

ở đời sau, Dạ ma bị coi là thần khủng bố

chuyên mang lại khổ đau cho linh hồn

những người chết.

Tư tưởng Dạ ma sau khi được du nhập

Phật giáo, đã chịu ảnh hưởng của các tư

tưởng trình bày ở trên, cho nên Dạ ma một

mặt là Dạ ma thiên ở tầng thứ ba trong sáu

tầng trời cõi Dục, mặt khác là người chi

phối cõi u minh, là vua Diêm la xét xử hành

vi tội lỗi của nhân loại.

Về bộ loại và tính chất của Diêm ma

vương, trong các kinh luận có rất nhiều

thuyết khác nhau, có thể rút gọn làm năm

loại như sau:

1. Địa ngục: Cứ theo phẩm Địa ngục

trong kinh Trường a hàm quyển 19, kinh

Đại lâu thán quyển 2 và luận Du già sư địa

quyển 2 chép, thì trong núi Đại kim cương

ở phía nam Diêm phù đề có cung Diêm la

vương, người làm chủ cung ấy là vua Diêm

la; vị vua này tuy là vua cõi địa ngục, nhưng

ngày đêm ba thời vẫn phải chịu cái khổ lửa

nóng hệt như các tội nhân khác.

2. Ngã quỉ: Cứ theo kinh Chính pháp

niệm xứ quyển 17, luận Đại tì bà sa quyển

172 và luận Câu xá quyển 11 chép, thì Diêm

ma vương là thủ lãnh của loài ác quỉ (hoặc

quỉ đói), hiệu là Diêm ma quỉ vương, ở tại

cõi Diêm ma la (thế giới của quỉ đói).

3. Diêm la vương: kinh Hoa nghiêm

(bản 60 quyển) quyển 11, kinh Kim quang

minh tối thắng vương quyển 6 v.v... nêu

Diêm la vương giới song song với địa ngục,

ngã quỉ, súc sinh, cứ đó suy ra thì Diêm la

vương giới là một cõi riêng, nằm ngoài ba

ác đạo.

Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển

11 (Đại 9, 46 Q.thượng), nói: “Như người

bệnh nặng thường bị đau đớn, ân ái trói

buộc trong ngục sinh tử, không bao giờ xa

lìa địa ngục, quỉ đói, súc sinh và chỗ của

vua Diêm la”.

4. Biến hóa: Cứ theo kinh Quán Phật

tam muội hải quyển 5 và luận Nhị thập

duy thức, thì vua Diêm la hóa hiện vào trong

DIÊM MA VƯƠNG

D

1272

địa ngục để dạy bảo tội nhân biết rõ tội

nghiệp của họ, những hình phạt mà họ

phải chịu và tên địa ngục trong đó họ đang

ở.

5. Bồ tát: Cứ theo luận Du già sư địa

quyển 58, thì Bồ tát hóa hiện là chúa địa

ngục để dạy bảo tội nhân. Còn kinh Đại

thừa đại tập Địa tạng thập luân quyển 1 và

kinh Đại phương quảng thập luân quyển 1

thì nói, bồ tát Địa tạng dùng sức thệ nguyện

bền chắc không thể nghĩ bàn hóa hiện làm

Phạm thiên, Tự tại thiên, thân cầm thú,

thân ngục tốt ở địa ngục, thân Diêm la

vương v.v... để cứu độ tất cả chúng sanh.

Về sứ giả (Thiên sứ) của vua Diêm ma,

thì phẩm Địa ngục trong kinh Trường a

hàm quyển 19, kinh Đại lâu thán quyển 2

và kinh Khởi thế quyển 4 chép, vua Diêm

la thường sai ba sứ giả: Lão, Bệnh, Tử đến

nhân gian, chỉ rõ cái khổ vô thường để cảnh

tỉnh người đời chớ làm các việc ác và làm

mọi việc thiện để khỏi rơi vào địa ngục.

Tư tưởng Diêm ma vương sau khi được

Phật giáo truyền vào Trung quốc, lại kết

hợp vớí tín ngưỡng Đạo giáo mà càng thịnh

hành, rồi từ đó sản sinh ra các thuyết Minh

giới thập vương, Diêm la thập điện v.v...

Cứ theo Dự tu thập vương sinh thất và

kinh Địa tạng thập vương chép, thì vua

Diêm la là vua thứ 5 trong 10 vị vua cõi u

minh, bản địa là bồ tát Địa tạng, là Minh

vương cai quản vong nhân vào tuần thứ 5

ở cõi âm.

Cứ theo truyền thuyết, vua Diêm la cai

quản điện thứ 5 ở cõi u minh, tức là Đại địa

ngục khiếu hoán ở đáy biển về phía đông

bắc, dưới tảng đá ốc tiêu và 16 Tiểu địa

ngục tru tâm. Trước khi đến điện thứ 5,

vong hồn phải đến “Vọng hương đài” (đài

trông về làng) để nhìn con cháu ở dương

gian, sau đó mới đến điện thứ 5 để chịu sự

phán xét. Diêm vương ở điện này xét xử

nghiêm khắc, thẳng thắn không thiên vị.

Hơn nữa, 16 Tiểu địa ngục tru tâm, chuyên

moi các tâm bất chính như: tà tâm, độc

tâm, oán tâm, hận tâm, dâm tâm, đố tâm,

tư tâm v.v... cho nên vong hồn rất sợ hãi

khi bị áp giải đến điện thứ 5 này.

Trong Mật giáo, Diêm ma vương được

xếp vào Thiên bộ gọi là Diệm ma thiên, là

một trong các vị trời hộ thế ở tám phương,

một trong các vị thần vương hộ pháp ở

mười phương, một trong 12 vị trời, một

trong 20 vị trời bộ ngoài. [X. kinh Hoa

Nghiêm (80 quyển) Q.10; kinh Quán đính

Q.11, Q.12;kinh Thiết thành nê lê; kinh

Đại nhật Q.1, Q.5; kinh Chính pháp niệm

xứ Q.16; kinh Đại bát nhã ba la mật đa

Q.520; kinh Đại bảo tích Q.75; kinh Tịnh

độ tam muội; luận Lập thế a tì đàm Q.6,

Q.8; luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.31;

luận Du già sư địa Q.37, Q.46; Hoa

nghiêm kinh thám huyền kí Q.6; Huyền

ứng âm nghĩa Q.13, Q.21]. (xt. Địa Tạng

Bồ Tát, Diệm Ma Thiên, Diêm La Thập

Điện).

DIÊM MẠN ĐỨC CA MINH VƯƠNG

Diêm mạn đức ca, Phạm: Yamàntaka.

Vị tôn này có khả năng hàng phục Diêm

ma, cởi trói cho chúng sinh. Là một trong

năm vị Đại minh vương, một trong tám Đại

Diêm Ma Vương

DIÊM MẠN ĐỨC CA MINH VƯƠNG

D

1273

minh vương của Mật giáo. Cũng gọi Trì

minh kim cương, Thánh diệm mạn đức ca

uy nộ vương, Diệm mạn uy nộ vương, Đại

uy đức minh vương, Hàng diệm ma tôn,

Diêm ma đức ca minh vương, Lục túc tôn.

Trong năm vị Đại minh vương, vị tôn này

ở phương tây, là Giáo lệnh luân thân của

đức A di đà Như lai, tự tính luân thân của

Ngài là bồ tát Văn thù sư lợi. Hình tượng vị

tôn này màu xanh đen, hiện vẻ phẫn nộ,

có sáu đầu sáu tay sáu chân. Mật hiệu là

Đại uy đức kim cương, chủng tử là (hrìh)

hình tam muội da là cây gậy.

Ngoài ra, hình tượng của vị tôn này được

truyền ở Tây tạng thì có ba mặt sáu tay sáu

chân và ngồi trên lưng con trâu trắng lớn.

Lại nữa, Uy đức bố úy kim cương hóa thân

của bồ tát Văn thù là bản tôn của Vô

thượng du già Bảo sinh bộ của Mật tông

Tây tạng. Hình tượng vị tôn này có chín

đầu, 34 tay, 16 chân, lõa thể, ôm minh

phi La lãng nhiễm oa, chân đạp lên con

bò, dưới con bò là một đàn ông đang nằm.

Đây là một trong những bản tôn của phái

Cách lỗ tu. [X. Quảng đại nghi quĩ Q.trung;

Nhân vương đạo tràng quĩ; Văn thù bát tự

quĩ; Diệm mạn đức ca vạn ái như ý pháp;

Bổ đà lạc hải hội quĩ; Đại nhật kinh sớ

Q.6].

DIÊM MẠN ĐỨC CA NGHI QUĨ

Nghi quĩ ghi chép Phật thuyết Đại uy

đức minh vương niệm tụng pháp. Gồm có

4 bản:

1. Thánh diêm mạn đức ca uy nộ vương

lập thành đại thần nghiệm niệm tụng pháp,

1 quyển, ngài Bất không dịch vào đời

Đường.

2. Đại thừa phương quảng mạn thù thất

lợi Bồ tát Hoa nghiêm bản giáo Diêm mạn

đức ca phẫn nộ vương chân ngôn đại uy

đức nghi quĩ phẩm đệ tam thập, 1 quyển,

ngài Bất không dịch vào đời Đường.

3. Đại phương quảng Mạn thù thất lợi

đồng chân Bồ tát Hoa nghiêm bản giáo tán

Diêm mạn đức ca phẫn nộ vương chân ngôn

a tì già rô ca nghi quĩ phẩm đệ tam thập

nhất, 1 quyển, ngài Bất không dịch vào đời

Đường.

4. Diệu cát tường tối thắng căn bản đại

giáo kinh, 3 quyển, ngài Pháp hiền dịch vào

đời Tống.

Bốn bản trên đây đều được đưa vào Đại

chính tạng tập 21. Nội dung tường thuật

việc đức Phật vì lợi ích chúng sinh ở đời

mạt pháp tuyên nói giáo pháp chân ngôn,

ngăn cấm việc làm tai hại của ngụy vương

phản bội và loài hữu tình, làm cho Phật

pháp tồn tại lâu dài ở thế gian.

DIÊM MÂU NA HÀ

...........

Diêm ma na, Phạm: Yamunà. Dịch ý:

Phược hà. Một chi nhánh của sông Hằng

bên Ấn độ, dài khoảng 1385 cây số. Từ xưa

người Ấn độ rất sùng bái con sông này và

coi nó như là Diêm mĩ (Phạm: Yamì), em

gái trời Diêm ma. Thời xưa, kinh đô của

nhiều triều đại đã được thiết lập trên hai bờ

của con sông này nên nó được coi là nơi

trung tâm văn hóa của Ấn độ. Cũng gọi là

Lam mâu ni na hà, Dao phù na hà, Dao vô

na hà, Da mâu na hà. Tức là sông Jumna

ngày nay.

Theo kinh A hàm nói, thì sông này là

một trong năm con sông ở Ấn độ, phát

nguyên từ dãy núi Hi mã lạp sơn, ở độ cao

hơn 3.000 mét, chảy qua mạn tây sông

Hằng, rồi chảy về phía nam đến A lạp cáp

ba (Allahabad, tiếng Phạm xưa gọi là

Prayàga, Bát la da già), thì đổ vào sông

Hằng, Allahabad cũng nhờ đó mà trở thành

Thánh địa của Ấn độ giáo suốt mấy nghìn

năm nay.

Khi ngài Huyền trang đời Đường đến

DIÊM MÂU NA HÀ

D

1274

Ấn độ thì dọc theo hai bờ sông Diêm mâu

na đã có các nước như: Tốt lộc cần na

(Phạm: Zrughna), Mạt thố la (Phạm:

Madhurà), Yết nhã cúc xà (Phạm:

Kanyakubja), Bát la da già (Phạm:

Prayàga) v.v...[X. luật Ma ha tăng kì Q.8;

Thiện kiến luật tì bà sa Q.12; luận Đại trí

độ Q.28; Đại đường tây vực kí Q.4, Q.5].

DIÊM PHÙ ĐÀN KIM

Phạm: jambùnada-suvarịa. Ý nói

loại vàng được sản xuất từ dòng sông Na

đa (nada, đàn) chảy qua rừng cây Diêm

phù (jambù). Loại vàng này có màu vàng

đỏ óng ánh như tia lửa, là loại quí nhất

trong các loại vàng. Cũng gọi Nhiễm bộ

nại đà kim, Thiệm bộ nại đà kim, Diêm

phù na tha kim, Diêm phù na đà kim,

Thắng kim.

Ở khoảng giữa núi Hương túy và núi

Tuyết (Hi mã lạp sơn) có dòng sông chảy

qua rừng cây Diêm phù, vàng được nhặt ra

từ dòng sông này gọi là vàng Diêm phù

đàn.

Trong thần thoại Ấn độ, sông Diêm phù

là một trong bảy chi nhánh của sông Hằng,

sông này vốn không có thật, cho nên Diêm

phù đàn kim và Diêm phù đại thụ vương

có thể đều là những vật tưởng tượng để

phụ họa cho thuyết Tu di bốn châu. Diêm

phù đàn kim thường được nói đến trong

các kinh điển. [X. kinh Quán vô lượng thọ;

kinh Pháp hoa Q.3 phẩm Thụ kí; kinh Khởi

thế nhân bản Q.1; luận Đại trí độ Q.35;

Huyền ứng âm nghĩa Q.22].

DIÊM PHÙ ĐỀ

........

Phạm: Jambu-dvìpa, Pàli: Jambudìpa.

Cũng gọi Diêm phù lợi, Thiệm bộ đề,

Diêm phù đề tì ba. Diêm phù, Phạm: Jambu,

là tên cây; đề, Phạm:Dvìpa, là châu. Dịch

cả Phạm Hán thì gọi là Diêm phù châu,

Thiệm bộ châu, Thiềm phú châu. Gọi tắt:

Diêm phù. Các nhà dịch cũ dịch là Uế châu,

Uế thụ thành, là nước sản xuất nhiều cây

Diêm phù. Còn sản xuất cả vàng Diêm phù

đàn, cho nên cũng gọi Thắng kim châu,

Hảo kim thổ. Châu này là châu ở phương

nam trong bốn đại châu Tu di, cho nên

cũng gọi là Nam diêm phù đề (Phạm:

Dakwiịa-jambu-dvìpa), Nam diêm phù

châu, Nam thiệm bộ châu.

Phẩm Diêm phù đề châu trong Trường

a hàm quyển 18, kinh Đại lâu thán quyển

1, kinh Khởi thế quyển 1 và kinh Khởi

thế nhân bản quyển 1 đều nói, cõi này

phía nam hẹp phía bắc rộng, chu vi 7.000

do tuần, khuôn mặt người cũng giống như

địa hình ở đây. Lại mạn đông ao A nậu

đạt có sông Hằng già (Lăng già) từ miệng

bò sinh ra và theo 500 sông chảy vào biển

Đông. Mạn nam có sông Tần đầu (Tín

độ) từ miệng sư tử sinh ra và theo 500

sông mà chảy vào biển Nam. Phía tây có

sông Bà xoa (Phược sô) từ miệng ngựa sinh

ra và theo 500 sông mà chảy vào biển Tây.

Mạn bắc có sông Tư đà (Tỉ đa) từ miệng

voi sinh ra và theo 500 sông mà chảy vào

Bắc.

Luận Câu xá quyển 11 nói, trong bốn

châu lớn, chỉ châu này có tòa kim cương,

tất cả Bồ tát sắp thành Phật đều ngồi tòa

này.

Theo những điều trình bày trên đây thì

có thể biết Diêm phù đề vốn chỉ riêng Ấn

độ, về sau thì chỉ chung cho thế giới nhân

gian. [X. luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận

Lập thế a tì đàm Q.1; luận Đại tì bà sa Q.172;

Đại đường tây vực kí Q.1; Huyền ứng âm

nghĩa Q.18].

DIÊM PHÙ THỤ

Diêm phù, Phạm; Pàli: Jumbu. Cũng

DIÊM PHÙ ĐÀN KIM

D

1275

gọi Thiềm phù thụ, Thiệm bộ thụ, Diệm

phù thụ, Nhiễm bộ thụ, Tiềm mô thụ. Gọi

tắt: Diêm phù. Tên khoa học: Eugenia

jambolana.

Thuộc loại cây cao lá rụng. Vốn sinh

sản ở Ấn độ, nở hoa, kết trái vào khoảng

tháng 4 tháng 5, quả màu tía đậm, vị hơi

chua, hột có thể dùng làm thuốc.

Luận Đại trí độ quyển 35 nói, Ấn độ

là nơi cây Diêm phù xanh tốt nên được

gọi là Diêm phù đề. Lại các con sông chảy

qua rừng cây Diêm phù phần nhiều có

hàm chứa vàng cát, cho nên vàng này

được gọi là vàng Diêm

phù đàn.

Ngoài ra, kinh Khởi

thế nhân bản và phẩm

Diêm phù đề trong luận

Lập thế a tì đàm quyển 1,

đều nói có “Diêm phù đại

thụ vương”. Cây này cao

to, lá cây dày kín có thể

ngăn che mưa gió, quả

ngọt ngon không gì sánh

bằng. Có người cho đây

là cây lí tưởng do người Ấn độ tưởng tượng

ra. [X. kinh Khởi thế Q.1; kinh Niết bàn

(bản Nam) Q.9; Thiện kiến luật tì bà sa

Q.17; Thích Ca phương chí Q.thượng; Bích

nham lục tắc 14; Phiên dịch danh nghĩa

tập Q.7].

DIÊM QUAN (? - 842)

.....

Vị tăng đời Đường. Tức là Thiền sư Tề

an ở viện Trấn quốc Hải xương huyện Diêm

quan Hàng châu. Sư vốn người quận Hải

môn, tỉnh Giang tô, họ Lí. Khi sư sinh ra

có ánh sáng chiếu khắp nhà. Sư xuất gia từ

nhỏ, y vào ngài Vân đông ở quận nhà, rồi

theo ngài Nam nhạc Trí nghiêm thụ giới

Cụ túc. Sau, nghe tin thiền sư Mã tổ Đạo

nhất hành hóa ở núi Cung công, sư bèn

đến tham lễ. Vừa thấy sư, ngài Đạo nhất

biết ngay là bậc pháp khí nên kín đáo chỉ

bày chính pháp.

Cuối năm Nguyên hòa (khoảng 820),

sư đến chùa Pháp lạc ở Tiêu sơn Việt châu

(tỉnh Triết giang), ngài Pháp hân thỉnh sư

làm Thủ tọa, hóa đạo rất thịnh. Về sau, sư

trụ trì viện Trấn quốc, Hải xương, năm Hội

xương thứ 2 sư tịch. Vua Tuyên tông ban

thụy hiệu: Ngộ không đại sư. Lư giản cầu

soạn bài minh ghi trên tháp của sư. [X. Tống

cao tăng truyện Q.11; Tổ đường tập Q.15;

Cảnh đức truyền đăng lục Q.7].

DIÊM QUAN TÊ PHIẾN

...........

Chiếc quạt tê ngưu của Diêm quan. Tên

công án trong Thiền tông. Cũng gọi Diêm

quan tê ngưu phiến tử, Diêm quan sách

phiến (Diêm quan đòi quạt). Là công án

ghi lại cuộc vấn đáp giữa ngài Diêm quan

(đệ tử nối pháp của Thiền sư Mã tổ Đạo

nhất đời Đường) và thị giả.

Thung dung lục tắc 25 (Đại 48, 243

trang) chép: “Một hôm Diêm quan gọi thị

giả, bảo: “Hãy đưa cây quạt tê ngưu đến đây

cho ta!” Thị giả thưa: “Quạt rách rồi ạ!”.

Quan nói: “Quạt rách rồi thì trả tê ngưu lại

cho ta!”. Thị giả không đáp được. Tư phúc

vẽ một cái hình tròn rồi viết chữ “ngưu”

trong đó”.

Trong công án này, ngài Diêm quan

mượn cây quạt tê ngưu để nói về việc hướng

thượng của tông môn. Ngài Tư phúc vẽ một

hình vòng tròn trong hư không và lại viết

một chữ ngưu trong đó là ý ngài muốn nói

quạt tê ngưu là chỉ cho thực thể của vũ trụ

chứ không phải một vật thật.

Ngoài ra, Bích nham lục tắc 91 có nêu

ra những lời đáp thay của các ngài Đầu tử,

Thạch sương, Tư phúc, Bảo phúc v.v... sau

câu “Thị giả không đáp được”. [X. Cảnh

đức truyền đăng lục Q.7 Diêm quan Tề an

Cây Diêm Phù

DIÊM QUAN TÊ PHIẾN

D

1276

chương; Ngũ đăng hội nguyên Q.3 Diêm

quan chương].

DIÊM SƠN BẠT ĐỘI HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC

Gồm 6 quyển. Ngài Bạt đội Đắc thắng

(1326-1387) thuộc tông Lâm tế Nhật bản

soạn, Minh đạo biên tập, thu vào Đại chính

tạng tập 80. Cũng gọi Diêm sơn hướng nhạc

Bạt đội hòa thượng ngữ lục, Bạt đội thiền

sư ngữ lục, Bạt đội lục, Tuệ quang đại viên

thiền sư ngữ lục, Diêm sơn lục.

Nội dung sách này thu chép những phần

chưa được ghi trong tác phẩm “Diêm sơn

hòa nê hợp thủy tập” như: Niêm hương

Phật sự, Tiểu Phật sự, Bỉnh cự, Yểm thổ

Phật sự, Pháp ngữ. Kệ tụng, Chân tán, Vấn

đáp, Thùy thị, Di giới, Hành lục v.v...

DIÊM TÂM

Tâm muối. Tiếng Tây tạng: Lantshva#

i sems. Là một trong 60 tâm. Tức

chỉ cho cái tâm tráo trở tìm tòi nhớ nghĩ

suy tính so đo, dần dần tăng trưởng đến

vô cùng. Ví dụ tâm người một khi đã khởi

động suy nghĩ thì mỗi lúc càng tăng thêm

suy nghĩ, hệt như tính chất mặn của muối,

hễ vào chỗ có muối thì vị mặn càng tăng

thêm.

Kinh Đại nhật quyển 1 (Đại 18, 3

thượng), nói: “Thế nào là diêm tâm? Nghĩa

là suy nghĩ lại càng tăng thêm sự suy nghĩ”.

Trong Mật tông, lấy sự chuyên tâm an

trụ nơi lí chữ “A” chẳng sinh để đối trị

diêm tâm.

DIÊM THIÊN

Phạm:Yàma. Một trong sáu tầng trời

cõi Dục. Cũng gọi Dạ ma thiên, Diệm ma

thiên. Dịch ý: Diệu thiện thiên, Thiện thời

phận thiên. Tức là tầng trời thứ ba của cõi

Dục. Vua của cõi trời này tên là Mâu tu lâu

đà. [X. kinh Đạo hành bát nhã Q.2; kinh

Chính pháp niệm xứ Q.36; Khả hồng âm

nghĩa Q.1]. (xt. Dạ Ma Thiên).

DIÊM THỦY PHẬT

Cứ theo Tây tạng tân chí chép, thì khi

ngài Đạt lại hoặc các bậc cao tăng tôn quí

thị tịch, liệm xác đặt vào quan tài, dùng

muối lấp lại, nước muối rỉ ra dưới đáy quan

tài, đem trộn với hoàng thổ (đất sét) làm

tượng Phật nhỏ, gọi là Diêm thủy Phật (Phật

nước muối). Loại tượng Phật này rất quí

hiếm, nếu ai có được thì coi đó là của báu

gia truyền.

DIÊM

..

Tên gọi khác của Niết bàn. Cũng gọi

Viêm. Cơ duyên độ sinh đã hết, đức Như

lai liền vào Niết bàn. Cho nên mượn cách

nói củi hết thì lửa tắt mà gọi Niết bàn là

Viêm (ngọn lửa). Cũng gọi kinh Niết bàn

là Viêm kinh, gọi cái “chấm Niết bàn” trong

chữ Tất đàm là Viêm điểm. [X. Nhiếp đại

thừa luận thích Q.10 (bản dịch của ngài

Huyền trang)].

DIÊM KHẨU

.....

I. Diệm khẩu: Tên loài quỉ đói. Cũng

gọi Diện nhiên. Thân thể loài quỉ này ốm o

khô đét, cổ họng nhỏ như kim, miệng khạc

ra lửa. Vì đời trước keo kiệt bỏn xẻn nên bị

quả báo này. Quỉ Diệm khẩu có lần đã hiển

hiện trong lúc ngài A nan nhập định, do

đó đã trở thành là nguồn gốc của nghi thức

“Phóng diệm khẩu” (nghi thức thí thực)

trong Phật giáo. [X. kinh Diệm khẩu ngã

quỉ].

II. Diệm khẩu. Cũng gọi Phóng diệm

khẩu. Là pháp sự Thí thực ngã quỉ (cho quỉ

DIÊM SƠN BẠT ĐỘI HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC

D

1277

đói ăn) được cử hành căn cứ theo kinh Cứu

bạt Diệm khẩu ngã quỉ đà la ni. Trong pháp

hội này đối tượng chủ yếu được cho ăn là

những chúng sinh trong đường quỉ đói. Pháp

hội thí thực ngã quỉ là một Phật sự nhằm

cứu độ loài quỉ đói cũng như cầu siêu cho

những người chết.

Thời xưa, lúc ngài A nan đang nhập

định ở trong rừng, bỗng thấy một quỉ đói

(tên là Diệm khẩu) thân hình gầy đét, dáng

mặt xấu xí, đầu bù tóc rối, móng tay nhọn

hoắt và dài, bụng to như núi, cổ nhỏ như

kim, phun lửa trước mặt, ngài A nan sợ hãi

hỏi lí do. Quỉ đói bảo vì đời trước keo kiệt

bủn xỉn, tham lam không biết chán, cho

nên sau khi chết rơi vào đường quỉ đói, biến

thành thân hình thế này và chịu đói khổ

quanh năm. Quỉ đói lại bảo với Ngài A nan

rằng ba ngày sau Ngài sẽ chết và cũng rơi

vào đường quỉ đói như tôi. A nan sợ quá,

vội vàng đến trước đức Phật cầu xin cứu

độ, đức Phật bèn nói kinh Diệm khẩu và

pháp thí thực cho A nan nghe, rồi ngài

bảo: Nếu như ông có thể bố thí thức ăn

uống cho hằng hà sa số quỉ và các tiên nhân,

thì không những chẳng bị rơi vào đường

ấy mà còn kéo dài tuổi thọ, các quỉ thần

thường đến hộ vệ và gặp được việc tốt lành.

Về pháp thí thực ngã quỉ, các kinh ghi

chép có chỗ rõ ràng đầy đủ, có chỗ chỉ ghi

tóm tắt.

Cứ theo kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã

quỉ đà la ni chép, thì khi làm phép thí thực,

người cúng dùng một chén nhỏ trong đựng

nước sạch, bỏ vào đó ít hạt cơm hoặc bún,

bánh v.v..., rồi đặt chén trên lòng bàn tay

trái, tay phải kết ấn đặt trên miệng chén,

tụng 7 biến chú, kế tiếp, tụng danh hiệu

của bốn đức Như lai: Đa bảo, Diệu sắc thân,

Quảng bác thân, Li bố úy, sau đó khảy móng

tay bảy lần rồi đổ rải chén thức ăn trên đất

sạch.

Người đời sau căn cứ vào Du già tập yếu

Diệm khẩu thí thực nghi tăng ích khoa nghi

mà chia làm hai phần Kính cúng và Bi thí:

1. Kính cúng chia làm bảy hạng mục:

Thăng tòa, Nhập định, Sái tịnh, Qui y, Đạo

tràng quán, Hiến mạn đồ la và Phổ cúng

dường.

2. Bi thí chia làm sáu hạng mục: Nhập

định, Triệu thỉnh, Hiển thí thực, Diệt

chướng, Mật thí và Hồi hướng.

Khi làm phép thí này, nên làm vào hai

giờ Tuất và Hợi (khoảng 19 giờ đến 23 giờ),

bởi vì qua giờ này thì quỉ thần không thể

ăn được.

Những kinh điển đầu tiên liên quan đến

Diệm khẩu được truyền vào Trung quốc là

kinh Cứu diện nhiên ngã quỉ đà la ni và

chú Cam lộ đà la ni do ngài Thực xoa nan

đà dịch vào đời Đường, cả hai bản đều có

chép thần chú tên là: Biến thực chân ngôn,

Cam lộ chân ngôn, nghĩa là lấy một chén

nước, trì mười biến chú, rồi tung lên hư

không, nước ấy liền biến thành cam lộ.

Về sau có: kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã

quỉ đà la ni do ngài Bất không dịch là bản

dịch khác của kinh Cứu diện nhiên ngã

quỉ đà la ni thần chú mà ngài Thực xoa

nan đà đã dịch từ trước. Ngài Bất không

còn dịch: kinh Du già tập yếu cứu A nan đà

la ni diệm khẩu nghi quĩ, Du già tập yếu

Diệm khẩu thí thực khởi giáo a nan đà duyên

do (phân nửa phần trước của kinh Nghi

quĩ, ngài Bất không dịch làm một bản riêng

để lưu hành), Thí chư ngã quỉ ẩm thực cập

thủy pháp.

Trong đó, hành pháp theo thứ tự được

nói trong kinh Du già tập yếu cứu A nan đà

la ni Diệm khẩu nghi quĩ là: Chân ngôn

phá địa ngục, chân ngôn triệu ngã quỉ, chân

ngôn triệu tội, chân ngôn tồi tội, chân ngôn

định nghiệp, chân ngôn sám hối, chân ngôn

thí cam lộ, chân ngôn khai yết hầu, danh

hiệu bảy đức Như lai, chân ngôn phát tâm

bồ đề, chân ngôn tam muội da giới, chân

DIÊM KHẨU

D

1278

ngôn thí thực, chân ngôn nhũ hải, chân

ngôn phổ cúng dường, chân ngôn phụng

tống.

Từ đó về sau, pháp thí thực ngã quỉ trở

thành nghi thức làm hàng ngày của người

tu Mật giáo. Sau đó, vào cuối đời Đường

đầu đời Ngũ đại, xã hội Trung quốc loạn

lạc liên miên, Mật giáo thất truyền, pháp

thí thực cũng theo đó mà mất.

Đến đời Tống, đối với pháp thí thực,

các sư không được hiểu rõ lắm. Trong Kim

viên tập của ngài Tuân thức có các thiên:

Thí thực chính danh, Thí thực pháp, Thí

thực văn, Thí thực quán tưởng v.v... nhưng

đó không phải nghi quĩ của Mật giáo mà

chỉ là chân ngôn lấy trong kinh rồi thêm

vào phương pháp quán tưởng của tông

Thiên thai mà thôi.

Trong thiên Thí thực chính danh có:

Hộc thực, Minh đạo, Thủy lục. Hộc thực

là chỉ cho Diệm khẩu thí thực; Minh đạo là

đại trai Vô già Minh đạo ở đời Đường; cũng

là một hành pháp của Mật giáo; còn Thủy

lục là nghi thức hưng khởi vào đời Tống.

Ba hành pháp kể ở trên lúc bấy giờ thực

hành lẫn lộn, không phân biệt được.

Lại có ngài Tông hiểu soạn bộ Thí thực

thông lãm, trong đó có thiên Thí thực tu

tri, cũng chủ trương thí khoáng dã quỉ thần

(cho quỉ thần ở nơi đồng nội ăn) và Thí quỉ

tử mẫu cứu bạt diệm khẩu ngã quỉ đều là

thí thực. Thiên lợi sinh trong Thích môn

chính thống quyển 4 cũng chủ trương

thuyết này. Xem đó thì biết, đối với pháp

Diệm khẩu thí thực, các sư ở đời Tống có ý

khôi phục, nhưng đã chưa thành.

Ở đời Nguyên, Lạt ma giáo từ Tây tạng

truyền vào Trung quốc, nên Mật giáo cũng

theo đó mà được khôi phục. Trong Kinh

tạng có Du già tập yếu diệm khẩu thí thực

nghi, không rõ người dịch. Nhưng xét theo

cách dùng chữ phiên âm chân ngôn thì

biết sách này được dịch vào đời Nguyên.

Thứ tự hành pháp trong sách này giống

với kinh Du già tập yếu cứu a nan đà la ni

diệm khẩu nghi quĩ. Nhưng trước phần

chân ngôn phá địa ngục còn có thêm các

phần: Tam qui, Đại luân minh vương chú,

Chuyển pháp luân bồ tát chú, Tam thập

ngũ Phật, Phổ hiền hành nguyện kệ, Vận

tâm cúng dường, Tam bảo thí thực và Nhập

quan âm định; và sau chân ngôn phá địa

ngục trong Du già tập yếu cứu a nan đà la

ni diệm khẩu nghi quĩ kinh, sách này còn

thêm: Tôn thắng chân ngôn, Lục thú kệ,

Phát nguyện hồi hướng kệ, Cát tường kệ,

Kim cương tát đỏa bách tự chú, Thập loại

cô hồn văn và Tam qui y tán. Từ đây, pháp

Du già thí thực được khôi phục trở lại.

Vào đời Minh, do sự truyền thừa của

các sư không thống nhất, nên lại rơi vào

tình thế hỗn tạp. Nay được biết, nghi thức

thí thực thời Minh có Du già diệm khẩu thí

thực khoa nghi. Về sau, Thiền sư Thiên cơ

lược bỏ chỗ rườm rà và soạn thành Tu tập

du già tập yếu thí thực đàn nghi mà người

đời gọi là “Thiên cơ diệm khẩu”. Ngài Thiên

thai Linh tháo có soạn chú thích và đặt tên

là Tu tập du già tập yếu thí thực đàn nghi

ứng môn. Trong đó chỉ có phần văn Triệu

thỉnh cô hồn là bất đồng. Ngài Liên trì Châu

hoành hiệu đính lại Thiên cơ diệm khẩu

mà biên thành Tu thiết du già tập yếu thí

thực đàn nghi, cũng gọi là Du già tập yếu

thí thực nghi quĩ và soạn chú giải, đặt tên

là Thí thực bổ chú.

Năm Khang hi 32 (1693) đời Thanh,

ngài Đức cơ ở núi Bảo hoa lại sửa đổi chút

ít bản của ngài Châu hoành, rồi biên thành

sách Du già diệm khẩu thí thực tập yếu, đời

gọi là “Hoa sơn diệm khẩu”.

Đến năm Càn long thứ 6 (1741), ngài

Phúc tụ ở núi Bảo hoa lại nhân đó mà làm

Du già thí thực nghi quán. Ngoài ra, còn có

ngài Tịch tiên soạn Du già diệm khẩu chú

tập toản yếu nghi quĩ. Nghi thức diệm khẩu

DIÊM KHẨU

D

1279

được lưu hành trong các chùa Phật giáo ở

đời Thanh phần nhiều là hai loại “Thiên

cơ” và “Hoa sơn”. [X. Diệm Khẩu (Chu thúc

ca, Trung quốc Phật giáo nhân vật dữ chế

độ].

DIÊM LA VƯƠNG CÚNG HÀNH PHÁP THỨ ĐÊ

Có 1 quyển. Do A mô già (tức ngài Bất

không Tam tạng) soạn. Gọi tắt: Diệm ma

cúng thứ đệ, thu vào Đại chính tạng tập

21.

Nội dung trước hết nói về năm tên khác

nhau của vua Diệm ma, kế đến nêu rõ thứ

tự các pháp tu như: Trì hương thủy, Sái

tịnh, Khuyến thỉnh, Phát nguyện, Triệu

thỉnh, Chư thiên ấn minh, Ngũ Như lai

v.v...

DIÊM MA THIÊN

Phạm:Yama. Một trong 10 vị trời che

chở cho đời ở tám phương, một trong 10

thần hộ pháp ở 10 phương, một trong 12

vị trời, một trong 20 vị trời bộ ngoài.

Mật giáo gọi Diêm ma vương là Diệm

ma thiên và xếp vào bộ Trời. Nhưng hình

tượng của Diệm ma thiên và hình tượng

của Diêm ma vương không giống nhau.

Trong hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la,

Diệm ma thiên ngồi ở phía tây của cửa nam

trong viện Kim cương bộ ngoài, tay phải

làm ấn Thí vô uý, tay trái cầm cờ đầu người,

ngồi dạng trên lưng trâu, chân trái thõng

xuống. Bên phải vị tôn này là thiên nữ Hắc

ám, ngồi phía dưới mé bên ngoài là Thái

sơn phủ quân, mé bên trong là hai sứ giả

quỉ. Vì Diệm ma là chúa của thế giới quỉ,

cho nên ở phía tây của Diệm ma là các quỉ

đói. Chủng tử là: (yaô), hình tam muội

da là cây gậy có đầu người. (Phạm:daịđa).

Pháp tu lấy vị trời này làm bản tôn (vị

tôn chính), gọi là Diệm ma thiên pháp. Tu

pháp này có thể kéo dài tuổi thọ và trừ tai

nạn, nếu tu để cầu phúc cho người đã chết

thì gọi là Minh đạo cúng, hoặc Lạp chúc

cúng, Chỉ chúc

cúng.

Khi tu pháp,

trước hết, đặt Diệm

ma thiên mạn đồ la

vào tòa ngồi, kế đến,

bày các vật cúng, ở

giữa dựng một đuốc

bằng sáp, sau đó,

tụng danh hiệu bản

tôn rồi châm lửa

thắp đuốc. [X. kinh

Đại nhật Q.1 phẩm

Cụ duyên; Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật

kinh nghĩa thích Q.4; phẩm Cúng dường

thập nhị thiên uy đức báo ân]. (xt. Diệm

Ma Vương).

DIÊM MA THIÊN MẠN ĐỒ LA

Mạn đồ la lấy Diệm ma thiên làm trung

tâm để kiến lập. Khi tu pháp Diệm ma thiên

cầu siêu cho người chết, hoặc cầu sống lâu

và trừ tai họa thì dùng mạn đồ la này. Về

tranh vẽ có vài loại. Cứ theo Kim cương

đỉnh du già hộ ma nghi quĩ, thì vị chủ tôn

là Diệm ma thiên ngồi trên lưng trâu, tay

phải cầm cây cờ có đầu người, bàn tay trái

ngửa lên, chân phải

thõng xuống, có hai

thiên nữ và hai sứ

giả quỉ theo hầu.

Tranh vẽ trong

Giác thiền sao của

Nhật bản thì chính

giữa là Diệm ma

thiên ngồi xoạc

chân trên mình

trâu, hai bên có hai

bà vợ; mé ngoài

Diệm Ma Thiên

(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

DIÊM MA THIÊN MẠN ĐỒ LA

Diệm Ma Mạn Đồ La

D

1280

Diệm ma thiên là Thành tựu tiên và Già

văn đồ; ở phía trên, chính giữa có Thái

sơn phủ quân mặc triều phục đời Đường,

hai bên trái và phải của Thái sơn phủ quân

là Tì na dạ ca và Noa cát ni. Phía dưới

Diệm ma thiên, chính giữa là thần Ngũ

đại đạo ngồi trên giường, bên trái Ngũ đại

đạo là Tư mệnh, bên phải là Tư lục. [X.

kinh Đại nhật quyển 5 phẩm Bí mật mạn

đồ la; Đại nhật kinh sớ Q.16; A sa phọc

sao Q.154].

DIÊM VÕNG TRANG NGHIÊM

Diệm là ngọn lửa, võng là tấm lưới của

trời Đế thích. Diệm võng trang nghiêm là

ví dụ hào quang của đức Phật chói lọi, rực

rỡ giao thoa lớp lớp vô cùng vô tận hệt

như tấm lưới bằng hạt châu của trời Đế

thích.

DIÊN BẢO TRUYỀN ĐĂNG LỤC

Gồm 41 quyển, bộ sử truyện Thiền tông

do ngài Tăng sư man (1626-1710) thuộc

tông Lâm tế Nhật bản phỏng theo Cảnh

đức truyền đăng lục của Trung quốc, biên

soạn trong hơn 30 năm mới hoàn thành.

Nội dung thu chép về truyện kí, pháp hệ,

pháp ngữ, kệ thơ v.v... của 1247 vị cao tăng

và cư sĩ của Thiền tông Nhật bản. Qua bộ

sách này người ta có thể thấy một cách khái

quát về giáo nghĩa cũng như phong cách

của Thiền tông Nhật bản.

DIÊN CHIỂU (896-973)

.....

Vị tăng tông Lâm tế đời Bắc Tống. Sư

người Hàng châu Triết giang, họ Lưu. Thuở

nhỏ sư khôi ngôi tuấn tú, đọc rất nhiều

sách. Sư y vào luật sư Trí cung ở chùa Khai

nguyên xuống tóc và thụ giới cụ túc, học

Pháp hoa huyền nghĩa, tu tập chỉ quán định

tuệ. Về sau, sư y chỉ và tham học ngài Nam

viện Tuệ ngung sáu năm.

Năm Trường hưng thứ 2 (931) sư đến ở

chùa Phong huyệt tại Nhữ châu, ở đây bảy

năm, đồ chúng về học rất

đông và xây dựng lại chùa

này thành tùng lâm.

Năm Thiên phúc thứ 2

(937) quan châu mục

nghe phong độ của sư rất

kính ngưỡng. Tháng 8

năm Khai bảo thứ 6 đời

vua Tống Thái tổ sư tịch,

thọ 78 tuổi. Sư có soạn

Phong huyệt thiền sư ngữ lục 1 quyển lưu

truyền ở đời. [X. Cảnh đức truyền đăng lục

Q.13; Phật tổ lịch đại thông tải Q.18; Ngũ

đăng hội nguyên Q.11].

DIÊN HÀNH

Là pháp gia hành phương tiện để cho

các hành giả mà căn tính quá trì độn tu

tập. Một trong Tứ độ gia hành của phép

truyền thụ quán đính trong Mật giáo. Nghĩa

là khi tu gia hành, nếu hành giả không thể

nào đọc tụng thuộc lòng thì trước phải kết

nguyện, kế đến, mỗi ngày một lần tu pháp

Phổ môn hoặc pháp cúng dường một vị

tôn, tập luyện tụng thuộc lòng, cho đến

khi tụng thuộc lòng được rồi mới bắt đầu

tu chính hạnh. (xt. Tứ Độ Gia Hành).

DIÊN KINH

Diên cùng nghĩa với chữ tuyến. Phạm:

sùtra (Tu đa la), dịch nghĩa đen là diên (sợi

dây), dịch ý là kinh (thường, sách). Dùng

cả hai để dịch chữsùtra thì là Diên kinh.

Tức là, giống như sợi dây xâu lấy vật để giữ

cho khỏi rơi mất, văn kinh xuyên suốt câu

văn và nghĩa lí, cho nên được ví dụ như sợi

dây.

Diên Chiểu

DIÊM VÕNG TRANG NGHIÊM

D

1281

Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần

trên (Đại 33, 753 thượng) nói: “Tu đa la,

đây (Trung quốc) dịch là tuyến kinh”. Đại

nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 627 thượng),

nói: “Tu đa la, xưa dịch là Diên kinh”. (xt.

Kinh).

DIÊN LỊCH TĂNG LỤC

Gồm 10 quyển, ngài Tư thác soạn vào

đời Đường. Năm Thiên bình thắng bảo thứ

6 (754) của Nhật bản, ngài Tư thác theo

đại sư Giám chân sang Nhật bản, ngài thu

tập truyện kí của các bậc cao tăng, ngoại

hộ, cư sĩ v.v... của Phật giáo Nhật bản từ

trước kia cho đến năm Diên lịch (782-806)

mà soạn thành bộ lục này, hoàn thành vào

năm Diên lịch thứ 10 (791).

Tương truyền đây là bộ Tăng truyện sớm

nhất của Nhật bản mà hiện nay đã thất lạc.

Nhật bản cao tăng truyện yếu văn sao, Đông

đại tự yếu lục v.v... đều có dẫn dụng sách

này.

DIÊN LỊCH TỰ

Chùa ở núi Tỉ duệ thuộc huyện Tư hạ,

kinh đô (Kyoto) Nhật bản. Cũng gọi Tỉ duệ

sơn tự, Tỉ duệ tự, Tỉ giang tự, Sơn môn, Bắc

lĩnh, Thai lĩnh. Là tổng bản sơn của tông

Thiên thai Nhật bản.

Năm Diên lịch thứ 4 (785) đời Hoàn vũ

Thiên hoàng, ngài Tối trừng dựng một ngôi

am cỏ ở đây. Ba năm sau, ngài sáng lập

Căn bản trung đường thờ tượng đức Phật

Dược sư do ngài tự làm, gọi là Nhất thừa

chính quán viện.

Năm Diên lịch 23, ngài đến Trung quốc

tham học, năm sau trở về Nhật bản, theo

lời phát nguyện của vua, ngài xây cất ở đây

một Đại già lam và sáng lập tông Thiên

thai Pháp hoa của Nhật bản. Năm Hoằng

nhân 13 (822) ngài Tối trừng thị tịch. Cùng

năm này, vua cho kiến lập Đại thừa giới

đàn, năm sau, vua ban cho chùa tấm biển

“Diên lịch tự” và ngài Nghĩa chân nhậm

chức Tọa chủ đời thứ I tông Thiên thai.

Sau lại có các vị cao tăng Viên nhân, Viên

trân v.v... lần lượt ra đời nên tông phong

rất thịnh, các nhà điện được kiến thiết, thời

thịnh nhất có ba tháp và hơn ba nghìn

kiến trúc lớn nhỏ.

Niên hiệu Trinh quán năm đầu (895),

ngài Viên trân lại làm chùa Viên thành như

một viện riêng biệt. Vào hai thời kì Bình

an (794-1192) và Liêm thương (1192-1333)

Phật giáo hưng thịnh đã có rất nhiều vị

tăng có tên tuổi đến chùa này để học tập,

nghiên cứu. Năm Nguyên qui thứ 2 (1571),

Chức điền Tín trường xung đột với tăng

binh của chùa Diên lịch, đốt sạch quả núi,

chúng tăng tử thương rất nhiều. Về sau,

vào thời Phong thần Tú cát (1536-1598),

Đức xuyên Gia khang (1542-1616), các sư

Toàn tông, Thuyên thuấn v.v... xây dựng

lại chùa gần được như cũ.

Về phương diện giáo học, thì ngoài Viên

giáo, Mật giáo, Giới học và Thiền ra, tư tưởng

Tịnh độ cũng rất phát triển ở đây, cho nên

chùa Diên lịch đã trở thành một đạo tràng

của nền Phật giáo tổng hợp, và các vị tổ sư

khai sáng nền Phật giáo mới ở thời kì Liêm

thương phần lớn đều lên núi này tu học.

Căn Bản Trung Đường

DIÊN LỊCH TỰ

D

1282

Trong toàn quả núi chia làm ba tháp:

1. Đông tháp: Lấy Căn bản trung đường

làm trung tâm, trong đó thờ tượng đức Bản

tôn Dược sư Như lai, tượng đứng của Bồ

tát Quan âm nghìn tay, Đại giảng đường

(đã bị thiêu hủy) vốn là nơi cử hành pháp

hội tháng 6 và pháp hội tháng 11 và Giới

đàn viện là giới đàn truyền giới Viên đốn

(giới Đại thừa) sớm nhất.

Ngoài ra, còn có viện Văn thù (cũng gọi

Nhất hạnh tam muội đường), viện Tiền

đường (nơi ở của ngài Viên nhân), viện

Tổng trì, viện Tịnh độ (nơi thờ ngài Tối

trừng), viện Đàn na (nơi ở của ngài Giác

vận), viện Ngũ trí (nơi thờ ngài Viên nhân),

viện Minh vương (bản đường của chùa Vô

động), viện Đại thừa (dấu tích cũ của ngài

Từ viên, nơi tu học của ngài Thân loan).

2. Tây tháp: Lấy Thích ca đường làm

trung tâm, cũng gọi là Chuyển pháp luân

đường, trong đó thờ tượng đức Bản tôn

Thích ca Như lai, tượng các bồ tát Văn thù,

Phổ hiền, Tứ thiên vương v.v... Đại chúng

của Tây tháp đến nơi này để tu các pháp

như: Pháp hoa, Bát tự Văn thù, Bất động

v.v... Pháp hoa đường và Thường hình

đường, chùa Thanh long ở phía bắc Thích

ca đường, do Lương nguyên xây dựng, sau

là nơi tu học của các ngài Pháp nhiên, Chân

thịnh, ngoài ra còn có Lưu li đường, Tướng

luân đường v.v...

3. Hoành xuyên: Lấy Hoành xuyên

trung đường làm trung tâm, cũng gọi là viện

Thủ lăng nghiêm, do ngài Viên nhân sáng

lập, thờ Bản tôn Thanh Quan âm, có Tì sa

môn thiên và Bất động tôn đứng hai bên.

Ngoài ra, còn có Tứ quí giảng đường

(cũng gọi Định tâm phòng) là nơi ở của

ngài Lương nguyên, viện Huệ tâm là nơi

của ngài Nguyên tín, Định quang phòng

là nơi tu học của sư Nhật liên, viện Hoa

tạng là nơi ngài Đạo nguyên xuống tóc,

viện Tư hạ là bản phường của chùa Diên

lịch, Nhật cát thần xã thì tế lễ Sơn vương

Quyền hiện.

Bảo vật của chùa hiện còn là những bộ

sách do Tông tổ tông Thiên thai là ngài

Tối trừng viết chép như: Tương lai mục

lục, Yết ma kim cương mục lục, Thiên thai

Pháp hoa tông niên phần duyên khởi, Lục

tổ Huệ năng truyện, Nhập đường điệp, Sơn

môn tái hưng văn thư v.v... [X. Cửu viện

Phật các sao; Sơn môn đường xá kí; Duệ

nhạc yếu kí; Tam tháp chư tự duyên khởi;

Truyền giáo đại sư hành trạng; Thiên thai

tọa chủ kí Q.1, Q.2; Sơn gia tối lược kí].

DIÊN MÊNH ẤN MINH

Ấn tướng và chân ngôn được trì tụng

trong pháp tu Diên mệnh (cầu sống lâu)

của Mật giáo. Ấn tướng và chân ngôn này

thông thường được sử dụng trong các pháp

tu như: Diên mệnh pháp, Phổ hiền diên

mệnh pháp v.v... Tức là ấn tướng và chân

ngôn của bồ tát Phổ hiền diên mệnh.

Ấn tướng và chân ngôn này có các tên

gọi khác nhau trong những kinh quĩ bất

đồng. Chẳng hạn như trong Kim cương thọ

mệnh đà la ni tụng niệm pháp, nó được gọi

là “Kim cương thọ mệnh bồ tát đà la ni

ấn”, trong Kim cương thọ mệnh đà la ni

kinh pháp nó được gọi là “Kim cương thọ

mệnh gia trì giáp trụ mật ấn”. Trong hai

kinh quĩ trên và trong Du già quĩ đều có

ghi chép rõ ràng cách kết ấn khế như sau:

Hoành Xuyên Trung Đường

DIÊN MÊNH ẤN MINH

D

1283

Hai tay đều nắm lại thành kim cương quyền

(nắm tay kim cương), hai ngón trỏ duỗi ra,

ép sát lại và móc vào nhau đặt lên đỉnh

đầu. Ngón trỏ (ngón gió) bên trái biểu thị

tắt gió sinh diệt của phàm phu; ngón trỏ

bên phải biểu thị gió sinh mệnh kim cương

bất hoại của cảnh giới Phật. Hai ngón trỏ

móc nối vào nhau, ý là gió sinh mệnh phần

đoạn sinh diệt của chúng sinh và gió sinh

mệnh đệ nhất thường trụ của Như lai hòa

hợp vào nhau, biểu thị sự tiến vào cõi “vốn

chẳng sinh”, tức là trong cảnh giới thọ

mệnh kim cương chúng sinh và Phật là

một mà thành tựu công đức kéo dài sự

sống.

Chân ngôn là: Án (oô, qui mệnh) phạ

nhật la (vajra, kim cương) dụ sái (yuwai,

thọ mệnh) sa phạ ha (svàhà, thành tựu).

DIÊN MÊNH ĐỊA TẠNG

...........

Bồ tát Địa tạng thệ nguyện kéo dài sự

sống (diên mệnh) để làm lợi ích cho chúng

sinh.

Cứ theo phẩm Như lai tán thán trong

kinh Địa tạng bồ tát bản nguyện quyển

thượng (Đại 13, 783 trung) chép: “Có người

mới sinh con trai

hoặc con gái trong

bảy ngày hãy sớm

vì đứa con ấy mà

đọc tụng kinh điển

không thể nghĩ

bàn này, rồi niệm

danh hiệu của bồ

tát Địa tạng đủ một

vạn biến, thì đứa bé

trai hay gái mới sinh

ra đó, nếu đời

trước nó có gây tội

lỗi gì thì cũng được thoát khỏi cả, nó sẽ

được yên vui, dễ nuôi và tuổi thọ được lâu

dài. Còn nếu nó nhờ nơi phúc đức mà sinh

ra, thì đời nó càng được yên vui sung sướng

hơn và sống lâu hơn”.

Theo đó có thể biết, bồ tát Địa tạng

lấy diên mệnh lợi sinh làm bản nguyện

chủ yếu ở chỗ che chở và giúp đỡ người

sản phụ và đứa trẻ. Người đời sau mở rộng

ý nghĩa ấy mà cho rằng vịBồ tát này có

năng lực cứu khổ các nạn: đoản mệnh,

chết non và kéo dài tuổi thọ nên Ngài được

gọi là Diên mệnh Địa tạng. Tuy nhiên,

trong các kinh và nghi quĩ không thấy ghi

danh hiệu này. Hiện có kinh Diên mệnh

địa tạng 1 quyển, nhưng có thuyết cho đó

là kinhgiả.

Vị Bồ tát này hiện tướng tỉ khưu, ngồi

bán già trên đài sen, tay phải cầm gậy tích,

tay trái cầm bảo châu. [X. kinh Địa tạng bồ

tát bản nguyện Q.trung, Q.hạ; Tích chiếu

đường cốc hưởng tập Q.2].

DIÊN MÊNH PHÁP

........

Phạm:Jami-tam. Là pháp tu của Mật

giáo lấy kinh Kim cương thọ mệnh đà la ni

làm cơ sở, chủ yếu là cầu sống lâu, tăng

thêm phúc đức, giàu có và sinh được con

thông minh.

Phép tu này có hai loại:

1. Pháp Diên mệnh, là một trong sáu

pháp. Lấy Diên mệnh tôn (tức là Kim cương

tát đỏa hai tay) làm bản tôn (vị tôn chính),

tu theo pháp thông thường.

2. Pháp Phổ hiền diên mệnh, lấy ngài

Phổ hiền diên mệnh 20 tay làm bản tôn,

làm đàn Tứ thiên vương, thắp 49 ngọn đèn.

Pháp này phải lập đàn pháp như trên mới

tu được.

Tư tưởng diên mệnh trong Mật giáo rất

đậm, bởi thế, ngoài pháp Diên mệnh ra,

còn có Như pháp diên mệnh pháp, Phổ

hiền pháp, Diên tam thất tuế (kéo dài tuổi

thọ 21 năm) pháp v.v...

Lại ngoài bồ tát Diên mệnh ra còn có

Diên Mệnh Địa Tạng

DIÊN MÊNH PHÁP

D

1284

các bồ tát Diên mệnh địa tạng, Diên mệnh

Quan âm v.v... [X. Kim cương thọ mệnh đà

la ni niệm tụng pháp, Kim cương thọ mệnh

đà la ni kinh pháp]. (xt. Phổ Hiền Diên

Mệnh Pháp).

DIÊN MÊNH QUAN ÂM

...........

Một trong 33 Quan âm. Tương đương

với hóa thân của bồ tát Quan âm trong

phẩm Phổ môn.

Phẩm Phổ môn kinh Pháp Hoa quyển

7 (Đại 9, 58 thượng), chép:

“Bùa chú và thuốc độc

Muốn hãm hại thân người

Nhờ sức niệm Quan âm

Trở lại nơi người hại”.

Vì ngài tiêu trừ các tai nạn bùa chú và

thuốc độc để kéo dài sự sống cho chúng

sinh, nên gọi là Diên mệnh Quan âm.

Theo điều Đông môn Diên mệnh Quan

âm viện thứ 3 trong Bổ đà lạc hải hội quĩ,

thì hình tượng của đức Quan âm này màu

vàng sậm, hiện tướng từ bi nhu hòa, đầu

đội mũ báu, trong

mũ có hình Phật, có

20 cánh tay biểu thị

sự tiếp dẫn các loài

chúng sinh; các

cánh tay bên trái mỗi

tay cầm một vật như:

châu báu, gươm báu,

bánh xe vàng, cọc

kim cương, mái

chèo, mõ kim

cương, chuông kim

cương, hoa sen, tràng hạt và kết Quyền ấn.

Các tay bên phải mỗi tay cầm một vật như:

cây kích, gươm kim cương, tượng hóa Phật,

kim cương báu, gương báu, dây kim cương,

bạt chiếc la, chày năm chĩa, phạ nhật la và

bắt ấn Vô úy. Hai chân có tướng nghìn

nan hoa bánh xe, an trụ trong nguyệt luân

hoa sen, hào quang rực rỡ. Ngoài ra còn có

trăm nghìn thứ anh lạc, vòng hoa, áo trời

trang nghiêm nơi thân Ngài.

DIÊN MÔN THÁC BÁT

..

Bát, Phạm:Pàtra, Pàli: Patta, một

trong những đồ dùng mà tăng ni thường

mang theo mình, tức là ứng lượng khí (bát

đựng thức ăn).

Thác bát nghĩa là tỉ khưu tay cầm bát đi

xin ăn. Để khiến người tu hành giảm dục

vọng vật chất đến mức thấp nhất và tránh

xa cuộc sống phồn hoa của thế gian, tại Ấn

độ thuở xưa, đức Phật đã đặt ra qui chế

thác bát, quyết định tỉ khưu không được

kinh doanh buôn bán để mưu sinh, cũng

không được súc tích của cải vật tư, mà chỉ

được cầm bát đi xin ăn để nuôi sắc thân và

tuệ mệnh. Đời sau khoáng trương nghĩa ấy

để chỉ chung cho những người đi xin ăn là

thác bát cả. Cho nên, từ ngữ “diên môn

thác bát” là hình dung người đứng chờ ở

trước cửa nhà người ta để xin ăn, chứ không

phải chỉ riêng sự thác bát của các tỉ khưu

mà thôi. (xt. Khất Thực).

DIÊN NIÊN CHUYỂN THỌ

Nhờ sức thiền định, sức công đức của

chính mình, hoặc nhờ sức gia trì của chư

Phật, Bồ tát mà có thể kéo dài tuổi thọ.

Cũng gọi Diên thọ, Tục mệnh, Diên mệnh,

Diên niên. Tư tưởng này thấy trong luận A

tì đạt ma phát trí quyển 12 và luận Câu xá

quyển 3 v.v... cho nên biết nó đã được lưu

hành ở Ấn độ từ rất sớm. Về sau, tư tưởng

này được truyền đến Trung quốc, lại chịu

ảnh hưởng tư tưởng “diên niên ích thọ”

của Đạo giáo, nên mới có những cuốn kinh

giả như: kinh Diên thọ mệnh, kinh Tục

mệnh, kinh Thọ sinh v.v... kế tiếp nhau

xuất hiện để cổ xúy cho tư tưởng diên mệnh.

Diên Mệnh Quan Âm

DIÊN MÊNH QUAN ÂM

D

1285

Trong Quán niệm pháp môn, ngài Thiện

đạo đã nói rõ về sự lợi ích của tăng thượng

duyên hộ niệm ở đời hiện tại, gọi là “Mong

Phật hộ niệm tức đắc diên niên chuyển thọ,

trường mệnh an lạc” (Nhờ Phật thương nhớ

che chở liền được thêm tuổi thọ và sống

yên vui) cũng là chịu ảnh hưởng của tư

tưởng diên mệnh đang thịnh hành ở đương

thời.

Tư tưởng diên mệnh càng ngày càng

phát triển nên đã sinh ra Quan âm diên

mệnh, Địa tạng diên mệnh, Phổ hiền diên

mệnh, Chư Bồ tát diên mệnh v.v... cho đến

trở thành một trong những pháp tu quan

trọng của Mật giáo. [X. kinh Hữu nhiễu Phật

tháp công đức; Quán niệm pháp môn Q.1].

(xt. Diên Mệnh Pháp).

DIÊN PHÁP SƯ CHÚNG

...........

Chúng (mọi người) của Pháp sư Đàm

diên. Đàm diên là vị cao tăng ở thời Nam

Bắc triều và đầu đời Tùy. Sư tinh thông

kinh Niết bàn, các luận, biện tài vô ngại và

nổi tiếng một thời. Vua Vũ nhà Bắc Chu

từng đã tôn sư làm “Quốc thống”.

Đến đời Tùy, vua Văn đế quí chuộng

đức của sư nên ban cho sư phường Quảng

ân để sư hoằng pháp và ra chiếu chỉ gọi

hơn một nghìn người được sư hóa độ là

Diên pháp sư chúng. Năm Khai hoàng

thứ 4 (584), vua cho lệnh đổi phường

Quảng ân làm chùa Diên hưng, đồng thời,

cho đổi tên cửa Đông, cửa Tây của kinh

thành là Diên hưng, Diên bình. [X. Tục

cao tăng truyện Q.8, Q.11] (xt. Đàm

Diên).

DIÊN TAM THẤT TUẾ PHÁP

..............

Pháp kéo dài tuổi thọ 21 năm. Là một

trong những pháp tu Diên mệnh (kéo dài

sự sống) của Mật giáo. Tức là tu theo pháp

Đại đạo tràng Chuẩn đề Quan âm do Tam

tạng Thiện vô úy truyền. Vì pháp tu này

có năng lực kéo dài tuổi thọ được 21 năm

nên gọi là Diên tam thất (3 x 7 = 21) tuế

pháp.

Cứ theo Độc hành quán đính sám hối

đại đạo tràng của ngài Thiện vô úy chép,

nếu có tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà

di, đồng nam, đồng nữ v.v... bất luận tội

chướng đời trước nặng hay nhẹ, trong 21

ngày trước khi chết, nếu gặp được pháp này

thì mỗi một lần tu quán đính có thể kéo

dài tuổi thọ thêm được 21 năm. Lại cha mẹ

gặp được pháp này mà vào quán đính thì

con cháu cũng được phúc; còn nếu có thiện

nam, thiện nữ được vào quán đính thì cũng

có thể khiến cho cha mẹ được thêm phúc

thêm thọ.

DIÊN THỌ (904-975)

Vị cao tăng ở cuối đời Đường và đầu đời

Ngũ đại. Là tổ thứ 6 của tông Tịnh độ, tổ

thứ 3 của tông Pháp nhãn.

Ngài người huyện Dư hàng, phủ Lâm

an, tỉnh Chiết giang, họ Vương, tự Trọng

huyền, hiệu Bảo nhất tử.

Lúc đầu ngài làm quan, năm 30 tuổi theo

Thiền sư Thúy nham Lệnh tham xuất gia ở

chùa Long sách. Sau, ngài đến núi Thiên

thai tham học nơi Quốc sư Đức thiều, mới

đầu tập thiền định, ngộ được huyền chỉ. Ít

lâu sau, ngài đến chùa Quốc thanh, nơi đây,

ngài tu phép sám Pháp hoa, buổi sáng phóng

sinh, buổi chiều thí thực quỉ thần, tụng kinh

Pháp hoa và kiêm tu tịnh nghiệp. Sau đó,

ngài đến núi Tuyết đậu ở Minh châu truyền

pháp và khôi phục chùa Linh ẩn ở Hàng

châu.

Năm Kiến long thứ 2 (961), nhận lời

mời của Ngô việt vương Tiền thục, ngài về

đạo tràng Vĩnh minh giáo hóa đại chúng,

cho nên người đời gọi ngài là Vĩnh minh

DIÊN THỌ

D

1286

đại sư. Ngài mở ra con đường Thiền Tịnh

song tu, lấy tâm làm tông. Ngài ở Vĩnh minh

15 năm, mọi người tôn kính và gọi ngài là

Từ thị hạ sinh.

Ngài triệu các vị danh tăng của ba tông

Từ ân, Hiền thủ và Thiên thai cùng nhau

sưu tập nghiên cứu thảo luận về các tác

phẩm nổi tiếng của 200 vị Thánh Hiền Ấn

độ và Trung quốc mà soạn thành bộ Tông

kính lục 100 quyển. Đối với tông chỉ khác

nhau của các tông phái đương thời, ngài

giữ thái độ điều hòa.

Vua nước Cao li được xem bộ Tông kính

lục này, sai sứ đến đính lễ xin làm đệ tử,

đồng thời, phái 36 vị tăng trong nước đến

học pháp nơi Ngài. Do đó, Thiền phong

của tông Pháp

nhãn mới thịnh

hành ở Hải đông.

Năm Khai bảo

thứ 8 ngài thị

tịch, thọ 72 tuổi.

Vua ban cho

Ngài danh hiệu

“Trí giác thiền

sư”. Ngoài bộ

Tông kinh lục,

ngài còn có các

tác phẩm: Vạn

thiện đồng qui tập 6 quyển, Thần thê an

dưỡng phú 1 quyển, Duy tâm quyết 1 quyển

v.v... tất cả gồm hơn 60 bộ. [X. Tống cao

tăng truyện Q.28; Cảnh đức truyền đăng

lục Q.26; Truyền pháp chính tông kí Q.8;

Tông môn thống yếu tục tập Q.20; Phật tổ

thống kỉ Q.26].

DIÊN THỌ DIÊU MÔN ĐÀ LA NI KINH

Có 1 quyển, do ngài Pháp hiền dịch vào

đời Bắc Tống, là kinh thuộc pháp Diên

mệnh của Mật giáo. Gọi tắt: Diên thọ kinh,

thu vào Đại chính tạng tập 20.

Nội dung tường thuật: khi đức Phật ở

đạo tràng Bồ đề, Ngài nhận lời thỉnh của

Bồ tát Kim cương thủ tuyên nói Diên thọ

diệu môn đà la ni, và Kim cương thủ, Đại

phạm thiên vương, Tứ thiên vương v.v...

cũng tùy hỉ tuyên thuyết chân ngôn Diên

thọ.

Các bản dịch khác của kinh này có: kinh

Thiện pháp phương tiện đà la ni (mất tên

người dịch), kinh Kim cương bí mật thiện

môn đà la ni (không rõ dịch giả), kinh Hộ

mệnh pháp môn thần chú (ngài Bồ đề lưu

chi dịch vào đời Đường). Tất cả ba kinh

trên cũng đều được đưa vào Đại tạng tập

20.

DIÊN THỌ ĐƯỜNG

Ngôi nhà trong Thiền lâm dành cho

các vị tăng đau ốm nằm điều trị và tĩnh

dưỡng. Từ ngữ “Diên thọ đường” hàm ý

mong cầu kéo dài tuổi thọ của sắc thân để

tiếp nối tuệ mệnh của pháp thân. Cũng gọi

Diên thọ viện, Diên thọ liêu, Tương tức

liêu, Tỉnh hành đường, Trọng bệnh lư (các),

Niết bàn đường, Vô thường viện (đường).

Trong đó, tên gọi “Tỉnh hành đường” lấy ý

là luôn luôn tỉnh thức quán xét hành khổ

để phát khởi bi trí.

Điều Tương tức tham đường trong Thiền

uyển thanh qui quyển 6 (Vạn tục 111, 456

hạ), nói: “Nếu các vị Khố tư, Tri sự và các

Đầu thủ có bệnh thì bảo Cung quá hành

giả bạch với vị Duy na, xin đưa xuống Diên

thọ đường (có chỗ nói “Tỉnh hành đường”)

để tĩnh dưỡng”.

Người săn sóc các vị tăng đau ốm, trông

nom xếp đặt tất cả công việc hàng ngày

trong Diên thọ đường, gọi là Diên thọ đường

chủ, gọi tắt: Đường chủ. Theo điều Diên

thọ đường chủ tịnh đầu trong Thiền uyển

thanh qui quyển 4, thì cần phải thỉnh người

có lòng rộng lượng, giàu tình thương, đạo

Thiền Sư Diên Thọ

DIÊN THỌ DIÊU MÔN ĐÀ LA NI KINH

D

1287

niệm chu toàn, nhẫn nại chịu khó, biết cách

an úy bệnh tăng v.v... để đảm nhiệm chức

vụ Đường chủ.

Ngoài ra, vị Thiền tăng xây mộ của mình

lúc còn sống thì mộ ấy được gọi là Diên

thọ tháp. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui

Q.hạ Đại chúng chương Bệnh tăng niệm

tụng điều, Lưỡng tự chương Liệt chức tạp

vụ điều]. (xt. Niết Bàn Đường).

DIÊN XÚC KIẾP TRÍ

...........

Diên là kéo dài ra, Xúc là rút ngắn lại.

Nghĩa là trí của đức Phật có thể kéo dài

thời gian rất ngắn thành một kiếp hay rút

thời gian dài một kiếp thành thời gian rất

ngắn một cách tự tại. Đây là sức trí phương

tiện của đức Phật.

Pháp hoa huyền nghĩa quyển 7 hạ (Đại

33, 770 thượng), nói: “Nếu cần phải dùng

đến phương tiện thì đức Phật đã có trí Diên

xúc kiếp có thể diễn bảy ngày thành nghĩa

vô lượng kiếp”.

Lại nữa, Xúc còn chỉ cho sức thần

thông của Phật làm cho người ta ở trong

vô lượng kiếp mà cảm thấy thời gian ngắn

như một nháy mắt; còn Diên thì trong

thời gian một nháy mắt mà cảm thấy dài

dằng dặc như vô lượng kiếp. Vì có thể tự

tại kéo dài hay rút ngắn tùy theo ý muốn,

nên gọi là Diên xúc tự tại. [X. Pháp hoa

nghĩa sớ Q.1; Đại thừa tứ luận huyền

nghĩa Q.9].

DIÊN BÍCH CỬU NIÊN

...........

Quay mặt vào vách chín năm. Sự tích

của Tổ Bồ đề đạt ma ngồi xoay mặt vào

vách chín năm. Cũng gọi Đạt ma diện bích

cửu niên, Cửu niên diện bích.

Cứ theo Tổ đình sự uyển quyển 3 chép,

thì lúc ngài Bồ đề đạt ma ở chùa Thiếu lâm

tại Tung sơn, suốt ngày ngồi yên lặng nhìn

vách, như thế trong chín năm, người đời

gọi ngài là Bích quan bà la môn (Bà la môn

xem vách).

Nhưng Lịch đại pháp bảo kỉ thì nói

ngài chỉ ở Tung sơn có 6 năm, nói 9

năm có lẽ là thuyết của Truyền pháp

chính tông kí quyển 5. Sách này chép,

niên hiệu Phổ thông năm đầu (520) đời

Lương, ngài Đạt ma trụ ở Tung sơn, đến

năm Đại thông thứ 2 (528) thì tịch, tất

cả chín năm. Đệ tử Thiền tông đời sau

tự nhiên nêu ra thuyết chín năm, do đó

mới có từ ngữ “Diện Bích Cửu Niên”.

[X. Thích thị yếu lãm Q.hạ; Thung dung

lục tắc 2, tắc 23; Phổ tế thiền sư ngữ

lục Q.thượng].

DIÊN MÔN

Phạm:Mukha. Có ba cách giải thích:

1. Chỉ cho cái mồm.

2. Chỉ cho dung nhan ngay thẳng

(khuôn mặt).

3. Chỉ cho khoảng dưới mũi và trên

miệng.

Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 1 (Đại

12, 365 hạ) nói: “Từ nơi diện môn phóng

ra các thứ ánh sáng”.

Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển

3 (Đại 35, 151 trung) nói: “Về diện môn,

các nhà có ba cách giải thích. (...), nay giải

thích theo tiếng Phạm: Mặt, miệng và cửa

(tiếng Phạm đều gọi mukha (mục khư), cho

nên các nhà phiên dịch mới dịch mục khư

là Diện môn”. [X. kinh Hoa nghiêm (80

quyển) Q.1].

DIÊN MỤC LIÊT KHAI

Mặt mắt mở bung ra. Tiếng dùng trong

Thiền lâm.

Diện mục, chỉ cho tâm tính của mình

xưa nay vốn trong sáng. Nghĩa là tâm tính

DIÊN MỤC LIÊT KHAI

D

1288

của mình được mở tỏ, vì đã dứt trừ kiến

hoặc mà được pháp nhãn tịnh.

DIÊN THỤ KHẨU QUYẾT

...........

Đối mặt trao truyền. Gọi tắt: Diện thụ.

Nghĩa là đối mặt trao truyền pháp yếu. Đặc

biệt chỉ lúc thầy trò đối diện nhau, thầy từ

miệng truyền yếu chỉ cho trò.

DIÊN THỤ TƯƠNG THỪA

Cũng gọi Diện thụ tự pháp, Diện thụ chính

truyền. Nghĩa là thầy và trò đối diện khế hợp

nhau, từ đó thầy truyền Phật pháp cho trò.

Thiền tông đặc biệt cho rằng, từ đức Thích

tôn trở về sau, thầy trò trao truyền Phật pháp

cho nhau, cũng hệt như rót nước từ một cái

bình này sang một cái bình khác vậy.

DIÊN TIỀN NHẤT TI

...........

Một sợi tơ trước mặt. Tiếng dùng trong

Thiền lâm. Chỉ một cảnh một vật ở trưóc

mắt. Bích nham lục tắc 19 (Đại 48, 214

hạ), nói: “Một câu trước khi thốt ra, nghìn

Thánh chẳng truyền; một sợi tơ trước mặt,

không lúc nào gián đoạn”.

DIÊN TƯỜNG ĐẢM BẢN

Quay mặt vào tường vác bảng trên vai.

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Người ngồi

quay mặt vào tường thì chỉ thấy một chỗ;

người vác bảng mà đi thì chỉ thấy phía trước

chứ không thấy phía sau lưng. Tùng lâm

dùng từ ngữ này chỉ cho người vì không

biết nên rơi vào thiên kiến.

Thung dung lục tắc 71 (Đại 48, 272

thượng), nói: “Chôn vùi chính mình, uổng

hơi nuốt tiếng, liên lụy đến Tổ tông, quay

mặt vào tường, vác bảng trên vai” (chỉ thấy

một bên).

DIỄN BẢN (1873 - 1958)

.....

Người Vô tích, Giang tô, họ Vưu, tên

Tuyết hành, hiệu Tích âm, Vô tướng sơn

nhân, Bát nhất sơn nhân. Thủa nhỏ sư

nghiên cứu các sách rất sâu rộng, đã từng

cùng với Lí thúc đồng (luật sư Hoằng nhất)

dạy môn Quốc văn ở Đại học Thánh ước

hàn tại Thượng hải, nổi tiếng trong học

giới. Sau nhân nghiên cứu Phật pháp lòng

sinh vui mừng, nên qui y Tam bảo ở chùa

Hổ bào tại Hàng châu, hiệu là Hoằng như

cư sĩ. Không bao lâu, làm chủ biên báo Thế

giới Phật giáo cư sĩ lâm ở Thượng hải và

biên soạn Đàm nhân pháp vị, An sĩ toàn

thư để phát huy giáo nghĩa Đại thừa, sư nổi

tiếng ngang với Vô tích Đinh phúc bảo. Sư

từng đi các nước vùng Đông nam á như:

Thái lan, Việt nam v.v... để hoằng pháp.

Năm Dân quốc 21 (1932), sư đến Tân

gia ba và Mã lai giảng diễn Phật pháp, gặp

pháp sư Đức ngọc ở chùa Pháp nguyên từ

Bắc bình đến, sư bèn lễ ngài Đức ngọc xin

xuống tóc. Sau sư đến Miến điện thụ giới

Cụ túc rồi sang Ấn độ chiêm bái các Phật

tích. Khi trở về Mã lai, sư ẩn tu ở Penang tu

tập theo Mật tông và đề xướng thuyết Hiển

Mật viên tu tri hành hợp nhất. Sư từng làm

trụ trì chùa Tam bảo ở Kim mã luân, Đạo

sư của Tổng hội Phật giáo và Cư sĩ lâm ở

Tân gia ba. Năm dân quốc 47 sư tịch, thọ

86 tuổi.

Sư có các tác phẩm: kinh Phật thuyết

thập nhị đầu đà, kinh Kim quang minh,

Kim cương kinh diệu giải, Bất dạ thành,

Cưu ma la thập tôn giả truyện, Phật pháp

yếu lĩnh, Tuyển chú bất li thế gian tam muội

thành tựu thế gian tam muội v.v...

DIỄN BỒI (1916 - )

Người huyện Giang đô, tỉnh Giang tô,

DIÊN THỤ KHẨU QUYẾT

D

1289

họ Lí, hiệu Đế quán. Năm 12 tuổi, sư y vào

Hòa thượng Thường thiện ở am Phúc điền

tại Lâm trạch, Cao bưu xuất gia. Năm 18

tuổi, sư thụ giới cụ túc ở Viện Phúc thọ tại

Bảo ứng. Lúc đầu, sư đến Quán tông giảng

tự học giáo quán Thiên thai, sau sư đến các

học viện Mân nam, Giác tân, Hán tạng v.v...

học tập và nghiên cứu ý chỉ của hai tông

Tính, Tướng và học Trung quán truyền từ

Tây tạng. Sư đã từng gần gũi các bậc cao

tăng đương thời như: Đế nhàn, Thái hư,

Từ hàng, Ấn thuận v.v... và cũng đã từng

giảng dạy tại các nơi như: Phật học viện

Hoa tây, học viện Liên tông, nhà giảng Đại

giác ở Hạ môn v.v..

Sau khi đại lục đổi chủ (1949), sư di cư

đến Hương cảng, giúp sức vào việc biên tập

và ấn hành bộ Thái hư đại sư toàn thư. Sau

sư ra Đài loan, chuyên soạn thuật, hoằng

pháp và học tiếng Nhật cùng các học thuyết

của các học giả Nhật bản. Sư cũng từng

hoằng pháp tại các nước Thái lan, Việt nam,

Cao miên, Lào, Tân gia ba, Mã lai á, Phi

luật tân, Bắc mĩ v.v...

Các trứ tác và dịch thuật của sư được in

thành Đế quán toàn tập.

DIỄN ĐIÊP NHI PHÁP

Phép tu bí mật của Lạt ma Hồng giáo

Tây tạng lấy tính giao làm pháp môn tu

đạo. Loại hành pháp này đã chịu ảnh hưởng

của phái Tính lực...... trong Ấn độ giáo

rồi phát triển dần mà thành là Vô thượng

du già đại lạc hành pháp, như Mật giáo tả

đạo (Phật giáo Đát đặc la) rất đậm sắc thái

hành dâm.

Hồng giáo Tây tạng không những chỉ

tiếp nhận loại tư tưởng này, mà còn dùng

Phật học để giải thích nó: Lấy “không” của

Bát nhã làm sinh thực khí nữ tính, lấy “có”

của phương tiện làm sinh thực khí nam

tính, do đó trở thành Phật pháp bí mật, tức

là lấy việc giao hợp nam nữ làm bản chất

tột cùng của Vô thượng du già, dựa vào đó

mà thành lập Bản tính kim cương thừa

(Tạng: Sahajìya - Vajrayàna). Cho mãi

đến khi ngài Tông khách ba hô hào cải

cách những hiện tượng hủ bại và sáng lập

phái Cách lỗ (Hoàng giáo) thì mới chặn

đứng được loại tu pháp này. [X. Canh thân

ngoại sử].

DIỄN NHÃ ĐẠT ĐA

...........

Phạm:Yajĩadatta. Cũng gọi Diên nhã

đạt đa, Da nhã đạt đa. Dịch ý là Từ thụ.....,

nghĩa là do tế lễ cầu trời mà xin được (cầu tự).

Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng

nghiêm quyển 4 chép, thì trong thành Thất

la, có anh chàng Diễn nhã đạt đa, một hôm,

vào buổi sáng, anh ta lấy gương soi mặt,

nhìn thấy cái đầu, cả lông mày và mắt nữa,

rất khoái, nhưng bỗng nhiên lại giận cái

đầu tại sao không thấy mặt, bèn cho bóng

hiện trong gương là yêu ma, rồi vô cớ phát

điên lên, vứt gương bỏ chạy.

Nội dung câu truyện trên đây, đầu thật

của mình ví dụ chân tính, còn đầu trong

gương là cái bóng giả. Thấy đầu, lông mày

và mắt trong gương mà khoái là ví dụ nhận

cảnh giả làm chân tính rồi cố bám dính

không buông bỏ; giận và trách cái đầu của

mình tại sao không thấy lông mày và mắt,

là ví dụ mê trái chân tính.

Lăng nghiêm kinh văn cú (Vạn tục 20,

285 hạ) nói: “Nên biết, phàm phu ưa thích

cái có giả nên chẳng thấy chân không, Nhị

thừa bị vướng mắc ở một bên không nên

chẳng thấy diệu hữu, Bồ tát thì đắm muôn

hạnh mà không thấy Trung đạo, Biệt giáo

bị kẹt trong Đãn trung nên không thấy pháp

giới... đều là khùng bỏ chạy cả (...). Đó là do

tâm người chứ không phải gì khác, bởi thế

biết vọng vốn không có nguyên nhân”.

Ngoài ra, khi bàn về vấn đề có hay không

DIỄN NHÃ ĐẠT ĐA

D

1290

có cái ta, luận Câu xá quyển 30 lại nêu ra

Thiên thụ (Đề bà đạt đa) và Từ thụ (Diễn

nhã đạt đa) làm ví dụ, bởi vì hai người này

là những cái tên thường thấy ở Ấn độ. [X.

Câu xá luận quang kí Q.30; Thành duy thức

luận thuật kí Q.1 phần đầu; Tông kính lục

Q.5; Đại Phật đính thủ lăng nghiêm toản

chú Q.4].

DIỄN SƯỚNG

.....

Diễn nói thông suốt, đầy đủ. Tức là diễn

nói nghĩa lí rõ ràng. Cũng gọi tuyên dương.

Phẩm Đề bà đạt đa trong kinh Pháp hoa

(Đại 9, 35 trung), nói: “Diễn xướng nghĩa

thực tướng, mở bày pháp Nhất thừa, chỉ

dẫn các chúng sinh, khiến mau thành bồ

đề”.

Những tiếng cùng nghĩa là: diễn

thuyết, diễn đạo, diễn bố v.v... [X. kinh

Tạp a hàm Q.12; kinh Trường a hàm

Q.2; kinh Quán đính Q.12; kinh A di đà;

luận Câu xá Q.1].

DIỄN THUYẾT

.....

Phạm:Nirdeza, Pàli: Niddesa. Nghĩa

là giảng nói lí sâu xa mầu nhiệm của giáo

pháp Như lai trước quần chúng. Thời xưa

dùng những từ ngữ như: Thuyết pháp, đàm

nghĩa, khuyến hóa, xướng đạo, thuyết giáo

v.v...

Từ ngữ này được thấy rải rác trong nhiều

kinh điển, như: “Tuyên xướng diễn thuyết”

trong kinh Vô lượng thọ; “Thụ trì đọc tụng,

vị nhân diễn thuyết” trong kinh Kim cương

đính; “Y ư nhất thực lí, diễn thuyết chư

pháp tướng” trong kinh Hoa nghiêm (80

quyển) quyển 6 v.v...

Ngoài ra, khi trình bày ý kiến cá nhân

liên quan đến một chủ đề nào đó, trước

quần chúng thì cần phải diễn nói, lí luận

rõ ràng, có căn cứ, lời và nghĩa trong sáng

dễ hiểu, khi cần thiết phải dùng tay hoặc

điệu bộ diễn tả để giúp thêm cho lời thuyết

minh, cũng gọi là diễn thuyết, còn gọi diễn

giảng, giảng diễn, giảng thoại...

DIÊP PHÚC

Đồng, sắt đàn mỏng ra gọi là diệp, tức là

lá đồng, lá sắt; phúc nghĩa là cái bụng. Diệp

phúc nghĩa là dùng một tấm lá đồng đánh

đai lấy bụng. Đây là sự tích về một kẻ ngoại

đạo kiêu mạn ở thời đức Phật tại Ấn độ.

Cứ theo luận Đại trí độ quyển 26 chép,

lúc đức Phật còn tại thế, có một ngoại

đạo Ni kiền tử kiêu mạn tên là Tát gia kì,

tự nói trong bụng chứa tất cả trí tuệ, sợ

nó bể, nên dùng một tấm lá đồng đai

quanh bụng. Người này khoe khoang bất

cứ ai bị ông ta hỏi vặn đều toát mồ hôi,

ngay cả voi lớn cho đến cây cối, gạch đá

cũng vậy.

Về sau, ông ta đến luận nghị với đức

Phật, đối với những điều Phật nêu ra để

chất vấn ông không có cách gì trả lời, đến

nỗi toàn thân mồ hôi toát ra đầm đìa chảy

ướt đất. Trái lại, trong lúc vấn đáp, đức Phật

vẫn thung dung thư thái. Ngoại đạo kiêu

mạn thấy thế tâm sinh kính phục, bèn xin

qui y đức Phật. [X. kinh Tạp a hàm Q.5;

Kim quang minh kinh văn cú Q.5].

DIÊP Y BỒ TÁT

Phạm:Parịazavarì, hàm ý là khoác áo

bằng lá sen. Cũng gọi Diệp y quán tự tại bồ

tát, Bị diệp y quan âm, Diệp y quan âm. Là

một trong những hóa thân của bồ tát Quan

âm, ngồi trong viện Quan âm trên mạn đồ

la Thai tạng giới, mật hiệu là Dị hành kim

cương.

Hình tượng của vị tôn này toàn thân

màu da người, tay trái cầm dây, tay phải

cầm gậy, đầu gối bên trái dựng thẳng, ngồi

DIỄN SƯỚNG

D

1291

trên hoa sen đỏ. Nếu lấy bồ tát Diệp y làm

bản tôn, tụng kinh Diệp y quán tự tại bồ tát

có thể tiêu trừ các chứng bệnh tật, gọi là

Diệp y pháp. Nếu dùng pháp tu này để cầu

cho Quốc vương,

Đại thần sống lâu

không bệnh, thì

gọi là Diệp y trấn;

còn dùng để trấn

giữ nhà cửa cho

yên ổn thì gọi là

Trấn trạch pháp.

Cũng có thuyết

nói vị tôn này là

một trong 33 vị

Quan âm. [X.

Thanh long tự

nghi quĩ Q.trung; A sa phọc sao Q.93 Diệp

y trấn].

DIÊT

..

I. Diệt. Phạm:Vyupazama. Gọi tắt của

tịch diệt, hàm ý là Niết bàn. Thoát khỏi

sống chết, tiến vào cảnh giới tịch lặng vô

vi, gọi là Nhập diệt. (xt. Niết Bàn, Tịch Diệt).

II. Diệt. Phạm:Anityatà. Hàm ý là

diệt hết. Cũng gọi Diệt tướng, Vô thường.

Một trong bốn tướng. Nghĩa là tất cả các

pháp hữu vi đều có tính chất hoại diệt trong

khoảng sát na. Cái chết của loài hữu tình

cũng gọi là diệt. (xt. Vô Thường).

III. Diệt. Phạm:Vinaya. Âm Hán: Tì

nại da. Tức là Luật tạng, Tì ni tạng, một

trong ba tạng. Là các điều giới cấm của tỉ

khưu, tỉ khưu ni do đức Phật chế định. (xt.

Tì Nại Da Tạng).

IV. Diệt. Một trong bốn đế. Gọi tắt của

Diệt đế. (xt. Tứ Đế, Diệt Đế).

DIÊT CHỦNG

Chỉ cho người đã diệt hết chủng tử vô

lậu, vĩnh viễn không thể thành Phật. Tức

là hữu tình vô tính trong năm chủng tính

nói trong luận Duy thức, là Xiển đề đoạn

thiện trong hai loại Xiển đề ghi trong kinh

Lăng già.

DIÊT DIÊT TƯỚNG

Pháp khiến cho diệt tướng tịch diệt.

Cùng với ba tướng: Sinh sinh, Trụ trụ, Dị

dị đều là Tùy tướng, Tiểu tướng của bốn

tướng hữu vi (Sinh, Trụ, Dị, Diệt). Đối lại

với Diệt tướng. Tất cả các pháp hữu vi đều

có đủ bốn tướng Sinh, Trụ, Dị, Diệt. Nhưng

vì tự thể của bốn pháp này cũng là pháp

hữu vi, cho nên lại cần phải có pháp khác

để làm cho chúng sinh, trụ, dị, diệt: đó tức

là bốn tướng sinh sinh, trụ trụ, dị dị, diệt

diệt, gọi là Tùy tướng, Tiểu tướng, còn bốn

tướng sinh, trụ, dị, diệt thì gọi là Bản tướng,

Đại tướng. (xt. Tứ Tướng).

DIÊT ĐẾ

Phạm:Nirodha-satya, Pàli: Nirodhasacca.

Gọi đủ: Diệt Thánh đế, Khổ tận

đế, Khổ diệt Thánh đế, Ái diệt khổ diệt

Thánh đế. Một trong bốn (Thánh) đế, là

giáo nghĩa cơ bản của Phật giáo. Diệt nghĩa

là diệt hết, diệt hẳn; Đế nghĩa là xét kĩ

đúng như thật. Tức là, nếu người ta diệt

hết cái gốc (ái dục) của sự khổ, thì có thể

từ trong cảnh khổ đau triền miên thoát ra

mà được tự do. Nếu suy xét cho kĩ để hiểu

thấu giáo nghĩa này một cách đúng như

thật mà không một mảy may lầm lỗi thì

gọi là Diệt đế.

Về Diệt đế, các bộ luận giải thích có

khác nhau:

1. Luận Pháp uẩn túc quyển 6 nói Diệt

đế tức là Niết bàn.

2. Luận Tập dị môn túc quyển 6 cho

rằng Trạch diệt vô vi là Diệt đế.

Diệp Y Bồ Tát

(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

DIÊT ĐẾ

D

1292

3. Luận Đại tì bà sa quyển 77 nêu ra hai

thuyết:

a. Khi diệt hết “Tập” trong bốn đế tức là

Diệt đế, như chủ trương của Thí dụ luận sư

và các Phân biệt luận giả.

b. Diệt hết “Khổ” và “Tập” mới có thể

gọi là Diệt đế, như chủ trương của Đại luận

sư Diệu âm (Phạm:Ghowa) và những người

khác thuộc Thuyết nhất thiết hữu bộ.

4. Luận Tam vô tính quyển thượng lấy

chân như thanh tịnh trong bảy chân như

phối hợp với Diệt đế rồi cho rằng diệt hết

“hoặc” tức là Diệt hay Diệt đế.

5. Phẩm Phân biệt diệt đế trong luận

Tứ đế quyển 3 cho rằng diệt hết “cái..”

(phiền não) là Niết bàn hữu dư, diệt hết

“khổ” là Niết bàn vô dư.

6. Cứ theo phẩm Diệt đế sơ lập giả danh

trong luận Thành thực quyển 4, thì diệt

hết ba tâm: Giả danh tâm, Pháp tâm, Không

tâm tức là Diệt đế.

7. Luận Biện trung biên quyển trung

thì dựa vào “ba tính Duy thức” (tính Biến

kế sở chấp, tính Y tha khởi, tính Viên thành

thực) mà chia làm ba loại Diệt đế. Đó là:

a. Tự tính của Biến kế sở chấp chẳng

sinh, gọi là Tự tính diệt.

b. Hai thủ (Kiến thủ, Giới cấm thủ) do

các loại nhân duyên bên ngoài dấy sinh (Y

tha khởi) nay hai thủ chẳng sinh, gọi là

Nhị thủ diệt.

3. Bản tính của chân như tịch diệt, gọi

là Bản tính diệt. [X. kinh Phân biệt thánh

đế trong Trung a hàm Q.7; kinh Tăng nhất

a hàm Q.17; luận Đại trí độ Q.19; luận Giải

thoát đạo Q.11; luận Duy thức Q.8]. (xt.

Tứ Đế).

DIÊT ĐỘ

Phạm:Nirvàịa, Pàli: Nibbàna. Mệnh

chung chứng quả, diệt chướng hết khổ, tức

là ý Niết bàn, Viên tịch, thiên hóa. Nghĩa là

vĩnh viễn diệt hết Phần đoạn sinh tử và

Biến dịch sinh tử, vượt qua bốn dòng thác:

Dục, Hữu, Kiến, Vô minh mà đạt đến Niết

bàn. (xt. Niết Bàn).

DIÊT HỈ THIỀN PHÁI

Diệt hỉ, Phạm:Vinìtaruci. Cũng gọi Tì

ni đa lưu chi Thiền phái. Là phái Thiền

sớm nhất ở Việt Nam do Thiền sư Tì ni đa

lưu chi (? - 594) sáng lập vào khoảng thế kỉ

thứ VI.

Tì ni đa lưu chi là người nam Thiên

trúc, đến Trường an vào năm Kiến đức thứ

3 (574) đời Vũ đế nhà Bắc Chu đúng vào

lúc Vũ đế đang tiêu diệt đạo Phật. Do đó,

ngài đến huyện Nghiệp tham yết Tam tổ

Thiền tông Tăng xán. Sau đó, ngài đến chùa

Pháp vân ở Giao châu (nay là miền Bắc

Việt nam) hoằng pháp, lấy những tư tưởng

“Chân như Phật tính chẳng sinh chẳng

diệt”, “Chúng sinh cùng một bản tính chân

như” làm giáo nghĩa.

Đệ tử nối pháp, có ngài Pháp hiền (? -

626) là tổ thứ nhất. Ngài người Châu

diên, họ Đỗ, đầu tiên tham học Thiền sư

Quán duyên ở chùa Pháp vân, sau theo

Thiền sư Tì ni đa lưu chi. Sau khi Thiền

sư Lưu chi tịch, ngài Pháp hiền đến huyện

Từ sơn tỉnh Bắc ninh sáng lập chùa

Chúng thiện, lấy kinh Lăng già làm yếu

pháp truyền tâm, theo truyền thuyết ngài

có hơn ba trăm đệ tử. Qua mấy đời truyền

đến Thiền sư Thanh biện (? - 686), ngài

người Giao châu, lúc đầu là đệ tử của

Thiền sư Huệ nghiêm chùa Sùng nghiệp

tỉnh Bắc ninh, lấy kinh Kim cương làm

pháp yếu truyền tâm. Về sau, nổi tiếng

hơn là các Thiền sư Định không (729 -

808), Vạn hạnh (? - 1018), Y sơn (? –

1216) v.v... Bắt đầu từ ngài Định không,

giáo pháp xu hướng gần với Thiền pháp

đốn ngộ của Thiền Nam tông Trung quốc.

DIÊT ĐỘ

D

1293

Từ thiền sư Y sơn trở về sau, Thiền phái

Diệt hỉ dần dần suy đồi.

Về lược truyện của ngài Tì ni đa lưu chi

cũng có các thuyết khác nhau. Cứ theo Đối

chiếu lục do ngài Thông biện soạn thì Thiền

sư Lưu chi vâng lời khuyên của Tổ Tăng

xán đến chùa Chế chỉ tại Quảng châu, trụ

trì khoảng sáu năm, dịch kinh Tượng đầu

tinh xá và kinh Đại thừa phương quảng tổng

trì.

Nhưng, cứ theo Cổ châu pháp vân

Phật bản hạnh ngữ lục chép, thì Thiền

sư Lưu chi đã từ nước Phù nam đến Giao

châu, chứ chưa từng đến Trung quốc.

Lại có thuyết cho rằng, những lời của

ngài Pháp hiền được ghi chép trong Đại

nam thiền uyển truyền đăng tập lục, như:

“Tâm ấn của chư Phật quyết không lừa

dối ai, tròn như thái hư, không thiếu cũng

không dư”, chính là chỉ rõ cho thấy sự

truyền thừa của Thiền sư Lưu chi là Thiền

Đạt ma xưa kia, chứ không phải là hệ

thống của tổ Tăng xán. [X. Lịch đại tam

bảo kỉ Q.12; Hải ngoại Phật giáo sự tình

7 phần 3; Đông á Phật giáo sử (Kim sơn

Chính hảo)].

DIÊT LOẠI TRÍ

Phạm: Nirodhe’ nvaya-jĩàna. Một

trong 16 tâm (tám trí tám nhẫn) do quán

xét bốn đế trong ba cõi mà phát sinh.

Tức là trí vô lậu do duyên theo Diệt đế ở

cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được; cũng chính

là trí của Giải thoát đạo soi rõ Diệt đế

trong cõi Sắc và cõi Vô sắc. Trí này giống

như Pháp trí do quán xét Diệt đế ở cõi

Dục mà được nên gọi là Diệt loại trí. (xt.

Kiến Đạo).

DIÊT LOẠI TRÍ NHẪN

Phạm:Nirodhe’ nvaya-jĩàna-kwànti.

Là một trong 16 tâm (tám trí tám nhẫn) do

quán xét bốn đế trong ba cõi mà chứng

được. Tức là trí của Vô gián đạo soi rõ lí

Diệt đế trong cõi Sắc và cõi Vô sắc. (xt.

Kiến Đạo).

DIÊT PHÁP TRÍ

........

Phạm: Nirodhe dharma-jĩànaô. Một

trong 16 tâm (tám trí tám nhẫn) do quán

xét bốn đế trong ba cõi mà phát sinh. Tức

là trí vô lậu duyên Diệt đế ở cõi Dục mà

chứng được. Cũng chính là trí của đạo Giải

thoát soi rõ Diệt đế ở cõi Dục. (xt. Kiến

Đạo).

DIÊT PHÁP TRÍ NHẪN

Phạm: Nirodhe dharma-jĩànakwànti.

Một trong 16 tâm (tám trí tám

nhẫn) do quán xét bốn đế trong ba cõi mà

phát sinh. Cũng chính là trí của đạo Vô

gián soi rõ Diệt đế ở cõi Dục. (xt. Kiến

Đạo).

DIÊT SẤN

Phạm:Nàzanìyaô. Cũng gọi Sấn xuất

(đuổi ra), khu sấn (ruồng đuổi). Gọi tắt: Sấn.

Tên một khoa xử tội trong giới luật, một

trong bảy cách trị phạt các tỉ khưu, hoặc

chỉ sự tước bỏ tăng tịch, nên cũng gọi là

Tuớc tịch.

Tỉ khưu phạm các tội nặng (như bốn

tội: Dâm dục, trộm cướp, giết hại, nói dối)

mà không có tâm ăn năn sám hối, thì diệt

bỏ tăng tịch của người ấy và đuổi ra khỏi

chùa. Tội này tương đương với tội tử hình

của thế gian. [X. Tứ phần luật san phồn bổ

khuyết hành sự sao Q.thượng phần 1, đoạn

4, Q.thượng phần 2, đoạn 2; Thích thị yếu

lãm Q.hạ].

DIÊT SẤN

D

1294

DIÊT TẬN ĐINH

........

Phạm:Nirodha-samàpatti. Cũng gọi

Diệt thụ tưởng định, Diệt tận tam muội. Là

một trong các pháp Tâm bất tương ứng

hành, một trong 75 pháp của luận Câu xá,

một trong 100 pháp của luận Duy thức.

Tức là cảnh giới Thiền định trong đó mọi

hoạt động tâm lí đều bị diệt hết và hành giả

hoàn toàn ở trong trạng thái vô tâm. Diệt

tận định và Vô tưởng định gọi chung là hai

định Vô tâm. Nhưng Vô tưởng định là định

của phàm phu chứng được, còn Diệt tận

định thì Phật và các bậc A la hán Câu giải

thoát do xa lìa định chướng mà chứng được,

tức là các bậc dùng sức thắng giải của hiện

pháp Niết bàn mà tu định này. Bậc Thánh

đã xa lìa các phiền não ở Vô sở hữu xứ,

cảnh giới định của các ngài có thể được ví

với sự tịch lặng của Niết bàn vô dư. Cho

nên nếu muốn có được niềm vui tĩnh lặng

của sự vô tâm thì tu theo định này, có thể

sinh lên tầng trời Hữu đính (Phi tưởng phi

phi tưởng xứ) của cõi Vô sắc.

Về định Diệt tận, các tông phái có nhiều

thuyết khác nhau. Như Thuyết nhất thiết

hữu bộ chủ trương định này có thực thể

riêng biệt, nhưng Kinh lượng bộ và tông

Duy thức thì không cho nó là pháp thực,

mà chỉ ở nơi phần vị không chuyển của

tâm, tâm sở mà giả lập ra định này; tông

Duy thức còn cho rằng trong định này chưa

đoạn diệt thức A lại da; các nhà Phân biệt

luận thì nói, bậc Thánh vào định này, tư

tưởng và cảm thụ của vị ấy đã diệt, nhưng

tế tâm (tâm nhỏ nhiệm) thì vẫn chưa diệt.

Ngoài ra, cứ theo Tông kính lục quyển

55 nêu, thì Diệt tận định và Vô tưởng định

có bốn điểm khác nhau:

1. Người chứng được khác: Diệt tận định

là định xuất thế gian mà Phật và các bậc A

la hán chứng được; còn Vô tướng định thì

là định thế gian do phàm phu và ngoại đạo

chứng được.

2. Kì nguyện khác: Diệt tận định chỉ

cầu công đức xuất thế; còn Vô tưởng định

thì cầu quả vui ở thế gian.

3. Cảm quả và không cảm quả khác:

Diệt tận định là nghiệp vô lậu, không cảm

quả báo sống chết trong ba cõi, còn Vô

tưởng định thì là nghiệp hữu lậu, có thể

cảm quả báo ở cõi trời Vô tưởng.

4. Diệt thức khác: Diệt tận định có

thể diệt trừ thức thứ sáu, diệt luôn cả

phần ô nhiễm của thức thứ bảy, còn Vô

tuởng định thì chỉ diệt trừ được cái thấy

phân biệt của thức thứ sáu, còn các tà

kiến khác thì vẫn chưa diệt hết được. [X.

kinh Trung a hàm Q.58; luận Phẩm loại

túc Q.1; luận Đại tì bà sa Q.152]. (xt. Vô

Tưởng).

DIÊT TẬN ĐỊNH VÔ VI

..............

Phạm:Nirodha-samàpatti-asaôskfta.

Cũng gọi Tưởng thụ diệt vô vi. Một trong

sáu vô vi của tông Duy thức. Khi hành giả

tiến vào cảnh giới Vô sở hữu xứ của định

Vô sắc, thì sáu thức tâm tưởng và hai cảm

thụ khổ, vui đều diệt hết, chỉ còn trạng thái

vô vi, nên gọi là Diệt tận định vô vi. [X.

luận Thành duy thức Q.2; Đại thừa bách

pháp minh môn luận sớ Q.hạ]. (xt. Lục Vô

Vi).

DIÊT TỘI

.....

Cũng gọi Trừ tội. Nhờ vào các việc làm

có tính tôn giáo như: sám hối, quán Phật,

niệm Phật, xưng danh, trì chú v.v... mà tội

chướng được tiêu diệt.

Tội thì có tính tội, gia tội, khinh tội, trọng

tội v.v... Trong giới luật, các tội nhẹ có thể

nhờ pháp yết ma sám hối mà diệt trừ; còn

các tội nặng như tứ trọng, ngũ nghịch (tức

DIÊT TẬN ĐINH

D

1295

là tội Ba la di) thì không cho sám hối.

Nhưng, theo các kinh điển Đại thừa thì

tội nặng cũng có thể dùng pháp sám hối

để diệt trừ. [X. kinh Phật đính tôn thắng

đà la ni; Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ

(Cát tạng); luận Thích tịnh độ quần nghi

Q.6].

DIÊT TỘI SINH THIÊN

Nhờ hành vi tôn giáo như sám hối, quán

Phật, niệm Phật, tụng kinh, trì chú v.v... có

thể tiêu trừ tội chướng. Còn sinh thiện cũng

gọi tác thiện, là tích cực chứa góp công đức.

Diệt tội, sinh thiện đều có thể vun trồng

gốc lành cho đời sau, cầu mong chứng được

Niết bàn.

Diệt tội có hai cách:

1. Tự lực Thánh đạo môn: Nhờ sức mình

sám hối, tu thiện để tiêu trừ tội nghiệp, như

tông Thiên thai chủ trương sám hối, khuyến

thỉnh, tùy hỉ, hồi hướng và phát nguyện,

gọi là Ngũ hối diệt tội.

2. Tha lực Tịnh độ môn: Nhờ vào sức

của Phật để tiêu trừ tội chướng, như kinh

Quán vô lượng thọ nói rằng, nếu niệm danh

hiệu Phật một tiếng cũng có thể diệt trừ tội

sống chết trong 50 ức kiếp mà sinh về Tịnh

độ.

Còn sinh thiện thì có thể làm bốn

phương thức: tụng kinh, bố thí, viết kinh,

xây dựng chùa tháp v.v... Nhưng các tông

phái thuộc hệ thống Mật giáo thì thường

dùng phép tu Hộ ma để sinh thiện. [X. kinh

Tứ thập nhị chương; kinh Duy ma phẩm

Nhập bất nhị môn; kinh Vô lượng thọ

Q.hạ].

DIÊT TRÁNH

Phạm: Adhikaraịa-zamatha. Phép

chấm dứt sự tranh cãi của tăng ni. Cũng

gọi Chỉ tránh. Một bộ phận trong giới cụ

túc của tỉ khưu, tỉ khưu ni nhận giữ. Vì có

bảy loại nên còn gọi là Thất diệt tránh. (xt.

Thất Diệt Tránh).

DIÊT TRÍ

.....

Phạm: Nirodha-jĩàna. Một trong 10

trí, hoặc một trong 11 trí. Là trí biết rõ

Diệt đế, tức là trí vô lậu do đoạn diệt

Kiến hoặc, Tư hoặc mà có được. (xt. Thập

Trí).

DIÊT TƯỚNG

Một trong bốn tướng hữu vi. Cũng

gọi Diệt tận, Vô thường. Tướng của các

pháp hữu vi hoại diệt trong khoảng sát

na mà rơi vào quá khứ. Cũng là một trong

ba tướng chân như, một trong 75 pháp

Câu xá, một trong 100 pháp Duy thức.

Chân như tịch diệt, không có Phần đoạn

sinh tử và Biến dịch sinh tử, gọi là Diệt

tướng.

Kinh Pháp hoa quyển 3 phẩm Dược thảo

dụ (Đại 9, 19 trung), nói: “Như lai nói pháp,

một tướng một vị: đó là giải thoát tướng, li

tướng, diệt tướng”.

Ngoài ra, cái chết của loài hữu tình

cũng gọi là diệt. Cứ theo luận Thành thực

quyển 7 phẩm Bất tương ứng hành nói,

trong một thời kì sinh, trụ, dị, diệt nối nhau

của loài hữu tình thì sự chết của nó gọi là

diệt. [X. kinh Tăng nhất a hàm Q.12; luận

Đại tì bà sa Q.38; luận Nhập a tì đạt ma

Q.hạ].

DIÊU HƯNG (366 - 416)

.......

Vua nhà Hậu Tần. Người Khương ở Nam

an xích đình (tỉnh Cam túc), tự Tử lược.

Cha là Diêu trường (Trành) phản Phù kiên,

chiếm cứ đất Quan trung xưng đế, đó là

nhà Hậu Tần. Diêu hưng nối ngôi cha, đóng

DIÊU HƯNG

D

1296

đô ở Trường an thống lãnh các châu Ung,

Lương, Tấn, Dự, trị vì 22 năm.

Diêu hưng thông minh từ thuở nhỏ, tin

thờ Phật pháp, thường giảng kinh điển. Ông

rước ngài Cưu ma la thập vào Trường an,

tụ họp mấy vạn vị tăng chuyên dịch kinh

và tu Thiền, nghĩa học ở Quan trung cực

thịnh một thời.

Năm Hoàng sơ 22 ông qua đời, hưởng

dương 51 tuổi. [X. Tấn thư Q.117, Ngụy

thư Q.10].

DIÊU

..

Phạm: Sat, su, maĩju. Dịch âm: Tát,

Tô, Mạn nhũ. Dịch ý: Không thể nghĩ bàn,

không thể so sánh, tuyệt đối. Kinh điển thù

thắng gọi là Diệu điển (đặc biệt chỉ cho kinh

Pháp hoa); pháp không thể nghĩ bàn, không

thể so sánh gọi là Diệu pháp (mĩ danh của

kinh Pháp hoa), đạo lí sâu xa mầu nhiệm

gọi là Diệu lí; cảnh giới bất khả tư nghì gọi

là Diệu cảnh; quả nhờ diệu nhân diệu hạnh

mà chứng được gọi là Diệu quả (quả Phật).

[X. Đại nhật kinh sớ Q.1; Pháp hoa huyền

nghĩa Q.1; Pháp hoa du ý; Pháp hoa huyền

tán Q.1; Phạm ngữ tạp danh; Bí tạng kí

Q.cuối]. (xt. Thập Diệu).

DIÊU ÂM

......

Phạm:Ghowa, Pàli: Ghosa. Cũng gọi

Cù sa, Cụ sa, Cự sa. Một trong bốn vị Đại

luận sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ, người

nước Đô hóa la (Phạm: Tukhàra) bắc Ấn

độ, ngài cùng với ngài Bà tu mật (tức Thế

hữu) từng đến A thủ ma ba lãng đa (Phạm:

Azmàparànta) nhận sự cúng dường của

trưởng giả Xà đề (Phạm:Jàti).

Do sự sai khác của tướng mà ngài đề

xướng thuyết ba thời riêng biệt, nổi tiếng

thời bấy giờ. Chính nhờ thuyết này mà

ngài được tôn làm một trong bốn Đại luận

sư của hội Bà sa. Ngài có soạn luận A tì đạt

ma cam lộ 2 quyển, có bản Hán dịch,

nhưng mất tên dịch giả, được thu vào Đại

chính tạng tập 28.

Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 154

chép, thì ngài Diệu âm cho rằng chúng

sinh ở tầng trời Vô tưởng thuộc cõi Sắc

chỉ có hai sát na giữa khoảng kết sinh (sống)

và mệnh chung (chết) là có tác dụng của

tâm niệm, còn ngoài ra đều không có tác

dụng khởi tâm động niệm. Tâm kết sinh

chính là tâm mệnh chung dấy sinh từ đẳng

vô gián duyên và bốn duyên. Do kiến giải

này mà thuyết của ngài bị phê bình là

không hợp với chính lí, bị chê là dị đoan

và ngài bị coi là dị sư của Thuyết nhất

thiết hữu bộ, chứ không phải phái chính

thống của Bà sa. [X. luận Đại tì bà sa Q.1,

Q.77; Câu xá luận quang kí Q.20; Xuất

tam tạng kí tập Q.4; Khai nguyên thích

giáo lục Q.13].

DIÊU ÂM BỒ TÁT

Diệu âm, Phạm: Maĩju-ghowa. Âm

Hán: Mạn thù cù sa bồ tát. Trong phẩm

Diệu âm bồ tát của kinh Pháp hoa có ghi

chép công đức của vị Bồ tát này. Nhưng

trong Mật giáo thì vị Bồ tát này và ngài

Văn thù sư lợi (Phạm:Maĩjuzrì, Hán dịch:

Diệu cát tường) là cùng một tôn vị, biểu

trưng đức nói pháp của ngài Văn thù.

Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 1 chép,

thì bồ tát Diệu cát tường cũng gọi là Diệu

đức, Diệu âm; bởi vì ngài dùng sức đại từ bi

khai diễn pháp âm vi diệu để cho tất cả

chúng sinh đều được nghe. Trong Hiện đồ

mạn đồ la Thai tạng giới, vị tôn này ngồi ở

vị trí thứ 5 về phía bắc của trung ương viện

Văn thù. Hai bộ nghi quĩ Huyền pháp và

Thanh long gọi ngài là Ngũ kế Văn thù

(Văn thù năm búi tóc), tượng trưng năm trí

của Như lai.

DIÊU

D

1297

Trong hiện đồ mạn đồ la, hình tượng

Ngài là một đồng tử, có ba búi tóc, mình

màu vàng, tay phải cầm hoa sen xanh để ở

trước ngực, tay trái ngửa hướng lên, cầm

quyển kinh bằng lá bối để ngang, ngồi xếp

bằng trên hoa sen đỏ. Chủng tử và hình

tam muội da của Ngài đều giống như chủng

tử và hình tam muội da của bồ tát Văn thù.

(xt. Văn Thù Bồ Tát).

DIÊU ẤN

.....

Diệu ấn là tâm ấn sâu xa mầu nhiệm.

Cũng hình dung cảnh giới tuyệt đối không

thể nghĩ bàn do thân tâm thực chứng, gọi

là Diệu ấn đương phong. Vì cảnh giới này

tự tại vô ngại, như luồng gió thổi nên gọi

“đương phong”. [X. Động thượng cổ triệt

Q.thượng].

DIÊU CAO

.....

Núi Tu di (Phạm:Sumeru), Hán dịch ý

là Diệu cao. Theo vũ trụ quan của Phật

giáo, Tu di là một ngọn núi cao ở trên Kim

luân, chính giữa một tiểu thế giới. (xt. Tu

Di Sơn).

DIÊU CAO THẬP NGHĨA DỤ THẬP TRỤ BỒ

TÁT HẠNH

Mười nghĩa của núi Diệu cao dụ cho

pháp hạnh của Bồ tát Thập trụ.

Diệu cao tức là núi Tu di, núi này do

bốn thứ quí báu cấu tạo thành và cao vượt

lên trên bảy quả núi vàng nên gọi là Diệu

cao.

Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 17

nói, thì khi đức Như lai nói kinh Hoa

nghiêm, Ngài đã dùng sức thần thông tự tại

bay lên đỉnh núi Diệu cao gia bị Bồ tát Pháp

tuệ và nói về pháp hạnh của hàng Bồ tát

Thập trụ nên có 10 điều ví dụ sau đây:

1. Thể diệu: Núi này do bốn thứ quí báu

tạo thành, thể của nó vi diệu, ví dụ Bồ tát

lấy bốn pháp nghe, nghĩ, tu, hiểu làm diệu

thể.

2. Tướng diệu: Núi này có tám phương,

bốn cấp, tướng rất vi diệu, ví dụ Bồ tát có

đủ bốn đức và tám diệu tướng của bậc

Thánh.

3. Sắc diệu: Núi này phía bắc màu vàng

ròng, phía đông màu bạc, phía nam màu

lưu li, phía tây màu thủy tinh. Tất cả cỏ

cây chim muông, sinh ở phương nào thì

đều giống màu sắc của phương đó, nhưng

chủng loại thì không thay đổi. Ví dụ Bồ

tát có bốn thứ biện tài (nghĩa biện, pháp

biện, từ biện, thuyết biện), chỗ hiểu biết

đều giống nhau, nhưng trí của mình thì

bất biến.

4. Đức diệu: Núi này tám hướng không

bị gió mạnh lay động, ví dụ Bồ tát không bị

tám thứ gió của thói đời lay chuyển.

5. Quyến thuộc diệu: Núi này có bảy

lớp núi vàng bao bọc và bảy biển Hương

thủy chảy vòng quanh giống như quyến

thuộc, ví dụ Bồ tát cũng có bảy chi giới như

bảy núi vàng bao bọc và bảy thức lưu chuyển

như bảy biển chảy quanh.

6. Y trì diệu: Núi này chỉ có các trời và

những người đã được thần thông mới có

thể cư trú, ví dụ chỉ có Bồ tát an trụ nơi cõi

trời đệ nhất nghĩa, chứ loài hữu tình không

thể bay lên được.

7. Tác nghiệp diệu: Núi này không rời

chỗ của nó mà trấn khắp bốn châu, bóng

của núi che khuất mặt trời mặt trăng mà

thành ngày đêm; ví dụ Bồ tát không rời trụ

xứ mà biến hiện khắp 10 phương, ánh sáng

che mặt trời Phật và mặt trăng Bồ tát mà

thành ngày đêm Niết bàn và sinh tử.

8. Sinh quả diệu: Ở núi Diệu cao có cây

Ba lợi chất đa la hay sinh diệu quả làm lợi

ích chư thiên, ví dụ Bồ tát giống như cây

thắng diệu sinh ra giáo, hạnh, quả.

DIÊU CAO THẬP NGHĨA DỤ THẬP TRỤ BỒ TÁT HẠNH

D

1298

9. Vi thủ diệu: Khi thế giới thành lập thì

núi Diệu cao được thành lập trước bốn

châu, ví dụ khi thế giới mới thành thì Bồ

tát ra đời trước để tạo những thứ đồ dùng,

vật thực làm lợi ích chúng sanh.

10. Kiên cố diệu: Khi thế giới hoại diệt

thì núi này hoại sau cùng, ví dụ khi thế giới

hoại thì Bồ tát cũng diệt độ sau cùng, để

còn dạy chúng sinh tu thiền định mà thoát

khỏi ba tai nạn.

DIÊU CÁT TƯỜNG BÌNH ĐẲNG BÍ MẬT TỐI

THƯỢNG QUÁN MÔN ĐẠI GIÁO VƯƠNG KINH

Gồm 5 quyển, ngài Từ hiền dịch vào

đời Tống. Gọi tắt: Diệu cát tường quán

môn kinh, đưa vào Đại chính tạng tập

20. Nội dung kinh này tường thuật việc

đức Phật đang ở trong vườn Hoa lâm tại

nước Xá vệ,bồ tát Di lặc đến thưa hỏi

Phật là ngoài pháp ba thừa sâu xa mầu

nhiệm còn có pháp nào khác không thì

đức Phật trả lời từ khi thành Phật đến

nay tuy Ngài chưa nói pháp nào khác

ngoài ba thừa, nhưng còn có Ma ha tam

muội da bí mật nội pháp, nên người nào

y theo pháp này mà tu hành thì cũng có

thể mau thành Phật đạo.

DIÊU CÁT TƯỜNG DU GIÀ ĐẠI GIÁO KIM

CƯƠNG BỒI LA PHẠ LUÂN QUÁN TƯỞNG

THÀNH TỰU NGHI QUĨ KINH

Có 1 quyển, do ngài Pháp hiền dịch vào

đời Tống, Thành tựu pháp nghi quĩ thuộc

tạp mật kinh trong Mật giáo. Thu vào Đại

chính tạng tập 21. Kinh quĩ này là pháp

Thành tựu mạn đồ la do thần Kim cương

Bồi la phạ tuyên thuyết. Toàn kinh gồm có

sáu phần: Mạn đồ la, Nhất thiết thành tựu,

Quán tưởng, Họa tượng nghi quĩ, Hộ ma

pháp, Quán tưởng thành tựu...

DIÊU CÁT TƯỜNG TỐI THẮNG CĂN BẢN ĐẠI

GIÁO VƯƠNG KINH

Gồm 3 quyển, do ngài Pháp hiền dịch

vào đời Tống. Gọi tắt: Diệu cát tường đại

giáo kinh. Là Đại uy đức pháp nghi quĩ thuộc

tạp mật kinh của Mật giáo, do hóa thân của

bồ tát Diệu cát tường là Đại uy đức minh

vương tuyên thuyết.

DIÊU CHÀNG TƯỚNG TAM MUỘI

Tam muội (chính định) cao hơn hết

nói trong phẩm Diệu âm bồ tát của kinh

Pháp hoa. Tam muội, Phạm: samàdhi,

dịch là chính định, tức là trạng thái tâm

chuyên chú ở một cảnh không vọng

động. Chàng, vốn là lá cờ của viên Đại

tướng dùng để tiêu biểu cho uy quyền;

bởi vậy, Diệu chàng tướng tam muội ví

dụ tam muội cao hơn hết trong các loại

tam muội.

Cứ theo Pháp hoa nghĩa sớ quyển 12

nói thì người được Diệu chàng tướng tam

muội cũng giống như được lá cờ của tướng

quân, tiêu biểu cho quyền uy tối thượng

của vị Đại tướng.

DIÊU CHẤP KIM CƯƠNG

Một trong 19 Chấp kim cương của Mật

giáo. Vị Kim cương này thường mở bày diệu

vị đề hồ cho chúng sinh; bởi vì Ngài trông

coi về diệu đức tối tôn tối thắng của Mạn

đồ la bí mật nên gọi là Diệu chấp kim cương.

Vị Kim cương này có đầy đủ đức lợi mình

và lợi người. [X. Đại nhật kinh sớ Q.1].

DIÊU ĐẠO

.....

Tức là đạo tối thượng, đạo vô thượng.

Thông thường cũng là từ ngữ dùng thay

DIÊU CÁT TƯỜNG BÌNH ĐẲNG BÍ MẬT ....

D

1299

cho những danh từ đạo Phật, giáo pháp

của Phật.

DIÊU GIÁC

.....

Một trong 52 giai vị, một trong 42 giai

vị tu hành của hàng Bồ tát Đại thừa. Chỉ

cho quả Phật rốt ráo giác hạnh viên mãn;

bởi thế Diệu giác cũng là tên khác của quả

Phật. Còn gọi là Diệu giác địa, biểu hiện

cảnh giới lí tưởng cùng tột. Bồ tát ở giai vị

Đẳng giác đoạn trừ một phẩm vô minh cuối

cùng mà được vào giai vị Diệu giác. Ở giai

vị này Bồ tát đã dứt sạch tất cả phiền não,

trí tuệ viên mãn vi diệu, đã giác ngộ lí Niết

bàn.

Khi phân tích sự sai khác giữa giai vị

Diệu giác của Biệt giáo và Viên giáo, Thiên

thai tứ giáo nghi cho rằng, vị Diệu giác của

Biệt giáo hiện báo thân viên mãn, ngồi ở

tòa Đại bảo hoa vương dưới cây bồ đề thất

bảo trong thế giới Liên hoa tạng, vì các Bồ

tát độn căn mà quay bánh xe pháp vô lượng

tứ đế. Còn vị Diệu giác của Viên giáo thì

thành tựu pháp thân thanh tịnh, ở trong

cõi Thường tịch quang, lấy hư không làm

tòa ngồi. [X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp

Q.thượng phẩm Hiền thánh học quán; kinh

Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.8; Tứ giáo

nghi Q.5, Q.6; Pháp hoa huyền nghĩa Q.4

hạ, Q.5 thượng; Đại thừa tứ luận huyền

nghĩa Q.2].

DIÊU GIỚI

Đối với “Thô giới” của Tiểu thừa mà

gọi giới Bồ tát Đại thừa là “Diệu giới”. (xt.

Tiểu Thừa Giới).

DIÊU HẠNH TAM MUỘI

Một trong 108 tam muội. Tam muội này

tương ứng với “tất kính không” mà đạt tới

tướng chẳng hai của các tam muội. Tam

muội là tên khác của thiền định, chính

định.

Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25, 401

trung), nói: “Diệu hành tam muội là tam

muội tương ứng với tất kính không, thậm

chí chẳng thấy tướng bất nhị, tất cả hí luận

không thể phá được”.

DIÊU HẠNH TAM NHÂN DUYÊN

Cứ theo luận A tì đạt ma đại tì bà sa

quyển 121 nói: muốn thành tựu diệu hạnh

thì phải có ba nhân duyên là thời, xứ và

chúng.

1. Thời nhân duyên: Khi năm việc nhơ

đục xấu ác không tăng, tất cả loài hữu tình

đều có đại uy đức, thích làm các điều thiện.

Ở thời đại ấy không có các việc nhơ đục

xấu ác, con người dù không muốn làm diệu

hạnh cũng tự nhiên mà làm.

2. Xứ nhân duyên: Người sinh nơi trung

quốc (nơi có văn hóa cao), tư chất thông

minh, chí khí nhu hòa, thường tu thiện

nghiệp, không sinh tà kiến, dù người không

thích làm diệu hạnh cũng tự nhiên mà

làm.

3. Bổ đặc già la nhân duyên: Bổ đặc già

la, Phạm:Pudgala, hàm ý là chúng sinh.

Những người diệu hạnh, tính tình hòa nhã,

siêng tu nghiệp lành, giữ gìn luật nghi. Nếu

gần gũi những người diệu hạnh này, thì dù

không ưa những điều thiện cũng cứ tự nhiên

mà làm.

DIÊU HẢO BẢO XA KINH

..............

Có 1 quyển, gọi tắt: Bảo xa kinh, được

đưa vào Đại chính tạng tập 85. Nội dung

khuyên người siêng giữ ba qui y và năm

giới, nói rõ Tam thừa đều có thể được

Niết bàn. Kinh này hiện còn, nhưng phần

đầu đã rách nát, vả lại, cách trình bày rất

DIÊU HẢO BẢO XA KINH

D

1300

lộn xộn, ý chỉ thì không được rõ ràng.

Dựa vào các tư liệu cho thấy thì kinh này

có lẽ đã được ngụy tạo ở cuối thời kì Bắc

Ngụy. Nhưng văn trong kinh có rất nhiều

chỗ nhất trí với kinh Pháp hoa, cho nên

biết giữa kinh này và kinh Pháp hoa có

mối quan hệ khá sâu đậm. [X. kinh Pháp

hoa Q.4 phẩm An lạc hạnh; Xuất tam

tạng kí tập Q.5 Tân tập nghi kinh ngụy

soạn tạp lục; Pháp kinh lục Q.4; Khai

nguyên thích giáo lục Q.18; Chi na Phật

giáo sử nghiên cứu (Trủng bản Thiện

long)].

DIÊU HẢO NHÂN

........

Mĩ danh gọi những hành giả niệm Phật,

như một lời khen tặng. Tịnh độ giáo Nhật

bản gọi Diệu hảo nhân là một trong năm

thứ danh dự.

Kinh Quán vô lượng thọ gọi hành giả

niệm Phật là hoa phân đà lợi trong loài

người. Vì hoa phân đà lợi (Phạm:

Puịđarìka) là một loại hoa sen trắng hiếm

có. Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 18, quyển

33 đã đem hoa phân đà lợi, hoa đại phân

đà lợi ví dụ với đức Phật.

Phần Tán thiện nghĩa trong Quán kinh

sớ, ngài Thiện đạo của tông Tịnh độ ở đời

Đường đã căn cứ vào các thuyết nói trên

mà cho rằng: Hoa phân đà lợi là hoa đẹp

đẽ, thù thắng, ít nở, hệt như người niệm

Phật là người đẹp đẽ, tốt lành, trên hết,

hiếm có, tuyệt vời trong loài người.

Tịnh độ giáo của Nhật bản theo thuyết

của ngài Thiện đạo mà dùng từ ngữ “Diệu

hảo nhân” để gọi thay cho hành giả niệm

Phật. [X. Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật

tập Q.hạ].

DIÊU HẢO NHÂN TRUYÊN

...........

Gồm 2 quyển, do vị sư người Nhật bản

tên là Ngưỡng thệ soạn. Nội dung ghi lại

những lời nói hay, những hành vi đẹp của

những người tu niệm Phật thuộc Tịnh độ

chân tông. Quyển thượng nói về 8 người,

quyển hạ ghi 14 người.

Về sau, ngài Tăng thuần lại soạn Diệu

hảo nhân truyện tục biên 2 quyển đến thiên

thứ 5. Năm Minh trị 32 (1899) ngài Tân

khẩu Huệ chương lại soạn Tân diệu hảo

nhân truyện 2 quyển.

DIÊU HUYỀN ĐỘC CƯỚC

............

Sâu kín mầu nhiệm đứng một mình. Từ

ngữ hình dung sự u huyền vi diệu của Phật

pháp. Nghĩa là Phật pháp rất sâu xa mầu

nhiệm, đứng riêng một mình, dứt tuyệt mọi

quan hệ đối đãi và không có bất cứ cái gì có

thể sánh ngang được.

Bích nham lục tắc 16 (Đại 48, 157

thượng) chép:

“Hương nghiêm nói rằng

Con kêu mẹ mổ

Con ra không vỏ

Con mẹ đều quên

Ứng duyên không lầm

Cùng đạo xướng họa

Huyền diệu một mình”.

DIÊU KIẾN BỒ TÁT

Cũng gọi Tôn tinh vương, Diệu kiến tôn

tinh vương, Bắc thần bồ tát. Là sao Bắc

cực được thần cách hóa, Mật giáo coi sao

này là hơn hết trong các sao, có đủ công

năng giữ gìn đất nước, trừ tai diệt địch, tăng

trưởng phúc thọ v.v...

Pháp tu của vị Bồ tát này gọi là Bắc đẩu

pháp, Diệu kiến pháp, Tôn tinh pháp, có

hiệu lực chữa các bịnh về mắt. Hình tượng

vị tôn này thông thường là hình Bồ tát hoặc

là hình Thiên nữ cỡi rồng trong áng mây,

có hai tay hoặc bốn tay. Trong đó, tượng

DIÊU HẢO NHÂN

D

1301

hai tay là hình Bồ tát, tay trái cầm hoa sen,

trên hoa có bảy sao Bắc đẩu, ngón cái, ngón

trỏ của tay phải búng vào nhau, ngón giữa

hơi co, bàn tay hướng ra ngoài, bắt ấn thuyết

pháp, đầu đội mũ

báu, ngồi xếp

bằng trong đám

mây năm sắc. [X.

kinh Thất Phật

bát Bồ tát sở

thuyết đại đà la

ni thần chú Q.2;

Bắc đẩu thất tinh

hộ ma bí yếu

nghi quĩ]. (xt.

Bắc Đẩu Pháp).

DIÊU KIẾN MẠN ĐỒ LA

Mạn đồ la của Mật giáo hiển bày sự nội

chứng của bồ tát Diệu kiến.

Cách vẽ tranh mạn đồ la: bồ tát Diệu

kiến là vị Trung tôn trong Đại nguyệt luân

(vòng tròn lớn) ở chính giữa, chung quanh

vẽ bảy nguyệt luân nhỏ của bảy sao Bắc

đẩu, đây là viện trong. Bảy sao Bắc đẩu theo

thứ tự phương vị của nguyệt luân là: tây

nam sao Tham lang, chính tây sao Cự văn,

tây bắc sao Lộc tồn, chính bắc sao Văn

khúc, đông bắc sao Liêm trinh, chính đông

sao Vũ khúc, đông nam sao Phá quân... và

phía trước bồ tát Diệu kiến vẽ một bánh xe

báu (bảo luân).

Viện ngoài theo thứ tự phương vị vẽ

tướng quân Giáp dần ở vị Dần phương đông,

tòng thần Đinh mão ở vị Mão, tướng quân

Giáp thìn ở vị Thìn, tướng quân Đinh tị ở

vị Tị phương nam, tướng quân Giáp ngọ ở

vị Ngọ, tòng thần Đinh mùi ở vị Mùi, tướng

quân Giáp thân ở vị Thân phương tây, tướng

quân Đinh dậu ở vị Dậu, tướng quân Giáp

tuất ở vị Tuất, tòng thần Đinh hợi ở vị Hợi

phương bắc, tướng quân Giáp tí ở vị Tí,

tòng thần Đinh sửu ở vị Sửu.

Còn bốn góc ở bốn cửa dùng các sao

làm ranh giới, chỗ trống không ở bốn góc

thì vẽ lọ hoa. [X. kinh Diệu kiến bồ tát thần

chú].

DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH

Phạm: Saddharma-puịđarìka sùtra.

Gồm 7 quyển hoặc 8 quyển, ngài Cưu ma

la thập dịch vào đời Hậu Tần, gọi tắt: Pháp

hoa kinh, Diệu pháp hoa kinh, thu vào Đại

chính tạng tập 9. Là một trong những bộ

kinh chủ yếu của Phật giáo Đại thừa, gồm

28 phẩm.

Diệu pháp hàm ý là giáo pháp nói trong

bộ kinh mầu nhiệm không gì hơn; Liên

hoa kinh ví dụ kinh điển thanh khiết hoàn

mĩ. Cứ theo sự suy đoán thì nguyên điển

kinh này có lẽ đã được thành lập vào

khoảng trước hoặc sau kỉ nguyên Tây lịch.

Chủ ý của kinh này cho rằng, các phái

Phật giáo Tiểu thừa đã quá coi trọng hình

thức mà xa rời ý nghĩa đích thực của giáo

pháp, vì thế, để nắm bắt được cái chân tinh

thần của đức Phật, mới dùng thể tài văn

học, thi ca, thí dụ, tượng trưng v.v... tán

thán đức Phật vĩnh hằng (Phật đã thành từ

lâu xa) và thọ mệnh của Ngài vô hạn; Ngài

DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH

Diệu Kiến Mạn Đồ La

Bồ Tát Diệu Kiến

D

1302

hiện các loại hóa thân, dùng mọi phương

tiện mà nói pháp vi diệu.

Tâm điểm của kinh này là “ba thừa về

một”, tức là đưa ba thừa Thanh văn, Duyên

giác và Bồ tát về một Phật thừa, điều hòa

các loại giáo thuyết của Đại thừa, Tiểu thừa

mà chủ trương hết thảy chúng sinh đều có

thể thành Phật.

Về mặt biểu hiện của bộ kinh tuy có

tính văn học, nhưng chủ ý vẫn khế hợp

với tư tưởng chân thực của giáo pháp đức

Phật. Niên đại thành lập các phẩm tuy có

khác nhau, nhưng nhận xét theo phương

diện chỉnh thể thì vẫn không mất tính

thống nhất hồn nhiên. Đối với tư tưởng sử

và văn học sử Phật giáo, kinh Pháp hoa đã

có một giá trị bất hủ.

Về Hán dịch thì có sáu loại bản dịch,

nhưng hiện còn có ba: kinh Chính pháp

hoa 10 quyển 27 phẩm, do ngài Trúc pháp

hộ dịch năm 286 đời Tây Tấn, kinh Diệu

pháp liên hoa 8 quyển, do ngài Cưu ma la

thập dịch năm 406 đời Diêu Tần, kinh

Thiêm phẩm diệu pháp liên hoa 8 quyển

27 phẩm, do các ngài Xà na quật đa và Đạt

ma cấp đa dịch năm 601 đời Tùy. Trong

các bản dịch trên đây thì Chính pháp hoa

rất tỉ mỉ rõ ràng, Diệu pháp hoa thì ngắn

gọn nhất, nhưng lại được lưu truyền rất

rộng và được tụng đọc nhiều nhất.

Về các bản chú thích kinh này, thì ở

Ấn độ ngài Thế thân là người đầu tiên đã

soạn Diệu pháp liên hoa kinh ưu ba đề xá 2

quyển, do các ngài Bồ đề lưu chi và Đàm

lâm dịch vào đời Hậu Ngụy. Còn ở Trung

quốc thì từ sau ngài Cưu ma la thập, người

ta đã thấy xuất hiện các bản chú thích đầu

tiên là: Pháp hoa kinh sớ 2 quyển do ngài

Trúc đạo sinh soạn vào đời Tống thuộc

Nam triều, kế đến là: Pháp hoa nghĩa kí 8

quyển của ngài Pháp vân ở chùa Quang

trạch; rồi lần lượt đến Pháp hoa tam đại bộ

của ngài Trí khải, Pháp hoa nghĩa sớ 12

quyển và Pháp hoa huyền luận 10 quyển

của ngài Cát tạng, Pháp hoa huyền tán 20

quyển của ngài Khuy cơ v.v... riêng ngài Trí

khải đã căn cứ vào kinh này mà sáng lập

tông Thiên thai.

Đến Nhật bản, sau khi Thái tử Thánh

đức chú giải kinh Pháp hoa thì kinh này

trở thành một trong ba bộ kinh hộ quốc

của Nhật bản, xưa nay rất được kính tín

tôn sùng. Sau khi ngài Tối trừng khai sáng

tông Thiên thai ở Nhật bản, kinh này lại

trở thành trung tâm giáo học của Phật giáo

Nhật bản, là kinh nòng cốt của nền Phật

giáo mới chi phối giới Phật giáo Nhật bản.

Bản tiếng Phạm của kinh này thời gần

đây đã được tìm thấy ở Khách thập cát nhĩ

(Kashgar) thuộc Tân cương và được học

giả người Pháp là Eugène Burnouf dịch ra

Pháp văn và xuất bản vào năm 1852. Về

sau lại có các bản dịch tiếng Anh, tiếng

Nhật (Phạm, Nhật đối chiếu).

Kinh Pháp hoa là bộ kinh được truyền

bá rộng nhất từ xưa đến nay. Các kinh như:

Đại bát nê hoàn, Đại bát niết bàn, Ưu bà

tắc giới, Quán phổ hiền bồ tát hành pháp,

Đại thừa bản sinh tâm địa quán, Đại Phật

đính thủ lăng nghiêm v.v... và các bộ luận

như: Đại trí độ, Trung quán, Cứu kính nhất

thừa bảo tính, Nhiếp đại thừa, Phật tính,

Nhập đại thừa v.v... đều có nêu tên kinh

này và trích dẫn nhiều đoạn văn nghĩa trong

đó.

Trong các kinh sách của Đạo giáo cũng

DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH

Kinh Pháp Hoa bằng tiếng Phạm viết tay

D

1303

thường trộm dùng lời văn và giáo nghĩa

của kinh này, nhưng thêm bớt lộn xộn.

Ngoài ra, trong các bản đào được ở Đôn

hoàng thấy có các phẩm: Đạc lượng thiên

địa thứ 29, Bồ tát Mã minh thứ 30 của kinh

Diệu pháp liên hoa, và đều được thu vào

Đại chính tạng tập 85.

Phong tục sao chép kinh Pháp hoa từ

xưa đã rất thịnh, bản kinh sao chép sớm

nhất mà văn tự có thể khảo xét được là

bản kinh chép vào năm Kiến sơ thứ 7 (411)

đời Tây Lương, tức là sau bản dịch của

ngài Cưu ma la thập sáu năm. [X. Pháp

hoa văn cú Q.8 phần dưới; Lịch đại tam

bảo kỉ Q.8; Xuất tam tạng kí tập Q.4, Q.8;

Khai nguyên thích giáo lục Q.11, Q.14;

Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục

Q.2; Duyệt tạng tri tân Q.24]. (xt. Chính

Pháp Hoa Kinh).

DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH ƯU BA ĐỀ XÁ

Phạm: Saddharma-puịđarìka-zastra,

Saddharma-puịđarìka-upadeza, gồm 2

quyển. Bồ tát Thế thân soạn, các ngài Bồ

đề lưu chi và Đàm lâm dịch chung vào đời

Hậu Ngụy. Đây là sách chú thích kinh Pháp

hoa. Cũng gọi Diệu pháp liên hoa kinh luận,

Pháp hoa kinh luận, Pháp hoa luận. Thu

vào Đại chính tạng tập 26. Kinh Pháp hoa

bản tiếng Phạm mà bộ sách này y cứ để

dẫn giải không ăn khớp với bản dịch của

ngài Cưu ma la thập mà lại tương tự như

bản tiếng Phạm ở Népal hiện còn. Cũng

có bản dịch khác của sách này là: Diệu pháp

liên hoa kinh luận ưu ba đề xá 1 quyển, do

các ngài Lặc na ma đề và Tăng lãng dịch

vào thời Nguyên Ngụy. Lời dịch của bản

Nguyên Ngụy này tuy giống với bản của

các ngài Bồ đề lưu chi và Đàm lâm, nhưng

thiếu bài tụng Qui kính và có khác nhau

về câu, chữ, phần nói rộng, phần giản lược.

Hiện nay, trong những bản đào được ở

Đôn hoàng, có bản luận tương tự như bản

của tạng Cao li do ngài Lặc na ma đề dịch.

Về sách chú sớ của luận này thì có: Sớ

3 quyển của ngài Cát tạng đời Tùy, Thuật

kí 2 quyển do các ngài Nghĩa tịch và Nghĩa

nhất soạn chung vào đời Đường. [X. Đại trí

độ luận sớ Q.24; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9;

Khai nguyên thích giáo lục Q.6, Q.12; Ngạn

tông lục Q.1; Chí nguyên pháp bảo khám

đồng tổng lục Q.8].

DIÊU PHÁP LIÊN HOA TAM MUỘI BÍ MẬT TAM

MA DA KINH

Có 1 quyển, ngài Bất không dịch vào

đời Đường. Cũng gọi Đại liên hoa tam muội

bí mật tam ma da kinh, Vô chướng ngại

kinh, Liên hoa tam muội kinh, thu vào Vạn

tục tạng tập 3.

Kinh này đứng trên quan điểm của Mật

giáo để giải thuyết kinh Diệu pháp liên hoa.

Toàn kinh được cấu thành bởi những câu

thỉnh vấn của ngài Kim cương tát đỏa và

lời giải đáp của đức Đại nhật Như lai.

Về nội dung thì trước hết nêu hai bài

tụng gồm tám câu khen ngợi bản giác; hai

bài tụng này rất nổi tiếng; được xem như kệ

tùy thân của chư Phật ba đời và là căn cứ

của tất cả chúng sinh thành Phật. Kế đến,

trình bày ý nghĩa trong 28 phẩm kinh Pháp

hoa thì 14 phẩm đầu lấy Văn thù làm bản

tôn, 14 phẩm sau lấy Phổ hiền làm bản

tôn.

Sau đó, trong phẩm Phương tiện bí mật

tam ma da và phẩm Kiến bảo tháp bí mật

tam ma da lại nói rõ phương pháp phối hợp

giữa Thập như thị và Bát diệp cửu tôn, ý chỉ

sâu xa giữa Bảo tháp và chữ (a) căn bản

của kinh Pháp hoa, nguồn gốc của Đề bà đạt

đa, mật chú của Long nữ và cỏ cây thành

Phật, ý nghĩa việc đức Như lai đã thành Phật

từ lâu xa, tâm chân ngôn, trụ xứ và sự lễ bái

của bồ tát Thường bất khinh v.v...

DIÊU PHÁP LIÊN HOA TAM MUỘI BÍ MẬT TAM MA DA

KINH

D

1304

DIÊU PHONG

.....

Tức là núi Tu di. Theo vũ trụ quan của

Phật giáo, Tu di là ngọn núi cao ngất đứng

trên Kim luân ở chính giữa một Tiểu thế

giới. Trong phẩm Pháp giới của kinh Hoa

nghiêm có chép sự tích đồng tử Thiện tài

lên tận đỉnh núi Diệu phong để xin tỉ khưu

Đức vân chỉ dạy về hạnh Bồ tát.

Trong Thiền lâm, từ Diệu phong được

dùng để hình dung cảnh giới tuyệt đối

vượt ngoài tất cả lời nói, suy nghĩ và tình

thức phân biệt, tức chỉ cho nơi chốn của

bản phận an trụ, gọi là Diệu phong cô

đính ............., Diệu phong đính, Cô

phong đính thượng.

Bích nham lục tắc 23 (Đại 48, 164

thượng), chép: “Bảo phúc đưa tay chỉ và

nói: Chỗ này mới là ngọn Diệu phong”. (xt.

Tu Di Sơn).

DIÊU QUAN SÁT TRÍ

Phạm: Pratyavekwanà-jĩàna. Một

trong bốn trí của Hiển giáo, một trong

năm trí của Mật giáo. Tức là trí khéo léo

xem xét các pháp rồi diễn nói một cách

tự tại. Trí này do chuyển thức thứ sáu

mà thành và được phối với Liên hoa bộ

trong năm bộ của Mật giáo. Trí này lấy

Di đà Như lai làm vị tôn chủ. Lại vì trí

này biện biệt rõ tà chính, cho nên, nếu

phối hợp với năm đại, thì phải phối với

Thủy đại. [X. luận Thành duy thức Q.10;

luận Bồ đề tâm; Bí tạng kí]. (xt. Ngũ Trí,

Tứ Trí Tâm Phẩm).

DIÊU QUAN SÁT TRÍ ẤN

Cũng gọi Di đà định ấn. Ấn tướng của

Liên hoa bộ Mật giáo. Hai tay đan ở ngoài,

ngón cái và ngón trỏ của hai tay bấm vào

nhau, đặt ở phía dưới rốn. Là ấn tướng do

đức Phật A di đà kết. [X. Nhân vương hộ

quốc bát nhã ba la mật đa kinh đạo tràng

niệm tụng nghi quĩ

Q.thượng; Thành tựu diệu

pháp liên hoa kinh vương

du già quán trí nghi quĩ].

(xt. Cửu Phẩm Ấn, Định Ấn).

DIÊU QUÁN

.....

Tông Thiên thai lấy “Ba quán viên

dung” của Viên giáo làm Diệu quán, đối lại

với “Ba quán thứ tự” của Biệt giáo.

Trong ba đế Không, Giả, Trung, nếu

quán Không đế tức là ba đế, thì quán hai

đế Giả, Trung mỗi đế cũng đều là ba đế, gọi

là Tức nhất nhi tam (tức một mà ba). Ngược

lại, nếu quán ba đế đều là Không đế, thì

quán ba đế mỗi đế cũng đều là Giả, Trung,

gọi là Tức tam nhi nhất (tức ba mà một).

Như vậy, tức nhất nhi tam, tức tam nhi

nhất dung thông viên diệu không ngăn

trở nhau: đó là Diệu quán. [X. Kim quang

minh kinh văn cú kí Q.3 phần trên; Bí

tạng kí].

DIÊU QUYẾN THUỘC

Chỉ cho thính chúng nhóm họp tại hội

tòa để nghe Pháp thân Như lai của Mật

giáo nói pháp.

Trong Hiển giáo, nếu nói theo Nhân vị

và Quả vị, thì giữa bậc Giáo chủ nói pháp

và thính chúng nghe pháp có khác nhau:

Chỉ có bậc giáo chủ đã đạt đến Quả vị, còn

thính chúng nghe pháp đều thuộc Nhân

vị.

Nhưng trong Mật giáo thì thính chúng

nghe pháp là từ tự thân Pháp thân Như lai

mà sinh ra, là chư tôn quyến thuộc do tự

tính của Như lai thành tựu, gọi là Tự quyến

thuộc, mỗi mỗi quyến thuộc đều chia nhau

DIÊU PHONG

Ấn Trí Diệu Quan Sát

D

1305

nắm giữ đức của Như lai, đều có thể lãnh

hội được pháp môn thuộc cảnh giới của

Phật, cho nên cùng với Giáo chủ thuyết

pháp cùng là chủ bạn và đều thuộc quả vị

trong hội trường Như lai tự tính.

Bởi vậy, nếu đứng trên quan điểm của

Mật giáo mà phân biệt thô diệu, liệt thắng,

thì thính chúng nghe pháp của Hiển giáo

là Thô quyến thuộc, còn thính chúng nghe

pháp của Mật giáo là Diệu quyến thuộc. [X.

Đại nhật kinh sớ Q.1].

DIÊU SẮC THÂN NHƯ LAI

Diệu sắc thân, Phạm:Surùpa, âm Hán:

Tố rô ba. Một trong năm đức Như lai được

thờ cúng khi cử hành pháp Thí ngã quỉ

(cho quỉ đói ăn) trong Mật giáo, Ngài là cùng

thể với Phật A súc phương đông.

Chữ “Sắc” trong Diệu sắc có nghĩa là hiện

tượng, hình, hình thái, chứ không phải sắc

của màu sắc. Bởi vì vị tôn này là thân Đại

mạn đồ la thuộc Kim cương bộ ở phương

đông, bản thệ của ngài là khiến cho các căn

đầy đủ, tướng hảo tròn đầy, cho nên có thể

phá hình tướng xấu xí của quỉ đói.(xt. Ngũ

Như Lai, A Súc Phật).

DIÊU TÂM

Thể tính của tâm sâu xa vi diệu, không

thể nghĩ bàn, không thể biết được, cho nên

gọi là Diệu tâm.

Theo sự phán giáo của tông Thiên thai,

Biệt giáo lấy chân tâm của Như lai làm diệu

tâm, còn Viên giáo thì lấy ngay vọng tâm

của phàm phu làm diệu tâm. [X. kinh Viên

giác; Thiên thai tứ giáo nghi; Ngũ đăng hội

nguyên Q.1].

DIÊU THIÊN CÔNG CHÚA

...........

Ở thời xa xưa, bồ tát Quan âm từng có

lần là công chúa Diệu thiện.

Cứ theo Biên niên thông luận quyển

10 chép, thì khi Luật sư Nam sơn Đạo tuyên

hỏi về nguồn gốc của Quan âm đại sĩ, Thiên

thần đã trả lời rằng: Ở một kiếp quá khứ xa

xưa có vua Trang nghiêm, phu nhân tên là

Bảo ứng, sinh được ba con gái, cô lớn nhất

tên Diệu nhan, cô thứ hai tên Diệu âm và

cô thứ ba tên Diệu thiện, sau Diệu thiện đi

tu và đắc đạo thành bồ tát Quan âm có

nghìn tay nghìn mắt. [X. Thung dung lục

tắc 54].

DIÊU THỦ VÔ ĐA TỬ

Tay khéo không nhiều con. Tiếng dùng

trong Thiền lâm. Diệu thủ nghĩa là thủ đoạn,

phương pháp tuyệt khéo; vô đa tử nghĩa

đen là không nhiều con, ở đây hàm ý chẳng

có gì đặc biệt cả. Ý nói tuy có ngón khéo,

nhưng không có gì đáng kể.

Bích nham lục tắc 71 (Đại 48, 200

thượng), nói: “Xem mưu lược trong trận

rồng rắn, khiến người nhớ mãi Lí tướng

quân. (Diệu thủ vô đa tử, một ngựa một

gươm, nghìn dặm muôn dặm, nghìn người

muôn người)”.

DIÊU TỊNH MINH TÂM

Chỉ cho tâm tự tính thanh tịnh. Diệu

nghĩa là vô thượng, tối thượng; Tịnh nghĩa

là trong sạch; Minh là cảnh giới đã xa lìa

vô minh mà đạt tới triệt ngộ.

DIÊU TRANG NGHIÊM VƯƠNG

Phạm: Zubhavyùha-ràja. Cũng gọi

Nghiêm tịnh vương.

Cứ theo phẩm Trang nghiêm vương bản

sự trong kinh Pháp hoa quyển 7 chép, thì

trong vô lượng vô biên bất khả tư nghị a

tăng kì kiếp quá khứ, có đức Phật hiệu là

DIÊU TRANG NGHIÊM VƯƠNG

D

1306

Vân lôi âm tú vương hoa trí, tên nước là

Quang minh trang nghiêm, kiếp tên là Hỉ

kiến. Trong pháp hội của đức Phật ấy có

một vị vua tên Diệu trang nghiêm, phu

nhân tên là Tịnh đức (Phạm: Vimaladatta,

cũng gọi Li cấu thí); vua có hai người con

tên là Tịnh tạng (Phạm: Vimalagarbha,

cũng gọi Li cấu tạng) và Tịnh nhãn (Phạm:

Vimalanetra, cũng gọi Li cấu nhãn). Cả

hai vương tử đều giỏi về thần thông, tu hạnh

Bồ tát, khuyên vua cha vốn tin Bà la môn

quy y theo Phật. Vua nghe lời và đem nước

giao cho người em rồi xuất gia. Vị vua này

về sau chính là bồ tát Liên hoa đức (Phạm:

Padmazrì), Hoàng hậu là bồ tát Quang

chiếu trang nghiêm tướng, còn hai vương

tử thì chính là bồ tát Dược vương (Phạm:

Bhaiwajya-ràja) và bồ tát Dược thượng

(Phạm: Bhaiwajya-samudgata). [X. kinh

Pháp hoa phẩm Dược vương bản sự; kinh

Quán dược vương dược thượng nhị bồ

tát].

DIÊU TUÊ ĐỒNG NỮ KINH

.................

Có 1 quyển. Là tên khác của kinh Tu

ma đề, do ngài Bồ đề lưu chí dịch vào đời

Đường, thu vào Đại chính tạng tập 12.

Nội dung kinh này nêu 40 việc tu hành

của Bồ tát và nói rõ chỗ thể hội cảnh giới

Bát nhã chân không của Diệu tuệ (cô gái

mới tám tuổi, là con một trưởng giả ở thành

Vương xá). Toàn kinh được kết cấu tương

tự như kinh Duy ma. [X. Lịch đại tam bảo

kỉ Q.5, Q.13; Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại

đường nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích

giáo lục Q.2].

DIÊU ỨNG

.....

Chỉ cho sự ứng hiện bất khả tư nghị

của chư Phật và Bồ tát. Ứng hiện cũng

gọi ứng hóa, tức là chư Phật và Bồ tát

tùy theo căn cơ chúng sanh mà hóa hiện

nhiều loại thân tướng uy nghi. Sự hóa

hiện tùy duyên của các Ngài không thể

nghĩ bàn, ở trong một cõi Phật, thân

không lay động mà có thể ứng hiện các

loại thân ở khắp 10 phương, vì thế gọi là

Diệu ứng.

Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 phần

trên (Đại 33, 749 hạ), nói: “Cũng như vừng

trăng giữa hư không, nước trăm sông phẳng

lặng, tùy sông dài ngắn, rộng hẹp, không

trước không sau, mà cùng một lúc đều hiện

bóng khắp nơi: đó là sự diệu ứng chẳng thể

nghĩ bàn. [X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp

Q.hạ; Vãng sanh luận chú Q.hạ; Pháp hoa

kinh luận Q.hạ].

DIÊU VÂN TẬP

........

Gồm 24 tập, tác phẩm của ngài Ấn

thuận, Giảng đường Tuệ nhật ở Đài bắc

phổ biến. Tập tác phẩm do chính tác giả

sửa lại và chia làm ba thiên thượng, trung,

hạ.

Thiên thượng là kinh luận giảng kí, gồm

kinh Kim cương, kinh Tâm, luận Trung

quán, luận Nhiếp đại thừa v.v...

Thiên trung là tác phẩm chuyên đề như:

Phật pháp khái luận, Trung quán kim luận

v.v... tất cả sáu tác phẩm.

Thiên hạ là tập văn, gồm Phật tại nhân

gian v.v... tất cả 11 tập.

Tuy nhiên, ngài Ấn thuận còn có những

tác phẩm nổi tiếng như: Nguyên thủy Phật

giáo Thánh điển chi tập thành, Trung quốc

Thiền tông sử, Sơ kì Đại thừa Phật giáo chi

khởi nguyên dữ phát triển v.v... đều chưa

được đưa vào Diệu vân tập.

DIÊU VÂN TỰ TẠI VƯƠNG NHƯ LAI

Tương truyền là tên của bồ tát Long

thụ đã thành Phật ở đời quá khứ. Cũng gọi

DIÊU TUÊ ĐỒNG NỮ KINH

D

1307

Diệu vân Như lai, Diệu vân tướng Như lai,

Diệu vân tướng Phật.

Mục Mã minh Long thụ sư đệ cảm ứng

trong Tam bảo cảm ứng yếu lược lục quyển

hạ của ngài Phi trược đời Liêu (Đại 51, 856

thượng), chép: “Kinh Kim cương chính trí nói:

Mã minh, Long thụ đã thành Phật ở quá khứ,

Mã minh hiệu là Đại quang minh Phật, Long

thụ là Diệu vân tướng Phật. Kinh Đại trang

nghiêm tam muội cũng nói: Mã minh, Long

thụ đã thành Phật ở quá khứ, Mã minh hiệu

là Nhật nguyệt tinh minh Phật, Long thụ là

Diệu vân tự tại vương Như lai v.v...”

Tên của các vị Như lai này thấy rải rác

trong các kinh luận bị ngờ là ngụy tác, được

lưu hành ở cuối đời Đường. [X. Thích ma

ha diễn luận tự; Thích ma ha diễn luận kí

(Thánh pháp); Bồ đề tâm luận kiến văn

Q.1].

DIÊU VIÊN

Mầu nhiệm tròn đầy. Là tướng chân

thực tuyệt đối.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 3 Bồ

đề đạt ma chương (Đại 51, 219), chép: “Nhà

vua hỏi: “Công đức chân thực là thế nào?”.

Sư đáp: “Tịnh trí diệu viên thể tự rỗng lặng,

công đức như thế đời không cầu được”.

Theo đó, Thiền lâm hình dung những

câu nói cơ duyên viên mãn vi diệu cũng gọi

là Diệu viên xu khẩu (câu nói

then chốt mầu nhiệm tròn đầy). Xu vốn là

cái then cài cửa, ở đây dùng với ý là chủ yếu,

then chốt.

Thung dung lục tắc 3 (Đại 48, 229 trung)

nói:

“Sức anh hùng phá vỡ trùng vây

Diệu viên xu khẩu chuyển cơ mầu”

DIÊU VIÊN ĐƠN PHỨC

Diệu viên đơn kép. Chỉ cho 25 pháp tu

định luân vi diệu của bồ tát Biện âm trong

kinh Viên giác. Ý nói Viên tu vi diệu, Đơn

tu vi diệu, Phức tu vi diệu. Tu ba pháp quán

này phải dứt hết nói năng suy nghĩ cho

nên gọi là diệu. Hai mươi lăm pháp tu định

luân có thể chia ra: Viên tu vi diệu 1 luân,

Phức tu vi diệu 21 luân, Đơn tu vi diệu 3

luân, tổng cộng là 25 định luân. Nếu đem

25 pháp định luân đắp đổi mà tu thì sẽ

được tự tại vô ngại nên gọi là diệu tu. [X.

Hoành trí thiền sư quảng lục Q.8]

DIÊU XA MA THA

Thiền định cao nhất. Diệu nghĩa là tuyệt

đối, không thể nghĩ bàn, không gì so sánh

được. Xa ma tha, Phạm: zamatha, nghĩa là

ngưng chỉ, tĩnh lặng, hay diệt, một trong

bảy tên của Thiền định, là thu nhiếp tâm

không để ngoại cảnh làm lay động, xa lìa

và ngưng chỉ tất cả sự tán loạn khiến cho

tâm tĩnh lặng.

Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19,

106 hạ), nói: “A nan chí thành cầu xin đức

Thế tôn mở bày phương tiện đầu tiên: Diệu

xa ma tha, Tam ma, Thiền na, nhờ đó, mười

phương Như lai đã tu thành bồ đề”.

DO DỰ BẤT THÀNH QUÁ LOẠI

Tiếng dùng trong Nhân minh. Do dự

bất thành, Phạm: Saôdighàsiddha. Một

trong bốn lỗi bất thành, một trong 10 lỗi

của Nhân, một trong 33 lỗi của Nhân minh.

Cùng với Lưỡng câu bất thành, Tùy nhất

bất thành, Sở y bất thành gọi chung là bốn

lỗi bất thành. Là lỗi vì người lập luận trong

đối luận Nhân minh đã nêu ra Nhân (lí do)

mà lòng còn ngờ vực, do dự, chưa thể xác

định là đúng hay sai.

Luận Nhân minh nhập chính lí (Đại

32, 11 hạ), nói: “Đối với tính chất của sương

mù sinh tâm ngờ vực, lại đoán là khói, rồi

DO DỰ BẤT THÀNH QUÁ LOẠI

D

1308

bảo nơi ấy có lửa, đó là lỗi do dự bất thành”.

Nghĩa là khi người lập luận nhìn ở đàng

xa, thấy chỗ cây cỏ um tùm, mờ mờ như

khói như sương, không phân biệt được. Nếu

lúc ấy người lập luận đưa ra luận thức:

Tông: Ở đằng kia có lửa.

Nhân: Vì có khói.

Thì người vấn nạn liền hỏi: “Có thật là

khói không?” Người lập luận không trả lời

được. Đây là vì luận cứ còn do dự không

xác định được nên đã mắc phải lỗi “bất

thành”.

Mục đích của Nhân minh là giúp người

ta phát khởi chính trí để hiểu rõ chân lí một

cách xác thực hiển nhiên, nay người lập luận

lại dùng Nhân do dự để chứng minh Tông

do dự, thì trí hiểu biết của đối phương cũng

thành do dự bất định: điều này trái với bản ý

của Nhân minh, cho nên là lỗi.

Lỗi này có thể chia làm hai loại: Nếu

Nhân (lí do) được nêu ra bị cả đôi bên (người

lập luận và người vấn nạn) cùng ngờ vực

thì mắc lỗi “Lưỡng câu do dự bất thành”

(đôi bên do dự không thành). Nếu trong

đôi bên chỉ có một bên hoài nghi, thì phạm

lỗi Tùy nhất do dự bất thành (một bên do

dự không thành).

Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển

trung phần cuối lại chia hai loại này thành

sáu loại nhỏ:

1. Lưỡng câu toàn phần do dự bất thành

quá.

2. Lưỡng câu nhất phần do dự bất thành

quá.

3. Tùy tha nhất toàn phần do dự bất

thành quá.

4. Tùy tự nhất toàn phần do dự bất

thành quá.

5. Tùy tha nhất nhất phần do dự bất

thành quá.

6. Tùy tự nhất nhất phần do dự bất

thành quá.

[X. Nhân minh luận sơ minh đăng sao

Q.4 phần cuối; Nhân minh luận sớ thụy

nguyên kí Q.5; Nhân minh nhập chính lí

luận ngộ tha môn thiển thích (Trần đại

tề)]. (xt. Tứ Bất Thành Quá).

DO DỰ TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI

Lỗi do dự tương tự. Lỗi thứ sáu trong 14

lỗi “Tự năng phá” của Nhân minh cũ do

ngài Túc mục đặt ra.

Lỗi này do người vấn nạn cố tình phân

biệt Tông và Nhân của người lập luận thành

những nghĩa khác nhau, rồi cho rằng Nhân

của người lập luận nêu ra là do dự bất định,

không chứng minh được Tông, không thể

lập thành luận thức chính xác, nhưng chính

người vấn nạn lại tự chuốc lấy lỗi.

Chẳng hạn như đệ tử của Phật lập luận

thức:

Tông: Tiếng nói là vô thường.

Nhân: Vì sự nỗ lực không ngừng tạo ra.

Dụ: Như cái bình.

Người vấn nạn bắt bẻ hỏi rằng: “Ông

cho tiếng nói là vô thường do sự nỗ lực

không ngừng tạo ra, nhưng vô thường này

có hai, vậy vô thường ông chủ trương là

chỉ cho sinh khởi vô thường hay hoại diệt

vô thường? Còn Nhân của sự nỗ lực không

ngừng cũng có hai thứ là Sinh và Hiển.

Sinh, pháp này xưa không mà nay có, có

thể thành lập vô thường. Như cái bình là

do sức người làm ra, là nhân sinh khởi,

cuối cùng trở về hoại diệt. Còn Hiển thì

trước kia vốn có, nay được hiển bày, có thể

thành lập thường trụ, ví như đào giếng,

nước vốn có sẵn nay chỉ do công nhân đào

là nước chảy ra, cho nên thường có. Vậy,

Nhân nỗ lực của ông ở đây là chỉ cho sinh

hay chỉ cho hiển? Như thế là Tông do ông

lập trở thành do dự bất định. Ở đây tuy

nêu cả hai nghĩa, nhưng Nhân đã mắc lỗi,

thì làm sao có thể dùng Nhân này để chứng

thành Tiếng nói là vô thường?”.

DO DỰ TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI

D

1309

Trong đối luận Nhân minh trình bày ở

trên, người lập luận đề xuất Tông “Tiếng

nói” là theo nghĩa hoại diệt vô thường, chứ

không phải nói về nghĩa sinh khởi; thế

nhưng người vấn nạn lại vẽ rắn thêm chân

bằng cách nêu ra nghĩa sinh khởi. Còn

Nhân của sự nỗ lực do người lập luận chủ

trương là đối với nghĩa sinh khởi mà lập

nghĩa vô thường, nhưng người vấn nạn lại

chia ra sinh và hiển khác nhau, hòng làm

cho Nhân tranh luận càng rối rắm thêm.

Hơn nữa, người vấn nạn dùng việc đào giếng

mà cho rằng Nhân của hiển là thường trụ,

cũng là lối nói tựa hồ như đúng, nhưng

thực ra là sai; bởi vì nước giếng tuy do người

đào mà chảy ra, nhưng cuối cùng sẽ tiêu

diệt, cũng là vô thường, không thể dựa vào

hiển, ẩn hay không mà chia bậy làm thường

và vô thường. Do đó biết Nhân của sự nỗ

lực mà người lập luận nêu ra, bất luận là

sinh hay hiển đều là vô thường, và hoàn

toàn không mắc lỗi bất định, nhưng người

vấn nạn cố tình bắt bẻ để rồi tự chuốc lấy

lỗi do dự tương tự. Ngoài ra lỗi này tương

đương với “Nghi nan” trong phẩm Đạo lí

nan trong luận Như thực của ngài Thế thân.

[X. Nhân minh chính lí môn luận bản;

Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí Q.8;

Nhân minh thập tứ tương tự quá loại thiển

thích]. (xt. Thập Tứ Quá Loại, Nhân

Minh).

DO TUẦN

Phạm, Pàli: yojana. Hán âm: Du xà

na, Du thiện na, Du tuần, Do diên. Dịch

ý: hợp, hòa hợp, ưng, hạn lượng, nhất

trình, dịch v.v... Đơn vị đo đường dài ở

Ấn độ. Tiếng Phạm yojana có nghĩa là

mang ách (cái vạy) do chữ gốc yuj chỉ

quãng đường con bò mang ách (kéo xe)

đi một ngày.

Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2

chép, thì một do tuần là chỉ cho lộ trình

hành quân một ngày của nhà vua.

Về cách tính do tuần còn có nhiều

thuyết khác nhau.

1. Do tuần được đổi ra tính theo câu lô

xá: Theo quốc tục Ấn độ thì bốn câu lô xá

là một do tuần. Trong kinh điển Phật cũng

có chỗ lấy bốn câu lô xá là một do tuần,

như phẩm Hiện nghệ trong kinh Phương

quảng đại trang nghiêm quyển 4, phẩm

Minh thời phân biệt trong kinh Ma đăng

ca quyển hạ v.v... Nhưng kinh Phật phần

nhiều lấy tám câu lô xá là một do tuần,

như Hữu bộ tì nại da quyển 21, luận Đại tì

bà sa quyển 136, luận Câu xá quyển 12

v.v...

2. Do tuần đổi ra tính theo dặm của

Trung quốc cũng có nhiều thuyết khác

nhau: Theo Đại đường tây vực kí quyển 2

thì ngày xưa một do tuần được tính là 40

dặm, theo quốc tục Ấn độ tính là 30 dặm,

Phật giáo tính 16 dặm; Tuệ uyển ân nghĩa

quyển hạ chép là hơn 16 hoặc 17 dặm.

Còn chú thích trong Hữu bộ bách nhất yết

ma quyển 3 của ngài Nghĩa tịnh nói, theo

quốc tục Ấn độ là 32 dặm, Phật giáo là 12

dặm.

Ngoài ra, theo thuyết của các học giả

cận đại như ông J. Flect đổi do tuần tính

theo cây số ngàn (kilometre) thì một do tuần

xưa bằng 19,5 km; theo quốc tục Ấn độ là

14,6 km, Phật giáo là 7,3 km; nếu theo thuyết

của ông Major Vost thì một do tuần xưa

bằng 22,8 km, quốc tục Ấn độ là 17 km,

Phật giáo là 8,5 km. [X. luật Ma ha tăng kì

Q.9; Phiên Phạm ngữ Q.10; Chú duy ma

cật kinh Q.6; Huyền ứng âm nghĩa Q.2,

Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.1, Q.27; J. Flect;

Yojana andli (J.R.A.S. 1906].

DOÃN KHAM (? - 1061)

Vị danh tăng ở đời Tống, người Tiền

DOÃN KHAM

D

1310

đường Chiết giang. Thuở nhỏ sư theo ngài

Tuệ tư xuất gia, thông suốt nội ngoại điển,

sau sư theo ngài Nhân hòa Trạch ngộ học

luận Nam sơn, hiểu thấu nghĩa sâu kín và

trở thành nhà Luật học nổi tiếng. Sư từng

kiến lập đàn giới tại các chùa danh tiếng

như: Chùa Đại chiêu khánh ở Hàng châu,

chùa Khai nguyên ở Tô châu, chùa Tinh

nghiêm ở Tú châu v.v... tuyên dương Luật

tông Nam sơn. Sư chú thích và phát huy

10 tác phẩm Giới luật học của Luật sư Đạo

tuyên (ở núi Chung nam) thành 12 bộ: Hội

chính kí, Phát huy kí, Chính nguyên kí v.v...

vì thế nên người đời gọi sư là Thập bản kí

chủ.

Luận thuyết về Luật học của sư, đối

với các qui định như đi nhiễu Phật bên

trái hay bên phải, khổ áo dài hay ngắn

v.v... Ý kiến của sư có khác với nghĩa

trong Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí

do Luật sư Nguyên chiếu ở chùa Linh

chi soạn. Người đương thời gọi sư là Hội

chính tông, và gọi sư Nguyên chiếu là Tư

trì gia.

Sự tịch vào tháng 11 năm Gia hựu thứ

6, không rõ tuổi thọ. Thụy hiệu “Chân ngộ

Trí viên Luật sư”. [X. Phật tổ thống kỉ Q.45;

Thích thị kê cổ lược Q.4; Chiêu khánh tự

chí Q.8].

DOANH DIÊU (1891 - 1973)

.....

Người Kim môn, Phúc kiến, họ Lâm,

pháp hiệu Ngộ tâm.

Năm Dân quốc 18 (1929), sư y vào ngài

Giác tịnh ở chùa Viên giác tại Đài bắc xuất

gia, năm sau sư làm trụ trì. Năm Dân quốc

27 (1938), sư bán hết tài sản riêng, mua đất

làm chùa, đặt tên là Từ thiện đường, năm

Dân quốc 37 (1945) đổi tên là chùa An

quốc. Năm Dân quốc 45 (1956), sư đến chùa

Lăng vân thiền ở núi Quan âm Đài bắc thụ

giới Cụ túc.

Lúc sanh tiền, sư hiện tướng phàm phu

bình thường, thờ ơ với danh lợi, dốc một

lòng tu niệm. Năm Dân quốc 62, sư thị tịch,

thọ 83 tuổi, là vị Nhục thân bồ tát thứ ba ở

Đài loan.

DU GIÀ

Phạm,Pàli: Yoga. Dịch ý: tương ứng.

Loại quán hạnh lấy pháp tu chỉ quán

(Phạm:Zamathavàvipasyanà) làm chủ

yếu, áp dụng phương pháp điều hòa hơi

thở, tập trung tâm niệm ở một điểm để ngầm

tương ứng và hợp nhất với chính lí. Trong

Mật giáo có thuyết Tam mật du già tương

ứng (cũng gọi thuyết Tam mật tương ứng).

Những người tu quán hạnh du già này gọi

là Du già sư. Cảnh giới nương theo Du già

sư mà tu gọi là Du già sư địa. Luận Du già

sư địa có nêu 17 địa từ Ngũ thức thân tương

ứng địa đến Vô dư y địa. Học phái tu trì

theo luận này gọi là Du già phái (trong ngoại

đạo, cũng có phái gọi là Du già ngoại đạo).

Ngoài ra, người tu quán hạnh Du già gọi là

Du kì (Phạm,Pàli: yogin) hàm ý là “người

có Du già”. Tam muội (Phạm, Pàli:

samàdhi), Thiền định (Phạm: dhyàna,

Pàli: jĩàna) là một trong những pháp tu

Du già.

Cứ theo Thành duy thức luận thuật kí

quyển 2 phần đầu nói, thì tương ứng có

năm nghĩa:

1. Tương ứng với cảnh: Không trái với

tự tính của tất cả pháp.

2. Tương ứng với hạnh: Tương ứng với

các hạnh định, tuệ v.v...

3. Tương ứng với lí: Lí hai đế: an lập,

phi an lập.

4. Tương ứng với quả: Có thể chứng

được quả bồ đề cùng tột.

5. Tương ứng với cơ: Đã được quả viên

mãn, cứu sinh lợi vật, cảm ứng theo cơ, tùy

bệnh cho thuốc.

DOANH DIÊU

D

1311

Trong năm nghĩa nói trên, Hiển giáo

phần nhiều theo nghĩa tương ứng với lí,

như Du già của Duy thức du già; Mật giáo

thì thường theo nghĩa tương ứng với hạnh,

như Du già của Tam mật du già. [X. kinh

Giải thâm mật Q.3 phẩm Phân biệt du già;

luận Du già sư địa Q.24; Giải thâm mật kinh

sớ Q.6; Đại nhật kinh sớ Q.3].

DU GIÀ CHẤN LINH

Rung chuông trong khi tu du già. Du

già nghĩa là tương ứng, ý nói tập trung tinh

thần dung hợp với bản tôn (vị tôn chính),

đây là một pháp thực tu của Mật giáo, cũng

gọi là Hành tam mật du già.

Phép tắc tu theo pháp này là phép Tứ

độ gia hạnh, tức là y theo một hành nghi

nhất định là cúng dường lễ bái chư tôn và

thể nghiệm cảnh địa chứng ngộ của các

bản tôn để đạt đến đạo Tức thân thành

Phật. Dùng phép rung chuông trong lúc tu

pháp là để triệu thỉnh Bản tôn thánh chúng

an tọa nơi đạo tràng trước mặt hành giả,

rồi tiếp tục rung chuông tấu nhạc biểu thị ý

hoan hỉ đón rước. Chuông có nhiều loại,

do hình cái chuôi có khác nên tên gọi

không giống nhau như: chuông năm chĩa,

chuông ba chĩa, chuông một chĩa, chuông

chín chĩa.

Phương pháp rung chuông thuộc sự

tướng trong Mật giáo, nên tùy theo mỗi

phái mà có cách tác pháp khác nhau.

Nhưng tựu trung đều bày tỏ ý nghĩa cảnh

giác, cúng dường, hoan hỉ, thuyết pháp,

phụng tống v.v... Theo pháp thế gian thì

rung chuông là bày tỏ ý cúng dường, hoan

hỉ, còn đối với pháp xuất thế gian thì rung

chuông biểu thị âm thanh Phật thuyết

pháp. Vì tiếng chuông có công năng đánh

thức chúng sinh trong cơn mê mộng,

khiến họ tỉnh ngộ mà vào Phật đạo, nên

cũng có nghĩa là cảnh giác. [X. kinh Kim

cương đồng tử trì niệm; kinh Nhiếp chân

thực Q.hạ].

DU GIÀ KINH

Phạm:Yoga-sùtra. Là kinh điển căn

bản của học phái Du già (Phạm: Yoga)

trong sáu phái triết học của Ấn độ. Tương

truyền kinh này do Ba đan xà lê (Phạm:

Pataĩjali) biên soạn vào khoảng năm 150

trước Tây lịch, nhưng bản kinh hiện còn

thì được soạn vào khoảng từ 400 đến 450

Tây lịch, thuộc Ba la nại tư Phạm ngữ tùng

thư số 75 (Benares Sanskrit Series, No. 75),

tất cả có 4 chương 194 kinh. Nội dung

gồm:

I. Tam muội: Do tu tập và xa lìa tham

muốn để khống chế sự hoạt động của năm

tâm: tính lường, điên đảo, phân biệt, ngủ

mê và ghi nhớ mà đạt đến cảnh địa tam

muội (chính định).

II. Tám pháp thực tu:

1. Chế giới (Phạm:Yama): Giữ năm giới

không giết hại, không nói dối, không trộm

cắp, không dâm dục, không có của riêng.

2. Nội chế (Phạm: Niyama): Bao gồm

thanh tịnh, mãn túc, khổ hạnh, tu học, qui

y vị thần tối cao.

3. Tọa pháp (Phạm: Àsana): Ngồi đúng

phép để giữ gìn cho thân thể được yên định,

thoải mái.

4. Điều tức (Phạm:Pràịàyàna): Điều

hòa hơi thở.

5. Chế cảm (Phạm:Pratyàhàra): Xa lìa

cảm quan và đối tượng.

6. Chấp trì (Phạm:Dhàraịa): Định tâm

ở một chỗ.

7. Tĩnh lự (Phạm: Dhyàna): Sau khi

định tâm, tập trung quán niệm.

8. Tam muội (Phạm: Samàdhi): Cảnh

chính định.

III. Nhờ sự tu hành thực tế, có thể

đạt được tri thức, năng lực hơn người, như:

DU GIÀ KINH

D

1312

biết rõ ba đời quá khứ, hiện tại vị lai, biết

tâm người khác và tàng hình v.v...

IV. Nhờ tu hành mà thoát li tự tính

(Phạm:prakfti), được tồn tại độc lập (Phạm:

kaivalya) cho đến hoàn thành sự giải thoát.

[X. Tông giáo thần bí chủ nghĩa (Ngạn bản

Anh phu)].

DU GIÀ LUẬN KÍ

Gồm 24 quyển, do ngài Độn luân soạn

vào đời Đường. Cũng gọi Du già sư địa luận

kí, thu vào Đại chính tạng tập 42.

Nội dung sách này ghi chép những văn

giải thích về luận Du già sư địa của các sư,

chủ yếu là dựa vào bộ Du già sư địa luận

lược toản của ngài Khuy cơ mà chia ra sáu

môn: Sở vi, Sở nhân, Tông yếu, Tạng nhiếp,

Giải đề và Thích văn. Trong năm môn trước

phần nhiều sao chép văn của ngài Khuy

cơ. Trong môn Thích văn thì trước hết nêu

ra lời chú giải của bộ lược toản, kế đến, đề

cập đến thuyết của các ngài Thuận cảnh,

Văn bị, Huyền phạm, Thần thái, Huệ cảnh,

Viên trắc, Nguyên hiểu, Thần khuếch, Tăng

huyền v.v... Nhưng luận Du già sư địa từ

quyển 66 trở xuống thiếu văn giải thích của

bộ lược toản, nên Độn luân thường trích

dẫn thuyết của các ngài Thần thái, Huệ

cảnh chứ ít đưa ra lời thuyết minh của mình.

[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục

Q.1, Q.2].

DU GIÀ PHÁI

I. Du già phái. Cũng gọi Du già tông,

Du già hành phái. Giáo phái Phật giáo Đại

thừa ở Ấn độ, lấy học thuyết của luận Du

già sư địa làm tông chỉ, đối lập với phái

Trung quán.

Sơ tổ là luận sư Di lặc ở khoảng thế kỉ

thứ IV, thứ V Tây lịch, lấy việc tuyên giảng

các bộ luận Du già sư địa, Biện trung biên

luận tụng, Đại thừa trang nghiêm v.v... làm

nền tảng để mở tông. Về sau, ngài Vô trước

vâng theo giáo chỉ của luận sư Di lặc mà

soạn các bộ luận Nhiếp đại thừa, Hiển

dương thánh giáo v.v... Ít lâu sau, ngài Thế

thân nối tiếp, soạn Thập địa kinh luận, Duy

thức tam thập tụng luận v.v... để làm sáng

tỏ giáo thuyết Du già. Đệ tử của ngài Thế

thân là Trần na cũng soạn các luận: Quán

sở duyên duyên, Nhập du già v.v... để phát

huy tư tưởng Du già, ngài cũng soạn luận

Nhân minh chính lí môn để qui định thể

thức biện luận Nhân minh. Đồng thời, lại

có hai vị đại luận sư là Thân thắng và Hỏa

biện chú thích tác phẩm Duy thức tam thập

luận tụng của ngài Thế thân. Về sau, còn

có các luận sư: Đức tuệ, An tuệ, Hộ pháp,

Nan đà, Thanh biện, Giới hiền, Tịnh nguyệt,

Thắng hữu, Tối thắng tử, Trí nguyệt, Pháp

tạng, Trí quang, Vô tính, Thân quang, Đức

quang v.v... nối tiếp nhau phát huy ý chỉ

tam tính trung đạo, đề xướng quán hành lí

vạn pháp duy thức để ngộ nhập tính chân

như.

Phái Du già vốn đối lập với Phái Trung

quán từ lâu, hai phái thường chỉ trích luận

điểm của nhau. Nhưng đến đầu thế kỷ thứ

VIII, thì ngài Tịch hộ và đệ tử là Liên hoa

giới dung hợp tư tưởng của phái Trung quán

tự lập (Phạm:Màdhyamika-svàtantrika)

với tư tưởng của phái Du già mà thành lập

phái Du già Trung quán tự lập (Phạm:

Yogàcàra-màdhyamika-svàtantrika). Tư

tưởng của phái này, về Thắng nghĩa đế thì

dùng luận điểm của phái Trung quán tự

lập, còn về Thế tục đế thì y cứ vào lập

trường của phái Du già duy thức. Sau khi

Phật giáo Ấn độ được truyền vào Tây tạng,

nhà canh tân Phật giáo Tây tạng là Tông

khách ba dùng Thậm thâm quán, Quảng

đại hành với ý đồ tông hợp hai phái Bát

nhã trung quán và Du già duy thức. Từ thế

kỉ VIII, IX trở về sau, phái Du già đã bị

DU GIÀ LUẬN KÍ

D

1313

phái Trung quán thu hút, học phái độc lập

không tồn tại nữa.

Tại Trung quốc, kinh Bồ tát địa trì (tức

là Bồ tát địa của luận Du già sư địa) do ngài

Đàm vô sấm dịch vào đời Bắc Lương, kinh

Bồ tát thiện giới do ngài Cầu na bạt ma

dịch vào đời Lưu Tống, và Duy thức nhị

thập luận, Thập địa kinh luận do các ngài

Bồ đề lưu chi, Lặc na ma đề dịch vào đời

Bắc Ngụy v.v... là những kinh luận của phái

Du già được phiên dịch sớm nhất.

Về sau, phái Du già ở Trung quốc dần

dần chia thành tông Địa luận và tông Nhiếp

luận. Tông Địa luận lấy Thập địa kinh luận

làm nòng cốt, còn tông Nhiếp luận thì lấy

luận Nhiếp đại thừa làm chủ đạo. Cả hai

tông tuy cùng lập thuyết “Bát thức duyên

khởi”, nhưng tông Địa luận cho thức A lại

da và Tâm Như lai tạng đều là chân thức,

còn tông Nhiếp luận thì coi thức A lại là

vọng thức nên mới lập riêng thức A ma la

thứ chín: đây là luận điểm bất đồng lớn

nhất giữa hai tông. Mãi đến đời Đường, khi

ngài Huyền trang dịch xong các bộ luận

Du già sư địa, Hiển dương thánh giáo, Biện

trung biên v.v... rồi lại dịch một cách tổng

hợp các bộ luận của 10 vị đại luận sư giải

thích về Duy thức tam thập tụng mà biên

soạn thành bộ luận “Thành duy thức” thì

giáo thuyết của tông Pháp tướng mới được

triển khai mà thịnh hành ở Trung quốc và

Nhật bản. [X. Đại đường tây vực kí Q.9,

Q.10; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.1;

Ấn độ triết học nghiên cứu Q.5 (Vũ tỉnh

Bá thọ)]. (xt. Trung Quán Phái, Không Hữu

Luận Tranh).

II. Du già phái. Một trong sáu phái triết

học của Ấn độ. Thông thường còn được

gọi là Du già ngoại đạo, Tương ứng ngoại

đạo. Phái này cho rằng tu hành theo Du

già có thể đạt đến cảnh giới giải thoát. Triết

học của phái này căn cứ vào học phái Số

luận mà lập luận, chỉ khác nhau ở lập

trường Hữu thần luận chủ trương Thần

ngã (Phạm:Puruwa) là vị thần tối cao.

Tương truyền phái này do Ba đan xà lê

(Phạm:Pataĩjali) sáng lập vào khoảng thế

kỉ V Tây lịch, lấy kinh Du già (Phạm: Yogasùtra)

do Ba đan xà lê soạn làm nòng cốt.

(Có thuyết nói Ba đan xà lê đã biên soạn

kinh này vào khoảng năm 150 trước Tây

lịch).

Phái này cho rằng nguồn gốc của khổ

đau là vô minh, tức là thần ngã bị kết hợp

với tự tính (Phạm: Prakfti); khi vô minh

bị minh tri (Phạm:Viveka, sự sáng suốt)

tiêu diệt, thì thần ngã thoát khỏi sự trói buộc

của vật chất mà tồn tại độc lập, nhờ đó sự

giải thoát đạt đến trạng thái hoàn toàn viên

mãn. Để có được sáng suốt (minh tri), người

ta phải thực hành tám phương pháp nói

trong kinh Du già, đó là: Giữ giới, bồi dưỡng

đạo đức tự ngã, dưỡng thành tư thế ngồi

tốt lành, điều hòa hơi thở, khống chế cảm

quan, tập trung tâm niệm, minh tưởng và

Thiền định. Tu tập tám phương pháp này,

khi nào từ tam muội hữu tưởng mà vào

được trạng thái vô tâm của tam muội vô

tưởng là được giải thoát. Đây là đặc chất

của phái Du già. [X. luận Thập trụ tì bà sa

Q.3; luận Đại tì bà sa Q.81; luận Du già sư

địa Q.28; Ấn độ lục phái triết học cương

yếu (Lí thế kiệt)].

DU GIÀ PHÁP THỦY

Sự truyền thừa giáo pháp Tam mật du

già trong Mật giáo. Thông thường trong Mật

giáo, Du già được gọi là Tam mật du già, bởi

vì Du già của hành giả chân ngôn chung

qui chỉ là tu ba hạnh bí mật: Thân mật,

Ngữ mật và Ý mật.

Phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật

quyển 1 nói, Thân mật, Ngữ mật, Ý mật

của đức Phật Tì lô giá na lấy tất cả thân

nghiệp, tất cả ngữ nghiệp, tất cả ý nghiệp

DU GIÀ PHÁP THỦY

D

1314

làm ba mật, tức thông thường trong Phật

giáo gọi là ba nghiệp.

Pháp thủy (nước phép) là khi truyền

pháp Quán đính, lấy nước thơm gia trì trong

năm cái bình của Đại đàn rưới lên đỉnh

đầu của người thụ pháp để rửa sạch tâm

của người ấy, rồi sau mới truyền pháp.

Theo đó, sự tham gia nghi thức quán

đính để vào đàn thụ pháp, gọi là “Dục du

già pháp thủy” hoặc “Cấp du già pháp thủy”.

[X. Kim cương đính kinh Du già thập bát

hội chỉ qui; Đại nhật kinh sớ Q.3].

DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN

Phạm:Yogacàrabhùmi. Bồ tát Di lặc

giảng, ngài Vô trước ghi, gọi tắt: Du già luận,

thu vào Đại chính tạng tập 30. Đây là bộ

luận cơ bản của học phái Du già hành, là

bộ luận quan trọng của tông Pháp tướng

và cũng là bộ luận trọng yếu trong lịch sử

Phật giáo Trung quốc.

Nội dung ghi chép quá trình ngài Vô

trước nghe bồ tát Di lặc từ trời Đâu suất

giáng xuống nhà giảng ở nước A du xà thuộc

Trung thiên trúc nói pháp, trong đó tường

thuật phép quán Du già hành (Phạm:

yogacàra), cho rằng đối tượng khách quan

là hiện tượng do thức A lại da (Phạm:

àlayavijĩàna) - tâm thức căn bản của con

người - giả hiện, cho nênphải xa lìa quan

niệm đối lập có và không, tồn tại và phi tồn

tại, mới có thể ngộ vào trung đạo. Bộ luận

này là một kho báu lớn đối với việc nghiên

cứu tư tưởng của Phật giáo Đại thừa và Tiểu

thừa. Vì luận này giải thích rộng về 17 địa sở

y sở hành của người tu Du già nên cũng gọi

là Thập thất địa luận. Lại nữa, trong 17 địa

thì Bồ tát địa là đặc biệt quantrọng.

Trong các bản Hán dịch của bộ luận

này, bản luận Du già 100 quyển của ngài

Huyền trang dịch là nổi tiếng hơn cả. Toàn

bộ chia làm năm phần:

1. Bản địa phần: Phần chủ thể của luận

này gồm 50 quyển đầu nói rộng về ý nghĩa

17 địa trong cảnh giới Thiền quán của Du

già.

2. Nhiếp quyết trạch phần: Gồm 30

quyển kế tiếp nêu rõ ý nghĩa sâu xa của 17

địa.

3. Nhiếp thích phần: Gồm 2 quyển 81,

82 giải thích nghi tắc của các kinh.

4. Nhiếp dị môn phần: Gồm 2 quyển

83, 84 giải thích rõ sự sai biệt về danh nghĩa

của các pháp được nói trong các kinh.

5. Nhiếp sự phần: Gồm 16 quyển cuối

cùng giải thích rõ về các nghĩa trọng yếu

của ba tạng.

Ngoài bản dịch của ngài Huyền trang,

còn có những bản dịch khác như: Kinh

Bồ tát địa trì 10 quyển, do ngài Đàm vô

sấm dịch vào đời Bắc Lương, kinh Bồ tát

thiện giới 9 quyển, do ngài Cầu na bạt ma

dịch vào đời Lưu Tống, luận Quyết định

tạng 3 quyển, do ngài Chân đế dịch vào

đời Lương. Cả ba bản trên đều là các bản

lược dịch.

Ngoài các bản Hán dịch, còn có bản

dịch Tây tạng.

Về các bản chú sớ thì có: Du già sư địa

luận thích 1 quyển của ngài Tối thắng tử,

Du già sư địa luận lược toản của ngài Khuy

cơ, Du già sư địa luận sớ 10 quyển của

ngài Thần thái, Du già luận kí 24 quyển

của ngài Độn luân v.v... [X. Đại đường nội

điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục

Q.8, Q.14; Tân biên chư tông giáo tạng

tổng lục Q.3].

DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN LƯỢC TOẢN

..

Gồm 16 quyển. Ngài Khuy cơ soạn vào

đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 43.

Cũng gọi Du già sư địa luận lược toản sớ,

Du già luận lược toản, Du già sao. Sách này

chú giải luận Du già sư địa, là sách quan

DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN

D

1315

trọng của tông Pháp tướng.

Nội dung, trước hết, chép bài kệ Qui

kính thể bảy chữ bảy hàng trong Du già sư

địa luận thích của ngài Tối thắng tử, kế

đến, lập sáu môn: Sở vi, Sở nhân, Tông tự,

Tạng nhiếp, Thích đề, Thích văn v.v...

Bộ chú sớ này là kim chỉ nam cho

việc nghiên cứu luận Du già. Soạn giả

Khuy cơ là vị đệ tử cao túc của ngài

Huyền trang, là Sơ tổ của tông Pháp

tướng.[X. Chí nguyên pháp bảo khám đồng

tổng lục Q.10; Tân biên chư tông giáo tạng

tổng lục Q.2].

DU GIÀ SƯ ĐỊA LUẬN THÍCH

Có 1 quyển. Do các bồ tát Tối thắng tử

soạn, ngài Huyền trang dịch. Cũng gọi Du

già luận thích. Thu vào Đại chính tạng tập

30. Đây là sách chú giải luận Du già sư địa

xưa nhất.

Ngài Tối thắng tử (Phạm: Jinaputra,

âm Hán: Thìn na phất đa la) là người nước

Bát phạt đa bắc Ấn độ, ra đời khoảng 1100

năm sau đức Phật nhập diệt, đệ tử của ngài

Hộ pháp, là một trong 10 vị Đại luận sư

Duy thức.

Bộ sách này giải thích rõ đại cương của

luận Du già. Trước hết, nói về lí do soạn

sách này, sau đó, giải thích về danh nghĩa

Du già sư địa và 17 địa của phần Bản địa.

Toàn bộ chia làm sáu môn: Sở vi, Sở nhân,

Danh nghĩa, Tông yếu, Tạng nhiếp và

Thích văn, là điển tịch quan trọng của tông

Pháp tướng.

DU GIÀ THƯỢNG THỪA

Cũng gọi Du già tối thượng thừa. Tiếng

tôn xưng Chân ngôn mật thừa. Mật giáo

lấy Du già làm tông chỉ, tự cho là tối thượng

trong các giáo khác nên gọi là Du già thượng

thừa.

DU GIÀ TÔNG

Cũng gọi Du già phái.

I. Du già tông. Tại Ấn độ, tông Duy

thức được gọi là tông Du già, là học phái

theo giáo thuyết của luận Du già sư địa.

Trong Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ, phái

này đối lại với phái Trung quán, tôn bồ tát

Di lặc làm vị Sơ tổ, ngài Vô trước thừa kế.

Về sau, có các ngài Thế thân, Trần na, Thân

thắng, Hỏa biện, An tuệ, Giới hiền, Trí

quang v.v... nối nhau phát huy ý chỉ Tam

tính trung đạo, đề xướng quán hành lí “Vạn

pháp duy thức” để ngộ nhập tính chân như.

Về sau, khi được truyền vào Trung quốc,

tông này dần dần chia thành ba tông: Địa

luận, Nhiếp luận và Pháp tướng. Trong đó,

tông Pháp tướng thịnh hành hơn cả.

Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1

của ngài Nghĩa tịnh (Đại 54, 205 hạ) chép:

“Nói về Đại thừa, thì không ngoài hai phái

Trung quán và Du già”. (xt. Du Già Phái).

II. Du già tông. Tên gọi khác của Mật

giáo (tông Chân ngôn). Đôi khi chỉ riêng

cho tông nghĩa của Thai tạng giới (gọi là

tông Đại nhật), để đối lại với tông nghĩa

của Kim cương giới (gọi là tông Kim cương

đính).

DU GIÀ YẾT MA

Phạm:Yogakarman. Tác pháp thụ giới

gọi là yết ma. Du già yết ma chỉ cho tác

pháp thụ giới (làm phép trao giới) nói trong

luận Du già sư địa được các nhà Pháp tướng

ba thừa trao truyền cho nhau.

DU HÀNH

Nghĩa là đi khắp các nơi để tham thiền

nghe pháp, hoặc nói pháp giáo hóa. Cũng

gọi Phi tích, Du phương, Thiền tông gọi là

DU HÀNH

D

1316

Hành cước. Tăng sĩ du hành với mục đích

như trên gọi chung là Tăng hành cước.

Hữu bộ tì nại da Xuất gia sự quyển 3

nói: “Tỉ khưu từ năm hạ (an cư) trở lên đã

biết rõ thế nào là phạm, không phạm, thế

nào là tội nặng, tội nhẹ, lại có thể giữ gìn

Bát lạt để mộc xoa và tuyên giảng thì được

phép du hành trong nhân gian, tùy nơi tham

học. Nhưng, nếu chưa đủ năm hạ, thì dù

có am hiểu Tam tạng đi nữa cũng không

được phép du hành”.

Còn kinh Tăng nhất a hàm quyển 25

thì nói: Người trường kì du hành có năm

điều bất lợi:

1. Không tụng được giáo pháp.

2. Quên mất giáo pháp đã tụng.

3. Ý không định được.

4. Tam muội đã được lại quên mất.

5. Nghe pháp mà không giữ được.

[X. Trung a hàm Q.5 kinh Sư tử hống;

Trường a hàm Q.1 kinh Đại bản; Thích thị

yếu lãm Q.hạ]. (xt. Hành Cước).

DU HÀNH THƯỢNG NHÂN

Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.

Du hành là đi khắp bốn phương để

truyền pháp giáo hóa. Tổ khai sáng Thời

tông của Nhật bản là ngài Nhất biến đi các

nước, niệm Phật giáo hóa, người đương thời

gọi ngài là Du hành thượng nhân.

Về sau, các vị trụ trì Tổng bản sơn (chùa

Trung tâm) của thời Tông cũng bắt chước

ngài Nhất biến và lấy việc du hành làm

tông phong. Bởi vậy, những vị trụ trì ấy

cũng được gọi là Du hành thượng nhân.

DU HÓA

.....

Du phương hành hóa. Nghĩa là đi các

nơi để nói pháp giáo hóa.

Kinh Tăng nhất a hàm quyển 36 (Đại

2, 748 hạ), chép: “Có một thời, đức Phật

ở trong vườn Nại kì gần thành Tì xá li

cùng với 500 vị Đại tỉ khưu lần lần đi du

hóa trong nhân gian”. (xt. Du Hí Thần

Thông).

DU HÍ QUAN ÂM

...........

Một trong 33 vị hóa thân Quan âm, có

thể du hí tự tại, không bị trở ngại, tương

đương với hóa

thân bồ tát Quan

thế âm trong

phẩm Phổ môn

của kinh Pháp

hoa quyển 7 (Đại

9, 57 hạ): “Hoặc bị

người ác đuổi, rơi

xuống núi Kim

cương, nhờ sức

niệm Quan âm,

không mảy may

thương tổn”.

Hình tượng ngài ngồi trên áng mây bay,

tay phải chống đỡ, tay trái đặt trên đầu gối.

DU HÍ TAM MUỘI

...........

Tam muội là tam ma địa, tên khác của

Thiền định, tức là tâm chuyên chú vào một

cảnh.

Du hí tam muội cũng như đùa giỡn một

cách vô tâm, nghĩa là tâm không dính mắc,

không bị lôi kéo, nhậm vận tự như, được

tự tại đối với các pháp. Cũng tức là đạt được

không, vô sở đắc, tiến lui tự do tự tại, không

một mảy may vướng mắc.

Lục tổ đàn kinh phẩm Đốn tiệm (Đại

48, 358 hạ) nói: “Người đã thấy tính thì có

lập cũng được, không lập cũng được, đi lại

tự do, không động không ngại, tùy thời ứng

dụng, tùy hỏi mà đáp, hóa thân khắp nơi,

không lìa tự tính, tức là được tam muội du

hí thần thông tự tại, ấy gọi là thấy tính”.

DU HÀNH THƯỢNG NHÂN

Du Hí Quan Âm

D

1317

DU HÍ THẦN THÔNG

...........

Nghĩa là Phật và Bồ tát dùng sức thần

thông hóa độ chúng sinh mà tự vui. Hí là

tự tại, vô ngại, hàm ý du hóa, du hành.

Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25, 110

hạ), nói: “Hí là tự tại, như sư tử chơi giỡn

giữa bầy hươu nai một cách tự tại không sợ,

cho nên gọi là hí”.

Chú duy ma cật kinh quyển 5 (Đại

38, 371 thượng), chép: “Thập nói (...) thần

thông tuy lớn, người có thần thông thì

cho là dễ, đối với ta không khó, cũng

như chơi giỡn (hí) vậy” (...) Triệu nói:

“Thần thông du hí giáo hóa người, lấy

đó tự vui”.

Phật và Bồ tát ở trong thần thông đi lại

tự tại, vào ra không ngại, cũng như chơi

giỡn, cho nên gọi là hí”.

Ngoại đạo và Nhị thừa cũng có thần

thông, nhưng còn bị ngăn ngại nên không

gọi là du hí.

Kinh Hoa nghiêm quyển 56 (bản dịch

đời Đường) có nêu 10 thứ du hí của Bồ tát.

Ngoài ra, trong các sách Thiền thường dùng

các từ ngữ du hóa, du hí thần thông, du

hành v.v...

DU KÌ KINH

Phạm: Vajrazekhara-vimàna-sarvayogayogi-

sùtra. Có 1 quyển. Tên tắt của

kinh Kim cương phong lâu các nhất thiết

du già du kì. Cũng gọi Du già du kì kinh.

Do ngài Kim cương trí dịch vào đời

Đường, thu vào Đại chính tạng tập 18.

Một trong năm bộ bí kinh của Mật giáo.

Xưa nay cùng với kinh Lí thú được gọi

chung là bí kinh trong các bộ kinh bí

mật. Có 12 phẩm.

Cứ theo kinh Tô tất địa của Thai tạng

giới nói, thì kinh này là Tô tất địa của Kim

cương giới. Nội dung nói rõ diệu pháp thành

tựu tác nghiệp của tất cả thế gian và xuất

thế gian. [X. Chư quĩ truyền thụ mục lục;

Chí nguyên pháp bảo khám đồng mục lục

Q.6; Đại minh tam tạng thánh giáo mục

lục (bản dịch tiếng Anh)].

DU KÌ QUÁN ĐÍNH

Vốn chỉ sự quán đính (rưới nước thơm

lên đỉnh đầu) của hành giả Du già. Nay

chỉ cho tác pháp quán đính truyền trao

ấn ngôn (khế ấn và chân ngôn) của kinh

Du kì, một việc trọng đại trong pháp Du

già thuộc Kim cương giới (Tối thượng) Mật

giáo.

Pháp tu này căn cứ vào thuyết trong

phẩm Kim cương tát đỏa bồ đề tâm nội tác

nghiệp quán đính tất địa và phẩm Tựa của

kinh Du kì mà thực hành, là pháp rất bí

mật sâu xa, tương đương với tam muội da

thứ 5 trong 5 thứ tam muội da và cũng

giống với Dĩ tâm quán đính nói trong kinh

Đại nhật.

Đứng về phương diện sự tướng của Mật

giáo mà nói, thì các dòng phái có các cách

tác pháp khác nhau, nhưng Thai mật (Mật

giáo của tông Thiên thai) ở Nhât bản đặc

biệt coi trọng cách tác pháp này.

(xt. Quán Đính).

DU KIÊN ĐẠT LA SƠN

Phạm:Yugaôdhara. Một trong bảy núi

vàng. Cũng gọi Do càn đà la sơn, Du kiền

đà la sơn, Thụ cự đà la sơn, Dụ hán đa sơn.

Gọi tắt: Kiền đà sơn. Vì trên đỉnh núi có

hai đường rãnh giống như dấu bánh xe nên

còn được dịch là Trì song.

Núi này được cấu tạo bằng vàng ròng, ở

trong cùng của bảy núi vàng, ở giữa khoảng

núi Tu di và núi Thiết vi, cách núi Tu di

tám vạn do tuần. [X. luận Câu xá Q.11;

DU KÌ QUÁN ĐÍNH

D

1318

Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng]. (xt. Thất

Kim Sơn).

DU LÂM QUẬT

........

Hang đá trên vách núi ở hai bờ sông

Du lâm cách huyện An tây tỉnh Cam túc

75 cây số về phía tây nam, tục gọi là Vạn

Phật hạp (hạp.. : hai bên là núi, ở giữa là

sông), một chi nhánh nghệ thuật hang đá

Mạc cao ở Đôn hoàng. Hiện nay ở đây còn

41 hang đá, rải rác trên hai sườn núi, phía

đông 30 hang, phía tây 11 hang. Niên đại

đục mở những hang này ước vào khoảng

thời Bắc triều, muộn hơn hang đá Mạc cao.

Những hang hiện còn đến nay, phần nhiều

được mở vào thời Ngũ đại và đầu đời Tống,

số này chiếm đến quá nửa.

Về những di vật trong quần thể nghệ

thuật hang đá này thì chủ yếu là những

bức tranh vẽ trên vách, trong đó, đẹp

nhất là hai bức biến tướng Tây phương

tịnh độ và biến tướng Di lặc trong hang

số 25.

DU NA THẾ GIỚI QUỐC

Phạm: Yavana-loka. Danh từ chuyển

lầm từ tiếngPàli: Yona-loka và tiếng Hi

lạp: Ionia. Cũng gọi Dư ni quốc, Dụ ni quốc,

Du nặc quốc, Dạ bà na quốc, Dạ ma na

quốc, Da bàn na quốc. Tên một nước xưa ở

mạn Tây bắc Ấn độ, tức là nước Đại hạ

(Bactria). Vào thế kỷ thứ IV trước Tây lịch,

từ khi đại đế Á lịch sơn (Alexander) đông

chinh về sau, nước này do vị tướng lãnh

của ông tên là Tắc lưu ca tư (Seluckos) quản

trị.

Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2 (Đại 24,

685 hạ), nói: “Đại đức Ma ha lặc khí đa đến

nước Du na thế giới giảng kinh Ca la la ma.

Giảng xong trong, nước có bảy vạn ba nghìn

người đạt đạo quả, một nghìn người xuất

gia, nhân đó, ở Du na thế giới Phật pháp

được lưu thông”. [X. kinh Tạp a hàm Q.25;

kinh Trung a hàm Q.37; luận A tì đàm tì

bà sa Q.41].

DU PHƯƠNG TĂNG

Vị tăng vân du bốn phương để tham thiền

cầu đạo. Cũng gọi Hành cước tăng, Du phương

đầu đà, Vân thủy tăng.

Thích thị yếu lãm quyển hạ dẫn luật

Tì nại da chép, đức Thế tôn thường nói

nếu tỉ khưu đã thành tựu năm pháp và đủ

năm lần kết hạ an cư thì được phép rời

chỗ mình nương tựa để du hành trong

nhân gian. [X. Tổ đình sự uyển Q.8]. (xt.

Hành Cước).

DU TĂNG ĐỊA NGỤC

Cứ theo luận Câu xá quyển 11 chép,

thì ở phía dưới châu Nam thiệm bộ có tám

địa ngục nóng rất lớn. Bốn mặt của mỗi địa

ngục có bốn cửa, bên ngoài bốn cửa đều có

bốn địa ngục: Lô ổi tăng (Phạm: Kukùla,

thêm lò nướng), Thi phẩn tăng (Phạm:

Kunapa, thêm xác chết và phân), Phong

nhận tăng (Phạm: Asidhàrà, thêm mũi

nhọn), Liệt hà tăng (Phạm: Kwàra-madi,

thêm sông nóng). Như vậy, tám địa ngục

nóng có 16 địa ngục Du tăng, tổng cộng

128 Du tăng địa ngục.

Vì những chúng sinh có tội bị rơi (đi

chơi = du) vào những địa ngục này thì sự

khổ não tăng lên gấp bội, cho nên gọi là

Du tăng địa ngục.

DU TÂM AN LẠC ĐẠO

Có 1 quyển, do ngài Nguyên hiểu của

Tân la (nay là nước Triều tiên) soạn, thu

vào Đại chính tạng tập 47 và quyển thứ 6

trong Tịnh độ tông toàn thư.

DU LÂM QUẬT

D

1319

Nội dung nói rõ sự yên vui ở Tịnh độ

và nhân duyên vãng sinh. Tất cả chia làm

bảy môn:

1. Trình bày về tôn chỉ lập tông.

2. Xác định sự tồn tại của nước kia (tức

là có cõi Tịnh độ).

3. Nói rõ các chướng nạn vì mang lòng

nghi ngờ.

4. Nói rõ nhân duyên được sinh về Tịnh

độ cực lạc.

5. Nêu ra những phẩm số vãng sinh.

6. Bàn về vãng sinh khó hay dễ.

7. Khởi ngờ vực và trừ hoài nghi.

Sách này xưa nay rất thịnh hành trong

giới người tu Tịnh độ.

DU THẠCH

Một loại hợp kim do đồng và lô cam

thạch luyện thành, có thể dùng để làm

tượng Phật hay các đồ thờ Phật.

Phạm ngữ tạp danh nêu tiếng Phạm của

du thạch làRìti, âm Hán là Lí để.

Phiên dịch danh nghĩa đại tập thì nêu

tiếng Phạm của du thạch làRàcakah.

Tuệ lâm âm nghĩa quyển 81 nói rằng

du thạch là loại bạch kim đứng sau vàng.

Đại đường tây vực kí quyển 5 mục Yết

nhã cúc xà quốc chép, nước Yết nhã cúc xà

có tượng Phật bằng du thạch. Cũng sách

đã dẫn quyển 7 mục Bà la ni tư quốc nói, ở

chùa Lộc dã cách sông Bà la ni hơn 10

dặm về phía đông bắc có tượng Phật bằng

du thạch.

Ngoài ra, Xuất tam tạng kí tập quyển 12

Pháp uyển tạp duyên nguyên thủy tập cũng

ghi (Đại 55, 92 trung): “Nước Lâm ấp dâng

tượng Phật Vô lượng thọ bằng du thạch”.

DỤ

I. Dụ. Phạm:dfwtànỉa#. Dùng thí dụ

để làm cho đạo lí trong tất cả pháp được

sáng tỏ. Trong kinh điển, nhiều chỗ ghi

chép, khi đức Phật nói pháp, Ngài đã khéo

dùng thí dụ làm cho người nghe lãnh hội

được lí sâu xa, chẳng hạn như Tam xa dụ,

Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa và Thiện

họa sư dụ trong kinh Hoa nghiêm. Lại như

lấy cây lay động để nói rõ về gió, đưa ngón

tay chỉ mặt trăng v.v... đều là những thí dụ

nổi tiếng trong kinh điển. A ba đà na (Phạm:

avadàna) trong 12 thể tài của kinh tức là

loại kinh điển dùng thí dụ để mở bày pháp

nghĩa. (xt. Thí Dụ).

II. Dụ. Phạm: udàharaịa hoặc

dfwỉànta#. Tiếng dùng trong Nhân minh.

Là chi thứ 3 trong tác pháp 5 chi của Nhân

minh cũ và chi thứ 3 trong tác pháp 3 chi

của Nhân minh mới.

Dụ là nhờ vào sự so sánh để thuyết

minh Tông (chủ trương, mệnh đề). Trong

luận thức Nhân minh, Dụ được đặt sau

Nhân (lí do), có tác dụng nêu ra một sự lệ

đã biết đễ dẫn chứng cho Tông vốn chưa

được xác định, chưa được thừa nhận. Chẳng

hạn lập luận thức:

Tông: Tiếng nói là vô thường.

Nhân: Vì có tính được tạo ra.

Dụ: Như cái bình.

Trong tác pháp năm chi của Nhân minh

cũ, chi Dụ chỉ tương đương với tác dụng tỉ

loại suy lí của luận lí học (La tập) mà thôi,

còn cần phải nhờ vào sự giúp đỡ của chi

Hợp và chi Kết thì mới có thể chứng minh

luận điểm của Tông, cho nên sức chứng

minh của chi Dụ trong Nhân minh cũ rất

là yếu ớt. Nhưng trong Nhân minh mới,

chi Dụ bao hàm một thứ nguyên lí phổ

biến tương đương với đại tiền đề của luận lí

học, khiến cho loại tỉ suy lí biến thành diễn

dịch suy lí để tăng cường sức chứng minh

của nó; bởi thế, chi Dụ trong Nhân minh

mới đã có đủ tác dụng của đại tiền đề trong

luận lí học.

Trong Nhân sinh mới, chi Dụ và chi

DỤ

D

1320

Nhân đều là một bộ phận của luận cứ lí

do, cho nên, nếu có thể liên kết chặt chẽ

và chính xác tác dụng của hai chi này thì

có thể chứng minh được chủ trương của

chi Tông.

Thông thường chi Dụ có thể chia làm

hai loại:

a. Đồng pháp dụ.

b. Dị pháp dụ.

Tác pháp theo Đồng pháp dụ gọi là

“Hợp tác pháp”, tác pháp theo Dị pháp dụ

gọi là “Li tác pháp”. Còn bản thân chi Dụ

là do hai phần “Dụ thể” và “Dụ y” tạo thành.

Ngoài ra, nếu sử dụng chi Dụ một cách

không chính xác thì sẽ tạo ra 10 lỗi dưới đây:

1. Pháp năng lập không thành. (Trái

với Nhân)

2. Pháp sở lập không thành. (Trái với

Tông)

3. Pháp năng lập, pháp sở lập đều không

thành. (Trái với Nhân và Tông)

4. Không hợp. (Không có lời kết hợp)

5. Đảo hợp. (Kết hợp trái ngược)

6. Pháp sở lập không trái hẳn với Tông.

7. Pháp năng lập không trái hẳn với Nhân.

8. Pháp sở lập, pháp năng lập đều không

trái hẳn với Nhân và Tông.

9. Bất li: Không có lời thì rõ mặt trái.

10. Đảo li: Chỉ lộn ngược.

[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân

minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển

thích (Trần đại tề)]. (xt. Đồng Pháp Dụ].

DỤ DẪN

Phương tiện tùy căn cơ chúng sinh mà

dẫn dắt họ vào đạo.

Phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa quyển

2 (Đại 9, 13 hạ), nói: “Trưởng giả kia lúc

đầu đem ba cỗ xe dụ dẫn các con, nhưng

sau ông chỉ cho chúng một cỗ xe lớn với

những vật báu rất trang nghiêm và tiện nghi

(an ổn) bậc nhất. Tuy nhiên, ông trưởng

giả ấy không mắc lỗi lừa dối. Như lai cũng

vậy, Ngài không có lỗi hư vọng, lúc đầu

nói ba thừa để dẫn dắt chúng sinh, nhưng

sau chỉ cho pháp Đại thừa nhờ đó họ được

độ thoát”.

Trong Hoa nghiêm ngũ giáo chương

quyển thượng, ngài Pháp tạng đã căn cứ vào

nghĩa này mà cho rằng Tam thừa là Quyền

giáo (giáo pháp lâm thời) dùng để dẫn dụ,

còn Nhất thừa mới là Thực giáo (giáo pháp

chân thực), chỗ quay về của tam thừa.

Ngoài ra, tông Thiên thai lập phán giáo

năm thời, chia một đời giáo hóa của đức

Phật làm năm thời: Hoa nghiêm, Lộc uyển,

Phương đẳng, Bát nhã và Pháp hoa Niết

bàn và cho rằng đặc trưng của bốn thời

giáo hóa trước theo thứ tự là: Tùy căn cơ,

thí dỗ (dụ dẫn), quở trách và gạn lọc. Tông

Thiên thai đặc biệt cho Tiểu thừa giáo trong

thời Lộc uyển là thời dụ dẫn, hàm ý là:

Căn cơ trình độ chúng sinh còn yếu kém

chưa thể lãnh hội giáo pháp trong thời Hoa

nghiêm thứ nhất, nên đức Phật đã dùng

các phương tiện khéo léo mà nói pháp Tiểu

thừa theo đúng căn tính chúng sinh để dẫn

dụ họ vào Đại thừa.

Phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa

quyển 2 (Đại 9, 17 thượng), nói: “Lúc bấy

giờ, vì muốn dụ dỗ con mình nên ông

trưởng giả mới bày phương tiện ngầm sai

hai người nghèo hèn tiều tụy, dùng lời nhỏ

nhẹ nói với người con rằng: “Này, cùng tử!

Ở đây có việc làm và tiền công xứng đáng

(...) ông trưởng giả muốn thuê anh hốt phân

cùng với chúng tôi”.

Đây là thí dụ cho Tiểu thừa là giáo pháp

dẫn dụ.

DỤ ĐẠO LUẬN

Có 1 quyển, ngài Tôn xước soạn vào

đời Tấn, thu vào Đại chính tạng tập 52

Hoằng minh tập quyển 3.

DỤ DẪN

D

1321

Sách này chủ trương Phật, Nho là nhất

trí. Bài tựa nói rõ sự khác nhau giữa Phật

giáo và Nho giáo: Phật giáo thì thoát tục,

còn Nho giáo là đạo của thế tục. Trong

phần chính văn nói thuyết báo ứng của

Nho giáo và thuyết báo ứng của Phật giáo

chỉ khác ở cách trình bày mà thôi. Vả lại,

Phật giáo chủ trương xuất gia là đại hiếu,

trong kinh điển Phật luôn nói đến “hiếu”,

bởi vậy, Phật giáo và đạo hiếu của Nho giáo

hoàn toàn phù hợp.

DỤ NGHI

Có 1 quyển, do ngài Tuệ duệ (355 - 439)

soạn vào đời Đông Tấn, thu vào Xuất tam

tạng kí tập quyển 5 trong Đại chính tạng

tập 55. Nhân vì các vị Đàm lạc v.v... hoài

nghi ba kinh Bát nhã, Pháp hoa và Niết

bàn e có chỗ hư dối, nên ngài Tuệ duệ mới

soạn sách này để bác bỏ ý kiến sai lầm của

họ và nói rõ ba kinh này đúng thực là cơ

sở giáo hóa của đức Phật.

DỤ Y DỤ THỂ

Tiếng dùng trong Nhân minh. Hai bộ

phận cùng cấu thành Dụ trong tác pháp ba

chi của Nhân minh. Chi Dụ trong Nhân

minh cũ chỉ có tác dụng lệ chứng (lấy việc

đã biết để làm chứng cứ cho việc khác),

nên không phân biệt Dụ thể và Dụ y. Đến

Nhân minh mới thì ngài Trần na chia làm

hai phần:

1. Dụ thể: Nêu lên một nguyên lí phổ

biến để phát huy sức chứng minh Tông

(mệnh đề) một cách hữu hiệu, tương đương

với Đại tiền đề của luận lí học.

2. Dụ y: Chỗ nương để thành lập Dụ

thể, bởi vậy, Dụ y là chứng cứ của Dụ thể,

cũng chính là thực lệ (sự lệ thực tại) của

Dụ thể.

Dụ gồm có Đồng dụ và Dị dụ, Dụ thể

của Đồng dụ gọi là Đồng pháp dụ thể hay

Đồng dụ thể; Dụ y của Đồng pháp dụ gọi là

Đồng pháp dụ y hay đơn giản là Đồng dụ

y. Như khi lập luận thức:

Tông: Tiếng nói là vô thường.

Nhân: Vì có tính được làm ra.

Đồng dụ thể: Những vật có tính được

làm ra thì đều là vô thường.

Đồng dụ y: Như cái bình.

Nguyên tắc phổ biến được nêu ra trong

phần Dị dụ, thì gọi là Dị pháp dụ thể, hay

nói đơn giản là Dị dụ thể. Nguyên lí được

nêu ra để làm chứng cứ hoặc thực lệ trong

Dị pháp dụ gọi là Dị pháp dụ y, hay đơn

giản là Dị dụ y. Thí dụ:

Tông: Tiếng nói là vô thường.

Nhân: Vì có tính được làm ra.

Dị dụ thể: Nếu là thường thì không có

tính được làm ra.

Dị dụ y: Như hư không.

[X. luận Nhân minh nhập chính lí;

Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha môn

thiển thích (Trần đại tề)].

DỤC

Phạm: Chanda hoặc rajas. Cũng gọi

Nhạo dục. Tên tâm sở. Là tác dụng tinh

thần mong muốn sự nghiệp được hoàn

thành. Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng

Dục là tác dụng theo tất cả tâm mà khởi

lên thuộc về đại địa pháp. Tông Duy thức

thì cho rằng tâm đuổi bắt đối tượng là do

tác dụng của tác ý (chú ý) chứ không phải

tác dụng của Dục, cho nên Dục chẳng phải

theo tất cả tâm mà khởi, mà chỉ là tâm sở

Biệt cảnh mong cầu đối tượng mà khởi lên.

Dục có ba tính: Thiện, ác và vô kí (không

thiện không ác). Dục tính thiện là nguồn

gốc phát khởi tâm tinh tiến cần mãn, dục

mang tính ác thì thèm muốn tài vật của

người khác, gọi là tham, là một trong những

phiền não căn bản.

DỤC

D

1322

Dục có nhiều loại: Năm dục, sáu dục,

ba dục v.v...

1. Năm dục: Say đắm năm cảnh: Sắc,

thanh, hương, vị, xúc. Cũng gọi năm dục

đức, năm diệu dục. Hoặc ham muốn của

cải, sắc đẹp, ăn uống, tiếng tăm, ngủ nghỉ,

cũng gọi năm dục.

2. Sáu dục: Say mê sắc đẹp, dung mạo,

uy nghi tư thái, giọng nói quyến rũ, làn da

mịn màng, tướng người xinh đẹp.

3. Ba dục: Ham đắm dung mạo, tư thái,

làn da mịn màng.

Ngoài ra, vì tính tham muốn quá sâu,

khó vượt qua, lại dễ làm cho người ta sa

ngã như cái hố nên còn được gọi là Dục

tiệm (hố dục). Hoặc vì phiền não tham

dục hay nhận chìm người giống như dòng

sông, nên gọi Dục hà (sông dục).

Những tham muốn nung nấu người ví như

kim đâm vào mình, nên gọi là Dục thích

. Những điều vừa nói ở trên là nhấn

mạnh sự tai hại của dục. Lại vì dục làm

nhơ bẩn thân, nhiễu loạn người nên ví dụ

dục là bụi bặm, là ma, là sự trói buộc v.v...

[X. luận Câu xá Q.4; luận Phẩm loại túc

Q.2; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1;

luận Thành duy thức Q.5]. (xt. Ngũ Dục,

Lục Dục).

DỤC ÁI

Chỉ cho phiền não trong cõi Dục. Tức là

vọng chấp đối với năm dục. Bồ tát ưa thích

chính pháp gọi là Pháp ái; trái lại, phàm phu

tham đắm năm dục (của cải, sắc đẹp, danh

vọng, ăn uống, ngủ nghỉ) gọi là Dục ái.[X.

kinh Trường a hàm Q.10; kinh Lăng

nghiêm Q.1; luận Tập dị môn túc Q.4]. (xt.

Ái).

DỤC BẢN

.....

Cái bảng nhỏ treo trong nhà tắm.

Trong Thiền lâm, khi vào tắm, người

tắm cần nước nóng hay nước lạnh thì gõ

bảng này, sau khi nghe tiếng bảng, Dục đầu

hành giả .(người trông nom nhà

tắm) sẽ theo ý muốn của người tắm mà thêm

hoặc bớt. Bên cạnh Dục bản có treo một

tấm thẻ nhỏ, trên đó ghi lời chỉ dẫn cách

đánh bảng. Thẻ này gọi là Dục thất tiểu bài

............

Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 4

Tri dục điều (Đại 48, 1131 trung), nói:

“Trong nhà tắm treo một bảng nhỏ, bên

cạnh có tấm thẻ ghi: “Đánh vào bảng một

tiếng là thêm nước nóng, đánh hai tiếng là

thêm nước lạnh, ba tiếng thì là thôi”.”

DỤC CÂU

Lưỡi câu tham muốn. Vì muốn cứu độ

chúng sinh, Bồ tát dùng sự tham muốn để

lôi kéo.

Kinh Duy ma quyển trung phẩm Phật

đạo chép, vì cứu độ chúng sinh, Bồ tát bày

ra các phương tiện khéo léo, thị hiện nhiều

loại thân, có khi hiện làm dâm nữ nhử kẻ

hiếu sắc, trước dùng sự tham muốn để kéo

lôi, sau cùng mới đưa họ vào trí của Phật.

DỤC CẦU

Một trong hai thứ mong cầu, tức là mong

cầu được thỏa mãn mọi dục vọng.

Luận Thành thực quyển 10 nêu hai thứ

mong cầu:

1. Mong cầu được thỏa mãn mọi dục

vọng ở đời hiện tại gọi là Dục cầu.

2. Mong cầu các dục vọng cho thân đời

sau gọi là Hữu cầu.

DỤC CHỦ

.....

Người trông coi nhà tắm. Cũng gọi Tri

dục, Dục tư.

DỤC ÁI

D

1323

Chức vụ trông nom về nhà tắm trong

Thiền viện, một trong sáu vị đứng đầu Tây

tự trong Thiền lâm. Đến giờ tắm, Dục chủ

phải treo thẻ khai dục ở trước nhà trai và

sắp đặt trong nhà tắm, xem xét củi, lửa, than

v.v... Dưới quyền có vị Dục đầu hành giả

giúp đỡ. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui

Q.4 Tri dục điều; Thiền lâm tượng khí tiên

Chức vị môn].

DỤC CỔ

.....

Trống báo giờ tắm. Trống này do vị Tri

dục, (người trông coi việc tắm gội, cũng gọi

Dục chủ, đánh). Cách đánh trống là lúc

đầu đánh chậm, sau mau dần và cuối cùng

đánh thật mạnh một tiếng rồi dứt.

Theo qui định xưa, khi nghe tiếng

trống, chúng tăng vào tắm trước, kế đến,

Dục đầu hành giả vào tắm, sau cùng mới

đến Trụ trì và Tri khách. Về sau đổi lại

là hồi thứ nhất vị Trụ trì vào tắm, hồi

thứ hai chư tăng vào tắm, hồi thứ ba

các sư chú và những người khác tắm.

[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.8

Cổ điều].

DỤC CỤ

...

Các vật dùng riêng trong nhà tắm như:

khăn tắm, bình nhỏ đựng nước sạch, quần

tắm (áo tắm), khóa cửa nhà tắm, ghế ngồi

tắm v.v... Khi vào nhà tắm, tay mặt cầm

các dục cụ.

Điều Nhật dụng qui phạm trong Bách

trượng thanh qui quyển 6 (Đại 48, 1146

thượng) nói: “Khi vào nhà tắm, phải cầm

dục cụ bên tay mặt và đi vào qua cửa của

gian dưới”.

Ngoài ra, trước khi vào nhà tắm phải

lấy khăn vải gói các dục cụ lại, khăn này

gọi là Dục phức.., hoặc Dục phục , cũng

thuộc một trong các Dục cụ.

DỤC ĐẦU

.....

Cũng gọi Dục đầu hành giả, một chức

vụ dưới quyền vị Tri dục (Dục chủ), chuyên

trách xử lí các việc trong nhà tắm của Tùng

lâm. [X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.4

Tri dục điều; Thiền lâm tượng khí tiên Chức

vị môn].

DỤC GIỚI

Cõi Dục. Phạm, Pàli: Kàma-dhàtu.

Chỗ ở của loài hữu tình. Cõi Dục, cõi Sắc

và cõi Vô sắc gọi chung là ba cõi (tam giới).

Cõi Dục gồm: Địa ngục, quỉ đói, súc sinh, a

tu la, người và trời Lục dục. Các loài hữu

tình ở thế giới này nặng về thực dục, dâm

dục, thụy miên dục (ham ngủ) nên gọi là

cõi Dục. Cõi Dục bao gồm Hữu tình thế

gian và khí thế gian. Cõi Sắc và cõi Vô sắc

là nơi định tâm (tâm vào Thiền định không

tán động), còn cõi Dục là nơi tán tâm (tâm

bình thường loạn động), vì thế cõi Dục

được gọi là Tán địa. Nhưng, vấn đề cõi

Dục có định hay không thì trong luận Tì

bà sa quyển 10 và Đại thừa nghĩa chương

quyển 11 có ghi nhiều thuyết. Nếu chia ba

cõi làm chín địa (nơi, chốn), thì toàn thể

cõi Dục (gồm năm đường: Địa ngục, quỉ

đói, súc sinh, người, trời) là địa đầu tiên

trong chín địa.

Ngoài ra, về phạm vi và các loài khác

nhau của cõi Dục, trong các kinh luận đều

có ghi, như phẩm Tu đa la của luận Tạp A

tì đàm tâm quyển 8 có liệt kê 20 chỗ: Tám

đại địa ngục, súc sinh, quỉ đói, bốn đại châu

và sáu tầng trời cõi Dục. Phẩm Đao lợi thiên

trong kinh Truờng a hàm quyển 20 chia

làm 12 loại: Địa ngục, quỉ đói, súc sinh,

người, a tu luân, Tứ thiên vương, trời Đao

lợi, trời Diệm ma, trời Đâu suất, trời Hóa tự

tại, trời Tha hóa tự tại và Ma thiên. Luận

DỤC GIỚI

D

1324

Du già sư địa quyển 4 thì nêu 36 chỗ: Tám

địa ngục lớn, bốn châu lớn, bốn châu cỡ

vừa, sáu tầng trời cõi Dục, quỉ đói và phi

thiên. Còn luận Câu xá quyển 11 thì nói

về vị trí, thân hình và tuổi thọ v.v... [X.

kinh Trường a hàm Q.19; kinh Khởi thế

Q.1 đến Q.9; luận Xá lợi phất a tì đàm Q.7;

luận Đại tì bà sa Q.136, Q.137; luận Câu

xá Q.3].

DỤC GIỚI ĐỊNH

Thiền định thuộc cõi Dục. Cũng gọi

Dục định. Về vấn đề cõi Dục có định

hay không, thì có nhiều thuyết. Có thuyết

bảo cõi Dục không có Thiền định, chỉ có

tâm tán động, bởi thế, cái gọi là định cõi

Dục là chỉ cho định Vị chí, tức là ở giai

đoạn trước khi vào Sơ thiền. Có thuyết

cho rằng cõi Dục tuy nhiều tán tâm,

nhưng vẫn có một phần nhỏ định tâm,

và chính lấy phần nhỏ định tâm này làm

định cõi Dục. Vì định tâm ở cõi Dục

không liên tục mà tiêu diệt rất nhanh,

nên cũng gọi là Điện quang định (định

ánh chớp).

Nhưng, luận Thành thực quyển 11 thì

bảo cõi Dục thực sự có thiền định và thiền

định này có thể phát ra trí không động. [X.

luận A tì đàm tì bà sa Q.41; Thất thiếp kiến

văn Q.3 phần cuối].

DỤC GIỚI HÊ

..

Hệ nghĩa là trói buộc, pháp trói buộc ở

cõi Dục gọi là Dục giới hệ. Những pháp trói

buộc đó là 18 giới (sáu căn, sáu trần, sáu

thức). Lại nữa, trong 22 căn, 19 căn trước

là Dục giới hệ; trong 98 tùy miên, có 36

tùy miên là Dục giới hệ. [X. luận Đại tì bà

sa Q.50, Q.52; luận Câu xá Q.2, Q.3; luận

Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2]. (xt. Giới

Hệ).

DỤC GIỚI TAM DỤC

Ba món dục ở cõi Dục.

Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 3 nêu

ra ba món dục của phàm phu trong cõi Dục,

đó là:

1. Ẩm thực dục: Phàm phu đối với các

thức ăn uống thơm ngon sinh tâm tham

đắm.

2. Thụy miên dục: Tâm phàm phu phần

nhiều mờ tối, ham mê ngủ nghỉ nên không

thể siêng tu đạo nghiệp.

3. Dâm dục: Tất cả nam nữ do tâm

tham nhiễm lẫn nhau, nên làm các việc

dâm dục.

DỤC GIỚI TÁN ĐỊA

Cõi Dục là nơi tán tâm. Hữu tình ở

cõi Sắc và cõi Vô sắc mới có định tâm,

nơi có định tâm gọi là Định địa. Cõi Dục

là nơi tán tâm, vì hữu tình ở cõi Dục

không có định tâm nên gọi là Dục giới

tán địa.[X. Thích thị yếu lãm Q.trung]. (xt.

Dục Giới).

DỤC HẢI

Biển dục. Sự yêu đương ham muốn của

loài người rất mạnh, rất sâu rộng như biển

cả mông mênh khó mà thoát ra được, cho

nên dùng biển làm thí dụ mà gọi là Dục

hải.

Thông thường, sự yêu đương khó vượt

qua, như một dòng thác chảy xiết nên cũng

gọi là Dục lưu (Phạm: Kàma-ogha: Dòng

ái dục). Chúng sinh đều do phiền não bốc

cháy mà phải luân hồi sinh tử, không thể

đạt tới cõi Niết bàn lí tưởng, gọi là biển lớn

phiền não sinh tử. Trong các phiền não, ái

dục mạnh nhất, vì thế gọi ái dục là Dục

hải.

DỤC GIỚI ĐỊNH

D

1325

DỤC HỎA

Lửa dục. Nhiệt tình dâm dục giống như

lửa hay thiêu đốt tâm chúng sinh, hoặc vì

tâmdâm dục bốc cháy như lửa khó dập

tắt, nên gọi là Dục hỏa. Dục .cũng viết

làdục...

Kinh Lăng nghiêm quyển 8 (Đại 19, 143

hạ), nói: “Tất cả các đức Như lai trong 10

phương coi việc hành dâm như lửa dục.

Bồ tát thấy sự dâm dục thì tránh xa như

tránh hố lửa”. [X. Pháp uyển châu lâm

Q.44].

DỤC KIM CƯƠNG

Phạm:Iwỉa-vara. Âm Hán: Y sắt tra phạ

nhật la. Cũng gọi Dục.. kim cương, Tiễn

kim cương, Ý sinh kim cương, Kim cương

tiễn, Nhãn tiễn. Một trong bốn vị Kim cương

của Ngũ tôn ở Trung đài trong hội Lí thú

trên mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo,

tức là vị Bồ tát ngồi trên hoa sen trong

vòng tròn (nguyệt luân) ở phía trước Bồ tát

Trung tôn Kim cương tát đỏa. Thân mầu

đỏ, chủng tử là (ma), hình tam muội da

là mũi tên.

Lại nữa, vị tôn này cũng là một trong

năm vị Bồ tát bí mật, hình tượng: Tay trái

cầm cung, tay phải cầm tên, đầu gối bên

phải dựng thẳng

trong tư thế bắn

cung.

Cứ theo Kim

cương đính du già

kim cương tát đỏa

ngũ bí mật tu

hành niệm tụng

nghi quĩ, thì Dục

kim cương tên là

Bát nhã ba la mật,

có khả năng thông

suốt tất cả Phật pháp mà không trệ không

ngại, giống như kim cương hay sinh ra chư

Phật. Vị Bồ tát này cầm cung, tên bằng kim

cương bắn vào tất cả hạt giống hữu lậu trong

thức A lại da để nó trở thành tấm gương trí

tuệ tròn sáng. Cũng chính là vị tôn này

dùng mũi tên dục đại bi bắn vào tâm tham

dục của chúng sinh, khiến chúng ngộ nhập

Bát nhã lí thú thanh tịnh. [X. Lí thú thích

Q.thượng; Đại lạc Kim cương tát đỏa tu hành

thành tựu nghi quĩ; Kim cương giới thất tập

Q.hạ].

DỤC LẬU

Phạm:Kàmàsrava, Pàli: Kàmàsava.

Một trong ba lậu. Cũng gọi Dục hữu lậu.

Dục chỉ cho năm món dục ở cõi Dục; lậu

là tên khác của phiền não. Vì tham dục

mà dấy sinh phiền não gọi là Dục lậu.

Tức là ngoài việc loại trừ năm bộ vô minh

của cõi Dục, còn lại 31 thứ phiền não và

10 triền, tổng cộng là 41 thứ phiền não.

Chúng sinh vì kiến hoặc, tư hoặc ở cõi

Dục mà tạo tác các nghiệp để rồi bị rơi

rớt trong cõi Dục không thể nào thoát ra

được, cho nên gọi là Dục lậu. [X. kinh

Tạp a hàm Q.18; kinh Đại bát Niết bàn

(bản Bắc) Q.22]. (xt. Thập Triền, Tam

Lậu).

DỤC LƯU

Phạm: Kàma-ogha. Là tư hoặc tham

sân si v.v... ở cõi Dục, vì tư hoặc này mà

phải lưu chuyển trong cõi Dục nên gọi là

Dục lưu. Một trong bốn lưu. Cũng gọi Dục

bạo lưu (dòng dục chảy xiết).

Tư hoặc ở cõi Dục là trong bốn đế

của Kiến đạo mỗi đế đều có bốn hoặc:

Tham, sân, mạn, nghi, cộng thành 16

hoặc; Tu đạo có ba hoặc: tham, sân, mạn

cho đến 10 triền: Vô tàm, vô quí, thụy

DỤC LƯU

D

1326

miên, trạo cử, hôn trầm,xan, tật, phẫn,

phú và hối...

Lại nữa, Dục lưu cũng chỉ chung cho

sống chết trong ba cõi, vì mê hoặc nương

theo dục mà có sống chết lưu chuyển. [X.

kinh Tăng nhất a hàm Q.23; luận Câu xá

Q.20]. (xt. Tứ Bạo Lưu).

DỤC NHIỄM

Chỉ các dục làm bẩn chân tính, hoặc

chỉ cho các phiền não tham dục.

Kinh Kim cương bát nhã (Đại 8, 772

hạ) nói: “Bạch Thế tôn! Con là A la hán

đã lìa các dục nhiễm”. [X. kinh Đại phẩm

bát nhã Q.27; kinh Pháp hoa Q.2 phẩm

Thí dụ].

DỤC PHÁP

Chỉ cho ba pháp: Dữ dục, thụ dục,

thuyết dục. Nghĩa là khi cử hành Bố tát,

thuyết giới, thụ giới v.v... các tỉ khưu cùng

ở chung trong khu vực kết giới đều phải

tham dự, nhưng nếu vì một lí do bất khả

kháng nào đó không tham dự được, thì

vị ấy phải bày tỏ lòng mong muốn, tùy hỉ

và tán đồng pháp sự đó, gọi là Dục. Ủy

thác ý muốn ấy cho vị tỉ khưu khác, gọi

là Dữ dục. Nhận sự ủy thác ấy, gọi là

Thụ dục. Đem truyền đạt ý ấy cho chúng

tăng đều biết, gọi là Thuyết dục (nói dục).

[X. luận Thập tụng Q.15; Tát bà đa bộ tì

ni ma đắc lặc già Q.6; Tứ phần luật san

phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng

đoạn 1].

DỤC PHẬT

Tắm Phật. Cũng gọi Quán Phật .

Nghi thức pháp hội tắm Phật được cử

hành tại các chùa để kỉ niệm ngày đức Thích

tôn đản sinh. Khi đức Phật giáng sinh các

vị trời rưới nước thơm xuống để tắm rửa

thân thể ngài. Căn cứ theo truyền thuyết

này, hằng năm đến ngày Phật đản các chùa

cử hành lễ hội tắm Phật; tượng Phật giáng

sinh được đặt trong một cỗ long đình có

kết hoa, cỏ, rồi dùng nước thơm rưới từ

trên đầu tượng để tắm. Nhân dịp này cũng

cử hành các lễ chúc mừng khác như: Cúng

Phật, cúng tổ, cúng dường chư tăng v.v...

pháp hội này được gọi là Hội quán Phật,

Hội Phật sinh, Dục hóa trai. Lễ Phật đản

do đó cũng gọi là lễ tắm Phật.

Tại Ấn độ và Tây vực thì tượng Phật

đản sinh được đặt trong một cỗ xe rồi rước

đi khắp thành phố. Ở Trung quốc, vào các

đời Đường, Tống pháp hội này cũng rất

thịnh hành. Sau khi truyền đến Nhật bản,

bắt đầu từ năm. Thừa hòa thứ 7 (840), hằng

năm vào ngày 8 tháng 4 lễ tắm Phật được

cử hành trong Hoàng cung, pháp hội tắm

Phật này được gọi là Hoa tế. Về sau, pháp

hội này cũng được lưu hành rộng rãi trong

các chùa viện.

Văn tụng đọc khi tắm Phật gọi là kệ

tắm Phật.

Ngoài ra, theo kinh Bát nê hoàn hậu

quán lạp chép, thì vào ngày Phật đản và

ngày rằm tháng 7 mãn hạ cử hành lễ Quán

Phật (tắm Phật) gọi là Quán lạp . Lại

nữa, theo kinh Thí dụ thì còn có lễ tắm

DỤC NHIỄM

D

1327

Phật vào ngày mùng 8 tháng chạp (ngày

đức Phật thành đạo).

Trong Thiền lâm, vào ngày mùng 8

tháng chạp, ngày đức Phật thành đạo, cũng

làm lễ tắm Phật. Nước nóng dùng để tắm

Phật được pha lẫn với các thứ hương thơm

như: ngưu đầu chiên đàn, tử đàn, hương đa

ma la, hương cam tùng, khung cùng, bạch

đàn, uất kim, long não, trầm hương, xạ

hương, đinh hương v.v... sau đó cho vào

trong bình sạch, rồi từ từ rưới nước từ trên

đỉnh đầu tượng Phật.

Về nguồn gốc của lễ tắm Phật, các chùa

ở Ấn độ mỗi ngày đều có cử hành, là vì khí

hậu ở Ấn độ nóng bức, cần tắm mỗi ngày,

cho nên Nam hải kí qui nội pháp truyện

quyển 4 và Đại tống tăng sử lược quyển

thượng đều nói rằng, lễ tắm Phật vốn không

phải chỉ được cử hành vào ngày Phật giáng

sinh, mà đời sau dần dần trở thành nghi

thức tắm Phật mỗi năm một lần. [X. kinh

Dục Phật công đức; Thích thị yếu lãm

Q.trung; Sắc tu bách trượng thanh qui Q.2

Phật giáng đản điều; Thiền lâm tượng khí

tiên báo đảo môn].

DỤC PHẬT KÊ

Bài kệ đọc lúc tắm Phật. Theo kinh Dục

tượng công đức, trong nghi thức tắm Phật,

khi nước từ trên tượng Phật chảy xuống, vị

Duy ma tuyên sớ xong, cao giọng xướng

bốn câu kệ như sau (Đại 16, 799 trung):

“Nay con tắm gội tượng chư Phật

Thân tịnh trí công đức trang nghiêm

Khiến chúng sinh xa lìa năm trược

Mong chứng được pháp thân Như lai”.

[X. Sắc tu bách trượng thanh qui Q.2

Phật giáng đản điều]. (xt. Dục Phật).

DỤC SINH

I. Dục sinh. Muốn sinh. Gọi đủ là Dục

sinh ngã quốc (muốn sinh trong đất nước

của ta). Dục sinh, Chí tâm (dốc lòng) và

Tín nhạo (tin ưa) là ba pháp an tâm của

môn Tịnh độ. (xt. Tam Tín).

II. Dục sinh. Phạm:Kàmotpatti. Là

cảnh dục lạc mà chư thiên của sáu tầng

trời cõi Dục thụ hưởng, tuy có ba loại khác

nhau, nhưng đều là thụ hưởng dục lạc nên

gọi là Dục sinh.

III. Dục sinh. Chỉ cho ba loại sinh ở

cõi Dục.

Luận A tì đạt ma tập dị môn túc nêu ba

loại dục sinh (Đại 26, 386 thượng): “Có các

hữu tình ưa thích hưởng thụ các cảnh dục

lạc vi diệu hiện tiền, những hữu tình ấy đối

với các cảnh diệu dục hiện tiền như giàu

sang, được tự tại, được hoàn toàn ở cõi

người, được một phần ở cõi trời, đó là dục

sinh bậc nhất; (...) trời Lạc biến hóa là dục

sinh bậc nhì (...), trời Tha hóa tự tại là dục

sinh bậc ba.

DỤC THAM

Phạm,Pàli: Kàma-ràga. Cũng gọi Dục

tham tùy miên. Chỉ cho phiền não tham ở

cõi Dục. Còn phiền não tham ở cõi Sắc và

cõi Vô sắc thì gọi là Hữu tham...... Dục

tham có Dâm dục tham và Cảnh giới tham

khác nhau. Trong đó, tu Bất tịnh quán để

DỤC THAM

D

1328

đối trị dâm dục tham, tu Xả vô lượng trong

bốn vô lượng (tức từ bi hỉ xả) để đối trị

cảnh giới tham.

Ngoài ra, theo luận Câu xá quyển 19,

thì tham dục ở cõi Dục duyên theo năm

cảnh bên ngoài: Sắc, thanh, hương, vị, xúc

mà sinh khởi, nên gọi là Dục tham. [X.

luận Phẩm loại túc Q.3; luận Nhập a tì

đạt ma Q.thượng; luận Đại tì bà sa Q.83].

(xt. Tham).

DỤC THÁNH

.....

Phép tắm rửa tượng Thánh tăng trong

Thiền gia. Các tượng được tôn trí ở chính

giữa nhà Tăng, gọi chung là Thánh tăng.

Nhưng tượng Thánh tăng thờ trong các

chùa viện của Đại thừa và Tiểu thừa có

khác nhau. Các chùa Đại thừa thờ tượng

bồ tát Văn thù, còn các chùa Tiểu thừa thì

thờ tượng ngài Kiều trần như hoặc Tân đầu

lư hoặc Đại ca diếp hoặc Tu bồ đề v.v...[X.

Sắc tubách trượng thanh qui Q.4 Tri dục

điều; Thiền lâm tượng khí tiên báo đảo

môn].

DỤC THẤT

.....

Nhà tắm.Pàli: Nahàna-koỉỉhaka. Là

nơi đại chúng tắm rửa. Cũng gọi Dục đường,

Ôn thất (Pàli: Jantàghara), Thang ốc.

Luật Ngũ phần quyển 26 nói về lí do

làm nhà tắm là: các vị tỉ khưu ăn uống đầy

đủ, nhưng vẫn bị nhiều bệnh, y sĩ Kì vực

(Kì bà) lấy làm lo, bèn bạch đức Phật cho

xây nhà tắm để trừ bệnh cho đại chúng.

Lúc tắm dùng vỏ bồ đào, vỏ ma lâu, bột

đậu v.v... để kì cọ cho sạch.

Trong Thiền lâm có đặt các chức Tri

dục (Dục chủ), Dục đầu v.v... Ở nhà tắm

thì đặt tượng bồ tát Bạt đà bà la (Hiền hộ),

vị Bồ tát này nhờ nhân duyên tắm gội trong

Dục thất mà chứng viên thông.

Theo kinh Tăng nhất a hàm quyển 28,

thì tắm gội trong nhà tắm có năm điều lợi

ích: Trừ phong, khỏi bệnh, sạch bụi bặm

cáu bẩn, thân thể nhẹ nhàng, trắng trẻo

béo tốt.

Ngoài ra, luật Tứ phần quyển 16 và luật

Ma ha tăng kì quyển 34 cũng có nói đến

các điềulợi ích của việc tắm rửa trong nhà

tắm. Trong Tùng lâm, nhà tắm được kể là

một trong bảy nhà già lam (nhà của toàn chùa).

Nhà tăng, nhà tắm và nhà tẩy tịnh (nhà vệ

sinh) gọi là Tam mặc đường (ba

nhà khi vào phải giữ im lặng). [X. Thích thị

yếu lãm Q.trung; Thiền lâm tượng khí tiên

Điện đường môn].

DỤC THẤT HIỀN HỘ BỒ TÁT TƯỢNG

Tượng bồ tát Hiền hộ ở nhà tắm. Cũng

gọi Dục thất bản tôn tượng.

Bồ tát Hiền hộ, Phạm: Bhadra pàla,

âm Hán: Bạt đà bà la. Vị Bồ tát này nhờ

nhân duyên đang tắm trong nhà tắm mà

chứng được viên thông. Theo nhân duyên

này mà các chùa viện ở đời sau thường đặt

tượng của ngài ở nhà tắm. (xt. Hiền Hộ Bồ

Tát).

DỤC THẤT TỊNH CAN

Cây sào sạch ở nơi nhà tắm. Tức là cây

sào (tre) gác ở phía trong nhà tắm để mắc

quần áo sạch.

Thiền lâm tượng khí tiên khí vật môn

chép: “Giáo giới luật nghi nhập ôn thất pháp

nói: Vào trong nhà tắm, áo sạch thì mắc

lên cái sào sạch, áo dơ thì mắc lên cái sào

dùng cho đồ dơ”.

DỤC THIÊN

Chỉ cho các trời cõi Dục. Cũng gọi Lục

dục thiên, gồm có sáu tầng: Trời Tứ thiên

DỤC THÁNH

D

1329

vương, trời Đao lợi, trời Dạ ma, trời Đâu

suất, trời Lạc biến hóa và trời Tha hóa tự

tại. [X. luận Câu xá Q.8]

DỤC THIÊN NGŨ DÂM

Năm cách hành dâm của các trời cõi

Dục:

1. Trời Tứ thiên vương và trời Đao lợi:

Trời Tứ thiên vương ở lưng chừng núi Tu

di, trời Đao lợi ở trên chóp núi Tu di, đều ở

gần với mặt đất, sự hành dâm của hai cõi

trời này cũng giống như loài người.

2. Trời Dạ ma: Đối với cảnh dục biết rõ

thời giờ, nên chỉ cần ôm nhau là thành.

3. Trời Đâu suất: Đối với các cảnh dục

biết dừng đủ, cho nên chỉ cần nắm tay nhau

là thành.

4. Trời Lạc biến hóa lòng dục rất nhẹ,

nên chỉ cười với nhau là đủ.

5. Trời Tha hóa tự tại, dục niệm hết

dần, nên chỉ nhìn nhau là thỏa mãn.

[X. kinh Trường a hàm Q.20; luận Câu

xá Q.11].

DỤC THUYỀN

Cái bồn để tắm. Trước khi đưa vào quan

tài, thi hài người chết được tắm rửa bằng

nước ấm, cái đồ đựng nước tắm lúc ấy gọi

là Dục thuyền, giống như cái bồn để tắm.

Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 6

Vong tăng điều (Đại 48, 1147 hạ), nói: “Nếu

vị bệnh tăng nhắm mắt thì vị chủ Diên thọ

đường báo tin ngay cho vị Duy ma biết để

vị này bảo Đường tư hành giả đun nước,

đồng thời, báo tin cho các vị Thủ tọa, Tri

khách, Thị giả, Khố tư và sai người đưa dục

thuyền đến để tắm cho người quá cố”.

DỤC TIỄN

Mũi tên dục. Vì năm dục lạc hay làm hại

người, nên ví dụ như mũi tên mà gọi là Dục

tiễn. Hoặc chỉ cho mũi tên màbồ tát Dục

kim cương cầm nơi tay. Hoặc vì lòng dục

tương ứng với cảnh giống như mũi tên bắn

trúng mục tiêu nên cũng gọi là Dục tiễn.[X.

phẩm Tịnh hạnh trong kinh Hoa nghiêm

(60 quyển); Tuệ lâm âm nghĩa Q.10]. (xt.

Dục Kim Cương).

DỤC TRÌ

.....

Ao tắm: Hồ ao được dành riêng cho

việc tắm gội thân thể.

Tại Ấn độ, ngoài nhà tắm ra, còn đào

ao hồ chứa nước mưa để tắm rửa. Ấn độ là

xứ nhiệt đới, cho nên chỗ nào cũng đào ao

hồ để tắm rửa. [X. Thích thị yếu lãm

Q.trung]

DỤC VONG

.....

Tắm vong. Trước khi đưa vào quan tài,

thi thể người chết được tắm rửa bằng nước

nóng để được sạch sẽ, gọi là Dục vong. Nghi

thức này thường được thực hành trong thiền

lâm mỗi khi có vị tăng lâm bệnh nhập tịch.

(xt. Dục Thuyền).

DỤC Y

Pàli: Udakasàỉikà. Cũng gọi Dục quần,

Nội y, Minh y, Vũ dục y. Là y phục mặc lúc

tắm. Một trong bảy vật dụng tắm.

Theo luật Ngũ phần quyển 26, luật Thập

tụng quyển 18 và luật Ma ha tăng kì quyển

40, thì tỉ khưu, tỉ khưu ni, khi tắm không

được để mình trần mà phải mặc áo tắm,

nếu không sẽ phạm tội Đột cát la gọi là

Dục y pháp.

Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 3

nói, khi tắm phải dùng mảnh vải dày (dục

quần) dài 5 khuỷu tay, rộng năm khuỷu,

quấn quanh mình để tắm.

DỤC Y

D

1330

Còn danh từ Vũ dục y (áo tắm mưa)

là theo y phục của người Ấn độ mặc để

tắm mưa. Sau khi đức Phật chế pháp dục

y thì từ ngữ này vẫn được lưu dụng. [X.

luật Ngũ phần Q.5; Sắc tu bách trượng

thanh qui Q.6 Nhật dụng quĩ phạm điều;

Thiền lâm tượng khí tiên phục chương

môn].

DUÊ SẮT TRI LÂM

Phạm: Yawỉivana. Khu rừng ở phía

ngoài thành Vương xá nước Ma yết đà

trung Ấn độ. Cũng gọi Thân sắt tri lâm,

Già việt lâm, Từ tự lâm. Dịch ý là rừng

gậy.

Đại đường tây vực kí quyển 9 (Đại 51,

920 thượng) nói: “Rừng tre cây cao và

cứng, um tùm che kín núi hang. Nơi này

trước kia có người Bà la môn nghe Phật

Thích ca thân cao một trượng sáu, thường

không tin, nên dùng cây gậy tre dài một

trượng sáu để đo thân Phật. Mỗi lần ông

đo thân Phật lại cao thêm, cứ thế, ông

càng đo thân Phật càng cao thêm mãi;

cuối cùng, không đo được nữa, ông bèn

quăng gậy bỏ đi, cây gậy tre mọc rễ ở đó

thành rừng”.

Trong khu rừng này có tòa tháp lớn do

vua A dục xây dựng. Cũng tại nơi này thuở

xưa đức Phật đã từng vì các trời, người hiện

đại thần thông nói pháp nhiệm mầu trong

suốt bảy ngày.

Hiện nay có khu di tích cổ gần thôn

Kiệt hỉ nhĩ (Jethian) ở mạn đông bắc thị

trấn Gia nhã thuộc Bengal chính là rừng

trúc này. [X. Đại trang nghiêm kinh luận

Q.12; Phật sở hành tán Q.4].

DUÊ SƠN ĐẠI SƯ TRUYÊN

Có 1 quyển. Do vị tăng người Nhật bản

là ngài Nhân trung soạn. Nội dung thuật

lại sự tích hành hóa của vị tổ khai sáng

tông Thiên thai Nhật bản là Đại sư Tối trừng

trong 65 năm tại thế. Sách được ấn hành

vào tháng 8 niên hiệu Vĩnh bảo năm đầu

(1704) đời Đông sơn Thiên hoàng. Bài tựa

do ngài Tú vân ở viện Tây tháp soạn, được

thu vào Tứ đại sư truyện bản năm Minh

hòa thứ 4 (1767).

DUÊ TÔN (1201 - 1290)

Vị tổ Trung hưng của Luật tông Nhật

bản. Ngài người Đại hòa (huyện Nại lương)

họ Nguyên, tự Tư viên. Lúc đầu, ngài học

Mật giáo, sau lấy việc phục hưng Luật học

làm chính, thụ giới ở chùa Tây đại, siêng

năng tinh tiến, được trong triều ngoài nội

tôn kính. Ngài dốc chí dùng giới luật cứu

đời, thường truyền giới cho phi nhân và

những người ăn xin v.v... Ngài đào 1350 cái

ao để phóng sinh.

Năm Chính ứng thứ 3 ngài tịch, thọ 90

tuổi. Sau ngài được Phục chính Thiên hoàng

ban thụy hiệu “Hưng chính bồ tát”.

Ngài để lại các tác phẩm: Phạm võng cổ

tích văn tập 10 quyển, Cảm thân giác chính

kí 3 quyển. [X. Hưng chính bồ tát truyện;

Bản triều cao tăng truyện Q.59; Nguyên

hanh thích thư Q.13].

DUNG BẢN MẠT

........

Dung hợp gốc ngọn. Đối lại với “Phân

chư thừa” .(chia các thừa). Tiếng

dùng trong phán giáo của tông Hoa

nghiêm.

Tông Hoa nghiêm chia giáo pháp một

đời của đức Phật làm hai loại: Tam thừa và

Nhất thừa. Nhất thừa lại chia ra Đồng giáo

và Biệt giáo, lấy ý chỉ chủ yếu của kinh

Pháp hoa là “Hội tam qui nhất” (họp ba về

một), làm Đồng giáo nhất thừa.

Trong Hoa nghiêm ngũ giáo chương

DUÊ SẮT TRI LÂM

D

1331

quyển 1, khi giải thích về Đồng giáo nhất

thừa, ngài Pháp tạng - Tổ thứ 3 của tông

Hoa nghiêm - lại thiết lập hai môn: Phân

chư thừa và Dung bản mạt. Lấy Phân chư

thừa để nói rõ pháp thể của Đồng giáo nhất

thừa và lấy Dung bản mạt để làm sáng tỏ

danh nghĩa của Đồng giáo nhất thừa. Dung

bản mạt tức là danh nghĩa của Đồng giáo

lấy Nhất thừa làm gốc (bản), lấy Tam thừa

làm ngọn (mạt), rồi dung hợp Tam thừa

với Nhất thừa. Sau đó lại mở ra hai môn:

1. Dẫn quyền qui thực môn..........

(môn đưa tạm thời về chân thực),

tức là đưa Tam thừa về Nhất thừa, là môn

hướng thượng, nghĩa là từ Cơ hướng tới Pháp.

2. Lãm thực thành quyền môn

(môn chuyển chân thực thành

tạm thời) tức là chuyển Nhất thừa thành

Tam thừa, là môn hướng hạ, nghĩa là từ

Pháp hướng xuống Cơ.

Đưa Quyền về Thực mà không phá hoại

Quyền, bởi thế, Tam thừa tức là Nhất thừa,

mà không trở ngại Tam thừa. Chuyển Thực

thành Quyền mà không khác với Thực,

cho nên Nhất thừa tức là Tam thừa, nhưng

không ngăn ngại Nhất thừa. Như vậy, Nhất

thừa và Tam thừa dung hợp, thể của chúng

không hai, đây là nghĩa của Đồng giáo.

Sự khác nhau giữa Dung bản mạt của

Đồng giáo nhất thừa và Cai nhiếp môn

của Biệt giáo nhất thừa là ở chỗ: Dung

bản mạt của Đồng giáo nhất thừa thừa

nhận bản mạt của Tam thừa và Nhất thừa

tuy khác nhau, nhưng vẫn dung hợp. Còn

Cai nhiếp môn của Biệt giáo nhất thừa thì

không thừa nhận bản mạt của Tam thừa

và Nhất thừa có khác nhau, mà coi tất cả

pháp Tam thừa xưa nay vốn đều là pháp

Nhất thừa. [X. Hoa nghiêm kinh Khổng

mục chương Q.4; Hoa nghiêm kinh sưu

huyền kí Q.1 phần trên; Hoa nghiêm kinh

thám huyền kí Q.1]. (xt. Đồng Biệt Nhị

Giáo).

DUNG BẢN ỨNG THÂN

...........

Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Chỉ

cho tướng ứng thân của Phật Thích ca dung

hợp với uy đức của Phật A di đà mà hiện.

Cũng chính là vị giáo chủ của kinh Vô

lượng thọ. Đây là luận đề mà Tịnh độ chân

tông của Nhật bản thường dùng khi bàn

xét về ba bộ kinh: Vô lượng thọ, Quán vô

lượng thọ, A di đà và mối quan hệ giữa ba

thân: Pháp thân, Báo thân, Ứng thân v.v...

DUNG HI (1888 - 1959)

.....

Người huyện Phiên ngung tỉnh Quảng

đông (gốc quê Chiết giang), họ Thang, tự

Tuyết quân, hiệu Cửu chỉ đầu đà.

Sư tốt nghiệp trường Cao đẳng sư phạm

Quảng đông, nổi tiếng về văn chương và

biện luận. Trước khi xuất gia, sư từng giữ

các chức vụ như: Hiệu trưởng trường Tiểu

học Phiên ngung, Giám đốc sở Giáo dục,

Ủy viên hội quĩ tiền tệ Trung ương, Cố

vấn ủy viên hội Chính vụ chính phủ Tây

nam, Quyền Bí thư xử lí thường vụ ngân

hàng tỉnh Quảng đông v.v...

Sư còn tổ chức Hội xem kinh Phật giáo

Quảng châu, Hội nghiên cứu Phật học Lục

nhất, sáng lập Nguỵệt san Viên âm, đồng

thời, sư ra sức tìm hiểu ý nghĩa và luyện tập

Thiền, hết lòng hộ pháp và bảo vệ tài sản

của các chùa viện.

Năm Dân quốc 13 (1924), sư lâm bệnh

nặng. Năm Dân quốc 36, sư qui y làm đệ tử

Hòa thượng Hư vân ở chùa Nam hoa, Việt

châu, được đặt pháp hiệu Khoan quân. Về

sau, sư đến Thuyên loan Trúc lâm Thiền

viện xin y vào pháp sư Dung thu xuất gia,

pháp hiệu Dung hi. Năm sau, sư y vào pháp

sư Kinh khê ở chùa Linh ẩn, núi Đại tự thụ

giới cụ túc. Sau vì Hòa thượng Hư vân viết

thư dạy sư là “Đạo Phật dời về Nam” nên

DUNG HI

D

1332

năm Dân quốc 43 (1954) sư từ Hương cảng

đến Tân gia ba. Sư thường qua lại Tân gia

ba và Cát long pha (Kuala Lumpur) để

hoằng pháp và sáng lập Hội nghiên cứu

Phật học Mã lai á. Năm Dân quốc 48 (1959),

sư tịch ở Cát long pha, thọ 72 tuổi.

Sư có các trứ tác: Phật giáo và Thiền

tông, Cát đằng tập, Vô tướng tụng giảng

thoại, Bách dụ kinh tuyển giảng v.v...

DUNG HỮU THÍCH

........

Tức là thừa nhận nghĩa phụ bên cạnh

nghĩa chính trong khi giải thích kinh luận.

Cũng gọi Dung hữu thuyết.

DUNG SỰ TƯƠNG NHẬP DUY THỨC

Là một trong 10 lớp Duy thức do tông

Thiên thai thành lập. Nghĩa là do bản thể

viên dung vô ngại nên muôn vàn hiện

tượng dung hợp vào nhau (tương nhập)

mà mỗi hiện tượng vẫn giữ thể tính riêng

biệt, rõ ràng phân minh, nhưng không

ngăn ngại lẫn nhau. [X. Hoa nghiêm kinh

thám huyền kí Q.13] (xt. Thập Trùng Duy

Thức).

DUNG TAM THẾ GIAN THẬP THÂN

.................

Cũng gọi Dung tam thế gian thập Phật.

Theo tông Hoa nghiêm, khi bồ tát Viên

giáo dùng trí hiểu biết chân thực quan sát

toàn pháp giới, Bồ tát thấy muôn tượng

muôn vật đều là thân Phật cả. Thân Phật ở

đây được chia làm 10 thứ gọi chung là Dung

tam thế gian thập thân, là một trong hai

loại Thập thân của tông Hoa nghiêm.

Mười thân là:

1. Chúng sinh thân: chỉ cho chúng sinh

trong sáu đường.

2. Quốc độ thân: nơi cư trú của chúng

sinh trong sáu đường.

3. Nghiệp báo thân: nghiệp nhân cảm

quả sinh ra thân chúng sinh hoặc thân quốc

độ.

4. Thanh văn thân: người tu quán bốn

đế cầu Niết bàn.

5. Độc giác thân: người tu quán 12 nhân

duyên cầu Niết bàn.

6. Bồ tát thân: người tu sáu độ cầu chính

giác.

7. Như lai thân: thân Phật tròn đầy tu

hành ở nhân vị.

8. Trí thân: thân Phật có đủ thực trí

năng chứng.

9. Pháp thân: thân Phật có đủ chân lí

sở chứng.

10. Hư không thân: thực thể bao trùm

pháp giới, che khắp chúng sinh.

Ba thân trước trong 10 thân trên đây

thuộc phần nhiễm (nhơ nhớp), thân thứ 4

đến thứ 9 thuộc phần tịnh (trong sạch);

thân Hư không thứ 10 thì lìa các tướng

nhiễm, tịnh, hữu, vô, và là chỗ nương của

hai phần nhiễm, tịnh.

Lại nữa, thân Quốc độ trong 10 thân

tức là Quốc độ (khí) thế gian; thân chúng

sinh thứ nhất và thân thứ 3 đến thứ 6, là

Chúng sinh thế gian; thân thứ 7 đến thứ

10 là Trí chính giác thế gian. Mười thân

này dung nhiếp các pháp của ba thế gian

mà là thể của Tì lô chính giác, nên gọi là

Dung tam thế thập thân.

Ngoài ra, nhờ 10 thân này mà hiểu biết

được cảnh sở tri của giác thể Phật tì lô giá

na, nên cũng gọi là Giải cảnh thập thân.

[X. kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.27;

thập địa kinh luận Q.10; Hoa nghiêm kinh

Thám huyền kí Q.14; Hoa nghiêm ngũ

giáo chương Q.2; Hoa nghiêm huyền đàm

Q.30].

DUNG THÔNG

.....

Dung hợp thông suốt hoàn toàn không

DUNG HỮU THÍCH

D

1333

trở ngại. Cùng nghĩa với tương tức tương

nhập.

Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục

quyển 14 (Đại 47, 775 hạ), nói: “Đức sơn

đánh, Lâm tế hét đều đưa đến triệt ngộ vô

sinh, thấu suốt ngọn nguồn, dung thông tự

tại”. [X. Ma ha chỉ quán Q.7].

DUNG THÔNG NIÊM PHẬT DUYÊN KHỞI

Gồm 2 quyển, do ngài Lương trấn, người

Nhật bản, soạn. Cũng gọi Dung thông

duyên khởi, Dung thông đại niệm Phật

duyên khởi.

Nội dung chủ yếu trình bày tông nghĩa

của tông Dung thông niệm Phật và tiểu sử

của ngài Lương nhẫn, vị tổ khai sáng của

tông này, có phụ thêm tranh vẽ. Sách này

hiện còn hai loại bản:

1. Bản của chùa Thanh lương ở Tha

nga, tương truyền bắt đầu được soạn từ năm

Ứng vĩnh 21 (1414) cho đến 30 năm sau

mới xong, lời văn của Thiên hoàng Hậu

tiểu tùng và các công khanh, tướng quân

như Túc lợi nghĩa trì v.v... còn tranh do

các ông Hạnh quảng, Hạnh tú, Quang quốc,

Tịch tế, Vĩnh xuân v.v... vẽ.

2. Bản của chùa Thiền lâm, tranh do

Thổ tá Quang tín dựa theo bản của chùa

Thanh lương mà vẽ vào năm Khoan chính

thứ 4 (1463), còn lời văn thì do Thiên hoàng

Hậu hoa viên và các Tướng quân soạn. [X.

Nhật bản ấn thư khảo Q.2; Nhật bản quốc

bảo toàn tập tập 32].

DUNG THÔNG NIÊM PHẬT TÔNG

Một trong 13 tông của Phật giáo Nhật

bản. Gọi đủ: Dung thông đại niệm Phật tông,

gọi tắt: Đại niệm Phật tông. Do Đại sư Thánh

ứng Lương nhẫn sáng lập.

Vào năm Vĩnh cửu thứ 5 (1117), ngài

Lương nhẫn đề xướng thuyết niệm Phật:

Thập giới nhất niệm, tự tha dung thông

(Mười cõi một niệm, mình người dung

thông). Nghĩa là công đức niệm Phật của

một người dung thông với tất cả mọi người,

cũng thế, công đức niệm Phật của tất cả

mọi người dung thông với một người. Hơn

nữa, một hạnh niệm Phật thông với muôn

hạnh, muôn hạnh đầy đủ trong một hạnh

niệm Phật, cho nên tất cả công đức đều

viên mãn, được vãng sinh Tịnh độ.

Năm Minh trị thứ 7 (1874), tông này

chính thức công bố tên tông và lấy chùa

Đại niệm Phật ở thành phố Đại phản làm

Tổng bản sơn. [X. Bản triều cao tăng truyện

Q.51].

DUNG THÔNG VIÊN MÔN CHƯƠNG

Có 1 quyển, do ngài Đại thông Dung

quán đời thứ 46 của tông Dung thông niệm

Phật ở Nhật bản soạn, thu vào Đại chính

tạng tập 84.

Nội dung trình bày nhân duyên tổ

Lương nhẫn sáng lập tông Dung thông

niệm Phật, giải thích tên tông và nói rõ tông

nghĩa. Đây là Thánh điển căn bản của tông

này.

DUNG THÔNG VỌNG TƯỞNG

...........

Tức là tưởng ấm, tưởng uẩn, một trong

năm thứ vọng tưởng.

DUNG THÔNG VỌNG TƯỞNG

D

1334

Sắc thân của chúng sinh là thực chất,

suy nghĩ là tình giả, thực và giả khác nhau

xa, nhưng lại hay tương ứng với nhau, là

bởi vọng tưởng dung hợp.

Lại nữa, tâm sinh tưởng giả, hình là

vật thực, tâm và hình khác nhau, nhưng

có thể tương ứng nhau là nhờ tưởng dung

thông. Tâm, cảnh theo nhau không gián

đoạn, đều là vọng tưởng, nên gọi là Dung

thông vọng tưởng. (xt. Ngũ Vọng

Tưởng).

DUNG THỨC

Chỉ cho người thông suốt sự lí.

Thành duy thức luận thuật kí quyển 1

phần đầu (Đại 43, 229 thượng), nói: “Sinh

dung thức ấy, đẹp dấu truyền đăng”. (Bậc

thông suốt sự lí sinh ra đời này là cái dấu

tích tốt đẹp cho sự truyền nối ngọn đèn

chính pháp).

DỤNG

Là tác dụng, công dụng, hoặc là mục

đích, lí do v.v...

Dụng có rất nhiều nghĩa, nhưng có thể

thu gọn vào hai nghĩa sau:

1. Dụng. Phạm: Prayojana. Là mục

đích lí do các sự chỉ dạy. Cùng với Sở

thuyên (Phạm: Abhidheya), Tương thuộc

(Phạm: sambandha) gọi chung là Tam sự

(ba việc), là hiển bày đại cương của Luận

thư. Các nhà chú giải Ấn độ, bắt đầu từ

khoảng thế kỉ VI, VII, đã dùng Tam sự để

biểu thị cương yếu của Luận thư. Trong

đó, Dụng, chỉ cho mục đích hoặc mục tiêu

trứ tác Luận thư; Sở thuyên, chỉ chủ đề

của Luận thư; Tương thuộc thì biểu thị ý

nghĩa của việc soạn thuật Luận thư. Chẳng

hạn như bộ Trung luận chú của ngài

Nguyệt xứng, thì duyên khởi “Bát bất”

trong kệ qui kính là Sở thuyên, hí luận

tịch tĩnh cát tường Niết bàn là Dụng, vì

lòng từ bi cứu độ tất cả chúng sinh mà

ngài Long thụ trứ tác Trung luận là Tương

thuộc.

Ngoài tam sự (Dụng, Sở thuyên, Tương

thuộc) kể ở trên, còn có nhiều trường hợp

thêm Dụng chi dụng (Phạm: Prayojansva

prayojana, dụng của dụng) nữa mà thành

Tứ sự (bốn việc). Nhưng trường hợp dùng

Tứ sự để hiểu rõ đại cương của kinh luận

thì ở vào thời kì tương đối muộn hơn, vì

lúc ấy, phương thức chú thích đã nghiễm

nhiên có đủ phong cách chỉnh lí hoàn bị

và nghiêm túc. Dụng chi dụng là biểu thị

mục dích chân chính của Luận thư, phần

nhiều nói đến mục tiêu có tính chất tôn

giáo của nó.

Ngoài ra, cũng có không ít trường hợp

bàn về Dụng của các thuật ngữ và tư tưởng

v.v... Chẳng hạn như về tính Không thì

cùng nêu Dụng, Tướng (Phạm: Lakwaịa)

và Nghĩa (Phạm:Artha) của nó. Như trong

luận Bát nhã đăng của ngài Thanh biện thì

Dụng của tính không là hí luận tịch diệt,

Tướng của tính không là trí biết rõ chân

như, còn nghĩa cũa tính không thì chỉ cho

tướng chân thực.

2. Dụng. Là tác dụng, công năng. Đối

lại với Thể. Là phạm trù lí luận của hệ thống

triết học Phật giáo có tính chất tổ chức do

các tông Hoa nghiêm, Thiên thai hoàn

thành vào thời đại Tùy, Đường.

Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 7 trung),

nói: “Chẳng chân chẳng tục gọi là Thể

chính; chân đi với tục, gọi là Dụng chính”.

Cũng sách đã dẫn lại nói: Bát nhã và

Phương tiện thực không có trước sau, nay

nói có trước sau là vì lấy Bát nhã làm thể,

lấy Phương tiện làm dụng.

Luận Đại trí độ cũng nói: như lấy vàng

làm thể, làm thành các đồ trang sức đẹp đẽ

là dụng. Cũng như ngài Lục tổ Tuệ năng

nói định và tuệ là cùng một thể tính, chẳng

DUNG THỨC

D

1335

phải hai: Định là thể của tuệ, tuệ là dụng

của định.

Tóm lại, “thể” phần nhiều chỉ cho

thắng nghĩa, bản chất, tuyệt đối, tức là chỉ

cho thế giới tĩnh chỉ, thế giới tuyệt đối;

còn “dụng” thì biểu thị thế tục, tương đối,

tức là thế giới hoạt động, thế giới tương

đối. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa thể và

dụng, trên căn bản, là “tức thể tức dụng”,

nghĩa là đứng về phương diện tuyệt đối

mà nói thì thể tức là dụng, dụng tức là

thể, tính chất tức nhất, tương tức này đặc

biệt được nhấn mạnh trong triết học Phật

giáo.

Thêm nữa, “thể” là chỉ cho tự thể của

tất cả pháp hữu vi đều có, còn “dụng” thì

chỉ cái tác dụng mà mỗi một tự thể có đầy

đủ. Do đó, ba tướng sinh, trụ, diệt của pháp

hữu vi cũng đều có thể của tự thể và dụng

của tác dụng của nó. Trung quán luận sớ,

Thập nhị môn luận sớ v.v... bàn về ba tướng

hữu vi rất rõ. Còn luận Đại thừa khởi tín

thì ngoài Thể, Dụng ra, lại thêm “Tướng”

nữa mà thành là “Tam đại” (Thể đại, Dụng

đại, Tướng đại). [X. luận Đại tì bà sa Q.39;

luận Câu xá Q.5].

DỤNG DIÊT

Đối lại với Thể diệt. Chấm dứt tác dụng.

Giáo nghĩa “Tam thế thực hữu” (ba đời

thực có) của luận Câu xá cho rằng khi các

pháp diệt, thể của chúng không diệt, vì thể

là hằng hữu thường còn, chỉ có tác dụng

diệt mất mà thôi. (xt. Thể Diệt).

DỤNG ĐẠI

Một trong ba đại: Thể, Tướng, Dụng.

Đại nghĩa là cùng khắp pháp giới, rộng lón

vô biên.

Cứ theo luận Đại thừa khởi tín, thì Dụng

đại là chỉ cho tác dụng của chân như, tức

là tác dụng to lớn có khả năng sinh ra thiện

nhân thiện quả của tất cả thế gian và xuất

thế gian. Cũng chính là thể tính của tâm

chúng sinh có đầy đủ tất cả công đức, tự

đáy nguồn bên trong ngấm ngầm huân tập

tâm vọng nhiễm, bên ngoài hiện báo thân,

hóa thân để giáo hóa chúng sinh. Nhờ hai

dụng trong, ngoài này, khiến người ta trước

hết tu nhân thiện thế gian được quả thiện

thế gian; rồi sau tu nhân thiện xuất thế gian

mà được diệu quả xuất thế gian.

Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 575 hạ),

nói: “Ba là Dụng đại, hay sinh thiện nhân

thiện quả của tất cả thế gian và xuất thế

gian”.

Lại cứ theo Đại thừa khởi tín luận

nghĩa sớ quyển thượng phần trên của ngài

Tuệ viễn (chùa Tịnh ảnh, đời Tùy), thì

“dụng” của Dụng đại có hai nghĩa: Nhiễm

dụng và Tịnh dụng; thế gian là nghĩa

nhiễm dụng, xuất thế gian là nghĩa tịnh

dụng.

Ngoài ra, đối với bản thể, tướng trạng

và tác dụng rộng lớn vô hạn của vũ trụ

pháp giới, Mật tông cũng lập thuyết Tam

đại. Trong đó, Dụng đại là chỉ cho tác dụng

của thân mật, ngữ mật và ý mật tương ứng

một cách sâu xa kín nhiệm. [X. luận Thích

ma ha diễn Q.1; Đại thừa khởi tín luận nghĩa

kí Q.thượng; Hoa nghiêm kinh thám huyền

kí Q.1]. (xt. Tam Đại).

DỤNG HUÂN TẬP

Đối lại với “Tự thể tướng huân tập”. Nhờ

sức huân tập (xông ướp) ngoại duyên của

chư Phật, Bồ tát mà thiện căn của chúng

sinh được tăng trưởng.

Cứ theo luận Đại thừa khởi tín nói, thì

trong bốn thứ huân tập: Vô minh, vọng

tâm, vọng cảnh giới và tịnh pháp, thì tịnh

pháp huân tập được chia làm hai loại: Chân

như huân tập và Vọng tâm huân tập. Trong

DỤNG HUÂN TẬP

D

1336

đó, Chân như huân tập lại được chia làm

Tự thể tướng huân tập và Dụng huân tập.

(xt. Tứ Huân Tập)

DỤNG KHÂM

Vị tăng đời Nam Tống. Lúc đầu theo

ngài Nguyên chiếu học Luật ở chùa Linh

chi, giữ gìn kính cẩn, được mọi người quí

mến.

Một hôm, sư nghe lời ngài Nguyên chiếu

dạy chúng tăng: “Sống truyền bá Tì ni, chết

sinh về an dưỡng”, sư liền theo lời dạy ấy

mà nguyện vãng sinh Tịnh độ, một lòng

kiên định, không lui sụt.

Về sau, sư mở đạo tràng, ở viện Thất

bảo tại Tiền đường, mỗi ngày niệm Phật

ba vạn câu. Một hôm, thần thức của sư

đến Tịnh độ, thấy các tướng lạ của Phật

và Bồ tát, mới bảo thị giả, ngày mai ta sẽ

về Tây phương. Rồi sư cho họp chúng

niệm Phật, sáng hôm sau sư ngồi xếp bằng

chắp tay hướng về tây mà tịch, không rõ

tuổi thọ.

Sư để lại các tác phẩm: A di đà kinh sớ

siêu huyền kí 1 quyển, Quán kinh sớ bạch

liên kí 4 quyển. [X. Phật tổ thống kỉ Q.28].

DỤNG TĂNG

Có hai nghĩa:

1. Trong Thiền lâm, khi cử hành pháp

sự nghi thức tống táng, thỉnh các tăng lữ

để hô truyền gọi là Dụng tăng.

2. Trong pháp hội, Dụng tăng chỉ cho

vị tăng phụ trách các việc lặt vặt, thông

thường phần nhiều do các vị tăng không

giữ các chức vụ trọng yếu đảm nhận.

DỤNG THỨC

I. Dụng thức: Một trong chín loại

Hiển thức. Cũng gọi Chính thụ thức.

Luận Hiển thức (do ngài Chân đế dịch)

lấy “Tam giới duy thức” làm nòng cốt mà

lập ra thuyết chín thức, cho rằng trong

ba cõi có hai loại thức: Hiển thức và Phân

biệt thức. Hiển thức là thức gốc, tức là

thức A lại da, dựa vào tác dụng của nó

chuyển làm năm trần (sắc, thanh, hương,

vị, xúc) bốn đại (đất, nước, lửa, gió) mà

chia làm chín loại, trong đó, Dụng thức

là loại thứ ba, tức loại thức chuyển làm

sáu thức: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý v.v...

[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1

phần đầu; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm

chương Q.1 phần cuối]. (xt. Cửu Thức

Nghĩa).

II. Dụng thức: Cùng nghĩa với chuyển

thức. Nghĩa là chuyển biến nghiệp thức căn

bản vô minh thành thức năng kiến, như

“Chuyển thức đắc trí”, “Chuyển thức thành

trí” v.v...

Luận Trung biên phân biệt quyển

thượng (Đại 31, 451 hạ), nói: “Thứ nhất

gọi Duyên thức, thứ hai là Dụng thức, đối

với các cảnh trần, khởi tác dụng nhận lãnh,

phân biệt, lựa chọn mà thành các tâm pháp:

thụ, tưởng, hành. (xt. Chuyển Thức Đắc

Trí).

DŨNG ĐẦU

Vị tăng trông coi các loại thùng, như

thùng chứa nước... trong Thiền lâm.

Chương Huyền sa sư bị trong Cảnh đức

truyền đăng lục quyển 18 (Đại 51, 346

trung), nói: “Vị Dũng đầu tên là Văn xuống

núi. Sư hỏi: “Dũng đầu xuống núi bao giờ

về?” Đáp: “Dăm, ba hôm?” Sư nói: “Lúc về

có gánh theo một thùng không đáy về

không?” Văn không đáp được”.

DŨNG ĐỂ THOÁT

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên

DỤNG KHÂM

D

1337

nghĩa là cái thùng trút mất đáy. Trong Thiền

lâm, từ ngữ này được dùng để chỉ cho việc

đã đạt đến cảnh giới đại ngộ không còn

mảy may ngờ vực, giống như cái thùng đã

trút mất đáy, mọi vật trong thùng đều rơi

xuống đất, chẳng còn sót lại thứ nào.

Bích nham lục tắc 22 (Đại 48, 162 hạ),

nói: “Sau đến Đức sơn hỏi: “Việc trong tông

thừa kẻ học này có phần gì hay không?”

Đức sơn phang cho một gậy rồi hỏi: “Nói

cái gì? Ta bây giờ giống như cái thùng mất

đáy (Thoát để dũng)”.

DŨNG NIÊM PHẬT

Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.

Phương pháp niệm Phật do sư Không dã

thuộc tông Thiên thai sáng chế vào thời

đại Bình an của Nhật bản. Cũng gọi Không

dã niệm Phật, Không dã dũng.

Dũng nghĩa là nhảy múa. Dũng niệm

Phật là lối niệm Phật hoặc niệm kệ tụng

vừa vỗ tay vừa đánh chiêng trống, cho đến

khi thấm sâu được vị pháp hỉ ngây ngất thì

tự nhiên nhảy múa theo nhịp chiêng trống.

Sau, phương pháp niệm Phật này dần dần

được dân gian hóa, các hội Lục trai niệm

Phật ở Kinh đô (Kyoto), Cát tây niệm Phật

và Bào trai niệm Phật ở Giang hộ v.v... được

người đời gọi là Dũng niệm Phật. [X. Nguyên

hanh thích thư Q.14; Bản triều cao tăng

truyện Q.64].

DŨNG THÂN THẤT THỤ

Thân bay lên cao gấp bảy lần cây đa la.

Cứ theo Đại ban Niết bàn kinh hậu phần

quyển thượng chép, thì đức Thích tôn cất

mình bay lên hư không cao gấp bảy lần

cây đa la, phóng ánh sáng chiếu soi trời

người.

Bài minh trên bia của ngài Tịnh giác

nói: “Mở miệng nói muôn lời, âm thanh

hòa chim suối, bay lên cao gấp bảy lần cây

đa la, ánh sáng chiếu trời người”.

DŨNG TUYỀN

.....

Suối tuôn chảy. Phạm:sùtra (Tu đa la,

kinh) gồm có năm nghĩa, Dũng tuyền là

nghĩa thứ ba. Tức là văn nghĩa Tu đa la

tuôn chảy như dòng suối bất tận. [X. Pháp

hoa huyền nghĩa Q.8]. (xt. Kinh).

DŨNG TUYỀN KỊ NGƯU

Dũng tuyền cỡi trâu. Tên công án trong

Thiền tông.

Sự tích Thiền sư Dũng tuyền Cảnh hân

(đệ tử nối pháp của ngài Thạch sương Khánh

chư) phá trừ cái thấy biết phân biệt của hai

Thiền khách Cương và Đức.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 16

Dũng tuyền Cảnh hân chương nói: Có hai

Thiền khách là Cương và Đức muốn đến

hỏi đạo nơi sư, giữa đường thấy sư cỡi trâu

mà không biết, liền buột miệng nói (Đại

51, 329 hạ): “Móng trâu và sừng trâu rất rõ

ràng, thế mà người ngồi trên lưng trâu không

biết!” Sư bèn thúc trâu đi thật nhanh.

Sau đó, hai Thiền khách nghỉ lại dưới

gốc cây, nấu trà. Sư quay lại, xuống trâu,

đến gần hỏi:

“Hai vị vừa từ đâu đến?”

Đáp: “Từ đàng kia”.

Sư nói: “Việc đàng kia thế nào?”

Hai Thiền khách nâng tách trà. Sư lại nói:

“Đây là việc bên này, còn việc đàng kia

thế nào?”

Hai Thiền khách không đáp được. Sư

lại nói:

“Đừng bảo kẻ cỡi trâu không biết, nghe!”

DŨNG TUYỀN TỰ

........

Chùa nằm ở chân núi Bạch vân thuộc

DŨNG TUYỀN TỰ

D

1338

Cổ sơn thuộc Phúc châu. Vào cuối đời

Đường, dân ở châu này thường chôn người

chết trong núi rồi làm nhà bên cạnh mộ để

ở, hết tang thì dỡ nhà. Trong núi vốn có

chùa Hoa nghiêm và dòng suối.

Cứ theo truyền thuyết thì vùng này có

một cái đầm, trong đầm có con rồng dữ.

Vào năm Kiến trung thứ 4 (783) đời Đường,

ngài Linh kiệu (kiêu) tụng kinh Hoa nghiêm

để đuổi rồng đi, rồi làm chùa ở đó đặt tên

là chùa Hoa nghiêm. Vào thời pháp nạn

Hội xương chùa bị hoang phế.

Năm Khai bình thứ 2 (908) đời hậu

Lương, Mân vương là Vương thẩm tri xây

dựng lại, đặt tên

là chùa Dũng

tuyền; đệ tử nối

pháp của ngài

Tuyết phong

Nghĩa tồn là

Thiền sư Thần

án trụ trì, mở

rộng thêm điện

đường, tăng

phòng nên chùa

đã trở thành ngôi

tùng lâm. Vua

Chân tông nhà Tống ban bảng hiệu “Dũng

tuyền Thiền viện”; năm Vĩnh lạc thứ 5

(1407) đổi lại là chùa. Các ngài Vĩnh giác

Nguyên hiền, Vi lâm Đạo bái đều đã trụ trì

chùa này.

Hiện nay chùa đã có hơn 1000 năm

lịch sử, là danh lam bậc nhất ở đông nam.

Các tòa kiến trúc trong chùa được bố cục

theo thế núi, giữ được hình thế thiên nhiên,

qui mô to lớn, được xếp vào một trong năm

Thiền viện lớn ở Phúc châu.

Chùa nổi tiếng về tạng kinh và các

tạng bản như: Nam Bắc tạng đời Minh,

Long tạng đời Thanh và 2400 bản gỗ

khắc chữ của Đại phương quảng Phật

hoa nghiêm kinh toản yếu 120 quyển

do ngài Đạo bái soạn vào đầu năm Khang

hi, là kho báu thu góp và tàng trữ các

bản kinh xưa của Phật giáo Trung quốc.

[X. Cổ sơn chí Q.2; Phúc kiến thông chí

Q.264; Đại thanh nhất thống chí]. (xt.

Cổ Sơn)

DŨNG XUẤT

.....

Từ dưới đất vọt lên, phun lên.

Trong các kinh có nhiều chỗ nói về các

sự tích thần diệu có vật báu hoặc Phật, Bồ

tát đột nhiên từ dưới đất hiện lên. Như phẩm

Kiến bảo tháp trong kinh Pháp hoa có ghi

việc tháp Đa bảo từ dưới đất nhô lên, rồi

phẩm Tòng địa dũng xuất cũng nói việc vô

lượng hằng sa Đại bồ tát từ dưới đất vọt

lên.

DUY

Phạm:Màtratà. Âm Hán: Ma đát lạt đa.

I. Duy. Chữ này gồm có ba nghĩa:

1. Giản biệt: Phân biệt pháp này khác

với pháp khác.

2. Quyết định: Quyết định có pháp này.

3. Hiển thắng: Hiển bày sự thù thắng

của pháp này. [X. Đại thừa pháp uyển nghĩa

lâm chương Q.1 phần cuối; Thành duy thức

luận thuật kí Q.1 phần đầu].

DŨNG XUẤT

Điện Đại Hùng Chùa Dũng Tuyền

Tháp Xá Lợi Trong Lầu Để Kinh

Chùa Dũng Tuyền

D

1339

II. Duy. Học phái Số luận dùng “Duy”

để biểu thị ý nghĩa nguyên tố cực vi.

Luận kim thất thập quyển thượng (Đại

54, 1250 hạ) nói: “Năm duy sinh năm đại,

thanh duy sinh không đại (...) hương duy

sinh địa đại”.

DUY BẠCH

Vị tăng tông Vân môn ở cuối đời Bắc

Tống, người Tĩnh giang (Quế lâm, Quảng

tây), họ Nhiễm, năm sinh năm mất không

rõ. Vua ban thụy là Phật quốc thiền sư, nối

pháp ngài Pháp tú ở chùa Pháp vân tại Biện

kinh. Về sau, sư cũng trụ trì chùa này. Chùa

Pháp vân, chùa Tuệ lâm và chùa Trí hải là

ba tùng lâm lớn của Thiền tông tại Biện

kinh thời bấy giờ. Nhờ ba tùng lâm này mà

tông phong của Thiền tông được phát triển

và thịnh hành.

Thời ấy, sư thường được thỉnh vào

Hoàng cung để giảng pháp thiền, vua Triết

tông và Huy tông rất cung kính.Tháng 8

niên hiệu Kiến trung tĩnh quốc năm đầu

(1101), sư đưa bộ Kiến trung tĩnh quốc

tục đăng lục 30 quyển do sư soạn cho

vua xem, vua viết bài tựa rồi cho đưa vào

tạng.

Lúc tuổi già, sư dời về ở chùa Thiên đồng

tại Minh châu (phía đông huyện Ngân tỉnh

Chiết giang) và tịch ở đó.

Trứ tác: Kiến trung tĩnh quốc tục đăng

lục 30 quyển, Đại tạng kinh cương mục chỉ

yếu lục 8 quyển. [X. Gia thái phổ đăng lục

Q.5; Phật tổ lịch đại thông tải Q.19; Thích

thị kê cổ lược Q.14].

DUY CẢNH VÔ THỨC

Chỉ có cảnh không có thức. Đối lại với

“Duy thức vô cảnh”.

Duy cảnh vô thức là chủ trương thừa

nhận cảnh bên ngoài là có thật.

Luận sư Hộ pháp của Hữu tông chủ

trương thuyết Duy thức vô cảnh (chỉ có

thức không có cảnh), cho rằng tất cả các

pháp đều do tâm biến hiện, chỉ có tâm thức

bên trong chứ không có cảnh giới bên ngoài.

Đối lại, luận sư Thanh biện của Không

tông thuộc phái Trung quán Ấn độ thì cho

rằng ở trong Chân đế thì tâm và cảnh đều

là chân không, ở trong Tục đế thì lập nghĩa

duy cảnh vô thức, tức sắc và tâm thức đều

tồn tại, vì thức bên trong có cảnh có tâm,

tâm phải nương cảnh mà khởi.

Ngoài ra, Duy cảnh vô thức cũng chỉ

cho Thuận thế ngoại đạo (nhà Duy vật luận

của Ấn độ) chủ trương cực vi của bốn đại

đất, nước, lửa, gió là thường còn, là thực

có, ngoài bốn đại cực vi ra không có vật gì

khác.

Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương

quyển 1 (Đại 45, 260 trung), nói: “Ngoại

đạo Thuận thế và luận sư Thanh biện lập

nghĩa Duy cảnh để phân biệt với nghĩa Duy

thức do luận sư Hộ pháp chủ trương”. (xt.

Duy Thức Vô Cảnh).

DUY CẨN

Vị tăng đời Đường ở chùa Tuệ nhật.

Năm Thái hòa thứ 8 (834) đời vua Văn

tông, sư theo A xà lê Pháp nhuận ở viện

Đông tháp chùa Thanh long thụ pháp Thai

tạng của Mật giáo.

Trứ tác của sư: Đại tùy cầu tức đắc đại

đà la ni minh vương sám hối pháp 1

quyển, Đại tì lô giá na kinh a xà lê chân

thực trí phẩm trung a xà lê trụ A tự quán

môn 1 quyển. [X. Quảng đại nghi quĩ bạt

văn; Đại nhật kinh truyền pháp thứ tự

kí].

DUY CHÍNH TRIỂN KHAI LƯỠNG THỦ

Duy chính dang rộng hai tay. Tên công

DUY ĐỘC TỰ MINH LIỄU

D

1340

án trong Thiền tông. Cũng gọi Bách trượng

khai điền (Bách trượng mở ruộng).

Là cơ pháp dùng động tác thay cho lời

nói để dạy chúng tăng của Thiền sư Bách

trượng Duy chính (Hòa thượng Niết bàn) ở

đời Đường.

Chương Bách trượng Niết bàn trong

Ngũ đăng hội nguyên quyển 4 (Vạn tục 138,

64 thượng), nói: “Một hôm, Hòa thượng

Bách trượng Niết bàn nói với chúng tăng

rằng, các ông và ta đi cày ruộng, ta sẽ nói

đại nghĩa cho các ngươi nghe”.

Khi cày ruộng xong, về chùa, chúng

tăng xin sư nói đại nghĩa (nghĩa rốt ráo

cùng tột), sư dang rộng hai tay, chúng

chẳng hiểu gì”. [X. Cảnh đức tuyền đăng

lục Q.6].

DUY ĐỘC TỰ MINH LIỄU

Chỉ một mình biết rõ.

Đại đạo của Phật Tổ chỉ có người tu

hành giác ngộ mới biết rõ, ngoài ra không

ai thấy được.

Phẩm Công đức trong kinh Pháp hoa

quyển 6 (Đại 9, 184 thượng), nói:

“Bồ tát thân trong sạch

Thấy suốt cõi thế gian

Chỉ một mình mình rõ

Người khác không biết được”

DUY HIỀM GIẢN TRẠCH

Chỉ vì phân biệt lựa chọn. Lời nói này

có xuất xứ từ bài Tín tâm minh của ngài

Tăng xán, Tổ thứ ba của Thiền tông.

Trong bài Minh này có câu “Chí đạo vô

nan, duy hiềm giản trạch (Đạo tột bậc không

khó, chỉ vì chúng sinh hay phân biệt lựa

chọn), nghĩa là đại đạo của Phật, Tổ xưa

nay vốn bình đẳng, không cấp bậc, không

sai khác, tự do tự tại, chỉ vì tâm chúng sinh

phân biệt lựa chọn, ưa, ghét nên mới sinh

ra khó, dễ khác nhau. Nếu không lấy, bỏ,

ghét, ưa thì mười phương thông suốt, bốn

hướng lung linh.

DUY HỮU NHẤT THỪA PHÁP VÔ NHỊ DIÊC

VÔ TAM

Chỉ có pháp Nhất thừa, không hai cũng

không ba. Lời nói này có xuất xứ từ phẩm

Phương tiện trong kinh Pháp hoa.

Nguyên văn như sau (Đại 9, 8 thượng):

“Thập phương Phật độ trung

Duy hữu Nhất thừa pháp

Vô nhị diệc vô tam

Trừ Phật phương tiện thuyết

(Trong cõi Phật mười phương

Chỉ có pháp Nhất thừa

Không hai cũng không ba

Trừ Phật phương tiện nói)

Giáo pháp của Phật chỉ có một Phật thừa

nói trong kinh Pháp hoa là chân thực, còn

nói hai thừa (Tiểu thừa, Đại thừa) hoặc ba

thừa (Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát) thì

chỉ là nói phương tiện để dìu dắt chúng

sinh.

DUY KHẨU THỰC

Cũng gọi Duy tà thực. Duy chỉ cho bốn

phương. Tỉ khưu học các nghề chú thuật,

bói toán để đoán lành dữ làm kế mưu sinh,

gọi là Duy khẩu thực. Đây là một trong bốn

tà mệnh mà đức Phật cấm các tỉ khưu không

được làm. [X. kinh Tạp a hàm Q.18; Pháp

uyển châu lâm Q.90]. (xt. Tứ Chủng Tà

Mệnh).

DUY KÌ NAN

Phạm:Vighna. Vị tăng thời Tam quốc,

người Thiên trúc, năm sinh năm mất không

rõ. Gia đình theo đạo thờ lửa, sư cũng cho

sự tế lửa là trên hết. Về sau, do chịu ảnh

DUY HIỀM GIẢN TRẠCH

D

1341

hưởng của một vị sa môn nên sư bỏ cái

học của mình mà qui y theo Phật, nghiên

cứu ba tạng; đặc biệt tinh thông bốn bộ A

hàm.

Năm Hoàng vũ thứ 3 (224) thời Tam

quốc Ngô, sư cùng Trúc luật viêm (Trúc

tương viêm) đến Vũ xương dịch kinh Pháp

cú 2 quyển, kinh A sai mạt bồ tát 4 quyển,

nhưng vì các vị không thạo Hán văn nên

kinh các vị dịch có rất nhiều chỗ không rõ

nghĩa.

Vào những năm cuối thời vua Huệ đế

(ở ngôi 290 - 306) nhà Tấn, sa môn Pháp

lập và Pháp cự dịch lại kinh Pháp cú làm

5 quyển. [X. Lương cao tăng truyện Q.1;

Phật tổ thông tải Q.5; Lục học tăng truyện

Q.1].

DUY KÍNH

.....

Vị Tăng thời Ngũ đại. Người huyện Vĩnh

thái tỉnh Phúc kiến, năm sinh năm mất

không rõ. Sau khi xuất gia, sư tham học

ngài Tuyết phong Nghĩa tồn và rồi nối pháp

của ngài. Sau, sư lại đi học hỏi các nơi, ở tại

đạo tràng Bát chu ở Nam nhạc tỉnh Giang

tây, được vua Sở kính trọng, thỉnh sư về ở

Báo từ đông tạng, ban cho sư áo đỏ và hiệu

Bảo văn đại sư.

Khoảng năm Khai bình (907 - 911)

đời Hậu Lương, sư biên tập Tục bảo lâm

truyện 4 quyển, Nam nhạc cao tăng

truyện, và soạn: Kính đăng tụng, Tuyền

phục tụng, Phòng tà luận, Thích tán,

Tượng cốt kệ, Kính hòa thượng giác địa

tụng v.v... [X. Tổ đường tập Q.11; Tống

cao tăng truyện Q.17; Cảnh đức truyền

đăng lục Q.19].

DUY MA

Phạm: Vimalakìrti. Âm Hán: Tì ma la

cật lợi đế. Cũng gọi Tì ma la cật, Duy ma

cật, Vô cấu xưng, Tịnh danh, Diệt cấu minh.

Đệ tử tại gia của đức Phật và là Trưởng giả

ở thành Tì xá li (Phạm:Vaizàlì) trung Ấn

độ. Tuy là tại gia, nhưng cư sĩ Duy ma rất

tinh thông giáo nghĩa của Phật giáo Đại thừa,

chỗ tu chứng của ngài cũng cao xa, nên dù

là đệ tử xuất gia cũng có người không sánh

kịp.

Cứ theo kinh Duy ma chép, có lần cư sĩ

thị hiện bị bệnh và nói: “Vì chúng sinh

bệnh nên tôi bệnh”. Đức Phật sai bồ tát

Văn thù và

các đệ tử

khác đến

thăm ngài,

nhân dịp

ấy, ngài

du   ng

những lời

hỏi và đáp

để diễn bày

ý nghĩa sâu

kín của Đại

thừa như:

Không, vô

tướng v.v...

Tại Trung quốc, có rất nhiều những bức

điêu khắc và hội họa miêu tả cuộc vấn đáp

giữa cư sĩ Duy ma và bồ tát Văn thù, như

vào đời Đường có: Tự tháp kí của Đoàn

thành thức, tranh biến tướng Duy ma vẽ

trên vách trong Chính điện của chùa Bồ

tát ở phường Bình khang tại Trường an

v.v...

Còn nhà ở của ngài Duy ma vuông vức

mỗi bề một trượng nên gọi Duy ma phương

trượng, Tịnh danh cư sĩ phương trượng. [X.

Duy ma kinh nghĩa sớ Q.1; Chú duy ma

cật kinh Q.1; Duy ma nghĩa kí Q.1 phần

đầu, Duy ma kinh huyền sớ Q.2; Huyền

ứng âm nghĩa Q.8; Cư sĩ phần đăng lục

Q.thượng].

DUY MA KINH

Tranh Duy Ma Biến Tướng

D

1342

DUY MA KINH

Phạm: Vimalakìrti-nirdeza. Gồm 3

quyển, 14 phẩm, do ngài Cưu ma la thập

dịch vào đời Diêu Tần, đưa vào Đại chính

tạng tập 14. Cũng gọi Duy ma cật sở thuyết

kinh, Duy ma cật kinh. Mục đích kinh này

là nói rõ pháp môn giải thoát bất khả tư nghị

mà ngài Duy ma đã chứng được, cho nên

còn gọi là kinh Bất khả tư nghị giải thoát.

Nhân vật chính trong kinh này là cư sĩ

Duy ma, một trưởng giả ở thành Tì xá li

trung Ấn độ ở thời đại đức Phật. Thuở ấy,

đức Phật đang ở thành Tì xá li, các con của

500 Trưởng giả đến chỗ đức Phật, xin ngài

nói pháp. Lúc đó, cư sĩ Duy ma bị bệnh,

đức Phật sai các vị tỉ khưu và Bồ tát đến

thăm bệnh, nhân dịp này, cư sĩ Duy ma

bàn luận sâu rộng về Phật pháp với Bồ tát

Văn thù và các vị cùng đi, nhân đó mà

thành kinh này.

Kinh Duy ma được đặt trên nền tảng tư

tưởng “không” của Bát nhã, xiển dương đạo

thực tiễn của Bồ tát Đại thừa, nói rõ các

đức mục tôn giáo mà các tín đồ tại gia phải

tu hành. Toàn bộ kinh lấy cư sĩ Duy ma

làm nhân vật trung tâm, xuyên qua phương

thức bàn luận về Phật pháp giữa ngài và

Bồ tát Văn thù để tuyên dương chân lí của

Phật giáo Đại thừa.

Kinh này được thành lập vào khoảng

thế kỉ thứ nhất Tây lịch, sau kinh Bát nhã,

là một trong những kinh điển Đại thừa ở

thời kì đầu. Ở Ấn độ, kinh này rất thịnh

hành và thường được trích dẫn trong các

bộ luận như: Đại trí độ v.v... Tại Trung quốc

kinh này còn được truyền dịch, tụng trì rộng

rãi hơn.

Cứ theo các bản ghi chép về kinh điển

qua các thời đại, thì kinh Duy ma có tất cả

bảy bản Hán dịch, hiện chỉ còn ba bản.

Ngoại trừ bản dịch của ngài Cưu ma la thập

còn có:

1. Kinh Duy ma cật, gồm 2 quyển hoặc

3 quyển, do ngài Chi khiêm dịch ở nước

Ngô vào thời Tam quốc (Ngụy, Thục, Ngô).

Cũng gọi: Kinh Duy ma cật sở thuyết bất

khả tư nghị pháp môn, kinh Phổ nhập đạo

môn, kinh Phật pháp phổ nhập đạo môn,

kinh Phật pháp phổ nhập đạo môn tam

muội, kinh Duy ma. Thu vào Đại chính

tạng tập 14, là bản Hán dịch xưa nhất hiện

còn.

2. Kinh Vô cấu xưng, gồm 6 quyển, do

ngài Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng

gọi kinh Thuyết vô cấu xưng, thu vào Đại

chính tạng tập 14.

Trong ba bản dịch hiện còn, về cách

kết cấu văn kinh và nghĩa lý đại khái giống

nhau, nhưng cũng có một vài chỗ sai khác:

Chẳng hạn như bài kệ tán Phật trong

phẩm thứ nhất, bản dịch của ngài Chi

khiêm là 10 bài tụng, bản của ngài La thập

là 18 bài, bản của ngài Huyền trang là 19

bài rưỡi. Nếu bàn về mức độ phiên dịch

chính xác thì bản của ngài Huyền trang

phải được đặt lên hàng đầu; còn nếu nói

về văn dịch khéo léo, nhuần nhuyễn thì

phải nhường cho bản của ngài La thập,

ngòi bút dịch của ngài rất lưu loát đẹp đẽ,

xưa nay được coi là tác phẩm nghệ thuật

ưu tú trong văn học kinh Phật và được

lưu thông rất rộng rãi.

Kinh này còn có bản dịch Tây tạng được

đưa vào trong kinh tập Phật thuyết bộ của

Đại tạng kinh Tây tạng. Ngoài ra, có bản

dịch tiếng Mãn châu và tiếng Mông cổ dịch

theo bản dịch Tây tạng.

Những bản chú thích trọng yếu của kinh

này có: Duy ma nghĩa kí của ngài Tuệ viễn

(đời Tùy), Duy ma kinh huyền sớ của ngài

Trí khải, Duy ma kinh nghĩa sớ của ngài

Cát tạng, Duy ma kinh huyền luận cũng

của ngài Cát tạng. [X. Trinh nguyên tân

định thích giáo mục lục, Cổ kim dịch kinh

DUY MA KINH HUYỀN SỚ

D

1343

đồ kỉ Q.3; Khai nguyên thích giáo lục Q.4;

Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục Q.1].

DUY MA KINH HUYỀN SỚ

Gồm 6 quyển, do ngài Trí khải đời Tùy

soạn, thu vào Đại chính tạng tập 38. Cũng

gọi Duy ma kinh luợc huyền, Duy ma kinh

huyền nghĩa, Tịnh danh huyền nghĩa, Tịnh

danh huyền sớ, Tịnh danh huyền.

Bản sớ này dùng “ngũ trùng huyền

nghĩa”, phương pháp giải thích kinh của

tông Thiên thai, để chú giải ý chỉ sâu kín

của kinh Duy ma theo bản dịch của ngài

Cưu ma la thập, có thể được xem là tác

phẩm khái luận về kinh Duy ma. Toàn sách

viện dẫn rất nhiều kinh luận như: Hoa

nghiêm, Pháp hoa, Niết bàn, Ma ha bát nhã,

Địa trì, Thanh tịnh pháp hành và luận Đại

trí độ, Thập địa kinh luận, Nhiếp đại thừa

v.v... Sách này được soạn tại Kim lăng vào

năm Khai hoàng 15 (595) đời Tùy.

Bộ sớ này và tác phẩm Duy ma kinh

văn sớ cũng do ngài Trí khải soạn được coi

là hai viên ngọc trong các chú sớ kinh Duy

ma của tông Thiên thai. [X. Chư tông

chương sớ Q.1].

DUY MA KINH LƯỢC SỚ

I. Duy ma kinh lược sớ. Gồm 5 quyển,

do ngài Cát tạng (549 - 623) soạn vào đời

Tùy. Cũng gọi Duy ma cật sở thuyết kinh

sớ, Bất khả tư nghị giải thoát kinh sớ, Tịnh

danh kinh lược sớ, Duy ma kinh sớ, thu

vào Vạn tục tạng tập 29.

Ngài Cát tạng còn soạn một bộ sớ nữa

là: Duy ma kinh nghĩa sớ gồm 6 quyển,

cũng gọi Quảng sớ, cho nên, để đối lại, sách

này được gọi là lược sớ. Hai bộ sớ này đều

là sách chú thích kinh Duy ma, nhưng ý

thú khác nhau. Nghĩa sớ thì chú thích

những câu văn trong kinh, còn sách này

(lược sớ) thì giải rõ ý nghĩa bao hàm trong

kinh. Cho nên, nếu muốn biết sự liễu giải

của ngài Cát tạng đối với kinh Duy ma thì

phải tham khảo cả hai bộ sớ này mới thấy

rõ được.

II. Duy ma kinh lược sớ. Gồm 10

quyển, Đại sư Trí khải (538 - 597) giảng

vào đời Tùy, ngài Trạm nhiên (711 - 782)

đời Đường sửa lại. Cũng gọi Duy ma lược

sớ, thu vào Đại chính tạng tập 38. Bộ sớ

này lược bớt bộ Duy ma kinh văn sớ 28

quyển của ngài Trí khải thành 10 quyển,

cả hai bộ đều lưu hành ở cuối đời Đường

và đầu đời Ngũ đại. [X. Tân biên chư tông

giáo tạng tổng lục Q.1]. (xt. Duy Ma Kinh

Sớ).

DUY MA KINH NGHĨA KÍ

Gồm 4 quyển hoặc 8 quyển. Do ngài

Tuệ viễn (523 - 592) soạn vào đời Tùy. Cũng

gọi Duy ma nghĩa kí, Duy ma cật sở thuyết

kinh chú, Duy ma nghĩa sớ, thu vào Đại

chính tạng tập 38.

Sách này giải thích văn nghĩa kinh Duy

ma. Trước hết, nói rõ về hai tạng Thanh

văn và Bồ tát, đồng thời, chỉ ra sự khác

nhau giữa Tiệm giáo và Đốn giáo và phán

kinh Duy ma thuộc Bồ tát tạng Đốn giáo,

kế đến giải thích đề kinh Duy ma, sau hết,

phần còn lại lần lượt giải thích văn nghĩa

của kinh.

Câu văn sách này điêu luyện, giải nghĩa

cao siêu mầu nhiệm, phát huy được ý chỉ

sâu kín của kinh Duy ma. Vì tác giả bộ sách

này thuộc tông Địa luận, nên trong sách

có nhiều chỗ hiển bày đặc sắc của tông này

về thuyết “A lại da chân thức”.

Lại nữa, trong sách, gặp chỗ cần phải

giải thích rõ thêm thì thường thấy xuất hiện

từ ngữ “Nghĩa như biệt chương”. “Biệt

chương” ở đây là chỉ cho Đại thừa nghĩa

chương, vì thế biết sách này được soạn sau

DUY MA KINH NGHĨA SỚ

D

1344

sách Đại thừa nghĩa chương. [X. Tục cao

tăng truyện Q.8; Tân biên chư tông giáo

tạng tổng lục Q.1].

DUY MA KINH NGHĨA SỚ

I. Duy ma kinh nghĩa sớ. Gồm 6 quyển,

do ngài Cát tạng (549 - 623) soạn vào đời

Tùy. Cũng gọi Duy ma kinh sớ, Duy ma

kinh quảng sớ, Tịnh danh kinh quảng sớ,

Duy ma quảng sớ, thu vào Đại chính tạng

tập 38.

Tác giả bộ sớ này đứng trên lập trường

của tông Tam luận để giải thích kinh Duy

ma. Trước hết bàn về “huyền nghĩa”, kế

đến chú thích bản văn trong 14 phẩm của

kinh Duy ma. Phần “huyền nghĩa” có thể

được coi là khái luận về kinh Duy ma,

cũng có thể được xem là lời tựa của sách

này. Sau, phần huyền nghĩa này được lấy

riêng ra mà thành “Duy ma kinh du ý” 1

quyển.

Về phần chú thích, trước hết giải thích

tên phẩm, kế đến nói đại ý của phẩm ấy,

sau cùng lần lượt giải thích văn kinh. Trong

quá trình chú thích, soạn giả thường trích

dẫn lời của các ngài Cưu ma la thập, Tăng

triệu và Hưng hoàng v.v...

II. Duy ma kinh nghĩa sớ. Gồm 5 quyển

(hoặc 3 quyển). Do Thái tử Thánh đức của

Nhật bản soạn, thu vào Đại chính tạng tập

56.

Sách này giải thích rõ văn nghĩa kinh

Duy ma. Trước hết giải thích tên kinh, cho

Duy ma cật là bậc Đại thánh đã lên ngôi vị

chính giác, kế đến chia văn kinh ra làm ba

phần:

1. Tự thuyết: Từ phẩm Phật quốc đến

phẩm Bồ tát.

2. Chính thuyết: Từ phẩm Văn thù sư

lợi vấn tật đến nửa trước của phẩm Kiến a

súc Phật.

3. Lưu thông thuyết: Từ nửa sau của

phẩm Kiến a súc Phật đến phẩm Chúc lụy.

Sách này phần nhiều tham khảo Chú

duy ma cật kinh của ngài Tăng triệu và trích

dẫn lời của Tăng triệu, Đạo sinh v.v...

nhưng cũng có nêu những ý kiến riêng của

tác giả.

Sách này cùng với Pháp hoa sớ, Thắng

man sớ được gọi chung là “Thái tử tam kinh

sớ” (Ba bộ kinh sớ do Thái tử soạn).

DUY MA KINH SỚ

Gồm 28 quyển, do Đại sư Thiên thai

Trí khải soạn vào đời Tùy. Cũng gọi Tịnh

danh quảng sớ, Duy ma kinh đại sớ, Duy

ma kinh văn sớ, Duy ma kinh quảng sớ,

Duy ma sớ, Duy ma la cật kinh văn sớ, thu

vào Vạn tục tạng tập 27, 28.

Sách này chú thích kinh Duy ma theo

bản dịch của ngài Cưu ma la thập. Đáp lời

thỉnh cầu của Tùy Dạng đế, ngài Trí khải

giảng, đệ tử ghi chép đến phẩm Phật đạo

quyển 27, phần còn lại do đệ tử ngài là Quán

đính (561 - 632) thêm vào mà hoàn thành.

Sách này chú thích 14 phẩm của kinh

Duy ma, trước hết, nói rõ về nguyên nhân

của mỗi phẩm và mối quan hệ giữa các

phẩm, kế đến giải thích tường tận về tên

phẩm.

Nội dung bao quát, lập luận chặt chẽ,

đứng trên lập trường tông Thiên thai, giải

thích rõ nghĩa chân thực về nước Phật

thanh tịnh, luận giải rất sâu sắc thấu đáo.

Qua sách này và Duy ma kinh huyền nghĩa,

người ta có thể thấy được quan điểm của

tông Thiên thai đối với kinh Duy ma.

Ngoài ra, ngài Trạm nhiên (711 - 782)

đời Đường, rút bớt sách này thành Duy ma

kinh lược sớ 10 quyển, rồi lại chú thích 10

quyển này mà thành Duy ma kinh sớ kí 3

quyển (hoặc 6 quyển).

Đến đời Tống, ngài Trí viên (976 -

1022) lại chú thích Duy ma kinh lược sớ

DUY MA KINH SỚ

D

1345

10 quyển mà thành là Duy ma kinh lược

sớ thùy dụ kí 10 quyển để phát huy ý chỉ

của tông Thiên thai. (xt. Duy Ma Kinh

Huyền Sớ).

DUY NA

Hai chữ Duy na là từ gồm cả Phạm và

Hán. Duy là cương duy, nghĩa là quản lí

mọi việc. Na là gọi tắt của tiếng Phạmkarmadàna

(âm Hán: yết ma đà na), dịch ý là thụ

sự......nghĩa là đem công việc trong chùa

trao cho một người nào đó chịu trách nhiệm.

Duy na, cũng gọi là Đô duy na, xưa dịch

là Duyệt chúng (làm đẹp lòng mọi người),

Hộ tự (trông nom gìn giữ chùa viện). Tức

là chức vụ trông coi quản lý công việc của

chúng tăng ở trong chùa.

Cứ theo luật Thập tụng quyển 34, thì

thuở xưa đức Phật ở nước Xá vệ, Ngài muốn

mọi việc trong chúng tăng được sắp xếp có

trật tự nên mới đặt chức Duy na.

Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành

sự sao quyển thượng phần 1 (Đại 40, 6

trung) chép: “Theo luận Thập tụng, bấy giờ

trong Tăng phường không có người báo

giờ giấc, đánh kiền chùy, không có người

quét dọn, sửa sang giảng đường, nhà ăn

uống, không có người sắp xếp giường chiếu

và chỉ bảo người nhặt sạch sâu trùng trong

rau, trái và thực phẩm, khi ăn xong không

có người lấy nước, lúc mọi người nói to ồn

ào, không có ai ra hiệu nhắc nhở v.v... vì

thế mà đức Phật đặt ra chức Duy na”.

Căn cứ vào đoạn văn trên đây thì biết,

chức Duy na đã do chính đức Phật chế định.

Từ xưa đến nay, trong các chùa viện lớn

đều có đặt Tam cương: Thượng tọa, Tự chủ

(trụ trì) và Duy na, trong đó, vị Duy na thống

lãnh toàn thể chư tăng trong trụ xứ.

Tại Trung quốc, Luật tông, Thiền tông

v.v... đều lập chức Duy na. Trong Thiền

tông, Duy na là một trong sáu vị Tri sự, là

chức vụ trọng yếu kiểm điểm uy nghi của

chư tăng. Trong các tông phái khác, thì Duy

na là người hướng dẫn trong các cuộc hành

lễ, cầm hiệu lệnh, tuyên sớ, đọc văn hồi

hướng v.v...

Sắc tu bách trượng thanh qui quyển 4

có qui định rõ quyền hạn và trách nhiệm

của chức Duy na (Đại 48, 1132 trung): “Duy

na giữ giềng mối trong chúng tăng, điều hòa

thu nhiếp tất cả, khi có khách tăng đến lưu

trú, kiểm tra xem độ điệp thật hay giả; chúng

có tranh cãi thì phân trần hòa giải; xem xét

thứ tự giới lạp (tuổi hạ), giường chiếu mùng

mền, tất cả việc tăng trong ngoài, lớn nhỏ

đều phải lo liệu. Đọc văn hồi hướng, dùng

thanh âm làm Phật sự, đặc biệt quan tâm

đến các vị tăng đau ốm hoặc qua đời; (...)

nếu có việc khẩn cấp hoặc được nghỉ phép

mà rời khỏi tùng lâm, thì phải mang sổ giới

lạp, sổ nghỉ phép, sổ mà vị Đường tư phải

biết, giao hết cho vị Tri khách nhờ giữ giùm”.

Trong chế độ Tăng quan ở Trung quốc,

chức Duy na bắt đầu được lập ra từ đời

Diêu Tần. Đời Bắc Ngụy cũng đặt Tăng

quan để trông nom các việc trong cả nước

có liên quan đến Phật giáo. Ở trung ương

lập Chiêu huyền tào, lấy Sa môn thống làm

vị tăng quan tối cao và đặt Duy na làm phó

quan. Ở các địa phương thiết lập Tăng tào,

lấy vị Tăng thống làm Trưởng quan, cũng

đặt Duy na làm phó quan. [X. Lương cao

tăng truyện Q.6; Nam hải kí qui nội pháp

truyện Q.4; Thiền lâm tượng khí tiên Chức

vị môn].

DUY NGÃ ĐỘC TÔN

Chỉ có ta là tôn quí hơn hết.

Cứ theo kinh Đại bản trong Trường a

hàm quyển 1 chép, đức Thế tôn sinh ra từ

hông bên phải của mẫu hậu Ma da phu

nhân, sau khi xuống mặt đất, Ngài đi bảy

bước, nhìn khắp bốn phương, giơ một tay

DUY NGHIỄM BẤT VI

D

1346

lên nói (Đại 1, 4 hạ): “Thiên thượng thiên

hạ duy ngã độc tôn” (Trên trời dưới trời,

chỉ có ta là tôn quí).

Thích môn qui kính nghi quyển thượng

nói, vì ở Ấn độ thời bấy giờ có 96 thứ ngoại

đạo đều tự gọi là Đại thánh, là thầy trời và

người, vì muốn khiến tà về chính nên đức

Thế tôn thị hiện tướng đi bảy bước, giơ tay

lên trời, nói: “Duy ngã độc tôn” để biểu thị

trong ba cõi chỉ có Phật là tôn quí, sẽ cứu

độ tất cả trời, người dứt khổ sống chết, khiến

hết thảy chúng sinh đều được yên vui. Còn

các tà đạo khác chẳng phải là chỗ để chúng

sinh nương cậy, vì thế mà nói “Thiên thượng

thiên hạ, duy ngã độc tôn”.

[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.1;

kinh Phương quảng đại trang nghiêm Q.3;

Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.20; Đại đường tây

vực kí Q.6].

DUY NGHIỄM BẤT VI

...........

Duy nghiễm không làm gì. Tên công

án trong Thiền tông.

Ngài Dược sơn Duy nghiễm ở đời

Đường tự nói sự ngồi thiền của sư chẳng

để làm gì cả. Tức sự ngồi thiền của sư đã

siêu việt tư duy phân biệt, đã đạt đến chân

lí tuyệt đối.

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại

51, 311 trung), chép: “Một hôm sư ngồi

thiền, Thạch đầu thấy hỏi: Ông ngồi đây

làm gì? Sư đáp: Chẳng làm gì cả? Thạch

đầu nói: Vậy là ngồi không đấy à? Sư đáp:

Ngồi không cũng là làm. Thạch đầu hỏi:

Ông vừa nói chẳng làm gì cả, vậy là chẳng

làm cái gì? Sư đáp: Nghìn Thánh cũng không

biết!”. [X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ; Ngũ

đăng hội nguyên Q.5].

DUY NGUYÊN BIÊT THỜI Ý

Chỉ có nguyện mà không có hành là

biệt thời ý. Đây là luận điểm của các nhà

Nhiếp luận đề ra để phê bình thuyết Hạ hạ

phẩm vãng sinh nói trong kinh Quán vô

lượng thọ. Cũng gọi Duy nguyện vô hành

biệt thời ý.

Biệt thời ý, là Phật đặt phương tiện để

khuyến khích chúng sinh khiến không

biếng nhác, nên khi nói về quả tương lai.

Ngài tạm giấu hạnh nghiệp trong quá trình

tu hành mà bảo có thể được quả. Tức như

kinh Quán vô lượng thọ tuy nói người vãng

sinh Tịnh độ phải đầy đủ cả nguyện và

hành, nhưng cũng nói chỉ có nguyện không

thôi cũng vãng sinh.

Các nhà Nhiếp luận căn cứ vào thuyết

này mà giải thích rằng nguyện chỉ là cái

nhân xa của sự vãng sinh, cho nên phải ở

thời gian khác (biệt thời) trong vị lai mới

được quả vãng sinh. Trái lại trong chương

Biệt thời ý hội thông của Quán kinh huyền

nghĩa phần, ngài Thiện đạo cho rằng sự

niệm Phật nói trong kinh Quán vô lượng

thọ chính là nguyện hành đầy đủ, chứ không

phải biệt thời ý. [X. Nhiếp đại thừa luận

(bản dịch đời Lương) Q.trung]. (xt. Nguyện

Hành).

DUY NHẤT (1202 - 1281)

.....

Vị tăng phái Dương kì tông Lâm tế đời

Tống, người Mặc trì, Tư châu (tỉnh Tứ

xuyên), họ Giả, hiệu là Hoàn khê. Lúc nhỏ,

sư theo học ngài Giác khai ở chùa Phạm

nghiệp cùng thôn, 12 tuổi được Trương

hưởng tuyền ấn khả sau một cuộc vấn đáp.

Năm 20 tuổi sư xuất gia và thụ giới cụ túc ở

chùa Cam lộ tại Thành đô năm 22 tuổi.

Sau đó, sư đi hỏi đạo các nơi, tham yết ngài

Vô chuẩn Sư phạm ở núi Dục vương và

được làm thị giả. Về sau, sư theo ngài Vô

chuẩn Sư phạm đến Kính sơn giữ chức Tri

tạng. Hai năm sau, sư nối pháp thầy làm

Thủ tọa.

DUY NGUYÊN BIÊT THỜI Ý

D

1347

Năm Thuần hựu thứ 6 (1246), sư hoằng

pháp ở chùa Thụy nham tỉnh Chiết giang,

rồi lần lượt giảng pháp tại các chùa Bảo

phong, Huệ lực, Tư thánh, Báo ân quang

hiếu ở tỉnh Giang tây, chùa Sùng thánh ở

tỉnh Phúc kiến và chùa Cảnh đức ở tỉnh

Chiết giang v.v... Sư tịch vào năm Chí

nguyên 18, thọ 80 tuổi.

Trứ tác: Hoàn khê Duy nhất thiền sư

ngữ lục 2 quyển, thu vào Vạn tục tạng tập

122. [X. Tăng tục truyền đăng lục Q.4].

DUY PHẬT DỮ PHẬT TRI KIẾN

Sự thấy biết giữa Phật với Phật. Nghĩa

là Trí của Phật thì chỉ có Phật với Phật

mới biết được, chứ chúng sinh không thể

hiểu được. Đồng nghĩa với câu “Duy Phật

dữ Phật nãi năng cứu tận” (Chỉ có Phật

với Phật mới biết suốt hết được). Có hai

nghĩa:

1. Cảnh giới giác ngộ của Phật chỉ có chư

Phật biết với nhau, còn các Bồ tát ở Nhân vị

(giai vị tu nhân) không thể biết được.

2. Chỉ có quả Phật (Phật đã chứng ngộ

quả Phật) và Nhân Phật (Bồ tát sẽ chứng

quả rốt ráo) mới biết được, còn Nhị thừa

(Thanh văn, Duyên giác) và phàm phu đều

không biết được.

Kinh Diệu pháp liên hoa quyển 1 (Đại

9, 5 hạ), nói: “Pháp hiếm có khó hiểu bậc

nhất mà Phật đã thành tựu được thì chỉ có

Phật với Phật mới biết cùng suốt được thực

tướng của pháp ấy”.

Theo kinh Pháp hoa thì “Duy Phật” là

chỉ cho đức Thích ca Như lai, còn “dữ Phật”

là chỉ cho các đức Phật khác.

Nhưng, theo Đại nhật kinh sớ thì

“Duy Phật” là chỉ cho đức Đại nhật Như

lai (chủ), còn “dữ Phật” thì chỉ cho 19

vị Chấp kim cương trong mạn đồ la

(bạn). Mười chín vị Kim cương cũng là

thân sai biệt của Như lai, chứ không phải

chúng sinh chưa giác ngộ, cho nên nói

là chỉ có Phật với Phật. [X. kinh Vô

lượng nghĩa; Phẩm Phương tiện kinh

Pháp hoa Q.1].

DUY TẮC

.....

I. Duy tắc (751 - 830). Vị thiền tăng

thuộc tông Ngưu đầu ở đời Đường. Cũng

gọi Di tắc. Người Trường an, họ Trường

tôn. Lúc đầu, sư theo ngài Tuệ trung, sau

khi ngộ được ý chỉ sâu kín, sư liền đi về

phương nam, đến núi Thiên thai vào hang

Phật quật mở tinh xá, và làm Sơ tổ của học

phái Phật quật.

Năm Thái hòa thứ 4 (830) đời Đường

sư thị tịch, thọ 80 tuổi. Các trứ tác của sư

gồm: Dung tổ sư văn 3 quyển Tự tập; Bảo

chí thích đề, Nam du Phó đại sĩ tự, Vô sinh

đẳng nghĩa. [X. Tống cao tăng truyện Q.10;

Cảnh đức truyền đăng lục Q.4; Thích thị

nghi niên lục Q.5]

II. Duy tắc (? - 1354). Vị tăng tông

Lâm tế đời Nguyên. Người thôn Vĩnh,

huyện Cát an, tỉnh Giang tây, họ Đàm,

hiệu Thiên như.

Lúc nhỏ sư xuất gia nơi ngài Hòa sơn,

sau du phương đến núi Thiên mục, được

pháp nơi Thiền sư Trung phong Minh bản

và nối pháp ngài.

Niên hiệu Chí chính năm đầu (1341)

đời Thuận đế nhà Nguyên, sư đến ở rừng

Sư tử tại Tô châu. Năm sau, các học trò

hợp lực kiến tạo chùa Bồ đề chính tông,

thỉnh sư thuyết pháp, mở rộng tông phong

Lâm tế. Sư được vua ban áo kim lan và

hiệu “Phật tâm phổ tế văn tuệ đại biện thiền

sư”.

Sư còn nghiên cứu giáo chỉ của ngài

Vĩnh minh tông Thiên thai, hoằng dương

Tịnh độ giáo, viết Tịnh độ hoặc vấn để

phá trừ ngờ vực và sách tiến tu hành Tịnh

độ.

DUY TÂM

D

1348

Sư tịch vào năm Chí chính 14 (1354),

không rõ tuổi thọ.

Sư có các trứ tác: Lăng nghiêm kinh

hội giải 20 quyển, Lăng nghiêm kinh viên

thông sớ 10 quyển, Tịnh độ hoặc vấn,

Thiền tông ngữ lục, Thập phương giới

đồ thuyết. [X. Tục Thích thị kê cổ lược

Q.1; Ngũ đăng hội nguyên tục lược Q.6;

Ngũ đăng nghiêm thống Q.23; Tịnh độ

thánh hiền lục Q.4; Thích thị nghi niên

lục Q.9].

DUY TÂM

Phạm:Citta-màtra. Tất cả sự tồn tại

trong vũ trụ đều do tâm biến hiện, ngoài

tâm không có pháp nào tồn tại. Tâm là

bản thể chân thực duy nhất của vạn hữu.

Hoa nghiêm nhất thừa thập huyền môn

(Đại 45, 518 trung), nói: “Ba cõi hư vọng,

chỉ do tâm tạo”.

Tông Pháp tướng giải thích tâm là thức

A lại da và nói vạn pháp duy thức; tông

Hoa nghiêm thì giải thích là tâm Như lai

tạng tự tính thanh tịnh, hàm ý là chân như

theo duyên sinh ra các pháp.

Trong Thập bất nhị môn chỉ yếu sao

quyển thượng, ngài Tri lễ dùng hai từ “duy

tâm” và “do tâm” để phân biệt thuyết Duyên

khởi của Đại thừa và Tiểu thừa.

Kệ của Bồ tát Như lai lâm trong phẩm

Dạ ma thiên cung Bồ tát thuyết kệ trong

kinh Hoa nghiêm (60 quyển) quyển 10 (Đại

9, 465 hạ), nói:

“Tâm như thợ vẽ giỏi

Vẽ các thân năm ấm

Tất cả trong thế giới

Không pháp nào chẳng tạo

Tâm Phật cũng như vậy

Phật chúng sinh cũng thế

Tâm, Phật và chúng sinh

Cả ba không sai khác”

Ở đây, theo tông Hoa nghiêm, tâm là

năng tạo (người tạo tác). Phật và chúng sinh

là sở tạo (những thứ được tạo ra), người

ngộ Như lai tạng là Phật, người mê Như lai

tạng là chúng sinh. Duyên khởi có dơ có

sạch khác nhau, nhưng tự thể của tâm thì

giống nhau, cho nên tâm, Phật và chúng

sinh không sai khác.

Trái lại, phái Sơn gia trong tông Thiên

thai cho Phật, tâm và chúng sinh cùng là

pháp tam thiên, cho nên không những chỉ

tâm là năng tạo, mà Phật và chúng sinh

cũng là năng tạo. Cũng thế, chẳng phải chỉ

Phật và chúng sinh là sở tạo, mà tâm cũng

là sở tạo.

Còn tông Pháp tướng giải thích nghĩa

này là chỉ có thức không có cảnh, tông

Chân ngôn thì bảo ba mật (thân, ngữ, ý)

của Phật và của chúng sinh là bình đẳng.

[X. Phẩm Thập địa trong kinh Hoa nghiêm

(60 quyển) Q.25; Thập địa kinh luận Q.8;

luận Thành duy thức Q.2; Thành duy thức

luận thuật kí Q.2 phần cuối; Hoa nghiêm

kinh thám huyền kí].(xt. Sơn Gia, Sơn

Ngoại; Duy Thức).

DUY TÂM DO TÂM

Từ ngữ phân biệt thuyết Duyên khởi

giữa Đại thừa và Tiểu thừa.

Theo Thập bất nhị môn chỉ yếu sao

quyển thượng của ngài Tri lễ thì Đại thừa

duy tâm, Tiểu thừa do tâm. Tức thuyết Duyên

khởi của Đại thừa cho rằng muôn tượng la

liệt trong vũ trụ đều không tồn tại ngoài

tâm, nên chủ trương duy tâm biến hiện,

như kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển

19 (Đại 10, 102 trung), nói: “Nên quán tính

pháp giới, tất cả duy tâm tạo”. Thập địa kinh

luận quyển 8 (Đại 26, 169 thượng), nói: “Hết

thảy ba cõi, duy tâm chuyển biến”.

Khi bàn về “duy tâm” này, tông Pháp

tướng và tông Pháp tính giải thích không

giống nhau. Tông pháp tướng cho thức A

DUY TÂM DO TÂM

D

1349

lại da là gốc của duyên khởi, cho nên duy

tâm tức là duy thức, cũng tức là do sự huân

tập, chuyển biến của thức A lại da thứ 8

mà nói muôn pháp duy thức.

Tông Pháp tính thì căn cứ vào bản thể

của nhất tâm chân như mà lập thuyết duyên

khởi, do tính chất bất biến của tâm chân

như mà chủ trương tất cả duy tâm tạo. Tuy

có sự sai khác như thế, nhưng cả hai tông

này đều nói là duy tâm.

Thuyết duyên khởi của Tiểu thừa thì

chủ trương ba đời thực có, pháp thể hằng

có, đối lại với duy tâm mà gọi là do tâm và

cho thể tính của các pháp mỗi thứ đều khác

nhau, nên nương theo sức tạo tác của hoặc

và nghiệp mà chia ra năng tạo và sở tạo.

Chủ trương “do tâm” này chưa làm sáng tỏ

được lí các pháp thu nhiếp về một tâm.

Ngoài ra, các học giả tông Thiên thai y

cứ vào Thập bất nhị môn chỉ yếu sao mà

giải thích Đại thừa duy tâm tương đương

với Biệt giáo và Viên giáo, còn Tiểu thừa

do tâm thì tương đương với Tạng giáo và

Thông giáo.

DUY TÂM DUYÊN KHỞI

Nghĩa là các pháp đều nương vào một

tâm (Như lai tạng) mà sinh khởi. Đồng nghĩa

với “Nhất tâm duyên khởi”. Đây là giáo nghĩa

cơ bản của tông Hoa nghiêm nói rõ ý nghĩa

của các loại duyên khởi, như: Pháp giới

duyên khởi, Như lai tạng duyên khởi v.v...

Duyên khởi, có nghĩa là các yếu tố điều

kiện quan hệ với nhau, nương vào nhau

mà khiến các pháp sinh khởi.

(xt. Duy Tâm, Duy Thức).

DUY TÂM HỒI CHUYỂN THIÊN THÀNH MÔN

.

Một trong 10 huyền môn cũ của tông

Hoa nghiêm. Đây là căn cứ vào tâm mà nói

rõ cái căn bản của duyên khởi, cũng chính

là tất cả các pháp đều nương vào tâm Như

lai tạng tự tính thanh tịnh mà được thành

lập, thiện hay ác đều do tâm chuyển, cho

nên gọi là Duy tâm hồi chuyển (duy tâm

xoay chuyển).

Như dùng sư tử vàng làm ví dụ, thì vàng

là bản thể, sư tử dụ cho hiện tượng, vàng

và sư tử hoặc ẩn hoặc hiện, hoặc một hoặc

nhiều, đều không có tự tính, do tâm xoay

chuyển, nói sự nói lí có thành có lập : đó là

Duy tâm hồi chuyển thiện thành môn

Ngài Pháp tạng cho rằng Duy tâm hồi

chuyển thiện thành môn, mới chỉ biểu thị

lí do các pháp vô ngại, chứ chưa thể biểu

thị tướng vô ngại, cho nên, trong Hoa

nghiêm kinh thám huyền kí quyển 1, ngài

đổi thành Chủ bạn viên minh cụ đức môn.

[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4;

Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao

Q.10]. (xt. Thập Huyền Môn).

DUY TÂM TỊNH ĐỘ

Tịnh độ duy tâm biến hiện, tồn tại trong

tâm chúng sinh. Theo lí duy thức thì Tịnh

độ là do tâm Phật cũng như tâm phàm phu

biến hiện ra. Nếu nói về cõi nước do Như

lai biến hiện, thì vì tâm Như lai vô lậu nên

cõi nước cũng vô lậu. Còn nói theo cõi nước

do phàm phu biến hiện, thì vì tâm phàm

phu chưa được vô lậu nên cõi nước là hữu

lậu.

Lại nữa Phật cũng do tâm mình biến

hiện, ngoài tâm không thể thấy Phật. Bởi

vậy, Phật và Tịnh độ chẳng phải là pháp

ngoài tâm, đều duy tâm biến hiện.

Căn cứ vào thuyết trong Ma ha chỉ

quán, tông Thiên thai cho rằng, vọng tâm

khởi lên trong một sát na có đầy đủ ba nghìn

tính tướng của 10 giới, từ Phật giới đến địa

ngục giới, cho nên Tịnh độ chẳng phải tồn

tại ngoài tâm. Nghĩa này khác với lí tướng

phần của Duy thức.

DUY THỨC

D

1350

Thiền tông lấy thuyết “Tâm tịnh Phật

độ tịnh” của kinh Duy ma làm căn cứ, cho

rằng nếu thấy rõ tâm tính thì tức tâm tức

Phật, chỗ sáng suốt của tâm mình tức là

Tịnh độ, gọi là Duy tâm tịnh độ. [X. Lục tổ

đại sư Pháp bảo đàn kinh phẩm Nghi vấn;

luận Thích tịnh độ quần nghi Q.1 (Hoài

cảm);Vãng sinh tịnh độ quyết nghi nguyện

hành nhị môn (Tuân thức); Quán vô lượng

thọ kinh sớ diệu tông sao Q.1 (Trí lễ). Quán

vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng

(Nguyên chiếu); Vạn thiện đồng quy tập

Q.2; Lạc bang văn loại Q.4]. (xt. Kỉ Tâm Di

Đà).

DUY THỨC

Phạm:Vijĩapti-màtratà. Âm Hán: Tì

nhã để ma đát lạt đa.

Thức là bản thể của tâm, ngoài sự biến

hiện của thức, không có bất cứ vật gì thực

sự tồn tại nên gọi là Duy thức. Nghĩa là các

hiện tượng tâm, vật bên ngoài đều do Kiến

phần (chủ quan) và Tướng phần (khách

quan) của tự thể tám thức biến hiện ra. Vả

lại, những hình dạng tương tự của các đối

tượng nhận thức chỉ là bóng dáng từ trong

tâm ánh hiện ra mà cho là có thật, rồi đến

bản chất của các cảnh vật được xem là đối

tượng nhận thức cũng từ những hạt giống

trong thức A lại da biến sinh ra, cho nên

ngoài duy thức không có thực tại nào khác,

gọi là Duy thức vô cảnh (chỉ có thức không

có đối tượng), hoặc căn cứ theo nghĩa từ

thức biến ra mà gọi là Duy thức sở biến.

Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2

thì sự biến hiện của thức có thể được chia

làm hai:

1. Nhân năng biến, cũng gọi Nhân biến,

Sinh biến. Tất cả sự tồn tại (các pháp) đều

từ hạt giống trong thức A lại da biến ra.

2. Quả năng biến, cũng gọi Quả biến,

Duyên biến. Kết quả của Nhân biến là do

sự phân biệt chủ quan, khách quan của tám

thức nhắm vào tác dụng đối tượng.

Quán tâm giác mộng sao quyển hạ chia

làm hai thứ đạo lí để thuyết minh sự biến

hiện của thức:

1. Huân tập đạo lí: Tức là nghĩa sinh

biến, hạt giống là do tác dụng của tự tâm

gieo sâu trong thức.

2. Chuyển biến đạo lí: Tức là nghĩa

duyên biến, do thức biến hiện kiến phần

và tướng phần.

Giáo nghĩa căn bản của tông Pháp tướng

là nói về tướng của Duy thức, cho rằng năm

vị trăm pháp không ngoài thức, đó là Tổng

môn duy thức hoặc Bất li môn duy thức.

Trong năm vị, Tâm vương là tự tướng của

thức, Tâm sở là những hoạt động tâm lí

tương ứng với Tâm vương, Sắc pháp do thức

biến hiện, Bất tương ứng hành pháp là phần

vị giả lập của ba vị trên (Tâm vương, Tâm

sở, Sắc pháp), Vô vi pháp là thực tính của

bốn vị trên (Tâm vương, Tâm sở, Sắc pháp,

Bất tương ứng hành pháp), y cứ vào các lí

do trên đây để hiển bày duy thức, gọi là

Biệt môn duy thức.

Biệt môn duy thức là vì những người

độn căn mà phân biệt Năng, Sở để thuyết

minh nên cũng gọi là Hư vọng duy thức,

Bất tịnh phẩm duy thức, Phương tiện duy

thức.

Bồ tát từ Sơ địa trở lên có thể liễu ngộ lí

duy thức, chứng được trí duy thức không

trần cảnh, chỉ còn lại chân thức, gọi là Chân

thực duy thức, Tịnh phẩm duy thức hoặc

Chính quán duy thức.

Luận Thành duy thức quyển 9, đối với

giáo lý Duy thức, nêu ra chín nạn (Duy thức

cửu nạn) để giải đáp. Đó là: Duy thức sở

nhân nạn, Thế sự quai tông nạn, Thánh

giáo tương vi nạn, Duy thức thành không

nạn, Sắc tuớng phi tâm nạn, Hiện lượng vi

tông nạn, Mộng giác tương vi nạn, Ngoại

thủ tha tâm nạn và Dị cảnh phi duy nạn.

DUY THỨC

D

1351

Ngoài ra, Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm

chương quyển 1 phần cuối chia thuyết Duy

thức trong các kinh luận thành năm loại

Duy thức: Cảnh duy thức, Giáo duy thức,

Lí duy thức, Hành duy thức và Quả duy

thức. Còn về sự tu hành của tông Duy thức

thì có Ngũ trùng duy thức quán (quán năm

lớp duy thức).

Tông Hoa nghiêm cho ba cõi đều do

một tâm tạo tác và nêu ra mười lớp Duy

thức để thuyết minh:

1. Tướng kiến câu tồn duy thức.

2. Nhiếp tướng qui kiến duy thức.

3. Nhiếp số qui vương duy thức.

4. Dĩ mạt qui bản duy thức.

5. Nhiếp tướng qui tính duy thức.

6. Chuyển chân thành sự duy thức.

7. Lí sự câu dung duy thức.

8. Dung sự tương nhập duy thức.

9. Toàn sự tương tức duy thức.

10. Đế võng vô ngại duy thức.

Nếu suy cứu đến cùng tột thì 10 lớp duy

thức trên đây cũng giống như tấm lưới bằng

châu ngọc của cung điện Đế thích (Nhân

đà la võng), trong một bao hàm tất cả, trong

tất cả đều đủ mỗi một, trùng trùng vô tận,

sự sự vô ngại.

Nếu đem 10 lớp duy thức phối hợp với

năm giáo, thì 1, 2, 3 là Thủy giáo, 4, 5, 6, 7

là Chung giáo và Đốn giáo, 8, 9, 10 là Viên

giáo.

Nhưng Hoa nghiêm kinh đại sớ sao

quyển 37 thì xếp Duy thức vào thuyết Tiểu

thừa. [X. Nhiếp đại thừa luận thích (bản

dịch đời Lương) Q.5; Hoa nghiêm kinh

thám huyền kí Q.13; Thành duy thức luận

thuật kí Q.7 phần cuối].

DUY THỨC CỬU NẠN

Chín vấn đề khó giải đáp được đặt ra

cho các nhà Duy thức học.

Luận Thành duy thức quyển 9 đã nêu

ra và giải đáp chín vấn nạn ấy như sau:

1. Duy thức sở nhân nạn. Căn cứ thành

lập Duy thức.

Hỏi: Căn cứ vào giáo lí nào mà lập luận

Duy thức?

Đáp: Căn cứ vào thuyết “Chư pháp duy

thức” trong các kinh luận như: Hoa

nghiêm, Giải thâm mật, Lăng già, Duy ma,

A tì đạt ma v.v... mà lập luận cảnh trong

tâm không lìa thức và dùng bốn tỉ lượng để

luận chứng.

2. Thế sự quai tông nạn. Trái với việc

đời.

Hỏi: Các việc ở đời có nơi chốn thời

gian nhất định, có tác dụng thực sự rõ ràng,

tại sao lại cho là cảnh không thật?

Đáp: Nếu nhất dịnh cho là có cảnh thật

thì tại sao cùng duyên theo một vật mà mình

và người lại thấy khác nhau, cảm nhận cũng

khác nhau?

3. Thánh giáo tương vi nạn. Trái với

giáo pháp của Phật.

Hỏi: Nếu ngoài tâm không có cảnh thật

như sắc v.v... thì tại sao trong kinh Phật lại

nói có 12 xứ như sắc v.v...?

Đáp: Nói có 12 xứ không phải cho rằng

ngoài tâm có sắc thật, mà để biết rõ là ngoài

tâm không có sắc thật.

4. Duy thức thành không nạn. Thức

cũng là không.

Hỏi: Nếu bảo rằng vì muốn chúng

sinh biết rõ các pháp là không mà nói

duy thức, thì thức ấy rốt cuộc cũng phải

là không?

Đáp: Vì phá trừ biến kế sở chấp (vọng

chấp ngoài tâm thật có pháp), nên nói pháp

không, vô ngã, chứ chẳng phải nói cảnh

của trí căn bản, trí hậu đắc và lí sự của Y

tha, Viên thành cũng là không, cho nên

duy thức không mắc lỗi thiên không (chỉ

chấp không).

5. Sắc tướng phi tâm nạn. Sắc (vật chất)

chẳng phải tâm thức.

DUY THỨC CỬU NẠN

D

1352

Hỏi: Sắc có hình, có chất ngại, tại sao

lại bảo sắc là duy thức?

Đáp: Chúng sinh từ vô thủy đến nay

bám dính vào sắc tướng mà bị huân tập

(hun ướp thành thói quen), nương vào sức

huân tập khởi ra hiện hành, rồi vọng phân

biệt mà chấp có cảnh sắc tướng tương tự,

chứ chẳng phải có cảnh thật ngoài tâm.

6. Hiện lượng vi tông nạn. Trái với hiện

lượng (trực giác).

Hỏi: Ngoại cảnh như sắc v.v... là những

đối tượng mà trí hiện lượng duyên theo,

vậy, nếu không có ngoại cảnh thì làm thế

nào mà trí hiện lượng biết được sắc v.v..?

Đáp: Đối tượng (cảnh) mà hiện lượng

của năm thức trước (mắt tai mũi lưỡi thân)

duyên theo chính là tướng phần trong tâm

chứ chẳng phải sắc ngoài tâm. Còn khi phân

biệt cho đó là sắc v.v... ở ngoài tâm thì là

vọng phân biệt của ý thức chứ không phải

hiện lượng.

7. Mộng giác tương vi nạn. Mộng và

tỉnh trái nhau.

Hỏi: Cảnh trong chiêm bao khi tỉnh dậy

biết đó là cảnh giả, còn cảnh khi thức thì

làm thế nào để biết là không thật?

Đáp: Tuy là cảnh chiêm bao nhưng khi

đang còn trong chiêm bao thì không tự biết

đó là cảnh giả, đến khi tỉnh dậy mới biết;

còn cảnh lúc thức cũng thế, khi bất thình

lình đại ngộ mới biết là giả.

8. Ngoại thủ tha tâm nạn. Duyên theo

tâm người khác.

Hỏi: Tâm thức của người khác ở ngoài

tâm mình, vậy khi dùng Tha tâm trí (Tha

tâm thông: Khả năng đọc được ý nghĩ của

người khác) để duyên theo (biết) tâm người

khác thì như thế có phải là duyên cảnh ở

ngoài tâm hay không?

Đáp: Tuy dùng tha tâm trí để duyên theo

tâm thức của người khác, nhưng đó chỉ là

duyên theo bóng dáng của người ấy ở trong

tâm mình, chứ chẳng phải chính mình

duyên theo tâm người ấy, cho nên không

có lỗi duyên theo cảnh ngoài tâm.

9. Dị cảnh phi duy nạn. Cảnh khác

chẳng phải duy thức.

Hỏi: Tuy chẳng phải chính mình duyên

theo, nhưng ngoài tâm mình có cái cảnh

khác của tâm người thì như thế có được gọi

là duy thức hay không?

Đáp: Duy thức chẳng phải là thức của

một người duy nhất, thế giới trong 10

phương có vô lượng phàm thánh, tất cả

các pháp là do duy thức của mỗi vị phàm

thánh này biến hiện. Cái gọi là Duy thức

là để trừ diệt lỗi chấp trước của phàm

tình cho rằng ngoài tâm có pháp thật,

thành lập duy thức sở biến chẳng phải

chủ trương thức sở biến của một người.

(xt. Duy Thức).

DUY THỨC KHAI MÔNG

Gồm 2 quyển, do ngài Vân phong biên

tập vào đời Nguyên, thu vào Vạn tục tạng

tập 98. Tên đầy đủ: Duy thức khai mông

vấn đáp.

Từ cuối đời Đường trở về sau, sự nghiên

cứu Duy thức học bị gián đoạn, cho đến

thời Nguyên, Minh mới bắt đầu lại và có

rất nhiều sách chú thích về Duy thức xuất

hiện, bộ sách này chính đã được hoàn

thành vào thời ấy. Nhưng đây không phải

là sách chú thích, mà là trích ra những điểm

quan trọng trong Duy thức học đặt thành

150 tiêu đề rồi dùng thể vấn đáp để trình

bày yếu chỉ Duy thức.

Bộ sách này là tư liệu quan trọng cho

việc nghiên cứu giáo học Duy thức trong

thời Nguyên, Minh.

DUY THỨC LUẬN

I. Duy thức luận. Tên khác của luận

Thành duy thức, 10 quyển, ngài Hộ pháp

DUY THỨC KHAI MÔNG

D

1353

soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời Đường,

thu vào Đại chính tạng tập 31.

Bộ Duy thức tam thập tụng của bồ tát

Thế thân được 10 vị đại luận sư chú giải,

trong đó, ngài Huyền trang lấy chú giải của

ngài Hộ pháp làm chính và lựa chọn những

chú giải của chín luận sư còn lại, tổng hợp

mà biên soạn thành một bộ luận mới này.

(xt. Thành Duy Thức Luận).

II. Duy thức luận. Chỉ cho hai bản

dịch khác của bộ Duy thức nhị thập luận

do bồ tát Thế thân soạn. Đó là :

1. Đại thừa lăng già kinh duy thức luận,

1 quyển, do ngài Bồ đề lưu chi (có thuyết

nói ngài Cù đàm bát nhã lưu chi) dịch vào

thời Bắc Ngụy, thu vào Đại chính tạng tập

31. Cũng gọi Lăng già kinh duy thức luận,

Lăng già duy thức luận, Phá sắc tâm luận,

Duy thức vô cảnh luận, Duy thức vô cảnh

giới luận, Đại thừa duy thức luận.

2. Đại thừa duy thức luận, 1 quyển,

do ngài Chân đế dịch vào đời Trần, thu

vào Đại chính tạng tập 31. Cũng gọi Duy

thức vô cảnh giới luận. Nội dung nói rõ

nghĩa ba cõi duy thức, ngoài tâm không có

cảnh. Ngài Thế thân soạn bộ luận này

nhằm phá các thuyết của ngoại đạo. (xt.

Duy Thức Nhị Thập Luận)

DUY THỨC MẠN ĐỒ LA

Mạn đồ la của các vị Tổ sư tông Pháp

tướng.

Ở chính giữa vẽ bồ tát Di lặc, bên cạnh

là các vị : Vô trước, Thế thân, 10 Đại luận

sư Duy thức: Huyền trang, Khuy cơ, Huệ

chiểu v.v...

DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN

Phạm :Viôzatikà-vijĩapti-màtratàsiddhi#.

Có 1 quyển do bồ tát Thế thân

soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời Đường.

Cũng gọi Nhị thập duy thức luận, Tồi phá

tà sơn luận, thu vào Đại chính tạng tập 31.

Luận này dẫn dụng câu “Tam giới duy tâm”

(ba cõi chỉ do tâm) trong kinh Thập địa để

luận chứng cảnh ở ngoài do thức hiển hiện,

nói rõ nghĩa chỉ do thức không có cảnh để

bác bỏ sự thiên chấp của Tiểu thừa và ngoại

đạo. Đây là một trong 11 bộ luận của tông

Pháp tướng, một trong 10 chi luận của Du

già.

Nội dung sách này gồm có 21 bài tụng

thể năm chữ, dựa vào đó mà giải thích ý

nghĩa rõ ràng. Trước hết, nói về yếu chỉ

“Tam giới duy thức”, kế đó, giải thích bốn

vấn nạn do Tiểu thừa và ngoại đạo đặt ra

để thành lập lí Vạn pháp duy thức. Bài tụng

cuối cùng nói về tông nghĩa, dựa theo con

số kệ tụng mà lấy tên là Nhị thập luận.

Ngoài bản dịch của ngài Huyền trang,

luận này còn có hai bản dịch khác nữa, đó

là :

1. Đại thừa duy thức luận 1 quyển, ngài

Chân đế dịch vào đời Trần thuộc Nam triều.

2. Đại thừa lăng già kinh duy thức luận

1 quyển (cũng gọi Phá sắc tâm luận), do

ngài Bồ đề lưu chi dịch vào thời Bắc Ngụy.

Trong ba bản dịch này, bản của ngài

Bồ đề lưu chi văn xuôi nhiều, kệ tụng ít, tất

cả có 23 bài tụng; bản của ngài Chân đế

văn xuôi ít, kệ tụng nhiều, có 24 bài tụng;

bản của ngài Huyền trang văn xuôi, văn kệ

bằng nhau, có 21 bài tụng.

Luận này có rất nhiều sách chú thích.

Ở Ấn độ, bắt đầu là luận sư Cù ba - đệ tử

của bồ tát Thế thân - có hơn 10 nhà chú

thích, trong đó, Thành duy thức bảo sinh

luận 5 quyển của ngài Hộ pháp là quan

trọng hơn cả.

Tại Trung quốc thì có: Nhị thập duy

thức luận thuật kí 2 quyển do ngài Khuy cơ

soạn vào đời Đường; Duy thức nhị thập

luận sớ 2 quyển do ngài Viên trắc người

Tân la soạn. [X. Thành duy thức luận liễu

DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN

D

1354

nghĩa đăng Q.1 phần đầu; Lịch đại tam bảo

kỉ Q.9; Khai nguyên thích giáo lục Q.6 đến

Q.9].

DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN THUẬT KÍ

Gồm 2 quyển, do ngài Khuy cơ (632-

682) soạn vào đời Đường. Cũng gọi là Nhị

thập luận thuật kí, Nhị thập duy thức thuật

kí, Nhị thập duy thức luận thuật kí, Nhị

thập duy thức luận sớ. Thu vào Đại chính

tạng tập 43. Là sách chú thích luận Duy

thức nhị thập của ngài Thế thân (bản dịch

của ngài Huyền trang).

Nội dung sách này, trước hết nói về lí

do soạn luận, kế đến chia làm ba môn để

giải thích rõ nghĩa an lập Đại thừa tam giới

duy thức và giải thích các vấn đề như : Phi

nhất thiết chủng bát hữu tính

........ v.v...

Luận Duy thức nhị thập và luận Thành

duy thức là những bộ sách căn bản của

tông Pháp tướng, bởi thế, Duy thức nhị thập

luận thuật kí và Thành duy thức luận thuật

kí trở thành sách nhập môn cơ bản của

Duy thức học.

DUY THỨC PHÁP THÂN QUÁN

Chỉ cho pháp quán về lí pháp thân, tức

quán Phật với tâm mình là một thể.

Cái gọi là duy thức, hàm ý là ngoài tâm

Như lai tạng ra không có pháp nào khác.

Tâm Như lai tạng tuy bị phiền não trói buộc,

nhưng là nguồn gốc của tất cả các pháp.

Theo đó, có thể nói, đã là duy thức thì pháp

thân của chư Phật và tâm Như lai tạng còn

trong phiền não là cùng một thể, cũng tức

là ngoài duy thức không có pháp thân, cho

nên, có thể quán Phật và tâm tính của mình

là nhất thể.

Trong Quán vô lượng thọ kinh sớ (Định

thiện nghĩa), khi giải thích câu “Tâm này

làm Phật, tâm này là Phật”, ngài Thiện đạo

đã nêu ra những kiến giải khác nhau ở

đương thời, rồi nói (Đại 37, 267 trung) :

“Hoặc có hành giả lấy nghĩa của môn này

làm pháp quán Duy thức pháp thân, hoặc

làm pháp quán Tự tính thanh tịnh Phật tính”.

Pháp quán Tự tính thanh tịnh Phật tính

là quán Phật từ trong tâm tính mình hiển

hiện, còn pháp quán Duy thức pháp thân

thì quán pháp thân của Phật là cùng thể

với pháp thân của mình, cho nên, tên gọi

thì khác mà thể thực thì đồng.

Hai chữ “hành giả” trong đoạn trích ở

trên là ngài Thiện đạo ám chỉ các ngài Tuệ

viễn, Trí khải, Cát tạng v.v...

DUY THỨC TAM THẬP LUẬN TỤNG

Phạm :Triôzikà-vijĩapti-màtratàsiddhi.

Có 1 quyển, ngài Thế thân soạn,

ngài Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng

gọi Duy thức tam thập tụng, Duy thức tam

thập luận, Tam thập duy thức luận, Cao

kiến pháp chàng luận. Thu vào Đại chính

tạng tập 31.

Luận này dùng 30 bài kệ tụng để giải

thích rõ nghĩa Duy thức (24 bài đầu nói rõ

về tướng của Duy thức, một bài kế tiếp nói

về tính Duy thức, năm bài cuối cùng nói về

hành vị của Duy thức).

Sách này là một trong 10 chi luận của

Du già. Lúc lâm chung, ngài Thế thân dùng

30 bài tụng, gồm 100 lời để trình bày chỉ

thú của pháp tướng Đại thừa. Về sau, các vị

luận sư như: ngài Hộ pháp, An tuệ v.v...

đều có chú thích và soạn thêm 2 bài tụng

làm phần tựa, phần lưu thông.

Năm Hiển khánh thứ 4 (659) đời vua

Cao tông nhà Đường, ngài Huyền trang lấy

học thuyết của ngài Hộ pháp làm chính,

rồi tông hợp các chú thích của các vị luận

sư khác mà biên dịch thành bộ luận Thành

duy thức 10 quyển.

DUY THỨC NHỊ THẬP LUẬN THUẬT KÍ

D

1355

Như đã nói ở trên, nội dung luận này

gồm 30 bài kệ tụng giải thích giáo nghĩa

Duy thức. Mỗi bài kệ đều trước hết lập luận

vạn pháp là do duy thức biến hiện, chia

thức năng biến làm ba loại: Dị thục

(thức thứ 8), Tư lượng (thức thứ 7),

Liễu biệt cảnh (6 thức trước), kế

đến nói về lí duy thức, cuối cùng nêu rõ ba

tính duy thức và thứ bậc tu hành.

Về chú sớ có: Luận Thành duy thức 10

quyển; Lược thích 1 quyển (Khuy cơ), Duy

thức tam thập luận ước ý 1 quyển (Minh

dục); Duy thức tam thập luận trực giải 1 quyển

(Trí húc), Duy thức tam thập tụng cẩm hoa

1 quyển (Chân kính), Duy thức tam thập

tụng lược sớ 4 quyển (Viên minh) v.v...

Còn luận Chuyển thức do ngài Chân

đế dịch vào thời Nam triều là bản dịch khác

của sách này. (xt. Luận Thành Duy Thức).

DUY THỨC TAM THẬP TỤNG THÍCH

Phạm: Triôzikà-vijĩapti-bhàwya.

Cũng gọi Tam thập liễu biệt thích, Duy thức

tam thập tụng thích luận, do ngài An tuệ

người Ấn độ soạn, giải thích bộ Duy thức

tam thập luận tụng của ngài Thế thân.

Phần nội dung thì trước hết trình bày lí

do tạo luận, kế đó, nói rõ thứ tự các bài

tụng và ý nghĩa câu văn, đồng thời, viện

dẫn kinh A tì đạt ma, Nhập vô phân biệt

đà la ni (Phạm: Nirvikalpa-pravezadhàraịì)

và các kệ tụng khác để chứng

minh cho thuyết của tác giả.

Bộ sớ này hiện có bản dịch tiếng Pháp

và tiếng Nhật.

DUY THỨC TAM TÍNH QUÁN

Tức là pháp quán ba tính: Biến kế sở

chấp tính, Y tha khởi tính và Viên thành

thực tính của Duy thức. Cũng gọi Tam

tính quán hạnh, Duy thức quán, Duy thức

tâm định.

Để hiển bày thực tính của Duy thức,

luận Thành duy thức quyển 9 căn cứ vào

ba tính mà lập hai thứ tương đối là Chân

vọng và Chân tục, tức: Biến kế là tính duy

thức hư vọng, Y tha là tính duy thức thế

tục, Viên thành là tính duy thức chân thực.

Như Duy thức nhị thập luận thuật kí

quyển thượng giải thích: Tính Biến kế sở

chấp là thức hư vọng; tính Y tha khởi thì

chẳng phải có mà dường như có, là do nhân

duyên sinh, cho nên là thức của nhân

duyên, tức là tướng của thức; tính Viên

thành thực là thức chân thực, tức là tính

của thức. Ba tính của cảnh sở quán thông

với ba tính duy thức, vì thế gọi là Duy thức

tam tính quán.

Tu pháp Duy thức tam tính quán này,

từ cạn đến sâu có năm lớp:

1. Khiển hư tồn thực thức

(bỏ thức hư giả, giữ lại thức chân thực):

Quán hư vọng để trừ bỏ sở chấp, giữ lại cái

thực của hai tính Y tha, Viên thành : Đây

là pháp quán hư thực đối nhau.

2. Xả lạm lưu thuần thức

(Bỏ thức tạp nhạp, giữ lại thức tinh thuần),

tức là pháp quán tâm, cảnh đối nhau.

3. Nhiếp mạt qui bản thức

(đưa thức ngọn về thức gốc), tức là

pháp quán thể, dụng đối nhau.

4. Ẩn liệt hiển thắng thức

(ẩn kín thức kém, hiển bày thức hơn) tức

là pháp quán tâm, tâm sở đối nhau.

5. Khiển tướng chứng tính thức

(bỏ tướng mà chứng tính của thức),

là sự, lí đối nhau, đến đây là tột bậc của

pháp quán Duy thức. (xt. Tam Tính, Ngũ

Trùng Duy Thức).

DUY THỨC TỤC THUYÊN

.

Gồm 10 quyển, do ngài Minh dục soạn

thuật vào đời Minh. Gọi đủ: Thành duy

DUY THỨC TỤC THUYÊN

D

1356

thức luận tục thuyên. Cũng gọi Duy thức luận

tục thuyên, thu vào Vạn tục tạng tập 81.

Ngài Minh dục nhận lời thỉnh cầu của

Vương khẳng đường, giảng giải và chú thích

luận Thành duy thức mà thành bộ sách

này. Tên sách là Tục thuyên hàm ý lời văn

rườm rà thô kịch, kiến giải phàm tục. Về

hình thức trình bày, trước hết là các bài

tựa, bạt của các sư, kế đến là biểu đồ rõ

ràng tỉ mỉ, cuối cùng là giải thích văn luận.

Trong các loại sách chú thích luận

Thành duy thức thì sách này hoàn toàn

không dựa theo loại thuật kí của ngài Từ

ân mà trực tiếp giải thích bản văn.

DUY THỨC VÔ CẢNH

Duy có thức không có cảnh. Muôn pháp

do thức biến hiện, không có cảnh chân

thực ngoài thức.

Duy thức, Phạm:Vijĩapati-màtratà,

âm Hán: Tì nhã để ma đát lạt đa. Vô cảnh,

Phạm:An-artha, cũng gọi Vô ngoại cảnh.

Ý nói duy có thức chứ không có đối tượng

ở ngoài: đây là lí thuyết căn bản của học

phái Duy thức.

Vijĩapti là từvi-jĩà(biết) của tiếng gốc

vijĩapaya mà ra, là thuật ngữ của học phái

Duy thức, chỉ cho sự hiển hiện của thức.

Duy thức nhị thập luận kí cho “duy”

nghĩa là phủ định ngoại cảnh, bởi vậy, danh

từ “duy thức” hàm ý là không có cảnh (vô

cảnh). Bởi vì sự hiển hiện của thức là do sự

huân tập phân biệt trong thức A lại da từ

vô thủy đến nay, do sự huân tập ấy mà

hiển hiện cảnh sở thủ (đối tượng bị nhận

biết) bên ngoài và cái ta năng thủ (người

nhận biết) bên trong. Cho nên, phẩm Cầu

pháp trong Đại thừa trang nghiêm kinh luận

mới nói sự hiển hiện của thức có hai thứ là

năng thủ và sở thủ.

Sở tri tướng phần trong

Nhiếp đại thừa luận bản cho rằng tướng

Y tha khởi là 11 thức, nhưng không ngoài

sự hiển hiện của thức A lại da, đồng thời,

cho rằng không có ngoại cảnh và người

nhận thức ngoại cảnh. Cho nên, các pháp

trong ba cõi đều do duy thức, ngoài thức

không có thực tại. Tức là hết thảy hiện

tượng trong thế giới đều do thức biến hiện,

ngoài thức không có khách quan tồn tại

một cách độc lập.

Luận Thành duy thức quyển 1 nói,

ngoại cảnh theo duyên mà được bày đặt,

chẳng phải là thức, thức nương nhân duyên

mà sinh, chẳng phải là cảnh, tức các pháp

do tình thức của con người bày đặt ra chứ

không phải có thật. Cảnh sở duyên do duy

thức hiển hiện.

Nói theo thứ lớp của pháp quán Duy thức

thì: Trước hết, ở giai vị Noãn, Đính biết rõ

chỉ có thức chứ không có ngoại cảnh; kế

đến, ở giai vị Thế đệ nhất pháp lại hoàn

toàn chấm dứt mọi tác dụng phân biệt của

thức; đến giai vị Kiến đạo thì thông suốt mà

thể hội pháp giới không còn phân biệt.

Nhiếp đại thừa luận bản quyển trung

nêu ra bốn lí do qua đó có thể hiểu rõ lí tất

cả thức là vô cảnh. Bốn lí do ấy là:

1. Thành tựu tương vi thức tướng trí

: Cùng là một vật mà

chỗ thấy của quỉ đói, súc sanh và trời, người

có khác nhau.

2. Thành tựu vô sở duyên thức hiện

khả đắc trí :

Mặc dù không có cảnh sở duyên, nhưng

thức vẫn có thể hiển hiện, như trong quá

khứ, vị lai, chiêm bao, bóng dáng v.v...

3. Thành tựu ưng li công dụng vô điên

đảo trí : Nếu

có cảnh, theo nghĩa năng duyên, thức không

điên đảo, vì không cầu công dụng mà được

trí chân thực.

4. Thành tựu tam chủng thắng trí tùy

chuyển diệu trì :

a. Đối với tất cả pháp, Bồ tát được tâm

DUY THỨC VÔ CẢNH

D

1357

tự tại, được chính định thì tùy theo sức thắng

giải mà các cảnh hiển hiện.

b. Được Xa ma tha, người tu pháp quán

chỉ cần tác ý là các cảnh hiển hiện.

c. Người đã được trí không phân biệt,

khi trí này không hiện tiền thì tất cả các

cảnh đều không hiển hiện.

Ngoài ra, học phái Duy thức chia “Hữu

ngoại cảnh luận ” (Luận thuyết

chủ trương có cảnh bên ngoài) làm ba loại

để phê phán:

1. Chủ trương các cực vi là cảnh: Phái

này cho cực vi là thực thể, bởi thế nó là

nhân sinh ra thức. Nhưng thức không có

hình tướng cực vi, cho nên cực vi chẳng

phải là cảnh.

2. Chủ trương các cực vi hòa hợp là cảnh:

Cực vi tuy có hình tướng hòa hợp, nhưng sự

hòa hợp ấy hoàn toàn không có thực thể,

không thể làm nhân sinh ra thức, do đó

không thể thành lập hòa hợp làm cảnh.

3. Chủ trương các cực vi hòa hợp làm

thực thể và có tướng thô to, có thể làm

cảnh của thức. Nếu hòa hợp có thực thể

thì khi tách rời mỗi bộ phận hòa hợp ấy ra,

nó cũng phải hiện một tướng trạng đồng

nhất, nhưng, như cái bình thì không như

thế, cho nên biết hòa hợp không phải là

thực thể.

Trên đây là bác bỏ chủ trương có ngoại

cảnh để xác lập lí Duy thức vô cảnh. [X.

luận Nhiếp đại thừa; luận Thành duy thức;

luận Biện trung biên; luận Duy thức nhị

thập; Duy thức tam thập luận tụng; Ấn độ

triết học nghiên cứu Q.6 (Vũ tỉnh Bá thọ);

Trung biên phân biệt luận thích sớ dịch

chú (Sơn khẩu ích)].

DUY TIÊM VÔ ĐỐN

Chỉ có tiệm (dần dần) chứ không có

đốn (ngay tức khắc).

Tiệm, trải qua nhiều giai đoạn, theo thứ

lớp dần dần tiến lên. Đốn, lập tức, ngay tức

khắc. Nghĩa là sự tu hành chứng ngộ tuy

có tiệm, đốn khác nhau, nhưng sự đốn ngộ

là do nhiều kiếp huân tập mà hiện phát.

Cho nên, nếu suy tính xa về các đời trước

thì chỉ có tu hành dần dần chứ không có

sự chứng ngộ tức khắc.

Cứ theo Thiền nguyên chư thuyên tập

đô tự quyển hạ phần 1 và phần chú thích

trong đó nói, thì các vị tổ sư căn cứ vào sự

quan hệ giữa tu hành và đắc ngộ mà chia

“ngộ” làm hai loại:

1. Chứng ngộ, tức là nhờ sự tu hành

mà được ngộ. Chẳng hạn:

a. Nhờ công đức tiệm tu mà thình lình

chứng ngộ, giống như đốn cây, chặt dần

từng nhát, một lúc nào đó cây sẽ ngã. Cũng

như đi đến một đô thành ở xa, đi dần dần

từng bước, một ngày nào đó sẽ đến.

b. Nhờ đốn tu mà tiệm ngộ, như người

tập bắn, nhắm thẳng và bắn trúng con chim

là “đốn”, dần dần thành thạo tiến đến gần

con chim là “tiệm”.

c. Do tiệm tu mà tiệm ngộ, như đi lên

một lâu đài chín tầng, chân bước dần dần

lên cao, chỗ thấy cũng dần dần xa hơn.

2. Giải ngộ, tức ngộ trước rồi sau mới

tu. Chẳng hạn như :

a. Trước đốn ngộ rồi mới tiệm tu, như

mặt trời mọc rồi sau sương móc mới tan

dần. Cũng như đứa trẻ mới sinh liền đủ

bốn chi sáu căn, dần dần lớn lên và có chí

khí mạnh mẽ.

b. Đốn ngộ đốn tu của bậc Thượng thượng

căn, những bậc này nhờ có căn tính thù thắng

nên một khi nghe liền ngộ mà được Đại tổng

trì, một niệm chẳng sinh, quá khứ vị lai đều

bặt. Lúc đoạn chướng, giống như chặt một

cuộn chỉ thì muôn sợi chỉ đều dứt. Lúc tu đức

cũng như nhuộm một cuộn chỉ thì muôn sợi

chỉ đều có cùng một mầu sắc.

Sự sai khác giữa đốn và tiệm như đã nói

ở trên đều chỉ nói về đời hiện tại, còn nếu

DUY TIÊM VÔ ĐỐN

D

1358

suy ngược về các đời quá khứ xa xưa, thì

chỉ có tiệm chứ không có đốn, bởi vì sự

chứng ngộ là nhờ đã trải qua nhiều kiếp

huân tập dần dần mà bùng nổ, nên nói là

chỉ có tiệm chứ không có đốn.

DUY TÍN SAO

Có 1 quyển, do ngài Thánh giác (1167-

1235) của Nhật bản soạn, thu vào Đại chính

tạng tập 83. Nội dung trình bày ý nghĩa

trọng yếu của sự niệm Phật cầu vãng sinh.

Sau khi tổ Nguyên không tịch, đối với

giáo nghĩa Tịnh độ có rất nhiều quan điểm

khác nhau, như một niệm vãng sinh, nhiều

niệm vãng sinh v.v.., nên ngài Thánh giác

mới chép lại nghĩa chân thực của Thầy

truyền lại để bài trừ những thiên chấp đó

mà soạn thành sách này, mong có thể dẫn

mọi người vào chính tín.

Về các bản chú thích sách này thì có :

- Duy tín sao văn ý 1 quyển.

- Duy tín sao nghi 1 quyển.

- Duy tín sao chú giải 7 quyển.

DUY TỊNH

.....

Vị Tam tạng dịch kinh ở đời Bắc Tống.

Người Kim lăng (phía nam huyện Giang

ninh tỉnh Giang tô), họ Lí, cháu của Nam

Đường Hậu Chủ (Lí hậu chủ) Lí dục, năm

sinh năm mất không được rõ. Sư xuất gia

năm bảy tuổi, 11 tuổi tụng kinh Pháp hoa.

Vì sự nghiệp tiếp tục phiên dịch kinh

điển, năm Thái bình hưng quốc thứ 8 (983),

sư là một trong 50 đồng tử được triều đình

tuyển chọn để học tiếng Phạm và nghiên

cứu nghĩa lí trong kinh điển bằng tiếng

Phạm. Khi đủ tuổi (20) sư được thụ giới cụ

túc, thông suốt Du già mật giáo, mẫu tự chữ

Phạm, âm nghĩa Thiên trúc, Chân ngôn bí

ấn, nghiên cứu sâu các kinh Duy ma, Bát

nhã tâm và luận Nhân minh đến chỗ tinh

yếu. Sau, sư giữ chức Bút thụ Phạm học và

được vua ban áo đỏ với danh hiệu “Quang

Phạm Đại Sư”.

Năm Đại trung tường phù thứ 2 (1009),

sư lại được ban chức Triều tán đại phu thí

quang lộc khanh

chuyên việc dịch kinh. Rồi từ năm Đại trung

tường phù thứ 3 (1010), đến năm Thiên hi

thứ 2 (1018), sư cùng với các ngài Thí hộ,

Pháp hộ dịch chung được 19 bộ kinh gồm

76 quyển. Từ năm Thiên hi thức 3 đến năm

Cảnh hựu thứ 4 (1037), sư và ngài Pháp hộ

dịch chung được 8 bộ 96 quyển. Năm Thiên

thánh thứ 3 (1025) sư cùng với nhóm các vị

Hạ tủng soạn Tân dịch kinh âm nghĩa 70

quyển. Năm Thiên thánh thứ 5 (1027) sư

cùng với nhóm các vị Huệ phương biên soạn

Thiên thánh thích giáo tổng lục 3 quyển.

Rồi vào năm Cảnh hựu thứ 2 (1035) sư cùng

với ngài Pháp hộ soạn chung Cảnh hựu

thiên trúc tự nguyên 7 quyển v.v...

Căn cứ vào điều Hi ninh ngũ niên thập

nguyệt trong Tham Thiên thai sơn kí của

sư Thành tầm người Nhật mà suy thì có

thể biết sư Duy tịnh tịch trước năm Hi ninh

thứ 5, được truy tặng thụy hiệu là Minh

Giáo Tam Tạng. [X. Phật tổ thống kỉ Q.43,

Q.44, Q.45; Tống hội yếu cảo Q.200; Thích

môn chính thống Q.4; Bổ tục cao tăng

truyện Q.1; Chí nguyên pháp bảo khám

đồng tổng lục Q.1].

DUY UẨN VÔ NGÃ TÂM

Trụ tâm thứ 4 trong 10 Trụ tâm do tông

Chân ngôn lập. Là Trụ tâm của Thanh văn

thừa tu pháp quán bốn đế liễu ngộ chỉ có pháp

năm uẩn chứ không có thực thể nhân ngã.

Theo luận Thập trụ tâm quyển 4 của

ngài Không hải thì đức Phật vì hóa độ hàng

Thanh văn mà tuyên nói lí nhân không

pháp hữu, nhân chỉ cho nhân ngã, pháp là

pháp năm uẩn v.v... Câu “Duy uẩn vô ngã”

DUY TÍN SAO

D

1359

bao hàm tất cả pháp Tiểu thừa. [X. phẩm

Trụ tâm trong kinh Đại nhật Q.1, Đại nhật

kinh sớ Q.2]. (xt. Thập Trụ Tâm).

DUY UY CA NAN ĐẠT (1862-1902)

Phạm : Svàmì Vivekànanda. Dịch ý

: Biện hỉ. Vốn tên là Na luân đặc lạp na

đặc đạt đức (Narendranàth Dutt). Nhà

cải cách tôn giáo, nhà triết học của Ấn

độ cận đại. Ông sinh ở Calcutta thuộc

dòng Sát đế lợi, tốt nghiệp Sở nghiên cứu

văn hóa Tây phương thuộc Đại học

Calcutta.

Năm 1881, ông gặp Ma la khắc lợi tu

na (Ràmakfwịa Paramahaôsa, 1834-

1886) nhà cải cách tôn giáo, mới khẳng định

tín ngưỡng tôn giáo của mình; về sau, ông

kế thừa La ma khắc lợi tu na. Ông có hoài

bão rộng lớn, cho rằng tất cả tôn giáo đều

có lí tột cùng về chân, thiện và chủ trương

các tôn giáo cần hợp lực làm việc với nhau.

Tư tưởng chính của ông là tôn giáo

chẳng phải là đối tượng của tư duy và nhận

biết, mà là siêu việt lí trí và đạo đức, đây là

cụ thể hóa các hiện tượng trong vũ trụ.

Ông lại cho rằng linh hồn của con người

vốn trong sạch không tà bậy, cho nên

mạnh mẽ phủ định quan niệm về tội nghiệp.

Ông thường chê trách xu hướng Âu Mĩ hóa

của các nhà cải cách Ấn độ giáo và cổ vũ

tinh thần dân tộc Ấn độ.

Năm 1893 trong Hội nghị tôn giáo thế

giới ở Chicago tại Hoa kì, ông chủ trương

Tân Ấn độ giáo (Hinduism) lấy chủ nghĩa

bác ái và chủ nghĩa phổ biến làm cơ sở.

Năm 1894, ông giảng diễn nhiều lần về

tôn giáo và học thuật tại Hoa kì, giới trí thức

Mĩ quốc rất trọng nể và ông được mời giảng

dạy tại các Đại học Harvard và Columbia.

Năm 1895, ông thành lập Hiệp hội Phệ

đàn đa ở Nữu ước, tuyên dương lí tưởng Bất

nhị nhất nguyên luận (advaita). Năm 1897

ông trở về Ấn độ thực hiện việc cải cách Ấn

độ giáo và thành lập Hội truyền đạo Ma la

khắc lợi tu na (The Ramakrishna Mission).

Năm 1899 ông sáng lập thư viện ở chân núi

Hi mã lạp sơn để nghiên cứu và tuyên dương

tôn giáo Phệ đàn đa và triết học cổ điển Ấn

độ. Đối với công cuộc cải cách Phệ đàn đa ở

Ấn độ, ông được mệnh danh là người sáng

lập phái Tân phệ đàn đa.

Ông cho rằng bản chất tối cao của thế

giới là Phạm, xã hội vật chất hiện thực chỉ

là đạt đến bậc thềm của Phạm, tuy nhiên,

Phạm và xã hội hiện thực không thể dứt

khoát chia lìa được; thời gian, không gian

và nhân quả đều có tính thực tại khách

quan của chúng.

Về mặt xã hội, ông chủ trương công

nghiệp hóa đất nước, cải thiện đời sống

nhân dân, đề cao quyền lợi phụ nữ, phát

triển văn hóa dân tộc, đả phá sự đối lập

tôn giáo, phân biệt chủng tính, muốn tất cả

lực lượng tinh thần của Ấn độ thống nhất

trên một nền tảng vững chắc, phá bỏ sự

phân chia các tông phái, tín điều, giai cấp

xã hội để thực hiện lí tưởng hòa hợp các

tôn giáo, mở các cơ sở cứu tế nạn dân, phúc

lợi xã hội v.v...

Sau khi ông qua đời, giáo đoàn của ông

vẫn hưng thịnh và tích cực tham gia các

hoạt động từ thiện xã hội như thiết lập y

viện, lập các giáo hội, mở các trường học,

cô nhi viện, dục anh viện, dưỡng lão viện

và các cơ sở cứu tế nạn dân, v.v...

Ông viết rất nhiều, các tác phẩm chủ

yếu thì có: Đông phương và Tây phương,

Ấn độ hiện đại, Triết học Phệ đàn đa, Lí

tính và tôn giáo, Trí du già (Jnana-Yoga),

Vương du già (Raja-Yoga). Nghiệp du già

(Karma-Yoga) v.v...

DUYÊN

..

Phạm:pratyaya, Pàli: paccaya.

DUYÊN

D

1360

I. Duyên. Nói theo nghĩa hẹp, duyên là

nguyên nhân gián tiếp đưa đến kết quả; nói

theo nghĩa rộng, duyên là tên gọi cả hai

nhân và duyên hợp lại. Duyên được chia

làm bốn loại:

1. Nhân duyên: Nhân cũng là duyên,

chỉ cho nguyên nhân ở trong trực tiếp sinh

ra quả báo, nhân này nói theo nghĩa hẹp,

tức tương đương với năm nhân (Câu hữu

nhân, Đồng loại nhân, Tương ứng nhân,

Biến hành nhân, Dị thục nhân) ngoài Năng

tác nhân.

2. Đẳng vô gián duyên: Chỉ cho nguyên

nhân từ một sát na trước dẫn đường cho

một sát na sau trong sự tương tục của tâm

và tâm sở.

3. Sở duyên duyên (duyên duyên): Sở

duyên chỉ cho cảnh ở ngoài, lúc tâm duyên

theo cảnh ngoài thì phải nhờ cảnh ngoài

làm trợ duyên. Theo thuyết của tông Duy

thức thì Sở duyên duyên có thể được chia

làm Sơ duyên và Thân duyên.

4. Tăng thượng duyên: Chỉ chung tất

cả pháp không sinh ra sự chướng ngại đối

với một pháp nào. Giống như Năng tác

nhân trong sáu nhân. Theo thuyết của

tông Tịnh độ thì 48 nguyện của đức Phật

A di đà là Tăng thượng duyên của phàm

phu vãng sinh Tịnh độ. [X. kinh Đại thừa

nhập lăng già Q.2; luận Câu xá Q.7; Đại

thừa nghĩa chương Q.3; Thành duy thức

luận thuật kí Q.2 phần cuối]. (xt. Tứ

Duyên).

II. Duyên. Dùng làm động từ, nghĩa

là phan duyên, duyên lự. Tâm thức con

người duyên theo tất cả cảnh giới, bám

dính vào đó không chịu buông bỏ. Như

thức mắt duyên theo sắc cảnh mà thấy,

cho đến thức thân duyên theo xúc cảnh

mà biết, vì thế tâm thức được gọi là Năng

duyên, còn cảnh giới mà tâm thức duyên

theo thì được gọi là Sở duyên. [X. luận

Đại tì bà sa Q.16; luận Thành duy thức

Q.1].

DUYÊN ẢNH

.....

Chỉ cái bóng dáng trần cảnh bên ngoài

do Kiến phần (một trong bốn phần của tâm

thức) duyên theo trần cảnh mà sinh ra. Đây

là khí phần của Kiến phần duyên lự trần

cảnh bên ngoài, cho nên cũng gọi là Duyên

khí. Lại nữa, vì là sự tướng sở duyên chứ

không phải tâm tính năng duyên, cho nên

gọi là Duyên sự.

Duyên ảnh có hai loại:

1. Khi năm thức trước và ý thức cùng

duyên theo năm trần cảnh bên ngoài (sắc,

thanh, hương, vị, xúc) thì năm trần cảnh

này hiện ra ở trong tâm.

2. Chỉ cho tính biết của năm ý thức sau

và ý thức độc đầu, phân biệt sự thấy, nghe,

hay, biết khi tiếp xúc với sáu trần cảnh bên

ngoài. Tính biết phân biệt sự thấy, nghe,

hay, biết này là do duyên theo trần cảnh

bên ngoài mà sinh ra, cho nên cũng gọi là

duyên ảnh.

Hai loại trên đây tuy có năng duyên và

sở duyên, nhưng đều thuộc về Duyên ảnh.

DUYÊN BIẾN

Đối lại với Sinh biến. Các nhà Duy thức

chia các pháp do các thức biến ra làm hai

loại: Nhân năng biến (sinh biến) và Quả

năng biến (duyên biến). Sự biến của Quả

năng biến là nghĩa biến hiện, chứ không

phải do sinh mà hiện ra. Đây là do Tự thể

phần của các thức biến hiện ra Kiến phần

(năng duyên) và Tướng phần (sở duyên)

mà thành là tác dụng duyên lự, vì thế gọi là

Duyên biến.

Thành duy thức luận thuật kí quyển

3 (Đại 43, 317 thượng), nói : “Duyên gọi

là biến, tức là nghĩa biến hiện, đó là quả

năng biến; vả lại, thức thứ 8 chỉ biến

DUYÊN ẢNH

D

1361

chủng tử và Hữu căn thân, còn các

chuyển thức như thức mắt v.v... thì biến

ra sắc v.v.., trong đây chỉ nói duyên, nên

gọi là biến”.

DUYÊN DĨ SINH

Duyên đã sinh. Quả phần do duyên sinh

ra, tức là pháp duyên sinh. Đối lại với Duyên

khởi. Nói theo nghĩa hẹp thì Duyên khởi là

chỉ cho pháp Nhân, còn Duyên sinh là chỉ

cho pháp Quả, nhưng thực ra thì Duyên

sinh hay Duyên khởi đều là cùng nghĩa.

Đứng về phương diện 12 nhân duyên

mà nói thì Vô minh làm duyên sinh ra

Hành, Hành là duyên dĩ sinh (duyên đã

sinh), lấy Hành làm duyên sinh ra Thức,

cũng là duyên dĩ sinh; cho đến lấy Sinh

làm duyên sinh ra Lão tử nối nhau không

dứt, tất cả đều là duyên dĩ sinh.

Luận Đại tì bà sa quyển 23 chép, Tôn

giả Vọng mãn phân biệt Duyên khởi và

Duyên dĩ sinh làm bốn:

1. Là pháp Duyên khởi chứ không phải

pháp Duyên dĩ sinh, tức là pháp vị lai.

2. Là pháp Duyên dĩ sinh chứ không

phải pháp Duyên khởi, tức là năm uẩn sau

cùng của bậc A la hán ở quá khứ, hiện tại.

3. Vừa là pháp Duyên khởi vừa là pháp

Duyên dĩ sinh, tức là các pháp quá khứ,

hiện tại khác ngoài năm uẩn sau cùng của

bậc A la hán ở quá khứ, hiện tại.

4. Chẳng phải pháp Duyên khởi cũng

chẳng phải pháp Duyên dĩ sinh, tức là pháp

Vô vi. (xt. Duyên Khởi).

DUYÊN GIÁC

.....

Phạm: pratyeka-buddha, Pàli:

pacceka-buddha. Dịch âm : Bát lạt y ca

phật đà, Tất lặc chi để ca phật, Bích chi ca

phật, Bối chi ca phật, Bích chi phật. Cũng

gọi Độc giác, Duyên nhất giác, Nhân duyên

giác. Là một trong hai thừa, một trong ba

thừa.

Chỉ cho người tu hành ngộ đạo một

mình. Tức là bậc Thánh ở đời không có

Phật, không thầy chỉ dạy, một mình ngộ

đạo, ưa sự vắng lặng, không thích thuyết

pháp giáo hóa.

Thanh văn và Duyên giác gọi là Nhị

thừa, nếu cộng thêm Bồ tát nữa thì là Tam

thừa.

Theo các luận Đại tì bà sa, Câu xá và

Du già sư địa thì có hai loại Độc giác là Bộ

hành độc giác. và Lân giác dụ

độc giác .

Theo luận Câu xá quyển 12 thì Bộ hành

độc giác là chỉ cho vị Thanh văn đã chứng

quả Bất hoàn, khi muốn đạt đến quả A la

hán thì không nương nhờ Phật mà tự tu tự

ngộ. Còn Lân giác dụ độc giác thì chỉ cho

những vị tự tu hành một trăm đại kiếp tích

chứa đầy đủ thiện căn công đức mà đạt

được giác ngộ.

Có thuyết cho rằng Bộ hành độc giác

vốn chỉ cho các bậc Thanh văn Tu đà

hoàn, Tư đà hàm, A na hàm và A la hán.

Nhưng có thuyết lại nói các Bộ hành độc

giác trước là dị sinh (phàm phu), từng tu

Thuận quyết trạch phần của Thanh văn,

sau tự ngộ đạo, do đó mà có tên là Độc

thắng. Đây là căn cứ vào thuyết vị tiên tu

khổ hạnh bắt chước cử chỉ của loài khỉ

mà tự chứng ngộ ghi chép trong kinh Bản

sự, tức ý muốn nói rõ Bộ hành độc giác là

dị sinh phàm phu.

Bộ hành độc giác tu hành phần nhiều

sống trong Tăng đoàn, còn Lân giác dụ độc

giác thì thường tu một mình trong rừng núi

không ưa kết bạn, cho nên ví dụ là Lân

giác (sừng con kì lân: vật hiếm thấy).

Cứ theo luận Đại trí độ quyển 18 thì

Bích chi phật có hai loại là Độc giác bích

chi phật và Nhân duyên giác bích chi phật.

1. Độc giác bích chi phật lại có hai hạng:

DUYÊN GIÁC

D

1362

a. Tiểu bích chi ca phật: Vốn là hạng

Hữu học, chứng quả Tu đà hoàn sau bảy

lần thụ sinh, trở lại nhân gian nhằm đời

không có Phật mà tự ngộ thành đạo, tương

đương với hàng Thanh văn đắc quả trong

Bộ hành độc giác.

b. Đại bích chi ca phật: Tức là người ở

trong trăm kiếp tu hành tăng trưởng phúc

tuệ mà thành bậc Thánh có được 31 tướng,

30 tướng, 29 tướng cho đến một tướng,

tương đương với Lân giác dụ độc giác.

2. Nhân duyên giác bích chi phật: Do

quả báo của phúc đức hạnh nguyện đời

trước, nên đời này không cần phải theo

người khác nghe pháp mà tự mình có khả

năng phát ra trí tuệ và chỉ nhờ nhân duyên

nhỏ như thấy hoa bay lá rụng mà giác ngộ.

Bậc này tương đương với dị sinh phàm phu

trong Bộ hành độc giác.

Luận Du già sư địa quyển 34 cũng nêu

rõ ba loại Độc giác: Loại thứ nhất tương

đương với Đại bích chi ca phật, loại thứ hai

tương đương với Nhân duyên giác, loại thứ

ba tương đương với Tiểu bích chi ca phật.

Tứ giáo nghi quyển 3 dẫn văn của luận

Đại trí độ, nói rằng, Độc giác có hai loại lớn

nhỏ, Nhân duyên giác cũng có hai loại lớn

nhỏ. Nhưng thuyết này e không đúng.

Hoa nghiêm hành nguyện phẩm sớ sao

quyển 4 cũng nêu ra ba loại Duyên giác:

1. Duyên giác của Duyên giác, loại này

đồng với Nhân quả câu.

2. Duyên giác của Thanh văn, trong đây,

nhân là chỉ cho Thanh văn, quả chỉ cho

Duyên giác.

3. Duyên giác của Bồ tát, trong đây, nhân

là chỉ cho Bồ tát, quả chỉ Duyên giác.

Đại thừa nghĩa chương quyển 17 nêu

bốn cách phân biệt Thanh văn, Duyên giác:

1. Thanh văn chứ không phải Duyên

giác, tức là hạng Thanh văn.

2. Duyên giác chứ không phải Thanh

văn, tức là hạng Lân dác dụ.

3. Vừa là Thanh văn vừa là Duyên giác,

tức là Bộ hành.

4. Vừa là Duyên giác vừa là Thanh văn,

tức là Nhân duyên giác.

Lại đem so sánh Thanh văn và Duyên

giác thì có năm điểm giống nhau và sáu

điểm khác nhau.

Năm điểm giống nhau:

1. Cùng thấy chân lí, cùng thấy lí sinh

không.

2. Cùng dứt chướng, cùng đoạn phiền

não của bốn trụ.

3. Tu hành giống nhau: cùng tu 37 phẩm

trợ đạo.

4. Được quả giống nhau: Cùng được quả

tận trí và vô sinh trí.

5. Chứng diệt giống nhau: Cùng chứng

Niết bàn hữu dư, vô dư.

Sáu điểm khác nhau:

1. Căn tính khác nhau: Thanh văn căn

tính chậm lụt, Duyên giác căn tính nhạy

bén.

2. Chỗ nương khác nhau: Thanh văn

nương vào thầy, Duyên giác không nương

vào ai.

3. Nhờ duyên khác nhau: Thanh văn

nhờ duyên giáo pháp mà được ngộ đạo,

Duyên giác nhờ duyên sự tướng hiện tiền

mà ngộ đạo.

4. Chỗ quán xét khác nhau: Thanh văn

quán xét bốn chân đế, Duyên giác quán xét

12 nhân duyên.

5. Hướng và quả khác nhau: Thanh văn

có bốn hướng bốn quả, Duyên giác có một

hướng một quả.

6. Sự thông dụng khác nhau: Thanh

văn dùng 2.000 quốc độ làm cảnh giới

chung, Duyên giác dùng 3.000 quốc độ làm

cảnh giới chung.

So sánh giữa Duyên giác và Bồ tát thì

có một điểm giống nhau và 10 điểm khác

nhau. Một điểm giống nhau là đã vào trong

Thánh vị rồi thì không bao giờ trở lui. Còn

DUYÊN GIÁC

D

1363

mười điểm khác nhau:

1. Nhân khác nhau: Phúc thiện đời

trước của Duyên giác nhỏ hẹp còn phúc

thiện của Bồ tát thì rộng lớn.

2. Căn tính khác nhau: Duyên giác căn

tính chậm lụt, Bồ tát căn tính nhạy bén.

3. Tâm lí khác nhau: Duyên giác sợ khổ,

Bồ tát không sợ.

4. Chỗ tỏ ngộ khác nhau: Duyên giác

quán 12 nhân duyên mà tỏ ngộ lí sinh

không, còn Bồ tát quán tất cả pháp mà tỏ

ngộ Nhị không (Nhân không, pháp không).

5. Khởi hạnh khác nhau: Duyên giác tu

hạnh lợi mình, Bồ tát tu hạnh lợi mình và

lợi người.

6. Dứt chướng khác nhau: Duyên giác

dứt phiền não chướng, Bồ tát đoạn phiền

não chướng và sở tri chướng.

7. Được quả khác nhau: Duyên giác

được Tiểu niết bàn, Bồ tát được Đại niết

bàn.

8. Hiện thần thông giáo hóa khác nhau:

Duyên giác chỉ hiện thần thông chứ không

nói pháp, Bồ tát thì vừa hiện thần thông

lại vừa nói pháp.

9. Sự thông dụng khác nhau: Duyên giác

và Thanh văn chỉ có một tâm một tác dụng,

không thể có nhiều tâm nhiều tác dụng;

còn chư Phật và Bồ tát có thể cùng một lúc

hóa hiện tất cả sắc tướng trong 10 phương

thế giới và các loại thân trong năm đường

để độ chúng sinh.

10. Thể nghĩa khác nhau: Thân trí công

đức của Duyên giác đều là vô thường, khổ,

vô ngã, bất tịnh, còn Niết bàn của Bồ tát

thì thường, lạc, ngã, tịnh.

Sự so sánh trên đây là thuyết của Đại

thừa, còn Tiểu thừa thì cho rằng bất luận

là Thanh văn, Duyên giác hay Bồ tát, cuối

cùng đều qui về trạng thái “khôi thân diệt

trí” (thân ra tro trí diệt mất).

Hàng Duyên giác chỉ có hạnh lợi mình

chứ không có tâm lợi người, cho nên không

khởi được tâm đại bi cứu độ chúng sinh, vì

thế khó chứng được quả vị Phật. Nếu so

với Thanh văn thì Duyên giác là hàng lợi

căn, nhưng so với Bồ tát thì Duyên giác lại

là hàng độn căn. Bởi thế, kinh Hoa nghiêm

(bản dịch cũ) quyển 6, gọi Thanh văn là

Tiểu thừa, gọi Bồ tát là Đại thừa, và gọi

Duyên giác là Trung thừa. Còn Đại phẩm

thập địa thì gọi Duyên giác là Chi phật địa

(Bích chi phật) ở trên Dĩ biện địa và dưới

Bồ tát địa, tức là địa thứ 8 trong 10 địa của

Thông giáo. Chính Chi phật địa cũng có

phần trong Thập địa. [X. kinh Tăng nhất a

hàm Q.32, kinh Hiền ngu Q.5; luận Đại tì

bà sa Q.7, Q.180; luận Đại trí độ Q.19, Q.28;

luận Du già sư địa Q.32; luận Bích chi phật

nhân duyên Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.1;

Du già luận lược toản Q.9; Câu xá luận

quang kí Q.23; Tuệ uyển âm nghĩa

Q.thượng; Huyền ứng âm nghĩa Q.3; Phiên

dịch danh nghĩa tập Q.2].

DUYÊN GIÁC THỪA

........

Phạm : pratyekabuddha-yàna. Pháp

môn tu để đạt đến quả Duyên giác, cũng

chính là 12 nhân duyên. Do nghĩa này

mà hàng Duyên giác được gọi là Duyên

giác thừa. Cũng gọi Bích chi phật thừa,

Độc giác thừa, là một trong hai thừa, một

trong ba thừa, một trong năm thừa. Người

quán 12 nhân duyên mà ngộ đạo. (xt. Nhị

Thừa).

DUYÊN HỘI TÔNG

........

Một trong sáu nhà bảy tông của Bát nhã

học thời Ngụy Tấn. Nghĩa duyên hội là do

sư Vu đạo thúy đệ tử của ngài Vu pháp lan

lập ra.

Trung quán luận sớ quyển 2 phần cuối

của ngài Cát tạng (Đại 42, 29 trung), nói:

“Tông thứ bảy, Vu đạo thúy giải thích rõ:

DUYÊN HỘI TÔNG

D

1364

duyên hội hợp nên có, gọi là Thế đế; duyên

tan ra thì không, gọi là Đệ nhất nghĩa đế”.

Tông này chủ trương tất cả các pháp

đều do nhân duyên hội hợp mà có, giống

như ngôi nhà do đất và gỗ hội hợp mà thành,

chỉ có tên giả chứ không có thể thực.

Vu đạo thúy thiên về duyên hội, người

đời sau giải thích chủ trương của sư là Phân

tích không, nhưng vì sách của sư đã thất

lạc, nên không biết rõ tông chỉ của sư. [X.

Trung quán luận sớ kí Q.3 phần cuối; Hán

Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc triều Phật giáo

sử (Thang tích dư)].

DUYÊN KHỞI

.... .

I. Duyên khởi. Phạm: pratìtyasamutpàda,

Pàli: paticca-samuppàda.

Âm hán: Bát lạt để đế dạ tham mâu bá đầu.

Tất cả các pháp hữu vi đều do nhân

duyên (các điều kiện) hòa hợp mà thành, lí

này gọi là duyên khởi. Tức là bất cứ sự vật

gì trong thế giới hiện tượng đều nương vào

những điều kiện nhân duyên mà sinh khởi,

tồn tại, biến hóa (vô thường) và tiêu diệt.

Đó là pháp tắc mà đức Phật đã chứng ngộ

được. Như 12 chi duyên khởi đã được giải

thích rõ trong các kinh điển A hàm : Vô

minh là duyên của hành, hành là duyên

của thức, cho đến sinh là duyên của lão tử;

“Vì cái này có nên cái kia có, cái này sinh

nên cái kia sinh” để chỉ bày rõ lí sinh tử nối

nhau, đồng thời cũng nêu rõ lí “cái này

không thì cái kia không, cái này diệt thì cái

kia diệt” để đoạn trừ vô minh chứng Niết

bàn. Lí Duyên khởi này là sự chứng ngộ

thành đạo của đức Phật, là nguyên lí cơ

bản của Phật giáo. Đối với luận điểm của

các tôn giáo khác ở Ấn độ chủ trương cái

“ta” (ngã) và các pháp đều có tự tính thực

tại, đức Phật đã bác bỏ hết và tuyên bố rằng,

vạn hữu đều nương vào nhau mà tồn tại,

không có tự tính độc lập. Ngài dùng nguyên

lí duyên khởi để giải thích nguồn gốc của

thế giới, xã hội, nhân sinh và sự sản sinh

của những hiện tượng tinh thần, mà kiến

lập nhân sinh quan và thế giới quan riêng

và là đặc trưng lớn nhất của Phật giáo khác

hẳn với các tư tưởng, triết học và tôn giáo

khác.

Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 24, để

thu nhiếp tất cả mọi căn cơ trình độ, đức

Phật đã lập nhiều pháp duyên khởi: Một

duyên khởi, hai duyên khởi, ba duyên khởi,

bốn duyên khởi cho đến 11 duyên khởi, 12

duyên khởi v.v... Trong đó, một duyên khởi

là chỉ chung tất cả pháp hữu vi; hai duyên

khởi là nhân và quả; ba duyên khởi là ba

đời sai khác, hoặc chỉ cho phiền não, nghiệp

và sự; bốn duyên khởi là vô minh, hành,

sinh, lão tử.

Như đã nói trên đây thì tất cả các pháp

hữu vi do nhân duyên tạo thành đều có

thể gọi là duyên khởi, duyên sinh, duyên

sinh pháp, duyên dĩ sinh pháp. Nhưng theo

luận Câu xá quyển9 và thuyết của Tôn

giả Vọng mãn (Phạm: Pùrịàza) thì hai

pháp duyên khởi và duyên sinh có chỗ

khác nhau: Nếu nói về Nhân thì gọi là

duyên khởi, nếu nói về Quả thì gọi là

duyên sinh.

Đứng về phương diện giáo lí sử mà nhận

xét, thì tất cả các tông phái Phật giáo, bất

luận là ở thời đại nào, xứ sở nào, cũng đều

lấy tư tưởng duyên khởi làm giáo lí căn bản.

Như: Phật giáo nguyên thủy lấy thuyết 12

duyên khởi (12 nhân duyên) của kinh A

hàm làm gốc; Đại chúng bộ, Hóa địa bộ

xếp pháp duyên khởi làm một trong chín

pháp vô vi; Duy thức Đại thừa và luận Du

già sư địa có thuyết A lại da duyên khởi;

kinh Lăng già, kinh Thắng man, luận Đại

thừa khởi tín có thuyết Như lai tạng duyên

khởi (Chân như duyên khởi); tông Hoa

nghiêm có thuyết Pháp giới duyên khởi; Mật

tông có thuyết Lục đại duyên khởi v.v... tất

DUYÊN KHỞI

D

1365

cả đã hình thành sự nhất quán trong lịch

sử tư tưởng Phật giáo.

Thuyết Duyên khởi này cùng với luận

Thực tướng của Trung luận và Thiên thai

đã tạo thành hai hệ thống lớn của giáo học

Phật giáo. [X. kinh Tạp a hàm Q.12; kinh

Đa giới trong Trung a hàm Q.47; luận Đại

tì bà sa Q.23; luận Phẩm loại túc Q.6]. (xt.

Duyên Dĩ Sinh, Duyên Khởi Luận).

II. Duyên khởi. Phạm: Nidàna. Dịch

âm: Ni đà na. Dịch ý là Duyên khởi, Nhân

duyên. Giống như từ ngữ Duyên khởi đã nói

ở trên nhưng được sử dụng trong tình huống

khác: chỉ cho Nhân duyên bộ trong 12 bộ

loại kinh (kinh điển Phật giáo nguyên thủy).

Tức là nói rõ duyên do (lí do, nguyên do)

đức Phật hoặc Tổ sư các đời tùy theo căn cơ

của chúng sinh mà thuyết pháp, hoặc lí do

soạn thuật ba tạng Kinh, Luật, Luận, như

“Duyên khởi nhân phần.............” trong

giáo nghĩa của tông Hoa nghiêm là thuộc

loại này.

Ngoài ra, đời sau cũng gọi nguyên do

sáng lập chùa viện, Phật đường, khắc

tạo tượng Phật, hoặc ghi chép hành trạng

của các bậc đại đức cao tăng là Duyên

khởi.

III. Duyên khởi. Theo thuyết của tông

Hoa nghiêm, nếu đứng trên lập trường

Nhân vị Phật mà nói, thì khi các pháp trong

vũ trụ hiện khởi, gọi là Duyên khởi, hàm ý

là nhân duyên sinh khởi. Nếu đứng trên

lập trường Quả vị Phật mà nói thì gọi là

Tính khởi, là vì quả vị này từ bản tính giác

ngộ sinh ra.

Tông Hoa nghiêm lại kết hợp Duyên

khởi với phán giáo mà chia nó làm bốn

loại:

1. Nghiệp cảm duyên khởi của Tiểu thừa.

2. A lại da duyên khởi của Đại thừa thủy

giáo.

3. Như lai tạng duyên khởi (Chân như

duyên khởi) của Đại thừa chung giáo.

4. Pháp giới duyên khởi của Viên giáo

Hoa nghiêm. (xt. Tứ Chủng Duyên Khởi,

Nhân Phần Quả Phần).

IV. Duyên khởi : Vị cao tăng người Ấn

độ sống vào thế kỉ VI. Ngài đến Triều tiên

vào năm Chân hưng vương thứ 5 (544) và

sáng lập chùa Hoa nghiêm trên núi Trí dị,

người đời tôn xưng ngài là Duyên khởi tổ

sư. Ngoài chùa Hoa nghiêm ra, ngài còn

xây dựng chùa Tuyền ẩn, chùa Yên cốc.

[X. Hoa nghiêm tự sự tích; Đông quốc dư

địa thắng lãm].

DUYÊN KHỞI LUẬN

Là giáo lí giải thích rõ về nguyên do và

các tướng trạng của muôn pháp trong vũ

trụ do nhân duyên sinh khởi. Đối lại với

Thực tướng luận.

Cứ theo truyền thuyết thì ngài Tuệ viễn

đời Tùy đã chia giáo lí của Phật giáo thành

hai hệ thống lớn là Thực tướng luận và

Duyên khởi luận.

Thực tướng luận cũng gọi là Thực thể

luận: Luận thuyết xét thấu thực tướng bản

thể của các pháp và lấy đó làm giáo lí.

Duyên khởi luận: Lấy pháp ấn làm nền

tảng, lấy 12 duyên khởi, bốn thánh đế, tám

chính đạo làm tư tưởng chủ yếu.

Nội dung pháp ấn thường thấy nhất là

ba pháp ấn :

1. Chư hành vô thường: Đứng về

phương diện thời gian mà nhận xét, thì tất

cả hiện tượng (pháp hữu vi) đều sinh diệt

biến hóa từng sát na, cho nên không một

vật gì tồn tại cố định, bất biến.

2. Chư pháp vô ngã: Đứng về phương

diện không gian mà nhận xét, thì các pháp

(gồm cả hữu vi và vô vi) theo nguyên lí

duyên khởi, nương tựa vào nhau mà tồn

tại, trong đó không có thể thực của cái “ta”.

3. Niết bàn tịch tĩnh: Chúng sinh điên

đảo, ngu mê, không thấy được thực tướng

DUYÊN KHỞI LUẬN

D

1366

các pháp, vọng chấp có “ta”, “của ta”, do đó

mà khởi phiền não, tạo nghiệp ác, trôi lăn

không ngừng. Nếu biết rõ là vô ngã thì

không bị mê hoặc, có thể thấy thực tướng,

thấu suốt pháp tính vắng bặt, được tự tại

vô ngại, chứng Niết bàn tịch lặng.

Ngoài ba pháp ấn trên đây, còn thêm

Nhất thiết giai khổ (hết thảy đều khổ) làm

bốn pháp ấn. Hoặc lấy Nhất thiết giai khổ

và Niết bàn tịch tĩnh làm hai pháp ấn.

Nhất thiết giai khổ là kết luận được rút

ra từ sự khảo sát thế giới hiện thực theo

quan điểm lí tưởng. Bởi vì thế giới hiện thực

là thế giới luân hồi của phàm phu, đầy dẫy

các nỗi khổ não và bất mãn, không có bất

cứ niềm hạnh phúc, khoái lạc tuyệt đối nào

có thể cảm được.

Mười hai nhân duyên, cũng gọi là Mười

hai duyên khởi, do 12 chi trước sau nối nhau

trong từng sát na không xen hở mà thành.

Mười hai nhân duyên:

1. Lão tử: Gồm các sự thực thống khổ

như: già, chết, lo buồn, khổ, não mà kiếp

người không ai tránh khỏi, lấy đây làm khởi

điểm cho việc quán xét.

2. Sinh: Là nguồn gốc của già, chết.

3. Hữu: Sự tồn tại, nguồn gốc của sinh,

cụ thể chỉ cho ba hữu: Dục hữu, Sắc hữu,

Vô sắc hữu. Do y báo, chính báo của ba

hữu này mới có sinh.

4. Thủ: Giữ chặt lấy. Vì vọng tâm giữ

chặt lấy nên người ta mới sinh vào cảnh

giới của ba hữu (tức cõi Dục, cõi Sắc, cõi Vô

sắc).

5. Ái: Nguồn gốc của sự bám níu, cũng

là căn nguyên của thế giới hiện thực.

6. Thụ: Những cảm tình do phản ứng

lại sự khêu gợi mà phát sinh.

7. Xúc: Là chỗ nương của cảm tình

(thụ).

8. Lục nhập: Sáu chỗ gồm mắt, tai, mũi,

lưỡi, thân, ý v.v... cũng gọi Lục căn, là những

khí quan cảm giác làm chỗ nương cho Xúc,

cũng chính là những điều kiện duyên khởi

của tất cả tham muốn.

9. Danh sắc: Tâm và thân, là toàn thể

tổ chức của mệnh sống, cũng chính là phức

hợp thể hữu cơ của năm uẩn; lục nhập nhờ

đó mà được thành lập.

10. Thức: Tác dụng nhận thức thống

nhất tâm và thân.

11. Hành: Nghiệp, là những hành vi

tạo tác.

12. Vô minh: Nghĩa đen là không sáng

suốt, không biết. Là ý chí mù quáng làm

căn nguyên cho hành vi từ vô thủy đến

nay.

Mười hai duyên khởi do 12 chi vừa nói

ở trên tạo thành, có Thuận quán (gọi là

Lưu chuyển duyên khởi) và Nghịch quán

(gọi là Hoàn diệt duyên khởi). Thuận quán

bắt đầu từ “khổ” quán xét nguyên nhân của

khổ từ 12 điều kiện cụ thể để tìm cách thoát

li. Nghịch quán thì bắt đầu từ một điều kiện

theo thứ tự ngược trở lên mà thẩm xét đến

chỗ thấu triệt để diệt trừ các nỗi khổ già,

chết, lo, buồn, khổ, não.

Tứ đế gồm bốn chân lí: Khổ, Tập, Diệt,

Đạo, là giáo lí nòng cốt được thành lập từ

tư tưởng ba pháp ấn và 12 nhân duyên trình

bày ở trên.

1. Khổ đế: Ở thế gian thực sự có đầy

dẫy các nỗi thống khổ.

2. Tập đế: Tất cả khổ đau đều có nguyên

nhân.

3. Diệt đế: Với nỗ lực không ngừng, con

người có thể chấm dứt khổ đau.

4. Đạo đế: Phương pháp trừ diệt khổ

đau.

Bát chính đạo là phương pháp tu hành

để diệt khổ mà đạt đến giải thoát, gồm tám

thành phần:

1. Chính kiến: Thấy rõ bốn đế và nhân

quả ba đời là chân lí xác thực duy nhất.

2. Chính tư duy: Luôn suy nghĩ về chân

lí bốn đế.

DUYÊN KHỞI LUẬN

D

1367

3. Chính ngữ: Lời nói trang trọng, chân

thật, thân thiết, nhân từ.

4. Chính nghiệp: Giữ năm giới (không

giết hại, không trộm cướp, không gian dâm,

không nói láo, không uống rượu).

5. Chính mệnh: Mưu sinh bằng nghề

nghiệp chính đáng.

6. Chính tinh tiến: Nỗ lực làm việc

thiện.

7. Chính niệm: Nhớ nghĩ những việc

lợi mình lợi người, không nghĩ những điều

tà bậy làm vẩn đục tâm hồn.

8. Chính định: Tập trung tư tưởng vào

một đối tượng khiến cho tâm trí không loạn

động, nhờ thế đầu óc được sáng suốt, an

tịnh.

Thuyết Duyên khởi nói ở trên là tư

tưởng đặc hữu mà đức Phật đã chứng ngộ,

các tôn giáo, tư tưởng, triết học khác chưa

từng có; hệ thống lí luận về Duyên khởi đã

hoàn chỉnh và đầy đủ từ thời đại Phật giáo

nguyên thủy. Các luận sư đời sau lấy đó

làm giáo lí căn bản và dần dần phát triển

thành các giáo thuyết thuộc hệ thống Duyên

khởi luận như : Nghiệp cảm duyên khởi, A

lại da duyên khởi, Chân như duyên khởi,

Pháp giới duyên khởi, Lục đại duyên khởi

v.v...

1. Nghiệp cảm duyên khởi: Theo luận

Câu xá thì duyên khởi của các pháp là do

sức nghiệp chiêu cảm, tức là do sức nghiệp

thiện hoặc ác mà mang lại quả báo thiện

hoặc ác, quả báo này cũng là nghiệp, cho

nên lại tiếp tục chiêu cảm quả báo, cứ như

thế nhân quả nương nhau quay vòng không

dứt.

2. A lại da duyên khởi: Tông Pháp

tướng lấy các thuyết trong các kinh luận

như : kinh Giải thâm mật, luận Du già sư

địa, luận Thành duy thức v.v... làm nền

tảng, cho rằng : Nghiệp lực là do chủng tử

(hạt giống) được tích chứa trong thức A

lại da của chúng sinh phát ra. Chủng tử

này gặp duyên thì khởi hiện hành, rồi hiện

hành lại huân tập (xông ướp) chủng tử

(gọi là Tân huân chủng tử: hạt giống mới

được ươm), sau đó gặp duyên lại sinh hiện

hành, rồi từ hiện hành lại huân chủng tử,

cứ như thế làm nhân làm quả lẫn nhau

xoay vòng bất tận. Cho nên biết thức A

lại da là nguồn gốc phát sinh tất cả muôn

pháp.

3. Chân như duyên khởi: Thuyết này

căn cứ vào luận Đại thừa khởi tín, cho rằng

A lại da thức của tâm chúng sinh tuy là

nguồn gốc sinh khởi hết thảy hiện tượng

trong vũ trụ, nhưng tìm đến căn nguyên

thì nó là tâm Như lai tạng hàm chứa chân

như. Các pháp vốn là chân như, vì duyên

của vô minh mà khởi động, giống như nước

biển vốn tự phẳng lặng, nhưng vì gió thổi

mà sinh ra muôn nghìn đợt sóng cuồn cuộn

chuyển vần.

4. Pháp giới duyên khởi: Đây là thuyết

của tông Hoa nghiêm lấy kinh Hoa nghiêm

làm nền tảng để thành lập, cho rằng muôn

pháp dung thông lẫn nhau, lấy một pháp

làm thành tất cả pháp, lấy tất cả pháp làm

thành một pháp, chủ bạn đầy đủ, tương

nhập tương tức, cùng tồn tại không trở ngại

nhau và trùng trùng vô tận.

5. Lục đại duyên khởi: Đây là thuyết

của Mật tông, cho rằng hết thảy các pháp

đều do sáu nguyên tố (lục đại) : đất, nước,

lửa, gió, không và thức gặp duyên mà sinh

khởi.

Các kinh luận thuộc hệ thống Duyên

khởi luận thì có: kinh Hoa nghiêm, kinh

Giải thâm mật, kinh Lăng già, kinh Thắng

man và luận Khởi tín, luận Bảo tính, luận

Du già sư địa, luận Duy thức, luận Câu xá

v.v... Còn các kinh luận thuộc hệ thống

Thực tướng luận thì có: kinh Pháp hoa,

kinh Bát nhã, kinh Duy ma, và các luận:

Trung luận, Bách luận, Thập nhị môn luận,

Thành thực luận v.v...

DUYÊN KHỞI LUẬN

D

1368

Về các tông phái thì tông Câu xá, tông

Pháp tướng, tông Địa luận, tông Nhiếp luận,

tông Hoa nghiêm, Mật tông v.v... thuộc hệ

thống Duyên khởi luận; còn tông Tam luận,

tông Thiên thai thì thuộc hệ thống Thực

tướng luận.

Vì Duyên khởi luận lấy các pháp do

nhân duyên sinh khởi làm chủ yếu để tìm

đến nguồn gốc khai triển của các pháp, cho

nên phương hướng nghiên cứu thuộc về

thời gian tính (dọc) và thái độ giải thích thì

có khuynh hướng luận lí tính. Còn Thực

tướng luận thì lấy bản thể thực tướng làm

luận chỉ, cho nên phương hướng nghiên

cứu thuộc về không gian tính (ngang) và

có thái độ nghiêng về chủ nghĩa thực tiễn

của tính trực giác. Đây là hai hệ thống giáo

lí song song tồn tại. Nếu nói theo quan điểm

“Hữu”, “Không” đối nhau thì Duyên khởi

luận thuộc Hữu luận, chủ trương Chân đế

hữu, Tục đế không, là thuyết của môn Biểu

đức, còn Thực tướng luận thì thuộc Không

luận, chủ trương Chân đế không, Tục đế

hữu, là thuyết của môn Già tình.

Duyên khởi luận đã lần lượt phát triển

thành một hệ thống giáo thuyết như đã

trình bày ở trên. Còn Thực tướng luận thì

có:

1. Luận Thành thực chủ trương ba

phương diện: Muôn pháp giả hữu, thực hữu,

chân không và lấy chân không làm nghĩa

rốt ráo bậc nhất.

2. Tông Tam luận dựa vào thuyết của

Trung luận, Bách luận, Thập nhị môn

luận v.v... chủ trương : Các pháp đều

không, bất khả đắc, thuộc Không luận

tuyệt đối.

3. Tông Thiên thai lấy kinh Pháp hoa

làm nền tảng, đề xướng thuyết “Ba đế viên

dung” Tức không, Tức giả, Tức trung, cho

rằng, sự tồn tại nguyên gốc của các pháp

chính là chân như thực tướng và gọi đó là

“không”, nhưng chẳng phải là cái không

theo khái niệm thông thường của người đời,

mà là các pháp y nhiên tồn tại, cho nên

nói: liễu xanh hoa đỏ, tất thảy đều là tướng

mầu nhiệm của thực tướng chân như, đây

là thuyết Trung đạo “Hiện tượng tức thực

tại”.

Tóm lại, điểm then chốt cấu thành giáo

lí của hai giáo hệ lớn Duyên khởi luận và

Thực tướng luận tuy khác nhau, nhưng xét

về nguồn gốc tư tưởng thì vốn chẳng trái

nhau, mà là dung thông như hai mặt của

một bàn tay, trợ giúp và thành tựu lẫn nhau.

Bởi thế, nếu đứng trên lập trường trùng

tân chỉnh hợp mà nhận xét, thì các giáo

thuyết Pháp giới duyên khởi, Lục đại duyên

khởi, Tam đế viên dung v.v... cũng có thể

xem là sự điều hòa toàn diện giữa hai giáo

hệ Duyên khởi và Thực tướng. Đó cũng là

chỉ thú đặc thù của sự phát triển tư tưởng

giáo lí. [X. kinh Tạp a hàm Q.12; luận Đại

tì bà sa Q.24; luận Câu xá Q.9; Đại thừa

nghĩa chương Q.19]. (xt. Nguyên Thủy Phật

Giáo, Duyên Khởi).

DUYÊN KHỞI PHÁP TỤNG

...........

Gọi tắt của Duyên khởi pháp chi kệ tụng.

Cũng gọi Duyên khởi kệ. Tức là văn kệ nói

về Khổ, Tập, Diệt trong bốn đế, là nghĩa

căn bản của Phật giáo. Văn kệ bằng tiếng

Phạm như sau:

Ye dharmà-hetu prabhavàhetuô

tewaô tathàgato hy avadat, tewaô ca

yo nirodho evaô vàdì mahà-zramaịa#.

Văn kệ bằng tiếngPàli:

Ye dhammà hetu-ppabhavà tewaô

hetuô tathàgato àha, tesaĩ ca yo

nirodho evaô vàdì mahàsamaịo.

Bản Hán dịch của bài kệ này trong các

kinh luận có khác nhau, kinh Sơ phần

thuyết quyển hạ (Đại 14, 768 trung), chép:

“Nhược pháp nhân duyên sinh

Pháp diệc nhân duyên diệt

DUYÊN KHỞI PHÁP TỤNG

D

1369

Thị sinh diệt nhân duyên

Phật đại sa môn thuyết”.

(Pháp từ nhân duyên sinh

Cũng theo nhân duyên diệt

Nhân duyên sinh diệt ấy

Phật đại sa môn nói).

Hữu bộ tì nại da Xuất gia sự quyển 2

(Đại 23, 1027 hạ), chép:

“Chư pháp tòng duyên khởi

Như lai thuyết thị nhân

Bỉ pháp nhân duyên tận

Thị đại sa môn thuyết”.

(Các pháp từ duyên sinh

Như lai nói là nhân

Pháp ấy do duyên diệt

Đại sa môn nói thế).

Luận Đại trí độ quyển 11 (Đại 25, 136

hạ), chép:

“Chư pháp nhân duyên sinh

Thị pháp thuyết nhân duyên

Thị pháp nhân duyên tận

Đại sư như thị thuyết”

(Nhân duyên sinh các pháp

Pháp ấy là nhân duyên

Nhân duyên hết pháp diệt

Đại sư nói như vậy)

Cứ theo Luật tạng đại phẩm (Pàli:

Mahà-vagga) I.23 và luật Tứ phần quyển

33, thì bài kệ này do tỉ khưu Mã thắng

(Phạm:Azvajit, Pàli: Assaji) nói cho ngài

Xá lợi phất (khi còn tu theo ngoại đạo) nghe,

nhờ đó, ngài Xá lợi phất chứng được quả

Dự lưu, rồi cùng với ngài Mục kiền liên

(bạn đồng tu) cùng về qui y theo Phật.

Nếu bài kệ tụng này được viết trên tháp,

hoặc để vào trong tháp hay trong tượng

Phật, thì gọi là kệ Pháp thân xá lợi hay kệ

Pháp thân. Ở cuối các kinh bản tiếng Phạm

hiện còn hoặc bản dịch Tây tạng thường

có ghi, rồi ở tòa ngồi hoặc trên hào quang

sau lưng tượng Phật cũng khắc bài kệ này.

[X. Trường trảo Phạm chí duyên trong kinh

Soạn tập bách duyên Q.10; kinh Quá khứ

hiện tại nhân quả Q.14; phẩm Đại đệ tử

xuất gia trong Phật sở hành tán Q.4; phẩm

Bảo chàng phần ma khổ trong kinh Đại

phương đẳng đại tập Q.19; kinh Thánh ca

ni phẫn nộ kim cương đồng tử bồ tát thành

tựu nghi quĩ Q.thượng; luật Ngũ phần Q.16;

luận Đại trí độ Q.18; Đại nhật kinh sớ Q.7;

Quán mộc tôn nghi trong Nam hải kí qui

nội pháp truyện Q.4].

DUYÊN KHỞI QUÁN

.........

Một trong Ngũ đình tâm quán. Cũng gọi

Nhân duyên quán, Duyên sinh duyên khởi

quán, Quán duyên quán. Pháp quán tưởng về

sự liên tiếp nối nhau của 12 duyên khởi để đối

trị sự ngu si phiền não của chúng sinh.

DUYÊN KHỞI TƯƠNG DO

Các hiện tượng nương vào duyên mà

sinh khởi, đan dệt vào nhau, nương nhờ

lẫn nhau, gọi là Duyên khởi tương do. Đối

lại với “Pháp tính dung thông............”.

Tiếng dùng của tông Hoa nghiêm nói rõ

cái lí của sự sự vô ngại. Trái lại, lí pháp tính

viên dung trong các hiện tượng thì gọi là Pháp

tính dung thông, biểu thị nghĩa: lí sự vô ngại.

Đây là hai dụng ngữ căn bản diễn đạt giáo

nghĩa Hoa nghiêm, đặc biệt dụng ngữ Duyên

khởi tương do được coi trọng hơn.

Trong Hoa nghiêm du tâm pháp giới kí,

ngài Pháp tạng đã giải thích rõ phương tiện

vào tam muội Hoa nghiêm, chia môn Duyên

khởi tương do làm Khai thuyết và Hợp

thuyết. Tức là đứng về mặt có sức và không

sức (tức mặt tác dụng) mà bàn về sự dung

thông vô ngại, nói rõ muôn pháp không có

một pháp nào tồn tại riêng lẻ mà thường

nương tựa lẫn nhau để sống còn.

Rồi trong Hoa nghiêm kinh thám huyền

kí quyển 1, ngài Pháp tạng lại nêu 10 nghĩa

của Duyên khởi tương do là:

DUYÊN KHỞI TƯƠNG DO

D

1370

1. Chư duyên tương dị (các duyên khác

nhau): Tất cả các pháp do những nhân

duyên khác nhau tạo thành, nhưng các

duyên không hề hỗn loạn.

2. Hỗ biến tương tư (khắp cả giúp đỡ

lẫn nhau): Các duyên trùm khắp giúp đỡ

lẫn nhau mà thành duyên khởi.

3. Câu tồn vô ngại (cùng tồn tại mà

không ngăn ngại): Sai biệt mà không hỗn

loạn và trùm khắp lẫn nhau, thì cùng tồn

tại mà không ngăn ngại nhau.

4. Dị thể tương nhập (thể khác mà nhập

vào nhau): Các hiện tượng do nhân duyên

sinh, tác dụng lẫn nhau, đan dệt vào nhau.

5. Dị thể tương tức (thể khác mà tức là

nhau): Thể khác mà nhất thể hóa lẫn nhau,

thể tức là nhau mà không trở ngại.

6. Thể dụng song dung (thể và dụng

dung nhau): Thể khác mà tức là nhau, hòa

nhập vào nhau, viên dung vô ngại.

7. Đồng thể tương nhập (đồng thể hòa

nhập vào nhau): Trong một hiện tượng vốn

đầy đủ hết thảy hiện tượng, cũng gồm đủ

tác dụng của tất cả pháp.

8. Đồng thể tương tức (đồng thể tức là

nhau): Đồng thể được nhất thể hóa lẫn

nhau.

9. Câu dung vô ngại (đều dung nhau

không ngại): Cùng thể tức là nhau, hòa vào

nhau, viên dung vô ngại.

10. Đồng dị viên mãn (giống, khác tròn

đủ): Dù đồng thể hay khác thể, hết thảy

vạn hữu đều là pháp mầu nhiệm tương tức

tương nhập chẳng thể nghĩ bàn, tức là sự

sự vô ngại. [X. Hoa nghiêm kinh minh pháp

phẩm nội lập Tam bảo chương Q.hạ; Đại

phương quảng Phật hoa nghiêm kinh sớ

Q.2; Hoa nghiêm kinh sớ sao huyền đàm

Q.6].

DUYÊN KHUYẾT BẤT SINH

Thiếu duyên chẳng sinh. Nghĩa là các

pháp sinh khởi đều do nhân duyên hòa

hợp, nếu thiếu các duyên cần thiết thì pháp

không thể sinh được. Nếu trường hợp thiếu

duyên xảy ra, thì liền được Phi trạch diệt vô

vi.

Câu xá luận tụng sớ quyển 1 giải thích

về Phi trạch diệt (Đại 41, 818 hạ): “Nói

đương sinh, nghĩa là pháp sẽ sinh; pháp sẽ

sinh này nếu gặp đủ duyên thì sinh, thiếu

duyên thì không sinh; trong trường hợp

không sinh thì được Phi trạch diệt”.

DUYÊN LỰ TÂM

Một trong bốn tâm. Cũng gọi Lự tri tâm,

Lự tri duyên lự tâm. Là tâm duyên theo

cảnh giới, nhớ tưởng sự vật. Tức là tám

tâm thức: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt

na và A lại da. [X. Ma ha chỉ quán Q.1;

Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự

Q.thượng phần 1]. (xt. Tứ Tâm).

DUYÊN LỰC

.....

Chỉ cho năng lực của trợ duyên. Đối

lại với “Nhân lực.....”. Nhà Phật cho

rằng người kiếp trước có nhân lành tu

tập chính pháp ở đời này lại được nghe

chính pháp nữa thì càng giúp cho nhân

lành ấy nảy nở. Sức giúp đỡ ấy gọi là

Duyên lực.

Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,

274 trung), nói: “Nhân lực, duyên lực, ý

lực, nguyện lực, (...) như pháp điều phục

chư chúng sinh lực v.v.., những lực như

thế, tất cả đều đầy đủ”.

DUYÊN NHÂN

.....

Một trong hai nhân. Duyên là trợ duyên.

Chỉ cho tất cả công đức thiện căn làm

duyên giúp đỡ trí tuệ để khiến tính (Phật)

của chính nhân bừng sáng. [X. kinh Đại

DUYÊN KHUYẾT BẤT SINH

D

1371

bát niết bàn (bản Bắc) Q.28; Đại minh tam

tạng pháp số Q.6]. (xt. Nhị Nhân).

DUYÊN NHẬT

Gọi tắt của Hữu duyên nhật (ngày có

duyên). Ngày mà Phật và Bồ tát có duyên

với thế gian gọi là Duyên nhật, như: Ngày

Bồ tát Di lặc giáng sinh (mồng 1 tháng giêng

Âm lịch), ngày bồ tát Quan âm giáng sinh

(ngày 19 tháng 2 Âm lịch), ngày đức Phật

Thích ca giáng sinh (mồng 8 tháng 4 Âm

lịch), ngày bồ tát Địa tạng vương giáng sinh

(29 tháng 7 Âm lịch), ngày đức Phật A di

đà giáng sinh (17 tháng 11 Âm lịch).

Ở Nhật bản thì Duyên nhật là chỉ cho

ngày có nhân duyên đến cửa Phật, hoặc có

nhân duyên với Phật và thần linh để định

ngày tế lễ, cúng dường. Vào ngày này, dân

chúng đến chùa hoặc đền thần để lễ bái.

Duyên nhật thường là mỗi tháng một lần

hoặc mỗi tháng vài lần, cũng gọi là Hương

kì.

Duyên nhật cũng chỉ cho những ngày

lễ hội ở các chùa viện hoặc Đạo quán trong

năm, như: Lễ hội Phật niết bàn, lễ hội

tắm Phật, lễ hội thắp đèn Dược sư, lễ hội

Vu lan bồn, ngày giỗ Tổ khai sơn v.v...

Vào những ngày này, người ta tụ tập rất

đông đảo nhộn nhịp ở các nơi vui chơi và

đường phố. Phong tục này thịnh hành vào

thời Đường, Tống ở Trung quốc, còn ở

Nhật bản thì bắt đầu từ thời đại Liêm

thương.

Lại có thuyết đem phối hợp 30 vị Phật

và Bồ tát với 30 ngày:

Mồng 1: Phật Định quang.

Mồng 2: Phật Nhiên đăng.

Mồng 3: Phật Đa bảo.

Mồng 4: Phật A súc.

Mồng 5: Bồ tát Di lặc.

Mồng 6: Phật Nhị vạn đăng.

Mồng 7: Phật Tam vạn đăng.

Mồng 8: Dược sư Như lai.

Mồng 9: Phật Đại thông trí thắng.

Mồng 10: Phật Nhật nguyệt đăng minh.

Ngày 11: Phật Hoan hỉ.

Ngày 12: Nan thắng Như lai

Ngày 13: Bồ tát Hư không tạng.

Ngày 14: Bồ tát Phổ hiền.

Ngày 15: Phật A di đà

Ngày 16: Bồ tát Đà la ni.

Ngày 17: Bồ tát Long thụ.

Ngày 18: Bồ tát Quán thế âm.

Ngày 19: Bồ tát Nhật quang.

Ngày 20: Bồ tát Nguyệt quang.

Ngày 21: Bồ tát Vô tận ý.

Ngày 22: Bồ tát Thí vô úy.

Ngày 23: Bồ tát Đại thế chí.

Ngày 24: Bồ tát Địa tạng.

Ngày 25: Bồ tát Văn thù sư lợi.

Ngày 26: Bồ tát Dược thượng.

Ngày 27: Lô xá na Như lai.

Ngày 28: Đại nhật Như lai.

Ngày 29: Bồ tát Dược vương.

Ngày 30: Thích ca Như lai.

[X. Tu nghiệm cố sự tiện lãm Q.4; Hí

du tiêu lãm Q.7].

DUYÊN PHƯỢC ĐOẠN

........

Một trong hai đoạn, một trong ba đoạn.

Cũng gọi Sở duyên đoạn, Li phược đoạn.

Tức là cắt đứt sự ràng buộc của sở duyên.

Đối lại với “Tự tính đoạn ”.

Sở duyên phược là bị cảnh phiền não

sở duyên trói buộc không được tự tại, như

tất cả sắc pháp hữu lậu, thiện pháp hữu

lậu, tâm vô kí, tâm sở v.v... Nếu có thể dứt

trừ được tự thể của tất cả pháp này thì tức

là đoạn trừ được sự trói buộc của năng

duyên, nhờ đó cũng có thể tự cởi bỏ được

sở duyên, vì thế gọi là Duyên phược đoạn.

[X. luận Câu xá Q.21; Đại thừa pháp

uyển nghĩa lâm chương Q.3 phần cuối]. (xt.

Nhị Đoạn).

DUYÊN PHƯỢC ĐOẠN

D

1372

DUYÊN QUÁN

.... .

Chỉ cho cảnh sở duyên (khách quan)

và tâm năng quán (chủ quan).

Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 7 hạ),

nói: “Trong, ngoài đều dứt bặt; duyên, quán

đều vắng lặng”.

DUYÊN QUÁN CÂU TỊCH

Cảnh sở duyên và trí năng quán đều

dứt bặt.

Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 17 (Đại

8, 349 trung), nói: “Khi thực hành sáu ba la

mật, Bồ tát ma ha tát nên nghĩ: Đường sinh

tử dằng dặc, tính chúng sinh thăm thẳm,

nhưng bờ sinh tử như hư không, tính

chúng sinh cũng như hư không, trong đó,

thực không có sinh tử qua lại, cũng không

có Niết bàn giải thoát. Bồ tát ma ha tát thực

hành như thế thì có thể đầy đủ sáu ba la

mật, gần nhất thiết chủng trí”.

Tam luận huyền nghĩa giải thích (Đại

45, 7 hạ): “Đã không có sinh tử, cũng không

có Niết bàn, thì biết cũng không có chúng

sinh, cũng không có Phật, như vậy há có

kinh và luận ư? Bởi thế, trong, ngoài đều

dứt bặt, duyên, quán đều vắng lặng”.

Vì duyên là cảnh thực tướng (đối tượng

khách quan), quán là trí chính quán (chủ

thể chủ quan), cho nên dùng trí chính quán

vô sở đắc để đối ứng với cảnh thực tướng

bất khả tư nghị thì trong, ngoài đều dứt bặt,

duyên và quán đều vắng lặng; trong trạng

thái đó, tất cả lí luận hoàn toàn chấm dứt.

DUYÊN SINH PHÁP

Phạm : pratìtyasamutpanna-dharma,

Pàli : paỉiccasamuppanna-dhamma. Chỉ

cho pháp do duyên sinh, hoặc nói về nguyên

lí duyên sinh.

Kinh Tạp a hàm quyển 12 (Đại 2, 84

trung), nói: “Thế nào là pháp duyên sinh?

Đó là: Vô minh, hành, thức, danh sắc, lục

nhập, xúc, thụ, ái, thủ, hữu, sinh, lão tử bi

ai khổ não. Dù Phật có ra đời hay chưa ra

đời, pháp này vẫn thường trụ trong pháp

giới. Đức Như lai tự biết được pháp này mà

thành bậc Đẳng chính giác. Rồi Ngài đem

pháp ấy diễn nói, chỉ dạy chúng sinh rằng:

Duyên vô minh mà có hành, cho đến duyên

sinh mà có lão bệnh tử ưu bi khổ não. Tất

cả các pháp này là pháp trụ, pháp không,

pháp như, pháp nhĩ, pháp bất li như, pháp

bất dị như, là những pháp chân thực, không

điên đảo, thuận theo duyên mà sinh khởi

nên gọi là Duyên sinh pháp”.

Luận Câu xá quyển 9 dịch từ ngữ Nhân

duyên pháp trong kinh Tạp a hàm là Duyên

khởi pháp, còn pháp do duyên sinh thì dịch

là Duyên dĩ sinh pháp; và giải thích Nhân

phần của 12 chi là Duyên khởi, giải thích

Quả phần là Duyên dĩ sinh. Luận Du già sư

địa quyển 10 (Đại 30, 325 hạ) cũng nói:

“Chư hành sinh khởi các pháp gọi là Duyên,

pháp ấy đã sinh gọi là Duyên sinh”.

Đứng trên lập trường các pháp không

có tự tính để thuyết minh mối quan hệ giữa

quả và duyên, bài kệ thứ 14 của phẩm Nhân

duyên 13 trong Trung luận quyển 1 (Đại

30, 3 trung), nói:

“Nhược quả tòng duyên sinh,

Thị duyên vô tự tính

Tòng vô tự tính sinh

Hà đắc tòng duyên sinh?

Quả bất tòng duyên sinh

Bất tòng phi duyên sinh

Dĩ quả vô hữu cố

Duyên, phi duyên diệc vô”

(Nếu quả từ duyên sinh,

Duyên ấy không tự tính;

Từ không tự tính sinh

Sao gọi từ duyên sinh?

Quả chẳng từ duyên sinh

DUYÊN QUÁN

D

1373

Không từ phi duyên sinh

Bởi lẽ quả không có,

Duyên phi duyên cũng không).

Duyên khởi là dịch ý từ tiếng Phạm:

pratìtyasamutpàda, dịch cũ là Nhân

duyên. Còn Duyên sinh là dịch ý từ tiếng

Phạm: pratìtyasamutpanna. Ba danh từ

Duyên sinh, Duyên khởi, Nhân duyên

thường được dùng lẫn cho nhau, trường

hợp này rất nhiều. Chẳng hạn như phần

phân biệt tự tính và phân biệt ái, phi ái

trong luận Nhiếp đại thừa luận thích quyển

2, ngài Chân đế đời Lương dịch ái, phi ái là

hai Duyên sinh; còn ngài Huyền trang đời

Đường thì dịch là hai Duyên khởi.

Ngoài ra, luận Duyên sinh 1 quyển do

ngài Đạt ma cấp đa dịch vào đời Tùy là bản

dịch khác của luận Đại thừa duyên sinh 1

quyển do ngài Bất không dịch vào đời

Đường, nội dung giải thích 12 duyên khởi.

[X.kinh Đại sinh nghĩa; kinh Tì bà thi

Phật Q.thượng; kinh Trừ cái chướngbồ tát sở

vấn Q.17; kinh Tín Phật công đức; Hữu bộ tì

nại da phá tăng sự Q.5; luận Xá lợi phất a tì

đàm Q.12; luận Phẩm loại túc Q.6; luận Đại tì

bà sa Q.23; luận Câu xá Q.5, Q.7; luận A tì

đạt ma hiển tông Q.14; luận Thuận chính lí

Q.28; luận A tì đàm tâm Q.1 Hạnh phẩm;

luận Đại thừa a tì đạt ma tập Q.2; luận Đại

thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; luận Du già sư địa

Q.56; Nhân duyên tâm luận tụng].

DUYÊN SƠN TAM ĐẠI TẠNG KINH MỤC LỤC

Gồm 3 quyển, do sư Tùy thiên thuộc

tông Tịnh độ Nhật bản biên soạn, là mục

lục của ba bộ Đại tạng Tống, Nguyên, Cao

li được cất giữ ở chùa Tăng thượng núi Tam

duyên Đông kinh (Tokyo).

Bản mục lục này đối chiếu so sánh

những chỗ dị đồng giữa ba bộ Đại tạng nói

trên để sửa chữa; nếu là các bản dịch khác

của cùng một bộ kinh thì tùy theo chỗ dị

đồng mà chú giải thêm để giúp người đọc

được dễ dàng.

Về tên kinh thì tác giả ghi theo tên trong

các bộ Khai nguyên lục, Trinh nguyên lục,

Đại tạng cương mục, Chí nguyên lục, Pháp

bảo tiêu mục, Duyệt tạng tri tân v.v... và bổ

sung thêm nhận xét của chính tác giả.

Sách này khảo chứng rõ ràng chính xác,

được các học giả dùng theo. Ở đầu quyển

có bài tựa do tác giả soạn vào năm Diên

hưởng thứ 5 (1748). Tác phẩm này được

đưa vào bộ Chiêu hòa pháp bảo tổng mục

lục quyển 2.

DUYÊN THÀNH

.....

Hàm ý do nhân duyên tạo thành. Nghĩa

là các pháp do nhân duyên tạo thành hoàn

toàn không có tự tính.

Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4

(Đại 45, 503 hạ), nói: “Cái gọi là một, chẳng

phải tự tính là một, mà do nhân duyên tạo

thành một. (...) Cho đến 10 đều chẳng phải

tự tính là 10, vì do nhân duyên tạo thành

10. Như vậy, trong 10 có một, đó là do

duyên tạo thành không có tính 10. Nếu

không như vậy thì tự tính không có duyên

khởi, không gọi là 10 được. Cho nên tất cả

duyên khởi đều chẳng phải tự tính”.

Tông Hoa nghiêm đã căn cứ vào lí các

duyên tạo thành này mà lập ra thuyết Vô

tận duyên khởi. Nghĩa là trong một có nhiều

nên 10 tức là một, một nhiều dung hợp,

muôn vật giao thoa đan dệt vào nhau mà

không hề ngại trở lẫn nhau: đó là lí sự sự

vô ngại.[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương

phục cổ kí Q.6; Hoa nghiêm ngũ giáo

chương thông lộ kí Q.26]. (xt. Nhân

Duyên).

DUYÊN TRUNG

.....

Chỉ cho cái cảnh (đối tượng) mà tâm

DUYÊN TRUNG

D

1374

duyên theo để chuyên chú. Người mới

học, muốn định tâm ở một cảnh thì nên

chú tâm nơi đầu sống mũi, hoặc ở giữa

hai chân mày hay ở trên trán, đừng để

tâm duyên theo cảnh khác; nếu không

thì một tâm hai cảnh, tâm, cảnh phân

tán, khó có thể định tâm được. [X. luận

Đại trí độ Q.21; Tu tập chỉ quán tọa thiền

pháp yếu].

DUYÊN TU

Một trong hai cách tu. Đối lại với “Chân

tu ”. Người nương theo duyên để tu

tập Thiền quán, gọi là Duyên tu; trái lại,

không nhờ vào duyên mà thuận theo tự

tính để tu, thì tức là không tu mà tu, gọi là

Chân tu.

Trong giai vị tu hành của Biệt giáo

thuộc tông Thiên thai, thì Duyên tu là

phương pháp tu hành của các Bồ tát

chưa đến Sơ địa (Hoan hỉ địa) còn Chân

tu là phương pháp tu hành của các Bồ

tát từ Sơ địa trở lên đến Đẳng giác. [X.

Ma ha chỉ quán Q.6 hạ; Pháp hoa kinh

huyền nghĩa Q.3 hạ]. (xt. Chân Tu

Duyên Tu).

DUYÊT CHÚNG

......

Làm đẹp lòng mọi người. Phạm :

Karma-dàna. Âm Hán: Yết ma đà na.

Cũng gọi Tri sự. Hàm ý xem xét các việc,

làm đẹp lòng mọi người. Là một chức vụ

trong tăng đoàn, có trách nhiệm trông coi

điều hành mọi việc của tùng lâm. [X. Đại

tống tăng sử lược Q.trung]. (xt. Tri Sự, Duy

Na).

DUYÊT TẠNG TRI TÂN

...........

Gồm 48 quyển, do ngài Ngẫu ích Trí

húc (1599-1655) thuộc tông Thiên thai

biên soạn vào cuối đời Minh, thu vào

Đại chính tạng Pháp bảo tổng mục lục

tập 3.

Sách này chia 1773 bộ kinh Phật đã được

đưa vào Đại tạng thành bốn bộ: Kinh, Luật,

Luận, Tạp và giải thích những chỗ trọng

yếu.

1. Tạng kinh: Các kinh Đại thừa được

xếp theo thứ tự năm thời phán giáo của

tông Thiên thai (Hoa nghiêm, Phương

đẳng, Bát nhã, Pháp hoa, Niết bàn) gồm

976 bộ (từ quyển 1 đến quyển 25); kinh

Tiểu thừa gồm 211 bộ (quyển 26 đến

quyển 31).

2. Tạng Luật: Luật Đại thừa gồm 30 bộ

(quyển 32); luật Tiểu thừa 61 bộ (quyển

33) và phụ thêm các thiên: Nghi (còn ngờ),

Tự (tương tự), Tạp (lẫn lộn), Ngụy (kinh

giả).

3. Tạng Luận: Chia ra luận Đại thừa và

luận Tiểu thừa. Luận Đại thừa lại chia: Thích

kinh luận gồm 71 bộ (quyển 34), Tông kinh

luận gồm 117 bộ (quyển 35 đến quyển 37),

Chư luận thích gồm 32 bộ (quyển 38, 39).

Luận Tiểu thừa gồm 47 bộ (quyển 40). Về

tác giả thì chia các vị người Ấn độ và người

Trung quốc.

4. Tạng tạp: Gồm Ngoại đạo và các kinh

bị nghi là kinh giả của Ấn độ... có 48 bộ

(quyển 41) và Sám nghi, Tịnh độ, Thai tông,

Thiền tông, Hiền thủ tông, Từ ân tông, Mật

tông, Luật tông, Toản tập, Truyện kí, Hộ

pháp, Âm nghĩa, Mục lục, Tự tán, Pháp sự,

Ưng thu nhập nghĩa v.v... có 176 bộ (quyển

40 đến 44).

Riêng ở đầu sách có Tổng mục lục 4

quyển.

Kể từ bộ Khai nguyên thích giáo lục do

ngài Trí thăng soạn vào đời Đường đến nay,

Duyệt tạng tri tân là tác phẩm đầu tiên thay

đổi phương pháp phân loại và cách sắp đặt

mục lục kinh Phật. Và Đại tạng kinh của

Nhật bản (được sửa chữa và in rút ngắn lại)

DUYÊN TU

D

1375

ấn hành vào năm Minh trị 13 (1880) cũng

như Tần già tinh xá giáo san Đại tạng kinh

của Trung quốc, trên đại thể, cũng bắt

chước phương pháp phân loại của Duyệt

tạng tri tân.

Ngoài ra, còn có Tiểu duyệt tạng tri

tân 4 quyển là bộ sách rút ngắn và chỉ

biên soạn phần chủ yếu của Duyệt tạng

tri tân.

DƯ CAM TỬ

Phạm: àmala. Tức là cây A ma lặc. Cũng

gọi cây Am ma lạc ca. Quả của nó mới ăn

thì đắng, chát, sau thì ngon ngọt.

Tì nại da tạp sự quyển 1 phần chú thích

về Dư cam tử, nói (Đại 24, 210 trung): “Tiếng

Phạm Am ma lạc ca, Tàu dịch là Dư cam

tử”. [X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, Q.17;

Huyền ứng âm nghĩa Q.8]. (xt. A Ma Lặc

Thụ).

DƯ KẾT

.....

Kết sử còn sót lại, chỉ cho những phiền

não chưa bị dứt trừ hết.

Đại thừa nghĩa chương quyển 16 (Đại

44, 783 trung), nói: “Nếu trừ được tham

thì các kết sử khác (dư kết) cũng theo

đó mà diệt hết. Nếu trừ được lo thì các

cảm nhận khác (dư thụ) cũng theo đó

mà diệt. Ví như chẻ tre, mắt đầu tiên rất

khó vỡ, nếu mắt đầu tiên bị chẻ vỡ thì

các mắt khác cũng đều vỡ, tham, lo cũng

vậy”.

Ngoài ra, những ý niệm chấp trước còn

sót lại trong tâm, gọi là dư chấp.

DƯ LƯU

......

Chỉ cho các tông phái khác ngoài

tông của mình; hoặc chỉ cho những chi

phái pháp tôn của tông mình. Ngoài ra,

cũng có trường hợp lấy tông mình làm

bản vị mà gọi các tông khác là Dư tông.

[X. Chính pháp nhãn tạng Tọa thiền

châm].

DƯ NIÊM

.....

Niệm khác. Tâm không chuyên chú

vào một đối tượng mà nghĩ đến những

việc khác. Kinh Đại bảo tích quyển 68

(Đại 11, 386 hạ), nói: “Những người

trong hội này không có ý nghĩ nào khác

(dư niệm), chỉ một lòng chiêm ngưỡng

Đại cù đàm, cầu xin diễn bày việc thụ

kí”.

DƯ TẬP

I. Dư tập. Những tập khí (thói quen)

còn sót lại sau khi đã dứt trừ phiền não.

Cũng gọi Tàn tập, Dư khí, Tập khí. Hàng

Nhị thừa không thể đoạn trừ tập khí, chỉ

có Phật mới dứt được.

Kinh Duy ma cật sở thuyết quyển

thượng (Đại 14, 537 thượng), nói: “Vào

sâu lí duyên khởi, đoạn trừ các tà kiến,

dứt hai bên có, không, dư tập cũng hết

sạch”.[X. kinh Hoa Nghiêm (bản dịch mới)

Q.2; luận Đại trí độ Q.2]

II. Dư tập. Phạm:Pilinda- vatsa. Hán

âm: Tất lăng già bà ta. Một trong các vị đệ

tử của đức Phật. Ngài thuộc dòng Bà la

môn ở thành Xá vệ, mới đầu học chú

thuật tàng hình, sau gặp đức Phật, bèn xuất

gia làm đệ tử của Ngài. (xt. Tất Lăng Già

Bà Ta).

DƯ THÚ

Các cõi (đường) khác. Tức chỉ cho cõi

trời và bốn cõi : Địa ngục, quỉ đói, súc sinh,

A tu la v.v... [X. Chính pháp nhãn tạng

xuất gia công đức].

DƯ THÚ

D

1376

DƯ THỪA

.....

Các thừa khác. Giáo pháp của tông mình

gọi là Tông thừa, giáo pháp của các tông

khác gọi là Dư thừa.

Thừa, nghĩa là cái phương tiện ví như

cỗ xe, hoặc con thuyền chuyên chở chúng

sinh từ bến mê sang bờ giác, phương tiện

đó chính là giáo pháp. Như phẩm Phương

tiện trong kinh Pháp hoa quyển 1 lấy Viên

giáo Pháp hoa làm thừa chân thực, còn

các Biệt giáo khác vì là giáo pháp phương

tiện, chưa được trọn đủ, nên gọi là Dư

thừa.

Ngoài ra, đối với các giáo pháp ngoài

giáo pháp Đại thừa cũng gọi là Dư thừa.

[X. luận Câu xá Q.23; Du già sư địa luận

thích; Pháp hoa văn cú Q.4 phần trên].

DƯ UẨN

.....

Uẩn còn lại. Uẩn nghĩa là chứa nhóm,

chỉ cho năm uẩn: Sắc, thụ, tưởng, hành,

thức... Dư uẩn nghĩa là Bồ tát tuy đã trút bỏ

thân năm uẩn phần đoạn sinh tử, nhưng

còn rớt lại thân năm uẩn biến dịch sinh tử.

Hoặc có thuyết gọi thân sau cùng của Nhị

thừa và Bồ tát là Dư uẩn.

DỰ LƯU HƯỚNG

........

Phạm: Srotàpatti - pratipannaka.

Cũng gọi Nghịch lưu hướng. Hàm ý là

Nhân vị hướng tới quả Dự lưu. Đây là giai

vị Kiến đạo của bậc Thánh mới phát được

Thánh trí vô lậu. [X. Trung a hàm Q.30

kinh Phúc điền; luận Thuận chính lí Q.65].

(xt. Tứ Hướng Tứ Quả).

DỰ LƯU QUẢ

........

Phạm: Srotàpanna. Dịch âm: Tu đà

hoàn, Tốt lộ đa a bán na. Dịch mới là

Dự lưu, dịch cũ là Nhập lưu. Còn dịch là

Nghịch lưu. Quả thứ nhất trong bốn quả

Thanh văn, một trong 18 bậc Hữu học.

Chỉ cho quả vị dự vào Thánh đạo vô

lậu.

Hàng Thanh văn dứt hết Kiến hoặc

trong ba cõi mới đạt đến quả vị ngược dòng

sinh tử, gọi là Nghịch lưu quả. Bởi vì chữ

“lưu” (dòng) trong Dự lưu là chỉ cho Thánh

đạo lưu (dòng của đạo Thánh). Dứt hết Kiến

hoặc trong ba cõi mới được tham dự vào

dòng Thánh giả, gọi là Dự lưu quả. Vì đây

là quả đầu tiên của thừa Thanh văn, cho

nên còn gọi là Sơ quả. Người hướng tới quả

này, trong giai đoạn dứt Kiến hoặc của 15

tâm Kiến đạo, gọi là Nghịch lưu hướng, cũng

gọi Dự lưu hướng, tức là Nhân vị của quả

Dự lưu. Dự lưu hướng là giai vị Kiến đạo,

Dự lưu quả là giai vị Tu đạo.

Huyền ứng âm nghĩa quyển 23 nói:

“Dự lưu, tiếng Phạm là Tốt lộ đa a bán

na, Hán dịch là Dự lưu. Tất cả Thánh

đạo gọi là Lưu (dòng chảy), vì hay nối

nhau chảy tới Niết bàn. Mới chứng quả

và dự vào dòng Thánh nên gọi là Dự

lưu. Xưa dịch Tu đà hoàn là lầm. Hoặc

dịch là Nghịch lưu, Nhập lưu, hay Chí

lưu... đều là một”.

Luận Câu xá quyển 23 (Đại 29, 123

thượng), nói: “Dự lưu, nghĩa là các đạo vô

lậu gọi chung là lưu; do vì nhân này mà tới

được Niết bàn”. [X. luận Thành thực Q.1

phẩm Phân biệt hiền thánh; Đại thừa nghĩa

chương Q.17 phần đầu; Đại thừa pháp uyển

nghĩa lâm chương Q.5 phần đầu]. (xt. Tứ

Hướng Tứ Quả).

DỰ NGÔN

.....

Lời nói đoán trước. Nghĩa chính là

thần thánh mượn miệng của một người

đặc biệt được chỉ định để nói lên ý của

DƯ THỪA

D

1377

các Ngài. Cùng nghĩa với chữ “Vu ..”

(cô đồng, cô bóng), tương đương với tiếng

Phạm vipra.

Để thích ứng với xu hướng của lòng

người và vì phương tiện giáo hóa, hoằng

pháp, Phật giáo cũng thường có lời dự đoán

về quá khứ, hiện tại, vị lai, như:

1. Lời dự đoán về tình hình sau khi đức

Phật nhập diệt, giáo pháp của ngài sẽ bị

thay đổi được ghi chép trong các kinh: Kinh

Phật thuyết đương lai biến, kinh Phật thuyết

pháp diệt tận v.v...

2. Lời dự đoán về việc bồ tát Di lặc giáng

sinh được ghi trong: Kinh Di lặc hạ sinh,

kinh Bồ tát xử thai v.v...

3. Lời đoán trước có liên quan đến chính

đức Phật được ghi trong: Kinh Bát nê hoàn,

kinh Đại bát niết bàn, kinh Tứ đồng tử tam

muội v.v...

4. Lời dự đoán về các biến cố xã hội có

liên quan mật thiết với đức Phật được chép

trong: Kinh Lưu li vương v.v...

Ngoài ra, những lời dự đoán về việc

thiện ác báo ứng ở đời sau của mỗi cá nhân

tùy theo sự tạo nghiệp của họ, được gọi là

Thụ kí.[X. Trường a hàm Q.5 kinh Xà ni

sa; luận Thuận chính lí Q.44; luận Thành

thực Q.1 phẩm Thập nhị bộ kinh]. (xt.

Thụ Kí).

DỰ TU

Tu dự bị trước. Cũng gọi Nghịch tu.

Nghĩa là lúc còn sống gắng tu các việc

thiện, chứa góp công đức để cầu mong

sau khi chết được sinh về Tịnh độ, thoát

khỏi ba đường ác, tám nẻo khổ nạn. Pháp

tu này là căn cứ theo kinh Quán đính

quyển 11, kinh Địa tạng bản nguyện quyển

hạ v.v...

Ngoài ra, trong thời gian dự tu, thỉnh

chư tăng để cúng dường trai soạn, gọi là Dự

tu trai.

DỰ TU THẬP VƯƠNG SINH THẤT KINH

Có 1 quyển, do ngài Tạng xuyên soạn

thuật vào đời Đường. Tên đầy đủ là: Diêm

la vương thụ kí tứ chúng nghịch tu sinh

thất vãng sinh Tịnh độ kinh. Gọi tắt: Thập

vương kinh, Thập vương sinh thất kinh,

Dự tu thập vương kinh. Thu vào Đại chính

tạng tập 92 (Đồ tượng tập).

Nội dung trình bày về việc vua Diêm la

được thụ kí thành Phật và về công đức của

việc dự tu Thập vương thất trai.

Trước hết, kinh này cho biết, khi sắp

vào Niết bàn, đức Phật đã thụ kí cho Diêm

la thiên tử thành Phật và lí do tại sao Diêm

la lại ở dưới cõi âm; kế đến, nói về công

đức của việc nhận giữ kinh này và của việc

tu Thập vương thất trai; tiếp đó, trình bày

về việc 10 vị vua từ Tần quảng vương đến

Ngũ đạo chuyển luân vương tra xét tội phúc

của các vong hồn lúc sinh tiền; sau hết,

khuyên người ta tạo công đức tu trai.

Về nguồn gốc của kinh này, có nhiều

thuyết khác nhau: có thuyết cho kinh này

là bản dịch khác của kinh Địa tạng thập

vương, có thuyết cho là tác phẩm do Tạng

xuyên soạn thuật và bảo là kinh giả. Từ

cuối đời Đường trở đi, kinh này được lưu

truyền rất rộng ở Trung quốc, Thích thị

lục thiếp quyển 16 của Nghĩa sở đời Hậu

chu và Thích môn chính thống quyển 4

của Tông giám đời Tống v.v... đều có trích

dẫn kinh này.

Ngoài ra, kinh này cũng được lưu truyền

ở Hàn quốc và Nhật bản. (xt. Địa Tạng Bồ

Tát Phát Tâm Nhân Duyên Thập Vương

Kinh).

DỮ DỤC

Gửi ý kiến. Khi chúng tăng cử hành

Bố tát, Tự tứ hoặc bàn thảo (yết ma) về

DỮ DỤC

D

1378

các việc khác mà có vị tỉ khưu nào vì đau

nặng hay vì một lí do bất khả kháng

không tham dự được, thì vị tỉ khưu ấy

phải đem ý kiến của mình (tán thành hay

phản đối) ủy thác cho vị tỉ khưu khác ra

trình bày trước đại chúng, như thế gọi là

Dữ dục. Vị tỉ khưu nhận sự ủy thác ấy

gọi là Thụ dục ; đem ý kiến được ủy

thác truyền đạt đến chúng tăng gọi là

Thuyết dục .

DỮ ĐOẠT

Phương pháp được sử dụng trong Thiền

gia để hướng dẫn người học. Dữ là cho, tức

là cho người tu hành được phát huy khả

năng lãnh hội của mình một cách tự nhiên,

là ý “phóng hành ” (buông lỏng). Đoạt

là lấy lại, không cho phép, hoặc ngăn chặn

tất cả sự tự do, là ý “bả trụ ” (nắm giữ

lại). Bởi thế, khi hình dung cái phương pháp

khéo léo, buông, bắt tự do mà thầy dùng để

tiếp hóa người học thì gọi là “Dữ đoạt tự

tại”.

Bích nham lục tắc 1 (Đại 48, 140

thượng), nói: “... Đó là việc cơm nước tầm

thường của nạp tăng, nhưng đến lúc dứt

tuyệt các dòng, thì hiện đằng đông ẩn đằng

tây, ngược xuôi tung hoành, buông, bắt (dữ

đoạt) tự tại”.

Ngoài ra, khi bình luận giáo nghĩa, khen

thì lấy dùng, gọi là Dữ, mà chê thì bác bỏ

gọi là Đoạt. [X. Tứ giáo nghi tập chú

Q.thượng].

DỮ LỰC BẤT CHƯỚNG

Cho thêm sức mạnh để khỏi bị chướng

ngại. Một trong những duyên tăng

thượng. Đối lại với “Vô lực bất chướng”.

Nghĩa là giúp thêm sức mạnh để bù vào

chỗ không đủ sức, khiến không bị ngăn

ngại.

DỮ MA

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Nguyên

là tục ngữ ở đời Tống. Cũng gọi Nhẫm ma,

Dị một, Y ma, Trập ma.

Chỉ cái trạng thái sự vật đang được trình

bày và trạng thái sự vật đã được thực hiện,

nghĩa là như vậy, như thế đấy...

Vô môn quan quyển 23 (Đại 48, 295

hạ) nói: “Không nghĩ thiện, không nghĩ ác,

ngay lúc ấy (dữ ma thời), cái gì là bản lai

diện mục của thượng tọa Minh?” [X. Bích

nham lục tắc 5, tắc 42].

DỮ NGUYÊN THỦ

Tay bắt ấn “Dữ nguyện” (ban cho điều

mong cầu). Cách bắt ấn như sau : Bàn tay

phải ngửa lên, năm ngón duỗi

thẳng và hướng xuống, làm như

dáng của báu như ý và nước cam

lộ đang từ lòng bàn tay chảy xuống.

[X. kinh Nhiếp chân thực; Đại

nhật kinh sớ Q.16].

DƯỢC CHÂU NHỊ THÂN

...........

Chỉ cho thân Dược thụ vương và thân

Như ý châu vương do đức Phật hóa hiện.

Dược là cây thuốc có khả năng chữa

khỏi các tật bệnh; châu là ngọc châu như ý

có thể sinh ra các vật quí báu. Bởi thế, đức

Phật hóa hiện làm thân cây thuốc và thân

ngọc châu như ý để diệt trừ các khổ não và

mang lại yên vui cho chúng sinh. [X. Pháp

hoa huyền nghĩa Q.6; Pháp hoa nghĩa sớ

Q.2 (Gia tường); Quan âm huyền nghĩa

Q.thượng].

DƯỢC ĐỒNG TỬ

........

Cậu bé được làm bằng cỏ thuốc.

DỮ ĐOẠT

Ấn Dữ

Nguyên

D

1379

Cứ theo kinh Đại bảo tích quyển 8 chép,

thì Kì vực (Phạm:Jìvaka, một đệ tử của

đức Phật, nổi tiếng về Y học) lấy cỏ thuốc

làm thành hình đứa bé dáng rất xinh đẹp,

dễ thương, có thể đi, đứng, ngồi, nằm, qua

lại xoay vòng v.v... mỗi khi có người bệnh

đến xin chữa, thì Kì vực đem Dược đồng tử

cho họ xem và bảo họ vui chơi múa hát với

nó, thì họ sẽ hết bệnh.

DƯỢC KIỀN ĐỘ

Cũng gọi Y dược pháp. Kiền độ thứ 7

trong 20 kiền độ.

Kiền độ, Phạm: skandha, Pàli:

khandhaka, hàm ý chứa nhóm, tụ tập, tức

là chia loại các pháp rồi biên tập những

pháp cùng loại vào một chỗ, tương đương

với phẩm, tiết.

Dược kiền độ qui định việc ăn uống và

thuốc thang của tỉ khưu có bệnh, như: loại

thực phẩm nào thích hợp, thuốc gì để chữa

trị và phải uống thuốc như thế nào v.v...

[X. luật Tứ phần Q.42, Q.43; Bát tông cương

yếu].

DƯỢC SƠN DUY NGHIỄM (751-834)

...........

Vị tăng đời Đường, thuộc pháp hệ ngài

Thanh nguyên Hành tư. Sư là người Giáng

châu tỉnh Sơn tây, họ Hàn.

Năm 17 tuổi

sư theo ngài Tuệ

chiếu ở Tây sơn

thuộc Triều

dương (Quảng

đông) xuất gia.

Năm Đại lịch thứ

8 (773), sư đến

ngài Hành sơn

Hi tháo thụ giới

Cụ túc. Sư thông

suốt kinh luận,

giữ giới luật rất nghiêm. Sau, sư tham yết

ngài Thạch đầu Hi thiên, lãnh hội ý chỉ

sâu kín. Kế đến, sư lại tham yết ngài Mã tổ

Đạo nhất và ngay sau câu nói của ngài, sư

liền khế ngộ và ở lại thị giả ngài ba năm.

Sau, sư lại trở về với ngài Thạch đầu và nối

pháp của ngài. Không bao lâu, sư đến Dược

sơn thuộc châu Lễ, mở rộng đạo tràng giảng

pháp, bốn chúng tụ hội, tông phong rất thịnh.

Một đêm, sư lên núi đi dạo, bỗng thấy

mây tan trăng sáng, sư cười lớn một tiếng,

vang vọng cả một vùng phía đông Lễ dương

xa hơn 90 dặm, dân sống trong vùng đều

nghe tiếng cười của sư. Nhân đó, Thứ sử

Lãng châu là Lí cao mới tặng sư bài thơ

nguyên văn như sau (Đại 50, 816 trung).

“Tuyển đắc u cư khiếp dã tình

Chung niên vô tống diệc vô nghinh

Hữu thời trực thướng cô phong đính

Nguyệt hạ phi vân tiếu nhất thinh (thanh)”

.........................

Tạm dịch:

Được chỗ u nhàn ở thảnh thơi

Quanh năm không tiễn cũng không mời

Có khi lên thẳng trên đầu núi

Cười vang một tiếng dưới trăng chơi!

Sư tịch vào năm Thái hòa thứ 8 (834)

đời Đường, thọ 84 tuổi. Có thuyết nói sư

tịch vào tháng chạp năm Thái hòa thứ 2,

thọ 70 tuổi. Vua ban thụy hiệu “Hoằng

đạo Đại sư”. [X. Tống cao tăng truyện

Q.17; Tổ đường tập Q.4; Cảnh đức truyền

đăng lục Q.14; Truyền pháp chính tông

kí Q.7; Phật tổ thống kỉ Q.42; Phật tổ

lịch đại thông tải Q.22; Ngũ đăng hội

nguyên Q.5].

DƯỢC SƠN THĂNG TÒA

...........

Dược sơn lên tòa. Tên công án trong

DƯỢC SƠN THĂNG TÒA

Dược Sơn Duy Nghĩa

D

1380

Thiền tông. Công án này nói về việc Thiền

sư Dược sơn Duy nghiễm đời Đường lên

tòa nói pháp dạy chúng tăng.

Thung dung lục tắc 7 (Đại 48, 231

trung), nói: “Đã lâu, Dược sơn không thăng

tòa, nên Viện chủ bạch rằng: “Lâu nay đại

chúng trông mong được dạy bảo, vậy xin

Hòa thượng nói pháp cho họ nghe”. Dược

sơn bảo đánh chuông. Khi chúng tăng vừa

tập họp, Dược sơn lên tòa, im lặng hồi lâu,

rồi xuống tòa về phương trượng! Viện chủ

theo sau thưa hỏi: “Vừa rồi Hòa thượng

hứa nói pháp cho chúng nghe, tại sao Ngài

không dạy một lời?” Dược sơn đáp: “Kinh

đã có kinh sư, luận thì có luận sư, sao còn

trách lão tăng?”

Công án trên thuyết minh Dược sơn

lên tòa nói pháp, tuy chưa dạy nửa lời nhưng

ngay đó đã thị hiện tam muội sống động

“toàn thân nói pháp”. Cho nên sau đó Dược

sơn nói câu: “Kinh thì có kinh sư, luận đã

có luận sư” không ngoài việc biểu thị kinh

do kinh sư nói, luận do luận sư nói, đều chỉ

là một phần của chân lí Phật pháp, không

giống một tí nào với “toàn thân nói pháp”

đã thoát khỏi mọi vướng mắc của ngôn từ :

đó là điểm nòng cốt của công án này.

[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.14].

DƯỢC SƯ ẤN TƯỚNG

Ấn tướng của đức Dược sư Như lai. Để

bàn tay trái ở dưới rốn, rồi để tay phải

chồng lên trên tay trái, đầu hai ngón cái

chạm vào nhau: đó là ấn căn bản của Dược

sư Như lai. Trong ấn này, bốn ngón của

tay trái biểu thị bốn đại của chúng sinh,

bốn ngón của tay phải biểu thị bốn đại

của Phật giới. Tất cả tật bệnh của chúng

sinh đều bởi bốn đại không điều hòa gây

ra, cho nên dùng bốn đại của Phật giới

mà điều hòa bốn đại của chúng sinh giới

để làm bình thuốc, rồi dùng hai ngón tay

cái (tức là hai không) biểu thị nghĩa hòa

nhập thuốc hai không vào tật bệnh của

chúng sinh, cho nên ấn này cũng gọi là

Dược hồ ấn (ấm bình thuốc).

Ngoài ra, ấn này còn được dùng làm

Pháp giới định ấn, quán tưởng Dược hồ

trong lòng bàn tay.

DƯỢC SƯ HỘ MA

....... ....

Cũng gọi là Thất đàn ngự tu pháp, Thất

Phật dược sư pháp. Là pháp tu của Thai mật

Nhật bản lấy bảy đức Phật Dược sư làm bản

tôn cầu tiêu trừ tai nạn, tăng thêm lợi ích.

(xt. Thất Phật Dược Sư Pháp).

DƯỢC SƯ HỐI QUÁ

...........

Cũng gọi là Dược sư sám. Pháp tu lấy

đức Dược sư Như lai làm bản tôn để sám

hối tội chướng.

Hối quá nghĩa là sám hối tội lỗi. Tức là

nghi thức lễ bái sám hối trước đức Phật

những tội lỗi đã do thân, miệng, ý của mình

tạo ra để cầu được phúc lợi. Có nhiều loại

pháp hốiquá nương vào bản tôn khác nhau

để tu, trong đó, pháp tu lấy đức Dược sư

Như lai làm bản tôn, thì gọi là Dược sư hối

quá. Sách Dược sư tam muội hành pháp do

vị tăng đời Minh tên là Thụ đăng soạn chính

đã được căn cứ vào pháp hối quá này.(xt.

Dược Sư Tam Muội Hành Pháp)

DƯỢC SƯ LƯU LI QUANG NHƯ LAI BẢN

NGUYÊN CÔNG ĐỨC KINH

Phạm : Bhagavàn-bhaiwajyaguruvaidùryaprabhasya

pùrvapraịidhànavizewa-

vistara.

Có 1 quyển, do ngài Huyền trang dịch

vào đời Đường. Gọi tắt: Dược sư Như lai

bản nguyện công đức kinh, Dược sư bản

nguyện công đức kinh, Dược sư bản nguyện

DƯỢC SƯ ẤN TƯỚNG

D

1381

kinh, Dược sư kinh. Thu vào Đại chính

tạng tập 14.

Kinh này có năm loại bản Hán dịch (có

thuyết nói bốn loại), xếp theo thứ tự thời

gian được dịch như sau :

1. Bản do ngài Bạch thi lê mật đa la

dịch vào đời Đông Tấn (317- 322).

2. Bản do ngài Tuệ giản dịch vào đời

Lưu Tống (475).

3. Bản do ngài Đạt ma cấp đa dịch vào

đời Tùy (615).

4. Bản do ngài Huyền trang dịch vào

đời Đường (650).

5. Bản do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời

Đường (707).

Trong năm bản dịch trên đây, các bản

1,2,3 nhấn mạnh về phương diện công đức

của Phật Dược sư, gọi là Kinh Dược sư tùy

nguyện. Bản dịch của ngài Nghĩa tịnh gọi

là kinh Dược sư lưu li quang thất Phật bản

nguyện công đức, hoặc kinh Thất Phật dược

sư, trình bày rõ về bản nguyện và đà la ni

của bảy đức Phật Dược sư. Bản dịch của

ngài Huyền trang được lưu hành phổ biến

nhất, lấy tư tưởng lợi ích hiện thế và vãng

sinh Tịnh độ làm đặc chất.

Tại Tây tạng, kinh Dược sư có hai bản

dịch, trong đó, bản tương đương với kinh

Dược sư lưu li quang như lai bản nguyện

công đức đề là: Bcom-ldam #das smangyi

bla vaidùrya#i hod-kyi síon-gyi

smon-lam-gyi khyad-par rgyas-pa.

Còn bản dịch tương đương với bản dịch

của ngài Nghĩa tịnh thì đề là: De-bshingzegs-

pa bdun-gyi síon-gyi smon-lamgyi

khya-par rgyas-pa.

Về sách chú sớ kinh này thì có: Dược

sư bản nguyện kinh nghĩa sớ 3 quyển của

ngài Thực quán, Dược sư bản nguyện kinh

sớ của các ngài Khuy cơ, Tĩnh mại, Thần

thái, Độn luân, Cảnh hưng v.v... của mỗi

vị đều có 1 quyển, Dược sư bản nguyện

kinh cổ tích 2 quyển của Thái hiền v.v...

[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.3, Q.7;

Pháp kinh lục Q.1, Q.4; Xuất tam tạng kí

tập Q.5; Tân tập nghi kinh ngụy soạn tạp

lục; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng

lục Q.2].

DƯỢC SƯ PHẬT

Dược sư, Phạm: Bhaiwajyaguru, âm

Hán: Bệ sát xã lũ rô. Cũng gọi Dược sư

Như lai; Dược sư lưu li quang Như lai, Đại

y vương Phật, Y vương thiện thệ, Thập nhị

nguyện vương. Là vị giáo chủ của thế giới

Tịnh lưu li ở phương Đông. Khi còn tu đạo

Bồ tát ở thời quá khứ, đức Phật Dược sư đã

từng phát 12 nguyện lớn, nguyện diệt trừ

các nỗi khổ do tật bệnh gây nên cho chúng

sinh, khiến họ đầy đủ các căn, cuối cùng

được đạo giải thoát; nhờ thệ nguyện ấy mà

Ngài được thành Phật, trụ ở thế giới Tịnh

lưu li, cõi nước của Ngài đẹp đẽ trang nghiêm

như nước Cực lạc.

Thệ nguyện của đức Phật Dược sư

không thể nghĩ bàn, nếu có người bị bệnh

nặng, hiện tướng tử vong, lúc sắp chết,

họ hàng thân thuộc của người này đêm

ngày dốc lòng cúng dường lễ bái đức Phật

Dược sư, thắp 49 ngọn đèn, làm 49 lá

phan trời năm mầu, tụng 49 biến kinh

Dược sư Như lai bản nguyện công đức,

thì người ấy sẽ được sống lại. Tín ngưỡng

Phật Dược sư đã rất thịnh hành từ xưa

đến nay.

Cứ theo Dược sư lưu li quang vương

thất Phật bản nguyện công đức niệm tụng

nghi quĩ cúng dường pháp, thì hình tượng

của Phật Dược sư là: Tay trái cầm dược khí

(bình thuốc, cũng gọi là ngọc vô giá), tay

phải bắt ấn Tam giới, mặc áo ca sa, ngồi kết

già (ngồi xếp bằng) trên đài hoa sen, dưới

đài có 12 thần tướng. Mười hai thần tướng

này thề nguyền hộ trì pháp môn Dược sư,

mỗi vị cầm đầu 7000 Dược xoa quyến

DƯỢC SƯ PHẬT

D

1382

thuộc, ở các nơi để bảo vệ những chúng

sinh thụ trì danh hiệu Phật Dược sư.

Lại nữa, hình tượng phổ thông được lưu

truyền là hình tượng có tóc xoắn ốc, tay

trái cầm bình thuốc, tay phải bắt ấn Thí vô

úy (hoặc ấn Dữ nguyện), hai bồ tát Nhật

quang, Nguyệt quang đứng hầu hai bên, gọi

chung là Dược sư tam tôn. Hai vị đứng hầu

hai bên này là bậc Thượng thủ trong vô

lượng chúng ở cõi Tịnh độ của Phật Dược

sư, là các bồ tát Nhất sinh bổ xứ. Cũng có

chỗ đặt bồ tát Quan âm và bồ tát Thế chí

đứng hầu hai bên Phật Dược sư.

Ngoài ra, cũng có thuyết lấy tám vị bồ tát:

Văn thù sư lợi, Quan âm, Thế chí, Bảo đàn

hoa, Vô tận ý, Dược vương, Dược thượng, Di

lặc v.v... làm thị giả của đức Phật này.

Theo kinh Dược sư lưu li quang thất

Phật bản nguyện công đức do ngài Nghĩa

tịnh dịch vào đời Đường, thì Phật Dược sư

còn có tên là Thất Phật Dược sư. Tức là

bảy đức Như lai gồm: Thiện xưng danh cát

tường vương Như lai, Bảo nguyệt trí nghiêm

âm tự tại vương Như lai, Kim sắc bảo quang

diệu hạnh thành tựu Như lai, Vô ưu tối

thắng cát tường Như lai, Pháp hải lôi âm

Như lai, Pháp

hải tuệ như ý

thần thông

Như lai và

Dược sư lưu li

quang Như lai.

Trong đó, sáu

vị Như lai

trước là những

phân thân của

đức Dược sư

Như lai.

Pháp Thất

Phật dược sư là một trong bốn pháp lớn

của Thai mật Nhật bản. Nếu các pháp tu

cầu tiêu trừ tai ách lấy Dược sư Như lai

làm bản tôn, thì gọi là Dược sư pháp.

Nghi quĩ của pháp này cũng giống như

pháp Thất Phật dược sư. Hình tam muội

da là bình thuốc. Chân ngôn thì có Đại

chú và Tiểu chú khác nhau; Tiểu chú là:

“Án hô lô hô lô chiến đà lợi ma đằng chỉ

sa ha”.

Ngoài ra, Dược sư Như lai là cùng thể

với các đức Như lai A súc, Đại nhật hoặc

Thích ca. [X. kinh Dược sư như lai bản

nguyện (ngài Đạt ma cấp đa dịch vào đời

Tùy); Dược sư lưu li quang Như lai tiêu tai

trừ nạn niệm tụng nghi quĩ; Dược sư Như

lai quán hành nghi quĩ pháp; Tục cao tăng

truyện Q.30 truyện ngài Chân quán đời

Tùy; Tống cao tăng truyện Q.24 truyện ngài

Nguyên kiểu đời Đường; Xuất tam tạng kí

tập Q.5 Tân tập nghi kinh ngụy soạn tạp

lục; Cổ kim đồ thư tập thành dị điển thứ

91 Phật tượng bộ].

DƯỢC SƯ TAM MUỘI HÀNH PHÁP

Có 1 quyển, do Tăng thụ đăng soạn vào

đời Minh, thu vào Vạn tục tạng tập 129. Là

sám pháp được soạn theo kinh Dược sư

Như lai bản nguyện công đức, nói rõ việc

sám hối theo đúng thệ nguyện của Dược sư

như lai sẽ thoát khổ nạn, được yên vui.

Nội dung gồm:

1. Định danh: Trình bày nguồn gốc của

danh xưng Dược sư tam muội.

2. Khuyến tu: Khuyên bảo tu tập tam

muội này thì những điều mong cầu như

sống lâu, giàu có, quan tước, con trai, con

gái v.v... đều được toại nguyện.

3. Phương pháp: Chỉ bày phương pháp

cúng dường Dược sư Như lai.

4. Thích nghi: Vì thời bấy giờ tư tưởng

vãng sinh Tây phương rất thịnh hành, cho

nên soạn giả phải giải thích sự nghi ngờ để

khẳng định sách này là pháp trọng yếu để

cầu phúc đức, trừ tai ách. Đến đời sau, phàm

các việc cầu qua hoạn nạn được sống lâu,

DƯỢC SƯ TAM MUỘI HÀNH PHÁP

Dược Sư Như Lai

D

1383

phần nhiều đều lễ bái theo pháp sám này,

tức là “Dược sư sám” hiện nay.

DƯỢC SƯ TAM TÔN

...........

Cũng gọi Đông phương tam thánh (Ba

bậc Thánh ở phương Đông). Tức là đức

Dược sư Như lai ở chính giữa, bồ tát Nhật

quang biến chiếu đứng hầu bên trái, bồ tát

Nguyệt quang biến chiếu đứng hầu bên phải.

Kinh Dược sư Như lai bản nguyện (Đại

14, 402 thượng), nói: “Ở trong nước ấy có

hai vị Đại bồ tát: Một là Nhật quang, hai

là Nguyệt quang, là hàng Thượng thủ (đứng

đầu) trong vô lượng vô số các vị Bồ tát,

giữ gìn kho chính pháp của đức Thế tôn

Dược sư lưu li quang Như lai”. (xt. Dược

Sư Phật).

DƯỢC SƯ THẬP NHỊ ĐẠI NGUYÊN

.................

Mười hai thệ nguyện lớn của Phật Dược

sư. Cũng gọi Thập nhị đại nguyện, Thập

nhị thượng nguyện.

Khi còn tu hạnh Bồ tát ở thời quá khứ,

đức Phật Dược sư đã phát 12 thệ nguyện

làm lợi ích chúng sinh là:

1. Tôi nguyện trong đời vị lai, khi được

đạo Bồ đề, ánh sáng từ nơi thân tôi chiếu

soi vô lượng thế giới, dùng 32 tướng và 80

vẻ đẹp trang nghiêm làm cho tất cả hữu

tình cũng đều được như tôi không khác.

2. Nguyện thân tôi như lưu li, trong

ngoài thanh tịnh, sáng hơn mặt trời mặt

trăng, chúng sinh trong những nơi tối tăm

đều được nhờ ánh sáng của tôi soi rọi.

3. Tôi nguyện dùng phương tiện trí tuệ

khiến các hữu tình đều được thụ dụng

không hết.

4. Tôi nguyện khiến những người làm

đạo tà đều được an trụ trong đạo Bồ đề,

những người tu đạo Nhị thừa đều ở yên

trong đạo Đại thừa.

5. Tôi nguyện những người tu phạm

hạnh trong giáo pháp của tôi đều giữ trọn

vẹn tất cả các giới cấm.

6. Tôi nguyện những người không đủ

các căn, bị bệnh phong, điên khùng và

những loại bệnh khác, khi nghe tên tôi thì

các căn được đầy đủ, hết mọi bệnh khổ.

7. Người bị bệnh tật bức bách, không ai

chăm sóc, không nơi nương tựa, được nghe

tên tôi thì các bệnh đều tiêu tan.

8. Nếu có người nữ nguyện bỏ thân nữ,

được nghe tên tôi thì sẽ thành tướng trượng

phu.

9. Khiến chúng sinh đều thoát khỏi lưới

ma, được chính kiến, mau chứng Vô thượng

chính đẳng bồ đề.

10. Nếu bị phép vua trừng trị, thân tâm

bị vô lượng khổ nạn bức bách, những

chúng sinh ấy được nghe tên tôi đều thoát

khỏi tất cả lo khổ.

11. Nếu người vì đói khát mà phải gây

nghiệp ác, được nghe tên tôi thì trước hết

tôi đem cho thức ăn ngon để nuôi thân,

sau đó, ban cho pháp vị khiến được yên

vui vĩnh viễn.

12. Những người nghèo khó không

có quần áo, được nghe tên tôi, tôi sẽ cấp

cho y phục tùy theo sở thích, cho đến

các vật trang nghiêm đều được đầy đủ.

[X. kinh Dược sư Như lai bản nguyện công

đức].

DƯỢC SƯ THẬP NHỊ THẦN TƯỚNG

.................

Mười hai vị tướng thần Dược sư. Cũng

gọi Thập nhị thần vương, Thập nhị thần

tướng, Thập nhị Dược xoa đại tướng, quyến

thuộc của đức Phật Dược sư. Tức là 12 vị

Dược xoa thần tướng ủng hộ và bảo vệ

những người trì tụng kinh Dược sư. Hoặc

có thuyết cho 12 vị thần tướng này là những

phân thân của đức Phật Dược sư. Mỗi vị

thần tướng cầm đầu 7.000 Dược xoa, tổng

DƯỢC SƯ THẬP NHỊ THẦN TƯỚNG

D

1384

cộng là 84.000 vị thần hộ pháp. Mười hai

vị thần tướng Dược sư là :

1. Cung tì la, cũng gọi Kim tì la, nghĩa là

rất sợ. Vị này thân màu vàng, tay cầm chiếc

chày báu, lấy bồ tát Di lặc làm bản địa.

2. Phạt chiết la, cũng gọi Bạt chiết la,

Hòa kì la, nghĩa là kim cương. Thân màu

trắng, cầm gươm báu, lấy bồ tát Đại thế chí

làm bản địa.

3. Mê xí la, cũng gọi Di khư la, nghĩa là

chấp nghiêm. Mình màu vàng, tay cầm gậy

báu hoặc chày một chĩa, lấy Phật A di đà

làm bản địa.

4. An để la, cũng gọi Át nễ la, An nại la,

An đà la, nghĩa là chấp tinh. Thân màu xanh

lá cây, tay cầm chiếc dùi báu hoặc viên ngọc

báu, lấy bồ tát Quan âm làm bản địa.

5. Át nhĩ la, cũng gọi Mạt nhĩ la, Ma ni

la, nghĩa là chấp phong. Thân màu đỏ lợt,

tay cầm cái chĩa hoặc mũi tên báu, lấy bồ

tát Ma lợi chi làm bản địa.

6. San để la, cũng gọi Sa nễ la, Tố lam

la, nghĩa là chỗ ở. Thân màu lam, tay cầm

gươm hoặc tù và báu, lấy bồ tát Hư không

tạng làm bản địa.

7. Nhân đạt la, cũng gọi Nhân đà la,

nghĩa là chấp lực. Thân màu đỏ, tay cầm

cái côn hoặc cái mâu báu, lấy bồ tát Địa

tạng làm bản địa.

8. Ba di la, cũng gọi Bà da la, nghĩa là

chấp ẩm. Thân màu đỏ lợt, tay cầm dùi hoặc

cung tên báu, lấy bồ tát Văn thù làm bản địa.

9. Ma hổ la, cũng gọi Bạc hô la, Ma hưu

la, nghĩa là chấp ngôn. Thân màu trắng, tay

cầm cái rìu báu, lấy Phật Dược sư làm bản địa.

10. Chân đạt la, cũng gọi Chân trì la.

Thân màu vàng, tay cầm giây lụa hoặc cây

gậy báu, lấy bồ tát Phổ hiền làm bản địa.

11. Chiêu độ la, cũng gọi Chu đỗ la,

Chiếu đầu la, nghĩa là chấp động. Thân

màu xanh, cầm cái dùi báu, lấy bồ tát Kim

cương thủ làm bản địa.

12. Tì yết la, cũng gọi Tì già la, nghĩa là

viên tác. Thân màu đỏ, tay cầm bánh xe

báu hoặc chày ba chẽ, lấy Phật Thích ca

mâu ni làm bản địa.

Có thuyết nói 12 vị thần tướng này trong

12 giờ ban ngày, 12 giờ ban đêm, 12 tháng

trong bốn mùa thay phiên nhau giữ gìn ủng

hộ chúng sinh. Nếu phối hợp 12 thần tướng

với 12 địa chi ngược lên thì Cung tì la thuộc

Hợi, Phạt chiết la thuộc Tuất, Chiêu độ la

thuộc Sửu, Tì yết la thuộc Tí v.v...

Quan hệ phối với 12 địa chi, bản địa và

vật cầm tay của 12 vị thần tướng được đồ

biểu như sau:

DƯỢC SƯ THẬP NHỊ THẦN TƯỚNG

12 thần tướng 12 Địa chi Bản địa Vật cầm tay

Tì Yết La Hợi Thần Di Lặc Chày Báu

Phạt Chiết La Tuất Thần Đại Thế Chí Gươm Báu

Mê Xí La Dậu Thần A Di Đà Chày Một Chĩa

An Để La Thân Thần Quan Thế Âm Ngọc Báu

Át Nhĩ La Mùi Thần Ma Lị Chi Mũi Tên

San Để La Ngọ Thần Hư Không Tạng Tù Và

Nhân Đạt La Tị Thần Địa Tạng Cây Mâu

Ba Di La Thìn Thần Văn Thù Cung Tên

Ma Hổ La Mão Thần Dược Sư Rìu Báu

Chân Đạt La Dần Thần Phổ Hiền Gậy Báu

Chiêu Độ La Sửu Thần Kim Cương Thủ Dùi Báu

Tì Yết La Tí Thần Thích Ca Chày Ba Chĩa

D

1385

Vì trong kinh Dược sư không thấy đề

cập đến thuyết phối hợp 12 địa chi với 12

Thần tướng, vả lại, trong Nhất hạnh a xà

lê thuyên tập và kinh Diệu kiến bồ tát thần

chú v.v... cũng không thấy có ghi chép, cho

nên thuyết này đã do ai truyền thì không

được rõ. E rằng con số 12 thần tướng với

con số 12 địa chi phù hợp nhau, hơn nữa,

kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 23 có

nêu thuyết 12 con thú, bởi thế đời sau phụ

họa mà đặt ra thuyết này. [X.kinh Dược sư

thất Phật cúng dường nghi quĩ như ý

vương; kinh Dược sư như lai bản nguyện

công đức; Dược sư lưu li quang vương thất

Phật bản nguyện công đức niệm tụng nghi

quĩ cúng dường pháp; kinh Quán đính

Q.12; kinh Đà la ni Q.2; Tịnh lưu li tịnh

độ tiêu].

DƯỢC SƯ TỰ

........

Chùa ở Tây kinh, thị trấn Nại lương

bên Nhật bản. Cũng gọi Tây kinh tự. Đại

bản sơn của tông Pháp tướng Nhật bản,

một trong bảy ngôi chùa có tiếng tại Nam

đô, do Thiên

hoàng Thiên vũ

sáng lập.

Niên hiệu

Thiên diên năm

đầu (973) bị hỏa

hoạn, ngoại trừ

điện Phật, tháp

Đông, tháp Tây,

còn tất cả đều bị

cháy rụi. Sau

được làm lại mấy

lần, nay chỉ có

tháp Đông là

kiến trúc cũ, ngoài ra, điện Phật, nhà Giảng,

nhà Đông viện v.v...đều được xây dựng

vào thời đại Giang hộ. Tháp Đông là ngôi

tháp ba tầng, mỗi tầng đều có một tầng

phụ, trông giống như tháp sáu tầng, là cấu

trúc của thời kì đầu Nại lương còn lại, trên

nóc tháp có chín bánh xe là bộ phận đẹp

nhất.

Trong điện Phật, thờ ba pho tượng

Phật Dược sư (Dược sư tam tôn) đúc bằng

đồng, cũng là kiệt tác của thời kì đầu Nại

lương, tuy đã trải qua nhiều tai biến,

nhưng sắc diện vẫn còn sáng bóng, trông

rất đẹp. Nhà Đông viện thờ tượng bồ tát

Quan âm đứng cũng là tác phẩm cùng

thời gian. Tranh Cát tường thiên là bức

hội họa thời Thiên bình. Ngoài ra còn

có tượng vẽ của Đại sư Từ ân và mấy

pho tượng Phật của thời kì đầu Bình an.

[X. Nhật bản thư kỉ Q.29, Q.30; Dược sư

tự duyên khởi].

DƯỢC TẠNG

.....

Kho chứa thuốc. Ở Ấn độ, thời vua A

dục, có vị tỉ khưu bị bệnh đi tìm thuốc không

được, nhà vua ra lệnh xây dựng kho chứa

thuốc ở bốn cửa thành để phát thuốc cho

tất cả tỉ khưu và dân chúng khi đau ốm.

Tại Trung quốc, Dược tạng được sáng lập

vào thời Đông Tấn. [X. Thiện kiến luật tì

bà sa Q.2].

DƯỢC THẠCH

I. Dược thạch: Dược là dược nhị

(các chất bổ cho người bệnh ăn); Thạch là

Biếm thạch (cái kim bằng đá) dùng

để chữa bệnh. Dược thạch tức là thuốc

thang và các dụng cụ y khoa.

Mục La hán dược thực trong Tổ đình

sự uyển quyển 1 (Vạn tục 113, 8 thượng),

nói : “Thực nên gọi là thạch. Thức ăn được

xem như là vị thuốc để chữa bệnh, cho

nên gọi là dược thạch. Công phạt bệnh gọi

là dược, trừ diệt bệnh gọi là thạch. Thời

xưa dùng cây kim bằng đá chích vào da thịt

DƯỢC THẠCH

Tháp Đông Của Chùa Dược Sư

D

1386

để chữa bệnh”. [X. Huyền ứng âm nghĩa

Q.18].

II. Dược thạch. Cũng gọi Dược thực.

Chỉ cho bữa ăn chiều trong Thiền lâm. Phật

cấm tỉ khưu đã quá giờ ngọ không được ăn,

cho nên các chùa viện Thiền tông gọi sự

ăn uống sau giờ ngọ là dược thạch, cũng

tức là tiếng lóng chỉ cho bữa ăn chiều. Ý

nói ăn để chữa bệnh đói khát.

Mục Du phương tham thỉnh trong Sắc

tu bách trượng thanh qui quyển 5 (Đại 48,

1140 trung) : “Buổi chiều đặc biệt uống nước

nóng, mặc áo đến, trụ trì mời vào (...) uống

nước xong đến trước lò sưởi lễ tạ hai lần,

mỗi lần ba lạy rồi vén áo ngồi xuống dùng

dược thạch” (ý nói ăn cơm chiều).

Ngoài ra, theo truyền thuyết, chư tăng

thời xưa mỗi ngày chỉ dùng hai bữa, cho

nên vào buổi chiều những ngày mùa đông

thường đốt một hòn đá nóng đặt ở nơi

bụng để chống rét và trừ đói. Phương pháp

này được gọi là Vạn linh đơn........ (thuốc

chữa muôn bệnh) có thể trị liệu tất cả các

bệnh dạ dày và ruột, do đó đời sau mới gọi

bữa ăn chiều là Dược thạch. [X. Sắc tu bách

trượng thanh qui Q.2 Đạt ma kị điều, Nhập

chúng nhật dụng điều; Hành trì quĩ phạm

Q.1 Nhật phần hành trì; Hoàng bá thanh

qui; Thiền lâm tượng khí tiên Ẩm đạm môn].

DƯỢC THẢO DỤ

Dụ cỏ thuốc. Một trong bảy thí dụ của

kinh Pháp hoa. Cũng gọi Vân vũ dụ.

Kinh Pháp hoa quyển 3 phẩm Dược thảo

dụ dùng mưa ví dụ cho giáo pháp của đức

Phật, dùng cỏ cây ví dụ cho căn cơ của

chúng sinh, còn dùng cỏ thuốc ví dụ cho

căn tính của hàng Tam thừa. Cỏ thuốc có

ba loại: Cỏ nhỏ, cỏ vừa, cỏ to. Cỏ nhỏ ví

dụ người, trời, cỏ vừa ví dụ Thanh văn,

Duyên giác, cỏ to ví dụ Bồ tát. Cỏ thuốc

tuy có to, nhỏ khác nhau, nhưng nếu được

mây mưa tưới tắm thì cũng tốt tươi um tùm,

có khả năng chữa trị nhiều bệnh. Bởi thế,

cỏ thuốc được dùng để ví dụ với căn khí

của hàng Tam thừa, tuy cao thấp khác nhau,

nhưng nếu được mây lành mưa pháp của

Như lai che mát tưới nhuần, thì có thể trở

thành Đại y vương chữa khắp các bệnh.

Cứ theo kinh Pháp hoa phẩm Dược thảo

dụ, thì ba cỏ, hai cây được dùng để ví dụ

căn cơ của ngũ thừa, nhưng về cỏ to, hai

cây trong Bồ tát thừa thì các tông giải thích

không giống nhau. Tông Thiên thai theo

thuyết trong Pháp hoa văn cú quyển 7, đem

cỏ to ví dụ bồ tát Tạng giáo, cây nhỏ ví dụ

bồ tát Thông giáo, cây to ví dụ bồ tát Biệt

giáo. Tức là dùng ba cỏ, hai cây ví dụ hàng

Ngũ thừa thất phương tiện. (xt. Tam Thảo

Nhị Mộc).

DƯỢC THỤ VƯƠNG

Cũng gọi Dược vương thụ. Cỏ và cây

có thể được dùng làm thuốc chữa bệnh gọi

là dược thảo (cỏ thuốc), dược thụ (cây thuốc).

Trong đó, thuốc hay nhất, tốt nhất gọi là

Dược vương (vua thuốc). Nếu người ta đứng

trước cây thuốc ấy thì thấy rõ tất cả lục

phủ, ngũ tạng của mình.

Kinh Thắng thiên vương bát nhã ba la

mật quyển 3 (Đại 8, 705 thượng), nói : “Vì

chúng sinh mà làm chỗ nương tựa, chữa

các bệnh như Dược thụ vương”. [X. kinh

Nại nữ nhân duyên].

DƯỢC VƯƠNG BỒ TÁT

Dược vương, Phạm: Bhaiwajya-ràja.

Âm Hán: Bệ thệ xả la nhạ. Vị Bồ tát ban

cho thuốc hay chữa bệnh thân, bệnh tâm

cho chúng sinh. Là một trong 25 vị Bồ tát

của Phật A di đà.

Cứ theo kinh Quán dược vương dược

thượng nhị bồ tát nói, thì trong vô lượng

DƯỢC THẢO DỤ

D

1387

vô biên kiếp quá khứ, có đức Phật là Lưu li

quang chiếu Như lai, cõi nước của Ngài tên

là Huyền thắng phan. Sau khi đức Lưu li

quang chiếu Như lai nhập diệt, trong thời

tượng pháp, có tỉ khưu Nhật tạng, thông

minh, nhiều trí, nói pháp Đại thừa vô

thượng thanh tịnh bình đẳng đại tuệ của

Như lai cho đại chúng nghe. Bấy giờ, trong

thính chúng có Trưởng giả Tinh tú quang

nghe pháp Đại thừa bình đẳng đại tuệ, lòng

sinh vui mừng, đem thuốc hay của núi Tuyết

cúng dường tỉ khưu Nhật tạng và chúng

tăng, đồng thời phát nguyện đem công đức

ấy hồi hướng vô thượng bồ đề và nguyện

rằng: “Nếu có chúng sinh nào nghe tên tôi

thì nguyện cho họ diệt trừ được ba thứ bệnh

khổ”.

Lúc ấy, người em của Trưởng giả tên là

Điện quang minh, cũng theo anh đem đề

hồ, thuốc hay cúng dường tỉ khưu Nhật

tạng và chúng tăng, cũng phát tâm đại bồ

đề, nguyện được thành Phật.

Bấy giờ, đại chúng khen ngợi Trưởng

giả Tinh tú quang là Dược vương, Điện

quang minh là Dược thượng: đó là hai vị

bồ tát Dược vương và Dược thượng sau

này.

Cũng theo kinh đã dẫn ở trên, thì hai vị

Bồ tát này tu phạm hạnh đã lâu, đã đầy đủ

các nguyện, trong đời vị lai, bồ tát Dược

vương sẽ thành Phật, hiệu là Tịnh nhãn

Như lai (Phạm: Vimala - netra); Bồ tát

Dược thượng cũng thành Phật, hiệu là Tịnh

tạng Như lai (Phạm: Vimala - garbha).

Lại nữa, kinh Pháp hoa quyển 6 phẩm

Dược vương bồ tát bản sự chép, ở thời quá

khứ vô lượng hằng hà sa kiếp, có Nhật

nguyệt tịnh minh đức Như lai, sống lâu tới

bốn vạn hai nghìn kiếp. Bấy giờ, có một vị

Bồ tát tên là Nhất thiết chúng sinh hỉ kiến

tu tập khổ hạnh, tinh tiến kinh hành, một

lòng cầu Phật quả, trải qua một vạn hai

nghìn năm, chứng được Hiện nhất thiết

sắc thân tam muội. Sau đó, Bồ tát uống các

thứ dầu thơm rồi đốt thân cúng dường Phật

trong một nghìn hai trăm năm. Sau khi

mệnh chung, hóa sinh vào nhà vua Tịnh

đức, nhận sự phó chúc của Nhật nguyệt

tịnh minh đức Như lai. Sau khi đức Như lai

nhập diệt, bồ tát Nhất thiết chúng sinh hỉ

kiến dựng 84.000 ngôi tháp, rồi trong

khoảng 72.000 năm, Bồ tát tự đốt cánh tay

cúng dường những tháp ấy. Bồ tát Nhất

thiết chúng sinh hỉ kiến kia nay chính là

bồ tát Dược vương.

Ngoài ra, theo kinh Pháp hoa quyển 7

phẩm Diệu trang nghiêm vương chép, thì

vô số kiếp quá khứ, có đức Phật Vân lôi âm

tú vương hoa trí nói kinh Pháp hoa. Bấy

giờ có vị vua tên là Diệu trang nghiêm

(Phạm: Zubha-vyùha), phu nhân tên Tịnh

đức (Phạm:Vimala-datta), hai người con

tên Tịnh tạng, Tịnh nhãn. Nhà vua tin pháp

ngoại đạo và

tà kiến rất

nặng. Phu

nhân và hai

con cùng

nhau tìm

cách khiến

vua đến chỗ

đức Phật Tú

vương hoa trí

để nghe kinh

Pháp hoa,

mong cùng được lợi ích. Tịnh tạng, Tịnh

nhãn nay chính là hai vị bồ tát Dược vương

và Dược thượng.

Hình tượng của bồ tát Dược vương

thông thường đầu đội mũ báu, tay trái nắm

lại để ở chỗ cạnh sườn, cánh tay phải co lại

để ở trước ngực, dùng ngón cái, ngón giữa,

ngón vô danh (ngón áp út) cầm cây thuốc.

Hình tam muội da là A ca đà dược, hoặc

hoa sen. Chân ngôn là: “Án (oô) bệ thệ xả

la nhạ da (bhaiwajya - ràjaya, Dược

DƯỢC VƯƠNG BỒ TÁT

Bồ Tát Dược Vương

D

1388

vương) sa ha (svàhà)”, hoặc “Nẵng mạc tam

mạn đa mật đà nam ngật xoa noa diêm

nhận sa ha”. [X. kinh Quán đính Q.12; kinh

Pháp hoa mạn đồ la uy nghi hình sắc pháp;

Pháp hoa kinh văn cú Q.10 phần dưới; Đồ

tượng sao Q.5].

DƯỢC VƯƠNG TẠNG

Kho tàng thuốc hay. Chỉ cho Đà la ni.

Kinh Thiên thủ (Đại 20, 109 trung), nói:

“Người trì tụng đà la ni này, nên biết người

ấy là Dược vương tạng, thường dùng đà la

ni chữa bệnh cho chúng sinh”.

DƯỢC XÍ NI

Phạm:Yakwinì. Hán dịch: Dũng kiện

thần. Là nữ dược xoa, vợ của Câu phệ la;

cũng là sứ giả của Bất động minh vương.

Thân hình vị thần nữ này màu xanh, có

bốn tay, ba mắt, đầu đội đầu lâu, cổ quấn

rắn. Tay trái thứ nhất cầm xoa ba chĩa, tay

thứ hai cầm gậy; trên bàn tay phải thứ nhất

đặt một bánh xe, tay thứ hai cầm dây lụa.

[X. Bất động lập ấn quĩ; Thánh vô động

tôn quyết bí yếu nghĩa].

DƯỢC XOA TRÌ MINH

Phạm: Yakwa - vidyà - dhara#. Một

trong các vị tiên Trì minh, ngồi ở phía đông

của cửa Nam thuộc viện Ngoại kim cương

bộ trong Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới

Mật giáo, quyến thuộc của trời Tăng trưởng.

Hình tượng của vị tôn này màu da thịt, đầu

đội mũ báu, cau mày, trợn mắt, tay phải

cầm gươm để ở ngang ngực, tay trái nắm

lại, duỗi ngón cái và ngón út đặt ở chỗ thắt

lưng phía trước, ngồi tréo chân trên tòa ngồi

hình tròn.

Dược xoa trì minh có hai sứ giả hầu hai

bên, tên là Dược xoa trì minh nữ. Hình

tượng của hai sứ giả này đều lộ màu thịt,

đầu đội mũ báu. Sứ giả bên trái đứng, hai

tay cầm cây kích; sứ

giả bên phải quì trên

tấm nệm hình tròn,

tay trái nắm lại để

trước ngực, bàn tay

phải co lại, trên bàn

tay dựng cây chày

một chĩa. [X. Đại

nhật kinh sớ Q.6,

Q.11; Lưỡng bộ

mạn đồ la nghĩa kí

Q.3].

DƯƠNG BẠCH Y (1924 - 1986)

Người Đài nam, Đài loan. Tiến sĩ Văn

học Đại học Phật giáo Nhật bản. Tên Hiển

tường, tự Bạch y, bút hiệu Long tuệ, Tuệ

cát tường...

Ông du học Nhật bản rất sớm, theo

ngành kiến trúc ở Đại học Công nghiệp

Chi phố tại Đông kinh. Sau khi tốt nghiệp,

ông trở về Đài loan làm kiến trúc sư cho

binh chủng Không quân, và chủ biên

Nguyệt san Giác sinh trong 10 năm.

Năm Dân quốc 42 (1953), ông lại vào

Đại học Phật giáo Nhật bản chuyên ngành

Phật học. Học xong, ông chuyển sang làm

giáo chức, dạy tại các trường Đại học Đông

phương, Đại học Đài bắc, Đại học Văn hóa,

Đại học Đông hải v.v... Ngoài ra, ông còn

dạy tại các Phật học viện ở Đài loan và

dành nhiều thì giờ viết bài đăng trên các

báo chí Phật giáo.

Sự cống hiến lớn lao của ông là giới

thiệu cái thành quả mới mẻ của các nhà

nghiên cứu Phật học Nhật bản với giới Phật

giáo Đài loan. Phạm vi nghiên cứu của ông

rất rộng, bao quát các lĩnh vực Phật giáo

sử, nghĩa lí, mục lục học v.v... Ông đặc biệt

chú trọng đến phương pháp nghiên cứu

DƯỢC VƯƠNG TẠNG

D

1389

mới, rất có tác dụng mở đường cho công

cuộc nghiên cứu Phật học của Đài loan hiện

đại. Ông từng tham dự các hội nghị về học

thuật Phật giáo và trình bày các đề tài như:

Thiền Mã tổ và Thiền Tân la, Huyền trang

đối Nhật Hàn Phật giáo đích cống hiến dữ

ảnh hưởng (Sự cống hiến và ảnh hưởng

của ngài Huyền trang đối với Phật giáo Nhật

bản và Hàn quốc); Tu tâm quyết đích tiên

ngộ hậu tu luận v.v...

Tác phẩm của ông gồm có: Thế thân

tam tính luận chi nghiên cứu, Long thụ

thất thập không tính luận chi nghiên cứu,

Câu xá Thành thực tông sử quan, Trung

quốc Phật giáo sử lược, Câu xá yếu nghĩa,

Ấn độ Phật giáo khái thuyết, Duy thức yếu

nghĩa (Duy thức độc bản), Viên trắc chi

nghiên cứu v.v...

Ông mất vào tháng 9 năm Dân quốc

75 (1986), thọ 63 tuổi.

DƯƠNG CHI

.....

Phạm:danta - kàwỉha, Pàli: danta -

kaỉỉha hoặc danta - poịa. Dịch âm: Đạn

đá gia sắt sá, Thiền đa ni sắt sáp. Cũng gọi

Xỉ mộc (cây tăm). Tức là thanh gỗ mỏng,

nhỏ dùng để chà răng, nạo lưỡi, một trong

18 vật mà đức Phật cho phép các tỉ khưu

được giữ.

Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1

Triêu tước xỉ mộc điều (Đại 54, 208 hạ),

nói: “Mỗi ngày vào sáng sớm phải dùng xỉ

mộc chà răng, nạo lưỡi đúng như pháp;

súc miệng sạch sẽ rồi mới làm lễ. (...) Xỉ

mộc, tiếng Phạm: Đạn đá gia sắt sá. Đạn đá,

dịch là xỉ (răng); gia sắt sá là mộc (gỗ). Xỉ

mộc dài nhất là 12 đốt ngón tay, ngắn nhất

không dưới 8 đốt, to bằng ngón tay út, một

đầu thon thon, phải nhấm thật nát một lúc

lâu rồi mới chà răng cho sạch (...) Xỉ mộc

gọi là dương chi (cành dương), thực ra ở

Ấn độ không có cây dương liễu, người dịch

sách dịch tạm thế thôi, chứ xỉ mộc của đức

Phật thường dùng mà tôi đã được thấy tận

mắt ở chùa Na lan đà không phải là dương

chi”.

Theo tục lệ của Ấn độ và các nước Tây

vực, khi mời khách đến, trước hết, tặng xỉ

mộc (tăm xỉa răng) và nước thơm, chúc họ

được mạnh khỏe để bày tỏ lòng ân cần của

mình mời họ, cho nên thỉnh Phật và Bồ

tát cũng dùng dương chi và tịnh thủy gọi là

phép thỉnh Quan âm hoặc phép Dương chi

tịnh thủy. Trong pháp sám Quan âm có

câu: “Nay con dâng dương chi và tịnh thủy

cúng dường, xin đức Đại bi xót thương nạp

thụ”.

Còn Pháp uyển châu lâm thì ghi: Con

Thạch lặc bệnh nặng, Lặc nghe tiếng Phật

đồ trừng là người nước Thiên trúc, sai người

mời đến chữa bệnh cho con, Trừng lấy

cành dương nhúng nước rồi rảy lên người

bệnh, người ấy liền khỏe mạnh.

Lại nữa, Tì ni nhật dụng thiết yếu chép,

có bốn loại cây dương có thể dùng để xỉa

răng, đó là: Dương trắng, dương xanh, dương

đỏ, dương vàng. Tuy nhiên, không phải chỉ

có dương liễu mới có thể dùng làm xỉ mộc

(tăm xỉa răng) mà tất cả các cây đều dùng

được.

Cứ theo luật

Ngũ phần quyển

26 nói, thì ngoại

trừ sáu loại cây:

Cây sơn, cây có

chất độc, Xá di,

cây ma đầu, cây

bồ đề v.v... còn

tất cả cây đều có

thể dùng để

nhấm. Cách nhấm như thế nào đã được

trình bày rõ ràng trong Căn bản tát bà đa

bộ luật nhiếp quyển 10.

Ngoài ra, cứ theo Đại đường tây vực kí

quyển 5 và Cao tăng pháp hiển truyện Sa

DƯƠNG CHI

Dương Chi

D

1390

kì thái quốc điều ghi chép, thì khi đức Phật

đến nước Kiêu tát la giáo hóa, Ngài từng

nhấm dương chi, nhấm xong, Phật cắm

cành dương xuống đất, nó liền mọc rễ. [X.

luật Tứ phần Q.53; Hữu bộ tì nại da tạp sự

Q.13; Đại nhật kinh sớ Q.5].

DƯƠNG CUNG

Phạm:Mewa. Dịch âm: Mê sa. Một trong

12 cung. Cũng gọi Bạch dương cung, Trì

dương thần chủ. Tức là vị trí của thái dương

ở cung Hoàng đạo trong tháng 3, tương

đương với tiết Xuân phân.

Cung vị này ở phía tây của viện thứ 2

trên Bắc đẩu mạn đồ la, ở phía đông của

viện ngoài trên Hiện đồ mạn đồ la Thai

tạng giới và Thai tạng mạn đồ la tranh cũ.

Hình tượng của cung này là con dê nằm

phục xuống; hoặc là hình Thiên nữ, tay

trái bắt ấn Thí vô úy, tay phải nắm lại để

trước ngực, ngón trỏ dựng thẳng, ngồi trên

tòa hình tròn, trước tòa ngồi có con dê.

Chủng tử là (ma). Chân ngôn là : Qui

mệnh mê sa (mewa, dê) bà đa duệ (pataye,

chủ) sa phạ hạ (svàhà). Hoặc là “Án mê sa

sa phạ hạ”.

DƯƠNG HUYỄN CHI

Người Bắc bình (Mãn thành, Hà bắc)

thời Nguyên Ngụy. Trong Sử thông và Độc

thư chí của Triều công vũ viết lầm là Dương

huyễn chi . Ông từng giữ chức Thái

thú Thành đô. Sau cuộc binh biến khoảng

năm Vĩnh hi (532 - 534), Dương huyễn chi

đến kinh đô cũ của nhà Bắc Ngụy là thành

Lạc dương, tận mắt thấy các ngôi chùa lớn

bị đổ nát, hoang phế, ông rất mủi lòng, do

đó, ông viết Lạc dương già lam kí 1 quyển,

ghi lại những ngôi chùa trong và ngoài thành

Lạc dương, nói rõ về nhân duyên làm chùa,

và mô tả sự kết cấu của các kiến trúc. Văn

ông diễm lệ, thể biền ngẫu rất hay.

DƯƠNG KÌ PHƯƠNG HỘI (996 - 1049)

Tổ khai sáng Thiền phái Dương kì

thuộc tông Lâm tế đời Bắc Tống. Đệ tử

nối pháp của Thiền sư Thạch sương Sở

viên, đời thứ 11 pháp hệ Nam nhạc Hoài

nhượng, pháp tôn đời thứ 8 pháp hệ Lâm

tế Nghĩa huyền.

Sư là người Nghi xuân thuộc Viên châu

(Giang tây), họ Lãnh, pháp danh Phương

hội. Lúc đầu, sư theo ngài Sở viên giữ chức

Giám viện; sau, sư ở núi Cửu phong tại Quân

châu, không bao lâu, sư đến núi Dương kì

thuộc Viên châu trụ trì Thiền viện Phổ

thông, phát huy Thiền phong.

Năm Khánh lịch thứ 6 (1046) đời vua

Nhân Tông nhà Tống, sư trụ trì chùa Hải

hội ở núi Vân cái thuộc Đàm châu. Niên

hiệu Hoàng hựu năm đầu (1049) sư tịch,

thọ 54 tuổi. Có thuyết nói sư tịch năm

Khánh lịch thứ 6 hoặc Hoàng hựu thứ 2,

thọ 58 tuổi. Có

Ngữ lục 1 quyển

lưu truyền ở đời.

Sư có các đệ

tử nối pháp như:

Bạch vân Thủ

đoan, Bảo ninh

Nhân dũng v.v...

gồm 13 người.

Dòng Thiền của

sư phồn thịnh,

sau phát triển

thành một phái

gọi là phái Dương kì, sánh ngang với phái

Hoàng long của sư Tuệ nam (người đồng

môn), cùng với năm nhà Lâm tế, Qui

ngưỡng, Tào động, Vân môn, Pháp nhãn...

gọi chung là Ngũ gia thất tông (năm nhà

bảy tông). [X. Kiến trung tĩnh quốc tục đăng

lục Q.7; Phật tổ lịch đại thông tải Q.18;

DƯƠNG CUNG

D

1391

Chỉ nguyệt lục Q.25; Ngũ đăng hội nguyên

Q.19].

DƯƠNG KÌ PHƯƠNG HỘI HÒA THƯỢNG NGỮ

LỤC

Có 1 quyển. Do Nhân dũng ở chùa Bảo

ninh và Thủ đoan ở núi Bạch vân đời Tống

biên chép, thu vào Đại chính tạng tập 47.

Tác phẩm thu chép các ngữ yếu, kệ tụng

v.v... của Thiền sư Phương hội, tổ khai sáng

phái Thiền Dương kì.

Nội dung chia làm năm thiên, theo thứ

tự là: Dương châu Dương kì sơn Phổ thông

thiền viện Hội hòa thượng ngữ lục, Đàm

châu Vân cái sơn Hải hội tự ngữ lục, Đàm

châu Đạo ngô Chân thiền sư ngữ lục, Khám

biện, Kệ tụng v.v... Sách này có lẽ đã được

rút ra từ quyển 19 của Cổ tôn túc ngữ lục.

Ngoài ra, còn có: Dương kì Phương hội

hòa thượng hậu lục (1 quyển, cũng được

thu vào Đại chính tạng tập 47), nội dung

gồm: Đàm châu Hưng hóa thiền tự nhập

viện khai đường, Thướng đường v.v...

khoảng 30 hạng mục, Khám biện 7 mục và

Tự thuật chân tán, e rằng cũng được rút

riêng ra từ sách Tục cổ tôn túc ngữ yếu do

Sư minh biên tập vào đời Tống.

DƯƠNG KÌ TÔNG

........

Một trong Ngũ gia thất tông (Năm nhà

bảy tông trong Thiền tông). Cũng gọi

Dương kì phái. Thiền sư Dương kì Phương

hội (996 - 1049) là tổ khai sáng của tông

này. Phương hội là đệ tử của Thiền sư

Thạch sơn Sở viên, trụ trì Thiền viện Phổ

thông ở núi Dương kì thuộc Viên châu (tỉnh

Giang tây), nêu cao tông phong, tiếp dẫn

người học, môn đình phồn thịnh, phát triển

thành một phái, đứng ngang hàng với phái

Hoàng long của sư Tuệ nam (đồng môn

với Phương hội).

Sư Phương hội có 13 người đệ tử, trội

hơn cả là Bạch vân Thủ đoan và Bảo ninh

Nhân dũng. Dưới Nhân dũng có Thọ thánh

Sở văn, Thượng phương Nhật ích; dưới Thủ

đoan có Ngũ tổ Pháp diễn. Đệ tử Pháp diễn

có nhiều vị tuấn tú, nổi bật nhất là: Phật

nhãn Thanh viễn, Thái bình Tuệ cần,

Thiên mục tề, Viên ngộ Khắc cần, Ngũ tổ

Biểu bạch, Vân đính Tài lương v.v...

Thanh viễn truyền đến đời thứ 3 là

Mông am Nguyên thông, vị tăng Nhật bản

tên Tuấn nhận đến học Mông am, sau đó

khi về nước, mở ra Thiền phái Dương kì tại

Nhật. Trong 24 dòng Thiền của Nhật bản,

có 20 dòng bắt nguồn từ pháp hệ Dương

kì.

Khắc cần biên soạn Bích nham lục

vang danh ở đời, trong số 75 người đệ tử

nối pháp Khắc cần thì Đại tuệ Tông cảo

và Hổ khâu Thiệu long là nổi tiếng nhất.

Tông cảo đề xướng Khán thoại thiền, sánh

ngang với Mặc chiếu thiền của tông Tào

động. Trong hơn 90 đệ tử nối pháp của

Tông cảo thì môn đình Chuyết am Đức

quang là thịnh nhất, dưới Đức quang có

hai vị anh kiệt là: Diệu phong Chi thiện

và Bắc giản Cư giản. Vị tăng người Nhật

đến học Đức quang và được ấn khả, trở

về nước, đã nêu cao ngọn cờ của tông Đạt

ma tại Nhật bản.

Cư giản truyền đến đời thứ 2 là Mai ốc

Niệm thường, Niệm thường soạn Phật tổ

lịch đại thông tải; một đệ tử khác của Cư

giản là Đông dương Đức huy thì tuân mệnh

vua soạn Thiền lâm thanh qui.

Từ đời Tống trở về sau, môn đồ phái

này hầu như bao trùm toàn bộ đạo tràng

của tông Lâm tế. Tông phong của phái

Dương kì ứng dụng các phương pháp như

nêu ra cổ tắc của người xưa, dựng phất trần,

giơ nắm tay, đánh, hét, khám biện công án

v.v... làm cơ yếu ngộ nhập. [X. Gia thái phổ

đăng lục Q.4, Q.8, Q.14 - 17; Ngũ đăng hội

DƯƠNG KÌ TÔNG

D

1392

nguyên Q.19, Q.20; Tục truyền đăng lục

Q.13 - 15, Q.25 - 34].

DƯƠNG LIỄU QUAN ÂM

...........

Một trong 33 Quan âm. Cũng gọi Dược

vương Quan âm. Vị tôn này tay trái bắt ấn

Thí vô úy, tay phải cầm cành dương liễu.

Người tu pháp Dương liễu chi dược (thuốc

cành dương liễu) có

thể tiêu trừ mọi

chứng bệnh.

Ngoài ra, trong

40 tay của Thiên

thủ Quan âm

(Quân âm nghìn

tay), có một tay cầm

cành dương liễu.

[X. Thiên thủ thiên

nhãn Quan thế âm

bồ tát đại bi tâm đà

la ni; kinh Thiên quang nhãn quán tự tại

bồ tát bí mật pháp].

DƯƠNG MAO TRẦN

Bụi lông dê. Phạm: avi - rajas. Chỉ

mảy bụi nhỏ bằng cái đầu nhọn của lông

con dê. Cực vi trần là đơn vị nhỏ nhất

cấu thành tất cả sắc pháp (vật chất). Bảy

cực vi trần hợp lại thành một vi trần, bảy

vi trần là một kim trần, bảy kim trần là

một thủy trần, bảy thủy trần là một thố

mao trần (mảy bụi nhỏ bằng đầu lông con

thỏ) và bảy thố mao trần là một dương

mao trần.[X. luận Câu xá Q.12]. (xt. Sắc

Lượng, Cực Vi, Trần).

DƯƠNG ỨC (974 - 1020)

Người Phố thành (Kiến âu, Phúc kiến)

đời Bắc Tống, tự Đại niên. Lúc còn trẻ đã

nổi tiếng về văn chương, vua Thái tông từng

triệu đến để thử tài và khen là thần đồng.

Thời vua Chân tông, ông làm quan đến

các chức: Hàn lâm học sĩ, Thị lang, Tu soạn

v.v... Ông rất thanh liêm, chính trực, không

sợ quyền thế.

Lúc đầu, ông không biết Phật pháp, nhờ

học sĩ Lí duy miễn đem sự tướng của tông

môn khuyến khích, ông mới sinh tâm tin

sâu. Sau, ông đến Nhữ châu học Thiền sư

Quảng tuệ và đắc pháp. Ông hết lòng hộ

trì Phật pháp, sĩ phu học Phật thời bấy giờ

suy tôn ông làm lãnh tụ. Ông vâng lệnh

vua biên soạn mục lục Đại tạng, kiểm xét

lại Cảnh đức truyền đăng và giữ chức nhuận

văn ở viện Dịch kinh.

Năm Thiên hi thứ 4 ông lâm bệnh, viết

kệ để lại cho Lí tuân húc rồi qua đời, hưởng

dương 47 tuổi, thụy hiệu là “Văn”. Ông để

lại Văn tập lưu hành ở đời. [X. Ngũ đăng

hội nguyên Q.12; Cư sĩ truyện Q.20; Tống

sử Q.305].

DƯƠNG VĂN HỘI (1837 - 1911)

Người Thạch đại, An huy, tự Nhân

sơn. Ông là nhân vật then chốt trong

công cuộc phục hưng Phật giáo Trung

quốc ở cuối đời Thanh. Tính ông hào

hiệp, thích đọc sách, thờ ơ với danh lợi,

ghét bỏ khoa cử, không muốn làm quan.

Khi quân Thái bình nổi lên, ông lánh

nạn đến Hàng châu, tình cờ được đọc

luận Đại thừa khởi tín ở thư viện, ông

bèn chuyên tâm học Phật.

Ông từng đi châu Âu hai lần, ở nước

Anh, ông làm quen với các cư sĩ Đạt ma ba

la (Dharmapàla) người Tích lan và Nam

điều Văn hùng học giả Phật giáo Nhật bản,

hẹn ước cùng nhau hợp sức khôi phục và

hoằng dương chính pháp.

Sau khi về nước, vào năm Đồng trị thứ 5

(1866), ông xuất tiền của thiết lập cơ sở khắc

kinh ở Kim lăng, dự định khắc in hơn 3.000

DƯƠNG LIỄU QUAN ÂM

Quan Âm Dương Liễu

D

1393

quyển kinh Đại, Tiểu thừa, nhưng mới xuất

bản được hơn 2.000 quyển thì ông qua đời.

Khi Nhật bản biên tập và ấn hành tạng

kinh chữ...(vạn) ông đã tặng vài trăm loại

kinh sách Phật giáo.

Năm Quang tự 33 (1907), ông xây dựng

tinh xá Kì hoàn trong khu vực nhà khắc

kinh làm nơi học tập, rồi tự mình soạn sách

giáo khoa, chiêu tập học viên học kinh

Phật, Phạm văn, Anh văn v.v... để bồi

dưỡng lớp hậu tiến. Ông còn lập Hội

Nghiên Cứu Phật Học, giảng kinh định kì.

Những vị cao tăng như Nguyệt hà, Đế nhàn,

Mạn thù v.v... đều đến giúp ông. Lại như

Âu dương tiệm, Mai quang hi, Lí chứng

cương v.v... đều là học trò của ông. Ông

còn hợp lực với Lí đề ma thái người Anh

dịch kinh luận sang Anh văn để giúp các

nhân sĩ Âu tây học Phật. Rồi lại chọn họa

sĩ vẽ tranh chính báo y báo trang nghiêm ở

thế giới Cực lạc phương Tây để hoằng

dương Tịnh độ giáo. Những bức tranh vẽ

ấy hiện nay vẫn còn lưu hành.

Về giáo nghĩa, ông đặc biệt tôn sùng

luận Đại thừa khởi tín, còn về phương diện

hành trì thì ông quí trọng Tịnh độ. Ông

từng biện luận với người Nhật về cái sai trái

của Tịnh độ chân tông, phê bình, công kích

những lỗi lầm của hạng Thiền sư ám chứng

và đề xướng Pháp tướng duy thức để cứu

vãn thời tệ.

Ông qua đời vào mùa thu năm Tuyên

thống thứ 3 (1911), thọ 75 tuổi. Các trứ tác

của ông gồm có 12 loại, được đưa vào

“Dương nhân sơn cư sĩ di thư”. [X. Trung

quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng duy kiều);

Dương nhân sơn dữ hiện đại Trung quốc

Phật giáo (Hoa cương Phật học học báo kì

thứ 2)].

DƯỠNG HÒA TỬ

........

Cũng gọi Hòa dương tử, Hòa dưỡng tử.

Tức là cái như ý, dụng cụ để gãi ngứa, hình

dáng giống như đám mây hoặc như bàn

tay, có cán để cầm.

Trong Thiền lâm, khi pháp sư thuyết

pháp hoặc trong các pháp hội thì cầm

dưỡng hòa tử, trên cán đôi khi có ghi đoạn

văn chúc từ. Ngoài ra, dưỡng hòa tử còn

được ví dụ như pháp môn phương tiện

mà thầy dùng để giúp người học giải quyết

các vấn đề nghi nan. [X. Tổ đường tập

Q.4 Thạch đầu Hi thiên chương; Thiền

lâm tượng khí tiên Khí vật môn]. (xt. Như

Ý).

DƯỠNG NHÂN

.....

Phạm: upabfôhaịa. Những nguyên

nhân nuôi lớn mọi vật. Tức là bốn nguyên

tố đất, nước, lửa, gió, có khả năng trưởng

dưỡng hết thảy muôn vật. Dưỡng nhân là

một trong năm nhân.

Luận A tì đạt ma thuận chính lí quyển

20 (Đại 29, 452 hạ), nói: “Gọi là dưỡng

nhân, vì nó có thể làm tăng trưởng, như

nước thấm nhuần cây cối khiến chúng

xanh tốt, gió có năng lực dẫn phát, làm

cho cây cối lớn mạnh”. [X. luận Du già sư

địa Q.54; luận Đại tì bà sa Q.131]. (xt. Ngũ

Nhân).

DƯỠNG NHÂN

Í
ĐA
..
Chữ Tất đàm (ta). Cũng gọi Đá, Đát,
Tha. Một trong 50 hoặc 42 chữ cái Tất
đàm, loại thứ nhất trong năm loại thanh
(xỉ thanh).
Kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5, kinh
Đại phương quảng trang nghiêm quyển 4,
kinh Đại nhật quyển 2, luận Đại trí độ
quyển 48 v.v... lấy Ta làm chữ đầu của chữ
Tathà(Như thị), Tathatà (Chân như) mà
giải thích chữ Ta là nghĩa tất cả pháp như
như bất động.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 thì giải thích
chữ Ta là nghĩa như như bất khả đắc (Đại
39, 653 hạ): “ChữTalà tất cả pháp như
như bất khả đắc. Tiếng PhạmTathatà nghĩa
là như như. Trong ngữ thế có tiếng “đắc”
(được), chứng đắc như như tức là nghĩa giải
thoát.Nhưnghĩa là thực tướng các pháp,
trong thực tướng, những thứ hí luận không
thấy đúng như thực thì đều diệt hết, bản
tính thường như không thể phá hoại. Nếu
thấy chữTa(đa) liền biết tất cả pháp đều là
tướng như như”. Bởi thế xưa nay gọi chữ
Đa này là chữ Đa như như.
Ngoài ra, kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà
la ni quyển 3 giải thích chữ Đa là nghĩa “Tất
cả pháp chân thực”.
[X. kinh Đại bát nhã Q.490; Hoa nghiêm
Đkinh Phổ hiền hành nguyện phẩm Q.31; Tất
đàm tạng Q.5, Q.6]. (xt. Tất Đàm).

ĐA BẢO PHẬT
Đa bảo, Phạm: Prabhùtaratna. Dịch
âm: Bào hưu la lan. Cũng gọi Bảo thắng Phật,
Đại bảo Phật, Đa bảo Như lai. Cứ theo phẩm
Bảo tháp trong kinh Pháp hoa quyển 4 nói,
thì đức Phật Đa bảo là người khen ngợi kinh
Pháp hoa, là vị Giáo chủ của thế giới Bảo
tịnh phương Đông. Cũng là một trong năm
đức Như lai.
Sau khi đức Phật Đa bảo nhập diệt, do
sức bản nguyện nên toàn thân thành xá lợi,
mỗi khi có đức Phật nào tuyên thuyết kinh
Pháp hoa thì Phật Đa bảo từ dưới đất hiện
lên, đứng trước
đức Phật ấy để
chứng minh nghĩa
chân thực của
kinh Pháp hoa.
Còn tháp bảy báu
của Phật Đa bảo
từ dưới đất nhô
lên được trang sức
bằng vô số bảo
vật là biểu thị ý
nghĩa tất cả cõi
nước của chưPhật
ĐA BẢO PHẬT
Phật Đa Bảo

Í
Tranh Tháp Đa Bảo (Bích Họa ở Đôn Hoàng)
đều cùng một tính quí báu. Phật Đa bảo và
Phật Thích ca mâu ni cùng ngồi trong tháp
là hiển bày nghĩa chư Phật đều vì đại sự
thành tựu việc giáo hóa chúng sinh mà thị
hiện ở thế gian.
Tại Trung quốc, từ xưa đến nay, tín
ngưỡng kinh Pháp hoa rất thịnh hành, do
đó, nhiều tháp Đa bảo cũng đã được tạo
lập, như trong hang đá Vân cương ở Đại
đồng còn lại không ít di tích của tháp này.
Về hình tượng của Phật Đa bảo, cứ theo
bài kệ trong kinh Pháp hoa mạn đồ la uy
nghi hình sắc pháp chép, trên đầu có nhục
kế như búi tóc mầu xanh đậm hình chiếc
mũ, giữa khoảng chân mày phóng ra ánh
sáng chiếu khắp tất cả, thân mầu vàng ròng,
kết Trí quyền ấn định tuệ, mình mặc ca sa,
ngồi kết già trên hoa sen lớn.
Các kinh thường lấy Phật Đa bảo làm
Đại nhật Như lai của Kim cương giới và lấy
Phật Thích ca làm Đại nhật Như lai của Thai
tạng giới.
[X. luận Đại trí độ Q.7; Pháp hoa văn cú
Q.8 phần dưới; Pháp hoa nghĩa sớ Q.9; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.28].
ĐA BẢO THÁP
Cũng gọi Đa bảo Phật pháp. Tháp thờ
đức Đa bảo Như lai. Tháp này được kiến
tạo căn cứ theo lời dạy trong phẩm Kiến
bảo tháp của kinh Pháp hoa quyển 4. Ở
Trung quốc từ xưa do tín ngưỡng Pháp hoa
thịnh hành, nên sự xây dựng tháp Đa bảo
cũng rất phổ biến, như trong các hang đá
Vân cương, Long môn ở Đại đồng hiện còn

có di tích của tháp này. Trong tháp phổ
thông thờ tượng đức Phật Thích ca và Phật
Đa bảo ngồi chung, là căn cứ vào việc đức
Phật Đa bảo chia nửa tòa ngồi cho Phật
Thích ca được ghi chép trong kinh Pháp hoa.
Tháp Đa bảo ở thời Lục triều phần nhiều
được kiến tạo theo kiểu tháp ba tầng. Ngoài
ra, cứ theo điều Đường khai nguyên nhị thập
niên trong Phật tổ thống kỉ quyển 4 và bia
cảm ứng về tháp Phật Đa bảo ở chùa Thiên
phúc tại Tây kinh đời Đường ghi chép, có
thể biết được là đa số các chùa viện ở đời
Đường đều có tạo lập tháp Đa bảo.
Tại Nhật bản, chùa Trường cốc còn tàng
trữ bức tranh Thiên Phật Đa bảo Phật tháp
khắc trên bản đồng, tháp này được kiến trúc
theo kiểu bảo tháp ba tầng thời cổ đại. Đến
đời sau thì gọi bảo tháp kiểu hai tầng là tháp
Đa bảo; tầng dưới có ba gian, tầng trên có
cây cột hình tròn, bộ phận nối liền tầng dưới
với tầng trên có hình khum (vòm): đó là đặc
sắc của kiểu tháp này. Đại tháp căn bản (tháp
Du kì) ở núi Cao dã tại Nhật bản thuộc loại
tháp này.
Ngoài ra, di tích tháp Đa bảo còn lại ở các
chùa viện thuộc thời
đại Liêm thương như:
chùa Thạch sơn, viện
Kim cương tam muội
(núi Cao dã), viện Từ
nhãn (Đại phản),
chùa Tịnh độ (Quảng
đảo), chùa Trường
bảo (núi Hòa ca) v.v...
đều thuộc về quốc
bảo của Nhật bản.
Trong đó, tháp Đa
ĐA BẢO THÁP

Tháp Đa Bảo ở chùa Thạch Sơn

Í
bảo của chùa Thạch sơn là di tích xưa nhất
hiện còn. Lại theo sự giải thích của Mậtgiáo,
tháp Đa bảo ở các mộ đá, cũng giống như
tháp báu, cũng có nhiều tầng.
ĐA BẢO THÁP BI
Bia ghi lại nguyên do kiến tạo tháp Đa
bảo của ngài Sở kim ở chùa Thiên phúc tại
Tây kinh đời Đường.
Nội dung văn bia nói: Một đêm tĩnh
mịch, ngài Sở kim trì tụng kinh Pháp hoa
đến phẩm Kiến bảo tháp, ngài bỗng thấy
Bảo tháp hiện ra rõ ràng ở trước mắt, liền
nguyện xây dựng tháp và khởi công vào
niên hiệu Thiên bảo năm đầu (742) đời
Đường. Sáu năm sau, ngài Sở kim lại phát
tâm chép 1.000 bộ kinh Pháp hoa để trấn
tháp, đến năm Thiên bảo 11 (752) tháp mới
được hoàn thành.
Bia này do Sầm huân soạn văn, Từ hạo
khắc chữ triện trên ngạch (trán) bia, Nhan
chân khanh viết chữ. Thể chữ của họ Nhan
hơi nhỏ, nhưng già dặn và cân đối. Chữ viết
trên các lầu gác của đời Thanh phần nhiều
phỏng theo thể chữ của bia này.
Tây kinh Thiên phúc tự Đa bảo Phật tháp
cảm ứng bi do Sầm huân soạn, nói: “Nếu
Diệu pháp liên hoa là nguồn suối bí mật
của chư Phật, thì tháp Phật Đa bảo vọt hiện
lên là để chứng kinh”.
ĐA ĐA
.....
Phạm:Tàta.
Cổ ngữ của Ấn độ, hàm ý là cha. Còn
mẹ thì tiếng Phạm làambà, tiếngPàli là
ammà (dịch âm: A ma).

ĐA ĐÁ BÀ HÒA
Đa đá là cái dáng trẻ con tập đi. Bà hòa
là tiếng trẻ con tập nói. Tức là dùng sự tập
đi, tập nói của trẻ con để ví dụ cho vấn đề
sơ bộ, không có gì quan trọng.
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển
2 (Đại 33, 822 hạ), nói: “Đa đá là dáng tập
đi, bà hòa là tiếng tập nói, ví dụ cho tam
tạng mới chỉ là sơ giáo, nhưng người thực
hành tam tạng lại cho đó là thật, cho nên
nói chẳng biết.”
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.1 phần trên].
ĐA GIÀ LA HƯƠNG
Đa già la, Phạm:Tagara. Cũng gọi Đa
yết la hương, Đa già lưu hương, Đa già lâu
hương, Đa kiếp la hương. Hán dịch: Căn,
bất một, mộc hương. Loại hương được chế
từ cây Đa già la. Nhưng cũng có thuyết cho
hương đa già la cũng giống như hương linh
lăng (hương được chế từ loại cỏ thơm mọc
trong khe núi Linh lăng). Thông thường
người ta hay coi hương đa già la và hương
già la là một thứ.
Kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 6 phẩm Tứ thiên vương hộ quốc nói,
khi tu pháp phải dùng hương này cùng với
các thứ hương khác như an tức, chiên đàn,
long não v.v... lấy mỗi thứ một phần bằng
nhau trộn làm một, bỏ vào lò hương đốt lên
cúng dường.
Cũng kinh đã dẫn quyển 7 xếp loại hương
này vào hàng thứ 15 trong 32 vị hương dược.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.11;
luật Tứ phần Q.42; Tuệ lâm âm nghĩa Q.3;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8].
ĐA KHẨU A SƯ
Người nói nhiều, lắm lời. Tiếng dùng
trong Thiền lâm.

Bích nham lục tắc 50 (Đại 48, 185
trung), nói: “Tụng rằng: Cơm trong bát,
nước trong thùng, kẻ nói nhiều (đa khẩu a
sư) khó để miệng tới”.
ĐA KHẨU A SƯ

Í
ĐA LA
.....
I. Đa la. Phạm:Tàla. Cây đa la. Cũng
gọi Ngạn thụ, Cao tủng thụ. Loại cây này
sinh sản nhiều ở vùng đất cát gần bờ biển
tại các nước Ấn độ, Miến điện, Tích lan v.v...
cây cao khoảng 22 mét thuộc họ cây cọ. Lá
dài rộng, bằng phẳng trơn láng, cứng chắc,
từ xưa đã được dùng để
viết chép kinh sách, gọi
là Bối đa la diệp; quả chín
thì đỏ, giống như quả
thạch lựu, ăn được.
Cây đa la nếu bị chặt
ngang thân thì không
nảy chồi lại được nữa, bởi
thế, trong các kinh phần
nhiều nó được dùng để
ví dụ cho các tỉ khưu đã
phạm trọng tội Ba la li,
không thể cứu được.
[X. kinh Pháp hoa Q.5 phẩm Phân biệt
công đức; luận Tập dị môn túc Q.4; Đại
đường tây vực kí Q.11; Huyền ứng âm nghĩa
Q.2, Q.24; Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng].
(xt. Bối Đa La Diệp).
II. Đa la. Phạm:Tàrà. Hán dịch: Nhãn
(mắt), Nhãn đồng (con ngươi mắt), Diệu mục
tinh (mắt rất sáng), Cực độ. Là tên vị Bồ tát
được sinh ra từ ánh sáng trong mắt của bồ
tát Quan thế âm.
(xt. Đa La Bồ Tát).
III. Đa la. Phạm:Patra(âm Hán: bát
đa la), gọi tắt là Đa la. Cùng nghĩa Bát. Chỉ
cho cái chậu bằng bạc hoặc bằng đồng trắng

dùng đựng nước thơm để tắm tượng Phật
vào ngày Đản sinh.
ĐA LA BỒ TÁT
Đa la, Phạm:Tàrà,Tạng: Sgrol-ma(hàm
ý mẹ cứu vớt). Cũng gọi Đa lợi bồ tát,Đa rị
bồ tát, Đa lệ bồ tát. Dịch ý: mắt, mắt rất
sáng, cực độ, cứu vớt, tròng mắt (con ngươi).
Còn gọi là Thánh đa la bồ tát, Đa la tôn, Đa
lợi tôn. Là hóa thân của bồ tát Quan âm,
cho nên cũng gọi Đa la tôn Quan âm, Đa la
Quan thế âm. Ngài ngồi ở mé tây bồ tát Quán
tự tại (hàng thứ nhất quay về bên phải) trong
viện Quan âm trên Hiện đồ Thai tạng giới
mạn đồ la Mật giáo. Tức là Phật mẫu của
Quan âm bộ.
Cứ theo kinh Đại phương quảng mạn
thù thất lợi phẩm Quán tự tại bồ tát thụ kí
chép, thì bồ tát Quán tự tại vào tam muội
Phổ quang minh đa la, dùng sức tam muội,
từ nơi mắt phóng ra một luồng ánh sáng
rất lớn, tức thì bồ tát Đa la từ trong luồng
ánh sáng ấy sinh ra. Bồ tát Đa la soi sáng
tất cả chúng sinh, cũng như mẹ hiền ban
cho tình thương, cứu vớt chúng sinh ra khỏi
biển khổ sống chết. Mật hiệu của Ngài là
Bi sinh kim cương(hàm ý từ bồ tát Đại bi
Quan thế âm sinh ra), Hạnh nguyện kim
cương; hình tam muội da là hoa sen xanh.
Chủng tử là (ta) hoặc (taô), nghĩa
là như như bất khả đắc.
Cứ theo kinh Đại nhật quyển 4 phẩm
Mật ấn nói, thì ấn tướng của vị Bồ tát
này là Nội phược quyền, nghĩa là tay trái
(Định) và tay phải (Tuệ) đan vào nhau ở
bên trong, hai ngón trỏ duỗi thẳng chập
đầu ngón lại như
cây kim, hai ngón
cái dang ra ấn lên

trên hai ngón trỏ.
Chân ngôn là:
“Nam ma tam
mạn đa bột đà
nam đá lệ đa lũ
ni yết rô noa ôn
bà phệ sa ha”.
Lại theo kinh
Đại nhật quyển 1
phẩm Cụ duyên
ĐA LA BỒ TÁT
Cây Đa la
Bồ Tát Đa La
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
nói, hình tượng vị
tôn này là hình
người đàn bà trung
niên, mầu trắng
phớt xanh, chắp hai
tay kẹp lấy cành hoa
sen xanh, mình mặc
áo trắng. Nhưng
hình ngài vẽ trên
Hiện đồ Thai tạng
giới mạn đồ la lại
hơi khác, tức là
toàn thân mầu
xanh lợt, mặc áo
yết ma, đầu đội mũ
tết bằng tóc, trên
có hóa Phật, hai tay
chắp lại, không
cầm hoa sen, ngồi
bán già trên tòa
sen, ngồi ở bên
phải bồ tát Quán tự
tại, bên trái vị tôn
này có một sứ giả.
Ở Ấn độ thời xưa, bồ tát Đa la đã rất
được tôn sùng, điều đó được thấy qua các
bài tán bằng tiếng Phạm như:Àrya-tàrànàmàstoỉỉarazataka-
stotra (khen ngợi
108 danh hiệu của bồ tát Đa la),
Ekaviôzati-stotra (hai mươi mốt lễ tán
thán Cứu độ Phật mẫu) vàÀrya-tàràsragdharà-
stotra (Tán thán Thánh Đa
la cầm mũ) v.v...
Ngoài ra, ở Trung quốc, Tây tạng và
Mông cổ, tín ngưỡng bồ tát Đa la cũng rất

thịnh hành. Tại Nhật bản thì Ngài được gọi
là Đa la tôn Quan âm, là một trong 33 hóa
thân của bồ tát Quan âm, cũng được sùng
bái rất rộng.
Vị Bồ tát này có 21 hóa thân:
1. Cứu độ tốc dũng mẫu(Bà mẹ cứu vớt
rất mau chóng, mạnh mẽ).
2. Bách thu lãng nguyệt mẫu(Bà mẹ như
vừng trăng sáng của trăm mùa thu).
3. Tử ma kim sắc mẫu(Bà mẹ mầu vàng
ròng tươi).
4. Như lai đính kế mẫu(Bà mẹ có búi
tóc trên đỉnh đầu giống như nhục kế của đức
Như lai).
5. Đát la hồng tự mẫu(Bà mẹ chữ Đát la
hồng).
6. Thích Phạm Hỏa thiên mẫu (Bà mẹ
Đế thích, Phạm thiên, Hỏa thiên).
7. Đặc la chi phát mẫu.
8. Đô lí đại khẩu mẫu.
9. Tam bảo nghiêm ấn mẫu.
10. Uy đức hoan duyệt mẫu(Bà mẹ có uy
đức khiến chúng sanh vui vẻ, đẹp lòng).
11. Thủ hộ chúng địa mẫu(Bà mẹ giữ
gìn, hộ vệ các nơi).
12. Đính quan nguyệt tướng mẫu(Bà mẹ
đội mũ hình mặt trăng).
13. Như tận kiếp hỏa mẫu(Bà mẹ ban sự
yên vui như thoát được kiếp lửa).
14. Thủ ấn đại địa mẫu(Bà mẹ tay ấn
quả đất).
15. An ẩn nhu thiện mẫu(Bà mẹ dịu hiền
an ổn).
16. Phổ biến cực hỉ mẫu(Bà mẹ ban phát
sự vui mừng cho khắp cả chúng sinh).
17. Đô lí ba đề mẫu.
18. Tát la thiên hải mẫu.
19. Chư thiên tập hội mẫu(Bà mẹ tập

họp các trời).
20. Nhật nguyệt quảng viên mẫu(Bà mẹ
tròn đầy, rộng lớn như mặt trời mặt trăng).
21. Cụ tam chân thực mẫu(Bà mẹ có đầy
đủ ba chân thực).
[X. kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn Q.4, Q.9, Q.19, Q.23; kinh
Đại phương quảng mạn thù thất lợi phẩm
Mạn đồ la; kinh Đại nhật Q.4 phẩm Phổ
thông chân ngôn tạng; kinh Thánh đa la
bồ tát nhất bách bát danh đà la ni; Đại
nhật kinh sớ Q.5, Q.10; Đại đường tây vực
kí Q.8, Q.9].
ĐA LA BỒ TÁT
Bồ Tát Bạch Đa La
Bồ Tát Lục Đa La

Í
ĐA LA BỒ TÁT MẠN ĐỒ LA
Là mạn đồ la được nói trong phẩm Quán
tự tại đa la bồ tát mạn đồ la của kinh Đại
phương quảng mạn thù thất lợi.
Nếu có người thiện nữ muốn thành tựu
nhất thiết chủng trí thì chọn nơi đất tốt,
lập đàn tràng mỗi bề bằng bốn trửu (khuỷu
tay), tám trửu, 16 trửu v.v... bốn phía đàn
đặt ba viện. Chính giữa mạn đồ la tôn trí
Phật Thích ca mâu ni trong tướng thuyết
pháp, bên phải Ngài là bồ tát Quán tự tại,
bên trái là bồ tát Kim cương tạng, phía sau
có tám vị Đại bồ tát như: Di lặc, Đại thế
chí v.v...
Dưới tòa sư tử của đức Thích ca Như lai
có một ao sen, trong ao có hoa sen báu, bồ
tát Đa la ngồi kết già trong hoa sen, tay trái
cầm hoa sen xanh, tay phải ngửa lên đặt ở
ngang rốn trong tư thế ngồi thiền.
Ngoài các vị tôn ở chung quanh đức
Thích ca và ở bốn cửa bốn phương của đàn
mạn đồ la nói trên, còn vẽ vô số Bồ tát,
Minh vương, Chư thiên, Dược xoa, Long
vương v.v...
ĐA LA DIÊP KÍ
...........
Gồm 3 quyển, do ngài Tâm giác thuộc
tông Chân ngôn của Phật giáo Nhật bản
soạn, thu vào Đại chính tạng tập 94. Cũng
gọi Đa la diệp sao.
Ngài Tâm giác đã căn cứ vào các sách tự
điển tiếng Phạm như: Phạm ngữ thiên tự
văn của Nghĩa tịnh, Phạm ngữ tạp danh của
Lễ ngôn, Đường phạm văn tự của Toàn chân,
Phiên phạm ngữ (không rõ tác giả), Phạm

ngữ tập của Tín hành (người Nhật) v.v...
và dựa theo thứ tự các chữ cái của Nhật
bản để sắp xếp chia loại và giải thích ngữ
nghĩa tự vựng của tiếng Phạm trong các
sách kể ở trên.
1. Quyển thượng gồm 9 âm: Y, lữ, ba,
nhân, tri, lợi, lưu, viễn, hòa.
2. Quyển trung gồm 15 âm: Ca, đa, lễ,
sở, tân, nễ, na, lang, võ, vũ, tỉnh, ư, cửu,
dã, vạn.
3. Quyển hạ gồm 16 âm: Kế, bất, kỉ, giang,
thiên, a, tả, cơ, do, nữ, cung, chí, tỉ, mao,
thế, thốn.
Ngoài ra, tác giả còn dựa vào các kinh
sách: Quán Phật tam muội, kinh Văn thù
vấn, kinh Tú diệu, Bất không quyên sách
quĩ, luận Đại trí độ, Huyền ứng nhất thiết
kinh âm nghĩa, Đại nhật kinh sớ, Phạm võng
kinh cổ tích kí, Đại đường tây vực kí, A di
đà kinh Phạm bản v.v... để bổ túc cho nội
dung của sách này.
Đa la diệp kí là bộ tự điển tiếng Phạm
xưa nhất hiện còn ở Nhật bản.
ĐA LA NA THA
...........
Phạm: Tàranàtha, Tạng: Kun-dga#
Sĩií-po(Cổn cát minh ba). Vị tăng Tây tạng
thuộc phái Phật giáo Tước nam. Sư sinh vào
năm Vạn lịch thứ 3 (1575, có thuyết nói
Vạn lịch năm đầu) đời Minh. Sư là tác giả
của bộ “Đa la na tha Phật giáo sử”.
Sau, đức Đạt lại lạt ma đời thứ 4 phái sư
đến Ngoại Mông cổ truyền pháp, sư được
vua Mông cổ tôn làm “Triết bố tôn đan ba”.
Sư tịch ở Khố luân, không rõ tuổi thọ. Thân
chuyển sinh của sư là Khố luân hoạt Phật
(Phật sống ở Khố luân).
ĐA LA NA THA PHẬT GIÁO SỬ

Tạng: Dam -pa#i chos - rin - po -
che #phags - pa#i yul - du ji - ltar dar
- ba#i tshul gsal - bar bston - pa, Dgos
- #dod kun - #byuí. Cũng gọi Ấn độ
Phật giáo sử. Do Đa la na tha (Phạm:
Tàranàtha) soạn.
Đa la na tha sinh ở Tạng châu, tên Tây
ĐA LA NA THA PHẬT GIÁO SỬ

Í
tạng của sư là: Kun - dga# sĩií - pa
(Cổn cát ninh ba), thuộc phái Tước nam
(Tạng:Jo - naí - pa) của Phật giáo Tây
tạng. Sư soạn xong bộ sách này vào năm
1608 Tây lịch.
Nội dung trình bày về 201 nhân vật, các
Vương triều từ vua A xà thế trở xuống và
quá trình Phật giáo truyền đến Tích lan, Tây
tạng. Đặc sắc nhất là nửa sau của bộ sách
chép về tình hình Phật giáo Đại thừa từ hậu
kì đến thời đại Mật giáo.
Bộ sử này đã sớm được giới học giả biết
đến, vì đây là tư liệu trọng yếu về lịch sử
Phật giáo Ấn độ rất trân quí. Năm 1868,
ông A. Schiefner đã dịch ra tiếng Đức dưới
nhan đề Tàranàtha’s Geschichte des
Buddhismus in Indien và ấn hành. Ngoài
bản tiếng Đức còn có các bản dịch tiếng Nga
và tiếng Nhật.
ĐA LÊ TAM HÁT
Đa lệ là gọi tắt từ Đa lệ lộ ca dã phệ xà
dã la nhạ (Phạm:Trài-lokya-vidya-ràja),
dịch là Hàng tam thế minh vương, Thắng
tam thế minh vương, một trong năm Đại
minh vương của Mật giáo. Tam hát tức ba
lần xướng chữ “Hồng”.
Đa lệ tam hát nghĩa là Hàng tam thế
minh vương kết đại ấn và ba lần xướng chữ
Hồng để phá trừ phiền não.
[X. Bí tạng bảo thược Q.thượng].
ĐA LIÊT PHÁI
........
Một trong những tông phái Phật giáo
Tiểu thừa của dân tộc Thái ở vùng Đức
hoành thuộc tỉnh Vân nam. Tín đồ phái

này giữ năm giới rất nghiêm khắc, nên không
chăn nuôi gia súc, chỉ nuôi con gà gáy sáng
để biết thời giờ. Cũng không thờ lễ bất cứ vị
thần nào mà chỉ lễ Phật và chư tăng ở các
chùa viện Phật giáo. Nếu khi tăng chúng
trong thôn mình không có người thừa kế,
thì có thể thỉnh chư tăng từ thôn khác đến
thừa kế, hoặc cũng có thể thay đổi tín
ngưỡng mà đi theo các giáo phái như: Bãi
trang, Doãn, Tả để v.v...
Phái Đa liệt có bốn bậc: Kiết tỉ, Triệu
chưởng, Triệu môn và Bằng cát. Trong đó,
Triệu chưởng, sau khi mùa Quan môn
(giống như Hạ an cư, ND)kết thúc, có thể
xin trở về nhà, tạm thời cởi áo ca sa để
bước qua đời sống thế tục. Ở các chùa viện
phái Đa liệt cũng có sư ni (Nha cáo), nhưng
chỉ ở địa vị phụ thuộc mà thôi.
ĐA MA LA BẠT HƯƠNG THỤ
Cây hương Đa ma la bạt.
Đa ma la bạt, Phạm: Tamàlapatra
hoặc Tamàlapattra, Tamàla,
Tamàlaka, Tama, Patra; Pàli: Tamàla.
Cũng gọi Đa ma la bạt thụ, đa ma la thụ.
Loại cây thuộc họ Chương. Tên khoa học:
Cinnamomum nitidum. Trung quốc gọi là
Hoắc hương, hoặc gọi Hoắc diệp hương,
Căn hương, Xích đồng diệp v.v... sinh sản
ở Trung quốc, Nam Ấn độ, Tích lan v.v...
Cây mọc thành bụi, hoa mầu vàng nhạt,
vỏ cây có
hương vị
nhục quế, lá
dùng làm
hương, cũng
có thể chế
thuốc phát
hãn (làm

toát mồ hôi),
kiện vị (bổ
dạ dày).
Ngoài ra, trong Phiên dịch danh nghĩa
tập quyển 8 thiên Chúng hương, Đa ma la
bạt được dịch là “tính vô cấu hiền”.
[X. kinh Đại bát nhã Q. 318; kinh Pháp
hoa Q.4, Q.6; Tuệ lâm âm nghĩa Q.3].
ĐA MA LA BẠT HƯƠNG THỤ
Cây hương Đa ma la bạt

Í
ĐA MA LA HƯƠNG BÍCH CHI PHẬT
Phạm: Tamàlapatra-pratyekabuddha.
Dịch âm: Đa ma la bạt đát la bát
la để duệ kế mẫu đà. Cũng gọi Đa ma la
bạt hương bích chi Phật, Đa ma la diệp
duyên Phật. Dịch ý là Hoắc diệp hương,
Tính vô cấu hiền.
Vị tôn này ngồi ở ngôi thứ 3 hàng ngoài,
phía bắc vị Trung tôn trong viện Thích ca
trên Hiện đồ Thai tạng giới mạn đồ la Mật
giáo, đồng thể với đức Phật Đa ma la bạt
chiên đàn hương của Hiển giáo. Hình tượng
của Ngài hơi gầy, toàn thân mầu vàng nhạt,
đắp ca sa hở vai, tay trái nắm góc ca sa để
trước ngực, cánh
tay phải co lại,
bàn tay duỗi
thẳng, co ngón
vô danh (áp út)
và ngón út, ngồi
kết già trên tòa
sen đỏ. Chủng tử
là (va), hình
tam muội da là
gậy tích, mật
hiệu là Phân uân
kim cương.
[X. kinh Đại nhật Q.5 Bí mật mạn đồ la].
ĐA NIÊM DIÊT TỘI
...........
Xưng niệm danh hiệu Phật có thể tiêu
diệt tội chướng. Nếu trong khoảng một niệm
mà diệt được tội thì gọi là Nhất niệm diệt
tội; nếu xưng danh từ hai niệm trở lên mà
diệt được tội thì gọi là Đa niệm diệt tội. Như

kinh Quán vô lượng thọ nói Hạ phẩm hạ
sinh xưng danh 10 niệm diệt được tội, tức là
Đa niệm diệt tội.
Còn tông Tịnh độ thì cho rằng công đức
xưng danh niệm Phật của chúng sinh có thể
tiêu diệt tội chướng, tuy tùy theo căn cơ khác
nhau mà có người nhất niệm diệt tội, có
người đa niệm diệt tội, nhưng số người đa
niệm diệt tội vẫn nhiều hơn.
(xt. Nhất Niệm Diệt Tội).
ĐA THẦN GIÁO
Tôn giáo tin thờ nhiều thần linh.
Đa thần giáo bắt đầu vào hậu kì của xã
hội nguyên thủy. Nhân loại ở thời kì này
đối với các hiện tượng thiên nhiên có lúc
sợ hãi, có lúc vui thích, coi mặt trời, mặt
trăng, các vì tinh tú, gió mưa sấm sét, cây
đá núi rừng. sông biển hồ ao... tất cả đều
có thần cách và sinh lòng tín kính. Ngoài
ra, thần linh ma quỉ, tổ tiên, anh hùng v.v...
đều là đối tượng tin thờ của người theo Đa
thần giáo.
Trung quốc từ xưa đã tin Đa thần giáo,
cho rằng các thần lớn nhỏ đều có các chức
năng nhất định; bắt đầu từ Táo quân trong
nhà, đến ông Thổ thần trông coi một xóm,
ông Thành hoàng quản trị một làng, rồi lên
nữa là thần các cõi trời, cho đến đấng chúa
tể tối cao trong vũ trụ v.v... tất cả đều được
người Trung quốc tôn thờ tin tưởng và cầu
mong các thần phù hộ đất nước, khiến cho
mưa thuận gió hòa, nhân dân yên vui.
Ngoài ra, tín ngưỡng nhân gian phổ
thông cũng có khuynh hướng nhân cách
hóa các vị thần, như vào các ngày kị (giỗ)
thần hoặc hội hè, người ta giết gà giết dê
để cúng tế, đàn nhạc múa hát, giả tưởng
các thần cũng cần thụ hưởng múa hát, rượu

thịt, phong tục này đời đời tiếp nối, cho
mãi tới gần đây mới có phần sút giảm. Tuy
nhiên, cái nền tảng của tín ngưỡng nhân
cách hóa vẫn còn đó. Chẳng hạn, cách xưng
hô đối với các thần, người ta thường gọi
“ông” Thổ địa, “bố” Thần tài, “mẹ” Quan
âm v.v... cũng là bằng chứng của sự nhân
cách hóa các vị thần.
ĐA THẦN GIÁO
Phật Đa Ma La Hương Bích Chi
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
Ấn độ xưa cũng tin Đa thần giáo. Người
thời ấy thông thường cho mỗi một hiện
tượng tự nhiên đều có tính thần, từ đó sáng
tạo ra nhiều thần. Như Thiên không có
thiên thần Đặc vưu tư (Phạm: Dyans),
Thương không (khoảng trời xanh) thì có
thần Bà lâu na (Phạm:Varuịa). Còn Thái
dương (thần mặt trời) thì gọi là Tu lợi nhã
(Phạm:Sùrya) v.v... còn nhiều nữa.
Mỗi một vị thần nói trên đều là đối tượng
được người Ấn độ tin thờ một cách kiền
thành. Mà khuynh hướng Đa thần giáo này
cũng được phản ánh trong tín ngưỡng Phật
giáo, nhất là vào thời Phật giáo Đại thừa
sau này, khuynh hướng ấy rất rõ ràng. Như
thuyết “Ứng thân Phật”, xuất hiện vô số
Phật. Lại như thuyết “Nghìn Phật trong
kiếp Hiền (Phạm: bhadra-kalpa)” v.v...
cũng là loại khuynh hướng này. Đây có thể
xem như khuynh hướng Đa thần giáo của
người Ấn độ đã ảnh hưởng đến giáo nghĩa
của Phật giáo.
Rồi đến quan điểm nòng cốt của Đại thừa
Phật giáo chủ trương tất cả mọi sinh vật đều
có tính Phật cũng bị một số học giả cho là
biểu hiện của tín ngưỡng Đa thần.
ĐA TỰ PHÁ NHẤT
...........
Nhiều chữ phá một chữ. Đối lại với
“Nhất tự phá đa” (một chữ phá nhiều chữ).
Một trong 16 huyền môn do Mật giáo lập
ra. Tức là dùng tự nghĩa của các chữ Tất
đàm để giải thích phá bỏ sự mê chấp tự
tướng của một chữ. Chẳng hạn như khi
người ta cho rằng các pháp có gốc, có sinh

rồi chấp trước tự tướng của một chữ (a)
thìphải quán tưởng các pháp xa lìa tạo
tác, xa lìa nhân duyên v.v... rồi dùng tự
nghĩa của các chữ (ka), (ha) v.v...
để phá thích, từ đó giác ngộ nghĩa các pháp
vốn chẳng sinh.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.7; Hồng tự
nghĩa thập lục huyền môn nghĩa]. (xt.
Nhất Tự Phá Đa, Thập Lục Huyền Môn,
Tất Đàm).
ĐA TỰ THÀNH NHẤT
... ... ... ..
Nhiều chữ thành một. Đối lại với “Nhất
tự thành đa” (Một chữ thành nhiều). Một
trong 16 huyền môn do Mật giáo lập ra.
Mười sáu huyền môn tức là 16 chữ cái Mật
giáo sử dụng để giải thích các chân ngôn
chữ Phạm. Đa tự thành nhất tức là kết hợp
nghĩa của nhiều chữ mà thành một chữ.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 lấy nghĩa của
chữ (ka) lìa tạo tác, chữ (kha) như
hư không không tướng, chữ (ga) các pháp
vô hành v.v... để thành lập một chữ (a)
vốn chẳng sinh.
[X. Hồng tự nghĩa thập lục huyền môn
nghĩa]. (xt. Nhất Tự Thành Đa).
ĐA TỰ THÍCH NHẤT
...........
Nhiều chữ giải thích một chữ. Đối lại
với “Nhất tự thích đa”(Một chữ giải thích
nhiều chữ). Một trong 16 huyền môn do
Mật giáo lập ra. Tức là dùng nghĩa lí của
nhiều chữ để giải thích nghĩa của một chữ.
Như Đại nhật kinh sớ quyển 7 dùng nghĩa
của chữ (ka) là tác nghiệp bất khả đắc,
chữ (kha) như hư không bất khả đắc,
chữ (ha) là nhân bất khả đắc để giải thích
nghĩa của chữ (a) là vốn chẳng sinh.

(xt. Nhất Tự Thích Đa, Thập Lục
Huyền Môn).
ĐA TỬ THÁP
Phạm: Bahuputraka-caitya, Pàli:
Bahuputtaka-cetiya, Bahuputtacetiya.
Cũng gọi Thiên tử tháp (Tháp
nghìn con), Đa tử chi đề, Phóng cung
trượng tháp (tháp buông cung tên gậy gộc).
ĐA TỬ THÁP

Í
Là ngôi tháp ở phía tây thành Tì xá li,
Trung Ấn độ.
Về nguồn gốc của tòa tháp này có các
thuyết sau đây:
- Theo kinh A nâu di trong Trường a
hàm quyển 11, thì tháp này là một trong
bốn ngôi tháp ở mạn tây thành Tì xá li,
Trung Ấn độ.
- Phật quốc kí của ngài Pháp hiển kể
rằng: Thời quá khứ có một ông vua có hai
phu nhân, bà bé sinh ra một bọc thịt, bà
lớn cho đó là điềm chẳng lành, mới bỏ vào
thùng gỗ rồi liệng xuống sông Hằng. Chiếc
thùng trôi theo dòng nước xuống vùng hạ
du thì một ông vua khác đi chơi, trông thấy,
sai người vớt lên mở ra xem, thấy 1.000 đứa
trẻ ở trong thùng, hình dáng tốt đẹp, bèn
đưa về nuôi. Lớn lên, một nghìn người con
rất dũng cảm, thường dự các cuộc chiến tranh
và đánh đâu thắng đó.
Một hôm họ bao vây thành của vua cha,
người mẹ (bà phu nhân nhỏ của vua) đứng
trên lầu cao ở phía đông thành trông thấy,
biết đó là 1.000 đứa con của mình, cất cao
tiếng gọi, lúc đó, những người con mới biết
là mình đang đánh chiếm nước của vua
cha, bèn buông cung tên, gậy gộc.
Trong đoạn văn ghi trên đây, cha của
1.000 người con tức là vua Phạm dự, quốc
vương ở vùng hạ du sông Hằng là vua Ô kì
diên, 1000 người con tức là 1000 đức Phật
trong kiếp Hiền, còn tháp Đa tử (tháp nhiều
con) tức là tháp của 1000 Phật kiếp Hiền.
Đức Thế tôn từng đến giáo hóa ở vùng phụ
cận tháp này trong ba tháng trước khi Ngài

nhập diệt.
-Luận Bích chi phật nhân duyên quyển
hạ chép, thủa xưa có vị Bích chi phật sinh
làm Đại trưởng giả ở thành Vương xá,
Trưởng giả có 30 người con gái, đều có
chồng; vì thấy các con sung sướng thì ít mà
lo âu thì quá nhiều, hằng ngày Trưởng giả
quán xét về điều đó và chứng ngộ được
đạo Bích chi phật. Sau, xả thân, vào Niết
bàn, các con Ngài xây tháp thờ, người đời
gọi là tháp Đa tử.
- Liên đăng hội yếu quyển 1 ghi: Có lần
đức Thế Tôn chia chỗ ngồi và truyền pháp
cho tôn giả Ca diếp ở trước tháp Đa tử.
[X. Đại trang nghiêm kinh luận Q.6;
kinh Đại bát niết bàn (bản 3 quyển)
Q.thượng; Lục tổ đại sư Pháp bảo đàn kinh
tự; Đại đường tây vực kí Q.7; Tổ đình sự
uyển Q.8; Ngũ đăng hội nguyên Q.1].
ĐA VĂN
.....
Nghe nhiều. Phạm: Bahu-zruta. Hàm
ý là nghe nhiều kinh pháp và giáo thuyết
mà thụ trì. Trong mười vị đệ tử lớn của đức
Phật, tôn giả A nan là bậc nhất về nghe
nhiều. Còn trong năm cái 500 năm thì 500
năm thứ ba là thời đại nghe nhiều bền chắc
(đa văn kiên cố).
Theo Dị bộ tông luân luận thuật kí, thì
những người đọc tụng nhiều kinh, khéo giữ
được những lời Phật nói trong các kinh, là
“chúng đa văn” trong bốn chúng đệ tử của
Phật. Nhưng kinh Viên giác thì nói, chúng
sinh đời mạt phát hi vọng thành đạo, nhưng
không cầu ngộ giải mà chỉ cầu nghe nhiều
để tăng thêm ngã kiến, nghe nhiều như thế
lại thành có hại.
Cứ theo kinh Nguyệt đăng tam muội

quyển 6 nói, thì nghe nhiều cómườiđiều
lợi ích:
1. Biết phiền não làm cho nghiệp nhân
thêm lớn. Người tu hạnh Bồ tát nhờ nghe
nhiều mà biết tất cả phiền não của chính
mình và của chúng sinh đều tăng trưởng
nghiệp nhân khiến phải chịu quả báo ở đời
vị lai, cho nên cầu xuất li, chứ không để bị
phiền não làm mê lầm.
2. Biết rõ sự trong sạch có năng lực
phụ trợ đạo Bồ đề. Người tu hạnh Bồ tát
nhờ nghe nhiều mà biết tất cả hạnh thanh
ĐA VĂN

Í
tịnh đều có thể giúp cho đạo Bồ đề, cho
nên siêng năng tu tập cầu chứng quả Phật
vô thượng.
3. Xa lìa ngờ vực. Người tu hạnh Bồ tát
nhờ nghe nhiều mà đối với tất cả các pháp
thế gian, xuất thế gian và các luận thuyết
của tà ma ngoại đạo đều thông suốt rõ ràng,
không còn nghi hoặc.
4. Thấy biết ngay thẳng. Người tu hạnh
Bồ tát nhờ nghe nhiều mà biết rõ tất cả
pháp tà chính. Nếu có chúng sinh tà kiến tà
luận thì nói về sự thấy biết ngay thẳng để
sửa chỗ sai lầm của họ.
5. Xa lìa đường sai trái. Người tu hạnh
Bồ tát nhờ nghe nhiều mà hiểu rõ đạo lí
thiện ác báo ứng, các pháp đồng duyên cho
nên không làm những việc phi pháp như
giết hại, trộm cướp v.v...
6. Không xa lìa đường chính. Người tu
hạnh Bồ tát nhờ nghe nhiều mà thông hiểu
tất cả các pháp tà chính, nên chẳng bị những
việc trái đạo lí làm mê hoặc, đối với chính
pháp của Như lai thường được an trụ, không
trở lui.
7. Mở cửa cam lộ. Người tu hạnh Bồ
tát nhờ nghe nhiều mà có thể đi sâu vào
kho tàng chính pháp của Như lai, biết rõ
pháp vị vô thượng, lại đem pháp vị ấy
nhuần thấm chúng sinh, làm cho gốc lành
của họ thêm lớn.
8. Gần Phật bồ đề. Người tu hạnh Bồ tát
nhờ nghe nhiều mà thường siêng năng tu
tập, biết các hạnh: giới, định, tuệ có thể đưa
đến Thánh quả, cho nên tâm thường an trụ,
chăm chỉ tu đạo, nhờ đó mà gần quả Phật

bồ đề.
9. Làm ánh sáng soi đường cho chúng
sinh. Người tu hạnh Bồ tát nhờ nghe nhiều
mà biết chúng sinh đều bị vô minh che lấp,
thường chịu khổ vì bóng tối; cho nên dùng
đèn trí tuệ soi sáng khiến họ ra khỏi đêm
dài tối tăm.
10. Không sợ đường ác. Người tu hạnh
Bồ tát nhờ nghe nhiều mà hiểu biết thể
của muôn pháp vốn vắng lặng, chẳng khổ,
chẳng vui, cho nên phát tâm rộng lớn, tùy
loại hóa độ hết thảy chúng sinh, dù có phải
vào đường ác đầy dẫy hiểm nguy cũng
không sợ hãi.
[X. kinh Tạp a hàm Q.1; Trung a hàm
Q.36 kinh Cù mặc Mục kiền liên, Q.45 Tâm
kinh; kinh Đại phương đẳng đại tập Q.55;
luận Đại trí độ Q.3].
ĐA VĂN BỘ
........
Phạm: Bàhuzrutìya hoặc Bàhulika,
Pàli: Bàhussutaka hoặcBàhulika. Dịch
âm: Ba thu lũ đa kha, Bà hống thâu để kha.
Cũng gọi Đắc đa văn bộ. Một trong 20 bộ
Tiểu thừa.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân, thì bộ
này là từ trong Đại chúng bộ mà chia ra vào
khoảng 200 năm sau đức Phật nhập diệt.
Về người sáng lập và danh xưng của
bộ thì Dị bộ tông luân luận thuật kí cho
biết: Thời đức Phật tại thế, có một vị A la
hán tên là “Tự bì y” (cúng tế áo vỏ cây),
xưa kia khi còn là vị tiên, lột vỏ cây làm
áo để cúng tế trời, nên gọi Tự bì y. Về
sau, Ngài xuất gia, đối với giáo pháp do
đức Phật nói đều có thể trì tụng. Khi Phật
vào Niết bàn, Tự bì y đang ngồi thiền
trong núi Tuyết nên không được biết. Đến

khoảng 200 năm sau Phật nhập diệt, Ngài
mới ra khỏi núi Tuyết, đi đến nước Ương
quật đa la để tìm kiếm người đồng tu, Ngài
thấy Đại chúng bộ chỉ hoằng truyền nghĩa
nông cạn của Tam tạng chứ không biết
pháp sâu xa, nên Ngài thành lập một bộ
phái riêng gọi là Đa văn bộ để nghiên cứu
nghĩa thâm thúy của Tam tạng.
Tông nghĩa của bộ này chia ngôn giáo
của Phật làm hai loại: Thế gian và Xuất
thế gian.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân nói, thì
ĐA VĂN BỘ

Í
ngũ âm của Phật là giáo pháp xuất thế, gồm:
Vô thường, Khổ, Không, Vô ngã, Niết bàn
tịch tĩnh. Năm pháp này có khả năng đưa
chúng sinh vào con đường xuất li, nên gọi là
giáo pháp xuất thế.
Ngoài ra, theo Tam luận huyền nghĩa,
trong nghĩa sâu xa mà Đa văn bộ hoằng hóa,
có hàm nghĩa Đại thừa, và luận Thành thực
chính đã từ bộ này mà ra, cho nên cũng
mang một phần nghĩa Đại thừa.
[X. luận Bộ chấp dị; luận Thập bát bộ;
Xuất tam tạng kí tập Q.3; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu; Pháp
hoa kinh huyền tán yếu tập Q.5]. (xt. Tiểu
Thừa Nhị Thập Bộ).
ĐA VĂN ĐÊ NHẤT
Nghe nhiều bậc nhất. Chỉ cho tôn giả A
nan. Trong mười vị đệ tử lớn của đức Phật,
ngài A nan là người nghe Phật nói pháp
nhiều nhất và hiểu biết thông suốt, cho nên
được gọi là Đa văn đệ nhất.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2,
558 thượng), nói: “Người biết thời rõ vật,
thông suốt không nghi, ghi nhớ chẳng qua
nghe nhiều hiểu rộng, đủ khả năng lãnh
trách nhiệm phụng sự đức Phật: đó là tỉ
khưu A nan”.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19, 106
hạ), nói: “A nan thấy Phật, đính lễ buồn
khóc, giận mình từ vô thủy đến nay chỉ một
mực nghe nhiều, tuy xuất gia đã lâu mà đạo
lực không có”.
(xt. A Nan).
ĐA VĂN KIÊN CỐ
Nghe nhiều bền chắc. Năm trăm năm

thứ ba trong năm cái 500 năm.
Đa văn nghĩa là biết rộng các pháp
như: Đốn - Tiệm, Thiên - Viên, Không -
Hữu v.v... mà thụ trì. Đa văn kiên cố nghĩa
là khoảng 500 năm thứ ba sau đức Phật
nhập diệt, ở thời kì này người theo Phật
giáo chỉ thích học rộng, nghe nhiều để phát
triển về mặt lí thuyết, chứ ít ngườitrựcngộ
thựctế.
(xt. Ngũ Ngũ Bách Niên).
ĐA VĂN THIÊN
Trời Đa văn. Đa văn, Phạm:Vaizravaịa,
Pàli:Vessaveịa. Dịch âm: Phệ thất la ma
noa, Tì xá la môn, Tì sa môn. Cũng gọi
Phổ văn thiên, Chủng chủng văn thiên.
Một trong Tứ thiên vương, một trong Thập
nhị thiên.
Vị thần này
giữ gìn phương
bắc của châu
Diêm phù đề, ở
phía bắc của
tầng thứ 4 núi
Tu di, thống
lĩnh hai chúng
thần Dạ xoa, La
sát và thủ hộ cả
ba châu kia. Vì
lúc nào vị thần
này cũng giữ gìn
đạo tràng, lắng nghe Phật pháp nên gọi là
Đa văn. Vị Thiên vương này rất được người
Ấn độ và vùng Tây vực tin thờ và cũng
được tôn là thần Chiến thắng. Hình tượng
phổ thông là hình Thần vương, tay trái
bưng tháp báu, tay phải cầm gậy báu, chân
đạp hai con quỉ. Vì thần này hay ban phúc
đức nên cũng được xem là một trong bảy

vị Phúc thần.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
ghi chép thì biết ở nước Vu điền tín ngưỡng
đối với vị Thiên vương này rất thịnh. Còn
Tống cao tăng truyện quyển 1 thì ghi, ở
Trung quốc, vào khoảng năm Thiên bảo đời
vua Huyền tôn nhà Đường cũng có loại tín
ĐA VĂN THIÊN
Trời Đa Văn

Í
ngưỡng này. Trong động Thiên Phật ở Đôn
hoàng có đào được bức tranh mầu hình Tì
sa môn vẽ trên lụa.
Ở Nhật bản, trong chùa An mã có cất
giữ tượng Bí Phật, tay trái chống vào trán,
cũng có Đâu bạt tì sa môn, đây là do Mật
giáo truyền vào sau này và được tôn thờ như
một vị thần đơn độc.
Ngoài ra, ở chùa Giáo vương hộ quốc
có tàng trữ tượng Đa văn thiên (tạo vào
đời Đường), tương truyền vốn là thần canh
giữ thành vua và được đặt trên lầu cửa La
thành. Hình tượng theo kiểu Tây vực, đầu
đội mũ hình nhiều góc, mình mặc áo giáp
bằng da rất bền chắc. Ở chùa Thê hà tại
Tha nga cũng còn cất giữ một di tác Đa
văn thiên khác.
Ngoài ra, Đa văn thiên vương còn có các
hình tượng như: 2 mình 4 tay, 10 tay v.v...
Lại theo Kim cương đính du già hộ ma
nghi quĩ và Thập nhị thiên nghi quĩ, thì
chủng tử của Đa văn thiên là: (vai), hình
tam muội da là gậy báu, chân ngôn là: “Nam
mạc tam mạn đa một đà nam phệ thất la
phạ noa dã sa phạ hạ”.
Còn kinh Tì sa môn thiên vương thì nói,
nếu tu pháp Đa văn thiên vương thì có thể
được 10 điều lợi ích.
[X. kinh Trường a hàm Q.24 phẩm
Thiên vương; kinh Kim quang minh Q.2
phẩm Công đức thiên; kinh Đà la ni tập
Q.10, Q.11; Đại nhật kinh sớ Q.5; Pháp
hoa nghĩa sớ Q.12; Đại tống tăng sử lược
Q.hạ]. (xt. Thập Nhị Thiên, Tứ Thiên
Vương).

ĐÀ
Chữ Tất đàm (rtha). Một trong 42
chữ cái Tất đàm. Cũng gọi Tha, Y đà, Lạt
tha, Ra tha, Trá ha, Hạt la đa, Hạt ra đa.
Luận Đại trí độ quyển 48 phẩm Quảng
thừa, kinh Phóng quang bát nhã quyển 4
phẩm Đà lân ni, kinh Đại bát nhã quyển
415 phẩm Niệm trụ đẳng v.v... đều giải
nghĩa là bất khả đắc (chẳng thể được) vì
tiếng Phạmartha(dịch làý nghĩa, nghĩa
lí) hàm có chữ này. Kinh Quang tán bát
nhã quyển 7 phẩm Quán giải là nắm giữ
điều đạt được. Kinh Hoa nghiêm quyển
31 phẩm Phổ hiền hành nguyện thì giải
là đèn trí tuệ không ta không người làm
lợi ích chúng sinh.
[X. kinh Đại bát nhã Q.490 phẩm Thiện
hiện; kinh Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm phẩm Nhập pháp giới Tứ thập nhị
tự quán môn; Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao Q.89].
ĐÀ
..
Chữ Tất đàm (dha). Một trong 50,
một trong 42 chữ cái Tất đàm. Cũng gọi
Đạt, Đàm, Đàn.
Du già kim cương đính kinh phẩm Thích
tự mẫu (Đại 18, 338 hạ), nói: “Chữ Đà nghĩa
là tất cả pháp giới bất khả đắc”.
Kinh Ma ha bát nhã ba la mật quyển 6
(Đại 8, 256 thượng), nói: “Chữ Đà nghĩa là
vào các pháp tính bất khả đắc”.
Bởi vì tiếng Phạmdharma-dhàtu nghĩa
là pháp giới vàdharmatànghĩa là pháp
tính đều lấy “dha” làm đầu, cho nên có sự
giải thích này. Do đó, xưa nay mới gọi chữ
Đà này là chữ Đà pháp giới.
Ngoài ra, kinh Phương quảng đại trang

nghiêm quyển 4 phẩm Thị thư và kinh Văn
thù sư lợi vấn quyển thượng phẩm Thích tự
mẫu thì giải nghĩa là Thất thánh tài (Phạm:
dhanam àryàịàm saptavidhaô).
Còn kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)
quyển 57 thì giải nghĩa là viên mãn pháp tụ
(Phạm: dharma-maịđala).
[X. kinh Đại nhật Q.2 phẩm Cụ duyên;
kinh Phóng quang bát nhã Q.4 phẩm Đà
lân ni; Đại nhật kinh sớ Q.7].
ĐÀ

Í
ĐÀ ĐÔ PHÁP
... ... ..
Đà đô. Phạm:dhàtu, nghĩa là giới,
thể, phần.
Tức là pháp bí mật dùng ngọc báu như ý
làm bản tôn, dựa vào đó mà quán tưởng
bản tôn và hành giả vốn đủ giác tính đồng
thể chẳng hai để cầu thành tựu tất địa ở
hiện tại và tương lai. Cũng gọi Như ý bảo
châu pháp, Xá lợi pháp. Đây là pháp tu rất
sâu xa kín nhiệm của Đông mật Nhật bản.
Khi tu pháp này, dùng chín thứ vật như
xá lợi Phật v.v... làm ngọc báu như ý tượng
trưng bản tôn của pháp tu. Trước hết, lập
đàn, giữa đàn đặt tháp, trong tháp để bình
vàng có xá lợi của Phật. Xá lợi biểu thị lí thể
của Thai tạng giới, tháp biểu thị trí thể của
Kim cương giới, tức là hiển bày rõ cái lí: Lí,
Trí hòa hợp, Thai, Kim chẳng hai.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.6, Q.7; Ngự di
cáo (điều thứ 25) Đông tự tọa chủ Đại A xà
lê da khả hoạch trì như ý bảo châu duyên
khởi Q.24].
ĐÀ LA KINH BỊ
Áo đà la kinh. Cũng gọi Đà la ni kinh
bị. Áo được may bằng lụa trắng mỏng, trên
áo in kinh Phật bằng tiếng Tây tạng, chữ
mầu vàng ròng, gọi là áo Đà la kinh.
Ở đời Thanh, khi Vương hầu hoặc đại
thần chết thì Hoàng đế ban cho áo này.
ĐÀ LA NI
Phạm:Dhàranì. Cũng gọi Đà lân ni.
Dịch là Tổng trì, Năng trì, Năng già. Tức là
sức trí tuệ có thể tóm thu, gìn giữ vô lượng
Phật pháp không để quên mất. Nói cách

khác, Đà la ni là một thuật ghi nhớ.
Luận Đại trí độ quyển 5 và Phật địa kinh
luận quyển 5 cho rằng, Đà la ni là một
phương pháp ghi nhớ, tức là trong một pháp
nắm giữ tất cả pháp, trong một lời nắm giữ
tất cả lời, trong một nghĩa nắm giữ tất cả
nghĩa; do đó, từ sự ghi nhớ một pháp một
lời một nghĩa ấy mà có thể liên tưởng đến
hết thảy pháp, tóm thu nắm giữ vô lượng
Phật pháp không để mất mát.
Đà la ni còn có năng lực giữ gìn các pháp
lành, ngăn ngừa các pháp ác. Vì Bồ tát lấy
việc lợi tha làm gốc, cần giáo hóa người khác
nên phải chứng được Đà la ni, chứng được
Đà la ni mới không quên mất vô lượng Phật
pháp, nhờ thế, khi ở giữa chỗ đông người
mà không sợ hãi, vẫn có thể nói pháp một
cách tự do tự tại.
Về Đà la ni do Bồ tát chứng đắc, các
kinh luận bàn đến rất nhiều. Đời sau, vì
hình thức Đà la ni giống như chú tụng
nên lẫn lộn chú với Đà la ni, rồi gọi chung
chú là Đà la ni. Tuy nhiên, thông thường
vẫn căn cứ theo câu chữ dài hay ngắn để
phân biệt: Câu dài là Đà la ni, câu ngắn
là chân ngôn (chú), một hoặc hai chữ là
chủng tử.
Theo luận Đại trí độ quyển 5, quyển 28,
thì Đà la ni có bốn loại:
1. Văn trì đà la ni: Người được Đà la ni
đã nghe các pháp thì không quên nữa.
2. Phân biệt tri đà la ni: Có năng lực
phân biệt tất cả việc tà, chính, tốt, xấu.
3. Nhập âm thanh đà la ni: Nghe tất
cả âm thanh ngôn ngữ đều vui vẻ, không
tức giận.
4. Tự nhập môn đà la ni: Nghe 42 chữ
cái như a, la, ba, giá, na v.v... có thể thấu

suốt thực tướng các pháp, bởi vì 42 chữ cái
Tất đàm tóm thu tất cả ngôn ngữ.
Ba loại Đà la ni trước (1, 2, 3) gọi là Tam
đà la ni.
Luận Du già sư địa quyển 45 nêu ra bốn
loại Đà la ni:
1. Pháp đà la ni: Có khả năng ghi nhớ
các câu kinh không quên.
ĐÀ LA NI

Í
2. Nghĩa đà la ni: Có thể hiểu nghĩa
kinh không quên.
3. Chú đà la ni: Nương vào sức thiền
định mà phát khởi chú thuật để tiêu trừ tai
ách cho chúng sinh.
4. Nhẫn đà la ni: Thông suốt thực tướng
các pháp vốn lìa nói năng, an trụ nơi pháp
tính không quên mất.
Về phương pháp tu chứng bốn Đà la ni
trên đây đã được nói rõ trong Đại thừa nghĩa
chương quyển 11.
Tông Thiên thai căn cứ theo nội dung
của phẩm Phổ hiền bồ tát khuyến phát trong
kinh Pháp hoa mà lập ba loại Đà la ni: Toàn
đà la ni, Bách thiên vạn ức toàn đà la ni và
Pháp âm phương tiện đà la ni, rồi đem phối
với ba pháp quán Không, Giả, Trung.
Chú cũng gọi là Đà la ni. Bộ phận ghi
chép các chú trong ba tạng, gọi là Đà la ni
tạng, một trong năm tạng.
Ngoài ra, trong Mật giáo, pháp hội cúng
dường Tổ sư hoặc cầu siêu cho các vong linh
tụng trì đà la ni Tôn thắng, gọi là Đà la ni
hội, Đà la ni giảng hội.
[X. kinh Hiền ngu Q.10 phẩm A nan tổng
trì; kinh Đại bảo tích Q.4 hội Vô thượng đà
la ni, Q.115 hội Vô tận bồ tát; kinh Hải long
vương Q.2 phẩm Tổng trì môn; Tổng thích
đà la ni nghĩa tán; Tuệ uyển âm nghĩa Q.1].
ĐÀ LA NI HÌNH
Là thân tổng trì tròn đủ muôn đức của
Như lai.
Đại nhật kinh sớ quyển 18 (Đại 39, 767
hạ) nói: “Đà la ni hình là tóm thu hết chân
ngôn luân mà làm thân để thành tựu thân

phổ môn”.
ĐÀ LA NI TẠP TẬP
Gồm 10 quyển. Không rõ soạn giả. Cũng
gọi là Đà la ni tập, Tạp chú tập. Thu vào
Đại chính tạng tập 21.
Sách này thu chép đà la ni trong các kinh
và nói về công đức thụ trì các đà la ni ấy.
Nội dung gồm thu:
- Quyển 1: 15 bài thần chú.
- Quyển 2: 18 bài thần chú.
- Quyển 3: 11 bài thần chú và những bài
kệ phát nguyện của các vị Bồ tát, Thiên
vương, Long vương.
- Quyển 4: 21 bài thần chú.
- Quyển 5: 27 bài thần chú.
- Quyển 6: 22 bài thần chú, văn nhận
giữ ba áo, bình bát, tích trượng, tọa cụ và
tên các vị thần như: Thần thủ hộ người giữ
năm giới, thần ủng hộ người nhận ba qui y,
thần giữ gìn tăng già lam v.v..
- Quyển 7: 66 bài thần chú.
- Quyển 8: 19 bài thần chú.
- Quyển 9: 10 bài thần chú và lời văn
trong phẩm Quán tứ uy nghi của Tam muội
quán Phật.
- Quyển 10: 30 bài thần chú.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.13; Khai
nguyên thích giáo lục Q.20].
ĐÀ LA PHIẾU
Phạm:Dravya, Pàli: Dabba. Cũng gọi
Đà bà, Đà phiếu, Đạp lạp phiếu, Đạt la tệ.
Gọi đủ là: Đạt la tệ dạ ma la phất đa ra
(Phạm: Dravya-malla-putra), Đạp bà ma
la tử, Thát bà ma la tử, Đà la bà ma la, hoặc
Đà phiếu ma la tử (Pàli: Dabba
Mallaputta), tức là Đà phiếu lực sĩ tử,
Thực lực sĩ. Một trong những vị đệ tử của
đức Phật.

Cứ theo luật Ngũ phần quyển 3 chép,
thì sư xuất gia năm 14 tuổi, 16 tuổi chứng A
la hán, được sáu thần thông, năm 20 tuổi
thụ giới Cụ túc, đến thành Vương xá kính
lễ Phật. Đức Phật giao cho sư giữ nhiệm vụ
phân phối đồ nằm, thức ăn uống cho chúng
tăng. Bấy giờ có hai vị tỉ khưu tên Từ (Phạm:
ĐÀ LA PHIẾU

Í
Mettiya) và Địa (Phạm: Bhummajaka) vì
thường nhận được thức ăn kém nên phỉ báng
sư, nhưng không vì thế mà sư chán nản.
Theo kinh Tạp a hàm quyển 16 và kinh
Tăng nhất a hàm quyển 3 phẩm Đệ tử, thì
tôn giả Đà la phiếu hay sắm sửa các thứ cúng
dường, làm phòng xá cho chúng tăng và kiến
tạo nơi nghỉ cho chư tăng từ bốn phương
(chiêu đề tăng).
Còn Hữu bộ tì nại da quyển 13 thì cho
biết sư là con trai của Đại thần Thắng quân
ở nước Ba ba, vì thiên tính của sư thanh
khiết nên gọi là Thực lực sĩ.
[X. kinh Tạp a hàm Q.36; kinh A la
hán cụ đức; kinh Tạp bảo tạng quyển
thượng; luật Tứ phần Q.4, Q.12; luật Thập
tạng Q.4, Q.10].
ĐÀ LỊCH QUỐC
Đà lịch, Phạm:Darada. Cũng gọi Đà la
đà, Nại la nê, Nại la na, Đạt la đà. Tên một
nước xưa ở Bắc Ấn độ.
Cao tăng Pháp hiển truyện nói, nước này
chúng tăng học toàn Tiểu thừa và có pho
tượng bồ tát Di lặc rất lớn. Tượng này thời
xưa do một vị La hán dùng sức thần thông
đưa người thợ giỏi lên cung trời Đâu suất ba
lần xem hình tướng bồ tát Di lặc, sau khi
trở về, người thợ khắc tượng Di lặc bằng gỗ,
cao 8 trượng, mu bàn chân 8 thước, vào các
ngày trai, tượng này thường chiếu ánh sáng.
Về vị trí của nước này, A. Stein, nhà
khảo cổ người Anh, bảo chính là vùng mà
nhà sử học Hi la đa đức (người Hi lạp) gọi
là Dadicae, phía tây bắc từ Chitral, Yasin
cho đến Gilgit, Chilas, Bunji của sông Ấn

độ (Indus), phía đông nam tiếp giáp với
bắc bộ Kashmir.
[X. kinh Phương quảng đại trang nghiêm
Q.4 phẩm Thị thư; kinh Phật bản hạnh
tập Q.11 phẩm Học tập kĩ nghệ; kinh Phổ
diệu Q.3 phẩm Hiện thư; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.2; Đại đường tây vực kí Q.3 Ô trượng
na quốc điều; A. Stein: Ràjataraígiịì,
vol.I; A. Cunningham: Ancient Geography
of India].
ĐÀ NA YẾT TRÁCH CA QUỐC
Đà na yết trách ca, Phạm:Dhanakaỉaka.
Cũng gọi Đại an đạt la quốc. Tên một nước
xưa ở Nam Ấn độ.
Đại đường tây vực kí quyển 10 (Đại 51,
930 hạ) nói: “Nước này phần lớn đồng
ruộng hoang vu, làng ấp thưa thớt. (...) Có
nhiều chùa nhưng đa số đã hư nát hoang
tàn, chỉ còn hơn 20 ngôi với khoảng nghìn
vị tăng tu học theo giáo pháp của Đại chúng
bộ. Hơn trăm đền thờ trời và rất nhiều
đạo khác”.
Ở trong núi phía đông thành có một ngôi
chùa tên là Phất bà thế la, tức chùa Đông
sơn, là chùa chính của bộ phái Đông sơn
trụ (Pàli: Pubbaselika), là một trong 20
bộ phái Tiểu thừa. Về phía tây thành có
chùa A phạt la thế la, tức chùa Tây sơn, là
chùa chính của bộ phái Tây sơn trụ (Pàli:
Aparaselika). Ở mạn nam thành có một
hang núi, là cung A tố lạc, nơi mà luận sư
Thanh biện ở để chờ được gặp bồ tát Di lặc
thành Phật.
Thời ngài Huyền trang đến đây, nước
này rất thịnh hành Mật chú.
[X. Tây tạng truyền Ấn độ Phật giáo lịch
sử Q.thượng, Giải thuyết tây vực kí].
ĐÀ SƠN THẠCH QUẬT

Động đá núi Đà.
Đà sơn ở bên cạnh núi Vân môn thuộc
tỉnh Sơn đông, Trung quốc. Ở mặt nam
của Đà sơn có năm hang động và một ma
nhai, trong đó có 638 pho tượng. Các hang
1, 4, 5 tương đối nhỏ, thuộc thời đại Tùy,
Đường, không có gì đặc sắc. Riêng hai hang
ĐÀ SƠN THẠCH QUẬT

Í
2, 3 lớn hơn, được khắc vào đời Tùy, là
những hang động kiệt tác ở Đà sơn mà
không một nơi nào sánh kịp. Những pho
tượng ở đây được chạm trổ rất tinh vi, là
những tác phẩm tiêu biểu cho tượng Phật
bằng đá ở đời Tùy.
Hang động thứ 1 sâu độ 4m, rộng
khoảng 2.30m, có tượng đức Thích ca Như
lai ngồi trên tòa hình vuông, tượng cao
chừng 1.20m, gương mặt tròn đầy, nếp áo
cứng mạnh, có hai vị La hán đứng hầu hai
bên. Trên vách động ở hai bên có khắc hai
vị Bồ tát đứng hầu, tượng cao khoảng
1.40m, nét mặt đẹp đẽ, nếp áo mềm mại.
Gần cửa ra vào cũng có tượng của một vị Bồ
tát, một vị Nhân vương. Ngoài ra còn có
bốn khám thờ cỡ nhỏ.
Hang động thứ 2 đẹp hơn cả, rộng
chừng 3 m, cao hơn 4 m. Ở giữa hang động,
chính diện, trên tòa tròn, khắc tượng Bản
tôn ngồi, đầu to tay nhỏ, tướng đẹp, nhu
hòa, nếp áo đơn giản, vách hai bên có chạm
tượng Bồ tát đứng hầu, tư thế vững vàng,
nếp áo mạnh mẽ, đội mũ báu. Còn trên
vách ở ba mặt thì chạm trổ nhiều tượng
Phật, Bồ tát lớn nhỏ, người cúng dường,
Nhân vương v.v...
Hang động thứ 3 lớn nhất và quan trọng
nhất, cửa vào rộng khoảng 3.50 m, bộ phận
bên trong rộng độ 5.80 m, sâu khoảng hơn
7 m, trên tòa hình
vương, mặt chính,
có tượng đức Bản
tôn Thích ca ngồi,
tướng đẹp, nhu hòa,

gương mặt đầy đặn,
nếp áo giản đơn.
Tượng Bồ tát hầu
hai bên được đặt
trong khám thờ, đầu
đội mũ báu, đeo
ngọc, nếp áo mềm
mại; còn trênmặt
vách thì chạm trổ tượng nghìn đứcPhật.
Hang động thứ 4 là khám thờ Phật, bề
rộng, bề sâu, chiều cao đều khoảng trên
2m, có khắc tượng Trung tôn, hai vị Bồ
tát, hai lực sĩ, trên mặt vách khắc năm khám
thờ lớn nhỏ và rất nhiều tượng Phật nhỏ,
thủ pháp chất phác, nhưng phần lớn đã bị
hư hại.
Ma nhai (sườn núi) chia làm hai phần:
Phần dưới khắc năm pho tượng, một tượng
Phật đứng, một tượng Phật nhỏ; phần trên
thì khắc bốn khám nhỏ, thủ pháp cổ kính
và quá nửa đã bị hư hoại.
Hang động thứ 5 vuông vức, mỗi bề
1.60m, mặt chính có tượng Tam tôn, pho ở
giữa tướng rất đẹp, còn có bốn tượng Phật
nhỏ và trên mặt vách ở hai bên có khắc khám
Phật vừa lớn vừa nhỏ.
Tóm lại, Đà sơn thạch quật là nghệ thuật
tạo tượng tiêu biểu cho đời Tùy và cũng nổi
bật nhất trong nghệ thuật về động đá.
ĐÀ THẤP ĐA
Phạm: Tvawỉf. Tên một vị thần của
Bà la môn giáo ở Ấn độ, là người thợ thủ
công được thần cách hóa. Hình tượng của
vị thần này tay cầm búa sắt (hoặc búa
gang). Vì thần này tạo ra tất cả hình tượng
người và động vật, nên được gọi là “Nhất
thiết hình tượng”. Hơn nữa, còn được tôn
là Thủy tổ của loài người, là đấng chúa tể

của vũ trụ, che chở muôn loài. Con trai
của thần này tên Đặc lợi tây la tư (Phạm:
Trisiras) có ba đầu sáu mắt, con gái là
Sa lang vưu (Phạm: Saraịyu), sau sinh ra
Song mã đồng.
ĐẢ BẢN
... ..
Đánh bảng. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trong tùng lâm, vào những giờ ăn cơm,
tắm gội, tập họp, nghe pháp v.v... đánh tấm
ĐẢ BẢN
Tượng Phật Thích Ca ngồi ở
động thứ 3

Í
bảng gỗ để báo hiệu cho đại chúng biết,
gọi là Đả bản.
[X. Tăng đường thanh qui hành pháp
sao Q.3 Minh pháp khí pháp].
ĐẢ BAO
... ..
Túi đựng ba tấm ca sa. Cũng gọi Tam y
đại, Y đại, Y nang, Thịnh y đại, Ca sa đại,
Đầu đà đại.
Khi tăng, ni đi xa (hành cước), dùng túi
này để đựng ba tấm áo ca sa và các vật tùy
thân khác. Đây là do đức Phật cho phép.
Trong túi, áo nào thường dùng thì để ở
trên, áo nào ít dùng đến thì để ở dưới.
Thiền uyển thanh qui quyển 7 Tôn túc
nhập viện (Vạn tục 111, 458 hạ), nói:
“Người mới đến xin ở, để túi đựng áo (đả
bao) xuống phía trước mặt, sau đó mới
thăm hỏi”.
[X. luật Ngũ phần Q.21; Tổ đình sự uyển
Q.8 Đả bao điều; Thiền lâm tượng khí tiên
Phục chương môn].
ĐẢ CẤP
... ..
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Đả cấp nghĩa
là cấp cho, chi cho, cung cấp. Chữ “đả” ở đây
là động từ, cũng giống như nghĩa chữ “đả”
trong đả tọa(ngồi), đả trai(ăn cơm) v.v...
Trong Thiền môn, cung cấp cháo, cơm v.v...
cho đại chúng đều gọi là Đả cấp.
Thiền uyển thanh qui quyển 4 khố đầu
(Vạn tục 111, 448 thượng), nói: “Nếu được
cung cấp (đả cấp) thì nên nhận liền”.
Ngoài ra, trong các chùa viện, cuốn sổ
ghi các vật dụng chi xuất và tên những vị

tăng được cung cấp, gọi là Đả cấp điệp.
ĐẢ DÃ MAI
Tiếng dùng trong Thiền Lâm.
Mai là gốc cây khô. Đả dã mai nghĩa là
gõ vào gốc cây khô. Đả dã mai vốn nói là
Đả dã đôi, nghĩa là tụ tập đông người,
tranh cãi ồn ào, là ngạn ngữ vùng Phúc
châu.
Bích nham lục tắc 48 (Đại 48, 183 hạ)
ghi: “Minh chiêu nói: Thượng tọa Lãng ăn
cơm của Chiêu khánh xong rồi, đi ra ngoài
gõ vào gốc cây khô”.
ĐẢ MIÊN Y
Áo ngủ của Thiền tăng.
Thời xưa, chư tăng phần nhiều đắp áo
năm điều để ngủ, về sau mới thay bằng áo
trực xuyết, gọi là Đả miên y.
(xt. Trực Xuyết).
ĐẢ PHÁ TẤT DŨNG
Đập bể thùng sơn. Tiếng dùng trong
Thiền lâm, biểu thị trạng thái triệt ngộ.
Tất dũng, chỉ cho cái thùng đựng sơn,
hoặc là cái thùng mầu đen; vì đã được sử
dụng lâu ngày nên mầu sắc bên ngoài cũng
như bên trong thùng đều đen ngòm, khó
phân biệt được với các mầu sắc khác.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được
chuyển dụng với hàm nghĩa là: Người ta từ
vô thủy đến nay đã chất chứa quá nhiều vô
minh phiền não làm cho chân như Phật
tính bị khuất lấp. Nếu một lúc nào đó, trút
bỏ hết phiền não, tiêu trừ các vọng tưởng
mà được đại ngộ toàn diện, thì gọi là Đả
phá tất dũng(đập vỡ thùng sơn), là từ ngữ
Thiền tông thường dùng để miêu tả cái
trạng thái “hoát nhiên khai ngộ”(thình lình
nổ bung ra).
Bích nham lục tắc 97 (Đại 48, 220 hạ),

nói: “Hoàn toàn không kĩ năng (chẳng đắp
đổi giao thiệp. Đi tìm kiếm ở đâu? Hãy đập
bể thùng sơn để thấy nhau)”.
[X. Bích nham lục tắc 5; Đại tuệ Phổ giác
thiền sư thư Q.thượng].
ĐẢ PHÁ TẤT DŨNG

Í
ĐẢ PHẠN
... ..
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Hàm ý ăn
cơm, nấu cơm.
Thiền lâm tượng khí tiên Ẩm đạm môn
ghi: “Hạc lâm Ngọc lộ nói: Người nhà của
Lục tượng sơn tính số người ăn để nấu cơm
(đả phạn)”.
ĐẢ PHU
.....
Chỉ cho mảnh vải trải trên mặt bàn đặt
ở trước đức Phật. Cũng gọi Đả bố, Nội bố,
Trác vi, Trác bố.
Kinh Quá khứ hiện tại nhân quả quyển
1 chép, vào thời quá khứ, đức Phổ quang
Như lai đi đến thành Đề bá bà để, bấy
giờ, vua của thành ấy là Đăng chiếu, vì
tâm vui mừng nên truyền lệnh cho cả nước
treo các thứ tơ lụa có tua rủ xuống, cờ,
lọng quí báu, rải các thứ hoa thơm trên
khắp mặt đường, mà đức Phổ quang Như
lai sẽ đi qua.
Cứ theo
sự ghi chép
trong kinh
này mà suy
ra, thì biết
đây có thể là
nguồn gốc
của việcdùng
tơ lụa, phan cái cúng dường hoặc trang
nghiêm bàn thờ Phật ngày nay.
[X. kinh Bồ đề tràng trang nghiêm đà la
ni; kinh Vô lượng thọ Q.thượng, Q.hạ].
ĐẢ QUỈ

.....
Đánh quỉ. Một trong những lễ nghi của
Lạt ma giáo. Là nghi thức xua đuổi ma quỉ
ôn dịch của các Lạt ma cử hành trong các
tự viện như: Hoàng tự, Hắc tự, Ung hòa
cung v.v... ở Bắc kinh vào đời nhà Thanh,
Trung quốc.
Điều Đả quỉ trong Yên kinh tuế thời kí
nói: “Phật pháp Tây vực vốn không có
những việc quái dị, cho dù phong tục Cửu
môn quán na thời xưa còn sót lại thì cũng
chỉ là cúng tế cầu tiêu trừ những điều chẳng
lành mà thôi”.
Mỗi khi đến ngày đánh quỉ, vị Chưởng
giáo Lạt ma mặc áo gấm mầu vàng, ngồi xe
cầm bút, những người theo hầu thì cầm
nghi trượng, pháp khí hộ vệ đi ra. Lại có
các vị tăng Lạt ma hóa trang làm các tướng
nhà trời, đầu đội mũ trụ đen trắng (tục gọi là
mặt quỉ), điquanh chùa viện, cầm gậy nhảy
múa để xua đuổi tà ma, có đến cả vạn người
xem. Hoàng gia nhà Thanh tôn sùng Phật
pháp, đặc biệt vào dịp này sai một vị Tán
trật đại thần đến tham dự.
ĐẢ QUỈ
Lạt Ma Chùa Thiên Hoàng Hóa Trang Đả Qủi
Đả Phu
Điệu Vũ Đả Quỉ của Lạt Ma Giáo

Í
Thời gian đánh quỉ ở các chùa không
giống nhau, nhưng phần nhiều đều cử hành
trong ba ngày. Hoàng tự bắt đầu từ ngày
rằm tháng giêng, Hắc tự từ ngày 23, còn cung
Ung hòa thì bắt đầu từ ngày 30.
[X. Bắc kinh chỉ nam lễ tục điều].
ĐẢ THÀNH NHẤT PHIẾN
Dung hợp vào một thể duy nhất. Tiếng
dùng trong Thiền lâm. Tức là loại bỏ tất cả
sự tính toán, suy lường, so đo, phân biệt mà
đem dung hợp các sự vật thiên sai vạn biệt
vào làm một, dứt hết vọng tưởng phân biệt,
mình người, đây kia, chủ khách v.v...
Thiền tông thường dùng từ ngữ này để
biểu thị sự dứt bặt quan niệm nhị nguyên
đối lập, hoặc dung hợp những hiện tượng
sai biệt. Phần bình tụng của tắc 6 trong Bích
nham lục (Đại 48, 146 hạ), nói:”Dài ngắn
tốt xấu, dung hợp làm một (đả thành nhất
phiến), mỗi mỗi nêu ra, không còn kiến giải
sai khác”.
Phần bình xướng tắc 17 trong Bích nham
lục (Đại 48, 157 trung) chép: “Hương lâm
từng nói: Trong 40 năm ta mới dung hợp
thành một thể”.
Phần bình của tắc 1 trong Vô môn quan
(Đại 48, 293 thượng), nói: “Lâu ngày nhuần
nhuyễn, tự nhiên trong ngoài dung hợp làm
một, như người câm nằm mộng, chỉ mình
tự biết mà thôi”.
ĐẢ THẤT
.....
Hạn kì tu hành trong vòng bảy ngày để
cầu chứng ngộ.
Người tu hành mong cầu trong một thời

gian ngắn có thể đạt được thành quả tốt đẹp
bằng cách đặt ra thời hạn tu hành mà thông
thường lấy bảy ngày làm một kì, gọi là Đả
thất, cũng gọi là kết thất. Như người trong
bảy ngày chuyên tu pháp môn niệm Phật,
thì gọi là Đả Phật thất, gọi tắt là Phật thất;
người chuyên pháp môn tu thiền, gọi là Đả
thiền thất, gọi tắt là Thiền thất.
Điều khắc kì thủ chứng trong Tu tây tập
yếu của ngài Tín am (Vạn tục 110, 206 hạ),
nói: “Muốn được nhất tâm, phải nên kết
thất. Gần đây, kì hạn niệm Phật bảy ngày
phần nhiều thành nhân duyên tán thiện”.
Đây chuyên nói về kết thất niệm Phật.
Đả Phật thất cũng gọi là niệm Phật thất,
ngoài thời khóa một ngày sáu nén hương
ra, còn có thời khóa “Đại hồi hướng” thì
vô luận gái trai già trẻ, các căn lợi độn đều
có thể cùng niệm Phật A di đà. Ngoài ra
cũng có Quan âm thất chuyên niệm Quan
thế âm.
Còn Thiền thất có hạn định thời kì thì
như Thiền đường Cao môn ở Kim sơn cứ
đến mùa đông thì mở khóa tham thiền trong
49 ngày, bắt đầu từ ngày rằm tháng 10 âm
lịch đến ngày mồng 8 tháng chạp thì kết
thúc, gồm có bảy thất. Mỗi khi bắt đầu một
Thiền thất thì gọi là Khởi thất, còn khi kết
thúc thì gọi là Giải thất và đều có nghi thức
được qui định rõ ràng.
[X. Khởi nhất tâm tinh tiến niệm Phật
thất kì qui thức (Tịnh độ tùng thư tập 8
Hành sách); Phật giáo nghi thức tu tri
(Tuệ chu)].
ĐẢ TĨNH
... ..
I. Đả tĩnh. Trong Thiền lâm trước khi
cử hành pháp sự, vị Duy na đánh kiền

chùy (kiểng) khiến chư tăng yên lặng, gọi
là Đả tĩnh.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
hạ phần 4 (Đại 40, 414 thượng), nói: “Đánh
kiền chùy báo cho chúng tăng im lặng, khác
với đánh chuông, khánh là để báo chư tăng
làm việc”.
Hoặc có thuyết cho chữ “tĩnh” ở đây là
chỉ cho cái vật dùng để đánh, tức là chỉ cái
ĐẢ TĨNH

Í
châm, hàm ý đánh châm khiến mọi người
yên lặng.
II. Đả tĩnh. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tức là bắt đầu đi ngủ hoặc ngồi thiền. Đối
lại với “Khai tĩnh”.
Mục Huấn đồng hành trong Thiền uyển
thanh qui quyển 9 (Vạn tục 111, 464
thượng), nói: “Sau khi đả tĩnh và trước khi
khai tĩnh, ngoại trừ công việc của thường
trụ, còn không ai được nói chuyện ở trong
nhà Tăng hay ở gần nhà liêu của các chú
tiểu (điệu)”.
(xt. Khai Tĩnh).
ĐẢ TỌA
... ..
Ngồi kết già (xếp bằng) nhiếp tâm vào
định, gọi là Đả tọa, tức là ngồi thiền.
Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục quyển
14 (Đại 47, 779 hạ), nói: “Đầu đà Kim sắc
(Ca diếp) suốt đời tọa thiền (đả tọa), Đạt ma
ngồi quay mặt vào vách ở chùa Thiếu lâm
chín năm”.
(xt. Tọa Thiền, Kết Già Phu Tọa).
ĐẢ TRAI PHẠN
........
Khi tăng sĩ hoặc đạo nhân du phương
khất thực, gọi là Đả trai phạn. Vào đời Tống
đã có từ ngữ này rồi, như điều
A từ nhập minh trong Di kiên
chí nói: “Đem trai phạn về
nhà riêng, cho nên mắc tội
chưa thoát được”.
Hoặc có chỗ viết lầm là Đả
trản phạn, lấy nghĩa là khi đến
nhà người ta chỉ xin một chén

(trản) cơm thôi. Về sau, cúng
trai phạn đã trở thành tập tục:
Các chùa viện, mỗi khi cử hành pháp hội,
tín đồ sắm sửa thức ăn, thí vật cúng dường
chúng tăng để kết duyên lành, gọi là Đả trai.
[X. Khúc viên tạp toản).
ĐẢ VĂN TẬP
........
Có 1 quyển, đã rách. Là tập truyện cổ
Phật giáo ở cuối thời đại Bình an của Nhật
bản, do Sơn khẩu Quang viên phát hiện
trong một ngôi chùa cổ ở huyện Tư hạ, được
hội Bảo tồn cổ điển phục chế và ấn hành
vào năm Chiêu hòa thứ 2 (1927).
Cứ theo truyền thuyết, thời bấy giờ có
một vị tăng nghe các buổi thuyết pháp rồi
ghi chép mà thành sách này. Nội dung gồm
27 tắc từ tổ Đạt ma trở về sau, trong đó, tắc
“Đường tăng nhập huyệt sự” lấy tư liệu trong
Đại đường tây vực kí. Còn 21 tắc có nội
dung giống với Kim tích vật ngữ và 8 tắc
giống với Vũ trị thập di vật ngữ.
ĐẠC
..
Phạm,Pàli:Ghaịỉa. Cũng gọi Bảo đạc,
Phong đạc, Diêm đạc.
Loại chuông lớn treo trên tướng luân
(đỉnh tháp) hoặc treo ở đầu riềm nhà trong
các chùa viện. Tập tục treo chuông để
trang nghiêm chùa tháp vốn đã có ở Ấn
độ, còn ở Trung quốc thì bắt đầu được
lưu hành vào khoảng thời Bắc Ngụy.
Chuông có hai loại:
1. Kim đạc: Quả lắc bằng đồng.
2. Mộc đạc: Quả lắc bằng bạc.
Kim đạc dùng để báo hiệu lệnh trong
quân ngũ, mộc đạc tuyên cáo hiệu lệnh
chính trị.

ĐẠC LỊCH TOẢN
Cái khoan to dùng bánh xe quay để
khoan đồ vật.
Khi Tần thủy hoàng xây cất cung A
phòng (có thuyết nói xây Vạn lý trường
thành), đã sai thợ làm một cái khoan cực
lớn để khoan đồ vật. Về sau cái khoan này
ĐẠC LỊCH TOẢN
Đạc

Í
không dùng được nữa. Thiền tông bèn
dùng “Cái khoan thời Tần” để ví với kẻ
vô dụng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12 (Đại
51, 291 trung), nói: “Có vị tăng gõ cửa. Sư
hỏi: Ai đó? Tăng đáp: Tôi đây. Sư bảo: Đồ
vô dụng (Tần thời đạc lịch toản)!”.
ĐÀI LOAN PHẬT GIÁO
Cứ theo các sử liệu ghi chép thì vào
khoảng những năm cuối đời Minh, Phật
giáo đã do những di dân người Hán từ Phúc
châu truyền vào Đài loan. Nhưng các học
giả hiện đại cũng có người chủ trương, nếu
theo sử thực mà suy, thì từ thời Tam quốc
trở đi, Dạng đế nhà Tùy, Chiêu tông nhà
Đường, cuối thời Bắc Tống, Hiếu tông nhà
Nam Tống v.v... đều từng đã phái quân,
hoặc do chiến loạn mà di dân đến Đài
loan, Kim môn v.v... cho nên Phật giáo
chắc hẳn cũng đã theo đó mà được truyền
vào Đài loan.
Đến khi Trịnh thành công mở mang
đất Đài loan, Phật giáo đã dần dần được
coi trọng. Nhất là đời con họ Trịnh là
Trịnh kinh lại càng tin Phật giáo một cách
thuần thành. Trịnh kinh đã xây cất chùa
Di đà ở phường Đông an và thỉnh các sư
trụ trì.
Đến đời Thanh, các vị tăng từ Mân (Phúc
kiến), Việt (Quảng đông) ra Đài loan càng
lúc càng đông, các chùa viện cũng dần dần
phát triển, trong đó có các chùa nổi tiếng
như: Di đà, Trúc khê, Hải hội, Pháp hoa,
Khai nguyên, Siêu phong, Lăng vân, Linh
tuyền v.v... đều đã được kiến tạo từ hai, ba

trăm năm nay. Đồng thời, các phái Phật giáo
tại gia như: Long hoa, Tiên thiên, Kim chàng
v.v... thuộc Trai giáo cũng lần lượt từ đất
liền truyền đến, trong đó, phái Long hoa
được truyền vào sớm nhất, tức khoảng cuối
năm Càn long (1736-1796) đời Thanh.
Những hoạt động của Phật giáo tại Đài
loan vào thời ấy nay không được biết nhiều,
duy trong giới xuất gia thì có ba vị Đại đức
nổi tiếng hơn cả là các ngài: Trừng thanh,
Chiếu minh và Chí nguyện. Giới cư sĩ phần
nhiều là di thần cuối đời Minh, nổi tiếng
thì có: Trầm quang văn, Lí mậu xuân, Lâm
anh, Trương sĩ úc, Lỗ vương nữ, Trịnh triết
phi v.v... là những người tại gia học Phật
đầu tiên ở Đài loan.
Trong thời kì Nhật bản chiếm cứ Đài
loan, Phật giáo Nhật bản cũng được truyền
đến Đài loan. Các tông: Lâm tế, Tào động,
Thiên thai, Tịnh độ, phái chùa Bản nguyện
và phái Đại cốc thuộc Chân tông v.v... đều
rất thịnh. Tín đồ Phật giáo Nhật bản coi
những người theo Trai giáo là bạn đồng tu
nên rất khuyến khích và giúp đỡ.
Theo cuốn “Đài bắc thị đích tự miếu”
(Chùa miếu ở thành phố Đài bắc) của Lâm
hành đạo thì trong thời kì Nhật chiếm cứ
Đài loan, riêng ở Đài bắc phần lớn các chùa
đều thuộc hệ thống Trai giáo tại gia. Còn
Phật giáo xuất gia từ Trung quốc truyền đến
lúc bấy giờ thì vì cách xa với đất liền nên
gặp nhiều trở ngại. Thêm vào đó, thời ấy,
chính phủ Nhật bản khôn khéo thi hành
kế hoạch Nhật bản hóa Phật giáo Đài loan,
đa số tỉ khưu lấy vợ, ăn mặn, nên Phật giáo
xuất gia đã mau chóng rơi vào trạng huống
suy vi.
Năm Dân quốc thứ 5 (1916), các sư

Thiện tuệ, Đức dung nhờ thế lực giúp đỡ
của tông Tào động Nhật bản đã sáng lập
trường Trung học Phật giáo Đài loan và hội
Thanh niên Phật giáo Đài loan. Năm Dân
quốc 11 (1922) các ngài Thiện tuệ và Bản
nguyện tổ chức Hội Phật giáo Nam doanh
(là tiền thân của Tỉnh hội Phật giáo Đài loan)
và phát hành nguyệt san Phật giáo Nam
doanh, đến khi Đài loan được giải phóng
thì đình bản.
Năm Dân quốc 34 (1945), sau khi Đài
ĐÀI LOAN PHẬT GIÁO

Í
loan giành lại chủ quyền, ngài Thiện tuệ
nhận thấy lúc này là cơ hội hoằng dương
chính pháp, nên ngài thành lập Hội Phật
giáo Đài loan, đề cử ngài Bản viên giữ chức
Hội trưởng nhiệm kì đầu tiên.
Năm Dân quốc 38 (1949), một số đông
tăng sĩ từ Trung quốc ra Đài loan, khiến
Phật giáo ở đây trải qua một cuộc thay
đổi lớn lao. Trước hết, đổi Hội Phật giáo
Đài loan làm Hội Phật giáo Trung quốc
phân hội tỉnh Đài loan, dưới quyền lãnh
đạo của Hội Phật giáo Trung quốc. Từ đó,
nền hành chính của Phật giáo, sự nghiệp
văn hóa, từ thiện, giáo dục tăng sĩ, giáo
dục xã hội, truyền bá giáo nghĩa, xây dựng
chùa viện, quan hệ với Phật giáo quốc tế...
tất cả đều được mở rộng. Đầu tiên, ngài
Từ hàng mở Phật học viện Đài loan; kế
đến, ngài Đại tỉnh lập hội Giảng dạy và
học tập Phật pháp ở chùa Linh ẩn tại hồ
Thanh thảo thuộc Tân trúc. Sau đó, ngài
Ấn thuận mở Phật học viện, đồng thời,
các tạp chí như: Đài loan Phật giáo, Hải
triều âm, Trung quốc Phật giáo, Phật giáo
thanh niên, Kim nhật Phật giáo, Bồ đề
thụ, Pháp âm, Sư tử hống, Giác thế, Từ
minh, Phổ môn v.v... cũng lần lượt được
phát hành. Tính đến mùa xuân năm Dân
quốc 77 (1988), các tạp chí Phật giáo phát
hành gần tới hơn 100 loại.
Ngoài ra, việc phiên dịch, ấn loát kinh
sách và giới thiệu các danh tác Phật học
cũng dần dần được phát triển. Trước hết
ngài Đông sơ bắt đầu in ảnh bộ Đại chính
tạng của Nhật bản (gồm cả Chính tạng và

Tục tạng). Năm Dân quốc 44 (1955) thì
rước linh cốt của đại sư Huyền trang về
Đài loan, đây cũng là một sự kiện lớn đối
với giới Phật giáo Đài loan. Rồi các hoạt
động hoằng pháp và giao lưu văn hóa với
nước ngoài, tham dự các hội nghị Phật
giáo thế giới, đề xướng sự tu trì Mật giáo,
pháp môn niệm Phật, truyền bá giới luật
tăng ni, xiển dương áo chỉ Thiền tông, cho
đến thư viện Phật giáo, các nhà xuất bản,
vườn trẻ, viện cô nhi, viện dưỡng lão, thiết
lập phòng khám bệnh phát thuốc, mở
mang các đạo tràng mới v.v... tất cả và
đâu đâu cũng thấy Phật giáo Đài loan đang
ở trong một giai đoạn phát triển mạnh
mẽ.
Gần 10 năm trở lại đây, đặc biệt Phật
quang sơn do ngài Tinh vân chủ trì là nổi
bật nhất trong số các đạo tràng Phật giáo
mới nổi lên tại Đài loan, phân viện Phật
quang sơn được mở rải rác khắp nơi trên
toàn tỉnh và cả ở nước ngoài. Rồi tại Trung
bộ Đài loan thì sự hoằng pháp của ngài
Thánh ấn ở hai chùa Từ minh và Vạn
Phật cũng có thành tích rõ rệt. Việc hoằng
pháp ở các nơi danh lam như chùa Tùng
sơn, Hoa nghiêm liên xã, chùa Thiện đạo
ở Đài bắc v.v... cũng đều rất thịnh.
Về các Phật học viện, thì ở miền Bắc
có Trung quốc nội học viện, Hoa nghiêm
chuyên tông học viện, Năng nhân Phật
học viện, Liên hoa Phật học viên (vườn),
Bồ đề Phật học viện, Pháp tạng Phật học
viện, Hải minh Phật học viện, Phúc
nghiêm Phật học viện, Nữ tử Phật học
viện, Phúc sơn Phật học viện, Nhân thừa
Phật học viện. Ở Trung bộ có Trung hoa
Phật học viện, Phúc sơn Phật học viện; ở

Nam bộ có Trung quốc Phật giáo nghiên
cứu viện, Đông phương Phật giáo học viện,
Khai nguyên thiền học viện, Tịnh giáo
Phật học viện v.v...
Ngoài ra còn có các Xã đoàn Phật học
trong các viện Đại học chuyên khoa và có
mở các lớp hè để dạy Phật pháp cho sinh
viên và các Trung tâm nghiên cứu Phật
học cao hơn.
Tóm lại, nói một cách đại thể, từ năm
1970 trở lại đây, trình độ tri thức của tín
đồ Phật giáo Đài loan đã được nâng cao
rõ rệt, phương thức hoằng truyền dần dần
ĐÀI LOAN PHẬT GIÁO

Í
được đổi mới và tín ngưỡng Phật giáo cũng
mỗi ngày một phổ cập, rất có cơ hưng
thịnh trở lại.
[X. Trung quốc Phật giáo sử lược (Ấn
thuận, Diệu khâm); Trung quốc Phật giáo
chi cận huống (Đạo an, Hải triều âm Q.38,
kì 11, 12); Trung quốc Phật giáo chi quá khứ
cập hiện tại (Thanh tùng, Hải triều âm Q.42
kì 11, 12); Trung quốc Phật giáo sử luận tập
Đài loan Phật giáo thiên (Hiện đại Phật giáo
học thuật tùng san 87); Trung quốc Phật
giáo phát triển sử thiên 4 chương 2 (Trung
thôn nguyên)].
ĐÀI TỌA
.....
Chỗ đặt tượng Phật. Ấn độ xưa vốn
không có tượng Phật, chỉ dùng một khối
bản gỗ hình vuông để tượng trưng cho đức
Phật. Về sau, trên đài tọa mới khắc hình
bánh xe báu, và con nai, biểu thị sự quay
bánh xe pháp của đức Phật ở vườn Lộc dã
(vườn Nai).
Sau khi Phật
giáo được truyền
vào Trung quốc,
việc chế tạo đài
tọa rất phát đạt,
có rất nhiều
kiểu, như tòa
vuông thì hình
thức chỉ là một khối gỗ đơn thuần, không
trang sức; tòa nệm lông, dày hơn tòa vuông,
trên có khắc vân nước; tòa có chạm trổ
chung quanh; tòa lễ bàn cao hơn hai loại
trên và ở giữa

để trống, bề
ngoài không
theo một qui
tắc nào. Tòa
đài của Bất
động minh
vương là tòa
Sắt sắt;tòa thạch bàn; tòalá sen là tòa ngồi
của chưThiên, hình dáng hoặc để ngửa hoặc
úp xuống; sàng tọa v.v...
Trong các loại đài tòa kể trên, loại kiểu
hoa sen là phổ biến nhất.
ĐẠI
..
I. Đại. Phạm: Mahà. Dịch âm: Ma ha,
Ma hạ. Chỉ cho tự thể rộng lớn, bao trùm
khắp cả; hoặc là nghĩa nhiều, hơn, nhiệm
mầu, không thể nghĩ bàn.
Kinh Thủ lăng nghiêm nghĩa sớ chú
quyển 3 phần 2 (Đại 39, 867 thượng), nói:
“Thể bao trùm hết thảy, không đâu không
có, không gì không là; chẳng vì đối với nhỏ
mà cho là lớn, nhưng ngay đương thể là lớn,
cho nên gọi là đại”.
II. Đại. Chỉ về nguyên tố. Sự tạo tác của
những nguyên tố rất rộng lớn, cho nên gọi
là Đại. Như “tứ đại” (bốn nguyên tố): Đất,
nước, lửa, gió, hoặc “Ngũ đại”: Đất, nước,
lửa, gió, không v.v...
(xt. Đại Chủng, Ngũ Đại, Tứ Đại).
III. Đại. Chỉ chung cho giáo pháp Đại thừa.
Theo môn Quán nhân duyên trong luận
Thập nhị môn, thì sáu ba la mật là đạo
(thừa) của chư Phật, có năng lực trừ diệt
tất cả khổ đau và mang lại lợi ích to lớn
cho chúng sinh, cũng có thể thấu suốt đáy
nguồn của hết thảy các pháp, vì thế gọi là
Đại. Phát tâm đại bồ đề, hiểu rõ kinh Tì

Phật lược tối thượng, tu hạnh rộng lớn lợi
mình lợi người, tinh tấn khổ hạnh trong
ba đại kiếp a tăng kì, đầy đủ phúc và trí
trang nghiêm, chứng được quả vị cao tột
của chư Phật, kiến lập Phật sự rộng lớn,
cho nên gọi là Đại thừa.
IV. Đại. Phạm:Mahat. Chỉ cho Đại đế,
là đế thứ 2 trong 25 đế do học phái Số luận
của Ấn độ thành lập, là pháp biến hiện đầu
tiên trong muôn tượng.
LuậnKim thất thập quyển thượng (Đại
ĐẠI
Tòa Sắt Sắt
Tòa Hoa Sen

Í
54, 1250 hạ), nói: “Tự tính trước hết sinh
ra Đại, Đại gọi là Giác, hoặc gọi là Tưởng,
hoặc gọi là biến mãn (trùm khắp), hoặc gọi
là Trí, hoặc gọi là Tuệ. Vì Đại này là ở nơi
trí, nên Đại được gọi là Trí”.
ĐẠI A DI ĐÀ KINH
I. Đại A Di Đà Kinh. Phạm:
Aparimitàyu#-sùtra. Dịch âm: A bát ra
di đát a dụ thất tô đát ra. Gồm 2 quyển,
ngài Chi khiêm dịch vào đời Ngô, thu vào
Đại chính tạng tập 12. Trong ba bản Đại
tạng Tống, Nguyên, Minh, ở đầu và cuối
kinh này đều đề bốn chữ “A Di Đà Kinh”;
trong Đại tạng Cao li thì ở đầu quyển đề:
“A di đà Tam da tam Phật tát lâu Phật đàn
quá độ nhân đạo kinh”, còn ở cuối quyển
thì đề “A Di Đà Kinh”.
Kinh này là bản dịch khác của kinh Vô
lượng thọ và để phân biệt với kinh A di đà
do ngài Cưu ma la thập dịch nên gọi kinh
này là kinh Đại A di đà. Kinh này và kinh
Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác chỉ nói
24 nguyện, cho nên cả hai kinh đều được
gọi là kinh Nhị thập tứ nguyện.
Nội dung kinh này ghi chép các việc như:
Thái tử con vua A xà thế đến dự pháp hội;
đức Phật Di đà nhập diệt, bồ tát Quán âm
thành đạo v.v... có hơi khác với nội dung
kinh Vô lượng thọ.
Đứng về phương diện niên đại biên
soạn mà nhận xét, thì kinh Nhị thập tứ
nguyện xuất hiện trước kinh Tứ thập bát
nguyện. Trong loại kinh Nhị thập tứ
nguyện, thì văn nguyện của kinh Vô lượng
thanh tịnh bình đẳng giác có thứ tự hơn

văn nguyện trong kinh này, cho nên, kinh
Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác phải
xuất hiện sau kinh này. Bởi thế biết, kinh
Đại A di đà là một bộ kinh được thành
lập sớm nhất trong các bản dịch kinh Vô
lượng thọ.
[X. Xuất Tam tạng kí tập Q.2; Pháp kinh
lục Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.2;
Tịnh độ giáo chi khởi nguyên cập phát đạt].
(xt. Vô Lượng Thọ Kinh).
II. Đại A Di Đà Kinh. Gồm 2 quyển,
do Vương nhật hưu kiểm xét và biên tập
vào khoảng năm Thiệu hưng 30 (1160)
đến năm 32 (1162) đời Tống. Thu vào Đại
chính tạng tập 12. Đây là bộ kinh do biên
giả dung hợp, đối chiếu với bốn bản kinh:
Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác (Chi
sấm dịch), Vô lượng thọ(Khang tăng khải
dịch), A di đà(Chi khiêm dịch) và Vô lượng
thọ trang nghiêm (Pháp hiền dịch) mà
thành, chứ không phải dịch từ bản kinh
tiếng Phạm.
(xt. Vô Lượng Thọ Kinh).
ĐẠI A XÀ LÊ
Vị tăng chính hướng dẫn việc tu pháp
trong Mật giáo. Cũng gọi Đại a xà lê da, Đại
a. Đặt chữ “Đại” ở trên là để bày tỏ ý tôn
kính.
Vị A xà lê truyền trao pháp trong lễ Quán
đính đươc gọi là Đại a xà lê để phân biệt với
vị Giáo thụ a xà lê.
(xt. A Xà Lê).
ĐẠI ÁI ĐẠO TỈ KHƯU NI KINH
Phạm: Mahà-prajàpatì-bhikwuịìsùtra.
Gồm 2 quyển, được dịch vào thời
Bắc Lương, nhưng không rõ dịch giả, thu
vào Đại chính tạng tập 24. Cũng gọi Đại ái
đạo thụ giới kinh, Đại ái kinh. Nội dung

nói về giới luật mà các vị tỉ khưu ni phải
thụ trì.
Khi đức Phật ở trong nhà họ Thích tại
nước Ca duy la vệ (quê hương của Phật),
Di mẫu Đại ái đạo xin Phật xuất gia, nhận
giữ giới pháp, nhưng đức Phật không cho.
Tôn giả A nan mới đem việc Di mẫu có ơn
ĐẠI ÁI ĐẠO TỈ KHƯU NI KINH

Í
dưỡng dục Phật, thay bà nhiều lần cầu xin,
Phật bèn chấp thuận, rồi nói pháp Bát kinh,
Thập giới và các loại giới luật của Tỉ khưu
ni.
Sự việc trên đây đã được nói đến nhiều
trong kinh Cù đàm di Trung a hàm quyển
28, phẩm Cù đàm di lai tác tỉ khưu ni trong
kinh Trung bản khởi quyển hạ, luật Tứ phần
Q.48; luật Ngũ phần quyển 29 v.v..
Kinh Đại Ái đạo tỉ khưu ni này có lẽ đã
căn cứ vào những tư liệu nói trên, rồi diễn
tả thêm mà thành. Khai nguyên thích giáo
lục ghi kinh này là “Bắc Lương thất dịch
kinh”(kinh được dịch vào thời Bắc Lương,
nhưng mất tên dịch giả).
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.3 mục Tân
tập An công Lương thổ dị kinh lục; Pháp
kinh lục Q.5; Đại tạng thánh giáo pháp bảo
tiêu mục Q.8].
ĐẠI AN BAN THỦ Ý KINH
Gồm 2 quyển. Cũng gọi An ban kinh,
An ban thủ ý kinh, Đại an ban kinh. Ngài
An thế cao dịch vào đời Hậu Hán, thu vào
Đại chính tạng tập 15.
An ban (Phạm:Ànàpàna), nói đủ: An
na ban na, chỉ hơi thở ra, hít vào. An na
(Phạm:àna) là hít vào; Ban na (Phạm:
apàna) là thở ra.
Nội dung nói về việc ngồi thiền thực
hành quán sổ tức (đếm hơi thở) khiến tâm
không tán loạn, cũng giống như phẩm Sổ
tức trong kinh Tu hành đạo địa quyển 5 và
Sổ tức quán trong luận Đại tì bà sa quyển
26. Tuy tựa đề là kinh nhưng hình thức và
thể tài thì thuộc về Luận.

Ngoài ra, ngài An thế cao còn dịch
kinh An ban thủ ý 1 quyển, gọi là kinh
Tiểu an ban.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Q.6; Duyệt
tạng tri tân Q.30, Pháp kinh lục Q.3; Ngạn
tông lục Q.1].
ĐẠI AN LẠC BẤT KHÔNG BỒ TÁT
Phạm: Vajràmogha-samaya-sattva.
Dịch âm: Phạ nhật la mẫu già tam muội da
tát đát phạ. Cũng gọi Đại an lạc bất không
kim cương tam muội da chân thực bồ tát,
Đại an lạc bất không chân thực Bồ tát, Đại
an lạc chân thực bồ tát, Phổ hiền diên mệnh
bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở đầu cực hữu trong
bảy tôn vị của viện Biến tri trên Hiện đồ
mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo. Thân
hình ngài
mầu da
người, đầu
đội mũ báu,
ngồi kết già
trên hoa sen
hồng, có 20
cánh tay.
Chủng tử là
(ka), hình
tam muội da
là giáp trụ,
mật hiệu
Chân thực
Kim cương.
[X. Thanh long tự nghi quĩ; Huyền pháp
tự nghi quĩ; Chư thuyết bất đồng kí Q.3;
Thai tạng giới thất tập Q.thượng].
ĐẠI AN ÚY
... ... ..
I. Đại an úy. Cũng gọi Thiện an úy

(khéo an úy). Tên khác của Phật, Bồ tát,
Đà la ni v.v... Phật, Bồ tát, Đà la ni đều có
năng lực mang lại yên vui, lợi ích và tiêu
trừ sự sợ hãi cho chúng sinh, cho nên gọi
là Đại an úy.
[X. kinh Chiêm sát thiện ác nghiệp báo
Q.hạ; kinh Đại tập Q.37; Thắng man bảo
quật Q.trung phần đầu].
ĐẠI AN ÚY
Bồ Tát Đại An Lạc Bất Không
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
II. Đại an úy. Một trong 37 hiệu của
đức Phật A di đà.
Tán A di đà kệ (Đại 47, 421 thượng),
nói: “Cúi đầu kính lạy đức Đại an úy”.
Phật A di đà hay trừ tất cả sự sợ hãi cho
chúng sinh khiến được yên vui, nên gọi Đại
an úy.
ĐẠI BẠCH NGƯU XA
Xe trâu trắng lớn. Một trong bốn thứ xe
nói trong phẩm Thí dụ kinh Pháp hoa, tức
dụ cho Nhất Phật thừa. Các sư Thiên thai,
Hiền thủ đem xe dê ví dụ Thanh văn thừa,
xe nai ví dụ Duyên giác thừa, xe trâu ví dụ
Bồ tát thừa, còn xe trâu trắng lớn thì ví dụ
Nhất Phật thừa.
Trao cho xe trâu trắng lớn trên chỗ đất
phong quang ở ngoài cửa là dụ cho pháp
môn Nhất thừa chân thực vượt ngoài ba
cõi để đối lại với Tam thừa là giáo pháp
phương tiện tạm thời trong ba cõi. Đây là
ý chỉ “Hội tam qui nhất” (Hợp Tam thừa
vào Nhất thừa).
Nhưng, các ngài Gia tường, Từ ân thì
cho rằng, xe trâu trong nhà và xe trâu ngoài
nhà là đồng thể không khác, cho nên đem
Nhị thừa (Thanh văn, Duyên giác) hợp vào
Bồ tát thừa.
(Xt. Tam Xa Tứ Xa).
ĐẠI BAN NÊ HOÀN KINH
Phạm: Mahà-parinirvàịa. Gồm 6
quyển, do ngài Pháp hiển dịch vào đời Đông
Tấn. Cũng gọi Lục quyển Nê hoàn kinh,
thu vào Đại chính tạng tập 12.
Nội dung chia làm 18 phẩm, nói về nghĩa
Như lai thường trụ, chúng sinh đều có tính

Phật. Kinh này tương đương với 5 phẩm của
10 quyển đầu trong kinh Đại ban niết bàn
do ngài Đàm vô sấm dịch vào thời Bắc Lương
và văn dịch sơ lược hơn.
Kinh này có nhiều loại bản dịch khác:
Mục Tân tập dị xuất kinh lục trong Xuất
tam tạng kí tập quyển 2 nêu tất cả 8 bộ kinh
Đại ban niết bàn, Khai nguyên thích giáo
lục quyển 11 thì liệt kê 7 bộ kinh Nê hoàn.
Lại có thuyết cho rằng, kinh Nê hoàn do
ngài Cầu na bạt đà la dịch vào đời Lưu Tống
và kinh Du hành trong Trường a hàm cũng
là các bản dịch khác của kinh này.
Ngoài ra, kinh Niết bàn (bản Nam) tức
đã được căn cứ vào kinh Niết bàn (bản Bắc)
và vào kinh này để sửa lại mà thành.
[X. Cao tăng Pháp hiển truyện; Xuất tam
tạng kí tập Q.15 Trí mãnh truyện; Pháp kinh
lục Q.1; Lịch đại tam bảo kỉ Q.7; Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.2]. (xt. Đại
Ban Niết Bàn Kinh).
ĐẠI BAN NIẾT BÀN
Phạm: Mahà-parinirvàịa. Dịch âm:
Ma ha bát niết bàn na. Gọi tắt: Niết bàn.
Hàm ý đại diệt độ, đại viên tịch, là cảnh giới
hoàn toàn giải thoát của chư Phật.
Cứ theo Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
quyển thượng, thì Đại là pháp thân, Diệt là
giải thoát. Độ là bát nhã, tức là ba đức sâu
kín của chư Phật.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 26 (Đại
12, 521 trung), nói: “Bồ tát ma ha tát tu
Đại niết bàn, đối với tất cả pháp đều không
có kiến chấp, nếu có kiến chấp thì không
thấy tính Phật, không thể tu tập bát nhã
ba la mật, không vào được cảnh giới Đại
niết bàn”.
[X. kinh Nhập lăng già Q.2; Câu xá luận

quang kí Q.6]. (xt. Niết Bàn).
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH
Phạm:Mahà-parinirvàịa-sùtra.
I. Đại Ban Niết Bàn Kinh. Gồm 40
quyển, do ngài Đàm vô sấm dịch vào đời
ĐẠI BAN NIẾT BÀN

Í
Bắc Lương. Cũng gọi Đại niết bàn kinh, Niết
bàn kinh, Đại kinh. Thu vào Đại chính tạng
tập 12.
Nội dung kinh này giảng nói về giáo nghĩa
Như lai thành Phật, chúng sinh đều có tính
Phật, Xiển đề thành Phật v.v... gồm có 13
phẩm.
1. Phẩm Thọ mệnh.
2. Phẩm Kim cương thân.
3. Phẩm Danh tự công đức.
4. Phẩm Như lai tính.
5. Phẩm Nhất thiết đại chúng sở vấn.
6. Phẩm Hiện bệnh.
7. Phẩm Thánh hạnh.
8. Phẩm Phạm hạnh.
9. Phẩm Anh nhi hạnh.
10. Phẩm Quang minh biến chiếu cao
quí đức vương bồ tát.
11. Phẩm Sư tử hống bồ tát.
12. Phẩm Ca diếp bồ tát.
13. Phẩm Kiều trần như.
Kinh này lấy kinh A hàm, kinh Pháp
cú làm đầu, đồng thời, có viện dẫn các
kinh: Thủ lăng nghiêm, Cù sư la, Ma ha
bát nhã ba la mật, Pháp hoa, Thành kinh,
Tạp hoa v.v... nhưng chịu ảnh hưởng kinh
Bát nhã nhiều hơn cả.
Kinh này do ngài Đàm vô sấm dịch tại
Cô tang vào năm Huyền thủy thứ 10 đời
Bắc Lương theo lời thỉnh cầu của Hà tây
vương là Thư cừ Mông tốn.
Cứ theo Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện quyển thượng truyện Hội
ninh và bản dịch Tây tạng (phần cuối) ghi
chép, thì bản tiếng Phạm của kinh này

gồm 25.000 bài kệ. Có hai loại bản dịch
Tây tạng và cả hai đều đề tựa là: Đại bát
niết bàn kinh (Tạng: Yons-su-mya-íanlas-#
dus-pa chen po#i mdo). Một bản
dịch thẳng từ tiếng Phạm, tương đương với
5 phẩm của phần đầu kinh này, còn một
bản thì dịch lại từ bản Hán dịch, tương
đương với kinh này và kinh Đại bát niết
bàn hậu phần.
Sau khi kinh này được dịch ra và truyền
xuống miền Nam (đất nhà Tống), các sư Tuệ
nghiêm, Tuệ quán và cư sĩ Tạ linh vận đối
chiếu với kinh Nê hoàn (6 quyển) do ngài
Pháp hiển dịch, thêm vào một số phẩm, rồi
sửa lại mà thành 25 phẩm 36 quyển (thu
vào Đại chính tạng tập 12) mà xưa nay
thường gọi là Nam bản Niết bàn kinh (kinh
Niết bàn bản Nam). Đối lại, bản dịch của
ngài Đàm vô sấm thì được gọi là Bắc bản
Niết bàn kinh.
Ngoài ra, năm 1871, một học giả
người Anh tên S. Beal đã dịch quyển 12
và quyển 39 của kinh này ra tiếng Anh
và xuất bản.
Kinh này có rất nhiều sách chú giải,
quan trọng hơn cả thì có: Niết bàn luận 1
quyển(ngài Đạt ma bồ đề dịch vào đời Nguyên
Ngụy), Niết bàn kinh bản hữu kim vô kệ
luận 1 quyển(ngài Chân đế dịch vào đời
Trần), Đại bát niết bàn kinh tập giải 71
quyển(nhóm các sư Bảo lượng thu tập vào đời
Lương), Niết bàn kinh nghĩa kí 10 quyển
(ngài Tuệ viễn soạn vào đời Tùy), Niết bàn
kinh huyền nghĩa 2 quyển(Quán đính), Niết
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH
Một Trang Kinh Đại Ban Niết Bàn (Đôn Hoàng)

Í
bàn kinh sớ 33 quyển (Quán đính), Niết
bàn kinh du ý 1 quyển(Cát tạng), Niết bàn
kinh sớ15 quyển(Pháp bảo đời Đường), Niết
bàn kinh tông yếu 1 quyển (Nguyên hiểu,
người Tân la) v.v...
[X. Lương cao tăng truyện Q.7 truyện Tuệ
nghiêm; Xuất tam tạng kí tập Q.8; Q.15;
Pháp kinh lục Q.1; Đại đường nội điển lục
Q.3; Duyệt tạng tri tân Q.25].
II. Đại Ban Niết Bàn Kinh. Gồm 3
quyển, do ngài Pháp hiển dịch vào đời Đông
Tấn. Cũng gọi Phương đẳng Nê hoàn kinh,
thu vào Đại chính tạng tập 1. Nội dung tường
thuật tình hình trước và sau khi đức Phật
nhập diệt, là kinh Niết bàn của Tiểu thừa,
kinh này thiếu phần nói về “Phật thân
thường trụ”, “Chúng sinh đều có tính Phật”,
“Xiển đề thành Phật” v.v...
Ngoài ra, kinh này còn có ba bản dịch khác:
1. Kinh Phật ban nê hoàn 2 quyển, do
ngài Bạch pháp tổ dịch vào đời Tây Tấn.
2. Kinh Ban nê hoàn 2 quyển, được dịch
vào đời Đông Tấn (không rõ dịch giả).
3. Kinh Du hành 3 quyển trong Trường
a hàm, do các ngài Phật đà da xá và Trúc
Phật niệm dịch vào đời Diêu Tần.
Ngoài ra gần đây còn có kinh Đại ban
niết bàn do Ba trụ dịch từ kinh văn Pàli
Nam truyền.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.30; Xuất
tam tạng kí tập Q.2; Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục Q.6; Pháp kinh lục Q.3].
(xt. Đại Thừa Niết Bàn Kinh).
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH HẬU PHẦN
Gồm 2 quyển, do ngài Nhã na bạt đà la

dịch vào đời Đường. Cũng gọi Đại bát niết
bàn kinh đồ tì phần, Niết bàn kinh hậu
phần, Xà duy phần, Hậu phần. Thu vào Đại
chính tạng tập 12.
Nội dung tường thuật về sự tích trước và
sau khi đức Phật nhập diệt. Trong tạng kinh
Tây tạng, kinh này được thêm vào ở cuối
kinh Đại bát niết bàn.
Kinh này chia làm 4 phẩm rưỡi là:
1. Phẩm Di giáo.
2. Phẩm Ứng tận hoàn nguyên.
3. Phẩm Cơ cảm đồ tì.
4. Phẩm Thánh khu khuếch nhuận và
phần còn lại của phẩm Kiều trần như.
Cứ theo Đại đường cầu pháp cao tăng
truyện Hội minh truyện và Đại chu san
định chúng kinh mục lục quyển 2 nói, thì
kinh này là do hai ngài Nhã na bạt đà la
người Nam thiên trúc và Hội ninh người
Trung quốc dịch trong năm Lân đức (664-
665) đời Đường tại nước Ba lăng vùng
Nam hải, và được đưa về Trường an vào
đầu năm Nghi phụng.
Kinh này được gọi là Đàm vô sấm dịch
Đại bát niết bàn kinh hậu phần (Phần sau
của kinh Đại bát niết bàn do Đàm vô sấm
dịch). Nhưng, những việc tường thuật
trong kinh này phần nhiều giống với nội
dung của kinh Du hành trong Trường a
hàm, tức là văn Niết bàn Tiểu thừa, khác
với ý trong kinh Đại bát niết bàn do ngài
Đàm vô sấm dịch. Cho nên ngài Nghĩa
tịnh nhận định là kinh này không dính
dáng gì đến Niết bàn Đại thừa. Song, Khai
nguyên thích giáo lục quyển 11 thì căn cứ
vào những câu như (Đại 55, 591 thượng):
“Thường lạc ngã tịnh, cảnh giới của Phật
và Bồ tát không phải là chỗ mà Nhị thừa

có thể biết được...” mà cho kinh này có
mang nghĩa lí của Niết bàn Đại thừa, và
mạch văn liên tiếp nhau.
Theo Đại bát niết bàn kinh sớ quyển 33
của ngài Quán đính dẫn lời kinh Cư sĩ thỉnh
tăng thì biết, trước đời Đường, kinh Đại bát
niết bàn hậu phần còn có ba phẩm là: Phẩm
Thiêu thân, phẩm Khởi tháp, phẩm Chúc
lụy. Nhưng mục Nghi kinh ngụy soạn tạp
lục trong Xuất tam tạng kí tập quyển 5 xếp
kinh Cư sĩ thỉnh tăng vào loại “Kinh tồn
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH HẬU PHẦN

Í
nghi” (kinh còn ngờ là giả).
Lại Niết bàn kinh sớ tam đức chỉ qui
quyển 20 của ngài Trí viên đời Tống cho
rằng, phẩm Di giáo và phẩm Hoàn nguyên
của kinh này tương đương với phẩm Chúc
lụy, phẩm Đồ tì và phẩm Khuếch nhuận
tương đương với phẩm Thiêu thân, còn
phẩm Khởi tháp thì vẫn chưa được truyền
đến Trung quốc.
Ngoài ra, Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 6 đoạn 3 nói, Niết bàn
hậu phần vốn nằm trong Ngụy mục (mục
kinh giả), mãi đến Đại Đường san định mới
được xếp vào loại kinh chính. Cứ đó suy ra,
nếu kinh Cư sĩ thỉnh tăng là kinh giả, thì
kinh Niết bàn hậu phần có lẽ đã do các vị
Hội ninh giả tạo chăng? Điều này cũng chưa
thể biết chắc được.
[X. Tống cao tăng truyện Q.2 truyện Trí
hiền; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.12; Đại tạng cương mục chỉ yếu lục
Q.3; Duyệt tạng tri tân Q.25].
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH HUYỀN NGHĨA
Gồm 2 quyển. Gọi tắt: Niết bàn kinh
huyền nghĩa, do ngài Quán đính (561-632)
soạn, thu vào Đại chính tạng tập 38.
Đây là bộ sách giải thuyết kinh Niết bàn
quan trọng nhất. Ở đầu quyển có Tự luận,
trong đó chia phần giải thích làm hai loại:
Biệt thích, Thông thích, và dùng ba đức:
Pháp thân, Bát nhã, Giải thoát để thuyết
minh kinh Niết bàn. Sau đó lại chia kinh
làm 5 khoa là: Thích danh, Thích thể, Thích
tông, Thích dụng và Thích giáo. Phương
pháp chia khoa này vốn là kiến giải riêng

của ngài Trí khải. Về sau, sư Trí viên cũng
căn cứ vào lập trường giải thích kinh Niết
bàn của tông Thiên thai mà soạn Niết bàn
huyền nghĩa phát nguyên cơ yếu 4 quyển,
để chú thích bộ Đại bát niết bàn kinh huyền
nghĩa này.
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH SỚ
Gồm 33 quyển, do ngài Quán đính soạn
vào đời Tùy. Cũng gọi Nam bản niết bàn
kinh sớ, Niết bàn kinh sớ, thu vào Đại chính
tạng tập 38.
Bộ sách này dùng giáo chỉ của tông Thiên
thai để giải thích kinh Niết bàn (bản Nam)
và biện biệt rõ chỗ dị đồng giữa kinh Niết
bàn (bản Nam) và các kinh Phương đẳng
bát nê hoàn, Đại bát nê hoàn và Niết bàn
(bản Bắc). Bộ sách này vốn chỉ có Thích
văn 12 quyển, Huyền nghĩa 1 quyển. Về sau,
ngài Kinh khê Trạm nhiên sửa lại thành 15
quyển để làm cho ý nghĩa được sáng tỏ.
Năm Hàm thuần thứ 8 (1272) đời vua
Độ tông nhà Nam Tống, ngài Sư chính dùng
khoa cú của bản sớ gốc để phân biệt các đề
mục trong kinh, vào năm Chí nguyên 19
(1282) đời vua Thế tổ nhà Nguyên bắt đầu
khắc bản.
Trong năm Vạn lịch đời Minh, ngài Viên
trừng lại hợp biên cả kinh văn và chú sớ
thành Hội sớ 36 quyển, đồng thời soạn thêm
Điều cá 3 quyển, nhưng người đời sau chê
bản Hội sớ này là: “Tự ý thêm bớt, hay dở
lẫn lộn”. Ngài Thủ đốc Bản thuần người
Nhật bản lại đem bản sớ 15 quyển hội nhập
với kinh văn, so sánh với các bản khác, rồi
thêm phần chú giải thành 36 quyển và ấn
hành.
Ngoài ra, bộ sách này còn có các bản in
18 quyển, 20 quyển, 33 quyển. Chú sớ sách

này có: Tư kí 12 quyển (Hạnh mãn), Tư kí
9 quyển (Đạo tiên), Trị định sớ khoa 10
quyển (Trí viên), Tam đức chỉ qui 20 quyển
(Trí viên).
[X. Đại bát niết bàn kinh Q.hạ phần
cuối; Niết bàn huyền nghĩa phát nguyên cơ
yếu Q.4; Cao tăng truyện Q.6; Phật tổ thống
kỉ Q.7; Tân biên chư tông giáo tạng tổng
lục Q.1].
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH SỚ

Í
ĐẠI BAN NIẾT BÀN KINH TẬP GIẢI
Gồm 71 quyển, do nhóm các ngài Bảo
lượng soạn vào đời Lương. Cũng gọi Đại ban
niết bàn kinh nghĩa sớ, Đại ban niết bàn sớ,
Niết bàn kinh tập giải. Thu vào Đại chính
tạng tập 37. Đây là bộ sách xưa nhất trong
những sách chú thích, sớ giải kinh Niết bàn
hiện còn.
Nội dung thu chép những thuyết của các
nhà giải thích kinh Niết bàn (bản Nam) và
tùy chỗ có nêu sự giải thích riêng của các
soạn giả.
Sách này được soạn vào năm Thiên giám
thứ 8 (509) theo sắc chỉ của Vũ đế nhà
Lương. Nhóm soạn tập và chú giải gồm các
sư: Bảo lượng, Đại sinh, Tăng lượng, Pháp
thụy, Đàm tế, Tăng tông, Trí tú, Pháp trí,
Pháp an, Đàm chuẩn, Đàm ái, Tuệ lãng, Đàm
sám, Minh tuấn, Tuệ diên v.v...
[X. Lương cao tăng truyện Q.8; Phật tổ
thống kỉ Q.37].
ĐẠI BẢN
... ..
Tức là kinh Vô lượng thọ.
Tông Thiên thai gọi kinh Vô lượng thọ
trong ba bộ kinh Tịnh độ là Đại bản và gọi
kinh A di đà là Tiểu bản.
(xt. Vô Lượng Thọ Kinh).
ĐẠI BẢO QUẢNG BÁC LÂU CÁC THIÊN TRỤ BÍ
MẬT ĐÀ LA NI KINH
... ..
Phạm: Mahà-maịi-vipula-vimànavizva-
supratiwỉhita-guhya-paramarahasya-
kalpa-ràja-dhàraịì. Gồm 3
quyển, do ngài Bất không dịch vào đời

Đường. Gọi tắt: Bảo lâu các kinh, thu vào
Đại chính tạng tập 19.
Ở đầu quyển có vẽ hai hình bánh xe:
1. Đại bảo quảng bác lâu các thiện trụ
bí mật đà la ni.
2. Căn bản đà la ni và dẫn văn ghi công
đức ở phẩm Tựa.
Quyển thượng có 3 phẩm: Tự, Căn bản
đà la ni, Tâm và tùy tâm đà la ni.
Quyển trung có 6 phẩm: Thành tựu tâm
đà la ni, Thành tựu tùy tâm đà la ni, Chư
nghi quĩ đà la ni, Kiến lập mạn đồ la, Họa
tượng, Hộ ma.
Quyển hạ tiếp phần còn lại của phẩm
Hộ ma.
Nội dung toàn kinh nói rõ về sức uy đức,
công đức, pháp thành tựu, phép tắc tu hành,
pháp kiến lập mạn đồ la, pháp hộ ma v.v...
của Đại ma ni quảng bác lâu các thiện trụ bí
mật đà la ni.
Kinh này còn có hai bản dịch khác:
1. Quảng đại bảo lâu các thiện trụ bí mật
đà la ni kinh 3 quyển, do ngài Bồ đề lưu chi
dịch vào đời Đường.
2. Mâu lê mạn đồ la chú kinh 1 quyển,
được dịch vào đời Lương, mất tên người dịch.
Cả hai bản đều được thu vào Đại chính tạng
tập 19.
Trên đây, bản của ngài Bồ đề lưu chi,
tên phẩm khác với tên phẩm trong bản dịch
của ngài Bất không. Phẩm Hộ ma thì được
chia làm hai phẩm là Hộ ma và Ấn pháp,
nên tất cả là 10 phẩm.
Còn kinh Mâu lê mạn đồ la chú thì
không chia số phẩm, không có phẩm Tựa
và đem các Đà la ni ấn còn lại của phẩm Hộ
ĐẠI BẢN
Đại Bảo Quảng Bác Lâu Các Thiện Trụ

Bí Mật Đà La Ni Luân

Í
ma, từ Phổ biến quang minh bảo thanh tịnh
Như lai tâm ấn trở xuống, đặt ở trước phẩm
Kiến lập mạn đồ la.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.6, Q.9;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.15, Chư a xà lê chân ngôn Mật giáo bộ
loại tổng lục Q.thượng].
ĐẠI BẢO TÍCH KINH
...........
Phạm: Mahà-ratnakùỉa-sùtra. Gồm
120 quyển. Cũng gọi Bảo tích kinh, do các
ngài Bồ đề lưu chi v.v... dịch vào đời Đường,
thu vào Đại chính tạng tập 11.
Bộ kinh này do biên chép thu tập các
pháp tu hành của Bồ tát và thụ kí thành
Phật trong các kinh mà thành. Bảo tích hàm
ý là tích tập pháp bảo. Vì các pháp Đại thừa
rất sâu xa mầu nhiệm nên gọi là Bảo (quí
báu); chứa nhóm vô lượng pháp môn nên
gọi là Tích (chứa nhóm).
Kinh này là bản tổng hợp của Tân dịch
(dịch mới) và Cựu dịch (dịch cũ) gồm 49
hội (bộ), trong đó, các nhà dịch kinh vào
các đời Ngụy, Tấn, Nam Bắc triều, Tùy,
Đường lần lượt dịch vào các kinh khác nhau,
được tất cả 23 hội, hơn 80 quyển, gọi là “Cựu
dịch”. Ngài Bồ đề lưu chi dịch 26 hội, 39
quyển rưỡi, gọi là “Tân dịch”.
Nội dung toàn kinh bàn chung về các
pháp môn chủ yếu của Phật giáo Đại thừa,
phạm vi rất rộng. Mỗi một hội có chủ đề
độc lập và tương đương một bộ kinh;
chẳng hạn như hội thứ 46 là “Văn thù
thuyết bát nhã hội” chủ yếu bàn về tư
tưởng “Bát nhã tính không”. Hội thứ 5 là

“Vô lượng thọ như lai hội” nói về tín
ngưỡng Di đà tịnh độ. Còn như các hội
thứ 2, 3, 7, 11, 24 v.v... thì nêu rõ các giáo
nghĩa trọng yếu của Mật giáo.
Ngoài ra, các bộ phái mà các hội sở
thuộc được nói đến trong kinh này rất lộn
xộn, như:
- Hội 14 “Phật thuyết nhập thai” thuộc
về Tiểu thừa bộ.
- Hội 1 “Tam luật nghi”.
- Hội 23 “Ma ha ca diếp (thuộc về
Luật bộ).
- Hội 46 “Văn thù thuyết bát nhã” thuộc
về Bát nhã bộ.
- Hội 47 “Bảo kế bồ tát” thuộc về Đại
tập bộ v.v...
Như vậy, có thể nói, mỗi hội tuy có đặc
sắc, nhưng đứng về phương diện chỉnh thể
của toàn bộ kinh mà nhận xét, thì thiếu mất
hệ thống nhất quán.
Kinh này có rất nhiều bản dịch khác
nhau. Để tiện việc so sánh, nay đem tên
hội, số quyển người dịch trình bày bằng
các đồ biểu như sau:
ĐẠI BẢO TÍCH KINH
123456789 10
Hội Tam luật nghi
Hội Vô biên trang nghiêm
Hội Mật tích kim cương lực sĩ
Hội Tịnh cư thiên tử
Hội Vô lượng thọ Như lai
Hội Bất động Như lai
Hội Bị giáp trang nghiêm
Hội Pháp giới thể tính vô phân biệt
Hội Đại thừa thập pháp
Hội Văn thù sư lợiphổ môn
1-3
4-7

8 - 14
15 - 16
17 - 18
19 - 20
21 - 25
26 - 27
28
29
Dịch mới (Bồ đề lưu chi), đời Đường
Dịch mới (nt)
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Dịch mới
Dịch mới
Dịch mới
Mạn đà la tiên đời Lương
Phật đà phiến đa đời Bắc Ngụy
Dịch mới
SỐ HỘI TÊN HỘI SỐ QUYỂN TÊN NGƯỜI DỊCH

Í ĐẠI BẢO TÍCH KINH

Hội Xuất hiện quang minh
Hội Bồ tát tạng
Hội Phật vị A nan thuyết xử thai
Hội Phật thuyết nhập thai tạng
Hội Văn thù sư lợi thụ kí
Hội Bồ tát kiến thực
Hội Phú lâu na
Hội Hộ quốc bồ tát
Hội Úc già trưởng giả
Hội Vô tận phục trang
Hội Thụ huyễn sư bạtđà la kí
Hội Đại thần biến
Hội Ma ha Ca diếp
Hội Ưu ba li
Hội Phát thắng chí lạc
Hội Thiện tí bồ tát
Hội Thiện thuận bồ tát
Hội Cần thụ trưởng giả
Hội Ưu đà diên vương
Hội Diệu tuệ đồng nữ
Hội Hằng hà thượng ưu bà di
Hội Vô úy đức bồ tát
Hội Vô cấu thíbồ tát ứng hiện
HộiCôngđứcbảohoa phu bồ tát
Hội Thiện đức thiên tử
Hội Thiện trụ ý thiên tử
Hội A xà thế vương tử
Hội Đại thừa phương tiện
Hội Hiền hộ trưởng giả
Hội Tịnh tín đồng nữ
Hội Di lặc bồ tát vấn bát pháp
Hội Di lặc bồ tát sở vấn
Hội Khổ minh bồ tát
Hội Bảo lương tụ

Hội Vô tận ý bồ tát
Hội Văn thù thuyết bát nhã
Hội Bảo kế bồ tát
Hội Thắng man phu nhân
Hội Quảng bác tiên nhân
30 - 34
35 - 54
55
56 - 57
58 - 60
61 - 76
77 - 79
80 - 81
82
83 - 84
85
86 - 87
88 - 89
90
91 - 92
93 - 94
95
96
97
98
98
99
100
101
101
102 - 105
106
106 - 108
109 - 110

113 - 114
115
115 - 116
117 - 118
119
120
Dịch mới
Huyền trang đời Đường
Dịch mới
Nghĩa tịnh đời Đường
Thực xoa nan đà đời Đường
Na liên da xá đời Bắc Tề
Cưu ma la thập đời Hậu Tần
Xà na quật đa đời Tùy
Khang tăng khải đời Ngụy
Dịch mới
Dịch mới
Dịch mới
Nguyệt bà thủ na đời Đông Ngụy
Dịch mới
Dịch mới
Cưu ma la thập đời Hậu Tần
Dịch mới
Dịch mới
Dịch mới
Dịch mới
Dịch mới
Phật đà phiến đa đời Bắc Ngụy
Niếp (Nhiếp) đạo chân đời Tây Tấn
Dịch mới
Dịch mới
Đạt ma cấp đa đời Tùy
Dịch mới
Trúc nan đề đời Đông Tấn
Xà na quật đa đời Tùy
Dịch mới
Bồ đề lưu chi đời Bắc Ngụy
Dịch mới

Đời Tần mất tên người dịch
Đạo cung đời Bắc Lương
Dịch mới
Mạn đà la tiên đời Lương
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Dịch mới
Dịch mới
Ngoài 49 hội kể trên, còn có các bản dịch khác sau đây, những chữ số
trong khung Số
Hội của đồ biểu cũng tương đương với số Hội trong nội dung kinh Đại
bảo tích.

ĐẠI BẢO TÍCH KINH Í
3 quyển
20 quyển
4 quyển
2 quyển
2 quyển
3 quyển
2 quyển
1 quyển
1 quyển
40 quyển
1 quyển
2 quyển
2 quyển
20 quyển
4 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
2 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
3 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
2 quyển
3 quyển

1 quyển
1 quyển
13555
569
10
12
13
15
15
16
18
19
19
21
24
24
25
27
27
28
28
29
29
30
30
32
33
33
35
36
36
37
37
Đại phương quảng tam giới kinh
Như lai bất tư nghị bí mậtđại thừa kinh
Vô lượng thanh tịnh bình đẳng giác kinh
Vô lượng thọ kinh
A di đà tam da tam Phật tát lâu Phật đàn

quá độ nhân đạo kinh
Đại thừa vô lượng thọ trang nghiêm kinh
A súc Phật quốc kinh
Đại thừa thập pháp kinh
Phổ môn phẩm kinh
Đại thừabồ tát tạng chính pháp kinh
Bào thai kinh
Văn thù sư lợi Phật độ nghiêm tịnh kinh
Đại thánh Văn thù sư lợi bồ tát Phật sát
công đức trang nghiêm kinh
Phụ tử hợp tập kinh
Hộ quốc trưởng giả sở vấnđại thừa kinh
Pháp kính kinh
Úc già la việt vấn Bồ tát hành kinh
Huyền sĩ nhân hiền kinh
Quyết định tì ni kinh
Tam thập ngũ Phật danh lễ sám văn
Phát giác tịnh tâm kinh
Tu lại kinh
Tu lại kinh
Bồ tát tu hành kinh
Vô úy thụ sở vấn đại thừa kinh
Ưu điền vương kinh
Đại thừa nhật tử vương sở vấn kinh
Tu ma đề kinh
Tu ma đề bồ tát kinh
A xà thế vương nữA thuật đạtbồ tát kinh
Vô cấu thí nữ kinh
Đắc vô cấu nữ kinh
Văn thù sư lợi sở thuyết bất tư nghị
Phật cảnh giới kinh
Như huyễn tam muội kinh
Thánh thiện trụ ý thiên tử sở vấn kinh
Thái tử loát hộ kinh
Thái tử hòa lưu kinh
Đàm vô sấm đời Bắc Lương
Pháp hộ đời Bắc Tống
Chi lâu ca sấm đời Hậu Hán

Khang tăng khải đời Ngụy
Chi khiêm đời Ngô
Pháp hiền đời Bắc Tống
Chi lâu ca sấm đời Hậu Hán
Tăng già bà la đời Lương
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Pháp hộ đời Bắc Tống
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Bất không đời Đường
Nhật xứng đời Bắc Tống
Thí hộ đời Bắc Tống
An huyền đời Hậu Hán
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
mất tên người dịch
Bất không đời Đường
Xà na quật đa đời Tùy
Bạch diên đời Ngụy
Chi thi luân đời Ngụy
Bạch pháp tổ đời Tây Tấn
Thí hộ đời Bắc Tống
Pháp cự đời Tây Tấn
Pháp thiên đời Bắc Tống
Cưu ma la thập đời Hậu Tần
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Bát nhã lưu chi đời Đông Ngụy
Bồ đề lưu chí đời Đường
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Tì mục trí tiên đời Bắc Ngụy
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Đời Tây Tấn, mất tên người
dịch
SỐ HỘI TÊN KINH SỐ QUYỂN TÊN NGƯỜI DỊCH

Í
Nguyên bản tiếng Phạm của kinh này
nay chỉ còn lại những phần rời rạc. Cứ
theo Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
quyển 10, khi ngài Huyền trang từ Ấn độ
trở về nước, đã mang về theo bản tiếng
Phạm của kinh này. Sau khi ngài Huyền
trang đã dịch xong toàn bộ kinh Đại bát
nhã 600 quyển, bậc danh đức các nơi thỉnh
ngài dịch lại bộ kinh Bảo tích, nhưng lúc
ấy ngài đã kiệt sức và tự biết chẳng bao
lâu nữa ngài sẽ tịch, nên ngài đã từ chối
lời thỉnh cầu. Nhưng bản tiếng Phạm do
ngài Huyền trang mang về nay không còn.
Lại theo Ấn độ Phật giáo sử chương 13,
chương 20 của Đa la na tha nói, thì nguyên
bản tiếng Phạm của kinh này cùng với các
kinh Hoa nghiêm, Đại tập. Bát nhã mỗi
thứ đều có hơn 10 vạn bài tụng, nhưng
sau vì cứ đắp đổi truyền dịch nên nay chỉ
còn 49 hội 120 quyển.
Kinh này còn có bản dịch tiếng Tây tạng
nhan đề: “Đại bảo tích pháp môn thập vạn
chương” (Tạng: Dkon-mchog brtsegs-pa
chen-po#i chos-kyi-rnam-graís le#u
stoí-phrag-brgya-pa) cũng có 49 hội.
Nhưng bản dịch Tây tạng vốn truyền dịch
các hội một cách riêng lẻ, vả lại thiếu một
số hội, sau mới theo bản Hán dịch mà bổ
sung số hội đó và phỏng theo qui tắc 49
hội mà tập thành.
Mỗi hội trong kinh này có rất nhiều
chú sớ. Đại bảo tích kinh luận 4 quyển
(ngài An tuệ soạn), do ngài Bồ đề lưu chi
dịch vào thời Bắc Ngụy, là chú thích hội
43 và Đại bảo tích kinh thích cũng do ngài

Bồ đề lưu chi dịch là chú thích hội 41,
Đại bảo tích kinh sớ 3 quyển của ngài
Tiềm chân là chú thích hội 15 (bản dịch
của ngài Bất không), Đại bảo tích kinh tử
chú của ngài Khang tăng hội là chú thích
ĐẠI BẢO TÍCH KINH
38
38
39
42
42
43
43
45
46
46
46
47
48
49
Tuệ thượng bồ tát vấn đạithiện quyềnkinh
Đại phương quảng thiện xảo phương
tiện kinh
Đại thừa hiển thị kinh
Đại thừa phương đẳng yếu tuệ kinh
Di lặc bồ tát sở vấn bản nguyện kinh
Phật di nhật ma ni bảo kinh
Ma ha diễn bảo nghiêm kinh
Đại ca diếp vấn đại bảo tích chính pháp
kinh
Văn thù sư lợi sở thuyết ma ha bát
nhã ba la mật kinh
Văn thù sư lợi sở thuyết bát nhã ba la
mật kinh
Đại bát nhã kinh đệ thất phận
Đại phương đẳng đại tập kinh Bảo kế
bồ tát phẩm
Thắng man sư tử hống nhất thừa đại

phương tiện phương quảng kinh
Tì da sa vấn kinh
2 quyển
4 quyển
2 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
1 quyển
5 quyển
2 quyển
1 quyển
2 quyển
2 quyển
1 quyển
2 quyển
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Thí hộ đời Bắc Tống
Nhật chiếu đời Đường
An thế cao đời Hậu Hán
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn
Chi lâu ca sấm đời Hậu Hán
ĐờiTây Tấn, mất tên người dịch
Thí hộ đời Bắc Tống
Mạn đà la tiên đời Lương
Tăng già bà la đời Lương
Huyền trang đời Đường
Đàm vô sấm đời Bắc Lương
Cầu na bạt đà la đời Tống
Bát nhã lưu chi đời Bắc Ngụy

Í
hội 19 (bản dịch của ngài An huyền). Ngoài
ra, có rất nhiều bản chú sớ các hội thứ 5,
hội thứ 28.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.19; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.1;
Duyệt tạng tri tân Q.2, Q.3; Tây tạng dịch
Đại bảo tích kinh chi nghiên cứu (Anh bộ
Văn kính, Đại cốc học báo 11)].
ĐẠI BẢO TÍCH KINH LUẬN
Phạm: Mahà - ratnakùỉa -
dharmaparyàya-zatasàhasrikàparivarta-
kàzyapa-parivarta-ỉìkà. Gồm
4 quyển, do ngài An tuệ soạn (theo bản dịch
Tây tạng), ngài Bồ đề lưu chi dịch vào đời
Bắc Ngụy.
Luận này tuy có tên là Đại bảo tích kinh
luận, nhưng không phải là bản chú thích
toàn bộ kinh Đại bảo tích 120 quyển do
ngài Bồ đề lưu chi biên dịch vào đời Đường,
mà chỉ là sách chú sớ của hội thứ 43, là
hội Phổ minh bồ tát (tức kinh Bảo tích cổ)
mà thôi.
Nội dung trước hết nêu hai bài kệ tụng
Qui kính, kế đến, giải thích danh nghĩa hai
chữ “Bảo tích”, cho rằng bộ kinh Bảo tích
thu nhiếp tất cả pháp Đại thừa, đức Như lai
vì các Bồ tát mà nói 16 tướng sai khác của tà
hạnh, chính hạnh. Sau hết, dùng thể vấn
đáp giải thích rõ văn kinh.
Luận này còn có bản dịch Tây tạng, thu
vào kinh sớ bộ trong Đan châu nhĩ.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Đại đường
nội điển lục Q.4; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ
Q.4; Khai nguyên thích giáo lục Q.6; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.9].

ĐẠI BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH
Phạm:Mahà-prajĩàpàramità-sùtra.
Gồm 600 quyển, ngài Huyền trang dịch vào
đời Đường. Gọi tắt: Đại bát nhã kinh, thu
vào Đại chính tạng tập 5 đến tập 7.
Bát nhã ba la mật đa nghĩa là trí tuệ đạt
đến bờ bên kia (bờ giải thoát). Toàn bộ
kinh nhắm mục đích nói rõ ràng, hết thảy
mọi hiện tượng trong thế gian đều do nhân
duyên (các mối quan hệ tương đối) hòa hợp
mà có, là giả dối không thật. Phải nhận
thức chân tướng của các pháp (hiện tượng)
bằng trí tuệ bát nhã thì mới có thể nắm
bắt được chân lí tuyệt đối mà đạt đến cảnh
giới giác ngộ giải thoát.
Kinh này là cơ sở lí luận của Phật giáo
Đại thừa, và là tập đại thành của các bộ kinh
Bát nhã.
Bát nhã bộ là bộ kinh điển lớn nhất trong
Đại tạng kinh, toàn bộ chiếm khoảng 1/3
tạng kinh, còn kinh Đại bát nhã thì chiếm
3/4 của toàn Bát nhã bộ, 1/4 còn lại thì
thuộc các kinh Bát nhã như: Đại phẩm bát
nhã, Tiểu phẩm bát nhã, Kim cương bát
nhã v.v... Còn nói về thứ tự trước sau của
các kinh thuộc Bát nhã bộ trong quá trình
thành lập và phát triển của kinh điển, thì
Đạo hành bát nhã và Tiểu phẩm bát nhã là
sớm nhất, kế đó là Đại phẩm bát nhã và
Kim cương bát nhã v.v..., sau hết là kinh
Đại bát nhã và các bộ Bát nhã khác xuất
hiện tiếp theo. Lúc ấy là khoảng thời kì giữa
của sự thành lập kinh điển Đại thừa.
Trước ngài Huyền trang đã có một số
kinh Bát nhã được dịch ra Hán văn, nhưng
vì chưa được đầy đủ nên ngài Huyền trang
tổ chức dịch lại tại chùa Ngọc hoa cung
với các ngài Gia thượng, Đại thừa khâm,

Đại thừa quang, Tuệ lãng, Khuy cơ bút thụ,
các ngài Huyền tắc, Thần phưởng nhuận
văn, các ngài Tuệ quí, Thần thái, Tuệ cảnh
chứng nghĩa. Công việc phiên dịch được
bắt đầu vào tháng giêng năm Hiển khánh
thứ 5 (660) đời vua Cao tông nhà Đường
đến tháng 10 năm Long sóc thứ 3 (663) thì
hoàn tất. Năm sau, ngài Huyền trang thị
tịch tại chùa Ngọc hoa cung.
ĐẠI BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH

Í
Toàn bộ kinh Đại bát nhã gồm 600
quyển chia làm 16 hội do đức Phật đã tuyên
thuyết ởbốn nơi:
1. Núi Linh thứu ở gần thành Vương xá.
2. Vườn Cấp cô độc.
3. Cung vua trời Tha hóa tự tại.
4. Tinh xá Trúc lâm ở gần thành Vương xá.
Trong 16 hội thì 9 hội: 1, 3, 5, 11, 12,
13, 14, 15, 16 là dịch mới của ngài Huyền
trang, gồm có 481 quyển, còn 7 hội kia là
dịch lại.
Hội thứ 1: Gồm 79 phẩm, 400 quyển,
nội dung nói về việc mở rộng và tu tập pháp
quán Bát nhã, hạnh nguyện của Bồ tát và sự
sâu xa thù thắng của Bát nhã; tường thuật
nhân duyên tán thán cúng dường của các vị
Đại đệ tử, chư Thiên, Thích, Phạm và công
đức rộng lớn của việc thụ trì Bát nhã dù chỉ
với một câu, đồng thời, căn cứ vào nhân
duyên thụ lãnh Bát nhã của hai bồ tát
Thường đề và Pháp dũng mà nói rõ việc được
nghe nói Bát nhã ba la mật là việc rất khó.
Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển 100
và Khai nguyên thích giáo lục quyển 11 nói,
thì nguyên bản tiếng Phạm của hội thứ 1
gồm có 132.600 kệ tụng, tương đương với
100.000 kệ tụng Bát nhã (Phạm:
Zatasàhasrikà-prajĩàpàramità) tiếng
Phạm hiện còn. Đối chiếu và so sánh với
Đại chính tạng, thì bản tiếng Phạm gồm có
6 chương, 72 phẩm, trong đó, thiếu mất các
phẩm là: Phẩm Bồ tát Thường đề, phẩm Bồ
tát Pháp dũng và phẩm Kết khuyến, các
phẩm còn lại có rất nhiều chỗ khác với bản
Hán dịch. Nhưng các bản Tạng dịch cũng

có nhiều chỗ giống bản tiếng Phạm và chỉ
có bản Nại đường (Tạng:Snar - than) là
có đủ 3 phẩm Thường đề, Pháp dũng và Kết
khuyến mà thành 75 phẩm.
Hội thứ 2: Gồm 85 phẩm, 78 quyển.
So với hội thứ 1, về nghĩa thì giống nhau,
nhưng văn thì ngắn gọn hơn, sự thay đổi
các phẩm cũng khác và thiếu ba phẩm
Thường đề, Pháp dũng v.v... Tương đương
với 25.000 kệ tụng Bát nhã (Phạm:
Paĩcaviôzatisàhasrikà-prajĩàpàramità)
hiện còn. Bản dịch Tây tạng chia làm 76
phẩm, trong có các phẩm Thường đề v.v...
Theo bài tựa của hội thứ 2 do ngài
Huyền tắc ở chùa Tây minh soạn, thì các
kinhnhư: Phóng quang bát nhã 20 quyển
do ngài Vô xoa la dịch vào đời Tây Tấn,
kinh Quang tán (thiếu nửa sau) 10 quyển
do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời Tây Tấn,
kinh Ma ha bát nhã ba la mật 27 quyển (Đại
phẩm) do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời
Diêu Tần v.v... đều là những bản dịch khác
của hội này.
Hội thứ 3: Gồm 31 phẩm, 59 quyển. Về
chỉ thú thì gần giống với hai hội trước, nhưng
các phẩm thì khác nhau và cũng thiếu 3
phẩm Thường đề, Pháp dũng v.v...
Theo Pháp uyển châu lâm quyển 100
và Khai nguyên thích giáo lục quyển 11,
thì nguyên bản tiếng Phạm của hội thứ 3
gồm 18.000 kệ tụng, tương đương với
18.000 tụng Bát nhã của bản dịch Tây tạng
(Tạng: Zes-rab-kyi Pha-rol-tu phyin-pa
khri-brgyad-stoí-pa). Bản dịch Tây tạng
chia làm 87 phẩm, có đủ ba phẩm Thường
đề v.v...
Hội thứ 4: Gồm 29 phẩm, 18 quyển. Về
yếu chỉ thì giống với ba hội trước, nhưng

văn rất tỉnh lược.
Theo bài Tựa hội thứ 4 của ngài Huyền
tắc và Pháp uyển châu lâm, Khai nguyên
thích giáo lục, thì các kinh như: Đạo hành
bát nhã 10 quyển do ngài Chi lâu ca sấm
dịch vào đời Hậu Hán, kinh Đại minh độ 6
quyển do ngài Chi khiêm dịch vào đời Ngô,
kinh Tiểu phẩm bát nhã ba la mật 10 quyển
do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Hậu
Tần v.v... đều là những bản dịch khác của
hội này (kinh Phật mẫu xuấtsinh tam pháp
tạng bát nhã ba la mật đa 25 quyển do ngài
Thí hộ dịch vào đời Bắc Tống cũng là cùng
ĐẠI BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH

Í
bản với hội này). Bản tiếng Phạm gồm 8.000
kệ tụng, tương đương với 8.000 tụng Bát nhã
(Phạm:Awỉasàhasrikà-prajĩàpàramità)
hiện còn.
Hội thứ 5: Gồm 24 phẩm, 10 quyển.
Nội dung rất vắn tắt so với bốn hội trước.
Pháp uyển châu lâm và Khai nguyên thích
giáo lục đều nói bản tiếng Phạm của hội này
có 4.000 tụng.
Hội thứ 6: Gồm 17 phẩm, 8 quyển. Nội
dung hội này là đức Phật nói pháp Bát nhã
và cách tu tập Bát nhã cho Thắng thiên vương
nghe. Hội này cùng bản với kinh Thắng thiên
vương Bát nhã ba la mật đa 7 quyển do ngài
Nguyệt bà thủ na dịch vào đời Trần thuộc
Nam triều. Pháp uyển châu lâm và Khai
nguyên thích giáo lục nói, nguyên bản tiếng
Phạm của hội này là 2.500 kệ tụng.
Hội thứ 7: Phần Mạn thù thất lợi, 2
quyển, tương đương với 700 kệ tụng Bát nhã
(Phạm: Saptazatikà-prajĩàpànamità)
tiếng Phạm, không lập tên phẩm riêng.
Nội dung tường thuật việc ngài Mạn thù
thất lợi và đức Phật thuyết pháp về nhất
tướng của Như lai và của hữu tình giới là
bất khả đắc, tướng của phúc điền là bất khả
tư nghị, nhất tướng trang nghiêm tam ma
địa v.v...
Hội này là cùng bản với kinh Văn thù
sư lợi sở thuyết ma ha bát nhã ba la mật 2
quyển, do ngài Mạn đà la tiên dịch vào đời
Lương (thu vào hội thứ 46 trong kinh Đại
bảo tích) và kinh Mạn thù sư lợi sở thuyết
bát nhã ba la mật 1 quyển, do ngài Tăng
già ba la dịch (cũng vào đời Lương). Pháp

uyển châu lâm và Khai nguyên thích giáo
lục nói bản tiếng Phạm của hội này có 800
kệ tụng.
Hội thứ 8: Phần Na già thất lợi, 1 quyển.
Nội dung tường thuật việc bồ tát Diệu
cát tường thuyết giảng về các pháp thế gian
như mộng huyễn chẳng phải thật có và về
pháp vị vô thượng. Hội này là đồng bản
với kinh Nhu thủ bồ tát vô thượng thanh
tịnh phân vệ 2 quyển, do Tường công dịch
vào đời Tống. Pháp uyển châu lâm và Khai
nguyên thích giáo lục nói bản tiếng Phạm
của hội này có 400 kệ tụng.
Hội thứ 9: Năng đoạn kim cương phần, 1
quyển. Tương đương với Kim cương năng đoạn
bát nhã ba la mật đa (Phạm:Vajracchedikàprajĩàpàramità)
tiếng Phạm.
Nội dung đức Phật nói về việc phát tâm
hướng tới Bồ tát thừa, tu hành theo Bát nhã
và phương pháp nhiếp phục tâm cho tôn
giả Thiện hiện (Tu bồ đề) nghe. Các kinh:
Kim cương bát nhã ba la mật 1 quyển do
các ngài: Cưu ma la thập đời Diêu Tần, Bồ
đề lưu chi đời Nguyên Ngụy và ngài Chân
đế đời Trần dịch, kinh Kim cương năng đoạn
bát nhã ba la mật 1 quyển, do ngài Cấp đa
dịch vào đời Tùy, và kinh Năng đoạn kim
cương bát nhã ba la mật đa 1 quyển, do ngài
Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường v.v... đều là
đồng bản của hội này.
Pháp uyển châu lâm và Khai nguyên
thích giáo lục nói bản tiếng Phạm của hội
này có 300 kệ tụng.
Hội thứ 10: Phần Bát nhã lí thú, 1
quyển, tương đương với 150 kệ tụng Bát
nhã lí thú (Phạm:Prajĩàpàramità-nayazatapaĩcàzatikà)
tiếng Phạm hiện còn.
Nội dung đức Phật nói về pháp môn:

Nhất thiết pháp thậm thâm vi diệu Bát nhã
lí thú thanh tịnh cho các Bồ tát nghe. Các
kinh: Thực tướng bát nhã ba la mật do ngài
Bồ đề lưu chi dịch vào đời Đường, Kim
cương đính du già lí thú bát nhã do ngài
Kim cương trí dịch, Đại lạc kim cương bất
không chân thực tam ma da do ngài Bất
không dịch, Biến chiếu bát nhã ba la mật
do ngài Thí hộ dịch vào đời Tống v.v... mỗi
thứ 1 quyển, đều là cùng bản với hội này.
Theo Pháp uyển châu lâm và Khai
nguyên thích giáo lục nói, thì bản tiếng Phạm
của hội này gồm 300 kệ tụng. Nhưng Chí
ĐẠI BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH

Í
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
quyển 1 thì bảo hội này và nguyên bản tiếng
Phạm hiện còn giống nhau, đều gồm 150
bài tụng.
Hội thứ 11: Phần Bố thí ba la mật đa,
5 quyển.
Nội dung ngài Xá lợi phất nói với các vị
Bồ tát là nếu đem lòng đại bi làm việc bố
thí, thì sẽ được Nhất thiết trí trí, chứng Vô
thượng bồ đề. Còn đức Phật thì vì Mãn từ
tử mà nói rõ nghĩa tất cả pháp chẳng phải
thực có, không có được, mất, lợi, hại, đồng
thời, Ngài dùng sức thần thông khiến đại
chúng thấy các Bồ tát trong vô lượng thế
giới ở 10 phương đang tu hạnh bố thí và
phát tâm cầu Nhất thiết trí.
Hội thứ 12: Phần Tịnh giới ba la mật
đa, 5 quyển.
Nội dung ngài Xá lợi phất nhờ sức thần
thông của đức Phật mà nói rộng về nghĩa
chân thực của tịnh giới, chỉ bảo rõ thế nào
là giữ giới và thế nào là phạm giới. Như:
Phát tâm Nhị thừa là phạm giới, hướng tới
Vô thượng chính đẳng bồ đề là giữ giới; dính
mắc vào tướng bố thí, phân biệt các pháp,
xa lìa nhất thiết trí là phạm giới v.v...
Hội thứ 13: Phần An nhẫn ba la mật
đa, 1 quyển.
Nội dung ngài Mãn từ tử và Xá lợi phất
nói rõ về pháp An nhẫn vô thượng bồ đề,
tức là nếu đem tâm tàm quí mà tu pháp
quán không thì sẽ chấm dứt tâm tranh đấu,
được an ổn.
Hội thứ 14: Phần Tinh tiến ba la mật, 1
quyển.

Nội dung đức Phật giải thích rõ cho Mãn
từ tử về việc an trụ nơi Bát nhã, ngăn dứt
sáu tình, siêng chăm ba học: Đó là con đường
dẫn đến hoàn thành hạnh Bồ tát.
Hội thứ 15: Phần Tĩnh lự ba la mật đa,
2 quyển.
Nội dung đức Phật ở trong hội Linh sơn
nói về tất cả thiền định như: Tứ thiền, Bát
giải thoát, Cửu thứ đệ định v.v... đồngthời,
Ngài nói về Không bát nhã tam muội cho
các tôn giả Xá lợi phất và Mãn từ tử nghe.
Theo Khai nguyên thích giáo lục, bản
tiếng Phạm của hai hội thứ 11, 12 mỗi hội
là 2.000 kệ tụng, hai hội 13, 14 mỗi hội 400
kệ tụng, hội 15 có 800 kệ tụng. Nhưng Pháp
uyển châu lâm bảo bản tiếng Phạm của hội
14 là 800 kệ tụng.
Hội thứ 16: Phần Bát nhã ba la mật đa,
8 quyển.
Nội dung đức Phật ở trong hội Trúc lâm,
thành Vương xá nói cho bồ tát Thiện dũng
mãnh nghe về giải thoát Bát nhã vô sở đắc.
Pháp uyển châu lâm và Khai nguyên thích
giáo lục nói, nguyên văn bản tiếng Phạm
của hội này gồm 2500 kệ tụng, tương đương
tiếng Phạm hiện còn:Suvikràntavikràmiparipfcchà,
bản dịch Tây tạng chia làm 7
chương.
Trong 16 hội nêu trên đây, đã có một số
hội được ấn hành nguyên bản tiếng Phạm
và bản dịch Tây tạng, như các hội thứ 1, thứ
4, thứ 7, thứ 9 v.v...
Sau khi kinh này được truyền dịch, ngài
Huyền tắc ở chùa Tây minh có viết lời tựa
cho mỗi hội trong 16 hội, ngài Khuy cơ ở
chùa Đại từ ân soạn Đại Bát nhã ba la mật
đa kinh Lí thú phần thuật tán 3 quyển, ngài
Nguyên hiểu người Tân la (Triều tiên) thì

soạn Đại tuệ độ kinh tông yếu 1 quyển. Ngoài
ra còn có Đại bát nhã kinh quan pháp 6
quyển của ngài Đại ẩn đời Tống, Đại bát
nhã kinh cương yếu 10 quyển của ngài Cát
đỉnh đời Thanh v.v... Rồi đến Đại tạng kinh
cương mục chỉ yếu lục quyển 1, quyển 2
thượng, Đại tạng thánh giáo pháp bảo tiêu
mục quyển 1, Duyệt tạng tri tân quyển 16
đến quyển 23 v.v... cũng đều có nói về cương
yếu của kinh này.
Số hội, số kệ tụng, quyển thứ, số phẩm,
cùng bản dịch khác, người dịch của kinh
này được đồ biểu như sau:
ĐẠI BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH

ĐẠI BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH Í
132.600 kệ
25.000 kệ
18.000 kệ
8.000 kệ
4.000 kệ
2.500 kệ
800 kệ
400 kệ
1 - 400
401 - 478
479 - 537
538 - 555
556 - 565
566 - 573
574 - 575
576
79
85
31
29
24
17
Mạn thù
thất lợi phần
Na già thất
lợi phần
Trúc pháp hộ đời Tây Tấn dịch
Vô la xoa đời Tây Tấn dịch
Cưu ma la thập đời Diêu Tần dịch
Chi lâu ca sấm đời Hậu Hán dịch
Chi khiêm đời Ngô dịch
Đàm ma bì đời Tiền Tần dịch
Cưu ma la thập đời Hậu Tần dịch
Thí hộ đời Bắc Tống dịch
Nguyệt bà thủ na đời Tùy dịch

Mạn đà la tiên đời Lương dịch
Tăng già bà la đời Lương dịch
Tường Công đời Tống dịch
SỐ HỘI
SỐ KÊ TỤNG
KHAI NGUYÊN
THÍCH GIÁO LỤC QUYỂN THỨ CÙNG BẢN DỊCH KHÁC NGƯỜI
DỊCH
1
2
3
4
5
6
7
8
SỐ PHẨM
Quang tán bát nhã kinh 10 quyển
Phóng quang bát nhã kinh 20 quyển
Ma ha bát nhã ba la mật kinh 27 quyển
Đạo hành Bát nhã kinh 10 quyển
Đại minh độ vô cực kinh 6 quyển
Ma ha bát nhã ba la mật đa sao kinh 5 quyển
Ma ha bát nhã ba la mật kinh 10 quyển
Phật mẫu xuất sinh tam pháp tạng bát nhã ba
la mật đa kinh 25 quyển
Thắng thiên vương bát nhã ba la mật kinh
7 quyển
Đại bảo tích kinh đệ tứ thập lục phần 2 quyển
Văn thù sư lợi sở thuyết bát nhã ba la mật
kinh1 quyển
Nhu thủ bồ tát vô thượng thanh tịnh phân vệ
kinh 2 quyển

Í ĐẠI BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA KINH
SỐ HỘI SỐ KÊ TỤNG
KHAI NGUYÊN
THÍCH GIÁO LỤC
CÙNG QUYỂN THỨ SỐ PHẨM BẢN DỊCH KHÁC NGƯỜI DỊCH
9
10
11
12
13
14
15
16
300 kệ
300 kệ
2000 kệ
2000 kệ
400 kệ
400 kệ
800 kệ
2500 kệ
577
578
579 - 583
584 - 588
589
590
591 - 592
593 - 600
Năng đoạn kim
cương phần
Bát nhã lí thú
phần
Bố thí ba la
mật đa phần
Tịnh giới ba la

mật đa phần
An nhẫn ba la
mật đa phần
Tinh tiến ba la
mật đa phần
Tĩnh lự ba la
mật đa phần
Bát nhã ba la
mật đa phần
Kim cương bát nhã ba la mật kinh 1 quyển
Kim cương bát nhã ba la mật kinh 1 quyển
Kim cương bát nhã ba la mật kinh 1 quyển
Kim cương năng đoạn ba la mật kinh 1 quyển
Năng đoạn kim cương bát nhã ba la mật kinh 1 quyển
Năng đoạn kim cương bát nhã ba la mật kinh 1 quyển
Thực tướng bát nhã ba la mật kinh 1 quyển
Kim cương đính du già lí thú bát nhã ba la mật
kinh 1 quyển
Đại lạc kim cương bất không tam ma da kinh 1 quyển
Biến chiếu bát nhã ba la mật kinh 1 quyển
Cưu ma la thập đời Hậu Tần dịch
Bồ đề lưu chi đời Bắc Ngụy dịch
Chân đế đời Trần dịch
Đạt ma cấp đa đời Tùy dịch
Huyền trang đời Đường dịch
Nghĩa tịnh đời Đường dịch
Bồ đề lưu chí đời Đường dịch
Kim cương trí đời Đường dịch
Bất không đời Đường dịch
Thí hộ đời Bắc Tống dịch

Í
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.8; Đại đường cố tam tạng pháp sư
Huyền trang hành trạng; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.1; Phật giáo kinh
điển khái thuyết; Tân Phật giáo thứ 9 mục 7
(Độ biên Hải húc, Đại bát nhã kinh khái
quan); Tông giáo nghiên cứu tân thứ 2 đoạn
4 (Can tả Long trường, Bát nhã kinh chi
chư vấn đề); Nguyên thủy bát nhã kinh chi
nghiên cứu].
ĐẠI BÁT NHÃ HỘI
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản. Tức
là Pháp hội giảng diễn hoặc đọc tụng kinh
Đại bát nhã để cầu quốc thái dân an. Cũng
gọi Đại bát nhã kinh hội, Bát nhã hội.
Kinh Đại bát nhã gồm 600 quyển, là bộ
kinh ở vào hàng đầu của tất cả các kinh,
cúng dường kinh này sẽ được vô lượng công
đức.
ĐẠI BẤT THIÊN ĐỊA PHÁP
... ... ... ... ..
Phạm: A-kuzala-mahà-bhùmikadharma.
Một trong các pháp Tâm sở của
Hữu bộ.
Chỉ cho hai loại hiện tượng tâm lí hiện
khởi do tương ứng với tất cả tâm bất thiện.
Đó là:
1. Vô tàm (Phạm:àhrìkya, không thẹn
thùng): Không có lòng sùng kính và thuận
theo đối với các bậc có đạo đức và đối với
các việc thiện, không có tâm hổ thẹn đối
với tội lỗi mình đã gây nên, vì thế bị các bậc
thiện sĩ tránh xa.
2.Vô quí (Phạm: anapatràpya, không

xấu hổ): đối với tội quả ở hiện tại và vị lai
không có lòng sợ hãi, và khi làm điều xấu
ác, không biết hổ thẹn với người khác.
Hai tác dụng tâm lí trên đây thường dấy
động cùng một lúc với tất cả tâm bất thiện,
nên gọi là Đại bất thiện; lại chính Tâm vương
là nơi từ đó chúng dấy động thì gọi là Đại
bất thiện địa; còn hai pháp vô tàm, vô quí là
thuộc về Đại bất thiện địa, nên gọi là Đại
bất thiện địa pháp.
[X. luận Đại tì bà sa Q.42; luận Câu xá
Q.4; luận Hiển dương thánh giáo Q.1; luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1; luận Tạp a
tì đàm tâm Q.2]. (xt. Tàm Quí).
ĐẠI BI
.....
Phạm,Pàli:Mahàkaruna.
Bi nghĩa là thương xót và cứu giúp. Chư
Phật và Bồ tát không nỡ thấy chúng sinh
đau khổ nên mở lòng thương rộng lớn cứu
vớt. Theo Hữu bộ Tiểu thừa thì Đại bi là
một trong 18 pháp bất cộng, còn theo tông
Pháp tướng Đại thừa thì là một trong 140
pháp bất cộng. Cũng có thuyết cho Đại bi là
một trong bốn tâm Vô lượng, như 10 tâm
đại bi nói trong kinh Hoa nghiêm và 32 tâm
đại bi nói trong kinh Bảo vũ.
Ngoài ra, Đại bi thường được dùng song
song với “Đại từ” mà phổ thông nhất là để
biểu thị lòng từ bi của bồ tát Quan thế âm.
Nhưng, về danh từ “đại bi” các kinh giải
thích có hơi khác nhau.
I. Theo thuyết của Tiểu thừa:
Luận Đại tì bà sa quyển 31, quyển 38,
luận Câu xá quyển 27 cho rằng, Đại bi là trí
thế tục của Phật duyên với tất cả hữu tình
trong ba cõi mà khởi, có 5 nghĩa:
1. Tư lương đại: Do nhiều phúc đức và

trí tuệ tạo thành.
2. Hành tướng đại: Sức đại bi có khả
năng nhổ tận gốc ba thứ khổ (khổ khổ, hoại
khổ, hành khổ).
3. Sở duyên đại: Lấy hữu tình trong ba
cõi làm sở duyên.
4. Bình đẳng đại: Lòng bình đẳng mang
lại lợi ích, yên vui cho tất cả hữu tình, không
phân biệt kẻ oán người thân.
ĐẠI BẤT THIÊN ĐỊA PHÁP

Í
5. Thượng phẩm đại: Đại bi là phẩm
hạnh cao nhất trong các pháp, không có lòng
thương nào khác sánh kịp.
Nếu lại đem so sánh giữa “Đại bi” và “Bi”
thì có tám sự khác nhau:
1. Tự tính dị(Khác về tính chất): Đại bi
lấy trí tuệ làm thể, còn Bi thì lấy không sân
hận làm thể.
2. Hành tướng dị(Hành tướng khác): Đại
bi duyên theo hành tướng của “Ba khổ”, còn
Bi thì chỉ duyên theo hành tướng “khổ khổ”.
3. Sở duyên dị(Sở duyên khác): Đại bi
duyên chung cả ba cõi, Bi chỉ duyên ở cõi
Dục.
4. Y địa dị(Chỗ nương khác): Đại bi nương
vào thiền thứ tư, Bi nương chung cả bốn
thiền.
5. Y thân dị(Thân nương khác): Đại bi
nương vào thân Phật, Bi nương vào thân
Thanh văn, Duyên giác.
6. Chứng đắc dị(Chứng đắc khác): Đại bi
xa lìa phiền não ở cõi trời Hữu đính mà
chứng đắc, còn Bi thì chỉ dứt trừ phiền não
của cõi Dục mà chứng đắc.
7. Cứu tế dị(Cứu độ khác): Đại bi có năng
lực thành tựu việc cứu độ, còn Bi thì chỉ hi
vọng cứu độ.
8. Ai mẫn dị(Thương xót khác): Đại bi thì
lòng thương xót bình đẳng, còn Bi thì chỉ
cứu các nỗi khổ của hữu tình ở cõi Dục, cho
nên lòng thương không bình đẳng.
Ngoài ra, luận Thành thực quyển 12 cũng
giải thích rõ về Đại bi của Phật, sự giải thích
này đại khái cũng giống với thuyết của Hữu
bộ, nhưng luận Thành thực nhấn mạnh:

“Trước hết nói về pháp không, sau mới bàn
đến đại bi”, đó là điểm bất đồng rõ rệt giữa
hai bên.
II. Thuyết của Đại thừa:
Trong 2.000 hành pháp của ngài Phổ
hiền nói trong kinh Hoa nghiêm quyển 53
(bản dịch mới), Đại bi được phối hợp với
giai vị Thập trụ để nêu ra 10 nguyên do phát
khởi đại bi của Bồ tát.
1. Do quán xét nơi chúng sinh nương
tựa (mà phát khởi đại bi).
2. Do quán xét căn tính của chúng sinh
không điều thuận.
3. Do quán xét thấy chúng sinh thiếu
thiện căn.
4. Do quán xét chúng sinh còn mãi trong
đêm dài tối tăm.
5. Do quán xét chúng sinh làm các việc
bất thiện.
6. Do quán xét chúng sinh bị lòng tham
muốn trói buộc.
7. Do quán xét chúng sinh mãi chìm đắm
trong bể khổ sống chết.
8. Do quán xét chúng sinh bị bệnh khổ
triền miên.
9. Do quán xét chúng sinh không muốn
làm các việc thiện.
10. Do quán xét chúng sinh không biết
đến Phật pháp.
Ngoài ra, kinh Bảo vũ quyển 5, kinh Tư
ích quyển 3, kinh Đại tát già ni kiền tử quyển
6, kinh Trừ cái chướng bồ tát quyển 8 v.v...
đều có nêu ra thuyết “Như lai tam thập nhị
đại bi (Phạm: Dvàtriôsat tathàgatasya
mahàkaruịà#) tức là các hữu tình không
thấy rõ được thực tướng của các pháp, lại vì
vọng chấp nên cứ chìm đắm mãi trong đêm
dài vô minh; đức Như lai rất thương xót và

khởi tâm đại bi nhiếp hóa chỉ dạy họ.
Kinh Tư ích nói: Thuyết pháp, tùy nghi,
phương tiện, pháp môn, đại bi là năm lực
của đức Như lai và là chỗ mà tất cả hàng
Nhị thừa không thể đạt đến được.
Luận Du già sư địa quyển 44, quyển 49
thì đặc biệt nhấn mạnh sự sai khác giữa Bi
và Đại bi là ở điểm “cực thanh tịnh”. Tức là
cho từ bi của Phật và của các vị Bồ tát Thập
địa là Đại bi, còn từ bi của các bậc khác thì
chỉ gọi là Bi, là vì các bậc ấy vẫn chưa đạt
đến cảnh địa “cực thanh tịnh”.
Bởi thế, trong tám pháp của Bồ tát nói
ĐẠI BI

Í
trong luận Thập trụ tì ba sa quyển 1 mới có
cái gọi là “cao đê đại tiểu” (cao thấp lớn nhỏ),
đồng thời, đề ra thuyết “Tam duyên từ bi”,
nghĩa là: Từ bi duyên theo các hữu tình là
Tiểu bi, từ bi duyên pháp là Trung bi, còn
từ bi không có năng duyên và sở duyên là
Đại bi.
[X. luận Phật tính Q.2; Pháp hoa huyền
tán Q.9; Phiên dịch danh nghĩa đại tập
chương 10]. (xt. Từ Bi).
ĐẠI BI BỒ TÁT
Chỉ cho bồ tát Quan thế âm.
Danh từ Đại bi tuy chỉ chung cho chư
Phật và Bồ tát, nhưng bồ tát Quan thế âm là
chủ của môn Từ bi nên đặc biệt gọi Ngài là
Đại bi bồ tát.
[X. kinh Thỉnh Quan âm; Quán vô lượng
thọ Phật kinh sớ Q.3 định thiện nghĩa].
ĐẠI BI CHÚ
........
Phạm:Mahàkàruịikacitta-dhàraịì.
Cũng gọi Thiên thủ thiên nhãn Quan thế
âm đại bi tâm đà la ni, Thiên thủ thiên nhãn
Quan thế âm bồ tát đại thần chú, Quảng
đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà la ni, Đại
bi tâm đà la ni. Cũng tức là thần chú căn
bản hiển bày công đức nội chứng của bồ tát
Quan thế âm nghìn mắt nghìn tay.
Cứ theo kinh Thiên thủ thiên nhãn
Quan thế âm bồ tát quảng đại viên mãn vô
ngại đại bi tâm đà la ni do ngài Già phạm
đạt ma dịch vào đời Đường, thì toàn văn
bài chú này có 84 câu và người trì tụng chú
này sẽ được 15 thứ thiện sinh (sinh ra được
tốt lành) và tránh được 15 thứ ác tử (cái

chết thê thảm).
- Mười lăm thứ thiện sinh là:
1. Sinh vào nơi thường gặp được vua hiền.
2. Thường sinh vào nước tốt lành yên vui.
3. Thường gặp thời vận may mắn.
4. Thường gặp bạn tốt.
5. Sáu giác quan thường được đầy đủ.
6. Tâm đạo thuần thành.
7. Không phạm giới cấm.
8. Họ hàng ân nghĩa thuận hòa.
9. Của cải lương thực thường được dồi
dào.
10. Thường được người khác cung kính,
giúp đỡ.
11. Có của báu thì không bị người ta
cướp đoạt.
12. Những điều mong cầu đều được như ý.
13. Long thiên thiện thần luôn luôn hộ vệ.
14. Sinh vào nơi được thấy Phật nghe
pháp.
15. Nghe chính pháp ngộ được nghĩa
sâu xa.
- Mười lăm thứ bạo tử là:
1. Chết vì đói khát khốn khổ.
2. Chết vì bị gông cùm giam cầm
đánh đập.
3. Chết vì oan gia báo thù.
4. Chết vì giết nhau trong chiến trận.
5. Chết vì bị ác thú hùm, sói ăn thịt.
6. Chết vì bị rắn độc, bò cạp cắn.
7. Chết vì bị nước cuốn, lửa đốt.
8. Chết vì trúng thuốc độc.
9. Chết vì trùng độc làm hại.
10. Chết vì điên cuồng mất trí.
11. Chết vì ngã từ sườn núi hoặc rơi từ
cây cao xuống.
12. Chết vì thầy bùa trù ếm.
13. Chết vì tà thần ác quỉ được dịp

hãm hại.
14. Chết vì bịnh nan y.
15. Chết vì tự sát.
Ngoài ra, kinh Thiên nhãn thiên tí Quán
thế âm bồ tát đà la ni thần chú quyển thượng
nói: Người trì tụng chú này 108 biến, thì tất
cả phiền não tội chướng, ngay cả trọng tội
ngũ nghịch cũng đều được tiêu trừ, thân,
khẩu, ý thanh tịnh. Ngày nay, các tông phái
của Hiển giáo cũng như của Mật giáo rất coi
ĐẠI BI CHÚ

Í
trọng sự trì tụngthần chú này.
Bài chú này có nhiều loại phiên dịch và
về chương cú thì cũng tùy theo các kinh
mà có khác, như kinh Thiên nhãn thiên tí
Quán thế âm bồ tát đà la ni thần chú quyển
thượng(ngài Trí thông dịch), kinh Thiên thủ
thiên nhãn Quán thế âm bồ tát mỗ đa la
ni thân(ngài Bồ đề lưu chí dịch) có 94 câu;
Thiên thủ thiên nhãn Quán tự tại bồ tát
quảng đại viên mãn vô ngại đại bi tâm đà
là ni chú bản(ngài Kim cương trí dịch) có
113 câu; kinh Kim cương đính du già thiên
thủ thiên nhãn Quán tự tại bồ tát tu hành
nghi quĩ quyển hạ(ngài Bất không dịch)có
40 câu; Thiên thủ thiên nhãn Quán thế
âm bồ tát đại bi tâm đà la ni(ngài Bất không
dịch)có 82 câu.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng Chúc li chương; Thiền lâm tượng
khí tiên Kinh lục môn].
ĐẠI BI CUNG
........
Bi và trí là hai pháp môn đi song song,
cho nên được phối với tay trái và tay phải.
Đại bi chủ về đức tĩnh, được phối với tay
trái; Đại trí chủ về đức động, phối với tay
phải. Ngoài ra, Đại bi còn được phối với cái
cung, Đại trí phối với mũi tên, cho nên mới
gọi Đại bi cung, Đại trí tiễn.
ĐẠI BI ĐÀN
........
Chỉ cho mạn đồ la Thai tạng giới của
Mật giáo. Cũng gọi Đại bi thai tạng mạn đồ
la, Đại bi mạn đồ la, Bi sinh mạn đồ la.
Đàn là dịch ý từ tiếng Phạm maịđala

(mạn đồ la).
Kinh Đại nhật nói rằng, mạn đồ la của
Thai tạng giới là mạn đồ la từ Thai tạng đại
bi sinh ra.
[X. kinh Đại nhật Q.1; Đại nhật kinh sớ
Q.5]. (xt. Thai Tạng Giới Mạn Đồ La).
ĐẠI BI ĐỊNH
........
Phạm,Pàli:Mahàkaruịà-samàpatti.
Cũng gọi Đại bi tam muội. Tức là thiền
định hàm chứa vô lượng công đức đại bi
của chư Phật và Bồ tát. Chư Phật và Bồ tát
thương xót tất cả chúng sinh, ở trong thiền
định mà khởi tâm đại bi vô lượng, gọi là
Đại bi định.
Luận giải thoát đạo quyển 2 (Đại 32,
407 hạ), nói: “Đại bi định, Song biến định
là sở đắc của Phật, chẳng phải sở đắc của
Thanh văn”.
ĐẠI BI GIẢ
Bậc đại bi. Chỉ cho bồ tát Quan thế âm,
vị Bồ tát có tâm đại bi.
(xt. Quan Thế Âm Bồ Tát).
ĐẠI BI KHÔNG TRÍ KIM CƯƠNG ĐẠI GIÁO
VƯƠNG NGHI QUĨ KINH
Phạm:Mahàtantraràja-màyàkalpa,
hoặc Hevajra-đàkinìjàla-sambaratantra.
Gồm 5 quyển, 20 phẩm, do ngài
Pháp hộ dịch vào đời Tống. Cũng gọi Đại bi
không trí Kim cương kinh, Hỉ kim cương
bản tục vương, Hỉ kim cương bản tục. Tên
gọi này thông dụng. Nhưng các nhà chú thích
Ấn độ và Tây tạng lại hay dùng danh xưng:
Nhị nghi quĩ (Phạm: Dvikalpa). Thu vào
Đại chính tạng tập 18.
Kinh này được trích ra từ trong 32 nghi
quĩ (Đát đặc la căn bản) của Đại đát đặc la
vương đại nghi quĩ bản tiếng Phạm, nhưng

32 nghi quĩ nay đã thất lạc, cho nên kinh
này còn có chỗ khả nghi.
Nội dung: Phẩm Tựa tường thuật việc
đức Thế tôn ở trong cung điện Kim cương
minh phi âm môn hình pháp sinh, sinh ra
Tam ma địa mầu nhiệm, rồi Ngài từ nơi Tam
ĐẠI BI ĐÀN

Í
muội này đứng dậy, chỉ dạy cho bồ tát Kim
cương biết rõ về Kim cương tát đỏa, Đại
tát đỏa, Tam muội da tát đỏa và bảo tất cả
đều được mở bày từ tâm Đại bồ đề bi trí
kim cương. Kế đến, trình bày về 32 tướng
huyết mạch của Không trí kim cương, cho
rằng 32 tướng này được thu nhiếp vào 3
tướng là: La la noa (Phạm:Lalanà), Lạt sa
noa (Phạm: Rasanà), A phạ để (Phạm:
Avadhùtì) v.v... Sau hết, từ phẩm 20 trở
xuống nói rõ về nội dung của mỗi tướng
trong 32 tướng.
Kinh này thuộc về Đát đặc la thứ 4 trong
bốn Đát đặc la, tức là Vô thượng du già bộ
(Phạm: Anuttarayoga), tương đương với
Nhất thiết Phật tập hội noa cát ni giới võng
du già của hội thứ 9 trong Kim cương đính
kinh du già thập bát hội chỉ qui do ngài Bất
không dịch.
Về niên đại, theo khảo chứng và suy
đoán, kinh này có thể đã được thành lập
vào hậu bán thế kỉ VII hoặc tiền bán thế
kỉ VIII.
Vào thế kỉ XIX, bản tiếng Phạm chép
tay đã được tìm thấy ở Népal. Năm 1959,
ông D.L. Snellgrove, một học giả Phật giáo
châu Âu, đem đối chiếu với bản dịch Tây
tạng, rồi dịch ra tiếng Anh, phụ thêm phần
Du già bảo man (Phạm: Yogaratnamàlà)
do ngàiKàịkasoạn và xuất bản.
Về những bản chú thích kinh này thì
ngoài tập Du già bảo man của ngàiKàịka
vừa nói ở trên ra, còn có ba bộ Đại sớ nổi
tiếng của Tây tạng là: Hô kim cương nhiếp
nghĩa quảng chú (Phạm: Hevajra

piịđàrtha-ỉikà) của ngài Kim cương tạng
(Phạm: Vajragarbha), Kim cương cú chân
tủy tập tế sớ (Phạm: Vajrapada sàra
saôgraha paĩjikà) của ngài Na lạc ba
(Tạng:Nà ropa), Cát tường hỉ kim cương
tế sớ chân châu man (Phạm:Zrì-hevajrapaĩjika-
muktikàvalì-nàma) của ngài Bảo
tạng cát (Phạm:Ratnàkarazànti) v.v...
[X. Tây tạng đại tạng kinh tổng mục lục;
B. Bhattacharyya: Sàdhanamàlà, GOS.
XXVI, XLI; S.B. Dasgypta: An Introduction
to Tantric Buddhism; D.L. Snellgrove: The
Hevajratantra].
ĐẠI BI KINH
........
Phạm: Mahà-karuịà-puịđarìka.
Gồm 5 quyển, do ngài Na liên đề da xá
dịch vào thời Bắc Tề. Thu vào Đại chính
tạng tập 12.
Nội dung ghi chép lúc đức Phật sắp vào
Niết bàn đem chính pháp giao phó cho tôn
giả Ca diếp và tôn giả A nan, đồng thời,
Ngài nói rõ về công đức cúng dường xá lợi
và phương pháp kết tập kinh điển, gồm có
14 phẩm:
- Phẩm Phạm thiên.
- Phẩm Thương chủ.
- Phẩm Đế thích.
- Phẩm La hầu la.
- Phẩm Ca diếp.
- Phẩm Trì chính pháp.
- Phẩm Xá lợi.
- Phẩm Lễ bái.
- Phẩm Thiện căn.
- Phẩm Bố thí phúc đức.
- Phẩm Thực thiện căn.
- Phẩm Dĩ chư thí dụ phó chúc chính pháp.
- Phẩm Thực thiện căn.

- Phẩm Giáo.
Kinh này được phiên dịch ở chùa Thiên
bình tại Nghiệp đô vào năm Thiên bảo thứ
9 (570) đời Bắc Tề. Ba bản Tống, Nguyên,
Minh và bản Tây tạng đều chỉ có 13 phẩm
(phẩm 12, 13 được nhập làm 1 phẩm), bản
Cao li thì có 14 phẩm.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Pháp kinh
lục Q.1; Đại đường nội điển lục Q.6; Đại
chu san định chúng kinh mục lục Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.2].
ĐẠI BI KINH

Í
ĐẠI BI NGUYÊN
........
I. Đại bi nguyện. Chỉ cho thệ nguyện
của chư Phật và Bồ tát cứu độ chúng sinh.
Chư Phật và Bồ tát mỗi vị đều có thệ
nguyện riêng, như đức Phật A di đà có 48
thệ nguyện, mà nguyện nào cũng đem tâm
đại bi mà giáo hóa, cứu độ các hữu tình chúng
sinh, nên gọi là Đại bi nguyện.
II. Đại bi nguyện. Tịnh độ chân tông
của Nhật bản đặc biệt gọi nguyện thứ 17
trong 48 nguyện của Phật A di đà là Đại bi
nguyện. Cũng gọi chư Phật xưng dương
nguyện, chư Phật tư ta nguyện, Tuyển trạch
xưng danh Nguyện.
Nguyện 17 này đem sự tán dương của
chư Phật đối với danh hiệu và nước Cực lạc
của Phật A di đà hồi hướng cho chúng sinh,
khiến chúng sanh tin tưởng và mong muốn
được vãng sinh Cực lạc.
ĐẠI BI PHỔ HIÊN
...........
Bồ tát Quán thế âm vì tâm đại bi nên
tùy theo căn cơ của chúng sinh mà thị hiện
ba mươi ba thân tướng để cứu độ.
(xt. Tam Thập Nhị Ứng, Tam Thập
Tam Thân).
ĐẠI BI SÁM PHÁP
...........
Có 1 quyển. Ngài Tứ minh Tri lễ của
tông Thiên thai biên soạn vào đời Tống.
Cũng gọi Xuất tượng đại bi sám pháp, Đại
bi tâm chú sám pháp, Thiên thủ thiên nhãn
đại bi tâm chú hành pháp, thu vào Đại chính
tạng tập 46.

Nội dung trình bày pháp sám hối Thiên
thủ Quan âm theo giáo nghĩa tông Thiên
thai để hướng dẫn sự hành trì. Người lễ sám
phải chí thành tin tưởng bồ tát Thiên thủ
Quan âm, cầu xin trong đời hiện tại tiêu tai
được phúc, sau khi chết vãng sinh Cực lạc
Tịnh độ.
ĐẠI BI TÂM ĐÀ LA NI KINH
Phạm:Mahàkàruịikacitta-dhàraịì.
Có 1 quyển, ngài Già phạm đạt ma dịch
vào đời Đường. Gọi đủ: Thiên thủ thiên
nhãn Quán thế âm bồ tát quảng đại viên
mãn vô ngại đại bi tâm đà la ni kinh. Gọi
tắt: Thiên thủ kinh. Thu vào Đại chính tạng
tập 20. Chú Đại bi lưu thông hiện giờ là lời
chú được tuyên thuyết trong kinh này.
Chú Đại bi rất linh nghiệm, ở Trung quốc
cũng như Việt nam, đa số Phật tử tin tưởng
và trì tụng, Những kinh điển có liên quan
đến chú Đại bi, ngoài bản kinh dịch nói trên,
còn có những bản dịch của ngài Kim cương
trí, Bất không v.v... tất cả đều được đưa vào
Đại chính tạng tập 20.
ĐẠI BI THỦY
Nước đại bi. Tức là nước có gia trì chú
Đại bi.
Phổ thông, các Phật tử tin rằng uống nước
này có thể được mười lăm thiện sinh (sinh
ra gặp những điều tốt lành) và tránh khỏi
mười lăm ác tử (những cách chết hung dữ,
thê thảm).
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 3, thì nước
có tính nhuần thấm muôn vật, tiêu biểu cho
đại bi, vì thế gọi là Đại bi thủy.
Ngũ tự nghiêm thân quán thì cho rằng
gia trì chữ (vaô), ở vòng rốn là Đại bi
thủy, vì chữ là chủng tử của thủy đại, trụ
nơi tâm đại bi, tạo nên dòng nước cam lộ

nhuần thấm cõi chúng sinh.
ĐẠI BI VẠN HẠNH
Muôn hạnh đại bi. Phát khởi tâm đại
từ đại bi làm vô lượng Phật sự, gọi là Đại
ĐẠI BI VẠN HẠNH

Í
bi. Tu các hạnh ba mật mầu nhiệm, gọi là
vạn hạnh.
Đại bi nghĩa là cứu khổ, mà trong hai
chữ Đại bi bao gồm muôn hạnh của ba mật
nhiệm mầu, gọi là Đại bi vạn hạnh.
(xt. Tam Cú Giai Đoạn).
ĐẠI BI XIỂN ĐỀ
...........
Cũng gọi Hữu tính xiển đề.
Xiển đề vốn chỉ cho loại căn cơ đã dứt
hết gốc lành không bao giờ thành Phật.
Nhưng Đại bi xiển đề là bậc Bồ tát đại bi,
mở lòng đại bi thương xót tất thảy chúng
sinh, phát nguyện độ hết cõi chúng sinh,
nên chuyên lo làm việc cứu giúp mang lại
lợi ích cho người khác, do đó, bản thân mình,
cuối cùng, không có hạn kì thành Phật.
Đây là tông Pháp tướng căn cứ vào hai
loại xiển đề nói trong kinh Lăng già mà lập
ra “Bồ tát xiển đề”. Tức là Bồ tát đại bi
phát nguyện cứu độ hết thảy chúng sinh,
nhưng cõi chúng sinh thì vô lượng vô biên,
vô cùng vô tận; vả lại, loài hữu tình vô
tính rốt ráo không thể thành Phật, thành
ra Bồ tát đại bi vì thệ nguyện rộng lớn,
cuối cùng, mất cơ hội thành Phật, mà vĩnh
viễn dừng lại ở Nhân vị, vì thế gọi là Xiển
đề, như các vị bồ tát Quán âm, Văn thù,
Địa tạng v.v...
[X. Kinh Nhập lăng già Q.2; Thành duy
thức luận chưởng trung xu yếu Q.thượng
phần đầu (Khuy cơ); Thai tông nhị bách
đề Q.5].
ĐẠI BIÊN CÔNG ĐỨC SA ĐÁT NA
Cũng gọi Đại biện công đức thiên, Đại

đức thiên nữ. Một trong hai mươi tám bộ
chúng, quyến thuộc của bồ tát Thiên thủ
Quan âm, là vị thiện thần ủng hộ người
tu hành.
Vị thần nữ này là con gái của trời Đế
thích, vợ của Đa văn thiên. Hình tượng:
Tay trái cầm viên ngọc như ý xanh biếc,
tay phải cầm thanh kiếm kim cương. Chân
ngôn là: Án ma ha cụ lăng cát lợi tha duệ
sa bà ha.
[X. kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế
âm bồ tát quảng đại viên mãn vô ngại đại bi
tâm đà la ni; Phật tượng đồ vậng Q.4].
ĐẠI BỒ ĐỀ
Chỉ bồ đề của Phật. Cũng gọi Vô thượng
bồ đề, Phật quả bồ đề. Đối lại với bồ đề của
Thanh văn và Duyên giác.
Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại 31,
1 thượng), nói: “Do dứt trừ sở tri chướng
mà được đại bồ đề”.
ĐẠI BỒ ĐỀ CHÀNG
Chỉ cho mật ấn “Hư tâm hợp chưởng”
(hai bàn tay chắp để rỗng ở giữa) tượng trưng
cho định và tuệ.
Tướng ấn này do “Nhất thiết Như lai
nhập tam muội biến nhất thiết vô năng
chướng ngại lực vô đẳng tam muội lực minh
phi” thị hiện, là tiêu biểu của Vô thượng bồ
đề, đầy đủ các ba la mật, là đại ấn cứu thế
của tất cả chư Phật.
Bồ tát ở trong sinh tử, qua lại các cõi,
hoặc trong tất cả đại hội của Như lai, đều
dùng đại bồ đề chàng này làm tiêu biểu.
[X. kinh Đại nhật Q.4 phẩm Mật ấn].
ĐẠI BỒ TÁT
Chỉ cho vị Bồ tát mà hạnh tu đã sâu rộng.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
278 hạ), nói: “Đức Phật kia có 7 trăm 90

ức (79.000.000.000) chúng đại Bồ tát và
các tiểu Bồ tát”.
Lại những người phát tâm nguyện rộng
lớn tự lợi lợi tha, thực hành Phật đạo, đối
ĐẠI BỒ TÁT

Í
với quả vị đã chứng được không trở lui, thì
gọi là Đại bồ tát, những người còn trở lui
thìgọi làTiểu bồ tát.
Bởi vậy, nếu cho rằng Bồ tát từ Sơ trụ
trở lên, không thoái vị là Đại bồ tát, thì
những người thuộc giai vị Thập tín là Tiểu
bồ tát; còn nếu cho Sơ địa trở lên là Đại
bồ tát, thì những giai vị trước Thập địa là
Tiểu bồ tát.
Tịnh độ chân tông Nhật bản cho rằng,
hạng phàm phu tin vào bản nguyện của Phật
A di đà, chuyên niệm danh hiệu của Ngài,
được lợi ích không thoái chuyển, gọi là Đại
bồ tát; còn tự lực tích tập thiện căn mà được
vãng sanh thì là Tiểu bồ tát.
Ngoài ra, danh từ Đại bồ tát cũng được
dùng làm tiếng tôn xưng các bậc Bồ tát, chứ
không phải nói tương đối với Tiểu bồ tát.
ĐẠI BỒ TÁT TẠNG KINH
Phạm:Mahàyàna piỉakasùtra.
Gồm 20 quyển, do ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường. Đây là bộ kinh được ngài
Huyền trang dịch đầu tiên sau khi cầu pháp
ở Thiên trúc trở về nước.
Nội dung nói về giáo nghĩa Đại thừa
như Tứ vô lượng tâm, Lục độ, Tứ nhiếp
pháp v.v... Kinh này được ngài Bồ đề lưu
chí đưa vào kinh Đại bảo tích (Đại chính
tạng tập 11) từ quyển 35 đến quyển 54 được
gọi là Bồ tát tạng hội.
ĐẠI BỘ PHÁI
... ... ..
Pàli:Mahànikàya.
Một trong các phái thuộc Phật giáo
Thượng tọa bộ lưu hành ở các nước: Thái

lan, Cao miên, Lào.
Vào giữa thế kỉ XIX đến giữa thế kỉ
XX, Pháp tương ứng bộ lần lượt hình
thành tại các nước nói trên, thì các tỉ khưu
vốn đã có trước được gọi chung là Đại bộ,
thuộc phái chính thống. Tín đồ phái này
phần đông thuộc giai tầng trung và hạ lưu,
chùa viện do cá nhân hoặc làng xã, đoàn
thể trong dân gian xây cất, gọi là chùa viện
dân gian, vị trụ trì chùa viện do những
người tạo lập chỉ định.
Về mặt tổ chức, có một cơ cấu Tăng lữ
song song với cơ cấu hành chính các cấp.
Người có tuổi hạ cao nhất là Tăng trưởng (ở
Thái lan, trên vị Tăng trưởng của hai phái
lại có một vị vua sãi). Cơ cấu trung ương có
hội Đại trưởng lão v.v...
Sau khi đã thi hành nghĩa vụ xuất gia
trong một thời gian, vị tỉ khưu có thể ra
khỏi Tăng đoàn bất cứ lúc nào, các trai tráng
phải qua một giai đoạn sống cuộc đời xuất
gia trong các chùa viện mới có đủ tư cách
của người thành niên. Tỉ khưu có thể nhận
tiền bạc, cho ăn cá thịt, nhưng không được
tự tay mình giết hại và đun nấu thức ăn.
Phái này chú trọng việc giáo dục Phật giáo,
các chùa phần lớn đều có mở trường học.
Đối với tăng lữ lên cấp phải qua chế độ thi cử
rất nghiêm khắc. Ở Thái lan, phái Đại bộ lại
chia ra phái Sơn lâm (Pàli:Àraĩĩanikàya)
tôn ngài Phật đà đạt tát (Pàli:Buddhadàsa)
làm Thượng thủ.
ĐẠI CÁT TƯỜNG BIẾN BỒ TÁT
Đại cát tường biến, Phạm: Lakwma
mahàvidya, dịch
âm: La khất xoa
ma ha vi địa dã.
Cũng gọi Đại cát

biến bồ tát.
Vị Bồ tát ở
ngôi thứ 6 phía
trên hàng ngoài
cùng trong viện
Quan âm trên
Hiện đồ mạn đồ
la Thai tạng giới
ĐẠI CÁT TƯỜNG BIẾN BỒ TÁT
Đại Cát Tường Biến Bồ Tát
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
Mật giáo. Vị tôn này ở trong tam muội Như
huyễn nêu tỏ đức Phổ môn thị hiện. Thân
hình ngài mầu da người, ngồi kết già trên
hoa sen đỏ, cánh tay trái giơ lên đầu vai,
bàn tay như úp xuống, cầm đóa hoa sen
vừa nở đặt ở cạnh vai, bàn tay phải ngửa
lên, ngón cái hơi co lại, để ở trước ngực.
Mật hiệu là Động dụng kim cương, chủng
tử là (sa), hình tam muội da là hoa sen
chớm nở.
[X. Huyền pháp tự nghi quĩ; Bí tạng kí;
Chư thuyết bất đồng kí Q.3; Thai tạng giới
thất tập Q.thượng].
ĐẠI CÁT TƯỜNG ĐẠI MINH BỒ TÁT
Đại cát tường đại minh: Mahàsrì
mahàvidya, dịch âm: Ma ha thất lợi ma ha
vi địa dã.
Đại cát tường (rất tốt lành) là biểu thị tam
muội hoa sen trong trắng không nhiễm sinh
tử; Đại minh là ánh sáng rực rỡ chiếu soi các
cơ loại nên cứu độ mà không có biên giới.
Vị Bồ tát này ngồi ở vị trí thứ 5 phía
trên hàng giữa trong viện Quan âm trên
Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới Mật
giáo. Cũng gọi Đại cát tường Quán tự tại
bồ tát, Đại cát tường.
Thân hình Ngài mầu da người, ngồi kết
già trên hoa sen đỏ, tay trái cầm hoa sen nở
để ở cạnh sườn, tay phải đặt ở trước ngực,
bàn tay dựng thẳng
hướng ra ngoài,
ngón cái, ngón trỏ
bấm vào nhau,
ngón giữa, ngón áp
út co lại, ngón út

đứngthẳng. Bên
tráicó sứ giả cầm
vòng hoa. Mật
hiệu là Linh thụy
kim cương,chủng
tử là (sa), hình
tam muội da là hoa sen nở.
[X. Bí tạng kí; Chư thuyết bất đồng kí
Q.3; Thai tạng giới thất tập Q.thượng].
ĐẠI CÁT TƯỜNG MINH BỒ TÁT
Đại cát tường minh, Phạm:Zrìmahàvidya,
dịch âm: Thất lị ma ha vi địa dã. Cũng gọi
Cát tường Quán tự tại bồ tát, Cát tường bồ
tát, Cát tường.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 6 phía trên
hàng giữa trong viện Quan âm trên Hiện
đồ mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo.
Đại cát tường biểu thị không nhiễm sinh
tử, trong sạch không cáu bẩn, tức là dùng
pháp môn vô nhiễm thanh tịnh để phá trừ
sự tối tăm của chúng sinh.
Hình tượng của vị tôn này là mầu da
người, ngồi kết già trên hoa sen đỏ, cánh
tay trái giơ lên ngang vai, cầm hoa sen chưa
nở; cánh tay phải
để ở trước ngực,
bàn tay hướng ra
ngoài, ngón áp
út, ngón út co lại,
ba ngón còn lại
dựng thẳng. Mật
hiệu là Thường
khánh kim
cương, chủng tử
là (sa), hình
tam muội da là
hoa sen chưa nở.
[X. Thanh long tự nghi quĩ; Huyền pháp

tự nghi quĩ; Bí tạng kí; Chư thuyết bất đồng
kí Q.3; Thai tạng giới thất tập Q.thượng].
ĐẠI CHÍ
Vị tăng đời Tùy. Sư người Sơn âm, Cối
kê, họ Cổ, là đệ tử của ngài Thiên thai
Trí khải.
Khoảng năm Khai hoàng, sư ở Lô sơn tu
Đại Cát Tường Minh Bồ Tát
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
ĐẠI CHÍ
Đại Cát Tường Đại Minh Bồ Tát
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
hạnh đầu đà. Đầu năm Đại nghiệp, vua ra
lệnh nghiêm cấm việc du phương, ẩn dật.
Nghe tin ấy sư rất lo Phật pháp sẽ suy vi liền
xuống núi yết kiến Hoàng đế, trình bày can
ngăn, nhưng vua không nghe. Cuối cùng sư
tâu rằng (Đại 50, 682 trung): “Mong Bệ hạ
hộ trì Tam bảo, tôi sẽ đốt một cánh tay ở
núi Tung nhạc để báo đền ơn nước”.
Vua bằng lòng. Sư liền thiết trai đốt một
cánh tay ở Tung sơn. Đốt xong, sư nhập
định bảy ngày rồi ngồi an nhiên mà tịch,
hưởng dương 47 tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.27].
ĐẠI CHIÊU TỰ
........
Đại chiêu, Tạng:
Jo-khan. Chùa ở
trung tâm Thủ đô
Lhasa của Tây tạng.
Cũng gọi Đại triệu
tự, Châu cam tự,
Lão lang. Do hai bà
phi của vua Khí
tông lộng tán là
công chúa Văn
thành nhà Đường
và công chúa Trì tôn (Bhfkuỉi) của Népal
cùng xây dựng. Kiểu kiến trúc mang phong
cách đời Đường,có năm tòa lầu gác bốn tầng
dát vàng. Ở chính điện thờ tượng Phật Thích
ca mâu ni do công chúa Văn thành rước từ
cố đô Trường an tới. Trên vách có rất nhiều
bích họa. Trên nóc chùa có hình con nai và
bánh xe bằng vàng là tiêu biểu của chùanày.
Nai vàng là hóa thân của Bồ tát, hai mắt

chăm chú nhìn bánh xe, tượng trưng sự lắng
nghe Phật pháp cao siêu, mầu nhiệm.
Ngoài cửa chùa có tấm bia “Đường Phồn
Hội Minh” (Liên minh Trung quốc Tây tạng)
dựng vào năm Trường khánh thứ 3 (823)
đời vua Mục tông nhà Đường. Bên cạnh bia
có một cây liễu đã lâu đời, gọi là Đường liễu,
Công chúa liễu, tương truyền do công chúa
Văn thành trồng.
Trong chùa còn có rất nhiều văn vật lịch
sử đời Đường.
(xt. Tiểu Chiêu Tự, Cam Châu Tự).
ĐẠI CHÍNH GIÁC TỰ
...........
Chùa tọa lạc ở ngoài cửa Tây trực, thành
phố Bắc bình. Chùa vốn có tên là Chân giác
tự, tục gọi là Ngũ tháp tự (chùa Năm tháp).
Khoảng năm Vĩnh lạc (1403-1424) đời
Minh, ngài Ban địch đạt (Phạm: Paịđita)
đến Trung quốc dâng cúng năm pho tượng
Phật bằng vàng và kiểu mẫu tòa báu Kim
cương, vua Thành tổ nhà Minh phong ngài
làm Đại quốc sư, ban cho ấn vàng và xây
dựng ngôi chùa này thỉnh ngài trụ trì.
Năm Thành hóa thứ 9 (1473), vua Hiến
tông căn cứ vào mẫu tòa báu Kim cương do
ngài Ban địch đạt dâng cúng mà kiến tạo
tòa tháp theo kiểu Trung Ấn độ, gọi là Đại
chính giác tháp, hoặc Kim cương bảo tọa
tháp. Toàn chùa do năm tòa Bảo tháp cấu
thành, cho nên cũng gọi là Ngũ tháp tự.
Vào cuối đời Thanh xảy ra biến cố
Nghĩa hòa đoàn (1900), phần lớn chùa tháp
đã bị thiêu hủy. Thêm vào đó, năm Dân
quốc 16 (1927) lại bị bọn quân phiệt cướp
phá, tổn thất rất nặng nề, nay chỉ còn tháp
mà thôi.
Toàn bộ tháp được xây bằng đá Đại lí

mầu trắng, nằm trên đài vuông năm tầng có
Tượng Phật Thích Ca Mâu Ni
ở chùa Đại Chiêu
Chùa Đại Chính Giác
ĐẠI CHÍNH GIÁC TỰ

Í
lan can bao quanh và dưới đài là một nền
cao. Kiểu năm ngôi tháp này cũng giống Đại
tháp ở Phật đà già da (Phạm:Buddha-gayà,
nơi đức Phật thành Chính giác) mà đã do
tín đồ Phật giáo Miến điện sửa chữa lại vào
đầu thế kỉ XIV, nhưng ngọn tháp ở chính
giữa thấp hơn, nên đã tạo thành cảnh quan
khác xa với Đại tháp.
ĐẠI CHU SAN ĐỊNH CHÚNG KINH MỤC LỤC
Gồm 15 quyển, do các ngài Minh
thuyên v.v... soạn vào đời Đường. Cũng gọi
Vũ chu san định chúng kinh mục lục, Đại
chu lục, Vũ chu lục. Là bộ mục lục ghi chép
các kinh luận được phiên dịch từ đời Đông
Hán đến đời Vũ chu gồm 3.616 bộ, 8.641
quyển, được thu vào Đại chính tạng tập 55.
Niên hiệu Thiên sách vạn tuế năm đầu
(695), Vũ hậu Tắc thiên thỉnh ngài Minh
thuyên ở chùa Phật thụ kí cùng với bảy mươi
vị cao tăng, trong đó có các ngài Bồ đề lưu
chí, Nghĩa tịnh v.v... tham gia biên soạn. Nội
dung bao gồm:
1. Mục lục các kinh: Phần Chính thiên
từ quyển 1 đến quyển 14, được chia ra:
- 12 quyển đầu là Biệt lục.
- Quyển 13, 14 là mục lục được đưa vào
tạng để lưu hành.
2. Mục lục kinh giả: Quyển thứ 15.
Bộ mục lục này được biên soạn theo ba
nguồn tư liệu mà thành:
a) Các mục chính cũ và mới.
b) Các kinh, luật, luận Đại Tiểu thừa, và
c) Hiền thánh tập truyện.
- Mục cũ: Chỉ cho các bộ mục lục do
tiền nhân soạn như: Nhất thiết kinh mục

lục, Khai hoàng tam bảo lục, Nội điển
lục v.v...
- Mục mới: Chỉ cho các kinh luận được
dịch từ đầu đời Đường đến đời Vũ chu. Tất
cả chú thích, sớ giải sai lầm, hoặc ngờ là kinh
giả, đều được kiểm tra, sửa chữa rồi sau mới
đưa vào mục lục. Ở cuối mỗi quyển (ngoại
trừ quyển 15) đều có ghi tên người dịch, thời
đại dịch và sách tham khảo.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.10;
Đại chu san định chúng kinh mục lục tự;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.18; Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục Q.10].
ĐẠI CHUNG
Chuông to. Là chuông báo giờ giấc.
Cũng gọi Phạm chung, Hồng chung. Quả
chuông treo trên lầu chuông, mỗi ngày sớm
chiều và giờ pháp hội, đánh lên để báo hiệu
cho đại chúng biết.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.hạ].
ĐẠI CHÚNG
.....
Phạm, Pàli: Mahà-saôgha, Sabhà
hoặcMahà-sabhà. Dịch ý là số nhiều, số
đông. Thông thường chỉ cho số đông các vị
tỉ khưu tập họp ở một nơi. Ngoài ra, đối với
các vị Trưởng lão, Thượng tọa, thì những vị
tỉ khưu trẻ và tuổi hạ còn nhỏ được gọi là
Đại chúng.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.4 phẩm
Biện tài; kinh Pháp hoa Q.1 phẩm Tựa; kinh
Xá lợi phất vấn; luận Đại tì bà sa Q.99].
ĐẠI CHÚNG BỘ
........
Phạm: Mahàsaíghika, Pàli:
Mahàsaíghikà. Dịch âm: Mạc ha tăng
kì ni ca da, Ma ha tăng kì bộ, gọi tắt: Tăng

kì bộ. Cũng gọi Thánh đại chúng bộ. Một
trong 20 bộ của Tiểu thừa, cùng với Thượng
tọa bộ là hai bộ phái Phật giáo phân hóa
đầu tiên.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân chép, thì
sau khi đức Phật nhập diệt hơn 100 năm,
có vị tỉ khưu tên là Đại thiên nêu ra năm
ĐẠI CHÚNG BỘ

Í
điều giáo nghĩa, từ đó đã nảy sinh ra hai
phái: Phái tỉ khưu chủ trương cải cách tán
thành và phái tỉ khưu chủ trương bảo thủ
phản đối. Hai phái chống đối nhau, phái
trước bèn trở thành Đại chúng bộ, phái
sau thành Thượng tọa bộ.
Đại chúng bộ chủ trương sắc thân của
Phật là vô lậu, vô biên, thọ mệnh của Ngài
vô lượng và cho rằng sinh tử hay Niết bàn
đều là tên giả (hiện tượng), rằng tâm tính
người ta vốn trong sạch, chỉ vì dao động mà
bị nhiễm ô, đây là tư tưởng tiên khu của
Phật giáo Đại thừa sau này. Phái này còn
chủ trương “Hiện tại thực hữu, quá vị vô
thể”(Chỉ có hiện tại là thực sự tồn tại). Chủ
trương này của Đại chúng bộ đối lập với
thuyết “Tam thế thực hữu, pháp thế hằng
hữu” của Thượng tọa bộ.
Cứ theo mục Ma ha già quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 9, Tam luận huyền
nghĩa và Tông luân luận thuật kí quyển
thượng ghi chép, thì khi kết tập kinh điển
lần thứ nhất có chia làm hai nơi riêng biệt:
Trong hang và Ngoài hang. Trong hang gồm
những vị tỉ khưu lớn tuổi, còn Ngoài hang
thì đa số là những vị tỉ khưu thanh niên.
Lúc đầu, hai nơi không có tranh luận gì, và
cũng không có quan điểm khác biệt nào đối
với giáo pháp. Nhưng đến khi tỉ khưu Đại
thiên (thuộc phái Ngoài hang) đưa ra năm
điều giáo nghĩa thì lúc đó hai phái mới bắt
đầu tranh cãi.
Còn theo Đảo sử (Pàli:Dìpavaôsa),
Đại sử (Pàli:Mahàvaôsa) của Phật giáo
Nam truyền và bài tựa Luận sự chú (Pàli:

Kathàvatthuppakaraịaỉỉhakathà) của
ngài Phật âm (Pàli:Buddhaghosa) nói,
thì nguyên nhân khiến cho Phật giáo căn
bản bị chia ra làm hai bộ phái là sau khi đức
Phật nhập diệt khoảng 200 năm, 700 vị tỉ
khưu nhóm họp ở thành Tì xá li để quyết
nghi mười việc do các tỉ khưu thuộc chủng
tộc Bạt kì nêu ra, những vị Trưởng lão cho
mười việc là phi pháp trong khi 10.000 đồ
chúng khác thừa nhận mười việc là hợp
pháp. Từ đó giáo đoàn chia làm hai bộ phái:
Thượng tọa bộ gồm những vị Trưởng lão và
Đại chúng bộ là 10.000 vị tỉ khưu.
Nhưng giáo nghĩa của Đại chúng bộ được
ghi chép trong Luận sự (Pàli:Kathàvatthu)
của Nam truyền không giống với những điều
ghi trong luận Dị bộ tông luân nói ở trên,
cho nên biết Đại chúng bộ mà Nam truyền
nói đến chưa chắc đã là Đại chúng bộ được
đề cập trong luận Dị bộ tông luân.
Đại chúng bộ lấy nước Ương quật đa la
làm trung tâm điểm để từ đó truyền bá giáo
nghĩa và ảnh hưởng của mình ra các nơi
khác. Lúc đầu còn thuần nhất hòa hợp,
nhưng đến các thế hệ sau thì dần dần đã
phân hóa thành chín bộ phái: Nhất thuyết
bộ, Thuyết xuất thế bộ, Kê dận bộ, Đa văn
bộ, Thuyết giả bộ, Chế đa sơn bộ, Tây sơn
trụ bộ, Bắc sơn trụ bộ và Bộ phái gốc.
[X. kinh Xá lợi phất vấn; luật Ma ha
tăng kỳ Q.32; luận Bộ chấp dị; luận Thập
bát bộ; luận Đại tì bà sa Q.99; Đại thừa
huyền luận Q.5; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1].
(xt. Đại Thiên Ngũ Sự, Tiểu Thừa Phật
Giáo).
ĐẠI CHÚNG THỈNH PHÁP
Trong Thiền lâm, khi vị Trụ trì thuyết

pháp, Thị giả đốt hương thay mặt đại chúng
thỉnh Trụ trì nói pháp, gọi là Đại chúng
thỉnh pháp.
Khi vị Trụ trì sắp lên giảng đường, Thị
giả đi từ phía đông lên tòa pháp, quì ở bên
trái lư hương, tay phải rút ra một cái hộp
hương nhỏ từ trong tay áo bên trái, dùng
tay trái mở nắp, nắp và hộp hương đều để
trong bàn tay phải, tay trái đốt hương, gọi là
“Thỉnh pháp hương”. Sau đó, đem hộp
hương để lại trong tay áo, Sau khi thưa hỏi,
ĐẠI CHÚNG THỈNH PHÁP

Í
vị Thị giả xuống tòa, rồi lại từ phía trước
chỗ ngồi của các chức sự tiến vào chính giữa
tòa pháp để tác bạch. Sau đó, Thị giả trở về
vị trí của chính mình.
Trong khi vị Thị giả đốt hương thay đại
chúng thỉnh pháp thì hai ban chức sự (Đông
tự, Tây tự) và đại chúng đều phải quay về
phương bắc để thỉnh pháp.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.1
Thánh tiết điều].
ĐẠI CHỦNG
Phạm: Mahàbhùta. Chỉ cho bốn yếu
tố lớn (Tứ đại) địa, thủy, hỏa, phong (đất,
nước, lửa, gió) cấu tạo thành các sắc pháp
(vật chất).
Đó là:
- Địa đại (Phạm:Pfthivì-dhàtu#).
- Thủy đại (Phạm:Ab-dhàtu#).
- Hỏa đại (Phạm:Tejo-dhàtu#).
- Phong đại (Phạm:Vàyu-dhàtu#).
Cũng gọi Năng tạo đại chủng, Tứ đại
chủng. Tứ đại, Tứ giới.
Cứ theo luận Câu xá quyển 1 nói, thì
Địa đại có tính cứng chắc (Phạm:
khakhaỉatvaô), Thủy đại có tính ẩm
ướt (Phạm:dravatvaô), Hỏa đại có tính
ấm nóng (Phạm:uwịatvaô), Phong đại có
tính chuyển động (Phạm: lughusamudìraịatvaô).
[X. luận Phẩm loại túc Q.1; luận Câu
xá Q.4; luận Đại tì bà sa Q.75, Q.127]. (xt.
Tứ Đại).
ĐẠI CHUYỂN LUÂN PHẬT ĐÍNH
Phạm: Mahowịìsa-cakra-vartin. Cũng
gọi Đại chuyển Phật đính, Quảng sinh Phật
đính, Quảng đại Phật đính, Hội thông đại

Phật đính, Hoàng sắc Phật đính. Hoặc gọi
Hội thông đại đính luân. Một trong ba Phật
đính, hoặc một trong támPhật đính.
Vị tôn này
ngồi ở vị trí thứ
ba hàng dưới
phía bên phải
của đức Trung
tôn Thích ca
mâu ni trong
viện Thích ca
trên mạn đồ la
Thai tạng giới
Mật giáo. Ngài
hiện tướng Bồ
tát, mình mầu
vàng, ngồi kết
già trên hoa sen đỏ. Tay phải cầm hoa sen,
trên hoa sen dựng chày một chĩa; ngón cái
và ngón giữa của tay trái bấm vào nhau, ngón
trỏ đứng thẳng, mặt hướng về phía trái.
Chủng tử là (ỉrùô), hình tam muội da
là chày Kim cương năm chĩa, mật hiệu là
Phá ma kim cương.
[X. kinh Đại nhật Q.1 phẩm Cụ duyên,
Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; kinh Nhất tự
Phật đính luân vương Q.4; Thanh long tự
nghi quĩ Q.hạ; Đại nhật kinh sớ Q.5].
ĐẠI CHỨNG CHỈ THẠCH SƯ TỬ
Ngài Đại chứng chỉ vào con sư tử bằng
đá. Tên công án trong Thiền tông. Công án
này là những câu nói cơ duyên giữa Quốc sư
Đại chứng (ngài Tuệ trung ở Nam dương)
đời Đường với vua Túc tông và Đam nguyên
Ứng chân về con sư tử đá.
Liên đăng hội yếu quyển 3 (Vạn tục 136,
242 hạ) chép: “Túc tông cùng sư đến trước
cung, sư chỉ vào con sư tử đá nói:

- Xin Bệ hạ cho một chuyển ngữ.
Vua nói:
- Trẫm không cho được, thỉnh sư cho!
Sư nói:
- Sơn tăng chịu tội vậy.
Sau đó, Đam nguyên hỏi sư:
ĐẠI CHỨNG CHỈ THẠCH SƯ TỬ
Phật Đính Đại Chuyển Luân
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
- Hoàng đế có hiểu không?
Sư bảo:
- Hãy khoan nói Hoàng đế, ông hiểu thế
nào đã?”
Sư tử bằng đá trong công án trên là thí
dụ bản lai diện mục, ngoài việc tự chứng ra,
không thể dùng khái niệm hay lời nói mà
diễn đạt được. Cho nên Túc tông và Quốc
sư đều tránh, không trực tiếp giải thích bằng
ngôn ngữ thế nào là bản lai diện mục.
[X. Niêm bình tam bách tắc bất năng
ngữ Q.trung 52].
ĐẠI CỔ
... ..
Trống lớn: Phạm:Dundubhi. Một trong
những đồ pháp khí. Cũng gọi Thái cổ. Một
loại nhạc cụ của Ấn độ đời xưa dùng khi
tụng kinh, tán kệ (Phạm bái, đọc canh).
Hữu bộ mục đắc ca quyển 8 chép, đức
Phật từng ở rừng Thệ đa nói pháp cho các tỉ
khưu từ sáu thành lớn đến nghe, phải đánh
trống to để triệu tập đại chúng.
Trung quốc thời xưa cũng dùng trống
trong các nghi thức tế lễ, khiêu vũ, ca nhạc,
quân trận v.v... Từ đời Đường trở đi, trong
Thiền lâm, trống được sử dụng một cách
phổ biến, hoặc treo trên lầu trống, hoặc treo
ở một góc Phật đường, mỗi khi cử hành pháp
hội thì đánh trống để báo hiệu.
Cứ theo Sắc tu Bách trượng thanh qui
quyển hạ chép, thì cách dùng trống lớn được
chia làm mấy loại như:
Pháp cổ(trống báo giờ
thuyết pháp), Trà cổ
(báo giờ dâng nước trà

cúng Tổ sư trong ngày kị
tổ), Trai cổ(báo giờ thụ
trai), Dục cổ(báo giờ
tắm), Canh cổ(trống
điểm canh) v.v... Cách
đánh trống tùy theo
việc mà có khác. Trong
đó, khi vị Trụ trì thướng đường (lên nhà
giảng thuyết pháp) thì đánh ba hồi, giờ Tiểu
tham một hồi, Phổ thuyết năm tiếng, Nhập
thất ba tiếng, đều đánh chậm rãi. Trà cổ
đánh vào giờ dâng nước trà cúng Tổ sư trong
ngày kị (giỗ) Tổ và đánh một hồi dài, do vị
Thị giả phụ trách. Trai cổ treo ở trước Khố
tư, vào giờ thụ trai đánh ba hồi. Canh cổ do
vị Khố tư phụ trách, sớm, chiều đánh ba
hồi bình thường, còn thì đánh theo thứ tự
của mỗi canh trong đêm. Dục cổ đánh vào
giờ tắm gội, đánh bốn hồi, do vị Tri dục
phụ trách.
Nhật bản thì dùng ba loại trống: Thái
cổ (trống lớn), Chinh cổ (cái chiêng) và
Yết cổ (trống do giống rợ Yết thuộc Hung
nô chế tạo) để tấu nhạc trước đức Phật,
còn lúc múa và hát thì sử dụng Đại thái
cổ, khi tụng kinh dùng Kinh thái cổ. Tông
Nhật liên khi xướng niệm tên kinh Pháp
hoa thì dùng trống hình cái quạt tròn bưng
bằng da.
[X. kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng;
Tùy thư âm nhạc chí Q.9, Q.10; Thiền lâm
tượng khí tiên Bái khí môn; Ca vũ phẩm
mục Q.3].
ĐẠI CỐC QUANG THỤY (1876-1948)
Pháp chủ đời thứ 22 của phái chùa Tây
bản Nguyện thuộc Tịnh độ chân tông Nhật
bản, người Kinh đô (Kyoto), pháp hiệu
Kính như.

Sư xuất gia năm mười tuổi, sau khi tốt
nghiệp viện Học tập, sư du học châu Âu.
Năm Minh trị 35
(1902), sư dẫn đầu
đoàn thám hiểm đến
Trung á, Tân cương,
Kasmìra, Gandhàra,
Ấn độ v.v... Năm sau,
vì thân phụ qua đời, sư
phảitrở về.
ĐẠI CỐC QUANG THỤY
Trống Lớn Đại Cốc Quang Thụy

Í
Sau khi hồi hương, sư làm Quản trưởng
phái chùa Tây bản Nguyện, ra sức cải cách
tông giáo. Năm Minh trị 42 (1909), sư ở
Ấn độ, gửi một đoàn người do ông Quất
thụy siêu hướng dẫn đến khai quật và điều
tra các vùng đất Thổ lỗ phiên, Khố xa v.v...
Năm sau phái đoàn này đến tỉnh Tân
cương, đào được nhiều cổ vật. Ngoài ra, sư
còn biên soạn bộ Phật giáo đại từ vậng 3
tập (sau chia ra 7 tập) cũng rất được học
giới đón nhận.
Năm Chiêu hòa 23 sư tịch, thọ 73 tuổi.
Tác phẩm của sư gồm có:
- Phật giáo đại từ vậng 3 tập (hoặc 7 tập).
- Đại cốc Quang thụy toàn tập.
- Đại vô lượng thọ kinh nghĩa sớ.
- Đệ nhất nghĩa đế.
- Cực lạc trang nghiêm.
- Phật giáo đại ý.
- Duy ma kinh giảng thoại.
- Tha lực chân tông.
- Tùy bút bách tắc.
- Trung quốc đích tương lai dữ Nhật bản
đế quốc đích sứ mệnh.
- Ấn độ địa chí.
ĐẠI CƠ
I. Đại cơ. Cũng gọi Đại căn cơ, Đại cơ
căn. Chỉ cho căn cơ Đại thừa. Tức là căn
cơ thụ trì pháp Đại thừa, lòng tin bền
vững, nhờ sức tu hành có thể đạt đến Bồ
tát thừa.
II. Đại cơ. Tiếng dùng trong Thiền
lâm. Cũng gọi Đại cơ dụng, Đại cơ đại
dụng. Chỉ cho tác dụng rất lớn. Đồng
nghĩa với “Cách ngoại huyền cơ”. Nhưng

nếu tách riêng từ Đại cơ, Đại dụng ra, thì
Đại cơ hiển bày rõ cảnh giới tông chỉ, còn
Đại dụng thì là phương pháp tiếp hóa
người học.
[X. Nhân thiên nhãn mục Q.2; Bách
trượng ngữ lục].
ĐẠI CƯƠNG
Giáo nghĩa căn bản chủ yếu. Nghĩa lớn
của pháp môn ví như cái giềng lưới của tấm
lưới; giáo nghĩa nhỏ thì ví như những mắt
lưới của tấm lưới.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 10 (Đại
33, 800 trung), nói: “... Chỉ bàn về đại
cương (giềng lưới) lập giáo của Như lai,
chứ không nói đến những cương mục (mắt
lưới) nhỏ nhặt”.
ĐẠI DIỄN LỊCH
Một trong những lịch pháp của Trung
quốc do ngài Nhất hạnh soạn vào đời Đường.
Năm Khai nguyên thứ 9 (721), vua
Đường ban chiếu chỉ cho ngài Nhất hạnh
soạn lịch mới để thay cho lịch Lân đức của
Lí thuần phong soạn mà trong đó đã tính
sai về ngày nhật thực. Ngài Nhất hạnh liền
đi đến Giao châu ở phía nam, Thiết lặc ở
phương bắc để tính toán vĩ độ của các nơi,
rồi dùng những dụng cụ đo mặt trời để
định ngày nhật thực, đồng thời, tính xem
sự di động của Hằng tinh (étoile) rồi ghi
thành bản thảo.
Nhưng vào tháng 10 năm Khai nguyên
15 (727), khi Khai nguyên đại diễn lịch 52
quyển mới hoàn thành được bản thảo thì
ngài Nhất hạnh thị tịch.
Sau, vua lại sai Trương thuyết, Trần
huyền cảnh biên đính Lịch số bảy thiên,
Lược liệt một thiên và Lịch nghị mười thiên.
Năm Khai nguyên 17 (729) vua ban cho

các quan sử dụng đến niênhiệuBảo ứng
năm đầu (762) thì đổi lại dùng lịch Ngũ kỉ
của Quách hiến.
Tên Đại diễn lịch là căn cứ theo từ ngữ
“Đại diễn chi số” trong Hệ từ của sách Chu
dịch mà ra.
[X. Cựu đường thư Q.34 Luật lịch chí;
ĐẠI DIỄN LỊCH

Í
Tân đường thư Q.27 phần trên mục Lịch
chí; Thông chí lược Q.20; Phật tổ thống
kỉ Q.40].
ĐẠI DŨNG MÃNH BỒ TÁT
Đại dũng mãnh, Phạm:Mahà-vìra, dịch
âm: Ma ha vĩ ra.
Vị Bồ tát ở ngôi
thứ nhất phía nam
của Nhất thiết Như
lai biến tri ấn ở
trung ương viện
Biến tri trong Hiện
đồ mạn đồ la Thai
tạng giới Mật giáo.
Hình tượng của vị
tôn này mầu da
người, tay trái ngửa
lên đặt ở dưới rốn,
cầm ngọc báu như ý,tay phải co lại cầm
thanh gươm, ngồi kết già trên hoa sen đỏ.
Chủng tử là (ka),nghĩa là “Tác nghiệp”,
hình tam muội da là ngọc báu như ý, mật
hiệu là Nghiêm tấn Kim cương.
[X. kinh Đại nhật Q.3 phẩm Chuyển
tự luân mạn đồ la hành; Thanh long tự
nghi quĩ Q.trung; Đại nhật kinh sớ Q.5;
Thai tạng giới thất tập Q.thượng; Chư thuyết
bất đồng kí Q.2].
ĐẠI DƯƠNG GIA PHONG
...........
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này là cơ duyên vấn đáp giữa
thiền sư Đại dương Cảnh huyền thuộc tông
Tào động đời Tống với một vị tăng.
Thiền lâm loại tụ quyển 7 (Vạn tục 117,

46 hạ) chép: “Tăng hỏi:
- Gia phong của Hòa thượng thế nào?
Sư đáp:
- Bình đầy nghiêng chẳng đổ, Đại địa
không người đói”.
“Bình đầy” là cốt tủy của công án này.
Nghĩa là ai ai cũng đều sẵn có tính Phật, đều
là tự tính thanh tịnh. Cho nên, đứng về mặt
Phật pháp mà nói là bình đầy, vả lại, trong
bất cứ hoàn cảnh nào tính ấy cũng không
thay đổi, nên nói “Bình đầy nghiêng không
đổ, Đại địa không người đói”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.14].
ĐẠI DỮU LĨNH
........
Núi ở mạn nam huyện Đại dữu tỉnh
Giang tây, phía Bắc huyện Nam hùng tỉnh
Quảng đông. Ngày xưa gọi là Tái thượng.
Vua Vũ đế nhà Hán sai anh em Dữu thắng
đi chinh phạt nước Nam việt, Dữu thắng
chiếm giữ ngọn núi này, nên gọi là Đại dữu.
Cũng gọi Dữu lĩnh, Đài lĩnh sơn v.v...
Trương cửu linh đời Đường từng đục một
con đường qua núi để tiện việc đi lại. Đây là
một trong năm đường giao thông trọng yếu
xuyên qua Lĩnh nam. Trên núi có trồng mai,
vì thế còn gọi là Mai lĩnh.
Đời vua Huyền tông nhà Đường, Lục tổ
Tuệ năng nhận lãnh tâm ấn nơi Ngũ tổ
Hoằng nhẫn, Ngài mang áo bát của Phật
được mật truyền đi suốt đêm về phương
Nam. Đồng môn là Huệ minh hay tin liền
dẫn đầu vài chục người đuổi theo để đoạt
lại áo bát. Đến núi Đại dữu, ngài Tuệ năng
bèn để áo bát lên tảng đá rồi ẩn mình trong
lùm cây rập và nói (Đại 48, 394 trung): “Áo
này biểu thị niềm tin, há dùng sức mạnh
mà giành được sao?”.

Huệ minh cầm lấy áo bát nhắc lên nhưng
không nhúc nhích. Sau mấy câu vấn đáp,
Huệ minh hoát nhiên đại ngộ, liền xuống
núi quay về. Còn ngài Tuệ năng thì tiếp tục
đi đến chùa Pháp tính ở Quảng Châu, mở
ra tông phong Nam đốn. Không bao lâu,
ngài về Tào khê thị tịch.
[X. kinh Lục tổ pháp bảo đàn phẩm
Hành do].
Bồ Tát Đại Dũng Mãnh
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
ĐẠI DỮU LĨNH

Í
ĐẠI ĐÀN
.....
Là đàn chính ở giữa đạo tràng khi tu
pháp trong Mật giáo. Tức là chọn chỗ đất
tương ứng với Tất địa, đào lên, trừ bỏ vật dơ
bẩn, rồi chôn năm thứ báu, năm thứ thuốc,
năm thứ hạt, năm thứ hương v.v... rồi dùng
đất sạch đắp lên để làm đàn, gọi là Đại
đàn, cũng tức là Bản tôn đàn. Đối lại với
đàn Chính giác (Tiểu đàn), thì đàn cúng
dường của hai bộ Đại mạn đồ la cũng gọi là
Đại đàn, đối lại với đàn Hộ ma, đàn Thánh
thiên v.v... thì đàn Bản tôn là Đại đàn.
Thông thường đàn có hai loại: Thổ đàn
(đàn đắp bằng đất), Mộc đàn (đàn làm bằng
gỗ). Thổ đàn lại chia làm hai: Thất nhật
tác nghiệp đàn (đàn làm trong 7 ngày) và
Nhất nhật sự nghiệp chi thủy đàn (đàn làm
trong 1 ngày).
Ở Ấn độ phần nhiều dùng Thổ đàn và
cách làm đàn này được nói rất rõ trong các
kinh quĩ. Còn Mộc đàn thì chỉ thấy ghi chép
trong Hư không tạng cầu văn trì pháp do
ngài Thiện vô úy dịch.
[X. Đại Nhật kinh sớ Q.6; Pháp mạn đồ
la lược thuyên].
(xt. Tu Pháp Đàn, Hoa Hình Đàn, Hộ
Ma Đàn).
ĐẠI ĐẠO SƯ
........
I. Đại đạo sư.Pàli:Mahànàyaka. Dịch
âm: Ma ha na da ca. Đức hiệu của chư Phật,
Bồ tát, vì các Ngài có năng lực dắt dẫn chúng
sinh vượt qua hiểm nạn sinh tử, cho nên gọi
Đại đạo sư.

[X. kinh Vô lượng nghĩa; kinh Duy ma
phẩm Phật quốc].
II. Đại đạo sư. Trong Thiền lâm, các vị
Tổ sư sáng lập các tông phái cũng gọi Đại
đạo sư. Còn đối với Hiếp đạo sư (đạo sư
phụ), thì Bản đạo sư (đạo sư chính) cũng gọi
Đại đạo sư. Chẳng hạn trong Tam Phật sự,
đối với Điện trà sư, Điện thang sư thì Bỉnh
cự sư (Bỉnh phất sư) là Đại đạo sư.
III. Đại đạo sư. Những vị lãnh tụ Tăng
lữ của các phái Phật giáo ở các nước như
Tích lan v.v... được gọi là Đại đạo sư.
ĐẠI ĐĂNG QUỐC SƯ NGỮ LỤC
Gồm 3 quyển. Gọi đủ: Long bảo khai
sơn đặc tứ hưng thiền đại đăng cao chiếu
Chính đăng quốc sư ngữ lục. Cũng gọi Đại
đăng ngữ lục, Đại đăng lục. Do ngài Tông
phong Diệu siêu (1282-1337) thuộc tông
Lâm tế Nhật bản soạn, nhóm các sư Tính
trí biên tập, thu vào Đại chính tạng tập 81.
- Quyển thượng, quyển trung biên tập
Đại đức tự ngữ lục, Sùng phúc tự ngữ lục,
Tụng cổ, Niêm cổ, Đại đăng quốc sư hành
trạng v.v...
- Quyển hạ có tên là: “Đặc tứ hưng thiền
Đại đăng quốc sư tham tướng ngữ yếu”, gồm
hai thiên; nội dung bao quát các việc trong
bộ Tuyết đậu ngữ lục, Cử cổ, Khám biện,
Hậu lục, bài minh trên tháp hòa thượng
Tuyết phong và bài tựa v.v...
ĐẠI ĐĂNG TAM CHUYỂN
Công án trong Thiền tông. Đại đăng tức
là ngài Tông phong Diệu siêu của Nhật bản.
Chuyển là chuyển thân, bát chuyển,
chuyển cơ (tam chuyển), ở đây có nghĩa
là chuyển cái tâm cơ (tâm then máy) của
học trò.
Tông môn cát đằng tập quyển hạ chép:

Quốc sư Đại đăng dạy mọi người rằng:
“Sáng đối mặt, chiều chạm vai, ta sống như
thế nào? Cây cột ngoài hiên kia qua lại suốt
ngày, vì sao chúng ta không động? Nếu thấu
suốt được hai chuyển ngữ này thì việc tham
học một đời đã xong! Ba đoạn chẳng đồng
thu về khoa trên”.
ĐẠI ĐĂNG TAM CHUYỂN

Í
ĐẠI ĐỊA MỘT NHÂN PHÙNG
..............
Khắp mặt đất không người vá. Tiếng
dùng trong Thiền lâm.
Trong Thiền gia, từ ngữ này được
chuyển dụng để chỉ cho cảnh giới bất khả
đắc vượt ra ngoài sự thấy biết phân biệt
của tình thức.
Động thượng cổ triệt quyển thượng
(Vạn tục 125, 358 thượng), nói: “Áo của
người đá rách, khắp mặt đất không ai vá
được” (Thạch nhân sam tử phá, đại địa một
nhân phùng).
ĐẠI ĐỊA PHÁP
... ... ..
Phạm:Mahà-bhùmika. Gọi đủ: Biến
đại địa pháp. Chỉ cho mười tác dụng tâm lí
tương ứng và cùng sinh khởi một lượt với
tất cả tâm. Đó là:
1. Thụ (Phạm:Vedanà): Lãnh nhận, có
ba loại: Khổ thụ (cảm nhận khổ), Lạc thụ
(cảm nhận vui), Phi khổ phi lạc thụ (cảm
nhận không khổ không vui v.v...).
2. Tưởng (Phạm: Saôjĩà): Tưởng
tượng, đối cảnh mà nhận lấy tướng sai biệt.
3. Tư(Phạm:Cetanà): Tạo tác, khiến
tâm có chỗ tạo tác.
4. Xúc (Phạm:Sparza): Do căn, cảnh,
thức hòa hợp mà sinh ra, có khả năng
xúc đối.
5. Dục (Phạm: Chanda): Duyên theo
ngoại cảnh mà có chỗ mong cầu.
6. Tuệ (Phạm:Prajĩà): Đối với các pháp
thường có chỗ phân biệt, chọn lựa.
7. Niệm (Phạm:Smfti): Đối với các việc

sở duyên ghi nhớ không quên.
8. Tác ý(Phạm:manaskàra): Cảnh giác,
hay khiến tâm chú ý.
9. Thắng giải (Phạm:Abhimokwa): Sự
hiểu biết thù thắng; đối cảnh mà sinh ra tác
dụng chấp nhận, thẩm định.
10. Tam ma địa (Phạm:Samàdhi); cũng
gọi Đẳng trì, Chính định; tức khiến tâm
chuyên chú ở một cảnh.
Mười pháp trên đây trùmkhắp và tương
ứng với ba tính thiện, bất thiện và vô kí,
cho nên gọi là Đại pháp. Chỗ nương của
Đại pháp là Tâm vương, bởi thế gọi là Đại
địa pháp.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng mười
pháp này trùmkhắp và cùng sinh khởi một
lúc với tất cả tâm trong một sát na và mỗi
pháp đều có “Thể” riêng biệt. Kinh lượng
bộ thì chủ trương trong mười pháp chỉ có
Thụ, Tưởng, Tư là có “Thể”, bảy pháp còn
lại thì không có.
Các nhà Duy thức thì chia mười pháp
làm hai loại:
1. Ngũ biến hành: Xúc, Tác ý, Thụ,
Tưởng, Tư; năm pháp này tương ứng khắp
với tất cả Tâm, Tâm sở, cho nên gọi là
Biến hành.
2. Ngũ biệt cảnh: Dục, Tuệ, Niệm,
Thắng giải, Tam ma địa; năm pháp này
duyên theo mỗi cảnh riêng biệt mà sinh khởi,
cho nên gọi là Biệt cảnh.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.1;
luận Thuận chính lí Q.10; luận Câu xá Q.4;
luận Thành duy thức Q.3; luận Đại tì bà
sa Q.16, Q.42].
ĐẠI ĐỊA TỨ LUÂN
Bốn luân cấu tạo thành thế giới vật chất.
Cứ theo phẩm Phân biệt thế trong luận

Câu xá nói, thì thế giới vật chất được hình
thành bởi sự cấu tạo của bốn luân. Đó là:
1. Phong luân: Do sức nghiệp của loài
hữu tình, trước hết nương nơi hư không mà
sinh ra phong luân ở dưới cùng. Phong luân
cực kì rộng lớn, dày 16 ức du thiện na; thể
của nó cứng chắc, dù có dùng kim cương
luân gắng sức đập vào thì kim cương vỡ nát
chứ phong luân không hề bị sứt mẻ.
ĐẠI ĐỊA TỨ LUÂN

Í
2. Thủy luân: Do sức nghiệp của loài
hữu tình sinh ra mưa lớn trút xuống trên
Phong luân, chứa nước thành thủy luân.
Thủy luân này khi còn ở thể lỏng thì sâu tới
11 ức 2 vạn (1.100.020.000) du thiện na.
3. Kim luân: Do sức nghiệp của hữu
tình khiến gió nổi lên, thổi mạnh vào thủy
luân, làm cho bề mặt thủy luân ngưng kết
thành vàng, dày tới 3 ức 2 vạn (300.020.000)
du thiện na. Thủy luân và Kim luân rộng
bằng nhau, đường trực kính dài 12 ức 3450
(1.200.003.450) du thiện na.
4. Hư không luân: Làm chỗ nương cho
3 luân nói trên.
[X. luận Câu xá Q.11]
ĐẠI ĐIÊN BẢO THÔNG (732-824)
...........
Vị tăng đời Đường. Người Dĩnh
xuyên, họ Trần (có thuyết nói họ Dương).
Pháp hiệu Bảo thông, tự hiệu Đại điên
hòa thượng.
Cứ theo Triều châu phủ chí chép, thì
trong năm Đại lịch, sư và Dược sơn Duy
nghiễm cùng thờ ngài Huệ chiếu ở Sơn tây
làm thầy. Sau, hai người cùng đi đến Nam
nhạc tham vấn ngài Thạch đầu Hi thiên, sư
đại ngộ tông chỉ.
Về sau, sư sáng lập Thiền viện Linh sơn
ở dưới núi Tây u tại Triều châu, mỗi khi sư
ra vào có cọp (hổ) dữ đi theo. Học trò được
truyền pháp có tới hơn nghìn. Khi Hàn dũ
bị đày đến Triều châu, nghe danh sư nên
mời đến, giữ sư lại
hơn mười ngày,
thấy phong độ của

sư thanh thoát, tự
tại, do đó, kết bạn
tương giao, qua lại
rất thân mật.
Năm Trường
khánh thứ 4 sư tịch,
thọ 93 tuổi.
Tháp của sư được xây cất bên cạnh chùa.
Cuối đời Đường, giặc đến mở tháp, xương
cốt tan hết, chỉ có cái lưỡi còn nguyên như
sống nên đem chôn lại, gọi là Ế thiệt trủng
(Mộ chôn lưỡi).
Trong năm Chí đạo đời Tống, người làng
lại đào lên xem, chỉ thấy cái gương lưỡi, bèn
lấy đá chồng lên để cất giấu, gọi là Thiệt
kính tháp (Tháp gương lưỡi).
Sư có trứ tác: Bát nhã ba la mật đa tâm
kinh và Kim cương kinh thích nghĩa.
Sư còn tự chép kinh Kim cương 1500
biến, kinh Pháp hoa và kinh Duy ma mỗi
kinh 30 bộ.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.14;
Tổ đình sự uyển Q.4; Ngũ đăng hội
nguyên Q.5].
ĐẠI ĐIÊN LƯƠNG CỬU CƠ DUYÊN
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này ghi lại những câu vấn
đáp giữa ba nhân vật: Đại điên, Hàn dũ,
Tam bình Nghĩa trung. Đại điên chỉ cho
ngài Đại điên Bảo thông, là đệ tử nối
pháp của thiền sư Thạch đầu Hi thiên,
còn Tam bình Nghĩa trung là Thị giả của
ngài Đại điên.
Liên đăng hội yếu quyển 20 (Vạn tục
136, 377 hạ), chép: “Thị lang Văn công Hàn
dũ (...) một ngày rảnh rỗi đến yết kiến Đại
điên, nói:
- Đệ tử việc quân trong châu bận rộn,

xin thầy chỉ dạy một lời về chỗ giác ngộ
chủ yếu.
Đại điên ngồi yên, Văn công mờ mịt. Lúc
ấy, Tam bình Nghĩa trung đứng hầu bên
cạnh, bèn gõ giường thiền ba cái, Đại điên
ngoái lại, hỏi:
- Cái gì thế?
Nghĩa trung thưa:
- Trước dùng định động, sau dùng trí nhổ.
Đại Điên Bảo Thông Văn công lễ, thưa:
ĐẠI ĐIÊN LƯƠNG CỬU CƠ DUYÊN

Í
- Môn phong Hòa thượng cao vút, đệ tử
do nơi thầy Thị giả được chỗ vào”.
Công án này thuyết minh, “chỗ giác
ngộ chủ yếu” không phải tìm cầu ở bên
ngoài mà được, Hàn dũ không hiểu lí ấy,
mới thỉnh Đại điên chỉ bảo, Đại điên im
lặng hồi lâu (lương cửu), nhưng Hàn dũ
vẫn không hiểu, nên Nghĩa trung mới gõ
giường thiền ba cái, biểu thị “chỗ chủ
yếu” là ở chính nơi Văn công, tức là phải
tu học định tuệ thì thân tâm mới được
giải thoát.
[X. Tam bách tắc Q.trung Tắc 26].
ĐẠI ĐỊNH
.....
Pàli: Mahaggata-samàdhi.
Là định căn bản thuộc hữu lậu thiện của
cõi Sắc và cõi Vô sắc. Đối lại với Tiểu định
của cõi Dục.
[X. luận Thanh tịnh đạo 3].
ĐẠI ĐỊNH TRÍ BI
...........
Tức là ba đức: Đại định, Đại trí, Đại bi
của Phật.
Tâm Phật trong sáng, đó là Đại định;
vì trong sáng nên chiếu khắp tất cả pháp
giới, đó là Đại trí; vì chiếu khắp pháp giới
nên sinh tâm cứu độ chúng sinh, đó là
Đại bi.
Vì Đại định có thể đoạn trừ tất cả sự
mê lầm nên cũng gọi là Đoạn đức. Đại trí
tức là Trí đức, Đại bi tức là Ân đức. Hai
đức trước là đức tự lợi, đức thứ ba là đức
lợi tha, cho nên ba đức này tròn đủ muôn
đức tự lợi và lợi tha.

ĐẠI ĐỐN NGỘ SƯ
...........
Chỉ cho ngài Đạo sinh (355-434) ở đời
Đông Tấn. Vì ngài Đạo sinh nêu ra
thuyết Đốn ngộ thành Phật nên đã đưa
đến cuộc tranh luận trường kì trong giới
Phật giáo thời bấy giờ và rồi phát sinh sự
bất đồng về nghĩa Đại đốn ngộ và nghĩa
Tiểu đốn ngộ. Thuyết này về sau có ảnh
hưởng rất lớn đối với Thiền tông và Hoa
nghiêm tông.
Những người chủ trương nghĩa Tiểu đốn
ngộ được gọi là “Tiểu đốn ngộ sư”, gồm có
các ngài Tăng triệu, Chi độn, Chân an đỏa,
Tà thông, Tuệ viễn, Đạo an v.v...
[X. Pháp hoa kinh sớ Q.1; Nhị đế nghĩa
Q.hạ; Triệu luận sớ Q.thượng (Huệ đạt);
Tam luận du ý nghĩa; Xuất tam tạng kí tập
Q.12, Q.15].
ĐẠI ĐỒNG
.....
Hang động đá nham nằm ở lưng chừng
núi Vũ chu về mạn tây bắc Đại đồng thuộc
tỉnh Sơn tây. Cũng gọi Vân cương thạch
quật. Trong hang có khắc khám, tháp và
tượng Phật bằng đá rất nổi tiếng. Cùng
với hang động ở Long môn đều là tiêu
biểu cho nghệ thuật Phật giáo ở thời Nam
Bắc triều.
Trung quốc vốn đã có những hang động
nổi tiếng, như hang đá ở núi Minh sa tại
huyện Đôn hoàng được mở vào năm Kiến
nguyên thứ 2 (366) đời Tiền Tần và hang
động ở núi Tam nguy tại Cam châu do Bắc
Lương vương kiến tạo.
Sau, vì Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy hủy
ĐẠI ĐỒNG
Cảnh Động Đá Vân Cương Nhìn Từ Xa

Í
hoại Phật giáo, gây
nhiều tội ác, nên
ngài Đàm diệu
mới đến thuyết
phục Văn thành
đế tạo năm pho
tượng Phật lớn
trong hang đá Đại
đồng để sám hối,
truy điệu và cúng
dường bốn vị Tiên
đế, vả lại, cũng là
bằng chứng để đời sau ghi nhớ công đức
của vua. Bởi vậy, vào niên hiệu Hòa bình
năm đầu (460) khởi công, đến năm Thái
hòa 17 (493), khi dời đô về Lạc dương, công
trình vẫn chưa hoàn thành.
Về cách
cấu trúc, các
hang động
đều khác
nhau. Tượng
đức Phật bản
tôn được thờ
trong tòa
Song tháp ở
chính giữa, trên mặt các vách và lầu gác đều
có khắc khám thờ Phật và bốn pho tượng
chư Phật, Bồ tát.
Dưới chân núi Vũ chu, ở một chỗ tương
đối hẹp, dài chừng 1 km, có 42 hang động,
đều có khắc tượng đá cao khoảng năm đến
sáu mét, phần nhiều theo kiểu tượng Kiện
đà la (Phạm:Gandhàra) và Cấp đa (Phạm:
Gupta) bên

Ấn độ. Về
sau, vì lâu
đời nên dần
dần đã làm
theo kiểu
Trung quốc.
Trong đó,
hang động
thứ16 đến20, bên trong là hình bầu dục,
qui mô rất hoành tráng, so với các hang
động khác, năm hang động này được coi là
có sớm nhất.
[X. Tục cao tăng truyện Q.1 Đàm diệu
điều; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Ngụy thư Q.6,
Q.7 phần trên, Q.114; Sơn tây thông chí
Q.29 Đại đồng điều; Chi na Phật giáo sử
tích bình giải đệ nhị]. (xt. Thạch Quật).
ĐẠI ĐỨC
... ..
Đức lớn. Phạm,Pàli:Bhadanta. Dịch
âm: Bà đàn đà. Tiếng tôn xưng Phật, Bồ
tát hoặc Cao tăng ở Ấn độ. Các bậc Trưởng
lão trong hàng tỉ khưu cũng được gọi là
Đại đức. Trong các bộ luật, đối với đại
chúng hiện tiền, thì tỉ khưu được gọi là
“Đại đức tăng”, còn tỉ khưu ni thì gọi là
“Đại tỉ tăng”.
Ở Trung quốc, từ “Đại đức” không
được dùng để gọi Phật và Bồ tát, mà chỉ
dùng để kính xưng bậc cao tăng. Nhưng ở
thời đại Tùy, Đường, những vị làm việc
phiên dịch kinh điển thì đặc biệt được gọi
là Đại đức.
Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
quyển 6 ghi: Tháng 6 năm Trinh quán 19
(645), khi ngài Huyền trang dịch kinh ở
Hoằng phúc, trong ban của ngài có mười
hai vị Đại đức chứng nghĩa, chín vị Đại

đức nhuận văn, một vị Đại đức xem xét
văn tự, một vị Đại đức chứng Phạm ngữ,
Phạm văn v.v...
Trinh nguyên thích giáo mục lục quyển
16 cũng nêu các danh xưng: Lâm đàn đại
đức, Bách tọa đại đức, Tam học đại đức,
Giảng luận đại đức, Nghĩa học đại đức,
Phiên kinh đại đức, Dịch ngữ đại đức v.v...
Ngoài ra, vị quan tăng thống lĩnh tăng ni
cũng gọi Đại đức.
Cứ theo truyện Cát tạng trong Tục
cao tăng truyện quyển 11 ghi, thì vào đầu
Vách Phía Đông Gian Trước Động thứ 10
Vách Bắc, Vách Tây Gian Trước Động thứ 10
ĐẠI ĐỨC
Cột Tháp ở Động Thứ 2

Í
năm Vũ đức đời Đường, vì chúng tăng
quá đông nên cử ra mười vị Đại đức để
trông coi pháp vụ. Nhưng thời gần đây,
danh từ “Đại đức” đã được dùng một
cách rộng rãi (nếu không nói là bừa bãi!).
Đối với người có đức hạnh, bất luận xuất
gia, tại gia, đều được tôn xưng “Đại đức”;
hoặc chẳng cần giới hạn ở chỗ đầy đủ
đức hạnh hay không, từ đại đức đã trở
thành lối xưng hô phổ thông trong giới
Phật giáo.
[X. kinh Biệt dịch tạp a hàm Q.1; Hữu
bộ tì nại da tạp sự Q.19; Q.38; luận Đại trí
độ Q.2; luận Đại tì bà sa Q.6; Thích thị
yếu lãm Q.hạ].
ĐẠI ĐỨC TỰ
...... ..
Chùa này là một trong những danh lam
của Phật giáo ở Kyoto Nhật bản. Hiệu núi
là Long bảo, đại bản sơn của phái chùa Đại
đức thuộc tông Lâm tế Nhật bản, do ngài
Tông phong Diệu siêu (Quốc sư Đại đăng)
sáng lập vào niên hiệu Chính trung năm
đầu (1324). Từ sau ngày Thiên hoàng Hậu
đề hồ ban hiệu “Bản triều vô song Thiền
uyển” thì chùa được liệt vào một trong Ngũ
sơn; Túc lợi Nghĩa mãn thì xếp làm một
trong Thập sát.
Chùa đã bị cháy nhiều lần. Sau loạn
Ưng nhân, ngài Nhất hưu Tông thuần về ở
chùa này và, nhờ sự giúp đỡ của các thương
gia, hào phú, ngài đã kiến thiết lại. Nhưng,
Thiền phong thuần túy của Tổ sư khai sáng
đến nay đã suy vi, chỉ còn nổi tiếng về trà
đạo.

Các kiến trúc ở đây phần nhiều thuộc
thời đại Đào sơn và đầu đời Giang hộ.
Nhờ sự giúp đỡ của đàn việt, trà đạo rất
thịnh, đến nay còn lại rất nhiều trà thất,
trà đình và các bức họa đời Tống rất quí
của các vương công quí tộc ở cuối thời
Thất đinh. Ngoài ra, nhà pháp, điện Phật,
lầu chuông, nhà Tăng, nhà kho v.v... đứng
san sát.
ĐẠI ĐƯỜNG KHAI NGUYÊN THÍCH GIÁO QUẢNG
PHẨM LỊCH CHƯƠNG
Gồm ba mươi quyển. Do ngài Huyền dật
biên soạn vào đời Đường. Cũng gọi Khai
nguyên thích giáo quảng phẩm lịch chương,
Thích giáo quảng phẩm lịch chương, Quảng
phẩm lịch chương.
Sách này dựa theo thứ tự biên chép
trong Khai nguyên thích giáo lục Nhập tạng
lục của ngài Trí thăng đời Đường mà ghi
những điểm chủ yếu của các bản kinh được
thu vào Đại tạng kinh và trình bày thêm ý
kiến của soạn giả. Ở đầu mỗi quyển nêu
lên sự bất đồng về nội dung mục lục, tên
gọi, số quyển và ghi số trang của Tạng bản
Bồ châu, Tạng bản Cung thành; kế đến,
ghi chú sự khác nhau về thư mục, tên gọi,
số quyển của các bản, rồi liệt kê số quyển,
số phẩm của các lần dịch, cuối cùng, phụ
thêm thời đại dịch, dịch giả, địa điểm dịch
và nêu tên mục lục v.v...
Bản hoàn chỉnh của sách này đã bị thất
lạc, chỉ còn lại mười lăm quyển được thu
vào Tống tạng di trân tập hạ.
[X. truyện Huyền dật trong Tống cao
tăng truyện Q.5; Chí nguyên pháp bảo
khám đồng tổng lục Q.10].
Cửa Tam Quan Chùa Đại Đức
ĐẠI ĐỨC TỰ

Í
ĐẠI ĐƯỜNG NỘI ĐIỂN LỤC
Gồm 10 quyển. Gọi tắt: Nội điển lục.
Do luật sư Đạo tuyên (596-667) biên soạn
vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 55.
Nội dung thu chép 2.847 bộ kinh điển
gồm 8.476 quyển của 220 dịch giả từ đời
Đông Hán đến đầu đời Đường. Soạn giả
đã tham khảo các bộ mục lục như: Lịch
đại tam bảo kỉ, Pháp kinh lục, Nhân thọ lục
v.v... mà soạn thành sách này và chia làm
10 lục. Trong đó, Lịch đại chúng kinh kiến
nhập tạng lục (quyển 8) được căn cứ vào
Hiện tạng nhập tạng lục ở chùa Tây minh
mà soạn thành là bộ phận đặc sắc nhất của
sách này; Lịch đại sở xuất nghi ngụy kinh
luận lục (quyển 10) thì căn cứ vào những
ghi chép trong Xuất tam tạng kí tập, Lịch
đại tam bảo kỉ, Pháp kinh lục, rồi thêm
những kinh điển do chính soạn giả thẩm
định mà nêu ra 162 bộ kinh ngờ là kinh
giả. Ngoài ra, sách này còn bàn về những
việc linh nghiệm.
Tiếp sau sách này, có Tục đại đường nội
điển lục 1 quyển, cũng được đưa vào Đại
chính tạng tập 55, hoặc do ngài Đạo tuyên,
hoặc do ngài Trí thăng soạn, đến nay vẫn
chưa xác định được.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.100; Đại chu
san định chúng kinh mục lục tự; Đường thư
nghệ văn chí thứ 49].
ĐẠI ĐƯỜNG TAM TẠNG HUYỀN TRANG PHÁP
SƯ BIỂU KHẢI
Có 1 quyển, không rõ người biên soạn,
thu vào Vạn tục tạng tập 150.

Nội dung sách này gồm 16 thiên, thu
chép những bài văn biểu, văn khải của ngài
Huyền trang và những sắc thư của vua Thái
tông nhà Đường.
ĐẠI ĐƯỜNG TAM TẠNG THỦ KINH THI THOẠI
Gồm 3 quyển. Không rõ soạn giả. Cũng
gọi Đại đường tam tạng pháp sư thủ kinh
kí. Sách có hai loại bản in:
1. Tân điêu đại đường tam tạng pháp
sư thủ kinh kí, bản chữ lớn in vào đời Tống;
thiếu mất quyển 2, còn quyển 1 thì thiếu
phần đầu. Ngày xưa bản này được cất giữ ở
chùa Cao sơn bên Nhật bản, nhưng nay đã
đưa về văn khố Thánh quĩ ở Tô phong Đức
phú. Sau, La chấn ngọc phóng ảnh và đưa
vào Tùng thư cát thạch am.
2. Đại đường tam tạng thủ kinh thi
thoại, là bản Cân sương in vào đời Tống,
ngày xưa cũng được tàng trữ ở chùa Cao
sơn tại Nhật bản, nhưng nay thuộc quyền
sở hữu của Thái thượng hỉ thất lang. Quyển
thượng thiếu tắc thứ 1, quyển trung thiếu
tắc thứ 8. Năm Dân quốc thứ 5 (1916), La
quán ngọc phóng ảnh lại; năm Dân quốc 14
(1925), Thương vụ ấn thư quán in bản xếp
chữ. Hai bản in này đều thiếu, tên gọi tuy
khác, nhưng thực thì là một sách.
Sự tích Đường tăng đi thỉnh kinh đã
xuất hiện rất sớm và đã lưu hành khá rộng
từ trước thời Nam tống. Sách này gồm có
17 chương, mỗi chương gồm nhiều tiết, mỗi
tiết có nêu thứ tự mục lục, là hình thức
sách tiểu thuyết chia hồi sớm nhất. Nội
dung văn tự dài ngắn không giống nhau,
dài thì hơn nghìn
chữ, ngắn thì dưới
trăm chữ. Gọi là
“Thi thoại” là vì ở

cuối mỗi tiết đều
kết thúc bằng mấy
câu thơ, mà thơ là
của những nhân vật
trong truyện chứ
không phải của tác
giả. Đây là tác phẩm Đại Đường Tam Tạng
Thủ Kinh Thi Thoại
ĐẠI ĐƯỜNG TAM TẠNG THỦ KINH THI THOẠI

Í
Thi thoại duy nhất của đời Tống còn sót lại.
Bản phường có bản chữ lớn và Cân sương
in chung.
ĐẠI ĐƯỜNG TÂY VỰC CẦU PHÁP CAO TĂNG
TRUYÊN
Gồm 2 quyển, do ngài Nghĩa tịnh soạn
vào đời Đường. Gọi tắt: Tây vực cầu pháp
cao tăng truyện, Cầu pháp cao tăng truyện,
thu vào Đại chính tạng tập 51.
Nội dung sách này là lược truyện của hơn
sáu mươi vị tăng đi đến Ấn độ và nước Thất
lợi Phật thệ (nay làSumatra) để cầu pháp
trong khoảng 50 năm đầu đời Đường (từ
năm Trinh quán 641 đến năm Thiên thu
691). Cuối sách có phụ thêm phần Tự truyện
của ngài Nghĩa tịnh. Ngoài ra cũng có truyện
kí của một số vị tăng người Tân la.
Sự ghi chép về con đường thông qua
Tây tạng, Népal để vào Ấn độ là một sử
liệu quan trọng cho việc nghiên cứu Phật
giáo Ấn độ và sự giao thông Hoa, Ấn.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.39; Nam hải kí
qui nội pháp truyện Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.9, Q.10].
ĐẠI ĐƯỜNG TÂY VỰC KÍ
Gồm 12 quyển, ngài Huyền trang thuật
vào đời Đường, do sư Biện cơ biên tập, thu
vào Đại chính tạng tập 51. Gọi tắt: Tây
vực kí.
Nội dung sách này ghi lại những điều
mà ngài Huyền trang thấy và nghe khi ngài
đi qua hơn 110 nước từ Tây vực đến Ấn độ
cũng như những lời kể về 28 nước trong
khoảng 16 năm.
Ngoài việc ghi chép về sự truyền bá của

hai bộ phái Phật giáo Đại thừa và Tiểu thừa,
sách còn ghi chép tường tận về địa lí, phong
tục, ngôn ngữ, truyền thuyết, tài nguyên,
chính trị v.v... của mỗi nước. Trong đó, về
vị trí các thành ấp, chùa tháp được nêu có
giá trị như sách chỉ nam cho sự khảo chứng
thực địa các di tích Phật giáo ở Ấn độ và các
nước Tây vực: Nó đã giúp rất nhiều cho các
nhà khảo cổ học ở thế kỉ XIX. Bởi thế sách
này là sử liệu rất quan trọng cho việc nghiên
cứu tình hình Ấn độ cũng như các nước
Tây vực đương thời.
Tác phẩm kí sự này đã được xếp vào Đại
tạng kinh rất sớm, đầu quyển có bài tựa của
Kính bá; từ Đại tạng kinh đời Tống trở về
sau thì lại phụ thêm bài tựa của quan Thượng
thư tả bộc xạ là Yên quốc công Trương
thuyết. Sau này thì có: Đại đường tây vực kí
khảo chứng của Đinh khiêm đời Thanh và
Giải thuyết tây vực kí của học giả Nhật bản
Quật khiêm Đức tắc soạn.
Sách này còn có bản dịch tiếng Pháp:
“Mémosires sur les contrées occidentales” 2
tomes, Paris, 1857-1858 của S. Julien. Bản
dịch tiếng Anh: “Si-yu-ki, Buddhist Records
of the Western World” 2 vols., London,
1884 của S. Beal. Và “On Yuan Chwang’s
Travels in India” 2 vols., London 1904-1905
của T. Watters.
Ngoài ra, còn có bản Lữ thu dật (Kim
lăng khắc kinh xứ ấn hành, 1957) và bản
Tân thức tiêu điểm hiệu khám (nhà xuất
bản Địa bình tuyến ấn hành).
[X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.6; Tục cao tăng truyện Q.4; Khai nguyên
thích giáo lục Q.8].
ĐẠI ĐƯỜNG TÂY VỰC KÍ
Đại Đường Tây Vực Kí

Í
ĐẠI ĐƯỜNG TRINH NGUYÊN TỤC KHAI NGUYÊN
THÍCH GIÁO LỤC
Gồm 3 quyển, do ngài Viên chiếu soạn
vào năm Trinh nguyên thứ 10 (794) đời vua
Đức tông nhà Đường. Gọi tắt: Tục khai
nguyên thích giáo mục lục, thu vào Đại chính
tạng tập 55.
Nội dung, thu chép gồm: 193 quyển
kinh luận và pháp niệm tụng, 64 quyển
kinh luận sớ nghĩa, 86 quyển về Trinh
nguyên tân tập cổ kim chế lệnh bi biểu kí
và thêm 2 quyển mục lục của sách này, tổng
cộng là 345 quyển.
ĐẠI GIÁC
.....
Chỉ sự giác ngộ của đức Phật. Cũng gọi
Chính giác, Đại ngộ. Sau khi giác ngộ được
chân tướng của vũ trụ, đức Phật đã hoàn
toàn giải thoát. Từ đó, Ngài thuyết pháp độ
sinh, làm cho người khác cũng được giải thoát
như Ngài, khiến giác và hạnh tròn đủ, vì
thế sự giác ngộ của Phật gọi là Đại giác.
[X. kinh Tâm địa quán Q.1; kinh Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa
Q.thượng].
ĐẠI GIÁC DẪN CẢNH
Đại giác đưa cổ. Công án trong Thiền tông.
Thiền uyển mong cầu quyển trung (vạn
tục 148, 120 hạ) chép: “Một hôm có vị tăng
hỏi thiền sư Đại giác Ngụy phủ:
- Khi người học cầm gươm Mạc da định
lấy đầu thầy, thì thế nào? Sư liền đưa cổ ra,
tăng nói:
- Chém! Sư liền đánh”.
Mạc da là tên người vợ của Can tương,

một anh thợ rèn nổi tiếng ở nước Ngô đời
xưa. Gươm anh ta chế ra gọi là gươm mạc
da, là loại gươm rất sắc bén.
Công án này cho biết thiền sư Đại giác
đã thấu suốt lẽ sống chết.
[X. Thiền lâm loại tụ Q.17].
ĐẠI GIÁC KIM TIÊN
Từ chỉ cho đức Phật do vua Huy tông
nhà Tống đặt ra.
Tống sử huy tông bản kỉ ghi: “Mùa xuân
tháng giêng năm Ất mão niên hiệu Tuyên
hòa năm đầu (1119), vua ban sắc chỉ đổi
hiệu Phật là Đại giác kim tiên, Bồ tát là Tiên
nhân đại sĩ, tăng là Đức sĩ, (...) nữ quan là
Nữ đạo, ni là Nữ đức”.
Bởi vì thời bấy giờ Phật giáo phải lệ thuộc
Đạo giáo, cho nên coi Phật là một trong
những vị tiên là ngụ ý hạ thấp Phật giáo.
Nhưng ở Ấn độ đời xưa, những người ẩn
thân tu đạo trong núi rừng thường được gọi
là Tiên nhân, hàm ý tôn kính. Còn đức Phật
thì được xem là bậc Đại giác vượt lên trên
hàng Thanh văn, Duyên giác, cho nên đặc
biệt được gọi là Đại giác, Đại tiên. Lại vì
thân đức Phật mầu vàng ròng, cho nên gọi
là Kim tiên; trong các kinh phần nhiều cũng
dùng từ Kim tiên để tôn xưng đức Phật
chứ không phải như đời sau ở Trung quốc
cho danh từ Kim tiên có ý chê bai và hạ
thấp đức Phật.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.46].
ĐẠI GIÁC THẾ TÔN
...........
Đại giác và Thế tôn. Cũng gọi Đại giác
tôn. Đại giác là bậc đầy đủ tự giác, giác tha,
giác hạnh viên mãn; Thế tôn là bậc tôn quí
trong đời.
Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba

la mật quyển thượng (Đại 8, 825 thượng),
nói: “Đại giác Thế tôn trước đã nói cho
chúng con nghe về Ma ha bát nhã ba la
mật đa, Kim cương bát nhã ba la mật đa,
Thiên vương vấn bát nhã ba la mật đa, Đại
ĐẠI GIÁC THẾ TÔN

Í
phẩm đẳng vô lượng vô số bát nhã ba la
mật đa”.
Ngoài ra, từ Đại giác Thế tôn cũng được
thấy trong các bài kệ của kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 1, luận Đại thừa a
tì đạt ma tạp tập quyển 1 v.v...
[X. Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên].
ĐẠI GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Gồm 3 quyển. Cũng gọi Lan khê hòa
thượng ngữ lục, Kiến trường khai sơn Đại
giác thiền sư ngữ lục, Đại giác lục. Do ngài
Lan khê Đạo long (1213-1278) soạn vào đời
Tống, nhóm các sư Trí quang, Viên hiển
biên tập, thu vào Đại chính tạng tập 80.
Ngài Đạo long sang Nhật bản hoằng pháp
vào năm Thuần hựu thứ 6 (1246) đời vua Lí
tông nhà Tống, cho nên bộ ngữ lục này được
các vị đệ tử Trung quốc và Nhật bản của
ngài hợp lực biên tập mà thành.
Nội dung gồm: Thường lạc tự ngữ lục,
Kiến thường tự ngữ lục, Kiến sinh tự ngữ
lục, Tiểu tham, Phổ thuyết, Pháp ngữ, Tụng
cổ, Kệ tụng, Phật tổ tán, Tiểu Phật sự v.v...,
cuối quyển có chép thêm 1 thiên Phổ thuyết.
ĐẠI GIÁM THIỀN SƯ TIỂU THANH QUI
....................
Có 1 quyển, do ngài Đại giám Thanh
chuyết Chính trừng soạn, thu vào Đại
chính tạng tập 81. Cũng gọi Đại giám tiểu
thanh qui.
Đại giám Thanh chuyết Chính trừng là
vị thiền sư Trung quốc sống vào đời Nguyên,
năm 1326, ngài sang Nhật bản truyền pháp,
ngài lấy bộ Bách trượng thanh qui làm gốc
mà soạn ra sách này để thích ứng với sinh

hoạt trong Thiền lâm Nhật bản.
Nội dung trình bày sơ lược về những qui
củ tùng lâm của tông Lâm tế gồm hơn 10
điều: Lưỡng ban xuất ban niêm hương, Tọa
cụ lễ bái pháp, Duy na tu tri pháp, Nguyệt
trung mỗi nhật chúc thời niệm văn, Thí thực,
Tăng đường chúng tăng tu tri, Thị giả liêu
bảng, Tương khán cầu quải đáp lễ, Tứ tiết
nhật tuần đường lễ, Tứ tiết tăng đường trà
lễ, Tạng chủ liên bảng, Bỉnh phất đề cương
pháp, Tinh tiến khuyến v.v...
ĐẠI GIÁO VÕNG
Chỉ cho giáo pháp của đức Như lai.
Giáo pháp của Như lai ví dụ như tấm
lưới (võng) có thể cứu vớt chúng sinh chìm
đắm trong biển khổ sống chết.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
58 (Đại 9, 773 hạ), nói: “Giăng đại giáo võng
(giăng lưới giáo lớn), trùm khắp biển sống
chết”.
ĐẠI GIỚI
Nhận giới thay cho người khác.
Theo qui định của tông Tào động Nhật
bản, nếu người thụ giới vì một lí do đặc biệt
nào đó, như đau nặng, hoặc vì một duyên
sự bất khả kháng mà không thể đích thân
vào đàn giới để nhận giới, thì người thân
thích hay bạn bè tri kỉ được phép nhận giới
thay cho mình.
Theo tác pháp thụ giới, thông thường
vào ngày thứ 6 thì trao giới pháp cho các
giới tử; trước hết, giới sư truyền giới cho giới
tử hiện tiền theo thứ tự, sau đó mới trao
giới pháp cho người nhận giới thay hoặc
người đã mất giới.
[X. Hành trì quĩ phạm Q.2 Thụ giới hội
tác pháp].
ĐẠI GIỚI

.....
Là một khu vực đặc biệt nào đó có qui
định ranh giới rõ ràng, trong đó, chúng
tăng sinh hoạt chung và cùng nhau cử
hành bố tát, thuyết giới v.v... tùy theo giới
ĐẠI GIỚI

Í
tràng lớn nhỏ mà phạm vi của khu vực Đại
giới có sai khác.
Theo Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao quyển 2 phần trên nói, thì phạm
vi Đại giới là ba do tuần (hơn 43 km). Lại
cây cột đá đánh dấu khu vực Đại giới thường
có đề bốn chữ: “Đại giới ngoại tướng”.
(xt. Kết Giới).
ĐẠI HẠ (Bactria)
.....
Tên một nước xưa nằm ở lưu vực sông
A mẫu (Oxus) tại Trung á. Có một thời được
gọi là Đổ hóa la hoặc Thổ hỏa la (Phạm:
Tukhàra). Tức ngày nay ở khoảng giữa các
nước A phú hãn (Afghanistan), Ô tự biệt
khắc (Uzbekistan), Tháp cát khắc
(Tadzohikistan).
Đời xưa nước này thuộc lãnh thổ của đế
quốc Ba tư, từ sau thời A lịch sơn đại
(Alexander the Great) thì trở thành thực dân
địa của Hi lạp. Năm 250 trước Tây lịch kỉ
nguyên, Địch áo đa tháp tư (Diodotos) xưng
vương và lập nước Đại hạ. Khoảng một thế
kỉ sau, chủng tộc Tư kì thái xâm chiếm, rồi
sau lại bị Đại nguyệt thị thống trị.
(xt. Đỗ Hóa La Quốc).
ĐẠI HẢI BÁT BẤT TƯ NGHỊ
Tám tính chất không thể nghĩ bàn của
biển lớn.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
32 đem tám tính chất không thể nghĩ bàn
này ví dụ với tám đặc tính của Niết bàn là:
1. Dần dần chuyển sâu: Pháp Niết bàn
do đức Như lai nói: thuận theo căn tính
lợi độn, đại tiểu của chúng sinh mà làm

cho đều được lợi ích, lần lượt tu chứng đến
chỗ cứu cánh. Như từ Ưu bà tắc, Sa di, Tỉ
khưu, Bồ tát, quả Tu đà hoàn cho đến quả
Bồ tát và quả Phật, cũng như biển lớn từ
cạn đến sâu.
2. Sâu thẳm khó dò đến đáy: Pháp Niết
bàn của Như lai, lí trí viên dung, mầu nhiệm
không định, như kinh nói ngã, vô ngã,
thường, vô thường, tịnh, bất tịnh, không,
bất không, cho đến nói năm uẩn tức là tính
Phật. Tất cả những pháp ấy không cùng
không tận, hàng Nhị thừa và Bồ tát đều
không thể do lường được, hệt như biển lớn
sâu thẳm khó có thể dò đến tận đáy.
3. Cùng một vị mặn: Pháp Niết bàn
của Như lai, tuy có bốn giáo khác nhau,
nhưng đều khiến chúng sinh chứng được lí
thực tướng. Như kinh nói tất cả chúng sinh
đều có tính Phật, cùng một giải thoát, cùng
một nhân quả, cho đến hết thảy đều được
thường lạc ngã tịnh, giống như biển lớn,
tuy dung chứa nước trăm sông nhưng cùng
một vị mặn.
4. Mực nước không vượt quá hạn: Ở
thời Niết bàn, đức Như lai chế ra các giới
cấm khiến đệ tử nhận giữ đúng pháp, không
được vượt qua. Như kinh nói cấm các tỉ khưu
không được cất giữ tám vật bất tịnh, giống
như nước triều ngoài biển, sớm chiều lên
xuống, không quá giới hạn.
5. Chứa các vật báu: Pháp Niết bàn là
của báu ở thế gian, rất đáng tôn quí, những
chúng sinh nghèo cùng về pháp tài, khiến
họ tu tập để thoát khỏi sự khổ bức bách mà
thành tựu nhiều điều lợi ích yên vui trong
pháp xuất thế. Như kinh nói đầy đủ các pháp
bốn niệm xứ, bốn chính cần cho đến công
đức trí tuệ của Như lai, giống như biển lớn

hàm chứa tất cả vật quí báu.
6. Nơi ở của chúng sinh có thân to lớn:
Pháp Niết bàn của Như lai rất sâu vô lượng,
hết thảy chư Phật và Bồ tát đều nương nơi
Niết bàn mà an trú. Như kinh nói đại trí
tuệ, đại thần thông cho đến đại từ bi của
chư Phật, Bồ tát và tất cả Thánh pháp đều
hàm chứa trong Niết bàn, giống như biển
lớn là chỗ ở của tất cả loài cá có thân to lớn
như cá voi, cá côn v.v...
ĐẠI HẢI BÁT BẤT TƯ NGHỊ

Í
7. Không chứa xác chết: Pháp Niết bàn
của Như lai chỉ vì phù trì giới luật mà nói
thường trụ, khiến chúng sinh không sinh
khởi tri kiến đoạn diệt, ở trong thời mạt
pháp, khiến họ sinh tâm chính tín thanh
tịnh, tránh xa tất cả những người tà ác. Như
kinh nói hạng Nhất xiển đề dèm chê kinh
Phương đẳng, phi pháp nói là chính pháp,
chính pháp cho là phi pháp, cất giữ tám vật
bất tịnh, tùy ý sử dụng những vật của Phật
và tăng, hoặc làm những việc trái pháp đối
với tỉ khưu và tỉ khưu ni, họ đều giống như
những cái xác chết, pháp Niết bàn không
dung những việc như thế, cũng như biển cả
không dung chứa thây người chết.
8. Những trận mưa lớn không thêm
không bớt: Pháp Niết bàn nói rõ về tính
Phật, viên mãn thường trụ bình đẳng thanh
tịnh, chẳng sinh chẳng diệt, chúng sinh và
chư Phật cùng một nguồn giác, không có sai
khác, cũng như trăm nghìn dòng sông, muôn
trận mưa lớn đổ dồn về biển cả, nhưng nước
biển không hề thêm bớt.
ĐẠI HẢI CHÚNG
Chỉ một số nhiều các vị sa môn. Cũng
gọi Thanh tịnh đại hải chúng, Hải chúng.
Chúng tăng tụ tập trong tùng lâm ví dụ
như biển lớn, giống như các con sông chảy
về biển.
Thích thị yếu lãm quyển hạ (Đại 54, 298
trung), nói: “Chúng tăng như biển cả, các
dòng sông đổ về, liền mất hết tên sông, chỉ
còn là biển cả”.
ĐẠI HẢI THẬP TƯỚNG
Mười đặc tính của biển cả.

Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
27 dùng mười đặc tính này để ví dụ mười
đức tướng tu hành của hàng Bồ tát Thập
địa được vào biển trí của Phật là:
1. Lần lượt vào sâu dần dần: Ví dụ sự
tu hành của Bồ tát Hoan hỉ địa, vào biển trí
của Phật, lần lượt tiến dần, có thể thành tựu
đại nguyện.
2. Không tiếp nhận thây người chết:
Ví dụ sự tu hành của Bồ tát Li cấu địa, vào
biển trí của Phật, được công đức trong sạch,
lìa các cấu nhiễm.
3. Các dòng sông chảy về mất hết tên
gốc: Ví dụ sự tu hành của Bồ tát Phát quang
địa, vào biển trí của Phật, đều được công
đức bình đẳng, lìa bỏ tất cả tên giả.
4. Tất cả đều cùng một vị mặn: Ví dụ
sự tu hành của Bồ tát Diệm tuệ địa, vào
biển trí của Phật, được công đức không sai
khác, cùng một thể tướng Như lai.
5. Của báu vô lượng: Ví dụ sự tu hành
của Bồ tát Nan thắng địa vào biển trí của
Phật, được vô lượng phương tiện rộng lớn,
làm lợi ích chúng sinh.
6. Không thể đến đáy: Ví dụ sự tu hành
của Bồ tát Hiện tiền địa, vào biển trí của
Phật, được công đức rất sâu, làm lợi ích chúng
sinh.
7. Rộng lớn vô lượng: Ví dụ sự tu hành
của Bồ tát Viễn hành địa, vào biển trí của
Phật, được công đức vô lượng, dùng tuệ giác
rộng lớn không cùng tận quán xét các pháp.
8. Chỗ ở của các loài có thân to lớn:
Thân to lớn là loài cá voi, cá côn, ví dụ Bồ
tát Bất động địa, tu hạnh vô công dụng vào
biển trí Phật, được tất cả công đức, dùng
thân vô lượng hiện ra cảnh trang nghiêm
rộng lớn.

9. Nước triều không quá giới hạn: Ví
dụ Bồ tát Thiện tuệ địa tu hành vào biển trí
Phật, được công đức lợi ích cho thế gian, tùy
căn cơ mà trao pháp.
10. Tiếp nhận tất cả trận mưa lớn: Ví
dụ Bồ tát Pháp vân địa tu hành vào biển
trí Phật, được công đức lợi ích cõi đời, tiếp
nhận đại pháp vũ của Như lai mà không
cho là đủ.
ĐẠI HẢI THẬP TƯỚNG

Í
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
46 thì nói, trong mười đặc tính kể trên, tỉ
khưu Hải vân quán năm đặc tính: “lượng
nước biển không có hạn, nước có nhiều mầu
sắc không thể nghĩ bàn, vô số sinh vật sống
ở trong, được những áng mây lớn che phủ,
không thêm không bớt” để thay cho 1, 5, 6,
7, 8 ở trên.
Ngoài ra, kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
32 nêu tám đặc tính bất khả tư nghị của
biển cả, thì trừ ba và bảy trong mười đặc
tính nói trên, còn lại là tám đặc tính.
Kinh Hải bát đức cũng nói biển lớn có
tám đức để ví dụ đức của chúng tăng. Còn
kinh A tu la trong Trung a hàm quyển 8
cũng nêu tám pháp chưa từng có của biển
lớn mà nội dung đại khái cũng tương tự
những điều trình bày ở trên.
[X. kinh Niết bàn(bản Nam) Q.30; kinh
Hoa nghiêm (bản dịch mới) Q.39; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.44; Đại bát niết bàn tập
giải Q.62].
ĐẠI HẠNH
Hạnh nghiệp rộng lớn của Bồ tát.
Bồ tát phát thệ nguyện lớn, tu các hạnh
ba la mật, trải qua ba a tăng kì trăm kiếp
để cầu quả Phật. Tông Thiên thai cho tu
bốn loại tam muội trong Ma ha chỉ quán
là đại hạnh. Còn Chân tông Nhật bản thì
chủ trương xưng niệm danh hiệu Na mô A
di đà Phật trong quyển Hành của Giáo hành
tín chứng là đại hạnh. Bởi vì, danh hiệu
này bao nhiếp hết thảy công đức thiện
pháp, là hạnh nghiệp vãng sinh của chúng
sinh, nên gọi là Đại hạnh.

(xt. Giáo Hành Tín Chứng).
ĐẠI HẮC THIÊN
Đại hắc. Phạm:Mahàkàla, dịch âm: Ma
ha ca la, Mạc ha ca la, Mạ hấp cát lạp. Cũng
gọi Đại hắc thần, Đại hắc thiên thần, Ma ha
ca la thiên.
Là vị thần
thủ hộ của Phật
giáo, có tính
cách như: Thần
chiến đấu, thần
tài phúc (thần
nhà bếp), thần
âm phủ v.v...
Thần này có rất
nhiều hình
tượng, được đặt
ở vị trí thứ ba phía trái trong Kim cương bộ
ngoài trên Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới
của Mật giáo, da đen kịt và tướng rất phẫn
nộ, tóc dựng tua tủa như những ngọn lửa;
ba mặt sáu tay, mặt chính có ba mắt, hai
mặt ở hai bên mỗi mặt hai mắt; đeo chuỗi
đầu lâu, quấn rắn làm vòng xuyến, ngồi xếp
bằng trên tòa ngồi hình tròn. Chủng tử là
(yaô), hình tam muội da là thanh kiếm.
Chân ngôn được ghi trong Đại hắc thiên
thần pháp là: Án mật chỉ mật chỉ (micch
micch, hàng phục) xá bà lệ (Zvare, tự tại)
đa la yết đế (taragate, cứu độ) sa bà ha.
Ấn độ giáo coi vị thần này là hóa thân
của Tì sắt nô (Phạm:Viwịu); Đại nhật kinh
sớ quyển 10 thì cho là hóa thân của Phật Tì
lô giá na, tức là thần phẫn nộ hàng phục
“Đồ cát ni”; Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật kinh sớ quyển hạ phần 1 của Lương
bí thì cho là thần chiến đấu, hóa thân của
Ma hê thủ la (trời Đại tự tại), ban đêm đi

trong rừng, ăn máu thịt của người.
Những thuyết trên đây đều căn cứ vào
tướng dáng phẫn nộ của vị thần này mà
đặt ra.
Ngoài ra, điều Thụ trai quĩ tắc trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 1 thì cho
vị thần này là thần nhà bếp. Dân chúng vùng
Giang nam của Trung quốc phần đông cũng
thờ thần này làm thần nhà bếp. Nhiều chùa
ĐẠI HẮC THIÊN
Đại Hắc Thiên
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
tại Nhật bản cũng thờ tượng Đại hắc thiên
hai tay ở trong nhà bếp.
[X. kinh Đại tập Q.55 phẩm Phân bố
diêm phù đề; Lí thú thích Q.hạ; Huyền pháp
tự nghi quĩ Q.hạ; Thanh long tự nghi quĩ
Q.hạ; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10; Chư thuyết
bất đồng kí Q.10]. (xt. Đại Tự Tại Thiên).
ĐẠI HÂN (1284-1344)
.....
Vị Thiền tăng phái Đại tuệ thuộc tông
Lâm tế sống vào đời Nguyên. Người Giang
châu (huyện Cửu giang tỉnh Giang tây), họ
Trần, tự Tiếu ẩn. Sư xuất gia từ thủa nhỏ ở
viện Thủy lục tại quận nhà. Lớn lên, sư thông
suốt cả nội và ngoại học. Mới đầu, sư tham
vấn ngài Nhất sơn Liễu vạn ở chùa Khai
tiên tại Lư sơn, không hợp. Sau, sư đến học
ngài Hối cơ Nguyên hi ở núi Bách trượng và
được nối pháp. Sau đó, sư lại tham yết ngài
Trung phong Minh bản ở núi Thiên mục.
Về sau, sư từng trụ trì các ngôi chùa danh
tiếng như: Giang tâm ở Vĩnh gia, Linh ẩn ở
Tiền đường v.v..., người
đến tham học rất đông,
cực thịnh một thời. Vua
Văn tông thỉnh sư vào
cung hỏi đạo và ban hiệu:
“Quảng trí toàn ngộ đại
thiền sư”. VuaThuận đế
đãi ngộ sư rất trọng hậu
và xin sư sửa chữa Bách
trượng thanh qui.
Năm Chí nguyên thứ 2 (1336), sư được
ban cho hiệu là “Thích giáo tông chủ”, trông
nom năm chùa. Năm Chí nguyên thứ 4 sư

tịch, thọ 61 tuổi.
Tác phẩm có: Tứ hội ngữ lục, Bồ thất
tập, đồng thời, sửa lại Sắc tu Bách trượng
thanh qui 8 quyển.
[X. Ngũ đăng hội nguyên tục lược Q.4;
Ngũ đăng nghiêm thống Q.22; Ngũ đăng
toàn thư Q.55].
ĐẠI HOA TỰ
Chùa ở núi Đại hoa thuộc Côn minh,
tỉnh Vân nam Trung quốc, do ngài Huyền
giám (1276-1313) sáng lập vào đời Nguyên.
Chùa gồm các tòa: Lầu bia đá, điện Thiên
vương, điện Đại hùng, lầu Phiêu diểu (thăm
thẳm), gác Đại bi v.v... Chùa tuy đã được
sửa lại vào năm Khang hi 27 (1688) đời
Thanh, nhưng vẫn còn bảo tồn được nét
kiến trúc của đời
Tống. Khu nội
tự rộng rãi, sân
chùa được bao
bọc bởi các lớp
hành lang, trong
trồng trúc, hoa
quế, hoa tử
dương, biểu hiện
đầy đủ đặc sắc
của chùa viện
kiểu Trung quốc.
Hiện nay, chùa Đại hoa là một thắng
cảnh nổi tiếng và người ta đến đây để xem
cảnh mặt trời mọc.
ĐẠI HỒNG LIÊN ĐỊA NGỤC
Đại hồng liên. Phạm: Mahà padma.
Dịch âm: Ma ha bát đặc ma, Ma ha ban đặc
ma. Một trong tám địa ngục lạnh. Những
người bị rơi vào địa ngục này thì vì rét buốt
như cắt, nên da thịt trên thân thể bị nứt nẻ,
giống như hoa sen đỏ, nên gọi là địa ngục

Hồng liên hoa.
[X. Câu xá luận quang kí Q.11]. (xt. Bát
Hàn Địa Ngục).
ĐẠI HUYỄN SƯ
Đức danh của Phật. Phật nói các việc
huyễn hóa, có thể làm các việc huyễn hóa,
Đại Hùng Bảo Điện ở chùa Đại Hoa
ĐẠI HUYỄN SƯ
Bút Tích của Ngài Đại Hân

Í
cho nên gọi Ngài là Huyễn sư.
Kinh Đại tập quyển 19 (Đại 13, 131
thượng) chép:
“Ngài nói các pháp như trăng nước, con
nay kính lễ Đại huyễn sư”.
ĐẠI HÙNG
.....
Phạm: Mahà-vìra. Hàm ý người anh
hùng vĩ đại. Là đức hiệu của Phật. Vì Ngài
có đầy đủ trí lực to lớn, hàng phục được tất
cả ma chướng, nên gọi là Đại hùng.
Phẩm Tòng địa dũng xuất trong kinh
Pháp hoa (Đại 9, 40 trung) chép: “Lành thay!
Lành thay! Đại hùng Thế tôn”.
Đại điện thờ tượng Phật trong các chùa
viện ở Trung quốc thường gọi là Đại hùng
bảo điện. Ngoài ra, vị giáo chủ của Kì na
giáo là Phiệt đà na ma (Phạm:Vardhaôana)
cũng được các tín đồ tôn là Đại hùng.
(xt. Kì Na Giáo, Ma Ha Tì La).
ĐẠI HƯNG QUỐC TỰ
Ngôi chùa cổ ở huyện Đại lệ tỉnh
Thiểm tây.
Khi vua Văn đế nhà Tùy phát triển Phật
giáo, vua ban lệnh cho 45 châu đều làm chùa
và đều đặt tên là Đại hưng quốc tự, ngôi
chùa này là một trong số đó và cũng là nơi
Văn đế ra đời.
Năm Đại thống thứ 7 (541) Văn đế sinh
ra, nhờ Thần ni Trí tiên ở chùa Bát nhã ni
tự nuôi nấng, dạy dỗ. Năm 13 tuổi vua mới
trở về nhà, gặp lúc Thái vũ đế nhà Bắc chu
bài trừ Phật giáo. Khi nhà Tùy nổi lên diệt
Bắc chu, thì vua trở về qua đường Sơn đông
và lên ngôi Thiên tử. Nhà vua bắt đầu chấn

hưng Phật giáo, ra lệnh cho các châu xây
dựng chùa Đại hưng quốc tự và làm lại chùa
Bát nhã ni tự.
Năm Nhân thọ thứ 2 (602), vua và hoàng
hậu đều cảm được xá lợi, liền cho xây hơn
một trăm tòa tháp thờ xá lợi Phật trong
những ngôi chùa lớn tại các châu quận, ở
dưới tháp thờ tượng của Thần ni. Phía sau
chùa này là sông, điện tháp, phòng xá, hành
lang v.v... tất cả đều rất trang nghiêm.
Vào cuối đời Tùy đầu đời Đường, các
ngài Pháp tường, Đạo tông từng hoằng pháp
ở chùa này.
ĐẠI HƯNG THIÊN TỰ
... ... ... ..
Chùa ở cách thành phố Tây an khoảng
5 km thuộc tỉnh Thiểm tây. Cũng gọi Hưng
thiện tự.
Khi vua Văn đế nhà Tùy xây thành trì
mới (thành Đại hưng) ở phía đông nam
Trường an thì vua cho làm chùa này về
bên trái phường Tuân thiện, mới đầu gọi
là Tuân thiện tự. Khuôn viên chùa rộng
rãi, nhà tháp tráng lệ, nguy nga, có thể nói
chùa này đứng vào bậc nhất ở Trường an
trong thời Tùy, Đường.
Thời ấy, tăng sinh từ khắp nơi tụ họp ở
chùa này để học hỏi, vận chùa khá thịnh.
Khoảng năm Khai hoàng đời Tùy, các vị tăng
người Ấn độ như Xà na quật đa, Đạt ma
cấp đa v.v... lần lượt đến Trường an và trao
truyền Mật giáo ở chùa này.
Theo truyền thuyết, ba vị Đại sĩ thời
Khai nguyên là các ngài Thiện vô úy, Kim
cương trí và Bất không –những cao tăng
Ấn độ– đã từng dịch kinh điển Mật tông
ở chùa này.
ĐẠI HƯNG THIÊN TỰ

Chùa Đại Hưng Thiện

Í
Chùa Đại hưng thiện là một trong
những nơi dịch kinh nổi tiếng tại Trường
an. Năm Thiên bảo 15 (756), vào tháng 5,
ngài Bất không cử hành chú pháp Tiêu tai
ở đây, đồng thời, thiết lập một đạo tràng
Quán đính và đàn giới. Từ đó về sau, chùa
này cùng với chùa Thanh long đều là đạo
tràng chính của Mật giáo. Các sư Viên
nhân, Viên trân v.v... người Nhật bản đã
được trao truyền Mật giáo ở chùa này. Sau
Pháp nạn Hội xương, đã một thời chùa bị
hoang phế.
Đến đời Minh, chùa được làm lại. Tới
đời Thanh, khi tín đồ Hồi giáo vào cướp
phá, chùa lại bị hủy hoại. Trong nội tự có
tấm bia “Bất không tam tạng” được dựng
vào niên hiệu Kiến trung năm đầu (780)
đời Đường.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.12; Khai
nguyên thích giáo lục Q.7; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.15].
ĐẠI HƯƠNG
... ..
Thắp hương hay dâng hương cho người
khác. Lại người thắp hương hoặc dâng hương
thay cũng gọi là Đại hương.
ĐẠI HƯU CHÍNH NIÊM (1215-1289)
Vị tăng tông Lâm tế đời Nam Tống.
Người Ôn châu (Vĩnh gia Triết giang), đệ tử
nối pháp của ngài Thạch khê Tâm nguyệt.
Năm Hàm thuần thứ 5, sư theo ngài Lan
khê Đạo long đến Nhật bản. Nhận lời thỉnh
của Thời tông Bắc điều, sư từng trụ trì các
chùa Thiền hưng, Kiến tường, Thọ phúc,
Viên giác v.v...

Năm Chính ứng (Nhật bản) thứ 2 sư tịch,
thọ 75 tuổi. Thụy hiệu “Phật nguyên thiền
sư”. Dòng Thiền của sư gọi là phái Đại hưu,
cũng gọi Phật nguyên môn đồ, một trong 24
dòng Thiền tại Nhật bản.
Tác phẩm có: Đại hưu hòa thượng ngữ
lục 6 quyển.
[X. Nguyên hanh thích thư Q.8].
ĐẠI HƯU YẾT ĐỂ
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Chỉ cho
cảnh giới chấm dứt mọi việc, hoàn toàn nghỉ
ngơi. Nghĩa là các tác dụng của tâm, ý, thức
đã được gột sạch tất cả mọi tư duy phân
biệt, trừ hết mê vọng và trụ nơi cảnh giới
đại an lạc.
Tu tâm quyết (Đại 48, 1007 hạ) nói: “Nếu
không gắng sức dụng công tu tập Bát nhã,
thì làm sao đối trị được vô minh để đạt đến
cảnh giới đại hưu đại yết?”
ĐẠI HỮU
.....
Phạm:Sàmànya-padàrtha. Cũng gọi
Tổng tướng đế, Tổng đế, Đại hữu tính, Đồng
cú nghĩa, Hữu cú nghĩa. Dịch âm: Tam ma
nhã. Nghĩa thứ 4 trong Lục cú nghĩa, Thập
cú nghĩa do học phái Thắng luận lập ra. Tức
là các pháp đều có tính tồn tại chung, tương
đương với danh từ “Cộng tướng” trong ngữ
vựng hiện đại.
Luận Thắng tông thập cú nghĩa (Đại
54, 1263 hạ), nói: “Thế nào là có tính?
Nghĩa là tất cả cú nghĩa Thực, Đức, Nghiệp
hòa hợp, tất cả căn sở thủ, đối với Thực,
Đức, Nghiệp đều có cái nhân trí tuệ để hiểu
rõ, đó là có tính”.
Tính tồn tại của các pháp được thành
lập là vì chúng có thực thể (Thực), tướng
trạng (Đức) và tác dụng (Nghiệp). Tính

tồn tại này chẳng phải do được tạo ra mà
là tự nhiên thường trụ, không có động tác,
không thể phân chia. Đây là chủ trương
của học phái Thắng luận, tức là Thực tại
luận theo quan điểm tướng chung. Nhưng,
đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nhận xét, thì Phật giáo không thừa nhận
ĐẠI HỮU

Í
thực thể tính của các pháp có tướng chung,
mà chỉ có tên chung.
Chẳng hạn như khái niệm “trâu”, theo
chủ trương của học phái Thắng luận, đứng
về phương diện thực thể, tướng trạng,
tác dụng mà nói, thì những con trâu đều
có đặc chất tồn tại chung, chỉ khác nhau
về mặt cá thể mà thôi. Nhưng Phật giáo
thì cho rằng, trâu được gọi là trâu không
phải vì trâu có bản chất chung, mà chỉ vì
trâu khác với các động vật chẳng phải là
trâu nên được gọi là trâu, như vậy, trâu
chỉ có tên chung chứ không có tướng (bản
chất) chung. Bởi vì, lập trường cơ bản của
Phật giáo là không thừa nhận các pháp có
bản chất thường hằng bất biến, cho nên
danh từ “tướng chung” (cộng tướng = bản
chất chung), trên thực tế, không có ý nghĩa
nội dung.
Lại nữa, trong các kinh luận Phật giáo,
mỗi khi bàn đến cú nghĩa “Đại hữu” trong
sáu cú nghĩa của học phái Thắng luận, thì
gọi là “Đại hữu kinh”. Như kinh Nhân
vương bát nhã ba la mật quyển thượng
(Đại 8, 826 hạ), nói: “Tất cả chúng sinh
phiền não không ra khỏi ba cõi, pháp thân
ứng hóa của chư Phật cũng không ra khỏi
ba cõi, ngoài ba cõi không có chúng sinh.
(...) Ngoài ba cõi còn có một cõi chúng
sinh nữa là do ngoại đạo nói trong kinh
Đại hữu chứ không phải thuyết của bảy
đức Phật”.
Căn cứ vào đó mà biết “Đại hữu kinh”
không phải là tên của một bộ kinh nhưng là
cú nghĩa Đại hữu trong bảy cú nghĩa.

Học phái Thắng luận chủ trương thực
chất của các pháp có tướng chung, cho nên
bị Phật giáo bài bác mà cho là ngoại đạo.
[X. luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn;
Nhân vương kinh sớ Q.trung phần 1 (Lương
bí); Ấn độ lục phái triết học (Lí thế kiệt);
Ấn độ triết học cương yếu (Lí chí phu)]. (xt.
Thập Cú Nghĩa, Lục Cú Nghĩa).
ĐẠI KHÁNH HỈ TÂM
Tâm vui mừng của người tu Tịnh độ
được đức Phật A di đà từ bi nhiếp thụ mà
nảy sinh. Tức là hành giả tin một cách sâu
sắc rằng đức Phật A di đà thu nhận tất cả
chúng sinh, phàm người phát nguyện vãng
sinh, cho dù sự nghiệp chưa thành, cũng
mong được Phật tiếp dẫn. Niềm tin chân
thực ấy tương tục không dứt, khiến sinh
tâm vui mừng rất lớn, cho nên gọi là Đại
khánh hỉ tâm.
ĐẠI KHIẾU HOÁN ĐỊA NGỤC
Đại khiếu hoán, Phạm:Mahà-raurava,
Pàli:Dhùma-roruva. Cũng gọi Đại hào
khiếu địa ngục, Đại khiếu địa ngục, Đại
hoán địa ngục, Khiếu hoán địa ngục. Một
trong tám địa ngục nóng. Tội nhân trong
ngục này khổ đau không chịu nổi mà cất
tiếng kêu gào, vì thế gọi là Đại khiếu hoán
địa ngục.
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ
quyển 18 nói, thì địa ngục này có 18 chỗ
chịu khổ là: Chỗ kêu gào, chỗ chịu khổ vô
lượng, chỗ chịu các thứ khổ não không
nhẫn được, chỗ bị ép theo ý ngục tốt, chỗ
hoàn toàn tối tăm, chỗ khói mịt mù dày
dặc, chỗ sâu bọ bay và rơi xuống, chỗ chết
đi sống lại, chỗ mỗi lúc đổi khác, chỗ tuyệt
vọng, chỗ bức não, chỗ thay phiên nhau bị
ép, chỗ chim mỏ bằng Kim cương mổ, chỗ

đội vòng tóc lửa, chỗ mũi nhọn đâm, chỗ
chịu khổ vô biên, chỗ ăn máu tủy và chỗ
lửa cháy ngùn ngụt v.v...
Cũng kinh đã dẫn quyển 8 còn chép:
Phàm những kẻ thích giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối, uống rượu, sau khi chết,
sẽ rơi vào địa ngục này.
[X. phẩm Địa ngục trong kinh Trường a
hàm Q.19; kinh Đại lâu thán Q.2; kinh Khởi
ĐẠI KHIẾU HOÁN ĐỊA NGỤC

Í
thế Q.3; luận Đại trí độ Q.16; luận Lập thế
a tì đàm Q.8]. (xt. Bát Nhiệt Địa Ngục).
ĐẠI KHÔNG
.....
“Không” là một trong những tư tưởng
quan trọng của Phật giáo. Không tương đối
với “Hữu”, phân tích hữu đến không thì cái
không ấy cũng là Không, nghĩa là Hữu,
Không cũng không, rốt rào là Đại không.
Đối lại với cái không thiên lệch (thiên không)
của Tiểu thừa mà gọi cái Không vắng lặng
của Đại thừa là Đại không, tức là Niết bàn
của Đại thừa.
Kinh Đại bảo tích quyển 22 (Đại 11,
121 trung), nói: “Rộng lớn rỗng lặng gọi là
hư không, Niết bàn cũng như thế nên gọi
là Đại không rỗng lặng. Niết bàn không có
chủ tể, cũng không có ngã sở (của ta). Khi
tất cả chúng sinh đã chứng Niết bàn thì
không còn chấp thủ gì nữa, hoàn toàn
vắng lặng, rộng lớn vô biên, gọi là Đại
niết bàn”.
Lại thực thể của Thập bát không không
có phương vị đông, tây, nam, bắc, cũng gọi
là Đại không. Ngoài ra, trong Mật giáo, thấu
suốt được lí chữ A vốn chẳng sinh, cũng gọi
là Đại không.
[X. kinh Nhập lăng già Q.3; luận Vô tận
đăng Q.thượng].
ĐẠI KHÔNG HÀNH TAM MUỘI
Tên gọi khác của Đại kim cương vô
thắng tam muội, là tam muội của bồ tát
Kim cương thủ thể nhập, tương ứng với
chữ (hùô, hồng).
Đại nhật kinh sớ quyển 10 (Đại 39, 682

trung), nói: “Kế đến, bồ tát Kim cương thủ
vào tam muội Đại Kim cương vô thắng (...),
chữ Hồng là thể của chân ngôn này, nghĩa
là không sợ hãi. Chữ Ha là hành, một cái
chấm ở trên là Đại không, nét ở dưới là
tam muội (định), cho nên, Đại không hành
tam muội tức là tên khác của Đại Kim cương
tam muội”.
ĐẠI KHÔNG MẠN ĐỒ LA
Thể của mạn đồ la vắng lặng không có
hình tướng, nhưng có thể thành tất cả mọi
việc, cũng như hư không vô tướng tịch diệt,
mà có thể hiện tất cả tướng, cho nên gọi là
Đại không mạn đồ la.
ĐẠI KHÔNG TAM MUỘI
...........
I. Đại không tam muội. Cũng gọi Trùng
không tam muội. Có ba thứ: Không không
tam muội, Vô tướng vô tướng tam muội,
Vô nguyện vô nguyện tam muội.
(xt. Trùng Không Tam Muội).
II. Đại không tam muội. Cũng gọi
Chính giác tam muội, Cứu cánh tam không
tam muội. Tam không tam muội tức là Tam
giải thoát môn. Đại không tam muội tức là
tam muội chẳng chấp không, cũng chẳng
chấp có, mà thấy suốt không và chẳng
không rốt ráo không hình tướng mà đầy
đủ tất cả tướng. Hành giả an trụ, nơi tam
muội này tức là an trụ nơi trí huệ vô ngại
của Phật.
Nếu nói theo Tự môn (những chữ cái
của tiếng Phạm), thì Đại không tam muội là
nghĩa chữ (ịa), tức là Tam ma địa của
đức Đại nhật Như lai. Như lai trụ nơi tam
muội Đại không này thì không đi không đến,
cũng không qua không lại, cứ tùy duyên ứng
hiện theo tâm lượng của Ngài.

[X. Đại nhật kinh sớ Q.4, Q.6].
ĐẠI KHÔNG VỊ
Là pháp thân đại không bất sinh của Mật
giáo. Pháp thân có đủ ba đức: Vô ngại, bao
hàm, thường hằng, cũng như hư không nên
ĐẠI KHÔNG VỊ

Í
gọi là Đại không. Pháp thân là chỗ nương
của các pháp, nên thêm một chữ vị, gọi là
Đại không vị.
Tức thân thành Phật nghĩa (Đại 77, 381
hạ), nói: “Pháp thân giống như hư không,
chẳng bị ngăn ngại, bao hàm muôn tượng
và thường hằng, nên gọi là Đại không. Pháp
thân là chỗ nương của các pháp, cho nên
gọi là Vị”.
ĐẠI KIÊN TƯ
Cũng gọi Kiện tư. Chiếc bát thứ 2 trong
ba chiếc bát nhỏ chồng lên nhau ở bên trong
ứng lượng khí (bình bát). Luật Ma ha tăng
kì gọi là Đại kiện tư, luật Thập tụng gọi là
Kiện tư.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.3]. (xt. Bôn Tử).
ĐẠI KIẾP NGŨ DỤ
Năm thí dụ trong kinh điển Phật, thường
được dùng để ví dụ thời gian của đại kiếp
lâu xa, không thể tính được. Đó là:
1. Thảo mộc dụ(dụ cây cỏ): Nếu đem
hết cây cỏ trong đại thiên thế giới chặt thành
một tấc để làm những cái thẻ, rồi cứ cách
100 năm lấy một thẻ, lấy hết số thẻ ấy mới
là một kiếp.
2. Sa tế dụ(dụ cát mịn): Như sông Hằng
rộng 14 km, có nhiều cát mịn, mịn như bột
gạo, cứ cách 100 năm lấy một hạt cát, khi
lấy hết cát ấy mới là một kiếp.
3. Giới tử dụ(dụ hạt cải): Ví như một
tòa thành quách hình vuông, mỗi chiều dài
36 kilômet, trong đó chứa đầy hạt cải, cứ
cách 100 năm lấy ra một hạt, khi lấy hết hạt
cải trong thành mới là một kiếp.
4. Toái trần dụ(dụ nghiền thành bụi

nhỏ): Nếu đem cả thế giới đại thiên nghiền
ra thành bụi nhỏ, cứ 100 năm lấy một hạt
bụi, khi nào lấy hết bụi ấy mới là một kiếp.
5. Phất thạch dụ (dụ lau đá): Ví như
một tảng đá rộng hai do tuần, dày nửa do
tuần, cứ cách 100 năm, người trời cõi Đâu
suất lại lau tảng đá ấy một lần bằng chiếc áo
nặng sáu gam, chừng nào lau mòn hết tảng
đá ấy mới là một kiếp.
ĐẠI KIM SẮC KHỔNG TƯỚC VƯƠNG CHÚ KINH
Có 1 quyển. Cũng gọi Đại khổng tước
vương thần chú kinh, Đại kim sắc khổng
tước chú kinh, Khổng tước vương chú kinh,
do ngài Bạch thi lê mật đa la dịch vào đời
Đông Tấn, thu vào Đại chính tạng tập 19,
là kinh điển Mật giáo nguyên thủy.
Nội dung bao gồm: Kim sắc Khổng tước
vương, Đại khổng tước vương tâm chú, Di
lặc bồ tát, Phạm thiên, Thiên đế thích, Đại
quỉ thần, Chú v.v...
Ngài Bạch thi lê đầu tiên đem kinh này
truyền vào thủ đô Kiến khang (nay là Nam
kinh) vào đời Đông Tấn, về sau, có kinh
Khổng tước vương chú 1 quyển do ngài Cưu
ma la thập dịch vào đời Diêu Tần, kinh
Phật mẫu đại khổng tước minh vương 3
quyển do ngài Bất không dịch vào đời
Đường, kinh Phật thuyết đại khổng tước
chú vương 3 quyển do ngài Nghĩa tịnh dịch
vào đời Đường.
Kinh Đại kim sắc khổng tước vương chú
này trong Đại tạng kinh Cao li không có
tên người dịch, còn trong các bản Đại tạng
đời Nguyên, Minh thì ghi tên người dịch
là: “Đông Tấn Tây vực sa môn Bạch thi lê
mật đa la”.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.4; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.6].

ĐẠI KINH
.....
Kinh quan trọng. Tùy theo tông chỉ của
các tông phái mà mỗi tông nhìn nhận Đại
kinh có khác nhau, như tông Thiên thai
cho kinh Niết bàn là Đại kinh, tông Tịnh
ĐẠI KINH

Í
độ thì cho kinh Đại vô lượng thọ là Đại
kinh, còn gọi kinh Tiểu vô lượng thọ (tức
là kinh A di đà 1 quyển ngài Cưu ma la
thập dịch) là Tiểu kinh. Mật giáo thì phần
nhiều nhận kinh Đại nhật và kinh Kim
cương đính là Đại kinh.
ĐẠI KỶ
.....
Tiếng tôn xưng người có giới lạp (tuổi
đạo) hơn mình từ năm hạ trở lên.
Trong sách Giáo giới tân học tỉ khưu
hành hộ luật nghi do ngài Đạo tuyên soạn
vào đời Đường, có nêu hai mươi hai điều
nên chú ý đối với các tỉ khưu đại kỉ như
sau:
1. Phải thắt nút ca sa.
2. Không được đắp ca sa kín cả hai vai.
3. Không được kiễng chân đứng dựa.
4. Không được đứng thõng tay.
5. Không được nói cười chẳng phải lúc.
6. Khi đứng, phải đúng như “Phép hầu
thầy” đã qui định(Phép hầu thầy là hạng mục
lớn thứ 3 có nêu trong sách Giáo giới tân học tỉ
khưu hành hộ luật nghi, trong đó có ghi 51 điều
phải chú ý khi hầu thầy).
7. Nếu vị đại kỉ có dạy bảo điều gì thì
phải tạ lễ.
8. Đối với vị đại kỉ, phải có tâm khiêm
nhường, tự hạ mình.
9. Không được gãi ngứa.
10. Không được khạc nhổ trước mặt vị
đại kỉ.
11. Không được nhấm cành dương (xỉa
răng) trước mặt vị đại kỉ.
12. Vị đại kỉ chưa bảo ngồi thì không

được tự tiện ngồi.
13. Không được ngồi chung giường với
vị đại kỉ.
14. Không được ngồi trên cái giường hoặc
nơi chỗ mà người lớn hơn mình năm hạ
thường ngồi, nằm.
15. Phải biết năm hạ trở lên là địa vị A
xà lê, mười hạ trở lên là địa vị Hòa thượng.
16. Những người trên mình bảo ngồi,
phải chắp tay cúi đầu rồi mới ngồi.
17. Khi ngồi, không được vô lễ, tự do
dựa lưng vào các vật.
18. Nếu có điều gì, phải nhún nhường,
không được giành phần hơn.
19. Khi ngáp, không được há to, phải lấy
tay che miệng lại.
20. Không được lấy tay vuốt mặt.
21. Không được hắt hơi thành tiếng.
22. Khi ngồi, phải ngồi thật ngay thẳng.
[X. phần Tôn kính quai thức trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
ĐẠI LẠC ĐẠI THAM NHIỄM
Pháp nội chứng của Kim cương tát đỏa
trong Mật giáo.
Kim cương tát đỏa đã xa lìa dục lạc nhơ
nhớp của thế gian, nhưng lại rất ưa tham
đắm thực tướng của sắc, hương v.v... nên
gọi là Đại lạc đại tham nhiễm, tức là 17 pháp
môn thanh tịnh nói trong kinh Lí thú.
Cứ theo kinh Lí thú, tất cả các pháp
tuy có sai biệt, nhưng tự tính thì tuyệt đối
trong sạch, cho nên, nếu chứng ngộ được
lí tự tính trong sạch ấy, xa lìa vọng chấp sai
biệt, thì mình và người sẽ vĩnh viễn được
niềm vui lớn lao, chân thật: Đây là nội
chứng của Kim cương tát đỏa. Và niềm vui
sướng lớn lao, chân thật này của Ngài khác
hẳn với dục lạc nhỏ mọn và nhơ nhớp của

thế gian.
[X. Lí thú thích Q.thượng].
ĐẠI LÂM TINH XÁ
Đại lâm, Phạm,Pàli:Mahà-vana.
I. Đại lâm tinh xá. Ngôi tinh xá ở
vùng phụ cận thành Tì xá li, Trung Ấn
độ. Cũng gọi Cưu đà già la sa la (Phạm:
Kùỉàgàra zàla,Pàli:Kùỉàgàra-sàlà),
ĐẠI LÂM TINH XÁ

Í
Trùng các giảng đường, Cao các giảng
đường, Trùng các đường, Phổ tập giảng
đường, Trùng các tinh xá, Cao quan điện,
Cao lâu đài quan.
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
10 chép, khu rừng này rất rộng, chạy dài từ
nước Ca duy la vệ cho đến núi Tuyết, đức
Phật từng đã nói pháp ở đây. Trong tinh xá
Đại lâm, có nhà thờ Phật hình dáng như
con chim nhạn.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 7 ghi,
tinh xá Đại lâm gần bên tịnh xá Di hầu trì
ngạn (Phạm: Markaỉa hrada vihàra =
tinh xá nằm ở bờ ao Di hầu). Thời xưa, lúc
đức Phật du hóa đến vùng này, có con khỉ
(di hầu) cầm lấy bình bát của Phật leo lên
cây lấy mật ong xuống dâng cúng Phật, rồi
lại đào một cái ao cho Phật.
Nhưng, theo kinh Vô thích trong Trung
a hàm quyển 21 và kinh Tăng nhất a hàm
quyển 24 nói, thì tinh xá Đại lâm và tinh xá
Di hầu trì ngạn là hai tinh xá ở hai nơi khác
nhau chứ không ở gần nhau. Lại có thuyết
cho rằng Đại lâm và Di hầu là hai tên khác
nhau của một tinh xá. Cũng có thuyết bảo
Di hầu là tên của một giống cư dân trong
thành Tì xá li.
[X. kinh Tạp a hàm Q.3; Thiện kiến luật
tì bà sa Q.1; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.36;
luận Đại trí độ Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.4 Mạt nâu la quốc điều].
II. Đại lâm tinh xá. Ngôi tinh xá ở nước
Ô trượng na Bắc Ấn độ.
Thủa xưa, khi đức Phật còn tu hạnh Bồ
tát ở nhân vị đã từng ở nơi này;bấy giờ

Ngài là vua Tát phược đạt (tức vua bố thí
tất cả), có một người con Bà la môn đến
xin; lúc đó nhà vua đã mất nước, không
còn gì để cho, mới bảo người con Bà la
môn trói mình lại, rồi đem giao cho quốc
vương nước thù địch để lấy tiền thưởng.
[X. kinh Xuất diệu Q.1; kinh Soạn tập
bách duyên Q.1].
ĐẠI LÂU THÁN KINH
Gọi tắt: Lâu thán kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 1.
Nội dung nói về tướng trạng của núi Tu
di, bốn đại châu và sự thành hoại của thế
giới. Kinh này có bốn bản dịch khác nhau,
tên gọi và nội dung như sau:
I. Kinh Đại lâu thán 6 quyển, 13 phẩm
(do các ngài Pháp lập và Pháp cự dịch chung
vào thời Tây Tấn):
1. Phẩm Diêm phù lợi.
2. Phẩm Uất đơn viết.
3. Phẩm Chuyển luân vương.
4. Phẩm Nê lê.
5. Phẩm A tu luân.
6. Phẩm Long điểu.
7. Phẩm Cao thiện sĩ.
8. Phẩm Tứ thiên vương.
9. Phẩm Đao lợi thiên.
10. Phẩm Chiến đấu.
11. Phẩm Tiểu kiếp.
12. Phẩm Tai biến.
13. Phẩm Thiên địa thành.
II. Kinh Khởi thế nhân bản 10 quyển,
12 phẩm(do ngài Đạt ma cấp đa dịch vào
đời Tùy).
1. Phẩm Diêm phù châu.
2. Phẩm Uất đa la cứu lưu châu.
3. Phẩm Chuyển luân vương.
4. Phẩm Địa ngục.

5. Phẩm Chư long kim sí điểu.
6. Phẩm A tu la.
7. Phẩm Tứ thiên vương.
8. Phẩm Tam thập tam thiên.
9. Phẩm Chiến đấu.
10. Phẩm Kiếp trụ.
11. Phẩm Trụ thế.
12. Phẩm Tối thắng.
III. Kinh Khởi thế10 quyển, 12 phẩm
(do ngài Xà na quật đa dịch vào đời Tùy).
1. Phẩm Diêm phù đề.
ĐẠI LÂU THÁN KINH

Í
2. Phẩm Uất đơn việt châu.
3. Phẩm Chuyển luân thánh vương.
4. Phẩm Địa ngục.
5. Phẩm Chư long kim sí điểu.
6. Phẩm A tu la.
7. Phẩm Tứ thiên vương.
8. Phẩm Tam thập tam thiên.
9. Phẩm Chiến đấu.
10. Phẩm Kiếp trụ.
11. Phẩm Thế trụ.
12. Phẩm Tối thắng.
IV. Trường a hàm từ quyển 18 đến
quyển 23(do các ngài Phật đà da xá và Trúc
Phật niệm cùng dịch vào đời Đông Tấn).
1. Phẩm Diêm phù đề châu.
2. Phẩm Uất đơn viết.
3. Phẩm Chuyển luân thánh vương.
4. Phẩm Địa ngục.
5. Phẩm Long điểu.
6. Phẩm A tu luân.
7. Phẩm Tứ thiên vương.
8. Phẩm Đao lợi thiên.
9. Phẩm Tam tai.
10. Phẩm Chiến đấu.
11. Phẩm Tam trung kiếp.
12. Phẩm Thế bản duyên.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.7; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.10].
ĐẠI LỄ
.....
Lễ thay. Tức là khi nhờ người khác thay
mình đi lễ bái bậc có đức hoặc các Thánh
tích, Thánh tượng ở phương khác, thì trước
hết chính mình phải lễ bái người thay thế
ấy, gọi là Đại lễ.

Thích thị yếu lãm quyển trung (Đại 54,
278 hạ), nói: “Đại lễ là phong tục gửi lễ (để
nhờ người khác đi lễ thay) ở Trung quốc”.
Luật Thập tụng:“Đệ tử du phương, Hòa
thượng biết nơi ấy có linh tích, Thánh
tượng, bậc danh đức, Hòa thượng nhờ vị
ấy đến đó lễ bái thay cho mình thì vị đệ tử
ấy được phép nghiêng mình nhận lễ của
Hòa thượng (gửi)”.
ĐẠI LUÂN KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Đại luân kim cương, Phạm: Mahàcakra-
vajra. Cũng có thuyết cho là Trì kim
cương lợi bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 7 hàng thứ ba
trong viện Kim cương thủ trên Hiện đồ mạn
đồ la Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu là
Bát nhã kim cương, chủng tử là (hùô),
hình tam muội da là chày 3 chĩa. Hình tượng
vị tôn này toàn thân mầu da trắng, mắt hơi
nhìn lên, cánh tay phải co lại, khuỷu tay
doãng ra và ngửa
bàn tay, ngón trỏ,
ngón giữa, ngón
áp út co lại cầm
xâu chuỗi (tràng
hạt), cánh tay trái
co lại cầm chày 3
chĩa để ở trước
ngực, đầu gối
chân trái dựng
lên, ngồi trên tòa
sen trắng.
Vị tôn này không thấy được ghi trong
kinh Đại nhật và Đại nhật kinh sớ hoặc trong
Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô uý truyền.
Còn trong Huyền pháp tự nghi quĩ quyển
2, Thanh long tự nghi quĩ quyển trung cũng
chỉ thấy có bồ tát Trì kim cương lợi, chứ

không có tên vị tôn này.
[X. Thai tạng giới mạn đồ la tôn vị hiện
đồ sao tư Q.2; Thai tạng giới thất tập
Q.thượng; Thai tạng giới mạn đồ la sao; Chư
thuyết bất đồng kí Q.4].
ĐẠI LUÂN MINH VƯƠNG
Phạm:Mahà-cakra. Cũng gọi Đại luân
kim cương.
Bồ Tát Đại Luân Kim Cương
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
ĐẠI LUÂN MINH VƯƠNG

Í
Vị Minh vương bồ tát thị hiện thân phẫn
nộ để tiêu trừ tất cả nghiệp chướng, tội vượt
pháp và lấy giới phẩm thanh tịnh viên mãn
làm bản thệ. Là một trong tám vị Đại minh
vương của Mật giáo.
Cứ theo kinh
Đại diệu kim cương,
thì hình tượng vị
tôn này toàn thân
mầu vàng, phóng
những ngọn lửa lớn,
tay mặt cầm bánh
xe Kim cương tám
nan hoa, tay trái
cầm chày Kimcương
một chĩa, chủng tử
là (hùô), hình
tam muội da là bánh xe, ngồi trên tòa sen.
Chân ngôn là: Án (oô) phạ nhật la (vajra,
kim cương) tác ngật la (cakra, bánh xe)
hồng (hùô, chủng tử).
[X. kinh Đại diệu kim cương đại cam lộ
quân noa lợi diệm man xí thịnh Phật đính;
Đại luân kim cương tu hành tất địa thành
tựu cập cúng dường pháp]. (xt. Bát Đại
Minh Vương).
ĐẠI LUẬN THẬP CHỦNG GIỚI
Đại luận tức là luận Đại trí độ; mười loại
giới được nói trong luận này gọi là Thập
chủng giới. Đó là:
1. Bất khuyết giới: Người tu hành hủy
phạm tịnh giới, như đĩa, chén đã bị sứt mẻ
(khuyết) không còn dùng được nữa; nếu
thường tự giữ gìn như quí viên ngọc minh
châu, thì có thể thu nhiếp tất cả giới.

2. Bất phá giới: Người tu hành hủy phạm
giới pháp, như đĩa, chén đã vỡ không dùng
được nữa, nếu thường giữ gìn không vi phạm,
không tổn hại, thì gọi là Bất phá giới.
3. Bất xuyên giới: Người tu hành hủy
phạm giới pháp như bát đĩa đã thủng, không
đựng thức ăn được nữa, nếu thường giữ gìn
không phạm thì gọi là Bất xuyên giới.
4. Bất tạp giới: Người tu hành hoặc hủy
định cộng giới, hoặc nghĩ đến việc phá giới,
gọi là “Tạp”; nếu thường cẩn thận không
phạm, dục niệm không khởi thì gọi Bất tạp
giới.
5. Tùy đạo giới: Sơ quả Thanh văn thuận
theo đế lí, thường phá kiến hoặc, không còn
phân biệt, gọi là Tùy đạo giới.
6. Vô trước giới: Nhị thừa thấy lí chân
đế, hay thành Thánh đạo, đối với tư hoặc
không còn nhiễm trước, gọi là Vô trước giới.
7. Tự tại giới: Bồ tát giáo hóa độ sanh
một cách khéo léo, nên đối với các thế gian
được tự tại vô ngại, gọi là Tự tại giới.
8. Trí sở tán giới: Bồ tát giáo hóa chúng
sanh trong các thế giới, được bậc trí giả khen
ngợi, gọi là Trí sở tán giới.
9. Tùy định giới: Bồ tát thuận theo định
Thủ lăng nghiêm, hiện các uy nghi, dắt dẫn
chúng sanh, tuy uy nghi biến hiện, nhưng
thường tự tại tĩnh định, gọi là Tùy định giới.
10. Cụ túc giới: Bồ tát giữ giới Trung
đạo đệ nhất nghĩa đế, dùng trí tuệ Trung
đạo, thâm nhập khắp các giới, gọi là Cụ
túc giới.
ĐẠI LỰC KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Đại lực, Phạm:Mahà-bala, dịch âm: Ma
ha phạ la.
Vị Thị giả được đặt ở phía trái của bồ
tát Kim cương tát đỏa hàng thứ nhất trong

viện Kim cương thủ trên Hiện đồ mạn đồ
la Thai tạng
giới Mật giáo.
Mật hiệu: Đại
cần kim cương,
chủng tử là
(he), hình tam
muội da là
chày một chĩa.
ĐẠI LỰC KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Bồ Tát Đại Lực Kim Cương
Minh Vương Đại Luân

Í
Hình tượng vị này mồm mở to, mắt giận
dữ, tóc lửa dựng ngược, cánh tay phải co lại,
bàn tay ngửa lên để ở trước ngực, bốn ngón
tay hơi co, ngón cái duỗi thẳng, khuỷu tay
trái đưa lên, cầm chày một chĩa, hai bàn chân
đạp lên hoa sen. Mình mặc áo trời, hai chéo
áo bay phấp phới ở hai bên. Nhưng Thai
tạng đồ tượng thì nói, hai tay vị tôn này đều
cầm chày một chĩa và giao nhau đặt ở trước
ngực, ngồi bán già.
[X. Quảng đại nghi quĩ Q.4; Thai tạng
giới mạn đồ la tư sao; Thai tạng giới mạn đồ
la tôn vị hiện đồ sao tư Q.2].
ĐẠI LỰC TRỤ ĐỊA
Cũng gọi Đại lực trụ trì, Đại lực vô minh.
Tức là căn bản vô minh (vô minh gốc
rễ). Căn bản vô minh có năng lực lớn, có
thể sinh khởi và làm chỗ nương cho tất cả
nhiễm pháp chi mạt (ngành ngọn) cũng như
mặt đất là chỗ nương cho muôn vật, vì thế
gọi là Đại lực trụ địa.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.2; Thích
luận phổ quán kí Q.2; Thích luận danh mục].
ĐẠI LƯƠNG HOÀNG ĐẾ LẬP THẦN MINH
THÀNH PHẬT NGHĨA KÍ
Có 1 quyển, do Lương Vũ đế soạn vào
thời Nam triều, thu vào Hoằng minh tập
quyển 9 trong Đại chính tạng tập 52. Nội
dung sách này nhằm bài bác thuyết Thần
diệt của Phạm chẩn.
Lí do là thời đó, quan Thái thú Nghi đô
Phạm chẩn công bố một bản văn nhan đề
“Thần diệt luận”, cho rằng khi hình thể tan
hoại thì tâm thần cũng theo đó mà tiêu mất,
tâm thần đã không còn thì tự nhiên Phật

cũng chẳng có.
Trái lại, vua Vũ đế thì chủ trương nhục
thể tuy diệt vong, nhưng tinh thần không
diệt, vì tâm thần không diệt nên mới có thể
thành Phật. Sinh diệt và thiện ác là tác dụng
của vô minh và thần minh, sự biến hóa của
nó chỉ là do duyên nhất thời mà thôi.
Tập sách nhỏ này đem Thần bất diệt luận
đặt thành vấn đề tâm thức để suy cứu và do
chỗ nhấn mạnh tâm thần có hai mặt vô minh
và thần minh mà đã khiến người ta nghĩ
đến tư tưởng A lại da thức trong luận Đại
thừa khởi tín.
Tập sách hiện còn có thêm lời tựa và
phần chú giải của Trầm tích.
ĐẠI LƯƠNG HOÀNG ĐẾ SẮC ĐÁP THẦN HẠ
THẦN DIÊT LUẬN
Có 1 quyển, do Lương Vũ đế soạn vào
thời Nam triều, thu vào Hoằng minh tập
quyển 10 trong Đại chính tạng tập 52.
Thời Nam Bắc triều, các học giả đặt tâm
thần làm một trong những chủ đề để nghiên
cứu, nhưng bấy giờ, Thái thú Nghi đô là
Phạm chẩn viết “Thần diệt luận”, chủ trương
hình hài diệt vong thì tâm thần cũng theo
đó mà tiêu mất, mà tâm thần đã không thì
Phật cũng chẳng có.
Lí thuyết này của Phạm chẩn đã đưa
đến cuộc tranh luận dữ dội về vấn đề “Thần
diệt hay bất diệt”. Lương Vũ đế bèn xuống
lệnh cho ngài Pháp vân ở chùa Quang trạch
dự thảo sách này để bác bỏ thuyết Thần
diệt và đem sách này ban cho hơn sáu mươi
vị quan. Các quan dâng thư phúc đáp, hết
lời tán đồng quan điểm của nhà vua. Vũ
đế liền dùng luận này để kết thúc cuộc
tranh luận thời đó.
Có thuyết cho rằng Vũ đế gửi sách này

cho các quan với dụng ý thăm dò xem họ có
trung thành với mình không.
ĐẠI MẠN ĐỒ LA
I. Đại mạn đồ la. Mật giáo dùng năm
mầu vàng, trắng, đỏ, đen, xanh tương ứng
ĐẠI MẠN ĐỒ LA

Í
với năm đại (đất, nước, lửa, gió, không) để
vẽ hình tượng của Phật và Bồ tát có đầy đủ
tướng hảo trang nghiêm, gọi là Đại mạn đồ
la. Cũng gọi Ma ha mạn đồ la, Đại mạn. Là
một trong 4 loại mạn đồ la. Hoặc là thân
của hành giả nhờ tu quán Ngũ tướng thành
thân mà thành tựu được bản tôn Du già, thì
cũng gọi là Đại mạn đồ la.
Nếu nói theo Kim cương giới mạn đồ
la, thì mạn đồ la đầu tiên trong sáu mạn
đồ la đã được nói trong phẩm thứ nhất của
kinh Kim cương đính du già, tức là Đại
mạn đồ la, tức là chỉ cho tượng vẽ các vị
tôn trong hội Thành thân của mạn đồ la
Kim cương giới. Đại mạn đồ la này có thể
phối với tự tính pháp thân trong bốn thứ
pháp thân, thân mật trong tam mật, Phật
bảo trong tam bảo.
[X. Lí thú thích Q.thượng; Tức thân
thành Phật nghĩa; Đà la ni môn chư bộ
yếu mục].
II. Đại mạn đồ la. Tiếng dùng của Phật
giáo Nhật bản. Cũng gọi Luân viên cụ túc
mạn đồ la, Thập giới khuyến thỉnh mạn đồ
la, Thập giới viên cụ mạn đồ la. Tức là dùng
đồ biểu văn tự để hiển bày nghi thức hội tọa
của hội Hư không trong 8 phẩm Bản môn
kinh Pháp hoa theo thuyết của tông Nhật
liên Nhật bản.
ĐẠI MINH BẠCH THÂN BỒ TÁT
Đại minh bạch thân, Phạm: Gaurì
mahàvidya, dịch âm: Hào lị ma ha vi địa dã.
Vị Bồ tát ở vị trí thứ 5 trong viện Quan
âm trên Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới
Mật giáo. Mật hiệu là Thường tịnh kim

cương, Phóng quang kim cương, chủng tử
là (sa, nghĩa là Đế bất khả đắc), hình
tam muội da là hoa sen nở. Hình tượng
Ngài thân mầu vàng nhạt, cánh tay phải
co lại, bàn tay ngửa lên đặt ở trước ngực;
khuỷu tay trái co, bàn tay hướng lên, cầm
hoa sen nở,
ngồi trên hoa
sen mầu đỏ.
Phẩm Kim
cương vương
xuất hiện trong
kinh Đại bi
không trí Kim
cương đại giáo
vương nghi quĩ
quyển 4 cho vị
tôn này là một
trong tám vị Minh phi, tên là Ngao lí minh
phi (Tạng: Gos-dkar-mo, Hán dịch: Bạch
y nữ), là vì vị tôn này đồng thể với bồ tát
Quan âm Bạch y.
[X. Huyền pháp tự nghi quĩ Q.1; Thai
tạng giới thất tập Q.thượng; Thai mạn thích
phần trên trong A sa phọc sao Q.207; Đại
nhật kinh sớ diễn áo sao Q.16 phần đầu].
ĐẠI MINH CAO TĂNG TRUYÊN
Gồm 8 quyển, do ngài Như tỉnh soạn vào
đời Minh, thu vào Đại chính tạng tập 50.
Nội dung thu chép tiểu sử của các bậc
cao tăng trong khoảng 500 năm từ đầu
đời Nam Tống đến năm Vạn lịch đời vua
Thần tông nhà Minh thuộc ba lãnh vực:
Dịch kinh, Giải nghĩa, Tập thiền và chia
làm hai phần. Phần thứ1là truyện chính,
gồm 138 vị; phần thứ 2 là truyện phụ,
gồm 71 vị.
ĐẠI MINH ĐỘ VÔ CỰC KINH

Gồm 6 quyển. Cũng gọi Đại minh kinh,
Đại minh độ kinh, do ngài Chi khiêm dịch
vào đời Ngô, thu vào Đại chính tạng tập 8.
Đại minh là dịch ý của Ma ha bát nhã;
Độ vô cực là dịch ý của Ba la mật.
Nội dung gồm có 30 phẩm như: Hành
phẩm, Thiên đế thích vấn phẩm, Thanh
ĐẠI MINH ĐỘ VÔ CỰC KINH
Bồ Tát Đại Minh Bạch Thân
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
tịnh phẩm, Bất khả kế phẩm, Thủ không
phẩm, Cường nhược phẩm, Chúc lụy A
nan phẩm v.v...
Kinh này còn có các bản dịch khác như:
- Kinh Đạo hành bát nhã 10 quyển, do
ngài Chi lâu ca sấm dịch vào đời Hậu Hán.
- Kinh Tiểu phẩm bát nhã ba la mật 10
quyển, do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời
Hậu Tần.
- Kinh Đại bát nhã phần thứ tư, do ngài
Huyền trang dịch vào đời Đường v.v...
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại tam
bảo kỉ Q.5; Khai nguyên thích giáo lục Q.2].
ĐẠI MINH TAM TẠNG PHÁP SỐ
Gồm50 quyển, do ngài Nhất như vâng
mệnh vua biên soạn vào đời Minh. Gọi tắt:
Đại Minh pháp số, Tam tạng pháp số.
Sách này thu tập các danh từ pháp số
trong Đại tạng kinh, rồi sắp xếp theo thứ tự
từ số nhỏ đến số lớn mà biên soạn thành.
Danh mục bắt đầu từ “Nhất tâm” và chung
kết là “Bát vạn tứ thiên pháp môn” gồm
1.555 điều mục, mỗi điều mục đều có thêm
phần giải thích vắn tắt, nói rõ xuất xứ từ
kinh nào, luận nào hoặc soạn giả nào. Ngoài
ra, nếu gặp trường hợp các nhà hoặc các tông
phái có những quan điểm bất đồng thì có
trưng dẫn đầy đủ và rõ ràng để tiện đối chiếu.
Đầu năm Dân quốc (1911), Hoàng lí trai
căn cứ vào sách này biên soạn thêm 1 quyển
Thông kiểm, phân tích, giải thích các loại
danh từ trong 1.555 điều mục, để giúp người
mới học dễ tra cứu.
[X. Pháp hoa khoa chú tự; Thích giám
kê cổ lược tục tập Q.3; Phật điển sớ sao mục

lục Q.hạ].
ĐẠI MINH TAM TẠNG THÁNH GIÁO MỤC LỤC
Gồm 4 quyển. Gọi tắt: Bắc tạng mục lục.
Khoảng năm Vĩnh lạc (1403-1424) đời
Minh, triều đình hạ chiếu cho Nam kinh và
Bắc kinh đều khắc in Đại tạng kinh, đó là
Nam tạng và Bắc tạng. Bộ Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục này là mục lục của
Bắc tạng.
(xt. Trung Văn Đại Tạng Kinh).
ĐẠI MÔNG SƠN THÍ THỰC
... ... ... ... ..
Nghi thức cúng thức ăn cho các cô hồn.
Mông sơn thuộc huyện Danh sơn, tỉnh
Tứ xuyên hiện nay. Vào thời Tống, có
thượng sư Bất động, người đời gọi ngài là
đại sư Cam lộ, ở núi Mông sơn, thu tập các
bộ Du già diệm khẩu và Mật tông biên soạn
thành nghi thức cúng tế cô hồn, gọi là Mông
sơn thí thực mà đã trở thành khóa tụng
hằng ngày trong Phật giáo. Gần đây, đại sư
Hưng từ đề xướng Mông sơn thí thực có
bổ sung thêm sáu lần khai thị, gọi là Đại
mông sơn thí thực.
Khi cử hành nghi thức Đại mông sơn
thí thực, một pháp đàn được thiết lập ở giữa,
trên thờ tượng Phật, hương đèn hoa quả, lư
hương, đài nến, một chén gạo trắng, một
chén nước trong. Đối diện với pháp đàn,
bày một bàn thờ cô hồn, có bài vị của lục
đạo quần linh trong mười phương pháp giới;
sau khi thắp hương, lấy vải vàng hoặc sợi
dây chuyền đến trước pháp đàn để cho các
quỉ thần lễ bái, nghe pháp và nhận thức ăn.
Nghi thức Đại mông sơn thí thực nên
cúng vào các giờ Tuất, Hợi (tức là từ 19 giờ
đến 23 giờ), nhưng hiện nay các chùa thường
cúng vào buổi chiều.

ĐẠI MỘNG
Giấc mộng lớn. Ví dụ cho cảnh giới
sống chết.
Vãng sinh luận chú quyển thượng (Đại
40, 828 trung), nói: “Mãi say đại mộng,
chẳng mong thoát li”.
ĐẠI MỘNG

Í
ĐẠI NGÃ
Phạm: Parmàtman hoặc Mahàtman.
Đại ngã là cái “ngã” siêu việt do xa lìa
ngã chấp, ngã kiến mà đạt đến cảnh giới tự
tại thường nhất, là “ngã” trong bốn tính chất
“thường lạc ngã tịnh” của Niết bàn. Vì Niết
bàn mà đức Phật đã chứng được là chân thực
và thường trụ bất biến, cũng chính là Đại
ngã, đồng nghĩa với chân ngã.
Tư tưởng Đại ngã của giới triết học Ấn độ
có lần đã bị thuyết Vô ngã, Không quán v.v...
của Phật giáo phủ định, nhưng đến đời sau
được thu dụng trở lại.
Ngoài ra, Mật giáo cho rằng, người thành
tựu tám thứ tự tại của Ngã, đối với các pháp
được tự tại, gọi là Đại ngã. Theo nghĩa rộng
thì Đại ngã chỉ cho chư Phật, chư Bồ tát,
chư Tôn nêu trong mạn đồ la, còn theo nghĩa
hẹp thì chỉ riêng cho đức Đại nhật Như lai
hoặc Ngũ trí Như lai.
[X. kinh Đại niết bàn (bản Nam) Q.21;
Đại nhật kinh sớ Q.5].
ĐẠI NGHĨ NGUYÊN LAI (1575-1630)
Vị Thiền tăng tông Tào động sống vào
đời Minh. Người Thư thành, Lô châu (Hợp
phì, An huy) họ Sa, húy Nguyên lai, Đại
nghĩ, hiệu Vô dị, người đời gọi là Bác sơn
thiền sư.
Năm 16 tuổi, sư xuất gia ở núi Ngũ đài,
tu pháp không quán 5 năm. Sau, sư đến
tham học ngài Vô minh Tuệ kinh, nhân đọc
Truyền đăng lục mà tỉnh ngộ và được nối
pháp ngài Tuệ kinh.
Năm Vạn lịch 30 (1602) đời Minh, sư
ẩn cư tại chùa Năng nhân, ở Bác sơn, tỉnh

Giang tây, bấy giờ, những người từ các vùng
ở Giang nam đến theo học và cầu giới nơi
sư có tới mấy vạn người, chùa Năng nhân
nghiễm nhiên trở thành ngôi tùng lâm. Về
sau, sư lần lượt trụ trì các chùa Huân nham,
Bảo lâm, Dũng tuyền v.v... ở tỉnh Phúc kiến.
Sự giáo hóa của sư ở những nơi này rất thịnh.
Năm Sùng trinh thứ 3 (1630) sư tịch,
thọ 56 tuổi. Sư có các tác phẩm: Vô dị
Nguyên lai thiền sư quảng lục 35 quyển, Vô
dị đại sư ngữ lục tập yếu 6 quyển.
[X. Tục đăng tồn cảo Q.11; Ngũ đăng
nghiêm thống Q.16; Tục đăng chính thống
Q.38].
ĐẠI NGHĨA (745-818)
.....
Vị Thiền tăng ở đời Đường, người Tu
giang, Cù châu (Triết giang), họ Từ.
Năm 20 tuổi, sư xuất gia, thụ giới Cụ
túc. Sư tham yết ngài Mã tổ Đạo nhất ở Hồng
châu và được nối pháp của ngài. Sau, sư đến
ở núi Nga hồ nên gọi là Nga hồ Đại nghĩa.
Sư từng nói pháp cho các vua Đức tông,
Thuận tông. Thời vua Hiến tông, sư thường
được mời vào điện Lân đức để thảo luận về
Phật pháp, đối đáp lưu loát, các pháp sư khác
đều kính phục sư.
Trong một cuộc đàm đạo với vua Hiến
tông, sư kể lại cơ duyên vấn đáp giữa vua
Thuận tông và thiền sư Thi lợi như sau (Vạn
tục 138, 55 thượng):
Thuận tông hỏi thiền sư Thi lợi:
- Làm thế nào chúng sinh thấy được tính
mà thành Phật?
Thiền sư Thi lợi đáp:
- Tính Phật giống như mặt trăng ở trong
nước, thấy được mà không lấy được.
Kể xong, thiền sư Đại nghĩa nói với vua:

- Tính Phật chẳng thấy ắt sẽ thấy, còn
mặt trăng ở trong nước thì làm thế nào mà
bắt lấy được?
Vua liền hỏi:
- Cái gì là tính Phật?
Ngài Đại nghĩa trả lời:
- Chẳng lìa cái mà Bệ hạ hỏi.
Nhà vua thầm khế hội, từ đó càng quí
ĐẠI NGHĨA

Í
trọng Thiền tông.
Năm Nguyên hòa 13 (818) sư tịch, thọ 74
tuổi, vua ban thụy hiệu là “Tuệ giác đại sư”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.3; Thích thị
kê cổ lược Q.3].
ĐẠI NGHĨA ĐỘ
Bến đò Đại nghĩa. Sự tích thiền sư Hoàng
bá Hi vận dẫn đường cho mẹ.
Hoàng bá, người tỉnh Mân (Phúc kiến),
xuất gia từ thủa nhỏ, mẹ ngài vì thương
nhớ con, khóc đến mù mắt. Hoàng bá tham
lễ thiền sư Bách trượng Hoài hải, sau khi
ngộ đạo, ngài trở về thăm mẹ. Mẹ con tuy
gặp nhau, nhưng không nhận ra. Người làng
bảo cho bà mẹ biết, bà quờ quạng đuổi theo
đến bến đò Phúc thanh, không may ngã
chết đuối. Hoàng bá ở cách bờ trông thấy,
không ngăn được niềm thương xót nói:
“Một người con xuất gia, chín họ sinh thiên,
nếu không đúng thế, thì chư Phật nói dối!”.
Rồi sư ném đuốc xuống sông làm phép dẫn
đường cho mẹ.
Từ đó, bến đò Phúc thanh được đổi tên
là bến đò Đại nghĩa; và sự tích này cũng gọi
là Hoàng bá dẫn đạo.
ĐẠI NGUYÊN SÚY MINH VƯƠNG
Phạm:Àỉavaka. Dịch âm: A tra bà câu,
A tra bạc câu. Một trong 16 đại tướng Dược
xoa. Cũng gọi Thái nguyên súy minh vương.
Quỉ thần đại tướng, Khoáng dã thần.
Vị thần giữ gìn che chở chúng sanh và
đất nước bằng cách tiêu trừ các tai nạn như:
Thú dữ, bão lụt, hỏa hoạn, chiến tranh, v.v...
Hình tượng của vị thần này mầu xanh thẫm,
có bốn mặt tám tay, ba mặt phía trái, phía

phải và trên đỉnh đầu mỗi mặt có ba mắt,
trong tám tay, tay thứ ba bên trái, bên phải
bắt ấn cúng dường, sáu tay còn lại lần lượt
cầm các khí cụ như: Bánh xe, cây giáo, vòng
dây, bạt chiết la, gậy, dao v.v...
Vị tăng Nhật bản
tên là Thường hiểu
đến Trung quốc vào
đời Đường, sau khi
nhận pháp nơi ngài
Nguyên chiếu ở chùa
Hoa lâm, trở về Nhật
bản truyền bá, làm
phép bí mật trấn hộ
quốc gia, gọi là Đại
nguyên súy pháp, rất
được các nhà Thai mật
Nhật bản tôn trọng.
Lại ngôi tốt đổ ba (tháp) nằm về mạn
đông đền thờ trời Na la diên, cách sông Hằng
hơn 30 km về phía bắc, tương truyền là dấu
tích của nơi đức Phật đã hàng phục Đại
nguyên súy minh vương.
[X. kinh A tra bà câu quỉ thần đại tướng
thướng Phật đà la ni; A tra bạc câu nguyên
súy đại tướng thướng Phật đà la ni kinh tu
hành nghi quĩ Q.thượng, Q.trung; Đại đường
tây vực kí Q.7].
ĐẠI NGUYÊN VẤN ĐÁP
Cuộc vấn đáp ở chùa Đại nguyên long
thiền. Cũng gọi Đại nguyên đàm nghĩa. Sử
truyện của tông Tịnh độ Nhật bản.
Vào năm Văn trị (Nhật bản) thứ 2 (1186)
(cũng có thuyết nói năm Văn trị thứ 5), đáp
lời mời của sư Hiển chân thuộc tông Thiên
thai, ngài Nguyên không cùng với các bậc
cao tăng như: Minh biến, Trí hải, Trinh
khánh v.v... thuộc các tông khác nhau hội

họp ở chùa Đại nguyên long thiền để bàn
thảo về định nghĩa Tịnh độ. Ngài Nguyên
không nói về yếu chỉ của tông nghĩa Tịnh
độ, công đức niệm Phật, bản nguyện Di đà,
làm cho những người đặt các câu hỏi rất là
tin phục và tất cả 300 người hiện diện đều
vui mừng đến rơi lệ.
ĐẠI NGUYÊN VẤN ĐÁP
Đại Nguyên Súy Minh Vương

Í
Tương truyền, nhân dịp ấy, cử hành niệm
Phật ba ngày ba đêm không ngớt.
ĐẠI NGUYÊN
.....
I. Đại nguyện. Chỉ cho tâm nguyện rộng
lớn, sâu dày của chư Phật, Bồ tát mong cho
chúng sinh thành Phật.
Kinh Phóng quang bát nhã quyển 3 phẩm
Vấn tăng na (Đại 8, 20 thượng), nói: “Bồ tát
vì chúng sinh mà phát đại thệ nguyện rằng:
Tôi tự sẽ tu đầy đủ sáu ba la mật, cũng sẽ
khuyến hóa người khác tu đầy đủ sáu ba la
mật.”
II. Đại nguyện. Chỉ cho nguyện lực đại
bi. Tức là nguyện lực đại bi cứu độ tất cả
chúng sinh; là sức bản nguyện của đức Phật
A di đà.
[X. kinh Thắng man Q.12; kinh Hoa
nghiêm (bản dịch cũ) Q.23].
ĐẠI NGUYÊN NGHIÊP LỰC
...........
Chỉ cho sức nghiệp nhân của đại
nguyện. Từ ngữ này được thấy trong các
tác phẩm của các sư Đàm loan, Đạo xước,
Thiện đạo v.v... Đối với nhóm từ này, tông
Tịnh độ đưa ra nhiều cách giải thích:
1. Chỉ cho sức nghiệp nhân của đại
nguyện: Sự trang nghiêm của Tịnh độ và
công đức từ bi cứu độ chúng sinh, tất cả
không ngoài sức tác dụng của bản nguyện
của Phật A di đà mà có.
2. Chỉ cho sức đại nguyện, sức đại nghiệp:
Sự phát nguyện và tu hành của bồ tát Pháp
tạng (tên Phật A di đà khi phát nguyện ở
Nhân vị). Bồ tát Pháp tạng tư duy về việc

cứu độ chúng sinh mà kiến lập 48 nguyện
nên gọi Đại thệ nguyện lực; sau khi phát
nguyện, Bồ tát tích chứa công đức muôn
hạnh sáu độ trải bao nhiêu đại kiếp nên gọi
là Đại nghiệp lực.
3. Chỉ cho Đại nguyện, Đại nghiệp, Đại
lực: Sức cứu độ của đức Phật A di đà là do
kết quả của sự phát nguyện và tu hành của
bồ tát Pháp tạng mà được hoàn thành.
[X. Quán kinh sớ Q.1; Vãng sinh luận
chú Q.hạ; Quán kinh huyền nghĩa phần khải
định kí Q.1].
ĐẠI NGUYÊN THANH TỊNH BÁO ĐỘ
Chỉ cõi Tịnh độ cực lạc của Phật A di đà.
Cõi Tịnh độ cực lạc này là kết quả của
bản nguyện thanh tịnh mà đức Phật A di đà
đã phát khởi, nên gọi là Đại nguyện thanh
tịnh báo độ.
ĐẠI NGUYÊN THUYỀN
Con thuyền đại nguyện. Chỉ cho bản
nguyện rộng lớn của chư Phật, Bồ tát.
Chư Phật và Bồ tát dùng sức bản nguyện
của các Ngài cứu vớt chúng sinh, đưa qua
biển sống chết, đến bờ Tịnh độ yên vui, giống
như thuyền đò chở khách đến bến bên kia,
nên dụ là “Thuyền đại nguyện”. Cũng chỉ
riêng cho bản nguyện của Phật A di đà.
Vãng sinh yếu tập quyển trung (Đại 84,
58 hạ), nói: “Phật A di đà và các bồ tát Quán
thế âm, Đại thế chí dong thuyền đại nguyện,
vượt qua biển sống chết đến thế giới Sa bà
này, kêu gọi chúng sinh lên thuyền để đưa
họ về Tây phương. Nếu chúng sinh chịu lên
thì đều được đưa đi; cuộc hành trình này
rất dễ”.
ĐẠI NGỮ
... ..
Nói thay người khác. Trong Thiền lâm,

khi dạy học, vị thầy có thể nói thay cho người
khác. Có hai trường hợp:
1. Thầy nói thay cho học trò: Sau khi
giảng dạy, thầy bảo học trò trình bày lại chỗ
lãnh hội của mình, nếu không khế hợp, thì
vị thầy tự nói thay.
ĐẠI NGỮ

Í
2. Thầy nói thay cho người xưa: Thầy
nêu ra cổ tắc, khi gặp chỗ mà các bậc cổ đức
chưa nói, thì thầy nói thay.
[X. môn Thùy thuyết trong Thiền lâm
tượng khí tiên Q.11].
ĐẠI NHẠN THÁP
Ngôi tháp nổi tiếng ở chùa Từ ân ngoại
ô phía nam thành phố Tây an thuộc tỉnh
Thiểm tây, Trung quốc, được xây dựng vào
năm Vĩnh huy thứ 3 (652) đời vua Cao tông
nhà Đường, theo kiến nghị của ngài Huyền
trang để cất giữ những kinh điển mà ngài đã
thỉnh từ Ấn độ về.
Tháp được kiến
trúc theo kiểu Ấn
độ, có năm tầng, mỗi
tầng đều có thờ xá
lợi. Thân tháp cao
180 thước (Tàu), nền
tháp mỗi bề 140
thước. Thời Vũ tắc
Thiên, tháp Đại
nhạn được xây lại
theo kiểu Trung
quốc, cao 300 thước gồm mười tầng, mỗi
tầng có bốn cửa. Niên hiệu Thiên hựu năm
đầu (904), tháp bị hủy hoại trong chiến tranh
Chu ôn, chỉ còn lại bảy tầng. Sau, tuy đã
được sửa chữa nhiều lần, nhưng đến nay
hình thức vẫn không thay đổi.
Về nguồn gốc tên Tháp nhạn có hai thuyết:
1. Do chim nhạn bỏ mình cúng dường
tăng, vị tăng cảm động mà xây hình tháp,
đặt tên là tháp Đại nhạn.
2. Ở nước Đạt thấn có chùa Phật Già

diếp, đục núi làm tháp năm tầng, tầng dưới
cùng làm thành hình chim nhạn, nên gọi là
tháp Đại nhạn.
Tòa tháp Nhạn hiện nay cao 64m, hình
vuông, bảy tầng lầu gác, khác với kiểu tháp
thông thường. Ở hai bên cửa phía nam của
tầng dưới cùng dựng tấm bia “Đại Đường
Tam Tạng Thánh Giáo Tự” do vua Đường
Thái tông soạn và bài tựa của vua Đường
Cao tông. Phía trên đà ngang của khung cửa
tháp bằng đá mầu xanh có khắc hình tượng
Phật và Bồ tát rất đẹp và trang nghiêm. Cửa
phía tây cũng chạm trổ hình tượng Phật,
nét khắc rất tinh xảo, là những tác phẩm
điêu khắc nổi tiếng của đời Đường hiện còn.
Đây là những văn vật trọng yếu để nghiên
cứu nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc của
Trung quốc ở đời Đường.
ĐẠI NHÂN BÁT NIÊM
...........
Tám điều tâm niệm của bậc đại nhân.
Kinh Bát niệm trong Trung a hàm quyển
18 chép, ngài A na luật đà ngồi yên lặng
trong khu rừng gần bờ sông Chi đề sấu, suy
nghĩ rằng: Đạo từ vô dục (không ham muốn)
mà được, chẳng phải hữu dục (có ham muốn)
mà được, cho đến đạo từ trí tuệ, chẳng phải
ngu si mà được. Lúc ấy, đức Thế tôn dùng
Tha tâm trí biết được những ý nghĩ trong
tâm A na luật đà, nên Ngài mới hiện ra ở
trước mặt A na luật đà mà nói về tám điều
tâm niệm của bậc đại nhân như sau:
1. Đạo tòng vô dục, phi hữu dục đắc.
Cũng gọi Thiểu dục giác, Vô dục giác. Nghĩa
là, tỉ khưu tu đạo, đối với tất cả trần cảnh,
không nên sinh tâm mong muốn. Tuy mình
được vô dục, nhưng không để người khác
biết, cho nên đắc đạo.

2. Đạo tòng tri túc, phi vô yếm đắc.
Cũng gọi Tri túc giác. Nghĩa là, tỉ khưu tu
đạo, mặc cốt để che thân, ăn cần để sống,
tất cả nhu cầu đều nên tự biết đủ.
3. Đạo tòng viễn ly, phi tụ hội đắc. Cũng
gọi Nhạo tịch tĩnh giác, Ẩn xứ giác, Viễn ly
giác. Nghĩa là, tỉ khưu tu đạo, đối với các
pháp thế gian và thân tâm đều nên xa lìa.
4. Đạo tòng tinh cần, phi giải đãi đắc.
Cũng gọi Bất bì quyện giác, Tinh tiến giác.
ĐẠI NHÂN BÁT NIÊM
Tháp Đại Nhạn

Í
Nghĩa là, tỉ khưu tu đạo, thường luôn tinh
tiến, dứt các điều ác, tu mọi pháp lành,
hằng tự khởi tâm chuyên nhất, không bỏ
phương tiện.
5. Đạo tòng chính niệm, phi tà niệm
đắc. Cũng gọi Chính niệm giác, Chính ức
giác, Bất vong niệm giác, Thủ chính niệm
giác, Chế tâm giác. Nghĩa là, tỉ khưu tu đạo,
quán xét các pháp trong tâm ngoài thân tất
thảy đều rỗng lặng, không có tà niệm.
6. Đạo tòng định ý, phi loạn ý đắc.
Cũng gọi Định ý giác, Định tâm giác, Chính
định giác. Nghĩa là, tỉ khưu tu đạo, nên xa
lìa các điều xấu ác, lắng tâm thiền định,
không có tán loạn.
7. Đạo tòng trí tuệ, phi ngu si đắc. Cũng
gọi Trí tuệ giác, Chính tuệ giác. Nghĩa là, tỉ
khưu tu đạo, nên quán xét các pháp thịnh
suy ở thế gian để được trí tuệ sáng suốt, diệt
trừ hoặc nghiệp, chấm dứt khổ sống chết.
8. Đạo tòng bất hí nhạo, phi hí hành
đắc. Cũng gọi Vô hí luận giác, Bất hí luận
giác. Nghĩa là, tỉ khưu tu đạo, nên thường
tĩnh lặng, xa lìa các trò vui đùa, các cuộc
dạo chơi ngắm cảnh, an trú nơi lí vô vi, chính
ý tỏ ngộ.
Tám điều tâm niệm trên đây với tám điều
giác ngộ trong kinh Bát đại nhân giác, về
tên gọi tuy hơi khác, nhưng về ý nghĩa thì
đại khái gần giống nhau.
[X. kinh A na luật bát niệm; Di giáo kinh
luận kí Q.trung; Bát đại nhân giác kinh lược
giải]. (xt. Bát Đại Nhân Giác).
ĐẠI NHẬT BẢN PHÁP HOA NGHIÊM KÍ
Gồm 3 quyển. Cũng gọi Bản triều pháp

hoa nghiệm kí, Pháp hoa nghiệm kí. Do
ngài Trấn nguyên người Nhật soạn vào niên
hiệu Trường cửu năm đầu đến năm thứ 4
(1040-1043).
Nội dung thu chép truyện kí của các
hành giả trì tụng kinh Pháp hoa, gồm 129
người từ thái tử Thánh đức trở về sau,
hầu hết là những truyện linh dị do thụ trì
kinh Pháp hoa mà có.
ĐẠI NHẬT BẢN PHẬT GIÁO TOÀN THƯ
Sách gồm 953 bộ, 3.396 quyển được hội
Phật Thư San Hành biên soạn và in ấn từ
năm Minh trị 44 đến năm Đại chính 11
(1911-1922) do các ông Nam điều Văn hùng,
Cao nam Thuận thứ lang, Đại thôn Tây
nhai, Vọng nguyệt Tín hanh v.v... chủ trương
thành lập.
Bộ Toàn thư này thu tập các sách chú
thích kinh, luật, luận, sách nói về tông chỉ
của các tông phái, sử truyện v.v... do các tác
giả Nhật bản soạn thuật (cũng có một số trứ
tác do người Trung quốc soạn thuật), trong
đó chia làm 28 bộ môn:
Mục lục, Tổng kí, Chư kinh, Hoa
nghiêm, Pháp hoa, Thai mật, Chân ngôn,
Tất đàm, Tịnh độ, Dung thông, Niệm Phật,
Thời tông, Giới luật, Tam luận, Pháp tướng,
Nhân minh, Câu xá, Khởi tín, Thiền tông,
Hành sự, Tông luận, Bổ nhậm, Hệ phổ, Địa
chí, Tự chí, Nhật kí, Từ tảo, Tạp loại v.v...
Đây là bộ sách Phật giáo do người Nhật
soạn thuật lần đầu tiên được ấn hành với
qui mô lớn như vậy. Bộ sách được đóng
thành 150 tập theo kiểu đóng sách phương
Tây, có riêng một tập mục lục. Nó được tái
bản vào năm Chiêu hòa thứ 5 (1930).
ĐẠI NHẬT KINH
Phạm: Mahà-vairocanàbhisaôbodhi-

Vikurvitàbhiwỉhàna-Vaipulyasùtrendra-
vàjanàma-dharmaparyàya,
gồm 7 quyển, do các ngài Thiện vô úy, Nhất
hạnh, Bảo nguyệt cùng dịch vào đời Đường.
Cũng gọi Tì lô giá na thành Phật kinh, Đại
tì lô giá na thành Phật thần biến gia trì kinh,
Đại tì lô giá na kinh. Một trong ba bộ kinh
ĐẠI NHẬT KINH

Í
chân ngôn, là kinh căn bản của Thai tạng
giới trong Mật giáo, cùng với kinh Kim cương
đính đều là Thánh điển y cứ của Đông mật
và Thai mật Nhật bản. Được thu vào Đại
chính tạng tập 18.
Kinh này do đức Thế tôn Đại nhật thuyết
giảng ở cung Kim cương pháp giới, nội dung
lấy mạn đồ la bản hữu bản giác làm yếu chỉ,
mục đích chỉ bày tâm bồ đề thanh tịnh có
sẵn trong tất cả chúng sinh, đồng thời, tuyên
giảng phương tiện Tam mật (thân mật, ngữ
mật, ý mật).
Kinh này có 36 phẩm. Toàn kinh lấy chữ
A vốn chẳng sinh làm tông chỉ, lấy Tất
địa vô tướng làm mục đích. Trong 36 phẩm
thì 31 phẩm trước là phần chủ thể của kinh,
5 phẩm còn lại là thuộc pháp cúng dường.
Trong 31 phẩm trước, phẩm Nhập chân
ngôn thứ 1 là phẩm tựa, cũng là phẩm then
chốt của kinh. Phẩm này nói rõ giáo nghĩa
(giáo tướng) cơ bản của Mật giáo, trong đó,
ba câu: “Tâm bồ đề là nhân, Đại bi là căn,
Phương tiện là cứu cánh” đã nói lên tông
chỉ của toàn kinh.
Từ phẩm Nhập mạn đồ la cụ duyên chân
ngôn thứ 2 đến phẩm Chúc lụy thứ 31 là
trình bày các nghi quĩ, hành pháp (sự tướng)
của Mật giáo.
Từ phẩm 32 đến phẩm 36 thuyết minh
thứ tự của các pháp cúng dường.
Cứ theo Đại nhật kinh khai đề nói, thì
kinh này có ba bản:
1. Pháp nhĩ thường hằng: Chư tôn dùng
tâm vương, tâm sở diễn nói pháp môn Tự
nội chứng.

2. Phân lưu quảng: Bản này gồm 10 vạn
bài tụng, do bồ tát Long mãnh vào tháp sắt
ở Nam Thiên trúc nghe ngài Kim cương tát
đỏa tụng truyền.
3. Phân sơ lược: Bản 7 quyển hiện nay
lưu truyền, gồm hơn 3.000 bài tụng là toát
yếu từ 10 vạn bài tụng.
Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 9 nói, thì bản tiếng Phạm của kinh
này là do sa môn Vô hành đem từ Thiên
trúc về, bấy giờ cất giữ ở chùa Hoa nghiêm
tại Trường an. Sau, ngài Tam tạng Thiện vô
úy và thiền sư Nhất hạnh đến chùa này, chọn
lấy bản Sơ lược Đại nhật kinh gồm 3.000
bài tụng và phụng chiếu dịch ra chữ Hán ở
chùa Phúc tiên tại Trường an vào năm Khai
nguyên 12 (724).
Kinh này cũng có bản dịch tiếng Tây
tạng, gồm 36 phẩm, nhưng sự sắp xếp thứ
tự chương, phẩm có hơi khác với bản Hán
dịch. Như trong tạng kinh Tây tạng, quyển
7 không được xếp vào loại kinh mà đưa vào
bộ Luận sớ để trong Cam châu nhĩ bộ, rồi
thêm vào những 7 phẩm như phẩm Tịch
tĩnh hộ ma nghi quĩ (gọi là Ngoại thiên) v.v...
Bản dịch Tây tạng muộn hơn bản Hán dịch
30 năm.
Về phần chú sớ của kinh này thì có
các bộ:
-Đại tì lô giá na thành Phật kinh sớ
20 quyển.
-Đại tì lô giá na thành Phật kinh nghĩa
thích 14 quyển.
Hai bộ sớ trên đây đều do ngài Nhất hạnh
soạn, để giải thích văn nghĩa trong 6 quyển
trước của kinh Đại nhật.
Ngoài ra còn có:Đạitì lô giá na cúng
dường thứ đệ pháp sớ2 quyển, do ngài Bất

khả tư nghị soạn, để chú giải quyển thứ 7.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1; Khai nguyên
thích giáo lục Q.12; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14; Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục Q.5; Đại đường tây
vực cầu pháp cao tăng truyện Q.hạ Pháp lâm
truyện]. (xt. Đại Nhật Kinh Nghĩa Thích).
ĐẠI NHẬT KINH LƯỢC NHIẾP NIÊM TỤNG TÙY
HÀNH PHÁP
Có 1 quyển, do ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 18.
ĐẠI NHẬT KINH LƯỢC NHIẾP NIÊM TỤNG TÙY HÀNH PHÁP

Í
Gọi tắt: Đại nhật kinh lược niệm tụng pháp,
Ngũ chi niệm tụng yếu hành pháp, Ngũ chi
niệm tụng pháp.
Nội dung nói rõ về năm ấn minh: Tam
muội da, Bất động tôn, Như lai câu, Phổ
thông chân ngôn và Kim cương giáp trụ.
ĐẠI NHẬT KINH NGHĨA THÍCH
Gồm 14 quyển. Cũng gọi: Tì lô giá na
thành Phật thần biến gia trì nghĩa thích,
Nghĩa thích, là sách chú thích kinh Đại
nhật, do ngài Nhất hạnh (683-727) ghi vào
đời Đường, thu vào Vạn tục tạng tập 36.
Nội dung gồm 31 phẩm như: Nhập chân
ngôn môn trụ tâm phẩm, Nhập mạn đồ la
cụ duyên chân ngôn phẩm, Thành tựu tất
địa phẩm, Bí mật bát ấn phẩm, Thụ phương
tiện học xứ phẩm, Chúc lụy phẩm v.v...
Về phần chú thích của sách này thì có:
Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật sao do
ngài Giác uyển soạn vào đời Liêu. Lại về
mối quan hệ giữa hai bộ Đại nhật kinh sớ
và Đại nhật kinh nghĩa thích đến nay vẫn
còn nhiều điểm nghi ngờ. Có thuyết cho
rằng căn cứ vào bài tựa của bộ Đại nhật
kinh nghĩa thích mà suy, thì bản do ngài
Thiện vô úy giải nghĩa, ngài Nhất hạnh ghi
chép, là Sớ; còn bản do hai ngài Trí nghiễm
và Ôn cổ chỉnh lí, thích nghĩa, là Nghĩa
thích.
Trong Mật giáo, hai bộ Đại nhật kinh
sớ và Đại nhật kinh nghĩa thích đều là kim
chỉ nam cho những người nghiên cứu kinh
Đại nhật.
[X. Bát gia bí lục Q.thượng; Chư tông
chương sớ lục Q.3].

ĐẠI NHẬT KINH NGHĨA THÍCH DIỄN MẬT SAO
Gồm 10 quyển. Gọi tắt: Diễn mật sao,
do ngài Giác uyển soạn vào đời Liêu. Là sách
chú giải bộ Đại nhật kinh nghĩa thích, thu
vào Vạn tục tạng tập 37. Đây là một trong
các sách tham khảo quan trọng đối với các
hành giả Mật giáo qua các thời đại, cho đến
nay nó vẫn còn được coi trọng.
Ngài Giác uyển trụ trì chùa Viên phúc ở
Yên kinh, khoảng năm Thái khang đời vua
Đạo tông nhà Liêu (khoảng năm Hi ninh
đời vua Thần tông nhà Tống) đã vâng sắc
chỉ của Đạo tông mà soạn sách này. Nội dung
chia làm hai môn lớn:
1. Giới thiệu sơ lược trước khi giải thích
văn kinh, gồm sáu hạng mục:
- Khởi giáo nhân duyên.
- Tạng giáo thu nhiếp.
- Thuyết kinh hội xứ.
- Biện giáo thiển thâm.
- Minh kinh tông thú.
- Phiên dịch truyền thông.
2. Nương theo chính văn mà thích nghĩa,
tức là chú thích văn cú của bộ Đại nhật kinh
nghĩa thích.
ĐẠI NHẬT KINH SỚ
Gồm 20 quyển. Ngài Thiện vô úy (637-
735) giảng giải, ngài Nhất hạnh (683-727)
ghi chép. Cũng gọi Đại tì lô giá na thành
Phật kinh sớ, Đại sớ, thu vào Đại chính
tạng tập 39.
Nội dung giải thích 6 quyển trước gồm 31
phẩm trong 7 quyển kinh Đại nhật. Để phân
biệt lời văn của hai ngài được rõ ràng, hễ chỗ
nào do ngài Thiện vô úy giải thích, thì ngài
Nhất hạnh ghi: “A xà lê nói”, còn nếu là
những nhận xét của chính ngài Nhất hạnh
thì được ghi: “Riêng nói” hoặc “Nay nói”,

lời văn sáng sủa, trôi chảy, nghĩa lí thông
suốt. Nhất là từ phẩm Cụ duyên trở đi, ngài
Nhất hạnh thường giải thích làm hai lớp từ
nghĩa nông cạn đến nghĩa sâu xa, nhằm phát
huy hết ý chỉ kín nhiệm của kinh này.
Ngoài ra, trong toàn bộ Sớ, có rất nhiều
chỗ ngài Nhất hạnh đã dẫn dụng các kinh,
ĐẠI NHẬT KINH SỚ

Í
luận như: Kinh Đại phẩm bát nhã, kinh Pháp
hoa, kinh Hoa nghiêm, kinh Anh lạc, kinh
Vô tận ý, kinh Đại bát niết bàn, luận Đại trí
độ, luận Trung quán, luận Phật tính v.v....
chứng tỏ học thức của tác giả rất uyên bác.
Có thuyết cho rằng sách này về sau do
hai ngài Trí nghiễm và Ôn cổ sửa lại và đề
tên là: Đại nhật kinh nghĩa thích, 14 quyển,
nội dung có sai khác chút ít với sách này.
Về sách chú thích thì có đến mấy chục
loại, nhưng nổi tiếng hơn cả là bộ Đại nhật
kinh nghĩa thích diễn mật sao (Giác uyển
đời Liêu).
[X. Tống cao tăng truyện Q.5; Đại nhật
kinh nghĩa thích diễn mật sao Q.1; Tân biên
chư tông giáo tạng tổng lục Q.1]. (xt. Đại
Nhật Kinh Nghĩa Thích).
ĐẠI NHẬT NHƯ LAI
Phạm: Mahàvairocana. Dịch âm: Ma
ha tì lô giá na. Đức Phật bản tôn tối thượng
của Mật giáo. Cũng gọi Tì lô giá na Phật,
Tối cao hiển quảng nhãn tạng, Biến chiếu
vương Như lai, Quang minh biến chiếu, Đại
nhật biến chiếu, Biến nhất thiết xứ, Biến
chiếu tôn.
Tên hiệu của Ngài có ba nghĩa:
1. Ánh sáng soi khắp đánh tan bóng
tối: Ánh sáng trí tuệ của Như lai chiếu rọi
khắp mọi nơi, không bị thời gian, không
gian ngăn ngại.
2. Thành tựu mọi việc: Ánh sáng của
Như lai chiếu soi khắp pháp giới, có thể khai
phát thiện căn cho vô lượng chúng sinh một
cách bình đẳng, cho đến thành tựu các việc
thù thắng thế gian và xuất thế gian.

3. Ánh sáng không sinh diệt: Ánh sáng
Phật trong chúng sinh tuy bị vô minh che
lấp, nhưng không vì thế mà bị tổn giảm;
thực tướng tam muội rốt ráo tròn sáng mà
vẫn không tăng thêm.
Mật tông chủ trương Đại nhật Như lai
là thực tướng vũ trụ được Phật cách hóa, là
bản thể của tất cả chư Phật và Bồ tát. Ba
nghiệp thân, khẩu, ý của Ngài đầy khắp hư
không, diễn nói giáo pháp sâu xa mầu nhiệm
Tam mật môn kim cương Nhất thừa của
Như lai.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 1, thì
Đại nhật Như lai có hai thân:
1. Bản địa pháp thân: Quả vị tự chứng
cùng tột của Như lai.
2. Gia trì thụ dụng thân: Vị giáo chủ
nói pháp.
Ngài dùng thân, khẩu, ý bình đẳng bí
mật gia trì làm môn sở nhập(tức là dùng mật
ấn của thân bình đẳng, chân ngôn của ngữ bình
đẳng và diệu quán của tâm bình đẳng làm
phương tiện).
Thân Gia trì thụ dụng tức là thân Tì lô
giá na bao trùm tất cả, hai thân này rốt ráo
không hai không khác. Bởi thế, Mật tông
lấy đức Đại nhật Như lai làm Phật căn bản
tối thượng. Lại vì Ngài là bản thể tràn đầy
khắp mọi nơi, nên có mật hiệu là Biến chiếu
kim cương.
Đại nhật Như lai là vị tôn đứng đầu hai
bộ mạn đồ la Kim cương giới và Thai tạng
giới. Đại nhật Như lai của Kim cương giới
biểu thị Trí đức, còn Đại nhật Như lai của
Thai tạng giới thì biểu thị Lí đức. Lí và Trí
tuy là hai, nhưng thực ra không lìa nhau.
Đại nhật Như lai Kim cương giới là vị
Trung tôn của cả chín hội Kim cương giới,

ngoại trừ hội Lí thú.
Hình tượng Ngài ngồi
giữa năm đức Phật,
hiện tướng Bồ tát, thân
mầu trắng, đội mũ báu
năm trí, kết ấn Trí
quyền, ngồi kết già trên
tòa bảy sư tử, đây là
Trí pháp thân, chủng tử
là (vaô),hình tam
muội da làhình tháp.
ĐẠI NHẬT NHƯ LAI
Đại Nhật Như Lai
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

Í
Đại nhật Như lai Thai tạng giới là Lí
pháp thân; hình tượng Ngài ngồi ở trung
ương viện Trung đài bát diệp, cũng hiện
tướng Bồ tát,
thân mầu vàng
ròng, đội mũ báu
năm Phật, kết ấn
Pháp giới định,
ngồi trên đài hoa
sen tám cánh,
chủng tử là (a),
hình tam muội
da là hình tháp
hoặc là ấn Đính
Như lai.
Các bức tượng của đức Đại nhật Như lai
hiện còn, dù vẽ hay khắc, đều là tượng ngồi
và hầu hết được khắc bằng gỗ.
Tông Thiên thai cho rằng Phật Thích ca
và Đại nhật Như lai là đồng thể, nhưng Đông
mật Nhật bản thì xem các Ngài là biệt thể.
[X. kinh Đại thừa lí thú lục ba la mật đa
Q.2; kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
Q.9; Đại nhật kinh sớ Q.4; Kim cương giới
thất tập Q.thượng]. (xt. Tì Lô Giá Na).
ĐẠI NHIỄM PHÁP
... ... ..
Pháp rất nhơ nhớp. Chỉ cho lí và trí ngầm
hợp đến cực độ thể hiện trong sự ái nhiễm
của hai tính nam nữ, là Tất địa của Ái nhiễm
minh vương trong Mật giáo.
Kinh Du kì quyển thượng (Đại 18, 256
hạ), nói: “Kế đến, tay trái cầm cung kim
cương, tay phải cầm tên kim cương, nếu
bắn các vì sao sáng, có thể thành đại

nhiễm pháp”.
ĐẠI NHIẾP THỤ
Đức hiệu của Phật. Vì Phật đem tâm từ
bi nhiếp thụ tất cả chúng sinh nên gọi Đại
nhiếp thụ.
Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 423
thượng), nói: “Cúi đầu đính lễ đức Đại
nhiếp thụ thanh tịnh”.(Khể thủ thanh tịnh
Đại nhiếp thụ).
ĐẠI PHẠM THIÊN
Phạm, Pàli: Mahàbrahmà-deva. Vị
trời ở tầng thứ 3 thuộc Sơ thiền cõi Sắc.
Cũng gọi Phạm thiên vương, Phạm thiên,
Phạm vương, Đại phạm, Phạm đồng tử
(Phạm: Brahmà samaôkumàra), Thế chủ
thiên, Sa bà thế giới chủ (Phạm: Brahmà
sahàôpati). Dịch âm: Ma ha phạm, Phạm
ma tam bát.
Theo tư tưởng Ấn độ thời cổ, Đại phạm
thiên tồn tại độc lập, tự nhiên mà có, không
do người tạo ra, là cha của chúng sinh, tất cả
chúng sinh đời sau đều do mình hóa ra, tự
cho mình biết hết nghĩa lí trong các sách, là
bậc tôn quí, giầu sang và mạnh mẽ nhất,
thống lãnh đại thiên thế giới. Từ thời đại
Phạm thư đến nay Đại phạm thiên được coi
là thần cách; về sau, người Bà la môn lại tôn
Đại phạm thiên là vị Chủ thần được tôn
sùng hơn hết các thần.
Vào cuối thời đại Lê câu phệ đà ở Ấn
độ, Kì đảo chủ thần (Phạm: Brahmanaspati)
được tôn là vị thần cao nhất, đồng
thời, được coi là nguyên lí tạo thành vũ trụ.
Nhưng, đến đầu thời đại Phạm thư thì Sinh
chủ thần (Phạm:Prajàpati) được tôn làm
thần tối cao. Không bao lâu, người ta lại sùng
bái Đại phạm, vì cho rằng Đại phạm là từ
Kì đảo chủ thần tiến hóa lên. Lúc đầu, Phạm

thiên là con của Sinh chủ thần, về sau dần
dần chiếm được ưu thế, bèn giữ địa vị thay
cho Sinh chủ thần và trở thành nguyên lí
sáng tạo thế giới.
Đến thời kì Áo nghĩa thư, thì Đại phạm
thiên có đầy đủ ba tính chất là thực hữu
(Phạm:satya), tri (Phạm:jĩàna) và diệu
lạc (Phạm:ànanda) mà trở thành nguyên lí
ĐẠI PHẠM THIÊN
Đại Nhật Như Lai
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
tuyệt đối duy nhất thường trụ; nguyên lí tuyệt
đối này kết hợp với tiểu ngã (Phạm:àtman)
mà sản sinh ra thuyết “Phạm ngã nhất như”.
Đây là tư tưởng trung tâm của Áo nghĩa thư.
Đến thời đại Ma ha bà la đa (Phạm:
Mahàbhàrata), do sự hưng khởi của tư
tưởng “Nhất thể tam phân” (Phạm:
trimùrti, một thể chia ba) mà Phạm thiên
(Phạm:Brahmà) được coi là cùng thể với
hai thần Tì thấp nô (Phạm:Viwịu) và Thấp
bà (Phạm:Ziva), lúc đầu, Phạm thiên đứng
đầu ba vị, nhưng sau dần dần bị hạ thấp.
Trong thuyết Tam giới của Phật giáo, các
trời ngoại đạo này được xếp vào hai cõi Dục
và Sắc, Phạm thiên được liệt vào trời Sơ thiền
cõi Sắc, thông thường có ba nơi, bốn nơi
khác nhau.
Theo luận Đại trí độ quyển 9 và luận Đại
tì bà sa quyển 98, thì ba nơi là: Phạm chúng
thiên, Phạm phụ thiên, Đại phạm thiên.
Còn theo phẩm Đao lợi thiên trong kinh
Trường a hàm quyển 20, thì bốn nơi là: Phạm
thân thiên, Phạm phụ thiên, Phạm chúng
thiên, Đại phạm thiên. Ba nơi và bốn nơi
đều gọi chung là Phạm thiên.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 98, thì
thân của Đại phạm thiên cao 1,5 du thiện
na (do tuần), sống lâu 1,5 đại kiếp, trong đó,
năm trung kiếp sống một mình, năm trung
kiếp nữa sống chung với các vị trời khác, rồi
năm trung kiếp kế tiếp lại sống một mình,
cõi này thuộc Thiền trung gian của Sơ tĩnh
lự địa (Sơ thiền thiên).
Trong các bộ A hàm và kinh Đại thừa
thường nói vị vua trời này tin sâu Phật pháp,

giúp đỡ đức Phật trong việc giáo hóa, mỗi
lần gặp Phật ra đời, thì Đại phạm thiên vương
trước tiên thỉnh Phật chuyển pháp luân, rồi
tay cầm phất tử mầu trắng, ngồi trong hội
tòa nghe Phật nói pháp. Về sau, Đại phạm
thiên cùng với Đế thích thiên đều được đức
Phật phó chúc hộ trì đất nước và Phật pháp,
nên rất được Hiển giáo và Mật giáo tôn sùng.
Mật giáo coi Phạm thiên là một trong 12
vị trời, hoặc là một trong 28 bộ chúng của
Thiên thủ Quan âm. Phạm thiên được đặt ở
phía nam của cửa Đông thuộc viện Ngoại
kim cương bộ trong Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới, hình tượng mầu da người, đầu đội
mũ hình búi tóc, có bốn mặt, bốn tay.
Cứ theo Đại
nhật kinh sớ
quyển 5 chép, thì
trong bốn tay bên
phải, một tay cầm
hoa sen, một tay
cầm tràng hạt;
bên trái, một tay
cầm quân trì, một
tay bắt ấn chữ
“Án”, ấn này là ấn
Cát tường của
người tu hành. Chủng tử là (pra),chân
ngôn là: Na ma (qui mệnh) bát la xà (prajà,
nhất thiết sinh) bát đa duệ (pataye, chủ) sa
phạ ha.
[X. Tạp a hàm Q.44; Trường a hàm Q.14
kinh Phạm động, Q.16 kinh Kiên cố; Tăng
nhất a hàm Q.10 phẩm Khuyến thỉnh; kinh
Đại bi Q.1 phẩm Phạm thiên; kinh Đại nhật
Q.1; luận Tạp a tì đàm tâm Q.2; Đại nhật
kinh sớ Q.10; Huyền ứng âm nghĩa Q.3].
ĐẠI PHẠM THIÊN VẤN PHẬT QUYẾT NGHI KINH

Có 1 quyển (hoặc 2 quyển). Gọi tắt: Vấn
Phật quyết nghi kinh, thu vào Vạn tục tạng
tập 87. Nội dung gồm 24 phẩm, tường thuật
việc đức Phật đưa cành hoa lên, ngài Ca diếp
mỉm cười và Phật phó chúc pháp Thiền cho
ngài Đại ca diếp trên hội Linh sơn.
Kinh này không thấy được ghi trong các
bộ Kinh lục, chỉ thấy lưu truyền ở đời Tống,
có thuyết ngờ là do người đời sau ở Trung
quốc ngụy tác, bản hiện còn là bản được
truyền qua Nhật bản.
ĐẠI PHẠM THIÊN VẤN PHẬT QUYẾT NGHI KINH
Đại Phạm thiên
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
[X. Nhân thiên nhãn mục Q.5 Tông môn
tạp lục; Phật tổ thống kỉ Q.5, Thích thị kê
cổ lược Q.4].
ĐẠI PHÁP CỔ
... ... ..
Trống pháp lớn. Chỉ cho đại pháp do
đức Phật tuyên thuyết. Vì tiếng đại pháp
của Phật giống như tiếng trống lớn cảnh tỉnh
chúng sinh khiến ra khỏi đêm dài sống chết,
nên gọi là Đại pháp cổ.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa (Đại 9, 3
hạ), nói: “Thổi loa pháp lớn, đánh trống
pháp lớn”.
(xt. Pháp Cổ).
ĐẠI PHÁP CỔ KINH
... ... ... ..
Phạm:Mahà-bherì-hàraka-parivarta.
Gồm 2 quyển, do ngài Cầu na bạt đà la
dịch vào đời Lưu Tống, thu vào Đại chính
tạng tập 9.
Nội dung giảng nói về lí Như lai thường
trụ Nhất thừa chân thực, đồng thời, tường
thuật việc đồng tử Nhất thiết thế gian nhạo
kiến li xa truyền trì chính pháp sau khi đức
Phật nhập diệt.
Ý chỉ chủ yếu trong kinh này cũng
giống như trong các kinh Pháp hoa, Niết
bàn, đề kinh bao hàm đầy đủ nghĩa “đánh
trống pháp lớn, tuyên nói nghĩa thú sâu
xa mầu nhiệm”.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Pháp kinh
lục Q.1; Lịch đại tam bảo kỉ Q.10; Đại
đường nội điển lục Q.6; Cổ kim dịch kinh
đồ kỉ Q.3; Đại chu san định chúng kinh
mục lục Q.1].

ĐẠI PHÁP LOA
........
Giáo pháp do đức Phật nói cũng giống
như tiếng loa, có năng lực cảnh tỉnh chúng
sinh, nên gọi là Đại pháp loa.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại
9, 3 hạ), nói: “Nay đức Thế tôn, muốn
nói pháp lớn, tuôn mưa pháp lớn, thổi
loa pháp lớn, đánh trống pháp lớn, diễn
nghĩa pháp lớn”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Bất không quyên sách thần biến chân ngôn
Q.18]. (xt. Pháp Loa).
ĐẠI PHẨM BÁT NHÃ KINH
Phạm: Paĩcaviôzati-sàhasrikàprajĩàpàramità.
Gồm27 quyển (hoặc30,
40 quyển),90 phẩm. Cũng gọi Nhị vạn ngũ
thiên tụng bát nhã, do ngài Cưu ma la thập
dịch vào năm Hoằng thủy thứ 4 đến năm
14 (402-412) đời Hậu Tần. Còn gọi là Ma
ha bát nhã ba la mật kinh, Ma ha bát nhã
kinh, Tân đại phẩm kinh, Đại phẩm kinh,
thu vào Đại chính tạng tập 8. Là kinh thuộc
thời kì đầu của Phật giáo Đại thừa nói về
Bát nhã không quán.
Cứ theo luận Đại trí độ của ngài Long
thụ, thì 66 phẩm trước của kinh này là
Bát nhã đạo, 24 phẩm sau là Phương tiện
đạo. Theo bài tựa trong Đại phẩm kinh
nghĩa lược của ngài Cát tạng, trong 90
phẩm của toàn bộ kinh thì 6 phẩm trước
là đức Phật nói cho hàng thượng căn như
các ngài Xá lợi phất v.v... từ phẩm thứ 7
đến phẩm 24 là Phật bảo ngài Tu bồ đề
nói cho hàng trung căn, từ phẩm 45 đến
ĐẠI PHẨM BÁT NHÃ KINH
Kinh Đại Phẩm Bát Nhã bằng tiếng Phạm
(Đào được ở Népal)

Í
phẩm 90 là Phật nói cho hàng hạ căn như
các trời, người...
Kinh này có ba bản dịch khác nhau:
1. Kinh Quang tán bát nhã ba la mật,
gồm 10 quyển, 27 phẩm, do ngài Trúc pháp
hộ dịch vào đời Tây Tấn.
2. Kinh Phóng quang bát nhã ba la
mật, gồm 20 (hoặc 30 quyển), 90 phẩm, do
ngài Vô la xoa dịch vào đời Tây Tấn.
3. Kinh Đại bát nhã hội thứ hai, gồm
78 quyển, 85 phẩm, do ngài Huyền trang
dịch vào đời Đường.
Ngoài ra, kinh này cũng có bản dịch
tiếng Tây tạng (gồm 76 phẩm). Bản tiếng
Phạm (8 phẩm) thì do N. Dutt xuất bản
(1934).
Kinh này có rất nhiều sách chú thích,
quan trọng hơn cả thì có luận Đại trí độ
100 quyển của ngài Long thụ, Đại phẩm
kinh nghĩa sớ 10 quyển và Đại phẩm kinh
du ý 1 quyển của ngài Cát tạng, Đại phẩm
bát nhã kinh huyền văn 4 quyển của ngài
Chân đế.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.8; Khai nguyên thích giáo lục
Q.4; Phật giáo thánh điển khái thuyết].
ĐẠI PHẨM KINH NGHĨA SỚ
..............
Gồm 10 quyển, ngài Cát tạng soạn vào
đời Tùy, thu vào Vạn tục tạng tập 38. Sách
này ghi cương yếu và giải thích văn nghĩa
của kinh Đại phẩm bát nhã do ngài Cưu ma
la thập dịch.
Nội dung chia làm 10 môn:
1. Giải thích tên kinh: Trước hết, theo

thứ tự giải thích rõ nghĩa các chữ Ma ha,
Bát nhã, Ba la mật; kế đến, giải nghĩa Tu đa
la, có nêu ra thuyết của các nhà khác về vấn
đề này.
2. Trình bày nội dung: Nói rõ chín nhân
duyên Phật thuyết Ma ha bát nhã.
3. Nêu rõ bộ loại: Bát nhã ba la mật
được chia ra ba bộ loại:
a) Hai loại Bát nhã: Cộng thanh văn, Bất
cộng thanh văn.
b) Ba loại Bát nhã: Quang tán, Phóng
quang, Đạo hành.
c) Năm loại Bát nhã: Ma ha, Kim cương,
Thiên vương vấn, Quang tán, Nhân vương
bát nhã.
4. Biện khai hợp: Chỉ rõ năm thời tám
bộ Bát nhã riêng biệt, được hợp thành không
phải do thứ lớp nông sâu.
5. Minh tiền hậu: Bàn về thứ tự trước
sau của Ma ha bát nhã.
6. Biện kinh tông: Bát nhã lấy nhân quả
làm tông, nhưng thể chính của nó thì chẳng
phải nhân chẳng phải quả.
7. Nói rõ hiển mật: Bát nhã có Hiển,
Mật, Bàng, Chính.
8. Biện minh về giáo: Nói rõ thuyết năm
thời phương nam, bốn tông phương bắc là
sai, nghĩa là kinh giáo của Như lai chỉ có hai
thừa Đại, Tiểu mà thôi.
9. Nói về sự truyền dịch: Trình bày sự
tích những người truyền dịch kinh điển như
Chu sĩ hành v.v...
10. Theo văn giải nghĩa: Theo kinh Đại
phẩm bát nhã giải thích rõ ràng từng chữ
từng câu.
Trong 10 môn trên đây, từ môn thứ 1
đến môn thứ 9 được thu vào quyển 1, môn
thứ 10 là từ quyển 2 đến quyển 10, nhưng

bản được đưa vào Vạn tục tạng còn sót
quyển thứ 2.
Nội dung toàn bộ sách có viện dẫn
thuyết trong kinh, luật, luận như: Kinh Niết
bàn, kinh Hoa nghiêm, luật Tứ phần, luận
Đại trí độ, luận Thành thực v.v... Ngoài ra,
cũng dẫn dụng các thuyết của những luận
sư: Đạo an, Cưu ma la thập, Tăng triệu,
Tăng thuyên v.v...
[X. Tam luận tông chương sớ; Đông vực
truyền đăng mục lục Q.thượng; Tam luận
tông kinh luận chương sớ mục lục].
ĐẠI PHẨM KINH NGHĨA SỚ

Í
ĐẠI PHẬT
Tượng Phật to lớn từ 1 trượng 6 thước
(Tàu, khoảng 3,2m) trở lên. Cũng gọi Đại
tượng, phần nhiều được làm bằng nham
thạch, kim loại, gỗ, đá v.v...
Theo Cao tăng Pháp hiển truyện, nước
Đà lịch ở Bắc Thiên trúc có pho tượng bồ
tát Di lặc khắc bằng gỗ cao tới8trượng
(khoảng 16m), được tạo vào khoảng 300
năm sau đức Phật Niết bàn, Phật giáo
được truyền bá bắt đầu từ việc tạo lập
pho tượng này.
Đại đường tây vực kí quyển 5, 8, 11 (các
mục Yết nhã cúc xà quốc, Ma yết đà quốc,
Ma ha thích sá quốc) cũng có nói về tượng
Đại Phật cao từ 30 đến 70 thước (khoảng
6m đến 14m).
Trong nhà Niết bàn ở mạn tây nam tiểu
bang Kasia (The United Province) tại Ấn
độ hiện nay có pho tượng Phật nhập Niết
bàn dài khoảng 6,5m. Căn cứ vào văn bia
và kĩ thuật tạo tượng mà suy định, thì pho
tượng này được tạo vào khoảng thế kỉ thứ
V Tây lịch.
Tại Kanheri còn giữ được một pho tượng
Phật đứng cao chừng 7m, tay phải thõng
xuống, tay trái cầm áo pháp đặt trên vai, nét
mặt đoan nghiêm, thân hình mạnh mẽ, là
tác phẩm ở khoảng thế kỉ thứ VII.
Tại Tích lan còn rất nhiều tượng Đại Phật
đời xưa được bảo tồn một cách hoàn thiện,
trong đó, pho tượng bằng đá rất lớn ở
Awkana được khắc ở sườn núi, cao khoảng
15m, tay phải giơ lên, năm ngón duỗi thẳng,
tay trái cầm góc áo để trên vai, đứng trên

hoa sen, tư thế rất đẹp, những nếp áo mềm
mại, sống động, được tạo lập vào thời Vương
triều Cấp đa.
Ngoài ra, Kiện đà la (Phạm:Gandhàra)
tại Bắc Ấn độ vốn là cái nôi của nghệ thuật
tượng Phật, nhưng những di phẩm đời xưa
được phát hiện vào thời gần đây, phần nhiều
là tượng Phật nhỏ, có lẽ nghệ thuật tạo Đại
Phật chưa được lưu hành ở đây.
Đại ma nhai Bamian ở Afghanistan hiện
nay còn có hai pho tượng Đại Phật đứng,
một pho cao 56m, một pho cao 36,8m, đều
là tác phẩm ở khoảng thế kỉ thứ II, rất tiếc
đã bị tróc lở, chứ không được nguyên vẹn.
Tại Trung quốc, việc tạo tượng Đại Phật
hơi trễ: Vào năm Kiến nguyên thứ 2 (344)
đời vua Khang đế nhà Đông Tấn, ngài Đàm
thuận đã tạo một pho tượng cao 5,3m ở
chùa Nam lâm, sự kiện này được ghi trong
Pháp uyển châu lâm quyển 52.
Năm Thiên giám 15 (516) đời Lương, các
tượng Phật Di lặc bằng đá được hoàn thành,
tượng ngồi cao 10m, tượng đứng cao 20m,
trông rất tráng lệ, người đời gọi là Diệm
huyện Đại Phật.
Thời Bắc Ngụy vốn đã có phong tục
tạo tượng Phật bằng đá. Đầu năm Hòa bình,
đáp lời khuyến thỉnh của vị Sa môn thống
(Tăng thống) là ngài Đàm diệu, vua Văn
thành đã cho tạo 5 động đá trên vách núi
ở Vũ châu, trong mỗi động, khắc một tượng
Phật, pho cao nhất là 28m, là những tượng
đẹp nhất thời bấy giờ. Khoảng 30 năm sau
đó, 20 hang động nữa được đục mở, và các
tượng Phật
được khắc
cao từ 8, 9
mét trở lên,

đây chính
là động đá
Vân cương
ở Đại đồng
nổi tiếng
xưa nay.
Từ đời Đường trở về sau, phong khí tạo
lập Đại Phật lại càng thịnh, như Đại Phật
Di lặc 36 trượng ở chùa Lăng vân thuộc tỉnh
Tứ xuyên, Đại Phật hơn 10 trượng ở chùa
Khánh thọ và tượng Di lặc 100 thước ở chùa
Đại Phật ở Vân Cương
ĐẠI PHẬT

Í
Phổ tế thuộc Bân châu, Đại Phật Tì lô giá
na 35 thước ở chùa Phụng tiên tại Long môn,
Lạc dương v.v... Từ đời Tống đến nay, phong
tục này vẫn được tiếp nối.
Tại Đài loan, có tượng Quan âm đứng,
tượng Di lặc ngồi ở chùa Đại Phật tại Cơ
long; tượng Di lặc ngồi ở chùa Bảo giác tại
Đài trung, tượng Phật Thích ca ngồi ở núi
Bát quái tại Chương hóa, tượng Đại Phật
đứng ở núi Phật quang tại Cao hùng v.v...
Tại Hàn quốc, có tượng bồ tát Di lặc bằng
đá ở chùa Quán chúc tỉnh Trung thanh nam,
cao khoảng 65 thước, là tượng Đại Phật lớn
nhất, công trình trải qua 39 năm (968-1006)
mới hoàn thành.
Tại Nhật bản,
các Đại Phật nổi
tiếng nhất thì có
Đại Phật thời Nại
lương, Đại Phật
thời Liêm thương,
Đại Phật ở Kyoto
và các Đại Phật
khắc trên sườn núi
ở hai vùng Phong
hậu và Tá quán...
[X. điều Sư tử quốc trong Cao tăng Pháp
hiển truyện; Pháp uyển châu lâm Q.14,
Q.33, Q.39; Phật tổ thống kỉ Q.40, Q.53;
Thích ca phương chí Q.thượng, Q.hạ; Ngụy
thư Q.14, Q.114; Cổ kim đồ thư tập thành
thần dị điển thứ 93].
ĐẠI PHẬT ĐÍNH ĐÀ LA NI
Phạm: Mahàpratyaígirà-dhàraịì.
Gọi đủ là: Đại Phật đính Như lai đính kế

bạch cái vô hữu năng cập thậm năng điều
phục tổng trì. Cũng gọi Đại Phật đính Như
lai phóng quang tất đát đa bát đát la đà la
ni, Đại Phật đính mãn hạnh thủ lăng nghiêm
đà la ni, Thủ lăng nghiêm đà la ni, Đại Phật
đính Như lai đính kế bạch cái đà la ni, Đại
Phật đính chân ngôn. Còn gọi: Lăng nghiêm
chú, Phật đính chú, Thủ lăng nghiêm chú.
Là Đà la ni tuyên thuyết công đức nội
chứng của Đại Phật đính Như lai. Toàn
bài chúcó427 câu, 418 câu đầu nói về việc
đính lễ chư Phật, Bồ tát sẽ được xa lìa các
chướng nạn như ác quỉ, bệnh tật v.v..., 418
câu này không được xem là chú chính thức.
Mà từ câu 419 đến câu 427 gồm 8 câu là:
Án, a na lệ, tì xá đề, bệ la bạt xà la đà rị,
bàn đà bànđà nễ, bạt xà ra báng ni phấn,
hổ hồng đô rô ung phấn, sa bà ha, mới là
phần chú chính thức.
Đại Phật đính Như lai phóng quang tất
đát đa bát đát ra Bồ tát vạn hạnh quán đính
bộ trong kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
quyển 7 có chép Đà la ni này và đề tên là:
“Trung Ấn độ Na lan đà mạn đồ la quán
đính kim cương đại đạo trang thần chú”,
gồm có 439 câu.
Lại Đà la ni được thu trong Đại chính
tạng tập 19 có ba bản dịch:
1. Phật đính Như lai phóng quang tất
đát đa bát đát ra đà la ni, 1 quyển, do ngài
Bất không dịch.
2. Kinh Phật đính đại bạch tản cái đà
la ni, 1 quyển, do ngài Sa la ba dịch.
3. Kinh Đại bạch tản cái tổng trì đà la
ni, 1 quyển, ngài Chân trí dịch.
Ngoài ra, Đà la ni này cũng có bản dịch
Tây tạng, nội dung gần giống như bản dịch
của ngài Chân trí.

Đại Phật thời Liêm Thương Nhật Bản ĐẠI PHẬT ĐÍNH ĐÀ LA NI Đại Phật Tiếp Dẫn ở Phật Quang Sơn

Í
Còn bản Đà la ni này trong “Hán Mãn
Mông Tạng tứ thể hợp bích Đại tạng toàn
chú” quyển 1, bộ thứ 3, là bản bổ túc những
chỗ còn thiếu sót trong bản Hán dịch sau
khi đối chiếu giữa bản dịch Tây tạng và
bản được chép trong kinh Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm. Gần đây, bản tiếng Phạm
(đã rách) của Đà la ni này đã được tìm thấy
ở vùng Trung á.
Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 7, thì người trì tụng Đà la ni
này sẽ thoát khỏi các tai nạn như lửa, nước,
tà thần, ác quỉ, tất cả độc hại lớn nhỏ đều
không xâm phạm được. Trái lại, còn được
ác quỉ Tì na dạ ca ủng hộ. Lại nữa, nếu khi
tụng Đà la ni này mà tâm tán loạn, không
trụ nơi tam ma địa, thì chỉ cần đọc và nhớ
cũng được quyến thuộc của bồ tát Kim cương
tạng vương theo hộ vệ. Cho đến cầu sống
lâu, phúc báo, quốc thái dân an, mưa thuận
gió hòa v.v... tất thảy đều được như nguyện.
[X. Chư a xà lê chân ngôn Mật giáo bộ
loại tổng lục Q.thượng; Đại Phật đính đà la
ni khám chú (Minh giác); Thiền lâm tượng
khí tiên kinh lục môn].
ĐẠI PHẬT ĐÍNH MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Nhiếp nhất thiết Phật đính mạn
đồ la. Mạn đồ la lấy Đại Phật đính làm vị
Trung tôn mà kiến lập.
Mạn đồ la trong Giác thiền sao được căn
cứ theo kinh Đại diệu kim cương mà vẽ như
sau: Giữa hoa sen tám cánh dựng chày một
chĩa làm ranh giới, Đại Phật đính tôn ngồi
trên tòa sư tử giữa đài hoa, kết ấn Pháp giới
định, chung quanh có bảy báu, trên tám cánh

hoa là tám Phật đính, kế đó là tám vị Đại bồ
tát, cuối cùng là tám Đại minh vương, bốn
góc đặt bốn vị Bồ tát nội cúng dường, viện
ngoài có bốn Bồ tát ngoại cúng dường, bốn
vị Nhiếp bồ tát, ở khoảng giữa các vị Bồ tát
này thì phối trí các vị trời tám phương.
[X. Đồ tượng sao Q.2; Biệt tôn tạp kí
Q.7; Bí tạng kim bảo sao Q.6; Bí sao vấn
đáp Q.2].
ĐẠI PHẬT ĐÍNH PHÁP
Cũng gọi Nhiếp nhất thiết Phật đính luân
vương pháp.
Pháp của Mật giáo lấy Đại Phật đính
làm Bản tôn tu để điều phục thiên tai, chiến
loạn. Pháp này chia làm hai bộ: Kim cương
bộ Đại nhật kim luân và Thai tạng bộ Thích
ca kim luân. Kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm, kinh Đại diệu kim cương và kinh
Đại Phật đính quảng tụ đà la ni v.v... đều
có nói về pháp tu này. Phật đính là công
đức Vô kiến đính tướng của Như lai được
coi là Phật cách, có các loại: Ba Phật đính,
năm Phật đính, tám Phật đính, chín Phật
đính, mười Phật đính v.v... Đại Phật đính
là vị tôn tối thắng, bao nhiếp tất cả các tôn
vị Phật đính.
Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 7, thì khi tu pháp Đại Phật
đính phải đặt một hoa sen bằng kim loại
trên đàn tám góc, chu vi 4,8m, trong hoa
để một chiếc bát đựng sương tháng 8, ở
mỗi góc đàn đặt một tấm gương tròn chung
quanh bát hoa; phía ngoài những tấm gương
đặt thêm 16 hoa sen nữa và bày 16 lư
hương, rồi lấy sữa bò trắng để trong 16 cái
bình tinh khiết để làm thành các món ăn
thượng diệu. Ở trước đàn để một lò lửa
nhỏ, lấy nước trầm rửa than cho thơm, tẩm

than bằng tô mật, rồi bỏ vào lò đốt lên để
cúng dường Phật và Bồ tát.
ĐẠI PHẬT ĐÍNH THỦ LĂNG NGHIÊM KINH
Gồm 10 quyển. Cũng gọi Đại Phật đính
kinh, Lăng nghiêm kinh. Gọi đủ là: Đại Phật
đính Như lai mật nhân tu chứng liễu nghĩa
chư Bồ tát vạn hạnh thủ lăng nghiêm kinh.
ĐẠI PHẬT ĐÍNH THỦ LĂNG NGHIÊM KINH

Í
Do ngài Bát lạt mật đế dịch vào đời Đường,
thu vào Đại chính tạng tập 19, là bản dịch
khác của kinh Thủ lăng nghiêm tam muội
do ngài Cưu ma la thập dịch.
Nội dung kinh này tường thuật việc ngài
A nan bị huyễn thuật của nàng Ma đăng già
mê hoặc, lúc gần hủy giới thể thì đức Phật
biết được việc này, liền sai ngài Văn thù sư
lợi đem thần chú Thủ lăng nghiêm đến phá
trừ huyễn thuật để giải cứu cho ngài A nan.
Sau đó, ngài A nan và nàng Ma đăng già
cùng đến chỗ đức Phật nghe Phật giảng về
Viên giải, Viên hạnh, Viên vị cho đến bảy
đường để biện minh ấm ma và pháp Tam
ma đề, lí căn, trần cùng một nguồn, phược
(trói), giải (cởi) không hai.
Từ trước đến nay, kinh này có nhiều
thuyết phán giáo khác nhau. Chẳng hạn như
ngài Tử tuyên phán kinh này thuộc Chung
giáo trong giáo phán năm thời của tông Hoa
nghiêm, bao gồm cả Đốn giáo và Viên giáo.
Còn trong Duyệt tạng tri tân thì ngài Trí
húc liệt kinh này vào đầu các kinh Phương
đẳng mật chú.
Về sách chú sớ kinh này thì đời Đường,
Tống đến nay đã có tới hơn 100 bản, nhưng
quan trọng hơn cả thì có: Thủ lăng nghiêm
kinh hội giải của ngài Duy tắc đời Nguyên.
Trong sách này, ngày Duy tắc viện dẫn
những bộ chú thích của các tông rồi theo
chính văn mà giải thích kinh này.
Về sự truyền dịch kinh Thủ lăng nghiêm
cũng có nhiều thuyết. Theo Khai nguyên
thích giáo lục quyển 9 thì kinh này do sa
môn Hoài địch dịch. Nhưng, theo Tục cổ

kim dịch kinh đồ kỉ của ngài Trí thăng và
Thủ lăng nghiêm kinh nghĩa sớ chú kinh
quyển 1 của ngài Tử tuyền thì kinh này có
hai bản dịch: Một của ngài Hoài địch, một
của ngài Bát lạt mật đế. Bản của ngài Hoài
địch có trước bản của ngài Bát lạt mật đế.
Về vấn đề chân, ngụy của kinh này, xưa
nay cũng có sự tranh luận. Trong số các học
giả cận đại, có người cho kinh này do Phòng
dung ngụy tạo vào đời Đường.
Ngoài ra, kinh này cũng có bản dịch tiếng
Tây tạng, được chuyển dịch từ bản dịch chữ
Hán vào khoảng năm Càn long đời Cao tông
nhà Thanh.
[X. Đại đường nội điển lục Q.3; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.14;
Thiền lâm tượng khí tiên kinh lục môn].
ĐẠI PHẬT ĐÍNH THỦ LĂNG NGHIÊM KINH
HỘI GIẢI
Gồm 20 quyển, do ngài Duy tắc soạn
vào đời Nguyên, thu trong Vạn tục tạng tập
19. Cũng gọi Đại Phật đính Như lai mật
nhân tu chứng liễu nghĩa chư Bồ tát vạn
hạnh Thủ lăng nghiêm hội giải, Thủ lăng
nghiêm kinh hội giải.
Nội dung sách này, soạn giả viện dẫn
những bản chú sớ của các tông, rồi theo
chính văn mà giải thích kinh Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm, thỉnh thoảng cũng có thêm
quan điểm của chính soạn giả.
Sách này được soạn vào năm Chí chính
thứ 2 (1342) đời Thuận đế nhà Nguyên và
mười năm sau đó (1352) được khắc in.
Năm Vạn lịch 47 (1619) đời vua Thần
tông nhà Minh, ngài U khê Truyền đăng
soạn Lăng nghiêm kinh viên thông sớ mười
quyển để giải thích thêm.
[X. Thích thị kê cổ lược tục tập Q.1;

Thiền tịch chí Q.hạ].
ĐẠI PHẬT LOAN THẠCH QUẬT
Động đá Đại Phật ở hõm núi Bảo đính
thuộc huyện Đại túc tỉnh Tứ xuyên (Trung
quốc). Chung quanh Huyện thành huyện
Đại túc núi non trùng điệp quanh co. Từ
đời Đường đến đời Thanh, trong huyện có
hơn mười chỗ điêu khắc hàng vạn pho tượng
Phật trên sườn núi, trong đó, hai nơi Bắc
ĐẠI PHẬT LOAN THẠCH QUẬT

Í
sơn và Bảo Phật đính là qui mô lớn nhất.
Các tượng Phật được khắc trong hang
động Đại Phật loan ở núi Bảo đính phần
lớn đều căn cứ theo sự tích trong các kinh.
Trong hang động có hơn 300 cỗ khám thờ
tượng Quan âm với thân hình đầy đặn, đôi
cánh tay mềm mại, tròn trịa; tượng các lực
sĩ chống nạnh trợn mắt, bắp thịt rắn chắc;
tượng các phi thiên (trời bay) với giải áo phấp
phới, diễn tấu nhạc trời, tượng các nam nữ
tín đồ thành kính nghiêm trang đứng hầu
bên Phật. Loại hình tượng này phản ánh
thủ pháp tả thực trong điêu khắc ở đời
Đường và tình hình xã hội, phong tục dân
gian của đương thời. Nhìn các pho tượng
Phật, Bồ tát, Phi thiên v.v... được chạm trổ
bằng đá, người ta thấy khuôn mặt, dáng dấp,
áo mũ, cách phục sức v.v... đều biểu hiện
cái phong cách dân tộc Trung quốc.
Bên cạnh Đại Phật loan, có Tiểu Phật
loan, cũng gọi Đại bảo lâu các, vốn có qui
mô khá lớn, nhưng sau bị đổ nát, hiện còn
hơn 600 pho tượng. Trên mặt vách đá của
bốn bức tường đầy khắp tượng khắc. Trong
tường có ngôi thất nhỏ gọi là am Tì lô, mặt
trong và mặt ngoài vách của am đều khắc
tranh Bản tôn hành hóa và tranh địa ngục
biến, trông rất hùng tráng. Phía trước am có
ngôi tháp đá hình vuông cao ba tầng, ngoài
phần khắc tượng ra, còn khắc mục lục của
12 bộ Đại tạng kinh, nhưng các bộ loại khắc
ở đây khác với mục lục tạng kinh phổ thông.
(xt. Đại Túc Thạch Quật).
ĐẠI PHƯƠNG ĐẲNG ĐÀ LA NI KINH
Gồm 4 quyển, do ngài Pháp chúng dịch

vào đời Bắc Lương. Cũng gọi Phương đẳng
đàn trì đà la ni kinh, Đàn trì đà la ni. Thu
vào Đại chính tạng tập 21.
Nội dung tường thuật việc đức Phật đáp
lời thỉnh cầu của ngài Văn thù sư lợi nói về
công đức của các thứ Đà la ni, chia làm năm
phần: Sơ phần, Thụ kí, Mộng hành, Hộ giới
và Bất khả tư nghị liên hoa. Trong đó, trình
bày rõ các sự tướng tu sám hành đạo, diệt
tội tăng thọ, thiện ác mộng ứng v.v...
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Pháp kinh
lục Q.1; Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục Q.4].
ĐẠI PHƯƠNG ĐẲNG NHẬT TẠNG KINH
Gồm 10 quyển, do ngài Na liên đề da
xá dịch vào đời Tùy. Là bản dịch khác của
kinh Đại phương đẳng đại tập kinh Nhật
mật phần.
Nội dung gồm 13 phẩm, tường thuật việc
đức Phật ở thành Vương xá nói về nhân
duyên bất tịnh và pháp quán Xa ma tha,
đồng thời, răn dạy các tỉ khưu phá giới. Sau
đó, chư Phật ở bốn phương sai các Bồ tát
mang lời chú đến hội tòa thuyết pháp, đức
Phật mới căn cứ vào những chú này mà tuyên
giảng đại pháp. Kế đó, có đại tiên tên Quang
vị ở núi Khư la để nói cho các Long vương
nghe về sự tích của đại tiên Kinh lư sắt tra
và pháp tinh tú. Sau đó, đại tiên Quang vị
khen ngợi công đức của Phật, Phật liền từ
đỉnh núi Tu di đến núi Khư la để giáo hóa
Long vương và đem 28 ngôi tháp lớn phó
chúc cho các Long vương, dạ xoa, bảo họ
giữ gìn mãi mãi.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.4, Q.6, Q.7; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.6].
ĐẠI PHƯƠNG ĐẲNG VÔ TƯỞNG KINH

Phạm: Mahàmegha-sùtra. Gồm 6
quyển (hoặc 5 quyển, 4 quyển), do ngài Đàm
vô sấm dịch vào đời Bắc Lương. Cũng gọi
Đại phương đẳng vô tướng đại vân kinh,
Phương đẳng vô tướng đại vân kinh, Phương
đẳng đại vân kinh, Đại vân vô tướng kinh,
Đại vân mật tạng kinh, Đại bát niết bàn
ĐẠI PHƯƠNG ĐẲNG VÔ TƯỞNG KINH

Í
kinh. Gọi tắt: Vô tướng kinh, Đại vân kinh.
Thu vào Đại chính tạng tập 12.
Nội dung gồm 37 phẩm, tường thuật việc
đức Phật theo lời thỉnh vấn của bồ tát Đại
vân, chỉ dạy phương pháp tu hành thông
suốt môn Đà la ni, Tam muội đại hải, những
lời nói chân thực của chư Phật, tính thường
trụ của Như lai, bảo tạng của Như lai v.v...
Về người dịch kinh này thì có nhiều thuyết:
- Xuất tam tạng kí tập quyển 2 nói là
ngài Đàm vô sấm dịch.
- Pháp kinh lục quyển 1 và Ngạn tông
lục quyển 1 đời Tùy thì cho là ngài Trúc
phật niệm dịch vào đời Tiền Tần.
-Lịch đại tam bảo kỉ quyển 8 ghi là Trúc
phật niệm dịch Đại phương đẳng vô tướng
kinh5quyển; và quyển 9 thì nói Đàm vô
sấm dịch Phương đẳng đại vân kinh 6 quyển.
- Khai nguyên thích giáo lục quyển 11 thì
bảo, bản dịch của Đàm vô sấm là bản thứ
hai, bản dịch đầu tiên đã mất tên dịch giả.
Những năm gần đây người ta đã tìm thấy
kinh Đại vân vô tưởng 9 quyển ở Đôn hoàng
nhưng không có kinh văn như trong 6 quyển
kinh hiện nay, mà chỉ chuyên nói về môn
Đà la ni.
Lại nữa, kinh này có rất nhiều kinh biệt
sinh, như: Kinh Đại vân mật tạng bồ tát
vấn đại hải tam muội 1 quyển, kinh Nhân
hoằng pháp 1 quyển, kinh Thiện đức bà la
môn cầu xá lợi 1 quyển, kinh Thiện đức bà
la môn vấn Đề bà đạt 1 quyển, kinh Đại
vân mật tạng bồ tát thỉnh vũ 1 quyển, kinh
Tứ bách tam muội 1 quyển...
Ngoài ra, về nguồn gốc kinh này có hai

thuyết ngụy tạo và dịch lại. Thuyết chủ
trương ngụy tạo thì cho rằng kinh này là do
Vũ tắc thiên đời Đường ra sắc chỉ cho sa
môn soạn rồi ban cho khắp nơi trong nước
để củng cố quân quyền “Thiên hậu” của bà.
[X. Khai nguyên thích giáo Q.19; Đại
đường nội điển lục Q.6; Đại chu san định
chúng kinh mục lục Q.3; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.6, Q.21; Cựu
đường thư Q.6].
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG
Phạm:Mahà-vaipulya. Một trong chín
bộ kinh, một trong mười hai bộ kinh. Cũng
gọi Vô tỉ, Quảng phá, Đại phương đẳng.
Đại nghĩa là lớn không ngoài, Phương
nghĩa là chính lí, Quảng nghĩa là bao trùm.
Đại phương quảng là chỉ cho lí Nhất thừa
thực tướng.
Đại phương quảng là tên gọi chung cho
cả Đại thừa và Tiểu thừa, nhưng thực tế thì
phần nhiều được dùng để chỉ các kinh Đại
thừa. Như: Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm kinh, Đại phương đẳng Như lai tạng
kinh, Đại phương quảng Địa tạng thập luân
kinh v.v...
Các kinh dùng chính lí để giải thích các
pháp một cách rộng rãi, vì tính tướng của
tất cả pháp quá nhiều, nếu không thuyết
minh rộng thì không thể thấu suốt được.
Lời nói rộng có khả năng giúp người tu học
phá trừ bóng tối ngu si mà chứng được lí
sâu xa, bình đẳng.
[X. luận Thuận chính lí Q.44; Đại nhật
kinh sớ Q.9; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2 phần đầu].
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG BỒ TÁT TẠNG VĂN THÙ
SƯ LỢI CĂN BẢN NGHI QUĨ KINH
Gồm 20 quyển, do ngài Thiên tức tai dịch

vào đời Bắc Tống, thu vào Đại chính tạng
tập 20.
Nội dung gồm 28 phẩm, trình bày các
phép tắc vẽ tượng, vẽ mạn noa la cho đến
tác pháp hộ ma, ấn tướng v.v... có liên quan
đến bồ tát Văn thù sư lợi.
Kinh này được chép ra từ quyển 5 của
Đại trung tường phù pháp bảo lục và cùng
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG

Í
với kinh Quán tưởng Phật mẫu bát nhã ba
la mật đa bồ tát 1 quyển và kinh Thập hiệu
1 quyển cùng được dịch vào năm Ung hi
thứ 3 (986) đời Bắc Tống.
Cứ theo Chư nghi quĩ bẩm thừa lục
quyển 6 nói, thì Văn thù sư lợi căn bản nhất
tự đà la ni pháp trong kinh Đại phương
quảng bồ tát tạng do ngài Bảo tư duy dịch
vào đời Đường và kinh Nhất tự chú vương
trong Mạn thù thất lợi bồ tát chú tạng do
ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường tương
đương với phẩm Thành tựu tối thượng
pháp của kinh này, cho nên có thể xem
các kinh vừa nói ở trên là các kinh biệt
sinh của kinh này.
Nguyên bản tiếng Phạm của kinh này là:
Àrya-maĩjuzrì-mùla-kalpa (Thánh Văn
thù sư lợi căn bản nghi quĩ) gồm 5 phẩm. Bản
dịch Tây tạng: Fphags-pa hjam-dpal-gyi
rtsa-ba#i rgyud (Thánh Văn thù căn bản
đát đặc la) gồm 36 phẩm.
So sánh với nguyên bản tiếng Phạm và
bản dịch Tây tạng thì nội dung kinh này
còn thiếu rất nhiều, mà quan trọng nhất là
thiếu phẩm Chư vương thụ kí (Phạm: Ràjavyàkaraịa-
parivarta) là phẩm thứ 53 của
Phạm bản. Nội dung phẩm này là những
lời huyền kí(lời nói dự đoán trước)về các
triều vua của Ấn độ trước thời đức Phật
đến đầu thời kì triều vua Ba la, là sử liệu
rất quí báu về lịch sử Phật giáo Ấn độ. Các
sử gia Phật giáo Tây tạng như: Bu-ston,
Tàranàtha v.v... thường trích dẫn tư liệu
này trong các tác phẩm của họ.
[X. Thiên thánh thích giáo tổng lục Q.hạ;

Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.5; Liên môn loại tụ kinh tịch lục Q.thượng].
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG MẠN THÙ THẤT LỢI KINH
Có 1 quyển, do ngài Bất không dịch vào
đời Đường. Cũng gọi Phật thuyết đại phương
quảng mạn thù thất lợi kinh Quán tự tại đa
la bồ tát nghi quĩ kinh, Quán tự tại bồ tát
thụ kí kinh, Đa la bồ tát nghi quĩ kinh. Thu
vào Đại chính tạng tập 20.
Kinh này là một phần của kinh Quan
âm thụ kí trong kinh Đại bản văn thù, gồm
có bốn phẩm. Nội dung nói về Quan âm
phổ hiện sắc thân, thụ kí, bồ tát Đa la xuất
hiện từ mắt bên phải, công đức giảng nói,
đà la ni, cho đến các pháp hộ ma, quán đính,
cúng dường, Quan âm mạn đồ la, đại chú,
nhất kế la sát đà la ni v.v...
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG NHƯ LAI TẠNG KINH
Có 1 quyển, do ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 16.
Nội dung Phật dùng các ví dụ như: Phòng
kín, hạt lúa, người nghèo v.v... để nói cho
bồ tát Kim cương tuệ nghe về Như lai tạng
sẵn có của hết thảy chúng sinh.
Kinh này vốn thuộc về kinh điển Hiển
giáo, nhưng vì do ngài Bất không là Tổ thứ
6 của Mật giáo dịch, cho nên xưa nay thường
được thu vào Bí mật bộ.
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT
Chỉ cho đức Bản tôn của kinh Hoa
nghiêm, tức là vị Phật đã chứng được lí Đại
phương quảng.
Đại là bao hàm; phương quảng là thể
dụng trùm khắp; Phật là quả giác tròn đầy.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1].
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH
Phạm: Buddhàvataôsakamahàvaipulya-
sùtra. Cũng gọi Hoa nghiêm

kinh, Tạp hoa kinh, một trong những kinh
điển trọng yếu của Phật giáo Đại thừa. Tông
Hoa nghiêm Trung quốc đã y cứ vào kinh
này mà lập ra các nghĩa vi diệu: Pháp giới
duyên khởi, sự sự vô ngại v.v... làm tông chỉ.
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH

Í
Đề kinh: Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm đã bao hàm yếu chỉ của toàn kinh,
đầy đủ cả “Pháp dụ nhân quả” và “Lí trí
nhân pháp”. Đại là bao hàm; Phương là quĩ
phạm; Quảng là rộng khắp, tức là thể dụng
của Nhất tâm pháp giới rộng lớn không có
bờ bến, gọi là Đại phương quảng. Phật là
bậc đã chứng vào pháp giới rộng lớn vô tận
ấy; Hoa dụ cho nhân hạnh đã thành tựu
quả thể tròn đủ muôn đức; hoặc nói nghĩa
muôn hạnh của Phật ở Nhân vị là để trang
nghiêm quả Phật, thì gọi là Phật hoa nghiêm.
Tóm lại, Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm là nghĩa sở thuyên, còn Kinh là ngôn
giáo năng thuyên.
Kinh này là pháp môn tự nội chứng mà
đức Như lai đã nói cho các bậc thượng vị Bồ
tát như: Văn thù, Phổ hiền v.v... nghe sau
khi Ngài thành đạo được 14 ngày dưới gốc
cây Bồ đề. Kinh Hoa nghiêm là pháp luân
căn bản trong các giáo pháp, nên gọi là “Xứng
tính bản giáo”. Là vì giáo pháp này thuộc
pháp môn đốn giáo, nên cũng gọi là Sơ đốn
hoa nghiêm.
Nội dung trình bày nhân hạnh, quả đức
của Phật, hiển bày diệu chỉ trùng trùng vô
tận, sự sự vô ngại. Kinh Hoa nghiêm tuy
xuất phát ở Ấn độ, nhưng vẫn chưa phát
huy được ý chỉ sâu xa, cho mãi đến khi tông
Hoa nghiêm được thành lập ở Trung quốc
thì chân nghĩa của kinh này mới được hiển
dương đến chỗ cao tột.
Về nguyên bản tiếng Phạm kinh Hoa
nghiêm, từ xưa đã có nhiều thuyết khác
nhau. Theo Hoa nghiêm kinh truyện kí

quyển 1 của ngài Pháp tạng nói, thì ngài
Long thụ đã thấy kinh này ở Long cung
có ba bản thượng, trung, hạ; số bài tụng
và số phẩm rất đồ sộ, sức phàm phu không
thể thụ trì được, nên giấu kín không
truyền, mà chỉ truyền bản hạ, tức là kinh
Hoa nghiêm gồm 10 vạn bài kệ, 48 phẩm
(có thuyết nói 38 phẩm). Về sau, bồ tát Thế
thân cũng như các luận sư: Kim cương quán,
Kiên tuệ v.v... đều có làm luận để giải thích
phẩm Thập địa.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
1 chia kinh này làm sáu bản là: Hằng bản,
Đại bản, Thượng bản, Trung bản, Hạ bản
và Lược bản.
Hoa nghiêm kinh chỉ qui, Hoa nghiêm
kinh sớ quyển 3 thì nêu ra mười thứ khác
nhau là: Kinh Dị thuyết, kinh Đồng thuyết,
kinh Phổ nhãn, kinh Thượng bản, kinh
Trung bản, kinh Hạ bản, kinh Lược bản,
kinh Chủ bản, kinh Quyến thuộc, kinh Viên
mãn v.v...
Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 100 nói,
bản tiếng Phạm của kinh Bất khả tư nghị
giải thoát (kinh Hoa nghiêm 40 quyển) có
mười vạn bài kệ. Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 15 (bản dịch đời Lương) cũng nói:
Kinh Hoa nghiêm có 100.000 bài kệ, nên
gọi là Bách thiên kinh.
Dưới đây là những kinh Biệt sinh (tức là
những kinh được rút ra từ bản chính, cũng
gọi Biệt dịch), những bản khác và những
tên phẩm của kinh Hoa nghiêm hiện còn
được so sánh với nhau như sau:
-Kinh Phật thuyết đâu la (phẩm Danh
hiệu) 1 quyển, Chi lâu ca sấm dịch vào đời
Đông Hán.
-Kinh Bồ tát bản nghiệp(phẩm Tịnh hạnh)

1 quyển, Chi khiêm dịch vào đời Ngô.
-Kinh Chư Bồ tát cầu Phật bản nghiệp
(phẩm Tịnh hạnh) 1 quyển, Niếp đạo chân
dịch vào đời Tây Tấn.
-Kinh Bồ tát thập trụ hành đạo phẩm
(phẩm Thập trụ) 1 quyển, Trúc pháp hộ dịch
vào đời Tây Tấn.
-Kinh Tiệm bị nhất thiết trí đức(phẩm
Thập địa)5 quyển, Trúc pháp hộ dịch vào
đời Tây Tấn.
-Kinh Đẳng mục bồ tát sở vấn tam
muội (phẩm Thập định) 3 quyển, Trúc pháp
hộ dịch vào Tây Tấn.
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH

Í
- Kinh Như lai hưng hiển (phẩm Tính
khởi) 4 quyển, Trúc pháp hộ dịch vào đời
Tây Tấn.
-Kinh Độ thế phẩm(phẩm Li thế gian)
6 quyển, Trúc pháp hộ dịch.
-Kinh Bồ tát thập trụ(phẩm Thập trụ),
1 quyển, Kì đa mật dịch vào đời Đông Tấn.
-Kinh Thập trụ(phẩm Thập địa)4 quyển,
Cưu ma la thập dịch vào đời Diêu Tần.
-Kinh Hiển vô biên Phật độ công đức
(phẩm Thọ mệnh)1 quyển, Huyền trang dịch
vào đời Đường.
-Kinh Giảo lượng nhất thiết Phật sát
công đức(phẩm Thọ mệnh) 1 quyển, Pháp
hiền dịch vào đời Tống.
-Kinh La ma già(phẩm Nhập pháp giới)
3 quyển, Thánh kiên dịch vào đời Tây Tần.
- Kinh Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm kinh tục nhập pháp giới phẩm
(phẩm Nhập pháp giới) 1 quyển, Địa bà ha la
dịch vào đời Đường.
- Kinh Văn thù sư lợi phát nguyện
(phẩm Nhập pháp giới)1 quyển, Giác hiền
dịch vào đời Đông Tấn.
-Kinh Đại phương quảng Như lai bất
tư nghị cảnh giới(hội Phổ quang pháp đường)
1 quyển, Thực xoa nan đà dịch vào đời Đường.
- Kinh Đại phương quảng nhập Như
lai trí đức bất tư nghị(hội Phổ quang pháp
đường) 1 quyển, Thực xoa nan đà dịch.
-Kinh Đại phương quảng phổ hiền sở
thuyết (Biệt bản Hoa nghiêm)1 quyển, Thực
xoa nan đà dịch.
- Kinh Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm bất tư nghị Phật cảnh giới phần

(Biệt bản Hoa nghiêm)1 quyển, Đề vân bát
nhã dịch vào đời Đường.
- Kinh Phật hoa nghiêm nhập Như
lai đức trí bất tư nghị cảnh giới(Biệt bản
Hoa nghiêm) 2 quyển, Xà na quật đa dịch
vào đời Tùy.
- Kinh Đại phương quảng Phật hoa nghiêm
tu từ phần (Biệt bản Hoa nghiêm) 1 quyển,
Đề vân bát nhã dịch vào đời Đường.
Ngoài ra, về các bản dịch khác của kinh
Hoa nghiêm (tương đương với toàn bộ kinh
Hoa nghiêm) thì có ba loại sau đây:
1. Lục Thập Hoa Nghiêm, gồm 60
quyển, do ngài Phật đà bạt đà la dịch vào
đời Đông Tấn. Cũng gọi Cựu hoa nghiêm,
Tấn kinh, thu vào Đại chính tạng tập 9. Nội
dung gồm 7 xứ, 8 hội, 34 phẩm. Tông Hoa
nghiêm thu 34 phẩm này vào 5 phần là: Giáo
khởi nhân duyên, Cử quả khuyến lạc sinh
tín, Tu nhân khế quả sinh giải, Thác pháp
tiến tu thành hành và Y nhân nhập chứng
thành đức. Trên đây là đứng về phương diện
kinh văn mà phân biệt. Tiếp đến, dựa theo
nghĩa lí mà chia và lập 5 vòng nhân quả là:
Sở tín, Sai biệt, Bình đẳng, Thành hạnh và
Chứng nhập.
Về cách kết cấu, tổ chức kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) thì nói theo Thất xứ, Bát
hội. Thất xứ là bảy nơi diễn thuyết, Bát hội
là tám lần diễn thuyết được tóm tắt như sau:
Hội thứ 1: Ở đạo tràng Tịch diệt(từ
quyển 1 đến quyển 4)bao gồm 2 phẩm: Thế
gian tịnh nhãn và Lô xá na.
Hội thứ 2: Ở điện Phổ quang minh
(từ quyển 4 đến quyển 7) gồm 6 phẩm: Như
lai danh hiệu, Tứ đế, Như lai quang minh
giác, Bồ tát minh nan, Tịnh hạnh và Bồ tát
hiền thủ.

Hội thứ 3: Trên cung trời Đao lợi(từ
quyển 8 đến quyển 10) gồm 6 phẩm: Phật
thăng Tu di đính, Diệu thắng điện thượng
thuyết kệ, Bồ tát thập trụ, Phạm hạnh, Sơ
phát tâm bồ tát công đức và Minh pháp.
Hội thứ 4: Ở cung trời Dạ ma(từ quyển
11 đến quyển 13) gồm 4 phẩm: Phật thăng
Dạ ma thiên cung, Dạ ma thiên cung Bồ tát
thuyết kệ, Công đức hoa tụ bồ tát thập hành
và Bồ tát thập vô tận tạng.
Hội thứ 5: Trên cung trời Đâu suất(từ
quyển 13 đến quyển 23) gồm 3 phẩm: Như
lai thăng Đâu suất thiên cung, Đâu suất thiên
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH

Í
cung Bồ tát tán Phật và Kim cương chàng
bồ tát thập hồi hướng.
Hội thứ 6: Ở cung trời Tha hóa tự tại
(từ quyển 23 đến quyển 36) gồm 11 phẩm:
Thập địa, Thập minh, Thập nhẫn, A tăng
kì, Thọ mệnh, Bồ tát trụ xứ, Phật bất tư
nghị pháp, Như lai tướng hải, Phật tiểu tướng
công đức, Phổ hiền Bồ tát hạnh và Bảo vương
như lai tính khởi.
Hội thứ 7: Ở pháp đường Phổ quang
(điện Phổ quang minh lần thứ 2– từ quyển
36 đến quyển 43) có một phẩm: Li thế gian.
Hội thứ 8: Ở rừng Thệ đa (từ quyển 44
đến quyển 60) có 1 phẩm: Nhập pháp giới.
Ngoài ra, tông Thiên thai chia 8 hội của
kinh này thành 2 phần: Phần đầu gồm 7
hội là phần đức Phật nói pháp trong thời
gian 21 ngày sau khi thành đạo. Phần sau 1
hội cuối cùng là phần đức Phật nói pháp
trong thời gian sau 21 ngày.
Ngài Bồ đề lưu chi thì cho rằng 5 hội
trước là phần đức Phật nói trong 7 ngày đầu
sau khi thành đạo, còn từ hội thứ 6 về sau là
phần đức Phật nói trong 14 ngày kế tiếp.
Ngoài ra, trong Hoa nghiêm kinh sớ
quyển 4, ngài Trừng quán cho rằng trong
chín hội của Tân hoa nghiêm (Bát thập Hoa
nghiêm dùng thuyết Thất xứ, cửu hội), thì 5
hội trước là phần nói pháp trong 7 ngày đầu,
3 hội 6, 7, 8 là phần nói pháp trong 14 ngày
tiếp theo, còn hội thứ 9 là phần nói pháp
trong những ngày sau đó.
Về phần phiên dịch kinh này, cứ theo
Xuất tam tạng kí tập quyển 9 và Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 1 nói, thì nguyên

bản tiếng Phạm của kinh Hoa nghiêm vốn
có 10 vạn bài kệ, nhưng bản do ngài Chi
pháp lãnh đời Đông Tấn từ nước Vu điền
mang vào Trung quốc chỉ có 3vạn6nghìn
bài kệ. Vào tháng 3 năm Nghĩa hi 14 (418)
đời An đế, ngài Phật đà bạt đà la dịch thành
60 quyển, gọi là Lục thập Hoa nghiêm. Đây
là lần dịch đầu tiên, nhưng phẩm Nhập
pháp giới chưa được hoàn bị, mãi đến niên
hiệu Vĩnh long năm đầu (680) mới được
dịch bổ sung.
Kinh này có rất nhiều sách chú sớ như:
Hoa nghiêm kinh sớ 7 quyển (Tuệ viễn), Hoa
nghiêm kinh sưu huyền phân tề thông trí
phương quĩ 5 quyển (Trí nghiễm), Hoa
nghiêm khổng mục chương 4 quyển (Trí
nghiễm), Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
20 quyển (Pháp tạng) v.v...
2. Bát Thập Hoa Nghiêm, gồm 80
quyển, do ngài Thực xoa nan đà dịch vào
đời Đường. Cũng gọi Tân hoa nghiêm,
Đường kinh, thu vào Đại chính tạng tập 10,
gồm Thất xứ, Cửu hội, 39 phẩm, là bản dịch
khác của Lục thập Hoa nghiêm.
Những chỗ dị đồng giữa Hoa nghiêm 80
quyển và Hoa nghiêm 60 quyển được đồ biểu
như sau:
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH
Hoa nghiêm 80 quyển
9hội
39 phẩm
(Hội đầu tiên có 6 phẩm)
Các hội, phẩm còn lại đều
giống nhau
Hoa nghiêm 60 quyển
8 hội (thiếu trùng hội Phổ quang)
34 phẩm (Hội đầu tiên thiếu 4 phẩm,
hội thứ 7 thiếu phần Thập định)

Phần lớn giống nhau
Bị chú
Bản 60 quyển hội đầu có
2 phẩm:
1. Phẩm Thế gian tịnh
nhãn nay là phẩm Thế chủ.
2. Phẩm Lô xá na nay là
phẩm Hiện tướng trở
xuống 5 phẩm
4 vạn 5 nghìn bài kệ 3 vạn 6 nghìn bài kệ
Tên phẩm hơi khác chút ít
Thêm 9.000 kệ

Í
Nguyên bản tiếng Phạm của kinh Hoa
nghiêm (80 quyển) do ngài Thực xoa nan
đà mang từ nước Vu điền vào Trung quốc
theo lời thỉnh cầu của Vũ tắc thiên. Vào
tháng 3 niên hiệu Chứng thánh năm đầu
(695), ngài Thực xoa nan đà bắt đầu phiên
dịch ở chùa Biến không, Vũ hậu đích thân
đến dịch trường viết tên của phẩm đầu.
Đến năm Thánh lịch thứ 2 (699) vào tháng
10 thì dịch xong. Đây là lần phiên dịch
thứ hai.
Bát thập Hoa nghiêm so với Lục thập
Hoa nghiêm thì lời văn trôi chảy, nghĩa lí
trong sáng, đầy đủ, nên được lưu thông rất
rộng. Đây là bộ kinh chính yếu của tông
Hoa nghiêm.
Ngoài ra, kinh này còn có bản dịch
Tây tạng, gồm 45 phẩm. Trong đó, 44
phẩm đầu tương đương với 38 phẩm
trước của Bát thập Hoa nghiêm, còn
phẩm 45 thì tương đương với phẩm Nhập
pháp giới thứ 39. Văn cú trong bản dịch
Tây tạng có rất nhiều chỗ khác với bản
Hán dịch.
Về chú sớ của kinh này thì có: Lược
sớ san định kí 15 quyển(Tuệ quyển), Hoa
nghiêm kinh sớ 30 quyển (Thần tú), Hoa
nghiêm kinh sớ 60 quyển (Trừng quán),
Hoa nghiêm kinh luân quán 1 quyển (Phục
am), Hoa nghiêm kinh cương yếu 80 quyển
(Đức thanh) v.v...
3. Tứ Thập Hoa Nghiêm, gồm 40
quyển, do ngài Bát nhã dịch vào đời
Đường. Gọi đủ: Đại phương quảng Phật
hoa nghiêm kinh nhập bất tư nghị giải

thoát cảnh giới phổ hiền hành nguyện
phẩm, gọi tắt: Phổ hiền hành nguyện
phẩm, cũng gọi Trinh nguyên kinh, thu
vào Đại chính tạng tập 10. Đây là bản
dịch khác của phẩm Nhập pháp giới trong
hai bản kinh Hoa nghiêm (bản mới và cũ,
tức là bản 80 quyển và bản 60 quyển) và
là cùng bản với kinh Hoa nghiêm trong
chín bộ kinh Đại thừa truyền ở nước Ni
bạc nhĩ (Népal).
Nội dung của bản dịch này ghi chép việc
đồng tử Thiện tài lần lượt tham vấn55 vị
thiện tri thức (có chỗ nói53 vị), mà thành
tựu hạnh nguyện Phổ hiền.
Tứ thập Hoa nghiêm tuy chỉ có một
phẩm Nhập pháp giới, nhưng nó đã chiếm
tới hơn 1/4 của toàn bộ kinh Hoa nghiêm,
vì thế, nó được xem như là bản dịch khác
của kinh Hoa nghiêm.
Cách kết cấu, tổ chức của Tứ thập Hoa
nghiêm được đồ biểu như sau:
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH
Phẩm Nhập Pháp Giới
Hội đầu (phần Đốn nhập pháp giới)... Hội Như lai
Hội cuối (phần Tiệm nhập pháp giới)... Hội Bồ tát
Hội Nhiếp Long vương
Hội Nhiếp Thiện tài
-Tướng kí vị tu hành
-Tướng hội duyên vào thực
-Tướng nhiếp đức thành nhân
-Tướng trí chiếu không hai
-Tướng hiển hiện nhân rộng lớn
Hội Nhiếp Thiện Tài
Vị Tín
Vị Thập trụ
Vị Thập hành
Vị Thập hướng
Vị Thập địa

Bồ tát Văn thù
10 người
10 người
10 người
10 người
11 người
Bồ tát Di lặc
Lại gặp bồ tát Văn thù
Bồ tát Phổ hiền

Í
Lại sự trình bày của Tứ thập Hoa
nghiêm, phần lớn tuy giống với phẩm Nhập
pháp giới của cả Lục thập Hoa nghiêm và
Bát thập Hoa nghiêm ở trên, nhưng văn từ
rộng hơn và nhất là trong quyển 40 có thêm
vào Phổ hiền thập chủng đại nguyện và
bài kệ trùng tụng Phổ hiền quảng đại
nguyện vương thanh tịnh. Đây là đặc sắc
của bản kinh này.
Nguyên bản tiếng Phạm của kinh này
do chính tay vua Sư tử nước Ô đồ thuộc
Nam thiên trúc viết và sai sứ giả đem đến
dâng vua Đức tông nhà Đường, Trung quốc,
vào tháng 11 năm Trinh nguyên 11 (795),
đến tháng 6 năm sau, ngài Tam tạng Bát
nhã người Kế tân phiên dịch ở chùa Sùng
phúc tại Trường an, có các ngài Trừng quán,
Viên chiếu, Giám hư v.v... xem xét cẩn thận,
rõ ràng. Đến tháng 2 năm Trinh nguyên 14
(798), việc phiên dịch mới được hoàn tất.
Bản tiếng Phạm của kinh này hiện còn được
cất giữ trong các Thư viện hoặc Học viện
của các nước Anh, Pháp, Ấn độ v.v... kinh
này còn có bản dịch tiếng Tây tạng và bản
dịch văn Tây hạ.
Ngoài ra, thuyết đồng tử Thiện tài đi về
phương Nam lần lượt tham vấn các thiện
tri thức được trình bày trong kinh này cũng
giống với thuyết bồ tát Tát đà ba luân qua
phương Đông tìm cầu Bát nhã nói trong kinh
Đạo hành bát nhã.
Lại nữa, kinh này cũng ghi việc các vị
đại Thanh văn không thể nghe biết được
sức thần biến tự tại của đức Phật, để ngụ ý
chê Tiểu thừa, khen Đại thừa, giống với chỉ

thú của kinh Duy ma.
Về các bản dịch khác của kinh này thì
có: Kinh La ma già 3 quyển do ngài Thánh
kiên dịch vào đời Tây Tần; kinh Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm phẩm
Nhập pháp giới 1 quyển, do ngài Địa bà ha
la dịch vào đời Đường; Đại phương quảng
Phật hoa nghiêm kinh Nhập pháp giới
phẩm Tứ thập nhị tự quán môn 1 quyển,
do ngài Bất không dịch vào đời Đường. Về
bài kệ Phổ hiền quảng đại nguyện vương
thanh tịnh trong quyển 40 của kinh này cũng
có hai bản dịch khác.
Về chú sớ thì có: Hoa nghiêm kinh hành
nguyện phẩm sớ 10 quyển do ngài Trừng
quán soạn; Hoa nghiêm kinh biệt hành sớ 2
quyển của ngài Trọng hi; Hoa nghiêm kinh
Phổ hiền hành nguyện tu chứng nghi 1 quyển
của ngài Tịnh nguyên v.v...
Ngoài ra, phần tán thán đồng tử Thiện
tài lần lượt tham vấn55 vị thiện tri thức
thì có: Đại phương quảng Hoa nghiêm
Nhập pháp giới phẩm tán của Dương kiệt;
Văn thù chỉ nam đồ tán của Duy bạch v.v...
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.3, Q.7; Đại đường nội điển lục
Q.6; Khai nguyên thích giáo lục Q.3; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.2;
Nhất thiết kinh mục lục Q.thượng (bản đời
Đường); Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.13, Q.17; Đại tạng thánh giáo
pháp bảo tiêu mục Q.9]. (xt. Ngũ Thập Tam
Tham, Ngũ Thập Ngũ Thiện Tri Thức, Ngũ
Chu Nhân Quả, Thiện Tài Đồng Tử, Hoa
Nghiêm Tông).
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH
NHẬP PHÁP GIỚI PHẨM
Có 1 quyển. Cũng gọi Đại phương quảng

Phật hoa nghiêm kinh tục nhập pháp giới
phẩm, Tục nhập pháp giới phẩm, Hoa
nghiêm kinh nhập pháp giới phẩm, do ngài
Địa bà ha la dịch vào đời Đường, thu vào
Đại chính tạng tập 10.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí quyển 1 ghi, thì sách này là tác phẩm
bổ sung cho phần văn kinh bị thiếu từ
đoạn Ma da phu nhân đến Di lặc bồ tát
trong phẩm Nhập pháp giới (nửa sau
quyển 57) của kinh Hoa nghiêm (60
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM KINH

Í
quyển). Kinh này được phiên dịch theo bản
tiếng Phạm mới để lưu truyền.
Nội dung tường thuật việc đồng tử Thiện
tài theo lời khuyên của phu nhân Ma da
đến yết kiến các vị thiện tri thức như: Đồng
nữ Thiên chủ quang của vua Chính niệm,
Thiện tri chúng nghệ, Hiền thắng, Kiên cố
giải thoát, Diệu nguyệt, Vô thắng quân, Thi
tì tối thắng v.v... Cuối cùng, Thiện tài đến
chỗ ở của đồng tử Đức sinh và đồng nữ Hữu
đức tại thành Diệu ý hoa môn và được hai
vị này dùng sức thiện căn bất khả tư nghị
làm cho thân thể của đồng tử Thiện tài trang
nghiêm rực rỡ.
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG PHẬT HOA NGHIÊM
KINH SỚ
Gồm 60 quyển, do ngài Trừng quán soạn
vào đời Đường. Cũng gọi Hoa nghiêm kinh
sớ, Tân hoa nghiêm kinh sớ, Thanh lương
sớ, Hoa nghiêm đại sớ, Đại sớ. Thu vào Đại
chính tạng tập 35.
Nội dung bản sớ này trình bày về cương
yếu của kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển),
đồng thời, giải thích văn nghĩa trong kinh.
Phần nhiều chư tăng của tông Hoa nghiêm
đương thời đã hiểu sai giáo thuyết của Tổ sư
Pháp tạng, cho nên bộ sách này được soạn
với mục đích phục hưng ý chỉ căn bản của
ngài Pháp tạng. Toàn bộ sớ được chia làm
mười môn:
1. Giáo khởi nhân duyên.
2. Tạng giáo sở nhiếp.
3. Nghĩa lí phân tề.
4. Giáo sở bị cơ.
5. Giáo thể thiển thâm.

6. Tông thú thông cục.
7. Bộ loại phẩm hội.
8. Truyền dịch cảm thông.
9. Tổng thích kinh đề.
10. Biệt giải văn nghĩa.
Trong đó, môn “Tạng giáo sở nhiếp”
thuật về lí luận phán giáo của các ngài: Bồ
đề lưu chi, Cưu ma la thập, Đàm mâu sấm,
Tuệ viễn, Ấn pháp sư, Lưu cầu, Ngập pháp
sư, Chân đế, Tuệ quán, Huệ quang, Cát
tạng, Pháp vân, Trí khải, Nguyên hiểu, Tuệ
uyển v.v...đồng thời, giải thích rõ học thuyết
Ngũ giáo phán: Tiểu, Thủy, Chung, Đốn,
Viên của tông Hoa nghiêm và cho rằng kinh
Hoa nghiêm thuộc về Viên giáo. Môn “Nghĩa
lí phân tề” thì lập ra nhiều môn và bàn về
Lí vô ngại, Sự vô ngại...
Về các bộ chú sớ sách này thì có: Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm kinh sớ tùy
sớ diễn nghĩa sao 90 quyển, do chính ngài
Trừng quán soạn; Đại phương quảng Phật
hoa nghiêm kinh sớ diễn nghĩa sao 30 quyển,
cũng do ngài Trừng quán tự soạn; Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm kinh sớ chú
120 quyển của ngài Tịnh nguyên; Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm lược chú
kinh 100 quyển của ngài Hiền dục.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng
lục Q.1; Hoa nghiêm tông chương sớ tinh
nhân minh lục; Phật điển sớ sao mục lục
Q.thượng].
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG THẬP LUÂN KINH
Phạm: Daza-cakra-kwiti-garbha.
Gồm 8 quyển, được dịch vào thời Bắc
Lương, nhưng mất tên dịch giả. Cũng gọi
Phương quảng thập luân kinh, Thập luân
kinh. Thu vào Đại chính tạng tập 13.
Nội dung kinh này gồm 15 phẩm nói về

công đức của bồ tát Địa tạng, đồng thời bảo
nếu nương vào mười Phật luân và mười y
chỉ luân của Tam thừa thì có thể xoay chuyển
mười ác nghiệp luân.
Bản dịch khác của kinh này là kinh Đại
thừa đại tập Địa tạng thập luân, gồm mười
quyển, tám phẩm, do ngài Huyền trang dịch
vào năm Vĩnh huy thứ 2 (651) ở viện Dịch
kinh chùa Từ ân tại kinh đô Trường an, do
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG THẬP LUÂN KINH

Í
các sư Đại thừa quang v.v... ghi chép.
Mục đích của kinh này nhằm dung hợp
Tam thừa về Đại thừa, đồng thời, nhắm vào
các tỉ khưu phá giới mà giải thích rõ về công
đức “thắng tưởng” và việc bồ tát Địa tạng
hiện tướng sa môn để cứu độ chúng sinh ở
đời mạt pháp xấu xa.
Kinh này cũng phản bác tư tưởng “Duy
hữu nhất thừa thuyết” (thuyết chỉ có Nhất
thừa), cho nên ngài Tín hành ở đời Tùy
mới căn cứ vào kinh này mà đề xướng
thuyết “Phổ Phật phổ pháp” và đã dẫn
chứng kinh này rất nhiều trong tác phẩm
Tam giai Phật pháp của mình. Ngoài ra,
thuyết “Thập chủng vương luân” được trình
bày trong quyển 3 của kinh này có lẽ đã là
nguồn gốc của tín ngưỡng Địa tạng thập
vương ở đời sau.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.4, Q.8,
Q.11; Đại đường nội điển lục Q.6, Q.9; Cổ
kim dịch kinh đồ kỉ Q.4].
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG VIÊN GIÁC KINH ĐẠI SỚ
Gồm 3 quyển (hoặc 12 quyển). Gọi tắt:
Viên giác kinh đại sớ. Ngài Tông mật soạn
thuật vào đời Đường, thu trong Vạn tục tạng
tập 14. Là sách giải thích kinh Đại phương
quảng viên giác tu đa la liễu nghĩa.
Quyển đầu nêu ra bài tụng qui kính
gồm 16 câu, mỗi câu năm chữ: “Qui mệnh
diệu sắc thân”. Kế đến, chia kinh Viên
giác ra làm mười môn: Giáo khởi nhân
duyên, Tạng thừa phân nhiếp; Quyền thực
đối biện, Phân tề u thâm; Sở bị cơ nghi,
Năng thuyên thể tính; Tông thú thông biệt,
Tu chứng giai sai; Tự tích phiên truyền và

Biệt giải văn nghĩa, rồi lần lượt trình bày
văn nghĩa.
Ngài Tông mật nhờ thụ trì kinh Viên
giác mà được ngộ đạo, cho nên bình sinh
ngài đặc biệt quí trọng bộ kinh này. Ngoài
bản sớ trên, ngài còn soạn các bộ:
- Viên giác kinh đại sớ thích nghĩa sao,
18 quyển.
- Đại phương quảng Viên giác tu đa la
liễu nghĩa kinh lược sớ chú, 4 quyển.
- Đại phương quảng Viên giác kinh lược
sớ sao, 12 quyển.
Trong đó, Thích nghĩa sao là sách chú
thích bộ Đại sớ trên.
Ngoài các bộ chú sớ trên đây của ngài
Tông mật ra, kinh Viên giác còn có các
sách chú thích khác như: Viên giác sao biện
nghi ngộ, 2 quyển, do ngài Quan phục soạn
vào đời Tống, Viên giác kinh sớ sao tùy
văn yếu giải, 12 quyển, do ngài Thanh viễn
soạn vào đời Nguyên v.v...
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Tăng bổ chú tông chương sớ lục].
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG VIÊN GIÁC TU ĐA LA LIỄU
NGHĨA KINH
Có 1 quyển. Gọi tắt: Viên giác tu đa la
liễu nghĩa kinh, Viên giác kinh, do ngài Phật
đà đa la dịch vào đời Đường, thu trong Đại
chính tạng tập 17.
Nội dung gồm 12 chương tường thuật
việc đức Phật nói cho mười hai Bồ tát như
Văn thù sư lợi v.v... nghe về diệu lí Đại
viên giác. Thiền tông thường dẫn dụng bộ
kinh này. Gần đây có thuyết ngờ là đã do
người Hán làm ra, vì nội dung có nhiều
chỗ giống với kinh Thủ lăng nghiêm và luận
Đại thừa khởi tín, mà cả hai bộ này từ xưa
đã bị ngờ là kinh, luận giả, cho nên kinh

này cũng bị suy đoán là đã được ngụy tạo
vào đầu đời Đường.
Kinh này có rất nhiều sách chú sớ, mà
trọng yếu hơn cả là: Viên giác kinh đại sớ
3 quyển của ngài Tông mật, Viên giác kinh
sớ 3 quyển của ngài Duy xác, Ngự chú 2
quyển của vua Hiếu tông nhà Tống, Loại
giải 8 quyển của ngài Hành đình, Tâm kính
6 quyển của ngài Trí thông.
ĐẠI PHƯƠNG QUẢNG VIÊN GIÁC KINH ĐẠI SỚ

Í
[X. Khai nguyên thích giáo lục lược
xuất Q.2; Đại tạng thánh giáo pháp bảo
tiêu mục Q.4; Tân biên chư tông giáo tạng
tổng lục Q.1].
ĐẠI QUAN (1201-1268)
.....
Vị Thiền tăng tông Lâm tế ở đời Tống,
người huyện Ngân, tỉnh Chiết giang, Trung
quốc, họ Lục, hiệu Vật sơ, đệ tử nối pháp
của ngài Bắc giản Cư giản và là pháp tôn
của thiền sư Đại tuệ Tông cảo.
Niên hiệu Thuần hựu năm đầu (1241)
đời Nam Tống, sư trụ trì thiền viện Pháp
tướng ở Chiết giang, nêu tỏ pháp Thiền, sau
dời đến Thiền viện Tượng điền hưng giáo,
Thiền tự Trí môn, Thiền tự Giáo trung báo
quốc v.v...
Năm Cảnh định thứ 4 (1263), sư trụ trì
Thiền tự Quảng lợi, hoằng dương Thiền Lâm
tế từ sau ngài Đại tuệ để tiếp hóa tăng, tục
bốn phương. Năm Hàm thuần thứ 3 (1267),
cư sĩ Giác tâm in lại bộ Cổ tôn túc ngữ lục,
sư làm bài Tổng tự. Đệ tử của sư là Đức phổ
biên soạn các pháp ngữ của sư thành Vật sơ
hòa thượng ngữ lục 1 quyển, sau lại thu tập
tất cả thơ văn của sư thành Vật sơ thặng
ngữ 20 quyển. Năm Hàm thuần thứ 4 sư
tịch, thọ 68 tuổi.
[X. Dục vương sơn chí Q.8; Tục truyền
đăng lục Q.35; Ngũ đăng nghiêm thống Q.22].
ĐẠI QUANG MINH TẠNG
Gồm 3 quyển. Gọi đủ: Truyền đăng đại
quang minh tạng. Ngài Bảo đàm biên tập
vào đời Nam Tống, thu vào Vạn tục tạng
tập 137.

Sách này sao chép cơ duyên đắc pháp
của chư tổ truyền đăng từ trong các sách
như Cảnh đức truyền đăng lục v.v... và có
thêm lời bình. Nội dung nói về 190 vị, gồm:
bảy đức Phật, 28 vị tổ Tây trúc, các Tổ Trung
quốc và các Thiền sư như: Mã tổ, Hoàng
bá v.v... vàđệ tử nối pháp của các ngài. Sách
này được ấn hành vào niên hiệu Hàm thuần
năm đầu (1265).
Về sách chú thích thì có: Đại quang minh
tạng sự uyển 1 quyển của ngài Quế châu
Đạo luân; Đại quang minh tạng miệt mông
3 quyển của ngài Thử sơn Huyền uyên.
ĐẠI QUANG MINH VƯƠNG
Đại quang minh, Phạm: Mahàprabhàsa;
dịch âm: Ma ha ba la bà tu. Tên
vị vua tiền thân của đức Thích ca khi Ngài
còn ở Nhân vị tu hạnh Bồ tát.
Cứ theo phẩm Đại quang minh vương
thủy phát đạo tâm duyên trong kinh Hiền
ngu quyển 3 chép, thời quá khứ vô lượng vô
biên a tăng kì kiếp, ở cõi Diêm phù đề có
một vị Đại vương tên là Đại quang minh,
thông minh dũng cảm, đầy đủ đức tướng
của một vị vua. Bấy giờ, có vị vua nước láng
giềng, hiến hai
con voi, vua Đại
quang minh rất
vừa ý, liền mời
tượng sư Tán xà
đến để huấn
luyện voi. Luyện
xong, vua cỡi voi
ra ngoài thành.
Voi trông thấy
đàn voi ở trong ao
sen, bèn chạy đến đuổi chúng vào rừng, làm
vua bị thương nên vua rất giận. Vua cho

triệu Tượng sư đến để khiển trách. Tượng
sư mời vua xem cách ông ta dạy voi. Ông ta
đem bảy viên sắt nóng bắt voi nuốt, nuốt
xong, voi lăn ra chết, vua rất kinh ngạc và
hối hận. Lúc đó, Tượng sư tâu vua: “Thần
chỉ có thể luấn luyện được thân voi chứ chưa
huấn luyện được tâm voi, duy có Phật mới
điều phục được cả thân và tâm”.
ĐẠI QUANG MINH VƯƠNG
Minh Vương Đại Quang

Í
Nhà vua nghe xong liền phát tâm, nguyện
tu thành Phật và trải qua nhiều kiếp, tinh
cần tu tập, cuối cùng đạt được quả Phật. Vua
Đại quang minh thời ấy nay là đức Thích
ca, Tượng sư là ngài Xá lợi phất và con voi
là ngài Nan đà. Thuyết này thịnh hành ở
nước Cưu tư bên Tây vực. Trong các bức
bích họa ở hang núi Schlucht-hole tại nước
Cưu tư (Kizil) hiện nay, có một bức tranh vẽ
hình vua Đại quang minh ngồi xoạc chân
trên lưng voi, hai tay nâng cành cây. Bức
họa này có lẽ đã căn cứ vào tích truyện bản
sinh nói ở trên mà có.
Ngoài ra, phẩm Từ trong kinh Đại
phương tiện Phật báo ân quyển 5, có chép
truyện tích bản sinh của một vị vua Đại
quang minh khác, nội dung hơi giống với
truyện bản sinh của Nguyệt quang vương.
[X. kinh Hiền ngu Q.10 phẩm Đại quang
minh thủy phát Vô thượng tâm; Đại trang
nghiêm luận kinh Q.9; Kinh luật dị tướng
Q.25, Q.26].
ĐẠI QUANG TÁC VŨ
Đại quang múa. Tên công án trong Thiền
tông. Cũng gọi Đại quang giá dã hồ tinh.
Nội dung nói về cơ duyên vấn đáp giữa
thiền sư Đại quang Cư hối đời Đường với
một vị tăng.
Bích nham lục tắc 39 (Đại 48, 217
thượng), chép:
Tăng hỏi Đại quang: “Trường khánh nói:
Nhân thụ trai mà hát múa vui mừng, ý chỉ
thế nào?
Đại quang liền múa, tăng lễ bái.
Đại quang hỏi: “Ông thấy gì mà lễ bái?”.

Tăng liền múa.
Đại quang nói: “Con dã hồ tinh này!”
Tắc này là tiếp theo công án “Kim ngưu
phạn dũng” trong Bích nham lục tắc 74. Nội
dung như sau:
Hòa thượng Kim ngưu mỗi khi đến giờ
thụ trai (giờ ngọ) thường tự bưng thùng cơm
ra trước Tăng đường mà múa. Sau, có vị tăng
đem việc này hỏi ngài Trường khánh, thì
ngài Trường khánh khen ngợi việc làm ấy
của hòa thượng Kim ngưu. Vị tăng lại nêu
công án này hỏi ngài Đại quang về ý chỉ của
ngài Trường khánh, thì Đại quang cũng múa
hệt như Kim ngưu, vị tăng liền lễ bái. Khi
Đại quang hỏi tăng về ý nghĩa của sự lễ bái
thì tăng cũng bắt chước múa theo.
Như vậy, cơ phong khám nghiệm Thiền
đồ về sự lãnh ngộ Thiền chỉ rất dễ bị rơi vào
cái khuôn sáo mô phỏng tầm thường, thiếu
thực ngộ, nên Đại quang mới dùng từ “Giá
dã hồ tinh” để cảnh tỉnh.
ĐẠI QUYỀN
.....
Phương tiện lớn. Nghĩa là chư Phật, Bồ
tát dùng phương tiện hiển hiện các hình
tướng khác lạ để cứu độ chúng sinh.
Cứ theo Quán vô lượng thọ kinh chính
quán kí, thì phu nhân Vi đề hi và vua A xà
thế đều là những hình tướng do Bồ tát thị
hiện (đại quyền).
ĐẠI QUYỀN TU LÍ BỒ TÁT
Cũng gọi Chiêu bảo thất lang đại quyền
tu lí bồ tát, Đại quyền bồ tát, Chiêu bảo
thất long, Tu lí bồ tát.
Vị Bồ tát được thờ ở núi Chiêu bảo,
phía đông huyện Định hải thuộc tỉnh Chiết
giang, Trung quốc. Núi Chiêu bảo cũng gọi
là núi A dục vương, ở gần biển Đông, những

người đi biển thường từ xa trông lên núi
để cầu xin bồ tát Đại quyền phù hộ. Cứ
theo Cựu đường thư Tuyên tông bản kỉ
chép, thì trước khi làm vua, Tuyên tông
từng đến Diêm quan xin sư Tề an xuất gia.
Năm Hội xương thứ 5 (845), Tuyên tông
đến Cối kê tham lễ đền thờ Thích đề hoàn
nhân, cầu xin phục hưng pháp môn. Đêm
ĐẠI QUYỀN TU LÍ BỒ TÁT

Í
đến, Thích đề hoàn nhân báo mộng cho
Tuyên tông, bảo: “Ba năm sau sẽ lên ngôi và
ắt sẽ phục hưng đạo pháp”. Lời báo mộng
ấy sau quả đã thành sự thật.
Niên hiệu Đại trung năm đầu (847), vào
tháng 2, vua Tuyên tông đã ban hiệu cho
Thích đề hoàn nhân là: “Chiêu bảo thất
lang đại quyền tu lí bồ tát”. Hình tượng vị
Bồ tát này là tay trái đặt trên đầu gối, tay
phải che trên trán, dáng như nhìn ra xa,
hàm ý hộ vệ tàu bè và ban cho của báu,
mình mặc áo đế vương, là vị thiện thần hộ
trì Phật pháp.
[X. Cổ kim đồ thư tập thành sơn
xuyên điển thứ 110; Oánh sơn thanh qui
Q.thượng; Thiền lâm tượng khí tiên Linh
tượng môn].
ĐẠI SA MÔN
Phạm: Mahà-zramaịa, Pàli: Mahàsamaịa.
Tiếng tôn xưng đức Phật. Phật là bậc sa
môn vĩ đại nhất trong các sa môn, nên gọi
là Đại sa môn. Ngoài ra, so với sa di hoặc
người ngoại đạo xuất gia thì tỉ khưu cao cả
hơn nên cũng gọi Đại sa môn.
[X. luật Tứ phần Q.33].
ĐẠI SĨ
.....
I. Đại sĩ. Phạm:Mahàpuruwa,Pàli:
Mahàpurisa. Một trong những tiếng tôn
xưng đức Phật, đồng nghĩa với “Vô thượng
sĩ”, hàm ý là bậc sĩ phu hơn hết.
Kinh Tạp a hàm quyển 48 chép, từng
có tám vị thiên thần khen ngợi sa môn Cù
đàm, trong đó, vị Thiên tử thứ hai khen
rằng (Đại 2, 355 trung): “Đại sĩ là rồng lớn,

Đại sĩ là ngưu vương, Đại sĩ phu là người
có sức mạnh, Đại sĩ phu là con ngựa hay,
Đại sĩ phu là bậc đứng đầu, Đại sĩ phu là
người hơn hết”.
[X. Vô lượng thọ Như lai hội Q.thượng].
II. Đại sĩ. Phạm:Mahàsattva. Tiếng
tôn xưng Bồ tát. Dịch âm: Ma ha tát đỏa,
cũng gọi Ma ha tát, cùng nghĩa với Bồ tát.
Trong kinh thường nối liền: Bồ tát ma ha
tát. Vì Bồ tát là bậc có đại hạnh, đại nguyện
cứu độ chúng sinh nên gọi là Ma ha tát
đỏa. Thông thường, khi Ma ha tát đỏa được
dịch thành “Đại sĩ” thì Bồ tát phần nhiều
được dịch thành “Khai sĩ”, nhưng đều chỉ
cho Bồ tát cả.
[X. kinh Độ thế phẩm Q.4; Pháp hoa
văn cú Q.2; Thích thị yếu lãm Q.thượng
Xưng vị điều]. (xt. Bồ Tát).
ĐẠI SINH CHỦ
Phạm: Mahàprajapatì. Dịch âm: Ma
ha ba xà ba đề. Cũng gọi Đại ái đạo, Ái đạo,
Đại thế chủ. Di mẫu của đức Phật.
Pháp hoa huyền tán quyển 1 (Đại 34,
671 trung), nói: “Đại thuật (mẹ ruột của Phật,
tức phu nhân Ma da) sinh Phật được bảy
ngày thì mệnh chung, Phật được bà Ma ha
ba xà ba đề nuôi nấng, vì bà là em ruột của
Đại thuật nên gọi là Di mẫu. Đại thắng sinh
chủ vốn là tên của Phạm vương, tất cả chúng
sinh đều là con của ngài. Vì bà Ma ha ba xà
ba đề là do cầu Đại thắng sinh chủ mà được,
nên gọi là Đại sinh chủ.
[X. luận Câu xá Q.14; Đại đường tây vực
kí Q.6]. (xt. Ma Ha Ba Xà Ba Đề).
ĐẠI SƯ
.....
Phạm:Zàstf,Pàli:Satthar.
Tiếng tôn xưng các bậc tu chứng từ

Sơ quả cho đến chư Phật, Bồ tát xứng
đáng làm bậc thầy khuôn mẫu cho tất cả
chúng sinh.
Cứ theo kinh Bản sự thì Đại sư có 3 bậc:
1. Như lai: Đức Như lai ra đời, xiển
dương đại pháp giáo hóa chúng sinh ra
ĐẠI SƯ

Í
khỏi sống chết, khiến được vô lượng lợi
ích yên vui.
2. A la hán: Bậc A la hán đã hết sạch
các phiền não, đầy đủ phạm hạnh, xuất
hiện nơi thế gian, mở bày tứ đế, khiến
chúng sinh thoát khỏi sống chết, được vô
lượng lợi ích an lạc.
3. Đệ tử Hữu học: Sơ quả Tu đà hoàn,
Nhị quả Tư đà hàm, Tam quả A na hàm,
siêng tu phạm hạnh, nghe nhiều hiểu rộng,
thông suốt nghĩa lí trong các kinh điển, xuất
hiện nơi đời, chỉ dạy tứ đế, khiến các chúng
sinh ra khỏi đường sống chết, được vô lượng
lợi ích yên vui.
Luận Du già sư địa quyển 82 (Đại 30,
759 trung) thì nói: “Bậc khéo răn dạy các
đệ tử Thanh văn những việc nên làm và
không nên làm, cho nên gọi là Đại sư; bậc
giáo hóa dẫn đường cho vô lượng chúng
sinh khiến họ dứt khổ, gọi là Đại sư. Lại
bậc vì phá trừ tà ma ngoại đạo mà ra đời,
cũng gọi là Đại sư”.
Kinh Phật di giáo (Đại 12, 1110 hạ), nói:
“Này các tỉ khưu! Sau khi ta nhập diệt, các
ông nên tôn trọng, quí kính Ba la đề mộc
xoa, như người trong chỗ tối tăm gặp được
ánh sáng, người nghèo khó được của báu;
nên biết Ba la đề mộc xoa là bậc Đại sư của
các ông”.
Tức là sau khi đức Phật nhập diệt, các
đệ tử phải lấy giới pháp của Phật làm thầy.
Tại Trung quốc, tiếng Đại sư cũng
được dùng để tôn xưng các bậc cao tăng
thạc đức như: Đại sư Nhiếp sơn (ngài
Tăng lãng), đại sư Trí giả, đại sư Thiên

thai(ngài Trí khải), đại sư Nam nhạc(ngài
Tuệ tư), đại sư Gia tường(ngài Cát tạng),
đại sư Hiền thủ(ngài Pháp tạng), rồi thời
cận đại thì như đại sư Thái hư, đại sư Ấn
quang v.v...
[X. kinh Đâu la đàn đầu trong Trường a
hàm Q.15; kinh Đại bát nhã Q.434; luận
Thập tụng Q.52; luận Đại trí độ Q.2].
ĐẠI SƯ HIÊU
........
Danh hiệu Đại sư. Những bậc cao tăng
thạc học xứng đáng là Quốc sư, thường được
triều đình ban tặng danh hiệu Đại sư. Như
năm Đại trung thứ 2 (848), vua Tuyên tông
nhà Đường đã ban tặng danh hiệu Đại sư
cho ngài Lô sơn Tuệ viễn là Biện giác đại sư;
sau khi ngài tịch, vua lại ban thụy hiệu là
Chính giác đại sư, Viên ngộ đại sư.
Năm Hàm thông 11 (870), cùng một lúc,
vua Ý tông lần lượt ban tặng các ngài Vân
hạo, Tăng triệt, Khả phu và Trọng khiêm
là: Đại sư Tam tuệ, đại sư Tịnh quang, đại
sư Pháp trí và đại sư Thanh liên. Ngoài ra,
còn có các danh hiệu: Quốc sư, Thiền sư,
Bồ tát v.v...
Sự ban tặng danh hiệu lúc còn sống gọi
là Đặc tứ, sự truy phong sau khi chết gọi là
Thụy hiệu, Sắc thụy; truy phong lần thứ hai
trở lên gọi là Trùng thụy, Gia thụy. Nhật bản
thì chuyên dùng thụy hiệu, như ngài Tối
trừng được phong thụy hiệu là Truyền giáo
đại sư, ngài Viên nhân là Từ giác đại sư v.v...
[X. Tống cao tăng truyện Q.6, Q.7, Q.12;
Phật tổ thống kỉ Q.42; Thích thị yếu lãm
Q.thượng; Đại tống tăng sử lược Q.trung,
Q.hạ].
ĐẠI SỰ
.....

Phạm:Mahàvastu, gọi đủ:Mahàvastuavadàna.
Gồm 3 thiên, kể lại sự tích của cuộc đời
đức Phật.
Mahàvastu, dịch ý là Đại sự (việc lớn),
chỉ cho việc xuất hiện của đức Phật;avadàna,
tức là truyện kí, truyện cổ. Nội dung:
-Thiên thứ 1: Nói về các kiếp tiền thân
của đức Thích tôn.
-Thiên thứ 2: Sự tích của đức Thích tôn
từ khi sinh lên cung trời Đâu suất cho đến
ĐẠI SỰ

Í
khi thành đạo dưới gốc cây Bồ đề.
-Thiên thứ 3: Việc chuyển pháp luân đầu
tiên của đức Thích tôn và truyện bản sinh
của các vị đại đệ tử.
Hiện nay, kinh này không có bản dịch
chữ Hán, cũng không có bản dịch Tây tạng.
Một số học giả cho rằng kinh này là bản
dịch khác của kinh Phật bản hạnh tập.
Nhưng xét ra, nội dung của hai kinh này
rất khác nhau, do đó, không thể cho là cùng
một bản.
Nói một cách đại khái, nội dung kinh
này rất lộn xộn, thiếu mạch lạc, không thống
nhất, thường đưa vào nhiều truyện bản sinh,
sự tích thí dụ, các kinh Thập địa, Quán
thế v.v... đến nỗi khiến người ta có cảm
tưởng như toàn kinh bị đứt quãng.
Theo học giả M. Winternitz, người nước
Áo, thì kinh này được hoàn thành khoảng
thế kỉ thứ V, nhưng phần nòng cốt thì đã
hình thành từ khoảng thế kỉ II. Đến khoảng
năm 1882-1897, nguyên bản tiếng Phạm
được một học giả người Pháp là ông E. Senart
xuất bản. Rồi các học giả Nhật bản là Địch
nguyên Vân lai và Cửu dã Phương long tiến
hành nghiên cứu các tư liệu bằng tiếng Nhật
và Hán văn có liên quan đến kinh này.
Ngoài ra, có “Luật tạng nghiên cứu” của
Bình xuyên chương, “Bản sinh kinh loại tư
tưởng sử chi nghiên cứu” của Can tích Long
tường v.v... đều là sách tham khảo để nghiên
cứu về sự quan hệ giữa kinh này với Luật
tạng và Bản sinh đàm. Còn nghiên cứu về
nguyên bản tiếng Phạm của kinh này thì có
hai tác phẩm là: Buddhist Hybrid Sanskrit

Grammar and Dictionary, 1953 của F.
Edgerton và Die Sprach des Mahàvastu
1942 của H. Günther v.v...
[X. R. Mitra: Sanskrit Buddhist Literature
of Nepal; M. Winternitz: Geschichte
der indischen Literature, Bd. II; C. Rendall:
Catalogue of the Buddhist Sanskrit
Manuscripts].
ĐẠI SỬ
.....
Pàli:Mahàvaôsa, tương truyền do ngài
Đại danh (Pàli:Mahànàma) biên soạn vào
cuối thế kỉ thứ V Tây lịch. Cũng gọi là Đại
vương thống sử. Có ba bản sửa chữa và biên
soạn lại:
1. Biên soạn chung với Tiểu sử, toàn sách
chia làm 4 phần.
2. Biên soạn chung với 1 phần tiểu sử,
toàn sách chia làm 2 phần.
3. Do học giả người Đức là Wilhelm
Geiger (1856-1943) biên soạn và sửa chữa,
Học hộiPàli ngữ Thánh điển (P.T.S) ở Luân
đôn xuất bản.
Về sau, Đại vương thống sử do học giả
Nhật bản tên là Lập hoa Tuấn đạo dịch là
lấy bản Mahàvaôsa Ỉìkà (1895) do Cục
ấn loát của chính phủ Tích lan ấn hành làm
bản chính, rồi tham khảo bản chữ La tinh
của Wilhelm Geiger do P.T.S xuất bản, được
xếp vào Nam truyền đại tạng kinh tập 60.
Đại sử gồm 37 chương, lấy Phật giáo làm
cơ sở để ghi chép lịch sử Tích lan, cùng với
Đảo sử (Pàli:Dìpavaôsa) đều là những
Sử thi biên niên bằng vănPàli hiện còn.
Nội dung chép sử Tích lan từ đời thượng cổ
cho đến đời vua Mahàsena(334-362), có
thể coi là bộ sử Phật giáo Tích lan do phái
Phật giáo bảo thủ chính thốngMahàvihàra

lưu truyền. Nhưng niên đại giữa các Vương
triều từ vua Vijaya vào đảo đến vua
Devànaôpiya-Tissa (250 tr. TL. đến 210
tr.TL) là quá dài, không thích đáng. Sự tường
thuật trong toàn bộ sử tuy chưa hẳn đều đã
chính xác, nhưng vào thời đại mà sách sử
quá ít oi như thời bấy giờ thì nó vẫn là một
tư liệu quí báu.
Khoảng thế kỉ VIII, IX, Đại sử chú (Pàli:
Vaôsatthappakàsinì) được lưu hành. Đến
thế kỉ XIII, trưởng lão Dhammakitti soạn
Tục bổ (bổ túc tiếp theo), từ chương 37 bài
ĐẠI SỬ

Í
kệ thứ 51 đến chương 79 bắt đầu ghi chép
từ vua Siri-Meghavaịịa (362-409) cho
đến vua Siri-Vikkama-ràja-sìha (1798-
1815) bị người Anh trục xuất khi họ xâm
lăng Tích lan. Lịch sử các vương triều đến
đây cũng bị chấm dứt.
Bản Đại sử hiện nay thiếu hai chương
40 và 43, tổng cộng có 6.235 câu thơ. Về
sau lại được mấy người tiếp tục bổ túc thêm
đến bài kệ thứ 29 chương 101. Các thiên
được viết tiếp theo từ sau ngàiDhammakitti
được gọi là Tiểu sử (Pàli:Cùơavaôsa), cũng
gọi Tiểu vương thống sử, để phân biệt với
Đại sử. Hiện có các bản dịch tiếng Anh,
tiếng Nhật.
[X. M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literature, Bd. II; W. Geiger:
Dìpavaôsa und Mahàvaôsa und die
geschichitliche Überlicferung in Ceylon
(Z.D.M.G. 1909); R. Lanman: Pàli Book
titles and their brief designations].
ĐẠI TẠNG HỘI DUYÊT
...........
Gồm bốn tập, do ngài Hội tính soạn vào
năm 1978-1979 và nhà xuất bản Thiên hoa
ở Đài loan ấn hành.
Đây là bộ sách giải thích đề mục của
kinh điển và các tác phẩm của những vị
cao tăng thạc học Trung quốc từ đời Đông
Hán đến thời Dân quốc. Nội dung giới
thiệu nguồn gốc và tóm tắt những điểm
chủ yếu của mấy nghìn thư mục, chia làm
năm tạng:
-Kinh tạng: Gồm các kinh Tiểu thừa,
kinh Đại thừa. Kinh Đại thừa lại chia thành

năm bộ: Hoa nghiêm, Phương đẳng, Bát nhã,
Pháp hoa và Niết bàn.
-Luật tạng: Gồm luật Tiểu thừa, luật
Đại thừa.
-Luận tạng: Luận Tiểu thừa, luận Đại thừa.
-Mật tạng, Tạp tạng: Gồm Chư tông, Sử
truyện, Sự vựng, Mục lục v.v...
ĐẠI TẠNG KINH
........
Cũng gọi: Nhất thiết kinh, Nhất đại tạng
kinh, Đại tạng, Tạng kinh, Tam tạng thánh
giáo. Có nghĩa là kho tàng chứa đựng tất cả
kinh điển của Phật giáo.
Từ ngữ “Đại tạng kinh” không thấy được
ghi chép vào thời kì đầu ở Ấn độ và Trung
quốc. Ở Trung quốc, vào thời Nam Bắc triều,
chỉ gọi là “Nhất thiết chúng tạng kinh điển”,
“Nhất thiết kinh tạng” v.v... cho mãi đến
sau đời Tùy, Đường mới có tên “Đại tạng
kinh” chỉ cho tất cả các kinh do triều đình
ra lệnh biên tập thời bấy giờ.
Kinh điển Phật giáo nguyên thủy như A
hàm và các luật v.v... đều do truyền miệng,
sau khi kết tập, đính chính, xác nhận, trở
thành kinh điển có uy tín mới được ghi chép
bằng văn tự. Trái lại, kinh điển Đại thừa thì
phần nhiều được viết thành sách để lưu
truyền, như kinh Phật bản hạnh tập quyển
51 cho biết là dùng bút và mực viết kinh lên
lá bối, kinh Đại phương đẳng đại tập quyển
30 thì ghi là dùng giấy và mực, còn các kinh
Trì tâm phạm vương sở vấn quyển 4, kinh
Bảo nữ sở vấn quyển 4, phẩm Thán Phật
trong kinh Phổ diệu quyển 4 v.v... thì nói là
dùng thẻ tre và vải lụa, cũng có văn kinh
được viết trên các bức vách.
Ngoài ra, kinh Chính pháp niệm xứ
quyển 40, quyển 46, kinh Đại bát niết bàn

quyển 14, kinh Phạm võng quyển thượng,
kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm quyển
7 v.v... cũng nêu ra các tài liệu dùng để
viết kinh như: Vỏ cây hoa, lá bối, giấy,
lụa trắng v.v...
Kinh điển Phật giáo còn lưu truyền đến
ngày nay, trên phương diện văn tự, có thể
chia làm các loại văn:Pàli, Phạm, Tây tạng,
Hán, Nhật, Mông cổ, Mãn châu, Tây hạ,
Tây phương v.v...
1. VănPàli: Ba tạngPàli cũng gọi là
ĐẠI TẠNG HỘI DUYÊT

Í
Nam truyền đại tạng kinh, là những kinh
điển căn bản của Phật giáo phương Nam.
Niên đại thành lập tạng kinh này được suy
đoán là khoảng thế kỷ thứ II đến thế kỉ thứ
I trước Tây lịch. Lại theo Đảo sử (Pàli:
Dìpavaôsa) của Tích lan chép, thì vào cuối
thế kỉ thứ I Tây lịch, vuaVaagàmaịicủa
Tích lan đã triệu thỉnh 500 vị A la hán về
tinh xá Abhayagiri (ở núi Vô úy) để viết chép
Tam tạngPàli mà trước kia chỉ được truyền
miệng, đây chính là hình thức đầu tiên của
Đại tạng kinhPàli ngày nay. Về sau, trải
qua nhiều lần thay đổi, đến thế kỉ thứ V
Tây lịch, ngài Buddhaghosa (Phật âm, cũng
gọi Phật đà cù sa) từ Ấn độ đến Tích lan,
đem toàn bộ kinh điển Phật lúc bấy giờ được
truyền bằng thổ ngữ, đổi thành vănPàli
gốc Ấn độ, triệt để chỉnh lí các sách chú
thích tam tạngPàli, đến đây mới được coi
là toàn bích.
Sau, ngài Buddhaghosa đến Miến điện
truyền đạo, Tam tạngPàli cũng theo đó
được truyền vào Miến điện, Thái lan, Cao
miên v.v... Ngày nay, Tam tạng thuộc hệ
Pàli có các loại bản chữ Tích lan, chữ Miến
điện, chữ Thái lan, chữ Cao miên v.v... Cuối
thế kỷ XIX, vua Thái lan Chula Longkorn
thứ V đã tổ chức biên tập, duyệt xét kinh
điển Phật lưu truyền ở phương Nam rồi ấn
hành toàn
bộ tạng
kinh bằng
chữ Thái
lan, giúp
ích cho

học giới
rất nhiều.
Ngoài ra, từ thế kỉ XIX, các học giả Phật
giáo phương Tây bắt đầu nghiên cứu kinh
Phật bằng tiếngPàli, cho nên sự xuất bản
và truyền dịch Tam tạngPàli mỗi ngày một
phát triển mạnh.
(xt. Nam Truyền Đại Tạng Kinh).
2. Phạm văn: Ở thời đại đức Phật, quí
tộc Ấn độ vốn lưu hành một thứ Nhã ngữ
(lời nói tao nhã), nhưng đức Phật, vì chủ
trương bốn giai cấp đều bình đẳng, nên Ngài
không dùng Nhã ngữ. Khoảng 100 năm sau
đức Phật nhập diệt, nhà văn pháp học Ba
nhã ni đem Nhã ngữ sửa chữa lại cho được
rõ ràng và thông dụng, thì đệ tử Phật cũng
dùng Nhã ngữ để ghi chép kinh điển Phật,
đây tức là kinh Phật bằng tiếng Phạm. Vấn
đề kinh Phật tiếng Phạm và vănPàli, loại
nào có trước, loại nào có sau, ngày nay không
khảo sát được, mà chỉ có thể phân biệt theo
khu vực lưu bá.
Cứ theo truyền thuyết, ở thời vua Ca nị
sắc ca, ba tạng kinh đã từng được giám định
lại, phàm những bản kinh không lưu truyền
đều được viết chép, còn những bản đã lưu
truyền thì được đối chiếu để kiểm xét lại,
nhờ thế mà kinh tiếng Phạm mới được hoàn
bị. Nhưng, kinh tiếng Phạm hiện còn phần
nhiều chỉ là những đoạn rời rạc, nội dung
thiếu mạch lạc, so với Tạng kinhPàli thì
kém hoàn chỉnh hơn. Đứng về phương diện
giáo lí mà nhận xét, thì tạngPàli chuyên
nói về giáo lí Tiểu thừa, còn tạng tiếng Phạm
thì phần nhiều thuộc giáo nghĩa Đại thừa,
trong đó, phần lớn đã được dịch ra Hán văn
từ rất sớm, nhưng cũng còn nhiều bộ quí
hiếm vẫn chưa được dịch ra chữ Hán.

Gần đây, các nhà khảo cổ đã tìm được
một số lớn kinh Phật tiếng Phạm ở Népal,
Tây tạng và vùng Trung á, trong đó, số phát
hiện ở Népal là nhiều nhất: Năm 1822, ông
B.H. Hodgson sưu tầm được 380 bộ; khoảng
năm 1873-1876, ông D. Wright tiếp tục sưu
tập được hơn 320 bộ.
ĐẠI TẠNG KINH
Tam Tạng Pàli bằng chữ Tích Lan
Tam Tạng Pàli bằng chữ Miến Điện

Í
Ngoài Népal ra, một lượng lớn kinh điển
tiếng Phạm cũng được khai quật thấy ở Vu
điền, Đôn hoàng, Cao xương, Cưu tư v.v...
đối với học giới, đã có ảnh hưởng rất lớn.
Nguyên điển Tam tạng tiếng Phạm hiện còn
đến nay tuy ít ỏi, có thể đếm trên đầu ngón
tay, nhưng khoảng thế kỷ thứ I Tây lịch số
kinh Phạm văn đã được truyền vào Tây tạng,
Trung quốc và được dịch ra tiếng Tây tạng,
Hán văn với số quyển thật là đồ sộ và trong
toàn bộ kinh điển Phật giáo, đã chiếm một
địa vị quan trọng.
3. Hán văn: Trong việc truyền dịch kinh
điển của các hệ Phật giáo, tạng Hán dịch đã
được phiên truyền rất sớm: Khởi đầu từ đời
Hậu Hán cho mãi đến đời Nguyên và được
dịch từ tiếng Phạm,Pàli và Hồ ngữ. Những
kinh điển được phiên dịch sớm nhất chủ
yếu là kinh điển Tiểu thừa do ngài An thế
cao dịch. Ngài An thế cao đến Lạc dương
vào năm Kiến hòa thứ 2 (148) đời Hoàn đế
nhà Đông Hán. Những năm cuối đời Hoàn
đế, ngài Chi lâu ca sấm, người nước Đại
nguyệt chi, cũng đến Lạc dương và phiên
dịch các kinh điển Đại thừa.
Những kinh điển phiên dịch lúc đầu chỉ
được viết chép và truyền trì từng bộ một.
Đến ngài Đạo an (314?-385) đời Phù Tần
mới sưu tập và phân loại các kinh mà biên
thành mục lục. Đây tức là “Tông lí chúng
kinh mục lục” 1 quyển, nội dung chia làm
tám phần: Soạn xuất kinh luật luận lục, Dị
xuất kinh lục, Cổ dị kinh lục, Thất dịch kinh
lục, Lương thổ dị kinh lục, Quan trung dị
kinh lục, Nghi kinh lục, Chú kinh và tạp

kinh chí lục v.v... gồm 639 bộ 886 quyển, là
bộ mục lục kinh Phật đầu tiên của Trung
quốc. Về sau, các ngài Tăng hựu, Bảo xướng
v.v... cũng soạn các kinh lục để bổ sung.
Sang đời Tùy, Đường, sự nghiệp dịch
kinh lại càng thịnh hơn, chia ra thành các
loại như: Đơn dịch, trùng dịch, biệt sinh,
nghi hoặc, vọng ngụy v.v... Các sách do chư
tăng Trung quốc sáng tác, soạn thuật, truyện
kí v.v... cũng lần lượt được đưa vào tạng.
Riêng về mục lục Đại tạng, đã có từ 60 đến
70 bộ, hiện còn hơn 20 bộ, trong đó, Xuất
tam tạng kí tập của ngài Tăng hựu, Chúng
kinh mục lục của ngài Pháp kinh, Lịch đại
tam bảo kỉ của Phí trường phòng, Đại đường
nội điển lục của ngài Đạo tuyên, Khai nguyên
thích giáo lục của ngài Trí thăng, Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục của ngài
Khánh cát tường v.v... rất nổi tiếng.
Từ đời Tề, Lương trở về sau, phong tục
sao tập yếu chỉ của các kinh cũng rất thịnh,
như: Kinh luật dị tướng 50 quyển của các
ngài Bảo xướng v.v... đời Lương; Giản văn
đế nhà Lương ban lệnh cho các học sĩ soạn
Pháp bảo tập 200 quyển; Chúng kinh yếu
tập 20 quyển của nhóm các ngài Đàm hiển
đời Hậu Ngụy; Nội điển bác yếu 30 quyển
của nhóm Ngu hiếu kính đời Lương; Chân
ngôn yếu tập 10 quyển của ngài Hiền minh
đời Lương; Chúng kinh yếu sao 88 quyển
của nhóm các ngài Tăng mân đời Lương;
Nghĩa lâm 80 quyển cũng do nhóm ngài
Tăng mân soạn; Tam bảo tập 11 quyển của
ngài Tịnh ái đời Lương; Pháp uyển kinh 189
quyển của khuyết danh; Chư kinh yếu tập
20 quyển của ngài Đạo thế đời Đường; Pháp
uyển châu lâm 100 quyển cũng do ngài Đạo
thế soạn; Thiền lâm sao kí 30 quyển của

nhóm các ngài Huyền tắc đời Đường; Đại
tạng nhất lãm tập 10 quyển của Trần thực
đời Minh v.v...
Từ đời Tùy, Đường về sau, phong tục
soạn sách âm nghĩa để giải thích những chữ
Phạm và các câu khó hiểu trong tạng kinh
cũng thịnh hành, như: Nhất thiết kinh âm
nghĩa 25 quyển của ngài Huyền ứng đời
Đường; Nhất thiết kinh âm nghĩa 100 quyển
của ngài Tuệ lâm đời Đường; Nhất thiết kinh
âm nghĩa 10 quyển của ngài Hi lân đời Liêu;
Tân tập tạng kinh âm nghĩa tùy hàm lục 30
quyển của ngài Khả hồng đời Hậu Tấn;
ĐẠI TẠNG KINH

Í
Thiệu hưng trùng điêu Đại tạng âm 3 quyển
của ngài Xử quan đời Tống v.v...
Ngoài ra, các tác phẩm giải đề Đại tạng
kinh cũng nhiều, như: Đại đường khai
nguyên thích giáo quảng phẩm lịch chương
30 quyển của ngài Huyền dật đời Đường;
Đại tạng kinh cương mục chỉ yếu lục 13
quyển của ngài Duy bạch đời Tống, Đại
tạng thánh giáo pháp bảo tiêu mục 10
quyển của Vương cổ đời Tống, Quản chủ
bát đời Nguyên soạn tiếp; Đại minh thích
giáo vựng mục nghĩa môn 41 quyển của
ngài Tịch hiểu đời Minh; Tiêu mục 4 quyển
cũng do ngài Tịch hiểu soạn; Duyệt tạng
tri tân 44 quyển của ngài Trí húc đời Minh;
Duyên sơn tam đại tạng mục lục 3 quyển
của Tùy thiên người Nhật...
Đại tạng kinh
Hán văn ở thời
Tùy, Đường mới
chỉ được soạn tập
chứ chưa có kĩ
thuật ấn loát, tất cả
đều nhờ sự viết
chép, cho mãi đến
đời Tống mới có
bản in. Toàn bộ
Đại tạng kinh Hán
văn lần đầu tiên được vua Tống thái tổ cho
khắc bản và in tại Thành đô, đất Thục, đây
tức là bản Khai bảo tạng. Từ đó về sau, công
tác khắc in tạng kinh tiếp tục được thực hiện.
Đời Tống gồm có các bản: Khiết đan tạng
bản Liêu, Kim tạng
bản Kim, Vạn thọ

tạng, Tì lô tạng bản
Phúc châu, Viên giác
tạng, Tư phúc tạng,
Thích sa tạng bản Hồ
châu v.v... Đời
Nguyên có tạng Phổ
ninh và tạng Hoằng
pháp ấn hành theo
bản đời Tống, nhưng cuối đời Nguyên,
trong nước loạn lạc, tạng kinh bị thiêu hủy
gần hết.
Khoảng năm Hồng vũ
đời vua Thái tổ nhà
Minh, các bậc thạc đức
được triệu tập ở Tưởng
sơn, kiểm xét lại tạng
kinh để khắc in Nam
tạng, nhưng việc kiểm xét
không được kĩ nên còn có
chỗ sai lầm. Ngoài Nam
tạng ra, còn có Bắc tạng
bản chùa Lăng nghiêm,
bản chùa Báo ân v.v...
Từ năm Ung chính 13 đời vua Thế tông
đến năm Càn long thứ 3 (1735-1738) đời
vua Cao tông nhà Thanh, Long tạng được
khắc in, có thêm nhiều sách mới. Ngoài ra
còn có tạng Tần già, tạng Bách nạp, và năm
1956, bắt đầu ấn hành Trung hoa đại tạng
kinh, và năm 1988 tiếp tục xuất bản Phật
quang đại tạng kinh...
Tạng Cao li
cũng thuộc về hệ
thống Hán văn, bắt
đầu khắc vào thời
vua Hiển tông năm
thứ 2 (1011), lấy
tạng Khai bảo đời

Tống làm bản
chính, đây tức là
bản Đại tạng Cao li
ĐẠI TẠNG KINH
Bản khắc đầu tiên của Tạng Cao li
Long Tạng đời Thanh
Luận Thập Tụng trong Tạng đời Tống
Bản in Ba Thục
Quyển đầu trong Phổ Ninh Tạng
Bản khắc đời Nguyên
Nam Tạng đời Minh

Í
đầu tiên. Đến thời vua Tuyên tông (Cao li)
lại bắt đầu khắc bản Tục tạng. Năm Cao
tông 22 (1236), bắt đầu khắc lại bản Đại
tạng Cao li, tức là bản lưu truyền hiện nay.
(xt. Trung Văn Đại Tạng Kinh).
4. Tạng Nhật bản: Kinh điển Phật do
Nhật bản khắc in vốn thuộc hệ thống Hán
văn, nhưng vì sự nghiệp khắc in tạng kinh
ở Nhật bản rất thịnh, cho đến thời gần đây,
việc biên tập Đại tạng kinh càng tiến tới
hoàn chỉnh.
Nhật bản bắt đầu ấn hành tạng Thiên
hải vào thời Đức xuyên. Bản tạng này được
khắc in theo bản đời Tống và đời Nguyên
của Trung quốc. Kế đến, có tạng Hoàng
bá khắc lại bản tạng chùa Lăng nghiêm
đời Minh.
Thời Minh trị, Thư viện Hoằng giáo ấn
hành tạng kinh Súc loát, được đối chiếu theo
bốn tạng kinh: Cao li, Tống, Nguyên, Minh,
đồng thời, thêm vào một số tác phẩm do
người Nhật soạn. Năm Minh trị 35 đến 38
(1902-1905), Thư viện Tạng kinh ấn hành
Vạn tự chính tạng, lấy bản Hoàng bá và bản
Cao li làm chính, rồi tham chiếu bản Minh
mà thành.
Năm Minh trị 38 đến niên hiệu Đại
chính năm đầu (1912) Viện Nhật bản tạng
kinh sưu tập những kinh còn sót chưa được
đưa vào Vạn tự tạng mà in thành Vạn tự
tục tạng.
Năm Minh trị 44 đến năm Đại chính 11
(1923) hội xuất bản sách Phật ở Tokyo, tiếp
tục ấn hành bộ Phật giáo toàn thư, trong
đó, lấy những tác phẩm của người Nhật làm

chính, tức là bộ Nhật Bản Phật Giáo Toàn
Thư. Đồng thời, hội Biên soạn Đại tạng kinh
Nhật bản ấn hành Nhật Bản Đại Tạng Kinh
do Trung dã Đạt tuệ chủ biên.
Năm Đại chính 13 (1925), nhóm các ông
Cao nam Thuận thứ lang bắt đầu ấn hành
Đại Chính Tân Tu Đại Tạng Kinh, đến năm
Chiêu hòa thứ 7 (1932) thì hoàn tất, tập đại
thành tạng
kinh Hán
văn từ xưa
đến nay, gồm
hơn 10.000
quyển kinh,
luật, luận,
bao quát tất
cả những tác
phẩm Phật
giáo trứ danh
của Ấn độ,
Trung quốc,
Nhật bản,
Triều tiên, là bộ Đại tạng kinh hoàn chỉnh
nhất từ trước đến nay.
Ngoài ra, còn có Nam Truyền Đại Tạng
Kinh và Quốc Dịch Nhất Thiết Kinh ấn
hành bằng tiếng Nhật.
(xt. Trung Văn Đại Tạng Kinh).
5. Tạng Tây tạng:
Khoảng thế kỉ thứ VII, Quốc vương Tây
tạng là Sron-btsan-sgam-po, gửi Đại thần
Thon-mi-sam bhota đến Ấn độ học, khi về
nước, ông mang theo rất nhiều kinh điển
bằng tiếng Phạm. Sau đó lấy tiếng Phạm làm
nền tảng, ông sáng tạo ra văn tự Tây tạng,
đồng thời, bắt đầu công cuộc phiên dịch kinh
Phạm. Khoảng thế kỉ VIII, IX, sự nghiệp
phiên dịch kinh điển ở Tây tạng rất phát

đạt. Ngoài việc phiên dịch, chư tăng Tây tạng
còn biên soạn rất nhiều sách chú thích, tông
nghĩa, lịch sử v.v... Đến thế kỉ XIV, Buston
chia tất cả kinh điển làm hai loại:
1. Cam châu nhĩ (Tạng: Bka#-#gyur),
gồm kinh, luật.
ĐẠI TẠNG KINH
Đại Chính Tân Tu
Đại Tạng Kinh Nhật Bản
Đại Tạng Kinh tiếng Tây Tạng bản Bắc Kinh

ĐẠI TẠNG KINH Í
2. Đan châu nhĩ (Tạng: Bstan-#gyur)
gồm các bộ luận.
Từ trước đến nay có rất nhiều bản tạng
kinh Tây tạng. Vào thế kỉ XIII, Tây tạng đã
bắt đầu khắc in tạng kinh Cựu nại đường,
về sau có tới mười hai loại bản như: Tạng Lí
đường, tạng Đức cách, tạng Tân nại đường,
tạng Trác ni, tạng Bố na khắc, tạng Kiệt côn
bành, tạng Khước mẫu đà, tạng Vĩnh lạc,
tạng Vạn lịch, tạng Bắc kinh và tạng Lạp
tát... Trong đó, tiêu biểu nhất thì có tạng
Cách đức, tạng Tân nại đường và tạng Bắc
kinh, đặc biệt tạng Cách đức là bộ Đại tạng
hoàn chỉnh nhất trong các bộ Đại tạng kinh
Tây tạng.
(xt. Tây Tạng Đại Tạng Kinh).
6. Các Tạng khác:
Ba tạng kinh Tây tạng được lưu hành ở
vùng Trung á, đến khoảng thế kỉ XIII, vua
Thế tổ nhà Nguyên là Hốt tất liệt xâm lăng
Tây tạng, tin sùng Lạt ma giáo, tôn ngài Bát
tư ba làm Quốc sư, Bát tư ba sáng chế ra
văn tự Mông cổ, rồi phiên dịch kinh điển
Phật bằng văn Tây tạng ra tiếng Mông cổ.
Đến đầu thế kỉ XIV, vị tăng Lạt ma của
phái Tát ca tên là Chos-kyi hod-zer cùng
với tỉ khưu Châu mân và nhiều học giả Tây
tạng, Mông cổ, Hồi cốt, Trung quốc v.v...
nối tiếp nhau hoàn thành sự nghiệp truyền
dịch Đại tạng kinh Mông cổ.
Đại tạng kinh Mãn châu bắt đầu vào thế
kỉ XVIII, trước hết, dịch Phật bộ trong
tạng kinh Tây tạng, Mông cổ. Thời vua
Thế tông nhà Thanh, lãnh tụ Hoàng giáo
ở Bắc kinh lúc đó là Thổ quán hô đồ khắc

đồ đời thứ I, phụng sắc phiên dịch Cam
châu nhĩ ra ba thứ tiếng Mãn châu, Mông
cổ, Tây tạng đối chiếu, rồi hoàn thành
phiên dịch trọn bộ Đại tạng Tây tạng vào
năm Càn long 55 (1790). Được biết, trên
thế giới hiện nay chỉ có một bộ tạng kinh
văn Mãn châu duy nhất và được bảo tồn
tại Nhật bản.
Tây hạ bắt đầu dịch Đại tạng kinh vào
niên hiệu Cảnh hựu năm đầu (1034) đời
vua Nhân tông nhà Tống. Lúc đó, vua Tây
hạ là Triệu nguyên hạo thỉnh được Đại tạng
kinh từ nhà Tống, sau đó, lập viện nghiên
cứu hai thứ chữ Thổ phồn và Hán, rồi sáng
chế ra văn tự Tây hạ và thỉnh các vị tăng
người Hồi cốt phiên dịch kinh Phật, đến
năm Đại đức thứ 6 (1302) đời Nguyên thì
hoàn thành toàn tạng, gồm hơn 3.600 quyển.
Nhưng đời sau chỉ tìm thấy vài trăm bộ bản
khắc văn Tây hạ.
Ngoài ra, phong trào nghiên cứu Đông
phương học của các học giả phương Tây thời
cận đại mỗi ngày một thịnh, nền Phật học
cũng dần dần thu hút sự chú ý của giới học
thuật Âu Mĩ và sự phiên dịch kinh điển Phật
giáo càng được xem trọng. Ở thời kì đầu,
phần lớn kinh điển Phật giáo chỉ được phiên
dịch từ tạngPàli, sau khi nguyên điển tiếng
Phạm được phát hiện thì dần dần kinh điển
Phạm ngữ cũng được dịch ra các thứ tiếng
Âu Mĩ, nhưng đến nay không còn được
tiếp tục.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.47; Đại minh
tam tạng thánh giáo mục lục (bản tiếng
Anh); Đại tạng kinh chi thành lập dữ
truyền bá; Trung quốc đại tạng kinh phiên
Kinh Pháp Cú đào được ở Tây Vực
Kinh thuộc Bí mật bộ chữ Mông Cổ

Í
dịch khắc ấn sử; Trung quốc đại tạng kinh
điêu khắc sử thoại (Thích Đạo an)]. (xt. Tây
Hạ Văn Đại Tạng Kinh).
ĐẠI TẠNG KINH CƯƠNG MỤC CHỈ YẾU LỤC
Gồm 13 quyển (trong chính văn Đại tạng
chỉ có 8 quyển), do ngài Duy bạch biên tập
vào đời Tống. Gọi tắt: Đại tạng kinh chỉ yếu
lục, Đại tạng cương mục, Cương mục chỉ
yếu, Cương mục.
Nội dung giải thích rõ tên kinh và trình
bày sơ lược về những điểm nòng cốt của các
kinh luận được đưa vào tạng. Sách này được
soạn vào năm Sùng trinh thứ 3 (1104) đời
vua Huy tông nhà Tống.
ĐẠI TẠNG KINH MỤC LỤC
Sách chuyên chia loại, sắp xếp tên các
kinh, luật, luận và những tác phẩm chú sớ
trong Đại tạng kinh Hán văn trải qua các
đời. Cũng gọi Chúng kinh mục lục, Nhất
thiết kinh mục lục, Tạng kinh mục lục,
Kinh lục.
Ở Trung quốc, việc phiên dịch kinh
điển từ đời Hậu Hán đến đời Nguyên,
khoảng hơn một nghìn năm, những kinh,
luật, luận được dịch ra có tới mấy nghìn
quyển. Thời kì đầu, các kinh được dịch ra
rất ít, lại tản mạn ở nhiều nơi, nên chưa có
mục lục nhất định. Từ đời Tiền Tần trở về
sau, các kinh dần dần được sưu tập và biên
soạn thành mục lục, sau lại lần lượt được
bổ sung thêm, nên có tới vài chục loại. Lịch
đại tam bảo kỉ quyển 15 có ghi 24 bản mục
lục, nhưng đến đời Tùy, hầu hết những bản
lục này đều đã thất lạc. Trong đó, có bộ
Tông lí chúng kinh mục lục (cũng gọi Thích

đạo an lục) do ngài Đạo an biên tập vào
thời Đông Tấn mà Xuất tam tạng kí tập có
thu chép những mục trọng yếu. Ngoài
những bộ mục lục kể trên, Lịch đại tam
bảo kỉ quyển 15 còn nêu ra những bộ kinh
lục của sáu tác giả, nhưng hiện nay chỉ
còn Xuất tam tạng kí tập và Đại tùy chúng
kinh mục lục mà thôi. Ngoài ra, Lương cao
tăng truyện quyển 7 có nêu ra Kinh mục
của ngài Đàm tông đời Lưu Tống, Quảng
hoằng minh tập quyển 3 có nêu Phật pháp
lục 3 quyển của ông Nguyễn hiếu tự đời
Lương, nhưng các bộ Kinh lục này đều
không còn.
Do mục đích soạn thuật bất đồng, nên
nội dung kinh lục cũng có những sắc thái
riêng, có loại theo các triều vua trước sau
mà ghi chép thời đại dịch kinh (mục lục
đại lục), có loại chú trọng việc chia loại Đại
thừa, Tiểu thừa, kinh, luật, luận, đơn dịch,
trùng dịch (Tiêu chuẩn nhập tạng lục, Phân
loại chỉnh lí mục lục), có loại làm mục lục
của các kinh hiện còn ở các chùa viện để
đưa vào Đại tạng (hiện tàng nhập tạng mục
lục); cũng có loại tổ hợp các loại nói trên
thành nhóm, hoặc tổng hợp toàn thể (mục
lục tổng hợp).
Những bộ kinh lục chủ yếu hiện còn
như sau:
1. Xuất tam tạng kí tập, 15 quyển, do
ngài Tăng hựu biên tập vào đời Lương. Bản
lục này liệt kê 2.211 bộ kinh, gồm 4.251
quyển. Đây là bộ kinh lục xưa nhất hiện
còn, mức độ khả tín rất cao, được biên tập
tiếp theo sau bộ lục của ngài Đạo an đời
Đông Tấn; cho nên, phàm có liên quan đến
các kinh được phiên dịch vào các thời đại
Hậu Hán, Tam Quốc, Tây Tấn, Đông Tấn...

đều lấy nó làm tư liệu tham khảo chủ yếu
trước tiên.
2. Chúng kinh mục lục, 7 quyển, cũng
gọi Pháp kinh lục, do ngài Pháp kinh vâng
mệnh vua soạn tập vào năm Khai hoàng
thứ 4 (594) đời Tùy. Nội dung thu tập 2.257
bộ, 5.310 quyển. Bản lục này có ghi chép
tư liệu dịch kinh của Bắc triều mà Xuất
tam tạng kí tập đã không ghi.
ĐẠI TẠNG KINH MỤC LỤC

ĐẠI TẠNG KINH MỤC LỤC Í
3. Lịch đại tam bảo kỉ, 15 quyển, do
Phí trường phòng vâng mệnh vua soạn tập
vào năm Khai hoàng 17 đời Tùy. Bản lục
này thu tập 1.076 bộ, 3.292 quyển, đối với
việc dịch kinh ở Bắc triều và ở đời Tùy, là tư
liệu có giá trị, nhưng đối với các kinh dịch
từ trước đó thì rất lộn xộn.
4. Chúng kinh mục lục, 5 quyển. Cũng
gọi Tùy nhân thọ niên nội điển lục, Nhân
thọ lục, do ngài Ngạn tông vâng mệnh vua
soạn tập vào năm Nhân thọ thứ 2 (602).
Nội dung thu chép 2.109 bộ, 5.058 quyển.
Bản lục này chủ yếu sưu tập những kinh
điển hiện còn ở đời Tùy.
5. Đại đường nội điển lục, 10 quyển,
do ngài Đạo tuyên soạn vào niên hiệu Lân
đức năm đầu (664) đời Đường, gồm thu 800
bộ, 3.361 quyển.
6. Tục đại đường nội điển lục, 1 quyển,
do ngài Đạo tuyên soạn. Nội dung bản này
chỉ ghi chép phần kinh dịch ở đời Hậu Hán.
7. Đại đường đông kinh Đại kính ái
tự nhất thiết kinh luận mục lục, 5 quyển.
Cũng gọi Chúng kinh mục lục, Tĩnh thái
lục, do ngài Tĩnh thái vâng mệnh vua soạn
tập trong năm Lân đức (664-665) đời Đường.
Nội dung gồm 2219 bộ, 6994 quyển. Bản
lục này căn cứ vào Đại tạng kinh ở chùa Đại
kính ái tại Lạc dương mà soạn thành.
8. Cổ kim dịch kinh đồ kỉ, 4 quyển, do
ngài Tĩnh mại soạn tập vào đời Đường, liệt
kê 2020 bộ, hơn 6180 quyển. Phần “Cổ đại
dịch kinh” chịu rất nhiều ảnh hưởng về sự
lộn xộn của Lịch đại tam bảo kỉ.
9. Đại chu san định chúng sinh mục

lục, 15 quyển, do ngài Minh thuyên phụng
sắc soạn tập vào niên hiệu Thiên sách vạn
tuế năm đầu (695) đời Vũ chu, thu chép
860 bộ, 3929 quyển. Vì bản lục này sử
dụng những ghi chép trong Lịch đại tam
bảo kỉ một cách rộng rãi, nên giá trị tư
liệu không cao.
10. Tục cổ kim dịch kinh đồ kỉ, 1
quyển, do ngài Trí thăng soạn tập vào năm
Khai nguyên 18 (730) đời Đường. Nội dung
thu tập 160 bộ, hơn 640 quyển kinh được
phiên dịch từ Cổ kim dịch kinh đồ kỉ trở
về sau để bổ túc cho nó.
11. Khai nguyên thích giáo lục, 20
quyển, do ngài Trí thăng soạn tập vào năm
Khai nguyên 18 (730) đời Đường. Nội dung
gồm 1.076 bộ, 5.048 quyển. Nói một cách
đại thể, bản mục lục này hoàn bị, ghi chép
chính xác, chia loại hợp lí, đồng thời, chính
thức đưa các tác phẩm Trung quốc vào tạng.
Hơn nữa, thời xưa thường dùng từ ngữ “Nhất
thiết kinh ngũ thiên dư quyển”(Tất cả có
hơn 5.000 quyển kinh) để gọi thay cho Đại
tạng kinh, cũng đã bắt nguồn từ bản lục này.
12. Khai nguyên thích giáo lục lược
xuất, 4 quyển, do ngài Trí thăng soạn tập
vào năm Khai nguyên 18 (730) đời Đường.
Bản lục này là do lấy riêng phần Nhập tạng
lục trong Khai nguyên thích giáo lục mà
thành, cũng thu 1.076 bộ, 5.048 quyển.
13. Đại đường trinh nguyên tục khai
nguyên thích giáo lục, 3 quyển, do ngài Viên
chiếu soạn tập vào năm Trinh nguyên thứ
10 (794) đời Đường, gồm thu 34 quyển mà
Khai nguyên thích giáo lục đã bỏ sót để bổ
sung và những kinh luận mới dịch về sau.
14. Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục, 30 quyển, do ngài Vân chiếu vâng

mệnh vua soạn tập vào năm Trinh nguyên
16 đời Đường. Nội dung thu chép 1.258 bộ,
5.390 quyển.
15. Đại đường bảo đại Ất tị tuế tục
trinh nguyên thích giáo lục, 1 quyển, do
ngài Hằng an soạn tập vào năm Bảo đại
thứ 3 (945) đời Nam đường. Nội dung ghi
chép 137 bộ, 343 quyển kinh mới dịch sau
mà Khai nguyên và Trinh nguyên hoặc bỏ
sót, hoặc chưa thu.
16. Đại trung tường phù pháp bảo lục,
33 quyển, do nhóm các ông Dương ức vâng
sắc chỉ của vua soạn tập vào năm Đại trung

Í
tường phù thứ 6 (1013) đời Bắc Tống. Bản
lục này thu 200 bộ, 384 quyển kinh điển
mới dịch trong khoảng 29 năm từ năm Thái
bình hưng quốc thứ 7 (982) đến năm Đại
trung tường phù thứ 4 đời Bắc Tống.
17. Thiên thánh thích giáo lục, 3 tập,
do ngài Duy tịnh biên soạn vào năm Thiên
thánh thứ 5 (1027) đời Bắc Tống, thu 6197
quyển.
18. Cảnh hựu tân tu pháp bảo lục, 21
quyển, do nhóm các ông Lữ di giản vâng
mệnh vua soạn tập vào năm Cảnh hựu thứ
3 (1036) đời Bắc Tống. Bản lục này thu 19
bộ, 150 quyển được dịch trong khoảng 27
năm từ năm Đại trung tường phù thứ 4 đến
năm Cảnh hựu thứ 4.
19. Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục (tức là mục lục Hoằng pháp tạng
bản đời Nguyên), 10 quyển, do các ngài
Khánh cát tường v.v... phụng sắc soạn tập
vào năm Chí nguyên 26 (1289) đời Nguyên.
Nội dung thu tập 1.644 bộ. Bản lục này đối
chiếu các kinh điển giữa bản Hán dịch và
Tây tạng dịch, đó là một đặc điểm mà chưa
một bản kinh lục nào làm từ trước đến nay.
Trong 19 bản kinh lục kể trên đây, 15
bản trước được đưa vào Đại chính tạng tập
49 và tập 55. Ba bản kế tiếp được thu vào
Tống tạng di trân. Riêng Chí nguyên pháp
bảo khám đồng tổng lục cũng được xếp vào
Đại chính tạng “Pháp bảo tổng mục lục”
quyển 2.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.7, Q.9; Pháp
uyển châu lâm Q.100; Khai nguyên thích
giáo lục Q.10; Đại chu san định chúng kinh

mục lục Q.1, Q.3, Q.4, Q.6; Tùng thư kinh
tịch chí thứ 30; Đường thư nghệ văn chí
thứ 49].
ĐẠI TẠNG KINH SÁCH DẪN
Sách chỉ dẫn cách tra cứu nội dung “Đại
chính tân tu đại tạng kinh” của Nhật bản,
do hội Nghiên cứu học thuật Đại tạng kinh
Nhật bản mời sáu trường Đại học Phật giáo
phụ trách biên soạn.
Kế hoạch đầu tiên do nhà học giả Tiểu
dã Huyền diệu làm cột trụ, bắt đầu từ năm
1943, ấn hành các bộ A hàm, Mục lục, Pháp
hoa mỗi bộ 1 quyển sách dẫn; sau, vì Tiểu
dã Huyền diệu qua đời và cuộc đại chiến
thế giới lần thứ hai bùng nổ nên công việc
bị bỏ dở. Năm 1956, sáu trường Đại học
Phật giáo là: Đại cốc, Cao dã sơn, Câu trạch,
Đại chính, Lập chính và Long cốc đem nội
dung phần soạn thuật của Ấn độ, Trung
quốc, Nhật bản gồm 85 quyển trong Đại
chính tân tu đại tạng kinh biên thành 48
tập sách dẫn, lấy kế hoạch của Tiểu dã Huyền
diệu làm nền tảng, chia ra: Phân loại hạng
mục biệt sách dẫn, Âm thứ sách dẫn, Tư
hoạch sách dẫn, Tứ dác hiệu mã sách dẫn
và Phạm ngữ sách dẫn.
Trong sách này, lấy các dụng ngữ được
dùng trong Đại tạng kinh Hán dịch làm
chuẩn, ứng dụng phương pháp nghiên cứu
tổng hợp, mỗi hạng mục chọn ra 50 dụng
ngữ học thuật, lần lượt phối hợp với 50 thứ
phân loại hạng mục. Năm mươi thứ phân
loại hạng mục này lấy phần soạn thuật của
Ấn độ làm trung tâm để lại chia mỗi hạng
làm những mục nhỏ, như hạng mục giáo
thuyết gồm có:
1. Thông thuyết.
2. Tam tạng.

3. Chín phần giáo.
4. Mười hai phần giáo.
Đặc sắc của Sách dẫn này là dựa vào
phương pháp nghiên cứu mới nhất, dùng
âm Phạm,Pàli và danh từ có sẵn làm trung
tâm, phụ chú rõ ràng bằng âm La tinh. Công
dụng của sách này rất rộng, nó giúp người
học tập, nghiên cứu có thể tra ra cách dùng,
định nghĩa, tên khác của một thuật ngữ trong
một bộ kinh và quan điểm của mỗi tông
phái, hoặc tra cứu nguồn gốc của 50 thứ
ĐẠI TẠNG KINH SÁCH DẪN

Í
phân loại hạng mục cho đến những tư liệu
có liên quan đến các chủ đề nhân sinh quan,
vũ trụ quan của Phật giáo.
[X. Giản giới nghiên độc Đại tạng kinh
đích công cụ thư (Giác thế kí 20)].
ĐẠI TẠNG NHẤT LÃM TẬP
Gồm 10 quyển, có riêng 1 quyển mục
lục, do Trần thực soạn vào đời Minh, thu
vào Đại chính tạng tập 100 (Pháp bảo tổng
mục lục tập 3).
Nội dung sách này chép nhặt những câu
văn quan trọng và nghĩa lí chủ yếu của kinh
luận trong Đại tạng kinh, tất cả có 1.181
tắc, chia làm 8 môn 60 phẩm, ở đầu mỗi
môn dùng hai câu văn nêu bày yếu chỉ. Có
thể nói, đây là sách khái luận về Phật giáo ở
đương thời.
-Môn thứ 1: “Trước hết nêu hình dung
của bậc Đại giác, vì thương xót chúng sinh
mà làm khuôn phép”. Có 8 phẩm 13 tắc.
-Môn thứ 2: “Biện minh cứu cánh của
giáo môn, khiến cho người học biết chỗ quay
về”. Có 6 phẩm 20 tắc.
-Môn thứ 3: “Quả do đạo này có thể vào,
đâu lìa bản lai tự kỉ”. Có 3 phẩm 63 tắc.
-Môn thứ 4: “Chỉ bởi hai đường thiện
ác, nên phải nổi chìm sáu ngả”. Có 16 phẩm
419 tắc.
-Môn thứ 5: “Thiên đường vui được bao
nhiêu, địa ngục đang chờ khổ lụy”. Có 8
phẩm 97 tắc.
-Môn thứ 6: “Muốn vượt luân hồi ba
cõi, phải nhờ tu chứng Tam thừa”. Có 6
phẩm 153 tắc.
-Môn thứ 7: “Thành công lên ngôi Chính

giác, tướng đẹp đủ sáu thần thông”. Có 4
phẩm 48 tắc.
-Môn thứ 8: “Bốn mươi chín năm mỏi
miệng, cuối cùng tất cả nhờ công”. Có 9
phẩm 359 tắc.
Trong mỗi phẩm lại chia ra các tiết, đầu
mỗi tiết, đều dùng hai câu kệ bảy chữ trình
bày đại cương của tiết ấy và ghi ra những
câu văn trọng yếu trong kinh, cuối cùng chỉ
rõ xuất xứ các kinh luận, như thứ tự quyển,
pho của Đại tạng kinh.
Tạng kinh mà soạn giả sử dụng là bản
Đại tạng khắc vào đời Bắc Tống ở viện Đông
thiền đẳng giác.
[X. Minh sử Q.98 Nghệ văn chí; Tứ khố
toàn thư tổng mục đề yếu Q.145; Trung quốc
Phật giáo sử tịch khái luận (Trần viên)].
ĐẠI TẠNG PHÁP SỐ
...........
Gồm 70 quyển (văn chính 68 quyển, mục
lục 2 quyển), do ngài Tịch chiếu vâng mệnh
vua biên tập vào đời Minh. Gọi đủ: Nhất
đại kinh luật luận pháp số.
Nội dung thu tập và giải thích những
từ ngữ pháp số của kinh luật, luận gồm
4.685 hạng mục rải rác trong Đại tạng,
theo thứ tự từ 1 đến 84.000 pháp môn,
mỗi hạng mục đều có nói rõ xuất xứ. Căn
cứ chính của sách này là Đại minh tam
tạng pháp số, rồi tham khảo thêm các sách:
Chư thừa pháp số, Tạng thừa pháp số,
Giáo thừa pháp số v.v... Thỉnh thoảng
cũng có chép danh tướng của các sách
ngoài Phật giáo.
Quyển đầu có đồ biểu nêu rõ phổ hệ của
đức Phật Thích ca mâu ni, nhan đề “Khởi
giáo Phật tổ”.
ĐẠI TẠNG THÁNH GIÁO PHÁP BẢO TIÊU MỤC

Gồm 10 quyển, do Vương cổ soạn vào
năm Sùng ninh thứ 4 (1105) thời Bắc
Tống, ngài Quản chủ bát soạn tập tiếp
vào đời Nguyên, được thu vào Cổ kim đồ
thư tập thành thần dị điển và Pháp bảo
tổng mục lục. Gọi tắt: Pháp bảo tiêu mục,
Tiêu mục.
Nội dung dựa theo thứ tự quyển, pho
ĐẠITẠNG THÁNH GIÁO PHÁP BẢO TIÊU MỤC

Í
của toàn bộ Đại tạng để giải thích đại cương
của các kinh. Đây là sách mở đầu cho loại
sách mục lục sau này.
Từ quyển 1 đến nửa phần trước của
quyển 6 là kinh, luật, luận Đại thừa, từ nửa
phần sau quyển 6 đến nửa phần đầu quyển
8 là kinh, luật, luận Tiểu thừa; nửa phần
sau quyển 8 đến nửa phần đầu quyển 9 là
Thánh hiền lục, Truyện kí, Kinh lục, nửa
phần sau quyển 9 là các kinh dịch vào những
năm Trinh nguyên, quyển 10 là các kinh
mới được dịch vào đời Tống.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.46; Duyệt tạng tri
tân Q.44; Tống sử nghệ văn chí thứ 158].
ĐẠI TẠNG TOÀN CHÚ
Gồm 80 quyển, mục lục 8 quyển, do
Quốc sư Chương gia vâng sắc chỉ soạn vào
năm Ung chính 13 (1753) đời Thanh. Gọi
đủ: Ngự chế Mãn Hán Mông Cổ Tây Phiên
hợp bích đại tạng toàn chú.
Nội dung sao chép các bài chú bằng bốn
thứ chữ Mãn, Hán, Mông, Tạng từ trong
Đại tạng kinh, tất cả có 8 bộ, mỗi bộ đều
có 10 tập, tổng cộng là 451 kinh, 10.402
bài chú.
Về hình thức bản in, mỗi tờ có tám dòng
chia làm hai hàng, trong hàng một, dòng
thứ nhất bên phải là chữ Mãn châu, rồi đến
chữ Hán, Mông cổ, Tây tạng.
ĐẠI TÁT GIÀ NI KIỀN TỬ SỞ THUYẾT KINH
Phạm: Bodhisattva-gocaropàyaviwaya-
vikurvaịa-nirdeza, gồm 10 quyển,
do ngài Bồ đề lưu chi dịch vào đời Nguyên
Ngụy. Cũng gọi Đại tát già ni kiền tử thụ kí
kinh, Đại tát già ni kiền tử kinh, Bồ tát cảnh

giới phấn tấn pháp môn kinh, thu vào Đại
chính tạng tập 9.
Nội dung tường thuật việc luận sư ngoại
đạo Đại tát già ni kiền tử (Phạm:Mahàsatya)
trả lời bồ tát Văn thù về pháp Đại thừa sâu
xa mầu nhiệm, được đức Phật khen ngợi và
thụ kí. Gồm 12 phẩm:
1. Phẩm tựa.
2. Phẩm hỏi những điều còn ngờ.
3. Phẩm Nhất thừa.
4. Phẩm đến chỗ vua Nghiêm xí.
5. Phẩm Vương luận.
6. Phẩm mời ăn.
7. Phẩm hỏi tội lỗi.
8. Phẩm công đức Như lai.
9. Phẩm đến chỗ đức Như lai.
10. Phẩm nói pháp.
11. Phẩm thụ kí.
12. Phẩm công đức tin.
Về yếu chỉ của toàn kinh đại để có thể
chia ra hai phương diện thế gian và xuất
thế gian:
-Về mặt thế gian, nói rõ ý nghĩa vương
đạo, yếu thuật trị nước, nêu ra những tội lỗi
của cuộc đời để răn dạy chúng sinh.
-Về mặt xuất thế gian, nói về pháp môn
tu của Bồ tát, công đức của Như lai, và lí
“duy nhất Phật thừa”, “tính Phật trùm khắp”,
“pháp thân thường vắng lặng”.
Kinh Bồ tát hành phương tiện cảnh giới
thần thông biến hóa 3 quyển do ngài Cầu
na bạt đà la dịch vào đời Lưu Tống là bản
dịch khác của kinh này.
[X. Pháp kinh lục Q.1; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.9; Khai nguyên thích lục Q.6; Duyệt
tạng tri tân Q.24].
ĐẠI TĂNG
... ..

Sa di chỉ nhận giữ 10 giới, gọi là Tiểu
tăng; đối lại, tỉ khưu nhận lãnh giới Cụ túc
thì gọi Đại tăng.
Trong các thiên “Khai hiển Đại thừa đại
tăng” và “Khai hiển thụ Đại thừa giới vi đại
tăng”, ngài Tối trừng, người Nhật bản, bảo
Đại tăng là từ gọi chung các vị tỉ khưu Đại
thừa cũng như Tiểu thừa.
ĐẠI TĂNG

Í
ĐẠI TĂNG CHÍNH
... ... ..
Cấp bậc cao nhất trong hàng quan tăng
ở Trung quốc đời xưa.
Năm Phổ thông thứ 6 (525), Lương Vũ
đế ban chức Đại tăng chính cho ngài Pháp
vân ở chùa Quang trạch, là vị tăng đầu tiên
giữ chức này. Tại Nhật bản vào năm Thiên
bình 17 (745), ngài Hành cơ được cử làm
Đại tăng chính lần đầu tiên.
(xt. Tăng Cương).
ĐẠI TÂM
I. Đại Tâm. Tâm nguyện rộng lớn cầu
đại bồ đề.
Luận Đại trí độ quyển 4 (Đại 25, 86
thượng) nói: “Bồ đề gọi là đạo của chư Phật,
Tát đỏa (hữu tình) gọi là chúng sinh hoặc là
đại tâm. Vì đối với công đức Phật đạo, người
này muốn được tâm ấy; vì nó cứng chắc như
núi Kim cương, không thể chặt đứt, không
thể phá hoại, nên gọi là Đại tâm”.
Luận Thập trụ tì bà sa quyển 5 (Đại 26,
41 thượng), nói: “Nhút nhát sợ hãi, không
có đại tâm, chẳng phải lời nói của kẻ trượng
phu có chí khí”.
II. Đại Tâm. Chỉ cho tâm phương tiện,
là tâm an trụ nơi pháp quán các pháp đều
không mà khởi lòng đại bi cứu độ tất cả
chúng sinh.
Luận Đại trí độ quyển 41 (Đại 25, 363
thượng), nói: “Phát tâm ban đầu gọi là tâm bồ
đề; thực hành 6 ba la mật là vô đẳng đẳng tâm,
trụ nơi tâm phương tiện thì gọi là Đại tâm”.
[X. luận Thập trụ tì bà sa Q.5].
III. Đại Tâm (1652-1728). Vị Thiền

tăng tông Tào động ở đời Thanh, người Cổ
điền, Phúc kiến, họ Tống. Người đời gọi là
Hằng đào Đại tâm thiền sư.
Năm 13 tuổi, sư theo Đức hiếp lão nhân
xuất gia ở chùa Thướng sinh, thụ giới Cụ túc
nơi ngài Hoàng bá
Hư bạch. Sau, sư
tham yết ngài Vi
lâm Đạo bái ở Cổ
sơn, hơn 20 năm
mới chứng ngộ tâm
yếu, được nối pháp
thầy. Năm Khang hi
41 (1702), ngài Vi
lâm truyền áo và bát
cho sư, phó chúc nối dòng pháp Cổ sơn.
Sư ăn mặc sơ sài, làm việc cần khổ, trụ
trì chùa Dũng tuyền 27 năm, rất có phong
cách của tổ Bách trượng.
Tháng 10 năm Ung chính thứ 6 sư thị
tịch, thọ 70 tuổi.
Sư có làm các bài tụng: Niêm cổ, Hoài
cổ v.v...
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.3].
ĐẠI TẦN CẢNH GIÁO LƯU HÀNH TRUNG QUỐC BI
Bia khắc ghi việc một chi phái Cơ đốc
giáo truyền bá ở Trung quốc, được dựng vào
năm Kiến trung thứ 2 (781) đời Đức tông
nhà Đường.
Bia này được tìm thấy ở huyện Chu trất
(cách thành phố Tây an về phía đông khoảng
17km) tỉnh Thiểm tây vào năm Thiên khải
thứ 3 (1623) đời Minh. Bia
cao 2,36m, rộng 0,86m,
dày 0,25m, hiện được cất
giữ tại Tây an. Trên khắc
chữ Thập, trán bia khắc
hàng chữ: “Đại Tần Cảnh

Giáo Lưu Hành Trung
Quốc Bi Tụng Tinh Tự”.
Văn bia do giáo sĩ Cảnh
tịnh soạn, Lữ tú nghiêm
viết, gồm 1.780 chữ, đại
khái nói về những hoạt
động của Đại tần Cảnh
giáotừ sau khiđược truyền
ĐẠI TẦN CẢNH GIÁO LƯU HÀNH TRUNG QUỐC BI
Tấm bia của Cảnh Giáo
tại Trung Quốc
Đại Tâm

Í
vào Trung quốc từ nước Ba tư vào năm Trinh
quán thứ 9 (635) đời Đường và trình bày sơ
lược về giáo nghĩa Cơ đốc giáo.
Bia này là tư liệu quí giá cho việc nghiên
cứu sự truyền bá Cơ đốc giáo ở Trung quốc
và sự giao thông giữa Trung quốc với phương
Tây thời xưa. Văn bia được dịch ra tiếng La
tinh năm 1625, sau còn được dịch ra bằng
nhiều thứ tiếng nước ngoài để lưu truyền.
ĐẠI TẦN QUỐC
Tên một nước xưa ở trên bờ đông Địa
trung hải, cực tây châu Á, tương đương với
giải đất thuộc Đế quốc Cổ la mã và vùng
Tiểu á. Cũng gọi Hải tây quốc, Lê kiện quốc.
Nước này từ xưa đã có giao thông liên
lạc với Trung quốc, bấy giờ được gọi là “Thế
giới cực tây”. Xứ này sản xuất vàng, bạc và
những phẩm vật quí giá có tiếng. Truyện
Cưu ma la thập trong Cao tăng truyện
quyển 2 (Đại 50, 331 thượng), nói: “Vua
nước Cưu tư làm tòa sư tử bằng vàng cho
ngài (Cưu la ma thập) rồi trải nệm gấm
Đại tần lên trên”.
Cứ theo Cựu đường thư liệt truyện 148,
điều Ba lạt tư quốc trong Đại đường tây vực
kí quyển 11 và điều Ba lạt tư quốc trong
Thích ca phương chí quyển hạ ghi, Đại tần
còn gọi là Phất lẫm, tức là Đế quốc Đông la
mã, nằm về mạn tây bắc nước Ba tư. Từ sau
ngày xây dựng kinh đô Constantinople, Đế
quốc Đông la mã dần dần cường thịnh, thôn
tính cả vùng Tiểu á Tế á và Syria đồng thời
giao thông qua lại với các nước phương Đông,
vào thời Tùy, Đường, Trung quốc gọi nước
này là Phất lẫm.

Cứ theo văn bia Đại tần Cảnh giáo lưu
hành Trung quốc bi tụng tinh tự ghi, thì
Đại tần là chỉ cho Syria. Đầu đời Đường,
phái Cảnh giáo trong Cơ đốc giáo được
truyền vào Trung quốc, gọi là Đại tần Cảnh
giáo và có xây dựng nhà thờ Đại tần.
Ngoài ra, tên gọi Đại tần thường được
thấy trong kinh điển Phật, như kinh Na tiên
tỉ khưu quyển hạ (Đại 32, 702 thượng), nói:
“Vua thưa: Tôi vốn sinh ở nước Đại tần,
tên nước là A lệ tán (Pàli:Alasanda)”.
Còn Phật sử tỉ khưu Ca chiên diên thuyết
pháp một tận kệ chương 120 (Đại 49, 11
trung), nói: “Sẽ có ba ông vua độc ác: Vua
nước Đại tần, vua nước An tức và vua nước
Bát la”.
Ngoài ra, phẩm Bồ tát địa bất khả tư
nghị trong kinh Bồ tát giới quyển 2 và Đại
sử (Pàli:MahàvaôsaXXIX) bảo rằng Đại
tần là chỉ cho nước Tẩu na (Pàli:Yona),
cũng tức là nước Đại hạ (Bactria) ở phía đông
bắc nước Cưu tư đời xưa. Từ đời Tống về
sau, thì tên Đại tần thường hay lẫn lộn với
Ba tư. Đến thời cận đại, trong số học giả, có
người chủ trương Đại tần chỉ cho Ai cập
thủa xưa lệ thuộc La mã.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.32, Q.39 chú thích;
Đại tống tăng sử lược Q.hạ; Hậu Hán thư
Q.78 Đại tần quốc điều; Đường hội yếu Q.49;
Đường thư tây vực liệt truyện 146; Cổ kim
đồ thư tập thành biên duệ điển thứ 60].
ĐẠI TẦN TỰ
........
Nhà thờ của Cảnh giáo ở đời Đường,
Trung quốc. Cũng gọi Ba tư tự, Cảnh tự.
Năm Trinh quán thứ 9 (635) đời Đường,
những người Cảnh giáo Nestorians –một
chi phái thuộc Cơ đốc giáo–sai Olopon

mang kinh tượng đến truyền đạo ở Trung
quốc. Năm Trinh quán 12 (638), vua Đường
Thái tông cho phép xây dựng nhà thờ Đại
tần ở phường Nghĩa ninh tại Trường an.
Các vua kế tiếp cũng cho phép làm nhà
thờ Cảnh giáo ở mỗi châu. Lúc đầu, người
ta lầm tưởng trung tâm truyền bá Cảnh
giáo là nước Ba tư nên gọi là Ba tư tự. Sau
mới biết cảnh giáo bắt nguồn từ Đại tần
(Đế quốc La mã) nên vào năm Thiên bảo
ĐẠI TẦN TỰ

Í
thứ 4 (745) đời Đường huyền tông mới đổi
tên là Đại tần tự.
Năm Kiến trung thứ 2 (781), vua Đức
tông cho dựng bia “Đại tần Cảnh giáo lưu
hành Trung quốc” ghi lại những hoạt động
truyền bá Cảnh giáo ở nước Tàu. Đầu năm
Trinh nguyên đời Đức tông, giáo sĩ người
Ba tư tên là Cảnh tịnh đến Trường an, ở tại
nhà thờ Đại tần và cùng với ngài Tam tạng
Bát nhã dịch kinh Lục ba la mật ở nhà thờ
này. Khi Đường Vũ tông diệt Phật, nhà thờ
Đại tần cũng bị phá hủy, sau được xây dựng
lại thành Sùng thánh Phật tự.
Năm Thiên khải thứ 5 (1625) đời vua
Hi tông nhà Minh, ở chỗ nền cũ của nhà
thờ Đại tần tại Tây an, người ta đã đào được
tấm bia Đại tần Cảnh giáo lưu hành Trung
quốc, đây là tư liệu duy nhất cho việc nghiên
cứu về lịch sử Cảnh giáo ở đời Đường tại
Trung quốc.
[X. Đường hội yếu Q.49 mục Đại tần tự;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.17 truyện Bát nhã tam tạng; Đại tần Cảnh
giáo lưu hành Trung quốc bi tụng tinh tự
(Đại chính tạng tập 54). (xt. Đại Tần Cảnh
Giáo Lưu Hành Trung Quốc Bi).
ĐẠI TẬP BỘ
........
Một trong năm bộ lớn của kinh Đại thừa
được phân loại và sắp xếp trong tạng kinh,
tức là kinh Đại phương đẳng đại tập và tất
cả kinh điển thuộc bộ loại này.
Về số bộ và quyển, Khai nguyên thích
giáo lục quyển 11 liệt kê từ kinh Đại phương
đẳng đại tập trở xuống gồm 24 bộ, 142

quyển; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục quyển 20 thì thêm vào Địa tạng
bồ tát vấn pháp thân tán, Đại hư không
tạng bồ tát niệm tụng pháp v.v... do ngài
Bất không dịch gồm 3 bộ, 10 quyển nữa
mà thành là 217 bộ, 152 quyển; Đại tạng
kinh cương mục chỉ yếu lục quyển 3 thì
liệt kê 212 bộ, 152 quyển.
Còn trong Đại tạng kinh hiện nay, thì
bản đời Tống thu chép 24 bộ, 141 quyển;
bản đời Nguyên thu chép 24 bộ, 139 quyển;
bản Cao li thu chép 27 bộ, 152 quyển; Vạn
chính tạng kinh thu chép 25 bộ, 151 quyển,
Đại chính tân tu đại tạng kinh thu chép 28
bộ, 184 quyển.
Danh từ “Đại tập bộ” là do Khai nguyên
thích giáo lục đặt định, nhưng, trong Duyệt
tạng tri tân, ngài Trí húc đời Minh đổi lại là
Phương đẳng bộ và thêm vào hai bộ nữa là
Bảo tích, Đại tập.
[X. Đại minh tam tạng thánh giáo (Bắc
tạng) mục lục Q.1; Đại tạng thánh giáo pháp
bảo tiêu mục Q.2; Duyên sơn tam đại tạng
tổng mục lục].
ĐẠI TẬP KINH
........
Gồm 60 quyển, do ngài Đàm vô sấm dịch
vào đời Bắc Lương. Gọi đủ: Đại phương đẳng
đại tập kinh (Phạm: Mahà-saônipàtasùtra,
Tạng:Fdus-pa-chan-po), thu vào
Đại chính tạng tập 13.
Nội dung tập hợp các kinh thuộc Đại
tập bộ, là pháp tạng sâu xa mầu nhiệm,
như 16 đại bi, 32 nghiệp v.v... mà đức Phật
đã nói cho các Bồ tát và các trời, rồng, quỉ
thần trong mười phương cõi Phật nghe sau
khi Ngài thành đạo được 16 năm. Chủ yếu
nói về sáu pháp ba la mật của Đại thừa, về

tính không của các pháp, về Mật giáo và
Đà la ni cùng các việc chư Thiên hộ trì
chính pháp v.v...
Toàn kinh chia ra 17 phẩm:
1. Phẩm Anh lạc: Nửa đầu quyển 1,
tường thuật việc đức Phật lên tòa Sư tử nói
về pháp môn Vô ngại.
2. Phẩm Đà la ni tự tại vương bồ tát:
Từ nửa cuối quyển 1 đến quyển 4, trình bày
việc đức Phật nói về Tam học giới định tuệ
và 4 pháp Anh lạc trang nghiêm đà la ni
ĐẠI TẬP KINH

Í
cho bồ tát Đà la ni tự tại vương nghe.
3. Phẩm Bảo nữ: Quyển 5 và quyển 6,
nói về 32 loại Bảo tâm mà đồng nữ Bảo nữ
đã thành tựu.
4. Phẩm Bất huyến bồ tát: Tức quyển
7, đức Phật nói cho bồ tát Bất huyến nghe
về ý chỉ chủ yếu của tám môn Đà la ni,
tám tinh tiến, tám pháp, tám trang nghiêm,
tám phát tâm v.v...
5. Phẩm bồ tát Hải tuệ: Từ quyển 8
đến quyển 10, đức Phật nói cho bồ tát Hải
tuệ nghe về ý nghĩa của Đại thừa, phát
nguyện của Bồ tát, tam muội Tịnh ấn, chú
Tứ thiên vương, Ma nghiệp v.v...
6. Phẩm Vô ngôn bồ tát: Tức quyển
12, đức Phật căn cứ vào những điều bồ tát
Vô ngôn trình bày mà giải thích rõ về pháp
tính của vô ngôn, vô thanh, không v.v...
7. Phẩm Bất khả thuyết bồ tát: Tức
quyển 13, trình bày việc bồ tát Bất khả thuyết
nói về 16 pháp phát tâm Vô thượng bồ đề
và 32 pháp tăng trưởng tâm bồ đề v.v...
8. Phẩm Hư không tạng bồ tát: Từ
quyển 14 đến quyển 18, đức Phật giảng cho
bồ tát Hư không tạng nghe về sáu pháp ba
la mật và các đức nghiệp của Bồ tát.
9. Bảo chàng phần: Từ quyển 19 đến
quyển 21, chia làm 13 phẩm là phẩm Ma
khổ, phẩm Vãng cổ, phẩm Ma điều phục v.v...
10. Hư không mục phần: Từ quyển 22
đến quyển 24, chia làm 10 phẩm là phẩm
Thanh văn, phẩm Thế gian mục, phẩm Di
lặc v.v...
11. Phẩm Bảo kế bồ tát: Từ quyển 25
đến quyển 26, đức Phật nói cho các bồ tát

Bảo kế v.v... về các hạnh ba la mật của Bồ
tát, hạnh trợ bồ đề, thần thông và điều phục
chúng sinh.
12. Phẩm Vô tận ý bồ tát: Từ quyển 27
đến quyển 30, đức Phật giảng rõ về sự vô
tận của sáu ba la mật, bốn tâm vô lượng, sáu
thần thông, bốn nhiếp pháp, bốn trí vô ngại,
bốn chỗ nương tựa v.v...
13. Nhật mật phần: Từ quyển 31 đến
quyển 33, gồm 6 phẩm như phẩm Hộ pháp,
phẩm Tứ phương Bồ tát tập v.v...
14. Nhật tạng phần: Từ quyển 34 đến
quyển 45, gồm 13 phẩm là phẩm Hộ trì
chính pháp, phẩm Đà la ni v.v...
15. Nguyệt tạng phần: Quyển 46 đến
quyển 56, gồm 20 phẩm như phẩm Nguyệt
chàng thần chú, phẩm Ma vương Ba tuần
nghệ Phật sở v.v...
16. Tu di tạng phần: Từ quyển 57 và
quyển 58, gồm 4 phẩm là phẩm Thanh văn,
phẩm Bồ tát thiền bản nghiệp v.v...
17. Thập phương Bồ tát phần: Quyển
59 và quyển 60, nói về 50 thứ tội tính toán,
so đo.
Trong 17 phẩm nêu trên, từ phẩm 1
đến phẩm 11 là do ngài Đàm vô sấm dịch.
Phẩm 12 do các ngài Trí nghiêm và Bảo
vân dịch chung vào thời Lưu Tống thuộc
Nam triều. Phẩm này có bản lưu hành riêng
là kinh Vô tận ý bồ tát. Phẩm 13 do ngài
Đàm vô sấm dịch. Các phẩm 14, 15, 16 do
ngài Na liên đề da xá dịch, những bản lưu
hành riêng của 3 phẩm này là: Kinh Đại
thừa đại phương đẳng đại tập nhật tạng,
kinh Đại thừa đại phương đẳng đại tập
nguyệt tạng và kinh Đại thừa Tu di tụng.
Phẩm 17 được soạn tập từ kinh Minh độ
ngũ thập giáo kế do ngài An thế cao dịch

vào thời Đông Hán mà thành.
Ngoài ra, còn có các kinh là bản dịch
khác của một số phẩm, như phẩm 1 và 2 là
kinh Đại ai 8 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào đời Tây Tấn. Phẩm 3 là kinh Bảo
nữ sở vấn 4 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch. Phẩm 5 là kinh Hải ý bồ tát sở vấn
tịnh ấn pháp môn 18 quyển, do ngài Duy
tịnh dịch vào đời Bắc Tống. Phẩm 6 là kinh
Vô ngôn đồng tử 2 quyển, do ngài Trúc pháp
hộ dịch. Phẩm 8 là kinh Đại tập đại Hư
không tạng bồ tát sở vấn 8 quyển, do ngài
Bất không dịch vào đời Đường. Phẩm 9 là
ĐẠI TẬP KINH

Í
kinh Bảo tinh đà la ni 10 quyển, do ngài Ba
la phả mật đa la dịch vào đời Đường. Phẩm
11 là kinh Bảo kế bồ tát sở vấn 2 quyển, do
ngài Trúc pháp hộ dịch. Phẩm 12 là kinh A
sai mạt bồ tát 7 quyển, do ngài Trúc pháp
hộ dịch. Trong tạng kinh Tây tạng không
có Đại tập bộ mà chỉ thấy nội dung của các
kinh nêu trên đây được ghi chép rải rác trong
các kinh điển khác, nhưng không có “Nguyệt
tạng phần”.
Thời gần đây, những mảnh rời rạc của
nguyên bản tiếng Phạm đã được đào thấy ở
Tân cương, trong đó có phần tương đương
với phẩm Vãng cổ trong Bảo chàng phần
của kinh này, về sau, học giả F. W. Thomas
người Anh giáo đính và xuất bản.
Về chú sớ của kinh này thì có Đại tập
kinh sớ 16 quyển (Khuyết danh), Đại tập
kinh sớ 5 quyển (Pháp sư Cảnh soạn),
Nguyệt tạng phần y nghĩa lập danh 1 quyển
(Tín hành soạn) v.v... nhưng nay đều đã
thất truyền.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.12; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4, Q.7; Trinh nguyên tân định thích
giáo mục lục Q.6].
ĐẠI TẬP NGUYÊT TẠNG KINH
Gồm 10 quyển, do ngài Na liên đề da xá
dịch vào đời Tùy. Cũng gọi Đại phương đẳng
đại tập nguyệt tạng kinh, gọi tắt: Nguyệt tạng
phần, Nguyệt tạng kinh, thu vào Đại chính
tạng tập 13.
Kinh này tuy là một bộ phận của kinh
Đại tập, nhưng rất đầy đủ, cho nên có thể
được xem như một kinh riêng biệt. Nội

dung kinh này ghi chép sự tích đức Phật
đầu tiên giáo hóa các Bồ tát tỉ khưu ở núi
Khư la đế, rồi hóa độ Ma vương, Ba tuần,
A tu la, Trời, Rồng, Quỉ thần v.v... khiến
họ quy y Phật pháp.
Chúng hội trong kinh này rất đông và
đủ loại; như600 vạn Hữu học Vô học,80
ức na do tha trăm nghìn quyến thuộc của
Đại bồ tát, chư Thiên, quỉ thần v.v... Ngoài
ra, còn ghi chép cả thuật chiêm tinh, lịch
sử, địa lí của 16 nước ở Ấn độ và các nước
Tây vực. Về tư tưởng Phật pháp diệt tận thì
miêu tả rất tỉ mỉ.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.12; Đại đường
nội điển lục Q.6; Khai nguyên thích giáo lục
lược xuất Q.1; Trinh nguyên tân định thích
giáo mục lục Q.9]. (xt. Đại Tập Kinh).
ĐẠI THÁNH
.....
Phạm, Pàli: Mahà-muni. Tiếng tôn
xưng đức Phật, Bồ tát và Đại thanh văn để
phân biệt với Thánh nhân thế tục. Như Đại
thánh Phổ hiền bồ tát, Đại thánh Văn thù
sư lợi bồ tát, Đại thánh Quán tự tại bồ tát,
Đại thánh Bất động minh vương, Đại thánh
Hoan hỉ thiên v.v... đại khái đều xuất phát
từ ý tôn kính.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.17 phẩm
Thế phát nhiễm y; kinh Đại phương đẳng
đại tập Q.43 phẩm Tống sứ; kinh Trì tâm
phạm thiên sở vấn Q.1 phẩm Minh võng
bồ tát].
ĐẠI THÁNH THẾ TÔN
...........
Tôn hiệu của đức Phật. Phật là bậc cùng
tột trong hàng Thánh, tất cả thế gian đều
tôn kính.
Phẩm Dược thảo trong kinh Pháp hoa

(Đại 9, 20 thượng), nói: “Đại thánh Thế tôn
ở trong tất cả chúng trời người mà tuyên nói
lời này”.
ĐẠI THÁP
I. Đại Tháp.
Tòa tinh xá bằng gạch hình ngôi tháp
cao ở thánh địa Phật đà già da (Phạm:
ĐẠI THÁP

Í
Buddha-gayà) nơi
đức Thích tôn thành
đạo được xây dựng
vào thời vua A dục.
Về sau, người Bà la
môn cải tín theo
Phật giáo mới kiến
thiết rộng lớn hơn.
Khoảng thế kỉ
XIII, XIV trong cuộc
chiến tranh giữa Ấn
độ giáo và Hồi giáo, các Phật tích đều bị
quân đội Hồi giáo phá hủy. Để bảo vệ
Thánh tích này, tín đồ Phật giáo bèn lấy
đất phủ lên trên tháp, mãi đến thế kỉ XIX,
Anh quốc thống trị Ấn độ mới tìm ra và
sửa sang lại.
II. Đại Tháp.
Ngôi tháp Phật hiện còn ở Sơn kì (Phạm:
Sanchi) Trung Ấn độ, được kiến tạo vào
thế kỉ thứ 2 trước Tây lịch. Tháp có hình
chiếc bát úp, đường kính 36m, cao 16m, trên
nóc tháp có cây lọng bằng đá.
III. Đại Tháp.
Cũng gọi Căn bản đại tháp, Cao dã sơn
đại tháp.
Ngôi tháp trên núi Cao dã bên Nhật bản,
được xây dựng vào năm Hoằng nhân thứ 10
(819). Qua nhiều lần sửa chữa, nay thành
như tháp Đa bảo.
(xt. Căn Bản Đại Tháp).
ĐẠI THẮNG KIM CƯƠNG
Vị Bồ tát tổng nhiếp 37 vị tôn của Kim
cương giới, Mật giáo.
Một thân của vị tôn này có đủ diệu dụng

của37 vị tôn, trên đỉnh đầu phóng ra ánh
sáng kim cương rực rỡ, tay mặt tay trái thứ
1 kết ấn trí quyền, tay thứ2bên trái cầm
hoa sen, tay thứ3cầm chày yết ma, tay thứ
4 cầm sợi dây, tay thứ 5 cầm chuông nhỏ,
tay thứ 6 cầm bánh xe pháp; tay thứ 2bên
phải cầm chày5chĩa, tay thứ3cầm ngọc
ma ni, tay thứ 4 cầm cái móc, tay thứ 5
cầm vòng xích, tay thứ 6 cầm gươm trí tuệ,
ngồi trên tòa sen trắng, toàn thân sáng chói
như mặt trời.
Tùy theo các kinh mà hình tượng vị tôn
này có khác. Trong ba đời ba cõi, chỉ có vị
tôn này vượt hơn các Phật đính để mau
thành Đại tất địa.
[X. kinh Kim cương phong lâu các nhất
thiết du già du kì Q.thượng phẩm Nhất thiết
Như lai đại thắng kim cương đính tối thắng
chân ngôn đại tam muội da; Bí sao vấn đáp
Q.10 Đại thắng kim cương điều].
ĐẠI THẾ CHÍ BỒ TÁT
Đại thế chí, Phạm: Mahà-sthàmapràpta.
Dịch âm: Ma ha sa thái ma bát la
bát đá. Dịch ý: Đắc đại thế, Đại tinh tiến.
Gọi tắt: Thế chí bồ tát.
Vị Bồ tát này dùng ánh sáng trí tuệ chiếu
khắp tất cả, khiến chúng sinh lìa ba đường
ác, được sức tự tại. Lúc Ngài đi thì mười
phương thế giới đều rúng động, nên gọi là
Đại thế chí. Bồ tát này và bồ tát Quan âm
đứng hầu hai bên đức Phật A di đà trong
thế giới Cực lạc. Thường được gọi là Tây
phương tam Thánh.
Theo chương Niệm Phật viên thông
trong kinh Thủ lăng nghiêm quyển 5 nói,
ĐẠI THẾ CHÍ BỒ TÁT
Đại Tháp ở Phật Đà Già Da
Tháp Thứ Nhất ở Sơn Kì

Í
thì khi còn ở Nhân địa tu hành, bồ tát Đại
thế chí đã do tâm niệm Phật mà vào Vô
sinh nhẫn, cho nên nay tiếp dẫn chúng sinh
niệm Phật ở thế giới Sa bà về Tịnh độ.
Lại theo kinh Bi hoa quyển 3 chép, sau
khi đức Phật A di đà nhập diệt, thì bồ tát
Quan thế âm thay Ngài, sau khi Quan
thế âm tịch diệt, thì bồ tát Đại thế chí
bổ xứ thành Phật, hiệu là Thiện trụ trân
bảo sơn vương Như lai, tiếp tục giáo hóa
chúng sinh.
Cứ theo kinh Quán vô lượng thọ thì
trong chiếc mũ trời Ngài đội có 500 hoa
báu, mỗi một hoa báu lại có 500 đài báu,
mỗi một đài báu đều hiện quốc độ tịnh
diệu của chư Phật trong mười phương; nhục
kế như hoa Bát đầu ma, giữa nhục kế đặt
một cái bình báu. Ngoài ra, thân tướng của
Ngài đại để cũng giống với hình tượng của
bồ tát Quan thế âm.
Còn theo phẩm A lị đa la đà la ni a rô
lực, thì hai vị Bồ tát này đều mầu vàng
ròng, phóng hào quang trắng, tay phải cầm
cây bạch phất, tay trái cầm hoa sen, thân
hình ngài Đại thế chí nhỏ hơn bồ tát Quan
thế âm.
Trong Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới
của Mật giáo, bồ tát Đại thế chí được đặt ở
vị trí thứ 2 phía trên
trong viện Quan
âm, toàn thân mầu
da người, ngồi trên
hoa sen đỏ, tay trái
cầm hoa sen mới
nở, tay phải co ba

ngón giữa, đặt ở
trước ngực, mật
hiệu là Trì luân kim
cương, hình tam
muội da là hoa sen
chưa nở.
[X. kinh Đại a di đà Q.thượng, kinh Bi
hoa Q.2; Pháp hoa kinh huyền tán Q.2; Đà
la ni tạp tập Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.13].
(xt. Quán Thế Âm Bồ Tát ).
ĐẠI THẾ PHẬT
Đức hiệu của Như lai. Phật có thế lực
lớn, hay dứt hết phiền não của chúng sinh,
cho nên gọi là Đại thế Phật.
Phẩm Phương tiện trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 9 trung), nói: “Vì tham ái tự che, mờ
tối không thấy gì, chẳng cầu Đại thế Phật,
ban cho phép dứt khổ”.
ĐẠI THIÊN
Phạm: Mahàdeva. Dịch âm: Ma ha
đề va.
I. Đại Thiên.
Vị thủy tổ của Đại chúng bộ, ra đời hơn
100 năm sau đức Phật nhập diệt, là con của
một thương gia nước Mạt thố la (Phạm:
Mathurà) Trung Ấn độ.
Tương truyền trước khi vào cửa Phật,
ngài đã gây ba tội nghịch, sau sám hối xuất
gia, ở chùa Kê viên. Ngài có đại thần lực,
được ba trí thông đạt, từng đến truyền đạo
ở thành Hoa thị (Phạm: Pàỉali-putra),
vua A dục xin qui y với Ngài. Ngài cũng
là vị sư duy nhất được phái đến truyền
đạo ở nước Ma hê sa mạn đà la (Pàli:
Mahiôsaka-maịđala), ngài giảng kinh
Thiên sứ (Pàli:Devadùta-sutta), bốn
vạn người nhờ đó mà đắc đạo. Ngài đề
xướng năm việc (Đại thiên ngũ sự), do đó,

giáo đoàn chia làm hai phái: Đại chúng bộ
tán thành và Thượng tọa bộ phản đối. Vua
A dục tán thành Đại chúng bộ, nên bấy
giờ Thượng tọa bộ phần nhiều bỏ sang nước
Ca thấp di la. Không bao lâu, ngài Đại thiên
nhập tịch.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.2; luận Phân
biệt công đức Q.1; Du già luận toản thích
Q.1; Nghĩa lâm chương toản chú (Phổ tịch)].
ĐẠI THIÊN
Bồ tát Đại Thế Chí
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
II. Đại Thiên.
Vị Tổ khai sáng của Chế đa sơn bộ Tiểu
thừa, ra đời khoảng 200 năm sau đức Phật
nhập diệt. Mới đầu, ngài theo ngoại đạo, trở
thành lãnh tụ của phái Tặc trụ. Sau ngài bỏ
ngoại đạo, xuất gia với Đại chúng bộ, được
đặt tên là Đại thiên. Ngài là bậc học rộng,
nghe nhiều, hành trạng cao xa, ở núi Chế
đa, giáo hóa môn đồ. Nhân bàn về năm việc
của Đại chúng bộ và ý nghĩa của việc chế
giới, thụ giới mà phân biệt ra Tây sơn trụ
bộ, Bắc sơn trụ bộ.
[X. luận Dị bộ tông luân; Dị bộ tông luân
luận thuật kí]. (xt. Chế Đa Sơn Bộ).
III. Đại Thiên.
Một trong số 53 vị thiện tri thức mà đồng
tử Thiện tài đến tham vấn.
(xt. Ngũ Thập Tam Tham).
ĐẠI THIÊN NGŨ SỰ
Năm việc do ngài Đại thiên (Phạm:
Mahàdeva) đề xướng. Cũng gọi Ngũ sự phi
pháp, Ngũ sự vọng ngữ.
Đại thiên ra đời khoảng 100 năm sau
khi đức Phật nhập diệt, ngài là thủy tổ
của Đại chúng bộ trong thời Phật giáo bộ
phái ở Ấn độ. Ngài từng làm một bài kệ
để tuyên dương giáo nghĩa của 5việc do
ngài đề xướng. Bài kệ ấy như sau (Đại 49,
15 thượng):
“Dư sở dụ vô tri
Do dự tha linh nhập
Đạo nhân thanh cố khởi
Thị danh chân Phật giáo”.
Ý nghĩa bài kệ:
1. Dư sở dụ(kẻ khác dụ dỗ): A la hán tuy

không còn dâm dục, nhưng có hiện tượng
xuất tinh trong mộng mị, là vì ác ma ghen
ghét Phật pháp, nên dụ dỗ, lừa dối để phá
hoại người tu thiện.
2. Vô tri(còn sự không biết): Vô tri có hai
thứ là Nhiễm ô và Bất nhiễm ô. Các vị A la
hán tuy không còn vô tri nhiễm ô, nhưng
vẫn còn vô tri bất nhiễm ô.
3. Do dự(còn hoài nghi): Nghi có hai thứ
là “nghi tùy miên” và “nghi xứ phi xứ”. A la
hán vẫn chưa dứt hết nghi xứ phi xứ, nên
tuy là bậc Thánh mà vẫn còn ngờ vực.
4. Tha linh nhập(nhờ người khác giúp đỡ):
A la hán phải nhờ người khác ấn chứng mới
biết mình là La hán. Như Xá lợi phất là người
trí tuệ bậc nhất, Mục kiền liên là người thần
thông bậc nhất, nhưng cũng phải nhờ đức
Phật chỉ bảo cho mới biết mình đã giải thoát.
5. Đạo nhân thanh cố khởi(nhờ âm thanh
mới chứng Thánh đạo): A la hán nhờ quán
xét Khổ, Không, Vô thường, Vô ngã (Tứ
Thánh đế) mà được niềm vui giải thoát, đó
là do chán các nỗi khổ và chí thành cất tiếng
kêu “khổ thay” mà Thánh đạo hiện khởi.
Trên đây là sự giải thích của Đại thiên
về năm việc do chính ngài đề xướng. Nhưng,
theo quan điểm của Thượng tọa bộ, thì năm
việc đó là trái với Phật pháp, là nói láo, nên
đã đưa đến sự chia rẽ giáo đoàn thành hai
phái là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.33; luận Đại tì
bà sa Q.99; Tam luận huyền nghĩa]. (xt. Bộ
Phái Phật Giáo).
ĐẠI THIÊN THẾ GIỚI
...........
Phạm:Mahàsàhasra-lokadhàtu,Pàli:
Mahàsahassa-lokadhàtu. Gọi tắt: Đại
thiên giới, Đại thiên.

Nghìn thế giới lớn, là vũ trụ quan của
người Ấn độ cổ đại.
Người Ấn độ đời xưa lấy 4 đại châu và
mặt trời mặt trăng làm một Tiểu thế giới;
hợp 1.000 tiểu thế giới là một Tiểu thiên
thế giới; hợp 1.000 tiểu thiên thế giới là
Trung thiên thế giới; hợp 1.000 trung thiên
thế giới là Đại thiên thế giới.
Ngày nay, thuật ngữ “Đại thiên thế giới”
được người đời chuyển dụng để miêu tả sự
ĐẠI THIÊN THẾ GIỚI

Í
rối ren của thế giới. Ngoài ra, Tiểu thiên,
Trung thiên, Đại thiên gọi chung là Tam
thiên đại thiên thế giới(Ba nghìn thế giới lớn).
[X. luận Đại tì bà sa Q.120; luận Câu xá
Q.11]. (xt. Tam Thiên Đại Thiên Thế Giới).
ĐẠI THIỀN KHIẾU NGỘ
...........
Đại thiền kêu ngộ: Tên công án trong
Thiền tông.
Đại thiền là chỉ ngài Trí thông, đệ tử
nối pháp của thiền sư Qui tông Trí thường.
Cũng gọi Đại thiền Phật Trí thông. Công
án này nói về cơ duyên ngộ đạo của ngài
Đại thiền.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 10
(Đại 51, 281 thượng), nói: “Khi ở dưới hội
của ngài Qui tông, một đêm đi tuần, sư
bỗng kêu lên “Ta đã đại ngộ!” (...). Qui tông
nói: “Ông thấy đạo lí gì mà nói đại ngộ?
Thử nói xem nào!” Đại thiền đáp: “Sư cô
vốn là người nữ”. Ngài Qui tông im lặng
ấn khả.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.4; Thiền
uyển mông cầu Q.thượng].
ĐẠI THIỀN PHẬT
Biệt hiệu của hai Thiền sư là Cảnh
thông nối pháp ngài Ngưỡng sơn và Trí
thông nối pháp ngài Qui tông. Ngoài ra
còn là tiếng tôn xưng các Thiền sư ưu tú
trong Thiền tông.
[X. Tổ đình sự uyển Q.2 Tuyết đậu
niêm cổ].
ĐẠI THIÊN ĐỊA PHÁP
... ... ... ..
Phạm: Kuzala-mahà-bhùmikàdharmà.

Một trong 6 món tâm sở do tông
Câu xá lập ra, tức là hiện tượng tâm lí tương
ứng với tất cả tâm thiện mà cùng khởi động,
gồm có 10 thứ:
1. Tín (Phạm:zradhà), làm cho tâm lắng
trong, yên lặng).
2. Bất phóng dật (Phạm:apramàda),
chuyên chú tu các pháp lành.
3. Khinh an (Phạm:prasrabdhi), khiến
tâm được nhẹ nhàng, an ổn.
4. Xả(Phạm:upekwà), khiến cho thân
tâm xả bỏ ý niệm dính mắc vào các pháp
mà an trụ nơi bình đẳng.
5. Tàm (Phạm:hrì), cung kính thuận
theo người có đức độ, phải biết hổ thẹn đối
với tội lỗi mà chính mình đã gây ra.
6. Quí(Phạm:apatràpya), sợ quả báo
của tội lỗi, biết xấu hổ với người khác khi
mình phạm tội.
7. Vô tham (Phạm:alobha), đối với cảnh
thuận không tham đắm.
8. Vô sân (Phạm:advewa), đối với cảnh
nghịch không tức giận.
9. Bất hại(Phạm:ahiôsà), không gây
tổn hại cho người khác.
10. Cần(Phạm:Vìrya), khiến tâm dũng
mãnh để siêng năng tu tập các thiện pháp.
Mười pháp kể ở trên trùm khắp tất cả
tâm thiện, nên gọi là Đại thiện. Còn tâm
vương là chỗ nương của những hành vi đại
thiện ấy, nên gọi là Đại thiện địa; mười pháp
này là sở hữu của Đại thiện địa, cho nên gọi
là Đại thiện địa pháp.
Ngoài mười pháp đã ghi ở trên, luận
Thuận chính lí quyển 11 còn thêm hai pháp
“Yếm” và “Hân” mà thành mười hai pháp.
Yếm là chán ghét tội lỗi, Hân là ưa thích
mưu cầu công đức.

Các nhà Câu xá cho rằng, Yếm duyên
theo khổ đế và tập đế mà sinh khởi; Hân thì
duyên theo diệt đế và đạo đế mà sinh khởi;
hai pháp này không thể cùng khởi trong một
tâm, nên không có cách nào biến khắp tất
cả tâm thiện, do đó chỉ nói mười pháp.
Ngoài ra, luận Thành duy thức quyển 6
còn thêm “Vô si” vào nữa cộng thành 11
pháp thiện, nhưng cho năm thứ cùng khởi
ĐẠI THIÊN ĐỊA PHÁP

Í
với “Dục” là Hân, Bất phẫn, Bất hận, Bất
não, Bất tật là một phần của “Vô sân”, cho
ba thứ cùng khởi với “Tuệ” là Yếm, Bất
khan, Bất kiêu là một phần của “Vô tham”
và cho Bất phú, Bất cuống, Bất siểm là một
phần của “Vô si”. Chủ trương này khác với
thuyết của tông Câu xá.
[X. luận Câu xá Q.4; luận Đại tì bà sa
Q.42; luận Tạp a tì đàm tâm Q.2; luận Hiển
dương thánh giáo Q.1; Thành duy thức luận
thuật kí Q.6].
ĐẠI THIÊN KIẾN VƯƠNG
Đại thiện kiến, Phạm:Mahà-sudarzana,
Pàli:Mahà-sudassan. Tên một vị vua Ấn
độ ở thời quá khứ, tiền thân của đức Thích
tôn. Cũng gọi Đại thiện hiện vương, Đại
thiện hiền vương, Đại khoái kiến vương.
Cứ theo kinh Đại thiện kiến vương trong
Trung a hàm quyển 14 chép, khi đức Phật
sắp vào Niết bàn ở rừng Sa la thành Câu
thi, ngài A nan hỏi Phật là “Tại sao đức Phật
không vào Niết bàn ở các đô thành lớn như
Chiêm ba, Xá vệ v.v...” thì đức Phật trả lời:
Ở thành Câu thi này thủa xưa có vị vua tên
là Đại thiện kiến, dùng bốn quân chủng chế
ngự thiên hạ, thành tựu bảy báu, đầy đủ
bốn đức, sau khi mệnh chung sinh về cõi
trời Phạm. Vua Đại thiện kiến lúc bấy giờ
chính là tiền thân của đức Phật.
Gần đây các học giả Rhys Davids và Tùng
bản văn tam lang đều cho vị vua này là mặt
trời được nhân cách hóa. Tùng bản còn cho
rằng những việc được chép trong kinh Đại
thiện kiến vương là khởi nguồn cho thuyết
Tịnh độ cực lạc.

[X. kinh Trường a hàm Q.3; kinh Phật
ban nê hoàn Q.thượng; Hữu bộ tì nại da
tạp sự Q.37; luận Cực lạc tịnh độ; T.W.
Rhys Davids: The Mahà-sudassana
suttanta (S.B.E. Vol. XI), W.W. Rokhill:
The Life of Buddha].
ĐẠI THIÊN TRI THỨC
Bậc thiện tri thức có đức lớn. Ví như
chư Phật, Bồ tát mở lòng từ bi, dùng mọi
phương tiện, chỉ dạy chúng sanh xa lìa các
điều ác, tu tập các pháp lành, diệt trừ phiền
não để được giải thoát.
(X. Thiện Tri Thức).
ĐẠI THIẾT VI SƠN
Núi sắt lớn bao bọc chung quanh ba
nghìn đại thiên thế giới.
Cứ theo phẩm Khí thế giới trong luận
Chương sở tri quyển thượng chép, thì bốn
châu lớn như Diêm phù đề v.v... là một Tiểu
thế giới, hợp 1.000 tiểu thế giới là Tiểu thiên
thế giới, bên ngoài có một núi sắt bao quanh,
gọi là núi Tiểu thiết vi; hợp 1.000 tiểu thiên
thế giới là Trung thiên thế giới, bên ngoài
cũng có một núi sắt bao bọc, gọi là Trung
thiết vi sơn; hợp 1.000 trung thiên thế giới
là Đại thiên thế giới, bên ngoài lại có núi sắt
bao quanh, gọi là Đại thiết vi sơn.
(xt. Thiết Vi Sơn).
ĐẠI THÔNG KẾT DUYÊN
...........
Cứ theo phẩm Hóa thành dụ trong
kinh Pháp hoa quyển 2 chép, thì trong
quá khứ cách ba nghìn trần điểm kiếp về
trước, có đức Phật Đại thông trí thắng ra
đời, tuyên thuyết kinh Diệu pháp liên hoa
cho 16 người con xuất gia của Ngài nghe,
trong đó, người con thứ 16 tức là Phật
Thích ca. Sau khi nghe đức Phật Đại thông

trí thắng nói pháp, 16 người con liền kết
duyên Nhất thừa pháp hoa, gọi là Đại
thông kết duyên.
Ngoài ra, thính chúng tham dự hội
Pháp hoa Linh sơn gọi là chúng Đại thông
kết duyên.
ĐẠI THÔNG KẾT DUYÊN

Í
[X. Pháp hoa văn cú Q.20; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.1 phần trên]. (xt. Đại Thông
Trí Thắng Phật).
ĐẠI THÔNG PHƯƠNG QUẢNG SÁM HỐI DIÊT
TỘI TRANG NGHIÊM THÀNH PHẬT KINH
Gồm 3 quyển. Cũng gọi Phương quảng
diệt tội thành Phật kinh, Đại thông phương
quảng kinh, thu vào Đại chính tạng tập 85.
Nội dung kinh như sau:
-Quyển thượng tường thuật việc đức
Phật trên đường đi về rừng Sa la để vào
Niết bàn, đã nói cho các vị Bồ tát trong
mười phương nghe về ý nghĩa Tam thừa,
Nhất thừa và việc các quỷ thần vương phát
nguyện hộ trì kinh này. Rồi Ngài nói cho
bồ tát Tín tướng nghe về chư Phật ba đời,
12 bộ kinh, về danh hiệu và công đức của
các vị Đại bồ tát.
-Quyển trung đức Phật giảng thuyết về
bốn pháp như không kiêu mạn v.v... cùng
việc thụ kí và phó chúc kinh này cho bồ tát
Hư không tạng.
-Quyển hạ ngoài việc tiếp tục những điều
đã nói ở quyển thượng, đức Phật còn giảng
cho bồ tát Sư tử hống nghe về ý nghĩa của
Tam bảo nhất tướng, nói cho bồ tát Văn
thù sư lợi nghe về pháp diệt tội và quả báo
đọa địa ngục A tị.
Về sự truyền dịch kinh này không được
rõ. Chúng kinh mục lục quyển 2 của ngài
Pháp kinh đời Tùy xếp kinh này và kinh
Tượng pháp quyết nghi vào “Chúng kinh
nghi hoặc”, Khai nguyên thích giáo lục
quyển 18 thì ghi phụ vào “Nghi hoặc tái
tường lục”. Các bản kinh lục xưa nay phần

nhiều nghi kinh này là kinh giả, có lẽ đã
được ngụy tác ở khoảng sau ngài Đàm vô
sấm và trước đời Tùy.
[X. Đại chu san định chúng kinh mục
lục Q.15; Lịch đại tam bảo kỉ Q.13; Minh sa
dư vận giải thuyết (Thỉ xuy khánh huy)].
ĐẠI THÔNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Gồm 6 quyển. Gọi đủ: Phật đức Đại
thông thiền sư Ngu trung hòa thượng ngữ
lục. Cũng gọi Ngu trung hòa thượng ngữ
lục, Thảo dư tập. Do ngài Ngu trung Chu
cập (1323-1409) người Nhật soạn, thu vào
Đại chính tạng tập 81.
Từ quyển 1 đến quyển 5 ghi chép: Thị
chúng, Cúng dường, Niêm hương, Hạ hỏa,
Tế văn, Phật tổ tán, Tự tán, Đề bạt thư xích,
Ứng đài v.v... Quyển 6 là chép thêm niên
phổ 1 quyển.
Nay căn cứ vào bài tựa ở đầu quyển do
ngài Đạo luận ở Quế châu soạn và mục lục,
thì biết rằng trong quyển 6, ngoài phần niên
phổ ra, còn có 1 thiên Bẩm minh sao, nhưng
không được ấn hành. Nội dung thiên này là
do ngài Chu cập trích ra từ trong Tông kính
lục của ngài Vĩnh minh Diên thọ, nói về
khuôn phép tu đạo, rất ngắn gọn, rõ ràng và
dễ hiểu, để làm tấm gương cho người học
soi lại tâm mình.
ĐẠI THÔNG TRÍ THẮNG PHẬT
Đại thông trí thắng, Phạm:
Mahàbhijĩà-jĩànàbhibhù. Cũng gọi Đại
thông chúng tuệ Như lai, Đại thông tuệ Như
lai. Danh hiệu đức Phật ra đời trong quá
khứ cách nay ba nghìn trần điểm kiếp, diễn
nói kinh Pháp hoa.
Cứ theo phẩm Hóa thành dụ trong kinh
Pháp hoa quyển 3 chép, thì ở quá khứ, cách
nay đã vô lượng vô biên bất khả tư nghị a

tăng kì kiếp, có đức Phật hiệu là Đại thông
trí thắng Như lai. Đức Phật ấy, lúc chưa xuất
gia, đã là một vị vua có 16 vương tử, sau khi
vua cha xuất gia thành đạo chứng quả, thì
16 vương tử cũng xin xuất gia làm sa di và
được nghe đức Phật Đại thông trí thắng
tuyên giảng kinh Diệu pháp liên hoa, tất cả
ĐẠI THÔNG TRÍ THẮNG PHẬT

Í
đều tín thụ phụng hành. Sau, 16 vị sa di
cũng lần lượt lên tòa giảng kinh Pháp hoa,
mỗi vị đều hóa độ 600 vạn ức na do tha
hằng hà sa chúng sinh, và đều được Vô
thượng chính đẳng giác, rồi hiện thân thuyết
pháp trong các quốc độ ở 16 phương. Vị sa
di thứ 16 tức là tiền thân của đức Thích ca
Như lai.
[X. kinh Chính pháp hoa Q.4; luận Đại
trí độ Q.32; Pháp hoa kinh huyền nghĩa
Q.1 phần trên; Pháp hoa văn cú Q.7 phần
dưới]. (xt. Tam Chu Thuyết Pháp,Đại Thông
Kết Duyên).
ĐẠI THỐNG
Một chức quan Tăng ở thời Ngụy, Tấn.
Cứ theo Tùy thư bách quan chí quyển
22 chép, thì vào thời Bắc Ngụy, Bắc Tề, nha
Chiêu huyền có đặt ra ba chức: Đại thống,
Thống và Đô duy na để lãnh đạo toàn thể
tăng ni.
Cứ theo truyện Đạo trăn trong Tục cao
tăng truyện quyển 24 và Phật tổ thống kỉ
quyển 38 chép, thì niên hiệu Đại thống năm
đầu (535) đời Văn đế nhà Tây Ngụy, ngài
Đạo trăn ở chùa Đại trung hưng từng được
tôn làm Sa môn đại thống nước Ngụy. Còn
theo truyện Pháp thượng trong Tục cao tăng
truyện quyển 8 ghi, thì trong năm Thiên
bảo (550-559) đời Văn tuyên đế nhà Bắc
Tề, triều đình đặt ra “Thập thống”, người
đứng đầu Thập thống gọi là Đại thống do
ngài Pháp thượng đảm nhiệm, chín người
còn lại thì gọi là Thông thống.
ĐẠI THU GIÁO
Chỉ cho kinh Pháp hoa, đối lại với “Quấn

thập giáo”.
Tông Thiên thai cho rằng đức Phật tuyên
thuyết kinh Pháp hoa, ví như mùa xuân cày
cấy, mùa hạ làm cỏ, mùa thu gặt hái, cứ tuần
tự tiến dần, cuối cùng tóm thu tất cả. Tức là
nhờ công hóa đạo từ thời Hoa nghiêm đốn
giáo đầu tiên đến nay, các căn cơ được giáo
hóa đã dần dần thuần thục, cho nên, trên
hội Pháp hoa, đức Phật mới nói pháp khai
quyền hiển thực khiến mọi người hội nhập
Nhất Phật thừa.
Trong Pháp hoa huyền tán thích tiêm
quyển 2 (Đại 33, 823 hạ), ngài Trạm nhiên
nói: “Kinh Pháp hoa mở bày phương tiện,
như đã phá tan trận lớn (...), vì thế cho Pháp
hoa là Đại thu”.
ĐẠI THỤ KHẨN NA LA VƯƠNG
Phạm: Druma-kiônara-ràja. Một
trong bốn Khẩn na la vương, ở núi Hương
túy (Hương sơn) phía bắc hồ Mànasa, núi
Himàlaya.
Cứ theo kinh Đại thụ khẩn na la vương
sở vấn chép, thì vua Khẩn na la từng dẫn
đầu các Khẩn na la, Càn thát bà, các trời,
Ma hầu la già v.v... xuống núi, đi đến chỗ
đức Phật, rồi gảy đàn lưu li trước đức Phật.
Sau đó, đức Phật nói pháp và thụ kí cho họ.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa; kinh Đại
bảo tích Q.11 hội Bồ tát kiến thực]. (xt. Khẩn
Na La).
ĐẠI THỤ KHẨN NA LA VƯƠNG SỞ VẤN KINH
Gồm 4 quyển, do ngài Cưu ma la thập
dịch vào đời Hậu Tần. Cũng gọi Đại thụ
khẩn na la vương kinh, Đại thụ khẩn na la
kinh, Thuyết bất khả tư nghị phẩm, Khẩn
na la vương kinh, thu vào Đại chính tạng
tập 15.
Nội dung kinh này tường thuật việc đại

chúng tập họp ở núi Kì xà quật gần thành
Vương xá, nghe đức Phật dùng bốn pháp
trả lời 28 câu hỏi của bồ tát Thiên quan về
các pháp môn của chư Phật, Bồ tát. Lúc ấy,
Đại thụ khẩn na la vương từ núi Hương sơn
ĐẠI THỤ KHẨN NA LA VƯƠNG SỞ VẤN KINH

ĐẠI THỦ ẤN Í
hướng dẫn các quyến thuộc đến chỗ Phật,
gảy đàn cầm, đàn sắt, phát ra âm thanh vi
diệu, khiến đại chúng trong pháp hội, ngoại
trừ bồ tát Bất thoái chuyển, còn lại như các
ngài Đại ca diếp v.v... thảy đều nhảy múa,
không tự ngăn được.
Đoạn kinh trên đây cho thấy, tuy các
bậc Thánh đã thấy rõ Tứ đế, chứng được
Bát giải thoát, nhưng còn cần phải khởi
đạo tâm chân chính vô thượng thì mới có
thể đạt đến cảnh giới bất thoái, an nhiên
tự tại được.
Đoạn sau kinh ghi chép việc đức Phật
dùng “Tám mươi thứ pháp” để trả lời câu
hỏi “Tam muội bảo trụ” của vua Khẩn na
la. Kế đó, nhận lời thỉnh cầu của vua, Phật
cùng các Bồ tát đến núi Hương sơn nhận
sự cúng dường liên tiếp trong bảy đêm,
trong thời gian này, Phật nói cho đại chúng
nghe về 32 pháp như bố thí, giữ giới, nhẫn
nhục v.v... và các pháp giúp cho bồ đề tăng
trưởng, chuyển thân nữ thành nam.
Sau cùng, Phật thụ kí cho vua Khẩn na
la, đời sau sẽ là Công đức vương quang minh
Như lai.
Về phương diện lịch sử của Phật giáo,
kinh này có một địa vị rất trọng yếu, vì đã
dùng tư tưởng Không của Bát nhã để nói rõ
sự tu hành của Bồ tát.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.8; Đại đường
nội điển lục Q.3; Dịch kinh đồ kỉ Q.3; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
ĐẠI THỤ KHỔ
Chịu khổ thay. Cũng gọi Đại bi đại
thụ khổ, Đại bi đại khổ, Đại bi thụ khổ,

Đại khổ.
Vì thương xót chúng sinh Bồ tát khởi
tâm từ bi phát nguyện thay thế chúng sinh
chịu quả báo khổ não trong đường ác.
Luận Du già sư địa quyển 49 (Đại 30,
565 thượng), nói: “Bồ tát đem tâm thanh
tịnh ý lạc, phát nguyện trừ tất cả khổ đau và
nghiệp ác thú cho hữu tình, thay thế chúng
sinh chịu quả khổ dị thục”.
Đối với ý này, tông Thiên thai Nhật
bản đã đặt ra nhiều luận đề “Đại bi đại
thụ khổ”, trong đó, có thuyết cho rằng, bề
ngoài tuy Bồ tát chịu khổ thay cho chúng
sinh, nhưng trong tâm các Ngài không thấy
khổ.Cũng có thuyết chủ trương, do nhân
duyên của nghiệp đạo (mình làm mình
chịu), Bồ tát không thể chịu khổ thay cho
chúng sinh, nhưng vì lòng đại bi, Bồ tát
vẫn hoan hỉ chịu khổ thay cho chúng sinh
bằng sự cảm ứng, nhờ thế mà bi nguyện
được viên mãn.
Phái Cổ nghĩa thuộc tông Chân ngôn
của Nhật bản thì cho rằng, khi chịu khổ
thay cho chúng sinh, thì Bồ tát cũng khổ
giống hệt như chúng sinh.
[X. luận Đại trí độ Q.49; Hoa nghiêm
kinh Hành nguyện phẩm sớ sao Q.5; Thai
tông nhị bách đề Q.6].
ĐẠI THỦ ẤN
Phạm: Mahàmudrà. Cũng gọi Ma ha
mục đức la, Ma cáp mục đức la, Mã cáp mẫu
cha, Đại tượng trưng v.v...
Giáo pháp của phái Ca nhĩ cư trong Phật
giáo Tây tạng.
Mahàlà đại,mudràlà ấn, giữa “Đại
ấn” thêm vào chữ “Thủ” hàm ý là tôn trọng
kinh điển Phật.
Thủ là tay của Phật, biểu thị “Như sở

hữu, tận sở hữu” cùng với “Nhị vô phân
biệt, không lạc trí tuệ” của Phật.
Ấn, cũng biểu thị trí Nhị vô phân biệt
của Phật, là trí tối thượng, tối yếu, tối mật,
giống như ấn phù, ấn khế. Nghĩa là, Đại thủ
ấn hàm ý tất cả các pháp Luân hồi, Niết
bàn, mỗi mỗi đều khế hợp với trí như như
mầu nhiệm của Phật, không một pháp nào
có thể vượt ngoài trí này.

Í
Đại là phân biệt với tiểu. Có thuyết cho
rằng Đại thủ ấn tiếng Phạm là “Ma cáp
mục đức la ô ba đắc hạ”. “Ô ba đắc hạ”
dịch ý là “Khẩu quyết”, biểu thị cho lời nói
ngắn gọn mà ý nghĩa sâu xa, tiện cho việc
miệng tụng tâm ghi nhớ. Những kinh sách
trọng yếu liên quan đến Đại thủ ấn thì có:
Trang nghiêm giải thoát đạo luận, Câu sinh
hòa luận.
Thủ ấn trong Mật tông có bốn loại: Tam
muội da thủ ấn, Pháp thủ ấn, Yết ma thủ ấn
và Đại thủ ấn.
Đại thủ ấn lại được chia ra làm ba thứ:
1. Thực trụ đại thủ ấn: Trụ ở thực tướng,
hợp với Trung đạo vô trụ của nhân thừa,
nên đặt chữ đại ở đầu, gọi là Đại trung đạo,
từ bồ tát Long thụ truyền cho ngài Đề bà,
ngài Đề bà truyền cho ngài Nguyệt xứng,
rồi lần lượt truyền đến ngài Mạch tra ba.
Pháp này không dựa theo quán Trung đạo
bát bất, mà dùng bí quyết truyền khẩu mà
chứng được trí không.
2. Không lạc đại thủ ấn: Nương theo
ba phương tiện là Tam muội da thủ ấn, Pháp
thủ ấn và Yết ma thủ ấn mà phát sinh niềm
vui lớn, và ngay đó mà tự chứng đương thể
tức không, hợp với quả thừa bất cộng.
3. Quang minh đại thủ ấn: Pháp này
thuộc về bộ Du già vô thượng của Mật thừa,
cần phải trải qua pháp quán đính mới có
thể tu tập. Nó được chia làm hai: Tiệm ngộ
và Đốn chứng. Tiệm ngộ là đối với hành giả
phổ thông, trước hết phải đầy đủ bốn bậc
quán đính rồi dần dần mới dắt dẫn họ thụ
trì Đại thủ ấn. Còn Đốn ngộ là đối với những

người đặc biệt lợi căn, vị Thượng sư dùng
tâm quán đính và ở trong định gia bị cho
họ, khiến trong khoảng gảy móng tay liền
được ngộ.
Nhưng, ngoài hai loại Tiệm và Đốn nói
ở trên, còn có loại Đại thủ ấn tối thượng,
không cần phải tu các pháp quán đính, mà
chỉ nên cung kính lễ bái, thừa sự thân cận
bậc Thượng sư nhờ tâm lực cung kính tín
thuận tuyệt đối mà có thể chứng ngộ tức
khắc: Đây chính là nghĩa tâm truyền tối
thắng của Đại thủ ấn.
Đại thủ ấn và Thiền đều nhấn mạnh việc
“Lấy tâm truyền tâm”, “Minh tâm kiến tính”,
“Tức thân thành Phật”, nhưng trong đó cũng
có vài điểm sai khác nhau.
1. Thiền tông sau khi tham ngộ phải
nhờ thầy ấn chứng; Đại thủ ấn thì cầu thỉnh
Thượng sư gia trì bên ngoài mà quán tưởng
hòa vào tâm mình. Tức là: Thiền tông
nương vào Bát nhã đạo (con đường trí tuệ)
để cầu khai ngộ, còn Đại thủ ấn thì nương
vào Mật chú đạo (con đường mật chú) để
cầu gia trì.
2. Thiền tông cần tham thoại đầu,
nhận biết bản lai diện mục, chú trọng việc
đốn ngộ; Đại thủ ấn thì tu hành theo thứ
lớp. Nói về tiến độ, thì Thiền tông chỉ nêu
lên con đường hướng thượng, cho đến khi
hoát nhiên khai ngộ, chợt thấy quang minh.
Còn Đại thủ ấn thì nương theo Chuyên
nhất du già, Li hí du già, Nhất vị du già và
Vô tu du già mới khế hợp chí đạo (đạo
tột cùng).
3. Thiền tông chỉ thẳng tâm người, không
nhờ phương tiện, nhưng công án của Thiền
tông phần nhiều là những lời bí hiểm, nếu
chẳng phải là bậc lợi căn thượng trí, thì

không có cách nào ngộ nhập. Còn Đại thủ
ấn thì có nhiều phương tiện khéo léo để tu
thân như: Gia hạnh, Chính hạnh, Kết qui
cho đến bảy chi tọa và quyền pháp v.v... cho
nên có thể phổ cập mọi căn cơ.
Ngoài ra, Hiển giáo cũng có danh từ Đại
thủ ấn, tức là dùng kinh giáo để chứng tính
Không; nghĩa là người tu pháp, tâm chuyên
chú ở một cảnh, cứ như thế mãi mà được
Thiền định. Sau đó, quán xét chỗ trụ của
tâm, cho đến khi không còn chỗ tìm cầu,
thì ngộ tâm chẳng thật có mà đạt tới cảnh
giới “Không trí giải thoát hợp nhất”.
ĐẠI THỦ ẤN

Í
ĐẠI THUYỀN SƯ
Đức hiệu của Phật, vì Ngài có năng lực
dẫn dắt chúng sinh vượt qua biển lớn sống
chết, nên gọi Đại thuyền sư.
Kinh Niết bàn, quyển 21 (Đại 12, 490
thượng), nói: “Các người muốn vượt qua
biển lớn sống chết, ta sẽ là Đại thuyền sư
của các người”.
ĐẠI THỪA
... ..
Phạm:Mahà-yàna, dịch âm: Ma ha diễn
na, Ma ha diễn. Cũng gọi Thượng diễn,
Thượng thừa, Thắng thừa, Đệ nhất thừa.
Đối lại với “Tiểu thừa” (Hìnayàna).
Thừa (yàna), là công cụ vận chuyển như
xe cộ, thuyền bè v.v... ví dụ giáo pháp của
đức Phật có khả năng chuyên chở chúng sinh
từ bờ phiền não đến bờ giải thoát.
Về danh từ Đại thừa, có các thuyết như
sau:
1. Kinh A hàm tôn xưng giáo pháp của
Phật là Đại thừa.
2. Danh từ Đại thừa chỉ xuất hiện sau
thời kì đức Phật nhập diệt, và khi Phật giáo
Đại thừa nổi lên, mới có các từ Đại thừa,
Tiểu thừa đối lập nhau. Đứng về phương
diện phát triển của tư tưởng sử mà nhận
xét, thì Tiểu thừa là nền tảng của tư tưởng
Đại thừa.
3. Tiểu thừa lấy đức Phật Thích ca làm
giáo chủ, Đại thừa thì ngoài Phật Thích ca,
còn tôn thờ vô số Phật trong mười phương
ba đời.
4. Trong Tiểu thừa có kinh A hàm, luật
Tứ phần, luật Ngũ phần và các luận Bà sa,

Lục túc, Phát trí, Câu xá, Thành thực v.v...
Đến Đại thừa thì có các kinh Bát nhã, Pháp
hoa, Hoa nghiêm v.v... và các luận Trung
quán, Nhiếp Đại thừa v.v...
5. Ở Ấn độ, Đại thừa có hai hệ thống
lớn là Trung quán do các ngài Long thụ, Đề
bà thành lập; và Du già do các ngài Vô trước,
Thế thân khai sáng.
6. Phật giáo truyền đến Trung quốc là
Phật giáo Đại thừa và phát triển thành nhiều
tông phái như: Tam luận, Niết bàn, Địa luận,
Tịnh độ, Thiền, Thiên thai, Hoa nghiêm,
Pháp tướng, Chân ngôn v.v... khiến tư tưởng
Đại thừa nở rộ như một đóa hoa mầu sắc
rất rực rỡ.
(xt. Đại Thừa Phật Giáo, Tiểu Thừa).
ĐẠI THỪA A TÌ ĐẠT MA TẠP TẬP LUẬN
Phạm: Mahàyànàbhidharmasamuccaya-
vyàkhyà. Gồm 16 quyển, là
sách chú thích bộ Đại thừa a tì đạt ma tập
luận của bồ tát Vô trước do ngài Sư tử giác
soạn, ngài An tuệ xen thêm Tập luận mà
thành, ngài Huyền trang dịch vào đời
Đường, thu vào Đại chính tạng tập 31. Đây
là một trong 10 chi luận Du già, cũng là
một trong những sách y cứ quan trọng của
tông Pháp tướng.
Về sách chú thích của bộ Tập luận thì
có: Đại thừa a tì đạt ma tạp tập luận thuật
kí 10 quyển của ngài Khuy cơ soạn, Thuật
kí quán luyện biên 28 quyển do ngài Tín
bồi soạn.
[X. Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
Q.1; Đại đường nội điển lục Q.9; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.11].
ĐẠI THỪA A TÌ ĐẠT MA TẬP LUẬN
Phạm: Mahàyànàbhidharmasammuccaya.

Gồm 7 quyển, do ngài Vô
trước soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời
Đường, thu vào Đại chính tạng tập 31. Gọi
tắt: Tập luận.
Nội dung bộ luận này giải thích những
điểm trọng yếu của Đại thừa a tì đạt ma,
ĐẠI THỪA A TÌ ĐẠT MA TẬP LUẬN

Í
chia ra làm hai phần.
1. Phần Bản sự có 4 phẩm: Tam pháp,
Nhiếp, Tương ứng, Thành tựu.
2. Phần Quyết trạch có 4 phẩm: Đế, Pháp,
Đắc, Luận nghị.
Hai phần này được lấy ra từ các phần
Bản địa và Nhiếp quyết trạch trong luận Du
già sư địa. Trong đó các nghĩa hữu sắc, vô
sắc cho đến hữu thượng, vô thượng v.v...
trong môn “Quảng phân biệt” của phẩm
Tam pháp, cùng với 11 loại phân biệt của
phẩm Nhiếp và 3 loại thành tựu thuyết của
phẩm Thành tựu, đều phù hợp với những
điều nói trong luận Du già sư địa quyển 13,
quyển 52 và luận Hiển dương thành giáo
quyển 14. Bộ luận này và luận Hiển dương
thánh giáo đều là sách đại cương của luận
Du già sư địa và là bộ sách quan trọng đối
với các nhà Duy thức.
Chú thích luận này có luận A tì đạt ma
tạp tập 16 quyển, cùng với luận này đều là
sách dẫn dụng của luận Thành duy thức.
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.11].
ĐẠI THỪA BÁCH PHÁP MINH MÔN LUẬN
Phạm: Mahàyàna-zatadharmaprakàzamukha-
zàstra.
Có 1 quyển, do bồ tát Thiên thân tạo,
ngài Huyền trang dịch vào đời Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 31. Cũng gọi Đại
thừa bách pháp minh môn luận lược lục,
Bách pháp minh môn luận, Bách pháp luận,
Lược trần danh số luận.
Đây là bộ luận của Phật giáo Đại thừa

Ấn độ được trích ra từ Bách pháp danh số
trong phần Bản địa của luận Du già sư địa,
là một trong những luận thư trọng yếu của
tông Pháp tướng.
Nội dung luận này lược chia các pháp
làm năm nhóm, 100 pháp:
1. Tâm pháp: Có tám loại.
2. Tâm sở hữu pháp: Có sáu loại:
a) Biến hành có năm thứ.
b) Biệt cảnh có năm thứ.
c) Thiện có 11 thứ.
d) Phiền não có 6 thứ.
e) Tùy phiền não có 20 thứ.
f) Bất định có 4 thứ.
3. Sắc pháp: Có 11 thứ.
4. Tâm bất tương ứng hành pháp: Có
24 thứ.
5. Vô vi pháp: Có 6 thứ.
Luận này dựa vào câu nói: “Tất cả pháp
vô ngã” của đức Phật để thuyết minh tất
cả pháp không ngoài năm nhóm và 100
pháp ghi ở trên, kế đến, nêu Bổ đặc già la
vô ngã và pháp vô ngã để hiển bày lí tất cả
pháp vô ngã: Đây là chỉ thú của luận này.
Bởi vì Câu xá lập thuyết 75 pháp, chỉ mới
bàn về lí Bổ đặc già la vô ngã, nhưng còn
vọng chấp ngoài tâm có thực pháp. Duy
thức thì nói rõ 100 pháp đều không lìa thức,
thực ngã vốn không, có pháp đều chẳng
phải thực pháp, đây là môn Duy thức
chứng lí.
Về tác giả của luận này, Chí nguyên pháp
bảo khám đồng lục quyển 9 nói do bồ tát
Đề bà soạn, nhưng bản dịch Tây tạng thì lại
cho là tác phẩm của ngài Hộ pháp (Tạng:
Dpal-ldan-chos-skyon).
Luận này có rất nhiều chú sớ, nhưng
quan trọng hơn cả thì có: Bách pháp minh

môn luận giải 2 quyển của ngài Khuy cơ,
Bách pháp minh môn sớ 2 quyển của ngài
Đạo thừa quang, Bách pháp minh môn khai
tông nghĩa kí 1 quyển của ngài Đàm
khoáng, Bách pháp minh môn luận nghĩa
1 quyển của ngài Đức thanh, Bách pháp
minh môn trực giải 1 quyển của ngài Trí
húc.
[X. Đại đường nội điển lục Q.6; Đông
vực truyền đăng lục Q.hạ; Phật gia danh
tướng thông thích (Hùng thập lực)].
ĐẠI THỪA BÁCH PHÁP MINH MÔN LUẬN

Í
ĐẠI THỪA BẢN SINH TÂM ĐỊA QUÁN KINH
Gồm 8 quyển, do ngài Bát nhã dịch vào
đời Đường. Gọi tắt: Bản sinh tâm địa quán
kinh, Tâm địa quán kinh. Thu vào Đại chính
tạng tập 3.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Thích ca Như lai, lúc ở núi Kì xà quật, đã
nói cho các vị Đại bồ tát như ngài Văn thù
sư lợi, Di lặc v.v... nghe về việc người xuất
gia ở nơi A lan nhã phải quán xét tâm địa
như thế nào để diệt vọng tưởng mà thành
Phật đạo.
Kinh này được chia làm 13 phẩm: Phẩm
Tựa, phẩm Báo ân, phẩm Yếm xả, phẩm
Vô cấu tính, phẩm A lan nhã, phẩm Li thế
gian, phẩm Yếm thân, phẩm Ba la mật, phẩm
Công đức trang nghiêm, phẩm Quán tâm,
phẩm Phát bồ đề tâm, phẩm Thành Phật và
phẩm Chúc lụy.
Về sự truyền dịch kinh này, theo bài tựa
ở đầu quyển do nhà vua soạn, thì nguyên
bản tiếng Phạm của kinh đã do vua nước Sư
tử (Tích lan) dâng vua Cao tông nhà Đường.
Vào khoảng năm Nguyên hòa, nhóm ngài
Bát nhã Tam tạng gồm 8 người vâng mệnh
vua phiên dịch, rồi do quan Giám nghị đại
phu Mạnh lan cùng 4 người nữa nhuận sắc
mà thành.
[X. Tống cao tăng truyện Q.3; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.4;
Duyệt tạng tri tân Q.5; Tân biên chư tông
giáo tạng tổng lục Q.1].
ĐẠI THỪA BẢO YẾU NGHĨA LUẬN
Gồm 10 quyển, không rõ tác giả, do các
ngài Pháp hộ, Duy tịnh dịch vào đời Bắc

Tống, thu vào Đại chính tạng tập 32.
Nội dung gồm một trăm vài mươi bài
văn trọng yếu được trích từ 70 bộ kinh điển
về pháp môn thực tiễn của Phật giáo Đại
thừa. Trước hết, là bài tụng Qui kính, kế
đến, bàn về thân người khó được, chính pháp
khó gặp, thắng hạnh khó thành, cho nên
khuyên người phát tâm bồ đề, tín phụng
chính giáo.
Ngoài ra, còn trình bày về các pháp môn
như: Đại bi, năm thứ hạnh, hạnh Bồ tát tại
gia, tà hạnh chính hạnh, chính pháp nhiếp
thụ, bát nhã ba la mật, phương tiện, hạnh
nguyện, tín giải v.v...
ĐẠI THỪA BẮC TÔNG LUẬN
Có 1 quyển, gọi tắt: Bắc tông luận, không
rõ tác giả, thu vào Đại chính tạng tập 85, là
bộ luận thuộc Thiền Bắc tông lưu hành ở
đời Đường. Luận này còn có bản Đôn hoàng
cất giữ tại Bác vật quán Anh quốc (số hiệu
A. Stein 2581).
Dưới đề sách này có 3 chữ nhỏ “Đại thừa
tâm” và phần nội dung của thiên luận văn
này rất ngắn, chỉ có 469 chữ dưới hình thức
những bài kệ tụng, đứng trên lập trường Bắc
tông để bàn về tâm Đại thừa và sự đối lập
giữa sinh tử với Niết bàn. Chẳng hạn như
những câu (Đại 85, 1281 hạ): “Tâm Đại thừa
ta còn chẳng khởi, huống chi là tâm Thanh
văn! (...) Tâm Niết bàn ta còn không khởi,
huống chi là tâm sinh tử?”.
Ngoài ra, chủ trương về “vọng tâm” trong
luận này rất được chú ý.
ĐẠI THỪA CHỈ QUÁN PHÁP MÔN
Gồm 4 quyển. Gọi tắt: Đại thừa chỉ
quán, ngài Tuệ tư giảng vào đời Trần
thuộc Nam triều, thu vào Đại chính tạng
tập 46.

Nội dung sách này lấy tư tưởng Như lai
tạng duyên khởi làm nền tảng, lấy bản thức
chân vọng hòa hợp trong tâm ý thức làm
nòng cốt để giảng rõ về pháp Chỉ quán của
Đại thừa. Ngoài ra cũng bàn về thuyết hai
ĐẠI THỪA BẮC TÔNG LUẬN

Í
tính Nhiễm và Tịnh, bởi vì thuyết Như lai
tạng duyên khởi và thuyết hai tính nhiễm,
tịnh rất liên quan mật thiết với nhau, đặc
biệt thuyết sau có khuynh hướng theo tư
tưởng tính ác.
Sách này chia làm ba khoa: Lược tiêu
đại cương, Quảng tác phân biệt, Lịch sự chỉ
điểm và có Ngũ phiên kiến lập để làm cho ý
chỉ chủ yếu được sáng tỏ.
Nội dung Ngũ phiên kiến lập:
1. Chỉ quán y chỉ: Người tu pháp môn
chỉ quán, trước hết phải nương vào Nhất
tâm, tức là tâm tự tính thanh tịnh (cũng gọi
là chân như, Phật tính, Như lai tạng, pháp
giới, pháp tính). Thể trạng của tâm thanh
tịnh này có ba loại sai khác:
a) Tâm này là tâm chân như của đệ
nhất nghĩa đế, xưa nay vốn xa lìa tất cả
danh tướng.
b)Tâm này tuy lìa tất cả tướng phân biệt
và tướng cảnh giới, nhưng cùng với pháp
tính của các tướng ấy là chẳng phải một cũng
chẳng khác.
c) Nêu ra nghĩa Không như lai tạng và
Bất không như lai tạng để biện giải rõ nghĩa
của chân như.
2. Chỉ quán cảnh giới: Đại thừa chỉ quán
lấy tính chân thực, tính y tha và tính phân
biệt làm cảnh sở quán:
a) Tính chân thực là đức thanh tịnh của
chân như và của Phật.
b) Tính y tha là thức A lại da do chân
như và nhiễm ô hòa hợp mà thành.
c) Tính phân biệt là vọng tưởng phân
biệt của thức thứ 6 và thứ 7.

Ba tính trên đây có đủ công năng của cả
hai mặt nhiễm và tịnh nên trùm khắp 10
pháp giới.
3. Chỉ quán thể trạng: Quá trình tu tập
pháp môn Đại thừa Chỉ quán. Gồm có 2 môn:
a) Nói về ba tính nhiễm ô.
b) Giải thích ba tính thanh tịnh.
Trong hai môn này, mỗi môn lại chia
làm ba tính. Mục đích của Chỉ quán thể
trạng là thuyết minh phương pháp từ ba tính
vào ba vô tính, cũng tức là chuyển tính phân
biệt thành vô tướng, chuyển tính y tha thành
tính vô sinh và chuyển tính chân thực thành
tính vô tính. Nếu vào Tam vô tính, thì có
thể thành tựu được Chỉ, an trụ nơi cảnh
thường vắng lặng, lại có thể từ Chỉ khởi
Quán, ở trong định mà khởi đại dụng của
ba nghiệp.
4. Chỉ quán đoạn đắc: Nhờ tu tập Chỉ
quán theo thứ tự của ba tính mà được thành
quả lần lượt đoạn hoặc chứng chân.
5. Chỉ quán tác dụng: Thành tựu được
Chỉ thì thể chứng thực tướng pháp tính “lí
dung vô nhị” của tâm thanh tịnh, cùng với
thân của tất cả chúng sinh viên đồng nhất
tướng. Nếu thành tựu được Quán thì thể
của tâm thanh tịnh nhờ đó hiển rõ, khiến
cho đại dụng ba nghiệp của pháp giới vô
ngại tự nhiên phát sinh, tất cả đại dụng của
nhiễm và tịnh liền được hưng khởi.
Còn Lịch sự chỉ điểm thì có nghĩa là qui
nạp tất cả sinh hoạt hàng ngày như lễ Phật,
ăn uống cho đến các việc đại tiểu tiện v.v...
vào con đường tu hành mà chia làm hai môn
Chỉ, Quán để gắng sức vâng làm.
Đây là bộ sách Phật học có tính cách
tổng hợp đầu tiên do người Trung quốc trứ
tác; nó là giáo học của tông Thiên thai và là

uyên nguyên của tư tưởng tính cụ cũng như
mở đường cho tư tưởng Thiền tông Trung
quốc sau này.
Về các sách chú thích thì có: Tông viên
kí 5 quyển của ngài Liễu nhiên, Thích yếu 4
quyển của ngài Trí húc, Tụng chú 1 quyển
của ngài Từ sơn, Tụng giảng nghĩa 1 quyển
của ngài Thanh đàm v.v...
[X. Thiên trúc biệt tập Q.thượng; Phật
tổ thống kỉ Q.25; Thiên thai tông chương
sớ; Đại thừa chỉ quán pháp môn chi nghiên
cứu (Thánh nghiêm, Hiện đại Phật giáo học
thuật tùng san tập 58)].
ĐẠI THỪA CHỈ QUÁN PHÁP MÔN

ĐẠI THỪA CỬU BỘ Í
ĐẠI THỪA CỬU BỘ
... ... ... ..
Chín thể tài kinh Đại thừa trong 12 thể
tài kinh. Đó là:
1. Tu đa la: Khế kinh, tức là văn xuôi
(trường hàng), nói thẳng pháp tướng, tùy
nghĩa lí mà có câu dài, ngắn, số chữ không
nhất định.
2. Kì dạ: Ứng tụng, trùng tụng, trùng
tụng kệ. Tức là nhắc lại ý nghĩa của văn xuôi,
hoặc hai câu, bốn câu, sáu câu, tám câu, cho
đến nhiều câu.
3. Già đà: Phúng tụng, cũng gọi Cô khởi
tụng. Không nhắc lại ý của văn xuôi mà nói
ngay vào câu kệ, như phẩm Không trong
kinh Kim quang minh và bài kệ A nan tán
Phật trong kinh Lăng nghiêm.
4. Y đế mục đa: Bản sự. Như lai nói
về những việc tu hành của các Bồ tát ở
nhân vị.
5. Xà đa già: Bản sinh. Phật nói về việc
thụ sinh của các Bồ tát ở bản địa và việc tu
khổ hạnh của Ngài khi còn là Bồ tát.
6. A phù đạt ma: Vị tằng hữu (chưa từng
có), cũng gọi Hi pháp (pháp hiếm có). Tức
là đức Phật nói về những sự kiện chưa từng
có, rất hiếm. Như khi Phật vừa sinh ra, liền
đi bảy bước, chỗ dấuchân đều có hoa sen,
phóng ra ánh sáng chói lọi chiếu khắp các
thế giới trong mười phương và tự nói độ tất
cả chúng sinh thoát khỏi sống, già, bệnh,
chết, quả đất rúng động, các trời mưa hoa,
trỗi nhạc, cây cối phát ra âm thanh v.v...
7. Ưu đà na: Tự thuyết, không có người
thưa hỏi, Như lai dùng trí tuệ quán xét căn

cơ của chúng sinh mà tuyên giảng. Như trên
hội Lăng nghiêm, Như lai tự nói 50 Ma sự
mà không đợi A nan thưa hỏi, cũng như
kinh A di đà, không có duyên khởi, Phật tự
bảo Xá lợi phất v.v...
8. Tì Phật lược: Phương quảng, tức là lí
thể của các kinh, chỉ cho kinh điển Đại
thừa phương đẳng, nghĩa lí rộng lớn như
hư không.
9. Hòa già la: Thụ kí, Như lai thụ kí
cho các Bồ tát, Duyên giác, Thanh văn sẽ
được thành Phật, như trong kinh Pháp hoa,
Phật thụ kí cho bồ tát A dật đa thành Phật
hiệu là Di lặc.
[X. kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.3,
Q.5; kinh Pháp hoa Q.1 phẩm Phương tiện;
Thiện kiến luật tì bà sa tự (tiếngPàli);
Trường bộ kinh chú]. (xt. Cửu Bộ Kinh).
ĐẠI THỪA DU GIÀ KIM CƯƠNG TÍNH HẢI MẠN
THÙ THẤT LỢI THIÊN TÍ THIÊN BÁT ĐẠI GIÁO
VƯƠNG KINH
Gồm 10 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường. Gọi tắt: Thiên tí thiên bát
mạn thù thất lợi kinh, Văn thù đại giáo
vương kinh, Thiên bát kinh. Thu vào Đại
chính tạng tập 20.
Nội dung kinh này trình bày về pháp
Tam ma địa bí mật của bồ tát Mạn thù thất
lợi. Chín quyển đầu chia làm 5 môn gồm
9 phẩm:
1. Môn Căn bản thanh tịnh vô sinh,
gồm hai phẩm đầu, là môn quán chữ A, do
đức Tì lô giá na Như lai nói.
2. Môn Viên thành thực tướng vô
động, gồm hai phẩm 3 và 4, là môn quán
chữ Ra, do đức A súc Như lai nói.
3. Môn Pháp giới chân như bình đẳng,
gồm hai phẩm 5 và 6, là môn quán chữ Bả,

do đức Bảo sinh Như lai nói.
4. Môn Diệu quán lí thú tịnh độ, gồm
hai phẩm 7 và 8, là môn quán chữ Tả, do
đức Phật Vô lượng thọ nói.
5. Môn Kim cương bồ đề giải thoát,
phẩm 9, là môn quán chữ Nẵng, do đức Bất
không thành tựu Như lai nói.
Còn quyển thứ 10 thì giảng rõ pháp này
cho Lục sư ngoại đạo nghe, khiến họ qui y.

Í
Ngoài ra, dựa theo văn kinh nói ngài Văn
thù hiện 1.000 tay, mỗi tay cầm một chiếc
bát, trong mỗi bát hiện 1.000 đức Thích ca,
trên đầu Ngài đội 5 Phật Như lai, thì biết
kinh này đã căn cứ theo tư tưởng Mật giáo
và thuyết Lô xá na Liên hoa tạng thế giới
trong kinh Phạm võng.
Lại theo bài tựa cho biết, thì kinh này là
do Tam tạng Kim cương trí dịch ra ở chùa
Tiến phúc tại Trường an và do ngài Tuệ siêu
bút thụ.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.29 Nhật tạng lục; Tục trinh nguyên
thích giáo mục lục (Hằng an)].
ĐẠI THỪA ĐĂNG
... ... ..
Phạm: Mahàyàna-pradìpa. Dịch âm:
Mạc ha dạ na bát địa dĩ ba.
Vị tăng Việt nam ở đời Đường, người Ái
châu (nay là Hà nội). Sư xuất gia từ nhỏ ở
nước Đỗ hòa la bát để, thông suốt kinh luận
Đại thừa. Sau, sư theo sứ nhà Đường về kinh
đô Trường an, thụ giới Cụ túc nơi ngài Huyền
trang và ở lại đây tu học mấy năm. Sau đó,
sư cùng với các ngài Nghĩa tịnh, Vô hành
v.v... vượt biển đến nước Sư tử (Tích lan),
rồi từ đó, sư qua các xứ Tây Ấn độ, Trung
Ấn độ, đi chiêm bái các Phật tích, tất cả 12
năm. Cuối cùng, sư tịch ở chùa Bát niết bàn
tại thành Câu thi, thọ hơn 60 tuổi.
[X. Đại đường tây vực cầu pháp cao tăng
truyện Q.thượng].
ĐẠI THỪA ĐỐI CÂU XÁ SAO
Gồm 14 quyển, do ngài Nguyên tín người
Nhật soạn, gọi tắt là Câu xá sao, được xếp

vào Huệ tâm tăng đô toàn tập trong Đại
nhật bản Phật giáo toàn thư tập 85.
Nội dung sách này là đối chiếu, so sánh
giáo nghĩa của 600 bài tụng trong luận Câu
xá với các bộ luận sớ–đặc biệt về tính tướng
học– của Đại thừa để nêu rõ sự đồng dị về
tính, tướng của Đại thừa và Tiểu thừa.
ĐẠI THỪA ĐỒNG TÍNH KINH
... ... ... ... ..
Phạm: Mahàyànabhisamaya-sùtra.
Cũng gọi Đồng tính kinh, Phật thập địa
kinh, Nhất thiết Phật hạnh nhập trí tì lô giá
na tạng kinh, gồm 2 quyển, do ngài Xà na
da xá dịch vào đời Bắc Chu, thu vào Đại
chính tạng tập 16. Nội dung kinh này nói
về pháp môn Thập địa đại thừa đồng tính
của Như lai.
Khi đức Phật ở núi Tinh diệu đại ma la
da, vua La sát thành Lăng già đến hỏi Phật
về danh nghĩa và nghiệp của chúng sinh,
đức Phật bèn giảng cho vua nghe: Thanh
văn, Duyên giác, Bồ tát, Như lai đều có thập
địa. Tất cả các pháp như dòng sông nhỏ,
hòa nhập vào biển lớn trí tạng Tì lô giá na,
cùng trụ nơi pháp tính chân như thanh tịnh.
Vua Lăng già nhân đó phát tâm bồ đề và
được Phật thụ kí.
Bản dịch khác của kinh này là: Chứng
khế đại thừa kinh 2 quyển, do ngài Tam
tạng Nhật chiếu dịch vào đời Đường.
[X. Quán kinh huyền nghĩa phần Q.1;
Pháp kinh lục Q.1; Lịch đại tam bảo kỉ Q.11;
An lạc tập Q.thượng; Đại đường nội điển
lục Q.6; Khai nguyên thích giáo lục Q.19].
ĐẠI THỪA HỘI
........
Cũng gọi Pháp thắng tự đại thừa hội.
Một trong3 pháp hội của tông Thiên thai

Nhậtbản.
Pháp hội này được tổ chức trong 5 ngày
để lần lượt giảng thuyết, tán thán 5 bộ kinh:
Hoa nghiêm, Đại tập, Đại phẩm bát nhã,
Pháp hoa và Niết bàn.
Tại Nhật bản, vào năm Thừa lịch thứ 2
(1078), lần đầu tiên chùa Pháp thắng ở Kyoto
cử hành hội này. Từ đó về sau, hàng năm
ĐẠI THỪA HỘI

Í
vào tháng 10, vua triệu thỉnh các vị cao tăng
của tông Thiên thai và tông Chân ngôn tổ
chức rất trọng thể.
ĐẠI THỪA HUYỀN LUẬN
Gồm 5 quyển, do ngài Gia tường Cát
tạng (544-623) soạn vào đời Tùy, thu vào
Đại chính tạng tập 45.
Toàn sách dùng tư tưởng cơ bản trung
đạo không quán của tông Tam luận để luận
chứng Phật pháp Đại thừa. Đại sư Gia tường
–người tập đại thành Tam luận học–đã
căn cứ theo các kinh, luận như: Niết bàn,
Duy ma, Đại phẩm bát nhã, Hoa nghiêm,
Pháp hoa, Kim cương, A hàm, Trung luận,
Bách luận, Thập nhị môn luận, Đại trí độ,
Thành thực, Bà sa v.v..., đồng thời, nghiên
cứu các bản chú sớ của các bộ kinh Pháp
hoa, Đại phẩm, Duy ma, Hoa nghiêm, Niết
bàn, Thắng man, Di lặc, Nhân vương, Quán
kinh, Vô lượng thọ, Kim quang minh, Kim
cương v.v..., rồi lại viện dẫn thuyết của các
ngài Cưu ma la thập, Tăng triệu, Đạo sinh
v.v..., rồi mỗi mỗi thêm phần bình luận với
nghĩa lí tinh thâm, tư tưởng hàm súc mà
tạo ra bộ Đại thừa huyền luận này, bao
quát các vấn đề quan trọng của các kinh
điển kể trên.
Nội dung luận này gồm 8 môn:
1. Nhị đế nghĩa (10 chương): Giải thích
rõ nghĩa chân đế, tục đế và bàn chung về
các vấn đề của giới Phật giáo Nam Bắc triều,
là một trong những giáo nghĩa rất trọng yếu
của tông Tam luận.
2. Bát bất nghĩa(6 chương): Nói về nghĩa
“Bất nhất, bất nhị, bất thường, bất đoạn,

bất lai, bất xuất, bất sinh, bất diệt”.
3. Phật tính nghĩa(10 chương): Nói rõ
ba nhân Phật tính.
4. Nhất thừa nghĩa (3 chương): Giải
thích nghĩa Nhất thừa trong kinh Pháp hoa.
5. Niết bàn nghĩa (3 chương): Giảng giải
nghĩa Niết bàn, nghĩa Phật tính và nghĩa
Nhất thừa, đều chịu ảnh hưởng kinh Niết
bàn đương thời.
6. Nhị trí nghĩa (12 chương): Nói về
hai trí quyền, thực cùng với nghĩa Nhất
thừa đều có quan hệ mật thiết với giáo học
Pháp hoa.
7. Giáo tích nghĩa (3 chương): Nêu rõ
dấu tích khuôn mẫu một đời giáo hóa của
đức Phật.
8. Luận tích nghĩa(5 chương): Nói về
đại cương luận Đại trí độ và Tam luận, có
rất nhiều điểm giống nhau với nửa sau của
Tam luận huyền nghĩa.
Nhìn chung, bộ luận này chịu khá nhiều
ảnh hưởng lí luận phán giáo đương thời, là
một trong những tác phẩm quan trọng nhất
của ngài Cát tạng, dùng để lí giải tông Tam
luận, rất được các học giả nói chung, và tông
Tam luận nói riêng, xưa nay tôn trọng.
[X. Tam luận tông chương sớ; Đông vực
truyền đăng mục lục Q.hạ].
ĐẠI THỪA KHAI TÂM HIỂN TÍNH ĐỐN NGỘ
CHÂN TÔNG LUẬN
Có 1 quyển. Gọi tắt: Đốn ngộ chân tông
luận, do ngài Tuệ quang soạn vào đời Đường,
thu vào Đại chính tạng tập 85.
Nội dung dùng thể văn vấn đáp để bàn
về sự mở tỏ chân tính và con đường thoát
khỏi sống chết, là bộ sách của Thiền tông
thịnh hành ở đời Đường. Sách này thất
truyền đã lâu, hiện nay Thư viện quốc gia ở

Paris có cất giữ bản đào được ở Đôn hoàng
(P. Pelliot 2162).
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN
Có 1 quyển, cũng gọi Khởi tín luận,
tương truyền do bồ tát Mã minh (Phạm:
Azvaghoza) của Ấn độ tạo, ngài Chân đế
(499-569) dịch vào đời Lương thuộc Nam
ĐẠI THỪA HUYỀN LUẬN

Í
triều, thu vào Đại chính tạng tập 32.
Nội dung sách này thuyết minh về duyên
khởi Như lai tạng và tướng phát tâm tu hành
của Bồ tát, phàm phu v.v... Tức là từ hai
phương diện lí luận và thực tiễn mà qui kết
về trung tâm tư tưởng của Phật giáo Đại thừa.
Đây là bộ sách nhập môn trọng yếu của tư
tưởng Phật giáo.
Toàn bộ luận chia làm 3 phần, gồm 5
thiên:
1. Phần tựa: Có 1 thiên Nhân duyên,
nêu ra 8 tiết để trình bày về nhân duyên (lí
do) tạo luận.
2. Phần chính tông gồm 3 thiên: Thiên
lập nghĩa, thiên Giải thích và thiên Tín tâm
tu hành. Trong 3 thiên này, thì thiên Lập
nghĩa và thiên Giải thích nói rõ về lí luận
“Nhất tâm”, “Nhị môn”, “Tam đại”.
- “Nhất tâm” tức chỉ cho nhất tâm tuyệt
đối, là tâm chúng sinh, cũng là tâm Như lai
tạng (Chân như). Bởi vì vạn hữu trong thế
giới đều do Chân như hiển hiện, tất cả chúng
sinh xưa nay vốn ở Niết bàn thường trụ,
không có sinh diệt.
- “Nhị môn”, tức chỉ cho “Tâm chân như
môn” và “Tâm sinh diệt môn”. Chân như
môn tức là chân như tuyệt đối, giải thích rõ
“bản thể” của tâm tính chúng sinh không
sinh không diệt, xa lìa tướng nói năng, rốt
ráo bình đẳng, thường hằng bất biến. Còn
tâm sinh diệt môn thì thuyết minh về mặt
“hiện tượng” của tâm tính chúng sinh, tức
là Chân như duyên khởi.
- “Tam đại” là chỉ cho Thể đại, Tướng
đại và Dụng đại.

Thiên Tín tâm tu hành thì nói pháp môn
thực tiễn của Tứ tín và Ngũ hạnh. Tứ tín là
dốc lòng tin nơi Tam bảo và Chân như. Ngũ
hạnh là thực hành bố thí, giữ giới, nhịn nhục,
tinh tiến, chỉ quán.
3. Phần lưu thông: Có 1 thiên Khuyên
tu lợi ích, nói rõ người thụ trì luận Đại thừa
khởi tín sẽ được lợi ích rộng lớn.
Từ Lịch đại tam bảo kỉ trở về sau, phần
nhiều các Kinh lục (mục lục kinh) đều cho
luận Đại thừa khởi tín là do ngài Mã minh
tạo, ngài Chân đế dịch, nhưng Chúng kinh
mục lục quyển 5 đời Tùy thì nói (Đại 55,
142 thượng): “Người ta cho rằng luận Đại
thừa khởi tín 1 quyển là do Chân đế dịch,
nhưng xét trong Chân đế lục không có luận
này, nên còn nghi”. Do đó, Lịch đại tam
bảo kỉ đã xếp luận Đại thừa khởi tín vào
“Nghi hoặc bộ”.
Còn Tứ luận huyền nghĩa quyển 10,
quyển 12 thì nói rằng luận Đại thừa khởi
tín là do một vị luận sư của tông Địa luận
ngụy tạo, bởi vì thuyết “Tâm Như lai tạng
có năng lực sinh khởi tất cả pháp sinh diệt”
trong luận Đại thừa khởi tín rất phù hợp
với Tông thuyết của các Địa luận sư.
Khai nguyên thích giáo lục quyển 8 cũng
tỏ ý tồn nghi. Hơn nữa, vì bản tiếng Phạm
của luận này đến nay đã thất lạc, mà trong
tạng kinh Tây tạng cũng chưa thu chép, cho
nên, sự nghi ngờ là ngụy tác lại càng thêm
mạnh. Tuy nhiên, những người thừa nhận
luận này là thật vẫn giữ vững lập trường của
mình, nên vấn đề thật, giả của bộ luận đã
trở thành một nghi án đã gây ra cuộc tranh
luận dai dẳng trong giới Phật giáo từ xưa
đến nay.
Tóm lại, về nguồn gốc của luận Đại thừa

khởi tín có 3 thuyết: ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN Luận Đại Thừa Khởi Tín

Í
1. Do ngài Mã minh sáng tác trước thời
ngài Long thụ.
2. Do một người trùng tên với ngài Mã
minh soạn sau ngài Long thụ.
3. Do người Trung quốc ngụy tạo.
Nhưng, cho đến nay, vẫn chưa có thuyết
nào được dứt khoát thừa nhận là đúng.
Trong giới nghiên cứu Phật giáo cận đại, ông
Vọng nguyệt Tín hanh–một học giả Nhật
bản–một lần nữa lại khơi dậy cuộc tranh
luận. Từ kết quả khảo chứng, Vọng nguyệt
Tín hanh viết cuốn “Đại thừa khởi tín luận
chi nghiên cứu”, trong đó, ông phủ nhận
luận Khởi tín là tác phẩm của ngài Mã minh.
Tiếp theo, các học giả Trung quốc như Lương
khải siêu, Âu dương tiệm, Lữ trừng, Vương
âm v.v... cũng nối nhau phê phán tính cách
chân thực của luận này. Đối lại, phía bênh
vực Khởi tín luận thì có: Thái hư, Chương
thái viêm, Đường đại viên, Ấn thuận v.v...
Đặc biệt hơn, học giả Phật giáo người châu
Âu nổi tiếng là ông P. Demieville có viết bài
“Đại thừa khởi tín luận nghiên cứu”, trong
đó, ông trưng ra nhiều chứng liệu để khẳng
định luận này chính là tác phẩm của ngài
Mã minh, giúp cho phía bênh vực luận Khởi
tín thêm một sức mạnh đáng kể. Nhưng rất
tiếc là bản văn của ông P. Demieville chưa
được dịch ra Hán văn nên rất ít người Trung
quốc được biết đến. Hai thuyết khẳng định
và phủ nhận tuy trái nhau nhưng cùng cho
rằng luận Khởi tín là một tác phẩm vĩ đại
của Phật giáo Đại thừa, chứa đựng những tư
tưởng nghiêm mật, sâu sắc.
Tại Trung quốc, các tông phái chủ yếu

của Phật giáo như: Hoa nghiêm, Thiên thai,
Tịnh độ, Thiền, Mật tông v.v... đều chịu
ảnh hưởng của luận Khởi tín rất sâu, và
nhiều tông phái cũng đã lấy đó làm chỗ y
cứ. Những bậc đại sư các đời phần nhiều
cũng viết sách để hoằng dương hoặc dẫn
dụng yếu chỉ của luận này trong những tác
phẩm của mình. Như các ngài: Đàm diên,
Tuệ viễn, Đạo xước, Cát tạng, Trí khải,
đời Tùy; Nguyên hiểu, Pháp tạng, Trừng
quán, Tông mật, Trạm nhiên, đời Đường;
Diên thọ, Tri lễ, đời Tống v.v...
Luận này còn có bản dịch mới 2 quyển
do ngài Thực xoa nan đà dịch vào đời
Đường, nhưng không được lưu hành rộng
rãi. Phần nhiều chú sớ xưa nay đều dùng
bản dịch của ngài Chân đế, còn bản dịch
của ngài Thực xoa nan đà thì chỉ có ngài
Trí húc đời Minh chú giải (Khởi tín luận
liệt cương sớ).
Ngoài các bản Hán dịch ra, luận này còn
có hai bản Anh dịch:
1. Azvaghowa’s discourse on the awakening
of faith in theMahàyàna, do Suzuki
người Nhật dịch được ấn hành năm 1900 ở
Mĩ quốc.
2. The Awakening of faith được phát
hành ở Thượng hải năm 1907.
Luận này có rất nhiều chú sớ, nhưng nổi
tiếng hơn cả thì có: Khởi tín luận nghĩa sớ
của ngài Tuệ viễn đời Tùy, Khởi tín luận sớ
của ngài Nguyên hiểu người Tân la, Khởi
tín luận nghĩa kí của ngài Pháp tạng đời
Đường. Ba bộ sớ trên hợp chung lại gọi là
“Khởi tín luận tam sớ”.
Ngoài ra còn có: Khởi tín luận sớ(Chân
đế), Nhất tâm nhị môn đại ý (Trí khải),
Khởi tín luận sớ(Trí nghiễm), Khởi tín

luận đồng dị lược tập(Kiến đăng-Tân la),
Khởi tín luận sớ chú(Tông mật), Khởi tín
luận bút tước kí(Tử tuyền), Khởi tín luận
toản chú(Chân giới), Khởi tín luận trực giải
(Đức thanh), Khởi tín luận tục sớ(Thông
luận)v.v... cũng được giới học giả xưa nay
xem trọng.
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Đại chu
san định chúng kinh mục lục Q.6; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.9;
Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.4; Tam luận huyền
sớ văn nghĩa yếu Q.2; Tục cao tăng truyện
Q.4 Huyền trang truyện; Đại thừa khởi tín
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN

Í
luận khảo chứng (Lương khải siêu); Đại thừa
khởi tín luận chân ngụy biện (Thư cục Kiến
khang); Đại thừa khởi tín luận giảng kí (Ấn
thuận); Đại thừa khởi tín luận dữ Lăng
nghiêm khảo biện (Hiện đại Phật giáo học
thuật tùng san tập 35); Đại thừa khởi tín
luận khai đề (Kim tân Hồng nhạc, Phật giáo
đại hệ)].
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN BIÊT KÍ
Có 1 quyển, do ngài Pháp tạng soạn vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 44.
Nội dung sách này gồm 35 chương, giải
thích những mục chủ yếu được tuyển chọn
trong luận Đại thừa khởi tín bản dịch của
ngài Chân đế.
Cứ theo Khởi tín luận nghĩa kí giáo lí
sao quyển 15 của ngài Trạm duệ, Thính tập
kí quyển 13 phần đầu của ngài Thuận cao
và Khởi tín luận huyễn hổ lục quyển 4 của
ngài Phụng đàm nói, thì sách Biệt kí này
không phải do ngài Pháp tạng soạn mà là
người khác ngụy tạo.
Về chú sớ thì có: Thích tập kí 4 quyển
của Thuận cao, Yếu văn sao 1 quyển của
Tông tính.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3; Khởi tín luận chú sớ tường lược Q.trung;
Đại thừa khởi tín luận chi nghiên cứu].
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN BÚT TƯỚC KÍ
Gồm 20 quyển, do ngài Tử tuyền soạn
vào đời Tống. Cũng gọi Khởi tín luận bút
tước kí. Thu vào Đại chính tạng tập 44.
Đây là sách giải thích bộ Khởi tín luận
chú sớ của ngài Khuê phong tông mật. Nội
dung giải thích rõ ràng, tỉ mỉ, rất hợp với ý

của ngài Pháp tạng, là bộ chú sớ không thể
thiếu được đối với việc nghiên cứu luận Đại
thừa khởi tín xưa nay. Nhưng trong đó lại
đem luận Khởi tín phối hợp với Nhất thừa
viên giáo trong năm phần phán giáo và giải
thích giống với Viên giáo Thiên thai, cho
nên bị người đời sau chê trách.
Chú sớ có: Bút tước kí sao 4 quyển của
Vân phương.
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN LIÊT VÕNG SỚ
Gồm 6 quyển, do ngài Trí húc soạn vào
đời Minh. Cũng gọi Khởi tín luận liệt võng
sớ, thu vào Đại chính tạng tập 44.
Đây là sách chú sớ luận Khởi tín theo
bản dịch mới của ngài Thực xoa nan đà. Bộ
sách được đặt tên là Liệt võng (Xé lưới) là vì
muốn nhằm vào việc phá trừ lưới kiến giải
sai khác của 2 tông Pháp tướng và Pháp tính.
Luận này đem Viên giáo trong 4 giáo:
Tạng, Thông, Biệt, Viên phối hợp với tâm
chúng sinh mà nêu ra vọng tâm quán cảnh
của Viên giáo.
Chú sớ có: Giảng lục 6 quyển của ngài
Quán quốc.
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN NGHĨA KÍ
Gồm 3 quyển, do ngài Pháp tạng soạn
vào đời Đường. Cũng gọi Đại thừa khởi tín
luận sớ, Khởi tín luận nghĩa kí, Tạng sớ,
Hiền thủ sớ, thu vào Đại chính tạng tập 44.
Là một trong 3 bộ sớ lớn của luận Đại thừa
khởi tín.
Sách này đứng trên lập trường của tông
Hoa nghiêm mà chú thích luận Đại thừa
khởi tín. Nội dung chia làm 10 môn:
1. Giáo khởi sở nhân(Lí do lập giáo).
2. Chư tạng sở nhiếp(Được thu nhiếp vào
tạng nào).
3. Hiển giáo phân tề(Hiển bày phạm vi

của giáo).
4. Giáo sở bị cơ(Những căn cơ được giáo
thu nhiếp).
5. Năng thuyên giáo thể(Giáo thể giải
thuyết rõ ràng).
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN NGHĨA KÍ

ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN SỚ Í
6. Sở thuyên tông thú(Tông thú được giảng
giải rõ ràng).
7. Thích luận đề mục(Giải thích tên của
bộ luận).
8. Tạo luận thời tiết(Tạo luận vào thời
gian nào).
9. Phiên dịch niên đại(Luận được phiên
dịch vào năm nào).
10. Tùy văn giải thích(Giải thích chính văn).
Trong Hiển giáo phân tề, trước hết thuật
về 3 thời phán giáo từ ngài Tam tạng Nhật
chiếu truyền đến các ngài Giới hiền và Trí
quang, kế đến bàn tổng quát về các kinh,
luận Đại thừa, Tiểu thừa truyền vào Trung
quốc và chia làm 4 tông:
1. Tông Tùy tướng pháp chấp, gồm các
kinh Tiểu thừa.
2. Tông Chân không vô tướng, gồm
kinh Bát nhã, luận Trung quán.
3. Tông Duy thức pháp tướng, gồm
kinh Thâm mật, luận Du già v.v...
4. Tông Như lai duyên khởi, gồm kinh
Lăng già, kinh Mật nghiêm, luận Bảo tính,
luận Khởi tín v.v...
Sách này không dùng Ngũ giáo phán của
tông Hoa nghiêm mà lập ra Tứ giáo và phối
hợp luận Khởi tín với tông Như lai duyên
khởi: Đây là điểm sai khác rất lớn với ý thú
xưa nay.
Ngoài ra, sách này lại cho rằng thức A lê
da trong luận Khởi tín tức là thức A lại da
của các nhà Duy thức, lại phối hợp Nghiệp
tướng, Năng kiến tướng và Cảnh giới tướng
trong Tam tế với Tự thể phần, Kiến phần
và Tướng phần, còn Lục thô thì từ Trí tướng

trở xuống thông với thức thứ 6, đồng thời,
cho rằng luận Khởi tín chỉ nêu thức thứ 6
và thức thứ 8 chứ chưa bàn đến thức thứ 7.
Những điều nói trên đều là đặc sắc của sách
này, mà các bản chú sớ khác về luận Khởi
tín chưa bì kịp.
Bản sớ này cùng với hai bản sớ của ngài
Tuệ viễn và Nguyên hiểu được gọi chung là
ba bộ sớ lớn của luận Khởi tín, nhưng bản
sớ này được lưu hành rộng rãi hơn cả.
Sách này vốn có 3 quyển, phần chính
văn có bản riêng; về sau, ngài Tông mật đời
Đường hợp chung sớ và chính văn làm một
rồi xuất bản, nhưng lược bớt khá nhiều văn
sớ của sách này.
Từ đời Tống về sau, phần nhiều người
ta chú trọng bản sớ của ngài Tông mật chứ
không biết có bản sớ này. Sau, ngài Phụng
đàm người Nhật khảo đính lại bản sớ này
rồi hợp chung với phần chính văn thành bộ
5 quyển, lưu hành rất thịnh.
Đời Thanh, Dương văn hội cảm thấy
sách này bị cắt xén, mới tìm lại bản cũ, đối
chiếu, sửa chữa rồi ấn hành thành 7 quyển
rất được học giới xem trọng.
Sách này có nhiều bản chú sớ, nhưng
quan trọng hơn cả là: Khởi tín luận sớ 4
quyển của ngài Tông mật, Giáo lí sao 19
quyển của ngài Trạm duệ, Giảng nghĩa 3
quyển của ngài Tuệ trừng, Khởi tín luận
huyễn hổ lục 5 quyển của ngài Phụng đàm,
Yếu quyết 3 quyển của ngài Phổ giới.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Đường thư nghệ văn chí thứ 49; Tân biên
chư tông giáo tạng tổng lục Q.3; Đại thừa
khởi tín luận chi nghiên cứu].
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN NGHĨA SỚ
I. Đại Thừa Khởi Tín Luận Nghĩa Sớ.

Gồm 2 quyển, do ngài Đàm diên soạn
vào đời Tùy. Cũng gọi Khởi tín luận nghĩa
sớ, thu vào Vạn tục tạng tập 71. Đây là sách
chú sớ luận Đại thừa khởi tín, nhưng bản
lưu truyền hiện nay chỉ có quyển thượng,
còn quyển hạ thì nội dung cũng giống với
sách Đông hải sớ của ngài Nguyên hiểu người
Tân la, cho nên Vạn tục tạng chỉ thu chép
quyển thượng mà thôi.
Nội dung quyển thượng gồm 3 môn:
1. Biện đại ý(Bàn về đại ý).

Í
2. Giải đề hiệu(Giải thích tên sách).
3. Nhập văn giải thích (Giải thích chính
văn).
II. Đại Thừa Khởi Tín Luận NghĩaSớ.
Gồm 4 quyển, do ngài Tuệ viễn soạn vào
đời Tùy, thu vào Đại chính tạng tập 44. Cũng
gọi Khởi tín luận nghĩa sớ, Khởi tín luận sớ,
Tịnh ảnh sớ, là một trong ba bộ sớ lớn của
luận Đại thừa khởi tín.
Đây là bộ sớ giải thích luận Đại thừa
khởi tín theo bản dịch của ngài Chân đế.
Trước hết, ngài Tuệ viễn phân biệt luận Đại
thừa khởi tín thuộc về tạng Bồ tát trong hai
tạng (Thanh văn, Bồ tát) và thuộc về tạng A
tì đàm trong ba tạng (Tu đa la, Tì ni, Tì
đàm); kế đến, soạn giả nói rõ rằng luận Khởi
tín lấy lí của tám thức làm thể, lấy hành
pháp làm tông, rồi giải thích tên luận Khởi
tín và người soạn luận; cuối cùng, giải thích
chính văn.
Sách này văn nghĩa hời hợt, thô kệch, có
nhiều chỗ sai lầm nên người ta ngờ đây
không phải tác phẩm của ngài Tuệ viễn.
[X. Khởi tín luận nghĩa kí yếu quyết
Q.thượng; Tục cao tăng truyện Q.8 Tuệ viễn
truyện; Tân biên chư tông giáo tạng tổng
lục Q.3; Tam luận tông chương sớ lục; Đại
thừa khởi tín luận chi nghiên cứu].
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN SỚ
I. Đại Thừa Khởi Tín Luận Sớ.
Gồm 4 quyển, do ngài Pháp tạng soạn
vào đời Đường, ngài Tông mật chú thích.
Gọi tắt: Khởi tín luận chú sớ.
Sách này là do ngài Tông mật trích lục
từ bộ Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí của

ngài Pháp tạng rồi thêm phần chú thích của
mình mà thành. Nội dung chia làm hai thiên:
- Thiên thứ 1: Tổng thuật nghĩa môn,
chia làm sáu tiết:
1. Biện giáo khởi nhân duyên (nói về lí do
lập giáo).
2. Ước chư tạng sở nhiếp(luận Khởi tín
thuộc tạng nào).
3. Hiển giáo nghĩa phân tề(nói rõ phạm
vi của giáo nghĩa).
4. Minh giáo sở bị cơ(nói rõ căn cơ nào
được giáo thu nhiếp).
5. Năng thuyên giáo thể(giáo giải nói rõ
ràng).
6. Sở thuyên tông thú(Tông thú được giải
thích rõ ràng).
- Thiên thứ 2: Tùy văn giải thích, chia
làm hai môn:
1. Giải danh đề.
2. Giải văn nghĩa.
Sáu tiết trong Tổng thuật nghĩa môn thì
giống với 6 môn đầu của 10 môn trong bộ
Nghĩa kí của ngài Pháp tạng. Trong hai môn
của Tùy văn giải thích, thì Giải danh đề bao
hàm 3 môn: Thích luận đề mục thứ 7, Tạo
luận thời tiết thứ 8 và Phiên dịch niên đại
thứ 9 trong bộ Nghĩa kí, còn Giải văn nghĩa
thì tương đương với môn Tùy văn giải thích
thứ 10 của bộ Nghĩa kí.
Cứ theo Khởi tín luận nghĩa kí huyễn
hổ lục quyển 1 của ngài Phụng đàm và Nghĩa
kí yếu quyết quyển thượng của ngài Phổ tịch,
thì sách này tuy được soạn theo Khởi tín
luận nghĩa kí của ngài Pháp tạng, nhưng vì
thêm bớt quá nhiều, lại thường theo ý kiến
riêng mình phỏng đoán mà sửa đổi Nghĩa
kí, cho nên xưa nay đã có nhiều người chê
là đem thau đổi vàng.

Những bản chú sớ sách này gồm có:
- Khởi tín luận tùy sớ kí của Truyền áo.
- Khởi tín luận bút tước kí của Tử tuyền.
- Khởi tín luận hội duyệt của Tục pháp.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3; Hoa nghiêm tông luận chương sớ mục
lục; Đại thừa khởi tín luận chi nghiên cứu].
II. Đại Thừa Khởi Tín Luận Sớ.
Gồm 3 quyển. Tức là bộ Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí do ngài Pháp tạng soạn,
nội dung giải thích luận Đại thừa khởi tín
ĐẠI THỪA KHỞI TÍN LUẬN SỚ

Í
theo lập trường của tông Hoa nghiêm. (xt.
Đại Thừa Khởi Tín Luận Nghĩa Kí).
III. Đại Thừa Khởi Tín Luận Sớ.
Gồm 2 quyển, do ngài Nguyên hiểu người
Tân la soạn. Cũng gọi Hải đông sớ, thu vào
Đại chính tạng tập 44. Là sách giải thích
luận Đại thừa khởi tín theo bản dịch của
ngài Chân đế.
Nội dung sách này lập thành ba môn:
1. Tiêu tông thể: Luận Đại thừa khởi tín
là tinh túy của tất cả các sách thuộc Đại thừa,
Tiểu thừa.
2. Thích đề danh: Viện dẫn các kinh luận
như Hư không tạng, A tì đạt ma tạp tập v.v...
để trình bày rõ các nghĩa của danh từ “Đại
thừa”.
3. Y văn hiển nghĩa: Theo văn chú giải
để làm sáng tỏ ý chỉ sâu xa trong luận
Khởi tín.
Sách này trình bày lí nghĩa rõ ràng, văn
từ lưu loát, cho nên phần nhiều đã được
dẫn dụng trong Nghĩa kí của ngài Pháp tạng,
Nội nghĩa lược thám kí của ngài Thái hiền,
Đồng dị lược tập của ngài Kiến đăng, Chú
sớ của ngài Tông mật v.v...
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3; Tam luận tông chương sớ lục].
ĐẠI THỪA KIM CƯƠNG KẾ CHÂU BỒ TÁT TU
HÀNH PHẦN KINH
Có 1 quyển. Gọi tắt: Kế châu kinh, do
ngài Bồ đề lưu chí dịch vào đời Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 20.
Nội dung kinh này nói rõ về thứ tự tu
hành chứng nhập Tam ma địa của hàng
Bồ tát, trình bày về công đức của những

người hộ niệm, người cầu nguyện, người
nghe kinh và về quả báo của người hủy
báng pháp môn này.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.24].
ĐẠI THỪA KINH ĐIỂN
Đại thừa kinh, Phạm:Mahàyàna-sùtra.
Cũng gọi Đại thừa tu đa la, Bồ tát khế kinh,
Phương đẳng kinh, Đại phương đẳng kinh.
Chỉ cho những bộ kinh thuộc về Bồ tát tạng
trong hai tạng. Như các bộ: Bát nhã, Pháp
hoa, Hoa nghiêm, Bảo tích, Niết bàn, Đại
tập, Kinh tập v.v... đều là kinh điển thuộc
Đại thừa.
Nội dung chủ yếu của kinh Đại thừa nói
về đạo Bồ tát, giáo nghĩa sáu ba la mật, tính
Phật và chỉ ra con đường tắt thành Phật. Về
số bộ, quyển của kinh Đại thừa được ghi
trong các bản Kinh lục như sau:
Theo Lịch đại tam bảo kỉ quyển 15 nêu,
thì Tống thế chúng kinh biệt lục ghi 438 bộ
gồm 914 quyển.
Ngụy thế chúng kinh mục lục của Lí
khuếch ghi 214 bộ.
Lương thế chúng kinh mục lục của ngài
Bảo xướng ghi 262 bộ gồm 674 quyển.
Tùy thế chúng kinh mục lục của ngài
Pháp kinh ghi 784 bộ gồm 1.718 quyển.
Khai nguyên thích giáo lục ghi 515 bộ
gồm 2.173 quyển.
Niên đại xuất hiện của kinh Đại thừa tuy
không rõ, nhưng căn cứ vào những kinh Đạo
hành, Bát chu tam muội, Thủ lăng nghiêm
v.v... do các ngài Trúc phật sóc, Chi lâu ca
sấm v.v... đã phiên dịch và lưu truyền ở thời
Hoàn đế, Linh đế nhà Đông Hán, và các kinh
mà bồ tát Long thụ đã viện dẫn trong luận

Đại trí độ như: Kinh Lục ba la mật, kinh
Pháp hoa, kinh Thập địa, kinh Võng minh
bồ tát, kinh Thiền, kinh Bồ tát bản khởi v.v...
mà nhận xét và suy đoán, thì có lẽ khoảng
500 năm sau khi đức Phật nhập diệt, các kinh
Đại thừa đã xuất hiện dần dần, để rồi đến
thời đại ngài Long thụ thì đã trở thành kinh
điển trọng yếu lưu hành ở đời.
Tuy từ xưa đến nay, các vị Luận sư phần
ĐẠI THỪA KINH ĐIỂN

Í
nhiều cho rằng, kinh Đại thừa không phải
do đức Phật trực tiếp tuyên thuyết, nhưng
nội dung đều không ngoài lời dạy của Ngài
mà có, rồi tiến thêm bước nữa mà phát huy
ý chỉ sâu xa mầu nhiệm của Phật giáo, chỉ rõ
nghĩa chân thực của các pháp, chỉnh lí, ghi
chép lại bằng sự khảo sát ấn chứng thâm
sâu, cho nên, có thể nói, kinh Đại thừa là
tập đại thành giáo pháp đức Phật.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.1 phẩm Tựa;
kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.7; kinh
Đại bảo tích Q.92; kinh Đại phương đẳng
đại tập Q.22; luận Đại trí độ Q.46; Đại thừa
trang nghiêm kinh luận Q.1; luận Thành
duy thức Q.3; Đại thừa nghĩa chương Q.1;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.29]. (xt. Tiểu Thừa Kinh Điển, Tu Đa La
Tạng Kinh).
ĐẠI THỪA LÍ THÚ LỤC BA LA MẬT ĐA KINH
Gồm 10 quyển, do ngài Bát nhã dịch vào
đời Đường, thu trong Đại chính tạng tập 8.
Gọi tắt: Lục ba la mật kinh, Lục độ kinh.
Nội dung nói về pháp hộ trì quốc gia
và sáu pháp ba la mật của Bồ tát, gồm có
10 phẩm:
1. Phẩm qui y Tam bảo.
2. Phẩm đà la ni hộ trì quốc giới.
3. Phẩm phát bồ đề tâm.
4. Phẩm bất thoái chuyển.
5. Phẩm bố thí ba la mật đa.
6. Phẩm tịnh giới ba la mật đa.
7. Phẩm an nhẫn ba la mật đa.
8. Phẩm tinh tiến ba la mật đa.
9. Phẩm tĩnh lự ba la mật đa.
10. Phẩm bát nhã ba la mật đa.

Cứ theo Trinh nguyên tân định thích
giáo mục lục quyển 17 chép, thì lúc đầu, có
tu sĩ của Cảnh giáo, người Ba tư, tên Cảnh
tịnh, ở nhà thờ Đại tần, theo bản tiếng Hồ
mà dịch kinh này thành 7 quyển. Nhưng vì
Cảnh tịnh không biết tiếng Phạm, lại cũng
chưa hiểu rõ nghĩa lí Phật giáo, nên bản dịch
này rất khác với nguyên văn. Năm Trinh
nguyên thứ 4 (788), ngài Tam tạng Bát nhã
y cứ vào bản tiếng Phạm, dịch lại kinh này.
Các bản chú sớ kinh này gồm có:
- Lục độ kinh sớ 10 quyển của ngài Trí
thông.
- Lục độ kinh nghĩa lệ quyết 1 quyển.
- Lục độ kinh nghĩa mục 1 quyển.
- Lục độ kinh sớ 4 quyển của ngài Siêu
ngộ v.v...
[X. Đại đường trinh nguyên tục khai
nguyên thích giáo lục Q.trung; Tân biên chư
tông giáo tạng tổng lục Q.1].
ĐẠI THỪA LUẬN
Những bộ luận thư trình bày về nghĩa
Lục độ (sáu ba la mật), Chư pháp giai không
(các pháp đều không) và chú giải kinh điển
Đại thừa. Đối lại với luận Tiểu thừa. Cũng
gọi Đại thừa a tì đàm, Bồ tát đối pháp tạng.
Khi đức Phật còn tại thế, không có tạng
Luận, nhưng sau khi Ngài nhập diệt, các vị
Bồ tát mới làm ra những bộ luận để phân
biệt và giải thích nghĩa sâu xa của các kinh,
nhằm giáo hóa những chúng sinh độn căn.
Như các bồ tát Long thụ tạo luận Đại trí độ,
Đề bà tạo Bách luận, Vô trước tạo luận Du
già sư địa, Thiên thân tạo luận Đại thừa
thành nghiệp, Hộ pháp tạo luận Thành duy
thức, Thanh biện tạo luận Chưởng trân v.v...
Sau khi các bộ luận ghi trên truyền vào
Trung quốc và được các ngài Cưu ma la thập,

Bồ đề lưu chi, Chân đế, Huyền trang, Thí
hộ v.v... nối nhau phiên dịch thì phong trào
giảng diễn và học tập mỗi ngày một thịnh.
Nhập tạng lục trong Khai nguyên thích
giáo lục quyển 15 chia luận Đại thừa làm
Thích giáo luận, Tập nghĩa luận, trong đó,
Thích giáo luận có 21 bộ gồm 155 quyển,
Tập nghĩa luận có 76 bộ gồm 363 quyển,
tổng cộng là 97 bộ 518 quyển.
ĐẠI THỪA LUẬN

ĐẠI THỪA NGHĨA CHƯƠNG Í
Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục quyển 8 liệt kê 117 bộ 629 quyển; Súc
loát đại tạng kinh nêu 128 bộ 659 quyển.
Ngoài ra, những bộ luận chưa được dịch
ra Hán văn gồm có: Trung luận thích (bản
Phạm) của ngài Nguyệt xứng, luận Vô úy
của ngài Long thụ, Vô tận ý kinh quảng thích
của ngài Thế thân, Đại thừa trang nghiêm
luận thích của ngài An tuệ, Nhân minh tập
của ngài Trần na (từ luận Vô úy trở xuống
là bản Tây tạng)...
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.13, Q.15; Ngạn
tông lục Q.2, Q.5; Đại đường nội điển lục
Q.6; Đại tạng kinh cương mục chỉ yếu lục
Q.5; Đại tạng thánh giáo pháp bảo tiêu mục
Q.5; Q.6].
ĐẠI THỪA LUẬT
Cũng gọi Đại thừa tì ni, Bồ tát tì ni, Bồ
tát luật tạng, Bồ tát điều phục tạng. Chỉ cho
giới luật của Bồ tát Đại thừa.
Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24, 1007
trung), nói: “Nếu là Phật tử thì thường nên
phát nguyện: Qui kính Tam bảo, hiếu
thuận cha mẹ, gặp được thầy hiền, bạn tốt,
luôn luôn gần gũi để học hỏi kinh luật Đại
thừa, như: Mười phát thú, mười trưởng
dưỡng, mười Kim cương, mười Địa, giúp
mình hiểu rõ, như pháp tu hành, kiên trì
giới cấm của Phật”.
Về số bộ và quyển của luật Đại thừa thì
các bản Kinh lục từ xưa ghi chép khác nhau:
- Chúng kinh mục lục quyển 5 liệt kê 50
bộ gồm 82 quyển.
- Lịch đại tam bảo kỉ quyển 13 liệt kê 31
bộ gồm 54 quyển.

- Nhập tạng lục trong Khai nguyên thích
giáo lục quyển 19 liệt kê 26 bộ gồm 54 quyển.
- Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục quyển 8 ghi 28 bộ gồm 56 quyển.
- Súc loát tạng kinh (Nhật bản) liệt kê
34 bộ gồm 48 quyển.
[X. Đại đường nội điển lục Q.6, Q.9; Đại
chu san định chúng kinh mục lục Q.6; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.24,
Q.29; Duyệt tạng tri tân Q.32].
ĐẠI THỪA NGHĨA CHƯƠNG
...........
I. Đại Thừa Nghĩa Chương.
Gồm3 quyển. Cũng gọi Đại thừa đại
nghĩa chương, Cưu ma la thập pháp sư
đại nghĩa, Pháp vấn đại nghĩa, Vấn đại
thừa trung thâm nghĩa thập bát khoa.
Năm 1930, Thư viện Trung quốc Phật giáo
lịch sử tái bản, đề là: “Viễn Thập Đại Thừa
Yếu Nghĩa Vấn Đáp”. Thu trong Đại
chính tạng tập 45.
Nội dung bộ sách này do ngài Tuệ viễn
(334-416) ở Lô sơn đời Đông Tấn đặt câu
hỏi và ngài Cưu ma la thập (344-413) trả
lời, gồm 18 điều:
1. Vấn đáp chân pháp thân(Hỏi và trả
lời về chân pháp thân).
2. Trùng vấn đáp pháp thân (Hỏi và trả
lời tiếp về pháp thân).
3. Vấn đáp pháp thân tượng loại(Hỏi và
trả lời về các loại pháp thân).
4. Vấn đáp pháp thân thọ lượng(Hỏi và
trả lời về thọ lượng của pháp thân).
5. Vấn đáp tu tam thập nhị tướng (Hỏi
và trả lời về việc tu nhân 32 tướng).
6. Vấn đáp thụ quyết(Hỏi và trả lời về
việc thụ kí).
7. Vấn đáp pháp thân cảm ứng(Hỏi và

trả lời về sự cảm ứng của pháp thân).
8. Vấn đáp pháp thân Phật tận bản tập
(Hỏi và trả lời về việc pháp thân Phật còn tập
khí hay không).
9. Vấn đáp tạo sắc pháp(Hỏi và trả lời về
việc cấu tạo sắc pháp).
10. Vấn đáp La hán thụ quyết(Hỏi và trả
lời về việc La hán được thụ kí).
11. Vấn đáp niệm Phật tam muội (Hỏi
và trả lời về Tam muội niệm Phật).

Í
12. Vấn đáp tứ tướng(Hỏi và trả lời về
bốn tướng).
13. Vấn đáp như pháp tính chân tế(Hỏi
và trả lời về thực tế của pháp tính).
14. Vấn đáp thực pháp hữu(Hỏi và trả
lời về thực có pháp không).
15. Vấn đáp phần phá không(Hỏi và trả
lời về phá không).
16. Vấn đáp hậu thức truy ức tiền thức
(Hỏi và trả lời về việc thức sau nhớ lại thức trước).
17. Vấn đáp biến học(Hỏi và trả lời về
việc học khắp).
18. Vấn đáp trụ thọ nghĩa(Hỏi và trả lời
về nghĩa trụ thọ).
Cứ theo Pháp luận mục lục quyển 1 của
Lục trừng trong Xuất tam tạng kí tập quyển
12 của ngài Tăng hựu (445-518) và điều Tuệ
viễn trong Lịch đại tam bảo kỉ quyển 7 của
Phí trường phòng đời Tùy chép, thì văn thư
vấn đáp qua lại giữa hai ngài La thập và Tuệ
viễn đã được biên soạn thành sách từ trước
đời Tùy, cũng với hình thức 3 quyển 18
chương, nhưng nội dung các điều mục thì
hơi khác với bản hiện nay.
Trong sách này, ngài La thập đã trực tiếp
nói rõ giáo nghĩa của Phật giáo Đại thừa;
đồng thời, giới thiệu và truyền bá hệ thống
tư tưởng Phật giáo Trung quán của các ngài
Long thụ, Đề bà tại Trung quốc, do đó, đã
đưa đến việc phiên dịch và nghiên cứu các
kinh điển Đại thừa.
Ngoài ra, cuộc vấn đáp của các ngài Tuệ
viễn và La thập cũng có thể được xem như
một sự so sánh giữa tư tưởng, văn hóa của
Trung quốc và Ấn độ.

[X. Pháp uyển châu lâm Q.100; Đại
đường nội điển lục Q.3; Xuất tam tạng kí
tập Q.12; Tam luận tông chương sớ].
II. Đại Thừa Nghĩa Chương.
Gồm 20 quyển, do ngài Tuệ viễn (523-
592) ở chùa Tịnh ảnh soạn vào đời Tùy, thu
trong Đại chính tạng tập 44.
Nội dung bộ sách này chủ yếu phân
loại và giải thích các mục trọng yếu trong
kinh điển để hiển bày rõ nghĩa sâu xa của
Đại thừa.
Toàn sách chia làm5tụ: Giáo pháp tụ,
Nghĩa pháp tụ, Nhiễm pháp tụ, Tịnh pháp
tụ và Tạp pháp tụ. Mỗi tụ lại chia làm nhiều
nghĩa môn được sắp xếp theo thứ tự pháp
số tăng từ số ít đến số nhiều để giải thích.
Như từ nghĩa2chướng đến8vạn4nghìn
phiền não v.v... gồm tất cả 222 môn (trừ
Tạp nhiễm tụ hiện nay không còn).
Vì sách này dẫn chứng rộng rãi, nghĩa
lí rõ ràng, có tính chất tương đương với
một bộ từ điển bách khoa, cho nên từ xưa
đến nay, các nhà nghiên cứu phần nhiều
đều dẫn dụng để giải thích thuật ngữ Phật
giáo.
Theo điều Tuệ viễn trong Tục cao tăng
truyện quyển 8, thì sách này vốn có 14 quyển
gồm 249 khoa. Bản lưu hành hiện nay có
hai loại: Bản 20 quyển và bản 28 quyển
(Nghĩa thiên lục).
Phương pháp sắp xếp pháp số theo thứ
tự từ số nhỏ đến số lớn để thuyết minh thuật
ngữ Phật giáo mà thành là thể tài từ điển
này, không biết đã bắt đầu từ bao giờ? Nhưng
Tục cao tăng truyện quyển 10 cho biết, thầy
của Tuệ viễn (tác giả Đại thừa nghĩa chương)
là ngài Pháp thượng từng đã soạn các sách:
Đại thừa nghĩa chương 6 quyển và Tăng số

pháp môn (Nội pháp số lâm) 40 quyển v.v...
Ngoài ra, ngài Thiên thai Trí khải cũng
có soạn Pháp giới thứ đệ sơ môn, trong đó,
theo lập trường tu Thiền mà kiến lập pháp
số 60 khoa. Nội dung những sách nói trên
đây phần nhiều cũng phù hợp với những
hạng mục trong Đại thừa nghĩa chương của
ngài Tuệ viễn. Theo đó mà suy thì loại sách
này đã rất được lưu hành trong giới Phật
giáo ở khoảng trước sau thế kỉ VI. Còn về
cách chia năm tụ trong sách này thì có
người cho rằng đó là căn cứ theo phương
pháp phân loại: Phát tụ, Khổ đế tụ, Tập
ĐẠITHỪA NGHĨA CHƯƠNG

Í
đế tụ, Diệt đế tụ và Đạo đế tụ trong luận
Thành thực.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3; Phật điển sớ sao mục lục Q.thượng; Đại
thừa nghĩa chương thư hậu (Trần dần khác
tiên sinh luận văn tập hạ)].
ĐẠI THỪA NGŨ UẨN LUẬN
Có 1 quyển, do bồ tát Thế thân tạo, đại
sư Huyền trang dịch vào đời Đường. Cũng
gọi Thô thích thể nghĩa luận, Ngũ uẩn luận,
thu trong Đại chính tạng tập 31.
Nội dung sách này chủ yếu thuyết minh
các pháp Đại thừa ngũ uẩn, Đại thừa thập
nhị xứ và Thập bát giới. Là một trong 12
chi luận Du già của tông Pháp tướng.
Thuyết nhất thiết hữu bộ Tiểu thừa chia
vạn hữu làm 5 vị, 75 pháp, trong đó, Ngũ
uẩn bao nhiếp 72 pháp hữu vi. Trái lại, Đại
thừa chia các pháp làm 5 vị, 100 pháp, trong
đó, Ngũ uẩn bao nhiếp 94 pháp hữu vi. Tức
là Sắc uẩn có 5 căn, 5 cảnh, vô biểu sắc;
Thụ uẩn có thụ tâm sở; Tưởng uẩn có tưởng
tâm sở; Hành uẩn có 67 pháp gồm tất cả
tâm pháp và bất tương ứng hành pháp ngoại
trừ Thụ tâm sở và Tưởng tâm sở; Thức uẩn
bao gồm 8 thức, như A lại da v.v...
Trong các kinh điển Đại thừa, bộ luận
này thuyết minh pháp ngũ uẩn rất là đơn
giản mà cô đọng. Luận Đại thừa quảng ngũ
uẩn do ngài An tuệ soạn, ngài Nhật chiếu
dịch, tức là tác phẩm mở rộng luận này.
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8, Q.9; Phật gia danh
tướng thông thích (Hùng thập lực)].
ĐẠI THỪA NHỊ CHỦNG THÀNH PHẬT

Phật giáo Đại thừa chủ trương tất cả
chúng sanh đều có khả năng thành Phật,
nhưng chia làm hai loại:
1. Sinh được thành Phật: Tâm tính chúng
sinh vốn thanh tịnh, tức là Phật.
2. Tu được thành Phật: Gặp Phật pháp
tu hành mới được thành Phật.
ĐẠI THỪA NIẾT BÀN KINH
..............
Bộ kinh Đại thừa nói về các luận đề: Pháp
thân thường còn, Tất cả chúng sinh đều có
tính Phật, Xiển đề thành Phật v.v...
Cứ theo các bộ Kinh lục thì từ xưa đến
nay, kinh Niết bàn đã có tới 15 bản dịch:
1. Kinh Hồ bát nê hoàn, 2 quyển, do
ngài Chi lâu ca sấm dịch vào đời Hậu Hán.
2. Kinh Đại bát niết bàn, 2 quyển, do
ngài An pháp hiền dịch vào đời Tào Ngụy.
3. Kinh Đại bát nê hoàn, 2 quyển, do
ngài Chi khiêm dịch vào đời Ngô.
4. Kinh Phương đẳng bát nê hoàn, 2
quyển, do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời
Tây Tấn.
5. Kinh Phật bát nê hoàn, 2 quyển, do
ngài Bạch pháp tổ dịch vào đời Tây Tấn.
6. Kinh Đại bát nê hoàn, 6 quyển, do
các ngài Pháp hiển và Phật đà bạt đà la cùng
dịch chung vào đời Đông Tấn.
7. Kinh Đại bát niết bàn, 3 quyển, do
ngài Pháp hiển dịch.
8. Kinh Bát nê hoàn, 2 quyển, không rõ
dịch giả.
9. Kinh Phật di giáo, 1 quyển, do ngài
Cưu la ma thập dịch vào đời Diêu Tần.
10. Kinh Đại bát niết bàn, 40 quyển, do
ngài Đàm vô sấm dịch vào đời Bắc Lương.
11. Kinh Bát nê hoàn, 20 quyển, do ngài
Trí mãnh dịch vào đời Lưu Tống. Nay đã

thất truyền.
12. Kinh Bát nê hoàn, 1 quyển, không
rõ dịch giả.
13. Kinh Tứ đồng tử tam muội, 3 quyển,
do ngài Xà na quật đa dịch vào đời Tùy.
14. Đại bát niết bàn kinh hậu phần, 2
quyển, do các ngài Nhã na bạt đà la và Hội
ninh dịch chung vào đời Đường.
ĐẠI THỪA NIẾT BÀN KINH

Í
15. Kinh Đại bi, 5 quyển, do các ngài Na
liên đề da xá và Pháp trí dịch chung vào đời
Bắc Tề.
Trong số 15 loại bản dịch kể trên, thì 5
bản 1, 2, 3, 11, 12 nay không còn, các bản 5,
7, 12 là kinh Niết bàn Tiểu thừa, số còn lại
đều là kinh Niết bàn Đại thừa, trong đó, 3
bản 6, 10, 14 là quan trọng. Bản 40 quyển là
hoàn bị nhất, tức là kinh Niết bàn (bản Bắc);
về sau, bản này được truyền xuống miền
Nam thuộc nhà Tống, các sư Tuệ nghiêm,
Tuệ quán và cư sĩ Tạ linh vận đem đối chiếu
nửa đầu của kinh này với kinh Nê hoàn 6
quyển do ngài Pháp hiển dịch, rồi chỉnh lý
tập thành 36 quyển 25 phẩm, tức là kinh
Niết bàn (bản Nam) hiện nay.
[X. Trung quốc Phật giáo sử cập Phật giáo
sử tịch Q.1]. (xt. Đại Bát Niết Bàn Kinh,
Nam Bản Niết Bàn Kinh).
ĐẠI THỪA PHÁP GIỚI VÔ SAI BIÊT LUẬN
Có 1 quyển. Cũng gọi Pháp giới vô sai
biệt luận. Do ngài Kiên tuệ tạo, ngài Đề vân
bát nhã dịch vào đời Đường, thu trong Đại
chính tạng tập 31. Nội dung của luận này
nói về nghĩa tâm bồ đề và tính bình đẳng
vô sai biệt của pháp.
Trước hết, nêu bài tụng Qui kính, kế đến
liệt kê 12 nghĩa tâm bồ đề và chia làm 12
đoạn (Quả, Nhân, Tự tính, Vô sai biệt, Phần
vị, Vô nhiễm, Thường hằng, Tương ứng, Bất
tác nghĩa lợi, Tác nghĩa lợi, Nhất tính) để
giải thích. Ở đầu mỗi đoạn, lại dùng kệ tụng
thể năm chữ trình bày đại cương một cách
tổng quát, sau đó mới giải nghĩa chi tiết.
Luận này được dịch xong vào năm Thiên

thụ thứ 2 (691) đời Vũ hậu Đại chu. Nó còn
có bản dịch khác (cũng gọi Như lai tạng luận)
cũng do ngài Đề vân bát nhã dịch, nhưng
niên đại phiên dịch được ghi sau thời Khai
nguyên (713-741), cũng thu trong Đại chính
tạng tập 31.
Về chú sớ thì có:
- Pháp giới vô sai biệt luận sớ 1 quyển
(bản lưu hành hiện nay là 2 quyển) của ngài
Pháp tạng.
- Pháp giới vô sai biệt đại ý 1 quyển của
ngài Điều vân.
- Pháp giới vô sai biệt luận giảng lục ba
quyển, không rõ soạn giả.
- Pháp giới vô sai biệt luận thị châu sao 1
quyển của Đức môn.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Đại
chu san định chúng kinh mục lục Q.6; Tân
biên chư tông giáo tạng tổng lục Q.3; Hoa
nghiêm tông chương sớ; Đông vực truyền
đăng mục lục Q.hạ].
ĐẠI THỪA PHÁP TƯỚNG NGHIÊN THẦN CHƯƠNG
Gồm 5 quyển, do vị tăng người Nhật bản
là Hộ mệnh soạn, thu trong Đại chính tạng
tập 71. Gọi tắt: Pháp tướng nghiên thần
chương, Nghiên thần chương.
Nội dung sách này chia làm 14 môn,
phần lớn dùng thể văn vấn đáp để nói rõ
tướng thành lập thế giới và các nghĩa cốt
yếu của tông Pháp tướng như “Tam giới duy
thức” v.v...
ĐẠI THỪA PHÁP UYỂN NGHĨA LÂM CHƯƠNG
....................
Gồm 7 quyển (hoặc 14 quyển). Gọi tắt:
Pháp uyển nghĩa lâm chương. Nghĩa lâm
chương, Pháp uyển, Thất quyển chương. Do
ngài Khuy cơ soạn vào đời Đường, thu trong
Đại chính tạng tập 45.

Sách này giải thích rõ ràng về tổ chức
giáo nghĩa và nội dung cơ bản của Duy thức,
như: Phán giáo, nghĩa lí duy thức, lí luận tu
hành, quả vị v.v... Đây là bộ sách rất quí cho
những người nghiên cứu Duy thức học từ
xưa đến nay.
Nội dung chia làm 29 chương:
-Quyển 1 có 4 chương: Tổng liệu giản,
ĐẠI THỪA PHÁP UYỂN NGHĨA LÂM CHƯƠNG

Í
Ngũ tâm, Duy thức nghĩa lâm và Chư thừa
nghĩa lâm. Trong đó, chương Tổng liệu giản
là bộ phận tinh yếu nhất của sách này. Ở
đây, ngài Khuy cơ đã đứng trên lập trường
Duy thức mà giản trạch giáo thuyết từ đời
đức Phật trở về sau, chia làm 5 đoạn:
1. Giáo ích hữu thù môn: Nêu ra sự lợi
ích khác nhau của các giáo pháp Tiểu thừa
và Đại thừa.
2. Thời lợi sai biệt môn: Trước hết, trình
bày về phán giáo của các nhà từ xưa đến nay
ở Trung quốc. Kế đó, nói về thuyết Tam
thời giáo của tông Duy thức.
3. Thuyên tông các dị môn: Trước hết,
nêu lên sự bất đồng về việc thành lập các
tông phái từ xưa tới nay, sau đó, giải thích
yếu nghĩa Trung đạo, Phi hữu, Phi không
của tông Pháp tướng.
4. Thể tính bất đồng môn: Đầu tiên chỉ
rõ sự khác nhau về giáo thể giữa ngoại đạo,
Tiểu thừa, Đại thừa, sau đó, nêu ra thuyết
“Tứ trùng xuất thể” của tông Duy thức.
5. Đắc danh huyền cách môn: Nói một
cách khái quát về Lục hợp thích.
- Quyển 2 có 4 chương: Chư tạng, Thập
nhị phần, Đoạn chướng và Nhị đế.
- Quyển 3 có 3 chương: Đại chủng tạo
sắc, Ngũ căn và Biểu vô biểu.
- Quyển 4 có 5 chương: Qui kính, Tứ
thực, Lục thập nhị kiến, Bát giải thoát và
Nhị chấp.
- Quyển 5 có 7 chương: Nhị thập thấthiền
thánh, Tam khoa, Cực vi, Thắng định quả
sắc, Thập nhân, Ngũ quả và Pháp xứ sắc.
- Quyển 6 có 4 chương: Tam bảo, Phá

ma ha, Tam tuệ và Tam luân.
- Quyển 7 có 2 chương: Tam thân nghĩa
lâm và Phật độ.
Tương truyền sách này còn có bản khác
gồm 8 quyển 33 chương, tức là ngoài 29
chương nói trên, còn thêm 4 chương: Đắc
phi đắc, Chư không, Thập nhị quán và
Tam căn.
Những chú sớ trọng yếu về sách này
thì có:
- Nghĩa lâm chương quyết trạch kí của
ngài Trí chu.
- Nghĩa lâm chương bổ khuyết của ngài
Tuệ chiểu.
- Nghĩa lâm chương sư tử hống chương
của ngài Cơ biện.
- Nghĩa lâm chương toản chú của ngài
Phổ tịch.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3; Pháp tướng tông chương sớ; Đông vực
truyền đăng mục lục].
ĐẠI THỪA PHÁP UYỂN NGHĨA LÂM CHƯƠNG
BỔ KHUYẾT
Gồm 10 quyển, nay chỉ còn 3 quyển. Cũng
gọi Đại thừa nghĩa lâm chương bổ khuyết,
Bổ khuyết nghĩa lâm chương, Đại thừa pháp
uyển lâm chương bổ khuyết, Đại thừa pháp
uyển lâm chương bổ khuyết chương. Do ngài
Tuệ chiểu (650-714) soạn vào đời Đường,
thu trong Vạn tục tạng tập 98.
Nội dung bao gồm 12 chương: Tam khoa,
Không nghĩa, Thập nhị chi, Giới xứ, Nhị
lượng v.v... trong quyển 4, quyển 7 quyển 8.
Sách này hiện nay tuy không còn đầy đủ,
nhưng vẫn được coi là một trong những tác
phẩm trọng yếu của tông Pháp tướng.
ĐẠI THỪA PHÁP VƯƠNG
Vua pháp Đại thừa. Tên hiệu do các

Hoàng đế đời Minh của Trung quốc phong
cho những vị danh tăng của Phật giáo
Tây tạng.
Năm Vĩnh lạc 11 (1414) vua Minh Thành
tổ phong cho vị tăng thuộc phái Tát ca tên
là Côn trạch tư ba danh hiệu: “Vạn hạnh
câu dung diệu pháp tối thắng chân như trí
tuệ hoằng tứ quảng tế hộ quốc tuyên giáo
chính giác đại thừa pháp vương tây thiên
ĐẠI THỪA PHÁP VƯƠNG

Í
thượng thiện kim cương phổ ứng đại quang
minh Phật”, gọi tắt là Đại Thừa Pháp Vương.
ĐẠI THỪA PHẬT GIÁO
Phạm:Mahàyàna.
Đại thừa cũng đọc là Đại thặng, nghĩa
là cỗ xe lớn. Những người không tự thỏa
mãn với sự giác ngộ cá nhân, mà lấy việc
cứu độ chúng sinh làm mục đích, giống như
một cỗ xe lớn có thể chuyên chở được nhiều
người cho nên gọi là Đại thừa. Nền Phật
giáo lấy đó làm tông chỉ thì tức là Phật giáo
Đại thừa.
Nguồn gốc và đặc chất của Phật giáo
Đại thừa:
Nếu đứng về phương diện hình thức mà
nhận xét sự phát triển của Phật giáo nói
chung, thì ta thấy đến thời đại Phật giáo bộ
phái, tổ chức Phật giáo đã khá hoàn bị.
Những kinh điển căn bản và sự giải thích về
giáo nghĩa đã được xác định, rồi đến những
qui định của giáo đoàn, cũng càng ngày càng
trở nên tinh vi, cho nên không bao lâu, cái
tinh thần hoạt bát của Phật giáo nguyên thủy
cũng đã phai phờ dần. Và cuối cùng, đối với
lòng người, Phật giáo không còn có được sự
tiếp xúc chặt chẽ.
Trong tình hình ấy, phái tự do thừa kế
Đại chúng bộ hệ đả phá tất cả hình thức bộ
phái Phật giáo, khôi phục tinh thần của đức
Phật để thích ứng với thời đại, đó là sự vận
động của Đại thừa.
Nhưng phong trào Phật giáo Đại thừa
được phát động vào thời kì nào, từ địa
phương nào, do nhân vật nào và lấy gì làm
tiêu biểu? Về vấn đề này, dĩ nhiên phần

chi tiết tuy có điều không thể biết, nhưng
phần đại thể thì ta có thể khảo sát theo
thứ tự sau đây:
Trước hết, căn cứ vào thời đại để nhận
xét, thì tư tưởng Đại thừa đã nảy mầm từ
Phật giáo nguyên thủy, nhưng mãi khoảng
trước sau kỉ nguyên Tây lịch mới thật sự trở
thành phong trào rõ rệt. Theo văn hóa Ấn
độ, căn cứ vào những văn phẩm được trứ
tác vào khoảng thời gian vừa nói, thì tư tưởng
Đại thừa vẫn chưa hình thành, còn theo lịch
sử dịch kinh của Trung quốc thì cũng mãi
đến thế kỉ II Tây lịch các kinh điển Đại thừa
mới được phiên dịch. Cho nên, nếu cho rằng
Phật giáo Đại thừa đã phát khởi từ trước kỉ
nguyên Tây lịch thì e không được ổn thỏa.
Về hình thức tuy đại khái như thế, song ta
có thể tin chắc là Phật giáo Đại thừa đã manh
nha vào khoảng thời gian đó.
Kế đến là vấn đề liên quan đến khu vực
trung tâm của Đại thừa lúc mới phát khởi.
Nam Ấn độ, nhất là khu vực thuộc Án đạt
la phái, là cái nôi của Phật giáo Đại thừa,
đặc biệt nơi đã phát sinh ra Bát nhã Đại
thừa. Địa phương Án đạt la là vùng mà
phái tự do thuộc Đại chúng bộ rất hưng
thịnh, tư tưởng phái này quan hệ khá mật
thiết với Đại thừa, do đó, miền Nam Ấn
độ có thể đã là địa điểm cơ bản của Phật
giáo Đại thừa. Hiện trong Tiểu phẩm bát
nhã cũng nói: “Kinh Bát nhã ba la mật đa
này bắt đầu ở phương Nam, rồi từ phương
Nam truyền đến phương Tây, lại từ phương
Tây truyền qua phương Bắc”. Câu nói trên
đây là một trong những truyền thuyết đáng
tin cậy.
Tuy thông thường vẫn cho Đại thừa phát
khởi ở phương nam, nhưng, trái lại, Bắc Ấn

độ mới là trung tâm phồn thịnh của Đại
thừa. Nếu ta đem nghệ thuật và văn học
của Phật giáo còn lưu truyền đến nay làm
chứng cứ để đối chiếu, thì ta thấy điều đó
rất rõ. Bởi vậy, nếu nói một cách tổng hợp
thì tư tưởng Đại thừa đã nảy sinh ở cả hai
miền Nam và Bắc Ấn, Nam Ấn đại biểu
cho Không luận, Bắc Ấn đại biểu cho Hữu
luận. Đến khi cả hai trào lưu hợp lại thì
cuộc vận động Đại thừa đã trở nên rõ rệt.
Nhưng ai đã đề xướng cuộc vận động
ĐẠI THỪA PHẬT GIÁO

Í
Đại thừa? Về vấn đề này, trên đại thể, ta có
thể nói đã do hai hạng người phát động:
Thứ nhất là các vị tỉ khưu có đầu óc tiến
bộ; thứ hai là những nam nữ cư sĩ theo
chủ nghĩa tự do. Đặc biệt do hạng người
thứ hai mà tư tưởng Đại thừa đã trở thành
vô cùng hoạt bát. Theo kinh điển Đại thừa
thì những vị cư sĩ như: Duy ma cật, phu
nhân Thắng man, Hiền hộ v.v... tất cả 16
nhà hiền sĩ đều được coi là những nhân
vật rất quan trọng, nghĩa là họ đã đóng
một vai trò đáng kể trong việc phân phối
giáo lí. Thông thường, những tỉ khưu bị
truyền thống giới hạn, còn cư sĩ tại gia, tuy
cũng theo truyền thống, song trực tiếp thích
ứng cuộc sống với hoàn cảnh, muốn cố duy
trì chân tinh thần của đức Phật, nên kết
quả đã nảy sinh ra cuộc vận động đó. Như
vậy, cuộc vận động Đại thừa bao gồm cả
tăng và tục.
Giáo lí của Phật giáo nguyên thủy đã
nói, bất luận hạng người nào, chỉ cần lập
đại thệ nguyện, cuối cùng đều có thể thành
Phật. Vì thế Đại thừa đã lấy Phật làm lí
tưởng tối cao. Tuy nhiên, Đại thừa công
nhận rằng người ta không thể thành được
Phật trong một sớm một chiều, mà điểm
then chốt của Đại thừa là người ta phải tu
hạnh Bồ tát (Phạm:Bodhisattva –người
cầu Đại giác), trên cầu Bồ đề, dưới phát đại
nguyện hóa độ chúng sinh, vì lợi ích của
chính mình và của mọi người mà nỗ lực tu
hành làm tất cả việc thiện mới mong được
viên mãn như Phật. Một trong những đặc
sắc của Đại thừa là chủ trương cho rằng,

bất cứ ai, chỉ cần phát tâm bồ đề, lập chí
nguyện cứu độ chúng sinh, là đều có thể
dự vào hàng Bồ tát. Sau, Đại thừa còn được
gọi là Bồ tát thừa chính vì lí do ấy. Mà một
vị Bồ tát, như trong kinh Bản sinh đã nói,
không cứ phải xuất gia làm sa môn, trái lại,
những người tại gia, mặc dầu còn phải gánh
vác nhiều chức vụ, chỉ cần phát tâm niệm
trên cầu đạo Giác ngộ, dưới hóa độ chúng
sinh, đều có thể gọi là Bồ tát. Do đó mà
phạm vi hoạt động của Đại thừa trở nên
rộng rãi và nhân sinh quan cũng có tính
cách tích cực, khẳng định. Đối với Tiểu thừa,
đây là tiêu biểu rõ nhất của Đại thừa. Cho
nên, đặc sắc của Đại thừa tuy lấy Phật làm lí
tưởng tối cao, nhưng thực thì muốn xã hội
hóa Phật giáo. Chính vì muốn thực hiện mục
đích và lí tưởng này mà các vị Bồ tát đều xả
thân làm việc.
Trở lên, mới chỉ đứng về phương diện
nội bộ của Phật giáo nguyên thủy để tìm
hiểu nguồn gốc sự phát khởi của Đại thừa,
nhưng ngoài điểm ấy ra còn một nguyên
động lực khác nữa đã thúc đẩy phong trào
Đại thừa bành rướng mạnh, đó là tư tưởng
giới Ấn độ thời bấy giờ đối với Phật giáo
có tính cách kích thích. Đương thời ấy,
hai thi phẩm tuyệt tác Ramàyàịa và
Mahàbhàrata đã được hoàn thành, Số
luận, Thắng luận và nhiều triết thuyết
khác cũng đã được thiết lập, còn Tân bà
la môn giáo (Hinduism) lấy Tì nữu noa
(Phạm:Viwịu) và Thấp bà (Phạm:Ziva) làm
trung tâm cũng đã dần dần đến thời kì
hưng thịnh. Thêm vào đó, ở miền Bắc, văn
hóa Hi lạp, Ba tư cũng đã xâm nhập Ấn
độ. Đó là một thời đại có ảnh hưởng về
mọi mặt.

Cuộc vận động Phật giáo Đại thừa tuy là
kế thừa hệ thống của Phật giáo nguyên thủy
và Tiểu thừa, song về một khía cạnh nào
đó, người ta có thể nói cuộc vận động ấy là
một sách lược đáp ứng với nhu cầu thời đại,
muốn phát huy tinh thần Phật giáo giữa các
trào lưu phồn tạp đó. Thường theo sát thời
đại để mở rộng phạm vi giáo tuyến, áp dụng
thái độ hoằng pháp của Phật giáo nguyên
thủy, khác hẳn với thái độ coi thường thời
đại của Tiểu thừa, đó là đặc chất của Phật
giáo Đại thừa.
(xt. Ấn Độ Phật Giáo).
ĐẠI THỪA PHẬT GIÁO

Í
ĐẠI THỪA TAM BẢO
...........
Ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng theo quan
điểm của Đại thừa.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao quyển 2 và Hoa nghiêm kinh
Minh pháp phẩm nội lập tam bảo chương
quyển thượng chép, thì Đại thừa tam bảo
là:
1. Đại thừa Phật bảo: Bậc tự giác, giác
tha, giác hạnh viên mãn, đầy đủ ba thân,
mười thân, thị hiện vô biên tướng hảo.
2. Đại thừa Pháp bảo: Lí thực tướng
trung đạo và nhân pháp nhị không, cho
đến vô lượng pháp môn thắng diệu của Như
lai, khiến chúng sinh tu tập theo mà thành
chính giác.
3. Đại thừa Tăng bảo: Hàng Bồ tát
Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng, Thập
địa v.v... không chấp hữu vô, mà hòa hợp
với lí trung đạo.
ĐẠI THỪA TAM TẠNG
...........
Theo luận Nhiếp đại thừa thì Tam tạng
đại thừa là:
1. Đại thừa kinh tạng: Chỉ các kinh Hoa
nghiêm v.v... thuyết giảng các pháp mà hàng
Bồ tát tu hành để chứng quả.
2. Đại thừa luật tạng: Chỉ các kinh
Phạm võng v.v... nói về giới luật mà Bồ tát
Đại thừa phải nhận giữ.
3. Đại thừa luận tạng: Chỉ các bộ luận
như A tì đạt ma, Đại thừa khởi tín, v.v...
biện minh rõ ràng các pháp mà Bồ tát đã
tu chứng.

Nhưng theo luận Đại trí độ, thì Đại thừa
chỉ có một tạng Kinh và gọi là Tổng bộ tạng,
còn ba tạng Kinh, Luật, Luận của Tiểu thừa
thì gọi là Biệt bộ tạng.
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.1].
ĐẠI THỪA TẠO TƯỢNG CÔNG ĐỨC KINH
... ... ...... ... ... ..
Phạm: Tathàgata-pratibimbapratiwỉhànuzaôsà.
Gồm 2 quyển, do ngài Đề vân bát nhã
dịch vào đời Đường, thu trong Đại chính
tạng tập 16.
Nội dung tường thuật về nhân duyên
và công đức tạo lập tượng Phật của vua Ưu
đà diên. Đại chu san định chúng kinh mục
lục quyển 5 cho rằng kinh này là bản dịch
khác của kinh “Tạo lập hình tượng phúc
báo” được dịch vào đời Đông Tấn (không
rõ người dịch). Nhưng Duyên sơn tam tạng
tổng mục lục quyển thượng thì cho thuyết
này là lầm lẫn.
[X. Tục cổ kim dịch kinh đồ kỉ; Khai
nguyên thích giáo lục Q.9; Đại tạng thánh
giáo pháp bảo tiêu mục Q.5]. (xt. Ưu Điền
Vương).
ĐẠI THỪA TẶC
Giặc Đại thừa. Cũng gọi Đại thừa phỉ.
Bọn giặc do Pháp khánh cầm đầu vào
những năm cuối đời Bắc Ngụy. Vào thời
gian này, suốt một dải đất Kí châu (nay là
các tỉnh Hà bắc, Sơn tây và phía bắc sông
Hoàng) bị giặc giã, mất mùa liên tiếp trong
nhiều năm. Bấy giờ, những đảng phái bất
hợp pháp mượn danh nghĩa Phật giáo để
làm loạn, trong đó, có Pháp khánh thuyết
phục Quốc tử bác sĩ Lí qui bá tự xưng Đại
thừa, tụ họp dân ngu, khuyên họ uống
cuồng dược, không còn biết cha con anh
em, đồng thời, đưa ra thuyết “Giết một

người là Bồ tát nhất trụ, giết mười người là
Bồ tát thập trụ”, tổ chức thành các nhóm
sát nhân hung bạo, giết hại quan lại. Về
sau, số người gia nhập đảng giặc này lên
đến hơn 5 vạn, phá hủy chùa viện, chém
ĐẠI THỪA TẶC

Í
giết tăng ni, thiêu đốt hình tượng, rồi tuyên
bố: “Phật mới ra đời, tiêu diệt ma cũ”, Phật
mới này tức là “Chúa Đại thừa”, danh hiệu
mà Pháp khánh đã tự đặt cho mình. Bọn
Khánh còn nói: “Muốn đón rước Phật mới,
xây dựng nước Phật đại thừa, thì cần phải
tiêu hủy giáo đoàn Phật giáo cũ” và cho
việc tàn sát giáo đồ là sự nghiệp bình định
ác ma!
Bấy giờ là Hiếu minh đế nhà Bắc Ngụy
trị vì (515-527), hạ lệnh đánh dẹp bọn giặc
Đại thừa, bắt được Pháp khánh đưa về kinh
đô chém đầu, Lí qui bá cũng bị giết, giặc Đại
thừa được bình định.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.38; Ngụy thư Q.9,
Q.48, Q.64, Q.94; Bắc sử Q.25; Q.43].
ĐẠI THỪA TẬP BỒ TÁT HỌC LUẬN
Phạm:Zikwàsamuccaya. Cũng gọi Học
xứ tập yếu.
Gồm25 quyển, do bồ tát Pháp xứng
tạo, các ngài Pháp hộ và Nhật xứng dịch
chung, thu trong Đại chính tạng tập 32.
Nội dung gồm 18 phẩm, nói về các đức
mục bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến,
thiền định v.v... Sách này dẫn dụng khá
nhiều kinh điển như: Hoa nghiêm, Bảo
quang minh đà la ni, kinh Đại thiện dụ,
kinh Thập pháp v.v... Tất cả có tới hơn
80 loại. Nguyên bản tiếng Phạm của luận
này được học giả người Anh tên là C.
Bendall ấn hành vào năm 1902, chia làm
19 chương.
Ngoài ra, còn có bản dịch tiếng Anh, trực
tiếp dịch từ tiếng Phạm so với bản Hán dịch
thì văn trích dẫn kinh Hoa nghiêm hơi dài

và cũng có nhiều chỗ dẫn dụng các kinh
chưa được truyền đến Trung quốc.
[X. Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục Q.9; Đại thừa tập bồ tát học luận
(Địch nguyên Vân lai, Đông dương triết học
9)].
ĐẠI THỪA THÀNH NGHIÊP LUẬN
Phạm: Karmasiddhi-prakaraịa. Do
ngài Thế thân soạn, ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường, thu trong Đại chính tạng
tập 31. Luận Nghiệp thành tựu do ngài Tì
mục trí tiên dịch là bản dịch khác của luận
này, cùng với luận Duy thức nhị thập đều là
sách quan trọng về Duy thức học.
Nội dung của luận này đứng trên lập
trường tư tưởng duy thức Đại thừa để bàn
về thể tính của nghiệp, bài xích các thuyết
chủ trương ngoài tâm có thực thể tồn tại,
như thuyết Hình sắc của Hữu bộ, thuyết
Động sắc của Chính lượng bộ, thuyết Phi
hiển phi hành của các luận giả Nhật xuất
v.v... Đồng thời, luận này dùng thuyết
Chủng tử của Kinh lượng bộ để phá trừ
Tam thế thực hữu luận của Hữu bộ, Bất
thất pháp, Tăng trưởng pháp của Chính
lượng bộ v.v...
[X. Thế thân chi thành nghiệp luận (Sơn
khẩu ích); Thế thân duy thức chi nghiên cứu
thượng (Kết thành Lệnh văn)].
ĐẠI THỪA THẬP DỤ
Các kinh điển Đại thừa thường dùng 10
thí dụ hiển bày lí “Không” để giúp người
học thành tựu Không quán. Đó là:
1. Như huyễn: Ví như nhà ảo thuật giả
tạo ra các vật và tướng nam nữ, thể tuy không
thực, nhưng huyễn sắc thì có thể thấy. Tất
cả các pháp cũng giống như thế, đều là có
giả. Nhưng vì chúng sinh ngu mê, vọng chấp

là thực. Người tu không quán, đối với các
pháp huyễn hóa, tâm không dính mắc, thảy
đều rỗng lặng.
2. Như dợn nắng (dương diệm): Người
không có trí, mới thấy dợn nắng, lầm tưởng
là nước; các pháp phiền não cũng giống như
thế, người ngu không rõ, ở trong kết sử, chấp
ĐẠI THỪA THẬP DỤ

Í
càn tướng ngã, người trí biết suốt, đều là
vọng tưởng, hư dối chẳng thật.
3. Như bóng trăng trong nước: Trăng
giữa hư không hiện bóng trong nước, lũ trẻ
dại khờ, thấy thế vui mừng, muốn bắt lấy
trăng. Người ngu cũng giống như vậy, ở trong
năm ấm vọng chấp là ta, của ta, cho giả là
thật, ở trong pháp khổ mà sinh vui mừng, bị
người có trí chê cười, thực cũng đáng thương.
4. Như hư không: Hư không chỉ có tên
suông chứ không có thật thể, người ngu không
rõ lại cho là thật. Tất cả các pháp cũng hệt
như thế, chẳng có gì hết, người không có trí,
ở trong hư vọng, chấp bậy có thật, khởi lên
ngã chấp. Người tu pháp Không quán biết rõ
tất cả các pháp đều là có giả.
5. Như tiếng vang: Ở trong núi thẳm,
hang sâu, khi người ta gọi hoặc gõ vào vật gì
thì lập tức có tiếng vang dội lại. Người ngu
không rõ, cho là thật có. Tất cả âm thanh,
ngôn ngữ cũng thế, người trí biết rõ lời nói
chẳng thật, tâm không dính mắc.
6. Như cung điện Càn thát bà: Lúc mặt
trời mới mọc, trên mặt biển lặng sóng, thấy
có cung điện lâu đài thuyền bè thành thị,
khi mặt trời lên cao dần thì tất cả đều biến
mất. Hết thảy các pháp cũng giống như thế,
người trí biết rõ nên không tham đắm.
7. Như chiêm bao: Việc trong chiêm bao
vốn không phải thật mà cho là thật, đến khi
tỉnh dậy mình tự cười mình. Tất cả các pháp
cũng giống như thế, hết thảy phiền não kết
sử đều là giả dối, người ngu không biết chấp
là có thật, đến khi đắc đạo giác ngộ liền biết
là giả cũng lại mỉm cười một mình.

8. Như bóng: Người ta thấy bóng mà
không nắm bắt được, tất cả các pháp cũng
lại như thế; như các căn mắt, tai v.v... tuy
có thấy nghe hay biết, nhưng không có
thực thể.
9. Như hình trong gương: Hình dáng
trong gương chẳng phải gương làm ra, chẳng
phải mặt làm ra, chẳng phải gương và mặt
hòa hợp mà làm ra, cũng chẳng phải không
nhân duyên mà tạo ra, tuy chẳng phải có
thật, nhưng vẫn thấy được; người ngu không
biết, cho là có thật, rồi sinh phân biệt. Tất
cả các pháp cũng giống như thế, do nhân
duyên sinh, không có thực thể, chỉ có tên
suông, phàm phu không biết, khởi tâm phân
biệt mà sinh phiền não. Người trí tuy cũng
thấy, nghe, nhưng biết rõ đó là giả dối.
10. Như hóa: Những vật do chư thiên
và các vị tiên dùng thần thông biến hóa ra,
tuy có tướng nam nữ mà thực sự không có
khổ, vui, sống, già, bệnh, chết. Tất cả các
pháp cũng giống như thế, không có sinh diệt,
như hóa mà thành, chứ không có thật; như
người sinh ra, chỉ do nhân kiếp trước mà có
thân đời này, thảy là hư dối.
[X. Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ phần
trên]. (xt. Thập Dụ).
ĐẠI THỪA THẤT CHỦNG ĐẠI NGHĨA
Cứ theo Đại thừa trang nghiêm kinh luận
quyển 12 nói, thì chữ “Đại” trong danh từ
Đại thừa có 7 nghĩa:
1. Duyên đại: Bồ tát tu hành pháp Đại
thừa, lấy vô lượng pháp nghĩa rộng lớn của
Tu đa la làm duyên.
2. Hạnh đại: Bồ tát tu hành Đại thừa,
tự lợi, lợi tha, diệu hạnh đầy đủ.
3. Trí đại: Bồ tát tu hành Đại thừa,
thường dùng trí tuệ quán xét, biết rõ nhân,

pháp đều vô ngã, khéo phân biệt các cảnh.
4. Cần đại: Bồ tát tu hành Đại thừa, từ
các kiếp xa xưa đến nay phát tâm quảng đại,
tinh cần tu tập không gián đoạn cho đến
khi đạt được Thánh quả.
5. Xảo đại: Bồ tát tu hành Đại thừa, dùng
phương tiện khéo léo, hiện thân vào các cõi,
tự tại trong sinh tử hóa độ chúng sinh.
6. Úy đại: Úy tức là vô sở úy. Nghĩa là
Bồ tát tu hành Đại thừa, trí lực đầy đủ, quyết
định sáng suốt, ở giữa đại chúng diễn nói tất
ĐẠI THỪA THẤT CHỦNG ĐẠI NGHĨA

Í
cả pháp nghĩa mà không sợ hãi.
7. Sự đại: Bồ tát tu hành Đại thừa, vì
muốn khiến tất cả chúng sinh thấy rõ đại sự
nhân duyên, cho nên thường thị hiện ở thế
gian, nói Đại diệu pháp, vào Đại niết bàn.
ĐẠI THỪA THẤT THIÊN
... ... ... ..
Bảy điều thiện của pháp Đại thừa viên
đốn trong kinh Pháp hoa.
Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 3 phần
trên, thì bảy điều thiện là:
1. Thời tiết thiện: Kinh Pháp hoa có đủ
ba phần Tựa, Chính tông và Lưu thông, tức
là sơ thiện, trung thiện, hậu thiện, đều là
thời gian lợi ích cho đương cơ.
2. Nghĩa thiện: Giáo pháp được nói
trong kinh Pháp hoa là lí đốn giáo liễu nghĩa
rất sâu xa, hàng Thanh văn, Duyên giác
không thể lường được.
3. Ngữ thiện: Ngôn ngữ dùng để diễn
nói kinh Pháp hoa là Phạm âm vi diệu từ
kim khẩu của Như lai, hiển bày giáo lí Nhất
thừa viên đốn, người nghe đều vui mừng.
4. Độc nhất thiện: Giáo pháp được nói
trong kinh Pháp hoa là giáo viên đốn Nhất
thừa, chỉ nói riêng cho hàng Bồ tát.
5. Viên mãn thiện: Giáo pháp trong
kinh Pháp hoa có đầy đủ lí thế gian và xuất
thế gian.
6. Điều nhu thiện: Giáo pháp trong kinh
Pháp hoa là giáo lí trung đạo, điều hòa nhu
thuận, không thiên hai bên.
7. Vô duyên từ thiện: Giáo pháp trong
kinh Pháp hoa đầy đủ phạm hạnh, tâm
không vướng bận chúng sinh mà tất cả chúng

sinh đều tự nhiên được lợi ích.
ĐẠITHỪA THIỀN
........
Chỉ thiền định của Bồ tát, đứng hàng
thứ bốn trong năm loại thiền định do ngài
Khuê phong Tông mật (780-841) thiết lập.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển thượng phần 1 của ngài Tông mật
(Đại 46, 399 trung), nói: “Người tu tập pháp
thiền mà chỉ ngộ lí ngã không là thiền Tiểu
thừa; còn người tu thiền ngộ chân lí ngã,
pháp đều không thì là thiền Đại thừa”.
(xt. Ngũ Vị Thiền).
ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM BẢO VƯƠNG KINH
Phạm: Avalokitezvara-guịakàraịđa-
vyùha. Tạng: Za-ma-tog-bkodpa.
Cũng gọi Trang nghiêm bảo vương kinh,
gồm 4 quyển, do ngài Thiên tức tai dịch vào
đời Tống, thu trong Đại chính tạng tập 20.
Nội dung trình bày về sức uy thần hóa
hiện củabồ tát Quán tự tại và công đức của
sáu chữ Đại minh đà la ni “Án (oô) ma (ma)
ni (ịi) bát nạp minh (padme) hồng (hùô)”.
Nguyên bản tiếng Phạm hiện còn đã được
ấn hành ở Calcutta (Ấn độ) vào năm 1873.
Còn về bản dịch Tây tạng thì theo truyền
thuyết, khoảng thế kỉ IV, V Tây lịch, vua
nước Tây tạng được nghe kinh này từ trong
hư không, về sau mới sai đại thần Đoan mĩ
tam bồ đề đến Népal thỉnh bản kinh tiếng
Phạm về nước và dịch ra văn Tây tạng.
[X. Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục Q.5; W.W. Roekhill: The life of
the Buddha]. (xt. Án Ma Ni Bát Di Hồng).
ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH LUẬN
Phạm:Mahàyàna-sùtràlaôkàra. Một
trong 12 chi luận Du già.
Gồm 13 quyển, do ngài Ba la phả mật

đa la dịch vào đời Đường. Cũng gọi Đại thừa
trang nghiêm luận, Đại trang nghiêm luận,
Trang nghiêm kinh luận, Trang nghiêm
luận. Thu vào Đại chính tạng tập 31.
Nội dung gồm 24 phẩm, nói về việc Bồ
tát phát tâm, tu hành và các pháp môn Bồ
tát nên tu tập.
ĐẠI THỪA TRANG NGHIÊM KINH LUẬN

Í
Bản tiếng Phạm hiện còn là do học giả
người Pháp tên S. Lévi đã tìm được ở Népal
vào năm 1898. Bản dịch Tây tạng chia luận
này làm hai phần Tụng và Thích. Cả nguyên
bản và Tạng bản đều chỉ có 21 phẩm.
Luận này viện dẫn rất nhiều kinh điển
như: kinh Thập địa, kinh Vô tận tuệ, kinh
Hành thanh tịnh v.v... Còn về tác giả của
luận này thì có nhiều thuyết. Nguyên bản
tiếng Phạm không nêu tên tác giả. Điều
Trường phát hữu vô trong Nam hải kí qui
nội pháp truyện quyển 4 và Khai nguyên
thích giáo lục quyển 8 đều nói luận này do
ngài Vô trước tạo. Bản dịch Tây tạng thì
cho là của ngài Di lặc. Thành duy thức luận
liễu nghĩa đăng quyển 1 phần đầu, Thành
duy thức luận thuật kí quyển 4 phần đầu,
Giải thâm mật kinh sớ quyển 4 v.v... đều
nói rằng Tụng là do bồ tát Di lặc, còn Thích
thì do bồ tát Thiên thân soạn.
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.9;
Duyệt tạng tri tâm Q.38].
ĐẠI THỪA TRUNG QUÁN THÍCH LUẬN
Phạm: Mùla-madhyamaka-sandhinirmocana-
vyàkhyà.
Gồm 9 quyển. Cũng gọi Trung quán
thích luận. Do bồ tát An tuệ tạo, ngài Duy
tịnh dịch vào đời Tống, thu trong Đại chính
tạng tập 30. Một trong 8 bộ chú sớ lớn giải
thích luận Trung quán của ngài Long thụ.
Phần tụng được giải thích trong luận này
so với phần tụng trong Trung luận do ngài
Cưu ma la thập dịch và phần tụng trong
luận Bát nhã đăng do ngài Ba la phả mật đa

la dịch thì hơi khác nhau. Trong “Quốc dịch
nhất thiết kinh”, học giả Nhật bản Vũ khê
Liễu đế có phụ thêm đồ biểu đối chiếu nội
dung của các bộ luận trên.
Luận này thường nêu ra thuyết của các
luận sư của Tì bà sa, Độc tử bộ, Kinh bộ,
Thắng luận, Ngoại nhân, Dị nhân, Dị
tông, Dị bộ, Ngã tông, Tự tông v.v... và
bảo rằng “Dị Bộ Dị Tông” là luận sư phái
Trung quán.
Nguyên bản tiếng Phạm cũng như bản
dịch Tây tạng của luận này hiện nay đều
không còn. Về số quyển của luận này, thì
bản cũ đời Tống, ba bản Tống, Nguyên,
Minh và bản trong Súc loát tạng, Đại chính
tạng của Nhật (lấy bản Cao li cất giữ ở chùa
Tăng thượng Nhật bản làm bản gốc) chỉ có
9 quyển, nhưng Tục tạng kinh (lấy bản Cao
li tàng trữ ở chùa Kiến nhân và viện Pháp
nhiên tại Nhật bản làm bản chính) thì có
18 quyển.
Lại theo các bản Tống, Cao li, Nguyên v.v...
thì luận này do các ngài Pháp hộ và Duy tịnh
dịch chung.
[X. Duyệt tạng tri tân Q.38; Đại minh
tam tạng thánh giáo bắc tạng mục lục Q.4;
Đại minh tam tạng thánh giáo nam tạng mục
lục; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
ĐẠI THỪA TU HÀNH BỒ TÁT HẠNH MÔN CHƯ
KINH YẾU TẬP
Gồm3 quyển, do ngài Trí nghiêm dịch
vào đời Đường, thu trong Đại chính tạng
tập 17. Gọi tắt: Bồ tát hạnh môn chư kinh
yếu tập.
Nội dung trích lấy những đoạn văn trọng
yếu nói về hạnh Bồ tát Đại thừa trong 42 bộ
kinh gồm 67 (có thuyết nói 66) điều.

- Quyển thượng trích dẫn văn của 11 bộ
kinh như: Kinh Tượng dịch, kinh Thuyết
diệu pháp quyết định nghiệp chướng v.v...
- Quyển trung trích lấy văn của 10 bộ,
như: Kinh Hải tuệ bồ tát sở vấn, kinh Hí
nhạo nghiêm v.v...
- Quyển hạ trích dẫn văn của 21 bộ, như:
Kinh Hư không tạng bồ tát sở vấn, kinh
Như lai cảnh giới v.v...
ĐẠI THỪA TRUNG QUÁN THÍCH LUẬN

Í
Trong 42 kinh được trích dẫn có 16 bộ
chưa được truyền đến Trung quốc. Đó là:
kinh Phương quảng Như lai trí, kinh Diễn
pháp sư phẩm, kinh Hí nhạo nghiêm, kinh
Thắng tích phẩm, kinh Kim quang thượng
thắng tì ni, kinh Hàng phục ma, kinh Bảo
đồng tử phu nhân sở vấn, kinh Như lai
cảnh giới, kinh Li cấu bồ tát sở vấn, kinh
Bảo trụ, kinh Na la diên phẩm, kinh Phạm
sát, kinh Nhất thiết chư Phật sở niệm, kinh
Pháp tập, kinh Tập hội phẩm và kinhThù
thắng cụ phẩm.
[X. Tục cổ kim dịch kinh đồ kỉ; Khai
nguyên thích giáo lục Q.9; Duyệt tạng tri
tân Q.41].
ĐẠI THỪA TỨ QUẢ
...........
Bốn quả vị chứng đắc của Đại thừa.
Theo Đại minh tam tạng pháp số quyển
16, bốn quả Đại thừa là:
1. Sơ địa được sinh vào nhà Như lai.
2. Bát địa được thụ kí.
3. Thập địa được quả vị.
4. Phật địa.
ĐẠI THỪA VÔ LƯỢNG THỌ TÔNG YẾU KINH
Phạm: Aparimitàyur (-jĩana)-nàma
dhàraịì.
Có 1 quyển, không rõ dịch giả. Cũng
gọi Đại thừa vô lượng thọ kinh, Vô lượng
thọ tông yếu kinh, thu trong Đại chính
tạng tập 19.
Nội dung nói về công đức của Đà la ni
(chú) do Vô lượng trí quyết định vương Như
lai nói. Kinh này là bản dịch khác của kinh
Đại thừa thánh vô lượng thọ quyết định

quang minh vương Như lai đà la ni 1 quyển,
do ngài Pháp thiên dịch vào đời Tống.
Ngoài ra, còn có bản dịch bằng những
thứ tiếng: Tây tạng, Vu điền, Hồi cốt (Thổ
nhĩ cổ ngữ), Mông cổ, Mãn châu v.v... Trong
đó, bản Vu điền do ông A. Stein tìm được ở
động Thiên Phật tại Đôn hoàng vào năm
1910 và được ấn hành năm 1912. Năm 1916,
học giả người Đức tên M.Walleser đối chiếu
3 bản Phạm, Tạng và Hán để nghiên cứu,
rồi dịch ra tiếng Đức và xuất bản.
[X. Đại thừa vô lượng thọ tông yếu kinh
(Thỉ xuy khánh huy)].
ĐẠI THỪA VÔ LƯỢNG THỌ TRANG NGHIÊM KINH
Gồm3quyển (hoặc 2 quyển), do ngài
Pháp hiền dịch vào đời Tống. Cũng gọi
Đại thừa vô lượng thọ trang nghiêm kinh.
Gọi tắt: Vô lượng thọ trang nghiêm kinh,
Trang nghiêm kinh, thu trong Đại chính
tạng tập 12.
Nội dung nói về bản nguyện và Tịnh độ
cực lạc của đức Phật A di đà. Đây là bản
dịch khác của kinh Vô lượng thọ, nhưng ở
đầu kinh này không có lời tựa, ở cuối không
có đoạn nói về năm điều ác, mà thứ tự của
36 nguyện cũng hơi khác.
Về sách chú thích thì có: Trang nghiêm
kinh mao đế kí 6 quyển của ngài Thệ khải.
[X. Đại tạng mục lục Q.hạ; Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.4; Đại minh
tam tạng thánh giáo Bắc tạng mục lục Q.2].
(xt. Vô Lượng Thọ Kinh).
ĐẠI THỪA VÔ SINH PHƯƠNG TIÊN MÔN
Có 1 quyển, không rõ soạn giả, thu vào
Đại chính tạng tập 85.
Nội dung, trước hết, trình bày về năm
cửa vào đạo theo lập trường của Thiền Bắc
tông Trung quốc, kế đến, nói rõ bốn thệ

nguyện rộng lớn, khuyến thỉnh, tác pháp
sám hối và tịnh tâm nhãn v.v...
Năm cửa vào đạo gồm:
1. Tổng chương Phật thể: Bàn về ý nghĩa
chữ Phật, pháp thân bình đẳng, cõi Phật, ý
nghĩa Như lai, pháp thân, báo thân, hóa
ĐẠI THỪA VÔ SINH PHƯƠNG TIÊN MÔN

Í
thân, diệu dụng tịch chiếu v.v...
2. Khai trí tuệ môn: Nói về phàm phu,
Nhị thừa, Bồ tát v.v... nhờ định mà phát
tuệ, đạt đến Đại niết bàn; rồi giải nói về các
vấn đề: Nghe, không nghe, âm thanh làm
việc Phật, thiện tri thức, Niết bàn, trí căn
bản, trí hậu tắc, tuệ trói buộc và tuệ giải
thoát, kinh Pháp hoa, kinh Hoa nghiêm,
kinh Kim cương v.v...
3. Hiển thị bất tư nghị pháp: Bàn về
pháp môn giải thoát không thể nghĩ bàn
của kinh Duy ma và các việc như nước bốn
biển lớn rót vào lỗ chân lông, rút một kiếp
còn bảy ngày v.v...
4. Minh chư pháp chính tính: Trình bày
về tính thực của các pháp. Từ đây trở xuống
đến môn thứ 5 thì không còn bản văn.
Sách này có bản cũ chép tay tiếng Tây
tạng tìm thấy trong động Thiên Phật ở Đôn
hoàng, hiện được cất giữ ở viện bảo tàng
nước Anh (A. Stein số 2503).
[X. Đại thừa ngũ phương tiện chi nghiên
cứu (Tăng vĩnh Linh phượng, Ấn độ học
Phật giáo nghiên cứu 6)].
ĐẠI TÌ LÔ GIÁ NA KINH CÚNG DƯỜNG THỨ ĐÊ
PHÁP SỚ
Gồm 2 quyển, do ngài Bất khả tư nghị
soạn vào đời Đường, thu trong Đại chính
tạng tập 39. Gọi tắt: Cúng dường thứ đệ
pháp sớ, Bất tư nghị sớ.
Sách này giải thích năm phẩm trong
quyển Cúng dường niệm tụng tam muội da
pháp môn của Đại nhật kinh sớ quyển 7.
Trước hết, nêu bài tụng qui kính thể bốn
câu bảy chữ, kế đến chia làm 4 môn: Thuật

đại ý, nói nguyên do, giải thích đề mục, theo
văn giải nghĩa.
[X. Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật
sao Q.7; Chư a xà lê chân ngôn mật giáo bộ
loại tổng lục Q.thượng; Bí mật nghi quĩ tùy
văn kí Q.23].
ĐẠI TỈ KHƯU TAM THIÊN UY NGHI
Gồm 2 quyển, do ngài An thế cao dịch
vào đời Hậu Hán, thu vào Đại chính tạng
tập 24. Cũng gọi Đại tỉ khưu tam thiên uy
nghi kinh, Đại tỉ khưu uy nghi kinh, Đại
tăng uy nghi kinh, Tăng uy nghi kinh, Tam
thiên uy nghi.
Nghĩa là ba nghìn uy nghi, phép tắc mà
vị đại tỉ khưu phải giữ gìn hàng ngày để xả
bỏ phiền não.
[X. Chúng kinh mục lục Q.5; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.14; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1 An thế cao điều; Đại đường nội điển
lục Q.7; Đại chu san định chúng kinh mục
lục Q.10; Khai nguyên thích giáo lục lược
xuất Q.4].
ĐẠI TỊCH ĐỊNH
........
Cũng gọi Đại niết bàn, Đại diệt độ. Chỉ
cho trạng thái tâm chuyên chú ở một cảnh,
không tán loạn. Tức là tâm xa lìa các pháp
hữu vi, sinh diệt mà an trụ nơi thiền định
rốt ráo rỗng lặng. Đại nghĩa là thể lượng
trùm khắp hư không.
Cứ theo phẩm Vô lượng thọ Như lai hội
trong kinh Đại bảo tích nói, khi đức Thích
tôn tuyên giảng kinh Vô lượng thọ, thì Ngài
đã vào định này.
[X. kinh Vô lượng thọ; kinh Niết bàn
(bản Bắc) Q.30]. (xt. Ngũ Đức Thụy Hiện).
ĐẠI TIÊN
.....

Phạm: Maharzi. Tiếng tôn xưng đức
Phật. Vì Phật là bậc chí tôn trong hàng tiên
nên gọi là Đại tiên, hay Kim tiên. Hoặc chỉ
cho người đã đạt được tất cả công đức thiện
căn ba la mật.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 2
(Đại 12, 375 hạ), nói: “Đại tiên vào Niết bản
ĐẠI TIÊN

Í
thì mặt trời trí tuệ rơi xuống đất”.
Kinh Tạp a hàm quyển 36 (Đại 2, 260
trung), nói: “Nên biết bậc Đại tiên nay lại ra
đời, đem lại an vui cho các người, trời, chỉ
bày đường giác ngộ khiến tất cả chúng sinh
đều được giải thoát”.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 46 chép,
vào niên hiệu Tuyên hòa năm đầu (1119),
vua Huy tông nhà Tống ban chiếu chỉ tôn
xưng đức Phật là “Đại giác kim tiên” và mặc
áo Thiên tôn cho Ngài.
[X. kinh Phạm thiên thỉnh Phật trong
Trung a hàm Q.19; luận Bát nhã đăng Q.10;
Phật sở hành tán Q.3; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.29; Tổ đình sự uyển Q.2; Loại tụ danh
vật khảo Q.25]. (xt. Đại Giác Kim Tiên).
ĐẠI TIÊN TỰ
........
Ngôi chùa cổ ở huyện Đài nam thuộc
Đài loan được sáng lập vào năm Khang hi
40 (1701) đời Thanh. Năm 1915, Đại hùng
bảo điện được làm lại và rất nhiều đàn giới
đã được mở ra tại đây. Sự hoằng pháp và lễ
bái khá thịnh. Đây là một trong những thắng
tích của Phật giáo Đài loan.
ĐẠI TIẾN PHÚC TỰ
Ngôi chùa cổ ở phía nam thành phố Tây
an thuộc huyện Trường an tỉnh Thiểm tây
Trung quốc, do Vũ tắc thiên xây dựng vào
niên hiệu Văn
minh năm đầu
(684) để cầu
phúc cho vua
Cao tông.
Mới đầu,

chùa được đặt
tên là Đại hiến
phúc tự. Niên
hiệu Thiên thụ
năm đầu (690)
chùa được mở
rộng thêm và
đổi tên như
ngày nay. Trong năm Cảnh long, chùa có
thêm tòa tháp bằng gạch 15 tầng cao 43m,
gọi là Tiểu nhạn tháp, đối lại với Đại nhạn
tháp của chùa Đại từ ân.
Khoảng năm Cảnh long, Cảnh vân, ngài
Nghĩa tịnh ở viện Phiên kinh của chùa này
lần lượt dịch các kinh như: Dục tượng công
đức v.v... gồm 28 bộ 88 quyển, kinh Xưng
tán Như lai công đức thần chú v.v... gồm 12
bộ 21 quyển. Khoảng năm Khai nguyên, ngài
Kim cương trí cũng ở đây để dịch phẩm Mạn
thù thất lợi bồ tát ngũ tự tâm đà la ni 1
quyển, Quán tự tại như ý luân bồ tát du già
pháp yếu 1 quyển v.v...
Khoảng năm Gia tĩnh đời Minh qua hai
trận động đất lớn, 2 tầng trên của tháp Tiểu
nhạn đã bị đổ, nay chỉ còn 13 tầng.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.13; Khai nguyên thích giáo lục Q.9;
Cựu đường thư bản kỉ Q.7; Nhập đường
cầu pháp tuần lễ hành kí Q.3 (Viên nhân)].
ĐẠI TIÊU NHIÊT ĐỊA NGỤC
Đại tiêu nhiệt, Phạm:Pratàgana,Pàli:
Patàpana. Cũng gọi Đại nhiệt chú địa ngục,
Cực nhiệt địa ngục, Phũ chử địa ngục. Một
trong tám địa ngục nóng, thiêu đốt người
tội, đau đớn vô cùng.
ĐẠI TIÊU NHIÊT ĐỊA NGỤC
Chùa Đại Tiên
Tháp Tiểu Nhạn ở chùa Đại Tiến Phúc

Í
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
12 chép, thì địa ngục này bao gồm 16 nơi
chịu khổ khác nhau như: Nhất thiết phương
tiêu nhiệt xứ (nơi lửa cháy ngùn ngụt khắp
cả), Đại thân Ác hống khả úy xứ (chỗ thân
lớn gầm thét rất đáng sợ, Hỏa kế xứ (chỗ
đầu tóc bốc lửa), Vũ sa hỏa (chỗ mưa cát
nóng), Nội nhiệt phí (chỗ nước sôi trào ra),
Tra tra tra tê (chỗ kêu cha, cha, cha!), Phổ
thụ nhất thiết tư sinh khổ não (chỗ chịu tất
cả khổ não), Tì đa la ni, Vô gián ám (chỗ tối
tăm triền miên), Khổ man xứ, Vũ lũ man
đẩu tẩu chi sở, Phát quí ô, Bi khổ hống (chỗ
gào thét đau thương), Đại bi xứ, Vô phi ám,
Mộc chuyển xứ v.v...
Theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
11 nói, thì những người phạm các tội giết
hại, ăn trộm, gian dâm, uống rượu, nói láo,
tà kiến... sau khi chết rơi vào địa ngục này.
[X. kinh Đại lâu thán Q.2; kinh Khởi
thế nhân bản Q.3; kinh Chính pháp niệm
xứ Q.13; luận Đại tì bà sa Q.172; luận Lập
thế a tì đàm Q.8]. (xt. Bát Nhiệt Địa Ngục).
ĐẠI TIỂU NHỊ HÓA THÂN
..............
Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao quyển 4 thì có hai loại hóa thân:
1. Đại hóa thân: Phật hiện thân 8 vạn 4
nghìn tướng tốt, hoặc hiện thân tướng tốt
đầy khắp hư không nhiều như bụi nhỏ để
độ hàng căn cơ Bồ tát Đại thừa.
2. Tiểu hóa thân: Phật hiện thân cao một
trượng sáu thước có 32 tướng tốt để độ hàng
căn cơ Tiểu thừa và trời, người v.v...
ĐẠI TIỂU PHẨM ĐỐI TỈ YẾU SAO TỰ

Có 1 quyển, do ngài Chi đạo lâm (314-
366) soạn vào đời Đông Tấn, thu vào Đại
chính tạng tập 55. Sách này đã mất, chỉ còn
lời tựa được chép trong Xuất tam tạng kí
tập quyển 8.
Nội dung so sánh điểm dị đồng giữa
kinh Đại phẩm bát nhã và kinh Tiểu phẩm
bát nhã để tìm hiểu thực chất của kinh Bát
nhã. Vì lúc bấy giờ kinh Bát nhã, luận Trung
quán v.v... chưa được ngài Cưu ma la thập
phiên dịch và lưu truyền, cho nên Đại phẩm,
Tiểu phẩm mà ngài Chi đạo lâm nói đây, có
lẽ là chỉ cho kinh Phóng quang bát nhã do
ngài Vô la xoa dịch và kinh Đạo hành bát
nhã do ngài Chi lâu ca sấm dịch.
ĐẠI TINH TIẾN BỒ TÁT
Đại tinh tiến, Phạm:Zauraya, dịch âm:
Thâu la dã. Cũng gọi Dũng mãnh bồ tát,
một trong 16 vị tôn của kiếp Hiền.
Vị Bồ tát này được đặt ở ngôi thứ 2 trong
4 vị tôn ở phía nam Phương đàn các viện
ngoài của những hội Tam muội da, Vi tế,
Cúng dường, Hàng tam thế yết ma v.v...
trong mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo.
Mật hiệu là Bất thoái Kim cương, chủng tử
là (zu) hoặc (vi). “Zu” nghĩa là bản
tính vắng lặng, tức là Niết bàn tịch tĩnh;
“Vi” nghĩa là lời nói của Như lai mạnh mẽ
bền chắc. Hình tam muội da là cây kích một
chĩa hoặc gậy
một chĩa, biểu
thị sự dũng
mãnh tinh
tiến. Chân
ngôn là: Án
(oô) truật la
dã (sùràya,
dũng mãnh)

vĩ (vi, chủng
tử) sa phạ hạ
(svàhà).
Hình tượng của vị Bồ tát này là mình
mầu da người, tay trái nắm lại đặt ở chỗ
thắt lưng, tay phải cầm kích một chĩa, ngồi
xếp bằng trên tòa hoa sen.
[X. phẩm Quảng đại giải thoát mạn nô
ĐẠI TINH TIẾN BỒ TÁT
Bồ Tát Đại Tinh Tiến
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

Í
la trong kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn Q.9; kinh Kim cương đính
du già trung lược xuất niệm tụng Q.3; kinh
Kim cương đính nhất thiết Như lai chân
thực nhiếp đại thừa hiện chứng đại giáo
vương Q.hạ].
ĐẠI TỈNH (1900-1952)
Người Đông đài tỉnh Giang tô, họ Viên,
pháp danh Cơ cảnh, hiệu Đại tỉnh (ngài Thái
hư đặt cho). Cuối đời sư còn lấy biệt hiệu
Tùy duyên.
Sư tốt nghiệp trường Sư phạm Đông đài.
Năm 25 tuổi, nhân đọc Mộng du tập của
ngài Hám sơn, sư nảy chí xuất thế, rồi theo
hòa thượng Nhượng chi xuất gia ở chùa
Thiên ninh tại Dương châu. Mùa hè năm
ấy, lần đầu tiên sư được nghe ngài Thái hư
giảng kinh Duy ma ở chùa Quang hiếu, đến
mùa thu thì sư vào viện Phật học Vũ xương
chuyên nghiên cứu nội điển.
Năm Dân quốc 17 (1928), sư vâng mệnh
của đại sư Thái hư đến chùa Nam phổ đà ở
Hạ môn làm Giám viện, chủ trì viện Phật
học Mân nam. Bấy giờ sư sáng lập nguyệt
san Hiện đại tăng già (sau đổi là Hiện đại
Phật giáo), là tờ báo Phật giáo đầu tiên tại
Trung quốc được dư luận chú ý. Năm 1933,
sư làm Chủ biên tạp chí
Hải triều âm, cổ xúy
Phật giáo nhân gian.
Năm 1935, sư sang
Nhật khảo sát nền giáo
dục Phật giáo, năm sau
sư về nước trụ trì chùa
Giác tân ở Hoài âm,

sáng lập viện Phật học
Giác tân và nguyệt san
Giác tân.
Sau, sư trụ trì chùa Thiện nhân ở Cao
bưu, gặp thời chiến loạn, sư tùy duyên hóa
độ, nên mới tự xưng là “Tùy duyên lão nhân”.
Về sau, Giáo hội Phật giáo Trung quốcđược
thành lập, sư làm Tổng thư kí. Mùa thu năm
Dân quốc 35 (1946), sư kế thừa đại sư Thái
hư trụ trì chùa Tuyết đậu ở Phụng hóa. Năm
1948, sư lại làm Chủ biên tạp chí Hải triều
âm, đồng thời, chiến tranh tràn xuống miền
Nam, sư bèn đưa tạp chí Hải triều âm ra
Đài loan để tiếp tục phát hành và nhận làm
đạo sư của chùa Thiện đạo.
Năm Dân quốc 39 (1950), sư dời về chùa
Hương sơn ở Tân trúc. Năm 40 (1951), sư
thành lập hội “Đài loan Phật giáo giảng tập”
ở chùa Linh ẩn tại Tân trúc. Mùa đông
năm ấy sư lâm bệnh, ngày 13 tháng 2 năm
sau (1952) sư tịch, hưởng dương 53 tuổi.
Sư có những trứ tác: Địa tạng bản nguyện
kinh giảng yếu, Bát chỉ đầu đà bình truyện,
Nhật bản Phật giáo thị sát kí, Khẩu nghiệp
tập, Không quá nhật kí v.v...
[X. Đại tỉnh pháp sư hành trạng (Ấn
thuận); Đại tỉnh pháp sư di trứ].
ĐẠI TÔNG ĐỊA HUYỀN VĂN BẢN LUẬN
Gồm 20 quyển, do bồ tát Mã minh tạo,
ngài Chân đế dịch vào đời Trần thuộc Nam
triều, thu vào Đại chính tạng tập 52.
Nội dung sách này giải thích hành vị của
Kim cương địa, lập ra 40 phần đại quyết
trạch:
- Hai phần đầu tương đương với phần
tựa, giải thích về 10 đại nhân duyên.
- Từ phần thứ 3 đến phần 36 là phần
chính tông, giải thích rõ 5 vị của Kim cương

địa cho đến mười phương trần số của A
thuyết bản vương v.v...
- Từ phần 37 đến 40 là phần lưu thông,
nói về công đức của sách này và phần tự
thuật về nhân đời quá khứ của ngài Mã
minh.
Trong mỗi phần, trước hết nêu kệ tụng,
sau đó mới giải thích chính văn. Bốn phần,
từ phần 37 trở xuống thì chỉ nêu kệ tụng.
ĐẠITÔNG ĐỊA HUYỀN VĂN BẢN LUẬN
Đại Tỉnh

Í
Vì những điều được bàn đến trong sách
này rất quái lạ, lại đề là do ngài Chân đế
dịch mà trong các bộ Kinh không thấy chép;
hơn nữa, tên của các kinh điển được viện
dẫn trong sách này phần nhiều cũng không
thấy được ghi trong các kinh lục. Ngoài ra,
thể tài của sách này rất giống với thể tài của
luận Thích ma ha diễn (bộ luận trước nay
bị người Trung quốc cho là ngụy tác), cho
nên các học giả phần nhiều cho rằng sách
này do đời sau ngụy tạo rồi mạo danh ngài
Mã minh.
Còn Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục quyển 9 thì cho rằng sách này mới
được thấy trong Đại trung tường phù lục
đời Tống, cho nên biết niên đại bộ sách cách
nay không xa lắm.
Trong các bản Đại tạng hiện nay, sách
này chỉ còn thấy trong tạng Cao li và tạng
đời Minh.
[X. luận Mã minh bồ tát; Duyệt tạng tri
tân Q.38].
ĐẠI TỐNG TĂNG SỬ LƯỢC
..............
Gồm ba quyển, do ngài Tán ninh (930-
1001) soạn vào đời Tống, thu vào Đại chính
tạng tập 54. Gọi tắt: Tăng sử lược.
Trong bài tựa, ngài Tán ninh cho biết vì
không vừa ý với Hoằng minh tập và Cao
tăng truyện nên ngài mới soạn bộ sách này.
Nội dung gồm trong
ba quyển như sau:
- Quyển thượng
trình bày về niên đại
đản sinh của đức Phật,

sự truyền bá về
phương đông của Phật
giáo, sự sáng lập già
lam, dịch kinh, dịch
luận, dịch luật, xuất
gia, thụ giới, sám hối,
sự thay đổi phương
thức giảng kinh luận, Tăng giảng, Đô giảng
và quá trình Thiền pháp truyền vào Trung
quốc v.v...
- Quyển trung chủ yếu tường thuật về
chế độ giáo đoàn, như sự thay đổi Tăng
chính, Tăng thống v.v... là tư liệu rất quí
cho việc nghiên cứu lịch sử Phật giáo Trung
quốc.
- Quyển hạ nói về áo đỏ, danh hiệu Đại
sư, nguồn gốc trai hội, kết xã và phương pháp
độ tăng.
Ngoài ra, còn ghi chép các sự kiện về Ma
ni giáo.
[X. Tán ninh cập kì thời đại (Mục điền
Đế lượng); Trung quốc cận thế Phật giáo sử
nghiên cứu].
ĐẠI TỔNG TƯỚNG PHÁP MÔN
Chỉ cho thực thể của chân như.
Chân như rộng lớn, bao hàm tất cả, nên
gọi là Đại; tổng thể bình đẳng một vị, tướng
không sai khác, nên gọi là Tổng tướng; là
phép tắc của người tu hành nên gọi là Pháp,
trí quán thông suốt nên gọi là Môn.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 576
thượng), nói: “Tâm chân như là thể pháp
giới đại tổng tướng pháp môn”.
ĐẠI TRAI HỘI
........
Cũng gọi Vô già hội, Đại hội trai, Đại
thí hội.
Là Đại pháp hội đem tài thí, pháp thí

bình đẳng cúng dường chư Phật, Bồ tát,
chúng tăng, trời, người cho đến địa ngục,
quỉ đói, súc sinh v.v...
ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN
Gồm 15 quyển, bồ tát Mã minh tạo, ngài
Cưu ma la thập dịch vào đời Hậu Tần, thu
vào Đại chính tạng tập 4. Cũng gọi Đại trang
ĐẠI TRANG NGHIÊM KINH LUẬN
Tăng sử lược đời Tống

Í
nghiêm luận kinh, Đại trang nghiêm kinh,
Đại trang nghiêm luận, Trang nghiêm luận.
Nội dung biên tập rộng rãi về những sự
tích tiền thân và cuộc đời hiện tại của đức
Phật, cho đến những mẫu chuyện cổ thí dụ
liên quan đến nhân duyên thiện ác ở thời
đại của người biên soạn nhằm mục đích đưa
người ta vào đường chính tín.
Luận này có 90 truyện cổ, 80 truyện đầu
thì trước hết nói qua về điểm cốt yếu của
câu truyện, kế đến dùng sử truyện, ngụ ngôn
làm ví dụ để hiển bày ý nghĩa, sau cùng trình
bày nhân duyên của câu truyện. Từ truyện
81 trở về sau thì thể tài hơi khác. Tức là
trước hết nêu thí dụ, kế đến dùng pháp nghĩa
để hợp với thí dụ.
Đặc sắc của bộ luận này là nêu tỏ phép
tắc của người Phật tử tại gia, nhấn mạnh
việc hành trì bố thí, đa văn và các công đức
của hạnh niệm Phật.
Có thuyết cho rằng luận này không phải
tác phẩm của ngài Mã minh mà là do Tổ sư
của Kinh lượng bộ là Cưu ma la đa soạn.
Tuy nhiên, thuyết này đến nay vẫn chưa
được xác định.
Bộ luận này có bản dịch tiếng Pháp được
ấn hành vào năm 1908.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.8; Đại đường
nội điển lục Q.3; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ
Q.3; Khai nguyên thích giáo lục Q.4; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.6].
ĐẠITRÍ ĐỘ LUẬN
Phạm: Mahàprajĩàpàramitazastra.
Gồm 100 quyển, do bồ tát Long thụ soạn,
ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Hậu Tần,

thu vào Đại chính tạng tập 25. Cũng gọi
Đại trí độ kinh luận, Ma ha bát nhã thích
luận, Đại trí thích luận, Thích luận, Trí độ
luận, Trí luận, Đại luận.
Nội dung luận này là giải thích kinh Đại
phẩm bát nhã. “Đại trí độ” là dịch ý của từ
“Ma ha bát nhã ba la mật” (nghĩa là đại trí
tuệ vượt qua đến bờ bên kia).
Tương truyền nguyên văn của bộ luận
này có hơn mười vạn bài tụng, như vậy, bản
100 quyển hiện nay là ngài Cưu ma la thập
đã dịch rút gọn lại, nếu dịch toàn bộ thì số
quyển sẽ tới hơn 1.000. Bài tựa đầu sách là
do sư Tăng duệ soạn. Luận này viện dẫn rất
nhiều kinh điển, là bộ luận rất quan trọng
để lí giải Phật giáo Đại thừa.
Luận này giảng giải rõ ràng về học
thuyết, tư tưởng, dụng lệ, truyền thuyết,
lịch sử, địa lí, qui định thực tiễn và tăng
già. Những kinh luận được dẫn dụng bao
gồm Thánh điển nguyên thủy, các bộ luận
của Phật giáo bộ phái và các kinh điển của
Phật giáo Đại thừa ở thời kì đầu, như: Pháp
hoa, Hoa nghiêm v.v... Luận cũng đề cập
đến học phái Thắng luận và các hệ tư tưởng
khác của Ấn độ ở thời bấy giờ, có thể nói
đây là bộ Bách khoa toàn thư của Phật giáo
thờibấy giờ.
Về phương diện hoằng dương tư tưởng
Bát nhã, ngài Long thụ còn một tác phẩm
lớn nữa là Trung luận, đã đứng trên lập
trường phủ định mà nói “Bát nhã giai
không”, nhưng Đại trí độ luận thì đứng trên
lập trường khẳng định tích cực mà tuyên
dương “Chư pháp thực tướng”, ra sức phát
huy tư tưởng Bồ tát đại thừa và sáu ba la
mật thực tiễn. Cho nên, từ luận Đại trí độ,
ta có thể hiểu rõ đại cương học thuyết Phật

giáo ở thời kì trước ngài Long thụ, còn các
học thuyết của Phật giáo Đại thừa từ ngài
Long thụ trở về sau thì hầu như đều lấy
luận Đại trí độ làm trung tâm để khai triển.
Đây chính là lí do cắt nghĩa tại sao ngài Long
thụ đã được suy tôn là “Bát tông tổ sư” (Tổ
sư của tám tông). Bởi vì Đại trí độ không
những chỉ là bộ luận trọng yếu đã hình
thành tư tưởng duy thức ở Ấn độ, mà nó
còn ảnh hưởng rất lớn đối với tư tưởng
Chân như trong luận Đại thừa khởi tín, tư
ĐẠI TRÍ ĐỘ LUẬN

Í
tưởng không và trung đạo là tương tức v.v...
Ngoài ra, Phật thân quan và Pháp thân quan
trong luận này là mở đường cho tư tưởng
Mật giáo và là nguồn gốc của chân ngôn
đà la ni.
Từ khi được dịch ra, một phong trào
nghiên cứu luận Đại trí độ nổi lên rất rầm
rộ, rồi cùng với học phái Tam luận (Trung
luận, Bách luận, Thập nhị môn luận), nó
được kết hợp lại mà thành là học phái Tứ
luận. Luận này được rất nhiều tông phái
dẫn dụng, Tứ giáo nghĩa quyển 12 của tông
Thiên thai đã tôn là “Đại thừa thông thân
luận”.
Thời gần đây,
bản chép tay ngày
xưa của luận này đã
được đào thấy ở Đôn
hoàng và Tân cương,
đề tên: “Ma ha bát
nhã ba la mật ưu ba
đề xá”. Đem so sánh
giữa bản hiện nay
với bản chép tay này,
thì thấy trong bản
hiện nay có nhiều
chỗ sai sót.
Về sách chú sớ luận này thì rất nhiều,
nhưng quan trọng hơn cả thì có:
- Đại trí độ luận sao 20 quyển của ngài
Tuệ viễn.
- Đại trí độ luận sớ của ngài Đàm ảnh.
- Đại trí độ luận sớ 14 quyển của ngài
Tăng khản.
- Thích luận huyền môn 1 quyển của ngài

Tuệ tư.
- Đại trí độ luận thích 10 quyển của ngài
Hạnh hạ.
- Đại trí độ luận sớ 24 quyển của ngài
Tuệ ảnh.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.8, Q.10;
Đại đường nội điển lục Q.3, Q.5; Tục cao
tăng truyện Q.13].
ĐẠI TRÍ ĐỘ LUẬN SAO
Gồm 20 quyển, do ngài Tuệ viễn (334-
415) ở Lô sơn soạn vào thời Đông Tấn.
Bộ sách này hiện đã bị thất lạc, chỉ còn
bài tựa được chép vào Xuất tam tạng kí tập
quyển 10 trong Đại chính tạng tập 55, cho
nên nội dung bộ sách không được biết rõ.
ĐẠI TRÍ ĐỘ LUẬN SỚ
Gồm 24 quyển, nhưng nay chỉ còn 7
quyển, do ngài Tuệ ảnh soạn vào đời Bắc
Chu. Quyển 14, 21 được thu vào Vạn tục
tạng tập 74; còn các quyển 1, 6, 15, 17, 24
thì thu vào Vạn tục tạng tập 87. Đây là sách
chú thích luận Đại trí độ.
Tuệ ảnh là học trò của ngài Đạo an, bậc
thầy chuyên nghiên cứu về luận Trí độ.
Chính vì lúc biên chép những điều ngài Đạo
an giảng về luận Đại trí độ mà Tuệ ảnh mới
soạn bộ chú sớ này.
Nội dung bộ sớ này dung hòa Ngũ thời
phán giáo của ngài Đạo bằng, sự tích của
pháp sư Đạo tràng và tình hình nghiên cứu
luận Đại trí độ ở miền Bắc.
[X. Chư tông chương sớ lục Q.1].
ĐẠI TRIỂN TAM BÁI
Trải tọa cụ lạy 3 lạy. Là nghi thức lễ bái
Bản tôn hay bậc tôn túc trong thiền lâm.
Chương Thỉnh trụ trì điều Chuyên sứ
đặc vị tân mệnh điểm tòa trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển thượng (Đại 48,

1134 trung), nói: “Trải tọa cụ lần thứ hai
hỏi thăm sức khỏe, lạy ba lạy, tiễn Trụ trì ra
về rồi trở lại Tăng đường đốt hương trải tọa
cụ lễ ba lễ, đi quanh một vòng”.
Ngoài ra, còn có các nghi thức Đại triển
cửu bái, Đại triển nhất bái, Đồng triển tam
bái, Lưỡng triển tam bái v.v... Trong đó, Đại
ĐẠI TRIỂN TAM BÁI
Luận Đại Trí Độ
Bản viết tay đời Tùy

Í
triển cửu bái là ba lần trải tọa cụ và mỗi lần
lạy ba lạy, là nghi lễ cung kính nhất để lạy
Tôn sư vào các ngày kị Phật, kị Tổ.
[X. Liên đăng hội yếu Q.15; điều Thỉnh
tri sự trong Thiền uyển thanh qui Q.2; Thiền
lâm tượng khí tiên Lễ tắc môn]. (xt. Xúc Lễ).
ĐẠI TRUNG TƯỜNG PHÙ PHÁP BẢO LỤC
Gồm 22 quyển, Cũng gọi Hoàng tống
đại trung tường phù pháp bảo lục, Tường
phù lục, Tường phù pháp bảo lục. Do nhóm
các ông Dương ức vâng mệnh vua biên soạn
vào đời Bắc Tống.
Bộ lục này ghi chép thư mục dịch kinh
từ khoảng đầu đời Bắc Tống đến năm Đại
trung tường phù thứ 4 (1011) gồm 22 bộ,
413 quyển kinh, luật, luận Tiểu thừa và Đại
thừa. Bản lưu hành hiện nay đã thất lạc 7
quyển: 1, 2, 5, 9, 19, 21, 22; riêng hai quyển
6 và 10 thì bị rách.
Gần đây, những quyển thiếu mất nói trên
đã được tìm thấy trong Đại tạng đời Kim ở
chùa Quảng thắng thuộc Triệu thành tỉnh
Sơn tây, được in ảnh ra rồi xếp vào Tống
tạng di trân tập hạ. Viện Chi na nội học của
Trung quốc cũng sao chép bản này, rồi dựa
theo các tư liệu như: Thiên thánh thích giáo
tổng lục, Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục, Cao li tạng mục lục v.v... để bổ
sung cho phần thiếu sót và ấn hành vào năm
1934 với nhan đề: “Đại trung tường phù
pháp bảo lục lược xuất”.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.44; Chí nguyên
phápbảo khám đồng tổng lục Q.10; Tham
Thiên thai Ngũ đài sơn kí Q.8].
ĐẠI TÚC THẠCH QUẬT

Động đá ở huyện Đại túc, tỉnh Tứ xuyên,
Trung quốc. Bắt đầu được đục mở vào đời
Đường và tiếp tục qua các đời Ngũ đại, Tống,
Minh cho đến đời Thanh.
Toàn huyện có 23 chỗ mở động và tạc
tượng, rải rác ở các vùng núi phía tây nam,
tây bắc và đông bắc, trong đó có 19 chỗ tập
trung ở núi Bảo đính và Bắc sơn v.v...
Núi Bảo đính ở cách huyện Đại túc về
phía đông bắc khoảng 15km, chung quanh
vách núi có 13 chỗ tạc tượng. Mười ba chỗ
này do Triệu trí phượng–người truyền bá
Mật tông– bắt đầu đục mở vào khoảng năm
Thiệu hưng (1131-1162) đời Nam Tống. Đời
Minh và đời Thanh tiếp tục công việc. Tượng
ở đây phần nhiều là tượng cúng dường trong
Mật tông, nhưng cũng có tượng Thiền tông,
vì núi Bảo đính là nơi trọng yếu của sự kết
hợp giữa Thiền và Mật giáo ở thời kì đầu.
Ngoài ra, những bức điêu khắc miêu
tả kinh Báo ân phụ mẫu, biến tướng Thập
vương và Địa ngục v.v... biểu hiện một
cách cụ thể nền nghệ thuật Phật giáo được
Trung quốc hóa và đã thâm nhập hạ tầng
xã hội. Trong hang động cũng có tạo tượng
Đạo giáo và Nho giáo.
Bắc sơn ở cách huyện Đại túc 2km về
mạn bắc, chia làm hai khu Nam, Bắc, có
290 hang động dọc theo sườn núi được đục
mở vào thời vua Chiêu tông nhà Đường,
bên trong những hang động này tạc rất nhiều
tượng Phật, Bồ tát. Từ đó về sau, những hang
động tiếp tục được khai tạc, cho đến đời
Ngũ đại và Tống thì các hang động đều là
ĐẠI TÚC THẠCH QUẬT
Tranh điêu khắc Kinh Phụ Mẫu Ân Trọng

Í
khám thờ cỡ vừa và nhỏ. Trong đó, thờ
tượng Phật A di đà, Phật Dược sư, tượng
tổ Thiền tông và các loại kinh biến được
khắc bằng đá, các tượng của Đạo giáo và
Nho giáo v.v... Những tượng ở đây phần
nhiều gần với đời sống hiện thực và mang
đậm sắc thái địa phương.
ĐẠI TUÊ
.....
I. Đại Tuệ.
Trí tuệ siêu việt của đức Phật.
II. Đại Tuệ.
Phạm: Mahàprajĩà. Dịch âm: Ma ha
bát nhã.
[X. Tam luận huyền nghĩa Q.6 phần
trên]. (xt. Ma Ha Bát Nhã).
III. Đại Tuệ.
Phạm:Mahàmati. Tên vị Bồ tát Thượng
thủ trên hội Lăng già.
IV. Đại Tuệ(677-744).
Thụy hiệu của ngài Nam nhạc Hoài
nhượng ở đời Đường. Ngài được đời sau gọi
là Đại tuệ thiền sư.
(xt. Nam Nhạc Hoài Nhượng).
ĐẠITUÊPHÁI
........
Một chi nhánh của phái Dương kì
thuộc tông Lâm tế của Thiền tông Trung
quốc, tổ khai sáng là ngài Đại tuệ Tông
cảo (1089-1163).
Sau khi được pháp nơi thiền sư Viên
ngộ Khắc cần đời thứ 3 của phái Dương kì,
ngài Tông cảo đến ở núi Vân cư tỉnh Giang
tây giáo hóa. Đến năm Thiệu hưng thứ 7
(1137) ngài vào trụ trì chùa Năng nhân ở

Kính sơn, có hơn nghìn người đến theo học.
Ngài soạn tác phẩm Chính pháp nhãn tạng
6 quyển, hết sức đề cao “Khán thoại thiền”,
từ đó trở thành dòng pháp riêng gọi là Đại
tuệ phái.
Các đệ tử nối pháp có hơn 90 người như:
Chuyết am Đức quang, Vạn am Đạo nhan,
Lại an Đỉnh vân v.v... Trong đó, pháp hệ
của ngài Chuyết am phồn hưng nhất, môn
hạ có các sư Diệu huyền Chi thiện, Bắc giản
Cư giản, Triết ông Như diễm v.v... Tổ khai
sáng của tông Đạt ma Nhật bản là Đại nhật
Năng nhẫn cũng được sự ấn khả của ngài
Chuyết am rồi về nước hoằng hóa.
Khoảng năm Đại đức đời Nguyên, vua
Thành tông qui y sư Nguyên tẩu Hạnh đoan
(hàng cháu của ngài Diệu huyền Chi thiện).
Sư Hạnh đoan trụ ở Kính sơn xiển dương
tông phong của ngài Đại tuệ, môn hạ rất
nhiều người ưu tú, trong đó có sư Sở thạch
Phạm kì chủ trương “Giáo thiền nhất như”,
được vua Văn tông ban hiệu “Phật nhật tuệ
biện thiền sư”.
Đệ tử của ngài Bắc giản Cư giản có Vật
sơ Đại quan, Hối cơ Nguyên hi, Tiếu ẩn Đại
hân v.v... Sư Thiên hựu Tư thuận người
Nhật bản cũng truyền pháp của ngài Bắc
giản Cư giản.
Những tác phẩm lớn do các sư thuộc
phái này biên soạn gồm có: Phật tổ lịch đại
thông tải (Niệm thường), Thích thị kê cổ
lược (Giác ngạn), Ngũ đăng hội nguyên (Phổ
tế) v.v...
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.30; Ngũ
đăng hội nguyên Q.19; Thiền tông chính
mạch Q.19; Tục truyền đăng lục Q.27].
ĐẠI TUÊ PHÁI
Động Minh Vương Khổng Tước ở Bắc Sơn

Í
ĐẠI TUÊ PHỔ GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Gồm 30 quyển. Gọi tắt: Đại tuệ ngữ lục.
Do thiền sư Đại tuệ Tông cảo (1089-1163)
nói, ngài Tuyết phong Uẩn văn ghi chép,
thu vào Đại chính tạng tập 47. Nội dung
chia làm 7 phần:
Ngữ lục (từ quyển 1 đến quyển 9).
Tụng cổ (quyển 10).
Kệ tụng (quyển 11)
Tán Phật tổ (quyển 12).
Phổ thuyết (quyển 13 đến 18).
Pháp ngữ (quyển 19 đến 24).
Thư (quyển 25 đến 30) v.v...
[X. Đại minh tam tạng thánh giáo Bắc
tạng mục lục Q.4; Duyệt tạng tri tân Q.24].
ĐẠI TUÊ PHỔ GIÁC THIỀN SƯ PHỔ THUYẾT
.......................
Gồm 5 quyển, do các sư Tuệ nhiên, Uẩn
văn, Đạo tiên biên tập vào đời Nam Tống.
Gọi tắt: Đại tuệ phổ thuyết.
Nội dung ghi chép lời thiền sư Đại tuệ
Phổ giác Tông cảo nói về tông chỉ của các
Thiền sư quan trọng ở đời Tống. Quyển đầu
ghi lời hỏi của những người học; quyển 2
đến 4 ghi rõ Thiền phong của tông Lâm tế,
ở cuối có phụ lời sớ của Thang thừa tướng
thỉnh thiền sư Đại tuệ thăng tòa và pháp
ngữ của Thiền sư; quyển 5 do cư sĩ Tịnh trí
Hoàng văn Xương biên chép lại.
Sách này được ấn hành vào niên hiệu
Thiệu hi năm đầu (1190) đời vua Quang tông
nhà Nam Tống, tức là 27 năm sau khi ngài
Tông cảo thị tịch. Đây là tư liệu rất quan trọng
để nghiên cứu Thiền cơ của tông Lâm tế.
ĐẠI TUÊ TÔNG CẢO (1089-1163)

Vị Thiền tăng thuộc phái Dương kì, tông
Lâm tế ở đời Tống, tự Đàm hối, hiệu Diệu
hỉ, cũng hiệu Vân môn, họ Hề, người Ninh
quốc, Tuyên châu (An huy).
Năm 17 tuổi, sư theo ngài Tuệ tề xuất
gia ở chùa Tuệ vân tại Đông sơn, năm sau,
sư thụ giới Cụ túc. Sư lần lượt tham học các
ngài Động sơn vi, Trạm đường Văn chuẩn,
Viên ngộ Khắc cần v.v... Khoảng năm
Tuyên hòa, sư ở Đông kinh (Khai phong)
với ngài Viên ngộ Khắc cần. Sau khi đắc
pháp, được ngài Viên ngộ ấn chứng và trao
cho sư bộ Lâm tế chính tông kí do ngài soạn.
Không bao lâu, ngài Viên ngộ phân tòa cho
sư thuyết pháp; từ đó tùng lâm mỗi ngày
thêm hưng thịnh và danh tiếng của sư vang
khắp Kinh đô.
Niên hiệu Tĩnh khang năm đầu (1126),
Thừa tướng Lữ thuấn đồ tâu vua ban cho
sư áo đỏ và danh hiệu “Phật Nhật Đại Sư”.
Năm Thiệu hưng thứ 7 (1137), nhận lời
thỉnh của Thừa tướng Trương tuấn, sư vào
trụ trì chùa Năng nhân ở Kính sơn, người
bốn phương về tham học rất đông, tông
phong đại thịnh. Năm Thiệu hưng 11 (1141),
quan Thị lang Trương cửu thành đến chùa
Năng nhân theo sư tu Thiền, tình cờ bàn
luận việc chính trị của triều đình. Bấy giờ
Tần cối nắm quyền, âm mưu nghị hòa với
người Kim, còn Trương cửu thành thì thuộc
phe chủ chiến trong triều. Tần cối dùng uy
quyền thao túng, tiêu diệt bất cứ ai không
đồng ý kiến với mình, sư cũng không được
miễn trừ. Cho nên vào tháng 5 năm Thiệu
hưng 11, sư bị tước áo pháp và chứng điệp,
rồi lưu đày đến Hành châu (nay là huyện
Hành dương tỉnh Hồ nam). Trong thời gian
này, sư chép nhặt những câu nói cơ duyên

của các bậc tôn túc và những công án trong
các ngữ lục, rồi cùng môn đồ thảo luận mà
soạn thành “Chính pháp nhãn tạng” 6 quyển.
Năm Thiệu hưng 20 (1150), sư lại bị đày
đến Mai châu (nay là Mai châu tỉnh Quảng
đông), là vùng lam sơn chướng khí, dễ mắc
dịch bệnh, vì thế đồ chúng hơn 100 người
bị chết quá nửa, nhưng sư vẫn giữ đạo
ĐẠI TUÊ TÔNG CẢO

Í
thường, an nhiên tự tại, hóa độ dân cư vùng
này. Đến năm Thiệu hưng 25 (1155) sư được
đặc xá, năm sau mặc lại tăng phục. Năm
Thiệu hưng 28 (1158), sư vâng sắc chỉ đến ở
Kính sơn, đạo tục hướng về như cũ, bấy giờ
sư được gọi là “Kính sơn Tông cảo”.
Sư có tài biện luận ít người sánh kịp, sư
ra sức cổ xúy cho pháp Thiền công án, gọi là
“Khán thoại thiền”(phép thiền tham cứu công
án, thoại đầu để cầu khai ngộ), cùng với “Mặc
chiếu thiền” của ngài Hoành trí Chính giác
thuộc tông Tào động phát triển song song
một cách rực rỡ.
Cuối đời, bốn phương nghe đạo phong
của sư qui tụ về Kính sơn tham học thường
đến nghìn người. Vua Hiếu tông ban hiệu
là “Đại tuệ thiền sư” và xin qui y sư.
Niên hiệu Long hưng năm đầu (1163)
sư thị tịch vào tháng 8, thọ 75 tuổi, 58 hạ,
thụy hiệu “Phổ Giác Thiền Sư”.
Đệ tử nối pháp hơn 90 người, nổi tiếng
hơn cả có: Tư nhạc, Đức quang, Ngộ bản,
Đạo nhan.
Tác phẩm có: Đại tuệ Ngữ lục, Chính
pháp nhãn tạng, Đại tuệ vũ khố.
[X. Minh cao tăng truyện Q.5; Đại tuệ
niên phổ; Gia thái phổ đăng lục Q.15;
Liên đăng hội yếu Q.17; Ngũ đăng hội
nguyên Q.19].
ĐẠI TÙY CẦU BỒ TÁT
Phạm:Mahà-pratisàra#, âm Hán: Ma
ha bát la để tát lạc. Gọi tắt: Tùy cầu bồ tát.
Hóa thân của bồ tát Quan âm. Một trong
các vị tôn trong viện Quan âm trên mạn đồ
la Thai tạng giới Mật giáo.

Vị Bồ tát này thường tùy theo những
điều chúng sinh mong cầu mà ban cho, nên
gọi là Đại tùy cầu. Hình tượng của Ngài
thân mầu vàng sẫm, có tám tay, dáng uy
nghiêm lẫm liệt. Tay thứ 1 bên phải cầm
bạt chiết la5chĩa,3tay còn lại theo thứ tự
cầm giáo, gươm báu,
búa lớn; bốn tay bên
trái lần lượt cầm hoa
sen, hộp kinh, cờ báu,
sợi dây, ngồi trên hoa
sen. Mật hiệu là Dữ
nguyện kim cương
(ban cho những điều
mong cầu). Chủng tử
là (pra) hoặc
(hùô) tượng trưng các
đức của vị Tôn này và một phần đức của
Đại nhật Như lai. Chân ngôn tùy tâm là:
Án (oô) bạt la bạt la (bhara bhara) tam
bạt la tam bạt la (saôbhara saôbhara)
ấn nại lí dã (inariya)ni thú đà ninh
(vizuddhane) hồng hồng (huô huô) rô
rô (ru ru) tả lẽ (cale) sa phạ hạ (svàhà).
Người tụng chân ngôn này tiêu trừ mọi
tai nạn, diệt hết các tội chướng và tất cả điều
mong cầu đều được như ý.
[X. Kinh Du già đại giáo vương Q.2; kinh
Tùy cầu tức đắc đại tự tại đà la ni thần chú;
Bí tạng kí; Chư thuyết bất đồng kí Q.3; Thai
tạng giới thất tập Q.thượng].
ĐẠI TÙY CẦU ĐÀ LA NI
Phạm:Mahà-pratisàravidya-dhàraịì.
Cũng gọi Tùy cầu tức đắc đại tự tại đà la ni,
Đại tùy cầu vô năng thắng đà la ni, Tùy cầu
tức đắc chân ngôn. Gọi tắt: Tùy cầu đà la ni.
Thần chú này có năng lực tiêu diệt tất cả
tội chướng, phá trừ ác thú, tùy theo sở nguyện

đều được như ý. Về số câu trong Đà la ni
này, các kinh ghi chép có khác nhau:
Kinh Phổ biến quang minh thanh tịnh
xí thịnh như ý bảo ấn tâm vô năng thắng
đại minh vương tùy cầu đà la ni, bản đời Minh,
do Tam tạng Bất không dịch, có 290 câu.
Kinh Tùy cầu tức đắc đại tự tại đà la ni
thần chú, bản Cao li, do ngài Bảo tư duy
dịch, có 250 câu, bản đời Minh, có 252 câu.
ĐẠI TÙY CẦU ĐÀ LA NI
Bồ Tát Đại Tuỳ Cầu
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
Nội dung có thể chia làm ba đoạn, đoạn
đầu nêu rõ lí qui mệnh chư Phật, Bồ tát và
Tam bảo. Đoạn kế tiếp nói về việc Bồ tát
tùy cầu cứu giúp tất cả chúng sinh bị tội
chướng, sợ hãi, tật bệnh khiến thân tâm họ
được yên vui, những điều mong cầu được
viên mãn. Đoạn sau cùng nói rõ người trì
tụng Đà la ni này được các trời, rồng, thần,
quỉ v.v... che chở và được tất cả các đức Như
lai hộ niệm.
[X. Kim cương đính du già tối thắng bí
mật thành Phật tùy cầu tức đắc thần biến
gia trì thành tựu đà la ni nghi quĩ; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.15].
ĐẠI TÙY KIẾP HỎA
Tên công án trong Thiền lâm.
Thiền sư Đại tùy Pháp chân dùng kiếp
hỏa làm nhân duyên để phá trừ vọng chấp
về phàm thánh.
Bíchnhamlục tắc29 (Đại 48, 169 thượng)
ghi: “Có vị tăng hỏi Đại tùy: ‘Kiếp hỏa bốc
cháy, ba nghìn thế giới tiêu hoại, chẳng hay
cái ấy có tiêu hoại không?’ Tùy đáp: ‘Hoại’.
Tăng nói: ‘Vậy thì đi theo người khác’. Tùy
nói: ‘Đi theo người khác’”.
Bởi vì thiền sư Đại tùy cho rằng tâm và
cảnh là một, khi hoại thì đều hoại, khi không
hoại thì đều không hoại, không thể chấp trước,
phải dứt trừ vọng chấp đối đãi mà hiểu rõ
tâm địa, nên mới nói “đi theo người khác”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.11;
Thung dung lục tắc 30; Tông môn thống
yếu tục tập Q.10].
ĐẠITÙYÔ QUI
...........

Tên công án trong Thiền lâm. Cũng gọi
Đại tùy qui thoại.
Đại tùy là thiền sư Đại tùy Pháp chân ở
đời Đường.
Công án này là cơ duyên ngữ cú của
ngài Đại tùy mượn con rùa (qui) để tiếp
hóa người học.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 11 (Đại
51, 286 thượng), chép: “Bên cạnh am của sư
có con rùa, vị tăng thấy liền hỏi: “Tất cả
chúng sinh đều da bọc xương, mà chúng sinh
này lại xương bọc da là thế nào?
Sư liền cầm chiếc dép cỏ đặt ở cạnh con
rùa, tăng không nói được”.
Xương của mọi sinh vật đều ở dưới da,
điều đó đã trở thành khái niệm thường thức.
Nhưng, đứng trên lập trường của Phật giáo
mà nhận xét, thì cố chấp một khái niệm
thường thức cũng là vọng kiến. Trong công
án này, vị tăng cố chấp vào vọng kiến nên
không thể trực tiếp thấy rõ chân tướng của
sự vật. Cử chỉ của ngài Đại tùy là nhằm đối
trị cái thiên kiến của vị tăng.
ĐẠI TÙY PHIỀN NÃO
Phạm: Kleza-mahà-bhùmikàdharmà#.
Cũng gọi Đại phiền não địa
pháp. Loại phiền não thường tương ứng với
tâm nhiễm ô.
Luận Đại tì bà sa quyển 42 (Đại 27,
220 trung), nói: “Tất cả pháp trong tâm
nhiễm ô, gọi là Đại phiền não địa pháp”.
Có6thứ:
1. Si (Phạm:moha): Mờ tối, vì chướng
sở tri ngăn che nên không hiểu biết đúng
như chân lí.
2. Phóng dật (Phạm: pramàda):
Buông thả, phóng túng, không chăm tu
các pháp lành.

3. Giải đãi (Phạm:kausìdya): Biếng
nhác, tâm không hăng hái.
4. Bất tín (Phạm:àzraddhya): Không
tin đạo lí nhân quả.
5. Hôn trầm (Phạm: styàna): Thân
nặng nề, tâm mờ mịt.
6. Trạo cử (Phạm: auddhatya): Xao
động, tâm không tĩnh lặng.
ĐẠI TÙY PHIỀN NÃO

Í
Trong đây, Si là một trong những phiền
não căn bản, năm pháp còn lại thuộc phiền
não chi mạt.
Luận Phẩm loại túc quyển 2 và luận Đại
tì bà sa quyển 42 thì nêu mười loại Đại phiền
não địa pháp, tức là trong sáu loại kể trên,
bỏ Hôn trầm ra, rồi thêm vào năm thứ: Thất
niệm, Tâm loạn, Bất chính tri, Phi lí tác ý và
Tà thắng giải.
Còn luận Thành duy thức quyển 6 thì
bỏ Si, rồi thêm Thất niệm, Tán loạn và Bất
chính lí, gọi là “Bát đại tùy hoặc”.
[X. luận Thuận chính lí Q.11; luận Tạp
a tì đàm tâm Q.2; Thành duy thức luận thuật
kí Q.6 phần cuối].
ĐẠI TỪ ÂN TỰ
...........
Ngôi chùa cổ ở phía nam thành Tây an,
Trung quốc, do thái tử Trị (Cao tông) xây
dựng vào năm Trinh quán 22 (648) đời
Đường để báo đáp từ ân của mẹ là hoàng
hậu Văn đức. Cũng gọi Từ ân tự.
Chùa gồm hơn 10 viện, trên 1.000 gian,
trang nghiêm hoành tráng. Khi chùa được
hoàn thành, Thái tử đích thân đến dâng hoa
lễ Phật, ban lệnh độ 300 người xuất gia làm
tăng, thỉnh riêng 50 vị Đại đức đón ngài
Huyền trang về làm Thượng tòa. Viện dịch
kinh được xây dựng ở phía tây bắc của chùa
để thờ kinh, tượng Phật và xá lợi mà ngài
Huyền trang đã đưa từ Ấn độ về.
Khi ngài Tam tạng A địa cù đa thỉnh
được kinh tiếng Phạm từ Thiên trúc mang
đến, ngài Huyền trang sợ bị cháy hoặc mất
mát, nên vua mới cho kiến thiết tháp Đại

nhạn (tháp bằng gạch năm tầng) theo kiểu
Tây vực để cất giữ.
Ở vách sau phía nam của tháp có hai
tấm bia đá khắc bài “Đại Đường Tam Tạng
Thánh Giáo Tự” của vua Thái tông và bài
“Tự Kí” của Thái tử soạn, chữ do quan Trung
thư lệnh là Chử toại lương viết vào năm
Vĩnh huy thứ 4 (653). Sự nghiệp dịch kinh
của ngài Huyền trang hầu hết được hoàn
thành ở ngôi chùa này.
Niên hiệu Hiển khánh năm đầu (656),
ngài Huyền trang tâu vua dựng bia chùa
Đại từ ân, vua chấp thuận và tự tay soạn
văn bia. Bia này được dựng ở cửa Phương
lâm.
Về sau, qua nhiều đời gặp tai biến, chùa
đã bị hủy hoại, chỉ còn lại tòa tháp Đại
nhạn trên nền cũ. Khoảng năm Khang hi
đời Thanh, tháp được sửa chữa và giữ gìn
cho đến nay.
[X. Thích thị lục thiếp Q.21; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Cựu đường thư
bản kỉ 4; Cổ kim đồ thư tập thành chức
phương điển 505].
ĐẠI TỪ ÂN TỰ TAM TẠNG PHÁP SƯ TRUYÊN
..........................
Gồm 10 quyển, do ngài Tuệ lập soạn vào
đời Đường, ngài Ngạn tông bổ sung, thu vào
Đại chính tạng tập 50. Gọi đủ: Đại đường
Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện. Gọi
tắt: Từ ân tự tam tạng pháp sư truyện, Tam
tạng pháp sư truyện, Từ ân truyện.
Nội dung sách này: Năm quyển đầu ghi
chép sự tích ngài Huyền trang từ lúc mới
sinh ra đến khi qua Tây vực cầu pháp. Năm
quyển sau chép sự nghiệp dịch kinh của ngài
Huyền trang sau khi về nước. Trong đó ghi
ĐẠIĐTỪ ÂN ĨỰ TAM ĨẠNG PHQP SƯ TÌUYÊN

Chùa Đại Từ An

Í
chép rõ ràng tên nước, khí hậu, thổnghi,
phong tục, tập quán v.v... của các nước Tây
vực và Ấn độ cũng như những điều thấy
nghe trong cuộc hành trình của ngài. Bộ sách
này là tư liệu rất quí báu cho việc nghiên
cứu hành tích một đời ngài Huyền trang và
văn hóa Trường an ở đời Đường.
Sách này đã được học giả người Pháp tên
là S. Julien dịch ra Pháp văn và 5 quyển đầu
cũng được học giả nước Anh tên là S.Beal
dịch ra tiếng Anh dưới nhan đề “The Life
of Hiuen Tsiang” và xuất bản năm 1885.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.12;
Phật điển sớ sao mục lục Q.hạ].
ĐẠI TỪ ĐẠI BI
...........
Tâm từ bi rộng lớn của chư Phật, Bồ tát
cứu độ tất cả chúng sinh.
Luận Đại trí độ quyển 27 nói: “Đại từ là
ban vui cho tất cả chúng sinh, Đại bi là cứu
khổ cho tất cả chúng sinh”.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 343
hạ), nói: “Tâm Phật là đại từ bi. Phật đem
tâm đại từ bi vô duyên nhiếp thụ tất cả
chúng sinh”.
Luận Đại trí độ quyển 27 (Đại 25, 256
trung), nói: “Đại từ của Bồ tát đối với Phật
là nhỏ, đối với Nhị thừa là lớn, nên tạm
gọi là đại. Đại từ đại bi của Phật mới thực
là đại”.
[X. luận Phật địa Q.5]. (xt. Từ Bi).
ĐẠI TỨ TƯỚNG
Theo Đại thừa khởi tín luận sớ quyển
trung nói, thì cuộc đời con người từ lúc sinh

ra cho đến lúc chết có bốn tướng là:
1. Sinh tướng: Chỉ cho một niệm đầu
thai, đủ 10 tháng, sinh ra thân này.
2. Trụ tướng: Sau khi ra khỏi thai, trụ ở
thế gian.
3. Dị tướng: Khi còn trẻ da dẻ hồng hào,
lúc già nua thì tóc bạc mặt nhăn, đổi khác
từng giây phút.
4. Diệt tướng: Nghiệp hết mệnh chung,
thân cũng hoại diệt.
ĐẠI TỰ
... ..
Pàli:Mahà-vihàra. Dịch âm: Ma ha tì
ha la.
Ngôi chùa cổ ở Tích lan được xây dựng
trong khu rừng Đại mi già (Pàli:Mahàmeghavana)
gần cố đô A nâu la đà bổ la
(Pàli:Anuràdhapura).
Vào thế kỉ III trước Tây lịch, thời vua
Thiên ái đế tu (Pàli:Devànaôpiyatissa,
ở ngôi 247 B.C-207 B.C), con vua A dục
của Ấn độ là ngài Ma hi đà (Phạm:
Mahinda) vâng mệnh vua A dục đến Tích
lan hoằng pháp, giảng kinh Tượng tích dụ
tiểu (Pàli:Cùơahatthipadopamàsuttanta)
cho vua Thiên ái đế tu nghe ở núi Mi sa ca
(Pàli:Missaka) gần thành A nâu la đà bổ
la, trong bảy ngày, hóa độ được 8.500 người,
bởi thế, nhà vua mới cho xây dựng chùa này
trong khu rừng Đại mi già.
Bấy giờ, em gái của ngài Ma hi đà tên là
Tăng già mật đa (Pàli:Saôghamittà) cũng
nhận lời thỉnh cầu của vua Thiên ái đế tu,
mang cành cây đại bồ đề ở Phật đàgià da
ĐẠIĐTỰ
Truyện Tam Tạng Pháp Sư Chùa Từ Ân

Í
nơi đức Phật thành đạo, từ nước Ma kiệt đà,
Trung Ấn độ, đến trồng ở rừng Đại mi già tại
Tích lan. Từ đó chùa này đã trở thành trung
tâm văn hóa và giáo dục của Phật giáo Thượng
tọa bộ (Pàli:Theravàda) ở Tích lan.
Vào cuối thế kỉ II trước Tây lịch, vua
Mộc xoa già ma ni (Pàli:Duỉỉhagàmanì)
lại xây dựng chùa Ma lợi già bà đề (Pàli:
Maricavatti) ở phía tây và kiến tạo điện
bằng đồng (Pàli:Loha-pàsàda) ở phía bắc
chùa này.
Thế kỉ I trước Tây lịch, vua Bà tha già
mã ni (Pàli:Vaỉỉagàmaịi) dựng chùa Vô
úy sơn (Pàli:Abhayagiri) cũng ở gần thành
A nâu la đà bổ la, rồi dâng cúng Đại tự cho
trưởng lão Ma ha đế tu (Pàli:Mahàtissa).
Sau, ngài Ma ha đế tu bị trục xuất khỏi Đại
tự, môn đồ của ngài bèn tách rời Đại tự rồi
chiếm cứ chùa Vô úy sơn, lập thành phái Vô
úy sơn tự. Từ đó, Phật giáo đồ Tích lan chia
làm hai phái: Đại tự và Vô úy sơn tự, tranh
nhau mở rộng quyền lãnh đạo Phật giáo.
Vào đầu thế kỉ IV Tây lịch, vua Ma ha
thắng quân (Pàli:Mahàsena) phá hoại
chùa này, nhờ có Tể tướng Mi già bàn na
bạt đa (Pàli: Meghavaịịàbhaya) đem
quân đến khuyên can, vua mới tạ tội và cho
kiến thiết lại Đại tự, về sau rất hưng thịnh.
Cao tăng Pháp hiển truyện cho biết, lúc ngài
Pháp hiển đến đây (đầu thế kỉ V), trong chùa
có 3.000 vị tỉ khưu. Đến thế kỉ V, thời vua
Ma ha nam (Pàli:Mahànàma), ngài Phật
âm (Pàli: Buddhaghosa) tìm được Tam
tạng và chú sớ được cất giữ ở Đại tự, ngài
mới dịch ra tiếngPàli.

Chùa này là ngôi tinh xá đầu tiên ở Tích
lan, từ xưa vốn đã là trung tâm của Phật
giáo Tích lan, truyền lại cho đời sau rất nhiều
kinh điển, chú sớ, khẩu quyết. Tam tạngPàli
hiện còn đến nay hầu như đều do chùa này
lưu giữ. Về sau, theo với vận nước, Đại tự
suy đồi dần. Đến cuối thế kỉ XII, thời vua
Ba lạc ca ma bà ha (Pàli:Parakkamabàhu),
chùa được trung hưng, nhưng cũng một thời
rồi trở thành hoang phế, đến nay chỉ còn
các di tích như cây bồ đề và điện bằng đồng.
[X. Phiên phạm ngữ Q.8; Đại vương
thống sử (Pàli:Mahà-vaôsa) 15, 20, 25,
33, 35, 36, 37; Đại đường tây vực kí Q.11
Tăng già la quốc điều]. (xt. Đại Tự Phái, Tích
Lan Phật giáo).
ĐẠI TỰ PHÁI
... ... ..
Pàli:Mahàvihàra-nikàya. Cũng gọi
Ma ha tì ha la trụ bộ. Phái chính thống của
Phật giáo Thượng tọa bộ Tích lan ở thời kì
đầu. Tương truyền phái này do trưởng lão
Ma hi đà (Phạm:Mahinda), con vua A dục,
sáng lập vào thế kỉ III trước Tây lịch.
Khoảng thế kỉ I trước Tây lịch, Tăng đoàn
Phật giáo Tích lan chia làm hai phái: Đại tự
và Vô úy sơn tự. Phái Đại tự giữ vững giáo
nghĩa và nghi quĩ của Thượng tọa bộ. Về
sau, phái này truyền đến các nước: Miến
điện, Thái lan, Cao miên, Lào v.v...
Năm 1165, vua Tích lan là Ba lạc ca ma
bà ha đời thứ 1 (Pàli:ParakkamabàhuI)
quyết định lấy phái Đại tự làm Quốc giáo
nhưng đến thế kỉ XVI phái này dần dần
suy đồi.
ĐẠI TỰ TẠI THIÊN
Phạm: Mahezvara, Pàli: Mahissara.
Dịch âm: Ma hê thủ la, Mạc hê y thấp phạt

la. Cũng gọi Tự tại thiên, Tự tại thiên
vương, Thiên chủ.
Theo truyền thuyết, trời Đại tự tại là thân
phẫn nộ của trời Rô nại la (Phạm:Rudra),
vị trời này còn có các tên khác như: Thương
yết la (Phạm: Zaôkara), Y xá na (Phạm:
Ìzàra) v.v...
Vị trời này vốn là chủ thần Thấp bà của
Bà la môn giáo, những người tin thờ trời
này được gọi là Đại tự tại thiên ngoại đạo.
ĐẠI TỰ TẠI THIÊN

Í
Ngoại đạo này cho trời Đại tự tại là bản thể
của vũ trụ, là đấng chúa tể của muôn loài.
Sự khổ vui, mừng giận của chúng sinh đều
có liên quan đến sự khổ vui, mừng giận của
trời này. Cho nên, khi Ngài mừng thì tất cả
chúng sinh đều được yên vui; còn khi Ngài
giận thì ma quỉ xuất hiện, đất nước hỗn loạn,
ngửa nghiêng, tất cả chúng sinh đều phải
chịu khổ. Khi thế giới hủy diệt thì hết thảy
muôn loài lại trở về với trời Đại tự tại.
Mới đầu, trời này và trời Na la diên đều
ở dưới Phạm thiên, nhưng về sau địa vị của
trời này được nâng lên dần dần và, cuối cùng,
trở thành vị thần tối cao. Trong Bà la môn
giáo, trời Đại tự tại được xem là thể thường
trụ, trùm khắp vũ trụ; lấy hư không làm
đầu, lấy địa cầu làm mình. Nhưng sau khi
thần Thấp bà được du nhập Phật giáo thì
liền trở thành thần thủ hộ và được gọi là
Đại tự tại thiên, ở tầng trời thứ 4 của cõi
Tứ thiền. Hình tượng của vị thần này là
hình người trời với 3 mắt, 8 tay, cầm cây
bạch phất, cỡi trâu trắng, có đại uy lực, có
thể biết số giọt mưa trong3.000 thế giới và
là vị thần độc tôn ở cõi Sắc.
Mật giáo xem vị trời này cũng giống như
trời Y xá na, là một trong 12 vị trời. Phẩm
Cúng dường thập nhị đại uy đức thiên báo
ân (Đại 21, 384 thượng), nói: “Khi trời Y xá
na mừng, thì các
trời cũng mừng,
chúng ma không
làm loạn. Tên cũ
của trời Y xá na là
Ma hê thủ la. Đức

Phật dạy: Nếu cúng
dường Ma hê thủ
la rồi thì tức là đã
cúng dường tất cả
các trời. Khi trời
này giận thì chúng
ma xuất hiện, đất
nước hỗn loạn”.
Hình tượng của trời Y xá na có nhiều
loại, có các tượng 2 tay, 4 tay, 8 tay, thậm
chí 18 tay, nhưng loại này ít thấy. Thân vị
này mầu đen thẫm, khuỷu tay phải doãng
ra và bàn tay dựng thẳng, các ngón giữa, áp
út và út co lại, tay
trái nắm và cầm
cây kích ba chĩa
hướng sang bên
phải, cỡi trâu mầu
xanh thẫm, chân
trái thõng xuống,
được đặt ở góc tây
nam phía tây của
Ngoại kim cương
bộ trên Hiện đồ
mạn đồ la Thai
tạng giới.
[X. kinh Phạm võng Q.thượng; kinh Đại
giáo vương Q.11; kinh Thủ hộ đại thiên quốc
độ Q.hạ; kinh Đại cát nghĩa thần chú Q.4;
luận Câu xá Q.7; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26;
Thai tạng giới thất tập Q.hạ]. (xt. Đại Tự
Tại Thiên Ngoại Đạo).
ĐẠI TỰ TẠI THIÊN NGOẠI ĐẠO
Một trong 16 thứ ngoại đạo ở Ấn độ đời
xưa. Ngoại đạo này cho rằng Đại tự tại thiên
(trời Ma hê thủ la) là thần sáng tạo ra vũ
trụ. Cũng gọi Tự tại thiên ngoại đạo, Ma hê
thủ la luận sư.

Tín đồ của ngoại đạo này lấy tro bôi
khắp mình, cho nên còn gọi là Đồ khôi
ngoại đạo (Ngoại đạo bôi tro). Họ đề xướng
thuyết “Tam thần nhất thể” (Ba vị thần
chung một thể): Ma hê thủ la là bản thể,
còn Phạm thiên và Na la diên là do Ma hê
thủ la hóa hiện.
Theo luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn
nói, thì luận sư Ma hê thủ la chủ trương
trời Ma hê thủ la là thường trụ bất biến, tất
cả loài hữu tình, vô tình trong ba cõi đều do
ĐẠI TỰ TẠI THIÊN NGOẠI ĐẠO
Trời Đại Tự Tại
Trời Đại Tự Tại
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
trời Ma hê thủ la sinh ra. Nói về thân thể
của Ma hê thủ la thì hư không là đầu của
Ngài, địa cầu là mình Ngài, nước là nước
tiểu, núi là phân, tất cả chúng sinh là vi trùng
ở trong bụng của Ngài, gió là sự sống, lửa là
hơi ấm, tội phúc là nghiệp, tất cả sinh diệt,
Niết bàn đều là Ma hê thủ la.
Trong Ấn độ giáo, trời Đại tự tại là tên
khác của thần Thấp bà (Phạm:Ziva). Phái
Thấp bà hiện nay vẫn thịnh hành ở Nam
Ấn độ và ở Kashmir. Trong các bộ luận của
Phật giáo, như luận Đại tì bà sa quyển 199,
luận Du già sư địa quyển 7 v.v... đều có nghị
luận đả phá, bác bỏ học thuyết của ngoại
đạo này. Còn trong Mật giáo thì hình tượng
của Hàng tam thế minh vương trong tư thái:
Chân trái đạp Đại tự tại thiên, chân phải
đạp Ô ma thiên hậu, là biểu thị tướng hàng
phục loại ngoại đạo này.
[X. phẩm Minh vãng duyên trong kinh
Ma đăng già Q.thượng; luận Hiển dương
thánh giáo Q.10; luận Tam vô tính Q.hạ;
luận Câu xá Q.7; luận Thành duy thức Q.1;
Trung quán luận sớ Q.1 phần cuối, Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu].
(xt. Y Xa Na Luận Sư).
ĐẠI TỬ ĐỂ NHÂN
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Người đã
chết hẳn.
Ví dụ người đã triệt ngộ, vô niệm, vô tác,
xa lìa tất cả hình thức phân biệt, không còn
bị hạn cuộc bởi những thấy biết đối đãi như:
Thế gian, xuất thế gian, thuận và nghịch.
Bích nham lục tắc 41 (Đại 48, 178 hạ),

nói: “Triệu châu hỏi Đầu tử: Người đã chết
hẳn, khi sống lại thì thế nào?”.
ĐẠI TỬ NHẤT PHIÊN
... ... ... ..
Một phen chết đi. Tiếng dùng trong
Thiền lâm. Đồng nghĩa với các từ ngữ “Đại
tử đại hoạt” (chết lớn sống lớn), “Tuyệt hậu
tái tô” (chết rồi sống lại).
Người tu hành Phật đạo cần phải xả bỏ
tất cả mọi sự chấp trước đối với thân tâm
(đại tử) thì mới có thể đạt đến cảnh giới
không một mảy may ngăn ngại.
Bích nham lục tắc 41 (Đại 48, 179
thượng), nói: “Cần một phen chết đi, rồi
sau sống lại mới được”.
ĐẠI TỬ ÔNG
Ông chết hẳn. Chỉ cho ngài Trí thông
Cảnh thâm thuộc tông Tào động ở đời Tống.
Một hôm ngài Cảnh thâm hỏi đạo thiền
sư Bảo phong Duy chiếu, Thiền sư nói:
“Toàn thân buông bỏ mới có phần tự do”.
Ngài Cảnh thâm ngay lời nói ấy mà thể nhận
được đạo lí “Đại tử nhất phiên”, rồi kể lại
nhân duyên triệt ngộ này cho đại chúng
nghe. Cho nên từ đó ngài có biệt hiệu là
Đại tử ông.
[X. Thiền lâm khẩu thực hỗn danh tập
Q.hạ].
ĐẠI UY ĐỨC MINH VƯƠNG
Đại uy đức, Phạm: Yamàntaka, dịch
âm: Diêm mạn đức ca. Cũng gọi Hàng diêm
ma tôn, Lục túc tôn. Một trong năm Đại
minh vương trấn giữ phương Tây.
Vị tôn này có
nhiều hình tượng
khác nhau. Tượng ở
viện Trì minh của
mạn đồ la Thai tạng

giới toàn thân mầu
xanh thẫm, ngồi trên
tòa sắt, hình phẫn nộ,
sáu mặt sáu tay sáu
chân, những ngọn lửa
hừng hực ở phía sau
lưng, tay cầm các thứ
ĐẠI UY ĐỨC MINH VƯƠNG
Đại Uy Đức Minh Vương
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
vũ khí như: kích, cung, vòng dây, gương,
tên, gậy v.v...
Ngoài ra, loại tượng cỡi trâu cũng nhiều.
Phép tu lấy vị tôn này làm chính gọi là Đại
uy đức pháp.
[X. Quảng đại nghi quĩ Q.trung; Thai
tạng giới thất tập Q.thượng]. (xt. Ngũ Đại
Minh Vương).
ĐẠI ỨNG CÚNG
I. Đại Ứng Cúng.
Danh hiệu của chư Phật, bậc đã dứt hết
các điều xấu ác, mọi phiền não trói buộc,
hoàn toàn giác ngộ, giải thoát tự tại, xứng
đáng nhận sự cúng dường của người và trời,
nên gọi là Ứng cúng.
Ứng cúng, Phạm: Arhat, dịch âm: A la
ha, danh hiệu chung của Tam thừa. Bởi vậy,
để phân biệt với Thanh văn, Duyên giác nên
gọi Ứng cúng của Phật là Đại ứng cúng.
II. Đại Ứng Cúng.
Một trong 37 danh hiệu của đức Phật A
di đà.
Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 421 thượng),
nói: “Hào quang đức Phật chiếu mười
phương, nên Ngài có hiệu Quang viêm
vương, ba đường tối tăm được soi sáng, con
xin lạy bậc Đại ứng cúng”.
ĐẠI VĂN THÙ TỰ
Cũng gọi Văn thù chân dung viện, Bồ
tát đính chân dung viện.
Ngôi chùa trên ngọn Linh thứu núi Ngũ
đài ở tỉnh Sơn tây Trung quốc, do ngài Pháp
vân sáng lập vào đời Đường. Bấy giờ, ngài
Pháp vân mời người thợ nổi tiếng tên An
sinh tôn tạo Thánh tượng Văn thù.

Trước khi đắp tượng, ngài Pháp vân và
An sinh chí thành cầu nguyện xin Bồ tát
hiển hiện Thánh dung, sau bảy ngày, trong
ánh sáng quả nhiên hiện đức tướng bồ tát
Vănthù, An sinh liền theo chân dung ấy
mà đắp tượng, cho nên gọi là viện Chân
dung.
Từ sau năm Khai nguyên (713), các sư
Du già Mật giáo thường hay tới chùa này.
Thời vua Thái tông, Chân tông đời Tống,
chùa được trùng tu hai lần và làm thêm một
tòa lầu gác.
Đến đầu năm Vĩnh lạc (1403) đời Minh,
chùa được làm lại và vua ban sắc lệnh đổi
tên là Đại văn thù tự. Năm Thành hóa thứ
7 (1471), chùa tạo pho tượng Văn thù cỡi sư
tử mạ vàng để thờ.
Sang đời Thanh, khoảng năm Khang hi,
chùa được trùng tu, lợp ngói kim loan mầu
vàng và đổi tên là “Đại thánh chân dung
tự”. Nhà vua mời Lạt ma Trát tát khắc trụ
trì, từ đó, chùa Đại văn thù trở thành ngôi
chùa quan trọng của Mật giáo.
[X. điều Đại văn thù tự trong Thành
lương sơn chí Q.2].
ĐẠI VÂN LUÂN THỈNH VŨ KINH
Phạm: Mahà-megha-sùtra.
Gồm 2 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập
19. Gọi tắt: Đại vân luận kinh, Thỉnh vũ kinh.
Nội dung đức Phật nói cho các vị Đại tỉ
khưu, Bồ tát và hơn 180 Long vương ở lầu
gác báu trong cung của long vương Nan đà
ưu ba nan đà, về các bài thần chú Đà la ni
được trì tụng trong lúc cầu mưa, về 10 thứ
cúng dường vân hải, về sự lợi ích khi trời
mưa, về 54 danh hiệu Phật và Đại đà la ni.
Kinh này có 3 bản dịch khác:

1. Phẩm Đại vân thỉnh vũ 64, 1 quyển,
do ngài Xà na da xá dịch vào đời Bắc Chu.
2. Đại phương đẳng đại vân kinh phẩm
Thỉnh vũ 64, 1 quyển, do ngài Xà na quật
đa dịch vào đời Tùy.
3. Đại vân luân thỉnh vũ kinh, 2 quyển,
do ngài Na liên đề da xá dịch vào đời Tùy.
ĐẠI VÂN LUÂN THỈNH VŨ KINH

Í
Bản thứ 3 này được học giả người Anh
là S. Beal dịch ra tiếng Anh và xuất bản vào
năm 1871. Đến 1880, bản tiếng Phạm và
bản dịch Anh văn của kinh này lại được
ông C. Bendall người Anh ấn hành.
Gần đây, ở Thổ lỗ phồn Tân cương người
ta đã đào được một số kinh điển Phật, trong
đó có kinh Tisastvustik bằng cổ ngữ Thổ
nhĩ chữ Hồi cốt, có nội dung rất giống với
kinh này.
[X. Đại đường trinh nguyên tục Khai
nguyên thích giáo lục Q.thượng; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.15].
ĐẠI VÊ TƯ (1843-1922)
........
Davids, Thomas William Rhys. Học giả
Phật giáo người Anh.
Ông là giáo sư của các Đại học London
và Manchester, giảng dạy tiếngPàli và môn
Tỉ giảo tôn giáo học. Năm 1882, ông thành
lậpPàli Text Society (Hiệp hộiPàli ngữ
Thánh điển), tổ chức và cổ vũ phong trào
nghiên cứu Phật học ở Âu Mĩ, chú thích và
ấn hành phần lớn kinh điển Phật giáo bằng
tiếngPàli. Ông soạn chung với W. Stede
bộPàli-English Dictionary (Pàli Anh Từ
Điển) rất tiện cho những nhà nghiên cứu.
Ngoài ra, ông còn có các tác phẩm: Buddhism
(Phật giáo, 1877). Buddhist Birth Stories
(kinh Bản sinh, 1880), The Questions
of King Milinda (kinh Di lan vương vấn,
1890) v.v...
Vợ của ông là bà Caroline Angusta
Davids cũng là học giả Phật giáo, bà từng là
giảng sư tại các Đại học Victoria Manchester

và viện nghiên cứu Đông phương học
Đại học Luân đôn, dạy các môn Triết học
Ấn độ và Phật giáo học. Ngoài ra, bà còn
tham dự việc phiên dịch Thánh điển Pàli
ra tiếng Anh và nghiên cứu Phật giáo nguyên
thủy, A tì đạt ma v.v...
Bà có các tác phẩm: Buddhism (1912),
Psalms of the Early Buddhists (Lễ tán của
Phật giáo ở thời kì đầu, 2 vols., 1909-1913),
Buddhist Psychology (Tâm lí học Phật giáo,
1914), What was the Original Gospel in
Buddhism? (Giáo nghĩa căn bản của Phật
giáo, 1938) v.v...
ĐẠI VIÊN GIÁC TỰ
Ngôi chùa cổ ở phường Khánh hạnh,
kinh đô nước Đại hàn, được sáng lập vào
năm Triều tiên Thế tổ thứ 9 (1464), năm Thế
tổ 11 (1466) xây tòa tháp 13 tầng để thờ xá
lợi của Phật và kinh Viên giác (bản dịch mới).
Tháp làm bằng đá Đại lí mầu trắng, 3 tầng
nền tháp chạm trổ các vị thần tướng La hán,
từ tầng thứ 14 trở lên thì khắc tượng Phật,
Bồ tát và các bài minh. Bên cạnh tháp có
bia chùa Đại viên giác, cũng làm bằng đá
Đại lí mầu trắng, được dựng vào năm Triều
tiên Thành tông thứ 2 (1471). Trên trán bia
khắc đầu con li (giống con rồng). Bài văn ở
mặt trước bia do Kim
thủ ôn soạn, Thành
nhậm viết, Khương hi
mạnh đề chữ triện.
Văn ở mặt sau bia do
Từ cư chính soạn,
Trịnh lan tông viết.
Đây là kiệt tác mĩ thuật
của triều Lí, nhưng rất
tiếc là văn bia phần
nhiều đã mòn, không

còn đọc được nữa.
[X. Đại viên giác tự bi minh tinh tự; Triều
tiên Phật giáo thông sử, Lí triều Phật giáo].
ĐẠI VIÊN KÍNH TRÍ
Phạm:àdarza-jĩàna. Trí gương tròn lớn.
Chỉ cho trí tuệ của Phật. Trí Phật biết
hết thảy các pháp một cách như thực, giống
như tấm gương tròn lớn có khả năng ánh
ĐẠIĐVIÊN KÍÞH TRÍ
Bia Chùa Đại Viên Giác

Í
hiện tất cả hình tượng. Mật giáo gọi là trí
Kim cương.
Theo tông Duy thức, sau khi thành Phật,
phiền não chuyển thành trí tuệ được chia
làm bốn loại, loại thứ 4 (tức là thức A lại da)
chuyển biến thành trí thanh tịnh, đó là trí
Đại viên kính. Mật giáo đem Pháp giới thể
tính trí thêm vào bốn trí của Duy thức thành
năm trí.
(xt. Ngũ Trí).
ĐẠI VIÊN MÃN PHÁP
Phương pháp tu hành chủ yếu của phái
Ninh mã thuộc Phật giáo Tây tạng.
Phái này chủ trương bản thể của tâm
người ta vốn thuần khiết, xa lìa trần cấu,
nếu cứ để tự nhiên, tùy ý ở giữa hư không
trong sáng, an trú nơi một cảnh thì có thể
thành Phật.
ĐẠI Y (1617-1683)
Vị Thiền tăng tông Tào động ở cuối đời
Minh, người huyện Bồ điền, tỉnh Phúc kiến,
họ Ngô, hiệu Nam am, người đời gọi ngài là
Nam am Đại y thiền sư.
Năm 12 tuổi, sư xuất gia, tham học ngài
Trúc lâm dự. Một hôm, thấy Thủ tọa khai
thị cho vị tăng bên cạnh, sư thình lình tỉnh
ngộ, bèn đến Hạ tương (Giang tô) kết am
tranh bên hồ
Bạch lộc tu tập.
Một ngày kia,
đang thả thuyền
giữa hồ, sư nghe
mùi hoa thơm
bát ngát, hoát
nhiên đại ngộ. Sư

đến tham yết ngài
Tung nhũ Đạo
mật và được nối
pháp. Về sau, sư
được ngài Đạo mật phó chúc, ra hoằng pháp
tại sáu đạo tràng.
Tháng 8 năm Khang hi 28 đời Thanh
sư tịch, thọ 67 tuổi, đệ tử nối pháp có 37
người. Tác phẩm gồm thi văn, ngữ lục hơn
trăm quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.116; Phật tổ
đạo ảnh Q.3].
ĐẠI Y VƯƠNG
Người thầy thuốc giỏi được dùng để ví
dụ Phật và Bồ tát.
Kinh Tạp a hàm quyển 15 nói, bậc Đại y
vương thành tựu bốn pháp:
1. Chẩn đoán giỏi.
2. Biết rõ nguyên nhân sinh bệnh.
3. Biết phương pháp chữa bệnh.
4. Trị dứt căn bệnh không để tái phát.
Ngoài ra, danh từ Đại y vương còn đặc
biệt được dùng để tôn xưng đức Dược sư
Như lai.
Kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
quyển 8 (Đại 3, 330 trung), nói: “Đại y vương
tùy bệnh cho thuốc, Bồ tát theo căn cơ của
chúng sinh mà giáo hóa”.
[X. kinh Duy ma Q.trung; luận Đại trí
độ Q.22].
ĐẠI Ý
.....
I. Đại Ý.
Ý chỉ trọng yếu trong một bộ kinh luận.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên (Đại
46, 4 thượng), nói: “Đại ý thu tóm trước sau,
bao trùm toàn bộ”.
[X. Pháp minh nhãn luận sao Q.thượng].

II. Đại Ý.
Cũng gọi Thượng tuệ, Quảng tuệ. Vị Bồ
tát tại gia đầu tiên của Phật giáo Đại thừa.
Một trong 16 Khai sĩ.
[X. luận Đại trí độ Q.7]. (xt. Thập Lục
Khai Sĩ).
ĐẠI Ý
Đại Y

Í
ĐẠI Ý KINH
........
Có 1 quyển, do ngài Cầu na bạt đà la
dịch vào đời Lưu Tống, thu vào Đại chính
tạng tập 3.
“Đại ý” là tên của đồng tử, một trong
những tiền thân của đức Phật ở thời quá
khứ.
Nội dung kinh này thuật chuyện đồng
tử Đại ý vì muốn cứu giúp người nghèo
trong nước, nên ra biển tìm của báu. Đồng
tử nghe nói dưới đáy biển có hạt minh châu,
định lặn xuống để lấy. Thiên đế cảm động
trước lòng chân thành của đồng tử, bèn
đến giúp đỡ khiến thần biển sợ hãi, vội
vàng đem ngọc đến nạp. Đồng tử Đại ý
được ngọc minh châu, đem về bố thí cho
mọi người trong nước.
ĐÃI DẠ
.....
Thâu đêm, suốt đêm. Ngày nay đặc biệt
chỉ cho đêm hôm trước ngày cử hành đồ tì
(thiêu), hoặc chỉ cho đêm hôm trước ngày
giỗ (kị). Cũng gọi Thái dạ, Đại dạ, Túc dạ,
Bạn dạ, Thông dạ, Tăng biệt dạ v.v...
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng Trụ trì chương Thiên hóa di khám
điều; Thiền lâm tượng khí tiên Tiết thời môn].
ĐÃI ĐỐI
Hai pháp đối đãi nhau. Tất cả sự vật do
nhân duyên sinh đều như thế.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 3 (Đại 46, 218 trung), nói: “Nương
vào nhân hỗ tương, đãi đối mà lập”.
ĐÃI NGỘ THIỀN

Thiền trông đợi sự chứng ngộ. Đây là
lời chê trách pháp Thiền thịnh hành ở cuối
đời Tống, tức pháp Thiền lấy việc được
chứng ngộ làm mục đích và coi sự ngồi thiền
là phương pháp khai ngộ.
Vĩnh bình quảng lục quyển 8 nói: “Các
tông ngồi thiền lấy sự đợi ngộ làm phép
tắc, ví như nhờ thuyền bè mà vượt qua biển
cả, cho rằng khi qua biển rồi có thể vứt bỏ
thuyền đi! Nhưng phép ngồi thiền của Phật
Tổ ta không phải thế, mà ngay khi ngồi
thiền là làm Phật rồi”.
ĐAM BÔ LA
Phạm:tàmbùla. Cũng gọi Đảm bộ la,
Thiệm bộ la. Tên khoa học: Piper batler.
Loại thực vật thường xanh thuộc họ hồ tiêu,
tức là cây trầu, sinh sản ở vùng nhiệt đới
như các nước: Ấn
độ, Tích lan, Miến
điện, v.v... Lại có
mùi thơm,cặp với
chút hạt cau và
vôi để nhai, giúp
việc tiêu hóa, mà
cũng có thể làm
cho người nhai
hơi say. Các vị tỉ
khưu cũng thường
nhai trầu.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 66 (Đại 54,
745 trung), nói: “Đam bô la (...) là tên quả
thuốc bên Ấn độ. Đàn bà địa phương phần
nhiều ngậm thuốc này”.
[X. luận Tập dị môn túc Q.4].
ĐAM MA LẬT ĐỂ QUỐC
Đam ma lật để, Phạm:Tàmralipti.
Tên một nước xưa thuộc miền Đông
Ấn độ ở ngay cửa sông Hằng, nơi mà đường

lưu thông trên biển và trên bộ gặp nhau, là
một hải cảng quan trọng, cho nên thương
nghiệp rất phát đạt.
ĐAM MA LẬT ĐỂ QUỐC
Cây Đam Bô La

ĐÀM DIÊN Í
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 10
ghi, thì ở nước này có hơn 10 ngôi già lam
với hơn nghìn vị tăng và hơn 50 ngôi đền
thờ trời. Ngài Huyền trang đã từng đến đây
và muốn vượt biển sang nước Sư tử (Tích
lan), sau nghe lời khuyên của một vị sa môn,
ngài đổi hướng đi xuống miền Nam đến
nước Ô đồ.
Ngài Nghĩa tịnh cũng đã từng ở đây một
năm để học Thanh luận và tiếng Phạm.
Hiện nay, nơi này là vùng đất Tamluk
trên hữu ngạn sông Hughly, chỉ còn một
hải cảng nhỏ, còn thành phố thủa xưa thì
đã chìm sâu 6m dưới mặt nước. Gần đây,
người ta đã đào được nhiều di vật.
[X. Cao tăng Pháp hiển truyện; Đại sử
(Pàli: Mahàvaôsa, X) i; N.L. Dey: The
Geographical Dictionary of Ancient and Mediaeval
India].
ĐAM THỊ Y
Chỗ nương của sự ham thích. Tức là cảm
nhận mừng, cảm nhận lo, cảm nhận không
mừng không lo. Ba cảm nhận này là nhiễm
ô, là chỗ nương của các phiền não. Trái lại,
ba cảm nhận thiện, gọi là Xuất li y, là chỗ
nương để ra khỏi cõi mê đắm.
[X. luận Đại tì bà sa Q.190; luận Câu xá
Q.10; luận Du già sư địa Q.3].
ĐÀM
Phạm:dharma,Pàli:dhamma. Gọi đủ:
Đàm ma, dịch là pháp, tức là chỉ cho pháp
của đức Phật.
Ngoài ra, tên của các vị tăng Trung quốc
phần nhiều đặt chữ Đàm ở trước, như: Đàm
loan, Đàm diệu, Đàm ảnh v.v...

Luận Chân chính quyển thượng (Đại
52, 562 thượng), nói: “Riêng tìm hai chữ
Đàm, Phạm thì trước kia Trung quốc không
có, như: Ngọc thiên, Thuyết văn, Tự lâm,
Tự thống v.v... đều không thấy có các chữ
này. Có lẽ những người phiên dịch kinh
Phật đã tạo ra, dùng để phiên âm tiếng
Thiên trúc và diễn tả ý chỉ của Phật Thích
ca chăng?”.
ĐÀM ẢNH
Vị tăng đời Tấn, đệ tử của ngài Cưu ma
la thập.
Sư từng giúp ngài Đạo an phiên dịch Tì
nại da (Luật tạng). Sư thường giảng kinh
Chính pháp hoa và Quang tán bát nhã, vua
Diêu hưng rất tôn kính sư. Khi ngài Cưu
ma la thập vào Trường an, sư đến giúp ngài
trong việc dịch kinh, chỉnh lí các phẩm của
luận Thành thực, lập khoa mục Ngũ tụ. Sau
khi ngài La thập qua đời, sư vào rừng ở ẩn.
Sư tịch vào cuối năm Nghĩa hi đời Đông
Tấn, thọ 70 tuổi.
Sư có soạn Pháp hoa nghĩa sớ 4 quyển,
và chú thích Trung luận.
[X. Lương cao tăng truyện Q.6].
ĐÀM BÀ
Người ăn thịt chó.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại
54, 1083 trung), nói: “Đàm bà dịch là người
ăn thịt chó”.
Cũng sách đã dẫn ở trên còn nêu từ “Yết
sỉ na”, hàm ý là người nấu thịt chó.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.7].
ĐÀM DIÊN (516-588)
Vị tăng đời Tùy, người Tang tuyền (Lâm
tấn, Sơn tây), họ Vương.
Lúc đầu, sư ẩn tu ở chùa Bích thê tại
Thái hàng, soạn Niết bàn kinh sớ, về sau sư

đến Trường an mở đạo tràng thuyết giảng. Đầu năm Vũ đế nhà Bắc Chu, sư nhận chức Quốc thống. Khi Vũ đế sắp phá Phật, sư hết

Í
sức can ngăn nhưng vua không nghe, sư bèn
trở về núi Thái hàng lánh nạn.
Đến đời Văn đế nhà Tùy, sư yết kiến
vua xin độ tăng để phục hưng Phật giáo,
vua bằng lòng và sư độ cho 4.000 người
xuất gia làm tăng, đồng thời, xây cất chùa
Diên hưng.
Năm Khai hoàng thứ 6 (586), vua và các
quan trong triều theo sư xin thụ 8 giới Quan
trai. Sau đó vua sắc ban cho sư danh hiệu
“Bình Đẳng Sa Môn”.
Năm Khai hoàng thứ 8 (588) sư tịch, thọ
73 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Niết bàn nghĩa sớ
15 quyển, Bảo tính sớ, Thắng man sớ, Nhân
vương sớ v.v...
[X. Tục cao tăng truyện Q.8; Sơn hữu
thạch khắc tùng biên Q.18 Đàm diên truyện].
ĐÀM DIÊU
Vị tăng ở đời Bắc Ngụy. Năm sinh năm
mất và quê quán đều không rõ.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, tu Thiền ở Lương
châu, được thái tử Thác bạt hoảng kính
trọng. Khi Thái vũ đế phế bỏ Phật giáo, chùa
viện kinh tượng ở miền Bắc bị phá hủy, Phật
sự đình đốn, sa môn phần nhiều hoàn tục.
Mặc dầu Thái tử đã hai ba lần khuyến dụ sư
hoàn tục, sư vẫn quyết giữ vững đạo tâm,
không rời pháp phục.
Sau khi Văn thành đế lên ngôi, phục
hưng Phật giáo, vua đặc biệt cử sư giữ chức
Chiêu huyền đô thống để lãnh đạo tăng ni.
Sau khi nhận chức vụ, sư liền chỉnh đốn
chúng tăng, sửa chữa chùa viện, đạo hạnh
của sư ngày càng cao, vua thờ sư làm thầy.

Theo lời thỉnh cầu của vua, sư cho đục mở
năm hang đá ở mạn bắc hang núi Vũ chu,
trong mỗi hang khắc một pho tượng Phật
cao khoảng 60 thước (Tàu), hang cao hơn
20 trượng, có thể chứa 3 nghìn người, nét
chạm trổ tinh vi đẹp đẽ. Sư còn dựng chùa
Linh nham. Đây là công trình mở đầu cho
quần thể hang động Vân cương ở Đại đồng.
Sư lại tâu xin vua đặt ra chế độ Tăng kì hộ,
Tăng kì túc và Phật đồ hộ để giúp cho việc
hưng long Phật pháp.
Về sau, sư ở trong chùa Thông lạc tại
hang đá Đại đồng. Năm Hòa bình thứ 3
(462), sư triệu tập các bậc đại đức phiên
dịch kinh Đại cát nghĩa thần chú 2 quyển,
kinh Tịnh độ tam muội 1 quyển, Phó pháp
tạng nhân duyên 4 quyển v.v... Phật pháp
ở miền Bắc Trung quốc thời đó được chấn
hưng trở lại, những chùa tháp bị phá hủy
được trùng tu, tượng Phật, kinh luận được
xuất hiện lại đều là nhờ công lao rất lớn
của sư.
[X. Tục cao tăng truyện Q.1; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.9; Quảng hoằng minh tập Q.2;
Khai nguyên thích giáo lục Q.6; Ngụy thư
thích lão chí Q.20].
ĐÀM ĐẾ (347-411)
Cũng gọi Chi đàm đế, họ Khang, tổ tiên
của sư là người nước Khang cư, đến Trung
quốc vào thời Linh đế nhà Hán, gặp loạn
mới di cư đến Ngô hưng.
Năm 10 tuổi, sư xuất gia, học rộng nhớ
nhiều, xem khắp các sách nội ngoại. Sư từng
vào chùa ở núi Hổ khâu tại nước Ngô giảng
các kinh Pháp hoa, Đại phẩm bát nhã, Duy
ma và các kinh Nho giáo như: Lễ, Dịch,
Xuân thu v.v... Sau, sư trở lại Ngô hưng vào
núi Côn lôn ẩn tu hơn 20 năm.

Năm Nghĩa hi thứ 7 đời Đông Tấn sư
tịch, thọ 65 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Hội thông luận, Thần
bản luận, nay đều thất truyền.
[X. Lương cao tăng truyện Q.7; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.11; Quảng hoằng minh tập
Q.23; Xuất tam tạng kí tập Q.12; Tục cao
tăng truyện Q.1 truyện Tăng già bà la; Hoằng
tán pháp hoa truyện Q.2].
ĐÀM ĐẾ

Í
ĐÀM ĐỘ
I. Đàm Độ.
Vị tăng đời Lưu Tống thuộc Nam triều.
Sư người Lang gia, họ Vương, năm sinh năm
mất không rõ.
Sư thông suốt các kinh, đặc biệt là kinh
Niết bàn và Pháp hoa. Sư cũng tinh thông
Lão Trang và Chu dịch. Sư ở chùa Tân an
tại Kinh đô. Trong năm Nguyên huy (473-
476) sư được vua ban cho chức Tăng chủ.
II. Đàm Độ(?-489).
Vị tăng sống vào thời Bắc Ngụy. Sư người
Giang lăng (Hồ bắc), họ Thái. Sư xuất gia từ
thủa nhỏ và giữ giới rất tinh nghiêm. Lớn
lên sư đến kinh đô cầu học. Sư nghiên tập
các kinh Niết bàn, Pháp hoa, Duy ma, Đại
phẩm bát nhã v.v... Sau, sư đến Từ châu
theo ngài Tăng uyên học luận Thành thực
và lãnh ngộ được ý chỉ sâu kín.
Vua Hiếu văn đế nhà Bắc Ngụy qui y sư
và xin sư mở đạo tràng thuyết giảng ở Bình
thành (Đại đồng, Sơn tây), có hơn một nghìn
người theo học. Về sau, sư đến Lạc dương
hoằng pháp giáo hóa.
Năm Thái hòa 13 (489) sư tịch.
Sư có tác phẩm: Thành thực luận đại
nghĩa sớ 8 quyển.
[X. Lương cao tăng truyện Q.8].
ĐÀM HOA (1103-1163)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đời
Tống, người Kì châu (huyện Kì châu tỉnh
Hồ bắc), có thuyết nói sư người Hoàng mai
(huyện Hoàng mai tỉnh Hồ bắc), họ Giang,
tự là Ứng am.
Năm 17 tuổi, sư xuống tóc ở chùa Đông

thiền, 18 tuổi thụ giới Cụ túc. Mới đầu, sư
học pháp thiền nơi ngài Thủy nam Thành
toại, sau sư đi tham học khắp các bậc thiện
tri thức, lễ yết ngài Viên ngộ Khắc cần,
chịu sự dạy bảo
nghiêm khắc của
ngài. Sau, sư vâng
mệnh ngài Viên
ngộ Khắc cần chùa
Chương giáo hầu
hạ thiền sư Hổ
khâu Thiệu long và
được nối pháp. Từ
đó sư đi khắp nơi
để hoằng dương
tông phong.
Khi sư ở chùa Qui tông thì thiền sư Đại
tuệ Tông cảo ở Mai dương, từng gửi kệ
khen ngợi sư. Sư cùng với ngài Đại tuệ Tông
cảo được xem là hai cửa cam lộ của tông
Lâm tế.
Niên hiệu Long hưng năm đầu đời Hiếu
tông sư tịch, thọ 61 tuổi. Đệ tử nối pháp là
Mật am Hàm kiệt.
[X. Liên đăng hội yếu Q.18; Gia thái
phổ đăng lục Q.19; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.20; Thích thị kệ cổ lược Q.4; Tục
truyền đăng lục Q.31; Đại minh cao tăng
truyện Q.6].
ĐÀM HOA NHẤT HIÊN
Đàm hoa tức là hoa ưu đàm, hoa ưu
đàm bát.
Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 4 phần
trên nói, thì loài hoa này 3 nghìn năm mới
nở một lần (nhất hiện), khi hoa nở là có vua
Kim luân ra đời, chính là điềm lành báo
hiệu đức Phật xuất hiện; cho nên hoa ưu
đàm một lần nở là ví dụ sự vật rất hiếm

thấy ở đời.
Kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại 9, 7
thượng), nói: “Pháp nhiệm mầu như thế, các
đức Như lai đúng thời mới giảng nói, giống
như hoa ưu đàm bát, đúng thời mới nở
một lần”.
(xt. Ưu Đàm Bát La Hoa)
ĐÀM HOA NHẤT HIÊN
Đàm Hoa

Í
ĐÀM HOẰNG (?-455)
Vị tăng ở đời Lưu Tống thuộc Nam triều,
người Hoàng long.
Sư xuất gia từ nhỏ, chuyên tinh giới
luật. Trong năm Vĩnh sơ (420-422), sư đến
Quảng đông, dừng chân ở Đài tự. Sau đó,
sư đến ở chùa Tiên sơn đất Giao chỉ, thường
tụng kinh Vô lượng thọ, kinh Quán vô
lượng thọ, phát nguyện vãng sinh Tây
phương. Năm Hiếu kiến thứ 2 (455) sư vào
núi tự thiêu rồi tịch. Mọi người trong thôn
đều thấy toàn thân sư sáng chói, ngồi trên
lưng con nai bằng vàng đi về phương Tây.
Thâm cảm sự lạ lùng ấy, mọi người thu
nhặt tro xương của sư, dựng tháp cúng
dường.
[X. Lương cao tăng truyện Q.12].
ĐÀM HUY (422-504)
Vị tỉ khưu ni ở đời Lương thuộc Nam
triều, người Thành đô, họ Thanh dương, tên
Bạch ngọc.
Năm 11 tuổi, ni sư theo ngài Cương
lương da xá –người Tây vực– học pháp
Thiền. Sau, ni sư muốn xuất gia, nhưng
bà mẹ không bằng lòng, ni sư cưỡng lại và
theo làm đệ tử sư bà Pháp dục, thề không
lập gia đình. Về sau, nhờ sự giúp đỡ của
Thứ sử Chân công, ni sư mới được toại
nguyện.
Ni sư trụ trì chùa Trường lạc ở Thành
đô, là người có đức hạnh, thông suốt kinh,
luận, các bậc danh sư tuy ra sức vấn nạn,
nhưng không thể khuất phục, nhờ đó mà
tiếng tăm của ni sư vang khắp xa gần, đệ tử
có tới hơn nghìn người.

Năm Thiên giám thứ 3 (504) ni sư tịch,
thọ 83 tuổi.
[X. Tỉ Khưu Ni Truyện Q.4].
ĐÀM HUYỀN
Vị tăng Trung quốc thời cận đại, người
tỉnh Hồ nam.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, chuyên chí
học tập, tài biện luận lưu loát. Sư sang
Nhật bản 2 lần du học, tu tập Thai mật
và Đông mật đều được học vị Quán đính
truyền pháp.
Năm Dân quốc 24 (1935), sư về nước,
mang theo những kinh sách Mật giáo do
sư sưu tập, khoảng 300 loại hơn 2.500
quyển, gồm các bản in chụp (ấn ảnh), chép
tay bản dịch tiếng Phạm, tiếng Tây tạng,
bản in chung cả 4 thứ tiếng Phạm, Tạng,
Anh, Hán và nhiều loại sách khác.
Những kinh sách kể trên đã được trưng
bày ở Phật học thư cục tại Thượng hải, sau
đó được cất giữ ở Thư viện của viện Phật
học Vũ xương. Đây là những tư liệu quí giá
đã giúp cho phong trào nghiên cứu Phật
học Trung quốc phát triển mạnh mẽ.
Sư Đàm huyền từng giảng dạy ở Sở
nghiên cứu Phật học viện Vũ xương và viện
Phật học thế giới.
ĐÀM HƯ (1875-1963)
Vị tăng Trung quốc thời hiện đại, người
huyện Ninh hà tỉnh Hà bắc, họ Vương, tên
Phúc đình, pháp hiệu Long hàm, tự Đàm
hư.
Năm 17 tuổi, sư vâng mệnh cha kết hôn,
sinh được năm người con. Trước sư sống
bằng nghề làm ruộng và buôn bán nhỏ, sau
học nghề thuốc chữa bệnh giúp đời. Năm
40 tuổi sư nghe kinh Pháp hoa liền nuôi
chí xuất gia. Năm 43 tuổi (1917) nhờ sự

hướng dẫn của pháp sư Thanh trì ở viện
Thanh tu tại Thiên tân, sư theo ngài Ấn
khôi ở chùa Cao minh tại Lai thủy xuất
gia. Năm sau, sư xuống miền Nam y vào
ĐÀM HƯ

Í
đại sư Đế nhàn
thụ giới và tu tập
giáo quán Thiên
thai ở chùa Quán
tông tại Ninh ba
(Chiết giang).
Năm Dân quốc
thứ 10 (1921), sư
làm giảng sư ở
Phật học viện
chùa Vạn thọ tại
Thẩm dương tỉnh
Liêu ninh. Năm Dân quốc 14 (1925) sư được
đại sư Đế nhàn phó pháp, là đời thứ 44 của
tông Thiên thai, ban cho hiệu “Kim hàm”.
Từ đó trở đi, sư giảng kinh hoằng pháp
ở các vùng đông bắc, sáng lập nhiều đạo
tràng, trong đó, chùa Cực lạc ở Cáp nhĩ tân,
chùa Bát nhã ở Trường xuân và chùa Lăng
nghiêm ở Doanh khẩu là qui mô lớn hơn
cả. Về sau sư từng trụ trì chùa Trạm sơn ở
Thanh đảo, lấy hiệu là Trạm sơn lão nhân.
Cuối đời, sư hoằng pháp ở Hồng kông, sáng
lập Thư viện Phật giáo Trung hoa và viện
Phật học Hoa nam.
Năm Dân quốc 52 (1963) sư tịch, thọ
89 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Tâm kinh sớ nghĩa,
Tâm kinh giảng nghĩa, Khởi tín luận giảng
nghĩa, Thiên thai truyền Phật tâm ấn kí
thích yếu, Kim cương kinh giảng nghĩa.
Ngoài ra còn có “Ảnh trần hồi ức lục”
nói về cuộc đời của sư do đệ tử Đại quang
biên soạn.
ĐÀM KHOÁNG

Vị tăng đời Đường, người Kiến khang.
Năm sinh năm mất không rõ.
Sau khi xuất gia, sư học các bộ luận
Thành duy thức, Câu xá, rồi vào chùa Tây
minh ở Trường an nghiên cứu kinh Kim
cương bát nhã, luận Đại thừa khởi tín v.v...
Sau đó, sư đến Hà tây (nay là Vũ uy, tỉnh
Cam túc) hoằng dương giáo pháp.
Sư có các trứ tác: Kim cương bát nhã
kinh chỉ tán 2 quyển, Đại thừa khởi tín luận
quảng thích cập lược thuật 2 quyển, Đại thừa
bách pháp minh môn luận nghĩa kí 1 quyển,
Đại thừa nhập đạo thứ đệ khai quyết 1 quyển,
Đại thừa bách pháp minh môn luận khai
tông nghĩa quyết.
Tất cả những tác phẩm kể trên, thời gần
đây, đã được tìm thấy tại Đôn hoàng và được
xếp vào bộ Cổ dật trong Đại chính tạng.
[X. Đại thừa khởi tín luận lược thuật tự;
Minh sa dư vận giải thuyết].
ĐÀM KINH
Nghĩa đen là nói chuyện về kinh.
Tức là phương thức diễn giảng kinh điển
bằng ngôn từ giản dị, dễ hiểu nhắm vào lớp
quần chúng bình dân phổ thông trong các
lễ hội lớn, như ngày Phật đản, lễ Vu lan, hội
trai tăng v.v... Phương thức này bắt nguồn
từ thời Ngụy Tấn Nam Bắc triều đến đời
Đường thì thịnh hành, nhờ thế mà giáo lý
Phật giáo được phổ cập sâu rộng trong các
giai tầng xã hội đương thời tại Trung quốc.
ĐÀM LÂM
Rừng đàm luận. Cũng gọi Học lâm,
Chiên đàn lâm, Đàn lâm.
Chỉ cho nơi chúng tăng tụ họp để học
tập, nghiên cứu, đàm luận. Kinh Pháp hải
(Đại 1, 818 thượng), nói: “Đây là tòa Như
lai, hội Hiền thánh, nơi tụ họp của những

người xuất gia, chỗ vân tập của các bậc
giới đức thanh tịnh, hội tòa này giống như
rừng chiên đàn”.
Ngoài ra, chiên đàn vốn là một loại cây
có mùi thơm, chúng đệ tử của đức Phật giữ
giới thanh tịnh, hương giới thơm ngát, cho
nên chỗ các đệ tử Phật ở được ví như rừng
ĐÀM LÂM
Đàm Hư

Í
chiên đàn. Cũng vì thế mà đời sau gọi chung
các chùa viện là Chiên đàn lâm.
[X. Đại thừa đại tập Địa tạng thập luân
kinh tự].
ĐÀM LOAN (476-?)
Vị cao tăng của Tịnh độ giáo ở thời Nam
Bắc triều, người Nhạn môn (huyện Đại, tỉnh
Sơn tây), có thuyết nói sư là người Vấn thủy
Tinh châu (Thái nguyên, Sơn tây), không rõ
họ gì. Nhật bản tôn sư là Sơ tổ trong 5 vị Tổ
của tông Tịnh độ, Tổ thứ 3 trong 7 vị tổ của
Chân tông.
Nhà sư ở gần núi Ngũ đài, sư thường
được nghe những chuyện thần tích kinh dị,
nên lúc 10 tuổi sư lên núi xin xuất gia. Sư
rất chăm học, thông suốt các kinh. Sư đọc
và chú giải kinh Đại tập, công việc chưa xong
sư bỗng lâm bệnh, chữa mãi không khỏi.
Một hôm sư chợt thấy cửa trời mở rộng, tự
nhiên hết bệnh, liền phát tâm đi tìm cầu
pháp trường sinh bất tử. Nghe đồn học
pháp tiên có thể sống lâu, sư bèn đến Giang
nam thăm đạo sĩ Đào hoằng cảnh ở núi
Cú dung được họ Đào trao cho một bộ
kinh Tiên 10 quyển.
Trên đường về, sư ghé qua Lạc dương
ra mắt ngài Bồ đề lưu chi, được ngài trao
cho bộ kinh Quán vô lượng thọ, sư liền bỏ
hết kinh Tiên mà chuyên tu Tịnh độ. Vua
Hiếu tĩnh nhà Đông Ngụy tôn sư là “Thần
Loan” và ban sắc chỉ cho sư trụ trì chùa
Đại nham ở Tinh châu.
Về sau, sư trụ trì chùa Huyền trung tại
Phần châu. Sư thường đến phía bắc núi
Giới sơn giảng kinh, hoằng dương pháp

môn niệm Phật. Sư tinh thông nội ngoại
điển, tăng ni và Phật tử rất kính phục, họ
gọi đạo tràng giảng kinh của sư là “Loan
Công Nham”. Sư là người đặt nền tảng cho
việc kiện toàn Tịnh độ giáo ở đời Đường
sau này.
Ngoài ra, sư
còn là học giả nổi
tiếng thời bấy giờ
về Tứ luận (Trung
luận, Bách luận,
Thập nhị môn
luận, Đại trí độ
luận). Đời sau tôn
sư là Tổ của tông
Tứ luận. Sư cũng
là người kết hợp
hai trào lưu tư tưởng lớn của Phật giáo Ấn
độ nơi tổ Long thụ và ngài Thế thân, đem
tư tưởng Không tông dung hợp vào giáo
nghĩa Tịnh độ được đời sau rất coi trọng.
Về năm sư tịch thì có mấy thuyết, nhưng
có thể đoán định là sư tịch từ năm Thiên
bảo thứ 5 (554) trở về sau.
Sư có các trứ tác: Vãng sinh luận chú 2
quyển, Tán A di đà Phật kệ, Lễ tịnh độ thập
nhị kệ, Lược luận Tịnh độ an lạc nghĩa.
ĐÀM MA
I. Đàm Ma.
Phạm:dharma, cũng gọi Đạt ma. Dịch
ý là pháp. Nghĩa là giữ gìn tự tính mà không
biến đổi.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 1
phần đầu (Đại 43, 239 hạ), nói: “Pháp nghĩa
là quĩ trì; quĩ là khuôn phép, có thể khiến
cho người ta hiểu biết; trì là nắm giữ, không
bỏ tự tướng”.
II. Đàm Ma.

Là tên người trong kinh Phật.
Cứ theo bộ Thính pháp trong thiên Kính
pháp của sách Pháp uyển châu lâm chép,
thì thủa xưa trong nhà trưởng giả Tu đạt ở
nước Xá vệ có 2 con chim anh vũ, chúng
từng nghe A nan nói pháp Tứ đế, vui mừng
trì tụng, sau khi chết chim được chuyển sinh
làm người, một người tên là Đàm ma, một
người tên Tu đàm ma.
ĐÀM MA
Đàm Loan

Í
ĐÀM MA CA LA
Phạm: Dharma-kàla. Cũng gọi Đàm
kha ca la, Đàm ma kha la, Đàm kha. Dịch ý:
Pháp thời, người Trung Ấn độ.
Sư thông minh từ thủa nhỏ, hiểu suốt
bốn Phệ đà, tự cho rằng chữ nghĩa của thiên
hạ ở hết trong bụng mình! Nhưng sau đọc
luận A tì đàm tâm thì mờ mịt chẳng hiểu gì,
sư thỉnh một vị tỉ khưu giảng giải cho mới
hiểu rõ lí mầu nhiệm của nhân quả trong ba
đời. Từ đó sư gác bỏ những thú vui trần thế,
xuất gia học đạo, xem các kinh Đại thừa,
Tiểu thừa và các bộ luật.
Năm Hoàng sơ thứ 3 (222) đời Tào Ngụy
sư đến Hứa xương (có thuyết nói năm Gia
bình thứ 2 sư đến Lạc dương). Năm Gia
bình thứ 2 (250) sư ở chùa Bạch mã tại Lạc
dương phiên dịch Tăng kì luật giới bản 1
quyển và thỉnh chư tăng giới hạnh tinh
nghiêm làm pháp yết ma truyền trao giới
luật. Đây là việc truyền giới độ tăng đầu
tiên ở Trung quốc. Về sau không biết sư
tịch ở đâu.
[X. Lương cao tăng truyện Q.1; Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.trung phần 1; Phật tổ thống kỉ Q.35; Khai
nguyên thích giáo lục Q.1; Thích thị kê cổ
lược Q.1].
ĐÀM MA DA XÁ
Phạm: Yazas. Dịch ý: Pháp minh,
Pháp xứng.
Sư người nước Kế tân, thủa nhỏ ham
học, thông suốt kinh luật. Trong giấc ngủ
sư mơ thấy được Bác xoa thiên vương chỉ
bảo, nên nảy chí du phương.

Trong năm Long an (?) đời Đông Tấn sư
đến chùa Bạch sa ở Quảng châu, vì tụng
luật Tì bà sa rất hay nên người đời gọi sư là
“Đại tì bà sa”. Lúc đó sư đã được 85 tuổi.
Trong năm Nghĩa hi (?) sư đến Trường
an, vua Diêu hưng rất cung kính sư. Ở đây,
sư cùng với ngài Đàm ma quật đa dịch luận
Xá lợi phất a tì đàm 22 quyển (bản hiện nay
30 quyển). Sau, sư trở lại Giang nam lần thứ
2 ở chùa Tân tại Kinh châu hoằng dương
pháp Thiền, hơn 300 người từ các nơi đến
cầu học. Trong năm Nguyên gia (?) sư trở về
Tây vực.
[X. Xá lợi phất a tì đàm luận tự; Lương
cao tăng truyện Q.1; Lịch đại tam bảo kỉ
Q.8; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
ĐÀM MA GIÀ ĐÀ DA XÁ
Phạm:Dharmagatayazas. Dịch ý: Pháp
sinh xứng.
Sư người Trung Ấn độ, giỏi viết chữ Lệ.
Vào năm Kiến nguyên thứ 3 (481) đời vua
Cao đế nhà Nam Tề sư ở chùa Triều đình
tại Quảng châu dịch kinh Vô lượng nghĩa 1
quyển. Những sự tích khác cũng như năm
sinh năm mất của sư đều không rõ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.5; Lịch
đại tam bảo kỉ Q.11].
ĐÀM MA LA
Vị sa môn nước Ô trường, Tây vực. Cũng
gọi Tăng già la.
Sư thông minh lanh lợi, hiểu suốt Phật
pháp. Sư đến Trung quốc vào khoảng năm
Gia bình (249-253) đời Bắc Ngụy; không bao
lâu sư đã thông thạo tiếng Trung quốc và
viết chữ Lệ. Sư nghiêm trì giới luật, tu hành
khổ hạnh nên mọi người đều kính trọng
khâm phục. Sư làm chùa Pháp vân ở phía
tây thành Lạc dương. Sư còn chuyên cả mật

pháp chú thuật, linh nghiệm không ai sánh
kịp. Sư có thể chú nguyện cho cây khô mọc
ra cành lá, chú nguyện khiến người biến
thành lừa, ngựa, ai thấy cũng kinh sợ.
[X. Lạc dương già lam kí Q.4].
ĐÀM MA LA

Í
ĐÀM MA LƯU CHI
Phạm:Dharma-ruci. Dịch ý: Pháp lạc,
Pháp hi.
I. Đàm Ma Lưu Chi.
Vị tăng người Tây vực, thông hiểu tạng
Luật, đến Trường an, Trung quốc vào năm
Hoằng thủy thứ 7 (405) đời Hậu Tần. Trước
đó, có sa môn Phất nhã đa la người nước
Kế tân đã tụng luật Thập tụng được hơn
phân nửa, ngài Đàm ma lưu chi, theo lời
thỉnh của vua Diêu hưng, tụng tiếp hết phần
còn lại và ngài Cưu ma la thập dịch ra chữ
Hán gồm 58 quyển. Đây là lần đầu tiên
Quảng luật được dịch tại Trung quốc(trước
đó mới chỉ có Giới bản được phiên dịch–ND).
Sau đó, ngài Đàm ma lưu chi đi du hóa các
nơi hoằng truyền giới luật. Có chỗ nói sư
tịch ở nước Lương.
[X. Lương cao tăng truyện Q.2, Q.6
truyện Tuệ viễn; Xuất tam tạng kí tập Q.12;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.3, Q.9; Khai nguyên
thích giáo lục Q.6].
II. Đàm Ma Lưu Chi.
Vị sa môn người Nam Ấn độ, sớm có
chí hoằng đạo. Khoảng năm Cảnh minh đời
Bắc Ngụy sư đến Lạc dương, Trung quốc.
Năm Cảnh minh thứ 2 (501), sư dịch kinh
Như lai trang nghiêm trí tuệ quang minh
nhập nhất thiết Phật cảnh giới 2 quyển ở
chùa Bạch mã. Khoảng năm Chính thủy (?),
sư dịch kinh Tín lực nhập ấn pháp môn 5
quyển, kinh Kim sắc vương 1 quyển. Những
sự tích khác cũng như năm sinh năm mất
của sư không được rõ.
Ngoài ra, truyện Bồ đề lưu chi trong Tục

cao tăng truyện quyển 1 nói, trong năm
Thiên hòa đời Hậu Chu có vị sa môn nước
Ma lặc tên Đạt ma lưu chi vâng sắc chỉ của
vua dịch Bà la môn thiên văn 20 quyển. Vì
niên đại của vị sa môn này hơi muộn nên e
không phải là ngài Đàm ma lưu chi.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.3; Đại đường
nội điển lục Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.6].
ĐÀM MA MẬT ĐA (356-442)
Phạm:Dharma-mitra. Dịch ý: Pháp tú,
người nước Kế tân, đến Trung quốc vào thời
đại Lưu Tống thuộc Nam triều.
Sư xuất gia năm 7 tuổi, học thông suốt
các kinh, đặc biệt là hiểu sâu về pháp Thiền.
Sư đi du phương hoằng hóa, qua nước Cưu
tư đến Đôn hoàng, sau sư vào Lương châu
xây dựng Thiền đường trên ngôi chùa cũ
ở công phủ Vũ uy để tuyên dương đạo
Thiền.
Niên hiệu Nguyên gia năm đầu (424) đời
Tống, sư vào đất Thục, rồi đến Kiến nghiệp
ở chùa Kì hoàn để dịch kinh. Vua và hoàng
hậu đều đến theo sư thỉnh giới, người đến
học Thiền với sư rất đông, nên tiếng tăm sư
lừng lẫy và được tôn xưng là “Đại thiền sư”,
cũng gọi “Liên mi thiền sư” (thiền sư có cặp
lông mày liền nhau). Sau đó, sư đến huyện
Mậu (Ninh ba, Chiết giang) làm chùa giáo
hóa đồ chúng.
Năm Nguyên gia thứ 10 (433) sư trở về
Kiến nghiệp ở chùa Định lâm hạ núi Chung
sơn. Năm Nguyên gia 12 (435) sư kiến thiết
chùa Định lâm thượng làm nơi tu Thiền và
dịch kinh.
Năm Nguyên gia 19 (442) tháng 7 sư tịch,
thọ 87 tuổi.
Các kinh do sư dịch gồm có:

- Ngũ môn thiền kinh yếu dụng pháp 1
quyển.
- Quán Phổ hiền bồ tát hành pháp kinh
1 quyển.
- Quán Hư không tạng bồ tát kinh 1
quyển.
- Thiền bí yếu kinh 3 quyển.
- Hư không tạng bồ tát thần chú kinh 1
quyển v.v...
ĐÀM MA MẬT ĐA

ĐÀM NGẠC Í
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.14;
Lương cao tăng truyện Q.2; Thần hội truyện
Q.3; Lịch đại tam bảo kỉ Q.10].
ĐÀM MA NAN ĐỀ
Phạm: Dharma-nandi. Cũng gọi Đàm
vô nan đề, Nan đà. Dịch ý: Pháp hỉ, người
nước Đâu khư lặc.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, thông minh dĩnh
ngộ, học suốt ba tạng kinh điển, hiểu sâu
Tăng nhất a hàm và Trung a hàm. Năm Kiến
nguyên 20 (384) đời Tiền Tần, sư đến
Trường an, rồi cùng với các ngài Đạo an,
Trúc Phật niệm phiên dịch Trung a hàm 59
quyển và Tăng nhất a hàm 41 quyển, sau do
ngài Tăng già đề bà giáo chính, tức là bản
dịch lưu hành hiện nay.
Ngoài ra, sư còn dịch kinh A dục vương
tức hoại mục nhân duyên 1 quyển, kinh
Tăng già la sát tập 2 quyển, luận Tam pháp
độ 2 quyển v.v...
[X. Tăng nhất a hàm kinh tự; A dục
vương tử pháp ích hoại mục nhân duyên
kinh tự; Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.7, Q.9,
Q.10; Lịch đại tam bảo kỉ Q.3; Khai nguyên
thích giáo lục Q.3].
ĐÀM MA QUẬT ĐA
Vị tăng người Ấn độ. Năm sinh năm mất
không rõ.
Trong năm Nghĩa hi (405-418) đời vua
An đế nhà Đông Tấn, sư cùng với vị sa
môn người Kế tân tên Đàm ma da xá đến
Trường an. Trong khoảng năm Hoằng thủy
thứ 9 đến 17 (407-415) đời Diêu Tần, sư
dịch luận Xá lợi phất a tì đàm 22 quyển
(có chỗ nói 30 quyển hay 20 quyển) ở chùa

Thạch dương.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.8; Khai nguyên
thích giáo lục Q.4].
ĐÀM MA THỊ
Cũng gọi Đàm ma trì. Dịch ý: Pháp tuệ,
Pháp hải. Vị tăng người Tây vực, nghiêm trì
giới luật và thường đọc tụng A tì đàm.
Khoảng năm Kiến nguyên đời Tiền Tần,
sư đến Trường an, năm Kiến nguyên 15 (379)
sư tụng Thập tụng tỉ khưu giới bản. Giới
bản này gồm 260 giới tỉ khưu, trong đó, có
110 giới pháp Chúng học, khác với giới bản
hiện nay.
Ngoài ra, sư còn dịch: Tỉ khưu ni giới
bản 1 quyển, Giáo thụ tỉ khưu ni nhị tuế
đàn văn 1 quyển, Hạ tọa tạp thập nhị sự,
Tạp sự v.v... Còn các sự tích khác cũng như
năm sinh năm mất của sư không rõ.
[X. Tì nại da tự; Xuất tam tạng kí tập
Q.2; Lịch đại tam bảo kỉ Q.8; Khai nguyên
thích giáo lục Q.3].
ĐÀM MA TI
Phạm:Dharma-priya. Dịch ý: Pháp ái.
Vị sa môn nước Kế tân.
Sư tính sáng láng, thường ấp ủ chí hoằng
pháp. Sư đến Trung quốc vào đời Tiền Tần
Năm Kiến nguyên 18 (382), sư tụng kinh
Đại phẩm bát nhã bản tiếng Phạm, ngài
Phật hộ (có thuyết nói là ngài Trúc phật
niệm) dịch ra chữ Hán nhan đề: Ma ha bát
la nhã ba la mật kinh sao 5 quyển. Sau đó,
sư lại tụng Bát kiền độ a tì đàm và Nhị
túc luận.
Về sau, sự tích của sư thế nào, không rõ.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.8, Q.10;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.8; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.80; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.3].
ĐÀM NGẠC (1285-1373)

Vị Thiền tăng thuộc tông Lâmtế ở cuối đời Nguyên, người huyện Từ khê, tỉnh

Í
Chiết giang, họ Vương, tự Mộng đường,
hiệu Tây am.
Năm lên 6 tuổi, cha mất, sư vâng lời mẹ
học Nho, lớn lên, theo Lương công ở viện
Quảng pháp tại Phụng hóa học Phật pháp.
Năm 23 tuổi, sư lễ ngài Tuyết đình Truyền
công ở Trường lô xin xuất gia thụ giới Cụ
túc. Sau, sư nghe tin ngài Nguyên tẩu Hành
đoan từ chùa Trung thiên trúc dời đến trụ
trì chùa Linh ẩn, sư liền đến hỏi đạo, được
đại ngộ và nối pháp ngài, làm Thị giả và giữ
chức Thư kí ở Kính sơn.
Năm Chí nguyên thứ 5 (1339) sư trụ trì
chùa Hàm thánh ở Tứ minh, sau lại dời về
ở chùa Khai thọ tại Từ khê, vua ban cho
hiệu là “Phật chân văn ý”. Năm Chí chính
17 (1357) sư sáng lập viện Thụy quang. Năm
Hồng vũ thứ 6 sư tịch, thọ 89 tuổi.
Sư để lại tác phẩm: Lục học tăng truyện
30 quyển.
[X. Lục học tăng truyện tự; Nam Tống
Nguyên Minh tăng bảo truyện Q.10; Tăng
tục truyền đăng lục Q.4; Phật tổ cương mục
Q.41; Ngũ đăng nghiêm thống Q.23; Tống
học sĩ tập Q.33].
ĐÀM NGHĨA
Hàm ý là giảng nói nghĩa lí của Phật pháp.
Cũng gọi Đàm nghị, Pháp vấn, Văn đàm.
Phẩm Li thế gian trong kinh Hoa nghiêm
(bản dịch mới) quyển 53 (Đại 12, 281 hạ),
nói: “Này các Phật tử! Bồ tát ma ha tát có 10
thứ biết trong ba đời. Những gì là 10? Đó là:
Biết những sự an lập, biết các ngôn ngữ, biết
đàm nghĩa, biết phép tắc, biết cách xưng
danh, biết những luật định, biết các tên giả,

biết lí vô tận, biết sự tịch diệt, biết tất cả
pháp không”.
Tại Nhật bản, Đàm nghĩa đặc biệt được
dùng với nghĩa đàm thuyết, vấn đáp. Đến
đời sau danh từ “Đàm nghĩa” dùng để giải
thích rõ những chỗ còn nghi ngờ trong Phật
pháp và trình bày nghĩa sâu xa một cách
giản dị; trong trường hợp này, nó đồng nghĩa
với các từ “thuyết giáo”, “pháp đàm”.
Ngoài ra, từ thời Trung cổ trở đi, các chùa
viện địa phương, có thiết lập Đàm nghĩa sở
để tiện cho việc nghiên cứu về giáo học. Ở
thời Giang hộ (Edo) có các tục ngữ như Đàm
nghĩa tăng, Môn đàm nghĩa, Trường đàm
nghĩa v.v...
[X. luận Đại trí độ Q.11; Đại nhật kinh
sớ Q.3; Hi du tiếu lãm Q.6; Loại tụ danh vật
khảo Q.166].
ĐÀM NHẤT (692-771)
Vị tăng sống vào đời Đường, người Sơn
âm, họ Trương.
Khoảng năm Cảnh long, sư xuất gia, dốc
chí ở việc học, tinh thông cả nội ngoại điển.
Mới đầu, sư theo ngài Đàm thắng học bộ
Hành sự sao, sau sư đến Trường an thờ ngài
Thái lượng của Tướng bộ tông làm thầy.
Trong thời gian này, sư soạn sách Phát chính
nghĩa kí 10 quyển để nói rõ sự sai khác giữa
Nam sơn tông và Tướng bộ tông.
Về sau, sư trụ trì chùa Khai nguyên ở
Cối kê, lần lượt giảng luật Tứ phần 35 lần,
Hành sự sao hơn 20 lần, độ hàng chục nghìn
người, được tôn xưng là Nhân Trung Sư Tử.
Năm Đại lịch thứ 6 sư tịch, thọ 80 tuổi.
Đệ tử có các vị: Lãng nhiên, Thần hạo, Biện
tú, Đao ngang v.v...
Tác phẩm có: Phát chính nghĩa kí 10
quyển.

[X. Tống cao tăng truyện Q.14; Đường
văn túy Q.62].
ĐÀM SẤM NHỊ GIÁO
Tức là Bán tự giáo và Mãn tự giáo, do
ngài Đàm vô sấm ở thời Bắc Lương, đã y cứ
vào kinh Niết bàn mà lập ra để phân chia
giáo pháp của một đời đức Phật.
ĐÀM SẤM NHỊ GIÁO

Í
Đàm Thạnh
ĐÀM THẠNH
1. Bán tự giáo: Thanh văn tạng nghĩa lí
chưa rốt ráo, như mới có một nửa chữ, nên
gọi là Bán tự giáo.
2. Mãn tự giáo: Bồ tát tạng nghĩa lí đầy
đủ, như trọn cả chữ, nên gọi là Mãn tự giáo.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.1].
ĐÀM SOẠN
Vị tăng thời Lưu Tống, Nam triều. Năm
sinh năm mất không rõ.
Vào năm Hoằng thủy thứ 6 (404) đời
Diêu Tần, sư cùng với sư Trí mãnh từ Trường
an đi Ấn độ. Khi ở thành Hoa thị của nước
Thiên trúc sư từng đến thăm một người Bà
la môn tên La duyệt tôn và được ông này
tặng cho bộ kinh Nê hoàn, sau đó sư còn
thỉnh được luật Ma ha tăng kì bảntiếng Phạm.
Khi trở về Lương châu, sư dịch kinh Nê
hoàn 20 quyển.
[X. Lương cao tăng truyện Q.3].
ĐÀM TÂN VĂN TẬP
Gồm 19 quyển, do ngài Khế tung (1007-
1072) soạn vào đời Tống, thu vào Đại chính
tạng tập 52.
Vì Đàm tân (huyện Đằng, tỉnh Quảng
tây) là nơi sinh của ngài Khế tung nên sách
này được đặt tên là Đàm tân văn tập.
Ngài Khế tung thuộc phái Vân môn
trong Thiền tông, thông suốt cả Phật pháp
và Nho học. Ngài ra sức phản bác luận điệu
bài Phật của các Nho gia đương thời và đề
cao tư tưởng Nho, Phật nhất trí. Từ đời Tống
trở về sau, chủ trương dung hòa này đã có
ảnh hưởng rất lớn đối với Phật giáo.

[X. Đại minh tamtạngthánh giáo mục lục].
ĐÀM TẾ (411-475)
Vị tăng đời Tống thuộc Nam triều, người
Hà đông (Vĩnh tế, Sơn tây). Năm 13 tuổi,
sư theo ngài Tăng đạo xuất gia ỏ chùa Đông
sơn. Sư chuyên nghiên cứu luận Thành thực
và kinh Niết bàn. Sau sư tự lên tòa giảng
tuyên dương chính pháp, mở bày những điều
trước kia chưa ai được nghe, khiến cho thính
giả rất hoan hỉ kính phục.
Năm Đại minh thứ 2 (458), theo lời
thỉnh cầu của vua Hiếu vũ, ngài Tăng đạo
đến trụ trì chùa Trung hưng tại Kiến
nghiệp, sư cũng đến đó giảng đạo, tăng tục
rất kính ngưỡng.
Năm Nguyên huy thứ 3 sư tịch, thọ
65 tuổi.
Sư có tác phẩm: Thất tông luận.
[X. Lương cao tăng truyện Q.7].
ĐÀM THẠNH (782-841)
Vị Thiền tăng ở đời Đường, người Kiến
xương, Chung lăng (huyện Vĩnh tu, tỉnh
Giang tây), họ Vương. Sư thuộc pháp hệ ngài
Thanh nguyên Hành tư.
Thủa nhỏ sư xuất gia ở Thạch môn,
tham học ngài Bách trượng Hoài hải hơn
20 năm mà vẫn chưa khế ngộ. Sau khi ngài
Hoài hải thị tịch, sư tham yết ngài Dược
sơn Duy nghiễm ở Lễ châu và được nối
pháp của ngài.
Sau, sư đến ở núi Vân nham tại Đàm
châu (Trường sa, Hồ nam) nêu cao tông
phong, cho nên sư còn được gọi là Vân nham
Đàm thạnh.
Niên hiệu Hội xương năm đầu đời Đường
Vũ tông (có thuyết
nói vào năm Thái
hòa đời Đường Văn

tông) sự thị tịch, thọ
60 tuổi, thụy hiệu
“Vô Trụ Đại Sư”
(cũng có thuyết nói
Vô tướng đại sư).
Các đệ tử nối pháp
của sư gồm có: Động

Í
sơn Lương giới, Thần sơn Tăng mật, Hạnh
sơn Giám hồng, U khê v.v...
[X. Tống cao tăng truyện Q.11; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.14; Liên đăng hội
yếu Q.19; Phật tổ lịch đại thông tải Q.16;
Thích thị kê cổ lược Q.3; Ngũ đăng nghiêm
thống Q.5].
ĐÀM THIÊN
I. Đàm Thiên (384-482).
Vị tăng ở đời Tống, Tề thuộc Nam triều,
người Kiến khang, tổ tiên là người nước
Nguyệt chi, họ Chi.
Sư rất ham học Phật, Nho, hay bàn về
Lão Trang, thạo thư pháp (nghệ thuật viết
chữ Hán), lại giỏi về Phạm bái (tán tụng,
đọc canh). Lúc đầu sư trụ trì chùa Kì hoàn,
sau dời đến ở chùa Ô y.
Năm Kiến nguyên thứ 4 sư tịch, thọ
99 tuổi.
Sư có chú sớ bộ Thập địa kinh luận.
II. Đàm Thiên (542-607).
Vị tăng ở đời Tùy, người Nhiêu dương,
Bác lăng (Hà bắc), họ Vương.
Thủa nhỏ sư theo cậu học Lục kinh, đặc
biệt ham Chu dịch. Năm 21 tuổi, sư y vào
ngài Đàm tĩnh xuất gia ở chùa Giả hòa thuộc
Định châu. Mới đầu sư học kinh Thắng man,
sau khi thụ giới Cụ túc, ẩn cư ở chùa Tịnh
quốc núi Lâm lự, nghiên cứu các kinh luận
Đại thừa như kinh Hoa nghiêm, kinh Thập
địa, kinh Duy ma, kinh Lăng già, luận Đại
thừa khởi tín, luận Duy thức v.v... Sư mắc
bệnh tâm nhiệt, nằm mộng thấy nuốt mặt
trăng sáng mà hết bệnh, do đó mới đổi tên
là Nguyệt đức.

Khi Vũ đế nhà Bắc Chu diệt Phật, sư về
Kiến khang lánh nạn ở nhà Thứ sử Tưởng
quân tại Quế châu, sư được đọc luận Nhiếp
đại thừa, cảm thấy tâm ý rỗng suốt.
Đầu đời Tùy, sư đến chùa Mộ thánh ở
Bành thành giảng luận Nhiếp đại thừa, luận
Đại thừa khởi tín, kinh Lăng già v.v... Từ
đây học phái Nhiếp luận được truyền đến
phía Bắc.
Năm Khai hoàng thứ 7 (587), vua ban
chiếu chỉ triệu sư về trụ trì chùa Đại hưng
thiện tại Kinh đô hoằng dương luận Nhiếp
đại thừa, mấy nghìn người đến theo học.
Năm Khai hoàng thứ 10 (590), theo lời
đề nghị của sư, vua Văn đế cho tất cả tăng
ni, vì nạn diệt Phật đã phải hoàn tục hoặc
trốn tránh, nay được xuất gia trở lại, con số
này đến mười vạn người.
Niên hiệu Nhân thọ năm đầu (601), vua
ban lệnh xây 30 tòa tháp Xá lợi trên khắp
nước, sư vâng mệnh đến chùa Phượng tuyền
ở Kì châu trông coi việc xây ngôi tháp tại
đây. Sau đó vua lại ra lệnh mỗi châu đều
phải xây chùa và kiến tạo linh tháp. Tất cả
những việc này đều nhờ công lao của sư.
Sau đó, sư được triệu về ở chùa Thiền định
tại kinh đô.
Năm Đại nghiệp thứ 3 (607) sư thị tịch,
hưởng thọ 66 tuổi. Đệ tử của sư gồm có các
vị: Tịnh nghiệp, Đạo triết, Tĩnh lâm, Huyền
uyển, Đạo anh, Minh ngự, Tĩnh ngưng v.v...
Sư để lại các tác phẩm: Nhiếp luận sớ 10
quyển và chú giải kinh Lăng già, luận Khởi
tín, luận Duy thức, luận Như thực. Ngoài ra
còn có Cửu thức chương, Tứ minh chương,
Hoa nghiêm minh nan phẩm huyền giải v.v...
tất cả gồm 20 quyển, nhưng đều đã thất lạc.
[X. Tục cao tăng truyện Q.2, Q.12, Q.18,

Q.20]. (xt. Nhiếp Luận Tông).
ĐÀM THỤY (1912-1977)
Vị danh tăng Trung quốc thời hiện đại,
người Phú bình, tỉnh Thiểm tây, họ Mạnh,
tên Bá khiêm, còn có tên là Điền dưỡng dân.
Sư xuất thân từ dòng dõi thư hương (nhà
có học thức). Thủa nhỏ sư theo Nho học và
từng học Đại học Thanh hoa tại Bắc kinh.
Trong thời gian Trung quốc kháng chiến
ĐÀM THỤY

ĐÀM VÔ ĐẾ Í
chống Nhật bản xâm lược, sư giảng dạy tư
tưởng Nho gia tại Đại học Tây bắc và Thập
tam kinh ở hội Khổng giáo tại Tây an. Năm
1949, sư dời ra Hồng kông.
Năm 1954, sư được mời giảng dạy môn
Triết học Nho gia ở Đại học Á tế á tại Nhật
bản. Đồng thời, sư vào nghiên cứu ở Đại
học Đông dương. Năm 1959, sư đậu Thạc sĩ
văn học với luận án “Tư mã thiên đích sử kí
bút pháp” và được Chính phủ Nhật bản
khen thưởng. Năm 1961, sư đậu Tiến sĩ qua
luận án “Đại thừa khởi tín luận Như lai tạng
duyên khởi chi nghiên cứu”.
Sư từng tiếp nhận nghi thức Quán đính
của viện Truyền pháp thuộc tông Chân ngôn
Nhật bản; sư thiết lập tinh xá Đàm thụy ở
Tokyo để giảng kinh hoằng pháp, hướng dẫn
Hoa kiều học Phật.
Năm 1977, sư tịch, thọ 66 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Đại thừa khởi
tín luận xu yếu; Tỉ giảo triết học, Duy thức
luận v.v...
ĐÀM THỦY
Vị tăng ở thời đại Lưu Tống cuối đời
Đông Tấn, người Quan trung (Thiểm tây)
hiệu Bạch túc hòa thượng, năm sinh năm
mất không rõ.
Sau khi xuất gia. sư thường hiển hiện
thần thông. Vào cuối năm Thái nguyên (376-
396), sư mang vài chục bộ Kinh và Luật đến
nước Cao cú li (bán đảo Liêu đông) để hoằng
dương giáo pháp. Đây là lần đầu tiên nước
Cao cú li được biết đến đạo Phật. Đầu năm
Nghĩa hi (405-418), sư trở về Quan trung.
Cuối đời Đông Tấn, giặc Hung nô xâm

nhập Trung quốc, giết hại sa môn, chúng
dùng dao chém sư nhưng sư không bị tổn
thương. Sau đó, sư dời Trường an đến ở Bình
thành. Không bao lâu lại gặp Pháp nạn Thái
vũ đế nhà Bắc Ngụy phế Phật; nhà vua tự
tay chém sư, nhưng sư không chết. Vì sợ
thần thông của sư nên Thái vũ đế rất hối
hận về tội diệt Phật của ông ta.
[X. Lương cao tăng truyện Q.10].
ĐÀM VÂN SƠN (?-1983)
Cư sĩ học giả Phật giáo Trung quốc, người
Trà lăng tỉnh Hồ nam, pháp danh Nhẫn
nhục, định cư tại Ấn độ.
Năm Dân quốc 24 (1935), ông cùng với
các thân sĩ Đới lí đào và Rabindranath
Tagore thành lập “Trung Ấn Học Hội” ở
thành phố Nam kinh, để tạo cơ sở cho việc
giao lưu văn hóa giữa Trung quốc và Ấn độ.
Sau đó Đàm vân sơn sang Ấn độ giữ chức
Viện trưởng Trung quốc học viện của Đại
học Quốc tế ở Shantiniketan tại Tiểu bang
Tây Bengal trong nhiều năm. Ông từng tặng
Đại tạng kinh Trung quốc cho 10 trường
Đại học và Sở nghiên cứu ở Ấn độ, đồng
thời, đẩy mạnh công cuộc trao đổi học giả,
học sinh giữa Trung quốc và Ấn độ. Ông
đặc biệt quan tâm đến chư tăng Trung quốc
lưu học ở Ấn độ.
Về cuối đời, ông cùng với các nhân sĩ
Phật giáo các nước Tích lan, Miến điện,
Thái lan v.v... sáng lập Phật học viện thế
giới, Đại giảng đường thế giới và kiến tạo
các sở nghiên cứu Phật học Trung quốc.
Ngoài việc giảng dạy, ông còn trứ tác và phiên
dịch kinh điển Phật bằng tiếng Phạm.
Năm Dân quốc 72 (1983) tháng 2, ông qua
đời ở Trung hoa Phật tự tại Già da, Ấn độ.
Ông để lại các trứ tác: Thế giới lịch pháp

dữ lịch pháp cách mệnh, Thánh triết cam
địa, Ấn độ tùng đàm v.v...
ĐÀM VÔ ĐẾ
Phạm: Dharmasatya. Cũng gọi Đàm
đế, dịch ý: Pháp thực, người nước An tức,
giỏi về Luật học.
Năm 254 đời Tào Ngụy, sư đến Trung

Í
quốc và ở chùa Bạch mã tại Lạc dương dịch
Đàm vô đức yết ma 1 quyển.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.1].
ĐÀM VÔ ĐỨC
Phạm: Dharmaguptaka, Pàli:
Dhammagutta, Dhammaguttaka,
Dhammaguttika. Cũng gọi Đàm ma cúc
đa, Đàm ma đức. Đàm ma khuất đa ca. Đạt
ma cập đa. Dịch ý: Pháp chính, Pháp kính,
Pháp tạng, Pháp hộ, Pháp mật. Tổ của Pháp
tạng bộ (một trong 20 bộ phái Tiểu thừa), là
đệ tử của ngài Ưu bà cúc đa.
Trong lần kết tập tạng luật đầu tiên,
những luật căn bản do đức Phật chế định
đã được ngài Ưu ba li tụng đi tụng lại 80 lần
gọi là Bát thập tụng luật. Về sau trải qua sự
truyền thừa và phát triển, ngài Đàm vô đức
mới thu tập từ Bát thập tụng luật mà thành
lập một bộ gọi là Đàm vô đức bộ hay Pháp
tạng bộ. Luật Tứ phần là một trong năm bộ
luật, ngài Đàm vô đức là tổ khai sáng của
Tứ phần luật tông, còn ngài Đạo tuyên ở
đời Đường, Trung quốc, là người tập đại
thành tông này. Cho nên, Tứ phần luật tông
cũng gọi là Đàm vô đức luật tông.
Ngoài ra, luật Tứ phần được truyền bá
rộng rãi tại Trung quốc, cho nên, trong lịch
sử Phật giáo Trung quốc, khi nói đến Luật
tông thì phần nhiều là chỉ cho Tứ phần luật
tông. Lại vì ngài Đạo tuyên ở núi Chung
nam hoằng truyền Luật tông nên còn gọi là
Nam sơn luật tông. Đó là kết quả sự phát
triển của Đàm vô đức bộ.
[X. Tứ phần luật sức tông nghĩa kí Q.2
phần đầu; Khả hồng âm nghĩa Q.3].

ĐÀM VÔ ĐỨC GIỚI BẢN
Phạm: Dharmaguptaka-bhikwupràtimokwa-
sùtra.
Có 1 quyển, do ngài Phật đà da xá dịch
vào đời Hậu Tần, thu vào Đại chính tạng
tập 22. Cũng gọi Tứ phần tăng giới bản, Tứ
phần tỉ khưu giới bản, Tứ phần giới bản, là
giới bản tỉ khưu rút ra từ Đàm vô đức bộ
trong Tiểu thừa.
Đầu quyển có bài kệ qui kính, kế đến là
nghi thức bố tát thuyết giới, rồi đến 250 giới
điều liệt kê Ngũ khí pháp cho đến Thất diệt
tránh pháp, cuối quyển là kệ lược giới của
bảy đức Phật ở thời quá khứ và kệ lưu thông.
Sách này có nhiều bản khác nhau và
những bản sửa đổi.
Cứ theo Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ tự, Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ
hành tông kí quyển 1 thượng phần 1 nói,
thì sau giới bản này, các ngài Tuệ quang đời
Nguyên Ngụy và Pháp hiển đời Bắc Tề mỗi
vị đều soạn lại một bản.
Còn theo Tứ phần tỉ khưu giới bản sớ
quyển thượng ghi, thì giới bản này là do ngài
Phật đà da xá sửa lại giới bản cũ mà thành.
Trong các giới bản hiện còn, thì Tứ phần
luật tỉ khưu giới bản 1 quyển của ngài Hoài
tố đời Đường là những giới điều được rút ra
từ trong bộ luật do ngài Phật đà da xá dịch.
Tân san định tứ phần tăng giới bản 1 quyển
do ngài Đạo tuyên san định là kiểm lại từ ba
bản của các ngài Phật đà da xá, Tuệ quang
và Pháp nguyện.
Những sách chú sớ về giới bản này
gồm có:
-Tứ phần tỉ khưu giới bản sớ 2 quyển
của ngài Định tân.
- Hàm chú giới bản 2 quyển của ngài Đạo

tuyên.
- Hàm chú giới bản sớ 8 quyển cũng do
ngài Đạo tuyên soạn.
- Hàm chú giới bản sớ khoa 8 quyển của
ngài Nguyên hiểu.
- Hàm chú giới bản sớ hành tông kí 21
quyển cũng của ngài Nguyên hiểu.
Năm 1871, học giả S. Beal đã dịch giới
bản này sang tiếng Anh, được đưa vào
ĐÀM VÔ ĐỨC GIỚI BẢN

ĐÀM VÔ SẤM Í
Catena of Buddhist Scriptures from the Chinese
và xuất bản.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.8; Khai nguyên thích giáo
lục Q.4].
ĐÀM VÔ KIÊT
I. Đàm Vô Kiệt. Phạm: Dharmodgata.
Gọi đủ là Đạt ma uất già đà. Dịch ý: Pháp
thịnh, Pháp dũng, Pháp thượng, Pháp khởi.
Vị Bồ tát làm chủ thành Chúng hương,
thường tuyên thuyết Bát nhã ba la mật đa.
Bồ tát Thường đề nhờ sức thần thông
của chư Phật đã đến thành Chúng hương
nghe vị Bồ tát này giảng nói Bát nhã.
[X. luận Đại trí độ Q.97; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.15].
II. Đàm Vô Kiệt.
Vị tăng sống vào đời Đường, Trung quốc,
người U châu, họ Lí.
Sư xuất gia và thụ giới Sa di từ nhỏ, siêng
tu khổ hạnh. Khi nghe đoàn các ngài Pháp
hiển v.v... đến nước Phật, sư xúc động và
nảy ý chí đi Ấn độ. Sư vượt sa mạc Lưu sa,
lần lượt qua các nước Cưu tư (Kezil), Sớ lặc
(Khasa),rồi đến nước Kế tân (Phạm:Kasmìra)
tìm được bản tiếng Phạm của kinh Quán
thế âm thụ kí. Sau đó, sư đến nước Nguyệt
thị, chỉ mang theo một ít đường phèn làm
lương thực, đáp thuyền buồm lênh đênh trên
biển trở về đến Quảng châu. Từ đó, những
sự tích khác về sư không được biết.
[X. Lương cao tăng truyện Q.3].
ĐÀM VÔ LAN
Phạm: Dharmarakwa? Cũng gọi Trúc
đàm vô lan, dịch ý: Pháp chính; người Tây

vực, năm sinh năm mất không rõ, đến Trung
quốc vào thời Đông Tấn.
Năm Thái nguyên thứ 6 (381), sư soạn
Đại tỉ khưu nhị bách lục thập giới tam bộ
hợp dị 2 quyển ở chùa Tạ trấn tây tại Dương
đô. Đến khoảng năm Thái nguyên 20 (395),
sư chuyên tâm dịch kinh.
Về số các bộ kinh do sư dịch thì Lịch đại
tam bảo kỉ quyển 7 ghi từ kinh Nghĩa túc
trở xuống gồm 110 bộ, 112 quyển, còn Khai
nguyên thích giáo lục Q.3 thì chỉ ghi có 61
bộ, 63 quyển. Phần lớn các kinh sư dịch đều
thuộc kinh điển Tiểu thừa và các thần chú.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.11; Đại đường
nội điển lục Q.3; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ
Q.2; Đại chu san định chúng kinh mục lục
Q.1, Q.5, Q.7, Q.8, Q.9; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.5].
ĐÀM VÔ SẤM (385-433)
Vị tăng dịch kinh ở thời Bắc Lương. Cũng
gọi Đàm vô sám, Đàm mâu sấm, Đàm vô la
sấm, Đàm ma sấm, Đàm mô sấm, Đàm la
vô sấm. Dịch ý là Pháp phong, người Trung
Ấn độ, xuất thân từ dòng dõi Bà la môn.
Mới đầu sư học giáo pháp Tiểu thừa kiêm
cả Ngũ minh, giảng nói thao thao, ứng đáp
lưu loát. Về sau, sư gặp thiền sư Bạch đầu,
được học kinh Đại bát niết bàn, cảm thấy
tự thẹn, liền đổi hướng chuyên học Đại thừa.
Năm 20 tuổi, sư có thể tụng hơn 200 vạn lời
kinh Đại thừa và Tiểu thừa. Sư còn giỏi về
chú thuật, được nhà vua kính trọng và tôn
xưng là “Đại Chú Sư”.
Sau, sư đem năm phẩm trước của kinh
Đại bát niết bàn, kinh Bồ tát giới và Bồ tát
giới bản truyền vào nước Kế tân, rồi đến
Cưu tư, nhưng hai nước này phần nhiều tu
học theo Tiểu thừa, nên sư đi qua đất Thiện

thiện để đến Đôn hoàng.
Niên hiệu Huyền thủy năm đầu (412),
Hà tây vương là Thư cừ Mông tốn rước sư
vào Cô tang, tiếp đãi rất trọng hậu; sư ở đây
học chữ Hán ba năm, rồi bắt đầu phiên dịch
phần trước của kinh Niết bàn, bấy giờ các
ngài Tuệ tung và Đạo lãng đảm nhận chức

Í
“Bút thụ”. Sau, vì kinh Niết bàn cònthiếu
một số phẩm nên sư qua nước Vu điền
tìm kiếm, khi tìm được đầy đủ, sư trở về
Cô tang tiếp tục dịch trọn bộ gồm 36
quyển (tức là kinh Niết bàn bản 40quyển
hiện nay). Cũng trong thời gian này, nhận
lời thỉnh cầu của các ngài Tuệ tung, Đạo
lãng, sư lần lượt phiên dịch kinh Phương
đẳng đại tập 39 quyển, kinh Kim quang
minh 4 quyển, kinh Bi hoa 10 quyển, kinh
Bồ tát địa trì 8 quyển, Bồ tát giới bản 1
quyển v.v... tất cả gồm hơn60 vạn lời.
Bấy giờ, vua Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy
nghe sư giỏi về phương thuật liền sai sứ
đến đón sư. Thư cừ Mông tốn sợ rằng sư
có thể trao cho Bắc Ngụy nhiều pháp thuật
hay, nên nhân dịp sư về Ấn độ tìm thỉnh
thêm phần sau của kinh Niết bàn, Mông
tốn sai thích khách giết hại sư giữa đường,
lúc đó sư được 49 tuổi.
Kinh Niết bàn do ngài Đàm vô sấm dịch
gọi là kinh Niết bàn bản Bắc, còn ở miền
Nam có sư Tuệ nghiêm và cư sĩ Tạ linh vận
sửa lại kinh Nê hoàn 6 quyển do ngài Pháp
hiển dịch thành kinh Đại bát niết bàn gồm
36 quyển, được gọi là kinh Niết bàn bản
Nam. Do đó đã đưa đến việc học phái Niết
bàn hưng khởi.
Về các kinh điển do sư dịch, các bản Kinh
lục ghi chép không giống nhau: Xuất tam
tạng kí tập nói sư dịch được 11 bộ, 117
quyển; Đại đường nội điển lục thì ghi 24 bộ,
151 quyển.
Ngoài ra, cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ
quyển 1, thì sư đã nương vào kinh Niết bàn

mà lập Bán tự giáo và Mãn tự giáo, lấy tạng
Thanh văn làm Bán tự giáo và tạng Bồ tát
làm Mãn tự giáo.
[X. Bắc bản Đại bát niết bàn kinh tự;
Đại bát niết bàn kinh huyền nghĩa Q.hạ;
Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.8, Q.9, Q.14;
Lương cao tăng truyện Q.2, Q.3; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.3; Đại đường nội điển lục Q.3].
ĐÀM VÔ THÀNH
Vị tăng đời Lưu Tống, Nam triều, người
Phù phong (Hàm dương, Thiểm tây), họ Mã.
Năm sinh năm mất không rõ.
Năm 13 tuổi, sư xuất gia, đến Trường
an theo học với ngài Cưu ma la thập, vua
Diêu hưng nhà Hậu Tần rất cung kính cúng
dường sư. Sau, vì Trường an loạn lạc nên
sư lánh xuống miền Nam ở tại chùa Trung
thuộc Hoài nam, giảng thuyết kinh Niết
bàn và kinh Đại phẩm bát nhã. Sư từng
bàn về nghĩa thực tướng với hai ông Nhan
diên chi và Hà thượng chi.
Khoảng năm Nguyên gia (424-453) sư thị
tịch, hưởng thọ 60 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Thực tướng luận,
Minh tiệm luận.
ĐÀM VÔ TỐI
Vị tăng sống vào thời Bắc Ngụy, người
Vũ an (Hà nam) họ Đổng.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ học thông kinh,
luật, luận và Nho học, rất được người đời
kính trọng. Mới đầu, sư giảng về giới luật ở
chùa Sùng tôn tại Hàm đan, sau vâng sắc
chỉ của vua đến trụ trì chùa Dung giác ở
Lạc dương, tuyên giảng các kinh Niết bàn,
Hoa nghiêm.
Ngài Bồ đề lưu chi rất tôn kính sư, khen
ngợi là “Đông độ Bồ tát” và dịch bộ Đại
thừa nghĩa chương của sư ra tiếng Phạm rồi

truyền về Thiên trúc, các vị sa môn ở Thiên
trúc gọi sư là “Đông độ Thánh nhân”.
Khoảng năm Chính quang, vua Hiếu
minh đế mời sư cùng với đạo sĩ Khương bân
tranh luận về niên đại trước sau của Phật
giáo và Lão giáo, Khương bân chịu thua nên
bị lưu đày. Trong công cuộc trung hưng Phật
giáo Trung quốc, sư đã có những cống hiến
rất to lớn. Sau không biết sư tịch ở đâu.
ĐÀM VÔ TỐI

ĐẢM ĐƯƠNG Í
[X. Tục cao tăng truyện Q.23; Lạc dương
già lam kí Q.4].
ĐẠM
Hàm ý là bố thí. Đây là hình thức cúng
dường tài vật cho các chùa viện của dân tộc
Thái theo Phật giáo ở vùng hạ du sông Lạn
thương thuộc tỉnh Vân nam Trung quốc.
Thông thường vào những ngày lễ lớn và
kì trai, tín đồ cúng dường ca sa cho chúng
tăng ở các chùa viện gọi là Đạm phạ; sau
mỗi vụ thu hoạch cúng dường thóc gạo gọi
là Đạm hảo luân ngõa; cúng dường kinh điển
để bày tỏ lòng thành kính đối với đức Phật
gọi là Đạm thản mộc.
ĐẠM PHẠ
Trạng thái tâm vắng lặng, vô vi. Cũng
gọi Đạm bạc.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 5
chương Lục tổ Tuệ năng (Đại 51, 236 trung),
nói: “Đối với tất cả tướng không dính mắc
không ưa ghét, không lấy bỏ; chẳng nghĩ
đến các việc lợi hại, thành bại, an nhàn điềm
tĩnh, hư dung đạm bạc: Đây gọi là Nhất
tướng tam muội”.
Từ ngữ “Hư dung đạm bạc” ở đây biểu
thị trạng thái xa lìa tất cả thiên kiến vọng
chấp, tự do tự tại, tức là cảnh giới giác ngộ.
ĐẢM BẢN HÁN
Ngườivác tấm ván gỗ. Tiếng dùng trong
Thiền lâm.
Người vác tấm ván gỗ trên lưng chỉ nhìn
được phía trước, chứ không thể thấy các phía
khác. Thiền tông dùng từ ngữ này để ví dụ
người có kiến giải cố chấp một bên, không
dung thông được toàn thể.

Điều Triệu châu Quan âm viện trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 10 (Đại 51,
277 trung), nói: “Có vị tăng mới đến tham
vấn, sư hỏi: “Từ đâu đến?”. Tăng thưa: “Từ
phương nam đến”. Sư nói: “Phật pháp ở hết
phương nam, ông đến đây làm gì?” Tăng
thưa: “Phật pháp còn có Nam Bắc ư?”. Sư
nói: “Cho dù ông có từ núi Vân phong, Vân
cư đến thì cũng chỉ là đảm bản hán mà thôi”.
[X. điều Mục châu long hưng tự Trần
tôn túc trong Cảnh đức truyền đăng lục
Q.12; Trứ ngữ trong Bích nham lục tắc 4;
Thiền tông tụng cổ liên châu thông tập Q.22;
Hư đường trí ngu thiền sư Q.3].
ĐẢM BỘ LA THỤ
Phạm:Tàmbùla. Cây cau, thuộc họ cây
cọ. Tên khoa học: Areca catechu L. Sinh
sản ở Ấn độ, bán đảo Trung nam và ở nhiều
vùng khác... Thân cây thon, cao, không có
cành, lá mọc tủa lên và nhọn ở đầu; quả
hình cầu, nhỏ hơn quả trứng gà, hái lúc còn
xanh, nhai lẫn với lá trầu và vôi, vị vừa chát
vừa ngọt, có tác dụng hưng phấn.
Cứ theo Từ ân tự Tam tạng truyện quyển
3 nói, thì khi ngài Huyền trang mới đến chùa
Na lan đà ở Trung Ấn độ, mỗi ngày ngài
được cúng dường 20 hạt quả cau, 20 hạt đậu
khấu, 1 lạng hương long não, 10 lẻ gạo v.v...
[X. luận Tập dị môn túc Q.4].
ĐẢM ĐƯƠNG (1593-1673)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế sống ở
cuối đời Minh đầu đời
Thanh Trung quốc.
Người Tấn ninh tỉnh
Vân nam, họ Đường,
tên Thái, tự Đại lai.
Sau cuộc biến loạn
trong nước, sư đến lễ

ngài Vô trụ Lão nhân xin xuất gia, tham học khắp các bậc danh đức Đảm Đương

Í
ở đất Ngô Việt, đắc pháp nơi ngài Trạm
nhiên. Sư ra hoằng pháp tại chùa Thạch
chung núi Kê túc, học tăng ở Điền nam đua
nhau theo về, cực thịnh một thời.
Năm Khang hi 12 (1673) sư thị tịch,
hưởng thọ 81 tuổi. Trước khi tịch, sư có viết
kệ như sau:
Trời cũng phá
Đất cũng phá
Nhận có Đảm đương liền sai lầm
Đầu lưỡi đã đứt ai dám ngồi?
Sư để lại các tác phẩm: Tiêu viên tập,
Quyết am tập, Niêm hoa tụng bách vận.
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.2 (Hư
vân)].
ĐAN BA TANG KẾT (?-1117)
Tạng: Dam-pa saís-rgysa.
Vị tăng du phương người Nam Ấn độ
truyền bá giáo pháp của phái Giác vực (Tạng:
Good-yul-pa) và phái Hi giải (Tạng:Shibyed-
pa) thuộc Phật giáo Tây tạng.
Thủa nhỏ sư học Văn pháp, sau xuất gia
theo ngài Quật tiết ma đề bà (Phạm:
Kwemadeva) học tập giới luật và giữ giới
rất nghiêm. Sư đã đến Tây tạng năm lần,
truyền pháp ở miền Nam Tiền tạng và Hậu
tạng. Giáo pháp của sư chủ yếu là Bát nhã,
còn về Mật pháp thì sư truyền pháp môn
Đại ấn.
Năm Thiệu thánh thứ 4 (1097), sư xây
chùa ở gần Định nhật tại Hậu tạng. Tương
truyền lúc về già sư từng đến chiêm bái núi
Ngũ đài. Sau khi sư tịch, chư tăng trong nước
vẽ hình sư để lưu truyền.
Giáo pháp do sư truyền được hình thành

làm hai phái:
1. Phái Hi giải, tu hành theo nghĩa kinh
Bát nhã, cốt yếu dứt trừ tất cả phiền não
sinh tử.
2. Phái Giác vực, tuyên giảng tâm bồ đề
từ bi và kiến giải tính không.
Riêng phái Hi giải sau được truyền bá
khắp nước Tây tạng, rồi lan cả đến Trung
quốc, cũng gọi là phái Đan ba (Tạng:Dampa-
ba) và ngài Đan ba tang kết được tôn
làm Tổ khai sáng của phái này.
[X. Deh-ther síon-po (The Blue Annals);
G. Tucci: Tibetan Painted Scrolls; L.
A. Waddell: The Buddhism of Tibet; H.
Hoffmann: Die Religionen Tibets (The Religions
of Tibet)].
ĐAN CA NHI MÃ MỤC LỤC
Tạng: Phobraí stod-thaí ldan-dkargyi
bka# daí bstan-bcos #gyur-ro-coggi
dkar chag. Tên đầy đủ: Đan ca nhi mã
cung điện dịch kinh luận mục lục.
Có 1 quyển, do Phổ tử kết (Tạng: Dpalbrtsegs)
và Lỗ hưng bảo (Tạng:Klu#i dbaípo)
cùng biên tập. Đây là bản mục lục kinh
Phật xưa nhất hiện còn tại Tây tạng và được
thu vào Đan châu nhĩ tập.
Về niên đại biên soạn mục lục này, cho
đến nay vẫn chưa có thuyết nào chính xác,
nhưng đại khái được suy đoán là vào khoảng
giữa thế kỉ VIII và thế kỉ IX.
[X. Tây tạng đại tạng kinh kinh bộ mục
lục bộ tự thuyết; Tây tạng Phật học nguyên
luận (Lữ trừng)].
ĐAN CHÂU NHĨ
........
Tạng:Bstan-#gyur. Một trong hai bộ
Đại tạng kinh Tây tạng.
Đại tạng kinh Tây tạng được chia làm

hai bộ: Cam châu nhĩ và Đan châu nhĩ. Cam
nghĩa là giáo, Đan nghĩa là luận, còn Châu
nhĩ thì nghĩa là phiên dịch. Như vậy, Cam
châu nhĩ là Giáo thuyết phiên dịch, còn Đan
châu nhĩ là Luận trứ phiên dịch.
Cam châu nhĩ cũng gọi là Chính tạng,
còn Đan châu nhĩ thì gọi là Phó tạng, Tạp
tạng, Tục bộ v.v... đây là cách phân loại đặc
ĐAN CHÂU NHĨ

ĐAN HÀ KHIẾT PHẠN DÃ VỊ Í
biệt của ngài Bố đốn (Tạng:Bu-ston), sau
trở thành phương thức nhất định.
Nội dung của Đan châu nhĩ bao gồm
những lời dạy, sách chú thích, nghi quĩ Mật
giáo, truyện kí, ngôn ngữ, văn tự v.v... của
các Luận sư. Ngoài ra, còn thu chép những
sách soạn thuật của Tây tạng.
Ngài Bố đốn chia Đan châu nhĩ làm 3
môn:
1. Luận thích sơ pháp luân là luận Tiểu
thừa.
2. Luận thích trung pháp luân là các luận
Trung quán bát nhã.
3. Luận thích hậu pháp luân là các kinh
Du già.
Trong ba môn trên, mỗi môn lại chia
làm hai mục: “Quán” và “Hành”. Đây là tổ
chức phán giáo căn cứ theo thứ tự Tam luân
thuyết pháp của đức Phật.
Ngoài ra, do nội dung không giống
nhau, các luận điển lại được chia làm 3 loại:
Thuyết thế tục đế luận điển, Thuyết thắng
nghĩa đế luận điển và Thuyết giải thoát đạo
luận điển.
Trong đó, Thuyết thế tục đế luận điển
lại được chia ra 3 bộ môn:
1. Luận điển có tính cách phổ thông về
đạo xử thế.
2. Luận điển có tính cách chuyên môn
về lợi tha (gồm 4 loại: Nhân minh, Thanh
minh, Y phương minh, Công xảo minh).
3. Luận điển có tính cách tự lợi (tức là
Nội minh).
Các bản in của Đại tạng kinh Tây tạng
thì rất nhiều, nhưng tiêu biểu nhất thì có:

Đức cách tạng, Tân nại đường tạng, Bắc kinh
tạng v.v... Ba loại bản in này đều chia làm
hai bộ Cam châu nhĩ và Đan châu nhĩ.
Trong đó:
- Đan châu nhĩ của tạng Cách đức bao
gồm Tán tụng bộ, Bí mật bộ, Bát nhã bộ,
Trung quán bộ, Kinh sớ bộ, Duy thức bộ,
Câu xá bộ, Luật bộ, Phật truyện bộ, Thư
hàn bộ, Nhân minh bộ, Thanh minh bộ,
Công xảo minh bộ, Tây tạng soạn thuật bộ,
Bổ di kinh luận bộ và Tổng mục lục, tất cả
có 213 hòm, hơn 3.400 bộ.
- Đan châu nhĩ của tạng Tân nại đường
bao gồm Tán tụng bộ, Bí mật bộ, Kinh thích
bộ, Thanh minh bộ v.v... và mục lục, được
thu vào 224 hòm.
- Bộ phận Đan châu nhĩ của tạng Bắc
kinh thì có Tán tụng bộ, Bí kinh sớ bộ (chia
ra 24 hạng mục gồm Thời luân bộ v.v..),
Kinh sớ bộ (chia làm 12 hạng mục gồm Bát
nhã bộ v.v..), còn phụ thêm Bổ di kinh, Tây
tạng soạn thuật, Nguyện văn v.v... tất cả là
224 hòm, hơn 5.100 bộ.
ĐAN ĐIỀN
Chỉ chỗ ở phía dưới rốn khoảng một tấc.
Cũng gọi Hạ đan điền.
Khi ngồi Thiền, tập trung hơi thở ở đây
khiến tâm không tán loạn và có hiệu lực
chữa bệnh. Cũng có chỗ nói ở phía dưới
rốn hai tấc rưỡi. Còn ở giữa khoảng hai lông
mày thì gọi là Thượng đan điền.
[X. Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu;
Ma ha chỉ quán Q.8].
ĐAN HÀ KHIẾT PHẠN DÃ VỊ
Đan hà ăn cơm chưa? Tên công án trong
Thiền lâm. Cũng gọi Đan hà vấn thậm xứ
lai (Đan hà hỏi từ đâu đến?), Đan hà vấn
tăng (Đan hà hỏi vị tăng).

Đan Châu Nhĩ bản Bắc Kinh Nội dung công án này nói về cơ duyên

Í
vấn đáp giữa thiền sư Đan hà Thiên nhiên
và một vị tăng.
Bích nham lục tắc 76 (Đại 48, 203 trung)
chép: Đan hà hỏi vị tăng:
- Từ đâu đến?
Vị tăng trả lời:
- Dưới núi đến.
Sư hỏi:
- Ăn cơm chưa?
Tăng đáp:
- Ăn rồi!
Sư hỏi tiếp:
- Người đem cơm tới cho ông ăn còn đủ
mắt không?
Vị tăng không trả lời được.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.14; Liên
đăng hội yếu Q.19; Ngũ đăng hội nguyên
Q.5; Thiền tông tụng cổ liên châu thông
tập Q.14].
ĐAN HÀ THIÊU PHẬT
Đan hà đốt tượng Phật. Tên công án
trong Thiền lâm.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 5 (Vạn tục
138, 48 thượng) chép: “Một hôm sư đến
chùa Tuệ lâm, gặp thời tiết giá lạnh, sư lấy
tượng Phật bằng gỗ đốt để sưởi ấm. Viện
chủ trách rằng:
- Sao lại đốt tượng Phật của tôi?
Sư đưa gậy bới đám tro nói:
- Tôi đốt để lấy xá lợi!
Viện chủ nói:
- Tượng Phật bằng gỗ làm gì có xá lợi?
Sư nói:
- Nếu không có xá lợi thì đốt pho tượng
khác!”.

Viện chủ từ đó về sau rụng cả râu mày.
Điểm cốt yếu trong công án này nhằm
cảnh giác người tu hành chân chính, nếu cứ
cố chấp tượng gỗ là Phật mà không quán
xét tâm tính, chiếu phá vô minh, khơi mở
trí tuệ vô lậu, thì khó có cơ đạt được giác
ngộ giải thoát.
ĐAN HÀ TỬ THUẦN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi: Tùy châu đại hồng sơn Thuần
thiền sư ngữ lục, Diệu tục đại sư ngữ lục.
Gồm 2 quyển, do thiền sư Đan hà Tử thuần
(1064-1117) thuộc tông Tào động soạn vào
đời Tống, ngài Khánh dự kiểm xét lại, thu
trong Vạn tục tạng tập 124.
Nguyên bản của bộ ngữ lục này đã bị
thất lạc, bản hiện còn do ngài Lương cơ (con
cháu xa của ngài Tử thuần) biên chép lại.
Quyển thượng gồm: Thướng đường pháp
ngữ, Chân tán v.v... được lấy ra từ bộ “Sư
trụ đại hồng ngữ lục 1 quyuển” do ngài Đại
dung Phạm thanh (pháp tôn đời thứ 13 của
ngài Tử thuần) chép tay.
Quyển hạ thu tập thêm: Một số Thướng
đường pháp ngữ, Cử cổ và các bài tụng cổ
nói về cơ duyên ngữ cú của các bậc tông sư
trong Thiền lâm như: Thanh nguyên, Dược
sơn, Đạo ngô, Vân nham, Động sơn, Tào
sơn, Huyền sa, Đầu tử, Đạo khải v.v...
ĐÀN
..
Phạm:Maịđala. Dịch ý: Đàn. Dịch âm:
Mạn đồ la.
Cái đài cao đắp bằng đất hoặc đóng gỗ
ĐÀN
Đơn Hà thiêu Phật

ĐÀN DI LI TRƯỞNG GIẢ Í
để đặt tượng Phật, Bồ tát, hình tam muội da
và bày biện các vật cúng khi tu pháp trong
Mật giáo.
Ấn độ chuyên dùng đàn đắp bằng đất,
Trung quốc và Nhật bản thì phần nhiều
đóng đàn gỗ. Có rất nhiều chủng loại, hình
dáng và tên gọi cũng tùy thuộc các pháp tu
mà sai khác.
Thông thường chọn một khu đất đặc
biệt nào đó, rồi y theo pháp bảy ngày làm
đàn mà lập đàn, nếu đắp bằng đất thì gọi là
Thổ đàn, còn đóng bằng gỗ thì gọi là Mộc
đàn, hoặc đơn giản hơn chỉ rảy nước sái
tịnh trên mặt đất ở chỗ nào đó gọi là Thủy
đàn. Đàn chính gọi là Đại đàn, thờ đức Bản
tôn, đàn dùng để tu pháp Hộ ma, gọi là đàn
Hộ ma, để tu pháp Quán đính, gọi là đàn
Quán đính.
Ngoài ra, đàn cũng được chia theo hình
dáng, như đàn Địa luân hình vuông, đàn
Thủy luân hình tròn, đàn Hỏa luân hình ba
góc, đàn Phong luân hình bán nguyệt. Còn
trường giới để truyền giới gọi là Giới đàn,
đàn thờ tượng Phật gọi là Phật đàn.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.1, phẩm Trì tụng pháp tắc Q.7; kinh Đà
la ni tập Q.2, Q.12; Mật môn tạp sao].
(xt. Tu Pháp Đàn, Mạn Đồ La).
ĐÀN CHỈ
Khảy móng tay. Dịch ý từ chữ Phạm:
acchaỉà.
Ở Ấn độ, đàn chỉ có bốn nghĩa:
1. Biểu thị sự thành kính vui mừng:
Theo phẩm Thần lực trong kinh Pháp hoa
quyển 6 nói, thì tiếng hắng dặng và khảy

móng tay của chư Phật truyền khắp đến
mười phương, cả cõi đất nổi lên sáu thứ
chấn động.
2. Biểu thị sự thông báo: Cứ theo kinh
Hoa nghiêm quyển 79 (bản dịch mới) chép,
thì đồng tử Thiện tài đến trước lầu gác của
bồ tát Di lặc khảy móng tay, cửa liền mở ra,
Đồng tử bước vào.
3. Biểu thị sự ưng thuận: Cứ theo kinh
Tăng nhất a hàm quyển 28, có hai vị vua
Rồng đến xin đức Thế tôn cho phép họ làm
ưu bà tắc, Thế tôn khảy móng tay ưng thuận.
4. Chỉchođơn vị thời gian: Khảy móng
tay chỉ trong một khoảng thời gian rất ngắn
gọi là Nhất đàn chỉ hoặc Nhất đàn chỉ
khoảnh.
Theo luận Đại trí độ quyển 83 nói, thì
một đàn chỉ có 60 niệm. Còn luận Câu xá
quyển 12 thì nói (Đại 29, 62 thượng): “Như
cái khảy móng tay nhanh của tráng sĩ có 65
sát na, như thế gọi là 1 lượng sát na”.
[X. kinh Bồ tát xử thai Q.2; kinh Quán
vô lượng thọ; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.18; Tổ đình sự uyển Q.3]. (xt. Nhất
Đàn Chỉ, Sát Na).
ĐÀN DI LI TRƯỞNG GIẢ
Kinh Hiền ngu quyển 12 chép, thủa xưa
có năm vị tỉ khưu tu đạo ở trong núi, bốn
vị cùng khuyên một vị rằng: “Sư nên làm
phúc, cúng dường chúng tôi”. Vị tỉ khưu
ấy ưng thuận, rồi xuống núi, đi đến làng
xóm khuyến hóa thí chủ cúng dường thức
ăn, bốn vị kia được yên thân nên chuyên
tâm hành đạo, trong 90 ngày liền chứng
đạo quả.
Bấy giờ bốn vị tỉ khưu nói: “Chúng tôi
nhờ nhân duyên của sư mà đạt được điều
kì vọng vậy sư mong muốn điều gì?” Vị tỉ

khưu ấy nói: “Tôi muốn sinh ở cõi trời, cõi
người và được giầu sang rồi sau mới phát
tâm đắc đạo”.
Từ đó, trong 91 kiếp, vị tỉ khưu ấy thường
sinh trong cõi trời, cõi người, cực kì giầu
sang, tôn quí. Sau lại vào nhà Trưởng giả ở
nước Câu tát la, làm trưởng giả Đàn di li,
gặp đức Thích ca ra đời, rồi xuất gia chứng
được đạo quả.

Í
ĐÀN ĐẶC SƠN
........
Phạm:Daịđaka. Cũng gọi Đàn đà sơn,
Đàn noa ca sơn, Đàn trạch ca sơn, Đại trạch
sơn, Đàn đa lạc ca sơn (Phạm:Daịđa-loka),
Thiện đặc sơn.
Núi ở nước Kiện đà la Bắc Ấn độ. Nay là
địa phương Palodheri ở về phía đông bắc
Charsada khoảng 64 km.
Ở thời quá khứ xa xưa, núi này là nơi
thái tử Tu đại noa, tiền thân của đức Phật
Thích ca, tu hạnh Bồ tát, đem tất cả của cải
và vợ con bố thí cho Bà la môn để thành
tựu hoàn toàn hạnh thí xả.
Ngoài ra, trong kinh Bản sinh bằng tiếng
Pàli có nêu Vaíka-pabbata cũng chính
là núi này. Có thuyết nói đức Thích tôn đã
từng tu hành trong núi này, là truyền sai.
[X. kinh Ưu bà li vấn trong Trung a hàm
Q.32; kinh Tu đại noa trong Lục độ tập kinh
Q.2; luận Đại tì bà sa Q.27; luận Duy thức
nhị thập]. (xt. Tu Đại Noa Thái Tử).
ĐÀN HÀNH SỰ
Chức vụ trong Mật giáo có trách nhiệm
trông coi đàn tràng khi tu pháp hội, như
việc trưng bày các phẩm vật cúng dường,
hương hoa đèn nến cho trang nghiêm, khiến
pháp hội được viên mãn. Người giữ chức vụ
này mặc ca sa năm điều. Thông thường chọn
người giỏi về nghi lễ sự tướng để bổ nhiệm.
Chức này tương đương với chức Hội hành
sự của pháp hội Hiển giáo và chức Hương
đăng trong các chùa viện ngày nay.
[X. Hiển Mật uy nghi tiện lãm Q.hạ;
Truyền pháp quán đính hệ ngọc tập Q.12].

ĐÀN HOẰNG KỊ
Cũng gọi Tiền chí kị. Cúng tuần thất
thứ 6 cho người chết.
[X. Chư hồi hướng thanh qui Q.4 Truy
kị danh số thứ đệ].
ĐÀN KHẾ
.....
Đàn là đàn gia, tức là tín đồ. Đàn khế là
cơ duyên khế hợp giữa chư tăng và tín đồ.
ĐÀN KINH
.....
Gọi đủ: Lục Tổ Đại Sư Pháp Bảo Đàn Kinh.
Có 1 quyển, do đức Lục tổ Tuệ năng của
Thiền tông thuyết giảng ở chùa Đại phạm
tại Thiều châu và đệ tử của Ngài là sư Pháp
hải ghi chép.
Nội dung nhấn mạnh các quan niệm
“Đốn ngộ”, “Kiến tính”, “Vô tướng vô niệm”
v.v..., là căn cứ tư tưởng trọng yếu nhất của
Thiền tông.
[X. Thích môn chính thống Q.8; Phật tổ
thống kỉ Q.14 Cao li quốc Nghĩa thiên
truyện]. (xt. Lục Tổ Đàn Kinh).
ĐÀN LÂM BẢO TỌA
...........
Chỉ cho tòa báu ở bên cõi Tịnh độ cực
lạc. Tức là tòa hoa sen được trang nghiêm
bằng các thứ quí báu ở dưới gốc cây trong
rừng Chiên đàn.
Kinh Vô lượng thọ (Đại 12, 271 trung),
nói: “Trên bờ ao Thất bảo có hàng cây chiên
đàn, hoa lá xum xuê, mùi thơm tỏa khắp”.
Kinh Quán vô lượng thọ thì nói (Đại 12,
343 trung): “Dưới mỗi cây có ba hoa sen, trên
các hoa sen có một đức Phật và hai vị Bồ tát”.
Những câu kinh trên đều miêu tả tòa
báu trong rừng chiên đàn ở cõi Tịnh độ.
[X. Pháp sự tán Q. hạ].

ĐÀN NA
.....
Phạm,Pàli:Dàna. Cũng gọi Đán na,
Đà na, Đà nãng. Gọi tắt: Đàn. Người Trung
ĐÀN NA

Í
Đàn Noa
ĐÀN QUANG
quốc dịch ý là Bố thí, Thí, nghĩa là cấp cho,
thí bỏ. Khi gọi chung cả Phạm và Hán thì là
Đàn thí, Đàn tín. Đàn ba la mật là một trong
sáu ba la mật. Đàn na ba để (Phạm:
dànapati) là Thí chủ (người bố thí). Trung
quốc và Nhật bản cũng gọi người bố thí là
Đàn na, Đàn việt. Bởi vì theo Phiên dịch
danh nghĩa tập quyển 1, Đàn na còn gọi là
Đàn việt. Đàn là thí (cho), người làm việc
bố thí sẽ vượt qua biển nghèo cùng nên gọi
là Đàn việt. Sinh tâm xả bỏ có thể diệt trừ
tính bỏn sẻn tham lam, đó là Đàn na.
Tại Nhật bản, những chùa viện phụ
thuộc vào tín đồ gọi là chùa Đàn na, tín đồ
thuộc về chùa là Đàn gia, hay Đàn đồ. Người
đứng đầu đàn đồ gọi là Đàn đầu.
(xt. Thí Chủ).
ĐÀN NHĨ
Gọi đủ: Chiên đàn thụ nhĩ (tai của cây
chiên đàn). Nhĩ cũng viết là Nhung ( ).
Tức là nấm mọc ở cây chiên đàn, một thứ
thực phẩm quí hiếm.
Cứ theo kinh Du hành trong Trường a
hàm quyển 3 chép, thì có con một người
thợ tên là Chu na (Phạm:Cunda, cũng gọi
Thuần đà) đem nấm chiên đàn cúng dường
đức Phật, ăn xong Ngài bị đau lưng, sau đó
vào Niết bàn.
(xt. Chiên Đàn Nhĩ).
ĐÀN NI CA
........
Phạm:Dhanikà. Cũng gọi Đàn nị ca,
Đãn ni ca, Đạt nị ca, Đà ni ca. Là đệ tử tại

gia của đức Phật.
Đàn ni ca vốn là con một người thợ gốm,
chuyên nghề làm nhà; vì ông này lừa gạt
người giữ xưởng gỗ của vua Bình sa để lấy
gỗ nên đức Phật nhân đó mà chế giới: “Tài
vật người khác không cho, thì không được
lấy”.
ĐÀN NOA
Phạm,Pàli:Daịđa. Cũng gọi Đàn đồ,
Đàn đà, Đãn đồ, Đơn đà, Đơn
noa, Na noa, Nan noa, Đàn noa
chàng, Đàn noa bổng.Dịch ý:
trượng (gậy), bảo trượng (gậy
báu), sách trượng (gậy đánh),
bổng bổng (cây gậy), nhân đầu
chàng (cây cờ có hình đầu
người), nhân đầu bổng (gậy
đầu người), khô lâu trượng (gậy
đầu lâu).
Vật cầm tay mà cũng là hình Tam muội
da của trời Dạ ma, tức là cây gậy có hình
đầu người ở đầu cây gậy.
Ngoài ra, Đàn noa được dùng làm ấn
tướng tiêu biểu thì gọi là Đàn noa ấn.
Theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
quyển 4 (Đại 18, 29 trung) thì ấn tướng là:
“Chắp tay để rỗng ở giữa, hai ngón trỏ
(phong luân) và hai ngón út (địa luân) co
vào lòng bàn tay, còn các ngón khác thìdựng
thẳng lên.
[X. kinh Đại nhật quyển 1 phẩm Cụ
duyên, Q.5 phẩm Bí mật mạn đồ la; Diệm
ma vương cúng dường pháp thứ đệ; Đại
nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh nghĩa
thích Q.4].
ĐÀN QUANG
Đàn, Phạm:Dàna, nghĩa là bố thí. Cũng
gọi Vô khan quang (ánh sáng không bỏn

sẻn). Hạnh bố thí có thể phát ra ánh sáng,
diệt trừ tội tham lam bỏn sẻn.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển 7
(Đại 9, 436 hạ), nói: “... Lại phóng ánh sáng
giác ngộ diệt trừ tính tham tiếc, hiểu rõ của
báu là vô thường, có thể xả bỏ tất thảy, không
chấp trước, (...) thường vui vẻ bố thí, nhờ
đó thành tựu Vô khan quang”.

Í
ĐÀN SẤN
Cũng gọi Đạt sấn (Phạm:dakwiịà). Gọi
đủ: Đàn việt sấn kim.
Là tiền thí chủ cúng dường Tam bảo.
[X. Nguyệt pha lục Q.1]. (xt. Đạt Sấn).
ĐÀN THÍ
.....
Đàn là nói tắt từ tiếng Phạm:Dàna,
nghĩa là bố thí, thí bỏ. Ghép chung cả Phạm
và Hán mà gọi là Đàn thí, cùng nghĩa với
“Đàn xả”. Chỉ cho sự cúng dường của tín
đồ (đàn gia).
ĐÀN THIÊN TÍCH TIỂU
...........
Gọi đủ: Đàn thiên tích tiểu thán đại
bao viên.
Tiếng dùng để biểu thị tính chất đặc thù
của thời Phương đẳng thứ 3 trong năm thời
giáo do tông Thiên thai lập ra.
Từ ngữ này có xuất xứ từ sách “Thiên
Thai Tứ Giáo Nghi” do ngài Đế quán của
tông Thiên thai Cao li biên tập.
Còn trong tác phẩm Pháp hoa kinh
huyền nghĩa của ngài Trí khải thuộc tông
Thiên thai ở đời Tùy, Trung quốc, thì có từ
ngữ “Tích tiểu đàn thiên, thán đại bao viên”.
Đàn nghĩa là chỉ trích bài bác; Thiên chỉ
cho ba giáo (Tạng, Thông, Biệt) trong bốn
giáo hóa pháp. Tông Thiên thai cho giáo
pháp của ba giáo này là quyền giáo ứng cơ
(giáo tạm thời thích ứng với các căn cơ),
chứ chưa phải là giáo pháp rốt ráo viên
dung, nên gọi là Thiên (một nửa, lệch về
một bên = thiên chấp). Tích là chia chẻ;
Tiểu chỉ cho giáo pháp Tiểu thừa (Tạng

giáo) hoặc chấp vào giáo thuyết tư tưởng
hời hợt hẹp hòi; Thán là khen ngợi; Đại
chỉ cho giáo pháp Đại thừa hoặc giáo thuyết
tư tưởng giữ lí trung chính, không thiên lệch,
sâu xa, rộng lớn, viên dung; Bao là ca ngợi;
Viên chỉ cho Viên giáo, tức giáo thứ 4 trong
bốn giáo hóa pháp.
Những giáo pháp do đức Phật nói trong
suốt cuộc đời Ngài đã được đời sau kết tập
thành các bộ loại kinh điển, tông Thiên thai
dựa vào đó mà chia làm năm thời là thời
Hoa nghiêm, thời Lộc uyển (A hàm), thời
Phương đẳng, thời Bát nhã, thời Pháp hoa
Niết bàn và tám giáo là bốn giáo Hóa nghi
và bốn giáo Hóa pháp.
Trong năm thời giáo, tông Thiên thai
cho rằng đặc điểm của giáo pháp thời
Phương đẳng là ở chỗ “đàn thiên tích tiểu,
thán đại bao viên”, tức là chê bai sự nông
cạn, thiên lệch, chưa rốt ráo của Tạng giáo,
Thông giáo, Biệt giáo và khen ngợi diệu
nghĩa sâu rộng viên dung của Viên giáo;
hoặc chỉ trích bác bỏ sự thiên chấp của Tiểu
thừa giáo (Tạng) và khen ngợi Đại thừa giáo
(Thông, Biệt, Viên). Mục đích của phương
tiện Đàn thiên tích tiểu là nhằm giáo hóa
hàng căn cơ Nhị thừa bỏ Tiểu theo Đại,
hướng tới Thượng thừa.
Trong các bản kinh thuộc Phương đẳng
bộ, tông Thiên thai cho kinh Duy ma có thể
hiển bày rõ tính chất đặc biệt “đàn thiên
tích tiểu, thán đại bao viên” này nhất. Như
trong Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
quyển 19, ngài Kinh khê Trạm nhiên cho
rằng, phẩm Bồ tát trong kinh Duy ma thể
hiện đủ tính chất Đàn thiên, phẩm Đệ tử
thể hiện đủ tính chất Tích tiểu, phẩm Quán
chúng sinh thể hiện đủ tính chất Thán đại,

còn sự khen ngợi bồ tát Văn thù và cư sĩ
Duy ma trong kinh thì thể hiện đủ tính chất
Bao viên.
Về tám giáo, thì bốn giáo Hóa nghi là
những nghi tắc, phương thức giáo hóa chúng
sinh của đức Phật được chia làm bốn loại
lớn là Đốn giáo, Tiệm giáo, Bí mật giáo và
Bất định giáo. Còn bốn giáo Hóa pháp thì
chia phương pháp hóa đạo chúng sinh của
ĐÀN THIÊN TÍCH TIỂU

Í
đức Phật làm 4 loại lớn là Tạng giáo, Thông
giáo, Biệt giáo và Viên giáo.
Trên đây là tổng thuyết giáo phán của
tông Thiên thai và trong năm thời thì mỗi
thời đều có đặc sắc và tinh thần chỉ thú riêng.
[X. Tứ giáo nghi tập chú Q.thượng; Tứ
giáo nghi tập chú bán tự đàm Q.1].
ĐÀN THƯỢNG LỄ
........
Nghi thức lễ bái trong đàn thụ giới của
tông Tào động, Nhật bản.
Trong thời gian từ ngày mở đàn cho đến
đêm đăng đàn, mỗi ngày sau thạch dược (bữa
ăn chiều), đánh một hồi chuông nhỏ, đại
chúng tề tựu trên điện Phật, đánh bảy tiếng
chuông cung thỉnh Tam sư(Hòa thượng, Yết
ma, Giáo thụ) lên điện, vị Giới sư đốt hương
đều lạy ba lạy, rồi vị Trực đàn(người trông
coi tất cả các việc trong giới đàn, giới trường),
hoặc vị Thị liêu(người trông coi phòng liêu của
chúng tăng)xướng lễ, đại chúng theo tiếng
khánh, xướng một câu lạy một lạy.
Văn xướng lễ như sau:
1. Lễ kính chư Phật; 2. Xưng tán Như
lai; 3. Quảng tu cúng dường; 4. Sám hối
nghiệp chướng; 5. Tùy hỉ công đức; 6.
Thỉnh chuyển pháp luân; 7. Thỉnh Phật
trụ thế; 8. Thường tùy Phật học; 9. Hằng
thuận chúng sinh; 10. Phổ giai hồi hướng.
Hoa tạng giáo chủ Lô xá na Phật.
Đắc giới đại sư Thích ca mâu ni Phật.
Yết ma a xà lê Văn thù bồ tát.
Giáo thụ a xà lê Di lặc bồ tát.
Cao tổ Phật tính truyền đông quốc sư
thừa dương đại sư.

Thái tổ hoằng đức viên minh quốc sư
thường tế đại sư.
Tam quốc truyền đăng lịch đại tổ sư chư
đại hòa thượng.
Hộ giới hộ pháp chư thiên thiện thần
bồ tát.
Đương tự khai sơn (tên là) đại hòa thượng.
Giới nguyên sư (tên là...) đại hòa thượng.
Hiện giới sư (tên là...) đại hòa thượng.
Giáo thụ sư (tên là...) đại hòa thượng.
Dẫn thỉnh sư (tên là...) đại hòa thượng.
Đạo tràng trợ duyên đồng học pháp lữ
thập phương chư bồ tát.
[X. Tào động tông hành trì quĩ phạm
Q.2 Thụ giới hội tác pháp].
ĐÀN TRÀNG
Có 2 nghĩa:
1. Nơi các vị giảng sư thuyết pháp.
2. Danh từ Mạn đồ la (Phạm: maịđala)
của Mật giáo nghĩa là đàn, đạo tràng, cũng
gọi Đàn tràng, là nơi hành giả Mật giáo tác
pháp tu hành.
ĐÀN TƯỢNG
.....
Gọi đủ: Chiên đàn tượng. Tượng tạc bằng
gỗ chiên đàn.
Chiên đàn là loại cây có hương thơm,
loại mầu đỏ gọi là Ngưu đầu chiên đàn, Xích
chiên đàn; loại mầu đen gọi là Tử đàn; loại
mầu trắng gọi Bạch đàn. Chất cây rất mịn,
thích hợp cho việc chạm trổ, nhưng không
dễ gì có được những cây to lớn, cho nên các
tác phẩm tinh xảo phần nhiều là những pho
tượng Phật nhỏ bé. Pho tượng bồ tát Quan
âm chín mặt hiện được cất giữ ở chùa Pháp
long tại Nhật bản là pho tượng chiên đàn
kiệt tác của đời Đường Trung quốc.
ĐÁN QUÁ TĂNG

... ... ..
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho vị tăng đi hành cước đến chùa
viện vào buổi chiều, xin nghỉ tạm qua (quá)
một đêm, sáng mai (đán) lại ra đi. Các phòng
liêu dành cho những vị tăng này nghỉ qua
đêm gọi là Đán quá liêu. Ngoài ra, những vị
tăng đến xin ở tùng lâm để tu học, trước khi
ĐÁN QUÁ TĂNG

Í
được chính thức thu nhận thì còn nghỉ tạm
ở Đán quá liêu, cũng được gọi là Đán quá
tăng.
[X. điều Du phương tham thỉnh ở chương
Đại chúng trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.hạ; Thiền uyển thanh qui Q.1, Q.4,
Q.8; mục Điển tọa giáo huấn trong Vĩnh
bình thanh qui Q.thượng; Thiền lâm tượng
khí tiên Điện đường môn].
ĐÁN VỌNG
Ngày mồng một trong tháng âm lịch gọi
là Đán (hay Sóc), ngày rằm gọi là Vọng. Cũng
gọi Sóc vọng.
Thiền lâm có qui chế “Đán vọng thướng
đường”, tức là mỗi tháng vào ngày mồng
một và ngày rằm lên chính điện cử hành
nghi thức Chúc thánh hoặc lên nhà giảng
thuyết pháp.
[X. điều Trụ trì nhật dụng ở chương Trụ
trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng].
ĐẢN SINH KÊ
Khi đức Thích tôn đản sinh, tay phải
chỉ trời, tay trái chỉ đất, nói bốn câu kệ. Các
kinh điển ghi chép không giống nhau.
Kinh Trường a hàm quyển 1 (Đại 1, 4
hạ) ghi: “Trên trời và dưới trời, chỉ có ta tôn
quí; Sẽ cứu độ chúng sinh, qua sống già bệnh
chết”.
Kinh Tu hành bản khởi quyển thượng
(Đại 3, 463 hạ) ghi: “Trên trời và dưới trời,
duy có ta tôn quí; Ba cõi đầy khổ đau, ta sẽ
được yên ổn”.
Đại đường tây vực kí quyển 6 (Đại 51,
902 thượng) ghi: “Trên trời và dưới trời, một

mình ta tôn quí; Từ đời này trở đi, không
còn sinh ra nữa”.
Ngoài ra, trong kinh Quá khứ hiện tại
nhân quả quyển 1, kinh Phổ diệu quyển 2
v.v... tuy có những câu văn mà ý nghĩa tương
đương với kệ Đản sinh, nhưng không phải
thể tài kệ tụng.
Kệ đản sinh được dùng một cách phổ
biến hiện nay là: “Trên trời và dưới trời, duy
có ta tôn quí; Ba cõi đều khổ đau, ta sẽ được
yên ổn”(Thiên thượng thiên hạ, Duy ngã độc
tôn; Tam giới giai khổ, Ngã đương an chi).
[X. kinh Thái tử thụy ứng bản khởi
Q.thượng; kinh Phật bản hạnh tập Q.8;
Tì nại da tạp sự Q.20; Thiện kiến luật tì
bà sa Q.4].
ĐẢN SINH PHẬT
Cũng gọi Đản sinh tượng, Đản Phật tượng,
Phật giáng sinh tượng, Quán Phật tượng.
Tượng đức Bản tôn Thích ca bằng đồng
được tắm gội trong ngày Phật đản mồng 8
tháng 4 âm lịch (nay được cử hành chính
thức vào ngày rằm tháng 4). Hình tượng là
tượng đứng, tay phải chỉ trời, tay trái chỉ
đất, phần nhiều cao khoảng 25 cm.
[X. kinh Trường a hàm Q.1; kinh Dị xuất
bồ tát bản khởi; kinh Phổ diệu Q.2]. (xt.
Quán Phật Hội).
ĐÃN KHÔNG
Chỉ là không. Cũng gọi Thiên không(lệch
về một bên không). Đối lại: “Bất đãn không”.
Chỉ hiểu hoặc cố chấp một mặt lí không
chứ không biết lí bất không của muôn vật,
gọi là Đãn không, Hiểu lí không, đồng thời,
cũng biết rõ lí chẳng phải chỉ là không, gọi
là Bất đãn không.
Ngài Pháp tạng thuộc tông Tam luận
dùng đãn không và bất đãn không để phân

biệt giáo nghĩa Đại thừa, Tiểu thừa. Tông
thiên thai thì cho đãn không là Tạng giáo,
bất đãn không là Thông giáo. Còn pháp
Không quán thì chia làm: Đãn không quán
và Bất đãn không quán.
ĐÃN KHÔNG

ĐAO LỢI THIÊN Í
[X. luận Đại trí độ Q.37; Tam luận huyền
nghĩa; Ma ha chỉ quán (hội bản) Q.3 phần
3; Thiên thai tứ giáo nghi]. (xt. Tam Quán).
ĐÃN TRUNG
Chỉ là Trung (ở chính giữa, không
nghiêng lệch). Đối lại: Bất đãn trung (không
chỉ là trung).
Trong bốn giáo Thiên thai thì Biệt giáo
nói Tam đế cách lịch, ngoài Không và Giả
ra, lập riêng một lí Trung đạo, gọi là Đãn
trung. Lí đãn trung này cũng gọi là Nhất lí,
Biệt lí, Đãn lí. Đối lại, Tam quán viên dung:
Tức không, Tức giả, Tức trung thì là Bất
đãn trung. Trong bốn giáo, Đãn trung hiển
bày Trung quán của Biệt giáo, còn Bất đãn
trung thì hiển rõ Trung đạo của Viên giáo.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.2 phần
dưới; Thiên thai tứ giáo nghi]. (xt. Tam
Quán).
ĐẢNG LÍ BẤT ĐẢNG TÌNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nguyên ý là căn cứ vào đạo lí chứ không
theo tình cảm cá nhân. Từ đó dẫn đến ý là
theo pháp chứ không theo người.
Bích nham lục tắc 67 (Đại 48, 197
thượng) ghi: “Lương Vũ đế thỉnh Phó đại sĩ
giảng kinh Kim cương, Đại sĩ liền lên tòa
ngồi rung bàn một cái rồi đi xuống. Vũ đế
ngơ ngác. Ngài Chí công hỏi: Bệ hạ có hiểu
không? (Căn cứ vào đạo lí chứ không theo
tình cảm; niềm riêng chẳng tỏ ra ngoài, cũng
đáng cho 30 gậy)! Vũ đế nói: Không hiểu!
Ngài Chí công thưa: Đại sĩ giảng kinh rồi!”
ĐAO ĐỒ
.....

Đường dao. Một trong ba đường, là tên
khác của đường quỉ đói.
Cứ theo Đại minh tam tạng pháp số
quyển 12 nói, thì chúng sinh ở đường quỉ
đói thường bị xua đuổi bằng dao, gậy, bị giết
chóc, tàn hại, vì thế gọi là Đao đồ.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.2;
Huyền ứng âm nghĩa Q.4].
ĐAO LỢI CHI PHÓ CHÚC
Sự giao phó ở cung trời Đao lợi.
Bồ tát Địa tạng nhận sự giao phó của
đức Thích ca Như lai ở cung trời Đao lợi
để cứu giúp chúng sinh trong sáu đường,
làm cho được giải thoát, vĩnh viễn xa lìa các
nỗi khổ.
[X. kinh Địa tạng bồ tát bản nguyện
Q.thượng]. (xt. Địa Tạng Bồ Tát).
ĐAO LỢI THIÊN
Phạm:Tràyastriôza,Pàli:Tàvatiôsa.
Dịch âm: Đa la dạ đăng lăng xá, Đát lị da
đát lị xa. Cũng gọi Tam thập tam thiên. Là
tầng trời thứ 2 trong 6 tầng trời ở cõi Dục.
Theo Vũ trụ quan Phật giáo, tầng trời
này nằm trên chóp núi Tu di, 4phía chóp
núi, mỗi phía đều có8Thiên thành (thành
quách nhà trời), ở chính giữa có thêm thành
Thiện kiến (thành Hỉ kiến) là nơi ở của
trời Đế thích, cộng lại là33 chỗ, nên gọi
Tam thập tam thiên.
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ
quyển 25, thì Tam thập tam thiên này gồm
có: Trụ thiện pháp đường thiên, Trụ phong
thiên, Trụ sơn đính thiên, Thiện kiến thành
thiên, Bát tư địa thiên, Trụ câu tra thiên,
Tạp điện thiên, Trụ hoan hỉ viên thiên,
Quang minh thiên, Ba lợi da đa thụ viên
thiên, Hiểm ngạn thiên, Trụ tạp hiển ngạn
thiên, Trụ ma ni tạng thiên, Toàn hành

địa thiên, Kim điện thiên, Man ảnh xứ
thiên, Trụ nhu nhuyến địa thiên, Tạp trang
nghiêm thiên, Như ý địa thiên, Vi tế hạnh
thiên, Ca âm hỉ lạc thiên, Uy đức luân

Í
thiên, Nguyệt hành thiên, Diêm ma sa la
thiên, Tốc hành thiên, Ảnh chiếu thiên, Trí
tuệ hành thiên, Chúng phân thiên, Trụ luân
thiên, Thượng thành thiên, Uy đức nhan
thiên, Uy đức diệm luân thiên và Thanh
tịnh thiên.
Cứ theo phẩm Đao lợi thiên trong kinh
Trường a hàm quyển 20 nói, thì các hữu
tình ở tầng trời này thân cao một do tuần,
áo nặng 6 lạng, sống lâu 1.000 năm (1 ngày
1 đêm bằng 100 năm ở thế gian), thức ăn
là loại đoàn thực thanh tịnh, cũng có việc
trai gái cưới gả, nhưng chỉ dựa vào nhau để
lấy khí mà thành tựu âm dương; trẻ sơ sinh
ở cõi trời này to bằng đứa bé 6 tuổi ở thế
gian, thân hình tròn trịa đầy đặn, tự có
quần áo. Ngoài ra, cõi trời này có đầy đủ
các thứ của báu, lầu gác, điện đài, vườn
rừng, ao hồ, đường sá v.v... tất cả đều đẹp
đẽ, thù thắng.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 nói, thì
cõi trời này ở trên chóp núi Tu di, bốn phía,
mỗi phía đều có một ngọn núi cao 500 do
tuần, trong đó có một vị thần Dược xoa
tên là Kim cương thủ ở để hộ vệ chư thiên.
Trong luận còn ghi thuật nhiều về cảnh
giới trang nghiêm của cõi trời này, nhưng
hơi khác với những điều được miêu tả trong
kinh A hàm.
Đao lợi
thiên là chỗ ở
của trời Đế
thích, tín
ngưỡng về cõi
trời này đã

được thịnh
hành ở Ấn độ
từ xưa. Theo
truyền thuyết,
Thánh mẫu
Ma da sau khi mệnh chung đã sinh lên cõi
trời này và có lần đức Phật đã lên đây nói
pháp cho mẹ nghe trong 3 tháng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.19, Q.23, Q.45;
kinh Trú độ thụ trong Trung a hàm Q.1,
kinh Trì trai trong Q.55; kinh Du hành trong
Trường a hàm Q.3; kinh Tăng nhất a hàm
Q.28, Q.33, Q.37; kinh Phật thăng Đao lợi
thiên vị mẫu thuyết pháp; kinh Chính pháp
niệm xứ Q.26 đến Q.35; Hữu bộ tì nại da
tạp sự Q.36; luận Đại trí độ Q.9, Q.56;
Huyền ứng âm nghĩa Q.2].
ĐAO LUÂN ĐỊA NGỤC
Địa ngục dùng núi dao, bánh xe dao (đao
luân) để trừng trị tội nhân. Những người
lúc còn sống thích gây đau khổ cho người
khác và giết hại chúng sinh, sau khi chết
phải rơi vào địa ngục này.
Địa ngục này bốn mặt đều là núi, giữa
khoảng núi chứa đầy dao, trên hư không
có 800 vạn ức vòng dao lớn rơi xuống như
mưa. Tội nhân lúc hấp hối, trong lòng lo
sợ, đầy dẫy phiền muộn, nên khởi niệm
muốn được người ta đâm cho chết ngay,
ngục tốt biết được ý nghĩ ấy liền đem dao
sắc đến chém, tội nhân rất vui mừng. Sau
khi chết, sinh vào giữa núi dao,4núi ở4
mặt cùng lúc sáp lại, ép nát thân tội nhân,
lại có ngục tốt đuổi tội nhân lên đỉnh núi
dao, chưa lên đến đỉnh núi thì chân và ngực
đã bị thương, nhưng vì sợ ngục tốt nên tội
nhân phải bò lết lên núi, ngục tốt dùng cây
dao đánh chém, trong lúc chưa chết thì có

chó sắt, trùng sắt đến cắn rỉa. Rồi chân tội
nhân phải mang vòng sắt từ trên hư không
rơi xuống, cứ như thế trong một ngày một
đêm có tới 60 ức lần chết đi sống lại, trải
qua 8.000 vạn năm chịu khổ như vậy ở địa
ngục này, rồi mới chuyển sinh 500 đời làm
thú vật, lại 500 đời nữa chịu mang thân
người nghèo cùng hèn hạ, cho đến khi gặp
được thiện tri thức khuyên bảo mới biết
phát tâm tu hành.
[X. kinh Quán Phật tam muội hải Q.5].
ĐAO LUÂN ĐỊA NGỤC
Đao Lợi Thiên

ĐÁO BỈ NGẠN Í
ĐÀO THIỀN
.....
Nghĩa đen là bỏ thiền, nhưng ngược lại,
ở đây, Đào thiền hàm ý là học Phật, tham
thiền.
Trong Tây sương kí, đêm nghe tiếng đàn
cầm, Thôi oanh oanh cảm xúc lẫn lộn mà
nói: “Kinh văn tôi cũng không đọc, mà Đào
thiền cũng biếng tham”.
Có thuyết cho rằng danh từ Đào thiền
cũng như Đào Mặc(bỏ thuyết Kiêm ái của
Mặc tử), Đào Dương(bỏ thuyết Vị kỉ của Dương
chu), nghĩa là bỏ, không theo. Nhưng thông
thường phần nhiều cho Đào thiền có nghĩa
là học Phật, tham thiền, chứ không phải bỏ,
không theo Thiền.
ĐÀO UYÊN MINH (365-427)
Ông sống vào đời Đông Tấn, người Tầm
dương, tỉnh Giang tây, tự Nguyên lượng, sau
đổi tên là Tiềm, đời gọi là Tĩnh tiết tiên sinh,
cháu 4 đời của Đại tư mã Đào khản đời Tấn.
Từ thủa nhỏ ông đã có tiết tháo hơn người,
nổi tiếng về thi văn. Năm 30 tuổi ông mới
ra làm quan, giữ chức Huyện lệnh Bạch
trạch. Sau hơn 80 ngày tại chức, nhân dịp
Đốc bưu đến huyện, ông phải đón tiếp, rồi
ông tự than: “Không thể vì năm đấu gạo mà
khom lưng khúm núm trước kẻ tiểu nhân”.
Ông bèn làm bài phú “Qui khứ lai từ” và bỏ
chức, về nhà. Từ đó,
cùng với các ông Chu
tục chi, Lưu di dân,
ông ẩn cư nơi thôn
dã, đời gọi là Tầm
dương tam ẩn, lấy

thơ, rượu, đàn, sách
làm bạn, xa lánh
duyên đời, tự gọi là
Hi hoàng thượng
nhân. Ông cũng
từng qua lại với ngài Tuệ viễn ở Lô sơn.
Năm Nguyên gia thứ 4 (42) ông qua đời,
hưởng thọ 63 tuổi.
Ông có tác phẩm: Đào uyên minh văn
tập 9 quyển.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.36; Liên xã cao
hiền truyện].
ĐÁO BỈ KỊ
Cũng gọi Dĩ phóng kị, Tổng phân kị.
Ngày cúng tuần thất thứ hai cho người
chết.
Vào ngày này, họ hàng thân thuộc của
người chết làm các việc thiện như bố thí,
cúng dường, phóng sinh để cầu phúc cho
người chết được tiêu trừ nghiệp chướng và
nhờ công đức ấy được vãng sinh Tịnh độ.
Cứ theo kinh Đại thừa bản sinh tâm
địa quán quyển 3 và kinh Quán đính quyển
11 nói, vì người chết làm các việc bố thí,
cúng dường, có thể tiêu trừ tất cả tội nghiệp,
được sinh ở cõi người hay cõi trời, hưởng
các phúc báo.
[X. điều Truy kị danh số chi thứ đệ trong
sách Chư hồi hướng thanh qui Q.4]. (xt.
Niên Kị).
ĐÁO BỈ NGẠN
Phạm:Pàramità. Dịch âm: Ba la mật
đa, Ba la mật, Ba ra nhĩ đa. Cũng gọi Độ vô
cực, Độ, Sự cứu cánh.
Từ bờ sinh tử bên này đến bờ giải thoát
Niết bàn bên kia.
Về từ ngữ này, các kinh luận có cách giải
thích khác nhau. Di lặc bồ tát sở vấn kinh

luận quyển 8 nói, từ ngữ này có hai nghĩa:
Đã đến và sẽ đến, và chủ trương Phật là người
đã đến, Bồ tát là người sẽ đến.
Còn Nhiếp đại thừa luận thích quyển 9
(bản dịch đời Lương) thì cho rằng Đáo bỉ
Đào Uyên Minh ngạn có ba nghĩa:

Í
1. Tùy theo chỗ tu hành mà đạt đến quả
rốt ráo tột cùng.
2. Vào chân như là cùng tột, như trăm
sông đổ dồn về biển cả.
3. Được quả rốt ráo không gì hơn.
Kinh Giải thâm mật quyển 4 thì nói, Đáo
bỉ ngạn có năm nhân duyên: Không tham
đắm, không luyến tiếc, không tội lỗi, không
phân biệt, chính hồi hướng.
Các bộ kinh Bát nhã thì nêu sáu Ba la
mật: Bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến,
thiền định và trí tuệ.
Phẩm Li thế gian trong kinh Hoa nghiêm,
phẩm Tối tịnh địa đà la ni trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương thì nêu 10 Ba
la mật, tức là ngoài 6 pháp kể trên còn thêm:
Trí, nguyện, thần lực, pháp, hay là phương
tiện, nguyện, lực và trí.
Ngoài ra, còn có thuyết 4 Ba la mật:
Thường, lạc, ngã, tịnh.
[X. chương Điên đảo chân thực trong
kinh Thắng man; kinh Quán Phổ hiền bồ
tát hành pháp; kinh Hiền kiếp Q.3 đến Q.6;
luận Đại trí độ Q.52; luận Du già sư địa
Q.49]. (xt. Ba La Mật).
ĐÁO ĐẦU
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cũng gọi
Đáo để.
Hàm ý là triệt để, rốt cùng, kết cuộc,
chung cuộc. Trong Phật giáo tuy có nhiều
cách nói, nhưng lấy nghĩa tột cùng rốt ráo
làm chính đạo, làm chung cuộc.
Ngoài ra, trong Thiền lâm có câu “Đáo
đầu vô húy” (chung cuộc không kiêng) là
tiếng dùng diễn đạt cái yếu chỉ của “Kiêm

trung đáo” viên dung vô ngại trong 5 vị của
ngài Động sơn. Nghĩa là lời nói đã không
còn bị chướng ngại thì có thể nói một cách
không kiêng kị gì nữa.
[X. Hư đường hòa thượng ngữ lục Q.1].
ĐẠO
..
I. Đạo.
Phạm: Màrga,Pàli:Magga. Dịch âm:
Mạt già.
Con đường thông suốt đưa đến mục đích,
hoặc chỉ cho đường đi.
Cứ theo luận Câu xá quyển 25 nói, thì
Đạo là con đường đưa suốt đến Niết bàn, là
chỗ nương tựa để cầu quả Bồ đề. Theo đó
thì Đạo là cái phép tắc tu hành để đạt đến
mục đích cuối cùng của Phật giáo.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 84 nói,
thì có bốn con đường là: Nhân thiên, Thanh
văn, Duyên giác và Bồ tát. Nhân thiên dùng
pháp Thập thiện, Bố thí để cầu phúc lạc ở
thế gian; hàng Nhị thừa dùng 37 phẩm trợ
đạo để cầu Niết bàn; hàng Bồ tát cũng dùng
37 phẩm trợ đạo và sáu pháp Ba la mật để
cầu Phật quả.
Ngoài ra, hoặc, nghiệp, khổ gọi là ba
đường; hoặc là đường đưa đến nghiệp; nghiệp
là đường đưa đến khổ, khổ lại đưa đến hoặc:
ba đường vòng quanh như bánh xe quay
không dứt. Lại nữa, ba đường, năm đường,
sáu đường v.v... tùy theo nghiệp thiện, ác
mà đưa đến quả báo ở cõi trời, cõi người,
địa ngục v.v... tuần hoàn, luân chuyển.
Nhưng, muốn dịch Bồ đề là đạo(đường)
thì phải gọi riêng Bồ đề là Quả đạo(đường
quả), còn gọi những đường trên đây là Nhân
đạo(đường nhân).
Con đường chế phục phiền não để đến

Niết bàn thì có 2 loại là: “Hữu lậu đạo” và
“Vô lậu đạo”.
1. Hữu lậu đạo(cũng gọi Thế gian đạo,
Thế tục đạo), là Nhân thiên đạo đã nói ở trên.
Lại ở trong ba cõi... chín cõi, thì ngoại trừ
Hữu đính địa, còn tất cả là dứt trừ Tu hoặc
của tám địa dưới, còn giai vị Gia hạnh (cũng
gọi đạo Gia hạnh) trước giai vị Kiến đạo dùng
ĐẠO

ĐẠO Í
trí hữu lậu tu sáu Hành quán, thì thuộc Hữu
lậu đạo
Cứ theo tông Câu xá, nương theo trí
hữu lậu để đoạn trừ phiền não thì gọi là
Hữu lậu đoạn, cho nên chủ trương Hữu
lậu đạo là một trong các Đoạn đạo. Nhưng
tông Duy thức cho rằng Hữu lậu đạo chỉ
có thể chế phục phiền não hiện hành (Hiển
thế vị: ở vị thế rõ ràng), chứ không thể đoạn
trừ phiền não chủng tử(Tiềm thế vị: ở vị thế
ẩn kín), vì thế gọi Hữu lậu đạo là Phục đạo
(năng phục đạo).
2. Vô lậu đạo(cũng gọi Xuất thế gian đạo,
Thánh đạo): Dùng định của chín địa(tức là
Vị chí định, Trung gian định, Tứ căn bản định,
Hạ tam vô sắc định) làm chỗ nương, rồi nhờ
trí vô lậu mà đoạn trừ phiền não(Vô lậu
đoạn). Tông Duy thức gọi là Đoạn đạo, Phục
đạo, hàm ý là đạo có thể đoạn trừ phiền
não, vì thế cũng gọi là Đối trị đạo, Năng trị
đạo. Nếu đem Hữu lậu đạo, Vô lậu đạo phối
hợp với Kiến đạo, Tu đạo, Vô học đạo thì
Kiến đạo và Vô học đạo thuộc về Vô lậu
đạo, còn Tu đạo thì vừa là Vô lậu đạo cũng
vừa là Hữu lậu đạo.
Về quá trình dứt trừ phiền não, chứng
được chân lí thì tông Câu xá và tông Duy
thức chia làm 4 loại (4 đạo):
1. Gia hạnh đạo(cũng gọi Phương tiện
đạo): Giai đoạn chuẩn bị đoạn trừ phiền não,
nhưng khác với nghĩa Gia hạnh đạo của Gia
hạnh vị.
2. Vô gián đạo(cũng gọi Vô ngại đạo): Tức
là đạo đoạn trừ phiền não giống như Đoạn
đạo (Vô lậu đạo) nói ở trên. Sau Vô gián

đạo này mới có thể đoạn trừ phiền não. Vì
có nghĩa không gián cách nên gọi là vô gián.
3. Giải thoát đạo: Đạo đoạn trừ phiền
não, chứng được chân lí giải thoát.
4. Thắng tiến đạo(cũng gọi Thắng đạo):
Tức là Giải thoát đạo sẽ tiến lên đoạn trừ
phiền não phẩm sau cùng (lúc này Thắng
tiến đạo trở thành là Gia hạnh đạo sẽ đoạn
phiền não phẩm sau cùng); hoặc đã đoạn
hết phiền não rồi, không còn phải đoạn
phiền não phần sau cùng nữa; hoặc quán
xét tư duy về pháp đã đoạn.
Ngoài 4 loại nêu ở trên, còn có 11 loại
đạo được chép trong luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập quyển 9 là: Quán sát sự đạo,
Cần công dụng đạo, Tu trị định đạo, Hiện
quán phương tiện đạo, Thân cận hiện quán
đạo, Hiện quán đạo, Thanh tịnh xuất lí
đạo, Y căn sai biệt đạo, Tịnh tu tam học
đạo, Phát chư công đức đạo và Biến nhiếp
chư đạo đạo.
Luận Đại trí độ quyển 27 thì nêu ra:
- Hai loại đạo: “Thiện đạo, Ác đạo”, “Thế
gian đạo, Xuất thế gian đạo”, “Định đạo,
Tuệ đạo”, “Học đạo, Vô học đạo”, “Hướng
đạo, Quả đạo”.
- Ba loại đạo: “Thanh văn đạo, Duyên
giác đạo, Bồ tát đạo”, “Ba la mật đạo,
Phương tiện đạo, Tịnh thế giới đạo”, “Sơ
phát ý đạo, Hành bồ tát đạo, Thành tựu
chúng sinh đạo”.
- Bốn loại đạo: “Thiên đạo, Phạm đạo,
Thánh đạo, Phật đạo”.
- Sáu loại đạo: “Lục thần thông đạo, Lục
ba la mật đạo”.
- Bảy loại đạo: “Thất giác đạo, Thất
tưởng đạo”.
- Tám loại đạo: “Bát chính đạo, Bát bối

xả”.
- Chín loại đạo: “Cửu thứ đệ đạo, Cửu a
la hán đạo”.
- Mười loại đạo: “Thập vô học đạo, Thập
trí đạo”.
Ngoài ra, còn có những dụng ngữ rất
quen thuộc là: Giáo đạo, Chứng đạo, Nan
hành đạo, Dị hành đạo v.v... Đồng thời,
những người được Thánh đạo hoặc Vô
thượng đạo gọi là Đắc đạo. Thiền tông thì
dùng danh từ Đạo với ý nghĩa là biện minh,
cho nên gọi tham thiền, triệt ngộ, khai tâm
nhãn (mở con mắt tâm) là Biện đạo.

Í
[X. luận Đại trí độ Q.26, Q.86; luận Tam
vô tính Q.thượng; Nhiếp đại thừa luận thích
Q.12, Q.14 (bản dịch đời Lương); Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm Q.9; Đại thừa nghĩa
chương Q.18]. (xt. Định).
II. Đạo: Danh từ dịch khác của Bồ đề.
ĐẠO AN
.....
I. Đạo An.
Vị tăng đời Đông Tấn.
Sư sinh năm Nguyên gia thứ 6 (312), có
thuyết nói năm Kiến hưng thứ 2 (314) đời
Đông Tấn, người Phù liễu, Thường sơn
(Chính định, tỉnh Hà bắc).
Sư xuất gia năm 12 tuổi, rất thông minh,
học tập và nghiên cứu các kinh luận, kiến
thức siêu việt, nối pháp ngài Phật đồ trừng.
Về sau, miền Bắc loạn lạc, sư cùng với thầy
đi lánh nạn các nơi, khi đến Tương dương
tỉnh Hồ bắc thì ở lại giảng diễn giáo hóa 15
năm. Vua Phù kiên nhà Tiền Tần nghe danh
sư, đem binh vây đánh Tương dương, thỉnh
sư về ở chùa Ngũ trùng tại Trường an, tôn
thờ làm thầy. Sư từng đề nghị với vua Phù
kiên đi Tây vực thỉnh ngài Cưu ma la thập
đến Trung quốc.
Sư chỉnh lí các kinh luận đã được dịch
ra chữ Hán rồi biên soạn thành bộ Chúng
kinh mục lục. Bộ sách này hiện nay không
còn, nhưng bộ Xuất tam tạng kí tập được
biên soạn thành là căn cứ theo bộ mục lục
này của sư.
Ngoài ra, sư còn dốc sức vào việc phiên
dịch kinh điển, viết lời tựa và chú thích các
kinh, gồm tất cả 22 bộ. Khi giải thích, sư

chia các kinh điển làm ba phần: Tựa, Chính
tông và Lưu thông. Phương pháp phân chia
này đến nay vẫn còn được dùng theo.
Sư cũng đặt ra nghi thức Tăng đoàn,
hành qui, lễ sám v.v... và qui định lấy họ
Thích làm họ Tăng và qui định này đã được
đời sau làm theo.
Trong việc nghiên cứu, sư dùng kinh Bát
nhã làm chính, nhưng sư cũng tinh thông
A hàm, A tì đạt ma và là người đầu tiên áp
dụng phương pháp phê bình văn kinh.
Trong lịch sử Phật giáo, sư đã có những cống
hiến rất lớn lao.
Sư tịch vào năm Thái nguyên thứ 10
(385). Có thuyết nói Thái nguyên năm đầu,
Thái nguyên năm 14.
Lại vì trên tay của sư có một cái bướu
thịt nổi lên, nên người đời thường gọi sư là
Bồ tát Ấn thủ. Sư cùng với Tập tạc xỉ hay
dùng các từ ngữ “Tứ hải Tập tạc xỉ”, “Di
thiên Thích đạo an” để đối đáp qua lại, cho
nên người đời sau bèn gọi sư là “Di thiên
Thích đạo an”.
[X. Lương cao tăng truyện Q.1, Q.2, Q.5;
Xuất tam tạng kí tập Q.15; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.8; Tục cao tăng truyện Q.9, Q.29; Tập
thần châu tam bảo cảm thông lục Q.trung,
Q.hạ; Pháp uyển châu lâm Q.13].
II. Đạo An.
Vị tăng đời Bắc Chu, người Hồ thành,
Phùng dực (Thiểm tây) họ Diêu. Năm sinh
năm mất không rõ.
Thủa nhỏ, sư đã mến đạo tu thiền. Sau,
sư ở ẩn trên núi Thái bạch để nghiên cứu
và tu tập định, tuệ. Sư cũng thông suốt các
sử truyện và Bách gia chư tử. Sau khi thụ
giới Cụ túc, sư tuyên giảng kinh Niết bàn
và luận Đại trí độ ở vùng Vị tân, được các

nhân sĩ Nho, Đạo trong triều ngoài nội tôn
sùng. Sau đó, sư phụng mệnh Vũ đế nhà
Bắc Chu đến ở chùa Đại trung hưng, tiếng
tăm lừng lẫy.
Thời ấy, người đời phần nhiều trọng đạo
Lão mà gièm chê Phật, vua cũng thế, nên sư
viết Nhị giáo luận 1 quyển dâng vua, rồi lánh
vào rừng sâu ẩn tu. Vũ đế hạ lệnh cho người
đi tìm, sau khi tìm được, vua ban cho sư cái
hốt bằng ngà, cùng với lụa là châu báu và
chức vị trong triều đình, nhưng sư đều từ
chối, không nhận.
ĐẠO AN

ĐẠO CÁN KINH Í
Đệ tử của sư có các vị: Tuệ ảnh, Bảo
quí v.v...
[X. Quảng hoằng minh tập Q.8; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.11; Tục cao tăng truyện Q.23].
III. Đạo An (1617-1688).
Vị tăng ở cuối đời Minh đầu đời Thanh,
người huyện Tấn giang tỉnh Phúc kiến, họ
Hồ.
Sư xuất gia ở núi Đới vân. Lúc đầu, sư
tham lễ ngài Cổ hàng, không khế hợp, sau
sư đến học nơi ngài Vĩnh giác, lãnh ngộ
huyền chỉ. Sư lần lượt ở Cổ sơn và Nhiếp
sơn tại Kim lăng, xiển dương tông phong.
Năm Khang hi 27 sư tịch, thọ 72 tuổi.
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.3 (Hư
vân)].
IV. Đạo An (1907-1977).
Vị cao tăng Trung quốc thời hiện đại,
người Kì dương, tỉnh Hồ nam.
Thủa nhỏ sư đã thông kinh sử từ
chương, từng tự cho mình là nhà Lí học.
Sau đọc truyện Thích ca và luận Hộ pháp
của ông Trương thương anh, sư mới qui y
Phật pháp. Năm 20 tuổi, sư xuất gia ở chùa
Phật quốc và thụ giới Cụ túc tại chùa Đại
la hán ở Hành dương, rồi tham thiền ở chùa
Nhân thụy 3 năm. Sau đó, sư vào hang Long
trì núi Nam nhạc ở Hành sơn tu hành khổ
hạnh trong 18
tháng, công phu
thiền định ngày
thêm sâu. Sư còn
kiêm tu cả Thiền
và Giáo với các
ngài Thường

ngộ, Thiền tĩnh,
Linh đào, Thiện
nhân v.v... Ngoài
ra, sư nghiên cứu
cả triết học
Trung quốc và
phương Tây.
Năm 1953, sư đến Đài loan giảng kinh
hoằng pháp. Đầu tiên, sư giảng dạy luận
Câu xá ở Di lặc nội viện tại Tịch chỉ, sau
đó, chủ trì Ban nghiên cứu Phật học tĩnh
tu, tổ chức khóa giảng Phật học tại các
viện Đại học chuyên khoa, xây cất chùa
Tùng sơn, sáng lập trường Trung học Từ
hàng, phát hành nguyệt san Sư tử hống,
Văn khố, kế tiếp, mở nhà in kinh tại Đài
loan và thường đi dự các hội nghị Phật
giáo thế giới.
Sư từng đảm nhiệm các chức vụ: Viện
trưởng viện Phật học Nam nhạc, Giáo sư
các Học viện Sư phạm quốc lập Nam nhạc,
Học viện Văn hóa Trung quốc (nay là Đại
học Văn hóa) và Trụ trì các chùa: Chúc
thánh ở Nam nhạc, Tùng sơn, Thiện đạo ở
Đài bắc, Huyền trang ở Nhật nguyệt đàm.
Các trứ tác của sư gồm có: Trung quốc
Đại tạng kinh phiên dịch khắc ấn sử, Trung
quốc Đại tạng kinh điêu khắc sử thoại,
Trung quán sử luận cập kì triết học, Càn
khôn vạn cổ nhất hoàn nhân, Nhị lực thất
văn tập v.v...
Năm 1977 sư tịch, hưởng thọ 71 tuổi,
50 tuổi hạ.
[X. Đạo an pháp sư thất thập tuế kỉ niệm
luận văn tập].
ĐẠO CÁN KINH
........
Phạm:Zàlistamba.

Có 1 quyển, không rõ dịch giả, thu vào
Đại chính tạng tập 16.
Nội dung kinh này tường thuật việc bồ
tát Di lặc đáp lời thỉnh cầu của tôn giả Xá
lợi phất, nói về nội duyên và ngoại duyên
của các pháp do nhân duyên sinh, như cây
lúa (đạo cán) từ giống sinh mầm, từ mầm
sinh lá cho đến từ bông sinh hạt, để ví dụ
cho thứ tự sinh khởi của 12 nhân duyên.
Về những bản dịch khác của kinh này
thì có: Kinh Liễu bản sinh tử do ngài Chi
khiêm dịch ở nước Ngô đời Tam quốc, kinh
Đạo An

Í
Từ thị bồ tát sở thuyết Đại thừa duyên sinh
đạo cán dụ do ngài Bất không dịch vào đời
Đường, kinh Đại thừa xá lê sa đảm ma do
ngài Thí hộ dịch vào đời Bắc Tống.
ĐẠO CĂN
Cùng nghĩa với Đạo nguyên, Phật duyên.
Căn duyên đời trước đối với Phật đạo.
Tức là nhờ đã phát tâm bồ đề ở đời quá khứ
làm duyên nên đến đời này được đạo căn.
Vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật văn
tán quyển trung của ngài Cảnh hưng nói
(Đại 37, 145 hạ): “Đời trước không có đạo
căn, nên đời nay không tin ưa Phật pháp,
không cảm ngộ được Thánh đạo”.
ĐẠO CẤM
.....
Những điều răn cấm trong đạo Phật, chỉ
cho các giới luật của Đại thừa, Tiểu thừa
dùng để ngăn cấm các điều ác.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
277 hạ) nói: “Vun trồng gốc phúc đức, ban
bố những ân huệ, chớ phạm các đạo cấm”.
ĐẠO CHỦNG TRÍ
Cũng gọi Nhất thiết đạo chủng trí, Đạo
chủng tuệ, Đạo trí, Đạo tướng trí. Trí tuệ
biết khắp tất cả các pháp môn sai biệt của
thế gian và xuất thế gian, là Bất cộng trí của
Bồ tát; một trong ba trí.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 27 nói,
thì trí có khả năng tư duy phân biệt gọi là
Đạo chủng trí, tức là trí Bồ tát học rộng tất
cả đạo pháp để cứu độ chúng sinh.
Tông Thiên thai lấy trí này phối với Giả
quán trong ba quán: Không, Giả, Trung và
cho đó là trí hóa đạo do phá trừ hoặc Trần

sa mà thành tựu được.
[X. phẩm Tựa trong kinh Đại phẩm bát
nhã Q.1; Ma ha chỉ quán Q.3 phần trên;
Quan âm huyền nghĩa Q.hạ]. (xt. Nhất
Thiết Trí).
ĐẠO CHỨNG
Vị cao tăng người Tân la (Triều tiên),
đến Trung quốc vào đời Đường, theo ngài
Viên trắc ở chùa Tây minh tại Trường an
học Du già duy thức. Sư trở về nước vào
năm 692.
Sư có các tác phẩm: Bát nhã lí thú phần
1 quyển, Biện trung biên luận sớ 3 quyển,
Thành duy thức luận yếu tập 14 quyển,
Nhân minh chính lí môn luận sớ 2 quyển.
[X. Tam quốc sử kí Q.8; Đông vực truyền
đăng mục lục Q.hạ].
ĐẠO CHƯƠNG (1655-1734)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Hoàng bá ở
cuối đời Minh đầu đời Thanh, người Tiền
đường (Chiết giang), họ Cố, tự là Duyệt
phong, vốn tên là Pháp hiền.
Sư xuất gia năm 10 tuổi, lúc đầu học
kinh Hoa nghiêm, về sau chuyển sang học
Thiền. Năm 1686, sư vượt biển sang Nhật
bản; năm 1694, sư nối pháp ngài Độc trạm
Tính oanh ở Nagasaki. Năm 1699, sư đến ở
lại núi Hoàng bá 22 năm, làm lại các Thiền
đường; năm 1707, sư nhận chức Trụ trì đời
thứ 8 ở núi Hoàng bá. Năm 1734 sư tịch,
thọ 80 tuổi.
Sư có tác phẩm: Duyệt phong thiền sư
ngữ lục ba quyển.
[X. Hoàng bá đông bộ tăng bảo truyện
Q.thượng].
ĐẠO CƠ (?-637)
Vị tăng ở đời Đường, người Đông bình,

Hà nam, họ Lã.
Vào đời Tùy, quan Thượng thư lệnh là
Dương tố kính trọng kiến thức sâu rộng về
ĐẠO CƠ

ĐẠO CỰU Í
Phật học của sư, nên thỉnh sư giảng diễn
Tâm luận ở Đông đô.
Khoảng năm 605-616, sư được mời đến
thuyết pháp tại đạo tràng Tuệ nhật, đại
chúng suy tôn là Huyền tể. Đến đời Đường,
sư trụ ở chùa Phúc cảm tại Ích châu.
Sư tịch vào năm 637, thọ hơn 60 tuổi.
Tác phẩm: Tạp tâm huyền chương tinh
sao, Đại thừa chương sao.
[X. Tục cao tăng truyện Q.14; Lục học
tăng truyện Q.23].
ĐẠO CỤ
Những đồ dùng cá nhân của tăng ni.
Thông thường gồm có3tấm áo,6vật,
18 vật,101 vật v.v... Ở Trung quốc, từ xưa,
trong các sách đã đặt ra các thiên, mục nói
về Đạo cụ, nhưng về chủng loại cũng như
số lượng thì chưa có qui định.
Thiên Kiền trùy đạo cụ trong Phiên dịch
danh nghĩa tập nêu ra 11 vật là: Kiền trùy,
Xá la (thẻ), Khích khí la (tích trượng), Thích
kiệt tiết (gậy), Quân trì (bình), Bát lí tát la
phạt noa (đồ lọc nước), Bát tắc mạc (tràng
hạt), Bát đa la (ứng khí), Kiền tư (cái bát
nhỏ), Câu dạ la (tùy bát khí), Phù nang
(phao nổi).
Điều Biện đạo cụ của chương Đại chúng
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển
hạ nêu ra 13 món đạo cụ là: Ba áo, tọa cụ,
áo lót, quần, áo trực xuyết, bát, tích trượng,
gậy, phất trần, tràng hạt, tịnh bình, túi lọc
nước, dao cạo tóc.
Trong Mật giáo thì Đạo cụ lại là dụng cụ
cần thiết của người tu pháp, như chày kim
cương, mâm kim cương, gương, bánh xe và

những khí cụ khác.
Người đời sau, đối với những vật dụng
thường dùng hàng ngày hay các dụng cụ
dùng trên sân khấu cũng gọi là Đạo cụ! Đó
là lầm.
[X. Lâm kinh trong Trung a hàm Q.27;
Thiền uyển thanh qui Q.1; điều Đạo cụ trong
Thích thị yếu lãm Q.trung].
ĐẠO CUNG
.....
Vị tăng dịch kinh ở thời Bắc Lương. Quê
quán, họ và năm sinh năm mất đều không
được biết.
Khoảng năm 401-410, Tây hà vương là
Thư cừ Mông tốn ở Trương dịch thỉnh cầu
sư dịch kinh Bảo lương 2 quyển, được đưa
vào trong kinh Đại bảo tích do ngài Bồ đề
lưu chi biên dịch vào đời Đường.
Ngoài ra, điều Đàm ma sấm (Đàm vô
sấm) trong Xuất tam tạng kí tập quyển 2
có câu: “Cung thượng xuất Bi hoa thập
quyển”(ngài Cung thượng dịch kinh Bi hoa
10 quyển). Trong đó, chữ “Cung thượng”
có lẽ là chỉ cho hòa thượng Đạo cung.
Nhưng, kinh Bi hoa hiện còn là do ngài
Đàm vô sấm dịch. Kinh này còn có bản
dịch khác tên là kinh Đại thừa bi phân đà
lợi 8 quyển, không rõ tên người dịch, hoặc
đây là bản dịch của sư?
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Khai nguyên
thích giáo lục Q.4].
ĐẠO CỰU
.... .
Bạn đạo quen biết đã lâu. Tức là bạn
bè kết giao với nhau để cùng học đạo, tu
hành.
Điều Bệnh tăng niệm tụng trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển 6 (Đại 48, 1147

trung), nói: “Nếu có vị tăng nào lâm bệnh
thì đồng hương, đạo cựu nên bày tượng Phật,
hương đèn trước giường người bệnh để tụng
kinh, niệm Phật”.
Ngoài ra, nhân dịp vị tân Trụ trì nhập
tự, các đạo cựu viết tờ sớ đọc trong buổi lễ,
gọi là Đạo cựu sớ.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Xưng hô
môn, Văn sớ môn].

Í
ĐẠO DIỄN (1335-1418)
.....
Vị Thiền tăng đầu đời Minh, người
Trường châu (huyện Ngô, tỉnh Giang tô),
họ Diêu, tên Quảng hiếu, hiệu là Độc am.
Năm 14 tuổi sư
xuất gia, ban đầu học
Thiên thai, về sau
theo ngài Trí cập ở
Kính sơn tham thiền
và ngộ huyền chỉ. Sư
lần lượt trụ trì các
chùa Phổ khánh tại
Lâm an, Thiên long
ở Hàng châu, Lưu
quang ở Gia định.
Sư có năng khiếu về văn chương, đặc biệt
về thi họa, giỏi cả âm dương thuật số. Yên
vương cùng sư đàm luận rất tâm đầu ý hợp
nên đưa sư về Bắc bình ở luôn trong phủ để
bàn việc cơ mật, giúp Yên vương dẹp loạn
Tĩnh nan. Đến khi Thành tổ lên nối ngôi,
xét công của sư là bậc nhất, mới phong chức
Thiếu sư Thái tử, nên thời ấy gọi sư là Diêu
thiếu sư. Vua lại buộc sư phải để tóc đội
mũ, ban cho nhà cửa, cung nhân, nhưng sư
đều tạ từ không nhận.
Hàng ngày, sư ở trong một ngôi chùa về
phía tây thành, mặc áo pháp lễ bái tụng niệm,
nuôi một người cháu làm thị giả. Ở đây, sư
từng xem xét và sửa lại các bộ Thái tổ thực
lục và Vĩnh lạc đại điển. Năm Vĩnh lạc 16 sư
tịch, thọ 84 tuổi, thụy hiệu là “Cung Tĩnh”.
Sư có các trứ tác: Đạo dư lục, Luận Phật
pháp bất khả diệt, Tịnh độ giản yếu lục.

[X. Tăng tập tục truyền đăng lục Q.5;
Tục đăng tồn cảo Q.4].
ĐẠO DUNG
.....
I. Đạo Dung.
Vị tăng ở thời Ngụy Tấn, người Lâm lự,
huyện Cấp tỉnh Hà nam. Sư xuất gia năm
12 tuổi, mới đầu học ngoại điển, đến năm
30 tuổi thì tài học siêu tuyệt, thấu suốt các
kinh điển nội ngoại.
Khi ngài Cưu ma la thập vào Quan trung,
sư đến thăm hỏi. Qua cuộc đối thoại, ngài
La thập rất thán phục kiến thức uyên bác
của sư, vua Diêu hưng mời sư đến ở trong
vườn Tiêu dao tham dự công tác dịch kinh
với ngài La thập.
Sau, sư trở về Bành thành, giảng thuyết
Trung luận, Pháp hoa v.v... môn đồ rất đông.
Trong khi sư giảng kinh Pháp hoa, sư chia
văn kinh làm chín khoa (mà sư gọi là Cửu
triệt), rất được người thời bấy giờ khen ngợi
và gọi sư là Cửu triệt pháp sư.
Sư có soạn Nghĩa sớ các kinh: Pháp hoa,
Đại phẩm bát nhã, Kim quang minh, Thập
địa và Duy ma.
Sư tịch ở Bành thành, thọ 74 tuổi.
[X. Lương cao tăng truyện Q.6; Pháp hoa
truyện kí Q.2; Đại đường nội điển lục Q.3].
(xt. Cửu Triệt).
II. Đạo Dung.
Vị Thiền tăng thuộc phái Hoàng long
tông Lâm tế ở đời Tống, tự là Cổ nguyệt, đệ
tử nối pháp của ngài Đồ độc Trí sách.
Sư tình cờ đọc La hồ dã lục, lòng rất cảm
khái, bèn ghi chép lại những việc thấy nghe ở
chốn tùng lâm trong khoảng 30 năm thành
bộ sách “Cận cổ chi danh tăng thiện hành
lục”, tức là bộ Tùng lâm thịnh sự 2 quyển.

Những sự tích khác về sư không rõ.
[X. Tùng lâm thịnh sự tự].
ĐẠO DƯ LỤC
Có 1 quyển, do Diêu quảng hiếu, tức là
ngài Đạo diễn Độc am (1335-1418) soạn vào
đời Minh.
Ngài Đạo diễn nghiên cứu các điển tịch
nội ngoại rất sâu rộng, từ văn học cổ điển
Trung quốc, cho đến Thiền, Hoa nghiêm,
Đạo Diễn
ĐẠO DƯ LỤC

ĐẠO ĐẾ Í
Thiên thai, Tịnh độ v.v... của Phật giáo, tất
thảy đều thông suốt.
Nội dung sách này nhằm bác bỏ luận điệu
bài Phật của các Nho gia đời Tống và nói: “Nếu
không tìm hiểu sách Phật thì không thể biết
được đáy nguồn sâu thẳm của Phật pháp”. Đồng
thời, ngài đứng trên lập trường Hoa nghiêm và
Thiền học để phê phán các học thuyết của
Trình di, Trình hạo và Chu hi.
[X. Thiền tịch chí Q.hạ].
ĐẠO ĐĂNG
.....
I. Đạo Đăng (412-496).
Vị tăng ở thời Bắc Ngụy, người Đông
hoàn (Nghi thủy, Sơn đông), họ Nhuế.
Mới đầu, sư theo ngài Tăng dược ở Từ
châu học các kinh Niết bàn, Pháp hoa, Thắng
man v.v... về sau, theo ngài Tăng uyên ở
Bạch tháp học luận Thành thực, tiếng tăm
của sư lan truyền đến nước Ngụy và được
vua Cao tổ Hiếu văn đế ngưỡng mộ. Sư ở
Lạc dương hoằng pháp giảng dạy, được mọi
người tôn kính.
Năm Thái hòa thứ 2 (496) sư tịch ở chùa
Báo ân tại Hằng châu, thọ 85 tuổi (có thuyết
nói sư tịch khoảng năm 500-503).
[X. Tục cao tăng truyện Q.6; Ngụy thư
Thích Lão chí].
II. Đạo Đăng.
Vị tăng ở thời đại Nam triều, năm sinh
năm mất không rõ.
Sư trụ ở chùa Kì xà, nghiên cứu các kinh
rất sâu, hiểu thấu ý chỉ huyền diệu. Năm
511 đời vua Vũ đế nhà Lương thuộc Nam
triều, sư cùng với các ngài Pháp vân chùa

Quang trạch và Tuệ minh chùa Ngõa quan
vâng sắc chỉ vào điện Hoa lâm tuyên giảng
thiên Đoạn nhục của phẩm Tứ tướng trong
kinh Niết bàn, được thính chúng rất khâm
phục, vang tiếng một thời.
III. Đạo Đăng (1620-1679).
Vị tăng sống vào đời Thanh, người Điếm
giang, tỉnh Tứ xuyên, họ Nghê. Sư hoằng
pháp hơn 20 năm. Vì xót xa môn phong
thời đại không còn như xưa, nên sư ẩn tu ở
chùa Văn thù tại Cẩm quan và đem đốt hết
văn cảo của đời mình, chỉ để lại một bài
“Thập nhị thời ca”.
Năm Khang hi 18 (1679) sư tịch, thọ 60
tuổi.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.88].
ĐẠO ĐẾ
Phạm:Màrga-satya,Pàli:Magga-sacca.
Cũng gọi Đạo thánh đế (Phạm:Margàryasatya),
Thú khổ diệt đạo thánh đế, Khổ
diệt đạo thánh đế, Khổ xuất thánh đế.
Con đường chân chính đưa đến cảnh giới
diệt khổ, một trong 4 Thánh đế, là giáo nghĩa
cơ bản của Phật giáo. Về nội dung của Đạo
đế, các kinh luận nói không giống nhau, phổ
thông có hai thuyết:
1. Kinh A hàm –Thánh điển căn bản
của Phật giáo nguyên thủy–cho rằng Đạo
đế tức là Bát chính đạo: Chính kiến, Chính
chí, Chính ngữ, Chính nghiệp, Chính
mệnh, Chính phương tiện, Chính niệm và
Chính đạo.
2. Luận Đại trí độ quyển 19, luận Thành
thực quyển 2 phẩm Tứ đế và luận Tứ đế
quyển 4 phẩm Phân biệt đạo đế thì cho rằng
Đạo đế bao gồm cả 37 giác chi: Tứ niệm trụ,
Tứ chính đoạn, Tứ thần túc, Ngũ căn, Ngũ
lực, Thất giác chi và Bát thánh đạo chi.

Về tự tính của Đạo đế, giữa các luận và
các bộ phái cũng có nhiều thuyết khác nhau.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 77, thì:
1. Các luận sư A tì đạt ma phần nhiều
cho hữu học pháp và vô học pháp là Đạo đế.
2. Các luận sư Thí dụ cho Xa ma tha (Phạm:
samatha, dịch là Chỉ) và Tì bát xá na (Phạm:
vipazyanà, dịch là Quán) là Đạo đế.
3. Các luận sư Phân biệt cho Bát chính
đạo thuộc pháp hữu học là Đạo, cũng là Đạo

Í
đế, còn pháp hữu học khác và tất cả pháp
vô học chỉ là Đạo, chứ không phải Đạo đế.
4. Đại luận sư Diệu âm (Phạm: Ghowa)
của Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng pháp
ngũ uẩn dùng để đối trị tự tương tục và tha
tương tục, hoặc đối trị hữu tình số và vô
tình số đều là Đạo mà cũng là Đạo đế.
Ngoài ra, các nhà Duy thức đem Đạo đế
phối với Chính hạnh chân như trong 7 chân
như và dùng 3 tính Duy thức là Biến kế sở
chấp, Y tha khởi, Viên thành thực để giải
thích tướng của Đạo đế:
1. Tri đạo, cũng gọi Biến tri đạo: Biết rõ
Biến kế sở chấp không có tự thể.
2. Trừ đạo, cũng gọi Vĩnh đoạn đạo:
Dứt hết các pháp giả tạm do các thứ nhân
duyên bên ngoài sinh khởi (Y tha khởi).
3. Chứng đắc đạo, cũng gọi Chứng đạo:
Tức có thể chứng lí Nhân không và Pháp
không.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.17; phẩm
Thánh đế trong luận Pháp uẩn túc Q.6; luận
Tam vô tính Q.thượng; luận Thành duy thức
Q.8; Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần đầu].
(xt. Tứ Đế).
ĐẠO ĐIỀN Y
Áo ruộng lúa. Cũng gọi Thủy điền y.
Chỉ cho áo ca sa. Vì ca sa có những ô
giống như thửa ruộng cấy lúa, nên gọi là Đạo
điền y.
Trong bài văn bia củaThiền sư Lục tổ
Tuệ năng do Vương duy soạn có những
câu: “Dứt tuyệt mùi cá thịt, dùng thức ăn
cửa thiền; Dẹp tất cả bẫy, lưỡi, mặc tấm áo
đạo điền”.

ĐẠO ĐỘC (1600-1661)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động sống
vào đời Minh, người Nam hải (Quảng đông),
họ Lục, hiệu là Tông bảo, biệt danh Không
ẩn, người đời gọi là
Không ẩn tông
bảo, Tông bảo đạo
độc thiền sư.
Năm lên 6 tuổi,
cha mất, sư theo
mẹ đến ở gần chùa,
nghe bà già hàng
xóm tụng: “Phát
nguyện lai sinh
đồng chânxuất gia,
kiến tính thành Phật” (Phát nguyện kiếp
sau xuất gia từ nhỏ, thấy tính thành Phật),
sư liền lập chí xuất gia. Lớn lên, sư thỉnh
được Lục tổ đàn kinh, nhưng vì chưa biết
chữ nên sư lễ thỉnh các vị đại đức dạy cho
đọc tụng.
Năm 16 tuổi, sau khi lễ chư Phật mười
phương, sư tự cầm dao cạo tóc, rồi dựng lều
tranh ẩn tu tại Long sơn, hầu hạ thân mẫu
hơn mười năm hết lòng hiếu thảo.
Năm 29 tuổi sư đến lễ ngài Vô dị Nguyên
lai ở Bác sơn xin thụ giới Cụ túc và được
ngài truyền pháp. Sư về ở tại Lô sơn, sau sư
lần lượt ở các chùa: La phù sơn tại Quảng
châu, Trường khánh ở Phúc châu, Nhạn hồ
ở Phúc kiến, Tây thiền tự ở Nam đài sơn,
Giới am, Hải chàng v.v... ở Quảng tây.
Năm Thuận trị 18 (1661) đời Thanh sư
tịch, thọ 61 tuổi, 33 tuổi hạ.
Sư có trứ tác: Trường khánh bảo tông
độc thiền sư ngữ lục 6 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.63; Tục đăng

chính thống Q.40; Chính nguyên lược tập
Q.3].
ĐẠO ĐỨC
.....
Nguyên lí thiện ác, chính tà có liên quan
đến hành vi của nhân loại.
Đạo đức, chữ La tinh là mors, cùng
nghĩa với chữ êthos (tập tục), bởi vì tập tục
là nền tảng của đạo đức và pháp luật, trong
ĐẠO ĐỨC
Đạo Độc

ĐẠO GIAI Í
đó, pháp luật là phép tắc trong hoạt động
xã hội, còn đạo đức thì là mẫu mực tất yếu
của cá nhân trong phép tắc sinh hoạt xã
hội loài người.
Ngài Khổng tử đề cao Nhân, Đức là trung
tâm của quan hệ nhân luân. Còn các tông
giáo như Cơ đốc giáo, Phật giáo v.v... cũng
rất coi trọng sức mạnh đạo đức. Cơ đốc giáo
chủ trương thương yêu mọi người bằng tinh
thần bác ái của Chúa, từ đó mở rộng tư tưởng
luân lí. Phật giáo thì răn ác, khuyến thiện,
cấm chỉ mười điều ác (Thập bất thiện nghiệp)
như giết hại, trộm cướp v.v... Trong tinh
thần căn bản của Phật giáo, thì Đức là tự
mình được lợi ích; Đạo là làm lợi ích cho
người khác.
Bài kệ trong Thất Phật thông giới nói
(Đại 2, 551 thượng):
“Chư ác mạc tác,
Chư thiện phụng hành
Tự tịnh kì ý,
Thị chư Phật giáo”.
(Đừng làm các điều ác,
Nên làm các việc thiện,
Giữ tâm ý trong sạch,
Đó là lời Phật dạy).
Xem bài kệ trên có thể lí giải được quan
niệm đạo đức nhân luân của Phật giáo.
[X. kinh Siêu nhật minh tam muội Q.hạ;
kinh Vô lượng thọ Q.hạ; luận Đại trí độ
Q.15; luận Biện chính Q.5 (Pháp lâm); Tập
cổ kim Phật đạo luận hành Q. bính Văn đế
chiếu lệnh Huyền trang pháp sư phiên Lão
tử vi Phạm văn sự (Đạo tuyên)].
ĐẠO ĐỨC KINH

........
Có 2 thiên Thượng, Hạ gồm 81 chương,
tác phẩm quan trọng của Đạo gia thời Tiên
Tần, kinh điển chủ yếu của Đạo giáo. Tương
truyền do Lão đam, người nước Sở, soạn vào
thời Xuân Thu.
Chữ Đạo ở đây được lấy từ câu “Đạo
khả đạo” (Thượng thiên) và chữ Đức rút từ
câu “Thượng đức bất đức” (Hạ thiên). Văn
kinh ngắn gọn trong sáng, chỉ có hơn 5.000
lời, nhưng chứa đựng tư tưởng cao siêu thâm
thúy, nên có người cho học thuyết của Lão
tử là bắt đầu của Hình nhi thượng học của
Trung quốc.
Lão tử cho rằng muôn vật trong vũ trụ
đều bắt nguồn từ Đạo, mà Đạo thì vốn tự
nhiên. Đại đạo vận hành không ngừng,
nhưng chắc chắn sẽ lại trở về chỗ ban đầu.
Về phương diện chính trị, Lão tử chủ
trương vô vi, cho rằng Đạo thường không
làm mà làm tất cả, ông vua mà giữ được Đạo
thì muôn vật sẽ tự hóa. Tức là ứng dụng
chính sách “vô vi” tiêu cực để đạt đến mục
đích “vô bất vi” tích cực.
Như trên đã nói, Đạo giáo rất xem trọng
Đạo đức kinh, tôn Lão đam là Giáo chủ, lấy
“Đạo” làm tín ngưỡng căn bản và là cơ sở lí
luận. Trong tạng kinh của Đạo giáo có tới hơn
50 loại sách chú thích về Đạo đức kinh, đã
đứng về nhiều phương diện như triết học lí
luận, âm dương biến hóa, nội đan ngoại đan,
tu thân trị quốc, dịch tượng thuật số v.v... để
thuyết minh giáo nghĩa của Đạo giáo.
ĐẠO GIẢ
Vốn chỉ cho người tu sĩ Phật giáo nói
chung, sau chỉ riêng những hành giả tu Thiền,
hoặc người vào chùa xin xuất gia nhưng vẫn
chưa được phép cạo tóc.

Luận Đại trí độ quyển 36 (Đại 25, 324
trung), nói: “Người xuất gia đã đắc đạo hoặc
chưa đắc đạo đều gọi là Đạo nhân”.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.28; Thiền lâm
tượng khí tiên Chức vị môn]. (xt. Đạo Nhân).
ĐẠO GIAI (1866-1932)
.....
Vị tăng Trung quốc thời cận đại, người
Hành sơn, tỉnh Hồ nam, họ Hứa, tên Thường

Í
tiễn, hiệu Hiểu chung, Bát bất đầu đà.
Năm 19 tuổi, sư y vào hòa thượng Chân
đế xuất gia ở chùa Trí thắng tại Hành châu;
năm sau, thụ giới Cụ túc ở chùa Báo ân tại
Lỗi dương. Sư nhập thất ba năm chuyên tâm
tham thiền ở chùa Nhị đoan tại Giáp sơn,
lại theo hòa thượng Mặc am chùa Chúc
thánh tại Nam nhạc học giáo lí và xem Đại
tạng kinh.
Về sau, sư giảng kinh ở các chùa Tây
thiền, Thiên đồng và lần lượt trụ trì các
chùa Tây thiền, Thanh lương, Hải hội, Chúc
thánh v.v... Năm 1906, sư đi sang các nước
Tân gia ba, Mã lai, Miến điện, Ấn độ. Sau
khi về nước, sư trụ trì chùa Pháp nguyên
và giữ chức Tổng thư kí của Tổng hội Phật
giáo Trung quốc, đồng thời, sư đề nghị sửa
lại bộ “Tân tục cao tăng truyện” bốn tập,
gồm66 quyển. Đây là sử liệu trọng yếu của
lịch sử Phật giáo Trung quốc thời cận đại.
Sau, sư cùng với đệ tử là Đức ngọc sang
Ấn độ sửa lại chùa Trung hoa ở vườn Lộc
dã. Năm 1932, sư về Mã lai á, thường ở chùa
Phổ đà. Tháng 3 năm ấy sư tịch, thọ 67 tuổi.
[X. Trung quốc Phật giáo cận đại sử Q.hạ
(Đông sơ)].
ĐẠO GIAO
Thiện căn của chúng sinh khởi động
gọi là Cơ; tâm đại bi của chư Phật cảm động
gọi là Ứng. Cơ và Ứng tương xứng gọi là
Đạo giao.
Pháp hoa văn cú kí quyển 1 phần trên
(Đại 34, 155 thượng), nói: “Chư Phật không
đến, chúng sinh không đi mà cơ ứng tương
xứng, nên gọi là đạo giao”.

ĐẠO GIÁO
I. Đạo Giáo.
Giáo pháp do đức Phật nói gọi là Đạo
giáo, tức là đạo Phật, hoặc Phật giáo.
II. Đạo Giáo(Taoism).
Tông giáo lấy tư tưởng Lão trang làm
trung tâm kết hợp với tín ngưỡng thần tiên
và tín ngưỡng dân gian, đồng thời chịu ảnh
hưởng của Nho gia và Phật giáo mà được
hình thành.
Đạo giáo bắt đầu từ Trương lăng đời
Đông Hán, đến đời con Trương lăng là
Trương hoành và cháu là Trương lỗ thì tập
đại thành. Giáo nghĩa Đạo giáo lấy tư tưởng
“vô vi” làm nền tảng và hấp thu rất nhiều
giáo lí của Phật giáo và tư tưởng Nho gia.
Sự phát triển của Đạo giáo bắt nguồn từ
pháp thuật của thầy cúng thời cổ đại và
phương thuật thần tiên ở thời Tần, Hán, lại
dung hợp âm dương, ngũ hành, sấm vĩ, chú
thuật v.v... mà thành lập hệ thống tư tưởng
Đạo giáo, đồng thời, pha trộn với tư tưởng
Phật giáo để mở rộng.
Khoảng năm 125-144 (đời vua Thuận
đế) thời Đông Hán, Trương lăng đề xướng
Ngũ đẩu mễ đạo (đạo năm đấu gạo), tôn thờ
Lão tử làm Giáo chủ, dùng “Lão tử ngũ thiên
văn” làm kinh điển chủ yếu, thế là Đạo giáo
bắt đầu hình thành và như đã nói ở trên,
đến đời con là Trương hoành và cháu là
Trương lỗ thì đại thành.
Khoảng năm 167-189 đời Linh đế nhà
Hậu Hán, Trương dác lập ra Thái bình đạo
là một phái trọng yếu của Đạo giáo ở thời kì
đầu. Phái này dùng sách “Thái bình thanh
lãnh” làm kinh điển chủ yếu, dùng “Thiện
đạo” giáo hóa đồ chúng và dùng bùa chú để
trị bệnh. Tín đồ có tới vài mươi vạn, ở rải

rác khắp 8 châu: Thanh, Từ v.v... cùng với
pháp Ngũ đẩu mễ đạo của Trương hoành,
Trương lỗ đều trở thành cơ sở cho các cuộc
khởi nghĩa của nông dân thời bấy giờ.
Về sau, có kinh “Lão tử hóa Hồ” cổ xúy
cho thuyết “Lão tử sang Ấn độ giáo hóa người
Ấn” và đức Phật là đệ tử của Đạo giáo! Xét
về nội dung thì sách này là kinh giả được
ngụy tạo vào thời Tây Tấn. Đến đời Đông
ĐẠO GIÁO

ĐẠO GIÁO Í
Tấn, năm 317, Cát hồng soạn thiên “Bão
phác tử” chỉnh lí và trình bày rõ về lí luận
phương thuật thần tiên, đồng thời, hệ thống
hóa nội dung tư tưởng của Đạo giáo mà trở
thành cuốn sách cơ bản.
Đến khoảng năm 440-450 đời Bắc
Ngụy, đạo sĩ Khấu khiêm chi ở Tung sơn
tự xưng vâng mệnh “Thái thượng lão quân”
chấn chỉnh lại Đạo giáo, loại bỏ “Tam
Trương Ngụy Pháp” (Pháp giả dối của ba
người họ Trương), tham khảo nghi lễ của
Phật giáo mà chế định chương nhạc, xác
lập cơ sở quốc giáo hóa Đạo giáo, gọi là “Bắc
Thiên Sư Đạo”, hoặc “Tân Thiên Sư Đạo”.
Không bao lâu, vào đời Tống thuộc Nam
triều, có đạo sĩ Lục tu tĩnh (406-477) ở Lô
sơn và vào đời Lương, có đạo sĩ Đào hoằng
cảnh (456-477) sửa lại kinh sách, biên soạn
phép tắc về trai giới và giáo nghĩa. Từ đó, lí
luận cũng như hình thức tổ chức của Đạo
giáo dần dần được hoàn bị, gọi là “Nam
Thiên Sư Đạo”.
Đến đời Đường, Đạo giáo phát triển càng
thêm mạnh. Pháp tôn của Đào hoằng cảnh
là đạo sĩ Vương viễn tri dung hợp Nam thiên
sư đạo với Bắc thiên sư đạo để làm thành cơ
sở của Đạo giáo. Thời đại nhà Đường, các
vua chúa xây dựng nhiều đền thờ Lão tử,
Đạo quán, và trong các kì thi lại thêm vào
môn “Đạo đức kinh”.
Năm 637, vua Thái tông ra lệnh đặt Đạo
giáo trên Phật giáo; chính sách “Đạo trước
Phật sau” này đã trở thành phương châm
nhất quán của đời Đường. Vua Đường Cao
tông (ở ngôi 650-683) nhận Lão tử là tổ tiên

của Vương thất nhà Đường và phong hiệu
là “Thái Thượng Huyền Nguyên Hoàng Đế”,
hạ lệnh cho mỗi châu phải xây cất một Đạo
quan. Đến vua Huyền tông (ở ngôi 712-756)
thì lại càng tôn sùng huyền học và xếp các
sách của Lão tử, Trang tử, Liệt tử vào hàng
“Chân kinh”.
Đến cuối đời Đường đầu đời Ngũ đại,
Đỗ quang đình dốc sức vào công tác chỉnh
lí các kinh điển và hoàn thành việc biên tập
các nghi lễ của Đạo giáo. Lã động tân cho
“từ bi độ thế” là con đường thành đạo và lấy
việc diệt trừ tham, sân, si thay cho việc học
tập kiếm thuật. Chủ trương này của họ Lã
đã có ảnh hưởng rất lớn đối với việc phát
triển giáo lí Đạo giáo ở thời Bắc Tống. Vua
Tống chân tông (ở ngôi 998-1022) sai các
ông Vương khâm nhược và Trương quân
phòng biên tập tạng kinh của Đạo giáo, trong
đó, lấy “Vân Cấp Thất Tiêm” 122 quyển
làm tác phẩm tiêu biểu. Chân tông còn cho
xây cất nhiều Đạo quan.
Vua Tống huy tông (ở ngôi 1101-1125)
từng tự cho mình là “Giáo chủ đạo quân
hoàng đế”, hạ lệnh tìm kiếm Đạo giáo tiên
kinh ở khắp nơi trong nước, sửa chữa bản
khắc ấn hành toàn bộ Đạo tạng; lại đặt chức
Bác sĩ ở nhà Thái học để coi về các môn
Đạo đức kinh, Trang tử, Liệt tử v.v... Đây là
thời kì hoàng kim của Đạo giáo.
Từ cuối đời Ngũ đại và đầu đời Tống trở
về sau, Nam thiên sư đạo và Bắc thiên sư
đạo cùng với các phái Thượng thanh, Linh
bảo, Tịnh minh dần dần dung hợp, để đến
đời Nguyên thì tất cả gồm về một phái
“Chính Nhất” lấy bùa chú làm chủ yếu.
Khoảng năm 1167 đời Kim, Vương trùng
dương sáng lập “Toàn chân giáo” ở Hải ninh,

Sơn đông. Đồng thời, Lưu đức nhân cũng
sáng lập “Đại đạo giáo” (Sau gọi là Chân đại
đạo giáo), Tiêu bão trân sáng lập “Thái nhất
đạo” v.v... đều lưu hành ở Hà bắc, nhưng
không bao lâu thì tàn lụi, duy có Toàn chân
giáo vẫn hưng thịnh. Vào thời ấy, Toàn chân
giáo và Thiên sư đạo là hai dòng chủ yếu
của Đạo giáo. Vương trùng dương cố gắng
dung hòa Tam giáo (Nho, Đạo, Thích), loại
bỏ những yếu tố bùa chú, mê tín, tiếp thu
giáo lí của Phật giáo (đặc biệt là Thiền tông)
và chủ nghĩa xuất gia.
Vào thời vua Thế tổ (ở ngôi 1260-1293)

Í
nhà Nguyên, do kinh Lão tử hóa Hồ mà
phát sinh ra cuộc tranh luận gay gắt giữa
Phật giáo và Đạo giáo. Đạo giáo thua cuộc.
Vua ra lệnh cấm Đạo giáo lưu hành. Do đó,
sự phát triển của Đạo giáo bị ngưng lại và
thế lực cũng suy vi dần. Từ đấy về sau, Đạo
giáo bị chia làm hai phái lớn là Chính nhất
và Toàn chân, tiếp tục lưu truyền ở đời Minh,
nhưng đến đời Thanh thì tàn lụi dần.
Ở thời kì đầu, lúc thế lực của Đạo giáo
cường thịnh, thì tổ chức giáo đoàn thường
kết hợp với quyền lực của quốc gia, nên
Đạo giáo đã trở thành một tông giáo dành
riêng cho hàng vua quan và những người
chuyên tu. Đến khi Đạo giáo suy vi thì lại
chuyển thành tông giáo dân gian, lấy sự
sinh hoạt và luân lí thường ngày của dân
chúng làm cơ sở, nên mới gọi là “Dân Chúng
Đạo Giáo”, đồng thời, một số lượng lớn
các kinh sách Đạo giáo cũng theo đó mà
xuất hiện.
Đạo giáo cho rằng ước vọng căn bản của
loài người là mong được may mắn, hạnh
phúc, giầu sang, sống lâu, vinh hiển v.v...
Để đạt được lí tưởng ấy, Đạo giáo tích cực
khuyên người làm việc thiện, cử hành các
nghi thức cầu đảo, bùa chú để trừ tai họa,
được phúc lợi. Nhờ mang đậm sắc thái dân
gian thông tục dễ thích ứng ấy, nên số tín
đồ của Đạo giáo tăng lên rất nhanh.
Nói chung, Đạo giáo tuy có nhiều chi
phái, nhưng tín ngưỡng và giáo nghĩa cơ bản
thì vẫn không ngoài “Đạo”, cho rằng Đạo
chính là đầu mối của hư vô, gốc rễ của tạo
hóa, ngọn nguồn của thần minh, bản nguyên

của thiên địa, cũng như vũ trụ, âm dương,
vạn vật đều do “Đạo” biến hóa mà sinh ra.
Thần tối cao mà Đạo giáo tôn thờ là Tam
thanh tôn thần được nhân cách hóa từ
“Đạo”, trong đó, “Đạo Đức Thiên Tôn” tức
là Lão tử. Nhưng từ đời Tống trở về sau thì
Đạo giáo dân chúng hoặc thần cách hóa các
tinh tú tự nhiên như: Bắc đẩu thần quân
(thần cách hóa của 7 vì sao Bắc đẩu), Huyền
thiên thượng đế(thần cách hóa của sao Bắc
cực), hoặc thần cách hóa các nhân vật lịch
sử như: Văn xương đế quân(thần của sự học
vấn), Lã tổ(thần cách hóa của Lã động tân),
Quan thánh đế quân(thần cách hóa của Quan
vũ) v.v... để tôn thờ.
Còn về phương pháp tu luyện cụ thể
của Đạo giáo thì có: Phục nhĩ ( dùng
thuốc tiên), Đạo dẫn ( một loại thể
dụcnhẹ nhàng), Thai tức (.......cũng gọi
Phục khí, Hành khí, là phương pháp hít
thở, hút lấy nguyên khí của vũ trụ vào trong
cơ thể để được trường sinh bất tử), Phù lục
( văn bí mật của bùa, chú), Phòng
trung ( phép lấy âm bổ dương), Tịch
cốc (......Không ăn những loại hạt do tạp
khí dưỡng thành), Nội đơn (.......), Ngoại
đơn (.......) v.v...
Về nghi thức tôn giáo thì có: Lập đàn
cúng tế, cầu đảo, tụng kinh, lễ sám v.v... Về
kinh điển của Đạo giáo thì ngoài Đạo tạng
hiện còn gồm 5.485 quyển, còn có Vạn lịch
tục đạo tạng, Đạo tạng tập yếu v.v...
(xt. Tam Giáo Luận Hành, Phật Đạo Chi
Tranh).
ĐẠO GIÁO NGHĨA XU
Gồm 10 quyển, do đạo sĩ Thanh khê
Mạnh an bài biên soạn, thu trong Đạo tạng
Thái bình bộ, tập 762. Đây là bộ sách tập

đại thành giáo lí của Đạo giáo. Nội dung:
- Quyển 1: Nói về nghĩa đạo đức, pháp
thân, Tam bảo, các nghiệp.
- Quyển 2: Nói về nghĩa 3 động, 7 bộ,
12 bộ.
- Quyển 3: Nói về nghĩa lưỡng bán, đạo
ý, thập thiện, nhân quả.
- Quyển 4: Nói về nghĩa ngũ ấm, lục tình,
tam nghiệp, thập ác.
- Quyển 5: Nói về nghĩa tam nhất, nhị
quán, tam thừa.
ĐẠO GIÁO NGHĨA XU

ĐẠO HẰNG Í
- Quyển 6: Nói về nghĩa lục thông, tứ
đạt, lục độ, tứ đẳng.
- Quyển 7: Nói về nghĩa tam giới, ngũ
đạo, hỗn nguyên.
- Quyển 8: Nói về nghĩa giáo lí, cảnh trí,
tự nhiên, đạo tính.
- Quyển 9: Nói về nghĩa phúc điền, Tịnh
độ, tam thế, ngũ trược.
- Quyển 10: Nói về nghĩa động tịch, cảm
ứng, hữu vô, giả thực.
Về người soạn bộ sách này, có thuyết
cho là do người đời sau ngụy soạn rồi mạo
danh soạn giả là Mạnh an bài thôi. Người
ta biết được điều này là vì trong sáchthường
trích dẫn các kinh giả ở đời Tùy (vídụ như
kinh Hải không, kinh Bản tế v.v...) để chứng
minh. Tuy nhiên, sách này đã cóảnh hưởng
rất lớn đối với việc phát triển của Đạo
giáo và Phật giáo từ đời Trung Đường trở
về sau.
ĐẠO HẠNH
I. Đạo Hạnh.
Cũng gọi Đạo nghiệp. Hàm ý là tu hành
đạo Phật.
Phẩm Chúc lụy trong kinh Duy ma
quyển hạ (Đại 14, 557 thượng) nói: “Đúng
như lời dạy mà tu tập, nên biết người ấy tu
đạo hạnh đã lâu”.
II. Đạo Hạnh (752-820).
Vị Thiền tăng ở đời Đường, người Quế
dương (Hồ nam) họ Dương.
Năm 12 tuổi, sư tu học ở đạo tràng Bát
nhã tại Nam nhạc. Sau, sư tham yết ngài
Mã tổ Đạo nhất, triệt ngộ việc lớn sinh tử.
Mới đầu sư ở phía tây nam huyện Lễ dương,

sau quan Thái thú thỉnh sư về trụ trì chùa
Khai nguyên ở Mính khê.
Năm Nguyên hòa 15 (820) sư tịch, thọ
69 tuổi.
[X. Tống cao tăng truyện Q.20].
III. Đạo Hạnh(1089-1151).
Vị Thiền tăng thuộc phái Dương kì tông
Lâm tế ở đời Tống, người Kiền châu (tỉnh
Giang tây), họ Diệp, đời gọi sư là Tuyết
đường.
Thủa nhỏ sư đã quyết chí học Phật và
theo thiền sư Vi ở Thiên ninh. Năm 19 tuổi,
sư y vào ngài Giác ấn Tử anh xuất gia, tham
học ngài Chỉ nguyên nhuận, nhưng cơ duyên
không khế hợp. Sư lại tham lễ ngài Phật nhãn
Thanh viễn ở chùa Long môn, tỏ ngộ được
huyền chỉ và nối pháp của ngài.
Năm Kiến viên thứ 2 (1128), nhận lời
thỉnh cầu của Từ khang quốc, sư giảng pháp
ở Thọ ninh, sau đó, sư lần lượt trụ trì các
chùa Pháp hải, Thiên ninh, Ô cự v.v...
Năm Thiệu hưng 21 (1151) sư tịch, thọ
63 tuổi.
Sư có các trứ tác: Tuyết đường Hạnh hòa
thượng ngữ lục 1 quyển, Tuyết đường Hạnh
hòa thượng thập di lục 1 quyển.
[X. Liên đăng hội yếu Q.17; Đại minh
cao tăng truyện Q.6].
ĐẠO HẰNG (346-417)
Vị tăng sống vào đời Đông Tấn, người
huyện Lam điền, tỉnh Thiểm tây.
Năm 20 tuổi, sư xuất gia, học tập,
nghiêncứu thông suốt cả nội điển ngoại
điển. Khi ngài Cưu ma la thập vào Trường
an, sư liền đến theo làm đệ tử và tham dự
việc dịch kinh. Vua Diêu hưng nhà Hậu Tần
từng khuyên sư hoàn tục để cùng sửa sang
việc nước, nhưng sư không chịu và vào núi

ẩn tu.
Sư chủ trương quán “Tâm vô nghĩa” của
tâm không vô, nên bị các ngài Pháp thải,
Đàm nhất, Tuệ viễn bài xích.
Năm Nghĩa hi 13 (417) sư tịch, thọ 72 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Thích bác luận, Bách
hạnh châm.
[X. Lương cao tăng truyện Q.6; Lục học
tăng truyện Q.11].

Í
ĐẠO HẬU
Chỉ cho giai vị sau khi đã chứng ngộ
Thực đạo.
Chưa khế hợp Thực đạo là Đạo tiền,
chứng ngay Thực lí là Đạo trung, từ lúc chứng
trở về sau là Đạo hậu.
Cứ theo Nhiếp đại thừa luận thích quyển
14 (bản dịch đời Lương), thì Đạo tiền là chỉ
cho hàng Bồ tát trước Thập địa; Đạo trung
là chỉ hàng Bồ tát từ Sơ địa trở lên đến Thập
địa, tu tập trí Vô phân biệt; còn Đạo hậu
thì chỉ cho Bồ tát từ Kim cương tâm trở lên.
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển
9 (Đại 33, 881 thượng), nói: “Đạo nghĩa là
đạo chân thực tự hành. Chưa khế hợp với
Thực đạo, Chân như tại triền, nên gọi là
Lí, bởi vậy gọi Địa tiền là Đạo tiền. Từ bậc
Sơ địa trở lên đã chứng được thực lí, lại do
lí này mà thành tựu hậu hành, gọi là Đạo
trung. Từ các địa này tu hành mà hiển bày
lí rốt ráo, nghĩa là sau khi đã tu hành chứng
ngộ, thì gọi là Đạo hậu”.
Kim quang minh huyền nghĩa quyển
thượng (Đại 39, 2 trung), nói: “Nên biết Đạo
tiền tròn đầy tính đức, Đạo trung tròn đầy
phần đức, Đạo hậu tròn đầy cứu cánh đức”.
[X. luận Đai trí độ Q.26, Q.27; luận Đại
tì bà sa Q.141; Nhiếp đại thừa luận thích
(bản dịch đời Lương) Q.15]. (xt. Đạo).
ĐẠO HI
.....
I. Đạo Hi.
Tên khác của ngài Bồ đề lưu chi, người
Bắc thiên trúc.
Năm 508 đời Bắc Ngụy, ngài đến Lạc

dương, Trung quốc, dịch rất nhiều kinh.
(xt. Bồ Đề Lưu Chi).
II. Đạo Hi.
Vị Thiền tăng đời Ngũ đại, năm sinh năm
mất không rõ.
Sư là người huyện Mân tỉnh Phúc kiến,
đệ tử nối pháp của thiền sư Huyền sa Sư bị,
trụ trì viện Bạch long tại Thăng sơn thuộc
Phúc châu.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.21; Ngũ
đăng hội nguyên Q.8].
ĐẠO HIỀN LUẬN
Do Tôn xước soạn vào đời Tấn, hiện nay
không còn, nội dung chỉ thấy rải rác trong
các sách đời Lương.
Luận này đem bảy vị cao tăng hoằng
truyền kinh điển hệ thống kinh Bát nhã từ
đời Tây Tấn đến đầu đời Đông Tấn là: Trúc
pháp hộ, Trúc pháp thừa, Vu pháp lan,
Vu đạo thúy, Bạch pháp tổ, Trúc đạo tiềm
và Chi độn, theo thứ tự so sánh với bảy
nhà Hiền sĩ Trúc lâm là: Sơn đào, Vương
nhung, Nguyễn tịch, Nguyễn hàm, Kê
khang, Lưu linh và Hướng tú.
Trong bảy vị cao tăng trên đây, các ngài
Đạo tiềm và Chi độn rất tinh thông Lão
trang và giỏi về huyền học. Còn tác giả Tôn
xước thì có thể tiêu biểu cho giới trí thức
vùng Giang nam đương thời đối với việc
tìm hiểu Phật giáo.
ĐẠO HIÊU
.....
Cũng gọi Biểu đức hiệu.
Tên hiệu của người xuất gia tu đạo được
đặt theo nguyện vọng cơ duyên ngộ đạo, hoặc
theo địa danh, am thất mình ở, hoặc dùng
để gọi thay cho tên húy của các bậc Tổ sư
trong Thiền tông.

Nhưng các tông khác như: Thiên thai,
Pháp tướng, Hoa nghiêm v.v... cũng sử dụng.
Chẳng hạn như ngài Trí khải còn gọi là
Thiên thai, ngài Trạm nhiên còn gọi là Kinh
khê, ngài Khuy cơ còn gọi là Từ ân, ngài
Tuệ chiểu còn gọi là Tuy châu, ngài Trừng
quán còn gọi là Thanh lương, ngài Tông mật
ĐẠO HIÊU

ĐẠO KHÂM Í
Đạo Khâm
còn gọi là Khuê phong. Từ đời Tống trở về
sau thì danh từ “Đạo hiệu” được thay thế
bằng từ “Tự hiệu”.
Tại Nhật bản, tông Tịnh độ dùng từ ngữ
“Dự hiệu”, “A hiệu”. Phái Tây sơn thì dùng
“Không hiệu” đều là chịu ảnh hưởng của
Đạo hiệu tại Trung quốc.
[X. điều Lương vũ đế Phổ thông tứ niên
trong Thích thị thông giám Q.5; truyện
Trạm nhiên trong Phật tổ thống kỉ Q.7;
Tùng lâm thịnh sự (Đạo dung); Thiền lâm
tượng khí tiên Xưng hô môn].
ĐẠO HOA
Trí của Phật trong sạch như hoa sen nên
gọi Đạo hoa.
Đạo chỉ cho quả Phật, hoặc chỉ cho hoa
sen báu ở cõi Tịnh độ của chư Phật, cùng
nghĩa với hoa chính giác.
ĐẠO KHẢI (1043-1118)
.....
Vị Thiền tăng ở đời Tống, người Nghi
thủy Nghi châu (huyện Nghi thủy tỉnh Sơn
đông), họ Thôi, người đời tôn làm tổ thứ 8
của tông Tào động.
Mới đầu, sư theo Đạo thuật (phép tu của
Đạo giáo) trong núi Y dương, học được phép
tịch cốc (không ăn cơm), sau biết là sai lầm,
sư liền bỏ mà học Phật rồi xuất gia ở chùa
Thuật đài tại kinh đô, sau sư tham học thiền
sư Đầu tử Nghĩa
thanh và được
pháp của ngài.
Năm 1080, sư
hoằng pháp ở núi

Tiên động tại
Nghi châu, rồi lần
lượt trụ trì các
chùa: Chiêu đề ở
Lạc dương, Đại
dương sơn ởDĩnh
châu, Thiền viện Sùng ninh bảo thọ ở núi
Đại hồng... thuộc Tùy châu, xiển dương tông
phong Tào động, người về theo học rất đông.
Năm 1104, vua Huy tông nghe tiếng Sư,
triệu sư về trụ trì Thiền viện Thập phương
tịnh nhân, ban cho sư áo đỏ và danh hiệu
“Định chiếu thiền sư”. Nhưng sư cho rằng
áo ấy không phải do Phật chế, nên sư khước
từ, vua nổi giận, hạ lệnh thích chữ vào mặt
và đày đi Tuy châu, sư vẫn quyết không chịu
khuất phục. Sau, vua tỉnh ngộ, trả tự do cho
sư, sư bèn làm chùa trên bờ hồ Phù dung,
hoằng dương Thiền pháp.
Năm 1117, vua Huy tông ban ngạch chùa
là “Hoa nghiêm thiền tự”, về sau lại ban tên
là “Hưng hóa tự”.
Tháng 5 năm sau (1118) sư tịch, thọ 76
tuổi. Người đời gọi sư là Phù dung Đạo khải.
Sư có trứ tác: Phù dung Đạo khải thiền
sư ngữ lục 1 quyển (cũng gọi Định chiếu
thiền sư ngữ yếu).
[X. Thiền lâm tăng bảo truyện Q.7; Liên
đăng hội yếu Q.28; Ngũ đăng hội nguyên
Q.14; Hồ bắc kim thạch chí Q.10].
ĐẠO KHÂM (714-792)
Vị Thiền tăng ở đời Đường, người Côn
sơn, Tô châu, họ Chu, cũng gọi Pháp khâm,
là Sơ tổ của phái Kính sơn tông Ngưu đầu.
Sư vốn học Nho giáo, nhưng, một hôm,
trên đường đi đến kinh đô, sư gặp thiền sư
Hạc lâm Huyền
tố, bèn xin xuất

gia thụ giới, tu tập
pháp Thiền. Sau,
sư đến ở Kính sơn
tại Hàng châu,
người về tham
học rất đông và
dần dần phát
triển thành phái
Đạo Khải Kính sơn.

Í
Năm Đại lịch thứ 3 (768), vua Đại tông
thỉnh sư vào Kinh đô và ban cho danh hiệu
“Quốc nhất thiền sư”. Đến năm Trinh
nguyên thứ 5 (789), sư lại được vua Đức tông
ban cho con dấu và bảo vật. Sư cũng được
rất nhiều danh sĩ trong triều ngoài nội qui y
tín thuận, từ đó, người đời tôn xưng sư là
“Công Đức Sơn”. Năm Trinh nguyên thứ 6
(790), sư dời đến ở viện Tịnh độ chùa Long
hưng. Năm Trinh nguyên thứ 8 (792), sư
tịch, thọ 79 tuổi. Vua Đức tông ban thụy
hiệu là “Đại Giác Thiền Sư”. Người đời gọi
sư là Kính sơn Đạo khâm.
[X. Tống cao tăng truyện Q.9; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.4; Thích thị kê cổ lược
Q.3]. (xt. Đạo Khâm).
ĐẠO KHÍ
.....
Chỉ cho hàng căn cơ có thể tu hành đạo
Phật, hoặc là những người tài đức có khả
năng gánh vác sự nghiệp đạo pháp lớn lao.
Phạm võng kinh Bồ tát giới bản sớ
quyển 1 (Đại 40, 605 thượng), nói: “Những
người nước ấy tính tình nhiều giảo hoạt,
lại không có khí tiết, làm sao có thể là đạo
khí của Bồ tát?”.
ĐẠO KỈ
Vị cao tăng đời Bắc Tề, năm sinh năm
mất không rõ.
Sư thuyết giảng luận Thành thực 30 năm
tại Nghiệp hạ. Sư từng soạn luận Kim tạng
và cứ bảy ngày giảng luận này một lần, đi
đâu sư cũng mang theo, dấn thân nhọc nhằn
để khuyên tăng tục tiến tu.
[X. Tục cao tăng truyện Q.30].

ĐẠO LẠC (1640-?)
Vị Thiền tăng tông Lâm tế ở cuối đời
Minh đầu đời Thanh, người Ấn giang, Tư
nam, tỉnh Quí châu, họ Dương, tự Bất yếm.
Năm 31 tuổi, sư lễ ngài Mẫn thụ Như
tướng xin xuất gia và được thụ giới Cụ túc.
Một năm sau, ngài Mẫn thụ nhập tịch, sư
bèn tham học ngài Thánh khả Đức ngọc ở
viện Hoa nghiêm. Năm Khang hi 15 (1676),
sư về quê thăm mẹ, được thỉnh làm Trụ trì
chùa Vệ long sơn ở Hưng long, Quí châu,
trong ba năm. Sau vì loạn lạc, sư về ẩn ở
núi Cao đồn một năm. Năm Khang hi 23
(1684), sư ra đất Thục ở chùa Ngọc tuyền
phủ Tuân nghĩa. Năm sau, nghe ngài Thánh
khả Đức ngọc đang ở Phương sơn Lô châu
(tỉnh Tứ xuyên), sư liền đến viếng thăm, nhờ
đó được tỏ ngộ. Năm Khang hi 28 (1689),
sư ở chùa Hoa nham tại Trùng khánh.
Không rõ tuổi thọ.
Sư có tác phẩm: Hoa nham bất yếm Lạc
thiền sư ngữ lục 3 quyển.
ĐẠO LÃNG
Vị tăng ở đời Đông Tấn, cùng với ngài
Tuệ tung, rất nổi tiếng về nghĩa học ở Hà
tây.
Sư từng giúp ngài Đàm vô sấm phiên dịch
kinh Niết bàn, viết lời tựa và soạn nghĩa sớ;
về sau, những nhà giảng kinh Niết bàn phần
nhiều đều căn cứ theo bản sớ này. Ngoài ra,
sư còn soạn bài tựa Trung luận, tham gia
khảo chứng văn nghĩa luận A tì đàm tì bà sa
do ngài Phật đà bạt ma dịch.
Người đời sau thường lầm sư là ngài Tăng
lãng truyền bá Tam luận ở Liêu đông.
[X. Đại thừa huyền luận Q.3; Lương cao
tăng truyện Q.2].
ĐẠO LÃNH (1634-?)

Vị Thiền tăng tông Lâm tế ở vào cuối
đời Minh đầu đời Thanh, người huyện
Đồng xuyên, tỉnh Tứ xuyên, họ Hàn, hiệu
Xích tùng.
ĐẠO LÃNH

ĐẠO LÍ Í
Lên 6 tuổi gặp loạn lạc, sư lánh nạn vào
đất Kiềm (Quí châu). Năm 15 tuổi, sư vào
núi Nam vọng trai giới niệm Phật. Vài năm
sau, sư tham lễ ngài Cửu phong Linh dược,
thụ nghiệp nơi ngài Bạch vân Tây thức và
nối pháp ngài Mẫn thụ Như tướng ở Tuân
thành (Tứ xuyên). Sau sư lại trở về hầu ngài
Bạch vân Tây thức.
Năm Khang hi thứ 6 (1667), sư trụ trì
viện Thọ thế ở Quí châu. Không rõ năm
tịch và tuổi thọ của sư.
Sư để lại tác phẩm: Kiềm linh xích tùng
Lãnh thiền sư ngữ lục 5 quyển.
ĐẠO LÂM
.....
I. Đạo Lâm (314-366).
Vị tăng đời Đông Tấn, người Trần lưu
(huyện Khai phong, tỉnh Hà nam), họ
Quan. Cũng gọi Chi đạo lâm, Chi đạo nhân,
Chi độn.
(xt. Chi Độn).
II. Đạo Lâm (?-624).
Vị tăng ở thời Tùy, Đường, người huyện
Cáp dương (tỉnh Thiểm tây), họ Lí.
Năm 35 tuổi sư mới bắt đầu học Phật
pháp, cất am tranh tu Thiền ở núi Chung
nam, ăn rau trái, uống nước suối. Vua Văn
đế nhà Tùy mời sư nhiều lần, nhưng sư đều
từ chối, rồi lánh về phía nam núi Lương sơn,
hàng ngày siêng năng hành đạo, nghiêm trì
giới luật.
Năm Vũ đức thứ 7 (624) đời Đường, sư
tịch, không rõ tuổi thọ.
[X. Tục cao tăng truyện Q.19].
III. Đạo Lâm (741-824).

Vị Thiền tăng thuộc tông Ngưu đầu ở
đời Đường, người Phú dương Hàng châu,
họ Phan. Cũng gọi Điểu khòa Đạo lâm,
Thước khòa Hòa thượng. Thụy hiệu là Viên
tu thiền sư.
(xt. Điểu Khòa Đạo Lâm).
ĐẠO LÂM TỰ
........
Chùa ở núi Chung sơn, ngoài thành Nam
kinh, cũng gọi Tưởng sơn tự.
Đầu năm Nguyên gia (424-453) đời Lưu
Tống, ngài Cương lương da xá từ Tây vực
đến Trung quốc, được vua Văn đế kính
ngưỡng, mời ngài ở chùa này. Lúc đó, ngài
Tăng hàm cũng ở đây và thỉnh ngài Da xá
phiên dịch các kinh Dược vương, Dược
thượng bồ tát, kinh Vô lượng thọ và tự mình
giữ chức Bút thụ.
Khoảng đời Tống, đời Tề, chùa này là
đạo tràng diễn giảng kinh pháp là nơi qui
tụ rất nhiều các vị danh tăng. Vào đời
Lương, ngài Bảo chí cũng từng ở đây tu tập
pháp Thiền. Năm Thiên giám 13 (514) đời
Lương Vũ đế ngài tịch, vua ra sắc chỉ xây
tháp của ngài ở Chung sơn và đổi tên chùa
là Khai thiện.
ĐẠO LÍ
.....
Phạm:Yukti. Gọi tắt: Lí.
Chỉ cho lẽ chính xác, tức là phép tắc
làm chuẩn cứ cho sự tồn tại và biến hóa
của sự vật.
Luận Du già sư địa quyển 13 nêu ra 4
loại đạo lí:
1. Quan đãi đạo lí (Phạm: apekwàyukti),
cũng gọi Tương đãi đạo lí, tức là đạo
lí chân đế và tục đế đối đãi nhau.
2. Tác dụng đạo lí (Phạm: kàryakàraịa-

yukti): Đạo lí có tác dụng quan hệ
nhân quả.
3. Chứng thành đạo lí (Phạm:upapattisàddhana-
yukti), cũng gọi Thành tựu đạo
lí, tức là đạo lí xác nhận phương pháp.
4. Pháp nhĩ đạo lí (Phạm:dharmatàyukti),
cũng gọi Pháp nhiên đạo lí, là đạo lí
có bản tính xưa nay vốn không thay đổi,
như lửa có tính nóng, nước có tính ướt.

Í
[X. kinh Giải thâm mật Q.5; Đại thừa
trang nghiêm kinh luận Q.12; luận Thành
duy thức Q.8].
ĐẠO LÍ CHÂN LÍ
...........
Từ ngữ được dùng trong tông Duy thức
Nhật bản. Đôi lại với “Biệt thể chân lí”.
Chỉ cho đạo lí hữu vi duyên sinh tức chân
như, không có thể tính chắc thực riêng. Còn
Biệt thể chân lí là chỉ cho chân như vô vi
đối lại với các pháp hữu vi.
ĐẠO LOẠI TRÍ
Phạm: Màrga-anvaya-jĩàna.
Trí vô lậu do quán Đạo đế ở cõi Sắc và
cõi Vô sắc mà đạt được. Là một trong 8 trí,
một trong 16 tâm. Trí này giống với pháp
trí do quán Đạo đế ở cõi Dục mà đạt được,
cho nên gọi là Loại. Tông Duy thức cho trí
này là trí Kiến đạo, nhưng tông Câu xá thì
cho trí này thuộc về trí Tu đạo.
ĐẠO LONG (1213-1278)
.....
Vị Thiền tăng phái Dương kì tông Lâm
tế ở đời Nam Tống, người Phù giang, Tây
thục (huyện Phù lăng tỉnh Tứ xuyên), họ
Nhiễm, tự Lan khê, là Tổ của phái Đại giác,
tông Lâm tế, Nhật bản.
Năm 13 tuổi, sư xuất gia ở chùa Đại từ
tại Thành đô, rồi đi tham học khắp nơi. Sau,
sư đến Chiết giang,
lần lượt tham kiến
các ngài Vô chuẩn
Sư phạm. Si tuyệt
Đạo xung, Bắc giản
Cư giản v.v... hỏi về

pháp Thiền, nhưng
chưa khế hợp.
Không bao lâu, sư
tham yết ngài Vô
minh Tuệ tính ở Dương sơn, tỏ ngộ huyền
chỉ, từ đó sư đến ở núi Thiên đồng.
Lúc bấy giờ, Phật giáo ở Nhật bản tuy
hưng thịnh, nhưng chưa ai biết đến đạo
Thiền, nên sư lập chí vượt biển sang Nhật
hoằng dương Thiền pháp. Vào năm Thuần
hựu thứ 6 (1246), sư đến Cửu châu, Nhật
bản; lúc đầu sư ở chùa Viên giác tại Trúc
tiền, sau dời sang viện Lai nghinh chùa
Tuyền dũng ở Thượng lạc; sau lại đến ở
chỗ ngài Đại hiết Liễu tâm chùa Thọ phúc
tại Liêm thương. Tướng Bắc điều thời lại
nghe đạo hạnh của sư, thỉnh sư về ở chùa
Thường lạc; khi rảnh rỗi việc quân, ông
thường đến thăm viếng hỏi đạo và rất kính
ngưỡng sư.
Năm 1253, Bắc điều sáng lập chùa Kiến
trường hưng quốc thiền, thỉnh sư làm vị Tổ
khai sơn đời thứ nhất. Sư ở chùa này được
13 năm, đạo pháp rất hưng thịnh. Sau, sư
vâng sắc chỉ dời đến chùa Kiến nhân ở Kinh
đô (Kyoto). Thượng hoàng Tha nga thường
triệu sư vào cung để hỏi về yếu chỉ của Thiền
pháp. Không bao lâu, sư lại trở về trụ trì
chùa Kiến trường tại Liêm thương
(Kamakura).
Niên hiệu Hoằng an năm đầu (1278), sư
tịch, thọ 66 tuổi, thụy hiệu là “Đại giác thiền
sư”. Sư là người đầu tiên ở Nhật bản được
ban danh hiệu Thiền sư.
Sư có tác phẩm: Ngữ lục 3 quyển.
Dòng của sư được gọi là Đại giác phái,
hoặc là Kiến tường tự môn đồ, một trong
24 dòng Thiền tông Nhật bản.

[X. Nguyên hanh thích thư Q.6; Bản triều
cao tăng truyện Q.19].
ĐẠO LỰC
.....
Từ đạo thể phát sinh ra lực dụng vô úy
gọi là Đạo lực.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19, 106
hạ), nói: “A nan thấy Phật, đính lễ buồn
ĐẠO LỰC
Đạo Long

ĐẠO NGUYÊN Í
Vĩnh Bình Đạo Nguyên
khóc, giận mình từ vô thủy đến nay chỉ
chuyên nghe nhiều, chưa tròn đạo lực”.
Luận Đại trí độ (Đại 25, 66 hạ), nói: “A
nan nghe việc ấy, tâm liền tỉnh ngộ, nên
được niệm đạo lực trợ giúp”.
ĐẠO MÂN (1596-1674)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đầu
đời Thanh, người huyện Triều dương, tỉnh
Quảng đông, họ Lâm, tự Mộc trần, hiệu
Sơn ông, Mộng ẩn.
Lúc đầu, sư theo Nho học và ra làm quan,
sau sư đọc kinh Phật, hiểu lẽ vô thường, sư
bèn xin từ quan và theo ngài Nhược muội
Trí minh xuất gia ở chùa Khai tiên tại Lô
sơn. Sau vì cha mẹ bắt buộc, sư phải hoàn
tục để lập gia đình và sinh được một con.
Năm 27 tuổi, sư lại xuất gia theo ngài Hám
sơn Đức thanh thụ giới Cụ túc.
Sư đi tham học các nơi, sau nối pháp
ngài Mật vân Viên ngộ ở chùa Thiên đồng,
núi Tứ minh. Năm Sùng trinh 15 (1642),
ngài Viên ngộ thị tịch, sư được thừa kế làm
Trụ trì chùa Thiên đồng. Năm Thuận trị
thứ 3 (1646), sư lui về ở núi Ngũ lỗi tại Từ
khê, không bao lâu, sư dời đến chùa Quảng
nhuận.
Năm Thuận trị 14 (1657), sư lại trở về
chùa Thiên đồng. Năm Thuận trị 16 (1659),
vua Thế tổ thỉnh sư thuyết pháp, ban hiệu
là “Hoằng giác
Thiền sư”. Cuối đời,
sư ẩn tu ở núi Hóa
lộc tại Cối kê. Năm
Khang hi 13 (1674)

sư tịch, thọ 79 tuổi.
Sư có các tác
phẩm: Hoằng giác
Mân thiền sư ngữ
lục 20 quyển được
thu vào Long tạng
của triều Thanh,
Hoằng giác Mân thiền sư Bắc du tập 6 quyển,
Tấu đối lục, Sơn ông Mân thiền sư tuỳ niên
tự phổ, Thi văn tập v.v... Trong đó, bộ Bắc
du tập bị Thanh thế tổ xem như sai lầm và
bị thiêu hủy.
[X. Thiên đồng tự tục chí; Hồ châu phủ
chí Q.91; Tông thống biên niên Q.32].
ĐẠO NGHIÊP
.....
Cũng gọi Đạo hạnh. Hàm ý tu hành Phật
đạo, hoặc là nhân hạnh thành tựu Phật quả.
Đạo cũng còn có hai nghĩa:
1. Quả đạo, đồng nghĩa với “Bồ đề”, chỉ
cho hạnh nghiệp đạt được Bồ đề.
2. Nhân đạo: Chỉ cho hạnh nghiệp thông
suốt đến Phật quả.
Chữ “Đạo” ở đây đại khái cũng đồng
nghĩa với chữ “Nghiệp”.
[X. An lạc tập Q.hạ (Đạo xước)].
ĐẠO NGUYÊN
.....
I. Đạo Nguyên.
Nguồn gốc của chính đạo. Kinh Hoa
nghiêm (bản dịch đời Đường) quyển 14 (Đại
10, 72 trung), nói: “Tín là nguồn gốc của
đạo, là mẹ của các công đức, có thể nuôi lớn
tất cả các pháp lành”.
II. Đạo Nguyên (1200-1253).
Tổ khai sáng của tông Tào động Nhật
bản, họ Nguyên, tên Hihuyền, cũng gọiVĩnh
bình Đạo nguyên.

Năm 13 tuổi, sư
y vào ngài Lương
hiển xuất gia ở núi Tỉ
duệ, học giáo nghĩa
Thiên thai. Năm
1214, sư đến Kinh
đô (Kyoto) yết kiến
ngài Vinh tây. Năm
1217, sư theo ngài
Đạo Mân Minh toàn là đệ tử

Í
của ngài Vinh tây, nghiên cứu ý chỉ sâu xa
của Hiển Mật và Luật tạng.
Năm 1223, sư cùng với ngài Minh toàn
đến Trung quốc lên núi Thiên đồng ở Tứ
minh, lần lượt tham lễ các ngài Vô tế Liễu
phái, Triết ông Như diễm, Bàn sơn Tư trác
v.v... và tham học ở các đạo tràng Thiên thai
nhạn sơn, Bình điền vạn niên, Khánh
nguyên hộ thánh, nhưng không khế hợp, sư
lại trở về núi Thiên đồng. Sau, sư yết kiến
ngài Trường ông Như tịnh, bỗng nhiên đại
ngộ, dứt sạch mối ngờ, được ngài Như tịnh
ấn khả và trao cho ca sa, trúc bề, bạch phất,
sách Bảo kính tam muội, Ngũ vị hiển quyết
mà ngài Phù dung Đạo khải đã truyền lại.
Sau khi trở về Nhật bản, sư ở tại Kinh
đô (Kyoto) 15 năm, nhưng vì chướng duyên
nên sư dời đến Sơn áo tại Việt tiền, sáng lập
chùa Vĩnh bình, hoằng dương pháp Thiền
Tào động, đề xướng pháp môn “Chỉ quản
đả tọa”, do đó, người đời sau gọi Thiền phong
của sư là Mặc chiếu thiền.
Năm Kiến trường thứ 5 (1253) sư tịch,
thọ 54 tuổi, thụy hiệu là “Phật tính truyền
đông quốc sư”, “Thừa dương đại sư”.
Tác phẩm có: Chính pháp nhãn tạng
95 quyển, Vĩnh bình thanh qui 2 quyển,
Học đạo dụng tâm tập, Vĩnh bình quảng
lục 10 quyển, Phổ khuyến tọa thiền nghi,
Tùy văn kí.
[X. Truyền quang lục Q.hạ; Diên bảo
truyền đăng lục Q.1; Nhật bản động thượng
liên đăng lục Q.1].
ĐẠO NGUYÊN
Vị Thiền sư thuộc tông Pháp nhãn ở

đời Tống, nối pháp Quốc sư Thiên thai
Đức thiều, là đời thứ 10 thuộc pháp hệ
Nam nhạc.
Sư soạn bộ Cảnh đức truyền đăng lục ở
viện Vĩnh an tại Thừa thiên thuộc Tô châu
(Giang tô) dâng lên vua Chân tông và, vào
niên hiệu Cảnh đức năm đầu (1004), vua
ban sắc chỉ nhập tạng.
Lại có thuyết cho rằng sách này do ngài
Củng thần soạn ở viện Thiết Quan âm tại
Hồ châu. Khi soạn xong, ngài mang lên kinh
đô dâng vua. Lúc đi đường, có đưa cho một
vị tăng cùng đi xem, đêm lại, vị tăng ấy mang
đi mất. Khi ngài Củng thần đến kinh đô thì
ngài Đạo nguyên đã dâng sách và được
thưởng. Bởi thế, bộ Cảnh đức truyền đăng
lục có phải là do ngài Đạo nguyên biên soạn
hay không vẫn chưa thể xác minh được.
[X. Quảng đăng lục Q.27; Ngũ đăng hội
nguyên Q.10; Phật tổ thống kỉ Q.44; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.26].
ĐẠO NGƯU
Lấy trộm bò.
Ví dụ người chỉ biết lấy trộm những câu
văn trong kinh điển rồi học thuộc lòng để
khoe khoang kiến thức, chứ không thực tu
theo ý nghĩa trong kinh, nên không được
lợi ích giải thoát. Cũng giống như người chỉ
biết lấy trộm bò chứ không biết cách lấy sữa
để làm ra đề hồ (fromage).
[X. Tam luận huyền nghĩa].
ĐẠO NHẠC (568-636)
.....
Vị tăng sống vào đời Tùy, Đường, người
Lạc dương, họ Mạnh.
Năm 15 tuổi, sư y vào ngài Tăng xán
xuất gia, sau sư theo các ngài Chí niệm và
Trí thông học luận Thành thực, luận Tạp

a tì đàm tâm, rồi lại theo ngài Đạo ni ở
Cửu giang học luận Nhiếp đại thừa và luận
Câu xá.
Năm Đại nghiệp thứ 8 (612) đời Tùy, sư
được mời về ở đạo tràng Đại thiền định,
chuyên tâm nghiên cứu luận Câu xá và soạn
Câu xá luận sớ 20 quyển. Ngoài ra, theo Tục
cao tăng truyện quyển 13, sư từng chỉnh lí
ĐẠO NHẠC

ĐẠO NHÂN Í
bộ Câu xá luận chú sớ do ngài Chân đế giảng
và ngài Tuệ khải ghi chép mà soạn thành
bộ sách 22 quyển. Sư cũng còn soạn Thập
bút bộ luận sớ.
Năm Trinh quán thứ 10 (636) sư tịch,
thọ 69 tuổi.
ĐẠO NHÃN
.....
I. Đạo Nhãn.
Cũng gọi Thiên nhãn thông.
Mắt có năng lực nhìn thấy suốt mọi nơi
do chứng đạo mà đạt được.
[X. Vu lan bồn kinh sớ Q.hạ].
II. Đạo Nhãn.
Chỉ cho mắt quán xét đạo.
Kinh Viên giác (Đại 17, 916 thượng),
nói: “Phân biệt tà chính, có thể đem lại cho
tất cả chúng sanh đời mạt pháp đạo nhãn
vô úy”.
ĐẠO NHÂN
.....
Cũng gọi Đạo giả, Đạo sĩ. Người tu hành
Phật đạo.
Trong Thiền tông, danh từ này chỉ riêng
cho người đồng hành (người có chí xuất gia
vào ở chùa nhưng chưa được độ). Có khi từ
ngữ này được dùng để chỉ cho người tham
lễ các nơi Thần xã và chùa viện.
Người xuất gia chuyên cầu đạo, tu đạo,
nên gọi là “Đạo”, còn người tại gia thì sống
cuộc đời thế tục, nên gọi là “Tục”, hợp chung
lại, gọi là Đạo tục. Những người bạn tu đạo
với nhau gọi là Đạo hữu, Đạo lữ; bạn đạo cũ
gọi là Đạo cựu. Ngoài ra chí tu hành Phật
đạo gọi là Đạo tâm (Đạo niệm), thể nghiệm

Phật đạo biểu hiện qua ba nghiệp thân, khẩu,
ý gọi là Đạo nghiệp.
Sau thời Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy thì
danh hiệu Đạo sĩ, Đạo nhân dần dần trở
thành danh từ chuyên dùng của Đạo giáo.
[X. luận Đại trí độ Q.36; Pháp uyển châu
lâm Q.55; Tục cao tăng truyện Q.23].
ĐẠO NHÂN (1090-1167)
.....
Vị tăng thuộc tông Thiên thai ở đời
Bắc Tống, người Tứ minh (huyện Ngân,
tỉnh Chiết giang),họ Tiết,tự Đức cố, hiệu
Thảo am, An trụ.
Thủa nhỏ, sư xuất gia ở chùa Thái bình
hưng quốc, 17 tuổi thụ giới Cụ túc. Sau, sư
theo ngài Tổ thiều ở chùa Bảo vân học giáo
quán Thiên thai, rồi sư đi tham học khắp
các đạo tràng và Thiền đường. Một ngày
nọ, nhân đọc cuốn Thập bất nhị môn chỉ
yếu sao của ngài Tri lễ mà tỉnh ngộ, sư liền
hướng về nơi ngài Tri lễ mà lạy và tu tập
theo pháp môn này. Về sau, sư lần lượt ở
các chùa Vĩnh minh, Bảo vân, Quảng thọ,
Trị bình.
Cuối đời, sư dời về chùa Diên khánh,
người đến theo học rất đông. Năm Càn đạo
thứ 3 (1167) sư tịch, thọ 78 tuổi.
Tác phẩm có: Thảo am lục 10 quyển,
Tịnh độ du thuyết, Niệm Phật tâm yếu tụng,
Khánh tán lễ Phật hội sớ, Di văn v.v... tất cả
được thu vào Lạc bang văn loại.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.21, Q.26; Thích
môn chính thống Q.6; Thích thị kê cổ lược
Q.4].
ĐẠO NHÂN (668-740)
Vị tăng đời Đường, người Cao lăng,
Trường an, họ Trường tôn.
Thủa nhỏ, sư theo Nho học, giỏi văn

chương, thi đỗ Tiến sĩ. Sau, sư xuất gia, giữ
chức Cung phụng, Khi vua Huyền tông đến
sông Lạc, sư đi theo. Lúc ấy, thiền sư Nhất
hạnh tâu vua cho triệu tập các vị tăng trẻ có
tài năng, thông suốt nội ngoại điển đến mở
trường biện luận, sư Đạo nhân được suy tôn
làm Thủ tọa.
Năm Khai nguyên 18 (730), sư biện luận

Í
với đạo sĩ Y khiêm về sự hơn kém của Phật
giáo và Đạo giáo. Với tài biện luận hùng
hồn và lí lẽ vững chắc, sư đã làm cho đạo sĩ
Y khiêm phải khuất phục, vua Huyền tông
nhiệt liệt khen ngợi và ban thưởng.
Năm Khai nguyên 28 sư tịch, thọ 73 tuổi.
Sư có các trứ tác: Đối ngự luận hành,
Đại thừa pháp bảo ngũ môn danh giáo, Tín
pháp nghi, Duy thức sớ, Hàm chú Kim cương
kinh sớ tuyên diễn.
[X. Tống cao tăng truyện Q.5].
ĐẠO PHÁN (532-615)
.....
Vị tăng ở đời Tùy, người Tào châu (tỉnh
Sơn đông), họ Quách.
Thủa nhỏ, sư theo Nho học, 19 tuổi xuất
gia. Vì ngưỡng mộ nhân cách của cao tăng
Pháp hiển, nên sư phát nguyện sang Ấn độ
cầu pháp, nhưng đi đến nước Đột quyết thì
bị trả lại về kinh đô. Từ đó, sư theo ngài
Tĩnh ái học kinh luận.
Niên hiệu Càn minh năm đầu (560), sư
cùng với 21 người khác đi từ Nghiệp đô
của Bắc Tề đến Bắc Chu. Năm Bảo định
thứ 2 (562), sư đến Trường an, được Vũ đế
nhà Bắc Chu trọng đãi và giao cho sứ mệnh
mang quốc thư đến nước Cao xương. Sau
khi trở về Trường an sư ở chùa Càn tông.
Khi Vũ đế nhà Bắc Chu hủy diệt Phật pháp,
sư cùng với ngài Tĩnh ái ở ẩn trong núi Thái
bạch, dốc sức vào việc nghiên cứu 4 bộ Trung
luận, Bách luận, Thập nhị môn luận và Đại
trí độ luận.
Khi Tuyên đế nhà Bắc Chu lên ngôi (578-
579), sư được sắc phong là một trong 120

vị Bồ tát tăng ở chùa Trắc hỗ. Năm Khai
hoàng thứ 7 (587), vua Văn đế nhà Tùy sắc
lệnh cất chùa Long trì để sư ở và cúng dường
tứ sự.
Năm Đại nghiệp 11 (615) sư tịch, thọ 84
tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.12].
ĐẠO PHÁP TRÍ
........
Phạm: Màrga dharma-jĩàna.
Trí vô lậu do quán Đạo đế ở cõi Dục mà
đạt được, hoặc là trí đoạn trừ Kiến hoặc của
Đạo đế. Cũng gọi Đạo pháp trí, là một trong
8 trí, một trong 16 tâm.
[X. luận Câu xá Q.23].
ĐẠO PHẨM
.....
Đạo là đạo pháp đưa đến Niết bàn; Phẩm
là các phẩm loại sai khác, tức là 37 phẩm
trợ đạo.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.3; luận Đại
tì bà sa Q.96]. (xt. Tam Thập Thất Đạo Phẩm).
ĐẠO PHI
.....
I. Đạo Phi (889-955).
Vi tăng ở thời Ngũ đại, người làng Quí
trụ, huyện Trường an, họ Lí, là tôn thất
nhà Đường.
Thân mẫu của sư họ Hứa, vì cầu con nối
dõi nên bà thường trì tụng phẩm Phổ môn
trong kinh Pháp hoa. Một đêm, bà nằm
mộng thấy ánh sáng thần soi khắp mình,
rồimang thai, sinh ra sư.
Lúc mới sinh, sư đã có dung mạo đoan
nghiêm, năm 7 tuổi sư ăn chay, mỗi khi đến
tinh xá của các sư thì vui thích không muốn
về. Sau, sư đến chùa Bảo thọ lễ ngài Kế năng
xin xuất gia. Năm 27 tuổi, sư được quan châu

Diệu tên là Lâu kế anh mời về ở viện Di lặc
thuộc chùa Phúc tiên tại Lạc dương. Năm
Thiên hựu thứ 3 (906), Tế âm vương ban cho
sư áo đỏ, đến thời vua Trang tông nhà Hậu
Đường, sư được ban danh hiệu “Quảng Trí”.
Năm Thiên phúc thứ 3 (938) đời Hậu
Tấn, sư vào Lương uyển làm Tả nhai tăng
lục và làm Truyền pháp A xà lê chiêu tín
đại sư. Khi vua Thế tông nhà Hậu Chu giải
ĐẠO PHI

ĐẠO QUẢ Í
tán tăng ni, phá hủy chùa viện, tượng Phật,
nhưng may nhờ đạo lực của sư mà chưa trở
thành pháp nạn lớn.
Năm Hiển đức thứ 2 (955) sư tịch, thọ
67 tuổi.
[X. Tống cao tăng truyện Q.17].
II. Đạo Phi.
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động ở
đời Đường, người Hồng châu (tỉnh Giang
tây), nối pháp ngài Vân cư Đạo ưng. Về sau,
sư ở viện Đồng an núi Phượng thê tại Hồng
châu hoằng dương tông phong Tào động.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.20; Ngũ
đăng hội nguyên Q.13; Liên đăng hội yếu
Q.25].
ĐẠO PHÓ (868-937)
Vị Thiền tăng ở đời Ngũ đại, người Vĩnh
gia, Ôn châu (tỉnh Chiết giang), họ Trần.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, sau sư đến tỉnh
Phúc kiến tham học ngài Tuyết phong Nghĩa
tồn và được nối pháp. Khi sư ở Việt châu,
sư thường biện luận với Bì quang nghiệp.
Sư từng trụ trì các chùa Kính thanh (tỉnh
Chiết giang), Thiên long v.v... Tiền mậu tư
tặng sư danh hiệu “Thuận đức đại sư”. Tiền
nguyên quán thì cất chùa Long sách ở Hàng
châu, thỉnh sư về trụ trì. Từ đó, Thiền học ở
đất Ngô Việt bắt đầu hưng thịnh.
Năm Thiên phúc thứ 2 (937) đời Hậu
Tấn sư tịch, thọ 70 tuổi.
[X. Tống cao tăng truyện Q.13; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.18; Lục học tăng
truyện Q.8].
ĐẠO PHÓ SÚC THỦ
Đạo phó rút tay lại. Tên công án trong

Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên ngài
Kính thanh Đạo phó trắc nghiệm đồng tử
thích hỏi pháp.
Thiền uyển mông cầu quyển hạ (Vạn tục
148, 131 hạ) ghi: “Có vị tăng dẫn một đồng
tử đến thưa rằng: Cậu bé này hay hỏi chư
tăng về Phật pháp, xin Hòa thượng trắc
nghiệm xem!”
Sư liền sai đồng tử rót trà, đồng tử rót
trà đem đến. Sư uống xong trao chén lại cho
đồng tử. Đồng tử bước tới lấy, sư liền rút tay
lại và hỏi: Có nói được không? Đồng tử đáp:
Xin ngài cứ hỏi (...).
Sư nói: “Cũng chỉ là vị tăng giữ giới được
một vài đời ở kiếp trước”.
ĐẠO PHONG
.....
Gió đạo. Đạo giáo hóa chúng sinh như
gió mát thổi làm cho cây cỏ xanh tươi, gọi là
Đạo phong.
Kinh Vô lượng nghĩa phẩm Đức hạnh
thứ 1 (Đại 9, 385 thượng), nói: “Hương phúc
đức, gió đạo hạnh ngào ngạt khắp nơi”.
Thích thị yếu lãm quyển trung (Đại 54,
294 thượng), nói: “Bảo lâm truyện ghi: Tổ
sư Nan đề đến nước Ma đề. Một hôm, có
ngọn gió từ phía tây thổi tới, Ngài đoán rằng:
Đây là Đạo phong, ắt có Đạo nhân tới. Quả
nhiên có ngài Già da xá đa đến”.
ĐẠO PHỤC
.....
Một loại áo pháp (trực xuyết) đã được
Trung quốc sửa đổi.
Gần đây, tại Nhật bản, loại áo này được
đơn giản hóa thêm nữa gọi là Lược pháp
phục, tức là áo đen, tay ngắn, mặc bên ngoài
Hòa phục (áo theo kiểu Nhật bản).

ĐẠO QUẢ
.....
Đạo là Bồ đề; Quả là Niết bàn. Nhờ tu
đạo Bồ đề mà chứng được quả Niết bàn nên
gọi là Đạo quả.
Phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa

Í
(Đại 9, 20 trung), nói: “Theo thứ lớp tu hành,
đều chứng được đạo quả”.
ĐẠO QUẢ LUẬN
Giáo nghĩa chủ yếu của phái Tát ca thuộc
Phật giáo Tây tạng. Cũng gọi Đạo quả pháp.
Giáo nghĩa này chủ trương người tu hành
nếu dứt trừ được tất cả phiền não thì có thể
chứng được Nhất thiết trí mà đạt đến quả vị
Niết bàn.
Về thứ tự tu hành thì trước hết phải đoạn
trừ các nghiệp ác, chuyên tâm tạo các nghiệp
thiện, như thế thì đời sau mới có thể được
hưởng phúc báo trong ba đường thiện (cõi
trời, cõi người, cõi A tu la). Nhưng ba đường
vẫn chưa thoát khỏi luân hồi, còn cần phải
tiếp tục gắng sức tu hành, dứt trừ các kiến
chấp, thể ngộ thân tâm và vũ trụ đều chẳng
phải thực có, tất cả đều là không, mới có thể
chứng được quả giải thoát.
ĐẠO QUÁN SONG LƯU
Đạo chỉ cho sự hóa đạo để giáo hóa người
khác, còn Quán là chỉ cho quán pháp tự
mình quán xét lí không. Đồng thời thực
hành 2 pháp là hóa đạo lợi tha và quán pháp
tự lợi thì gọi là Đạo quán song lưu. Đây là
tướng tu hành của các Bồ tát địa thứ 9 trong
10 địa của Thông giáo do tông Thiên thai
lập ra.
Trong 10 địa của Thông giáo, Bồ tát địa
thứ 8 trở xuống vẫn không thể nào thực
hiện được pháp “Tự hành hóa tha”, chỉ từ
địa thứ 9 trở lên mới được tự tại vô ngại,
thành tựu Không quán, phá trừ Kiến hoặc,
Tư hoặc, Ngã chấp, Pháp chấp đều tiêu vong;
rồi dùng Giả quán soi suốt duyên sinh sai

biệt mà đạt đến cảnh hóa tha vô ngại.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển 4 phần
dưới (Đại 33, 730 thượng), nói: “Bồ tát ở địa
thứ 9, từ Không quán vào Giả quán, Đạo và
Quán cùng thực hành một lúc, quán xét sâu
vào lí Nhị đế, dứt trừ tập khí, sắc, tâm vô
tri, được pháp nhãn, đại chủng trí, du hí
thần thông, thanh tịnh hóa cõi Phật, thành
tựu chúng sinh, tu học 10 lực và 4 vô úy của
Phật, đoạn trừ gần hết tập khí”.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi; Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm Q.4 phần trên].
ĐẠO QUANG
Ánh sáng đạo phóng ra từ quả đức của
Phật, cũng là quả trí viên thông tự tại của
Ngài. Lại nữa, đạo thể thanh tịnh, lìa tất cả
tội lỗi nhơ nhớp, phá tan vô minh đen tối
nên gọi là Đạo quang.
Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 421 thượng),
nói:
“Đạo quang trong sáng sắc tuyệt vời,
Vì thế Phật hiệu Thanh tịnh quang”.
ĐẠO SÂM
.....
I. Đạo Sâm (1086-1153).
Vị tăng ở đời Nam Tống, người Lạc thanh,
Ôn châu, họ Bành, tự Nguyên thường, hiệu
là Viên thông.
Năm 18 tuổi, sư thụ giới Cụ túc. Mới đầu,
sư học luật nghi, không bao lâu, sư đến chùa
Pháp minh học ngài Đạo uyên, hiểu thấu
huyền chỉ, rất được coi trọng. Sau, sư đến
chùa Diên khánh làm đệ tử ngài Phạm quang.
Sư chuyên tu tam muội Niệm Phật, đề
xướng thuyết “Duy tâm tịnh độ”. Năm 1142,
sư thay ngài Phạm quang trụ trì chùa Diên
khánh. Sư thành lập hội “Tịnh độ hệ niệm”,
hàng tháng vào ngày 23 qui tụ tăng tục niệm

Phật.
Năm Thiệu hưng 23 (1153), tháng 12,
sư tập chúng tụng kinh Quán vô lượng thọ,
viết kệ di chúc, rồi tiếp tục tụng phẩm An
lạc hạnh, chưa hết phẩm thì sư tịch, thọ 68
tuổi, 51 tuổi hạ.
ĐẠO SÂM

Í
Trứ tác có: Chỉ nam tập 2 quyển.
[X. Thích môn chính thống Q.7; Phật tổ
thống kỉ Q.16, Q.27].
II. Đạo Sâm(1632-1689).
Vị Thiền tăng thuộc tông Hoàng bá ở
cuối đời Minh. Cũng gọi Định sâm. (xt. Định
Sâm).
ĐẠO SINH
I. Đạo Sinh (355-434). Cũng gọi Trúc
đạo sinh.
Vị cao tăng thời Đông Tấn, người Cự
lộc (Bình hương, Hà bắc) đến ở tại Bành
thành (Động sơn, tỉnh Giang tô), họ Ngụy,
vì làm đệ tử của ngài Trúc pháp thải nên
đổi thành họ Trúc.
Năm 15 tuổi, sư đã lên tòa giảng, những
danh sĩ thời bấy giờ không ai đối địch nổi.
Năm 20 tuổi, sư thụ giới Cụ túc, tiếng tăm
lừng lẫy. Lúc đầu, sư ở chùa Long quang tại
Kiến nghiệp, sau vào Lô sơn thờ ngài Tuệ
viễn làm thầy, nghiên cứu sâu rộng các kinh
luận trong 7 năm, rồi đến Trường an thụ
giáo nơi ngài Cưu ma la thập, người thời ấy
tôn sư là một trong bốn vị đệ tử xuất sắc của
ngài Cưu ma la thập.
Năm Nghĩa hi thứ 5 (409), sư trở về Kiến
nghiệp, đề xướng thuyết “Xiển đề thành Phật”,
“Đốn ngộ thành Phật”, giới Phật giáo xôn
xao, các nhà nghiên cứu kinh Niết bàn cũng
phản đối, nên sư trở lại Lô sơn. Đến khi
kinh Đại niết bàn do ngài Đàm vô sấm dịch
được truyền đến Kiến nghiệp, thì mọi người
mới khen kiến thức sâu rộng của sư. Sư còn
đề xướng thuyết “Tứ chủng pháp luân” và
có ảnh hưởng rất lớn đối với đời sau.

Duy ma cật kinh chú của ngài Tăng triệu,
Đại niết bàn kinh tập giải của ngài Bảo lượng
v.v... thường dẫn dụng học thuyết của sư.
Năm Nguyên gia 11 (434) đời Tống sư
tịch, thọ 80 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Luận Nhị đế, luận
Phật tính đương hữu, luận Pháp thân vô
sắc, luận Phật vô tịnh độ, luận Ưng hữu
duyên, Biện Phật tính nghĩa, Pháp hoa kinh
nghĩa sớ.
II. Đạo Sinh.
Vị Thiền tăng thuộc phái Hổ khâu, tông
Lâm tế ở đời Nam Tống, hiệu là Tào nguyên,
người Nam kiếm (tỉnh Phúc kiến), đệ tử nối
pháp của ngài Mật am Hàm kiệt.
Sư xuất gia ở chùa Diệu quả tại Nhiêu
châu (tỉnh Giang tây), về sau, sư lần lượt ở
các chùa Qui phong ở Tín châu (Giang tây),
chùa Tiến phúc ở Nhiêu châu.
Sư có các trứ tác: Tào nguyên hòa thượng
ngữ lục 1 quyển, Tào nguyên sinh thiền sư
ngữ yếu 1 quyển.
[X. Ngũ đăng hội nguyên tục lược Q.5;
Tục truyền đăng lục Q.35].
ĐẠO SỦNG
.....
Vị tăng ở thời Bắc Ngụy, họ Trương, tên
Tân.
Sư học giỏi từ thủa nhỏ, cùng với Lí phạm
là học trò của bậc Đại nho Hùng an sinh.
Đến tuổi tráng niên, sư lãnh đạo hơn một
nghìn môn đồ. Một lần đi qua huyện Nguyên
thị thuộc Triệu châu, sư cảm thấy khát nước,
liền vào chùa Yển dác ở bên đường để xin
nước uống, một vị sa di mang nước ra và
hỏi sư trong nước có bao nhiêu bụi. Sư mờ
mịt không trả lời được, vị sa di bèn hắt nước
vào mặt. Sư quá hổ thẹn và ngay ngày hôm

ấy xuất gia thụ giới Cụ túc, rồi vào Tây sơn
nghiên cứu kinh điển, thường tự than thở là
mình vào đạo quá muộn. Lúc bấy giờ vua
Tuyên đế nhà Ngụy sùng kính Phật pháp
thỉnh ngài Bồ đề lưu chi và Lặc na ma đề
dịch Thập địa kinh luận, sư nghe được tin
ấy liền đến tham học ngài Bồ đề lưu chi và ở
lại đây 3 năm. Về sau, sư tuyên giảng Phật
pháp, tiếng khen đồn đến Nghiệp hạ, người
đến theo học rất đông.
ĐẠO SỦNG

Í
Sư hoằng pháp ở Bắc đạo (phía bắc
Nghiệp đô), cho nên pháp hệ của sư gọi là
phái Bắc đạo địa luận. Đối lại với phái này
là phái Nam đạo địa luận của sư Tuệ quang.
[X. Tục cao tăng truyện Q.7; Thích thị
lục thiếp Q.10; Cao tăng trích yếu Q.1].
ĐẠO SƯ
.....
I. Đạo Sư.
Phạm,Pàli:Nàyaka. Cũng gọi Đạo thủ.
Bậc Thánh giáo hóa và dắt dẫn chúng
sinh vào Phật đạo. Chỉ riêng đức Thích ca,
hoặc là tiếng dùng tôn xưng Phật và Bồ tát.
Thích thị yếu lãm quyển thượng dẫn lời
kinh Thập trụ đoạn kết nói: Người chỉ dạy
chính đạo cho chúng sinh gọi là Đạo sư.
Kinh Hoa thủ thì nói: Người có thể giảng
thuyết đạo giải thoát sinh tử cho chúng sinh
gọi là Đạo sư.
Phẩm Tòng địa dũng xuất trong kinh
Pháp hoa quyển 5 thì nêu 4 vị Đạo sư trong
chúng Bồ tát là Thượng hạnh, Vô biên hạnh,
Tịnh hạnh và An lập hạnh. Bốn vị Bồ tát
này là bậc xướng đạo (dạy bảo, dẫn dắt) tối
thượng thủ trong hàng Bồ tát.
Danh từ Đạo sư thời xưa chỉ được dùng
để tôn xưng chư Phật và các vị Đại bồ tát,
nhưng về sau, nhân vật chủ yếu trong pháp
hội, là người đọc nguyện văn hoặc biểu bạch
và là người hướng dẫn nghi thức lễ bái cho
đại chúng cũng gọi là Đạo sư.
[X. kinh Tạp a hàm Q.12 (bản biệt dịch);
kinh Toán số mục kiền liên trong Trung a
hàm Q.35; kinh Pháp hoa Q.1 phẩm Phương
tiện, Q.3 phẩm Hóa thành dụ; kinh Thủ

lăng nghiêm Q.thượng; kinh Duy ma phẩm
Phật quốc; luận Đại trí độ Q.7, Q.10; Duy
ma kinh văn sớ Q.4; Pháp hoa kinh văn cú
Q.5 phần trên]. (xt. Xướng Đạo).
II. Đạo Sư.
Phạm:Sarvamitra,Pàli:Sabbamitta.
Dịch âm: Tát lí phạ mật đát la, Tát ba mật.
Cũng gọi Thiện hữu, Nhất thiết hữu.
Là Thị giả của đức Ca diếp Như lai, vị
Phật thứ 6 trong 7 vị Phật đời quá khứ.
Phẩm Bất thiện trong kinh Tăng nhất a
hàm quyển 15 (Đại 2, 791 thượng), nói: “Thị
giả của đức Ca diếp Như lai tên là Đạo sư,
thị giả của ta tên là A nan”.
[X. kinh Đại bản trong Trường a hàm
Q.1; kinh Thất Phật; kinh Thất Phật phụ
mẫu tính tự].
III. Đạo Sư.
Cũng gọi Nan thắng, Đọa di đà tiên na.
Là con của đức Phật Câu na hàm, vị Phật
thứ 5 trong 7 vị Phật đời quá khứ.
Kinh Đại bản trong Trường a hàm quyển
1 (Đại 1, 3 thượng), nói: “Con của đức Phật
Câu na hàm ở quá khứ tên là Đạo sư, nay
con ta tên là La hầu la”.
[X. kinh Thất Phật phụ mẫu tính tự; kinh
Phật danh Q.8].
ĐẠO TẠNG
.... .
Kho kinh sách của Đạo Giáo.
Vua Đường Huyền tông ban lệnh chính
thức biên tập toàn bộ kinh sách của Đạo
giáo thành Tam động quỳnh cương, đây tức
là Đạo tạng. Sau, trải qua các cuộc biến loạn
ở cuối đời Đường đầu đời Ngũ đại, những
kinh sách này phần lớn đã bị thất lạc.
Năm Đại trung tường phù thứ 3 (1010)
đời Tống, vua Chân tông ra lệnh cho

Vương khâm nhược làm chủ biên tập kinh
điển Đạo giáo, sau 6 năm mới xong và đặt
tên “Bảo văn thống lục”. Năm Đại trung
tường phù thứ 5 (1012), Trương quân
phòng vâng mệnh vua sửa chữa Đạo tạng,
phân loại theo “Tam động tứ phụ” và sắp
xếp thứ tự theo “Thiên tự văn”, đến năm
Thiên hi thứ 3 (1019) thì biên chép thành
7 bộ gọi là Đại tống thiên cung bảo tạng,
gồm 4565 quyển, đặt nền tảng cho thể chế
biên soạn Đạo tạng về sau.
ĐẠOĐTẠNG

ĐẠO TẾ Í
Trong năm Sùng ninh (1102-1106) đời
Tống Huy tông, Đạo tạng lại được kiểm xét
và bổ túc thêm rồi đặt tên là: Sùng ninh
trùng giáo Đạo tạng. Khoảng năm Chính
hòa (1111-1118), cục Kinh tạng được thiết
lập, sửa chữa Đạo tạng, khắc bản và ấn hành,
gọi là Chính hòa vạn thọ Đạo tạng. Đến
đây Đạo tạng mới có bản in. Từ đó về sau,
các đời Kim, Nguyên đều lấy bộ Đạo tạng
Chính hòa vạn thọ này làm gốc mà biên
soạn các bộ: Đại kim huyền đô bảo tạng (đời
Kim) và Huyền đô bảo tạng (đời Tống).
Nhưng, qua các cuộc binh lửa và sự tranh
chấp giữa Phật giáo và Đạo giáo ở đời
Nguyên, những bộ Đạo tạng kể trên đều đã
thất lạc. Bộ Đạo tạng hiện còn là bộ Chính
thống đạo tạng gồm 5.305 quyển, khắc in
vào năm Chính thống thứ 10 (1445) đời
Minh, được cất giữ ở Bạch vân quán tại Bắc
bình, và bộ Vạn lịch tục Đạo tạng gồm 181
quyển, ấn hành vào năm Vạn lịch 35 (1607)
đời vua Thần tông nhà Minh, tổng cộng 2
bộ là 5.486 quyển.
Đến đời nhà Thanh, có Bành định cầu
biên tập Đạo tạng tập yếu, Mẫn nhất đắc
biên soạn Đạo tạng tục biên tập 1, và thời
gần đây, Thủ nhất tử biên soạn Đạo tạng
tinh hoa lục, đều có bổ sung thêm.
Đạo tạng thu tập rộng rãi tất cả kinh
sách của các phái thuộc Đạo giáo, cho nên
nội dung rất là phức tạp; sự biên soạn được
dựa theo nguyên tắc phân loại về Tam động,
Tứ phụ, Thập nhị loại.
- Tam động: Động thứ 1 là Chân bộ,
động thứ 2 là Huyền bộ, động thứ 3 là Thần

bộ, đều do các Thần quân khác nhau nói ra.
- Tứ phụ: Nghĩa là giúp đỡ Tam động,
trong đó, Thái huyền bộ, Thái bình bộ và
Thái thanh bộ thì mỗi bộ giúp đỡ mỗi động,
riêng có Chính nhất bộ thì giúp đỡcả Tam
động.
- Thập nhị loại: Trong Tam động mỗi
động đều chia ra 12 loại là: Bản văn, Thần
phù, Ngọc quyết, Linh đồ, Phổ lục, Giới luật,
Uy nghi, Phương pháp, Chúng thuật, Kí
truyện, Tán tụng, Chương biểu, cộng tất cả
là 36 bộ. Trong Tứ phụ thì không chia bộ.
Nội dung của Đạo tạng bao hàm cả xã
hội, đạo đức, khoa học v.v... đại khái có thể
chia làm 4 bộ môn chính:
1. Giáo nghĩa: Chủ trương Đạo sinh
thành ra vũ trụ, là nguồn gốc của muôn vật,
kể cả các cõi trời và địa ngục v.v...
2. Phương thuật: Các pháp thuật bùa
chú và lập đàn tràng cúng tế xua đuổi tà ma,
trừ diệt ách nạn, là bộ phận rất thực dụng
trong Đạo tạng.
3. Y thuật: Chia ra hệ thống nội đơn,
ngoại đơn, tức là luyện đơn, dưỡng khí, điều
hòa hơi thở, là kho báu về hóa học và vệ
sinh học đời xưa.
4. Luân lí: Qui luật của Đạo giáo và luân
lí, đạo đức của thế tục v.v...
Đạo tạng có ảnh hưởng rất sâu đối với
xã hội dân gian, là nguồn sử liệu giá trị đối
với việc nghiên cứu xã hội cổ đại.
ĐẠO TÂM
Cũng gọi Đạo niệm. Tâm quyết định tu
hành Phật đạo gọi là Đạo tâm, đồng nghĩa
với “Bồ đề tâm”.
Tâm của người mới tham học Phật đạo
từ 13 tuổi hoặc 15 tuổi trở lên gọi là Kim
đạo tâm.

ĐẠO TẾ
I. Đạo Tế (1150-1209).
Vị Thiền tăng thuộc phái Dương kì tông
Lâm tế ở đời Tống. Người Lâm hải (Chiết
giang), họ Lí, tên Tâm viễn, tự Hồ ẩn, hiệu
Phương viên tẩu.
Năm 18 tuổi, sư xuất gia ở chùa Linh ẩn,
lần lượt tham học các ngài Pháp không Nhất
bản ở chùa Quốc thanh, Đạo thanh ở chùa

Í
Kì viên, Đạo tịnh ở
chùa Quan âm. Sau,
sư vào núi Hổ khâu
làm đệ tử ngài Hạt
đường Tuệ viễn và
nối pháp của ngài. Sư
lại đến ở chùa Tịnh
từ, chùa bịthiêu hủy,
sư đi hành hóa ở
Nghiêm lăng. Cư dân
ở vùng Tần hồ ăn ốc
thường chặt đuôi, sư liền xin đem thả xuống
sông, ốc sống lại nhưng cụt đuôi. Bình sinh
tính sư điên khùng, buông thả, thích rượu
thịt, nên người đời gọi sư là Tế điên.
Năm Gia định thứ 2 (1209) sư ngồi mà
hóa, thọ 60 tuổi; nhục thân để vào tháp
Hổ bào.
[X. Bắc giản tập Q.10; Tịnh từ tự chí
Q.10; Kim sử Q.80].
II. Đạo Tế(1487-1560).
Vị Thiền tăng tông Lâm tế đời Minh,
người Tú thủy, Gia hưng (Chiết giang), họ
Trương, tự là Pháp chu.
Năm 20 tuổi, sư xuất gia ở chùa Thiên
ninh, theo hầu ngài Mặc đường tuyên. Sau,
sư tham yết ngài Cát am tộ, được tỏ ngộ và
nối pháp của ngài. Sư đi du phương nhiều
nơi, rồi lần lượt trụ trì các chùa Giác vương,
Cảnh đức, Song kế, An ẩn v.v...
Năm Gia tĩnh 39 (1560) sư tịch, thọ 74
tuổi, 52 tuổi hạ.
Sư có tác phẩm: Thiên ninh Pháp chu
Tế thiền sư ngữ lục.
[X. Nam Tống Nguyên Minh tăng bảo

truyện Q.14; Bổ tục cao tăng truyện Q.16].
III. Đạo Tế(1630?-1708).
Vị tăng họa sĩ ở cuối đời Minh đầu đời
Thanh, người Quế lâm, họ Chu, tự Thạch
đào, hiệu Hạt tôn giả, Khổ qua hòa thượng.
Biệt hiệu của sư rất nhiều, vì ngưỡng mộ
thiền sư Hồ ẩn ở đời Tống, cho nên sư cũng
lấy hiệu là Đạo tế, hoặc Điên tăng, hoặc Tế
đạo nhân, Tế tiều nhân, Tế sơn tăng, Việt
tây Tế sơn tăng, Việt sơn Thạch đào v.v...
Sư là con của Tĩnh giang vương Hanh
Gia đời Minh, hoặc gọi là Sở vương tử. Người
đời truyền là sư sinh vào năm Sùng trinh
thứ 3. Niên hiệu Long vũ năm đầu (1645),
nước mất nhà tan, sư trốn vào rừng rồi sau
xuất gia ở Toàn châu. Có thuyết nói sư xuống
tóc nơi ngài Nam hải Thâm độ. Sư tham
học ngài Lữ am Bản nguyệt, lãnh hội ý chỉ
biệt truyền, sau được nối pháp của ngài.
Lúc đầu, sư ở núi Kính đình tại Tuyên
châu, năm Khang hi 41 (1702), sư dời về
chùa Nhất chi ở Kim lăng. Sư thông suốt
thế học, giỏi thi họa thư pháp, đặc biệt viết
chữ thảo, chữ lệ, các bậc sĩ phu ở Giang
thượng ai cũng kính trọng, nhưng sư an
nhiên tự tại, không ưa sự đón rước. Mùa
thu năm Khang hi 44 (1705), sư đến ở Đại
địch đường tại Dương châu, nhân đó lấy hiệu
là Đại địch tử. Người đời truyền nhau nhiều
sự tích kì lạ về sư và ngờ có lẽ sư là vị Đại bồ
tát theo nguyện thị hiện. Có thuyết nói, vua
Khang hi nghe danh của sư nên kết bạn với
sư, triệu sư đến Bắc kinh, nhưng sư chỉ ở đó
ít lâu rồi trở về Quảng lăng. Từ đó, không
thấy sư xuất hiện nữa.
Trong tác phẩm
Khổ qua hòa thượng
ngữ lục, sư dùng hội

họa để diễn đạt chân
lí đạo Phật, thể hiện
Thiền pháp bằng
những nét vẽ tinh xảo,
khiến cho hàng thức
giả khen là tác phẩm
đẹp chưa từng có. Các
nước đều có bản dịch
của bộ ngữ lục này,
mọi người tranh nhau cất giữ và khen ngợi:
“Một tấc giấy, một thước ngọc”.
[X. Thanh sử cảo liệt truyện 290; Quốc
triều họa trưng tục lục Q.hạ]. (xt. ThạchĐào).
ĐẠO TẾ
Đạo Tế
Thạch Đào nhớ vị Tăng ở núi

ĐẠO THÍCH HỌA Í
ĐẠO THÁI
Vị tăng ở đời Đông Tấn, người Lương
châu, chuyên dịch kinh.
Thời bấy giờ ở Trung quốc những kinh
Phương đẳng phần nhiều đã được dịch ra
chữ Hán, nhưng vẫn chưa đầy đủ 9 bộ (9
thể tài), sư bèn đi Tây vực thỉnh được hơn
10 vạn kệ tụng của luận Tì bà sa bằng tiếng
Phạm rồi đưa về Lương châu. Hà tây vương
là Thư cừ Mông tốn thỉnh sư cùng với sa
môn Phù đà bạt ma người Thiên trúc phiên
dịch bộ luận này. Đến năm Huyền thủy 16
(427) thì các vị dịch được 100 quyển gọi là
luận A tì đàm tì bà sa. Khi Bắc Ngụy đánh
phá thành Lương châu thì bản dịch ấy bị
thất lạc. Nay chỉ còn 60 quyển. Các sự tích
về sư không được rõ.
[X. A tì đàm tì bà sa luận tự].
ĐẠO THẦN (1056-?]
Vị tăng ở thời vua Đạo tông nhà Liêu,
người Vân trung (Sơn tây), họ Đỗ, hiệu
Pháp chàng.
Ban đầu, sư học Nho và Lão Trang. Đến
tuổi tráng niên sư xuất gia, nghiên cứu Thiền
học và Hoa nghiêm. Sau sư ở chùa Kim hà
trên núi Ngũ đài, tu tập pháp Du già bí mật.
Sư soạn bộ Hiển Mật viên thông thành
Phật tâm yếu tập 2 quyển, trong đó, căn cứ
theo Đại nhật kinh nghĩa thích của ngài Nhất
hạnh và Diễn mật sao của ngài Giác uyển,
sư chủ trương Hiển giáo và Mật giáo là một.
Vào khoảng cuối năm Thiên khánh
(1111-1120) sư tịch, không rõ tuổi thọ.
ĐẠO THẾ (?-638)
.....

Vị tăng sống vào đời Đường, người Kinh
triệu (Tây an), họ Hàn, tự Huyền uẩn, vì
tránh tên húy của vua Thái tông nên lấy tự
là Hành thế.
Năm 12 tuổi, sư xuất gia ở chùa Thanh
long, nghiên cứu Luật học, giỏi văn chương.
Trong năm Hiển khánh (656-660), Hoàng
thái tử thỉnh sư vào ở chùa Tây minh tại
Kinh đô. Sư cùng với ngài Đạo tuyên hoằng
dương Luật học, thay đổi phong tục,
nghiêm trì tịnh giới, lấy việc soạn thuật làm
nhiệm vụ.
Niên hiệu Hoằng đạo năm đầu sư tịch,
không rõ tuổi thọ.
Sư có các tác phẩm: Pháp uyển châu
lâm 120 quyển, Chư kinh yếu tập 20 quyển,
Đại tiểu thừa thiền môn quán 10 quyển,
Tứ phần luật thảo yếu 6 quyển, Tứ phần
luật ni sao 5 quyển, Tín phúc luận, Kim
cương kinh tập chú.
[X. Tống cao tăng truyện Q.4; Luật uyển
tăng bảo truyện Q.5; Đại đường nội điển
lục Q.5].
ĐẠO THỂ
Có nghĩa là thể của Thánh đạo. Chỉ cho
bản tâm của chính mình, vì tất cả Thánh
đạo đều từ đó sinh ra.
Đại thừa nghĩa chương quyển 18 (Đại
44, 829 hạ), nói: “Theo tâm pháp mà phân
biệt thì tâm của chân thức chính là đạo thể”.
ĐẠO THÍCH HỌA
........
Cũng gọi Đạo Thích nhân vật, Phật Đạo
nhân vật.
Bức tranh vẽ những nhân vật Phật giáo
và Đạo giáo, đôi khi cũng thêm cả nhân vật
Nho giáo.
Những đề tài thường thấy là: Tam toan

đồ, Tam giáo đồ, Hổ khê tam tiếu đồ, Tứ
thụy đồ v.v... Ngoài ra, còn có: Xuất sơn
Thích ca, Bạch y Quan âm, Duy ma, La hán,
Thập đắc, Hàn sơn, Bố đại hòa thượng, Lão
tử, Trương quả v.v...

Í
Những nhà danh họa chuyên vẽ nhân vật
Đạo giáo và Phật giáo qua các đời gồm có:
- Đời Đường: Trương tán, Vương nại nhi,
Đỗ đình mục.
- Thời Ngũđại: Hồdực, Triệuduệ,Vương
nhân thọ, Đổng tòng hối, Vương kiều sĩ.
- Đời Tống: Lư tượng tiên, Tô kiên, Thôi
hữu lượng, Cao nguyên hanh, Vương chuyết,
Vương dụng chi, Lí nguyên tế, Triệu quang
phu, Ngụy đạo sĩ.
- Đời Nguyên: Nhan huy, Vương cảnh
thăng, Trương tĩnh, Hứa tuấn.
- Đời Thanh: Vương quốc tài.
[X. Lịch đại họa sử vựng truyện Q.2, Q.9
(Bành uẩn xán)]. (xt. Thiền Tông Nghệ Thuật).
ĐẠO THỊNH (1592-1659)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động ở
cuối đời Minh, người huyện Phố thành, tỉnh
Phúc kiến, họ Trương, hiệu Giác lãng, biệt
hiệu Trượng nhân.
Năm 19 tuổi, sư y vào ngài Thụy nham
xuất gia, tham học ngài Vô minh Tuệ kinh
ở chùa Thọ xương và nối pháp của ngài.
Sau sư tham yết ngài Hối đài Nguyên kính
ở Đông uyển và liễu ngộ được huyền chỉ.
Năm Vạn lịch 47 (1619), sư thuyết pháp
lần đầu tiên ở chùa Quốc quán tại Phúc châu.
Về sau, sư lần lượt ở các chùa Linh cốc tại
Giang tô, Long hồ ở Hồ bắc, Thọ xương ở
Giang tây. Năm Thuận trị thứ 3 (1646), sư
trụ trì chùa Thiên giới ở Giang tô, nêu cao
Thiền phong. Sư hoằng pháp hơn 40 năm,
đệ tử nối pháp có 29 vị.
Năm Thuận trị 16 (1659) sư tịch, thọ

68 tuổi.
Trứ tác của sư gồm có: Thiên giới Giác
lãng thiền sư toàn lục 33 quyển, Thiên giới
Giác lãng thiền sư gia hòa ngữ lục 1 quyển,
Bẩm sơn trung công truyện, Phật tổ đạo lưu
tán, Truyền đăng chính tông, Tôn chính qui,
Động tông tiêu chính.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.63; Chính
nguyên lược tập Q.3; Tục đăng chính thống
Q.40; Nhiếp sơn chí Q.3].
ĐẠO THỤ KINH
Có 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch ở
nước Ngô thời Tam quốc. Cũng gọi Tư ha
muội kinh, Tư a mạt kinh, Tư a muội kinh,
Tư ha tam muội kinh, Tư mạt kinh, Bồ tát
đạo thụ kinh, Đạo thụ tam muội kinh, thu
vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Phật ở Trúc viên gần thành Vương xá, nước
Ma yết đà tuyên thuyết pháp Bồ tát cho
trưởng giả Tư ha muội nghe.
Vì kinh này nói sự tu hành Phật đạo từ
lúc mới phát tâm Bồ tát đến khi đầy đủ
Nhất thiết trí, chuyển pháp luân và diệt
độ cũng giống như trồng cây nảy mầm rồi
đơm bông, kết trái v.v... cho nên gọi là Bồ
tát đạo thụ.
ĐẠO THUẬT
.....
I. Đạo Thuật.
Phương thuật của đạo, gồm chung các
pháp nội ngoại, thế gian và xuất thế gian.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 266 thượng), nói: “Tinh thông đạo thuật,
thấu suốt các sách”.
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ (Đại 37, 118
hạ), nói: “Học rộng đạo thuật ngũ minh”.
II. Đạo Thuật.

Chỉ cho pháp thuật cầu phúc, trừ tà, tiêu
tai của Đạo giáo.
ĐẠO THÚY
Vị cao tăng ở đời Đường, người Trường
an, họ Vương, là Tổ thứ 7 (có thuyết nói Tổ
thứ 9) của tông Thiên thai Trung quốc.
Thủa nhỏ, sư học Nho, lớn lên làm quan
ĐẠO THÚY

ĐẠO TÍN Í
đến chức Giám sát ngự sử. Năm 24 tuổi, sư
từ quan và xuất gia thụ giới Cụ túc, chuyên
học về giới luật. Khoảng năm Đại lịch, sư
đến Kinh khê làm đệ tử ngài Trạm nhiên.
Năm Trinh nguyên 12 (796), sư lên núi
Thiên thai chuyên
giảng Pháp hoa,
Chỉ quán trong 9
năm, sau nhận
chức Tọa chủ núi
Thiên thai nối chí
thầy giảng thuyết 3
bộ sách lớn: Pháp
hoa kinh huyền
nghĩa, Pháp hoa
kinh văn cú và Ma
ha chỉ quán của
tông Thiên thai.
Niên hiệu Vĩnh trinh năm đầu (805),
sư trao truyền giáo pháp Thiên thai và giới
Bồ tát Đại thừa cho vị tăng Nhật bản tên
là Tối trừng. Sau, sư nhập tịch ở chùa Quốc
thanh, không rõ tuổi thọ, thụy hiệu là “Hưng
đạo tôn giả”, người đời gọi sư là Hòa thượng
Chỉ quán.
Sư có các trứ tác: Đại bát niết bàn kinh
sớ tư kí 10 quyển, Duy ma kinh sớ tư kí 3
quyển, Ma ha chỉ quán kí trung dị nghĩa 1
quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.29; Thích
môn chính thống Q.2; Phật tổ thống kỉ Q.8].
ĐẠO TIỀM
Vị Thiền tăng thuộc tông Vân môn ở
đời Tống, hiệu Tham liêu tử, đệ tử nối pháp
của ngài Đại giác Hoài liễn.

Sư có tài làm thơ và từng kết bạn tri giao
với Tô thức. Niên hiệu Thiệu thánh năm
đầu (1094), khi Tô thức bị đày đi phương
nam, sư cũng bị liên lụy và buộc phải hoàn
tục. Đến niên hiệu Kiến trung tĩnh quốc năm
đầu (1101), sư được ân xá và làm tăng trở
lại. Có thuyết nói sư tịch vào năm Sùng ninh
thứ 5 (1106). Lúc còn sống, sư được vua Triết
tông ban hiệu “Diệu tổng thiền sư”.
Sư có tác phẩm: Tham liêu tử thi tập
12 quyển.
[X. Thích thị kê cổ lược Q.4; Đông pha
tiên sinh thi].
ĐẠO TIỀN
.....
Giai vị trước khi chứng ngộ thực đạo,
đồng nghĩa với “Địa tiền”.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 14 (bản
dịch đời Lương) chia quá trình tu đạo làm 3
giai vị: Đạo tiền, Đạo trung, Đạo hậu, trong
đó, chỉ có giai vị Đạo hậu mới đạt được chân
như thanh tịnh vô cấu.
(xt. Đạo Hậu).
ĐẠO TÍN (580-651)
.....
Vị Tổ thứ 4 của Thiền tông Trung quốc
sống vào đời Tùy, Đường, người huyện
Quảng tế, Kì châu (tỉnh Hồ bắc), họ Tư mã.
Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển
3 chép, thì thủa nhỏ sư đã ngưỡng mộ các
pháp môn giải thoát của Không tông mà xuất
gia. Năm Khai hoàng 12 (592) đời Tùy, sư
vào núi Hoàn công ở Thư châu tham yết Tổ
Tăng xán, được đại ngộ, sư ở lại hầu Tổ 9
năm (có thuyết nói 10 năm), sau được Tổ
truyền áo bát.
Năm Đại nghiệp 13 (617), sư thống lĩnh
đồ chúng đến Lư lăng, Cát châu, gặp bọn

cướp bao vây thành đã 70 ngày. Bấy giờ suối,
giếng khô cạn, mọi người đều lo sợ, sư
khuyên tăng tục trong thành niệm Ma ha
bát nhã. Bọn cướp nhìn từ xa như có thần
binh giữ thành nên bảo nhau: “Trong thành
ắt có dị nhân, không đánh được”, rồi giải
vây và rút lui.
Sau đó, sư muốn đi Hoành nhạc, nhưng
trên đường ra Giang châu tăng ni và Phật tử
Đạo Thúy

Í
đều thỉnh sư ở lại chùa Đại lâm tại Lô sơn.
Năm Vũ đức thứ 7 (624) đời Đường, sư trở
về Kì châu, ở trên
núi Phá đầu hơn
30 năm, sau sư
truyền pháp cho
đệ tử tên là Hoằng
nhẫn. Núi Phá đầu
sau đổi tên là núi
Song phong, nên
người đời cũng gọi
sư là Song phong
Đạo tín.
Năm Trinh quán 17 (643), vua Thái tông
nhà Đường nghe đạo hạnh của sư, 3 lần ban
chiếu chỉ thỉnh sư về kinh đô, nhưng sư đều
dâng biểu từ tạ. Sau, bèn sai sứ đi đón sư và
ra lệnh nếu sư không chịu đi thì phải mang
thủ cấp sư về. Khi sứ giả đến truyền lệnh ấy
thì sư thản nhiên ngửa cổ chịu chém, sứ giả
rất kinh ngạc và trở về tâu vua, vua càng
cảm phục và ban cho lụa là.
Năm Vĩnh huy thứ 2 (có thuyết nói năm
đầu), sau khi dạy bảo các đệ tử, sư an nhiên
thị tịch, thọ 72 tuổi, nhập tháp ở chùa Hoàng
mai tại Đông sơn. Vì đệ tử Hoằng nhẫn
hoằng truyền Thiền pháp của sư ở Hoàng
mai tại Đông sơn, cho nên người đời gọi pháp
hệ của sư là pháp môn Đông sơn và tôn sư
là Sơ tổ.
Khoảng năm Đại lịch (766-779), vua
Đường Đại tông ban thụy hiệu là “Đại y thiền
sư”, hiệu tháp là “Từ vân”.
Sư có các tác phẩm: Nhập đạo an tâm
yếu phương tiện pháp môn, Bồ tát giới tác

pháp.
[X. Tục cao tăng truyện Q.26; Ngũ đăng
hội nguyên Q.1; Phật tổ thống kỉ Q.29].
ĐẠO TỔ (347-419)
.....
Vị tăng ở thời Đông Tấn, người huyện
Ngô, tỉnh Giang tô, họ Trúc, vì thế nên
còn gọi là Trúc đạo tổ.
Sư xuất gia từ nhỏ, là đệ tử của ngài Chi
pháp tề ở Đài tự, học rất chăm chỉ và có trí
nhớ giỏi. Về sau, cùng với các sư Tăng thiên,
Đạo lưu, sư vào Lô sơn thờ ngài Tuệ viễn
làm thầy và thụ giới tại đây, rất được ngài
Tuệ viễn quí trọng.
Sau, sư về ở chùa Ngõa quan tại kinh đô
Kiến khang, được Hoàn huyền tôn kính.
Nhưng, khi Hoàn huyền ra lệnh sa môn phải
cung phụng hàng Vương giả thì sư cự tuyệt
và trở về Đài tự ở huyện Ngô. Sau khi soán
ngôi, Hoàn huyền triệu sư về kinh đô, sư
cáo bệnh không đi, từ đó, sư bỏ hết các việc
khác, chỉ giảng đạo suốt ngày.
Niên hiệu Nguyên hi năm đầu (419) đời
Đông Tấn sư tịch, thọ 73 tuổi.
Về tác phẩm, thì khi còn ở Lô sơn, sư
Đạo lưu từng soạn Chư kinh mục lục, nhưng
còn dở dang thì Đạo lưu thị tịch, Đạo tổ
tiếp nối hoàn thành gồm 4 bộ: Ngụy thế
kinh mục lục 1 quyển, Ngô thế kinh mục
lục 1 quyển, Tấn thế tạp lục 1 quyển và
Hà tây kinh mục lục 1 quyển, hiện nay đã
thất lạc.
[X. Lương cao tăng truyện Q.6; Đại
đường nội điển lục Q.10; Lịch đại tam bảo
kỉ Q.7; Thích thị lục thiếp Q.10].
ĐẠO TÔNG (1629-1709)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Hoàng bá ở

cuối đời Minh đầu đời Thanh, người huyện
Tấn giang, tỉnh Phúc kiến, hiệu Duyệt sơn.
Năm 23 tuổi, sư xuất gia, 29 tuổi sang
Nhật bản tham yết ngài Mộc am Tính thao
ở chùa Phúc tế tại Trường kì. Năm 32 tuổi,
sư tham lễ ngài Ẩn nguyên Long kì. Về sau,
khi ngài Ẩn nguyên sáng lập chùa Vạn phúc
ở núi Hoàng bá, sư được giao trách nhiệm
trông nom việc xây dựng. Năm 77 tuổi, sư
được tấn phong trụ trì núi Hoàng bá phát
huy tông phong.
ĐẠO TÔNG
Đạo Tín

ĐẠO TRÀNG Í
Năm Bảo vĩnh thứ 6 (1709) sư tịch, thọ
81 tuổi. Đệ tử nối pháp có 48 người.
Trứ tác: Nam nhạc Duyệt thiền sư ngữ
lục, Hoàng bá Duyệt thiền sư ngữ lục.
[X. Hoàng bá Đông độ tăng bảo truyện
Q.thượng].
ĐẠO TRANG (525-605)
Vị tăng ở đời Tùy, người Kiến nghiệp
(Nam kinh).
Lúc đầu, sư theo ngài Bảo quỳnh ở chùa
Bành thành học luận Thành thực, về sau,
sư theo ngài Pháp lãng ở chùa Hưng hoàng
nghiên cứu Trung luận, Bách luận, Thập nhị
môn luận và Đại trí độ luận. Sư từng ở đạo
tràng Tuệ nhật tại Đông đô, sau sư đến chùa
Nhật nghiêm thuyết giảng kinh Pháp hoa,
Tùy Dượng đế đích thân đến tòa giảng của
sư ban cho phẩm vật.
Niên hiệu Đại nghiệp năm đầu (605) sư
tịch, thọ 81 tuổi.
Trứ tác: Tập số 10 quyển, Chú giải kinh
Pháp hoa 3 quyển.
[X. Tục cao tăng truyện Q.9].
ĐẠO TRÀNG
I. Đạo tràng.
Phạm:Bodhi-maịđa. Cũng gọi Bồ đề
đạo tràng, Bồ đề tràng. Nơi đức Phật thành
đạo dưới gốc cây Bồ đề ở Bồ đề già da thuộc
Trung Ấn độ.
[X. phẩm Thế gian tịnh nhãn trong kinh
Hoa nghiêm (bản dịch cũ) Q.1; phẩm Chư
bồ tát bản thụ kí trong kinh Bi hoa Q.3].
II. Đạo Tràng.
Nơi tu hành Phật đạo. Bất luận có nhà
cửa hay không, phàm chỗ dùng để tu hành

Phật đạo đều gọi là Đạo tràng.
Phẩm Như lai thần lực trong kinh Pháp
hoa quyển 6 (Đại 9, 52 thượng), nói: “Nơi
đất nước đang ở, nếu có người thụ trì, đọc
tụng, giải nói, viết chép, như lời dạy tu hành;
nơi trong vườn trong rừng, dưới gốc cây, nơi
tăng phường, nhà bạch y, điện đường, trong
núi hang, đồng trống v.v... nếu có quyển kinh
thì nên xây tháp cúng dường. Vì sao? Vì chỗ
ấy tức là Đạo tràng”.
[X. Duy ma nghĩa kí Q.2 phần cuối].
III. Đạo Tràng.
Chỉ cho sự phát tâm và tu hành thành
tựu Bồ đề.
PhẩmBồ tát trong kinh Duy ma quyển
thượng nói: Trực tâm là đạo tràng, thâm
tâm là đạo tràng, Bồ đề tâm là đạo tràng,
bố thí là đạo tràng, tam minh là đạo tràng,
trong khoảng một niệm biết tất cả pháp là
đạo tràng.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.2;
Hoa nghiêm kinh sớ Q.4].
IV. Đạo Tràng.
Trong Mật giáo, khi tu diệu hạnh Du già
thì trước hết phải kết giới trong một khu
vực nào đó, kế đến kiến lập đạo tràng Bản
tôn để tu Đạo tràng quán. Mục đích là quán
tưởng thân Phật ở các thế giới khác chính là
Bản tôn; hoặc quán tâm mình và Bản tôn
dung hợp làm một.
(xt. Đạo Tràng Quán).
V. Đạo Tràng.
Tên gọi khác của chùa viện. Vua Dượng
đế nhà Tùy từng ban lệnh đổi tên chùa là
Đạo tràng. Ngoài ra, nơi làm các việc Phật
trong cung vua gọi là Nội đạo tràng, hoặc
gọi là Nội tự. Tông Lâm tế chuyên gọi nơi
dành cho các vị tăng Vân thủy (du phương,

hành cước) tu hành là đạo tràng. Ngài An
nhiên của tông Thiên thai Nhật bản gọi chỗ
thụ giới là đạo tràng.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.39; Tục cao tăng
truyện Q.11 Cát tạng truyện; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.15].
VI. Đạo Tràng.
Chỉ cho các pháp hội, như: Từ bi đạo
tràng, Thủy lục đạo tràng.

Í
VII. Đạo Tràng.
Cũng gọi Đạo trường. Vị tăng ở đời Bắc
Ngụy, không rõ quê quán.
Mới đầu, sư y vào ngài Tuệ quang xuất
gia, sau theo ngài Bồ đề lưu chi (đến Trung
quốc vào năm 508) làm đệ tử, nhưng vì làm
phật ý ngài Lưu chi nên sư vào Tung sơn ở
ẩn, trong 10 năm, chuyên nghiên cứu luận
Đại trí độ, hiểu hết ý chỉ sâu kín. Không
bao lâu, sư xuống núi, về Lạc dương, chuyên
giảng luận Đại trí độ. Sư lại đến Nghiệp đô,
mở trường giảng ở chùa Đại tập, tăng tục
theo học rất đông và tôn sư là “Học giả”.
Sư thường thờ bức tranh đức Phật A di
đà cùng với 50 vị Bồ tát do bồ tát Ngũ thông
ở chùa Kê đầu ma bên Thiên trúc vẽ. Sau
bức tranh này được vẽ lại để lưu hành ở đời.
Không rõ sư tịch năm nào, chỉ biết vào niên
hiệu Long hóa năm đầu (576) đời Hậu chủ
nhà Bắc Tề thì sư vẫn còn mạnh khỏe.
Ngoài ra, trong An lạc tập quyển hạ có
ghi thuyết “Lục đại đức tương thừa”, trong
đó, theo thứ tự là: Đạo tràng, Đàm loan v.v...
Như vậy, Đàm loan là đệ tử của sư chăng?
[X. Đại trí độ luận sớ Q.24; Tục cao tăng
truyện Q.24 Minh chiêm truyện; Quảng
hoằng minh tập Q.2].
ĐẠO TRÀNG QUÁN
Cũng gọi Mật giáo đạo tràng quán.
Khi tu hạnh Du già, trước hết, hành giả
Mật giáo kết giới, kế đến kiến lập Đạo tràng
bản tôn để tu pháp quán, gọi là Đạo tràng
quán. Tức là, trước quán tưởng 3 luân: Gió,
nước, đất (pháp tu của Thai tạng giới), hoặc
5 luân: Không, gió, lửa, nước, đất (pháp tu

thuộc Kim cương giới), kế đến quán tưởng
lầu gác báu và mạn đồ la để kiến lập đạo
tràng của Bản tôn, rồi ở trên đàn trước mặt,
quán tưởng thân mình vốn có đầy đủ tâm
bồ đề thanh tịnh, lại quán tưởng hình tượng
Bản tôn ở trên đàn thầm khế hợp với đức
Phật sẵn có trong tâm mình.
Đạo tràng quán có 3 pháp quán:
1. Quảng quán: Kết ấn Yết ma, quán
tưởng toàn bộ khí thế giới, lầu gác báu và
mạn đồ la.
2. Trung quán: Kết ấn Như lai quyền,
quán tưởng sơ qua khí thế giới, quán kĩ lầu
gác báu và mạn đồ la.
3. Lược quán: Kết ấn Như lai quyền,
quán tưởng sơ qua khí thế giới và lầu gác
báu, quán kĩ mạn đồ la.
[X. kinh Kim cương đính du già thiên
thủ thiên nhãn Quán tự tại bồ tát tu hành
nghi quĩ Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.14].
ĐẠO TRÀNG THỤ
I. Đạo Tràng Thụ.
Cũng gọi Giác thụ, Đạo thụ, Tư duy
thụ. Tức là cây bồ đề, nơi đức Phật thành
đạo. Ngoài ra, Tịnh độ của đức Phật A di
đà cũng có Đạo tràng thụ, tức là cây Bồ đề
ở thế giới Cực lạc.
Cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển thượng
nói, thì cây này cao 400 vạn dặm, cành lá
tỏa ra 4 phía chu vi 20 vạn dặm, do tất cả
các thứ báu tự nhiên hợp thành, chung
quanh những nhánh cây có các chuỗi ngọc
anh lạc rủ xuống, những tấm lưới châu báu
che phủ ở phía trên, khi làn gió nhẹ thổi
qua thì từ những cành lá phát ra vô lượng
tiếng pháp nhiệm mầu.
Nhưng, theo hội Vô lượng thọ Như lai
trong kinh Đại bảo tích thì cây này chỉ cao

100 nghìn do tuần, còn kinh Trang nghiêm
quyển hạ thì ghi 1.600 do tuần.
(xt. Bồ Đề Thụ).
II. Đạo Tràng Thụ.
Một trong 37 danh hiệu của đức Phật A
di đà.
Trong bài kệ tán thán đức Phật A di đà
do ngài Đàm loan soạn có câu (Đại 47, 423
thượng): “Cúi đầu đính lễ Đạotràng thụ”.
ĐẠO TRÀNG THỤ

ĐẠO TRUNG Í
ĐẠO TRÀNG TỰ
Chùa ở Kiến khang (thành phố Nam
kinh hiện nay) do quan Tư không tên Tạ
thạch sáng lập vào đầu năm Thái ninh (323-
325) đời Tấn, vì thế còn gọi là Tạ tư không
tự, Tạ tự.
Vào cuối đời Đông Tấn, chùa này và Lô
sơn đều là trung tâm của Phật giáo phương
nam. Từ năm Nghĩa hi đời An đế đến
khoảng năm Nguyên hi đời Cung đế (405-
419), chùa này có nhiều vị cao tăng đến ở để
dịch kinh:
-Ngài Phật đà bạt đà la dịch kinh Hoa
nghiêm, kinh Đại phương đẳng Như lai
tạng, kinh Văn thù sư lợi phát nguyện và
Tăng kì tỉ khưu giới bản. Trong đó, việc
phiên dịch kinh Hoa nghiêm còn có hơn
100 vị samôntham dự như các ngài Pháp
nghiệp, Tuệ nghiêm v.v...
- Ngài Phật đà bạt đà la còn dịch chung
với ngài Pháp hiển các bộ kinh Đại bát niết
bàn và luật Ma ha tăng kì.
- Ngài Pháp hiển cũng dịch bộ luận Tạp
a tì đàm tâm.
Trong chùa có thiết lập riêng Hoa
nghiêm đường. Sau khi công việc phiên dịch
hoàn thành, chùa được đổi tên là Hưng
nghiêm tự.
Ngoài ra, chùa này còn là đạo tràng giảng
kinh thuyết pháp, bồi dưỡng chúng tăng dưới
sự chỉ dạy của các ngài Bảo vân, Tăng phức,
Tuệ tuân, Pháp trang (cuối đời Đông Tấn),
Tuệ quán (đầu đời Lưu Tống) và Đàm thiên
(đời Trần) v.v... thành là ngôi chùa nổi tiếng
nhất ở vùng Giang nam thời bấy giờ.

ĐẠO TRÍ
.....
Phạm: Màrga-jĩàna, Pàli: Maggaĩàịa.
Trí vô lậu duyên với Đạo đế, tạo ra 4
hành tướng: Đạo, Như, Hành, Xuất để đoạn
trừ mê hoặc. Là 1 trong 10 trí.
Khi vào giai vị Kiến đạo, thành tựu Diệt
loại trí của đạo Vô gián, duyên với Đạo đế
tạo ra 4 hành tướng nói ở trên, sinh khởi
Pháp trí nhẫn vô lậu, gọi là Đạo pháp trí
nhẫn. Còn Pháp trí vô lậu do đạo Vô gián
phát sinh thì gọi là Đạo pháp trí, đây là giai
đoạn mới thành tựu của Đạo trí.
[X. luận Câu xá Q.26; luận Đại tì bà sa
Q.106; luận Tạp a tì đàm tâm Q.6].
ĐẠO TRIẾT (564-635)
Vị tăng sống vào đời Đường, người Lâm
ấp (tỉnh Sơn đông), họ Đường.
Lúc đầu, sư theo ngài Minh cập ở Dĩnh
xuyên học kinh Thập địa, luận Địa trì, sau
theo luật sư Hi ở Ngụy đô (tỉnh Hà nam)
học luật Tứ phần, theo thiền sư Tuân ở Hà
nội học Thiền pháp, rồi theo ngài Đàm thiên
học luận Nhiếp đại thừa. Sau đó, sư ở ẩn
trong núi Chung nam tu Thiền. Cuối cùng,
sư lãnh chiếu chỉ của vua về trụ trì chùa Đại
trang nghiêm ở Trường an, mở Thiền đường,
hướng dẫn đồ chúng.
Năm Trinh quán thứ 9 (635) sư tịch,
thọ 72 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Bách thức quán
môn, luận Trí chiếu tự thể, luận Đại thừa
văn tư.
ĐẠO TRUNG (1653-1744)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế Nhật
bản, người Đãn mã (huyện Binh khố), hiệu
là Vô trước. Cũng gọi Chiếu băng đường,

Bảo vũ đường.
Thủa nhỏ, sư xuất gia ở chùa Như lai,
huyện Binh khố, sau theo ngài Trúc ấn ở
viện Long hoa, rồi đi tham vấn các nơi. Năm
25 tuổi, sau khi ngài Trúc ấn viên tịch, sư
kế vị trụ trì.

Í
Năm Bảo vĩnh thứ 4 (1707), sư lại giữ
chức Trụ trì chùa Diệu tâm và lấy đây làm
trung tâm khảo
chứng sử truyện.
Sư chuyên việc
soạn thuật và chú
giải các kinh điển,
Tổ lục có liên
quan đến Thiền
và chỉnh lí các
pháp tắc thanh
qui v.v... tất cả
gồm 374 loại, 911
quyển.
Niên hiệu Diên hưởng năm đầu (1744)
sư tịch, thọ 92 tuổi.
Trứ tác có: Thiền lâm tượng khí tiên 20
quyển, Tiểu tùng lâm lược thanh qui 3
quyển, Cát đằng ngữ tiên 10 quyển.
[X. Chiếu băng kỉ niên lục; Tục thiền
lâm tăng bảo truyện Q.trung].
ĐẠO TRỪNG (1616-?)
Vị Thiền tăng thuộc tông lâm tế ở cuối
đời Minh đầu đời Thanh, người Trung
nam (tỉnh Tứ xuyên), họ Dương, hiệu là
Không cốc.
Năm 26 tuổi, sư theo ngài Tĩnh chủ Ngộ
tu xuất gia ở chùa Hùng gia, tỉnh Tứ xuyên,
thụ giới Sa di với ngài Thập phương Đường
thiết ở Phong đô (Tứ xuyên), rồi y vào ngài
Long đàm tuyết thụ giới Cụ túc ở Lương
sơn. Sau đó, sư đi tham vấn các ngài: Mộc
đầu than Nguyệt trúc và Đại trúc Vạn phong
ở Điếm giang (Tứ xuyên), Tượng nhai Tính
đĩnh ở chùa Long đài tại Quảng phương.

Sau gặp nạn chiến loạn ở đất Thục, sư ẩn ở
núi Thất tinh 8 năm, rồi trở về Đại trúc,
gặp ngài Mẫn thụ Như tướng, cơ duyên khế
hợp, sư được ấn chứng.
Sư từng trụ trì chùa Tam thánh ởhuyện
Nội giang tại Thành đô. Năm Khang hi 31
(1692), sư được 77 tuổi, sư tịch năm nào,
không rõ.
Trứ tác có: Không cốc Đạo trừng thiền
sư ngữ lục 20 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.88].
ĐẠO TỤC
.....
I. Đạo Tục.
Gọi chung Phật đạo và thế tục.
Bài tựa Trung luận của ngài Tăng duệ (Đại
30, 1 thượng), nói: “Đại giác thì tự tại chiếu
soi rộng rãi, còn tiểu trí thì ràng buộc nơi
tâm hẹp hòi. Chiếu soi mà không cùng khắp
thì không đủ để dứt hữu vô, đạo tục; biết
mà không suốt hết thì chưa thể hợp với
Trung đạo, dứt bặt hai bên. Đạo tục không
dứt, hai bên không diệt, là nỗi lo của Bồ tát”.
Trung luận sớ quyển 1 (Đại 42, 3 trung),
nói: “Đạo là Niết bàn, tục là sinh tử”.
II. Đạo Tục.
Cũng gọi Tăng tục, Truy tố, Truy bạch. Là
danh từ gọi chung người xuất gia và tại gia.
Điều Tống vân nhập Ô trường quốc
trong Lạc dương già lam kí quyển 5 (Đại 51,
1020 thượng), nói: “Đất đai phì nhiêu, nhiều
loại hoa thơm lạ, mùa đông cũng như mùa
hạ, hoa nở liên tiếp, đạo tục hái về, dâng
cúng dường Phật”.
[X. kinh Diễn đạo tục nghiệp; Nam sử
Q.44; Ngụy thư Q.36 Lí đồng quĩ truyện].
ĐẠO TỤC THẤT CHÚNG
...........

Bảy chúng đạo tục. Tức là 7 hạng đệ tử
của đức Phật là tỉ khưu, tỉ khưu ni, thức xoa
ma na, sa di, sa di ni, ưu bà tắc, ưu bà di.
(xt. Thất Chúng).
ĐẠO TUYÊN (596-667)
.....
Vị cao tăng ở đời Đường. Cũng gọi Nam
sơn luật sư, Nam sơn đại sư, người huyện
ĐẠO TUYÊN
Đạo Trung

ĐẠO VỊ Í
Ngô hưng, tỉnh Chiết giang (có thuyết nói
là người Đan đồ, Nhuận châu, tỉnh Giang
tô) họ Tiền, tự Pháp biến, là Sơ tổ của Nam
sơn luật tông.
Năm 16 tuổi, sư xuất gia, lần lượt theo
các ngài Tuệ quân ở chùa Nhật nghiêm, Trí
thủ ở chùa Đại thiền định học luật. Sau, sư
cất chùa Bạch tuyền ở Phỏng chưởng cốc tại
núi Chung nam, nghiên cứu, hoằng truyền
luật Tứ phần. Sư từng đi các nơi để giảng
dạy Luật học, sư cũng tham dự dịch trường
của ngài Huyền trang. Sư từng ở các chùa
Sùng nghĩa, Phong đức, Tịnh nghiệp.
Năm Hiển khánh thứ 3 (658), sư vâng
sắc chỉ nhận chức Thượng tọa của chùa Tây
minh ở Trường an. Năm Long sóc thứ 2
(662), vua Cao tông ra lệnh cho tăng ni phải
lễ bái vua chúa, nhờ sư và ngài Huyền trang
dâng biểu hết sức can ngăn, lệnh ấy mới được
bãi bỏ.
Bình sinh, sư
nghiêm trì giới
luật, tu tập Thiền
quán, hết lòng
tưởng lệ lớp hậu
tiến, đức hạnh
thuần hậu của sư
khiến kẻ tăng
người tục đều
kính ngưỡng.
Tháng 2 năm Càn
phong thứ 2 (667) sư mở đàn giới ở chùa
Tịnh nghiệp, có hơn 20 giới tử các nơi về
xin thụ giới. Đây là đàn giới mẫu mực được
hậu thế noi theo.

Năm Càn phong thứ 2 (667) sư tịch, thọ
72 tuổi, 52 tuổi hạ, thụy hiệu là “Trừng
chiếu”.
Những tác phẩm của sư gồm có: Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao 12
quyển, Yết ma sớ 3 quyển, Giới bản sớ 6
quyển, Thập tì ni nghĩa sao 6 quyển, Tỉ khưu
ni nghĩa sao 6 quyển, Đại đường nội điển
lục 10 quyển, Cổ kim Phật đạo luận hành 4
quyển, Quảng hoằng minh tập 30 quyển,
Thích thị lược phổ, Thích ca phương chí,
Tam bảo cảm thông lục.
[X. Tống cao tăng truyện Q.14; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.15; Đại đường nội
điển lục Q.5].
ĐẠO TUYỀN (702-760)
.....
Vị tăng ở đời Đường, người Hứa châu,
tỉnh Hà nam, họ Vệ. Sư là người đầu tiên
truyền Thiền tông, Luật tông và Hoa
nghiêm tông đến Nhật bản, là tổ thứ 2
của Thiền tông và Sơ tổ tông Hoa nghiêm
Nhật bản.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, sau vào chùa
Đại phúc tiên ở Lạc dương theo ngài Định
tân thụ giới Cụ túc, nghiên cứu Luật tạng.
Sau, sư lại theo ngài Phổ tịch ở chùa Hoa
nghiêm học Thiền và Hoa nghiêm.
Năm 736, sư được thỉnh sang Nhật bản,
mấy năm sau, vị tăng Nhật bản là Tối trừng
chính thức thụ giới làm đệ tử của sư. Sư
thường đi các nơi để giảng dạy giới luật và
từng giữ chức vụ trọng yếu của chùa Đông
đại. Sư đã có những cống hiến rất lớn đối
với Phật giáo Nhật bản ở thời kì đầu của
thời đại Nại lương (Nara).
Niên hiệu Thượng nguyên năm đầu (760)
sư tịch, hưởng thọ 59 tuổi.

[X. Bát tông cương yếu Q.hạ; Nhật bản
Phật giáo sử giảng thoại; Phù tang lược kí
bạt tụy].
ĐẠO VỊ
Chỉ cho các giai vị tu đạo, như 52 giai vị
của Bồ tát (Thập tín, Thập trụ, Thập hành,
Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác, Diệu
giác), Thất phương tiện vị hay Thất hiền vị
(Ngũ đình tâm, Biệt tướng niệm trụ, Tổng
tướng niệm trụ, Noãn pháp, Đính pháp,
Đạo Tuyên

Í
Nhẫn pháp, Thế đệ nhất pháp) của hàng
Thanh văn trước vị Kiến đạo.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.12, Q.17
phần đầu, phần cuối].
ĐẠO VIÊN TẬPYẾU
...........
Gồm 3 quyển, do ngài Triều quýnh soạn
vào đời Tống, là tập tùy bút có liên quan
đến giáo lí Phật giáo.
Tác phẩm này vốn tên là Đạo viện tập,
15 quyển, đến khoảng năm Nguyên hựu
(1086-1093), Vương cổ biên soạn lại làm 3
quyển và đổi tên là Đạo viện tập yếu. Nội
dung gồm 109 điều mục biên tập các pháp
tu hành được trình bày bằng những đoạn
văn ngắn và các bài thơ. Phần cuối có thơ
của Phan hựu và Thiền uyên Triều công biệt
lục của Lí thục.
Sách tuy có nhiều điều mục và sắp xếp
không có hệ thống, nhưng đã nêu rõ được
những điểm then chốt của giáo lí mầu
nhiệm trong đạo Phật, đồng thời, trình bày
phương pháp tu hành có thể giúp người ta
đạt đến cảnh giới cứu cánh. Như nói cảnh
giới của tâm, vô niệm, tam muội và Thiền;
lại còn dẫn dụng các kinh Bát nhã, Hoa
nghiêm, Viên giác, Lăng già cũng như căn
cứ vào quan điểm của ngài Khuê phong
Tông mật đời Đường mà chủ trương Giáo,
Thiền một mối. Không những thế, vì chịu
ảnh hưởng sự hưng thịnh của Thiền tông
và xu thế phát triển của Đạo giáo ở cuối
đời Đường đầu đời Tống, cho nên tác giả
sách này còn nhấn mạnh đến tư tưởng dung
hợp giữa Phật giáo và Đạo giáo. Do đó, có

thể nói, sách này là tiêu biểu cho tư tưởng
giới ở đời Tống. Về sau, Thiền tăng và Đạo
sĩ đều ham đọc sách này.
[X. Quận trai độc thư chí Q.10; Tống
sử Q.305; Tứ khố toàn thư tổng mục Q.145;
Trung quốc Phật giáo sử tịch khái luận
(Trần viên)].
ĐẠO XÁN (?-1271)
Vị Thiền tăng thuộc phái Đại tuệ tông
Lâm tế ở đời Tống, người Thái hòa, Cát an
(tỉnh Giang tây), hiệu là Vô văn, nối pháp
ngài Tiếu ông Diệu kham. Sư giỏi về thơ
và kệ.
Năm Bảo hựu thứ 2 (1254), sư được
thỉnh đến giảng pháp, tiếp hóa người học
ở Tiến phúc thiền tự tại Nhiêu châu (tỉnh
Giang tây). Sau, sư trụ trì Hoa tạng thiền
tự ở Lô sơn.
Năm Chí nguyên thứ 8 (1271) sư tịch,
không rõ tuổi thọ.
Các trứ tác của sư gồm có: Thi văn tập
Vô văn ấn 20 quyển, Vô văn hòa thượng
ngữ lục 1 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.53].
ĐẠO XƯỚC (562-645)
Vị tăng thuộc tông Tịnh độ đời Đường,
người Vấn thủy, Tinh châu (huyện Thái
nguyên, tỉnh Sơn tây), có thuyết nói là người
Tấn dương, Tinh châu, họ Vệ. Cũng gọi Tây
hà thiền sư. Là tổ thứ 2 của tông Tịnh độ, vị
thứ 4 trong 7 vị cao tăng của Chân tông
Nhật bản.
Năm 14 tuổi, sư xuất gia, học khắp các
kinh luận, đặc biệt tinh thông kinh Niết
bàn và từng giảng dạy kinh này tất cả 24
lần. Sau, sư ở tại chùa Huyền trung do ngài
Đàm loan sáng lập, nhân đọc văn bia của
ngài Đàm loan mà chuyển sang tín ngưỡng

Tịnh độ, lúc ấy sư được 48 tuổi, từ đó mỗi
ngày sư đều niệm Phật 7 vạn biến.
Suốt một đời, sư giảng kinh Quán vô
lượng thọ tới hơn 200 lần chủ trương bất
luận là người xuất gia hay tại gia đều nên lấy
việc niệm Phật làm cốt yếu. Trong lúc niệm
Phật phải đếm những hạt đậu nhỏ gọi là
“Tiểu đậu niệm Phật”, đây là khởiđầu của
ĐẠO XƯỚC

ĐẢO HUYỀN Í
việc lần tràng hạt niệm Phật ở Trung quốc.
Năm Trinh quán thứ 3 (629), sư biết
trước ngày tịch nên họp chúng từ biệt. Khi
bốn chúng đông đủ, bỗng thấy ngài Đàm
loan hiện thân bảo cho biết là dư báo chưa
hết, nên sư lại tiếp tục sinh hoạt như thường.
Vua Thái tông từng đến Thái nguyên thăm
sư và ban cho nhiều báu vật. Đến năm 80
tuổi, sắc diện sư vẫn hồng hào, thần khí sảng
khoái, giảng giải về tịnh nghiệp, lí nghĩa
thông suốt.
Tháng 4 năm Trinh quán 19 (645) sư
tịch, thọ 84 tuổi. Sư có các vị đệ tử: Thiện
đạo, Đạo phủ, Tăng diễn, Đạo ngân.
Trứ tác: Luận Tịnh độ 2 quyển, An lạc
tập 2 quyển.
[X. Tịnh độ vãng sinh truyện Q.trung;
Phật tổ thống kỉ Q.28; Tục cao tăng truyện
Q.20, luận Tịnh độ Q.hạ (Ca tài)].
ĐẠO Ý
.....
Cũng gọi Đạo tâm, Vô thượng đạo tâm,
Vô thượng đạo ý, Bồ đề tâm.
Tâm cầu đạo vô thượng.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 266 thượng), nói: “Hiển hiện đạo ý vô
lượng công đức”.
(xt. Bồ Đề Tâm).
ĐẢO HỢP QUÁ
........
Đảo hợp, Phạm:Viparìtànvaya. Tiếng
dùng trong Nhân minh.
Đây là lỗi đảo ngược thứ tự “Nhân trước
Tông sau” khi dùng “Hợp tác pháp” trong
luận chứng Nhân minh, là lỗi thứ 5 trong 5

lỗi Tự đồng dụ thuộc 33 lỗi của Nhân minh.
Bởi vì nhiệm vụ của “Đồng pháp dụ thể”
là thành lập theo chiều thuận, tức là dùng
pháp năng lập (lời nói giải thích rõ ràng) để
giúp cho pháp sở lập (nghĩa lí được giải thích
rõ ràng) được thành tựu, cho nên cần phải
nêu Nhân (lí do) ra trước, rồi sau mới chứng
thực Tông (mệnh đề), nghĩa là “Nhân đồng
phẩm” ở trước, “Tông đồng phẩm” ở sau.
Nếu đảo lộn thứ tự này mà đặt Tông trước
Nhân sau thì là dùng pháp sở lập giúp cho
pháp năng lập được thành tựu. Như vậy,
kết quả sẽ là chứng minh cái không muốn
chứng minh, còn điều muốn chứng minh
thì lại không chứng minh.
Như đối với Thanh luận sư mà đệ tử
Phật lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì do sự động tác mà có ra.
Trong luận thức này, theo qui định Nhân
trước Tông sau thì “Đồng pháp dụ thể” phải
là: “Phàm những cái do sự động tác mà có
ra đều là vô thường” mới đúng với Tông
“Âm thanh là vô thường”. Nay nếu đảo lộn
Tông trước Nhân sau mà nói: “Phàm những
cái vô thường đều là do sự động tác mà có
ra” thì kết quả sẽ là: “Âm thanh là cái được
tạo ra” chứ không phải “Âm thanh là vô
thường”.
Âm thanh có tính chất do sự động tác
mà có ra, điều này thì người lập luận cũng
như địch luận đều thừa nhận, không cần
phải chứng minh, mà điều cần chứng minh
ở đây là âm thanh là vô thường hay không
vô thường? Cho nên, kết quả của sự đảo hợp
đã tạo thành lỗi như đã nói ở trên.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.hạ phần cuối]. (xt. Tiên Nhân Hậu Tông,

Tiên Tông Hậu Nhân, Hợp Tác Pháp).
ĐẢO HUYỀN
.....
Phạm:Ullambana, âm dịch: Vu lan bồn.
Nỗi khổ bị treo ngược.
Những người lúc còn sống phạm nhiều
tội ác, sau khi chết phải rơi vào địa ngục và
chịu nỗi khổ bị treo ngược. Để cứu các vong
linh thoát khỏi nỗi khổ này, thân nhân
quyến thuộc cần phải làm những việc phúc

Í
thiện, như bố thí, phóng sinh, cúng dường
Tam bảo v.v...
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.13]. (xt. Vu
Lan Bồn.
ĐẢO KIẾN
.....
Thấy biết chân tướng của sự lí một cách
điên đảo. Như chúng sinh cho vô thường
là thường, cho khổ là vui, cho vô ngã là
ngã, cho bất tịnh là tịnh, như thế đều là
đảo kiến.
ĐẢO LI QUÁ
Phạm:Viparìta-vyatireka. Tiếng dùng
trong Nhân minh.
Lỗi đảo ngược thứ tự “Tông trước Nhân
sau” khi sử dụng “Li tác pháp” trong luận
chứng Nhân minh. Là lỗi thứ 5 trong 5 lỗi
Tự dị dụ thuộc 33 lỗi của Nhân minh.
Trong luận thức của Nhân minh, khi sử
dụng “Li tác pháp” ở phần “Dị dụ” thì phải
đặt Tông trước Nhân sau, đó là nguyên tắc
nhất định.
Như Thanh luận sư đối với Thắng luận
sư mà lập luận thức:
Tông: Âm thanh là thường còn
Nhân: Vì không có tính ngăn ngại
thì thứ tự của “Li tác pháp” phải là: “Những
cái vô thường đều có tính ngăn ngại”, như
vậy mới đúng với qui định Tông trước Nhân
sau, gọi là “Thuận li”. Nay, nếu đặt Nhân
trước Tông sau thì thành là “những cái có
tính ngăn ngại đều là vô thường”, kết quả sẽ
là Nhân giúp cho việc chứng minh Tông “vô
thường” chứ không phải bênh vực cho Tông
“thường còn”: Đây tức là lỗi Đảo li.

[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh luận sớ thụy nguyên kí Q.7; Nhân
minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Tiên Nhân Hậu Tông, Tiên Tông
Hậu Nhân, Li Tác Pháp).
ĐẢO NGÃ
Một trong 4 điên đảo. Ngã là 4 đại 5 uẩn
giả hợp tạo thành, không có thực thể. Nếu
cho là có thực ngã thì đó là vọng kiến điên
đảo gọi là Đảo.
[X. Thích môn qui kính nghi Q.trung].
ĐẢO PHÀM
.....
Phàm phu điên đảo chấp bậy theo ý riêng
mình, không phân biệt được chính tà, phải
quấy, không biết rõ lí rốt ráo của Niết bàn,
phải trôi lăn trong 3 cõi, không bao giờ dừng
nghỉ.
[X. Thích môn qui kính nghi Q.trung].
ĐẢO SỬ
.....
Pàli:Dìpavaôsa. Cũng gọi Đảo vương
thống sử, Châu sử.
Bộ sử được biên soạn vào thế kỉ thứ IV,
V, không rõ tác giả. Đây là bộ sử thi biên
niên xưa nhất hiện còn của Tích lan được
ghi chép bằng tiếngPàli, cùng với bộ Đại
sử (Pàli:Mahàvaôsa) đều là những tư liệu
quan trọng cho việc nghiên cứu lịch sử Phật
giáo Tích lan.
Sách chia làm 22 chương, theo thể thơ
tự sự, trình bày ngắn gọn về cuộc đời của
đức Phật, sự tích hoằng pháp ở Tích lan, 3
lần kết tập kinh điển, lịch sử các bộ phái và
việc qui y của vua A dục v.v... Sách này chủ
yếu dùng bộ Nghĩa sớ bằng tiếng Tích lan
được soạn sớm hơn làm sách tham khảo,
cho nên đã ghi chép khá rõ ràng về cuộc kết

tập kinh điển lần thứ 2. Hơn nữa, một số sự
thực lịch sử được ghi chép trong sách này
cũng rất phù hợp với sử liệu Ấn độ.
Vì nội dung trùng lập, thiếu tính liên
quán, sự kết cấu không được thống nhất,
cho nên có thể suy ra mà biết rằng sách này
ĐẢO SỬ

ĐẠP SÀNG Í
không phải do một người mà là do nhiều
thi nhân Tích lan soạn tập.
ĐẢO THOÁI TAM THIÊN
...........
Cũng gọi Thoái đảo tam thiên. Tiếng
dùng trong Thiền lâm.
Có nghĩa là đánh giặc bị thua bỏ chạy
3.000 dặm. Thiền lâm mượn dụng ngữ này
để ví dụ cơ phong sắc bén của bậc Tông sư
khiến người học không thể đương nổi, sợ
hãi rút lui.
[X. Bích nham lục tắc 2].
ĐÁP HƯƠNG
... ..
Cũng gọi Hoàn hương. Đốt hương đáp lễ.
Theo qui chế trong Thiền lâm, khi người
mới đến tham vấn, đốt hương lễ bái vị Thủ
tọa, xong rồi, vị Thủ tọa cũng đốt hương
đáp lễ, gọi là Đáp hương.
Điều Phương trượng đặc vị Tân thủ tọa
trà trong Thiền lâm bị dụng thanh qui
quyển 6 (Vạn tục 112, 51 hạ), chép: “Thị
giả viết trà bảng, đến liêu đốt hương thỉnh
Thủ tọa (Thủ tọa hoàn hương), lạy một lạy
(lạy trả).
ĐÁP Y
Cũng gọi Đáp ca sa.
Đắp ca sa, mặc ca sa, quấn ca sa. Có 2
cách: Để hở vai bên phải, quấn kín cả hai
vai. Đức Phật và các bậc tôn túc mặc kín hai
vai, còn các tỉ khưu thường thì để hở vai
bên phải. Nhưng trong các trường hợp:
truyền giới, thuyết pháp, đến chỗ đức Phật
và các bậc tôn túc, khi đi khất thực thì tất cả
các tỉ khưu đều phải đắp ca sa kín cả hai vai.

Bài kệ được đọc khi đắp ca sa gọi là Đáp
y kệ, Đáp ca sa kệ. Ngoài kệ ra còn phải đọc
3 biến chú. Bài kệ đọc khi đắp ca sa 5 điều
(An đà hội) (Vạn tục 106, 65 hạ): “Lành
thay y giải thoát, áo ruộng phúc vô thượng.
Nay con cúi đầu nhận, đời đời không lìa
bỏ”. Chú: “Án tất đà da sa ha”.
Đắp ca sa 7 điều (Uất đa la tăng): “Lành
thay y giải thoát, áo ruộng phúc vô thượng.
Nay con cúi đầu nhận, đời đời thường được
mặc”. Chú: “Án độ ba độ ba sa ha”.
Đắp ca sa 9 điều (Tăng già lê): “Lành thay
y giải thoát, áo ruộng phúc vô thượng. Vâng
giáo lệnh Như lai, độ tất cả chúng sinh”.
Chú: “Án ma ha bà ba tra tất đế sa ha”.
[X. Tì ni nhật dụng thiết yếu; Sa di luật
nghi yếu lược; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.2].
ĐẠP SÀNG
Cũng gọi Đạp tử, Thừa túc sàng, Cước
sàng, Cước đẳng, Đẳng tử.
Cái bệ nhỏ đặt ở trước chỗ ngồi để kê
chân. Đạp sàng, trong kinh luật có nhiều
tên gọi khác nhau. Như phẩm Tín giải trong
kinh Pháp hoa quyển 2 gọi là Bảo kỉ (Phạm:
Pàda-pìỉha, ghế báu).
Luật Ma ha tăng kì quyển 20 gọi là Thừa
túc kỉ (ghế để chân). Nghĩa là khi vị tỉ khưu
vào nhà đàn việt (thí chủ), gặp chỗ ngồi quá
cao (chân giường cao quá) thì không được
ngồi thõng chân và đung đưa. Nếu người
đàn việt ấy là cựu thức (người quen biết đã
lâu), thì có thể tìm một thừa túc kỉ; nếu
không là cựu thức thì tìm viên gạch hay khúc
gỗ để kê chân.
Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 14 ghi
chép về nguồn gốc của Đạp sàng, nói rằng
đức Phật cho phép vị tỉ khưu khi tụng kinh

được ngồi trên tòa
Sư tử cao, nhưng
vì ngồi thõng chân
xuống thì dễ mỏi
nênPhật chophép
làm cái ghế nhỏ để
kê hai chân. Nếu Đạp Sàng

Í
ở trong rừng hoặc những nơi khó tìm được
ghế thì đức Phật dạy có thể dùng hòn đá để
thay thế. Đến đời sau, trong Thiền lâm phần
nhiều sử dụng Đạp sàng.
[X. luật Tứ phần Q.51; Hữu bộ ni đà na
Q.4; Thiền lâm tượng khí tiên Khí vật môn;
Tống sử Q.150 Hậu phi xa dư].
ĐÁT BÁT NA
Phạm:Tarpaịa,Pàli:Tappaịa. Cũng
gọi Thán ba na.
Nghĩa là bánh, miến, cháo, tức những
thức ăn làm bằng bột gạo.
Phẩm Đối trị trong kinh Đại phương tiện
Phật báo ân quyển 2 và luật Ngũ phần quyển
5 đều có nói về Đát bát na. Món “miến” nói
trong luật Ngũ phần quyển 7 và luận Câu
xá quyển 9 tương đương vớiSattuvà Saktu
nói trong Luật tạng tiếngPàli và Câu xá
luận sớ (Phạm:Abhidharmakoza-vyàkhyà)
do ngài Xứng hữu (Phạm:Yazomitra) soạn;
còn “miến” nói trong Di sa tắc ngũ phần
giới bản do ngài Phật đà thập dịch vào đời
Lưu Tống thì tương đương với Mantha nói
trong Tỉ khưu giới bản (Bhikkhupàtimokkha)
tiếngPàli.Như vậy, nguyên
ngữ Phạm của “miến” phải làSaktuhoặc
Pàli làMantha, chứ không phải như các
sáchPhiên Phạm ngữ v.v... đã dịch Bát đát
na là “miến”. Lại Tứ phần luật sớ sức tông
nghĩa kí quyển 8 phần đầu thì cho rằng
Bát đát na tức là “cháo sữa”, như thế cũng
không ổn. Còn PhạmHòađạitừđiển của
Địch nguyên Vân lai, người Nhật bản, thì
giải thíchTarpaịa(Đát bát na) là vật cúng
để Thần thánh hoặc Tổ linh được thỏa mãn

hoặc giải thích làvật thực bổ dưỡng.
[X. luật Ngũ phần Q.22; luật Thập tụng
Q.2; Hữu bộ tì nại da Q.36; Đại đường tây
vực kí Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.43; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.19; Tăng quảng bản
thảo cương mục Q.25].
ĐÁT ĐẶC LA PHẬT GIÁO
Tantric Buddhism.
Nền Phật giáo ở giai đoạn hậu kì trong
lịch sử Phật giáo Ấn độ, lấy Vương triều
Ba la ở Đông bộ Ấn độ làm trung tâm phát
triển. Đây là thời kì phát triển của Mật giáo.
Đát đặc la (Phạm:Tantra) nguyên là văn
hiến lí luận và lễ bái mà phái Tính lực (Phạm:
Zàkta) của Ấn độ giáo dùng làm tiêu chuẩn.
Tương truyền, văn hiến này có tới 64 cho
đến 192 thứ, nhưng phần lớn đã bị thất lạc,
phần hiện còn thì được thành lập vào khoảng
thế kỉ thứ VIII Tây lịch.
Nội dung chia làm 4 bộ:
1. Giáo nghĩa lí luận.
2. Du già.
3. Thần điện kiến trúc, Thần tượng chế
tác pháp.
4. Tông giáo nghi thức.
Trong đó bộ thứ 4 là chủ yếu.
Phái Tính lực lại chia làm 2 loại:
- Phái Tả đạo tính lực (Phạm:
Vàmàcàra Zàkta): Lấy Đát đặc la lưu hành
ở khoảng thế kỉ XI làm trung tâm, coi trọng
Luân tòa lễ bái (Phạm:Carkrapùjà, tạp
giao), nghĩa là cúng hiến thân người và thực
hành nam nữ giao hợp để mong trong cơn
hoan lạc ấy mà được hợp nhất với thần, đạt
đến cảnh giới giải thoát, và coi đó là phương
pháp cũng như giai đoạn tu hành hữu hiệu
nhất! Đây là hành vi hỗn tạp, bỉ ổi, thấp
hèn khiến mọi người coi khinh.

- Phái Hữu đạo tính lực (Phạm:
Dakwiịàcàra Zàkta): Cho đó là gương xấu
xa, nên vào thế kỉ XIII, phái này nổi lên
làm cuộc cách tân, trừ bỏ hết những hành
vi đồi bại, đê tiện và nhớp nhúa của phái Tả
đạo tính lực.
Đát đặc la Phật giáo (Mật giáo) chịu ảnh
hưởng của phái Tả đạo tính lực, dựa vào tư
tưởng “Tức thân thành Phật” (thành Phật
ĐÁT ĐẶC LA PHẬT GIÁO

ĐÁT ĐẶC LA PHẬT GIÁO Í
ngay thân này) mà khẳng định hạnh phúc
khoái lạc ở hiện thế, nên chẳng những
không chủ trương ức chế phiền não ái dục
của loài người mà, trái lại, còn chấp nhận
và quí trọng nó, do đó đã hình thành phái
Tả đạo Mật giáo, thịnh hành vào thời
Vương triều Ba la (Phạm:Pàla) ở miền Đông
Ấn độ.
Quá trình phát triển của Đát đặc la Phật
giáo ở Ấn độ như sau:
- Vào nửa trước của thế kỉ thứ VII, học
giả Đát đặc la là ngài Sa la ha (Phạm:Saraha)
ở chùa Na lan đà (Phạm:Nàlanda) giáo hóa
hàng vương giả và 5.000 dân chúng.
- Vào đầu thế kỉ thứ VIII, theo truyền
thuyết, con vua Cù ba la (Phạm:Gopàla) là
A nam ca phát lạp (Phạm: Anaígavajra)
soạn Bát nhã phương tiện quyết định thành
tựu pháp (Phạm: Panjĩopàya-vinizcayasiddhi);
Vương hầu nước Ô trượng na
(Phạm:Uđđhiyàna) là Nhân đà la phố đế
(Phạm:Indrabhùti) soạn Trí tuệ thành tựu
pháp (Phạm:Jĩàna-siddhi); em gái của
Nhân đà la phố đế tên là La kha tu minh ca
la (Phạm:Lakwmìkarà) thì soạn Bất nhị
thành tựu pháp (Phạm: Advaya-siddhi),
học trò rất đông. Còn con của Nhân đà la
phố đế chính là Liên hoa sinh (Phạm:
Padmasambhava) đã từng cùng với ngài
Tịch hộ (Phạm:Zàntirakwita) đến Tây tạng
hoằng pháp.
- Vào nửa sau thế kỉ thứ VIII, Đa tì hách
lỗ khách (Phạm: Đombì Heruka) soạn Câu
sinh thành tựu pháp (Phạm: Sahajasiddhi).
Từ đó, nơi trung tâm của Đát đặc

la Phật giáo được dời đến chùa Siêu giới
(Phạm: Vikramazìla, Tì cưu ma thi la) do
vua Đạt ma ba la (Phạm: Dharmapàla)
xây dựng.
- Thế kỉ thứ IX, có Khố lợi tu na giả
lâm (Phạm:Kfwịacàrin) biên soạn hơn 40
bộ sách.
- Cuối thế kỉ X đến đầu thế kỉ XI, ở chùa
Siêu giới xuất hiện nhiều vị cao tăng như: A
đề sa (Phạm:Atìza), Bảo tạng tịch (Phạm:
Ratnàkarazànti), Na lạc ba (Phạm:
Naropa) v.v... Trong đó, thượng tọa A đề
sa từng đến Tây tạng hoằng pháp và đã cải
cách nền Phật giáo ở đó.
- Thế kỉ thứ XI, các vị học giả xuất thân
từ chùa Siêu giới đem gom tất cả các bộ
Thành tựu pháp của các tác giả trước mà
soạn thành bộ “Thành tựu pháp man”
(Phạm:Sàdhana-màlà); bấy giờ còn có Thời
luân căn bản nghi quĩ (Phạm: Kàlacakramùla-
tantra) từ Nam Ấn độ truyền đến,
cũng được các học giả Đát đặc la tu tập. Thời
luân, tức là chủ trương cho rằng cõi mê bị 3
đời quá khứ, hiện tại, vị lai hạn chế, nên
phải nương vào đức Phật bản sơ (Phạm:Àdibuddha)
là nguồn gốc của vũ trụ để được
giải thoát.
- Đầu thế kỉ XII, có A bố cáp da ca lạp
cấp đa (Phạm: Abhayàkaragupta) soạn
các bộ Nhập thời luân (Phạm:
Kàlacakravatàra) v.v... Cùng thời ấy, ở
Đông Ấn độ còn có giáo phái Thủ hộ đạo
(Phạm:Nàtha-màrga), một chi nhánh của
Phật giáo Đát đặc la, chủ trương cho phép
giáo đoàn kết hôn.
Phật giáo Đát đặc la nhờ sự hộ trì của
Vương triều Ba la mà được hưng thịnh.
Nhưng đến giữa thế kỉ XI, thì Vương triều

Tư na (Phạm: Sena) nổi lên thay thế Vương
triều Ba la và dần dần cải tín sang Ấn độ
giáo, lại thêm thế lực Hồi giáo không ngừng
xâm nhập, nên Phật giáo Đát đặc la rơi vào
tình trạng suy sụp.
Đến cuối thế kỉ XII, tín đồ Hồi giáo
đánh phá và tiêu diệt Vương triều Tư na,
thì chùa Siêu giới–nơi trung tâm của Phật
giáo Đát đặc la– cũng bị hủy hoại, học tăng
chạy tứ tán, số còn lại bị hành hạ đến chết.
Từ đó, Phật giáo Đát đặc la tuyệt tích ở
Ấn độ.
(xt. Tả Đạo Tính Lực Phái).

Í
ĐÁT SÁT NA
Phạm: Tat-kwaịa. Đơn vị thời gian
của Ấn độ đời xưa. Một Đátsát na có 120
sát na.
Cứ theo luận Câu xá quyển 12, thì 120
sát na là 1 đát sát na, 60 đát sát na là 1 lạp
phược, 30 lạp phược là 1 mâu hô lật đa, 30
mâu hô lật đa là một ngày đêm.
(xt. Sát Na, Tu Du).
ĐÁT XOA THỦY LA QUỐC
Đát xoa thủy la, Phạm:Takwazilà,Pàli:
Takkasilà.
Cũng gọi Đặc xoa thi la quốc, Đức sai y
la quốc, Đức xoa thi la quốc, Đát xoa thi la
quốc, Trúc sát thi la quốc. Tên một nước
xưa ở miền Bắc Ấn độ. Hán dịch: Thạch
thất quốc, Tước thạch quốc, Tiệt đầu quốc.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 3,
thì chu vi nước này là hơn 2.000 dặm, đô
thành rộng hơn 10 dặm, từng là thuộc địa
của nước Ca tất thí và nước Ca thấp di la.
Nước này đất đai phì nhiêu, hoa quả xum
xuê, già lam tuy nhiều nhưng phần lớn đã
hư nát và rất ít tăng chúng, tu học giáo pháp
Đại thừa.
Về tên của nước này, các kinh phiên dịch
có khác nhau: Như phần Cốt tướng nhân
duyên trong kinh A dục vương quyển 10
dịch là Tạc thạch (đục đá); kinh Đại bát niết
bàn quyển 19 (bản bắc) dịch là Tế thạch (đá
mịn); còn Cao tăng Pháp hiển truyện thì gọi
là Hiền thạch thành (Phạm:Bhadrazila).
Vào cuối thế kỉ thứ IV trước Tây lịch,
nước này đã bị Đại đế Á lịch sơn (Alexander
the Great) của Hi lạp xâm chiếm. Nhưng

không bao lâu bị vua nước Ma yết đà là
Nguyệt hộ (Phạm:Candragupta) thống trị,
về sau, lại trở thành thuộc địa của nước
Kiện đà la.
Cứ theo truyện A dục vương quyển 3
chép, thì khi còn là Thái tử, A dục vương đã
vâng mệnh vua cha đến dẹp loạn ở nước
này, rồi giữ chức Thống đốc tại đây.
Nền văn hóa nước này rất cao, có trường
Đại học nổi tiếng và chính tại nơi đây nhà
Văn pháp trứ danh Ba nhĩ ni (Phạm:
Pànini) đã theo học.
Về vị trí đô thành của nước này ngày
nay ở đâu, thì các học giả hiện đại đều có ý
kiến khác nhau.
- Nhà khảo cổ học người Anh là A.
Cunningham cho rằng đô thành nước này
nằm giữa 2 khu vực Rawalpindi và Attock
thuộc tiểu bang Punjab, gần Sadheri, cách
vùngKàrakàseraikhoảng một cây số về
phía đông bắc.
- Nhà Ấn độ học người Anh là V. Smith
thì cho đô thành nước này ở cách Shadheri
về mạn tây bắc khoảng 10 cây số. Học giả
St. Maritn cũng đồng ý với thuyết này.
Còn ông N.L Dey, cũng là một học giả
nổi tiếng thời đó, thì tổng hợp các ý kiến
trên mà chủ trương đô thành nước này ở
cách Rawalpindi chừng hơn 40 cây số về
hướng tây bắc.
Ngoài ra, Đại đường tây vực kí quyển 3
chép, từ biên giới phía bắc của nước Đát
xoa thủy la, vượt qua sông Indus rồi đi về
mạn đông nam 200 dặm thì có ngôi tháp
xây bằng đá để đánh dấu chỗ xưa kia vương
tử Tát đỏa xả thân cứu hổ (cọp) đói.
Có thuyết cho rằng Đát xoa thủy la chỉ
là một thành phố chứ không phải là môt

quốc gia, hiện còn 3 di tích về thành phố
này nhưng niên đại khác nhau.
Vào thế kỉ XX, nhiều di tích Phật giáo
đã được đào thấy ở rải rác bốn chung quanh
thành phố trong khoảng thời gian 1.000
năm, từ thế kỉ V trước Tây lịch đến thế kỉ
V sau Tây lịch. Sau khi bị Á lịch sơn đại đế
(Alexander the Great) xâm chiếm, thành
phố này được khắp phương tây biết đến về
ĐÁT XOA THỦY LA QUỐC

ĐẠT LA TÌ ĐỒ QUỐC Í
sự giầu có của nó. Ở thời đại Vương triều
Khổng tước, khi vua A dục còn là Thái tử,
có thể Phật giáo đã được truyền vào Đát
xoa thủy la rồi.
Vào thế kỉ thứ II trước Tây lịch, người
Hi lạp từ Bactria xâm nhập, tiếp đến là
các chủng tộc Saka, Pathia, Quí sương v.v...
lần lượt xâm chiếm thành phố Đát xoa
thủy la và trong thời gian ấy nó được xây
dựng lại 2 lần, đồng thời, nền văn hóa Phật
giáo rấthưng thịnh, chỗ nào cũng có cơ
sở Phật giáo và sự phát triển của mĩ thuật
Phật giáo ở đây cũng ngang với sự phát
triển mĩ thuật Phật giáo ở nước láng giềng
phía tây là Kiện đà la.
Khoảng 230 Tây lịch, thành phố Đát xoa
thủy la bị vua Iran thuộc Vương triều Tát
san (Sàsàn) chiếm lĩnh, văn hóa Phật giáo
có thời gian bị gián đoạn. Nhưng đến cuối
thế kỉ thứ IV, có một chi phái của chủng tộc
Quí sương lấy lại được thành phố và phục
hưng văn hóa Phật giáo trải mấy mươi năm.
Chính vào thời này ngài Pháp hiển của
Trung quốc cũng đến thăm Đát xoa thủy la.
Vào thế kỉ thứ V, giống mọi Áp đát
(Hephthalites hoặc Haìtal) xâm chiếm
thành phố này và phá hủy tất cả các ngôi
chùa Phật giáo mà, về sau, không thể nào
khôi phục lại được nữa. Đến thế kỉ thứ VII,
khi ngài Huyền trang tới đây thì xứ này chỉ
còn là đống đất hoang tàn.
[X. kinh Tạp a hàm Q.23; kinh Hiền ngu
Q.6; kinh Lục độ tập Q.1; Đại trang nghiêm
kinh luận Q.8, Q.15; V.Smith: Early History
of India; N.L. Dey: The Geographical

Dictionary of Ancient and Mediaeval India;
J. Marshall: Taxila, 3 vols., 1951; A Guide
to Taxila, 4ed., 1960].
ĐẠT LA TÌ ĐỒ QUỐC
Đạt la tì đồ, Phạm: Dràviđa,Pàli:
Damiơa. Cũng gọi Đạt la nhĩ đồ quốc, Đạt
la tỉ tra quốc, Đà di quốc, Đạt di noa quốc,
Đà mi la quốc. Tên một nước xưa ở miền
Nam Ấn độ. Đô thành gọi là Kiến chí bổ la
(Phạm:Kàĩcìpura).
Đại đường tây vực kí quyển 10 (Đại 51,
931 hạ), chép: “Nước Đạt la tì đồ chu vi
hơn 6.000 dặm; đô thành tên là Chí bổ la,
rộng hơn 30 dặm. Nước này đất đai phì
nhiêu, lúa mạ xanh tốt, hoa quả rất nhiều,
giầu khoáng sản, khí hậu ấm áp, tính người
dũng cảm, trình độ dân trí cao và đầy lòng
tín nghĩa, ngôn ngữ văn tự gần giống như
Trung Ấn độ. Cả nước có hơn 100 ngôi già
lam, tăng chúng hơn 1 vạn người, đều tu
học theo pháp của Thượng tọa bộ. Ngoài
ra, còn có hơn 80 ngôi đền thờ trời, phần
nhiều theo ngoại đạo lộ hình. Khi còn tại
thế, đức Như lai đã đến đây thuyết pháp
nhiều lần”.
Lại cứ theo Đại sử (Pàli:Mahàvaôsa,
ch. XXI) chép, thì nước Đạt la tì đồ từng
mấy lần đem quân đi đánh Tích lan và đã
thiết lập nền thống trị trên hòn đảo này từ
nửa sau của thế kỉ III trước Tây lịch đến
đầu thế kỉ I Tây lịch.
Nước Đạt la tì đồ vốn tin thờ Phật giáo
và là nơi đã sản sinh ra nhiều vị luận sư nổi
tiếng trong lịch sử Phật giáo như các ngài:
Trần na, Hộ pháp, Bồ đề đạt ma v.v...
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.11; Giải
thuyết tây vực kí; Đông nam Ấn độ chư quốc
chi nghiên cứu].

Tháp Pháp Vương ở Đát Xoa Thủy La

Í
ĐẠT LẠI LẠT MA
Dalai-lama.
Vốn là tiếng tôn xưng những vị đệ tử
Phật vừa có trí đức, vừa có thắng hạnh.
“Dalai” là tiếng Mông cổ, có nghĩa là biển;
Lamalà tiếng Tây tạng, có nghĩa là Thượng
nhân. Đạt lại lạt ma là chỉ cho vị Pháp vương
thống trị Tây tạng, tức là những vị nối tiếp
sự nghiệp ngài Tông khách ba, người phục
hưng nền Phật giáo Tây tạng và là khai tổ
của phái Hoàng mạo (phái đội mũ vàng).
Đạt lại lạt ma cũng chỉ cho một trong hai hệ
thống Hoạt Phật chuyển sinh, hệ thống kia
là Ban thiền lạt ma. Nhưng ở Tây tạng danh
hiệu Đạt lại lạt ma phần nhiều được dùng
về mặt ngoại giao.
Người Tây tạng còn có nhiều tiếng tôn
xưng khác, như:
1. Gia mục căn nhân ba thiết (Tạng:Skyabs-
mgon-rim-po-che) nghĩa là Cứu hộ
tôn giả.
2. Cát ba nhân ba thiết (Tạng: Rgyalba-
rim-po-che), nghĩa là Đắc thắng tôn giả.
3. Đạt mục khâm kham ba (Tạng:
T’ams-cad-mk’yen-pa) nghĩa là Nhất thiết
trí giả.
Nhân viên cận vệ Đạt lại lạt ma thì gọi
là “Bố cách” (Tạng:Sbugs), nghĩa là Đại nội.
Ngoài ra, Đạt lại lạt ma các đời phần
nhiều dùng danh hiệu “Gia mục thố” (Tạng:
Rgyo mtsho), nghĩa là “biển” đặt ở sau tên.
Về nguồn gốc của danh từ Đạt lại lạt ma
thì có 2 thuyết:
1. Khoảng năm Vạn lịch thứ 6 (1578)
đời vua Thần tông nhà Minh, vị đệ tử đời

thứ 3 của ngài Tông khách ba là Tỏa lãng
gia mục thố đến Mông cổ hoằng pháp, được
Am đáp hãn (Altam khan, vua) của Mông
cổ phong tặng tôn hiệu “Đạt lại Lạt ma Kim
cương trì”. Từ đó về sau tôn hiệu này trở
thành tên gọi của toàn thể hệ phổ Đạt lại lạt
ma. Nhưng, có chỗ nói Am đáp hãn phong
tặng tôn hiệu là Kim cương trì (Phạm:Vajradhàra)
chứ không phải là Đạt lại.
2. Khoảng năm Thuận trị thứ 7 (1650)
đời vua Thế tổ nhà Thanh, vị đệ tử đời thứ
5 của ngài Tông khách ba là A vượng la bốc
tạng gia mục thố (Tạng: Íag-dbaí blobzaí
rgya-mtsho, 1617-1682) được Cố
thủy hãn (Tạng:Gu-zri Khan, Cố thực hãn)
của Ách lỗ đặc mông cổ hòa thạc đặc bộ
phong tặng tôn hiệu “Đạt lại”. Cố thủy hãn
từng giúp La bốc tạng gia mục thố thống
nhất toàn cõi Tây tạng, hoằng dương Hoàng
giáo. Từ đó, những người truyền nối về sau
đều có tên gọi Đạt lại lạt ma.
Phật tử Tây tạng rất tôn sùng Lạt ma,
nên cho rằng nếu cúng dường Lạt ma về vật
chất và tinh thần thì có thể thành Phật. Đạt
lại lạt ma từ đời thứ 1 đến nay được coi là
hóa thân của bồ tát Quán thế âm, được toàn
thể dân chúng Tây tạng tôn sùng là bậc vô
thượng. Trải qua các đời, những vị Đạt lại
lạt ma giữ gìn nghiêm khắc chủ nghĩa độc
thân và dùng pháp Chuyển sinh (Phật sống)
để quyết định người thừa kế.
Ngoài ra, bộ sách thu gom những tác
phẩm của các đời Lạt ma được gọi là “Lạt
Ma Lịch Thế Toàn Thư” (Tạng: Skyabsmgon-
rim-#bhyuí gsuí #bum). Trong
đó, bộ Luận Tùng của vị Đạt lại đời thứ 5 là
một tác phẩm rất quan trọng, nó hàm nhiếp
cả giáo lí Hiển, Mật và bao gồm lịch sử, kinh

lục v.v... của Tây tạng.
Từ đời Đạt lại lạt ma thứ 5 trở về sau,
khi Tây tạng tiếp nhận chính quyền toàn
lãnh thổ của mình từ Mông cổ, thì Đạt lại
lạt ma trở thành người nắm quyền lực cao
nhất cả về tôn giáo lẫn chính trị cũng như
người đứng đầu phái Hoàng mạo, cai quản
hơn 3.000 ngôi chùa viện, bốn trăm nghìn
Lạt ma.
Nay tường thuật sơ qua về sự truyền thừa
các đời Đạt lại như sau:
ĐẠT LẠI LẠT MA

ĐẠT MA Í
- Đời thứ 1: Đạt lại Căn đôn châu ba
(Tạng: Dge-gdun-grub, 1391-1475).
- Đời thứ 2: Đạt lại Căn đôn gia mục
thố (Tạng: Dge-gdun-rgya-mtsho, 1476-
1543).
- Đời thứ 3: Đạt lại Tỏa lãng gia mục
thố (Tạng: Bsod-nams-rgya-mtsho, 1543-
1588).
- Đời thứ 4: Đạt lại Vinh đan gia
mục thố (Tạng: Yon-tan-rgya-mtsho,
1589-1616).
- Đời thứ 5: Đạt lại A vượng la bốc tạng
gia mục thố (Tạng: Íag-dbaí blo-bzaí
rgya-mtsho, 1617-1682).
- Đời thứ 6: Đạt lại Thương ương gia mục
thố (Tạng: Tshaís-dbyaís rgya mtsho,
1683-1706).
- Đời thứ 7: Đạt lại Cách tang gia mục
thố (Tạng: Skal-bzaí-rgya-mtsho, 1708-
1758).
- Đời thứ 8: Đạt lại Khương bạch gia
mục thố (Tạng: Fjam-dpal-rgya-mtsho,
1758-1805).
- Đời thứ 9: Đạt lại Long đa gia mục thố
(Tạng:Luí-rtogs-rgya-mtsho, 1805-1816).
- Đời thứ 10: Đạt lại Sở xưng gia mục
thố (Tạng: Tshul-khrim-rgya-mtsho,
1816-1837).
- Đời thứ 11: Đạt lại Khải châu gia mục
thố (Tạng: Mkhas-sgrub-rgya-mtsho,
1837-1855).
- Đời thứ
12: Đạt lại
Xưng lặc gia
mục thố (Tạng:

Sprin-lasrgya-
mtsho,
1856-1875).
- Đời thứ
13:Đạt lạiThổ
đan gia mục
thố (Tạng:
Thub-bstanrgya-
mtsho, 1876-1933).
- Đời thứ 14: Đạt lại lạt ma hiện nay là
Lạp mộc đăng châu (Tạng: Íag-dbaí-blobzaí
bstan-#dsin-rgya-mtsho, 1935- ).
Năm 1959,
sau cuộc nổi
dậy của nhân
dân Tây tạng
chống lại sự
thống trị của
cộng sản Trung
quốc thất bại,
đức Đạt lại lạt
ma phải lưu
vong sang Ấn
độ. Từ đây, sự
hưng suy của
Phật giáo Tây tạng rất được thế giới quan tâm.
[X. A. Waddell: The Buddhism of Tibet;
W. W. Rockhill: The Dalai Lamas of
Lhasa their relation with the Manchu Emperors
of China].
ĐẠT MA
... ..
I. Đạt Ma.
Phạm: Dharma, Pàli: Dhamma. Cũng
gọi Đà ma, Đàm ma, Đàm mô, Đàm vô,
Đàm. Hán dịch: Pháp. Nghĩa là giữ gìn tự
tính không thay đổi.
Danh từ này có nhiều nghĩa, hoặc chỉ

cho những lời chỉ dạy của đức Phật, hoặc
chỉ Thánh điển chứa đựng giáo pháp do đức
Phật nói, hoặc chỉ cho pháp tắc đạo đức,
hoặc chỉ cho muôn pháp v.v... Như tông
Câu xá chia muôn pháp làm 5 vị 75 pháp,
tông Duy thức thì chia làm 5 vị 100 pháp.
Trong các nghĩa trên, nghĩa “Pháp” là thông
dụng nhất.
II. Đạt Ma.
Chỉ cho ngài Bồ đề đạt ma, Sơ tổ của
Thiền tông Trung quốc.
Đạt Lại Lạt Ma đời thứ XIII (xt. Bồ Đề Đạt Ma).
Đạt Lại Lạt Ma đời thứ XIV

Í
III. Đạt Ma.
Đệ tử của Nan đà. Nan đà vốn là một
trong nhóm Lục quần tỉ khưu, những kẻ có
nhiều hành vi xấu ác. Sau khi biết được
những việc làm trái đạo lí của thầy mình,
Đạt ma liền bỏ Nan đà mà đi theo những tỉ
khưu hiền thiện khác.
ĐẠT MA BA LA
...........
I. Đạt Ma Ba La.
Phạm:Dharmapàla. Dịch ý: Hộ pháp.
Một trong 10 vị Luận sư lớn của Duy thức
học, con trưởng của một vị Đại thần ở thành
Kiến chí bổ la của nước Đạt la tì đồ thuộc
Nam Ấn độ, ra đời khoảng 1.000 năm sau
đức Phật nhập diệt.
[X. Đại đường tây vực kí Q.5, Q.9, Q.10;
Phật tổ lịch đại thông tải Q.12]. (xt. Hộ Pháp).
II. Đạt Ma Ba La (1864-1933).
Pàli: Dhammapàla.
Cũng gọi Đạt ma đa la.
Nhà chú thích kinh luận ở cuối thế kỉ
thứ V, được tôn là A xà lê (Pàli:Àcàriya).
III. Đạt Ma Ba La.
Pàli:Dhammapàla, Sri, Devamitta.
Cũng gọi Đạt ma đa la.
Học giả Phật giáo người Tích lan, sáng
lập hội Ma ha bồ đề (MahàbodhiSociety).
(xt. Đạt Ma Đa La).
ĐẠT MA CẤP ĐA (?-619)
Phạm: Dharmagupta. Vị tăng dịch kinh
ở đời Tùy, Đường. Cũng gọi Đạt ma quật
đa, Cấp đa, Pháp mật, Pháp tạng.
Sư người nước La la thuộc Nam Ấn độ,
dòng Sát đế lợi. Năm 23 tuổi, sư xuất gia ở

chùa Cứu mâu địa tại Trung Ấn độ, 25 tuổi
thụ giới Cụ túc. Sau, sư cùng với sáu người
bạn đi sang phương Đông qua các xứ: Sa
lặc, Cưu tư, Ô kì, Cao xương, Y ngô, Qua
châu v.v... Vào năm Khai hoàng thứ 10
(590) chỉ còn một mình sư đến kinh đô
Trường an, Trung quốc, vâng sắc chỉ ở tại
chùa Đại hưng thiện.
Năm Đại nghiệp thứ 2 (606), sư cùng
với ngài Xà na quật đa (Phạm:Jĩànagupta)
sáng lập viện Dịch kinh ở Lạc dương, dịch
được 9 bộ 46 quyển như: kinh Đại tập niệm
Phật tam muội, Nhiếp đại thừa luận thích
v.v... Tính tình sư dịu dàng, dung mạo đoan
chính, nghiêm trang, thiểu dục tri túc. Sư ở
chùa Đại hưng thiện 30 năm, người về theo
học rất đông.
Năm Vũ đức đời Cao tông nhà Đường
sư tịch, không rõ tuổi thọ.
[X. Tục cao tăng truyện Q.2; Khai nguyên
thích giáo lục Q.7].
ĐẠT MA DIÊN BÍCH THẠCH
Phiến đá có hình dáng rất giống tượng
Sơ tổ Thiền tông Bồ đề đạt ma ngồi quay
mặt vào vách, hiện còn ở chùa Thiếu lâm
tỉnh Hà nam, Trung quốc.
Cứ theo sách Trúc diệp đình tạp kí của
Diêu nguyên ghi, thì trước vách tường phía
tây trong hậu điện chùa Thiếu lâm ở tỉnh
Hà nam có đặt một bàn thờ, trên bàn thờ
một phiến đá cao hơn 2 trượng, trên dưới
rộng 5, 6 tấc không đều nhau, mới nhìn qua
thì chỉ là một khối đá thô kệch, chẳng có
gì khác lạ. Nhưng nếu đứng lui về phía sau
cách khoảng 5, 6 thước thì dần dần thấy
có hình người, lại đứng cách xa ra khoảng
hơn một trượng thì thấy nghiễm nhiên một
ngàiĐạt ma sống động đang ngồi trong

gương, chòm râu ngắn hai bên má như muốn
lay động!
ĐẠT MA ĐA LA
...........
I. Đạt Ma Đa La.
Phạm:Dharmatràta. Cũng gọi Đàm ma
đa la, Đạt ma đát la đa, dịch ý: Pháp cứu.
ĐẠT MA ĐA LA

ĐẠT MA ĐA LA Í
Luận sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ, ra
đời kế tiếp các ngài Bà tu mật (Thế hữu),
Cù sa (Diệu âm). Luận Đại tì bà sa quyển 77
nói ngài là một trong 4 vị luận sư lớn của
Thuyết nhất thiết hữu bộ; có thuyết cho rằng
ngài là một trong 4 vị luận sư lớn của hội Bà
sa. Còn trong luận Câu xá, luận Tôn giả bà
tu mật bồ tát sở tập, luận Đại tì bà sa v.v...
nhiều chỗ gọi ngài là Đại đức Pháp cứu, Tôn
giả Pháp cứu, Tôn giả Đàm ma đa la, Đại
đức, hoặc Đại đức thuyết và có trích dẫn
luận thuyết của ngài.
Ngoài ra, người biên chép kinh Pháp cú
cũng có tên là Đại đức Pháp cứu, nhưng khó
mà suy đoán có phải cùng là một người hay
không.
[X. Câu xá luận quang kí Q.2; Xuất tam
tạng kí tập Q.12].
II. Đạt Ma Đa La.
Phạm:Dharmatràta. Cũng gọi Đạt ma
đát la đa. Dịch ý: Pháp cứu, Pháp hoa huyền
nghĩa thích tiêm quyển 6 phiên âm là Đạt
ma uất đa la và dịch ý là Pháp thượng.
Ngài là người ở thành Bố lộ sa bố la nước
Kiện đà la, luận sư của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, thuộc môn phái ngài Pháp thắng.
Ngài ở ngôi chùa cách thành phố Bố sắc yết
la phạt để khoảng 5 dặm về phía bắc, nổi
tiếng nhờ soạn thuật bộ luận Tạp a tì đàm
tâm 11 quyển để giải thích luận A tì đàm
tâm của ngài Pháp thắng.
Về năm sinh của ngài thì Tam luận
huyền nghĩa cho rằng ngài ra đời khoảng
600 năm sau đức Phật nhập diệt, Pháp hoa
huyền nghĩa thì chủ trương khoảng 800 năm

sau Phật nhập diệt. Bởi vì luận Tạp a tì đàm
tâm được ngài Tăng già đề bà phiên dịch
vào cuối năm Kiến nguyên (365-384) đời Phù
Tần, cho nên niên đại của sư phải là trước
khoảng thời gian này.
[X. Câu xá luận bảo sớ Q.1; Xuất tam
tạng kí tập Q.10].
III. Đạt Ma Đa La.
Phạm:Dharmatràta. Cũng gọi Đàm ma
đa la. Luận sư của Thuyết nhất thiết hữu bộ
và là người truyền trì pháp Thiền.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 9,
thì sư ra đời sau ngài Phú nhã mật la, cùng
với ngài Phật đà tư na (Phật đà tư tiên) hoằng
dương pháp thiền Đại thừa ở nước Kế tân
và cùng biên soạn Đạt ma đa la thiền kinh.
Lại theo Trí nghiêm truyện trong Lương
cao tăng truyện quyển 3, thì ngài Trí nghiêm
đến nước Kế tân học pháp Thiền nơi ngài
Đạt ma đa la tại tinh xá Ma thiên đà la. Căn
cứ vào đó mà suy đoán thì vào khoảng năm
Long an (397-401) đời Đông Tấn ngài vẫn
còn tại thế.
[X. Đạt ma đa la thiền kinh Q.thượng;
Xuất tam tạng kí tập Q.12]. (xt. Đạt Ma Đa
La Thiền Kinh).
IV. Đạt Ma Đa La.
Pàli:Dhammapàla. Cũng gọi Đạt ma
ba la. Nhà chú thích kinh điển ở cuối thế kỉ
thứ V, được tôn là A xà lê (Pàli:Àcàriya).
Sư là người ở thành phố Kiến chí bổ la
(Phạm: Kàĩcìpura) miền Nam Ấn độ. Sư
từng học ở Đại tự (Pàli:Mahà-vihàra), về
sau, sư ở tại chùa Ba đa la để đà (Pàli:
Padaratittha-vihàra), nước Đạt mi lạp
(Pàli:Damiơa) miền Nam Ấn độ, chuyên
lo việc trứ tác.
Về niên đại, sư thuộc hàng hậu bối của

ngài Phật âm (Pàli:Buddhaghosa), tiếp nối
ngài Phật âm hoàn thành việc chú thích Tam
tạng bằng tiếngPàli mà ngài Phật âm còn
bỏ dở. Có thuyết cho rằng sư là Bồ tát Đạt
ma ba la (Hộ pháp) được nêu trong Đại
đường tây vực kí quyển 10, nhưng thuyết
này sau bị các ông như W. Geiger bác bỏ.
Cứ theo Thánh điển sử (Pàli:Gandhavaôsa)
chép, thì sư có những tác phẩm
sau đây:
- Chân đế đăng (Pàli: Paramatthadìpanì):
Nội dung chú thích 7 bộ thuộc Tiểu
bộ kinh (Pàli:Khuddhaka-nikàya) là:

Í
1. Như thị ngữ (Pàli:Itivuttaka).
2. Tự thuyết (Pàli:Udàna).
3. Sở hành tàng (Pàli:Cariyàpiỉaka).
4. Trưởng lão kệ (Pàli:Thera-gàthà).
5. Trưởng lão ni kệ (Pàli:Therì-gàthà).
6. Thiên cung sự (Pàli:Vimàna-vatthu).
7. Ngã quỉ sự (Pàli:Peta-vatthu).
-Chân đế khuông (Pàli:Paramatthamaĩjùsà),
cũng gọi Đại chú (Pàli:Mahàỉìkà):
Nội dung chú thích luận Chỉ đạo
(Pàli:Nettipakaraịa) và luận Thanh tịnh
đạo (Pàli:Visuddhimagga).
-Bí nghĩa giải minh (Pàli:Lìnatthavaịịanà):
Nội dung chú thích Trường bộ
kinh (Pàli:Dìgha-nikàya), Trung bộ kinh
(Pàli:Majjhima-nikàya), Tương ứng bộ
kinh (Pàli:Saôyutta-nikàya) và Tăng chi
bộ kinh (Pàli:Aíguttara-nikàya) v.v...
- Bản sinh kinh chú sớ (Pàli:
Jàtakaỉỉhakathà-ỉìkà).
- Chỉ đạo luận chú sớ (Pàli:
Neỉỉitthakathà-ỉìkà).
- Phật chủng tính chú sớ (Pàli:
Buddhavaôsaỉỉhakathà-ỉìka).
- Thích A tì đạt ma chú sớ (Pàli:
Abhidhammaỉỉhakathà-ỉìkà-anutìkà).
Nhưng có thuyết cho rằng bộ Thích A tì
đạt ma chú sớ này không phải là tác phẩm
của sư.
[X. B.C. Law: A History of Pàli Literature;
G.P. Malalasekera: Dictionary of Pàli
Proper Names].
V. Đạt Ma Đa La (1864-1933).
Phạm: Dhammapàla, Sir Devamitta.
Cũng gọi Đạt ma ba la. Nhà ngoại hộ Phật

pháp, người Tích lan ở thời cận đại.
Vào thế kỉ XIX, Phật giáo Tích lan rất
suy đồi, tất cả trẻ em đều phải chịu lễ rửa tội
của Cơ đốc giáo, Đạt ma đa la cũng nằm
trong số người này. Nhưng, về sau, nhờ sự
dắt dẫn của bà Ba lạp ngõa tư cơ (Mrs.
Blavatsky) và ảnh hưởng của cha mẹ, được
nghe giáo pháp của đức Phật, tâm trí bèn
mở tỏ, nên ông quyết định hiến thân cho sự
nghiệp cứu giúp nhân loại.
Năm 1891, ông đến chiêm bái Thánh
tích Bồ đề già da nơi đức Phật thành đạo,
thấy ngôi Đại tháp hoang phế và thuộc quyền
sở hữu của giáo chủ Thấp bà, ông liền đặt
kế hoạch tổ chức Hội Ma ha bồ đề
(Mahabodhi Society) ngay ở đây nhằm khôi
phục Thánh tích này cho Phật giáo. Sau đó,
Tổng bộ của hội chính thức được thành lập
tại Colombo Tích lan. Mục đích của tổ chức
này là truyền bá Phật giáo ra nước ngoài,
đặt nặng việc phục hưng Phật giáo ở Ấn độ
và xúc tiến phong trào giáo dục tại Tích lan.
Tháng 5 năm sau ông sáng lập tạp chí Ma
ha bồ đề.
Năm 1906, ông xây dựng Học xá Phật
giáo ở Tích lan, phát hành tuần san “Phật
giáo đồ” bằng tiếng Tích lan và khởi xướng
cuộc vận động cấm rượu. Năm 1908, ông
kiến thiết Hội quán hội Ma ha bồ đề, ngân
quĩ của Hội này phần lớn do bà Phúc tư đặc
(Mrs. Mary Elizabeth Foster) ủng hộ. Năm
1920, ông hoàn thành việc xây cất chùa Pháp
vương tháp viện, việc này xác định công lao
của ông đối với việc đẩy mạnh cuộc vận động
phục hưng Phật giáo.
Năm 1932, ông xuất gia thụ giới Sa di ở
chùa Căn bản Hương tích và sau khi giao
phó chức vụ lãnh đạo hội Ma ha bồ đề, ông

liền lui về ở ẩn. Tháng 4 năm 1933, ông qua
đời vì bệnh viêm phổi, thọ 70 tuổi.
Những tác phẩm tiếng Anh của ông
gồm có: What did Lord Buddha teach?
1922; Psychology of Progress; Repenting
God of Horeb; Relation between Hinduism
and Buddhism, Life and Teaching of
Buddha; Word’s Debt to Buddha; Ethics
of Buddha; History of the Maha Bodhi
Temple at Bodha Gaya; The Arya Dharma
of Sakya Muni. Tác phẩm tiếng Bengal:
Buddhadever Upadesh. Tiếng Ấn độ:
Buddhaki Siksha v.v...
ĐẠT MA ĐA LA

Í
[X. The Maha-bodhi, 1925; 1933 (Sri
Devamitta Dhammapàla Number); A. C.
March: A Buddhist Bibliography].
ĐẠT MA ĐA LA THIỀN KINH
.................
Phạm: Dharmatara-dhyàna-sùtra.
Gồm 2 quyển, do ngài Phật đà bạt đà la
(Phạm:Buddhabhadra, Giác hiền) dịch vào
đời Đông Tấn. Cũng gọi Thiền kinh tu hành
phương tiện, Tu hành địa bất tịnh quán kinh,
Tu hành đạo địa kinh, Tu hành phương tiện
thiền kinh, Bất tịnh quán kinh, thu vào Đại
chính tạng tập 15.
Kinh này do hai ngài Đạt ma đa la và
Phật đại tiên người Tây vực cùng soạn vào
đầu thế kỉ thứ V, nội dung gồm 17 phẩm
nói về các pháp thiền quán như: Sổ tức, Bất
tịnh v.v...
Cứ theo sự nghiên cứu của giới học giả
thời cận đại, thì kinh này thiếu phần Thiền
Đại thừa do ngài Đạt ma đa la nói, mà lấy
Thiền Tiểu thừa do ngài Phật đại tiên đề
xướng làm chủ yếu. Do nhận lời thỉnh của
ngài Lô sơn Tuệ viễn mà ngài Phật đà bạt
đà la phiên dịch bộ kinh này, nên cũng gọi
là “Lô sơn thiền kinh”. Kinh này rất cần
thiết cho những người thực tu Thiền quán.
Ngoài ra, vì đề kinh có ghi Đạt ma đa la,
nên người đời sau lầm cho là kinh này do
Sơ tổ Đạt ma của Thiền tông nói, nên rất
coi trọng và càng lưu tâm nghiên cứu.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.3; kinh Đạt ma đa
la thiền (Tá đằng Thái thuấn)].
ĐẠT MA ĐÀ ĐÔ (731-?)

... ... ... ..
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường, người
Vân dương, Kinh triệu (tỉnh Thiểm tây), họ
Xa, tên Pháp giới, tự là Ngộ không, con cháu
họ Thác bạt đời Nguyên Ngụy, sinh vào năm
Khai nguyên 19 (731) đời Đường.
Năm 27 tuổi, sư xuất gia, đã từng nhiều
lần đến các xứ Tây vực, Thiên trúc, đi qua
hơn 10 nước như: Ca thấp di la, Ô trượng
na, Đổ hóa la, Nhạ sắt tri, Câu mật chi, Sớ
lặc, Cưu tư, Ô kì, Vu điền, Hồi cốt, Bắc
đình v.v...
Năm Trinh nguyên thứ 6 (790) đời
Đường, sư đến Trường an, ở chùa Chương
kính, năm sau trở về Vân dương và tịch ở
đâu không rõ. Sư dịch được 3 bộ 11 quyển
kinh, được đưa vào Đại đường tân định trinh
nguyên thích giáo mục lục.
Ngoài ra, trong tập “Ngộ không nhập trúc
kí” của ngài Viên chiếu trong Đại chính tạng
tập 11 có nói đến hành trạng đức nghiệp về
một đời xuất gia, cầu pháp, dịch kinh, đắc
đạo của sư.
[X. Tống cao tăng truyện Q.3].
ĐẠT MA ĐẠI SƯ TRỤ THẾ LƯU HÌNH NỘI CHÂN
DIÊU DỤNG QUYẾT
Sách của Đạo giáo, không rõ tác giả, được
thu vào Vân cấp thất tiêm quyển 57 (Đạo
tạng tập 677 đến 702).
Sách này mượn tên ngài Bồ đề đạt ma,
Sơ tổ của Thiền tông Trung quốc, để bàn về
phép luyện khí của Đạo gia. Hiện nay có
bản in lưu hành ở đời.
ĐẠT MA KHUẾCH NHIÊN
Tên công án trong Thiền tông. Cũng gọi
Đạt ma khuếch nhiên vô thánh, Thánh đế
đệ nhất nghĩa, Khuếch nhiên vô thánh. Công
án này nói về cơ duyên vấn đáp giữa Tổ Đạt

ma và vua Lương Vũ đế.
Bích nham lục tắc 1 (48, 140 thượng),
chép: “Vua Lương Vũ đế hỏi Đại sư Đạt ma:
Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa?
Ngài Đạt ma đáp: Khuếch nhiên vô
thánh (rỗng không không có gì là Thánh)!
Vua hỏi: Trước mặt trẫm là ai đây?
ĐẠT MA KHUẾCH NHIÊN

Í
Ngài Đạt ma nói: Không biết!
Vua không khế hội. Thấy thế, ngài Đạt
ma bỏ qua nước Ngụy.
Sau đó, nhà vua đem câu chuyện trên
hỏi Chí công. Chí công nói: Bệ hạ biết người
ấy không?
Vua đáp: Không biết!
Chí công nói: Đó là Quan âm đại sĩ
truyền tâm ấn Phật.
Vua hối tiếc liền sai sứ đi thỉnh.
Ngài Chí công nói: Cho dù người của cả
nước đi thỉnh ông ấy cũng không trở lại đâu,
huống chi là Bệ hạ sai sứ đi thỉnh.
“Khuếch nhiên vô thánh” là biểu thị chân
lí tuyệt đối, vượt ra ngoài tất cả phân biệt
tương đối: phàm, thánh, chúng sinh, chư Phật
v.v... đó là điểm cốt tủy của công án này.
[X. Thung dung lục tắc 2].
ĐẠT MA KỊ
Pháp hội được cử hành vào ngày giỗ của
Sơ tổ Thiền tông Bồ đề đạt ma.
Tổ Bồ đề đạt ma thị tịch vào ngày mùng
5 tháng 10 niên hiệu Vĩnh an năm đầu (528)
đời Hiếu trang đế nhà Bắc Ngụy, cho nên
hàng năm đến ngày này, các chùa viện ở
Trung quốc đều cử hành pháp hội rất trang
nghiêm long trọng để kỉ niệm Ngài.
Theo chương Tôn tổ trong Hoàng bá
thanh qui, thì trước hôm giỗ Tổ Đạt ma một
ngày, đặt tượng Tổ trong Pháp đường, bày
biện các thứ: Hương, hoa, đèn, nến, trà,
quả v.v... thật trang nghiêm; chiều hôm ấy,
đánh trống tập họp chúng tăng, tụng chú
Đại bi, Hòa thượng Trụ trì dâng hương. Sáng
ngày chính kị đánh chuông, đại chúng uy

nghi chỉnh tề, sắp hàng ngay ngắn đứng về
một bên, đợi Hòa thượng Trụ trì đến hành
lễ. Đầu tiên, Hòa thượng lạy 3 lạy, không
thu tọa cụ, đến trước tòa niệm hương, xong,
trở về chỗ tọa cụ, lạy 3 lạy rồi lại đến trước
tòa dâng trà, dâng cơm xong lui về chỗ, lạy
3 lạy, xếp tọa cụ. Sau đó, đại chúng tụng
chú Lăng nghiêm, xong rồi, vị Duy na hồi
hướng. Văn bạch được đọc trong pháp hội
này gọi là Đạt ma kị sớ.
[X. điều Đạt ma kị của chương Tôn tổ
trong Sắc tu bách trượng Q.thượng; Hư
đường Trí ngu thiền sư ngữ lục Q.3; Huyễn
trụ am thanh qui].
ĐẠT MA LƯU CHI
Vị tăng ở đời Bắc Chu, người nước Ma
lặc.
Sư đến Trường an, Trung quốc vào
khoảng năm 557-560 và vâng sắc chỉ phiên
dịch sách Thiên văn Bà la môn 20 quyển.
Sự tích khác về sư không rõ.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.11].
ĐẠT MA MA ĐỀ
...........
Phạm:Dharmamati. Hán dịch: Pháp ý.
Vị tăng ở thời Nam Tề, người Thiên trúc,
năm sinh năm mất không rõ.
Trong năm Vĩnh minh (483-493) đời Vũ
đế nhà Nam Tề, sư ở chùa Ngõa quan cùng
với ngài Pháp hiến, thầy của sư Tăng hựu,
dịch kinh Quán thế âm sám hối trừ chú tội
và phẩm Đề bà đạt đa trong kinh Diệu pháp
liên hoa.
ĐẠT MA MÔN HẠ TỨ THẦN TÚC
Chỉ cho bốn vị đệ tử của Tổ Đạt ma: Đạo
phó, Ni sư Tổng trì, Đạo dục và Tuệ khả.
Cứ theo chương Bồ đề đạt ma trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 3 chép, thì

một hôm ngài Đạt ma bảo các môn đồ trình
bày chỗ tâm đắc của mình, bấy giờ, sư Đạo
phó thưa (Đại 51, 215 trung): “Như chỗ thấy
của con là không chấp văn tự, không lìa văn
tự, đó chính là đạo”.
Tổ nói: “Ông được phần da của ta”.
ĐẠT MA MÔN HẠ TỨ THẦN TÚC

Í ĐẠT QUÁN
Ni sư Tổng trì thưa: “Chỗ con hiểu ngày
nay, như ngài Khánh hỉ thấy cõi nước của
đức Phật A súc, chỉ thấy một lần, không
thấy lại nữa”.
Tổ nói: “Người được phần thịt của ta”.
Sư Đạo dục thưa: “Bốn đại vốn không,
năm ấm chẳng có, chỗ thấy của con là một
pháp cũng không thể được”.
Tổ nói: “Ông được phần xương của ta”.
Đến lượt sư Tuệ khả thì chỉ lặng yên đính
lễ Tổ rồi trở về chỗ của mình.
Tổ bảo: “Ông đã được cốt tủy của ta!”
Trên đây là công án nổi tiếng của Thiền
tông và cũng nhân đó mà 4 vị đệ tử của ngài
Đạt ma được gọi là Tứ đại thần túc. Riêng
sư Tuệ khả về sau trở thành vị Tổ thứ 2 của
Thiền tông Trung quốc.
ĐẠT MA TRUYỀN PHÁP KÊ
Bài kệ của Sơ tổ Thiền tông Bồ đề đạt
ma nói lúc truyền pháp cho Nhị tổ Tuệ khả.
Cảnh đức truyền đăng lục, Bảo lâm
truyện, Tổ đường tập, Lục tổ đàn kinh đều
có ghi bài kệ này (Đại 48, 361 thượng):
“Ngô bản lai tư thổ
Truyền pháp độ mê tình;
Nhất hoa khai ngũ diệp
Kết quả tự nhiên thành”.
(Ta vốn đến xứ này
Truyền pháp cứu tình mê;
Một hoa nở năm cánh,
Kết quả tự nhiên thành).
ĐẠT MA TƯỢNG
... ... ..
Đây không phải chỉ riêng cho tượng Tổ
sư Thiền tông mà là tượng ngài Đạt ma do

trí tưởng tượng của người đời sau mà được
vẽ ra, là một loại mĩ thuật Thiền lưu hành ở
đời Tống, Nguyên trở đi, cũng là một trong
các nhân vật Phật giáo, Đạo giáo được dùng
làm đề tài hội họa.
Thông thường
tượng ngài Đạt ma
được vẽ theo các
chủ đề: Lô diệp đạt
ma(cũng gọi Nhất vi
độ giang. Nghĩa là Tổ
Bồ đề đạt ma ngồi trên
một cọng lá lau vượt
sông Trường giang
sang nước Ngụy), Tổ
sư vấn đáp(tranhvẽ
Tổ Đạt ma đàm đạo
với Lương Vũ đế),
Diện bích Đạt ma
(tranh Tổ Đạt ma xoay mặt vào vách ngồi thiền
trong 9 năm), Chích lí Đạt ma, cũng gọi Chích
lí Tây qui(tranh vẽsựtích Tổ Đạt ma tay mang
một chiếc giày trở về Ấn độ), Tuệ khả đoạn tí
(Tuệ khả chặt tay, tranh vẽ Nhị tổ Tuệ khả biểu
thị quyết tâm cầu pháp nơi Tổ Đạt ma) v.v...
ĐẠT NHĨ KHẮC (1865-1928)
... ... ..
Dahlke, Paul Wilhelm.
Học giả Phật giáo người Đức. Ông từng
học ngành thuốc tại Đại học Berlin. Từ lúc
còn ít tuổi, ông đã ngưỡng mộ Phật giáo,
nên ông cùng với các ông G. Grimm,
Seidenstücker v.v... ra sức truyền bá Tân Phật
giáo (Neubuddhismus) và trở thành người
lãnh đạo của trung tâm này.
Một số học giả cho Niết bàn là hư vô,
nhưng Dahlke lại chủ trương Niết bàn là
thực tại tối cao.

Ông có những tác phẩm: Das Buch
Pubbenivàsa, Vier Buddhistische
Wiedergeburtsgeschichten, 1919 (Túc mệnh
chi thư), Buddhismus als Weltanschauung,
1912(Thế giới quan chi Phật giáo), Neu-
Buddhistischer Katechismus 1912 (Tân
Phật giáo yếu lí), Was ist Buddhismus und
was will er? 1928(Phật giáo chi hiện tại dữ
tương lai) v.v...
Tranh Đạt Ma Diện Bích

Í
ĐẠT NHĨ MA NHÂN KHÂM (1364-1432)
Tạng: Darma rin-chen. Cũng gọi Gia
tào kiệt.
Cao tăng Tây tạng, người Gtsaí(Tạng
châu), đệ tử của ngài Tông khách ba, Trụ trì
đời thứ 1 chùa Cam đan, được tôn xưng là
Pháp vương tử, Bảo vương tử, Bảo chàng.
Mới xuất gia, sư học Phật pháp nơi các
sư Lâm đặc lỗ (Tạng:Rin rdor) v.v... Sau
khi thụ giới Cụ túc, sư học cả Hiển giáo và
Mật giáo. Về sau, sư trở thành vị đệ tử lớn
của ngài Tông khách ba.
Năm 1419, lúc ấy sư đã 56 tuổi, khi ngài
Tông khách ba sắp thị tịch, gọi sư đến trao
cho y bát, mũ, áo choàng bằng da thú và
phó chúc kế thừa Tổ vị Hoàng giáo.
Năm 1432 sư tịch, thọ 69 tuổi.
Sư soạn các sách chú thích về những bộ
luận như: Cứu cánh nhất thừa bảo tính luận,
Đại thừa a tì đạt ma tập luận, Nhập bồ đề
hành luận, Lục thập tụng như lí luận, Lượng
quyết trạch luận, Văn thù kim cương nghi
quĩ, Thời luân v.v... Quan trọng hơn cả là
bộ Tạng trang nghiêm (Tạng: Sĩií-pa#i
rgyan), là sách chú thích luận Hiện quán
trang nghiêm.
[X. Tây tạng Phật giáo nghiên cứu
(Trường vĩ Nhã nhân); Tây tạng soạn thuật
Phật điển mục lục].
ĐẠT QUÁN (1543-1603)
.....
Vị tăng sống ở đời Minh, người Ngô
giang, họ Trầm, tên Chân khả, hiệu là Tử
bá lão nhân.
Lúc trẻ tính hào hiệp, năm 17 tuổi sư

theo ngài Tuệ luân ở núi Hổ khâu xuất gia.
Sau, nhân khi vân du, nghe người tụng kệ
của ngài Trương chuyết đến câu: “Dứt trừ
vọng tưởng càng thêm bịnh, tìm tới chân
như cũng là tà”, sư liền khởi lòng ngờ. Một
hôm đang ăn cơm, bỗng nhiên sư tỉnh ngộ,
liền nói (Vạn tục 142, 101 hạ): “Giá như ta
ở bên Lâm tế, Đức sơn thì ngay một cái tát
liền tỉnh”.
Không bao lâu, sư đến Thanh lương, Yên
kinh hoằng pháp. Năm Vạn lịch 31 (1603),
vì người vu khống nên sư bị bắt và khép vào
tội chết, nhưng sư vẫn thản nhiên, làm bài
kệ rằng:
“Một tiếng cười vang hẳn có nhân,
Hay đâu khối đất chẳng vương trần;
Từ nay trời rộng thênh thang bước,
Cây sắt trổ hoa chẳng đợi xuân!”
Nói kệ xong, sư ngồi yên mà tịch, thọ 61
tuổi, 41 tuổi hạ.
Sư có các tác phẩm: Bát nhã tâm kinh
thuyết, Bát nhã tâm kinh yếu luận, Bát nhã
tâm kinh trực đàm mỗi thứ 1 quyển, Tử bá
lão nhân tập 15 quyển.
Ngoài ra, sư từng cùng với ngài Mật tạng
hợp sức khắc bản Phương sách đại tạng.
[X. Tục thích thị kê cổ lược Q.3; Ngũ
đăng nghiêm thống Q.16; Ngũ đăng toàn
thư Q.120].
ĐẠT SÁT
.....
Phạm: Dakwa.
Thần của Ấn độ giáo được phái Thấp bà
và phái Tì thấp nô sùng bái. Về nguồn gốc
và gia thế của thần này, các sách ghi chép
khác nhau.
Cứ theo thuyết Thiên địa sáng tạo trong
2 bộ Đại sử thi của Ấn độ Ma ha bà la đa

(Phạm: Mahàbhàrata) và La ma da na
(Phạm:Ràmàyaịa), thì Đạt sát là con của
Phạm thiên, sinh ra từ nơi ngón tay cái bên
phải của Phạm thiên, vợ ông là Bát la tô để
(Phạm:Prasùti) thì sinh ra từ nơi ngón tay
cái bên trái của Phạm thiên. Hai vợ chồng
có 50 người con gái (có thuyết nói 24 hoặc
60), họ gả 10 con gái cho Đạt ma (Phạm:
Dharma), 13 cho Ca diếp ba (Phạm:
ĐẠT SÁT

ĐẠT TÔN Í
Kazyapa). Họ trở thành mẹ của các Thiên
thần, ác ma, chim bay, ruồi muỗi và tất cả
các sinh vật, 27 người con còn lại được gả
cho thần Mặt trăng và biến thành 27 vì sao.
ĐẠT THẤN (SẤN)
I. Đạt Thấn.
Phạm:Dakwiịà,Pàli:Dakkhiịà. Cũng
gọi Đạt thân, Trọng thấn, Cung thấn, Đàn
thấn, Đại thấn, Thấn, Đạt noa, Đặc kì noa.
Tiền tài, thực vật thí chủ cúng dường
chúng tăng, hoặc chỉ cho thời pháp do chư
tăng thuyết sau khi nhận sự cúng dường.
Khi dùng cả tiếng Phạm và chữ Hán ghép
chung lại thì gọi là “Thấn thí”, “Thấn tiền”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.hạ phần 3; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.18; điều Trụ trì nhật dụng
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.2;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.12]. (xt. Thấn).
II. Đạt Thấn.
Tên đất thời xưa ở Nam Ấn độ.
Cứ theo Phật quốc kí của ngài Pháp hiển,
thì vùng đất này ở trung ương cao nguyên
Nam Ấn độ, tương đương với cao nguyên
Đức can (Dekkan) hiện nay, cũng chính là
nước Nam Kiêu tát la nói trong Đại đường
tây vực kí quyển 10.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.6, Q.10; Giải
thuyết tây vực kí].
ĐẠT THIÊN THÔNG LÍ (1701-1782)
Vị tăng ở đời nhà Thanh, người huyện
Tân hà tỉnh Hà bắc, họ Triệu.
Sư học rộng, thông suốt về Luật, Tịnh độ,
Lăng nghiêm, Pháp hoa, Hoa nghiêm v.v...
Sư từng giảng dạy kinh luật ở nhiều nơi.

Sau, sư lên ở núi Ngũ đài và cảm ứng thấy
bồ tát Văn thù.
Năm Càn long 18 (1753), sư giữ chức
Tăng lục ti, được vua ban áo đỏ. Năm Càn
long 45 (1780), khi Ban thiền lạt ma từ Tây
tạng đến Bắc kinh, sư từng đàm luận với
Ngài về đại nghĩa Phật giáo. Về sau, sư được
phong danh hiệu là “Xiển giáo Thiền sư”.
Năm Càn long 47 (1782) sư tịch, thọ
82 tuổi.
Trứ tác của sư gồm có: Lăng nghiêm chỉ
chưởng sớ 11 quyển, Pháp hoa chỉ chưởng
sớ 10 quyển, Viên giác tâm nghĩa sớ 4 quyển,
Kim cương tân nhãn 2 quyển, Ngũ giáo nghi
tăng chú 5 quyển.
[X. Tân tục cao tăng truyện Q.10].
ĐẠT TỔ
.....
I. Đạt Tổ.
Chỉ cho ngài Bồ đề đạt ma, Sơ tổ Thiền
tông.
(xt. Bồ Đề Đạt Ma).
II. Đạt Tổ.
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đời
Thanh, người tỉnh Tứ xuyên, họ Liễu, hiệu
là Kiếm đoan, nối pháp ngài Nguyệt chàng
Triệt liễu.
Lúc đầu, sư trụ trì chùa Ngọc tuyền, sau
dời đến Long sơn thuộc tỉnh Quảng đông
và tịch ở đây. Năm sinh năm mất không rõ.
[X. Kiêm nam hội đăng lục Q.6].
ĐẠT TÔN (1609-1646)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đời
Minh, người huyện Ngân, Tứ minh, tỉnh
Chiết giang, họ Đường. Cũng gọi Nhĩ chiêm.
Sư theo ngài Viên minh xuất gia ở núi
Phúc tuyền. Ba năm sau, sư tham yết ngài

Mật vân Viên ngộ. Năm 28 tuổi, sư thụ giới
Cụ túc và lần lượt tham học các bậc tôn túc
như: Thạch xa Thông thừa, Thụy bạch Minh
tuyết và nối pháp ngài Sơn tì Thông tế. Về
sau, sư trụ tại am Lục la núi Nam nhạc.
Năm Thuận trị thứ 3 (1646), sư thuyết
pháp ở Thạch sương, trùng tu tháp của ngài

Í
Viên minh, sửa sang lại chùa cảnh.
Năm Khang hi thứ 3 (1664) sư tịch, thọ
56 tuổi, 31 tuổi hạ.
Sư có tác phẩm: Nhĩ chiêm Tôn thiền sư
ngữ lục 2 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.81].
ĐẠT TU
.....
Phạm:Dasyu,Pàli:Dassu. Cũng gọi
Đạt thủ.
Chỉ cho những tín đồ Phật giáo kém phúc
đức, hoặc chỉ những dân tộc man rợ, ti tiện.
Tại Ấn độ, Đạt tu là tiếng gọi khinh bỉ
những người ở dẫy Thông lãnh trở về phía
đông.
[X. luận Du già sư địa Q20; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.48].
ĐẮC
..
Phạm:Pràpti.
Một trong 75 pháp của tông Câu xá, một
trong 100 pháp của tông Duy thức. Tất cả
các pháp tạo tác thành tựu mà không mất
thì gọi là Đắc; trái lại, tất cả các pháp không
thành tựu được thì gọi là Phi đắc.
Đắc và Phi đắc có quan hệ trong, ngoài.
Đắc chỉ quan hệ với pháp hữu vi (tức pháp
hữu tình “Tự tương tục”) nhiếp trong tự thân
hữu tình và với 2 pháp vô vi: Trạch diệt,
Phi trạch diệt, chứ không quan hệ với pháp
“Tha tương tục” và “Hư không”.
Nói về “Tự tương tục”, nếu có quan hệ
tích cực làm cho pháp hợp và tồn tại, thì
gọi là Đắc; nếu có quan hệ tiêu cực làm
cho pháp lìa, làm cho pháp mất, thì gọi là

Phi đắc.
Đắc có “hoạch” (Phạm: Pratilambha)
và “thành tựu” (Phạm: Samanvàgama),
Phi đắc có “bất hoạch” và “bất thành tựu”.
Hoạch chỉ cho sự chưa được hoặc đã được
rồi mà nay mất; Đắc là tên khác của tác
dụng từ “Tương lai sinh tướng vị” đi vào
“Hiện tại vị”. Thành tựu thì chỉ sự được mà
cho đến nay vẫn còn tiếp tục không mất.
Đắc còn là tên khác của khoảng thời gian
đi vào Hiện tại vị. Cứ đó mà suy thì Bất
hoạch và Bất thành tựu cũng đồng nghĩa
như thế.
Về Đắc của pháp hữu vi có thể chia làm
3 loại:
1. Pháp tiền đắc, cũng gọi Tiền sinh đắc:
Đắc sinh khởi trước pháp, ví như bò kéo xe,
nên còn gọi Ngưu vương dẫn tiền đắc.
2. Pháp hậu đắc, cũng gọi Tùy hậu đắc:
Đắc sinh khởi sau pháp, ví như con bê theo
sau bò mẹ, nên cũng gọi là Độc tử tùy
hậu đắc.
3. Pháp câu đắc, cũng gọi Câu sinh đắc:
Cái Đắc do đắc và pháp đồng thời sinh khởi,
hệt như hình và bóng theo nhau không rời,
nên cũng gọi Như ảnh tùy hình đắc.
Còn các pháp Trạch diệt vô vi, Phi trạch
diệt vô vi thì đều chẳng phải tiền đắc, hậu
đắc, câu đắc, tức là cái pháp sở đắc không
liên quan gì với thời gian. Nó phi tiền, phi
hậu, phi câu, cùng với 3 loại Đắc của pháp
hữu vi nêu trên hợp thành 4 loại Đắc.
Ngoài ra, làm cho Đắc của pháp hữu vi
được thành tựu gọi là Đắc đắc, nghĩa là được
trong cái được. Đắc đắc cũng gọi là Tiểu đắc,
Tùy đắc, trái lại là Đại đắc.
Lại cứ theo luận Thành duy thức quyển
1 nói, thì Đắc là một thứ tồn tại có giả, có

thể chia làm 3 loại thành tựu:
1. Chủng tử thành tựu: Tất cả các hạt
giống của phiền não Kiến hoặc, Tu hoặc,
các pháp vô kí tùy duyên sinh khởi như Sinh,
Đắc, Thiện v.v... chưa bị tổn hại.
2. Tự tại thành tựu: Các pháp thiện nhờ
gia hạnh sinh ra và thành tựu công xáo xứ,
biến hóa tâm, uy nghi lộ vô kí v.v...
3. Hiện hành thành tựu: Sự hiện hành
của 3 thứ pháp: thiện, bất thiện, vô kí v.v...
[X. luận Câu xá Q.4, Q.21; luận Nhập a
ĐẮC

ĐẮC ĐẠO Í
tì đạt ma Q.hạ; luận Đại tì bà sa Q.157,
Q.158, Q.159; luận Phẩm loại túc Q.1 Biện
ngũ sự phẩm]. (xt. Thành Tựu, Phi Đắc).
ĐẮC BÊNH THẬP DUYÊN
...........
Mười nguyên nhân sinh ra bệnh tật.
Theo kinh Phật y chép, thì 10 nguyên
nhân ấy là:
1. Ngồi lâu không ăn.
2. Ăn uống không điều độ.
3. Lo buồn nhiều.
4. Mệt nhọc quá độ.
5. Dâm dục.
6. Nóng giận.
7. Nín đại tiện.
8. Nín tiểu tiện.
9. Nín thở.
10. Nín hạ phong (nín đánh rắm).
ĐẮC BỒ TÁT NHẪN ĐÀ LA NI
Cũng gọi Năng đắc nhẫn bồ tát đà la ni,
Nhẫn đà la ni.
Nương vào mật chú để an trụ nơi thực
tướng li ngôn của các pháp mà gìn giữ không
mất. Là 1 trong 4 loại Đà la ni.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
11 nói, thì có hai phương pháp Đắc nhẫn
đà la ni:
1. Sức huân tập nhiều đời trước.
2. Sức tu tập ở hiện tại.
Còn theo luận Du già sư địa quyển 45
nói, thì Đắc nhẫn đà la ni của Bồ tát là nhân
hạnh thành tựu tự nhiên kiên cố, đầy đủ
diệu tuệ, ở nơi vắng lặng, thường vào Thiền
định, ngủ ít thức nhiều. Đối với các câu chú
Đắc bồ tát nhẫn mà đức Phật đã nói, cần

suy xét cặn kẽ, thấu đáo, đồng thời, hiểu rõ
thông suốt nghĩa của các câu chú này chính
là tính Viên thành thực chứ không có nghĩa
nào khác.
(xt. Đà La Ni).
ĐẮC ĐẠI THẾ MINH VƯƠNG
Chỉ cho bồ tát Đại thế chí (Phạm:Mahàsthàma-
pràpta). Cũng gọi Đắc đại thế. Một
trong A di đà tam tôn, đứng hầu ở bên phải
đức Phật A di đà, đứng đầu về trí môn của
Phật. Vì trí tuệ của vị Bồ tát này trùm khắp
nên gọi là Đại thế chí.
Trong Mật giáo, hình tam muội da của
Ngài là hoa sen chưa nở, là Trì minh vương
của Liên hoa bộ, nên mới có tên là Đắc đại
thế minh vương.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 nói, vị Minh
vương này cầm hoa sen chưa nở, như đài
sen thực trí của đức Phật Tì lô giá na đã có
hạt rồi, lại đem hạt giống ấy gieo vào tâm
của tất cả chúng sinh, và sẽ lại sinh ra búp
sen. Vị Minh vương này cũng vậy, cũng có
thể giữ gìn mầm lành của hết thảy chúng
sinh, không để hư nát và luôn luôn tăng
trưởng.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
ĐẮC ĐẠO
.....
Cũng gọi Đắc độ. Đắc đạo là chứng đắc
đạo quả, như hàng Thanh văn chứng đắc
thánh đạo vô lậu, Bồ tát chứng đắc vô sinh
pháp nhẫn, Phật chứng đắc vô thượng bồ
đề. Bởi thế, đắc đạo thường được dùng
chung với từ “thành Phật” mà gọi là “đắc
đạo thành Phật”.
Luận Đại trí độ quyển 27 nói rằng, ở
pháp vị này rồi thì không còn rơi vào hàng
phàm phu, gọi là người đắc đạo, các pháp

thế gian muốn phá hoại tâm người này,
nhưng không làm cho họ lay động được, vì
họ đã đóng cửa 3 đường ác, vào trong hàng
Bồ tát.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 34 nói,
thì có nhiều nhân duyên đắc đạo, hoặc nhờ
Phật nói pháp mà đắc đạo, hoặc thấy Phật

Í
phóng ra vô lượng ánh sáng mà đắc đạo,
hoặc từ các lỗ chân lông trên khắp thân Phật
tỏa ra các diệu hương khiến chúng sinh nghe
mùi mà đắc đạo. Nói tóm lại, do nhân duyên
chúng sinh bất đồng mà phương thức đắc
đạo có khác.
Vả lại, phải nhờ vào sắc thân mới có thể
đắc đạo, cho nên trong 3 cõi thì chúng sinh
ở cõi Dục có đầy đủ nhân duyên đắc đạo;
cõi Vô sắc vì không có sắc thân nên không
được nghe chính pháp; còn chúng sinh ở
cõi Sắc thì đắm trước cái vui thắng định,
không có khổ thụ, không có tâm nhàm chán,
cho nên cũng khó đắc đạo.
[X. kinh Thỉnh thỉnh trong Trung a hàm
Q.29; luận Đại trí độ Q.3, Q.8; luận Câu xá
Q.24; luận Tạp a tì đàm tâm Q.5].
ĐẮC ĐẠO THÊ ĐẶNG TÍCH TRƯỢNG KINH
Cũng gọi Tích trượng kinh, Đắc đạo thê
đặng kinh, 1 quyển, thu vào Đại chính tạng
tập 17, được dịch vào thời Đông Tấn, không
rõ dịch giả.
Nội dung kinh này nói về việc đức Phật
dạy bảo các tỉ khưu nên thụ trì tích trượng,
vì tích trượng tượng trưng cho Thánh trí,
nên gọi là Trí trượng. Tích trượng cũng là
gốc của các công đức nên gọi là Đức trượng.
Đây là vật tiêu biểu của Thánh nhân, hiền
sĩ, cũng là cây cờ để hướng về đạo pháp. Kế
tiếp, nói về 25 uy nghi thụ trì tích trượng.
ĐẮC ĐỘ
Nhờ được giáo hóa vượt qua biển sinh
tử để đạt đến Niết bàn. Tức chỉ cho việc
xuất gia vào đạo là bước đầu để đạt đến giải
thoát.

Đắc độ có một qui tắc, nghi thức nhất
định gọi là Đắc độ thức. Về nghi thức sa di
đắc độ trong Thiền lâm vào thời đại Tống,
Nguyên, theo chương Đại chúng trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui quyển hạ, thì đến
ngày đã định để nhận độ điệp, hành giả bày
biện phẩm vật cúng dường, lễ thỉnh Tam
sư, vào Tăng đường xuống tóc, mặc áo cà sa,
nhận Tam qui ngũ giới, Sa di thập giới, sau
đó, đến phương trượng lễ bái, xong rồi, đi
tới các liêu lễ tạ.
[X. luật Tứ phần Q.32; Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ, phần 4;
Phật tổ thống kỉ Q.45; Thích thị kê cổ lược
Q.3]. (xt. Xuất Gia, Độ Điệp, Thí Kinh).
ĐẮC GIỚI XẢ GIỚI
Được giới, bỏ giới. Cũng gọi Phát giới
thất giới (phát giới mất giới). Tức là Đắc giới
và Xả giới nói chung lại.
I. Đắc Giới:
Phát được 3 thứ Vô biểu sắc: Luật nghi,
Bất luật nghi, Phi luật nghi phi bất luật nghi,
gọi là Đắc giới. Vô biểu sắc chỉ cho sắc pháp
vô kiến vô đối tương tục hằng chuyển trong
thân, có công năng mang lại quả vui và ngăn
ngừa điều xấu ác, hoặc dẫn đến quả khổ và
chặn đứng việc tốt lành.
A. Vô biểu sắc của Luật nghi có ba loại:
1. Tĩnh lự luật nghi: Tức là Định cộng
giới, thuộc về giới của cõi Sắc, là Vô biểu sắc
phát được khi tâm an trụ trong bốn Căn
bản hữu lậu và bốn Cận phần tĩnh lự địa
của cõi Sắc.
2. Vô lậu luật nghi: Tức là Đạo cộng giới,
là Vô biểu sắc phát được khi tâm an trụ nơi
Căn bản cận phần tĩnh lự địa vô lậu.
3. Biệt giải thoát luật nghi: Tức giới của
7 chúng thụ trì, thuộc về giới của cõi Dục, là

Vô biểu sắc nhờ vào sức chỉ dẫn của người
khác mà phát được.
Nhờ vào sức chỉ dẫn của người khác có
hai loại: Từ Tăng già mà được và từ Bổ đặc
già la mà được.
- Từ Tăng già mà được giới tỉ khưu, tỉ
khưu ni và chính học luật nghi.
ĐẮC GIỚI XẢ GIỚI

ĐẮC GIỚI XẢ GIỚI Í
- Từ Bổ đặc già la mà được 5 thứ giới còn
lại, tức là 5 loại luật nghi của Cần sách, Cần
sách nữ, Cận sự, Cận sự nữ và Cận trụ.
Ngoài ra, sự đắc giới Cụ túc của tỉ khưu,
tỉ khưu ni lại chia làm 10 duyên đắc giới: Tự
nhiên đắc, Kiến đế đắc, Thiện lai đắc, Tín
Phật đắc, Vấn đáp đắc, Kính trọng đắc,
Khiển sứ đắc, Ngũ biên đắc, Thập chúng
đắc và Tam qui đắc. Về vấn đề này, luật Tứ
phần, luật Ma ha tăng kì, luật Ngũ phần,
luận Tì ni mẫu v.v... đều nói khác nhau.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương quyển
3 phần cuối nói rất rõ về sự khác nhau ấy.
B. Vô biểu sắc bất luật nghi:
Bất luật nghi tức là ác giới phi luật nghi,
có 2 trường hợp phát ra Vô biểu sắc này:
1. Sinh vào trong gia đình làm nghề đồ
tể... do gia hạnh sát sinh hiện hành lúc ban
đầu mà được.
2. Tuy không sinh vào trong nhà tạo các
nghiệp bất luật nghi, nhưng lúc ban đầu có
ý muốn làm nghề giết hại để mưu sinh thì
được ác giới Vô biểu sắc này.
C. Vô biểu sắc của Phi luật nghi phi
bất luật nghi:
Phi luật nghi phi bất luật nghi tức ở
khoảng giữa thiện giới và ác giới, có 3 nguyên
nhân được Vô biểu sắc này:
1. Do nhân mà được: Tức là nhờ lúc trước
bố thí vườn rừng và gieo trồng các phúc điền
mà được.
2. Do thụ mà được: Như tự nguyện chưa
lễ Phật thì không ăn trước và thường thí
thực vào 6 ngày trai v.v...
3. Do trọng hành mà được: Tức là vô

biểu sắc phát ra khi chú trọng mạnh vào các
hành vi thiện và ác.
II. Xả giới:
Xả bỏ giới mà mình đã lãnh nhận, cũng
chia làm 3 loại: Luật nghi, Bất luật nghi, Phi
luật nghi phi bất luật nghi. Về duyên xả giới,
các bộ phái và Đại thừa đều nói khác nhau.
Cứ theo luận Câu xá quyển 15 thì:
A. Xả giới luật nghi do 3 duyên:
1. Xả Tĩnh lự luật nghi do 2 duyên:
a) Dời chỗ: Khi từ hạ địa (cõi người) sinh
lên thượng địa (cõi trời) hoặc ngược lại từ
thượng địa sinh xuống hạ địa.
b) Lui mất: Khi đã được công đức thắng
định rồi mà lui mất.
2. Xả Vô lậu luật nghi do 3 duyên:
a) Khi đắc quả: Xả Hướng đạo và Quả
đạo trước kia, cho nên cũng xả bỏ luật nghi
trước kia.
b) Ở vị luyện căn: Đắc lợi đạo mà xả
Độn đạo, nên cũng xả bỏ các luật nghi.
c) Do lui mất Quả đạo, Thắng quả đạo.
3. Trong 8 thứ Biệt giải thoát luật nghi,
ngoại trừ Cận trụ luật nghi, còn 7 luật nghi
như: Tỉ khưu, tỉ khưu ni v.v... đều do 4
duyên mà xả:
a) Do ý muốn.
b) Do mệnh chung.
c) Do sinh ra làm người có cả nam căn,
nữ căn.
d) Do dứt hết căn lành.
Còn Cận trụ luật nghi thì có 5 duyên xả
giới, tức là 4 duyên như vừa nói ở trên và
thêm “Hết đêm” là 5 duyên.
B. Xả giới Bất luật nghi do 3 duyên:
Mệnh chung, đắc giới, người sinh ra có 2 căn.
C. Xả giới Phi luật nghi phi bất luật
nghi do 6 duyên: Thụ tâm đoạn hoại(xả bỏ

giới đã thụ lúc trước), Thế lực đoạn hoại(thế
lực của lòng tin trong sạch hoặc của phiền não),
Tác nghiệp đoạn hoại(khônglàm nữa), Sự
vật đoạn hoại(như bố thí tài vật), Thọ mệnh
đoạn hoại (chỗ nương chuyển đổi)và Thiện căn
đoạn hoại.
Ngoài các loại xả giới được trình bày ở
trên, luận Du già sư địa quyển 40 có nêu ra
2 duyên xả giới của Bồ tát Đại thừa:
1. Thoái tâm bồ đề.
2. Phạm trọng giới.
Đồng thời cho rằng nếu Bồ tát Đại thừa
mắc 2 duyên này, khi chuyển sinh qua đời

Í
khác thì quên mất bản niệm, như thế, ngày
sau tuy có cơ hội được thụ lại, nhưng chẳng
phải mới thụ, cũng chẳng phải mới được.
Về nhân duyên xả giới Bồ tát, luận Du già
sư địa nói rằng, nếu chẳng phải do lui mất
tâm bồ đề hoặc phạm trọng tội thượng phẩm
mà xả giới, thì trong vị lai vĩnh viễn không
trở lui. Điều này khác với luật nghi giới
Thanh văn xả giới do mệnh chung. Nhưng,
cứ theo phẩm Đại chúng thụ học trong kinh
Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển hạ nói, thì
một khi Bồ tát đã thụ 10 giới Vô tận rồi (tức
diệu giới Viện đốn) thì không bao giờ còn
trở lui nữa.
Trong Phạm võng kinh Bồ tát giới bản
sớ quyển thượng, ngài Nghĩa tịch, người Tân
la (Triều tiên) sống vào đời Đường, đã bàn
rõ thêm về chỗ khác nhau giữa 2 quan điểm
của luận Du già và kinh Anh lạc, rồi dung
hợp cả 2 bằng thuyết “Công năng huân tập
của chủng tử”.
[X. luật Tứ phần Q.57; luật Thập tụng
Q.1, Q.56; luật Ngũ phần Q.1; luật Đại tì bà
sa Q.120; luận Câu xá Q.14, Q,15; Đại thừa
nghĩa chương Q.10]. (xt. Giới, Vô Biểu Sắc).
ĐẮC ÍCH PHẦN
........
Trong Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ,
ngài Thiện đạo đời Đường chia thêm một
khoa mới gọi là Đắc ích phần trong hội
Vương cung của kinh Quán vô lượng thọ.
Kinh Quán vô lượng thọ (gọi tắt: Quán
kinh) có 2 hội là hội Vương cung và hội
Linh sơn, trong đó, hội Vương cung chiếm
quá nửa của toàn bộ kinh. Thông thường

văn kinh được chia làm 3 phần: Phần Tựa,
phần Chính tông và phần Lưu thông, tức là
“Tam phần khoa kinh”. Nhưng ngài Thiện
đạo đem 3 khoa vốn có trong hội Vương
cung của Quán kinh chia làm 4khoa, tức là
sau phần Chính tông chia thêm phần Đắc
ích nữa. Phần này bắt đầu từ câu “Thuyết
thị ngữ thời” đến “chư thiên phát tâm” thì
hết và được chia ra 5 hạng mục: Nội phần
tổng điệp, Năng văn pháp nhân, Vi đề đắc
ích, Thị nữ đắc ích, Chư thiên đắc ích v.v...
ĐẮC NGƯ VONG THUYÊN
Được cá quên nơm. Ví dụ khi đạt được
mục đích rồi thì không cần đến phương tiện
nữa, do đó không nên chấp trước.
Thiên Ngoại vật trong sách Trang tử nói:
“Cái nơm dùng để bắt cá, được cá rồi nên
quên nơm; cái bẫy dùng để bắt thỏ, được
thỏ rồi nên quên bẫy; lời nói là để diễn ý,
được ý rồi nên quên lời”. Trong đó, câu
“Được ý quên lời” (Đắc ý vong ngôn) nghĩa
là ngôn ngữ chỉ là phương tiện dùng để biểu
đạt đạo lí, khi tâm đã thấu suốt đạo lí rồi thì
nên quên hẳn danh ngôn. Nói cách khác,
không nên chấp nê câu văn, mà cần thấu
hiểu ý nghĩa chân thực trong đó.
Đạo giáo và Thiền tông đều cho rằng đạo
lí cao sâu nhất không thể dùng lời nói để
truyền đạt, chỉ bày, cho nên chủ trương
chứng đạo bằng tâm, dứt tuyệt ngôn ngữ.
[X. Bát nhã tâm kinh chú].
ĐẮC NHẪM NHUYỄN NGOAN
Bướng bỉnh trơ lì. Tiếng dùng trong
Thiền lâm.
Từ ngữ này được dùng để chê trách người
tu hành không có khí phách.
Thung dung lục tắc 80 (Đại 48, 378
trung), ghi: “Nha nói: Đánh thì cứ đánh,

nhưng vẫn không phải ý của Tổ sư (bướng
bỉnh trơ lì)”.
ĐẮC NHẬP
.....
I. Đắc Nhập.
Chứng đắc ngộ nhập Phật đạo.
Kinh Duy ma quyển trung (Đại 14, 544
ĐẮC NHẬP

ĐẮC NHẤT THIẾT NHƯ LAI TRÍ ẤN NHƯ LAI Í
thượng), nói: “Bí tạng của chư Phật đều có
thể đắc nhập”.
Kinh Pháp hoa quyển 5 (Đại 9, 44
thượng), nói: “Hàng ngày thường tự nghĩ:
Làm sao cho chúng sinh đắc nhập vô thượng
tuệ để mau thành Phật thân”.
II. Đắc Nhập. Đối lại: Tùy thuận.
Biết rõ tất cả pháp tuy nói mà không nói
được, không thể nói, tuy nghĩ mà không nghĩ
được, không thể nghĩ, rồi lại lìa luôn cả nói
và nghĩ, thế gọi là Đắc nhập.
Cứ theo luận Thích ma ha diễn quyển
2, thì Đắc nhập có 2 loại:
1. Sinh diệt đắc nhập, lại chia làm 2:
a) Hướng thượng đắc nhập: Theo thứ tự
Thủy giác chuyển lên, nên lấy quả Phật làm
giai vị Đắc nhập. Tức là những hành giả
nương vào ngôn giáo của Phật, tam tuệ, đức
hạnh làm “Năng đắc nhập”, lấy Như lai diệu
giác kim kim cương địa làm “Sở đắc nhập”.
Kim kim cương địa là giai vị tu hành cao
nhất của Bồ tát, tức là Phật quả diệu giác vị.
Vì Phật quả là kim cương trong kim cương,
nên gọi là Kim kim cương địa.
b) Hướng hạ đắc nhập: Theo thứ tự Bản
giác chuyển xuống, nên lấy Tà tà địa làm vị
Đắc nhập. Tức là những hành giả nương
vào đức hạnh vốn có, cùng với 3 tuệ văn, tư,
tu và ngôn giáo của Phật làm “Năng đắc
nhập”, lấy Tà tà địa làm “Sở đắc nhập”.
Tà tà địa chỉ cho giai vị “Tà định tụ”
trước Thập tín, là những người chưa đủ căn
lành, chưa có lòng tin chân chính về nghiệp
quả, nên gọi là Tà, vì Tà định có nhiều nên
gọi Tà tà địa.

2. Chân như đắc nhập: Chỉ cho quả sở
nhập, tức pháp thể của chân như sở nhập là
cửa năng nhập, cho nên là Tự sở y. Đối với
giai vị chính chứng thì không còn năng, sở
sai biệt.
Chân như môn dứt bặt lời nói, ý nghĩ,
cho nên xa lìa ngôn thuyết, suy tư của “Tùy
thuận môn”, đó chính là Chân như đắc nhập.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.1; Thích
ma ha diễn luận khám chú Q.6].
ĐẮC NHẤT THIẾT TRÍ BÍ MẬT PHÁP TÍNH VÔ
HÍ LUẬN NHƯ LAI
Phạm: Vairocana# sarva-tathàgataguhya-
dharmatà-pràpta-sarvadharmàprapaĩca#.
Là tên khác của đức Đại nhật Như lai.
Vì đức Như lai này chứng được tất cả pháp
tính bí mật mà xa lìa các hí luận, cho nên có
danh hiệu như vậy. Cái gọi là “Nhất thiết bí
mật” tức là ở ngay nơi hiện tướng của các
pháp thấy, nghe, chạm, biết mà đạt được
như như bất động, đây là yếu môn giải thoát,
có nghĩa thú rất sâu xa, trí hiểu biết của phàm
phu không thể suy lường được; hoặc dùng 5
bí mật tam ma địa làm nội chứng bí mật
của tất cả chư tôn, cho nên gọi là Nhất thiết
bí mật.
Lại nữa, vì kiến lập trên cùng một pháp
tính của 5 vị Kim cương bí mật: Kim cương
tát đỏa, Dục bồ tát, Xúc bồ tát, Ái bồ tát và
Mạn bồ tát, nên gọi là Pháp tính. Nếu trụ
nơi Tam ma địa này thì chuyển 4 phiền não:
dục, xúc, ái, mạn thành quả đức, cho nên
gọi là Vô hí luận. Đây là Tam ma địa của
Đại nhật Như lai ngũ bí mật, cho nên gọi là
Đắc nhất thiết bí mật pháp tính Như lai.
[X. kinh Đại lạc kim cương bất không
chân thực tam ma da; Lí thú thích Q.hạ].
ĐẮC NHẤT THIẾT NHƯ LAI TRÍ ẤN NHƯ LAI

Phạm: Zàzvata-sarva-tathàgatajĩàna-
mudrà’pràpta-sarva-tathàgatamuwỉi-
dhara.
Nghĩa là: Đức Như lai ở trong thường
trụ đạt được trí ấn soi thấy nghiệp dụng tam
mật và giữ gìn sự bí mật (quyền) của tất cả
các đức Như lai mà tinh tiến trongsự nghiệp
của mình. Đây là danh hiệu của đức Như lai

Í
được nêu trong kinh Bát nhã lí thú, đồng
thời, cũng là tên khác của đức Phật Bất không
thành tựu.
Lại nữa, nhân đức (trái với quả đức) của
sự nghiệp này là bồ tát Kim cương quyền,
cho nên vị Bồ tát này được gọi là Đắc nhất
thiết Như lai trí ấn Như lai.
[X. kinh Đại lạc kim cương bất không
chân thực tam ma da; Lí thú thích Q.hạ].
ĐẮC NHẤT VỌNG NHỊ
Được một, mong hai. Tiếng dùng trong
Thiền lâm.
Thiền lâm dùng từ ngữ này để ví dụ phàm
phu tham lam không biết chán.
Thung dung lục tắc 93 (Đại 48, 287
trung), ghi: “Lỗ tổ hỏi Nam tuyền: Hạt ngọc
ma ni người không biết, trong Như lai tàng
thì tự thu được, vậy thế nào là tàng?
Tuyền đáp: Chính Vương lão sư qua lại
với ông.
Tổ hỏi: Không qua lại thì sao?
Tuyền đáp: Cũng là tàng!
Tổ hỏi: Thế nào là hạt ngọc? (đắc nhất
vọng nhị)”.
ĐẮC QUẢ
.....
Quả pháp của các bậc Thánh Tam thừa
đạt được khi hoàn thành pháp tu của mình.
Như Thanh văn thừa quán Tứ thánh đế,
được quả Niết bàn; Duyên giác thừa quán
Thập nhị nhân duyên, chứng được quả Bích
chi phật; Bồ tát thừa thì tu 6 hạnh Ba la
mật, để cầu vô thượng bồ đề, độ tất cả
chúng sinh.
Hoa nghiêm kinh Thám huyền kí quyển

1 chia pháp tu và sự đắc quả của Tam thừa
làm 3 loại:
1. Thủy biệt chung đồng: Thủy biệt
nghĩa là pháp tu của Tam thừa như: Tứ đế,
Duyên sinh, Lục độ khác nhau; Chung đồng
nghĩa là về mặt đắc quả thì Tam thừa cùng
diệt thân trí như nhau.
2. Thủy đồng chung biệt: Thủy đồng
nghĩa là Tam thừa bắt đầu cùng nghe Bát
nhã, nhưng quả chứng được thì mỗi hạng
đều khác nhau. Nếu theo sự tu hành Thánh
đế, Duyên sinh, Lục độ khác nhau, thì cũng
có thể gọi là “Thủy chung các biệt” (trước
sau đều khác).
3. Cận dị viễn đồng: Cận dị nghĩa là
hàng Tam thừa lúc đầu dùng các phương
tiện để dẫn dụ; Viễn đồng nghĩa là hàng
Tam thừa rốt cuộc cùng được vào Đại thừa.
[X. kinh Đại bảo tích Q.94; luận Nhiếp
đại thừa (bản dịch đời Lương) Q.1].
ĐẮC THẮNG (1327-1387)
Vị Thiền tăng thuộc phái Pháp đăng tông
Lâm tế Nhật bản, người Trung thôn, huyện
Tương mô, hiệu Bạt đội, họ Đằng nguyên.
Năm 4 tuổi, sư đã mồ côi cha. Lớn lên,
sư theo học thiền sư Ứng hành ở chùa Trị
phúc tại quê nhà. Năm 29 tuổi, sư xuất gia
và theo thị giả ngài Đắc quỳnh. Một hôm
tình cờ nghe tiếng nước chảy dưới khe mà
sư tỉnh ngộ. Từ đó, sư lần lượt đi tham kiến
các ngài Khẳng sơn Văn ngộ, Phục am Tông
kỉ, rồi đến tham yết các bậc tôn túc ở Quan
đông. Sau, sư đến chùa Vân thụ ở huyện
Đảo căn, tham học thiền sư Cô phong Giác
minh và được nối pháp của ngài. Sau đó, sư
đi các nước, 2 năm sau trở về quê dựng am
ở Giáp phỉ. Ngài Xương tú ở chùa Bảo châu
tại địa phương rất hâm mộ phong cách và

đức hạnh của sư.
Vị Quốc thủ là Vũ điền Tín thành quyên
góp tiền mua ruộng để xây cất chùa Hướng
nhạc, thỉnh sư làm Tổ khai sơn đời thứ nhất.
Sư giữ giới luật nghiêm minh, đặt ra 33 điều
răn cấm, trong đó cấm ngặt uống rượu.
Niên hiệu Gia khánh năm đầu (1387) sư
tịch, thọ 61 tuổi, 32 tuổi hạ. Năm Thiên văn
ĐẮC THẮNG

ĐẮC TỰ TÍNH THANH TỊNH PHÁP TÍNH NHƯ LAI Í
16 (1547) sư được ban thụy hiệu “Tuệ quang
đại viên thiền sư”. Là Tổ của phái chùa
Hướng nhạc thuộc tông Lâm tế Nhật bản.
Sư có các tác phẩm: Ngữ lục 6 quyển,
Bạt đội giả danh pháp ngữ 1 quyển, Diêm
sơn hòa nê hợp thủy tập 1 quyển.
[X. Diên bảo truyền đăng lục Q.15; Phù
tang Thiền lâm tăng bảo truyện Q.9].
ĐẮC THẮNG ĐƯỜNG
Cũng gọi Tối thắng đường. Là tòa điện
đường đồ sộ nguy nga do trời Đế thích sai
thần Tì thủ yết ma xây dựng để kỉ niệm cuộc
chiến thắng A tu la.
Trời Đế thích là vị thiện thần bảo vệ
Phật pháp, A tu la là loài quỉ não hại Phật
pháp, hay tức giận, thích đánh nhau. Trong
các kinh điển thường ghi chép sự tích trời
Đế thích và A tu la giao chiến với nhau, cả 2
bên đều có thắng, bại. Nếu người thế gian
hiếu dưỡng cha mẹ, kính trọng sa môn, thì
trời Đế thích thắng trận, trái lại thì A tu la
thắng. Thần Tì yết ma chuyên về việc kiến
trúc điêu khắc, kĩ thuật rất tinh xảo.
Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết quyển 5 phần 2 chép, thì sau khi chiến
thắng A tu la, trời Đế thích liền sai thần Tì
thủ yết ma xây cất một tòa điện đường đặt
tên là Tối thắng, chiều đông tây rộng 100
do tuần, chiều nam bắc 60 do tuần, có 100
gian, mỗi gian có 7 cái đài, trên mỗi đài có 7
ngọc nữ, mỗi ngọc nữ có 7 người hầu, đều
do trời Đế thích ban phát áo cơm và đồ trang
sức. Tòa điện đường này đẹp nhất trong các
cung điện của nghìn thế giới nên gọi là Tối
thắng, lại vì giao chiến thắng trận mà tạo

dựng nên gọi là Đắc thắng.
Ma ha chỉ quán quyển 5 phần trên (Đại
46, 52 trung), nói: “Ví như Tì thủ yết ma
kiến tạo Đắc thắng đường, không thưa không
dày, khoảng cách đều đặn, nguy nga cao đẹp,
sừng sững trên trời”.
ĐẮC THẰNG
.....
Tức là “Đắc” trong 14 pháp Bất tương
ứng do Thuyết nhất thiết hữu bộ lập ra.
Nghĩa là tất cả pháp hữu tình ví như những
sợi dây (thằng) trói buộc thân chúng sinh,
nên gọi là Đắc thằng. Như tạo các nghiệp
thiện, ác, dù đã trở thành quá khứ, nhưng
do “Đắc” ràng buộc, khiến cho đời sau phải
chịu quả báo.
Ma ha chỉ quán quyển 7 phần trên (Đại
46, 93 hạ), nói: “Như chim bị nhốt trong
lồng, muốn bay đi không được, tâm thức
cũng thế. Lồng ví dụ thân tứ đại, trói buộc
ví dụ Đắc thằng; tâm ở trong sắc thân nhưng
duyên cùng khắp. Dây nghiệp chưa đứt thì
bỏ thân sinh thân, sinh tử tiếp nối, nhưng
khi sắc thân tan hoại, dây nghiệp đứt hết
thì không sinh tử lại nữa”.
(xt. Đắc).
ĐẮC THOÁT
Gọi đủ: Đắc giải thoát. Tức là thoát khỏi
cái khổ sống chết, đạt được Niết bàn yên
vui. Hoặc dứt trừ tất cả phiền não, chứng
được bồ đề.
Phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa quyển
2 (Đại 9, 18 hạ), nói: “Đắc thoát tai họa khổ
não trong 3 cõi”.
Kinh Di giáo (Đại 12, 1112 thượng), nói:
“Nếu sinh các hí luận thì tâm rối loạn, dẫu
có xuất gia mà chưa đắc thoát”.
ĐẮC TỰ TÍNH THANH TỊNH PHÁP TÍNH NHƯ LAI

Phạm:Sva-bhàva-zuddha. Gọi tắt: Đắc
tự tính thanh tịnh Như lai.
Tên khác của đức Quán tự tại Như lai,
cũng tức là mật hiệu của đức Phật A di đà.
Đây là tên đức Như lai được ghi trong kinh
Bát nhã lí thú, nhưng trong bản tiếng Phạm

Í
của kinh Lí thú thì không có chữ “Đắc”
(Phạm:pràpta).
Lí thú thích quyển hạ nói: “Đức Phật
này tên là Vô lượng thọ Như lai, nếu ở trong
cõi Phật trong sạch mầu nhiệm thì Ngài hiện
thành thân Phật; còn nếu ở trong thế giới
trọc ác, nhơ nhớp thì là Quán tự tại bồ tát”.
Bồ tát Quán tự tại nhờ trí quán chiếu
thấy rõ lí các pháp bình đẳng mà được tự
tại, lại đem lí ấy chỉ bày cho chúng sinh, vì
thế gọi là Đắc tự tính thanh tịnh. Đắc là
Diệu quán sát trí năng chứng; Tự tính thanh
tịnh pháp tính là lí sở chứng.
[X. kinh Đại lạc kim cương bất không
chân thực tam ma da].
ĐẶC LƯU THỬ KINH
...........
Cũng gọi Độc lưu tư kinh, Đặc lưu niệm
Phật.
Các nhà Tịnh độ cho rằng sau khi Chính
pháp, Tượng pháp và Mạt pháp diệt hết thì
chỉ còn lại kinh Vô lượng thọ được lưu
truyền ở đời trong khoảng 100 năm nữa để
giáo hóa và làm lợi ích chúng sinh.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
279 thượng), nói: “Trong đời vị lai, kinh
pháp diệt hết, vì lòng thương xót, ta chỉ để
lại kinh này trong 100 năm, nếu có chúng
sinh được gặp kinh này thì đều được cứu độ
như lòng sở nguyện”.
Trong Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển
hạ, ngài Tuệ viễn giải thích đoạn kinh văn
trên như sau: Chính pháp của đức Thích ca
có 500 năm, Tượng pháp 1.000 năm, Mạt
pháp 10.000 năm, tất cả đều qua đi gọi là

diệt hết. Sau khi pháp diệt hết, vì lòng từ bi
thương xót chúng sinh, đức Phật lưu lại kinh
này trong 100 năm để hiển bày Tịnh độ cực
lạc khiến người cầu vãng sinh.
Kinh Niết bàn hiển bày tính Phật, chỉ
dạy ý chỉ sâu xa của bậc Thánh; bậc Thánh
vào Niết bàn trước, cho nên kinh Niết bàn
diệt trước; còn kinh Vô lượng thọ này thì
dạy người chán khổ cầu vui, là pháp trọng
yếu cứu độ kẻ phàm phu, cho nên diệt sau.
Về kì hạn 100 năm, các ngài Đạo xước,
Thiện đạo, v.v...… cho là ở vào thời gian sau
10.000 năm của thời Mạt pháp.
Trong Vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật
văn tán quyển hạ, thì ngài Cảnh hưng căn
cứ vào Đại a la hán nan đề mật đa la sở
thuyết pháp trụ kí mà cho rằng đó là 100
năm sau khi pháp diệt hết, tức là ở vào kiếp
tăng khi loài người sống 7 vạn tuổi.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi
sao Q.3; luận Thích tịnh độ quần nghi Q.3].
ĐẶC NGƯU SINH NHI
Cũng gọi Độc ngưu sinh nhi. Tiếng dùng
trong Thiền lâm.
Độc ngưu là con trâu nghé. Độc ngưu
sinh nhi nghĩa là trâu nghé đẻ con là việc
không bao giờ có đươc. Cho nên, Thiền tông
thường dùng câu: “Ta có một câu, đợi khi
nào Độc ngưu sinh nhi thì ta sẽ nói cho ngươi
nghe” để ví dụ yếu chỉ quan trọng của Thiền
không thể dùng lời nói mà giải bày được.
ĐẶC TÔN
.....
Bậc đầy đủ trí và đức, là bậc tôn quí nhất
trong ba cõi, tức chỉ cho đức Phật. [X. luận
Đại trí độ Q.1].
ĐẶC VỊ BÀI
........

Cũng gọi Đặc vị chiếu bài. Tiếng dùng
trong Thiền lâm.
Là tấm thẻ trên có viết tên họ của vị
khách tăng và được đặt ở trước chỗ ngồi của
khách khi chiêu đãi trà.
Điều Phương trượng đặc vị tân quải đáp
trà trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển
5 (Đại 48, 1142 thượng), ghi: “Trước hết, vị
ĐẶC VỊ BÀI

ĐĂNG DIÊT PHƯƠNG THỊNH Í
Tri khách trong Phương trượng cầm giấy đến
xin vị khách tăng ghi tên, sau đó, vị Thị giả
thỉnh khách tăng y theo giới lạp (tuổi hạ)
viết tên vào Đặc vị bài”.
ĐẶC VỊ TRÀ
Tiệc trà đặc biệt. Tiếng dùng trong Thiền
lâm.
Trong Thiền lâm, thời uống trà đặc biệt
dành cho các vị Trụ trì, Thủ tọa, Tri sự, v.v...
hoặc thời trà mời cả đại chúng dùng sau bữa
ngọ trai vào các ngày mồng 1 tháng giêng,
rằm tháng 5 và rằm tháng 11 hàng năm thì
gọi là Đặc vị trà. Nếu vào đầu mùa hạ an cư,
chuẩn bị trà nước cho chư tăng mới đến tu
học hoặc mới đến nhận các chức sự trong
Trường hạ, thì khi sắp đặt chỗ ngồi phải
theo nhân số và tính chất đã được qui định.
Cứ theo Tùng lâm hiệu định thanh qui,
thì có loại Đặc vị trà 8 vị, Đặc vị trà 6 vị,
Đặc vị thang thì 4 vị, v.v...
[X. điều Đường tư đặc vị tân cựu thị giả
trà thang trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.4 và điều Phương trượng đặc vị tân
cựu lưỡng tự thang].
ĐĂNG
..
I. Đăng.
Phạm:Dìpa, dịch âm: Nễ bá.
Tức là đèn sáng. Một trong 6 thứ vật
dụng cúng Phật. (xt. Đăng Minh).
II. Đăng.
Ví dụ Phật pháp như ngọn đèn tỏa ánh
sáng phá tan bóng tối.
Kinh Đại bát nhã ba la mật đa quyển
406 (Đại 7, 29 thượng), ghi: “... Cho nên lời

Phật nói, như đèn sáng mãi không dứt”.
ĐĂNG CHỈ NHÂN DUYÊN KINH
Có 1 quyển, do ngài Cưu ma la thập
dịch vào đời Hậu Tần, thu vào Đại chính
tạng tập 16.
Nội dung nói về nhân duyên của ngài
Đăng chỉ, con của một vị Trưởng giả ở thành
Vương xá, xuất gia tu đạo và chứng quả A la
hán để chỉ dạy chúng sinh gieo trồng căn
lành trong ruộng phúc thù thắng, thì sẽ được
hưởng sự an vui ở cõi người, cõi trời và cuối
cùng được vào Niết bàn.
ĐĂNG CHỈ TỈ KHƯU
Vốn là con trai của một Trưởng giả trong
thành Vương xá ở thời đại đức Phật.
Lúc mới sinh, từ một ngón tay đứa bé
phóng ra một luồng ánh sáng, vì thế mà đặt
tên là Đăng chỉ (ngón tay đèn). Gia nghiệp
giầu có, nhưng vì ăn chơi hoang phí lại bị
giặc cướp lấy mất của cải, nên Đăng chỉ trở
thành nghèo túng. Sau nhờ được của báu
trong tử thi mà lại giầu sang như xưa.
Chẳng bao lâu, Đăng chỉ cảm ngộ được
sự vinh hoa khoái lạc là vô thường, liền sinh
tâm nhàm chán, nên xuất gia tu đạo và chứng
quả A la hán.
Đức Phật từng nói về túc duyên (nhân
duyên đời trước) ngón tay phóng ánh sáng,
được của báu trong tử thi của tỉ khưu Đăng
chỉ cho các tỉ khưu khác nghe.
[X. kinh Đăng chỉ nhân duyên, Pháp
uyển châu lâm Q.35].
ĐĂNG DIÊT PHƯƠNG THỊNH
Ngọn đèn bừng lên ánh sáng rồi mới tắt
hẳn.
Đây là lời tiên tri của đức Phật trước lúc
vào Niết bàn về sự kiện Phật pháp diệt hết.
Kinh Pháp tạng (Đại 12, 1119 trung),

nói: “Khi pháp ta sắp diệt hết, ví như đèn
dầu, lúc sắp tắt, ánh sáng lại bừng lên rồi
mới tắt hẳn”.
Nghĩa là Phật pháp trước khi diệt hẳn,

Í
cũng sẽ hưng thịnh rực rỡ trong một thời gian
ngắn, rồi mới hoàn toàn chìm vào bóng tối.
[X. Ma ha chỉ quán Q.7].
ĐĂNG ĐÀN THỤ GIỚI
Chỉ cho việc lên đàn nhận lãnh giới luật.
Đàn được kiến trúc trên một chỗ nền
cao để cử hành nghi thức truyền giới, gọi là
Giới đàn. Những giới tử lên đàn nhận lãnh
giới luật thì gọi là Đăng đàn thụ giới, gọi tắt
là Giới đàn.
(xt. Giới Đàn, Thụ Giới).
ĐĂNG ĐẦU
.....
Chức vụ trông nom việc đèn đuốc trong
Thiền lâm.
Điều Nhai phường Thủy đầu Thán đầu
Hoa nghiêm đầu trong Thiền uyển thanh
qui quyển 4 (Vạn 111, 448 hạ), nói: “Thái
nhai phường, Tương nhai phường, Thủy
đầu, Thán đầu (...) đều là những chức vụ
bên ngoài thì khuyến hóa tín đồ tăng trưởng
phúc điền, bên trong thì giúp đỡ Thiền lâm
tiến tu đạo quả”.
[X. điều Giám viện trong Thiền uyển
thanh qui Q.3].
ĐĂNG ĐỊA
... ..
Phạm: Bhumyàkramaịa.
Tức là giai vị của những người tu theo
hạnh Bồ tát mà tiến lên Sơ địa theo thuyết
của tông Thiên thai.
Sự tu hành của Bồ tát Đại thừa có 52
giai vị là: Thập tín, Thập trụ, Thập hành,
Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác và Diệu
giác. Trong đó, Bồ tát tiến lên Sơ địa gọi là

Đăng địa, phải tu hành qua một đại a tăng
kì kiếp; rồi từ Sơ địa đến Thập địa, phải tu
hành qua 2 đại a tăng kì kiếp.
Sơ địa cũng gọi là Hoan hỉ địa. Tông
Thiên thai cho rằng Bồ tát Biệt giáo một khi
đã lên đến Hoan hỉ địa, liền bắt đầu dứt trừ
một phần phiền não, cầu chứng một phần
lí chân như, thì mãi mãi không còn trở lại 3
cõi nữa, mà dần dần tiến tới quả Phật.
Nhưng, đứng về phương diện tu hành
của Bồ tát Viên giáo mà nói, thì vì giai vị
Thập trụ của Bồ tát Viên giáo tương đương
với giai vị Thập địa của Bồ tát Biệt giáo, cho
nên, một khi Bồ tát Viên giáo đã tiến vào
giai vị Sơ trụ thì tức là đã trừ bỏ một phần
phiền não mà chứng chân lí pháp tính vậy.
ĐĂNG KHÁCH MÃ MỤC LỤC
Tạng: Dkar chag ldan-dkar-ma. Gọi
đủ: Đăng khách mã cung điện dịch kinh luận
mục lục (Tạng:Pho-braí stod-thaí ldandkar-
gyi chos-#gyur ro-cog-gi dkarchag),
do các ngài Phổ tử kết (Tạng:Dpalbrtsegs),
Hư không tạng (Tạng: Nammkha#
i sĩií-po) v.v... biên soạn, không
rõ niên đại, là bộ mục lục Đại tạng kinh Tây
tạng xưa nhất hiện còn.
Nội dung gồm 27 hạng mục, biên chép
tất cả 734 bộ kinh luận Hiển Mật được lưu
hành đến thời bấy giờ. Những kinh điển
được thu chép trong bộ Mục lục này tuy ít
hơn so với Đại tạng kinh Tây tạng hiện hành,
nhưng nó bao hàm những kinh điển Đại
thừa trọng yếu như: Pháp hoa, Niết bàn, Bát
nhã (10 vạn bài tụng), Lăng già, Tì nại da,
Thâm mật v.v...
[X. Tây tạng đại tạng kinh bộ Mục lục
bộ tự thuyết (Tạng: Bka#-hgyur rin-poche#
i gsuí-bar-srid-gsum-rgyen gcig

rdsu-#phrul zií-rta#i dkar-chag íomtshar
bkod-pa rgya-mtsho#i lde-mig);
Tây tạng Phật học nguyên luận (Lữ trừng)].
ĐĂNG LAI (1614-1685)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở cuối
ĐĂNG LAI

ĐĂNG LỤC Í
đời Minh, người huyện Điếm giang, tỉnh Tứ
xuyên, họ Tăng, tự Vi độ, hiệu Tam sơn.
Năm 17 tuổi, sư thất bại trên bước đường
khoa cử, bèn để tâm nghiên cứu Thiền học.
Sư đọc Cổ âm truyện, Bình sơn lục, Ba
chưởng hòa thượng lục của ngài Xuy vạn
Quảng chân ở núi Vân tụ mà lòng ngây ngất
mãi, muốn làm đệ tử ngài Vạn xuy.
Năm 30 tuổi, sư lễ ngài Nam chiết nhị ở
núi Điếu nham xin xuất gia. Năm sau, sư
ngụ ở chùa Đông minh tỉnh Tứ xuyên, tham
lễ ngài Thiết bích Tuệ cơ, nhưng không khế
ngộ, sư trở về đất Thục. Sau, sư lại tham lễ
ngài Tuệ cơ và đến năm Thuận trị 11 (1654),
sư được nối pháp.
Sư lần lượt trụ trì các viện Sùng thánh,
Hưng long, Ngũ vân, Đàm hoa ở tỉnh Tứ
xuyên và viện Thiên ninh thuộc tỉnh Chiết
giang.
Năm Khang hi 24 (1685) sư tịch, thọ
72 tuổi.
Sư có các trứ tác: Tam sơn Lai thiền sư
ngữ lục 6 quyển, Ngũ gia tông chỉ toản yếu
3 quyển, Cao phong Tam sơn thiền sư sớ
ngữ 3 quyển.
[X. Tục đăng chính thống Q.17].
ĐĂNG LỤC
Cũng gọi Truyền đăng lục.
Các tác phẩm ghi chép cơ duyên truyền
pháp của những bậc Tổ sư Thiền tông qua
các đời.
Đăng hoặc truyền đăng nghĩa là truyền
pháp cho người, như ngọn đèn này truyền
sang ngọn đèn khác nối tiếp nhau không
dứt.

Các tác phẩm Đăng lục đã manh nha
vào thời đại Nam Bắc triều, nhưng đến sau
khi Thiền tông được thành lập thì Đăng lục
mới chính thức xuất hiện. Trải qua nhiều
truyền nối, đến đời Tống thì cực thịnh. Từ
đó về sau, các đời Nguyên, Minh, Thanh kế
thừa truyền thống này, cho nên các tác phẩm
Đăng lục xuất hiện ngày càng nhiều. Thông
thường, năm bộ Đăng lục trứ tác vào đời
Tống được xem như cột mốc để phân định
về thời kì hình thành và phát triển của Đăng
lục. Đó là các bộ: Cảnh đức truyền đăng
lục, Thiên thánh quảng đăng lục, Kiến trung
tĩnh quốc tục đăng lục, Liên đăng hội yếu
và Gia thái phổ đăng lục.
I. Thời Kì Trước Ngũ Đăng (5 bộ Đăng
lục) có bộ:
Tổ đường tập, 20 quyển, là bộ Đăng lục
chính thức của Thiền tông xưa nhất hiện
còn, do hai vị sư Tĩnh và Quân biên soạn ở
chùa Chiêu khánh tại Tuyền châu vào năm
Bảo đại thứ 10 (952) nhà Nam Đường đời
Ngũ đại.
Nội dung bộ Lục này kế thừa thuyết Tổ
thống trong Bảo lâm truyện, theo thể cách
viết sự thực mà biên chép ngữ yếu của các
Thiền sư, đồng thời, thu tập văn học Thiền,
như kệ tụng, ca hành v.v... và cả lịch sử của
Thiền tông Triều tiên. Đây là tư liệu rất quí
cho việc nghiên cứu về lịch sử, văn học, tư
tưởng, v.v... của thời Ngũ đại.
II. Thời Kì Ngũ Đăng. Như đã nói ở
trên, thời kì này gồm có 5 bộ:
1. Cảnh đức truyền đăng lục, 30 quyển,
gọi tắt: Truyền đăng lục, do ngài Đạo nguyên
soạn vào niên hiệu Cảnh đức năm đầu
(1004) đời Tống, được đưa vào Đại chính
tạng tập 51.

Nội dung dùng tài liệu trong các bộ Bảo
lâm truyện, Tổ đường tập, ghi chép 7 đức
Phật quá khứ và 52 vị Tổ sư Thiền tông
thuộc 5 nhà qua các đời, gồm 1701 pháp hệ
truyền đăng. Đây là tư liệu căn bản để nghiên
cứu lịch sử của Thiền tông Trung quốc.
2. Thiên thánh quảng đăng lục, 30
quyển, do cư sĩ Lí tuân Úc biên soạn vào
đời Tống, ấn hành vào năm Thiệu hưng 18
(1148), được xếp vào Vạn tục tạng tập 135.
So với Cảnh đức truyền đăng lục, thì thấy

Í
sách này không ghi chép thêm được bao
nhiêu những vị Thiền sư thuộc các tông phái
và các thế hệ, chẳng qua chỉ thay đổi về thứ
tự các Chương, Tiết mà thôi.
3. Kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục,
30 quyển, Mục lục 3 quyển, do ngài Phật
quốc Duy bạch biên soạn vào đời Tống, hoàn
thành vào niên hiệu Tĩnh quốc năm đầu
(1101), thu vào Vạn tục tạng tập 136. Đây
là tác phẩm nối tiếp bộ Cảnh đức truyền
đăng lục, cho nên được gọi là Tục đăng lục.
4. Liên đăng hội yếu, 30 quyển, do ngài
Hối ông Ngộ minh soạn vào năm Thuần hi
thứ 10 (1183) đời vua Hiếu tông nhà Nam
Tống, cũng gọi Thiền tông liên đăng lục,
được thu vào Vạn tục tạng tập 136.
5. Gia thái phổ đăng lục, 30 quyển, Mục
lục 3 quyển, do ngài Lôi am Chính thụ soạn
vào năm Gia thái thứ 4 (1204) đời Tống,
được đưa vào Vạn tục tạng tập 37.
Nội dung thu chép cơ duyên ngữ yếu của
các bậc Tông sư, Ni sư, Vương hầu, Công
khanh v.v...
Ngoài 5 bộ Đăng lục vừa nêu ở trên, trong
thời kì Ngũ đăng còn có các bộ.
1. Truyền đăng ngọc anh tập, 15 quyển,
do cư sĩ Vương tùy soạn vào niên hiệu Cảnh
hựu năm đầu (1034) đời Tống, được thu
vào Tống tạng di trân tập 3 (bản in ảnh
của nhà Xuất bản Tân văn phong tại Đài
loan). Đây là bản bạt sao san định bộ Cảnh
đức truyền đăng lục 30 quyển của ngài Đạo
nguyên.
2. Ngũ đăng hội nguyên, 20 quyển,
Mục lục 2 quyển, do ngài Phổ tế soạn vào

đời Nam Tống, được đưa vào Vạn tục tạng
tập 138.
Nội dung sách này tóm tắt nghĩa tinh
yếu của 5 bộ Đăng lục, lược bớt những chỗ
rườm rà, đem số 150 quyển của 5 bộ rút lại
còn 20 quyển và hợp chung làm một bộ,
cho nên đặt tên là Ngũ đăng hội nguyên.
Sau khi bộ sách này xuất hiện thì Ngũ đăng
lục nêu trên ít được lưu thông, giới học giả
đều hoan hỉ vì sự tiện lợi của nó. Đây là đặc
sắc nổi bật của bộ sách này.
Ngoài ra, Ngũ đăng lục phần nhiều chỉ
căn cứ vào hệ thống của 2 đại sư Nam nhạc
Hoài hải và Thanh nguyên Hành tư mà phân
chia các thế hệ qua các đời, chứ từ đó trở
xuống không chia ra tông phái nữa, cho nên
khi đọc Ngũ đăng, người đọc khó có được
quan niệm thống nhiếp. Nhưng Ngũ đăng
hội nguyên thì phân chia tông phái rõ ràng,
gốc ngọn phân minh, tìm biết rất tiện. Cho
nên từ thời Nguyên, Minh trở lại đây, bất
cứ ai quan tâm nghiên cứu Thiền học cũng
có bộ sách này: Đây lại là một đặc sắc quan
trọng nữa của bộ sách.
3. Ngũ đăng hội nguyên bổ di, 1 quyển,
do ngài Nam thạch Văn tú (1345-1418) soạn
vào năm Vĩnh lạc 15 (1417) đời Minh, được
thu vào Vạn tục tạng tập 142.
4. Ngũ đăng hội nguyên tục lược, 4
quyển hoặc 8 quyển, gọi tắt: Ngũ đăng tục
lược, do ngài Viễn môn Tịnh trụ soạn vào
năm Sùng trinh 17 (1644) đời Minh, thu
vào Vạn tục tạng tập 138.
III. Từ Sau Thời Ngũ Đăng gồm có
các bộ:
1. Tục truyền đăng lục, 36 quyển, Mục
lục 3 quyển, do ngài Viên cực Cư đính biên
soạn và hiệu đính vào đời Minh, được xếp

vào Đại chính tạng tập 51.
2. Tăng tục tập truyền đăng lục, 6
quyển, Mục lục 1 quyển, do ngài Nam thạch
Văn tú đời Minh soạn, thu vào Vạn tục
tạng tập 142.
3. Chỉ nguyệt lục, 32 quyển, cũng gọi
Thủy nguyệt trai chỉ nguyệt lục, do cư sĩ Cù
nhữ tắc soạn vào đời Minh, thu vào Vạn
tục tạng tập 143.
4. Kế đăng lục, 6 quyển, Mục lục 1 quyển
do ngài Vĩnh giác Nguyên hiền (1578-1657)
soạn vào đời Minh, thu vào vạn tục tạng
tập 147.
ĐĂNG LỤC

ĐĂNG LUNG Í
5. Ngũ đăng nghiêm thống, 25 quyển,
Mục lục 2 quyển, do 2 ngài Phí ẩn Thông
dung và Bách si Nguyện công soạn chung
vào đời Minh, được xếp vào Vạn tục tạng
tập 139.
6. Tục đăng tồn cảo, 12 quyển, Mục lục
1 quyển, do ngài Nhược am Thông vấn soạn
vào đời Minh, cư sĩ Thi bái vậng tập.
7. Giáo hóa biệt truyền, 16 quyển, do
Lê mi (Quách ngưng chi) biên soạn vào đời
Minh, thu vào Vạn tục tạng tập 144.
8. Tục chỉ nguyệt lục, 20 quyển, do Niếp
tiên soạn vào đời Thanh, được xếp vào Vạn
tục tạng tập 143.
9. Tổ đăng đại thống, 18 quyển, Mục
lục 2 quyển, do Vị trung Tịnh phù soạn vào
năm Khang hi 11 (1672) đời Thanh.
10. Ngũ đăng toàn thư, 120 quyển, Mục
lục 16 quyển, do Tể luân Siêu vĩnh biên soạn
và ấn hành vào năm Khang hi 36 (1697) đời
Thanh, thu vào Vạn tục tạng tập 140 đến
tập 142.
11. Tục đăng chính thống, 42 quyển,
Mục lục 1 quyển, do ngài Biệt am Tính thống
biên soạn và ấn hành vào năm Khang hi
30 (1691) đời Thanh, thu vào Vạn tục tạng
tập 144.
12. Ảm hắc đậu tập, 9 quyển, do cư sĩ
Tâm viên soạn và cư sĩ Hỏa liên ấn hành
vào năm Càn long 59 (1794) đời Thanh, thu
vào Vạn tục tạng tập 145.
13. Cẩm giang thiền đăng, 20 quyển,
Mục lục 1 quyển do ngài Trượng tuyết Thông
túy (1610-1693) soạn vào đời Thanh, được
đưa vào Vạn tục tạng tập 145.

14. Kiềm nam hội đăng lục, 8 quyển,
do Thiện nhất Như thuần biên tập vào đời
Thanh, thu trong Vạn tục tạng tập 145.
Trong 24 Đăng lục nói ở trên, 22 bộ
trước (kể cả Ngũ đăng) có tính cách thông
sử, 2 bộ còn lại có tính chất địa phương.
Ngoài ra, còn có nhiều bộ Đăng lục khác,
không thể ghi đủ.
Bởi vì trong các bộ Đăng lục có thu chép
các bài kệ tụng, công án, cổ tắc, cơ ngữ,
truyện kí v.v... cho nên có thể coi đó là nguồn
tư liệu quí giá về phương diện lịch sử tư tưởng
của Phật giáo Trung quốc.
ĐĂNG LUNG
.....
Lồng đèn. Cũng gọi Đăng lâu (lầu đèn),
Đăng lư (lò đèn), Đăng cung (cung đèn). Lồng
đèn có tác dụng chắn gió lọt vào làm tắt
đèn, đồng thời ngăn chặn những con muỗi,
ruồi, thiêu thân (con ngài) không cho bay
vào để khỏi bị chết cháy.
Cứ theo luật Ngũ phần quyển 18 và
Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 13 chép,
thì đức Phật cho phép thắp đèn để Bố tát
thuyết giới, nhưng vào những đêm mùa
hè thắp đèn làm thương tổn những côn
trùng nhỏ nên cần làm lồng để ngăn chận
không chochúng bay vào. Lồng đèn có thể
làm bằng các vật liệu như: đồng, sắt, đất
nung, gỗ, v.v... nếu lồng có kẽ hở chiếu sáng
thì nên lấy giấy, lụa hoặc vật mỏng che lại
để loài trùng khỏi bay vào đèn.
Tập tục phổ thông của Trung quốc,
hằng năm vào đêm rằm tháng giêng âm
lịch, dân chúng thắp đủ loại đèn lồng.
Cũng có khi dùng hoa và các loại đèn lồng
để trang trí chùa viện, điện đường, gọi là
Hoa đăng.

Tại Nhật bản,
đèn lồng thường
dùng để cúng dường
Phật và thần. Phần
nhiều ở hai bên điện
Phật đều để một
ngọn đèn, trong nhà
và khuôn viên chùa
đều có thiết trí. Lồng
đèn có cái dài tới 7
mét, nếu để trong
nhà thì chỉ dài 1 mét. Lồng Đèn bằng đá

Í
Về hình dáng thì có các loại lồng đèn 8
góc, 6 góc, 4 góc, hình vuông, hình tròn,
hình trứng, hình quả ấu, v.v... Do hình dáng
và chất liệu khác nhau mà có các loại lồng
đèn như: Lồng đèn đá, lồng đèn vàng, lồng
đèn hình 4 góc, lồng đèn cao, lồng đèn mẫu
đơn, lồng đèn con cá v.v... Ngoài ra, còn có
lồng đèn cao hình 4 góc (lồng đèn chậu) bằng
giấy dán hồ, phần nhiều dùng trong đại lễ
Vu lan bồn. Vào đêm Vu lan, loại đèn lồng
này cùng với phẩm vật cúng dường được
đặt trên chiếc bè kết bằng những cây lau rồi
thả xuống sông cho trôi theo giòng nước,
gọi là Phóng hà đăng (đèn thả trên sông).
Còn đèn cháy suốt ngày đêm không dứt thì
gọi là Thường dạ đăng.
[X. luật Tứ phần Q.53; Pháp uyển châu
lâm Q.35; Nhiên đăng duyên trong Chư
kinh yếu tập Q.4].
ĐĂNG MINH
Phạm,Pàli:Dìpa. Gọi tắt: Đăng. Đèn
sáng.
Chỉ cho ngọn đèn thắp trước bàn thờ để
cúng dường Phật hoặc thắp sáng trong nhà.
Cứ theo luật Tứ phần quyển 50 và luật
Ma ha tăng kì quyển 35 chép, thì chúng tăng
được phép dùng đèn để thắp sáng trong
phòng, cách thiết bị và cách sử dụng đều có
qui định. Chẳng hạn việc cung cấp cho các
vị tỉ khưu các thiết bị như: dầu đèn, bấc
đèn, chai, lọ đựng dầu, v.v... rồi chỗ để đèn,
và trước khi thắp đèn, tắt đèn đều phải thông
báo trước.
Trong các kinh điển có rất nhiều chỗ nói
về công đức thắp đèn sáng cúng dường trước

tháp Phật, tượng Phật và kinh quyển v.v...
Như kinh Thí đăng công đức nói, tin kính
Tam bảo, cúng dường chút ít đèn sáng cũng
được phúc báo vô hạn. Kinh này nói tiếp,
sau khi đức Phật nhập diệt, cúng dường đèn
sáng ở các chùa tháp, thì ở đời hiện tại có
thể được ba thứ tịnh tâm; đến lúc lâm chung,
nhờ thiện tâm không mất, có thể được 3
thứ trí tuệ, sau khi chết thì được sinh lên cõi
trời Đao lợi.
Phẩm Dược vương trong kinh Pháp hoa
quyển 6 nói: “Thiêu một ngón tay cúng
dường tháp Phật được công đức gấp bội phần
bố thí của báu”.
Kinh Hiền ngu quyển 3 cũng nói, người
đàn bà nghèo chí thành cúng một ngọn đèn
mãi mãi chưa tắt, còn bậc vương giả cúng
nhiều ngọn đèn thì đã tắt hết. Đây nhấn
mạnh lòng chí thành là quan trọng.
Tùy theo nhiên liệu mà đèn được chia ra
nhiều loại. Như phẩm Đà la ni trong kinh
Pháp hoa quyển 7 nêu 7 loại: Đèn tô (bơ) đèn
dầu, đèn dầu thơm, đèn dầu hoa bát la, v.v...
Kinh Hoa nghiêm quyển 16 (bản dịch
cũ) thì nêu 10 loại như: Đèn báu, đèn ma
ni, đèn sơn, đèn hương trầm thủy, đèn hương
vương, đèn vô lượng ánh sáng, v.v...
Đèn sáng phần nhiều được đặt trên cây
đèn, đài đèn hoặc để trong lồng đèn. Đèn
được thắp suốt ngày đêm gọi là Thường đăng
minh, hoặc Trường minh đăng. Pháp hội
thắp nhiều đèn cúng dường chư Phật gọi là
Vạn đăng hội (hội muôn ngọn đèn).
Đèn sáng có năng lực phá tan bóng tối
thành ánh sáng, nên trong kinh thường ví
dụ pháp và trí tuệ là đèn. Như nói trí tuệ
chiếu phá ngu si ám chướng, nên mới gọi trí
tuệ là bó đuốc trong đêm dài vô minh.

Ngoài ra, pháp mạch gọi là Pháp đăng,
sư phụ truyền pháp cho đệ tử gọi là Truyền
đăng, kế thừa gọi là Tục đăng, tiếp nỗi mãi
không dứt gọi là Vô tận đăng.
Trong Mật giáo, đèn được nhân cách hóa
mà gọi là Bồ tát Kim cương đăng, là một
trong bốn món cúng dường. Đèn cùng với
át già (nước trong), hương thoa, vòng hoa,
thức ăn, hương đốt, v.v... hợp thành 6 thứ
cúng dường, khi phối với 6 ba la mật thì
Đăng minh tương đương với Trí ba la mật.
ĐĂNG MINH

ĐĂNG TRỤ Í
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.38; kinh
Đại bát niết bàn (bản Bắc) Q.21; kinh Bồ
tát bản hạnh Q.thượng; kinh Đăng chỉ
nhân duyên; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.13;
Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi Q.hạ; luận
Đại trí độ Q.30; Tứ phần luật hành sự sao
Q.hạ phần 4; Thiền lâm tượng khí tiên khí
vật môn].
ĐĂNG QUANG PHẠM CHÍ
Cũng gọi Diễm quang học chí. Tên của
vị Phạm chí, tiền thân của đức Thích tôn.
Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 2 phần 4 chép, thì Phạm
chí Đăng quang tu hạnh cát tường trong
rừng sâu, ròng rã 420 năm. Sau ngài đến
nước Ma kiệt đà, lúc ấy có cô gái con nhà
thợ gốm, thấy dung mạo của ngài đẹp đẽ
trang nghiêm liền sinh lòng yêu thương và
tỏ tình muốn được gần gũi, Đăng quang từ
chối; cô gái nói nếu không được toại nguyện
thì nàng tự sát. Phạm chí tự nghĩ: Ta phải
luôn giữ giới, nếu không thì chẳng phải cát
tường, rồi ngài bỏ đi. Nhưng vừa đi được 7
bước thì ngài sinh khởi tâm từ bi, thà mình
vào địa ngục chứ không để người ta chết vì
mình. Nghĩ thế rồi ngài liền chiều theo ý
của cô gái.
Sau đó ngài hoàn tục, nhưng vẫn siêng
tu phạm hạnh, khi mệnh chung được sinh
lên cõi trời Phạm thiên.
[X. kinh Tuệ thượng bồ tát vấn Đại thiện
quyền Q.thượng].
ĐĂNG QUANG THÀNH
Phạm:Dìpavatì. Dịch âm: Đề bà bạt
đề thành.

Cũng gọi A ma la bạt đề thành (Phạm:
Amaravatì), Liên hoa thành (Phạm:
Padmàvatì).
Đây là nơi mà tiền thân Phật Thích ca
được đức Phật Đĩnh quang thụ kí thành Phật
trong đời vị lai.
Cứ theo sự ghi chép của ngài Pháp hiển
và ngài Huyền trang, thì thành này là Thủ
phủ của nước Na yết la hạt thuộc Bắc Ấn
độ, tức là vùng đất Jalalabad nằm về phía
nam ngạn sông Kabul và phía tây nước Kiện
đà la thời xưa.
Tên thành Đăng quang thấy trong Đại
từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện quyển 2.
ĐĂNG TIẾT PHẬT CÚNG
Gọi chung các phẩm vật cúng dường vào
dịp Đăng tiết của Phật giáo Tây tạng. Gồm
có hai loại:
1. Tô du hoa: Các hình núi sông, người
vật, hoa cỏ, chim thú hoặc sự tích truyền kì,
được đắp nặn rất tinh xảo, sống động bằng
dầu tô nhiều mầu trên giá gỗ hoặc vách tường
các chùa viện.
2. Tô du đăng: Loại đèn hình cái bát đốt
bằng dầu tô.
Cả hai loại đèn đều được trưng bày để
cúng dường khi cử hành lễ Đăng tiết ở thủ
đô Lhasa và các chùa Tháp nhĩ, chùa Lạp
bốc lăng vào đêm rằm tháng giêng, theo
lịch Tây tạng. Trong đó, Tô du hoa của
chùa Tháp nhĩ được nổi tiếng là một trong
Tam tuyệt (tranh vẽ, tranh thêu, tô du hoa)
của chùa này.
ĐĂNG TRỤ
Giai vị Sơ trụ của hàng Bồ tát tu Bồ tát
hạnh, theo thuyết của tông Thiên thai.
Sự tu hành của hàng Bồ tát Đại thừa
phải trải qua 52 giai vị là: Thập tín, Thập

trụ, Thập hành, Thập hồi hướng, Thập địa,
Đẳng giác và Diệu giác. Trong đó, Bồ tát
bước vào giai vị Thập trụ gọi là Đăng trụ
(lên giai vị Thập trụ).
Nhưng Thập trụ của Bồ tát Viên giáo

Í
tức tương đương với giai vị Thập địa của Bồ
tát Biệt giáo. Cho nên, Bồ tát Viên giáo nếu
Đăng trụ thì trừ được một phần lậu hoặc
mà chứng lí chân như. Còn hàng Bồ tát Biệt
giáo thì khi Đăng địa mới thành tựu được.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.5; Thích
môn qui kính nghi Q.trung].
ĐĂNG VƯƠNG PHẬT
Gọi đủ: Tu di đăng vương Phật.
Đức Phật ở thế giới Tu di tướng thuộc
phương đông.
Cứ theo phẩm Bất tư nghị trong kinh
Duy ma cật quyển thượng do ngài Chi khiêm
dịch vào đời Ngô, thì thân đức Phật Đăng
vương cao 8 vạn 4 nghìn do tuần, tòa Sư tử
của Ngài cao 6 vạn 8 nghìn do tuần, thanh
tịnh trang nghiêm bậc nhất. Khi ngài Duy
ma hiển bày sức thần thông thì đức Phật
này liền dời 3 vạn 2 nghìn tòa Sư tử đến
trong trượng thất của ngài Duy ma.
ĐẲNG
..
Có các nghĩa bình đẳng, đẳng cấp, đẳng
loại (các sự kiện được liệt kê).
Chữ đẳng trong đẳng loại có 2 nghĩa:
1. Hướng nội đẳng: Chữ đẳng đặt ở sau
cùng những sự kiện đã nêu ra. Như nói:
Nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân đẳng. Sau “đẳng”
là chấm dứt, không kể thêm một sự kiện
nào nữa, nên gọi là Hướng nội đẳng.
2. Hướng ngoại đẳng: Chữ đẳng đặt sau
vài ba sự kiện trong nhiều sự kiện phải kể
hết. Như nói: Nhãn đẳng, nghĩa là ngoài
nhãn còn phải kể thêm nhĩ, tị, thiệt, thân,
nên gọi là Hướng ngoại đẳng.

Ngoài ra, luận Tạp a tì đàm tâm quyển 6
nói, đẳng có nghĩa là nhiều sự kiện được
gom lại.
[X. Du già luận kí Q.2 phần dưới; Thành
duy thức luận thuật kí Q.4 phần đầu, Q.6
phần đầu; Thành duy thức luận diễn bí Q.1
phần đầu; Nhân minh đại sớ thụy nguyên
kí Q.6].
ĐẲNG CÚNG
Cũng gọi Đẳng đắc.
Phép dùng cơm của chúng tăng. Sau khi
thức ăn đã được dâng cúng đồng đều, từ
bậcThượng tọa đến hàng hạ tọa phải đợi
sau khi vị Duy na xướng “Đẳng cúng” rồi
mới được ăn, đó là biểu tỏ sự bố thí bình
đẳng của thí chủ.
Ngoài ra, Đẳng cúng còn là mật ngữ
giải độc.
[X. luật Thập tụng Q.61; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ, phần
3; Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí Q.hạ,
phần 3 đoạn 3, phần 4 đoạn 1].
ĐẲNG GIÁC
.....
I. Đẳng Giác.
Cũng gọi Đẳng chính giác. Một trong
10 tôn hiệu của Phật. Đẳng giác nghĩa là sự
giác ngộ chân chính bình đẳng, tức giác
ngộ chân lý hoàn toàn. Chỉ cho sự giác ngộ
của chư Phật.
(xt. A Nậu Đa La Tam Miệu Tam Bồ Đề).
II. Đẳng Giác.
Cũng gọi Đẳng chính giác, Hữu thượng
sĩ, Nhất sinh bổ xứ, Kim cương tâm, Lân
cực.
Về nội dung thì đã ngang bằng với Phật,
nhưng về mặt tu hành thực tế thì còn kém
Phật một bậc, gọi là Đẳng giác. Trong 52

giai vị tu hành của Bồ tát, Đẳng giác ở giai vị
thứ 51, trong 6 chủng tính thì thuộc chủng
tính thứ 5. Đây là giai vị tu hành cùng tột
của Bồ tát.
Bồ tát Đẳng giác khi chưa thành Phật,
còn ở địa vị phàm phu y theo chân lí mà tu
hành, thì gọi là “Nhập trùng huyền môn”.
ĐẲNG GIÁC

ĐẲNG KHỞI Í
[X. phẩm Thụ trì trong kinh Nhân vương
bát nhã ba la mật Q.hạ; phẩm Hiền thánh
học quán trong kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp Q.thượng; phẩm Thập minh trong
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.14; Tứ
giáo nghi Q.6; Đại thừa nghĩa chương Q.17
phần cuối].
III. Đẳng giác.
Giai vị ngang hàng với Đẳng giác kim
cương tâm (tâm kim cương của Bồ tát Đẳng
giác) của bồ tát Di lặc.
Tịnh độ chân tông của Nhật bản cho
rằng người có tín tâm đối với tha lực chắc
chắn được vãng sinh thành Phật, cho nên
so sánh tín tâm này với Đẳng giác kim
cương tâm của bồ tát Di lặc, mà gọi là
Hoành siêu kim cương tâm, đồng thời, cho
rằng ngay trong đời hiện tại cũng có thể lên
ngôi Đẳng giác ngang hàng với bồ tát Di lặc.
ĐẲNG HOẠT ĐỊA NGỤC
... ... ... ..
Phạm,Pàli:Saôjìva.
Cũng gọi Cánh hoạt địa ngục, Hựu
hoạt địa ngục, Cánh sinh địa ngục, Tưởng
địa ngục.
Tội nhân trong địa ngục này mang lòng
ác hại, hễ gặp nhau là cấu xé nhau bằng móng
sắt, cho đến khi thân thể rách nát thì chết,
gặp cơn gió mát thổi qua, phút chốc sống
lại, rồi tiếp tục chịu khổ, nên gọi là Đẳng
hoạt địa ngục, một trong tám địa ngục nóng.
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
5, người gây nghiệp sát sinh, sau khi chết,
phải đọa vào địa ngục Đẳng hoạt. Trong địa
ngục này có 16 chỗ chịu khổ khác nhau:

Chỗ phân lỏng, chỗ vòng dao sắc, chỗ nung
nấu, chỗ nhiều khổ, chỗ tối tăm, chỗ không
vui, chỗ cực khổ, chỗ nhiều bệnh, chỗ cặp
tội nhân bằng hai thanh sắt, chỗ đánh tội
nhân bằng gậy sắt, chỗ chó sói chuột đen
cắn xé tội nhân, chỗ xoay chuyển lúc nào
cũng thấy khác lạ, chỗ khổ bức bách, chỗ
hành hình tội nhân khiến toàn thân đỏ như
hoa sen hồng, chỗ ao hồ, chỗ chịu khổ giữa
hư không.
[X. kinh Tạp a hàm Q.48; phẩm Địa ngục
trong kinh Trường a hàm Q.19; kinh Đại
lâu thán Q.2; phẩm Địa ngục trong kinh
Khởi thế Q.2; luận Đại tì bà sa Q.172; luận
Đại trí độ Q.16; luận Du già sư địa Q.4].
ĐẲNG KHỞI
.....
Phạm: Samutthànaô, Pàli:
Samutthàna.
Các pháp sinh khởi cùng một lúc. Có
thể chia làm hai loại:
1. Năng đẳng khởi: Tâm sở “Tư” là
nhân dấy sinh tất cả pháp, nó có khả năng
sinh ra thân nghiệp, ngữ nghiệp và sau sát
na thứ 2 nó đồng thời tồn tại với thân
nghiệp, ngữ nghiệp. Năng đẳng khởi này
lại có thể chia làmhai loại là Nhân đẳng
khởi và Sát na đẳng khởi:
a) Nhân đẳng khởi (Phạm: Hetusamutthàna):
Khi gây nghiệp, thì ý nghiệp
là nhân đầu tiên sinh ra nghiệp đối ứng với
quả nên gọi là Nhân.
b) Sát na đẳng khởi (Phạm:Tat-kwaịasamutthàna):
Tâm, tâm sở và nghiệp khởi
lên trong cùng một sát na khi tạo nghiệp.
Ngoài ra, có thuyết gọi Nhân đẳng khởi
là “Chuyển tâm”, gọi Sát na đẳng khởi là
“Tùy chuyển tâm”. Còn các bản dịch cũ

như luận Đại tì bà sa quyển 17, quyển 170,
luận Câu xá quyển 13, thì đều dịch là Sinh
nhân đẳng khởi, Câu sát na duyên khởi.
Các kinh Đại thừa thì thường gọi là Chuyển
và Tùy chuyển chứ không dùng Đẳng khởi,
nhưng từ khi luận Du già sư địa quyển 1,
quyển 5 sử dụng danh từ “Đẳng khởi” thì
các nhà chú thích đời sau đều dùng theo
danh từ này.
2. Sở đẳng khởi: Từ một pháp nào đó
mà sinh ra một pháp khác. Như “Đẳng khởi

Í
thiện” là từ nơi Tự tính thiện, Tương ứng
thiện, v.v... mà sinh ra Thân thiện nghiệp,
Ngữ thiện nghiệp. Còn “Đẳng khởi bất
thiện” thì từ Tương ứng bất thiện, Tự tính
bất thiện mà sinh ra Thân bất thiện nghiệp,
Ngữ bất thiện nghiệp...
[X. luận Đại tì bà sa Q.113; luận Hiển
dương thánh giáo Q.12; luận Thuận chính
lí Q.36].
ĐẲNG KHỞI BẤT THIÊN
...........
Một trong 4 loại bất thiện được nói trong
luận Câu xá quyển 13.
Pháp bất thiện có thể chia làmbốn loại:
Thắng nghĩa, Tự tính, Tương ứng và Đẳng
khởi. Trong đó, Đẳng khởi bất thiện được
biểu hiện ra động tác và lời nói của thân
thể là do nơi tâm ác sinh ra. Đây là Biểu
nghiệp, Vô biểu nghiệp và Bất tương ứng
hành pháp cùng sinh khởi một lúc với Tự
tính bất thiện và Tương ứng bất thiện. (xt.
Tứ Chủng Bất Thiện).
ĐẲNG KHỞI THIÊN
........
Phạm: Samutthàneịa kuzalà#.
Một trong 4 loại thiện nói trong luận
Câu xá quyển 13.
Thiện pháp được chia làm bốn loại:
Thắng nghĩa, Tự tính, Tương ứng, Đẳng
khởi, trong đó, Đẳng khởi thiện được biểu
hiện là động tác và lời nói của thân thể do
nơi tâm thiện sinh ra. Đây là Biểu nghiệp,
Vô biểu nghiệp của thân ngữ và Bất tương
ứng hành pháp sinh khởi cùng một lúc với
tự tính thiện và tương ứng thiện.

(xt. Thiện).
ĐẲNG LƯỢNG CẢNH
Phần lượng của ba căn mũi, lưỡi, thân
ngang bằng với phần lượng của đối cảnh mà
chúng duyên theo. Nghĩa là phần lượng của
cảnh sở thủ (đối tượng bị nắm bắt) phải
tương đương với phần lượng của căn năng
thủ (cái nắm bắt) thì mới có thể phát sinh
tác dụng.
Cứ theo luận Câu xá quyển 2 , khi 3 căn
mũi, lưỡi, thân duyên theo 3 cảnh hương,
vị, xúc, thì có 3 cách căn tiếp thu cảnh: Nếu
cảnh có phần lượng nhỏ hơn căn thì căn
dùng một phần nhỏ để tiếp thu; nếu cảnh
có phần lượng bằng với căn thì dùng toàn
căn. Khi cảnh ấy lớn hơn căn, như đưa bàn
tay sờ mó cây đại thụ, thì trong niệm trước
bàn tay duyên lấy một phần nhỏ bằng với
căn rồi ở niệm sau thì duyên lấy cảnh còn
lại. Đó là vì căn có khả năng phát ra thức
một cách mau lẹ để duyên lấy cảnh, cho nên
dường như đồng thời duyên lấy cảnh có phần
lượng bằng với nó.
Còn đối với mắt và tai thì cảnh sở duyên
không bị giới hạn ở phần lượng. Như mắt,
có lúc nó duyên cảnh nhỏ hơn nó, như thấy
sợi lông; lại có lúc nó duyên lấy cảnh lớn
hơn nó gấp bội, như thấy núi cao; có khi nó
duyên lấy cảnh có phần lượng bằng với nó,
như thấy trái nho, trái táo v.v... Nhưng mũi,
lưỡi, thân thì chỉ có thể duyên lấy cảnh có
phần lượng bằng với nó.
Câu xá luận sớ quyển 2 (Đại 41, 831 hạ),
nói: “Nên biết mũi, lưỡi, thân, chỉ duyên
cảnh đẳng lượng (cảnh có phần lượng bằng
với chúng).”
[X. luận Thuận chính lí Q.8; luận Hiển
tông Q.4].

ĐẲNG LƯU
... ..
Phạm: Niwyanda, Pàli:Nissanda.
Đẳng là đồng đẳng(cùng), lưu là lưu loại
(dòng), đẳng lưu nghĩa là cùng một dòng.
Luận Câu xá quyển 21 (Đại 29, 109 hạ),
nói: “Vô tàm, khan, trạo cử là đẳng lưu của
tham. Nghĩa là Vô tàm v.v... chảy ra từ dòng
ĐẲNG LƯU

ĐẲNG LƯU THÂN Í
nước tham, có cùng tính chất với tham, cho
nên gọi là Đẳng lưu”.
Nếu nói về thời gian thì cái trước là
Đồng loại nhân hoặc Biến hành nhân, mà
cái sau thì gọi là Đẳng lưu quả. Còn pháp
đồng loại nối nhau sinh khởi thì gọi là “Đẳng
lưu tương tục”.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 54, thì
sự lưu chuyển tương tục của sắc uẩn có ba
loại: Đẳng lưu lưu, Dị thục sinh lưu và Trưởng
dưỡng lưu. Trong đó, Đẳng lưu lưu lại được
chia làm 4 loại là: Dị thục đẳng lưu, Trưởng
dưỡng đẳng lưu, Biến dị đẳng lưu và Bản
tính đẳng lưu (cũng gọi Tự tính đẳng lưu).
Mật giáo gọi thân Phật tùy theo loại mà
thị hiện trong 9 cõi là Đẳng lưu thân. Đó là
vì lòng từ bi mà Ngài thị hiện một cách bình
đẳng giữa mọi loài trong 9 cõi.
[X. luận Đại tì bà sa Q.127; Câu xá luận
quang kí Q.22; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần đầu; Thành duy thức
luận thuật kí Q.2 phần cuối].
ĐẲNG LƯU QUẢ
... ... ..
Phạm: Niwyandaphala.
Cũng gọi Y quả, Tập quả. Một trong 5 quả.
Quả có cùng một tính chất với nhân, tức
là quả của Đồng loại nhân. Như nhân lành
sinh quả lành, nhân ác sinh quả ác, nhân vô
kí sinh quả vô kí v.v... Chẳng hạn như tâm
bất thiện ở niệm trước sinh ra tâm bất thiện
hoặc nghiệp bất thiện ở niệm sau v.v...
[X. luận Đại tì bà sa Q.113; luận Câu xá
Q.17; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận Nhập
a tì đạt ma Q.hạ; luận Thành duy thức Q.8;

Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần đầu]. (xt.
Ngũ Quả).
ĐẲNG LƯU TẬP KHÍ
Đối lại: Dị thục tập khí. Cũng gọi Danh
ngôn tập khí, Danh ngôn chủng tử.
Thuyết của hành phái Du già và tông
Duy thức cho rằng chủng tử trong thức A
lại da thứ 8 là do ba tính thiện, ác, vô kí
của bảy chuyển thức huân tập (xông ướp)
mà thành.
Đẳng lưu nghĩa là dòng loại giống nhau;
Tập khí là tên khác của chủng tử. Tập khí
do sáu thức trước chiêu cảm qủa Dị thục,
gọi là Dị thục tập khí; Tập khí do 7 chuyển
thức sinh ra quả Đẳng lưu, gọi là Đẳng lưu
tập khí. Tập khí này là công năng sinh ra
quả được cất giữ trong thức thứ 8 nên gọi là
Chủng tử. Tập khí này cùng với quả (tức
pháp hiện hành) do nó sinh ra là cùng
một tính chất như nhau; chẳng hạn nhân
thiện sinh quả thiện, nhân ác sinh quả ác,
nhân vô kí sinh quả vô kí, cho nên gọi là
Đẳng lưu.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 8
thì Đẳng lưu tập khí là chủng tử do ba tính
thiện, ác, vô kí trong bảy thức huân tập mà
thành.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối; Duy thức luận chưởng trung xu
yếu Q.thượng phần cuối].
(xt. Danh Ngôn Chủng Tử, Dị Thục Tập
Khí).
ĐẲNG LƯU THÂN
... ... ..
Cũng gọi Đẳng lưu pháp thân.
Một trong 4 loại pháp thân của Mật giáo.
Mật giáo chia pháp thân của đức Đại nhật
Như lai làm 4 loại là: Tự tính, Thụ dụng,

Biến hóa và Đẳng lưu. Thân Đẳng lưu là
Hóa thân của Phật giống với thân chúng sinh
trong chín cõi (tức là trong 10 cõi thì trừ cõi
Phật ra còn lại chín cõi là: địa ngục, ngã qủi,
súc sinh, Tu la, cõi người, cõi trời, Thanh
văn, Duyên giác và Bồ tát).
Cứ theo Chân ngôn danh mục kí thì
thân Đẳng lưu là thân tùy theo loài mà biến
hiện trongchíncõi, chứ không phải thể

Í
của Phật. Vì thân này bình đẳng và giống
hệt như thân tướng chúng sinh trong 9 cõi
nên gọi là Đẳng lưu. Còn chỗ tạo tác hạnh
nghiệp thì cũng tự nhiên như thế nên gọi
là Pháp thân.
Nếu khi nhiếp 4 thứ Pháp thân với các
vị Tôn trong hội Mạn đồ la thì đức Phật Tì
lô giá na là Tự tính thân, các đức Phật ở bốn
phương là Thụ dụng thân, các bồ tát Kim
cương, Liên hoa v.v... là Biến hóa thân, còn
Đẳng lưu thân thì chỉ cho các chúng Kim
cương bộ ngoài.
[X. Kim cương đính kinh Du già thập
bát hội chỉ qui; luận Bồ đề tâm; Ngũ luân
cửu tự bí mật thích; Tứ chủng pháp thân
nghĩa]. (xt. Tứ Chủng Pháp Thân).
ĐẲNG SINH GIA GIA
Đối lại: Bất đẳng sinh gia gia.
Chỉ cho bậc Thánh có số lần sinh xuống
cõi người, sinh lên cõi trời bằng nhau. Trái
lại, nếu số lần thụ sinh không bằng nhau
thì gọi Bất đẳng sinh gia gia.
Trong hàng Thanh văn, bậc Thánh Nhất
lai hướng đã đoạn trừ ba phẩm hay bốn
phẩm tu hoặc ở cõi Dục thì gọi là Thánh giả
gia gia, gọi tắt là Gia gia, có nghĩa là từ nhà
này đến nhà kia, tức là từ cõi người sinh lên
cõi trời hoặc ngược lại, từ cõi trời sinh xuống
cõi người, phải qua lại 2 hay 3 lần như thế
rồi mới có thể vào Niết bàn.
Bậc Thánh gia gia cũng có nhiều loại khác
nhau: Người ba lần sinh lên cõi trời, ba lần
sinh xuống cõi người gọi là Tam sinh gia
gia; người sinh hai lần như thế gọi là Nhị
sinh gia gia. Trong đó lại có “Nhân gia gia”

và “Thiên gia gia” khác nhau.
Trong trường hợp Tam sinh gia gia, thì
Thiên sinh gia gia đầu tiên đắc đạo ở cõi
người, mệnh chung rồi phải sinh lên cõi trời,
sau đó mới lại sinh xuống cõi người hai lần
và sinh lên cõi trời hai lần, cuối cùng, được
quả Niết bàn ở cõi trời.
Ngược lại, Nhân gia gia thì đầu tiên đắc
đạo ở cõi trời, rồi phải sinh xuống cõi người
3 lần và sinh lên cõi trời 3 lần, cuối cùng,
đắc quả ở cõi người.
Các bậc Thánh nói trên, đều có số lần
sinh ở cõi người, cõi trời bằng nhau, nên
đều thuộc về Đẳng sinh gia gia. Theo đó, thì
Tam sinh nhân gia gia và Tam sinh thiên
gia gia đều có thể được gọi là “Tam sinh
đẳng sinh gia gia”, tức là Tam sinh nhân gia
gia cũng gọi là Tam sinh đẳng sinh nhân gia
gia và Tam sinh thiên gia gia cũng gọi là
Tam sinh đẳng sinh thiên gia gia.
Lại còn bậc Thánh đắc đạo ở cõi trời,
một lần sinh xuống cõi người, lại một lần
nữa sinh lên cõi trời, cuối cùng, sinh trở
lại cõi người mà vàoNiết bàn. Loại Thánh
giả này sinh lên cõi trời 2 lần, sinh xuống
cõi người 2 lần, cho nên gọi là “Nhị sinh
đẳng sinh nhân gia gia”. Do đó nên biết
Đẳng sinh gia gia được gọi là Thiên gia gia
hoặc Nhân gia gia đều là căn cứ vào nơi
chỗ cuối cùng (cõi người hay cõi trời) trong
đó các ngài đã chứng được quả Niết bàn
mà quyết định.
Còn về Bất đẳng sinh gia gia thì không
những chỉ y cứ vào cõi chứng quả, mà còn
phải xem số lần thụ sinh của các Ngài vào
nơi nào và bao nhiêu lần để xác định tên
gọi. Như bậc Thánh đắc đạo ở cõi trời rồi
sinh xuống nhân gian một lần, sau đó lại

sinh lên cõi trời và chứng Niết bàn, đó là
sinh lên cõi trời 2 lần, sinh xuống cõi người
1 lần, cho nên gọi là “Nhị sinh bất đẳng
sinh thiên gia gia”. Trái lại, sinh ở nhân gian
hai lần, sinh lên cõi trời một lần, thì gọi là
“Nhị sinh bất đẳng sinh nhân gia gia”. Tam
sinh bất đẳng sinh thiên gia gia hoặc Tam
sinh bất đẳng sinh nhân gia gia cũng đều
căn cứ theo đây mà suy ra.
Cách tính toán được trình bày trên đây
đã bắt nguồn từ Ấn độ và được các vị Luận
ĐẲNG SINH GIA GIA

Í
sư như: Chúng hiền, Nan đà chủ trương.
Sau, truyền sang Trung quốc cũng được các
ngài Khuy cơ, Phổ quang, Pháp bảo v.v...
đón nhận.
Gần đây, cũng có người căn cứ vào thuyết
của luận sư Giới hiền của Ấn độ mà đưa ra
cách giải thích khác.
[X. luận Đại tì bà sa Q.53, luận Tạp tâm
Q.5; luận A tì đạt ma tạp tập Q.13; luận Du
già sư địa Q.26; phẩm Hiền thánh trong luận
Câu xá; Câu xá luận bảo sớ Q.24; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.5 phần đầu].
ĐẲNG TRỤ TRUNG THỰC
Đối lại: Biệt trụ trung thực.
Đẳng trụ là trụ ở nơi bình đẳng, Trung
thực là Trung đạo chân thực, tức chỉ cho Đệ
nhất nghĩa đế.
Luận Thích ma ha diễn quyển 2, khi giải
thích về 2 môn Chân như và Sinh diệt, có
nêu ra 10 tên mà tên thứ 9 là Trung thực.
Trung thực lại được chia làm Đẳng trụ trung
thực và Biệt trụ trung thực; Đẳng trụ trung
thực cũng gọi Chân như sở nhập, Biệt trụ
trung thực cũng gọi Sinh diệt sở nhập và
dùng ví dụ Độc minh châu và Thuận minh
châu để phân biệt.
Muôn pháp bình đẳng vốn không sai
khác, giống như đặt các vật khác nhau trước
viên “Độc minh châu” thì chúng đều ánh
hiện ra mầu sắc giống như hạt châu ấy, mầu
sắc khác nhau của chúng thì đều biến mất.
(xt. Biệt Trụ Trung Thực, Độc Minh
Châu).
ĐẲNG VÔ GIÁN DUYÊN
...........

Phạm: Samanantara-pratyaya.
Cũng gọi Thứ đệ duyên. Chỉ cho tác dụng
của tâm pháp ở niệm trước mở đường,
nhường chỗ cho tâm pháp ở niệm sau sinh
ra. Là một trong 4 duyên.
Đẳng nghĩa là đồng đẳng (cùng nhau,
giống nhau). Số tâm và tâm sở của niệm trước
và niệm sau tuy có thêm bớt, nhưng thể dụng
của chúng thì đều như nhau và không một
pháp nào có hai thể cùng khởi lên một lượt.
Tuy có trước, có sau, nhưng các niệm đều
giống nhau, như nhau, nên gọi là Đẳng.
Niệm trước, niệm sau, niệm niệm sinh diệt,
sát na không dừng, không có xen hở, gọi là
vô gián. Vô gián duyên là giữa tâm trước,
tâm sau không có gián cách, dù trong thời
gian bao lâu thì tâm pháp của niệm trước
vẫn làm duyên cho tâm pháp của niệm sau
sinh khởi.
Đẳng vô gián duyên chỉ giới hạn ở tâm
pháp. Tất cả tâm pháp đều có tác dụng của
duyên này, chỉ trừ tâm và tâm sở thuộc niệm
sau cùng của bậc A la hán sắp nhập Niết
bàn, vì bậc A la hán vào Niết bàn hoàn toàn
không còn khởi tâm pháp nữa, cho nên
tâm sau cùng của vị ấy mất tác dụng của
duyên này.
[X. luận Đại tì bà sa Q.107; luận Câu xá
Q.7; luận Thành duy thức Q.7; luận Thuận
chính lí Q.19]. (xt. Tứ Duyên).
ĐÂU BẠT TÌ SA MÔN
Tì sa môn hiện sinh ở nước Đâu bạt để
giữ gìn Phật pháp.
Nước Đâu bạt không
biết là chỉ cho nước nào,
có thuyết suy đoán là
Thổ phồn (Tây tạng).
Hình tượng Tì sa

môn Đâu bạt là Địa thần
Kiên lao hình đàn bà, 2
tay ngửa lên đỡ lấy 2
chân của Tì sa môn, bên
cạnh có tà quỉ với dáng
vẻ sợ hãi. Hoặc là hình
Tì sa môn Đao bát cỡi
sư tử, có 4 mặt, 10cánh
ĐÂU BẠT TÌ SA MÔN
Tì Sa Môn Đâu Bạt

Í
tay, 8 tay cầm 8 con dao (8 dao biểu thị 8 anh
em Tì sa môn).Đây là do Đâu bạt đọc lầm
thành Đao bát. So với các Tì sa môn khác,
Tì sa môn Đâu bạt tuy là hình tượng người
nữ nhưng dáng vẻ lại cứng rắn mạnh mẽ.
[X. Bất không truyện trong Tống cao tăng
truyện Q.1; Phật tượng đồ vậng Q.1]. (xt.
Đa Văn Thiên).
ĐÂU CÂN
.....
Chiếc mũ bằng vải mầu
đen trắng do các vị “Sơn
phục” (Hành giả) thuộc
phái Tu nghiệm đạo của
Nhật bản đội. Cũng gọi
Đầu khâm, Đầu cân. Có
hai loại:
1. Phỏng theo mũ báu 5 trí của đức Đại
nhật Như lai, tượng trưng mặc áo giáp hóa
độ chúng sinh, cũng gọi Tiểu đầu khâm.
2. Phỏng theo chiếc mũ 8 cánh hoa sen
của Bất động minh vương, cũng gọi Trường
đầu khâm, Khỏa đầu khâm.
Ngoài ra, còn có Chiết đầu
khâm, cũng có 2 loại:
1. Quyển đầu khâm (khăn
chít đầu): Biểu thị nghĩa trên
cầu bồ đề.
2. Hạ đầu khâm (khăn
quàng): Biểu thị nghĩa dưới độ
chúng sinh.
[X. Tu nghiệm đạo tu yếu bí quyết
Q.thượng; Tư đạo thập vật kí Q.thượng].
(xt. Đầu Khâm).
ĐÂU LA

.... .
Phạm,Pàli:Tùla.
Cũng gọi Đổ la, Đố la, Đâu la miên, Đâu
la trữ. Nghĩa là sợi bông, sợi bông mịn. Gọi
chung bông sợi được lấy từ hoa các loại cây.
Có rất nhiều loại.
Luật Tứ phần quyển 19 nêu ba loại hoa
để lấy bông sợi là hoa cây bạch dương, hoa
dương liễu và bồ đài.
Luật Ngũ phần quyển 9 liệt kê bốn loại:
Hoa liễu, hoa bạch dương, hoa bồ lê và hoa
thiểm bà.
Luật Thập tụng quyển 18 nêu ra 8 loại:
Hoa liễu, hoa bạch dương, hoa a cưu la, hoa
ba cưu la, hoa cưu xá la, hoa gian xà, hoa ba
ba xà và hoa tạp ma.
Nhưng Câu xá luận quang kí quyển 11
và Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 7 đều
cho Đâu la là tên của một loại cây và Đâu la
miên là loại tơ được lấy ra từ cây Đâu la,
giống như tơ liễu. Ngoài ra, trong 80 thứ
tướng đẹp của đức Phật thì tướng tay chân
của Ngài được gọi là Đâu la miên, vì rất mềm
mại mịn màng như tơ cây đâu la.
[X. phẩm Chúng dụ trong kinh Đại bát
nhã Q.311; Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.9; luận
Câu xá Q.11; Ma ha chỉ quán Q.5 phần trên;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.64].
ĐÂU LÂU BÀ
Phạm: Turuwka.
Cũng gọi Đẩu lâu bà, Đâu lâu ba, Đô rô
bà, Đố lộ bà, Đột bà, Tốt đổ lỗ ca. Dịch ý:
Bạch mao hương, Mao hương, Hương thảo.
Tức là Tô hợp hương.
Một loại cỏ(giống như cỏ tranh) có mùi
thơm.
Kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
quyển 7 nói: Trước đàn đặt một cái lò nhỏ,

nấu cỏ Đâu lâu bà để lấy nước tắm gội.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 7 nói,
thì cỏ Đố lộ bà là hương mục túc(một loại
rau ăn được) của Ấn độ, hơi khác với hương
mục túc của Trung quốc.
Ngoài ra, còn có Cầu cầu la (Phạm:
Gugula), tức là hương An tức, cũng khác
với Đâu lâu bà.
[X. Pháp hoa nghĩa sớ Q.11].
Khăn bịt đầu
Đâu Cân

Í
ĐÂU SA KINH
........
Có 1 quyển, do ngài Chi lâu ca sấm dịch
vào đời Hậu Hán, thu vào Đại chính tạng
tập 10.
Nội dung kinh này tương đương với
phẩm Như lai danh hiệu và phẩm Quang
minh giác trong kinh Hoa nghiêm.
Huyền ứng âm nghĩa quyển 8 thì nói,
kinh Đâu la dịch ý là Hành nghiệp kinh.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại đường
nội điển lục Q.1].
ĐÂU SUẤT QUI KÍNH TẬP
Gồm 3 quyển, do ngài Hoằng tán biên
tập vào đời Thanh, được xếp vào Vạn tục
tạng tập 149.
Nội dung sách này thu chép những
điều đã thấy nghe về tín ngưỡng Di lặc,
về vãng sinh Đâu suất và những truyện kí
trong các kinh luận có liên quan đến tín
ngưỡng này. Mục đích sách này là nói về
hành nghi đức nghiệp của các bậc danh
hiền, có liên quan đến việc sinh lên cõi
trời Đâu suất của bồ tát Di lặc để làm
kim chỉ nam cho người học đời sau. Gồm
có 3 phần:
- Quyển thượng: Ứng tích thùy hóa.
- Quyển trung: Thánh hiền thướng sinh
Nội viện.
- Quyển hạ: Kinh chú nguyện văn có liên
quan đến tín ngưỡng Di lặc.
ĐÂU SUẤT TAM QUAN
Là 3 câu nói mà thiền sư Đâu suất Tòng
duyệt (1044-1091) ở đời Tống dùng để tiếp
hóa người học.

Vô môn quan tắc 47 (Đại 48, 298 hạ),
nói: “Hòa thượng Đâu suất duyệt đặt ra 3
câu để hỏi người học:
1. Trừ hết phiền não, tham cứu huyền
chỉ cốt để thấy tính. Vậy nay tính của ông ở
chỗ nào?
2. Biết được tự tính mới thoát sinh tử,
nhưng lúc đã chết rồi thì làm sao thoát?
3. Thoát được sinh tử là biết chỗ đi.
Nhưng, lúc tứ đại tan rã, ông đi về đâu?”
Điểm then chốt trong 3 câu trên là phá
trừ vô minh, thấy suốt chân tính mới thoát
được sinh tử. Có thoát sinh tử mới biết được
mình sẽ đi đâu.
ĐÂU SUẤT THIÊN
Đâu suất, Phạm:Tuwita,Pàli:Tusita,
Tạng: Dga#-ldan.
Cũng gọi Đô suất thiên, Đâu thuật thiên,
Đâu suất đà thiên, Đâu suất đa thiên, Đâu
sư đà thiên, Đổ sử đa thiên, Đâu sử đa thiên.
Hán dịch: Tri túc thiên, Diệu túc thiên, Hỉ
túc thiên, Hỉ lạc thiên. Hợp chung với Dạ
ma thiên gọi là Đâu dạ.
Cõi trời thứ 4 trong sáu tầng trời cõi Dục,
rộng 8 vạn do tuần, nằm ở khoảng giữa trời
Dạ ma và trời Lạc biến hóa, cách trời Dạ ma
16 vạn do tuần.
Về tên gọi của cõi trời này, cứ theo luận
Lập thế a tì đàm quyển 6, thì chư Thiên ở
cõi trời này rất vui sướng, đầy đủ mọi nhu
cầu, tinh tiến tu tập Bát chính đạo, nên gọi
là Đâu suất đà thiên. Thập địa kinh luận
quyển 5 thì nói, hậu thân của Bồ tát giáo
hóa cõi trời này, phần đông tu Hỉ túc, cho
nên gọi là Hỉ túc thiên (cõi trời đầy đủ sự
vui sướng).
Cõi trời này có hai viện:
1. Đâu suất nội viện: Nơi ở của Bồ tát

sắp thành Phật (Bồ tát Bổ xứ), nay là Tịnh
độ của bồ tát Di lặc. Ngài Di lặc hiện là
Bồ tát Bổ xứ, đang thuyết pháp ở cõi trời
này, khi đủ 4 nghìn năm sẽ sinh xuống cõi
người và thành Phật dưới gốc cây Long hoa.
Đức Phật Thích ca trước khi giáng sinh
ĐÂU SUẤT THIÊN

Í
xuốngnhân gian, cũng là một vị Bồ tát ở
cõi trời này.
Truyền thuyết phổ thông cho rằng Nội
viện có 49 viện. Truyền thuyết này có lẽ đã
căn cứ vào đoạn văn trong kinh Di lặc
thướng sinh (Đại 14, 419 thượng): “... Ánh
sáng của ngọc Ma ni này xoay tròn trong hư
không hóa làm 49 lớp cung điện vi diệu”
mà ra.
2. Đâu suất ngoại viện: Viện này thuộc
cõi Dục, là chỗ ở của Thiên chúng, hưởng
thụ nhiều dục lạc. Chư thiên ở cõi trời này
sống lâu khoảng 4nghìn năm, một ngày
một đêm ở đây bằng 400 năm ở nhân gian.
Ngoài ra, chúng sinh ở cõi trời này, khi
dục tình phát động thì chỉ cần nắm tay
nhau là có thai, trẻ sơ sinh ở cõi trời này
bằng đứa bé 8 tuổi ở nhân gian, 7ngày
thành người, thân cao bốn do tuần, nặng
một lạng rưỡi.
Ngoài ra, trong Mật giáo, vị Đâu suất
thiên này được đặt ở phía tây bắc của viện
Kim cương bộ ngoài trên Hiện đồ mạn đồ
la Thai tạng giới. Hình tượng vị này thân
mầu trắng, tay phải co lại để ở dưới ngực, 3
ngón giữa co lại, ngón út duỗi thẳng, cầm
hoa sen búp; tay trái nắm lại (bắt Quyền
ấn) chống vào cạnh sườn. Hai bên có thị
nữ, thân
cũng mầu
trắng, tay
phải đều
cầm hoa
sen búp.
Chủng tử

là (taô),
hình tam
muội da
làhoa sen
búp trên
lá sen.
[X. kinh Phổ diệu Q.1; Tuệ uyển âm
nghĩa Q.thượng].
ĐÂU SUẤT THIÊN TỬ
Chỉ cho chúng sinh ở địa ngục nhờ hào
quang của đức Thích ca chiếu rọi đến mà
được sinh lên cõi trời Đâu suất. Một trong
bốn Thắng thân thành Phật. Cũng gọi Địa
ngục thiên tử.
Theo phẩm Như lai tùy hảo quang minh
công đức trong kinh Hoa nghiêm quyển 48
(bản dịch mới) chép, khi bồ tát Thích ca ở
trên cung trời Đâu suất, từ dưới chân Ngài
phóng ra hào quang chiếu đến mười phương
thế giới, bấy giờ, chúng sinh ở nơi địa ngục,
nhờ hào quang ấy, lâm chung và sinh lên
cung trời Đâu suất.
(xt. Tứ Thắng Thân).
ĐÂU SUẤT TÒNG DUYÊT (1044-1091)
....... ....
Vị Thiền tăng thuộc phái Hoàng long
tông Lâm tế ở đời Tống, người Kiền châu
(huyện Cám tỉnh Giang tây), họ Hùng, pháp
hiệu Tòng duyệt.
Năm 15 tuổi sư xuất gia, 16 tuổi thụ giới
Cụ túc, nối pháp thiền sư Bảo phong Khắc
văn. Sư thông suốt nội, ngoại điển, giỏi thơ
văn, dạy dỗ đồ chúng nghiêm túc, cẩn trọng,
xa gần đều khen ngợi. Vì sư trụ ở viện Đâu
suất tại Long hưng (huyện Nam xương tỉnh
Giang tây) nên người đời tôn xưng sư là Đâu
suất Tòng duyệt.
Năm Nguyên hựu thứ 6 (1091) sư tịch,

hưởng dương 48 tuổi.
Năm Tuyên hòa thứ 3 (1121) đời vua
Tống huy tông, Thừa tướng Trương thương
anh (Vô tận cư sĩ) tâu vua ban thụy hiệu là
“Chân Tịch Thiền Sư”.
Tác phẩm: Đâu suất Duyệt thiền sư ngữ
yếu 1 quyển.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.19; Ngũ
đăng hội nguyên Q.1; Kiến trung tĩnh quốc
tục đăng lục Q.23].
ĐÂU SUẤT TÒNG DUYÊT
Trời Đâu Suất
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
ĐÂU SUẤT VÃNG SINH
Cũng gọi Đâu suất thướng sinh.
Vãng sinh lên cõi trời Đâu suất là Tịnh
độ của bồ tát Di lặc.
Cõi trời Đâu suất có Nội viện là nơi
bồ tát Di lặc thuyết pháp và Ngoại viện là
chỗ chư thiên hưởng thụ dục lạc, khó được
nghe pháp.
Tại Ấn độ đời xưa, tín ngưỡng vãng
sinh Đâu suất rất được thịnh hành, cho
nên đã có khá nhiều tư liệu ghi chép việc
các bậc cao tăng đại đức phát nguyện vãng
sinh Di lặc Tịnh độ mong được bồ tát Di
lặc giáo hóa.
Cứ theo Đại sử (Mahàvaôsa, XXXII)
vănPàli chép, thì vào khoảng thế kỉ thứ II
trước Tây lịch, lúc lâm chung, vua Mộc xoa
già ma ni (Duỉỉhagàmaịi) nước Tích lan,
nghe một vị Trưởng lão nói về bồ tát Di lặc
và chỗ ở của Ngài, liền sinh tín tâm, nên khi
nhà vua băng liền được bồ tát Di lặc từ cung
trời Đâu suất ngồi xe đến đón về cõi này.
Lại cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển
10 chép, thì các ngài Bà tu mật, Di đố lộ đao
lợi và Tăng già la sát đều đã sinh lên cung
trời Đâu suất, trong đó, ngài Bà tu mật sẽ là
vị Phật ra đời tiếp sau đức Di lặc, hiệu là Sư
tử Như lai, còn ngài Di đố lộ đao lợi cũng sẽ
thành Phật hiệu là Quang viêm Như lai, ngài
Tăng già la sát hiệu là Nhu nhân Phật.
Lại nữa, cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư
truyện và Đại đường tây vực kí quyển 5 chép,
thì các ngài Vô trước, Thế thân, Sư tử giác
v.v... cũng đã được vãng sinh hoặc phát
nguyện vãng sinh Tịnh độ Đâu suất, trong

đó, tại cung trời Đâu suất, ngài Vô trước đã
thỉnh vấn bồ tát Di lặc về yếu nghĩa của các
kinh Đại thừa. Ngoài ra, còn nhiều tư liệu
tương tự khác, không thể kể hết được.
Ở Trung quốc, tín ngưỡng vãng sinh
Tịnh độ Đâu suất đã thịnh hành từ đời Đông
Tấn trở về sau. Cứ theo Đạo an truyện, Tăng
phụ truyện, Đàm giới truyện, Đạo uông
truyện, Tăng ấn truyện, Pháp thịnh truyện
trong Danh tăng truyện sao và Lương cao
tăng truyện quyển 5 chép, thì ngài Đạo an
và tám vị đệ tử của ngài là Pháp ngộ v.v...
đều phát nguyện vãng sinh về cõi trời Đâu
suất. Khi ngài Đạo an thị tịch, quả nhiên
cảm được thần tăng trỗi nhạc cõi trời Đâu
suất hiện thân đến đón.
Lại cứ theo Đại từ ân tự Tam tạng pháp
sư truyện quyển 10, Tán thán bộ trong Pháp
uyển châu lâm quyển 16, truyện Khuy cơ và
truyện Đạo tuyên trong Tống cao tăng truyện
quyển 4, quyển 14 chép, thì ngài Huyền trang
và đệ tử là Khuy cơ, ngài Đạo tuyên v.v...
đều lập thệ nguyện về cõi trời Đâu suất. Ngài
Huyền trang còn soạn “Tán Di lặc tứ lễ văn”,
ngài Khuy cơ thì soạn Di lặc thướng sinh
kinh sớ để khởi xướng tín ngưỡng vãng sinh
Đâu suất.
Thời gần đây, các bậc cao tăng như: Đại
sư Thái hư, hòa thượng Hư vân, bồ tát Từ
hàng v.v... đều phát nguyện vãng sinh về
Nội viện Tịnh độ Di lặc.
Tại Nhật bản, tư liệu ghi chép về tín
ngưỡng Di lặc sớm nhất là vào thời Khâm
minh Thiên hoàng năm 13 (551) khi Bách
tế thỉnh được một pho tượng Di lặc bằng đá
rồi lập điện Phật để tôn thờ, lễ bái. Từ đó,
tín ngưỡng Đâu suất dần dần hưng thịnh,
người phát nguyện vãng sinh rất nhiều, trong

đó có cao tăng Không hải (774-835).
Bồ tát Di lặc được tông Pháp tướng du
già tôn thờ làm vị Khai tổ cho nên các luận
sư Pháp tướng phần nhiều đều phát nguyện
vãng sinh Đâu suất. Hơn nữa, từ khi ngài
Vô trước sáng tác luận Nhiếp đại thừa, trong
đó, ngài nói rằng người phàm phu vãng sinh
Cực lạc là “Biệt thời ý” thì tín ngưỡng vãng
sinh Đâu suất lại càng hưng thịnh.
Kinh Quán vô lượng thọ có nói: “Niệm
danh hiệu Phật được vãng sinh Tây phương
ĐÂU SUẤT VÃNG SINH

Í
cực lạc ngay tức khắc”, nhưng, thuyết “Biệt
thời ý” thì cho rằng niệm danh hiệu Phật
thực ra chỉ là cái nhân xa của sự vãng sinh
Tây phương, còn nói “được vãng sinh tức
khắc” thì đó chỉ là phương tiện thuyết pháp
để khuyên chúng sinh xả bỏ sự biếng nhác
mà thôi. Đây là nguyên nhân khiến cho tín
ngưỡng vãng sinh Tây phương đã một thời
suy vi tại Ấn độ và Trung quốc. Do đó, các
ngài Cát tạng, Đạo xước, Ca tài v.v... mới
nêu ra những luận điểm để so sánh sự hơn,
kém giữa Đâu suất, Cực lạc và sự vãng sinh
khó, dễ như thế nào. Trong đó, Quán vô
lượng thọ kinh nghĩa sớ của ngài Cát tạng
lập bốn nghĩa để so sánh sự dị đồng giữa
kinh Quán vô lượng thọ và kinh Di lặc. Còn
An lạc tập quyển thượng của ngài Đạo xước
thì nêu ra 4 nghĩa để so sánh sự hơn kém
giữa Tây phương và Đâu suất như sau:
1. Bồ tát Di lặc thuyết pháp cho chúng
sinh nghe, có những chúng sinh nghe pháp
thâm tín, nhưng cũng có rất nhiều chúng
sinh đam mê hưởng lạc không tin. Vả lại,
dù được vãng sinh lên cõi trời Đâu suất,
nhưng thế giới này còn thuộc trong 3 cõi,
nên vẫn còn nguy cơ bị thoái chuyển. Trái
lại, người vãng sinh Tây phương không còn
trở lui nữa, vì Tây phương là vô lậu, không
thuộc phạm vi ba cõi.
2. Thọ mệnh của những người vãng sinh
Đâu suất chỉ có 4 nghìn tuổi, sau khi mệnh
chung khó tránh khỏi bị đọa trở lại. Còn
những người vãng sinh Tây phương thì tuổi
thọ của họ là vô lượng.
3. Rừng cây chim nước ở Đâu suất chỉ

là duyên tạo ra các thú vui cho chư thiên;
còn rừng cây chim nước ở Tây phương thì
có khả năng diễn nói diệu pháp khiến
những người vãng sinh chứng được cảnh
giới vô sinh.
4. Về âm nhạc thì âm nhạc ở Tịnh độ
phương tây thù thắng gấp muôn ức lần âm
nhạc ở thế gian và sáu cõi trời, do đó, cõi
Đâu suất không thể sánh kịp.
Ngoài ra, trong luận Thích tịnh độ quần
nghi quyển 4 của ngài Hoài cảm, Hoa nghiêm
kinh khổng mục chương quyển 4 của ngài
Trí nghiêm, luận Tịnh độ quyển hạ của ngài
Ca tài v.v... cũng nêu ra nhiều nghĩa rõ ràng
để so sánh sự hơn kém, khó dễ giữa Tịnh độ
Di đà và Di lặc.
Về nhân hạnh và thứ bậc vãng sinh về
cõi trời Đâu suất, cứ theo kinh Di lặc thướng
sinh và Kinh sớ do ngài Khuy cơ soạn, thì
Nhân hạnh vãng sinh về Nội viện Đâu suất
có 3 phẩm thượng, trung, hạ, mỗi phẩm lại
được chia làm 3 phẩm thượng, trung, hạ nữa,
thành tất cả là 9 phẩm.
- Nhân tu vãng sinh Thượng phẩm gồm
có 6 việc là: Siêng tu công đức, quét dọn
chùa tháp, cúng dường hương hoa, tam muội
chính thụ và đọc tụng kinh điển. Thượng
phẩm thượng sinh tu 5 việc hoặc 6 việc,
Thượng phẩm trung sinh tu 3 việc hoặc 4
việc, Thượng phẩm hạ sinh tu 1 việc hoặc
2 việc.
- Nhân tu vãng sinh Trung phẩm gồm
có ba hạnh nghiệp là: Tâm vui mừng, lời
cung kính và thân lễ bái. Trung phẩm thượng
sinh phải tu đầy đủ 3 hạnh nghiệp, Trung
phẩm trung sinh tu 2 hạnh, Trung phẩm hạ
sinh tu 1 hạnh.
- Nhân tu vãng sinh Hạ phẩm có 11 thứ

là: Sám hối, nghe danh hiệu, tạo hình tượng,
cúng hương, cúng hoa, cúng y phục, cúng
lọng tua, cúng cờ, cúng phan, thân thường
lễ bái, tâm miệng chuyên niệm v.v... Sám
hối là hạnh nghiệp chung của ba phẩm hạ
sinh. Còn Hạ phẩm thượng sinh thì phải tu
cả 10 hạnh kia. Hạ phẩm trung sinh tu: Tạo
tượng, cúng dường, lễ bái. Hạ phẩm hạ sinh
tu: Tạo tượng, cúng dường.
Ngoài ra, vãng sinh về Ngoại viện Đâu
suất phải tu năm nhân hạnh là: Giữ 5 giới,
giữ 8 giới, giữ giới Cụ túc, tinh tiến và tu
pháp Thập thiện.
ĐÂU SUẤT VÃNG SINH

Í
[X. kinh Di lặc hạ sinh; kinh Tâm địa
quán Q.3; Du tâm an lạc đạo; luận Tịnh độ
thập nghi; A di đà kinh sớ sao Q.4; Vãng
sinh yếu tập Q.thượng phần cuối]. (xt. Đâu
Suất Thiên, Di Lặc Bồ Tát).
ĐẦU
..
Người đứng đầu trông coi về một việc
gì đó ở trong Thiền lâm. Như Thán đầu
(người trông coi việc than củi), Thủy đầu
(việc gánh nước), Bát nhã đầu, Hoa nghiêm
đầu v.v...
Môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên quyển 8 có nêu cácchức Đầu như:
Chúc đầu, tương đương với chức Phạn đầu,
là người trông coi về các bữa ăn cơm, cháo;
Cốc đầu, người trông coi về lúa gạo; Thang
đầu, người phụ trách việc đun nước; Trà
đầu, người trông coi việc pha trà; Viên đầu,
người phụ trách việc vườn tược; Niết bàn
đầu, người trông coi nhà Niết bàn (nhà Diên
thọ); Kinh đầu, người quản lý thư viện, kinh
điển; Bát nhã đầu, người chịu trách nhiệm
về kinh Bát nhã; Đăng đầu, người trông
nom việc đèn đuốc; Chung đầu, người
chuyên trách việc đánh chuông; Tham đầu,
vị cựu tham trong tùng lâm am hiểu lễ nhạc
và có khả năng hướng dẫn chư tăng bốn
phương về tham học; Hoa nghiêm đầu,
người viết chép, cúng dường kinh Hoa
nghiêm v.v...
[X. Truy môn cảnh huấn Q.6; Hoàng bá
thanh qui lễ pháp chương sóc vọng vân tập
xướng lễ].
ĐẦU BẮC DIÊN TÂY

Tư thế nằm nghiêng hông bên phải
sát chiếu, đầu hướng về phương bắc, mặt
quay về phương tây, hai chân chồng lên
nhau. Đây là tư thế nhập Niết bàn của
đức Thích tôn.
Luận Đại tì bà sa quyển 191 nói, đức
Thích tôn nằm xoay đầu về hướng bắc vì
Ngài dự biết sau khi Ngài vào Niết bàn, đuốc
pháp vô thượng sẽ cháy rực rỡ ở phương
bắc. Lại nữa, Ngài nằm xoay đầu về hướng
bắc là muốn tỏ cho thấy rằng căn lành mà
Ngài đã phát khởi từ 3 A tăng kì kiếp nay
đã tăng trưởng.
Nhưng trong Trường bộ kinh Nam
truyền không thấy ghi chép những điều trên
đây, cho nên những điều mà luận Đại tì ba
sa nói, có thể đã do tín chúng đời sau ở nước
Ca thấp di la đặt ra.
Tại Trung quốc, Nhật bản, các cao tăng,
nhất là những vị tu theo tông Tịnh độ, khi
lâm chung, đều theo tư thế đầu xoay hướng
bắc, mặt nhìn phương Tây.
[X. kinh Du hành trong Trường a hàm
Q.3; phẩm Ứng tận hoàn nguyên trong kinh
Đại bát niết bàn hậu phần Q.thượng; Thích
ca phổ Q.4; Tục cao tăng truyện Q.20].
ĐẦU BÔN
Bôn tức Bôn tử, là cái bát nông đựng
canh trong Thiền lâm. Bát có 3 cỡ: lớn, vừa
và nhỏ. trong đó, bát lớn gọi là Đầu bôn.
Điều Phó chúc phạn trong Thiền uyển
thanh qui quyển 1 (Vạn tục 111, 441 hạ),
nói: “Đặt 3 cái bát, kế đến mở túi vải lấy
đũa, thìa đặt ngang phía sau Đầu bôn”.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7;
Thiền lâm tượng khí tiên Khí vật môn].
(xt. Bôn Tử).
ĐẦU CƠ

Cũng gọi Đậu cơ. Tiếng dùng trong
Thiền lâm.
Chỉ cho cơ của Thiền sư và của người
học khế hợp nhau, cũng có nghĩa người
học đã triệt ngộ mà khế hợp với yếu cơ của
Phật tổ.
ĐẦU CƠ

Í
Bích nham lục tắc 26 (Đại 48, 167
thượng), nói: “Nhờ gặp được Bách trượng
có con mắt trên đính môn, sau khuỷu tay có
bùa, chiếu phá bốn phương thiên hạ, biện
biệt tông phong sâu sắc, cho nên mới bị
đánh. Nếu là người khác thì không làm gì
được y. Vị tăng ấy dùng cơ đầu cơ, dùng ý
khiến ý”.
Ngoài ra, nhờ sự mở bày của Thầy mà
người học được tỏ ngộ rồi ngay đó dùng kệ
để trình bày sự khế ngộ của mình, gọi là
Đầu cơ kệ; khi khế hợp với yếu cơ của Phật
tổ mà dùng bài tụng tỏ bày tâm cảnh lúc ấy
thì gọi là Đầu cơ tụng. Loại kệ, tụng này
được thấy rất nhiều trong các sách Thiền
tông như: Tổ đường tập, Chỉ nguyệt lục, các
Truyền đăng lục v.v... đó là đặc sắc lớn của
văn học Thiền Trung quốc.
Lại nữa, “Đầu cơ vấn” là một trong 18
câu hỏi của thiền sư Phần dương Thiện
Chiêu thuộc tông Lâm tế ở đời Tống.
Theo như sự trình bày ở trên thì nghĩa
gốc của danh từ “đầu cơ” vốn là khế hợp,
khế cơ, nhưng sau này nó được dùng để
chỉ cho việc buôn bán có tính cách trục lợi
ích kỉ như: “Đầu cơ tâm”, “Đầu cơ sự
nghiệp” v.v...
(xt. Phần Dương Thập Bát Vấn).
ĐẦU DÁC
.....
Đầu và sừng. Tiếng dùng trong Thiền
lâm.
Chỉ cho ý niệm phiền não. Khi phàm
phu khởi tâm có chỗ được(có cái để được),
gọi là Đầu dác sinh.

Bích nham lục tắc 95 (Đại 48, 218
thượng) ghi: “Sư dạy rằng: Chỗ nào có Phật
thì không được dừng, nếu dừng lại thì đầu
dác sinh; chỗ không Phật thì đi qua cho
mau, nếu không qua mau thì cỏ cao một
trượng”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.22].
ĐẦU ĐÀ
Phạm,Pàli:Dhùta.
Dịch âm: Đỗ đồ, Đỗ đa, Đầu đa, Thâu
đa, Trần hống đa. Dịch ý: Sửa trị, trừ khử,
rũ bỏ, đãi lọc, rửa tẩy... nghĩa là tẩy sạch
phiền não nhớp nhúa, trừ diệt tham sân si,
một trong những hạnh khổ tu. Cũng gọi
Đầu đà hạnh, Đầu đà sự, Đầu đà công đức
(Phạm:dhùta-guịa).
Người tu hạnh đầu đà phải tuân thủ 12
hạnh sau đây:
1. Ở A lan nhã: Tránh xa chỗ đông người
não nhiệt, chọn nơi yên tĩnh, vắng vẻ.
2. Thường hành khất thực: Thường đi
xin ăn.
3. Thứ đệ khất thực: Theo thứ tự đi từng
nhà mà xin, không phân biệt nghèo giầu.
4. Thụ nhất thực pháp: Ngày ăn một bữa.
5. Tiết lượng thực: Không ăn quá nhiều,
chỉ ăn một nắm cơm trong bát.
6. Trung hậu bất đắc ẩm tương: Sau
bữa ăn chính ngọ, không được uống nước
trái cây.
7. Trước tệ nạp y: Mặc ca sa chắp vá bằng
những mụn giẻ bỏ đi.
8. Đãn tam y: Chỉ giữ 3 tấm áo, không
được có thừa.
9. Trủng gian trụ: Ở nơi nghĩa địa.
10. Thụ hạ chỉ: Ngủ nghỉ dưới gốc cây.
11. Lộ địa tọa: Ngồi chỗ đất trống.
12. Đãn tọa bất ngọa: Thường ngồi

không nằm.
[X. kinh Thập nhị đầu đà; Thiện kiến
luật tì bà sa Q.6; luận Hiển dương thánh
giáo Q.13; Đại thừa nghĩa chương Q.15; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.47].
ĐẦU ĐÀ ĐÊ NHẤT
Phạm:Dhùta.
Người tu hạnh đầu đà vào bậc nhất. Chỉ
ĐẦU ĐÀ ĐÊ NHẤT

Í
cho ngài Đại ca diếp, một trong 10 vị đệ tử
lớn của đức Phật.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 3,
557 trung), nói: “Người tu 12 hạnh đầu đà
khó làm, đó là tỉ khưu Đại ca diếp”.
[X. kinh Thập nhị đầu đà; Pháp hoa văn
cú Q.1 phần cuối].
ĐẦU ĐÀ THẬP BÁT VẬT
Mười tám vật dụng mà tỉ khưu dùng
trong đời sống tu hành hàng ngày. Đó là:
Cành dương liễu (tăm xỉa răng), tháo đậu
(xà phòng), ba áo (Tăng già lê, Uất đa la tăng,
An đà hội), bình đựng nước, bát, tọa cụ,
tích trượng, lư hương, hộp đựng hương, túi
lọc nước, khăn tay, dao cạo tóc, đá lửa, cái
nhíp, chiếc võng, kinh luật, tượng Phật,
tượng Bồ tát v.v...
Mườitámvật kể trên khác với 13 “tư cụ
y” của tỉ khưu được liệt kê trong luật Tứ phần.
(xt. Thập Tam Tư Cụ Y).
ĐẦU ĐÀ VIÊN KỊ
Cũng gọi Lãnh chiếu kị, A viên kị, Bản
nhiên kị, Thanh tịnh kị, Bản nhiên thanh
tịnh kị.
Pháp sự truy tiến tu phúc cho người chết
do thân nhân cử hành vào ngày giỗ năm
thứ 33.
[X. Trung kị danh số chi thứ đệ trong Chư
hồi hướng thanh qui Q.4]. (xt. Niên Kị).
ĐẦU HOA ĐẮC PHẬT
Phép tung hoa để chọn đức Phật Bản tôn.
Trong Mật giáo, khi tu pháp Quán đính,
hành giả lấy vải che mặt, rồi tung hoa lên
những vị Phật trên mạn đồ la, hễ trúng vị
Phật nào thì Phật đó là Bản tôn của mình.

Nghi thức này gọi là Đầu hoa đắc Phật (tung
hoa được Phật).
Sau đó, vị A xà lê (Thầy truyền giới) đặt
hoa lên đỉnh đầu của đệ tử tượng trưng cho
Đại lực Tát đỏa nhiếp thụ thân đệ tử khiến
mau thành tựu Tất địa. Cuối cùng vị A xà
lê khuyên dạy đệ tử giữ gìn Tam ma da giới
và siêng năng trì tụng chân ngôn.
Căn cứ vào chỗ hoa rơi mà Tất địa thành
tựu cũng có khác nhau. Nếu rơi trên đỉnh
đầu đức Phật thì thành tựu chân ngôn Phật
đính và chân ngôn hào tướng; nếu rơi trên
mặt Phật thì thành tựu chân ngôn của các
tôn vị Phật nhãn v.v...; nếu rơi ở khoảng
giữa thân Phật thì thành tựu chân ngôn Tâm,
nếu rơi trên giới đạo và hành đạo viện thì
biểu thị người ấy không có quyết tâm, không
được thành tựu.
[X. kinh Kim cương đính Q.hạ; phẩm
Phân biệt tướng trong kinh Nhuy hi da Q.hạ;
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.4; kinh Đà la ni tập Q.4; phẩm
Cụ duyên kinh Đại nhật Q.2; Đại nhật kinh
sớ Q.8, Q.13].
ĐẦU NHIÊN
.....
Đầu tóc bị cháy. Ví dụ tình huống cấp
bách.
Ma ha chỉ quán quyển 7 phần trên (Đại
46, 94 thượng), nói: “Ngủ không yên giấc, ăn
không ngon miệng, như cứu đầu cháy, thời
gian trôi qua mau, vì cầu xuất li, há lại tham
đắm tài lợi thế gian, gây nhân trong 3 cõi,
làm các việc vô ích, tạo nghiệp sinh tử ư?”
[X. phẩm Tịnh kiến trong kinh Phật
tạng Q.hạ; kinh Đại thừa bản sinh tâm địa
quán Q.5; Quán kinh sớ định thiện nghĩa
Q.3; Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.6 Qui

kính văn].
ĐẦU PHÁ THẤT PHẦN
...........
Đầu vỡ làm 7 phần.
Cứ theo phẩm Đà la ni trong kinh
ĐẦU PHÁ THẤT PHẦN

Í
Pháp hoa nói, thì các La sát nữ tên Lam
bà, Hoa xỉ v.v... ở trước đức Phật phát
nguyện ủng hộ những người đọc tụng, thụ
trì kinh Pháp hoa và không để cho kẻ não
loạn đạt được mục đích, liền nói kệ rằng
(Đại 9, 59 trung):
“Nếu không thuận thần chú
Quấy nhiễu người nói pháp
Đầu vỡ làm bảy phần
Như cành cây A lê”.
ĐẦU QUANG
Vòng tròn sáng tượng trưng cho hào
quang phát ra từ đỉnh đầu của chư Phật, Bồ
tát. Cũng gọi Viên quang.
Hình thức
xưa nhất chỉ
dùng vòng
tròn làm tướng
ánh sáng, về
sau dùng hoa
sen và những
hoa văn hình
vòng cung nối
tiếp nhau để
trang sức; còn
những hình tướng phức tạp thì ở giữa làm
hoa sen, chung quanh khắc nổi những lớp
hoa văn bảo thằng... Loại hoa văn này được
thấy trên các bức bích họa trong hang 19
của động đá A chiên đa tại Ấn độ và tượng
đá Thích ca tàng trữ ở viện Bảo tàng nước
Mạt nâu la (Phạm:Mathùra).
(xt. Hậu Quang).
ĐẦU THỦ
... ..

Chức vị chủ yếu của Tây tự trong Thiền
lâm, quyền của vị này là thống lãnh đại chúng.
[X. điều Tây tự đầu thủ trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.4; Thỉnh đầu thủ trong
Thiền uyển thanh qui Q.3].
ĐẦU THƯỢNG AN ĐẦU
...........
Trên đầu thêm đầu. Đồng nghĩa với
“Tuyết thượng gia sương” (trên tuyết thêm
sương), “Cẩm thượng phô hoa” (trên gấm
thêu hoa). Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trên đầu lại chồng thêm đầu là ví dụ
việc làm thừa thãi không cần thiết.
Bích nham lục tắc 34 (Đại 48, 173
thượng), nói: “Mây trắng trùng trùng, trăm
tầng nghìn lớp, đầu lại thêm đầu”.
ĐẦU TỤ
.....
Cũng gọi Đầu cân, Mạo tử, Thiền cân,
Bồ tát cân.
Chiếc mũ tỉ khưu đội để tránh rét.
Cứ theo Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
chép, thì tỉ khưu khi vào nhà, lễ người khác
hoặc hầu thầy phải giở Đầu cân (mũ đội đầu).
Vì hình dáng Đầu cân giống như tay áo nên
cũng gọi Đầu tụ.
Cứ theo Kính sơn Vô chuẩn hòa thượng
nhập nội dẫn đối thăng tòa ngữ lục chép,
thì một hôm vua Đại tông nhà Đường thỉnh
thiền sư Kính sơn Quốc nhất vào cung, gặp
lúc trời lạnh, vua dùng tay áo long bào trùm
lên đầu sư, về sau, theo tích ấy, mũ mới có
hình dáng tay áo mà gọi là Đầu trụ.
Điều Thướng đường trong Thiền uyển
thanh qui quyển 2 (Vạn tục 111, 443 hạ),
nói: “Đại chúng đến tham lễ, không được
đội Đầu tụ”.
[X. luật Tứ phần Q.40; Sơ sơn quang

nhân trong Cảnh đức truyền đăng lục Q.17;
điều Thánh tiết trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.1; điều Đại tọa tham Q.6].
ĐẦU TỬ ĐẠI ĐỒNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Có 1 quyển. Cũng gọi Từ tế thiền sư ngữ
lục, Đầu tử hòa thượng ngữ lục, do thiền sư
ĐẦU TỬ ĐẠI ĐỒNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Vòng Hào Quang trên đầu Phật Thích Ca
(ở động 19 tại Ajantà-Ấn Độ)

Í
Đầu tử Đại đồng soạn vào đời Đường, ấn
hành vào năm 961 đời Tống, được đưa vào
phần Cổ tôn túc ngữ lục quyển 36 trong
Vạn tục tạng tập 118.
Nội dung ghi chép các bài giảng pháp,
lời dạy chúng của thiền sư Đại đồng ở viện
Tịch trụ, núi Đầu tử, huyện Đồng thành,
Thư châu, những ngữ yếu của sư phụ ngài
là thiền sư Thúy vi, cùng với cơ duyên vấn
đáp giữa các ngài Tuyết phong, Triệu châu
v.v... và những lời thuyết pháp cảm hóa đồ
đảng Hoàng sào khiến họ bỏ áo bố thí. Trong
bộ lục này, thiền sư Đại đồng đã chỉ thẳng
cái cơ yếu cho người học đạo.
ĐẦU TỬ NGHĨA THANH THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Gồm 2 quyển. Cũng gọi Thư châu Đầu
tử Thanh thiền sư ngữ lục. Đầu tử Thanh
hòa thượng lục, Diệu tục đại sư ngữ lục, do
thiền sư Đầu tử Nghĩa thanh soạn vào đời
Tống, ngài Tự giác biên lại, thu vào Vạn tục
tạng tập 124.
Nôi dung thu chép:
- Ngữ lục ở Thiền viện Hải nội núi Bạch
vân.
- Ngữ lục ở Thiền viện Thắng nhân núi
Đầu tử.
- Trả lời 10 câu hỏi của sư Đồng lâm.
- Ngũ vị tụng và lời tựa.
- Ngũ vị thiên chính dao.
- Tứ tân chủ, kệ, 100 tắc cổ tụng công án.
Ngoài ra, trong Vạn tục tạng tập 124 còn
có bộ Thư châu Đầu tử sơn Diệu tục đại sư
ngữ lục 1 quyển, cũng gọi Đầu tử Nghĩa thanh
thiền sư ngữ lục do ngài Đạo khải biên soạn.
Nội dung chỉ có 25 điều ngữ yếu dạy chúng

và phụ thêm phần lược truyện của ngài Nghĩa
thanh do thiền sư Đan hà Tử thuần viết.
ĐẦU TỬ NGƯU TẠI
Đầu tử trâu đây. Công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa một bà lão và thiền sư Đại đồng ở núi
Đầu tử tại Thư châu vào đời Đường.
Thiền uyển mông cầu quyển trung (Vạn
tục 148, 124 hạ) chép:
“Có một bà lão hỏi thiền sư Đại đồng ở
núi Đầu tử rằng:
- Nhà tôi vừa mất con trâu, xin sư bói
cho một quẻ.
Sư gọi: Bà lão!
Bà lão liền dạ.
Sư nói:
- Trâu đây này!
Bà lão vui mừng xuống núi”.
Trong công án này, “trâu” dụ cho bản
lai diện mục, chúng sinh vốn đủ tính Phật,
thường ở trong tự tâm, không đi đâu mà
mất, không thể tìm cầu bên ngoài mà được,
cho nên không cần phải hỏi ai, hễ tỉnh thức
sẽ thấy.
ĐẦU TỬ NHẤT THIẾT PHẬT THANH
Công án trong Thiền tông. Cũng gọi Đầu
tử nhất thiết thanh, Đầu tử Phật thanh, Thô
ngôn tế ngữ.
Bích nham lục tắc 79 (Đại 48, 205 trung),
chép: “Tăng hỏi thiền sư Đầu tử:
- Tất cả âm thanh là Phật thanh, phải
không
Đầu tử đáp: Phải!
Tăng nói: Hòa thượng đừng làm tiếng
hạ phong, tiếng bát khua nhé!
Đầu tử liền đánh.
Tăng lại hỏi: Tiếng tục và lời thanh đều
qui về đệ nhất nghĩa, phải không?

Đầu tử đáp: Phải!
Tăng hỏi: Vậy gọi Hòa thượng là con lừa
được không?
Đầu tử liền đánh.
Vị tăng trong công án này còn cố chấp
vào chữ nghĩa, câu văn nên bị thiền sư Đầu
tử đánh để cảnh giác.
ĐẦU TỬ NHẤT THIẾT PHẬT THANH

Í
ĐẦU TỬ SƠN
Núi nằm dọc theo bờ sông Dương tử
phía tây nam tỉnh An huy, Trung quốc.
Trong núi có chùa Đầu tử, là đạo tràng
hoằng dương Thiền pháp của thiền sư Đại
đồng đời Đường và thiền sư Nghĩa thanh
đời Tống.
Ngài Nghĩa thanh thị tịch ở núi này vào
năm 1083.
(xt. Nghĩa Thanh).
ĐẦU TỬ THẬP THÂN ĐIỀU NGỰ
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa một vị tăng và thiền sư Đại đồng về
thân Phật.
Liên đăng hội yếu quyển 21 (Vạn tục 136,
388 thượng) chép: “Thế nào là 10 thân điều
ngự? Sư xuống võng đứng.
Tăng lại hỏi: Phàm thánh cách nhau
bao xa?
Sư cũng xuống võng đứng”.
Cử chỉ của thiền sư Đầu tử xuống võng
đứng hai lần là biểu thị phàm Thánh rốt
ráo là bình đẳng. Nếu còn thấy phàm Thánh
cách xa, sai khác thì đó là tâm so đo phân
biệt, chướng ngại cho sự ngộ đạo.
ĐẦU UYÊN NGOẠI ĐẠO
Ngoại đạo gieo mình xuống vực sâu. Một
trong 6 phái ngoại đạo khổ hạnh ở Ấn độ
đời xưa.
Ngoại đạo này cho rằng vào mùa đông
giá rét trầm mình xuống vực sâu là nhân
được sinh lên cõi trời.
ĐẤU TRÁNH KIÊN CỐ
Kinh Đại tập quyển 55 và An lạc tập

quyển thượng chia khoảng thời gian 2.500
năm sau đức Phật nhập diệt làm 5 lần 500
năm để biểu thị sự hưng suy của Phật giáo.
Trong đó, 500 năm cuối cùng là thời kỳ “Đấu
tránh kiên cố”.
Thời kì này, các tông phái đấu tranh với
nhau, phái nào cũng cho giáo pháp của mình
là hơn hết và chê bai giáo pháp của các tông
phái khác là kém cỏi.
Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 55
(Đại 13, 363 trung), nói: “Trong 500 năm
kế tiếp, trong giáo pháp của ta xảy ra cuộc
luận tụng đấu tranh, khiến cho bạch pháp
mất đi, sự kiên cố giảm tổn”.
(xt. Ngũ Ngũ Bách Niên).
ĐẬU CƠ
Đậu nghĩa là khế hợp, tức là cơ của học
trò và cơ của thầy khế hợp nhau, cũng như
khi triệt ngộ thì khế hợp với yếu cơ của
Phật tổ. Thiền lâm thường dùng từ ngữ
“đầu cơ”.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.1 phần dưới;
luận Biện Hiển Mật nhị giáo Q.thượng]. (xt.
Đầu Cơ).
ĐẨU
I. Đẩu.
Cái đấu để đong lường.
Kinh Pháp hoa quyển 7 (Đại 9, 59
trung), nói: “Giống như các tội ép dầu,
lường cân tráo đấu, lừa dối người ta, phá
hoại tăng già v.v... những kẻ như thế sẽ
đọa địa ngục”.
II. Đấu.
Đơn vị đo lường, tức là 10 thăng.
Hán thư luật lịch chí quyển thượng nói:
“Mười thăng là một đấu”.
[X. kinh Thiên tôn thuyết A dục vương
thí dụ; luật Thập tụng Q.26; A tì đàm tì bà

sa Q.22; Thiền uyển thanh qui Q.4]. ĐẨU

Í
ĐẨU CỦNG
Một kiểu kiến trúc bằng gỗ ở Trung quốc
đời xưa.
Những khúc gỗ hình vòng cung đặt trên
đầu cột để đỡ cây xà ngang gọi là Củng; còn
thỏi gỗ kê giữa 2 củng gọi là Đẩu.
Kinh Dược sư Như lai bản nguyện (Đại
14, 402 thượng), nói: “Cõi nước của đức Phật
kia hoàn toàn thanh tịnh (...) thành quách,
tường vách, lầu gác, rường cột, đẩu củng,
lưới giăng chung quanh... đều bằng thất bảo,
hệt như nước Cực lạc”.
Lối cấu trúc đẩu củng xưa nhất hiện còn
tại Trung quốc là đại điện chùa Phật quang
trên núi Ngũ đài thuộc tỉnh Sơn tây được
kiến tạo vào đời Đường.
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.13, Q.37].
ĐẨU TRƯỚNG
Cũng gọi Hộ trướng.
Bức màn nhỏ hình cái đấu che phía trước
tượng Phật hoặc thi hài. Ở Nhật bản thì
chủ yếu dùng để che tượng Phật.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.15; kinh
Khởi thế Q.14; kinh Bát nê hoàn Q.hạ; Ngọa
tức phương pháp trong Nam hải kí quy nội
pháp truyện Q.3].
ĐÊ MÊ NGHI LA
...........
Phạm:Timiígila,Pàli:Timingala.
Cũng gọi Đế di kì la, Đề mê, Để di. Một
loại cá lớn thường ăn thịt các cá khác.
Kinh Đại pháp cự đà la ni quyển 20,
kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 36
và luật Thập tụng quyển 25 đều có nói về
loài cá này.

[X. phẩm Hủy hoại trong kinh Hoa thủ
Q.7; Huyền ứng âm nghĩa Q.4; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6].
ĐÊ TÂM
Cúi đầu lặng lẽ, thản nhiên nhận chịu
mọi sự kiện xảy ra trước mắt.
Mục Hóa chủ trong Thiền uyển thanh
qui quyển 4 (Vạn tục 111, 450 hạ), nói:
“Trước hết xem xét giấy tờ, thư tín, sợ có
điều gì sai lầm, và chuẩn bị các việc trà nước,
nhân sự, bình tĩnh (đê tâm) nhịn chịu, khéo
dùng lời lẽ hướng dẫn người.
ĐÊ XỨ ĐÊ BÌNH
...........
Chỗ thấp bằng thấp, tương đối với “Cao
xứ cao bình” (chỗ cao bằng cao). Từ ngữ
biểu thị các pháp bình đẳng, có xuất xứ từ
cơ duyên vấn đáp giữa thiền sư Qui sơn Linh
hựu và đệ tử là sư Ngưỡng sơn Tuệ tịch ở
đời Đường.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 11 (Đại
51, 282 trung), ghi: “Một hôm, Tuệ tịch theo
ngài Qui sơn đi cày ruộng, Tịch hỏi:
- Đầu này thấp bao nhiêu, đầu kia cao
bao nhiêu?
Sơn nói: Hãy dùng nước thử xem, nước
có thể làm chuẩn để cân bằng sự vật.
Tịch nói: Nước cũng không định được, vì
nước chỗ cao bằng cao, ở chỗ thấp bằng thấp.
Sơn lặng yên”.
Ý nói tất cả pháp đều bình đẳng, không
có cao, thấp; các khái niệm cao, thấp đều
nên xem như tuyệt đối. Nghĩa là đứng trên
lập trường rốt ráo mà nhận xét, thì cao là
tuyệt đối, mà thấp cũng là tuyệt đối; bởi thế
không nên dùng tâm phân biệt cao thấp,
lớn nhỏ, đẹp xấu của thường tình để lường
tính các pháp.

ĐỀ BÀ
.....
I. Đề Bà.
Phạm:Deva. Hán dịch: Thiên.
ĐỀ BÀ

Í
Chỉ cho thế giới thắng diệu của người
trời cư ngụ. Là một trong 5 đường, một trong
6 đường.
Theo Pháp hoa sớ thì Thiên có nghĩa là
thiên nhiên, tự nhiên thắng, lạc thắng, thân
thắng...
(xt. Thiên).
II. Đề Bà.
Gọi đủ: Đề bà đạt đa (Phạm:Devadatta).
Vị tỉ khưu xấu ác ở thời đức Phật đã
phạm tội ngũ nghịch, phá hoại tăng đoàn
và đối nghịch với Phật.
(xt. Đề Bà Đạt Đa).
III. Đề Bà.
Gọi đủ: Ca na đề bà (Phạm:Kàịa-deva).
Vị cao tăng người Nam Ấn độ sống vào
thế kỉ thứ III. Vì ngài có một mắt nên người
đời gọi ngài là Độc nhãn đề bà.
Ngài là đệ tử của bồ tát Long thụ ở nước
Tát la, hiểu thấu lí không của các pháp, nhiều
lần phá dẹp tà thuyết của ngoại đạo. Sau,
ngài đến thành Ba tra lê truyền đạo, nhưng
vì sự ganh ghét mà bị đánh chết.
Ngài có để lại các tác phẩm: Bách luận 2
quyển, Tứ bách luận, Quảng bách luận, Bách
tự luận.
[X. Bách luận tự; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.4]. (xt. Ca Na Đề Bà).
ĐỀ BÀ ĐẠT ĐA
...........
Phạm,Pàli:Devadatta.
Cũng gọi Đề bà đạt đâu, Đế bà đạt đa,
Địa bà đạt đa. Hoặc gọi là Điều đạt. Gọi tắt:
Đề bà, Đạt đa. Hán dịch: Thiên nhiệt, Thiên
thụ, Thiên dữ.

Vị tỉ khưu xấu ác, phạm tội ngũ nghịch,
phá hoại tăng đoàn, đối địch với Phật.
Đề bà đạt đa là con vua Hộc phạn-chú
của Phật (cũng có thuyết cho là con của Cam
lộ phạn vương, Bạch phạn vương hoặc là
con của trưởng giả Thiện giác). Thủa nhỏ,
ông học tập cùng thái tử Tất đạt đa, Nan đà,
tài năng ông xuất sắc nên thường tranh đua
với thái tử Tất đạt đa.
Sau khi thái tử Tất đạt đa thành Phật,
ông theo Phật xuất gia, trong khoảng 12 năm
đầu, ông dốc lòng tu đạo, siêng năng tinh
tiến. Sau vì không được Thánh quả nên ông
thoái tâm và muốn học thần thông để cầu
lợi dưỡng, đức Phật không cho, Đề bà liền
đến chỗ Thập lực ca diếp học thần thông,
được thái tử A xà thế của nước Ma yết đà
cúng dường. Do đó, Đề bà càng kiêu mạn
hơn, muốn thay Phật lãnh đạo Tăng đoàn.
Sau đó, Đề bà cầm đầu 500 đồ chúng
thoát li Tăng đoàn, tự xưng Đại sư, đặt ra
năm pháp và cho đó là con đường tới Niết
bàn mau chóng. Đây là việc phá hòa hợp
tăng.
Về 5 pháp do Đề bà lập ra, các bộ luận
ghi chép không giống nhau.
Cứ theo Hữu bộ tì nại da Phá tăng sự
quyển 10 chép, thì 5 pháp ấy là: Không ăn
váng sữa, không ăn thịt cá, không ăn muối,
khi may ca sa để nguyên tấm vải không cắt
nhỏ ra, ở nơi xóm làng chứ không ở chỗ
vắng vẻ.
Còn theo luật Thập tụng quyển 4, quyển
36, thì 5 pháp là:
- Trọn đời mặc áo vá.
- Trọn đời đi xin ăn.
- Trọn đời ngồi nơi đất trống.
- Trọn đời không ăn thịt cá.

- Trọn đời chỉ ăn một bữa.
Ngoài ra, về việc giải thích các pháp nghĩa,
Đề bà cũng nêu ra những dị thuyết.
Từ đó, ở thành Vương xá, nước Ma yết
đà, Đề bà có giáo đoàn độc lập, được thái tử
A xà thế ủng hộ nên thế lực mỗi ngày một
lớn mạnh, Phật đã thường răn bảo các tỉ
khưu chớ tham lợi dưỡng của Đề bà.
Về sau, Đề bà xúi giục A xà thế giết cha,
để cướp ngôi, A xà thế bèn bắt cha giam
trong ngục tối rồi lên làm vua. Đồng thời,
Đề bà cũng âm mưu ám hại Phật để lên làm
ĐỀ BÀ ĐẠT ĐA

Í
Phật, nên ông ta lên núi Kì xà lăn tảng đá
lớn xuống nhằm giết Phật, nhưng việc không
thành và Phật chỉ bị thương ở chân. Lại thừa
lúc Phật vào thành Vương xá, Đề bà cho
thả voi điên ra để hại Phật, nhưng voi vừa
gặp Phật liền qui phục nên âm mưu cũng bị
thất bại.
Bấy giờ, ngài Xá lợi phất và Mục kiền
liên khuyên nhủ đồ chúng Đề bà trở về với
Tăng đoàn của đức Phật, vua A xà thế cũng
được đức Phật giáo hóa, bèn sám hối qui y.
Đề bà vẫn không bỏ tâm ác, đánh đập tỉ
khưu ni Liên hoa sắc đến chết; lại bôi thuốc
độc vào 10 móng tay mình định nhân lúc lễ
lạy Phật để hại Phật, nhưng chân Ngài khi
ấy cứng chắc như đá, còn 10 đầu ngón tay
của Đề bà thì bị xây xát, chất độc thấm vào
máu khiến Đề bà bỏ mạng.
Trong kinh gọi 5 việc: Phá hòa hợp tăng,
làm thân Phật chảy máu, thả voi điên, giết
tỉ khưu ni Hoa sắc, 10 móng tay bôi chất
độc là “Đề bà ngũ nghịch” và gọi riêng 3
việc: Phá tăng, hại Phật, giết tỉ khưu ni là
“Tam nghịch”. Trong các kinh điển phần
nhiều có nói vì những việc làm trái với đạo
lí trên đây nên sau khi chết, Đề bà bị rơi
vào địa ngục.
Cứ theo điều Thất la phạt tất để quốc
trong Đại đường tây vực kí quyển 6, thì về
phía đông chỗ nền cũ của tinh xá Kì viên,
ngài Huyền trang còn thấy cái hố sâu nơi
mà Đề bà rơi xuống khi còn sống.
Lại cứ theo điều Yết la noa tô phạt thích
na quốc trong Đại đường tây vực kí quyển
10 và Cao tăng Pháp hiển truyện chép, thì

khi các ngài Pháp hiển, Huyền trang du
học Ấn độ, lúc đó, ở Ấn độ vẫn còn có
người tuân hành theo lời di huấn của Đề
bà đạt đa.
Ngoài ra, cứ theo kinh Tăng nhất a hàm
quyển 47 chép, thì đức Phật bảo Đề bà đạt
đa sẽ phải chịu khổ địa ngục trong một kiếp
và được thụ kí thành Bích chi phật.
Kinh Tát đàm phân đà lợi và phẩm Đề
bà đạt đa trong kinh Pháp hoa quyển 4 nói,
ở đời quá khứ Đề bà là thiện tri thức, từng
thuyết giảng kinh điển Đại thừa cho đức
Thích tôn nghe, nhờ thế mà đức Thích tôn
được thành Phật. Trong kinh còn nói, sau
vô lượng kiếp ở đời vị lai, Đề bà đạt đa sẽ
thành Phật hiệu là Thiên vương Như lai.
[X. kinh Tạp a hàm Q.16, Q.18, Q.38,
Q.48; kinh A nô ba trong Trung a hàm Q.27;
kinh Tăng nhất a hàm Q.5, Q.9, Q.11, Q.12,
Q.23, Q.38, Q.48, Q.49; kinh Khởi thế nhân
bản Q.10; kinh Thập nhị du; kinh Tu hành
bản khởi Q.thượng; kinh Quá khứ hiện tại
nhân quả Q.2; kinh Xuất diệu Q.14, Q.15,
Q.16, Q.25; kinh Đại phương tiện Phật báo
ân Q.3; kinh Phật bản hạnh tập Q.13; kinh
Bồ tát bản hạnh Q.thượng; kinh Soạn tập
bách duyên Q.4; kinh Hiền ngu Q.6, Q.9,
Q.13; Đại trang nghiêm kinh luận Q.13;
kinh Tì ni mẫu Q.4; Tát bà đa bộ luật nhiếp
Q.4; Hữu bộ tì nại da Q.14, Q.15; luật Ma
ha tăng kì Q.7; luận Đại tì bà sa Q.83; Pháp
hoa kinh văn cú Q.8 phần 4].
ĐỀ BÀ NGŨ PHÁP
...........
Cũng gọi Đề bà ngũ tà pháp.
Năm tà pháp do Đề bà đạt đa đặt ra.
Khi đức Phật còn tại thế, Đề bà dùng
năm tà pháp này để phá hòa hợp tăng, là

tội nặng nhất trong năm tội nghịch. Năm
pháp này các kinh luận ghi chép không
giống nhau.
Cứ theo luận Tì ni mẫu quyển 4, thì năm
pháp ấy là:
1. Trọn đời đi xin ăn.
2. Mặc áo phẩn tảo.
3. Không ăn bơ, muối.
4. Không ăn thịt cá.
5. Ngồi ngoài trời.
Cứ theo luận Thuận chí lí quyển 43, thì
5 pháp là:
ĐỀ BÀ NGŨ PHÁP

Í
1. Không được uống sữa.
2. Không ăn thịt.
3. Không ăn muối.
4. Mặc ca sa không chia điều tướng.
5. Ở gần bên làng xóm.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 116, thì
5 pháp là:
1. Trọn đời mặc áo phẩn tảo.
2. Trọn đời đi xin ăn.
3. Trọn đời ăn một bữa.
4. Trọn đời ở ngoài trời.
5. Trọn đời không ăn thịt cá, muối,
bơ, sữa...
Trong luạt phần nhiều dẫn năm pháp
của luận Đại tì bà sa.
Năm tà pháp của Đề bà đạt đa tuy tương
tự như Chính pháp tứ y (ngồi dưới gốc cây,
mặc áo phẩn tảo, đi xin ăn, uống thuốc dư
thừa) do đức Phật chế định, nhưng thực ra
là trái với ý Phật, lừa dối đệ tử Phật, phá hòa
hợp tăng. Bởi vì, Phật tuy có chế y phẩn tảo,
nhưng phải cắt may thành ca sa có điều
tướng, còn pháp của Đề bà thì không cho
cắt may. Đệ tử Phật đi xin ăn giữ đúng thời
gian nhất định, còn pháp của Đề bà đạt đa
thì không giới hạn. Đệ tử Phật sau giờ ngọ
không ăn, pháp của Đề bà đạt đa thì không
có giờ nào nhất định. Phật tuy dạy ngồi
ngoài trời, nhưng cũng cho phép ở trong
phòng xá, còn pháp của Đề bà thì không
như thế. Phật tuy không cho ăn bất tịnh
nhục, nhưng tịnh nhục thì được ăn, còn
Đề bà thì dứt khoát không cho ăn. Đề bà
lập 5 pháp như thế để mê hoặc chúng tăng,
lấy phi pháp làm pháp, cho pháp là phi

pháp; lấy phi luật làm luật, lấy luật làm phi
luật, cho trọng là khinh, lấy khinh làm
trọng, nên gọi là Tà pháp.
Đề bà vì tham đắm danh lợi, đối với đức
Phật sinh tâm ghen ghét, nên hủy hoại Tam
bảo mà dựng nên tà đạo, phạm tội phá hòa
hợp tăng. Cũng có thuyết cho rằng 5 pháp
này tự chúng không phải tà pháp, nhưng vì
lập 5 pháp mà sự đoàn kết hòa hợp của Tăng
đoàn bị rạn nứt mà chia làm hai, nên gọi là
Đại trọng tội.
[X. luật Thập tụng Q.36; Đại thừa nghĩa
chương Q.7; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.1 phần 3].
ĐỀ BÀ THIẾT MA
...........
Phạm: Devazarman.
Hán dịch: Thiên tịch, Hiền tịch.
Một trong sáu vị Luận sư của Thuyết nhất
thiết hữu bộ thuộc Tiểu thừa, người nước
Tì sách ca (Phạm, Pàli:Vaizaka), Trung
Ấn độ, ra đời khoảng 100 năm sau đức Phật
nhập diệt.
Sư có tác phẩm: A tì đạt ma thức thân
túc luận 16 quyển.
[X. điều Tì sách ca quốc trong Đại đường
tây vực kí Q.5; Câu xá luận quang kí Q.1;
Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.3;
Câu xá luận bảo sớ Q.1].
ĐỀ BÀ TÔNG
........
Cũng gọi Tam luận tông, Long thụ tông,
Trung quán tông, Không tông, Vô tướng
tông, Vô tướng đại thừa tông, Vô sắc chính
quán tông. Một trong các tông phái Đại thừa.
Tông này được kiến lập trên nền tảng 3
bộ luận: Trung luận, Thập nhị môn luận
của ngài Long thụ và Bách luận của ngài Ca

na đề bà.
Tông này lấy nghĩa “Không” của Bát nhã
làm tư tưởng căn bản.
[X. Tam luận tông chi phát triển cập kì
tư tưởng (Hiện đại Phật giáo học thuật tùng
san 47)]. (xt. Tam Luận Tông).
ĐỀ DANH TĂNG
........
Từ ngữ gọi chung chúng tăng trong pháp
hội, ngoại trừ vị Đạo sư và 7 vị tăng có
ĐỀ DANH TĂNG

Í
chức vụ quan trọng.
Ngoài ra, trong nghi thức pháp hội, vị
tăng phụ trách việc đọc tụng tựa đề kinh
cũng gọi là Đề danh tăng.
ĐỀ ĐA CA
........
Phạm:Dhìtika.
Cũng gọi Đề tri ca, Địa để ca.
Hán dịch: Hữu quí. Vị tổ thứ 5 của Thiền
tông Ấn độ, người nước Ma đột la (có thuyết
nói là nước Ma ca đà).
Cứ theo A dục vương truyện quyển 6
chép, thì sư y vào ngài Ưu ba cúc đa xuất
gia, 20 tuổi thụ giới Cụ túc, vào ngày đầu
tiên, vừa nghe giới,
sư liền được quả
Tu đà hoàn; lúc
yết ma lần thứ 1
được quả Tư đà
hàm, lúc yết ma
lần thứ 2 được quả
A na hàm, lúc yết
ma lần thứ 3 thì
chứng quả A la
hán. Sau, sư được
ngài Ưu ba cúc đa
phó pháp.
Cứ theo phẩm Trì chính pháp trong kinh
Đại bi quyển 2 và Phó pháp tạng nhân duyên
truyện quyển 5 chép, thì sư có đại thần
thông, đại uy lực, nói pháp không mệt mỏi,
sau vì hóa duyên đã hết, sư phó pháp cho
Di già ca rồi vào Niết bàn, mọi người đều
thương cảm, thu nhặt xá lợi của sư rồi xây
tháp 7 báu để cúng dường.

Ngoài ra, cứ theo Ấn độ Phật giáo sử của
Đa la na tha, thì sư sinh ở nước A lí á ca á
(Phạm:Àrya-jaya) giáo hóa khắp các nước
Thổ hóa la (Phạm:Tukhàra), Ca ma lũ ba
(Phạm:Kàma-rùpa) và Ma lạp bà (Phạm:
Màlava). Sau sư thị tịch ở thành Ô xà diễn
na (Phạm:Ujjayani), nước Ma lạp bà.
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.40; A dục
vương truyện Q.5; Truyền pháp chính tông
kí Q.2; Cảnh đức truyền đăng lục Q.1; Bảo
lâm truyện Q.2; Ngũ đăng hội nguyên Q.1;
Phật tổ thống kỉ Q.5; W.W. Rockhill: The
Life of Buddha].
ĐỀ ĐIỂM
.....
Đề cử kiểm điểm.
Chức vụ của vị tăng trông coi về tiền
bạc, thóc gạo của thường trụ trong Thiền
lâm. Tức là nhân viên kế toán, vốn là tên
một chức quan ở triều Tống.
[X. điều Thiên hóa trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.3; Chức vị môn trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
ĐỀ HIÊU
.....
Đề mục nêu rõ nội dung của Kinh, Luận,
Sớ v.v...
Đề hiệu có những tên gọi như: “Thủ đề”
viết ở đầu quyển; “Vĩ đề” viết ở cuối quyển;
“Ngoại đề” viết bên ngoài bìa sách; “Nội đề”
viết ở ngay trang đầu.
ĐỀ HỒ
Phạm,Pàli:Maịđa, hoặc Phạm:Sarpirmaịđa,
Pàli: Sappi-maịđa.
Chất dinh dưỡng tinh chế từ sữa bò, mùi
vị rất thơm ngon. Là một trong năm món
bổ dưỡng nhất: sữa, lạc (váng sữa), sinh tô
(bơ), thục tô (kem) và đề hồ (phó mát). Trong

kinh thường dùng đề hồ để ví dụ Niết bàn,
Phật tính, Chân thực giáo.
Kinh Đại thừa lí thú lục ba la mật đa
quyển 1 (Đại 8, 886 hạ), nói: “Khế kinh như
sữa, Luật như lạc, Luận như sinh tô, Đại
thừa bát nhã như thục tô, môn Tổng trì như
đề hồ. Vị đề hồ thơm ngon quí báu nhất
trong các vị sữa, lạc, tô, trừ được các bệnh,
ĐỀ HỒ
Đề Đa Ca

Í
khiến cho thân tâm của hữu tình được yên
vui. Còn môn Tổng trì thì đứng đầu các
kinh, có năng lực tiêu trừ trọng tội, làm cho
chúng sinh thoát khỏi sinh tử, chứng được
Niết bàn”.
[X. Kinh Bố tra bà lâu trong Trường a
hàm Q.17; kinh Tăng nhất a hàm Q.13;
phẩm Thánh hạnh trong kinh Đại bát niết
bàn Q.14 (bản Bắc); Duy ma kinh huyền
sớ Q.6].
ĐỀ HỒ DỤ
Dùng đề hồ để ví dụ chính pháp vô
thượng.
Tông Thiên thai dùng năm vị được biến
chế từ sữa bò là: nhũ (sữa), lạc (váng sữa),
sinh tô (bơ), thục tô (kem) và đề hồ (phó
mát) để ví dụ với năm thời giáo là: Hoa
nghiêm, A hàm, Phương đẳng, Bát nhã và
Pháp hoa niết bàn. Trong đó đề hồ được ví
với thời Pháp hoa niết bàn.
Ngoài ra, các tông phái cũng dùng đề hồ
để ví dụ giáo pháp tối cao của tông mình,
Như Mạt tông căn cứ vào kinh Lục ba la
mật dùng đề hồ dụ cho tạng Đà la ni.
[X. phẩm Thánh hạnh trong kinh Đại
bát niết bàn Q.14 (bản Bắc); kinh Đại thừa
lí thú lục ba la mật đa Q.1].
ĐỀ HỒ KINH
Chỉ cho kinh Pháp hoa và kinh Niết bàn.
Đề hồ là vị ngon quí nhất trong 5 vị được
tinh chế từ sữa bò, cũng như kinh Pháp hoa
và kinh Niết bàn là 2 bộ kinh chứa đựng
các giáo pháp thù thắng nhất trong các kinh.
Bởi thế, tông Thiên thai dùng đề hồ để ví
dụ mà gọi 2 bộ kinh này là Đề hồ kinh.

Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2 phần trên
(Đại 33, 692 hạ) nói: “Kinh Đề hồ là một
thứ nhân quả rộng lớn cao xa mầu nhiệm
không gì hơn”.
ĐỀ HỒ QUÁN ĐÍNH
Đề hồ rưới lên đỉnh đầu. Từ ngữ này
được dùng để ví dụ một khi trí tuệ khơi mở
thì con người có thể trừ phiền não vô minh,
được thanh tịnh sáng suốt. Bởi thế nó còn
có nghĩa là giúp cho người học khai ngộ một
cách mau chóng.
ĐỀ HỒ SÁT NHÂN
Đề hồ giết người.
Ngài Trí khải thuộc tông Thiên thai chia
giáo pháp của đức Phật làm năm thời: Hoa
nghiêm, Lộc uyển (A hàm), Phương đẳng,
Bát nhã và Pháp hoa niết bàn, rồi theo thứ
tự phối hợp với năm vị: nhũ, lạc, sinh tô,
thục tô và Đề hồ. Trong đó, Đề hồ được ví
dụ với giáo pháp Đại thừa thực tướng (Pháp
hoa, Niết bàn). Đức Phật nói kinh Đề hồ
khiến hàng Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát
độn căn đoạn diệt (sát) hết các phiền não
kết sử (Nhân) để được giải thoát Niết bàn.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 10 phần
trên (Đại 33, 806 trung), nói: “Đề hồ sát
nhân” ví như giáo lí trong kinh Niết bàn
giúp hàng Thanh văn độn căn khai phát tuệ
nhãn, thấy được Phật tính, cho đến Duyên
giác độn căn và Bồ tát giai vị 7 phương tiện
đều vào Niết bàn rốt ráo: đó là ý nghĩa Đề
hồ sát nhân”.
ĐỀ MỤC
I. Đề Mục.
Tên kinh. Theo các kinh điển Đại thừa,
người đọc tụng thụ trì tên kinh được rất
nhiều công đức. Cho nên từ xưa ở Trung
quốc và Nhật bản, phong tục xướng tụng đề

kinh rất thịnh hành.
II. Đề Mục.
Cũng gọi Thủ đề, Huyền đề.
ĐỀ MỤC

Í
Pháp tu niệm đề hiệu “Nam mô Diệu
pháp Liên hoa kinh” của tông Nhật liên,
Nhật bản, là 1 trong 3 pháp đại bí mật.
Tông Nhật liên chủ trương, chúng sinh
đời mạt pháp nếu ai xướng tụng đề kinh
Pháp hoa thì người ấy sẽ được thành Phật
Còn có những từ ngữ như: “Tu đề mục”
nghĩa là khắc danh hiệu Bản tôn trên tấm
bia bằng nét bút nhỏ nhắn, sắc sảo, trông
như Bản tôn phóng hào quang; “Đề mục
dũng” là nghi thức xướng tụng đề mục kinh
Pháp hoa hòa với tiếng chuông, trống; “Ca
đề mục” là xướng tụng đề kinh lẫn với tán
và ca hát.
[X. Tổ thư cương yếu san lược Q.1]
ĐỀ TÊ
... ..
Hàm ý là hướng dẫn kẻ hậu học.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 7
chép, thì một hôm, khi đang đi kinh hành
trong rừng ở nước Ma yết đà, tôn giả A nan
thấy một sa môn đọc tụng kinh Phật, chương
cú lầm lẫn, văn tự lộn xộn, liền đến hướng
dẫn, chỉ bảo (đề tê).
Trong Thiền tông thì đề tê có nghĩa là
đề khởi chuyên tâm tham cứu công án thoại
đầu.
Vô môn quan (Đại 48, 293 thượng), nói:
“Dùng 360 đốt xương, 8 vạn 4 nghìn lỗ chân
lông của toàn thân để tham cứu một chữ “Vô”
ấy, ngày đêm chuyên tâm (đề tê), chớ hiểu
như hư vô, cũng đừng hiểu như hữu vô”.
[X. Huyền sa quảng lục Q.thượng; Đại
tuệ Phổ giác thiền sư phổ thuyết ngữ lục
17; điều Tiểu tham trong Thiền uyển thanh

qui Q.2].
ĐỀ TRÌ
Đối lại với “Bình triển”. Tiếng dùng trong
Thiền lâm.
Phương pháp các Thiền sư hướng dẫn
người học, tức là khi thầy chỉ dẫn người học
thì dùng phương pháp “đề trì” (nắm giữ) phá
trừ kiến giải cố chấp của người học để chỉ
bày cho họ con đường hướng thượng.
Bích nham lục tắc 75 (Đại 48, 202 trung),
nói: “Nếu cần đề trì, thì cứ đề trì; nếu cần
bình triển, thì cứ bình triển”.
(xt. Bình Triển).
ĐỀ VÂN BÁT NHÃ
Phạm:Devaprajĩà.
Cũng gọi Đề vân đà nhã na. Hán dịch:
Thiên trí, người nước Vu điền. Sư học thông
suốt cả Đại thừa và Tiểu thừa, giỏi chú thuật
và Thiền pháp. Niên hiệu Vĩnh xương năm
đầu (689) đời Vũ chu sư đến Trung quốc,
vâng mệnh vua dịch kinh ở chùa Đông tại
nước Ngụy.
Đến năm Thiên thụ thứ 2 (691), sư đã
dịch được các kinh luận như: Hoa nghiêm
kinh bất tư nghị Phật cảnh giới phần 1
quyển, Hoa nghiêm kinh Tu từ phần 1
quyển; Tạo tượng công đức kinh 2 quyển,
Trí cự đà la ni kinh 1 quyển, Chư Phật tập
hội đà la ni kinh 1 quyển, Đại thừa pháp
giới vô sai biệt luận 1 quyển.
[X. Đại chu san định chúng kinh mục
lục Q.1, Q.2; Khai nguyên thích giáo lục Q.9;
Tống cao tăng truyện Q.2].
ĐỀ VỊ BA LỢI
Đề vị, Phạm:Trapuwa,Pàli:Tapussa.
Ba lợi, Phạm:Bhallika,Pàli:Bhalluka.
Đề vị, cũng gọi Bố tát, Li vị, gọi đủ: Đế lê
phú sa, Đế lí phú sa. Hán dịch: Hoàng qua

(dưa vàng), Hồ qua (bí đỏ).
Ba lợi, cũng gọi Bạt lê, Bà lí, gọi đủ: Bạt
lê ca, Bà lê ca. Hán dịch: Kim đĩnh (ngay
thẳng), Thôn lạc (thôn làng).
Tên của hai nhà buôn đầu tiên cúng
dường và qui y đức Phật.
ĐỀ VỊ BA LỢI

Í
Cứ theo phẩm Thương nhân mông kí
trong kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 10 ghi chép, vào ngày thứ 49 sau
khi thành đạo, đức Phật ngồi dưới gốc cây
trong rừng Đa diễn. Bấy giờ có hai anh em
Đề vị và Ba lợi người Bắc Thiên trúc là các
nhà buôn chở 500 xe của báu về nước, đến
đây gặp đức Phật, họ liền cúng dường Ngài,
nghe giảng pháp nhân thiên và qui y làm
đệ tử Phật. Đây là 2 người Ưu bà tắc đầu
tiên của Phật.
Điều Phược hát quốc (thành phố
Bokhara, nay thuộc Liên xô) trong Đại đường
tây vực kí quyển 1 ghi rằng, cách đô thành
nước Phược hát hơn 40 dặm về phía tây bắc
có thành Đề vị và cách đô thành về phía
bắc hơn 40 dặm có thành Ba lợi, trong mỗi
thành này đều có tháp cao hơn ba trượng
do hai vị trưởng giả Đề vị và Ba lợi xây cất
sau khi trở về nước để thờ tóc và móng của
đức Như lai. Đây là những ngôi tháp đầu
tiên trong Phật giáo.
Cứ theo phẩm “Nhị thương chủ phụng
thực” trong kinh Phật bản hạnh tập quyển
32 nói, thì Đề vị và Ba lợi là người thuộc
dòng họ Cam giá Nhật chủng ở Bắc Thiên
trúc.
Theo Paramatthadìpanì (sách chú
thích Trưởng lão và Trưởng lão ni kệ bằng
tiếngPàli) thì hai vị này là người nước Bố
sắc yết la phạt để (Phạm:Puwkaràvatì).
Theo Luật tạng đại phẩm (Mahàvagga)
và Bản sinh đàm (Jàtaka) tiếngPàli thì họ
là người nước Ô ca lạp (Phạm:Utkala,Pàli:
UkkalahoặcUkkalàta), tức nay là tiểu

bang Orissa, Ấn độ.
Còn Miến điện Phật truyện thì cho là
người Ukkalava, nơi có tháp thờ lông và
tóc của Phật. Nhưng ông Bigandet thì cho
đất này hiện nay là thôn Twaintay ven bờ
vịnh Bengal.
Ngài Đàm tĩnh vào thời Bắc Ngụy, Trung
quốc, có soạn kinh Đề vị ba lợi 2 quyển
thuậtlại giáo pháp mà đức Phật đã nói cho
2 người này nghe.
[X. kinh Thái tử thụy ứng bản khởi Q.hạ;
phẩm Chuyển pháp luân trong kinh Trung
bản khởi Q.thượng; phẩm Thương nhân
phụng sao trong kinh Phổ diệu Q.7; kinh
Quá khứ hiện tại nhân quả Q.3; kinh Chúng
hứa ma ha đế Q.7; luật Tứ phần Q.31; luật
Ngũ phần Q.15; Hữu bộ tì nại da phá tăng
sự Q.5; Đại đường tây vực kí Q.8; P.
Bigandet: The Life or Legend of Gautama;
W.W. Rockhill: The life of the Buddha].
ĐỀ VỊ BA LỢI KINH
Cũng gọi Đề vị ngũ giới kinh, Đề vị kinh.
Gồm 2 quyển, do ngài Đàm tĩnh soạn
vào đời Bắc Ngụy.
Nội dung kinh này tường thuật việc sau
khi thành đạo, đức Phật đến vườn Lộc dã;
giữa đường Ngài nói về ngũ giới, thập thiện
cho 500 thương gia gồm Đề vị, Ba lợi v.v…
nghe. Trong đó, Đề vị được Bất khởi pháp
nhẫn, 200 thương gia được Nhu thuận nhẫn,
300 thương gia được quả Tu đà hoàn.
Kinh này đã thất truyền, nhưng các sách
trích dẫn rất nhiều nhờ đó mà có thể biết
được đại ý của bộ kinh.
Đầu thế kỉ này, một bản sao của nó được
tìm thấy ở Đôn hoàng, nội dung khuyên
người tin theo Phật pháp, giữ giới, ăn chay
từ ngày mồng 1 đến ngày rằm các tháng 1,

5, 9 âm lịch. Vào ngày Bát vương (Lập xuân,
Xuân phân, Lập hạ, Hạ chí, Lập thu, Thu
phân, Lập đông, Đông chí) trì giới niệm
Phật, thì được thêm tuổi thọ, sau khi chết
được sinh lên cõi trời. Thuyết này chịu ảnh
hưởng tư tưởng âm dương ngũ hành của
Trung quốc.
Cứ theo mục Tân tập nghi kinh ngụy
soạn tạp lục trong Xuất tạng kí tập quyển 5
và Đàm diệu truyện trong Tục cao tăng
truyện quyển 1 nói, thì sự kiện Thái vũ đế
ĐỀ VỊ BA LỢI KINH

Í
nhà Bắc Ngụy diệt Phật, hầu hết các kinh
điển cựu dịch đều bị đốt, nên ngài Đàm tĩnh
mới soạn kinh này nhằm mục đích phục
hưng Phật giáo. Nguyên có Đề vị kinh bản
chính 1 quyển, nhưng hiện nay trong Đại
tạng cũng không còn.
Xưa nay sự phán giáo của các bậc Đại sư
đối với kinh này có nhiều thuyết khác nhau:
Ngài Lưu cầu đời Nam Tề phán kinh này là
Thủy giáo, các sư Bắc triều thì cho kinh này
là Nhân thiên giáo. Trong 10 tông, ngài Pháp
tạng cho kinh này thuộc Ngã pháp Câu hữu
tông; ngài Khuy cơ thì cho rằng kinh này
thuộc thời Chuyển pháp luân. Còn các Đại
sư tông Thiên thai đối với kinh này nêu ra
mấy thuyết: hoặc nhiếp vào thời Hoa
nghiêm, hoặc thời Phương đẳng, A hàm v.v...
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10
phần trên; Pháp hoa kinh huyền tán Q.1
phần đầu; Nhân vương hộ quốc Bát nhã ba
la mật kinh sớ Q.thượng (Trí khải); Lịch đại
tam bảo kỉ Q.9; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1 phần đầu; Đại thừa nghĩa
chương Q.1; Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.1; Tứ giáo nghĩa Q.1; Ma ha chỉ quán Q.6
phần trên; Ma ha chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.6 phần 2; Phật tổ thống kỉ
Q.3 phần trên; Pháp uyển châu lâm Q.88;
Pháp kinh lục Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.18; Thích thị yếu lãm Q.thượng].
ĐỀ XƯỚNG
Cũng gọi Đề cương, Đề yếu.
Nêu lên cương yếu của tông môn cho
người học, phần nhiều là những lời nói của
các bậc cổ đức trong Thiền lâm, cho nên

còn gọi là Niêm cổ, Niêm lộng.
Tôn chỉ của Thiền tông là “Giáo ngoại
biệt truyền, bất lập văn tự” (Truyền riêng
ngoài giáo, không hợp văn tự), cho nên dù
có giảng nói ngữ lục, thì cũng chỉ nêu ra
cương yếu của tông môn mà thôi. Người học
muốn sáng việc mình thì cần phải siêng năng
tham cứu.
Đề cương bỉnh phất pháp trong Đại giám
thiền sư tiểu thanh qui (Đại 81, 623 trung),
nói: “Nạp tăng lấy tham học làm chính, Đầu
thủ lấy bỉnh phất làm chủ; bỉnh phất lấy đề
cương làm chính, đề cương lấy tông nhãn
làm chủ”.
Ngoài ra, các tông phái không phải là
Thiền tông thì gọi danh từ “Đề xướng” này
là giải thích hay giảng nghĩa.
[X. Đáp Từ vân Giác trưởng lão tự pháp
thư trong Nguyên tẩu Hành đoan thiền sư
ngữ lục Q.5; Mục châu hòa thượng ngữ lục
trong Cổ tôn túc ngữ lục Q.6; Trụ trì chương
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng; điều Tiểu tham trong Thiền uyển
thanh qui Q.2].
ĐẾ
Phạm:Satya,Pàli:Sacca.
Chân lí bất biến. Kinh Tăng nhất a hàm
quyển 17 nói, giáo pháp của Như lai chân
thực nên gọi là Đế.
Về các loại Đế, trong kinh luận có nhiều
thuyết khác nhau, như: Nhất đế, Nhị đế,
Tam đế, Tứ đế, cho đến Thất đế, Thập đế,
Thập lục đế, Nhị thập ngũ đế v.v...
Luận Du già sư địa quyển 46 mở rộng
Tứ đế thành Thất đế và Thập đế, rồi dựa
theo đó mà thuyết minh lí mê–ngộ và nhân–
quả. Trong đó, mối quan hệ giữa Thất đế (7
đế) và Tứ đế (4 đế) là: Ái vị đế (Tập), Quá

hoạn đế (Khổ), Xuất li đế (Đạo), Pháp tính
đế (Diệt), Thắng giải đế (Đạo), Thánh đế
(Diệt), Phi thánh đế (Khổ, Tập).
Mối quan hệ giữa Thập đế (10 đế) và Tứ
đế là: Năm đế đầu hiển bày 8 khổ, biểu thị
Khổ đế; kế đến, Nghiệp đế và Phiền não đế
biểu thị Tập đế; kế nữa, Thính văn chính
pháp như lí tác ý và Chính kiến đế biểu thị
Đạo đế; cuối cùng, Chính kiến quả đế thì
ĐẾ

Í
tương đương với Diệt đế.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm quyển 25 (bản
dịch cũ) nói, thì Bồ tát đệ ngũ địa giáo hóa
chúng sinh, vì muốn chúng sinh hiểu rõ chân
lí nên nói 10 đế là: Thế đế, Đệ nhất nghĩa
đế, Tướng đế, Sai biệt đế, Thuyết thành đế,
Sự đế, Sinh đế, Tận vô sinh trí đế, Linh nhập
đạo trí đế và Nhất thiết bồ tát thứ đệ thành
tựu chư địa khởi Như lai trí đế.
Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
thượng thì triển khai 10 đế thành 16 đế.
Học phái Chính lí trong 6 phái triết học của
Ấn độ đời xưa lập 16 đế, tức là chia phương
pháp luận chứng nhận thức và suy lí làm 16
loại, cũng gọi là Thập lục cú nghĩa.
[X. kinh Chúng tập trong Trung a hàm
Q.8; luận Đại tì bà sa Q.77; luận Thành thực
Q.11; Nhị đế nghĩa Q.thượng; Ma ha chỉ
quán Q.3 phần trên; Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.3 phần cuối; Trung quán luận sớ
Q.10 phần đầu; luận Kim thất thập].
ĐẾ CUNG
Cũng gọi Thiên cung. Cái cung của vua
Trời.
Tên khác của cầu vồng.
Vãng sinh yếu tập quyển trung (Đại 84,
53 hạ), nói: “Đôi mày sáng sạch, giống như
đế cung”.
ĐẾ DUYÊN ĐỘ
Chỉ cho Tứ đế, Thập nhị nhân duyên và
Lục độ.
Tông Thiên thai dùng 3 pháp này làm
pháp tu quán cho hàng Thanh văn, Duyên
giác và Bồ tát trong Tam tạng giáo.
[X. Bát tông cương yếu].

ĐẾ NHÀN (1858-1932)
Vị danh tăng tông Thiên thai ở cuối đời
Thanh đầu đời Dân quốc. Người huyện
Hoàng nham, tỉnh Chiết giang, họ Chu tên
Cổ hư, hiệu Trác tam.
Thủa nhỏ, mỗi khi thấy vị sa môn, sư
rất vui mừng. Lớn lên, sư theo học nghề
thuốc. Năm 20 tuổi, sư thường đi chữa bệnh
miễn phí cho những người nghèo khổ trong
làng. Không bao lâu, vợ con đều mất, tiếp
đến, mẹ cũng qua đời, sư liền vào núi Bạch
vân, rồi y vào pháp sư Thành đạo xuất gia.
Năm 24 tuổi, sư thụ giới Cụ túc ở chùa
Quốc thanh trên núi Thiên thai và theo các
ngài Mẫn hi, Hiểu nhu, Đại hải... học tập
các kinh Pháp hoa, Lăng nghiêm v.v...
Năm Quang tự 12 (1886), sư được Tổ
Thụy dung truyền pháp kế thừa Tổ vị đời
thứ 43 của Thiên thai giáo quán. Sư từng
nhập thất 3 lần chuyên tu Thiền quán và
lần lượt trụ trì các
chùa như chùa
Đầu đà ở Vĩnh
gia, chùa Giới
châu ở Thiệu
hưng, chùa Long
hoa ở Thượng
hải, chùa Quán
tông ở huyện
Ngân v.v... và
giảng dạy kinh
điển hơn 40 năm.
Năm 1910, sư mở trường Sư phạm Phật
giáo tại Nam kinh và giữ chức Hiệu trưởng.
Năm 1919, sư sáng lập Học xá Quán tông ở
chùa Quán tông để giảng kinh hoằng pháp.
Sau, sư lại làm chủ giảng của Học xá Quán
tông, đem tất cả các tác phẩm lớn, nhỏ của

tông Thiên thai dạy cho học trò, nhờ đó mà
đã đào tạo được một số đông nhân tài, trong
đó có: Thường tỉnh, Nhân sơn, Hiển ấm,
Đàm hư, Giới trần, Trì tùng, Diệu chân,
Tưởng duy kiều, Hoàng thiếu hi v.v... Đối
với nền nghĩa học Thiên thai, sư đã có những
cống hiến rất lớn.
Đế Nhàn
ĐẾ NHÀN

Í
Tháng 7 năm Dân quốc 21 (1932) sư tịch,
thọ 75 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm kinh chỉ muội sớ, Viên
giác kinh giảng nghĩa, Kim cương kinh tân
sớ, Thủy chung tâm yếu giải, Quán kinh
sớ sao diễn nghĩa; Giáo quán cương tông
giảng kí.
Người sau thu tập các tác phẩm của sư
lại làm thành một bộ nhan đề là “Đế Nhàn
Đại Sư Di Tập” để lưu hành.
ĐẾ QUÁN
I. Đế Quán.
Vị cao tăng người Triều tiên Cao li, năm
sinh năm mất không rõ.
Sư tinh thông pháp giáo quán của tông
Thiên thai, rất có đạo hạnh, được Quốc
vương Cao li quí trọng.
Vào cuối đời Đường đầu đời Ngũ đại,
Trung quốc bị loạn lạc liên miên, hầu hết
sách vở của tông Thiên thai đã bị mất mát.
Ngô Việt vương là Tiền hoằng thục muốn
phục hưng giáo pháp Thiên thai, mới sai sứ
đến Cao li cầu thỉnh.
Khoảng năm Kiến long (960-962) đời
vua Thái tổ nhà Bắc Tống, sư phụng mệnh
Quốc vương Cao li đem các bộ Thiên thai
đến Trung quốc. Sư tới viện Truyền giáo
ở Loa khê trên núi Thiên thai, tham lễ
đại sư Nghĩa tịch của tông Thiên thai
đương thời, ngay lời nói của ngài Nghĩa
tịch, sư có chỗ tỉnh ngộ, liền lễ ngài làm
thầy. Sau đó, sư ở lại Loa khê được 10 năm
thì viên tịch.
Sư có tác phẩm: Thiên thai tứ giáo nghi.

[X. Phật tổ thống kỉ Q.10, Q.23, Q.34;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.3; Triều
tiên Phật giáo thông sử hạ biên].
II. Đế Quán (1916-?)
Tức là pháp sư Diễn bồi.
Người huyện Giang đô, tỉnh Giang tô,
họ Lí, hiệu Đế quán. Sư chuyên nghiên cứu
giáo lí Thiên thai và Trung quán, chú trọng
việc hoằng pháp, soạn thuật.
(xt. Diễn Bồi).
ĐẾ QUÁN TOÀN TẬP
Sách, 28 tập, do pháp sư Diễn bồi, hiệu
Đế quán soạn và Giảng đường Bát nhã ở
Singapore xuất bản vào năm 1978.
Nội dung chia làm 5 thiên, trong đó giải
thích các bộ: kinh Giải thâm mật, luận Câu
xá, luận Thành duy thức, luận Dị bộ tông
luân do ngài Huyền trang dịch.
Phần dịch thuật thì có: Tiểu thừa Phật
giáo tư tưởng luận và Đại thừa Phật giáo tư
tưởng luận, nguyên tác của Kimura Taiken,
do chính tác giả dịch.
Phần Tạp thuyết thì có: Thiên thai tính
cụ tư tưởng luận, Nam thiên du hóa, Thái
quốc Phật giáo đích giản sử v.v...
ĐẾ SÁT PHÁP NHẪN
Cũng gọi Sát pháp nhẫn, Pháp tư duy
giải nhẫn, Pháp tư thắng giải nhẫn, Thông
đạt nhẫn, Quán pháp nhẫn, Quán sát pháp
nhẫn.
Nhẫn nghĩa là chịu đựng được cảnh trái
nghịch, không khởi tâm sân hận. Đế sát pháp
nhẫn nghĩa là quán xét thấu suốt chân lí bất
sinh bất diệt của các pháp, tâm không vọng
động mà an trụ nơi lí vô sinh. Là một trong
3 loại Nhẫn nhục ba la mật.
[X. kinh Giải thâm mật Q.4; luận Thành
duy thức Q.9]. (xt. Tam Pháp Nhẫn).

ĐẾ SƯ
Thầy của bậc Đế vương. Chức quan Tăng
cao nhất ở đời Nguyên, Trung quốc, thống
lãnh toàn thể tăng ni trong nước.
Niên hiệu Chí nguyên năm đầu (1264),
ĐẾ SƯ

Í
vua Thế tổ nhà Nguyên phong cho ngài Bát
tư ba thuộc phái Tát ca (Tạng: Sa-skya-pa)
của Phật giáo Tây tạng làm Quốc sư lãnh
đạo Viện Tổng chế (sau đổi làm Viện Tuyên
chính), đến năm Chí nguyên thứ 7 (1271)
được thăng lên Đế sư, nắm quyền tối cao về
tôn giáo và chính trị ở Tây tạng. Từ đó về
sau, người lên kế vị Đế sư đều lãnh đạo viện
Tuyên chính và mang hàm Nhất phẩm được
ban ấn ngọc. Nhưng đến cuối đời Nguyên
thì chức này bị bãi bỏ.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.48; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.21; Thích thị kê cổ lược tục
tập Q.1; Nguyên sử liệt truyện 89; Minh sử
liệt truyện 219].
ĐẾ THÍCH BÁT NHÃ BA LA MẬT ĐA TÂM KINH
Gọi tắt: Đế thích tâm kinh.
Có 1 quyển, được đưa vào Đại chính tạng
tập 8.
Nội dung tường thuật việc đức Phật ở
trên núi Linh thứu, gần thành Vương xá,
nói cho trời Đế thích nghe về kinh Bát nhã
ba la mật và Chân ngôn.
ĐẾ THÍCH BÌNH
Cũng gọi Hiền bình, Đức bình, Thiên
bình, Cát tường bình.
Bình báu của trời Đế thích, bình này tùy
theo sự ưa thích mà biến ra các món đồ dùng.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; luận Đại trí
độ Q.13]. (xt. Hiền Bình).
ĐẾ THÍCH NHAM BÍ MẬT THÀNH TỰU NGHI QUĨ
Có 1 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào đời
Tống, thu vào Đại chính tạng tập 19.
Nội dung tường thuật việc đức Phật, khi
ở trên núi Đế thích, giảng cho ngài Kim

cương thủ nghe về phép lễ bái bồ tát Di lặc
và các thần chú căn bản.
ĐẾ THÍCH THIÊN
Phạm:Zkra Devànàm-indra. Hán âm:
Thích ca đề hoàn nhân đà la. Gọi tắt: Thích
đề hoàn nhân, Thích ca đề bà. Cũng gọi
Thiên đế thích, Thiên chủ, Nhân đà la, Kiều
thi ca, Sa bà bà, Thiên nhãn.
Đây vốn là một vị thần của Ấn độ giáo.
Ở Ấn độ đời xưa, thần này được gọi là Nhân
đà la, sau khi du nhập Phật giáo, được gọi là
trời Đế thích.
Cứ theo các kinh luận nói, thì trời Đế
thích vốn là người Bà la môn ở nước Ma già
đà, nhờ phúc đức bố thí mà được sinh lên
cõi Đao lợi, làm chủ 33 tầng trời. Truyền
thuyết này đã có từ thời Phệ đà ở Ấn độ,
đến thời đại Phật giáo thì thần cách Nhân
đà la được cụ thể hóa mà thành.
Trong Phật giáo, thần này là 1 trong 12
vị trời, ở trong thành Thiện kiến trên đỉnh
núi Tu di, trấn thủ phương đông, chuyên
hộ trì Phật pháp. Ở hai bên vị trời này có 10
Đại thiên tử đứng hầu. Vào 6 ngày trai mỗi
tháng, vị trời này ra lệnh cho Tứ thiên vương,
Thái tử, Thị giả v.v... xem xét những điều tà
chính, thiện ác trong cõi người. Nếu nghe
chúng sinh ở nhân gian làm nhiều điều ác,
như bất hiếu với cha mẹ, không kính sư
trưởng, không tu trai giới, không giúp đỡ
người nghèo khổ v.v... thì vị trời này lo buồn
vì như thế thì thiên chúng sẽ bị giảm tổn
mà chúng A tu la tăng thêm. Còn nếu xét
thấy có nhiều người siêng năng tu phúc, giữ
gìn giới đức, thì trời này ra lệnh cho quan
Tư mệnh tăng thêm tuổi thọ cho họ, nếu
ngược lại thì sẽ chẳng giúp đỡ hộ trì mà còn
có thể làm cho giảm thọ.

Sau khi đức Thế tôn thành Phật, trời Đế
thích trở thành thần thủ hộ của Ngài. Trong
thời gian Ngài lên cung trời Đao lợi nói pháp
cho thân mẫu nghe thì trời Đế thích cầm
lọng báu theo hầu đức Phật.
ĐẾ THÍCH THIÊN

Í
Hình tượng Đế
thích thông thường là
hình người trời cỡi
voi trắng, tay phải
cầm chày 3 chĩa, tay
trái chống vào cạnh
sườn ngang chỗ thắt
lưng. Trong viện
Ngoại kim cương
trên Mạn đồ la Thai
tạng giới Mật giáo thì
hình Đế thích được
tạo theo hình tượng
các Thần vương.
[X. kinh Tạp a hàm Q.40; phẩm Đao lợi
thiên trong kinh Trường a hàm Q.20; kinh
Tứ thiên vương; kinh Đại bát niết bàn Q.33
(bản Bắc); phẩm Cụ duyên trong kinh Đại
nhật Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.5]. (xt. Nhân
Đà La, Phạm Thiên, Kiều Thi Ca).
ĐẾ THÍCH TỨ UYỂN
Bốn khu vườn của trời Đế thích ở chung
quanh thành Thiện kiến.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 134 nói,
thì trời Đế thích ở trong thành Thiện kiến
trên đỉnh núi Tu di, chung quanh bốn thành
đều có một khu vườn hình vuông, ở giữa
mỗi vườn đều có một cái ao như ý, trong ao
đầy nước 8 công đức, là nơi trời Đế thích và
Chư thiên du ngoạn.
Bốn khu vườn ấy là:
1. Chúng xa uyển: Khi Đế thích và chư
thiên muốn đi du ngoạn thì trong vườn ấy
tự hiện ra các loại xe quí.
2. Thô ác uyển: Khi Đế thích và chư

thiên muốn chiến đấu thì trong vườn ấy tự
nhiên hiện ra các thứ vũ khí như áo giáp,
dao gậy v.v...
3. Tạp lâm uyển: Khi Đế thích và chư
thiên đến dạo chơi thì trong vườn này có đủ
thứ cảnh đẹp vi diệu để thưởng ngoạn.
4. Hỉ lâm uyển: Khi Đế thích và chư
thiên đến đây dạo chơi thì các cảnh đẹp tuyệt
vời từ khắp nơi đều tập trung về vườn này,
muốn xem gì cũng có, nên thú vui vô cùng.
ĐẾ THIÊN XẢO
Một trong mười Thiện xảo.
Pháp môn tu quán của hàng Tam thừa.
Tức là quán Khổ đế, Tập đế, Diệt đế, Đạo
đế và nhân quả thế gian, xuất thế gian.
[X. luận Biện trung biên Q.trung). (xt.
Thập Thiện Xảo).
ĐẾ THÍNH
Phạm: Zravaịa.
Định tâm chuyên chú lắng nghe Phật
pháp. Là1trong10hạnh thụ trì kinh điển.
[X. kinh Trường a hàm Q.2; phẩm Phó
chúc trong kinh Thắng thiên vương bát nhã
ba la mật Q.7; luận Hiển dương thánh giáo
Q.2].
ĐẾ THÙ LA THI
Phạm:Tejoràzi.
Hán dịch: Hỏa tụ Phật đính, Quang tụ
Phật đính, Phóng quang Phật đính, Hỏa
quang Phật đính, Cao Phật đính.
Vị tôn này có đầy đủ công đức Vô kiến
đính tướng của Như lai. Là một trong năm
vị Phật đính. Hình tượng vị tôn này mầu
vàng, tay trái cầm hoa sen, trên hoa sen có
viên ngọc như ý, dùng ánh sáng công đức
thu nhiếp, thành tựu chúng sinh.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh
nghĩa thích Q.7; Bí tạng kí Q.cuối].

ĐẾ TU
Phạm:Tiwya.
Ở thời vua A dục bên Ấn độ, có 2 vị tỉ
ĐẾ TU
Trời Đế Thích

Í
khưu cùng mang tên Đế tu.
I. Đế Tu.
Mục kiền liên tử đế tu, vị Thượng tọa
trong Đại hội kết tập kinh điển lần thứ 3.
II. Đế Tu.
Thất nhật vương, em ruột của A dục.
Sau khi bị vua xử tội, ông quán xét lí vô
thường mà phát tâm xuất gia, nên được gọi
là tỉ khưu Đế tu.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.2]. (xt. Mục
Kiền Liên Tử Đế Tu).
ĐÊ BÁT HỮU
........
Cũng gọi Đệ bát sinh. Đối lại với “Cực
thất phản hữu”.
Bậc Thánh của quả Dự lưu thụ sinh đến
cõi Dục nhiều nhất là bảy lần, không thụ
sinh đến lần thứ 8.
Tuy nhiên, trong các bộ phái Tiểu thừa,
Di sa tắc bộ chủ trương thụ sinh cả ở cõi
người và cõi trời mới là 7 lần; còn Thuyết
nhất thiết hữu bộ thì cho rằng cõi người và
cõi trời mỗi cõi thụ sinh 7 lần, như vậy thì
tất cả có 14 lần sinh, chứ không phải chỉ có
8 lần. Về điểm này, Hữu bộ giải thích là ý
kinh chỉ nói về cõi người thôi.
Kinh Đa giới trong Trung a hàm quyển
47 nói, bậc Thánh kiến đạo viên mãn không
thụ sinh lần thứ 8 (Đệ bát hữu).
(xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
ĐÊ BÁT NGOẠI HẢI
Biển thứ 8 trong tám biển chín núi.
Theo vũ trụ luận của Phật giáo, thì một
thế giới do chín núi tám biển cấu thành,
mặt đất hình tròn giống cái mâm đồng, ở

chính giữa là núi Tu di. Theo thứ tự khoảng
cách một núi một biển thì biển thứ 7 núi
thứ 7 gọi là Thất nội hải Thất bảo sơn, ngoài
Đệ thất bảo sơn là Đệ bát ngoại hải.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11 nói, thì
nước của biển thứ 8 mặn và dào dạt, rộng
chừng ba ức hai vạn hai nghìn do tuần, trong
đó có bốn châu như Diêm phù đề v.v... và
có núi Thiết vi bao bọc.
(xt. Cửu Sơn Bát Hải).
ĐÊ LỤC THIÊN BẢO
Vật báu ở cõi trời thứ 6, là trời Tha hóa
tự tại.
Đây là tầng trời cao nhất trong cõi Dục,
cho nên vật báu ở đây cũng quí giá hơn vật
báu của các cõi khác. Trong kinh điển thường
dùng vật báu của cõi trời này để ví dụ các
vật báu thù thắng ở cõi Phật.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 270 thượng), nói: “Cõi nước của đức Phật
ấy, bảy báu tự nhiên đầy đủ (...) thanh tịnh
trang nghiêm hơn so với các vật báu của tất
cả thế giới trong mười phương, là vật báu
quí nhất trong các vật báu, giống như vật
báu của cõi trời thứ 6”.
ĐÊ NGŨ ĐẠI
Đại thứ 5. Ví dụ các pháp giả, chỉ có tên
gọi chứ không có thực.
Hiển giáo chỉ nói 4 đại: Đất, nước, lửa,
gió tạo ra tất cả sắc pháp, chứ không có đại
thứ 5, cho nên dùng đại thứ 5 để ví dụ cho
lông rùa sừng thỏ là những vật không có
thực. Còn có những tiếng thí dụ cùng loại
như: Đệ lục ấm, Đệ thất tình, Đệ thập tam
nhập, Đệ thập cửu giới v.v...
Phẩm Quán chúng sinh trong kinh Duy
ma (Đại 14, 547 trung), nói: “Như đệ ngũ
đại, như đệ lục ấm, như đệ thất tình, như

Thập tam nhập, như Thập cửu giới, Bồ tát
quán chúng sinh cũng như thế”.
Nhưng Mật giáo tuy cũng cho 4 đại: Đất,
nước, lửa gió có khả năng tạo ra tất cả sắc
pháp, nhưng lại nhấn mạnh 4 đại chẳng lìa
Tâm đại. Tâm, sắc không khác nhau, tính
ĐÊ NGŨ ĐẠI

Í
của chúng là 1, cho nên có 5 đại (thêm không
đại), 6 đại (thêm thức đại).
Như vậy, đối với Mật giáo mà dùng “đại
thứ 5” để ví dụ cho pháp giả, chỉ có tên chứ
không có thực thì không thích hợp.
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.3; Tôn thắng Phật đính tu du già pháp
quĩ nghi Q.thượng]. (xt. Ngũ Đại, Tứ Đại).
ĐÊ NHẤT NGÃ THÂN
Thân tự tại bậc nhất, dùng để ví dụ Giáo
tổ Tì lô giá na (đức Đại nhật Như lai) trong
kinh điển Mật giáo.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.4].
ĐÊ NHẤT NGHĨA ĐẾ
Phạm: Paramàrtha-satya, Pàli:
Paramattha-sacca.
Gọi tắt: Đệ nhất nghĩa. Cũng gọi Thắng
nghĩa đế, Chân đế, Thánh đế, Niết bàn,
Chân như, Thực tướng, Trung đạo, Pháp
giới. Đối lại với “Thế tục đế”.
Chân lí sâu xa mầu nhiệm vượt trên tất
cả pháp. Là một trong hai đế.
Các tông phái Phật giáo định nghĩa Đệ
nhất nghĩa đế không giống nhau. Như
Thuyết nhất thiết hữu bộ của Tiểu thừa coi
sự nhận thức về đối tượng đơn nhất không
còn phân giải được nữa là cái tồn tại chân
thực, gọi là Thắng nghĩa đế. Học phái Trung
quán thì cho rằng các bậc Thánh hiền hiểu
rõ lí duyên khởi tính không và thấu suốt sự
nhận thức điên đảo của thế tục, cái thấu
suốt ấy là đạo lí chân thực, gọi là Chân đế.
Kinh bộ Tiểu thừa và Du già hành phái lấy
trí tuệ làm đối tượng để lí giải, gọi là Thắng

nghĩa đế.
Đại thừa thì chủ yếu dựa vào Chân đế
và Tục đế để điều hòa sự đối lập thế gian và
xuất thế gian, rồi dung hợp 2 đế mà quán
xét hiện tượng, gọi là Trung quán, Trung
đạo, là một trong những nguyên tắc cơ bản
nhất của Đại thừa.
Ngoài ra, Thiền lâm thường dùng Đệ
nhất nghĩa đế để diễn tả cảnh giới tuyệt đối
không thể nghĩ bàn. Đệ nhất nghĩa còn được
gọi là Hướng thượng môn, Chính vị đẳng.
[X. luận Câu xá Q.32; phẩm Quán tứ đế
trong Trung luận Q.4; luận Hiển dương
thánh giáo Q.2, Q.6]. (xt. Nhị Đế).
ĐÊ NHẤT NGHĨA HÒA HỢP
..............
Đối lại với “Thế hòa hợp”.
Là Bồ tát tăng được nói trong kinh
Niết bàn.
Hòa hợp, chỉ cho Hòa hợp tăng, Tăng
đoàn, Giáo đoàn. Còn Thế hòa hợp thì chỉ
cho Thanh văn tăng.
Kinh Niết bàn chủ trương “Phật tính
thường trụ” và cho Đệ nhất nghĩa tăng là
thường trụ, Thế tăng thì là vô thường.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
28 (Đại 12, 533 trung), nói: “Tăng gọi là hòa
hợp. Hòa hợp có hai: Một là Thế hòa hợp,
tức là chúng tăng Thanh văn; hai là Đệ nhất
nghĩa hòa hợp, tức là chúng tăng Bồ tát”.
ĐÊ NHẤT NGHĨA KHÔNG
...........
Phạm:Paramàrtha-zùnyatà.
Cũng gọi Thắng nghĩa không, Chân thực
không. Một trong 18 không.
Niết bàn Đại thừa và thực tướng các
pháp là đệ nhất nghĩa cùng tột, chẳng
thường chẳng diệt, không nhận không

chấp, tính nó tự nhiên, xưa không nay
có, có rồi lại không, cho nên là không và
được gọi là “Đệ nhất nghĩa không”. Niết
bàn của Tiểu thừa tuy cũng nói là không,
nhưng là Niết bàn “Thiên chân đãn không”.
Niết bàn của Đại thừa là cái Không của
Thực tướng trung đạo, là cái Không của
ĐÊ NHẤT NGHĨA KHÔNG

Í
Đệ nhất nghĩa, cũng là thực nghĩa của chân
ngôn chữ A vốn chẳng sinh. Diệu lí của
Đệ nhất nghĩa này được gọi là Đệ nhất
không pháp.
Kinh Tạp a hàm quyển 13 (Đại 2, 93
hạ), nói: “Nay ta sẽ nói pháp cho các ông,
đầu, giữa, cuối đều cùng tột, thiện nghĩa thiện
vị, thuần nhất viên mãn, phạm hạnh thanh
tịnh: Đó là Đệ nhất nghĩa không”.
Luận Đại trí độ quyển 31 (Đại 25, 288
trung) nói: “Trong Niết bàn cũng không có
tướng Niết bàn, ấy là Đệ nhất nghĩa không
(...) hay khiến thực tướng các pháp đều
không, đó là Đệ nhất nghĩa không”.
Ngoài ra, khi đối với Thế đế cho các
pháp là có, thì cũng nói Đệ nhất nghĩa đế
tức là không.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.5; kinh
Đại bát niết bàn Q.16 (bản Bắc); phẩm Quán
tứ đế trong Trung luận Q.4; phẩm Diệt pháp
tâm trong luận Thành thực Q.12; luận Thập
bát không; Đại thừa nghĩa chương Q.2]. (xt.
Thập Bát Không).
ĐÊ NHẤT NGHĨA LẠC
Niềm vui vi diệu của Niết bàn.
Đệ nhất nghĩa là chân lí rốt ráo cùng tột.
Niết bàn là cảnh giới tịch tĩnh diệu lạc, không
có gì so sánh được, cho nên gọi là Đệ nhất
nghĩa lạc.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 582 hạ),
nói: “Dùng vô lượng phương tiện, cứu giúp
tất cả chúng sinh khổ não, khiến được Niết
bàn đệ nhất nghĩa lạc”.
ĐÊ NHẤT NGHĨA MÔN
Tức là Đệ nhất nghĩa đế, Hướng thượng

môn, Đối lại với Đệ nhị nghĩa môn, Đệ tam
nghĩa môn, hướng hạ môn.
Là cảnh giới tuyệt đối vượt ra ngoài ngôn
ngữ tư duy.
ĐÊ NHẤT NGHĨA PHÁP THẮNG KINH
Có 1 quyển, do ngài Bát nhã lưu chi dịch
vào đời Nguyên Ngụy, thu vào Đại chính
tạng tập 17.
Nội dung kinh này ghi lại việc đức Phật
giải thích cho tiên nhân Quang minh cự về
4 vấn đề: Chúng sinh từ đâu sinh ra, lửa đốt
trong kiếp thiêu, quan hệ đời trước và đời
này của chúng sinh, ý nghĩa chúng sinh.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
ĐÊ NHẤT NGHĨA TẤT ĐÀN
..............
Cũng gọi Nhập lí tất đàn. Một trong 4
Tất đàn.
Pháp dùng để phá trừ tất cả sự biện luận,
vượt ra ngoài lời nói. Đây là phương tiện
khéo léo dùng để thuyết minh lí trung đạo
khiến chúng sinh chứng ngộ chân lí. Đệ nhất
nghĩa tất đàn được chia làm 2 loại:
1. Bất khả thuyết: Pháp sở đắc của chư
Phật.
2. Khả thuyết: Dùng 4 câu: “Tất cả thật,
tất cả chẳng thật, tất cả thật cũng chẳng thật,
tất cả chẳng thật chẳng không thật” để nói
rõ thực tướng của các pháp.
Nếu đem phối hợp với Tứ đế của 4 giáo
hóa pháp trong tông Thiên thai, thì Đệ nhất
nghĩa tất đàn có thể phối hợp với Vô tác tứ
đế của Viên giáo.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần
dưới]. (xt. Tứ Tất Đàn).
ĐÊ NHẤT NGHĨA TRÍ
...........
Trí tuệ cùng tột tuyệt đối.

Tức là trí tuệ Phật trong “Kim cương dụ
định” đã diệt trừ tất cả phiền não. Kim cương
dụ định là Thiền định do Bồ tát Đẳng giác
chứng được.
Kinh Thắng man (Đại 12. 221 thượng),
ĐÊ NHẤT NGHĨA TRÍ

Í
nói: “Kim cương dụ là đệ nhất nghĩa trí (...)
Trí rốt ráo đoạn trừ tất cả phiền não là Đệ
nhất nghĩa trí”.
ĐÊ NHẤT TỊCH DIÊT
...........
I. Đệ Nhất Tịch Diệt.
Diệu lí thực tướng, Niết bàn tịch tĩnh.
Thực tướng của các pháp là đệ nhất.
Xa lìa tất cả danh tướng, ngữ ngôn, gọi là
Tịch diệt.
Phẩm Phương tiện trong kinh Pháp hoa
quyển 1 (Đại 9, 9 trung), nói: “Biết được đệ
nhất tịch diệt là nhờ sức phương tiện, tuy
Phật dạy nhiều thừa nhưng thực thì chỉ có
một Phật thừa”.
II. Đệ Nhất Tịch Diệt.
Chỉ chữ (A) vốn chẳng sinh, là lục
đại thể đại trong Mật giáo. Chữ A này của
Mật giáo là nguồn gốc sinh ra các pháp nên
gọi là Đệ nhất; dứt bặt các tướng sai biệt,
tức là xa lìa tất cả tướng, nhưng cũng là tướng
không lìa tướng, cho nên gọi là Tịch diệt.
Còn Lục đại thể đại là 6 pháp đất, nước,
lửa, gió, không, thức bao trùm vạn hữu trong
pháp giới và là nguồn gốc của thể tính các
pháp. Đây là học thuyết cơ bản của Mật giáo
dùng để giải thích bản thể vũ trụ.
Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 580
hạ), nói: “... Nhưng, tướng đệ nhất tịch diệt
này, nhờ thần lực gia trì của Như lai khiến
người đáng độ tùy theo các pháp môn mà
thể nhập, như là lấy sự thấy nghe chạm biết
làm cửa mà vào pháp giới vậy”.
ĐÊ NHẤT TỐI THẮNG TAM MUỘI DA ẤN
Gọi tắt: Tối thắng tam muội da ấn. Cũng

gọi Pháp giới định ấn, Trừ tán loạn tâm ấn.
Định ấn của đức A di đà Như lai.
Cứ theo kinh Thủ hộ quốc giới chủ quyển
2, thì ấn tướng này là 2 tay ngửa ra đặt ở
ngang rốn, bàn tay phải đặt chồng lên bàn
tay trái, ngón cái và ngón trỏ giáp nhau.
Kết ấn này có thể dứt hết vọng niệm lăng
xăng, khiến tâm an trụ ở một cảnh.
ĐÊ NHỊ ĐÀN
........
Đối lại với “Đại đàn”.
Nói chung, đàn cúng dường của 2 bộ Đại
mạn đồ la gọi là Đại đàn, ngược lại là Chính
giác đàn (Tiểu đàn) khi làm lễ Quán đính
gọi là Đệ nhị đàn. Còn bản tôn đàn tu các
đại pháp khác thì gọi là Đại đàn; đối lại, Hộ
ma đàn, Thánh thiên đàn v.v... gọi là Đệ
nhị đàn.
Đại nhật kinh sớ quyển 8 (Đại 39, 665
trung), nói: “A xà lê làm Đệ nhị mạn đồ la,
ngang với Trung mạn đồ la, cách Đại mạn
đồ la hai khuỷu tay. Đệ nhị nghĩa là bậc
nhỏ”.
(xt. Đại Đàn).
ĐÊ NHỊ NGHĨA MÔN
Pháp môn giáo nghĩa từ nơi bình đẳng
hướng thượng trở lại cửa sai biệt hướng hạ,
áp dụng mọi phương tiện quyền xảo, tạm
mượn danh ngôn bày đặt ra, hoặc dùng hạnh
Bồ tát thuận theo tình đời để giáo hóa chúng
sinh, đoạn diệt hoặc chướng, phá trừ mê
vọng, dắt dẫn chúng sinh hướng đến con
đường giác ngộ thành Phật. Đồng nghĩa với
“Đệ nhị cơ”, “Đệ nhị đầu”.
Bích nham lục tắc 5 (Đại 48, 144 hạ),
nói: “Lí sự không hai, quyền thực song hành,
vượt lên một bậc, kiến lập Đệ nhị nghĩa môn,
ngay đó chặt đứt sắn bìm, kẻ hậu học sơ cơ

khó thấu đáo”.
ĐÊ NHỊ NGUYÊT
Mặt trăng thứ hai.
Chỉ chung các sự vật tựa hồ như có mà
chẳng phải có. Như người đau mắt, khi nhìn
ĐÊ NHỊ NGUYÊT

Í
mặt trăng thật, hoa mắt thấy có mặt trăng
thứ hai. Đồng nghĩa với “Không trung hoa”
(hoa đốm giữa hư không).
Theo giáo lí Phật giáo, các pháp đều
không có thực thể, nhưng vì chúng sinh chấp
mê nên nhận Tứ đại là “Tướng tự thân”;
cho tướng của Lục thô (Tương tục tướng,
Chấp thủ tướng v.v...…) là “Tướng tự tâm”,
cũng như người nhặm mắt nhận lầm có hoa
đốm giữa hư không, hay có mặt trăng thứ
hai v.v...
Kinh Lăng nghiêm quyển 2 (Đại 19, 111
thượng), nói: “Cái thấy này tuy chẳng phải
tâm diệu tinh minh, nhưng mà như mặt
trăng thứ hai, chứ chẳng phải bóng của mặt
trăng”.
[X. kinh Viên giác; kinh Nhân vương
(bản dịch mới) Q.trung].
ĐÊ NHỊ THIỀN
........
Phạm:Dvitìya-dhyàna,Pàli:Dutiyajhàna.
Tân dịch: Đệ nhị tĩnh lự.
Thiền thứ 2 trong Tứ thiền, gồm có 4
tính cách: Nội đẳng tịnh, Hỉ, Lạc, Tâm nhất
cảnh tính.
Hành giả ở trong Thiền định này đã xa
lìa hoạt động tâm lí Tầm (tìm tòi), Tứ (rình
xét) của Sơ thiền, trong tâm có niềm tin
trong sáng nên gọi là “Nội đẳng tịnh”; nhờ
Thiền định, hành giả ở trong trạng thái hỉ
(mừng) và lạc (vui) nên gọi là “Định sinh
hỉ lạc”. Tu tập thiền định này, hành giả có
thể đối trị 5 thứ chướng ngại của sự tu đạo
ở Sơ thiền là:tham, tầm tứ, khổ, trạo cử và
định hạ liệt tính.

Lại nữa, tu tập Thiền định này, hành giả
sẽ được quả báo sinh lên cõi trời Đệ nhị
thiền. Cõi thiền này có 3 tầng trời:
1. Thiểu quang thiên: Trong các tầng
trời của cõi Nhị thiền, tầng trời này ít ánh
sáng nhất nên gọi là Thiểu quang thiên.
2. Vô lượng quang thiên: Ánh sáng ở
tầng trời này dần dần tăng thêm tới mức
khó đo lường được, nên gọi là Vô lượng
quang thiên.
3. Cực quang tịnh thiên: Ánh sáng ở
tầng trời này sáng hơn 2 tầng trời nói trên,
chiếu khắp cõi mình. Lại vì thiên chúng của
tầng trời này dùng ánh sáng làm tiếng nói
nên còn gọi là Quang âm thiên.
Ngoài ra, kinh Thế kí trong Trường a
hàm quyển 20, luận Đại tì bà sa quyển 136,
luận Câu xá quyển 11, luận Lập thế a tì đàm
quyển 3, quyển 7 v.v... đều có nói đến quả
báo về chỗ ở, về thân lượng và thọ lượng
của các vị trời Đệ nhị thiền.
Ngoài ra, như đã trình bày ở trên, nhờ
an trụ nơi Thiền định mà các vị trời ở cõi
này sinh khởi cảm thụ hỉ, lạc, cho nên cõi
trời này còn được gọi là “Định sinh hỉ lạc
địa”.
Sau hết, vào thời mạt kiếp, khí thế gian
từ cõi trời Đệ nhị thiền trở xuống, sẽ bị nạn
đại hồng thủy xâm nhập hủy hoại.
[X. kinh Chúng tập trong Trường a hàm
Q.8; luận Câu xá Q.28; luận Hiển dương
thánh giáo Q.2, Q.19]. (xt. Tứ Thiền, Tứ
Thiền Thiên).
ĐÊ TAM PHẦN
........
I. Đệ Tam Phần.
Chỉ cho tự chứng phần trong 4 loại tác
dụng nhận thức của Tâm, Tâm sở hữu pháp

do tông Duy thức đề xướng. Một trong Tứ
phần.
Tác dụng nhận thức của Tâm và Tâm sở
pháp được chia làm 4 loại là: Tướng phần,
Kiến phần, Tự chứng phần, Chứng tự chứng
phần. Trong đó, Tự chứng phần là tự thể
của thức, có đầy đủ tác dụng chứng biết Kiến
phần và Chứng tự chứng phần.
II. Đệ Tam Phần.
Tuổi thọ mà đức Phật xả bỏ.
ĐÊ TAM PHẦN

Í
Cứ theo phẩm Pháp diệt tận trong kinh
Đại tập nguyệt tạng, quyển 10 nói, thì khi
đức Phật ra đời lúc đó con người thọ 100
tuổi, vì quả báo của đức Phật hơn người đời,
nên tuổi thọ của Ngài vốn có thể lên đến
120 tuổi, nhưng vì thương xót chúng sinh,
Phật chia phần phúc báo đó cho họ, nên
Ngài bỏ bớt 40 năm tuổi thọ của phần thứ 3
mà nhập Niết bàn lúc 80 tuổi.
ĐÊ TAM THIỀN
........
Phạm:Tftìya-dhyàna,Pàli:Tatiyajjhàna.
Tân dịch: Đệ tam tĩnh lự.
Thiền thứ 3 trong Tứ thiền, gồm có 5
tính cách: Hành xả, Chính niệm, Chính tuệ
(Chính tri), Thụ lạc và Tâm nhất cảnh tính.
Ở trong thiền định này, hành giả đã thoát
li hỉ lạc của Nhị thiền, trụ nơi chính niệm
chính tri, rồi tinh tiến tu tập để đạt đến cảnh
giới cao hơn. Mặc dầu đã xa lìa hỉ lạc của
Nhị thiền, nhưng vẫn còn có cảm giác diệu
lạc ở cảnh giới của mình, cho nên gọi là “Li
hỉ diệu lạc”.
Ở trong định này, hành giả có thể đối trị
được 4 loại chướng nạn của sự tu đạo ở Nhị
thiền là: Tham, hỉ, dũng dược và định hạ
liệt tính. Tu tập định này, hành giả có thể
được quả báo sinh lên cõi trời Tam thiền.
Cõi này gồm 3 tầng trời thuộc trong 18 tầng
trời của cõi Sắc là:
1. Thiểu tịnh thiên: Chư thiên cõi này
cảm nhận niềm vui thanh tịnh ít nhất trong
cõi trời Tam thiền nên gọi là Thiểu tịnh
thiên.
2. Vô lượng tịnh thiên: Sự cảm nhận

niềm vui thanh tịnh của chư thiên cõi trời
này dần dần tăng thêm đến mức không thể
đo lường được, cho nên gọi là Vô lượng tịnh
thiên.
3. Biến tịnh thiên: Chư thiên cõi này
cảm nhận niềm vui thanh tịnh thù thắng
nhất và tràn lan khắp, nên gọi là Biến tịnh.
Ngoài ra, kinh Thế kí trong Trường a
hàm quyển 20, luận Đại tì bà sa quyển 136,
luận Câu xá quyển 11, luận Lập thế a tì đàm
quyển 3, quyển 7... đều có nói rõ quả báo về
chỗ ở, về thân lượng và thọ lượng của các vị
trời Tam thiền.
Lại nữa, như trên đã nói, vì các vị trời
cõi này đã xa lìa hỉ thụ mà trụ nơi lạc thụ
của Tam thiền nên cõi này cũng được gọi là
“Li hỉ diệu lạc địa”. Và, vào thời kiếp hoại,
cõi trời Đệ tam thiền trở xuống sẽ bị đại
phong tai phá hủy.
[X. kinh Chúng tập trong Trường a hàm
Q.8; luận Câu xá Q.28; luận Hiển dương
thánh giáo Q.2; Q.19]. (xt. Tứ Thiền Thiên).
ĐÊ THẬP BÁT NGUYÊN
...........
Cũng gọi Vương bản nguyện.
Nguyện thứ 18, là nguyện trọng yếu nhất
trong 48 nguyện của đức Phật A di đà. Nội
dung lấy việc niệm Phật cầu vãng sinh Tịnh
độ làm chính, vì vậy cũng gọi là Niệm Phật
vãng sinh nguyện.
KinhVô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 thượng), nói: “Khi ta thành Phật,
chúng sinh trong 10 phương muốn sinh về
cõi nước của ta, dốc lòng tin tưởng, ít nhất
niệm đủ 10 niệm, nếu không được vãng
sinh thì ta không ở ngôi vị Chính giác. Chỉ
trừ kẻ phạm tội ngũ nghịch và phỉ báng
chính pháp”.

(xt. Bản Nguyện, Niệm Phật Vãng Sinh
Nguyện).
ĐÊ THẬP LỤC VƯƠNG TỬ
Vị vương tử thứ 16, là tiền thân của đức
Phật Thích ca.
Vào thời quá khứ vô lượng vô biên vô số
kiếp, có đức Phật Đại thông trí thắng giảng
thuyết kinh Pháp hoa. Khi chưa xuất gia,
ĐÊ THẬP LỤC VƯƠNG TỬ

Í
Ngài là một vị quốc vương có 16 người con.
Sau khi vua cha thành Phật Đại thông trí
thắng, các người con đều theo cha xuất gia
học đạo, nghe kinh Pháp hoa, hoan hỉ tín
thụ; mỗi người con cũng giảng nói kinh này.
Về sau, tất cả đều thành Phật, ở trong 10
phương cõi nước thuyết pháp độ sinh. Vị
vương tử thứ 16 tức là đức Thích tôn thành
bậc Chính đẳng chính giác ở thế giới Sa bà.
Sau khi đức Thích tôn thành Phật, Ngài
cũng thường giáo hóa các chúng sinh mà đã
được các Vương tử của đức Phật Đại thông
trí thắng giáo hóa ở thời quá khứ.
[X. phẩm Hóa thành dụ trong kinh Pháp
hoa Q.3].
ĐÊ THẤT TIÊN
........
Vị tiên thứ 7. Một trong những biệt hiệu
của Phật Thích ca.
Đức Thích ca là vị Phật thứ 7 trong 7
đức Phật quá khứ. Vì Ngài có đức sống lâu
không già nên được tọi là Đệ thất tiên.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
12 (Đại 10, 58 hạ), nói: “Đức Như lai ở trong
4 thiên hạ hoặc được gọi là Nhất thiết thành,
là Viên mãn nguyệt, là Sư tử hống, là Thích
ca mâu ni, là Đệ thất tiên”.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q,1].
ĐÊ TỨ THIỀN
........
Phạm: Caturtha-dhyàna, Pàli:
Cattutha-jhàna.
Tân dịch: Đệ tứ Tĩnh lực. Thiền thứ 4
trong 4 thiền.
Cứ theo luận Đại thừa a tì đạt ma tạp

tập quyển 9 nói, thì Thiền này gồm có 4
tính cách: Xả thanh tịnh, Niệm thanh tịnh,
Bất khổ bất lạc thụ và Tâm nhất cảnh tính.
Ở trong định này, hành giả đã thoát li
diệu lạc của Tam thiền nên gọi là “Xả thanh
tịnh”; chỉ còn nhớ nghĩ đến công đức tu
dưỡng, nên gọi là “Niệm thanh tịnh”, do
đó, hành giả an trụ nơi cảm thụ không khổ
không vui.
Ở trong định này, hành giả có thể đối trị
được 5 chướng nạn của việc tu đạo là hơi
thở ra vào, tham, lạc, lạc tác ý và Định hạ
liệt tính của Đệ tam thiền định. Tu tập định
này được quả báo sinh lên cõi Tứ thiền. Cõi
này gồm có 8 tầng trời:
1. Vô vân thiên: Tầng trời này ở trên
chỗ các tầng mây dày đặc, cho nên bắt đầu
từ đây, chỉ có những làn mây mỏng như
ánh sao.
2. Phúc sinh thiên: Kẻ phàm phu phải
có phúc đức thù thắng mới được sinh lên
tầng trời này.
3. Quảng quả thiên: Nơi thù thắng nhất
trong các tầng trời cõi Sắc mà phàm phu
được sinh đến.
4. Vô phiền thiên: Ở tầng trời này không
có những sự vật hoặc hiện tượng tạp nhạp
lộn xộn gây ra buồn phiền. Lại vì chúng sinh
ở đây không cầu sinh vào cõi Vô sắc nên
còn gọi là Vô cầu thiên.
5. Vô nhiệt thiên: Người ở tầng trời này
đã diệt hết các hoặc chướng thượng, trung
phẩm, tâm ý nhu hòa, không còn nhiệt não
nên gọi là Vô nhiệt thiên.
6. Thiện hiện thiên: Người ở tầng trời
này đã được định tu các thiện phẩm, quả
đức hiện rõ nên gọi là Thiện hiện.
7. Thiện kiến thiên: Người ở tầng

trời này đã lìa các chướng tu định, những
chỗ trông thấy đều rất rõ suốt nên gọi là
Thiện kiến.
8. Sắc cứu kính thiên: Đây là tầng trời
sau cùng trong các cõi còn có hình sắc, bên
trên tầng trời này là cõi Vô sắc.
Tất cả 8 tầng trời trên đây đều ở trong
đệ tứ Thiền thuộc cõi Sắc.
Ngoài ra, kinh Trường a hàm quyển 20,
luận Đại tì bà sa quyển 136, luận Câu xá
quyển 11, luận Lập thế a tì đàm quyển 3,
ĐÊ TỨ THIỀN

Í
quyển 7 v.v... đều có nói rõ về quả báo chỗ
ở, thân lượng và thọ lượng của các vị trời
Đệ tứ thiền.
Sau hết, như đã được trình bày ở trên,
các vị trời Tứ thiền đã thoát li cảm thụ diệu
lạc của Tam thiền chỉ còn nhớ nghĩ công
đức tu dưỡng thôi, cho nên Tứ thiền còn
được gọi là “Xả niệm thanh tịnh địa” và đến
mạt kiếp sẽ không bị hỏa tai, đại hồng thủy
và bão tố phá hủy.
[X. luận Câu xá Q.8; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.21; luận Đại trí độ Q.7].
(xt. Tứ Thiền, Tứ Thiền Thiên).
ĐÊ TỬ
Phạm:ZiwyahoặcAntevàsin;Pàli:
SissahoặcAntevàsika.
Hán âm: Thất sái, Hán dịch: Sở giáo.
Người theo thầy học đạo. Tức là từ các
vị Thanh văn thời đức Phật còn tại thế cho
đến các hàng tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà tắc,
ưu bà di v.v... sau khi đức Phật nhập diệt
đều gọi là đệ tử.
Về ý nghĩa của danh từ Đệ tử, theo
Duy ma kinh nghĩa kí quyển 2 phần đầu
của ngài Tuệ viễn, thì theo học với Phật
nên gọi là Đệ, nghe lời Phật dạy mà sinh
hiểu biết nên gọi là Tử. Đối với đức Phật
thì Thanh văn, Bồ tát tuy đều là đệ tử,
nhưng vì hình tướng và uy nghi của hàng
Thanh văn rất giống đức Phật, vả lại,
thường gần gũi Ngài, nên đặc biệt được gọi
là đệ tử.
Danh từ Đệ tử trong các kinh điển phần
nhiều được dịch từ tiếng PhạmZiwya, nhưng
cũng có chỗ Thanh văn, được dịch là Đệ tử.

Nhưng đệ tử Thanh văn nói trong kinh A
di đà thì tiếng Phạm là Sràvaka saôgha
(Thanh văn tăng). Còn trong kinh Pháp hoa
thì ngài Cưu ma la thập dịch là Đệ tử xứ;
trong kinh Pháp hoa bản tiếng Phạm thì hoặc
làziwya(dịch nghĩa: Sở giáo), hoặc là
antevàsin (dịch nghĩa: đứng bên cạnh),
hoặc làbhikwu(dịch âm: tỉ khưu), hoặc là
zràvaka(dịch ý: Thanh văn).
Ngoài ra, môn nhân thường gọi là Môn
đệ, Đồ đệ; đệ tử nối pháp sau khi thầy tổ thị
tịch, gọi là Di đệ; đệ tử thụ giới gọi là Giới
đệ, Giới tử, Giới đồ; trong cùng sơn môn,
người lớn tuổi tu trước gọi là Pháp huynh,
người nhỏ tuổi tu sau gọi là Pháp đệ.
[X. kinh Tần tì sa la vương nghinh Phật
trong Trung a hàm Q.11; kinh Đại bản
trong Trường a hàm Q.1; phẩm Phương tiện
trong kinh Pháp hoa Q.1; kinh Quá khứ
hiện tại nhân quả Q.4; luận Đại trí độ Q.10,
Q.38; Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng; Duy ma kinh nghĩa
sớ Q.3; điều Huyền hội pháp sư trong Đại
đường tây vực cầu pháp cao tăng truyện
Q.thượng].
ĐÊ TỬ VỊ
Đối lại với “Sư vị”.
Trong quá trình tu hành của Mật giáo,
có năm giai đoạn gọi là Năm loại tam muội
da, năm loại quán đính. Đó là:
1. Sơ kiến tam muội da.
2. Nhập đổ tam muội da.
3. Cụ đàn tam muội da.
4. Truyền giáo tam muội da.
5. Bí mật tam muội da.
Trong năm giai đoạn trên, ba giai đoạn
trước gọi là Đệ tử vị, còn hai giai đoạn sau
gọi là A xà lê vị (tức là Sư vị).

(xt. Tam Ma Da).
ĐỂ HẠ
.....
Thông thường những cái thấp hèn được
gọi là để hạ.
Trong Phật giáo, Để hạ là chỉ cho hàng
phàm phu nghiệp chướng sâu nặng dưới giai
vị Thập tín.
ĐỂ HẠ

Í
Cứ theo Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết
ma sớ quyển 4 phần dưới của ngài Đạo tuyên
đời Đường, thì phúc nghiệp của hàng phàm
phu để hạ không thanh tịnh.
Còn theo Tế lục kí quyển 4, quyển 5
của ngài Nguyên chiếu đời Tống, thì người
chưa vào Ngoại phàm gọi là Để hạ hoặc
gọi Bạc địa. Vì ngài Nguyên chiếu cho rằng
giai vị Tam hiền thuộc Nội phàm, giai vị
Thập tín thuộc Ngoại phàm, dưới Thập tín
tức là Để hạ.
ĐỂ LÍ
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho chỗ rốt ráo của đạo lí.
Bích nham lục Phổ chiếu tự (Đại 48, 139
thượng), nói: “Khảo xét đến tận nguồn, mổ
xẻ đến chỗ cùng cực” (để lí).
ĐỂ LÍ TAM MUỘI DA BẤT ĐỘNG TÔN UY NỘ
VƯƠNG SỨ GIẢ NIÊM TỤNG PHÁP
...... ..
Gọi tắt: Để lí tam muội da pháp, Để lí
tam muội da kinh.
Có 1 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 21.
Nội dung ghi chép pháp niệm tụng của
Bất động tôn, gồm:
1. Chỉ rõ pháp hộ thân trước khi vào
đàn tràng.
2. Liệt kê pháp kết giới, pháp cúng dường
hương hoa, các ấn khế và chân ngôn...
3. Nói về 3 loại hình tượng của Bất động
tôn (cầm gươm và dây, 4 mặt 4 tay, cầm gậy
báu và chày kim cương) và cách vẽ gươm

Cú luật ca.
4. Chỉ rõ các pháp Hộ ma để tiêu trừ các
chướng ngại.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].
ĐỂ SA PHẬT
Để sa, Phạm:Tiwya,Pàli:Tissa.
Cũng gọi Đế sa Phật, Đề sa Phật, Bổ sa
Phật, Phất sa Phật.
Tên hiệu của đức Phật ở đời quá khứ.
Cứ theo luận Câu xá quyển 18 chép, thì
sau khi trải qua ba a tăng kì kiếp đã tu hành
thành tựu ở đời quá khứ, đức Thích tôn lại
tinh tiến dũng mãnh tu tập trăm kiếp tướng
hảo thì gặp Phật Để sa đang ngồi trong bảo
khám, vào định hỏa giới, uy quang sáng
rực, đặc biệt khác thường, Ngài chí thành
chiêm ngưỡng, đứng một chân suốt bảy
ngày đêm mà không biết mỏi mệt, tịnh tâm
dùng kệ khen ngợi đức Phật Để sa rằng (Đại
29, 95 trung):
“Những bậc đa tài ở cõi này
Chư thiên Thệ cung trong mười phương
Trượng phu ngưu vương đại sa môn
Tìm khắp mọi nơi chẳng ai bằng”.
Nhờ đó mà đức Thích tôn vượt qua
đuợc 9 kiếp, chỉ còn 91 kiếp nữa là thành
chính giác.
[X.kinh Phật bản hạnh tập Q.4; luận
Đại trí độ Q.4; Kim quang minh tối thắng
vương kinh sớ Q.9; Huyền ứng âm nghĩa
Q.25].
ĐỊA BA LA MẬT
...........
Tức là mười hạnh ba la mật của Bồ tát
Thập địa tu hành: Bố thí, giữ giới, nhịn nhục,
tinh tiến, thiền định, bát nhã, phương tiện,
nguyện, lực, trí. Tu hành viên mãn Địa ba

la mật này thì chứng quả Phật.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
ĐỊA BÀ HA LA (613-687)
...........
Phạm:Divàkara. Hán dịch: Nhật chiếu.
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường, người
ĐỊA BÀ HA LA

Í
Trung Ấn độ, dòng Bà la môn.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, từng ở các chùa
Ma ha bồ đề, Na lan đà. Tính người hòa
nhã, thần khí rạng rỡ, học thông ba tạng,
am tường Ngũ minh, đặc biệt giỏi chú thuật.
Biết tin ngài Huyền trang học xong đã
trở về Trung quốc, sư bèn có chí viễn du.
Vào đầu năm Nghi phụng (676-678) đời vua
Cao tông nhà Đường, sư đến kinh đô Trường
an, lúc đó sư đã được hơn 60 tuổi.
Niên hiệu Vĩnh long năm đầu (680), vua
ban chiếu chỉ thỉnh sư ở Biệt viện và mời 10
vị Đại đức giúp sư dịch kinh ở chùa Thái
nguyên tại Đông kinh và ở chùa Hoằng phúc
tại Tây kinh. Từ niên hiệu Vĩnh long năm
đầu (680) đến niên hiệu Thùy củng năm đầu
(685), trong khoảng 6 năm, sư và 10 vị Đại
đức cùng dịch được các kinh như Đại thừa
hiển thức v.v... gồm 18 bộ 34 quyển.
Niên hiệu Văn minh năm đầu (684), ngài
Pháp tạng đến yết kiến sư ở chùa Tây thái
nguyên, sư trao cho ngài Pháp tạng phẩm
Nhập pháp giới của kinh Hoa nghiêm, nhờ
đó mà kinh Hoa nghiêm ở Trung quốc được
đầy đủ.
Sư thường nghĩ đến việc báo đáp công
ơn từ mẫu, muốn trở về quê, đã nhiều lần
dâng biểu xin từ qui, cuối cùng được vua
chấp thuận, nhưng tiếc rằng sư bị bệnh,
không về được.
Năm Thùy củng thứ 3 (687) sư tịch, thọ
75 tuổi. Vũ hậu ban sắc an táng sư ở chùa
Hương sơn tại Long môn, kinh đô Lạc
dương.
[X. Tống cao tăng truyện Q.2; Khai

nguyên thích giáo lục Q.9; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.12; Phật đính tối
thắng đà la ni kinh tự (Ngạn tông)].
ĐỊA BÍNH
Phạm: Pfthivì-parpaỉaka.
Cũng gọi Địa bạc bính, Địa bì bính, Địa
bì, Địa vị, Địa phì.
Lớp bánh mỏng tự nhiên sinh trên mặt
đất vào kiếp sơ.
Cứ theo luận Câu xá quyển 12 nói, thì
loài người ở kiếp sơ (lúc thế giới mới hình
thành) vốn lấy thức thực làm chính, về sau,
dần dần ăn địa bính (bánh đất), kế đó mới
lấy các loại dây leo ở rừng, lúa gạo v.v... làm
thức ăn.
[X. kinh Trung a hàm Q.39; kinh Khởi
thế Q.10; kinh Khởi thế nhân bản Q.10;
luận Lập thế a tì đàm Q.10; Câu xá luận
quang kí Q.12].
ĐỊA CHÍ
.....
Sách ghi chép các sự kiện, nhân vật, sản
phẩm... ở một địa phương.
Tại Ấn độ, trong các kinh như kinh
Chính pháp niệm xứ, kinh Hoa nghiêm,
kinh Đại bi, kinh Đại khổng tước chú
vương v.v... phần nhiều nêu địa danh chứ
không có địa chí.
Nhưng ở Trung quốc thì có những tác
phẩm địa chí Phật giáo như: Lạc dương già
lam kí của Dương huyễn chi đời Bắc Ngụy,
Đại đường tây vực kí của ngài Huyền trang
đời Đường, Lư sơn kí của Trần thuấn du
đời Tống, Bổ đà lạc ca sơn truyện của Thịnh
hi minh đời Nguyên, Kim lăng phạm sát chí
của Cát dần lượng đời Minh v.v...
Tại Nhật bản, từ thời Nại lương (Nara)
về sau có rất nhiều tác phẩm về các chùa

viện, nhưng thuộc loại địa chí thì nay chỉ
còn có ba bộ: Nam đô thất đại tự tuần lễ kí,
Duệ nhạc yếu kí và Sơn thành pháp hoa
linh trường kí.
ĐỊA CHỦ VƯƠNG
Địa chủ, Phạm: Dizàô-pati. Pàli:
Disàm-pati.
Hán âm: Nễ phiến ba đế.
ĐỊA CHỦ VƯƠNG

Í
Cũng gọi Phương chủ, Thành chủ, Địa
tự tại.
Vua nước Ấn độ thời thái cổ, là tiền thân
của Phật Thích ca.
Cứ theo phẩm Địa chủ trong kinh Tăng
nhất a hàm quyển 13 chép, thì ở thời quá
khứ xa xưa có một vị Đại vương tên là Địa
chủ, đã chia phân nửa châu Diêm phù đề
dưới quyền thống trị của mình cho quan
Đại thần Thiện minh. Đại thần Thiện minh
có người con xuất gia thành đạo, đó là đức
Đăng quang Như lai. Về sau Đại vương nhờ
nghe diệu pháp mà thề nguyền suốt đời cúng
dường Như lai và 80 ức vị tỉ khưu. Sau khi
Như lai và 80 ức vị tỉ khưu lần lượt vào Niết
bàn, thì Đại vương lại cúng dường xá lợi
trong bảy vạn năm, làm tất cả công đức, mãi
đến khi di pháp của Như lai hoàn toàn mất
hẳn, Đại vương mới diệt độ. Địa chủ vương
ấy chính là tiền thân của đức Thích tôn.
Nhưng, kinh Điển tôn trong Trường a
hàm quyển 5 ghi chép hơi khác. Cứ theo
kinh này thì Địa chủ vương đem việc nước
giao phó cho quan Đại thần Điển tôn. Sau
khi Điển tôn chết, con là Diệm man lên làm
tướng, người đời gọi là Đại điển tôn.
Sau khi Địa chủ vương băng hà, con là
Từ bi lên nối ngôi, không bao lâu, Từ bi
cũng giao phó quốc sự cho Diệm man. Về
sau, Diệm man xuống tóc xuất gia, đồng
thời, có 8 vạn 4 nghìn người cũng theo
Diệm man xuất gia. Đại điển tôn này chính
là tiền thân của Phật Thích ca.
[X. kinh Trường a hàm Q.20; kinh Khởi
thế nhân bản Q.10; kinh Phật bản hạnh tập

Q.3, Q.4; luật Tứ phần Q.31]. (xt. Định
Quang Như Lai).
ĐỊA CƯ THIÊN
Phạm: Bhùmy-avacara-deva.
Đối lại với “Không cư thiên”.
Chỉ cho trời Tứ thiên vương và trời Đao
lợi trong sáu tầng trời cõi Dục.
Cứ theo thuyết của luận Câu xá, thì hai
tầng trời này ở trong núi Tu di nên gọi là
Địa cư thiên. Còn bốn tầng trời ở trong hư
không là Dạ ma, Đâu suất, Hóa lạc và Tha
hóa tự tại thì gọi là Không cư thiên.
Ngoài ra, Mật giáo chia chư thiên của
Kim cương bộ ngoài trên mạn đồ la Kim
cương giới làm năm loại và xếp Địa cư thiên
vào loại thứ 4.
Cứ theo kinh Đại giáo vương quyển 10,
thì các vị trời Chủ tạng, Phong, Hỏa, Câu vĩ
la và vợ của họ đều ở trên mặt đất, nên gọi
là Địa cư thiên. Thuyết này lấy chư thiên
của Ấn độ giáo phối hợp với Kim cương bộ
ngoài và lấy vị trời này làm Thiên sứ (Phạm:
Dùta) có nhiệm vụ truyền mệnh lệnh của
thần xuống loài người, đồng thời, đề đạt
nguyện vọng của loài người lên chư thiên.
Nhưng thuyết này khác với thuyết kiến
lập thế giới của luận Câu xá.
[X. Lí thú thích Q.hạ; luận Câu xá Q.11;
luận Đại tì bà sa Q.134; Kim cương đính
kinh du già thập bát hội chỉ qui]. (xt. Ngũ
Loại Thiên).
ĐỊA ĐẠI
.....
Phạm:Pfthivì-dhàtu.
Một trong bốn yếu tố cấu tạo thành tất
cả sắc pháp (vật chất).
Pháp tính của Địa đại là chữ (A), hiển
sắc là mầu vàng, hình sắc là hình vuông,

xúc trần là tính cứng, nghiệp dụng là giữ
gìn, tự nghĩa là vốn chẳng sinh.
(xt. Lục Đại, Tứ Đại).
ĐỊA ĐỘNG
.....
Đất bị chấn động.
Cứ theo kinh Bát nê hoàn thì có 3
nguyên nhân làm cho mặt đất chấn động.
Đó là:
ĐỊA ĐỘNG

Í
1. Khi gió thổi mạnh (bão) làm cho nước
dậy sóng, đất chấn động. Đây là vì đất
nương nước, nước nương gió, gió nương
hư không.
2. Khi sa môn đắc đạo và chư thiên
thị hiện.
3. Khi Phật thành đạo.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 6,
thì khi đức Phật sắp nói pháp, có 7 nguyên
nhân làm cho mặt đất rúng động.
1. Làm cho các loài ma sợ hãi.
2. Làm cho tâm chúng sinh không tán
loạn.
3. Làm cho người phóng túng điềm
tĩnh lại.
4. Làm cho chúng sinh tỉnh ngộ, biết rõ
pháp tướng vi diệu.
5. Làm cho chúng sinh quán xét lời thuyết
pháp của Phật là từ nơi Nhất thiết trí mà ra.
6. Làm cho chúng sinh có căn cơ thuần
thục được giải thoát.
7. Làm cho chúng sinh thuận theo mà
thưa hỏi nghĩa chân chính.
Ngoài ra, kinh Tăng nhất a hàm cũng
nêu ra tám nguyên nhân làm cho mặt đất
chấn động.
1. Khi phong luân và thủy luân rúng động.
2. Khi Bồ tát từ cung trời Đâu suất giáng
thần vào thai mẹ.
3. Khi Bồ tát ra khỏi thai mẹ.
4. Khi Bồ tát thành đạo.
5. Khi đức Phật vào Niết bàn.
6. Khi vị tỉ khưu hiện thần thông.
7. Khi chư thiên hiện hình Phạm vương
hoặc Đế thích đi đến chỗ Phật.

8. Khi nạn đói và chiến tranh sắp xảy ra.
ĐỊA HẠ THIÊN
Các thần sứ giả chuyên thi hành mệnh
lệnh của thần Đạt thành. Một trong 5 loại
chư thiên thuộc Kim cương bộ ngoài trên
mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo.
Cứ theo Bí tạng kí thì có 5 loại chư thiên,
trong đó, Địa hạ thiên là chỉ cho rồng, a tu
la và vua Diêm ma. Trong các kinh và nghi
quĩ, vị trời này có những tên gọi khác nhau.
Như Đà la ni môn chư bộ yếu mục gọi là
Cư địa để thiên; kinh Giáo vương quyển 10
thì gọi là Thủ cư thiên.
Theo hình vẽ trên mạn đồ la Kim cương
giới và trong kinh Giáo vương, thì trời này
là chỉ cho Kim cương diện thiên, Diệm ma
thiên, Hoan hỉ thiên, Thủy thiên v.v...
(xt. Ngũ Loại Thiên).
ĐỊA KHÁCH
.....
Cũng gọi Trang điền, Trang khách.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Người làm ruộng trong các chùa viện.
[X. điều Trang chủ trong Liệt chức tạp
vụ ở chương Lưỡng tự trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.hạ].
ĐỊA LÔ
.....
Lò sưởi dùng trong nhà Tăng.
Trấn châu Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư
ngữ lục (Đại 47, 503 trung), nói: “Một hôm,
sư và trưởng lão Hà dương Mộc tháp ngồi
trong nhà Tăng có lò sưởi (địa lô)”.
[X. Điện đường môn trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
ĐỊA LUÂN
Tầng trên cùng của y báo (khí thế gian)
và tầng cuối cùng của chính báo (thân hữu

tình). Một trong 5 luân.
Nếu đem phối hợp với nhục thân của
chúng sinh thì địa luân là Tất luân (từ đầu
gối trở xuống). Về hiển sắc, Địa luân là mầu
vàng, về hình sắc, Địa luân có hình vuông,
chủng tử là (A).
(xt. Ngũ Luân).
ĐỊA LUÂN

Í
ĐỊA LUẬN TÔNG
Cũng gọi Địa luận gia, Địa luận học phái.
Một tông phái của Phật giáo Đại thừa, y
cứ vào Thập địa kinh luận mà chủ trương
thuyết Như lai tạng duyên khởi. Là một trong
13 tông ở Trung quốc. Người hoằng dương
tư tưởng của tông này gọi là Địa luận sư,
Địa nhân.
Vào niên hiệu Vĩnh bình năm đầu (508)
đời Bắc Ngụy, các ngài Bồ đề lưu chi, Lặc na
ma đề, Phật đà phiến đa và hơn 10 nhà nghĩa
học vâng mệnh vua Tuyên vũ, dịch Thập
địa kinh luận ở Lạc dương, từ đó tông Địa
luận được hình thành. Về sau, vì kiến giải
bất đồng nên tông này chia làm 2 phái:
Tương châu nam đạo của sư Tuệ quang theo
thuyết của ngài Lặc na ma đề và Tương châu
bắc đạo của sư Đạo sủng nối pháp của ngài
Bồ đề lưu chi.
I. Phái Tương châu nam đạo của ngài
Tuệ quang cho rằng: Thức A lại da thứ 8
chính là tâm Như lai tạng nói trong kinh
Lăng già và cũng là Phật tính nói trong kinh
Niết bàn, nên gọi là “Chân thường tịnh
thức”. Phái này chủ trương Phật tính vốn
sẵn có và các pháp đều do chân như duyên
khởi sinh ra, đồng thời, cũng cho bảy thức
đều là vọng thức hữu vi và đặc biệt gọi thức
A đà na là Vô minh thức.
Sư Tuệ quang mới đầu xuất gia theo ngài
Phật đà phiến đa, có tham dự việc phiên
dịch Thập địa kinh luận. Sư trụ trì chùa Đại
giác ở Nghiệp đô, giáo hóa rất rộng. Sau, sư
soạn sớ để nói rõ ý chỉ sâu kín của bộ Thập
địa kinh luận và chú giải các kinh: Hoa

nghiêm, Niết bàn, Duy ma, Địa trì, Thắng
man, Di giáo v.v... đồng thời, soạn Tứ phần
luật sớ.
Đệ tử của ngài Tuệ quang có các vị Pháp
thượng, Tăng phạm, Đạo bằng, Huệ thuận,
Linh tuân, Tăng đạt, Đạo thận, An lẫm, Đàm
diễn, Đàm ẩn, Đạo vân, Đàm tuân v.v...
trong đó, Tăng đạt rất được Lương Vũ đế
tôn kính. Tăng đạt từng giảng kinh Hoa
nghiêm, Thập địa ở các chùa Hồng cốc, Định
quan; sư An lẫm thì ở chùa Kì xà núi Chung
sơn, tuyên giảng kinh Đại tập. Riêng sư Pháp
thượng thì trí tuệ vượt trội, 15 tuổi đã bắt
đầu giảng kinh Pháp hoa, từng làm Tăng
thống thời Đông Ngụy và Bắc Tề.
Đệ tử của sư Pháp thượng có các vị Pháp
tồn, Dung trí, Tuệ viễn... Sư Dung trí giảng
kinh Niết bàn và Địa luận; sư Tuệ viễn ở
chùa Tịnh ảnh tại Trường an, chú thích các
kinh Địa luận. Địa trì, Hoa nghiêm, Niết
bàn, Duy ma, Thắng man v.v... đồng thời,
soạn Đại thừa nghĩa chương, Thập địa nghĩa
kí v.v... để phát huy những điều học được ở
thầy. Đệ tử của sư Tuệ viễn gồm có: Linh
xán, Huệ thiên, Thiện trụ, Trí huy, Biện
tướng v.v... Trong đó, sư Linh xán kế vị thầy
trụ trì chùa Tịnh ảnh, chuyên giảng Thập
địa và Niết bàn.
Ngoài ra, đệ tử của sư Đạo bằng là Linh
dụ ở chùa Đại từ và chùa Diễn không, tinh
thông Hoa nghiêm, Địa luận, soạn Thập địa
luận sớ. Đệ tử sư Đàm tuân là Đàm thiên
chuyên nghiên cứu các kinh Hoa nghiêm,
Thập địa, Lăng già, sau vì Chu vũ đế hủy
diệt Phật giáo nên lánh nạn xuống phương
nam, gặp được luận Nhiếp đại thừa, bèn lấy
luận này làm tông chỉ và trở thành Thủy tổ
của tông Nhiếp luận. Trên đây là trình bày

sơ lược về sự truyền thừa của phái Nam đạo.
Còn về giáo nghĩa của phái Nam đạo thì
có các thuyết sau đây:
1. Theo Hoa nghiêm huyền đàm quyển
4 của ngài Trừng quán thì ngài Tuệ quang
chia giáo pháp đức Phật nói trong một
đời ra làm3giáo: Tiệm giáo, Đốn giáo và
Viên giáo.
2. Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
10 phần trên, thì ngài Tuệ quang chia làm
4 tông:
ĐỊA LUẬN TÔNG

Í
a) Tông Nhân duyên: Chỉ cho Lục nhân
tứ duyên của A tì đàm.
b) Tông Giả danh: Chỉ cho Tam giả của
luận Thành thực.
c) Tông Cuống tướng: Chỉ cho Đại phẩm,
Tam luận.
d) Thường tông: Chỉ cho Phật tính
thường trụ, lặng lẽ, vốn có, nói trong các
kinh Niết bàn, Hoa nghiêm.
3. Cứ theo Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí quyển 1, thì ngài Chân đế lập
Tiệm giáo (Hóa nghi), Đốn giáo (Hóa pháp),
nhưng trong ba giáo do ngài Tuệ quang
phán lập, thì Tiệm giáo, Đốn giáo chỉ là
Hóa nghi, duy có Viên giáo mới là Hóa
pháp.
4. Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
1, thì sư Tuệ viễn phán lập Thanh văn tạng,
Bồ tát tạng, đồng nghĩa với Bán tự giáo,
Mãn tự giáo, Đại thừa và Tiểu thừa.
II. Phái Tương châu Bắc đạocủa ngài
Đạo sủng cho rằng: Thức A lê da là vọng
tâm vô minh, chứ chẳng phải là chân như
bất sinh bất diệt. Phái này chủ trương Phật
tính có sau, phải tu hành trải qua nhiều kiếp
mới được thành Phật.
Phái Bắc đạo không được thịnh hành
bằng phái Nam đạo, do đó, sự truyền thừa
cũng không có hệ thống rõ ràng. Người ta
chỉ biết rằng, ngài Đạo sủng có các vị đệ tử
như: Tăng hưu, Pháp kế, Đản lễ, Lao nghi,
Nho quả, Chí niệm v.v... trong đó, sư Chí
niệm từng ở các chùa Khai nghĩa, Đại hưng
quốc tại Tấn dương và biên soạn Tạp tân
luận sớ, Quảng sao v.v...

Có thuyết nói, sa môn Tự quĩ chùa Hộ
thân thuộc phái Bắc đạo phán giáo làm 5
tông:
1. Tông Nhân duyên: Chỉ cho A tì đàm.
2. Tông Giả danh: Chỉ cho luận Thành
thực.
3. Tông Bất chân: Chỉ cho Bát nhã,
Pháp hoa.
4. Chân tông: Chỉ cho kinh Niết bàn.
5. Tông pháp giới: Chỉ cho kinh Hoa
nghiêm.
Sau hết, về sự sai khác giữa Nam đạo
và Bắc đạo có thể tóm tắt thànhhai thuyết
như sau:
1. Phái Bắc đạo theo thuyết “A lê da y
trì”, chấp A lại da là vọng thức để làm chỗ
nương tựa, cho rằng tất cả các pháp đều do
A lại da duyên khởi; còn phái Nam đạo thì
chủ trương A lại da là chân như tịnh thức
và chấp lấy chân như để làm chỗ nương tựa
mà cho rằng tất cả các pháp đều do chân
như duyên khởi sinh ra.
2. Phái Nam đạo theo thuyết Chân
như y trì, dựa trên thức thứ 8 mà lập ra
chân như tịnh thức; còn phái Bắc đạo thì
dựa trên thức thứ 9 để lập chân vọng hòa
hợp, tức lập thức thứ 8 làm vọng thức,
thức thứ 9 làm tịnh thức, có điều là tuy
lập thức thứ 9 nhưng vẫn chưa có tên gọi
Am ma la.
Về sau, Nhiếp luận tông của ngài Chân
đế hưng khởi, lập thuyết gần giống chủ
trương của phái Bắc đạo, cho nên phái này
dần dần đồng hóa với tông Nhiếp luận. Còn
phái Nam đạo về sau cũng có khuynh hướng
theo Nhiếp luận nên dần dần cũng suy vi.
Tuy nhiên, đối với sự thành lập tông Hoa
nghiêm sau này, tông Địa luận đã có ảnh

hưởng rất lớn.
[X. luận Kim cương tiên Q.2, Q,4; Thập
địa kinh luận tự; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.1; Niết bàn kinh nghĩa kí Q.1;
Đại thừa nghĩa chương Q.19; Pháp hoa
huyền luận Q.1, Q.2, Q.9; Pháp hoa huyền
nghĩa thích tiêm Q.18; Tứ giáo nghi Q.1;
Trung quán luận sớ Q.7 phần đầu: Lịch
đại tam bảo kỉ Q.7; Q.9, Q.11, Q.12; Tục
cao tăng truyện Q.1, Q.7 đến Q.12, Q.14
đến Q.16; Khai nguyên thích giáo lục Q.9].
(xt. A Lại Da Thức, Hoa Nghiêm Tông,
Nhiếp Luận Tông).
ĐỊA LUẬN TÔNG

Í
ĐỊA MẶC
... ..
Trong các kinh thường dùng từ ngữ
này để biểu thị số kiếp lâu xa không thể
đếm được.
Phẩm Hóa thành dụ trong kinh Pháp
hoa (Đại 9, 22 trung), nói: “Đức Thế tôn
Đại thông trí thắng đã thành Phật từ vô
lượng kiếp trước; ví như có người lấy đất
trong 3.000 thế giới mà mài làm mực, rồi cứ
đi qua 1.000 cõi nước chấm xuống một chấm,
như thế cho đến khi hết mực cũng không
thể đếm được số kiếp Ngài đã thành Phật”.
ĐỊA NGỤC
... ..
Phạm: Naraka hoặc Niraya,Pàli: Niraya.
Dịch âm: Nại lạc ca, Na lạc ca, Nại lạc,
Nê lê da, Nê lê.
Cũng gọi Bất lạc, Khả yếm, Khổ cụ, Khổ
khí, Vô hữu, Địa ngục đạo, Địa ngục thú,
Đia ngục hữu, Địa ngục giới. Một trong Ngũ
thú, một trong Lục thú, một trong Ngũ đạo,
một trong Lục đạo, một trong Thất hữu,
một trong Thập giới. Là nơi chịu khổ của
chúng sinh tạo các nghiệp ác, như giết hại,
trộm cướp, gian dâm.
Địa ngục được phân loại như sau:
1. Bát đại địa ngục (cũng gọi Bát nhiệt
địa ngục, Bát đại nhiệt địa ngục), gồm 8 địa
ngục: Đẳng hoạt, Hắc thằng, Chúng hợp,
Khiếu hoán (Hào khiếu). Đại khiếu hoán
(Đại khiếu), Viêm nhiệt, Đại tiêu nhiệt (Cực
nhiệt), A tị (Vô gián) v.v...
2. Bát hàn địa ngục: Át bộ đà, Ni thích
bộ đà, Át chiết tra (A tra tra), Hoắc hoắc bà

(A ba ba), Hổ hổ bà, Ôn bát la, Bát đặc ma
và Ma ha bát đặc ma.
Ngoài ra, mỗi một địa ngục trong Bát
đại địa ngục đều có 16 địa ngục nhỏ phụ
thuộc, tổng cộng là 136 địa ngục.
Về vị trí của các địa ngục thì có 3 thuyết:
1. Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 19
và phẩm Nê lê trong kinh Đại lâu thán quyển
2, thì địa ngục ở chung quanh biển lớn, ở
khoảng giữa núi Đại kim cương và núi Đại
kim cương thứ 2.
2. Cứ theo phẩm Địa động trong luận
Lập thế a tì đàm quyển 1, thì địa ngục ở
ngoài núi Thiết vi, chỗ hẹp nhất là 8 vạn do
tuần, chỗ rộng nhất là 16 vạn do tuần.
3. Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 172
và luận Câu xá quyển 11, thì Đại địa ngục
Vô gián ở phía dưới Nam thiện bộ châu cách
2 vạn do tuần, 7 địa ngục còn lại theo thứ tự
chồng xếp lên trên hoặc nằm ở bên cạnh.
Ngoài ra, còn có Cô địa ngục và Biên địa
ngục không lệ thuộc vào các địa ngục lớn,
nhỏ nói trên, hoặc ở trong 4 châu, ven sông
ĐỊA NGỤC
Tòa Án ở Địa ngục (tranh đào được tại Đôn Hoàng)
Tranh Địa Ngục

Í
bên núi, hoặc ở dưới đất, giữa hư không v.v...
Có chỗ nói Cô địa ngục tức là Biên địa ngục,
2 địa ngục này là một, chỉ khác nhau về tên
gọi mà thôi.
[X. kinh Thiên sứ trong Trung a hàm
Q.12; kinh Khởi thế nhân bản Q.2; kinh
Tứ nê lê; kinh Chính pháp niệm xứ Q.5;
phẩm Địa ngục danh hiệu trong kinh Địa
tạng bồ tát bản nguyện; luận Lập thế a tì
đàm Q.6, Q.7, Q.8; luận Thuận chính lí
Q.31; luận Du già sư địa Q.4; luận Đại trí
độ Q.9, Q.16, Q.30, Q.39, Q.62]. (xt. Bát
Hàn Địa Ngục, Bát Nhiệt Địa Ngục, Thập
Lục Tiểu Địa Ngục).
ĐỊA NGỤC BIẾN
Cũng gọi Địa ngục biến tướng, Địa ngục
đồ, Địa ngục hội.
Bức tranh vẽ những cảnh tượng địa ngục
để mọi người trông thấy, gọi là Địa ngục
biến, mục đích khuyên người làm thiện
tránh ác.
Loại tranh này xuất hiện đầu tiên ở chùa
Thạch quật thôn A chiên đa (Ajantà) bên
Ấn độ.
Tại Trung quốc từ đời Đường trở về sau
loại tranh này rất thịnh hành và Ngô đạo tử
là người nổi tiếng nhất về loại tranh này.
Năm Khai nguyên 24 (736) đời Đường,
Ngô đạo tử vẽ Địa ngục biến trên vách chùa
Cảnh công, sau khi xem, những người ở kinh
đô đều sợ hãi không dám ăn thịt và các nhà
đồ tể ở Lưỡng đô (Đông đô, Tây đô) phải
đổi nghề.
Cứ theo Lịch đại danh họa kí nói, thì
Trương hiếu sư, Trần tĩnh nhãn, Lư lăng

già, Lưu a tổ v.v... đều có vẽ tranh địa ngục
trên vách các chùa viện và hiện vẫn còn.
Ngoài ra, Viên đốn quán tâm thập pháp
giới đồ, Tam giới lục đạo luân hồi đồ v.v...
cũng được lưu hành rất rộng ở đương thời.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.48; Hữu
bộ tì nại da tạp sự Q.17; Phật tổ thống kỉ
Q.40; Thiên trúc biệt tập Q.2 (Tuân thức);
Long thư tăng quảng tịnh độ văn Q.8 (Vương
nhật hưu)].
ĐỊA NGỤC THẢO TỬ
Một trong những tranh vẽ Lục đạo của
Phật giáo Nhật bản, do Quang trường vẽ và
Tịch liên soạn lời, được lưu hành vào thời
Liêm thương.
Tác phẩm này miêu tả những cảnh tượng
ghê sợ ở địa ngục rất sống động với một kĩ
thuật biểu hiện điêu luyện mà không một
họa phẩm bình thường nào có thể sánh kịp.
Cùng một thể tài này còn có tranh Ngã quỉ
thảo tử, Bệnh thảo tử v.v...
ĐỊA NGỤC THẢO TỬ
Địa Ngục Biến
Địa Ngục Biến

Í
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT
Địa tạng, Phạm:Kwitigarbha.
Dịch âm: Khất xoa để nghiệt bà.
Vị Bồ tát được sự phó chúc của đức Thích
tôn đã tự thệ nguyện độ hết chúng sinh trong
6 đường trong khoảng thời gian từ khi đức
Thích tôn viên tịch đến lúc bồ tát Di lặc
thành đạo rồi Ngài mới thành Phật.
Về ý nghĩa của danh hiệu bồ tát Địa tạng,
thì kinh Địa tạng thập luân quyển 1 (Đại
13, 722 thượng) giải thích: “An nhẫn bất
động, giống như quả đất, vắng lặng sâu kín,
giống như kho tàng”, nên gọi là Địa tạng.
Kinh Đại phương quảng thập luân quyển
1 thì cho rằng Địa tạng nghĩa là phục tạng
(kho báu được chôn giấu trong lòng đất).
Luận Cứu cánh nhất thừa bảo tính quyển
4, dùng kho báu giấu kín trong lòng đất để
ví dụ cho Như lai tạng.
Cứ theo phẩm Tựa trong kinh Đại
phương quảng thập luân quyển 1 và kinh
Chiêm sát thiện ác nghiệp báo quyển thượng,
thì bồ tát Địa tạng do nguyện lực đại bi ở
quá khứ, nên thị hiện vô lượng thân trong
các loài khác nhau, như thân Đại phạm
vương, thân Đế thích, thân Thanh văn, thân
Diêm la vương, thân sư tử, voi, cọp, sói, trâu,
ngựa cho đến thân La sát, thân địa ngục v.v...
để giáo hóa chúng sinh, đặc biệt thương xót
chúng sinh chịu khổ trong cõi đời năm trọc
ác mà giúp chúng sinh tiêu tai tăng thọ để
thành tựu căn lành. Vì sự hóa hiện vô số
thân như thế nên bồ tát Địa tạng còn được
gọi là Thiên thể địa tạng.
Về sự tích tiền thân của bồ tát Địa tạng

thì có nhiều thuyết.
Cứ theo phẩm Đao lợi thiên cung thần
thông trong kinh Địa tạng bồ tát bản nguyện
quyển thượng, thì trong kiếp quá khư xa xưa,
bồ tát Địa tạng là con một Đại trưởng giả,
nhân thấy hình tướng đẹp đẽ trang nghiêm
của đức Sư tử phấn tấn cụ túc vạn hạnh
Như lai mà sinh lòng cung kính chiêm
ngưỡng, rồi vì muốn chứng được thân tướng
ấy mà phát nguyện trong đời vị lai độ thoát
hết thảy lục đạo chúng sinh.
Còn phẩm Diêm phù chúng sinh nghiệp
cảm trong kinh đã dẫn thì nêu ra 2 thuyết.
1. Trong một kiếp quá khứ xa xưa, bồ
tát Địa tạng là một vị Quốc vương, phần
đông nhân dân trong nước ấy đều làm điều
ác, Quốc vương bèn phát nguyện độ hết
chúng sinh tội khổ, nếu không thì chẳng
nguyện thành Phật.
2. Cũng trong một kiếp quá khứ lâu xa,
bồ tát Địa tạng là một cô gái, tên Quang
mục, mẹ nàng phải chịu khổ trong địa ngục,
để cứu mẹ, Quang mục phát nguyện cứu
độ tất cả chúng sinh tội khổ, cho đến khi
thành Phật hết thì Quang mục mới lên ngôi
Chính giác.
Hình tượng của bồ tát Địa tạng có nhiều
loại.
Theo kinh Đại nhạt quyển 3 thì Ngài
mang hình một vị Bồ tát, đầu đội mũ báu,
cổ đeo chuỗi ngọc.
Còn theo kinh Đại phương quảng thập
luân quyển 1 thì Ngài có hình một vị sa môn.
Phổ thông, hình tượng được lưu truyền
rộng rãi nhất
là loại hình
tượng bên
trong ẩn hạnh

Bồ tát, bên
ngoài hiện
tướng sa môn,
tay trái cầm
ngọc báu, tay
phải cầm tích
trượng, ngồi
hoặc đứng
trên hoa sen.
Trong Mật giáo, bồ tát Địa tạng là vị tôn
đứng đầu viện Địa tạng trên Mạn đồ la Thai
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT
Bồ Tát Địa Tạng

Í
tạng giới, hiện hình
Bồ tát, tay trái cầm
hoa sen, trên hoa có
cờ báu Như ý, tay
phải cầm bảo châu,
ngồi trên hoa sen,
mật hiệu là Bi
nguyện kim cương,
Dữ nguyện kim
cương. Hình tam
muội da là bảo châu
hoặc cây cờ trên hoa
sen. Chủng tử là (i), hoặc (ha). Chân
ngôn có hai loại, nhưng phần nhiều thường
dùng “Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm ha
ha ha vi sa ma duệ sa ha”. Ấn tướnglà Kì
ấn (ấn cờ). Nhưng theo kinh Đà la ni tập
quyển 6 thì ấn tướng của Ngài là Pháp thân
ấn và Pháp ấn.
Ngoài ra, Bồ tát kim cương chàng trong
số 4 vị thân cận của đức Bảo sinh Như lai ở
phương Nam trong Mạn đồ la Kim cương
giới là cùng thể mà khác tên với bồ tát Địa
tạng.
Lại cứ theo kinh Bát đại bồ tát mạn đồ
la, thì bồ tát Địa tạng là 1 trong 8 vị Đại bồ
tát. Có thuyết cho rằng bồ tát Địa tạng cùng
với các bồ tát Quan âm, Thế chí và Long
thụ đều đứng hầu bên cạnh đức Phật A di
đà, gọi là A di đà ngũ Phật. Cũng có thuyết
cho rằng tiền thân của đức Phật A di đà
là bồ tát Pháp tạng là cùng thể với bồ tát
Địa tạng.
Tại Trung quốc, từ đời Tùy, Đường trở
đi, tín ngưỡng sùng bái bồ tát Địa tạng rất

hưng thịnh. Như ngài Tín hành đời Tùy đã
dựa vào kinh Địa tạng thập luân mà đề xướng
thuyết “Phổ Phật Phổ Pháp” và pháp lễ sám
bồ tát Địa tạng, bấy giờ gọi là Tam giai giáo.
Ngoài ra, ngài Thường cẩn đời Tống có
soạn Địa tạng bồ tát linh nghiệm kí, trong
đó, soạn giả ghi chép 32 truyện tích về sự
linh nghiệm của bồ tát Địa tạng từ đời Lương
đến đời Tống. Do tín ngưỡng Địa tạng phổ
biến, nên người đời thường vẽ hình tượng
của Ngài tôn trí ở các chùa viện hoặc bàn
thờ của tư gia để lễ bái cúng dường. Bức
tượng bồ tát Địa tạng nổi tiếng nhất là bức
tượng vẽ trên vách hồi lang phía đông của
chùa Thiện tịch, huyện Đức dương, châu
Hán vào đời Lương.
Giới Phật giáo Trung quốc coi bồ tát Địa
tạng là 1 trong 4 vị Đại bồ tát, tương truyền
đạo tràng ứng hóa thuyết pháp của Ngài là
núi Cửu hoa ở tỉnh An huy.
Cứ theo Tống cao tăng truyện quyển
20 v.v... thì bồ tát Địa tạng giáng sinh vào
dòng quốc vương nước Tân la, họ Kim, tên
là Kiều giác. Sau khi xuất gia, Ngài đếnTrung
quốc vào đời vua Huyền tông nhà Đường,
vào núi Cửu hoa tu đạo, sau mấy mươi năm
Ngài thị tịch, nhục thân của Ngài toàn vẹn
không hư nát và được đặt trong tháp. Tương
truyền, điện thờ nhục thân của Ngài trên
núi Cửu hoa là chỗ Ngài thành đạo.
Vì lòng từ bi thệ nguyện cứu độ hết thảy
chúng sinh chịu khổ ở địa ngục nên bồ tát
Địa tạng hóa thân làm vua Diêm la. Quan
niệm về địa ngục trong tín ngưỡng dân gian
Trung quốc chịu ảnh hưởng của kinh Địa
tạng bồ tát bản nguyện rất sâu, coi bồ tát
Địa tạng là vị chủ tể tối cao của địa ngục, gọi
là U minh giáo chủ, dưới Ngài có Thập điện

diêm vương cai quản.
Cứ theo kinh Địa tạng thập vương quyển
1, thì bồ tát Địa tạng có vô lượng công đức
thù thắng không thể nghĩ bàn, hàng Thanh
văn, Độc giác không thể sánh kịp. Theo kinh
Địa tạng bồ tát bản nguyện quyển thượng,
thì bồ tát Địa tạng vốn đã chứng quả vị Thập
địa, nhưng vì hóa độ chúng sinh, nên Ngài
nguyện trụ ở quả vị Thanh văn, Duyên giác
chứ không nguyện thành Phật. Kinh này
cũng nói: Nếu có người chí tâm xưng niệm
danh hiệu bồ tát Địa tạng hoặc lễ bái cúng
dường hình tượng của Ngài thì xa lìa những
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT
Bồ Tát Địa Tạng
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
nỗi buồn khổ, không rơi vào đường ác và
được 10 hoặc 28 điều lợi ích.
Tại Nhật bản, tín ngưỡng Địa tạng bắt
đầu từ giữa thời đại Bình an, đến thời Liêm
thương thì hòa nhập vào tín ngưỡng dân
gian và cho mãi đến nay vẫn còn hưng
thịnh.
[X. kinh Kim cương tam muội; kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.57; kinh Hoa nghiêm
Q.44 (bản dịch cũ); kinh Đại bảo tích Q.1;
kinh Địa tạng bồ tát đà la ni; kinh Đại nhật
Q.1 đến Q.4; Địa tạng bồ tát nghi quĩ; kinh
Dự tu thập vương sinh thất; kinh Bất không
quyên sách thần biến chân ngôn Q.9; Đại
nhật kinh sớ Q.5; Q.10. Q.13; Pháp uyển
châu lâm Q.14; Cảnh đức truyền đăng lục
Q.11]. (xt. Lục Địa Tạng, Diên Mệnh Địa
Tạng, Diêm Ma Vương).
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT BẢN NGUYÊN KINH
Phạm: Kzitigarbha-praịidhànasùtra.
Gọi tắt: Địa tạng bản nguyện kinh.
Gồm 2 quyển, do ngài Thực xoa nan đà
dịch vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 13.
Kinh này nói về công đức bản nguyện,
thệ nguyện bản sinh của bồ tát Địa tạng,
người đọc tụng kinh này có thể tiêu trừ vô
lượng tội nghiệp và được lợi ích không thể
nghĩ bàn.
Nội dung gồm 13 phẩm:
1. Phẩm Đao lợi thiên cung thần thông.
2. Phẩm Phân thân tập hội.
3. Phẩm Quán chúng sinh nghiệp duyên.
4. Phẩm Diêm phù chúng sinh nghiệp
cảm.

5. Phẩm Địa ngục danh hiệu.
6. Phẩm Như lai tán thán.
7. Phẩm Lợi ích tồn vong.
8. Phẩm Diêm la vương chúng tán thán.
9. Phẩm Xưng Phật danh hiệu.
10. Phẩm Giáo lượng bố thí công đức
duyên.
11. Phẩm Địa thần hộ pháp.
12. Phẩm Kiến văn lợi ích.
13. Phẩm Chúc lụy nhân thiên.
Dưới đề kinh này có ghi “Đường Vu điền
quốc Tam tạng sa môn Thực xoa nan đà
dịch” (Tam tạng sa môn người nước Vu điền
là ngài Thực xoa nan đà dịch vào đời Đường),
nhưng trong Khai nguyên thích giáo lục và
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
không thấy ghi câu này. Hơn nữa, trong các
tạng đời Tống, Nguyên, Minh và tạng Cao
li thì chỉ có tạng đời Minh là ghi câu này,
còn các tạng kia (Tống, Nguyên, Cao li) vốn
có trước tạng Minh thì không thấy chép. Vì
vậy, thuyết nói do ngài Thực xoa nan đà
dịch có lẽ không đủ chứng liệu để tin.
Lại nữa, cứ theo Cảm ứng Địa tạng kí
của sa môn Tri (Trí) hựu chùa Thanh thái
được trích dẫn trong Địa tạng bồ tát linh
nghiệm kí của ngài Thường cẩn đời Tống,
thì trong năm Thiên phúc (963?) thời vua
Cao tổ nhà Hậu Tấn đời Ngũ đại, sa môn
Trí hựu người Tây Ấn độ đã mang bản tiếng
Phạm của kinh này đến Trung quốc. Nhưng
cũng chỉ biết qua thế thôi, còn về việc kinh
này được truyền dịch như thế nào thì không
rõ, mà trong các văn hiến đời Đường cũng
không thấy chỗ nào ghi chép việc này.
Ngoài ra, theo sự suy đoán của Vũ khê
Liễu đế, học giả người Nhật bản, thì kinh
này được soạn ở nước Vu điền thuộc Trung

á. Còn theo sự nghiên cứu của Tùng bản
văn tam lang thì kinh này có thể là kinh
giả, do phỏng theo bản nguyện của đức Phật
A di đà nói trong các kinh điển Tịnh độ,
lấy kinh Địa tạng thập luân làm nòng cốt,
rồi các nhà Kinh học đời sau bổ sung mà
thành.
Về sách chú sớ kinh này thì có: Địa tạng
bản nguyện kinh khoa văn 1 quyển của Nhạc
huyền, Địa tạng bản nguyện kinh luân quán
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT BẢN NGUYÊN KINH

Í
1 quyển của Linh diệu, Địa tạng bản nguyện
kinh khoa chú 6 quyển của linh diệu, Địa
tạng bồ tát linh nghiệm kí 1 quyển của
Thường cẩn v.v...
[X. Đại minh tam tạng Bắc tạng mục lục
Q.2; Duyệt tạng tri tân Q.5; Phật điển phê
bình luận].
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT ĐÀ LA NI KINH
Có 1 quyển, thu vào Đại chính tạng
tập 20.
Nội dung kinh này nói về Đà la ni, công
đức và thệ nguyện của bồ tát Địa tạng. Đà là
ni gồm có 63 câu, người trì tụng Đà la ni
này có thể diệt trừ tất cả khổ não.
ĐỊA TANG BỒ TÁT NGHI QUĨ
Có 1 quyển, do ngài Du bà ca la dịch
vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 20.
Nội dung sách này thuật lại lúc đức Phật
ở trên núi Khư la đề da, bồ tát Địa tạng
muốn nói thần chú làm lợi ích cho tất cả
chúng sinh, sau khi được đức Phật hứa khả,
bồ tát Địa tạng liền nói ba loại thần chú:
Đại, Trung, Tiểu, kế đến nói về cách vẽ
tượng, sau đó nói về ấn chú, ấn Phổ cúng
dường, Tổng thuyết tổng ấn, Thỉnh tán ấn,
cuối cùng nói về cách thành tựu 17 pháp
Hộ ma.
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT PHÁT TÂM NHÂN DUYÊN
THẬP VƯƠNG KINH
Gọi tắt: Địa tạng thập vương kinh, Thập
vương kinh.
Có 1 quyển, do ngài Tạng xuyên, vị tăng
ở chùa Từ ân phủ Thành đô soạn, thu vào
Vạn tục tạng tập 150.

Nội dung kinh này nói về việc người
chết chịu sự phán xét thiện ác ở điện Thập
vương cõi âm phủ, về nhân duyên phát tâm
cũng như bản nguyện của bồ tát Địa tạng
và chỉ rõ ràng tiền thân của vua Diêm ma
chính là bồ tát Địa tạng, cuối cùng dùng bài
kệ nói về Phật tính để kết thúc kinh.
Kinh Thập vương thông thường là chỉ
cho kinh này và kinh Dự tu thập vương
sinh nhất. Về chỗ dị đồng giữa hai kinh
này có nhiều thuyết khác nhau, trình bày
sơ lược như sau: Ở dưới tên kình này có
dòng chữ “Thành đô phủ Đại thánh từ ân
tự Tạng xuyên thuật” (Tạng xuyên chùa
Đại thánh từ ân phủ Thành đô soạn).
Dòng chữ này cũng giống như dòng chữ
ghi trong kinh Dự tu thập vương sinh thất.
Nhưng theo kinh Thập vương bản cũ thì
kinh này do đức Phật thị hiện trao cho
Tam tạng Nghiêm Phật điều đời Đông Hán
khi ngài nhập định, sau, vào năm Thiên
thánh thứ 10 (1032) đời vua Nhân tông nhà
Tống, pháp sư Tạng xuyên mới dịch thuật,
là bản dịch khác của kinh Dự tu thập vương
sinh thất.
Trong Khảo tín lục quyển 4, tác giả Cảnh
diệu, người Nhật bản, cho rằng văn thể của
kinh này hơi lộn xộn, vả lại, lẫn lộn rất nhiều
tiếng Nhật, nên suy đoán rằng kinh này
không phải bản dịch của Trung quốc, nhưng
là do người Nhật đã căn cứ vào kinh Dự tu
thập vương sinh thất mà ngụy soạn vào cuối
thời Bình an hoặc đầu thời Liêm thương
của Nhật bản.
(xt. Dự Tu Thập Vương Sinh Thất Kinh).
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT TAM QUỐC LINH NGHIÊM KÍ
Gồm 14 quyển, do vị tăng người Nhật
là Thực duệ biên soạn và sư Lương quán

hoàn thành.
Nội dung gồm 137 tắc nói về các sự tích
linh nghiệm của bồ tát Địa tạng ở Ấn độ,
Trung quốc và Nhật bản. Trong đó, hai
tắc đầu của quyển 4, hai tắc đầu của quyển
ĐỊA TẠNG BỒ TÁT TAM QUỐC LINH NGHIÊM KÍ

Í
5, tắc 1 của quyển 6 là sự tích ở Ấn độ, tắc
3 của quyển 4, tắc 3 đến tắc 6 của quyển 5,
tắc 2 của quyển 6 là sự tích ở Trung quốc,
còn lại bao nhiên đều là sự tích ở Nhật bản.
Đây là bộ sách đầu tiên của Nhật bản
nói về sự linh nghiệm của bồ tát Địa tạng,
được ấn hành vào niên hiệu Trinh hưởng
năm đầu (1684).
ĐỊA TẠNG BỒN
Cũng gọi Địa tạng giảng, Địa tạng hội,
Địa tạng tế.
Là pháp hội thiết trai cúng dường và tán
thán công đức của bồ tát Địa tạng, Pháp hội
này vốn là phong tục của Trung quốc, về
sau thịnh hành ở Nhật bản.
Tại Nhật bản, từ thời Trung cổ trở đi,
hàng tháng vào ngày 24 có thiết trai cúng
dường để cầu lúc sống tiêu trừ tật bệnh,
sau khi chết được siêu thoát. Đến nay, hình
thức Địa tạng giảng vẫn còn được lưu hành,
chủ yếu là để cầu phúc cho trẻ em. Khi cử
hành pháp hội, an trí tượng Bản tôn Địa
tạng trên đường phố, dâng nhang đèn, hoa
quả cúng dường. Phong tục này đặc biệt
thịnh hành ở vùng Quan tây (Kansei)
Nhật bản.
[X. Địa tạng bồ tát tượng linh nghiệm kí
Dương châu nữ Trương thị y mẫu tạo Địa
tạng bồ tát cứu khổ kí; Địa tạng bồ tát thập
trai nhật].
ĐỊA TẠNG CHỦNG ĐIỀN
Địa tạng làm ruộng.
Tên công án trong thiền lâm.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Quế sâm ở viện Địa tạng và đệ tử

nối pháp là Long tế Thiệu tu.
Thung dung lục tắc 12 (Đại 48, 234 hạ)
chép:
“Ngài Địa tạng hỏi Thiệu tu:
- Từ đâu đến?
Tu đáp:
- Từ phương nam đến.
Địa tạng hỏi:
- Gần đây Phật pháp ở phương nam
thế nào?
Thiệu tu thưa:
- Bàn giải rất sôi nổi.
Địa tạng nói:
- Đâu bằng ta ở đây làm ruộng, ăn cơm!
Thiệu tu thưa:
- Còn ba cõi thì sao?
Địa tạng hỏi:
- Ông gọi cái gì là ba cõi?”
[X. điều La hán Quế sâm trong Liên đăng
hội yếu Q.26; Tông môn thống yếu tục tập
Q.19; Ngũ đăng hội nguyên Q.9; Ngũ đăng
nghiêm thống Q.8].
ĐỊA TẠNG HỐI QUÁ
...........
Sám hối trước hình tượng của bồ tát Địa
tạng cầu tiêu trừ các tội chướng.
ĐỊA TẠNG THẬP ÍCH
...........
Mười điều lợi ích nói trong kinh Địa tạng.
Kinh Địa tạng bồ tát bảnnguyệnquyển
hạ nói: “Nếu có aiđắp, vẽ hoặc đúc hình
tượng bồ tát Địa tạng bằng vàng bạc, đồng,
sắt v.v... rồi đốt hương cúng dường, chiêm
lễ ngợi khen thì chỗ người ấy ở được 10
điều lợi ích là:
1. Đất đai phì nhiêu.
2. Nhà cửa mãi mãi yên ổn.
3. Người đã mất được sinh lên cõi trời.

4. Người sống được thêm tuổi thọ.
5. Những điều mong cầu đều được như ý.
6. Không bị các tai nạn lửa đốt, nước trôi.
7. Không gặp các việc hư hao tổn hại.
8. Dứt tuyệt ác mộng.
9. Khi ra vào được quỉ thần hộ vệ.
10. Thường được gặp nhân tốt lành.
ĐỊA TẠNG THẬP ÍCH

Í
ĐỊA TẠNG THẬP LUÂN KINH
Gọi đủ: Đại thừa đại tập Địa tạng thập
luân kinh.
Gồm 10 quyển, do ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 13.
Nội dung gồm 8 phẩm, tường thuật việc
đức Như lai nhân lời thưa hỏi của bồ tát Địa
tạng mà nói 10 thứ Phật luân, có năng lực
phá trừ 10 ác luân trong đời mạt pháp, đồng
thời, khen ngợi công đức của bồ tát Địa tạng.
Bản dịch khác của kinh này là kinh Đại
phương quảng thập luận, 8 quyển, 15 phẩm,
nhưng có nhiều chỗ thiếu sót.
(xt. Đại Phương Quảng Thập Luân Kinh).
ĐỊA THIÊN
Phạm:Pfthivì.
Cũng gọi Địa thần, Kiên lao địa thần,
Kiên lao địa thiên, Trì địa thần.
Vị thần trông coi về đất đai. Một trong
12 vị trời hộ trì Phật pháp.
Khi đức Thích ca thành đạo, Địa thần
từ dưới mặt đất hiện lên, xua đuổi tà ma,
theo hầu bên cạnh đức Phật, đồng thời,
thông báo cho chư thiên biết việc Phật
chuyển pháp luân.
Về hình tướng Địa thần, trong kinh nói
không giống nhau, hoặc là thân đàn ông,
hoặc là thân đàn bà. Trong Mật giáo, Địa
thần chỉ cho vị thứ 7 ngồi bên phải Y xá na
thiên trong 40 vị tôn phía trên viện Kim cương
bộ ngoài trong Mạn đồ la Thai tạng giới.
[X. phẩm Hàng ma trong kinh Phương
quảng đại trang nghiêm Q.9; Đại đường tây
vực kí Q.8]. (xt. Kiên Lao Địa Thiên).
ĐỊA THƯỢNG

.....
Chỉ cho giai vị Bồ tát từ Sơ địa trở lên.
Bồ tát tu hành trải qua một đại a tăng
kì kiếp, bắt đầu đoạn trừmột phần hoặc
chướng, chứng đượcmột phần chân lí, gọi
là Hoan hỉ địa, đó là Sơ địa. Từ Sơ địa trở
lên có Thập địa, nếu tu hành đầy đủ hai
đại a tăng kì kiếp thì có thể đến Phật quả.
Bởi vậy, từ Sơ địa trở lên gọi là Địa thượng.
Trước Sơ địa gọi là Địa tiền. Bậc Địa thượng
gọi là Bồ tát Pháp thân, người Địa tiền gọi
là Bồ tát phàm phu.
ĐỊA TIÊN
.....
I. Địa Tiên.
Cũng gọi là Địa hành tiên. Tiên ở trên
mặt đất.
Cứ theo Bão phác tử nội thiên quyển 2,
quyển 4, thì hàng trung sĩ du ngoạn khắp
các ngọn núi nổi tiếng gọi là Địa tiên. Những
nơi như Hoa sơn, Thái sơn, Tung sơn, Thái
bạch sơn, Chung nam sơn, Nga mi sơn,
Thiên thai sơn, Phổ đà sơn v.v... bên Trung
quốc đều là chỗ ở của Địa tiên.
II. Địa Tiên.
Địa tiên cũng ví dụ sự yên vui, nhàn nhã.
Như Trương quân thời Ngũ đại, giầu có nhất
trong vùng, tự vui với tửu sắc, ca kĩ hơn 10
năm, người bấy giờ gọi là ông Địa tiên.
ĐỊA TIỀN
.....
Chỉ cho các giai vị dưới Thập địa trong
quá trình tu hành của Bồ tát. Tức là Thập
tín, Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng.
ĐỊA TRẤN TẾ
Cũng gọi Địa trấn thức, Địa trấn pháp,
Địa kiên pháp.
Nghi thức chôn các báu vật như vàng,

bạc v.v... xuống đất để cúng tế Địa thần khi
xây nền nhà hoặc đàn tràng.
Cứ theo kinh Đà la ni tập quyển 12, thì
trước khi xây nền làm nhà hoặc đắp đàn
ĐỊA TRẤN TẾ

Í
tràng, phải dùng dây để phân địnhbốn góc
và chính giữa nhà, rồi rắc phấn trắng đánh
dấu. Sau đó, ở mỗi chỗ rắc phấn đều đào
một lỗ trống, chônbảy thứ báu(vàng, bạc,
trân châu, san hô, hổ phách, thủy tinh, lưu li),
năm loại hạt(lúa tẻ, lúa mì, gạo nếp, đậu
nhỏ, vừng) để tượng trưng chỗ đức Phật
chuyển pháp luân.
Về các báu vật được chôn giấu, theo kinh
Nhuy hi da quyển thượng, có 15 vật: Năm
thứ báu(vàng, bạc, san hô, hổ phách, lưu li),
năm thứ thuốc(bơ, phó mát, dầu, mật, đường
phèn), năm thứ hạt v.v... chỉ chôn ở chỗ
chính giữa đạo tràng. Còn theo Đại nhật
kinh sớ quyển 4 thì có 10 vật: Năm thứ
thuốc, năm thứ báu cũng chỉ chôn ở chỗ
chính giữa đạo tràng.
Pháp Địa trấn này có xuất xứ từ Bất động
an trấn quĩ và kinh Nhất kế tôn đà la ni, là
pháp tu tiêu trừ tai ách, tăng thêm lợi ích.
Nếu trấn địa hình thì gọi là Địa trấn; nếu
trấn thổ đàn(đàn đắp bằng đất)thì gọi là
Trấn đàn. Địa trấn và Trấn đàn này nếu tu
hai lần riêng biệt thì gọi là Bản nghi, còn
nếu tu chung một lần hai pháp thì gọi là
Lược nghi.
ĐỊA TUÊ ĐỒNG TỬ
...........
Địa tuệ, Phạm: Vasumati. Dịch âm:
Phược tô ma để.
Cũng gọi Tài tuệ
đồng tử, Trí tuệ
đồng tử, Trí chàng
đồng tử, Địa tuệ
chàng đồng tử. Một

trong năm sứ giả của
ngài Văn thù, một
trong 8 đại đồng tử.
Đồng tử này
ngồi ở vị trí thứ 4
bên trái bồ tát Văn
thù trong viện Văn
thù trên Mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo.
Hình tam muội da là chàng phan, mật hiệu
là Bát nhã kim cương, hình tượng là thân
đồng nữ mầu vàng, có 3 búi tóc, ngồi trên
hoa sen đỏ, tay phải duỗi thẳng, cầm chàng
phan, hướng về phía phải, tay trái nắm lại,
cầm lá sen xanh nhỏ để ở trước ngực.
[X. kinh Đại nhật Q.1; Đại nhật kinh sớ
Q.5, Q.10, Q.16; Bí tạng kí].
ĐỊA TƯỞNG QUÁN
........
Cũng gọi Địa quán, Lưu li địa quán.
Tức là quán tưởng đất lưu li ở cõi nước
Cực lạc chiếu suốt trong ngoài, trên mặt đất
có cờ phan bằng kim cương bảy báu và dây
vàng đan dệt vào nhau, trong mỗi thứ báu
phóng ra 500 tia sáng, mỗi tia sáng có nhiều
mầu sắc, sáng rực như hoa. Đây là pháp
quán thứ 3 trong 16 pháp quán nói trong
kinh Quán vô lượng thọ. Sau khi thành tựu
“Thủy tưởng quán” thì tu pháp quán này và
sau khi thành tựu Địa tưởng quán rồi thì tu
“Bảo thụ quán”.
[X. kinh Quán vô lượng thọ]. (xt. Thập
Lục Quán).
ĐỊCH BẢO HIỀN
Người Lật dương tỉnh Giang tô, tự Sở
khanh, Sở thanh, Bình tử, hiệu Bình đẳng
các chủ.
Lúc còn trẻ ông đã có tư tưởng cách tân,
chủ trương của ông rất giống với chủ trương

của Khang hữu vi và Lương khải siêu. Năm
Quang tự 30 (1904), ông sáng lập tờ Thời
báo ở Thượng hải để cổ xúy cho cách mệnh.
Từ sau năm Dân quốc (1911) trở đi, ông
lần lượt xuất bản các tờ tuần san mang tính
chất giáo dục, thực nghiệp, phụ nữ, nhi đồng,
anh văn, văn nghệ... Đồng thời, để bảo tồn
nền quốc học và văn hóa phương Đông, ông
sáng lập tờ Phật pháp tùng báo để tuyên
ĐỊCH BẢO HIỀN
Đồng Tử Địa Tuệ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
dương Phật giáo. Tờ nguyệt san Phật giáo ra
đời năm Dân quốc thứ 2 (1913), tờ Giác xã
tùng thư xuất bản năm Dân quốc thứ 7
(1918) đều do sự gợi ý của ông. Đến như
viện Đại học Hoa nghiêm được sáng lập vào
năm Dân quốc thứ 3 (1914) cũng là nhờ sự
thúc đẩy của ông. Ông đã có những cống
hiến rất lớn trong việc hoằng dương Phật
pháp vào những năm đầu Dân quốc.
Ông giỏi về thi, thư, họa, dốc lòng tin
Tịnh độ, đối với Thiền cũng có chỗ lãnh
hội. Từ khi qui y cửa Phật, ông lấy việc phát
huy văn hóa Phật giáo làm trọng tâm. Năm
1931, ông cùng với Diệp cung xước bắt đầu
in ảnh tạng Thích sa bản đời Tống.
Ông có tác phẩm: Bình đẳng các bút kí
1 quyển.
ĐỊCH LUẬN GIẢ
Đối lại với “Lập luận giả”. Gọi tắt: Địch
giả.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Là người vấn nạn, phản bác lại luận thức
của người lập luận trong Nhân minh.
(xt. Tha).
ĐỊCH NGUYÊN VÂN LAI (1869- 1937)
Vị tăng học giả thuộc tông Tịnh độ của
Phật giáo Nhật bản. Người Điền biên, phía
bắc thành phố
Hòa ca sơn, họ
Thổ kiều, tên
Trúc trị lang,
hiệu Độc hữu.
Năm 10
tuổi, sư y vào
ngài Địch

nguyên Vân
đài xuất gia, do
đó mới đổi tên
là Địch nguyên
Vân lai. Năm 1883, sư theo ngài Phúc điền
Hành giới thụ giới Cụ túc, 2 năm sau vào
học tại Phân viện của tông Tịnh độ ở Đông
kinh, sau trở về viện chính. Năm 1895 sư
tốt nghiệp và 2 năm sau làm giáo sư của
viện này.
Năm 1899, sư sang Đức quốc học tiếng
Phạm tại trường Đại học Strasbourg do ông
E. Leumann dạy và năm 1905 đậu bằng Tiến
sĩ Triết học. Tháng 10 sư về nước và làm
giáo sư Đại học Tôn giáo ở Đông kinh, sau
kiêm nhiệm Hiệu trưởng và giảng sư các
trường.
Năm 1920, sư trụ trì chùa Thệ nguyện
ở Đông kinh và 2 năm sau sư đậu bằng
Tiến sĩ Văn học. Năm 1926, sư làm chủ
nhiệm phòng Nghiên cứu Thánh ngữ học
khoa Văn học của Đại học Đại chính
(Taisho). Năm 1927, sư chính thức được bổ
nhiệm Tăng chính, sau ra giảng ở Đại học
Lập chính.
Sư thông suốt Tính tướng học và đặc
biệt nổi tiếng trong và ngoài nước về Phạm
ngữ học.
Sư có các tác phẩm: Thực tập Phạm ngữ
học, Ấn độ đích Phật giáo; Địch nguyên Vân
lai văn tập.
Các dịch phẩm đối chiếu: Phạm Hòa Vô
lượng thọ kinh, Phạm Hòa A di đà kinh,
Phạm Hòa Pháp cú kinh và Hán dịch đối
chiếu Phạm Hòa đại từ điển.
ĐỊCH TU THUẦN ĐẠO (1907- )
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản.
Năm 1934, ông tốt nghiệp môn sử học,

Văn khoa thuộc Đại học Long cốc. Khoảng
năm 1944 đến 1945, ông đến Trung quốc
lưu học, nghiên cứu lịch sử tôn giáo Trung
quốc. Ông từng làm giáo sư Học viện Lâm
tế và Đại học Hoa viên.
Tác phẩm của ông gồm có: Nhật tống
văn hóa giao lưu dữ Nhật Địch Nguyên Vân Lai bản chi Thiền
ĐỊCH TU THUẦN ĐẠO

Í
tông, Tống đại Thiền tông chi ảnh hưởng
dữ Nhật bản văn hóa.
ĐỊCH UNG (1921- )
.....
J. W. de Jong.
Tiến sĩ triết học, người Hà lan, học trò
của P. Demiéville, nhà Hán học nổi tiếng
người Pháp.
Địch ung từng là giáo sư dạy các môn
Phật học, ngôn ngữ học Phật giáo và Tây
tạng ngữ tại Đại học Leiden. Năm 1965, ông
đến Canberra nhận chức giáo sư hệ nghiên
cứu Nam á châu và Phật giáo học tại Đại
học Quốc tế Úc châu. Năm 1967, ông làm
chủ nhiệm của hệ nghiên cứu này. Sau, ông
lại giữ chức Viện trưởng Đại học Quốc tế
Úc châu và Học viện Đông phương (nay đổi
là Học viện Nghiên cứu Á châu).
Ông rất có năng khiếu về ngữ văn, thông
thạo hơn 10 thứ tiếng như: Hà lan, Anh,
Pháp, Đức, La tinh v.v... Ông nổi tiếng về
viết sách phê bình.
Tác phẩm: Âu Mĩ Phật giáo nghiên cứu
tiểu sử (do Hoắc thao hối dịch ra Hoa văn).
ĐIỂM HÓA
.....
Dạy bảo, dẫn dắt, chỉ bày.
Bích nham lục tắc 60 (Đại 48, 192 trung)
chép, Vân môn dạy chúng tăng rằng: “Điểm
hóa đúng lúc, dao giết người, gươm cứu
người, đổi lấy con mắt của các ông rồi! Cây
gậy hóa thành rồng”.
ĐIỂM KIỂM
.....
Cũng gọi Kiểm điểm. Xem xét mọi việc.

Trong Thiền lâm, vị hành giả Trà đầu
tuần tra kẻ trộm cắp của chùa, hoặc vị hóa
chủ xem xét giấy tờ, thư tín, cho đến trà
nước, cơm cháo v.v... Còn có nghĩa kiểm
xét tâm cảnh.
Bích nham lục tắc 76 (Đại 48, 204 trung),
nói: “Hãy ngồi yên lặng, hướng vào câu ấy
mà kiểm điểm xem”.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng Trụ trì chương, Q.hạ Lưỡng tự
chương, Tiết lạp chương; Thiền uyển thanh
qui Q.5 Hóa chủ điều, Q.9 Đồng hành
điều].
ĐIỂM TÂM
Bữa ăn sáng (tiểu thực) trong Thiền lâm.
Cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên ẩm
đạm môn nói, thì điểm tâm là điểm vào tâm
không (trống rỗng), nghĩa là lấy thức ăn điểm
vào bụng trống rỗng. Danh từ “điểm tâm”
đã có từ đời Đường bên Trung quốc, thông
thường chỉ cho bữa ăn lót dạ.
Thiền sư Đức sơn Tuyên giám đời
Đường, khi chưa ngộ đạo, một hôm ngài
vào quán bán thức ăn điểm tâm, bà già bán
quán hỏi (Vạn tục 148, 140 thượng): “Kinh
kim cương nói: Tâm quá khứ chẳng thể được,
tâm hiện tại chẳng thể được, tâm vị lai chẳng
thể được. Vậy chẳng hay Thượng tọa muốn
điểm tâm nào!”.
Câu chuyện điểm tâm này đã trở thành
công án nổi tiếng “Đức sơn tam thế tâm
bất khả đắc” được truyền tụng từ nghìn
xưa.
[X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ; Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.thượng Chúc li
chương, Trụ trì chương; Bích nham lục tắc
4; Năng cải trai mạn lục].
ĐIỂM THANG

Cũng gọi Điện thang. Nghĩa là dâng nước
nóng cúng Phật, cúng Tổ hoặc cúng đại
chúng. Thang có nhiều loại như: mễ thang,
thất hương thang v.v...
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng Trụ trì chương]. (xt. Điểm Trà).
ĐIỂM THANG

Í
ĐIỂM TỊNH
.....
I. Điểm Tịnh.
Theo luật Phật chế, tỉ khưu được phép
dùng ba tấm áo và đồ lót để ngồi v.v...,
nhưng khi sử dụng áo mới phải làm phép
điểm tịnh, nghĩa là lấy một miếng vải cũ
vá lên áo mới hoặc chấm một chấm đen
lên áo mới. Như thế mới không phạm luật
và đượcthanh tịnh.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung phần 3].
II. Điểm Tịnh.
Kiểm điểm số người tham dự pháp hội.
Thiền uyển thanh qui quyển 6 (Vạn tục
111, 454 hạ), nói: “Khi có pháp sự, đánh
trống, thổi loa, Tri khách điểm tịnh rồi, dẫn
thí chủ niệm hương xong, quì trước lư
hương”.
ĐIỂM TRÀ
Cũng gọi Điện trà. Cùng với điểm thang
(điện thang) hợp chung lại gọi là Điểm trà
thang. Nghĩa là pha trà, rót nước nóng cúng
dường. Trong các Thiền viện, trà và nước
nóng thường được dâng cúng Phật, Tổ hoặc
cúng dường chúng tăng. Khi vị Trụ trì đãi
chúng tăng uống trà, nước nóng, thì gọi là
Trà lễ hoặc Thang lễ. Trong trường hợp cúng
một lúc đãi cả trà và thang thì gọi là Trà
thang lễ. Tấm bảng treo lên để thông báo
việc vị Trụ trì đãi trà gọi là Trà bài; tấm
thiệp mời tham dự tiệc trà gọi là Trà trạng;
quả trống đánh lúc cử hành nghi lễ uống trà
gọi là Trà cổ. Trong hai quả trống ở Pháp
đường, quả ở góc đông bắc là Pháp cổ, quả ở

góc tây bắc là Trà cổ.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng Trụ trì chương, Q.hạ Lưỡng tự
chương; Thiền lâm tượng khí tiên ẩm đạm
môn].
ĐIỂM TRẦN
Bụi nhỏ. Đồng nghĩa với “Hằng hà sa”.
Ví dụ cho số lượng rất nhiều, không thể tính
đếm được.
(xt. Hằng Hà Sa).
ĐIỂM TỨC BẤT ĐÁO
Đánh dấu khi không đến. Tiếng dùng
trong Thiền lâm. Đối lại với “Đáo tức bất
điểm” (đến thì không phải đánh dấu).
Trong Thiền lâm, khi chúng tăng
nhóm họp, vị nào vắng mặt thì ghi một
dấu chấm bên cạnh tên của vị ấy. Ngoài ra,
Điểm tức bất đáo còn được dùng để chỉ
cho người hiểu được chút ít yếu chỉ của
tông môn thì hay nói nhiều; còn người
lãnh hội sâu sắc thì lại ít nói gọi là Đáo
tức bất điểm.
[X. Thung dung lục tắc 28; Cảnh đúc
truyền đăng lục Q.12 Hưng hóa Tồn tưởng
chương].
ĐIÊN CA
.....
Chỉ cho Nhất điên ca (Phạm:
icchantika) tức là Nhất xiển đề. Một
trong các loại hữu tình vô tính. Loại hữu
tình này ưa thích sống chết, không mong
cầu ra khỏi.
Cứ theo kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển
26, 32 nói, thì Nhất xiển đề phủ nhận lí
nhân quả, không tin có quả báo thiện ác;
đây có lẽ chỉ cho tín đồ của ngoại đạo Thuận
thế. Nhất điên ca (Phạm: icchantika) có
thể đã do lầm lẫn từ 2 chữ đồng loại là A

xiển để ca (Phạm: acchantika, không ưa
thích) và A điên để ca (Phạm: àtyantika,
rốt ráo) mà ra.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.2 Ngoại
đạo thiên]. (xt. Nhất Xiển Đề).
ĐIÊN CA

Í
ĐIÊN ĐẢO
.....
Phạm:viparìta, viparyàsa.
Gọi tắt: Đảo.
Chỉ cho cái thấy điên đảo, trái với đạo
lí vốn chân thực, như vô thường cho là
thường, khổ cho là vui v.v... Về cách chia
loại vọng kiến điên đảo, các kinh luận nói
không giống nhau.
1. Cứ theo kinh Thủ lăng nghiêm quyển
7 và Đại minh tam tạng pháp số quyển 8,
thì điên đảo có 2 loại:
a) Chúng sinh điên đảo: Chúng sinh
không biết rõ chân lí, bị phiền não làm
mê mờ.
b) Thế giới điên đảo: Chúng sinh mê
muội bỏ mất chân tính, ở trong cảnh giới
hư dối khởi lên cái thấy điên đảo.
2. Cứ theo kinh Ấm trì nhập quyển
thượng, kinh Đại tập pháp môn quyển
hạ, kinh Đại phẩm bát nhã quyển 11 và
kinh Thất xứ tam quán nói, thì điên đảo
có ba loại:
a) Tưởng điên đảo: Nhận thức sai lầm
đối với mọi hiện tượng.
b) Kiến điên đảo: Thấy biết sai lầm.
c) Tâm điên đảo: Tâm hư vọng đưa đến
nhận thức sai lầm và kiến giải sai lầm.
3. Cứ theo Niết bàn (bản Nam) quyển 2,
7, luận Đại tì bà sa quyển 104, luận Đại trí
độ quyển 31 và Đại thừa nghĩa chương quyển
5 phần cuối, thì điên đảo có bốn loại thuộc
hữu vi và bốn loại thuộc vô vi.
a) Bốn điên đảo hữu vi: Phàm phu
không rõ chân tướng của thế gian (thế giới

mê vọng) nên cho vô thường là thường, cho
khổ là vui, cho bất tịnh là tịnh, cho vô ngã
là ngã.
b) Bốn điên đảo vô vi: Bậc Thanh văn,
Duyên giác, đối với 4 điên đảo hữu vi tuy
đã có chính kiến, nhưng lại lầm cho cảnh
giác ngộ là thế giới diệt hết, nên không biết
Niết bàn là thường, lạc, ngã, tịnh. Tám thứ
vọng kiến trên đây gọi chung là 8 điên đảo,
hoặc 8 đảo.
4. Cứ theo luận Du già sư địa quyển 8 và
Du già sư địa luận lược toản quyển 3, thì
điên đảo có 7 loại:
Tư tưởng điên đảo, Thấy biết điên đảo,
Tâm trí điên đảo, Vô thường cho là thường,
Khổ cho là vui, Bất tịnh cho là tịnh, Vô ngã
cho là ngã... Bảy điên đảo này tức là 3 điên
đảo và 4 điên đảo nói trên gộp chung lại.
Ngoài ra, trong Nhân vương kinh sớ
quyển hạ, ngài Viên trắc nêu ra 4 điên đảo
là thường, lạc, ngã, tịnh và 6 điên đảo là
tham, sân, si, nhân quá khứ, quả vị lai, nhân
quả hiện tại, hợp thành 10 điên đảo. Đồng
thời, ngài chủ trương dùng pháp quán 4 niệm
xứ diệt trừ 4 điên đảo, dùng pháp quán 3
thiện căn diệt trừ 3 độc tham, sân, si và pháp
quán tam thế diệt trừ sự chấp trước 3 đời
quá khứ, hiện tại, vị lai.
Lại nữa, theo kinh Đại tập pháp môn
quyển thượng, thì bốn điên đảo hữu vi, mỗi
loại lại có ba điên đảo: Tưởng, Tâm, Kiến,
tổng cộng là 12 điên đảo.
[X. kinh Hoa nghiêm (60 quyển) Q.10;
kinh Pháp hoa Q.6; kinh Vô lượng thọ Q.hạ;
luận Câu xá Q.19; Vãng sinh luận chú
Q.thượng; Tuệ lâm âm nghĩa Q.15].
ĐIỀN THÍCH KỈ
Gồm 4 quyển, do ngài Viên đỉnh Hòa

không biên soạn vào đời Thanh, được đưa
vào Vân nam tùng thư tử bộ quyển 29.
Nội dung thu chép những truyện kí của
253 vị tăng, tục ở tỉnh Vân nam, gồm 12
phần là: Pháp nguyên biên, Ứng hóa biên,
Tùy thích biên, Đường thích biên, Hậu Tấn
thích biên, Hậu Chu thích biên, Tống thích
biên, Nguyên thích biên, Minh thích biên,
Thanh thích biên, Tạp khoa biên và Bổ di
biên. Đây là bộ sách đầy đủ và rõ ràng nhất
ĐIỀN THÍCH KỈ

Í
trong Vân nam tăng truyện.
[X. Minh quí điền kiềm Phật giáo khảo].
ĐIỀN TRUNG TRÍ HỌC (1861-1939)
Nhà vận động cải cách tôn giáo tại Nhật
bản, người Đông kinh (Tokyo). Năm 10
tuổi, ông xuất gia ở chùa Diệu giác tại Nhất
chi giang, pháp hiệu là Trí học. Sau, vì
muốn phục hưng Phật giáo tại gia nên ông
hoàn tục.
Ông lần lượt sáng lập Hội Liên hoa,
Hội Quốc trụ và phát hành các tập san:
Diệu tông, Nhật liên chủ nghĩa, Độc cổ,
Thiên nghiệp dân báo v.v..., cổ xúy chủ
nghĩa Nhật liên và đẩy mạnh phong trào
tu Phật tại gia. Cuộc vận động này đã có
ảnh hưởng rất lớn đối với giới học giả
đương thời, rõ rệt nhất là trường hợp Cao
sơn Xư ngưu ( ).
Ông chủ trương lấy giáo nghĩa Nhật liên
làm trung tâm giới đàn luận, dung hòa với
chủ nghĩa quốc gia thời Minh trị, đồng thời
tranh luận với nhà sử học Trọng dã An dịch
về pháp nạn của Nhật liên ở Long khẩu;
công kích Cơ đốc giáo và các tông phái khác
của Phật giáo. Hoạt động của ông đại biểu
cho mặt hiện đại hóa tông Nhật liên, hưng
thịnh một thời.
Ông qua đời vào năm Chiêu hòa 14
(1939), hưởng thọ 79 tuổi.
Tác phẩm của ông gồm có: Tây môn chi
duy tân, Nhật liên thánh nhân chi giáo nghĩa,
Đế quốc hiến pháp giảng nghĩa.
ĐIỀN Y
Tên khác của áo ca sa. Cũng gọi Thủy
điền y, Điền tướng.

Áo ca sa gồm những mảnh vải nhỏ được
khâu liền lại với nhau, hình tướng vuông
vức giống như thửa ruộng nên gọi là Điền y
(áo ruộng).
Mục Điền tướng khởi duyên trong Thích
thị yếu lãm quyển thượng nói (Đại 54, 269
thượng): “Luật Tăng kì chép, lúc đức Phật ở
gần thành Vương xá, đi dạo trước hang Đế
thích, thấy ruộng lúa có những đường bờ
phân minh, Ngài bảo tôn giả A nan rằng,
tướng áo của chư Phật quá khứ cũng như
thế, từ nay theo đó mà may”. (xt. Ca Sa).
ĐIÊN CHỦ
.....
Cũng gọi Điện tư (......). Tên khác của
Tri điện. Một trong 6 vị Đầu thủ của Tây tự
( ).
Chức vụ trông nom việc bao sái, quét
tước và đèn hương hoa trái trên điện Phật.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng Lưỡng tự chương Tây tự đầu thủ
điều]. (xt. Tri Điện).
ĐIÊN ĐƯỜNG
Tên gọi chung các tòa nhà quan trọng
trong chùa viện Phật giáo. Điện là nơi thờ
tượng chư Phật, Bồ tát; Đường là nơi chúng
tăng thuyết pháp hành đạo.
Điện đường tùy theo sự phụng thờ Bản
tôn và cách sử dụng nó mà đặt tên. Nơi
phụng thờ tượng chư Phật, Bồ tát thì gọi là
Đại hùng bảo điện (Đại điện), Tì lô điện,
Dược sư điện, Di lặc điện, Quan âm điện,
Vi đà điện, Kim cương điện, Già lam điện...
Nơi tàng trữ pháp bảo thì có Tàng kinh lâu
(Tàng kinh các), Chuyển luân tạng điện; nơi
đặt di cốt thì có Xá lợi điện.
Nơi thờ tượng các Tổ sư thì gọi là Khai
sơn đường, Tổ sư đường, Ảnh đường, La

hán đường v.v... Nơi dùng để giảng kinh,
hội họp và tu đạo thì gọi là Pháp đường,
Thiền đường, Bản đường, Học giới đường,
Sám đường, Niệm Phật đường, Vân thủy
đường v.v... Còn những nơi dùng cho việc
sinh hoạt hàng ngày và tiếp đãi tân khách
ĐIÊN CHỦ

Í
thì có Trai đường (Thực đường), Khách
đường, Tẩm đường (Phương trượng), Trà
đường (nhà tiếp khách của vị Trụ trì), Diên
thọ đường (nhà dưỡng bệnh của chư tăng
đau ốm) v.v...
Những điện đường quan trọng trong các
chùa viện Trung quốc, như: Phật điện, Pháp
đường, Tì lô điện, Thiên vương điện,
Phương trượng v.v... thông thường được
kiến thiết theo đường chính giữa bắc nam
của chùa; ngoài ra, như Trai đường, Thiền
đường, Già lam điện, Tổ sư đường, Quan
âm điện v.v... thì được xây cất ở hai bên và
phía sau chính điện.
Về cách bài trí tượng Phật trong điện
Phật thì như điện Phật của chùa Phật quang
trên núi Ngũ đài bên Trung quốc, thờ tượng
đức Phật Thích ca ở chính giữa, bên trái là
Phật Di lặc, bên phải là Phật Di đà, bên trái
ngoài cùng là bồ tát Phổ hiền, bên phải ngoài
cùng là bồ tát Quan âm. Đây là cách bài trí
ở đời Đường.
Đến đời Tống thì có hình thứcMột Phật
bốn đệ tử(Phật Thích ca và các ngài Văn
thù, Phổ hiền, Ca diếp, A nan). Từ đời Tống
về sau thì thường thờ có ba vị: Phật Thích
ca ở chính giữa, Phật Di đà, Di lặc ở hai
bên, hoặc Phật Di lặc ở chính giữa, Phật
Thích ca, Di đà ở hai bên. Cũng có khi Phật
Dược sư thay thế Phật Di đà ngồi ở bên trái.
Về sau, Phật Di lặc được thờ riêng ra ở Di
lặc các hoặc Di lặc điện.
Ở các đời Tống, Liêu, cũng có nơi thờ
năm vị đếnbảy vị Phật trong điện Phật.
Các ngôi chùa lớn ở đời Nguyên, phần

nhiều xây cấthai điện Phật ở đằng trước
và đằng sau chùa; điện đằng trước thờ Phật
Tam thế, tức là Phật Nhiên đăng, Phật
Thích ca và Phật Di lặc; còn điện đằng sau
thì thờ Ngũ trí Như lai.
Đời Minh phần nhiều điện Phật cũng
thờ Phật Tam thế. Đời Minh về sau, các chùa
đã có qui tắc nhất định, cho nên việc bài trí
tượng Phật đại khái đã được thống nhất.
Thông thường các chùa thờ tượng Tam tôn:
Chính giữa là Phật Thích ca, bên trái là Phật
Dược sư, bên phải là Phật Di đà; hoặc chính
giữa Phật Thích ca, bên trái tôn giả Ca diếp,
bên phải tôn giả A nan. Phật Dược sư, Phật
Di đà ít thấy có các vị đứng hầu hai bên.
Điện Phật bé nhỏ thì chỉ thờ Phật Thích ca
và hai vị tôn giả, còn Phật Dược sư và Phật
Di đà thì được thờ ở điện riêng.
Ngoài ra, đời sau, ở hai bên điện Phật
phần nhiều có đắp tượng 18 vị La hán. Phía
sau Phật đàn, thường thiết trí tượng Quan
âm, tay cầm cành dương và bình nước, đứng
trên núi Phổ đà lạc già ở giữa biển, chung
quanh thì đắp tượng của 53 vị thiện tri thức
mà đồng tử Thiện tài đến tham học; hoặc
miêu tả cảnh tượng tám tai nạn được cứu
thoát trong phẩm Phổ môn của kinh Pháp
hoa quyển 7.
Các chùa viện lớn, ngoài điện Phật ra,
còn xây cất các điện đường sau:
1. Điện Thiên vương: Chính giữa điện
thờ tượng Bản tôn là Di lặc, hai bên thờ Tứ
đại thiên vương; sau lưng tượng Di lặc thờ
tượng bồ tát Vi đà tay cầm Bảo chử để phòng
vệ chùa viện.
2. Điện Kim cương: Các chùa viện ở
đời Minh, tại phía trong cửa Tam quan (Sơn
môn) có xây điện Kim cương để thờ tượng

hai lực sĩ Mật tích Kim cương gọi là Nhị
vương. Về sau, tượng hai vị này được thờ
ngay ở bên trong cửa Tam quan, chứ không
thiết trí điện riêng nữa. Vẻ mặt của hai lực
sĩ này hùng dũng, hiện tướng dữ tợn, tay
cầm chày kim cương, đứng hai bên cửa Tam
quan để bảo vệ già lam.
3. Pháp đường(nhà giảng): Nơi thuyết
giảng Phật pháp, thường được xây cất ở phía
sau điện Phật. Trong Pháp đường có thờ
tượng Phật và thiết trí một đài cao gọi là
Pháp tòa; sau Pháp tòa treo một bức bình
phong bằng vải (ngày nay phần nhiều làm
ĐIÊN ĐƯỜNG

Í
bình phong bằng gỗ), hoặc vẽ bức tranh sư
tử để tượng trưng cho sự thuyết pháp của
Phật; bên trái Pháp đường có chuông, bên
phải có trống, khi pháp sư lên tòa thuyết
pháp thì đánh chuông trống.
4. Thiền đường(nhà Tăng, nhà Vân thủy):
Nơi chư tăng tu luyện. Trong Thiền đường
kê một dãy giường liền nhau (quảng đơn) và
những cái giá để treo đạo cụ. Chính giữa đặt
một cỗ khám thờ tượng Thánh tăng. Vào
thời nhà Đường, Thực đường và Thiền
đường được dùng chung, nhưng về sau được
thiết trí riêng ra và qui định Thực đường ở
phía đông, Thiền đường ở phía tây.
5. Tì lô các(Vạn Phật lâu, Tàng kinh các,
lầu Vạn Phật, gác để kinh): Chia làm 2 tầng,
tầng trên thờ Tam thân Phật (Pháp thân,
Báo thân, Hóa thân) và tượng Vạn Phật;
hai bên tả hữu để Đại tạng kinh, phía sau
thờ tượng Đại sĩ Quan âm; tầng dưới tôn trí
đức Tì lô giá na Như lai, hai bên thờ 18 vị la
hán và 20 vị trời uy đức.
6. Chuyển luân tạng điện(Chuyển tạng
điện): Ở giữa điện để một chiếc kệ sách thật
lớn, trên kệ để kinh, khi cần dùng quyển
kinh nào thì xoay vòng sẽ tìm ra một cách
dễ dàng. Đây là do đại sĩ Thiện tuệ (Phó
hấp) ở đời Lương sáng tạo ra để cho những
người thâm tín Phật pháp mà không biết
chữ hoặc vì quá bận rộn vì cuộc sống nên
không có thì giờ để đọc tụng. Nếu dốc một
lòng tin tưởng thì những người ấy chỉ xoay
một vòng cũng có thể được công đức ngang
với những người đọc tụng kinh điển. Bởi
thế, trong Chuyển luân tạng điện nào cũng

có thờ tượng của đại sĩ Thiện tuệ ở trước
điện. Ngoài ra còn thiết trí tượng tám vị Đại
thần tướng xoay chuyển bánh xe của kệ kinh
ấy gọi là Thiên long bát bộ.
7. Già lam điện (Thổ địa đường, nhà thờ
thần Đất): Điện này được xây dựng ở phía
đông điện Phật hoặc Pháp đường, thờ tượng
thần Thổ địa bảo hộ già lam. Ngày nay phần
nhiều thờ ba tượng: Trưởng giả Cấp cô độc
–người đầu tiên xây dựng tịnh xá Kì viên–
thái tử Kì đà và vua Ba tư nặc.
8. Tổ sư đường: Kiến trúc này nằm ở
phía tây điện Phật hoặc Pháp đường, thờ
đại sư Đạt ma hoặc vị Tổ khai sơn. Ngày
nay, Tổ sư đường của các chùa thông thường
thờ các ngài Đạt ma và Tuệ năng làm tổ
Thiền tông, ngài Mã tổ sáng lập tùng lâm,
ngài Bách trượng đặt ra thanh qui, cho nên
đặt tượng ngài Đạt ma ở giữa, ngài Tuệ năng
hoặc Mã tổ ở bên trái, ngài Bách trượng ở
bên phải, ba tượng ngồi ngang nhau.
9. Dục thất: Đặt tượng Bạt đà bà la
(Thiện thủ).
10. Hương tích trù(Trù phòng, nhà bếp):
Thời xưa đều thờ tượng một vị Bồ tát (truyền
là tượng ngài Hồng sơn), nhưng từ đời Nguyên
về sau thì phần nhiều thờ tượng bồ tát Khẩn
na la vương để cầu sự che chở của ngài.
[X. Thích môn chính thống Q.3 Tháp
miếu chí; Đàm châu bạch lộc sơn Linh ứng
thiền tự Đại Phật điện kí; Tín châu Thiên
ninh tự kí; Kim lăng phạm sát chí Q.3, Q.16;
Thiếu lâm tự chí; Toàn đường văn Q.676].
ĐIÊN QUANG THẠCH HỎA
Tia lửa xẹt ra từ viên đá. Ví dụ sự chớp
nhoáng.
Bích nham lục tắc 26 (Đại 48, 167
thượng), nói:

“Tia lửa xẹt ra còn cơ biến
Khá cười kẻ đến vuốt râu hùm”.
ĐIÊN QUANG TRIÊU LỘ
Ánh chớp, sương mai. Ví dụ thân người
vô thường nay còn mai mất.
Kinh Tâm địa quán quyển 1 (Đại 3, 296
thượng), nói: “Giống hệt chiêm bao và bọt
nước, cũng như sương mai cùng ánh chớp”.
Bởi vì “thân người vô thường”, “các pháp
ĐIÊN QUANG TRIÊU LỘ

Í
vô thường” là một trong những giáo nghĩa
cơ bản của Phật giáo, nên trong các kinh,
luận khi bàn về sự vô thường thì ngoài việc
giảng giải rõ nghĩa vô thường một cách trực
tiếp ra, còn dùng những hiện tượng như:
ánh chớp, sương mai, chiêm bao, ảo thuật,
bọt nước v.v... là những cái sinh diệt biến
hóa trong khoảng sát na (tích tắc) để nêu rõ
tính chất của sự vô thường.
ĐIÊN THÍ
Dự thi trong cung điện. Đây là phương
thức thi cử (thi Tiến sĩ) để tuyển dụng quan
lại tại Trung quốc trong thời khoa cử, do
nhà vua đích thân khảo thí các sĩ tử ở cung
điện. Thời ấy, phương thức này cũng được
áp dụng để tuyển chọn tăng quan.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 43, thì
vào năm Khai bảo thứ 2 (969) đời Bắc Tống,
Thiên tử ban chiếu cho các vị sa môn trong
nước đều phải qua kì điện thí về 10 điều
nghĩa của kinh, luật, luận, người nào làm
trúng hết sẽ được vua ban cho áo đỏ.
ĐIỂN KHÁCH
Cũng gọi Tri khách (.......), Điển tân
( ).
Chức vụ của vị tăng phụ trách việc tiếp
khách trong Thiền lâm, một trong 6 chức
Đầu thủ của Tây tự ( ).
Cứ theo Sắc tu Bách trượng thanh qui
quyển 4 Lưỡng tự chương Tri khách điều
ghi, thì phàm các viên quan, đàn việt, bậc
tôn túc và bậc danh đức từ các nơi đến thăm
viếng hoặc là người lỡ đường ghé vào, vị Điển
khách đều phải pha trà nước tiếp đãi, rồi
phái người đi thông báo cho vị Trụ trì biết,

sau mới dẫn đến yết kiến. Nếu là khách
thường thì chỉ tiếp đãi ở liêu Tri khách. Nếu
khách muốn thăm hỏi vị Trụ trì, Thủ kho,
các liêu v.v... thì sai người đưa đi, còn nếu
khách muốn nghỉ lại qua đêm thì phải chuẩn
bị đầy đủ giường màn, đồ lặt vặt, dầu đèn,
than củi v.v...
Ngoài ra, đối với những người mới đến
cầu học, phải đặc biệt quan tâm, nếu vị Duy
na đi vắng thì Điển khách phải làm việc thay.
Nghĩa là Điển khách phải trông nom việc
cơm cháo cho họ, không được để thiếu sót.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.4]. (xt. Tri
Khách).
ĐIỂN LÃM
Điển là kinh điển; Lãm là chọn lấy những
điểm chủ yếu. Nghĩa là tóm tắt những nghĩa
cốt yếu trong kinh điển để giảng nói cho rõ.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
275 trung), nói: “Mở bày đường vào Niết
bàn, dạy cho điển lãm. (...) Trí tuệ điển lãm
là cốt tủy của việc tu đạo”.
Trong Vô lượng thọ kinh sớ, ngài Tuệ
viễn (chùa Tịnh ảnh) cũng nói: Thông hiểu
kinh điển mà tóm tắt được nghĩa cốt yếu,
gọi là điển lãm.
ĐIỂN TANG
Chức vụ của vị tăng trông coi về tang lễ
trong tùng lâm.
Chức này được chia làm hai: Chủ tang
và Tang tư. Chủ tang cũng gọi là Tang chủ,
là người phụ trách tổng quát mọi việc liên
quan đến tang lễ, còn Tang tư ở dưới vị Chủ
tang, phải thông hiểu những nghi thức và
qui tắc của tang lễ để hướng dẫn việc chôn
cất cho đúng phép.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.3
Trụ trì chương Thiên hóa điều].

ĐIỂN TỌA
Chức vụ của vị tăng phụ trách việc ăn
uống của đại chúng trong tùng lâm, là một
ĐIỂN TỌA

Í
trong 6 vị Tri sự thuộc Đông tự.
Cứ theo điều Điển tọa của chương Lưỡng
tự trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển
4, chức Điển tọa trông coi cơm cháo cho đại
chúng, tất cả thức ăn uống đều phải sạch sẽ,
thích hợp và sử dụng một cách tiết kiệm.
Chức vụ này tuy lo việc ăn uống lặt vặt,
nhưng từ xưa đã rất được coi trọng và thường
thỉnh cử vị tăng đức hạnh cao khiết đảm
nhiệm. Bởi vì công việc này cũng là một
phương pháp tu trì, nếu giao cho một người
không có tâm đạo phụ trách thì chỉ luống
công vô ích.
Ngoài ra, căn nhà của vị Điển tọa ở gọi
là Điển tọa liêu ( ) hoặc Điển tọa
phòng. Dưới quyền Điển tọa có các chức
vụ: Phạn đầu (phụ trách cơm), Chúc đầu
(phụ trách cháo), Mễ đầu (phụ trách gạo),
Sài đầu (phụ trách củi), Viên đầu (phụ trách
việc vườn tược) v.v...
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.9; Thiền
uyển thanh qui Q.4; Thiền lâm tượng khí
tiên chức vị môn]. (xt. Tri Sự).
ĐIỂN TỌA GIÁO HUẤN
Có 1 quyển, do thiền sư Đạo nguyên,
Tổ của tông Tào động Nhật bản, soạn, thu
vào Đại chính tạng tập 82 Vĩnh bình thanh
qui quyển đầu.
Khi ngài Đạo nguyên đang tu học tại
Trung quốc (đời Tống), một hôm, ngài gặp
một vị lão tăng giữ chức Điển tọa từ núi A
dục vương đến. Vị lão tăng nói: “Điển tọa
cũng là một việc tu hành Phật đạo”. Từ đó,
đối với chức vụ Điển tọa, ngài Đạo nguyên
có một thái độ nghiêm chính, dù một hạt

gạo, một hột cơm cũng không để lãng phí.
Nội dung sách này thu chép những điều
giáo huấn chức vụ Điển tọa, nghĩa là việc
trông coi cơm cháo cho chư tăng cũng là một
phương tiện tu đạo và được rất nhiều công
đức. Bởi vậy, vị Điển tọa cần phảidụng tâm
để cho ba đức viên mãn và sáu vị hoàn bị.
ĐIỂN TỌA TRÙNG SINH
Điển tọa sinh sâu. Tên công án trong
Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Qui sơn Linh hựu, Sơ tổ của tông
Qui ngưỡng và sư Thạch sương Khánh chư
ở đời Đường.
Thời gian ở đạo tràng của thiền sư Qui
sơn, sư Thạch sương giữ chức Mễ đầu. Một
hôm, ngài Qui sơn đến chỗ sư đang sàng
gạo và nói:
- Vật của thí chủ không được để rơi rớt!
Thạch sương trả lời:
- Không dám làm rơi rớt.
Ngài Qui sơn liền nhặt một hạt gạo từ
mặt đất lên, nói:
- Ông bảo không dám để gạo rơi, vậy
chứ cái gì đây?
Thạch sương im lặng. Ngài Qui sơn nói:
- Đừng xem thường hạt gạo này, vì trăm
nghìn hạt gạo đều do hạt gạo này mà ra!
Thạch sương bèn hỏi lại:
- Vậy hạt gạo này từ đâu sinh ra?
Ngài Qui sơn cười lớn và trở về phương
trượng. Buổi chiều, ngài lên Pháp đường nói
với đại chúng:
- Trong gạo có sâu, đại chúng nên thận
trọng!
Tiếng “sâu” trong câu nói của ngài Qui
sơn là ám chỉ Thạch sương. Vì cơ phong
của sư Thạch sương rất sắc bén, lanh lẹ,

chứng tỏ sức lãnh ngộ của sư đã hoàn toàn
thấu triệt, nên ngài Qui sơn dùng lời khen
ngợi sư một cách kín đáo.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.15;
Thiền uyển mông cầu Q.trung].
ĐIÊP SÁP
Một trong những kiểu kiến trúc ở thời xưa.
ĐIÊP SÁP

Í
Trong lối kiến trúc này, các lớp gạch hoặc
đá xây chồng lên nhau, đến một độ cao nào
đó, người ta làm những cái gờ, chỉ bằng cách
đặt một hàng gạch hoặc đá nhô ra khỏi hàng
gạch ở dưới mấy phân hoặc
mấy tấc tùy theo kỹ thuật; đặt
một hàng hoặc hai, ba hàng
như thế, rồi lên trên lại thu
vào dần cũng như những
hàng gạch trước.
Phật giáo cũng thu dụng lối kiến trúc này
và đặc biệt khi xây các tòa tháp.
ĐIÊP THÍCH
Gọi đủ: Điệp văn tác thích.
Đem chia những thiên, chương dài trong
tác phẩm thành từng đoạn ngắn, gọi là Điệp
văn; rồi theo từng đoạn ấy mà giải thích, gọi
là Điệp thích. Đây là một trong những
phương pháp được sử dụng để giải thích các
kinh, luận.
ĐIỀU NGŨ SỰ
Cũng gọi là Điều ngũ pháp.
Điều hòa, tiết chế năm việc: Ăn uống,
ngủ nghỉ (điều hòa bên ngoài khi xuất định),
thân, hơi thở, tâm (điều hòa bên trong khi
nhập định). Đây là khoa thứ 4 trong năm
khoa của 25 phương tiện thuộc tiền gia hạnh
trong Thập thừa quán pháp do tông Thiên
thai lập.
1. Điều tiết ẩm thực: Nếu ăn no quá thì
hơi thở gấp và mình mệt, tĩnh tọa không
yên; nếu ăn ít quá thì thân gầy ốm tâm thần
lơ lửng, ý nghĩ bình bồng; ăn những thứ
không được sạch sẽ thì tâm thức hôn mê;
ăn những vật không thích hợp với thể chất

thì sinh bệnh tật. Cho nên ăn uống phải
thận trọng, không đói, không no, điều hòa
thích đáng.
2. Điều tiết thụy miên: Nếu thiếu ngủ
thì tâm thần bơ phờ, mà ngủ nhiều quá thì
bỏ bê việc tu hành, uổng phí công phu, thiện
căn tiêu mất. Vì thế ngủ nghỉ phải cẩn thận,
không nên tiết chế quá, cũng không nên
phóng túng quá.
3. Điều thân: Dù ngồi bán già hay kết
già, tư thế của thân phải ngay thẳng, đúng
với qui định điều thân, không buông thả
cũng không bó buộc thái quá.
4. Điều tức: Điều hòa hơi thở, thở ra
thở vào nhịp nhàng, không nhanh không
chậm; không thở mạnh, thở gằn hoặc thở
nhẹ quá như còn như mất.
5. Điều tâm: Điều phục tâm tán loạn,
nếu tâm rơi vào trạng thái nặng nề thì quán
niệm dừng lại ở đầu mũi; nếu tâm ở trạng
thái lông bông thì đặt tâm hướng xuống dưới
khiến tâm ở trạng thái quân bình.
Điều hòa 5 việc trên đây giống như người
thợ gốm nặn đồ dùng, trước phải nhào đất,
đất phải đúng điều độ, không khô quá cũng
không nhễu quá mới nặn được đồ. Người tu
hành Thập thừa quán pháp cũng vậy, trước
phải điều hòa năm việc trên khiến phát sinh
tam muội, kế đó mới đạt mục đích phát sinh
trí tuệ.
ĐIỀU NGỰ TRƯỢNG PHU
Phạm: puruwa damysàrathi, Pàli:
purisadamma-sàrathi. Dịch âm: Phú lâu
sa đàm miệu sa la đề. Bậc Điều ngự có thể
hóa đạo tất cả trượng phu. Là một trong 10
tôn hiệu của đức Phật.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 2 (Đại 25,
72 trung), nói: “Phú lâu sa là trượng phu;

Đàm miệu là có thể hóa độ; Sa la đề là Điều
ngự sư, nên gọi là bậc Điều ngự sư có thể
hóa đạo trượng phu. Vì đức Phật dùng đại
từ, đại bi, đại trí nên có lúc Ngài dùng lời
dịu dàng, có khi dùng lời quở trách, có khi
dùng cả hai để điều phục chúng sinh khiến
họ chẳng mất đạo tâm. (...) Đức Phật giáo
ĐIỀU NGỰ TRƯỢNG PHU
Điệp Sáp

Í
hóa chúng sinh thường theo đạo chẳng bỏ,
khiến chúng sinh được thiện pháp đến chết
không mất.
(xt. Thập Hiệu).
ĐIỀU NGƯU TỤ LẠC
Phạm: Kalmàwadamya, Pàli:
Kammàsadhamma, Kammassadhamma,
Kammàsadamma.
Dịch âm: Kiếm ma sắt đàm, Kiếm ma
sa, Kiếp ma sa trụ xứ.
Cũng gọi Tất tác pháp, Điều phục kiển
sắc vương thành, Điều phục giao ngưu tụ
lạc, Tạp sắc mục ngưu tụ lạc, Điều ngưu tụ
lạc pháp trị xứ, Pháp hành thành, Trừ diệp,
Diệp nghiệm tác.
Tên thành ấp ở nước Câu lâu (Phạm:
Kuru) nằm về phía tây bắc nước Mạt thố la
(Phạm:Mathurà).
Cứ theo kinh Đại duyên (Pàli:
Mahànidàna-suttanta) trong Trường bộ
kinh 15, thì đức Phật đã từng đến đây giáo
hóa.
[X. kinh Bất động lợi ích trong Trung bộ
kinh; kinh Tạp a hàm Q.9, Q.10, Q.15; kinh
Niệm xứ trong Trung a hàm; kinh Tu nhàn
đề; kinh Đại nhân; kinh Nhân bản dục sinh;
kinh Lục độ tập Q.4; kinh Hiền ngu Q.11;
kinh Bồ tát bản hạnh Q.hạ; Hữu bộ dược
sự Q.7].
ĐIỀU PHỤC
1. Điều hòa ở trong: Chế phục 3 nghiệp
thân miệng ý, không làm các việc xấu ác, xa
lìa tội lỗi, thuận theo chính pháp, rốt ráo ra
khỏi 3 cõi.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,

274 trung), nói: “Sức điều phục các chúng
sinh đúng như pháp”.
2. Giáo hóa bên ngoài: Khiến những
kẻ oán địch, ngoại đạo, ác ma đều hàng
phụcmà xa lìa tội ác. Nghĩa là dùng pháp
để điều phục những ngườinhu thuận, dùng
thế lực hàng phục những kẻ cứng cỏi, ương
ngạnh.
Phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma (Đại
14, 537 thượng), nói: “Nối tiếp Tam bảo và
làm cho hưng thịnh, không để dứt mất, hàng
phục oán ma chế ngự ngoại đạo”.
Trong Mật giáo có 5 vị Đại minh vương
là: Bất động, Hàng tam thế, Quân đồ lợi,
Đại uy đức và Kim cương dạ xoa, hiện tướng
giận dữ để hàng phục oán địch, ác ma. Pháp
tu lấy 5 vị này làm Bản tôn, gọi là Điều phục
pháp (Phạm:Abhicàraka), là một trong 5
hoặc 4 loại pháp tu.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.5 (bản dịch mới);
Duy ma kinh sớ (Tịnh ảnh); Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.4].
ĐIỀU PHỤC YẾT MA
Pháp yết ma buộc vị tỉ khưu phạm pháp
phải ở riêng, là một trong 2 loại yết ma (Vĩnh
bấn yết ma, Điều phục yết ma).
Khi một vị tỉ khưu phạm pháp mà chưa
sám hối, thì tất cả các việc ăn uống, đi
đứng, nói năng v.v... không được cùng
chung với đại chúng; làm như vậy là để
nhiếp hóa điều phục kẻ phạm pháp khiến
cho họ biết lỗi mà sửa đổi, cầu xin sám
hối trước chúng tăng và nguyện không tái
phạm nữa.
[X. luận Tì ni mẫu Q.2]. (xt. Nhị Chủng
Yết Ma).
ĐIỀU Ý
Điều phục ý niệm không cho nghĩ ác.

Như dùng bố thí đối trị tham lam bỏn xẻn,
dùng giữ giới đối trị phá giới, dùng nhịn
nhục đối trị tức giận, dùng tinh tiến đối trị
biếng nhác, dùng thiền định đối trị tán loạn,
dùng trí tuệ đối trị ngu si.
ĐIỀU Ý

Í
Vô lượng thọ kinh sớ quyển thượng của
ngài Tuệ viễn đời Tùy (Đại 37, 102 thượng),
nói: “Tu hạnh bố thí để đối trị tính bỏn
xẻn, gọi là Điều ý”.
ĐIỂU
..
Trong kinh điển Phật giáo thường nói
đến loài chim. Hoặc có thuyết cho rằng
chim là hóa thân của Phật, có công dụng
diễn nói Phật pháp, cho nên được coi là
vật linh thiêng.
Loài chim mà Phật giáo đặc biệt đề cập
là các loài chim trong thần thoại Ấn độ, như
chim Ca lâu la (Phạm:garuđa, ăn thịt rồng,
giữ gìn Phật pháp, lông cánh mầu vàng, nên
cũng gọi là Kim sí điểu), Ca lăng tần già
(Phạm: kalaviíka), Câu sí la (Phạm:
kokila), chim Cộng mệnh (Phạm:jìvajìva),
Câu luân xà (Phạm: krauĩca), Ca lan đà
(Phạm:kalandaka), Ca tần xà la (Phạm:
kapiĩjala), Ca chiên lân đà (Phạm:
kàcilindika), Khổng tước (Phạm:mayùra),
Sa la lân đề (Phạm:sàrasakàraịđa), Giá
tra ca (Phạm:càtaka), Anh vũ (Phạm:zuka)
v.v... Tên Khổng tước được thấy trong kinh
Khổng tước minh vương và kinh Phật mẫu
đại Khổng tước minh vương. Ngoài ra, trong
các kinh điển cũng có chép Khổng tước chú
pháp, Khổng tước tu pháp v.v... còn Anh
vũ thì là hóa thân của Phật.
Những chuyện cổ và thí dụ khác có liên
quan đến loài động vật này thì thấy rải rác
trong các kinh lục như: kinh Tạp bảo tạng,
Tam bảo cảm ứng lục quyển thượng, kinh
Kim tạng, kinh Chính pháp niệm, kinh Tăng

già la sát, kinh Anh vũ gián vương, kinh
Bách dụ, kinh Bản sinh v.v... Chẳng hạn
như bàn chân của ngỗng chúa (Phạm:
haôsaràja) tương tự như tướng mạn võng
(một trong 32 tướng của đức Phật, tức là
khoảng giữa những ngón tay và ngón chân
có màng) nên được dùng để ví dụ với tay
Phật. Mắt ngỗng chúa ví dụ cho con mắt có
thể phân biệt các pháp đúng sai; tiếng của
không điểu có thể phân biệt rõ diệu lí chân
không, dụ cho người giảng thuyết đạo lí
“Không”; dấu chân chim ví dụ cho những
vật không có thực thể; hai cánh chim ví dụ
cho thiền định và trí tuệ v.v...
Ngoài ra, chim còn được dùng làm đề tài
hội họa đã tạo thành những kiệt tác và chiếm
một địa vị rất quan trọng trong nền mĩ thuật
Phật giáo.
ĐIỂU CƯ
.....
Cũng gọi Kê thê, Thần môn, Hành môn,
Bất tập ngự môn, Hoa biểu, Kì viên.
Tấm bảng ở trên cổng các thần miếu và
chùa Phật tại Nhật bản. Bảng được gác lên 2
cái xà ngang nâng đỡ bởi 2 cây cột tròn.
Về nguồn gốc của Điểu cư, có mấy cách
giải thích. Hoặc cho là Đinh lệnh uy, người
Trung quốc, học tu tiên, sau hóa làm chim
hạc, đậu trên Hoa biểu ở cửa thành, vì
thế Hoa biểu được gọi là Điểu cư(chỗ chim
ở). Hoặc cho thuyết trên đây không đúng
và chủ trương rằng nguồn gốc của Hoa
biểu Trung quốc và Điểu cư của Nhật bản
khác nhau.
ĐIỂU ĐẠO
.....
Đường chim. Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trong Thiền lâm, từ này được dùng để

ví dụ chí đạo (ở đây chỉ cho đạo Thiền) mông
mênh thăm thẳm, đến đi tự tại, không rơi
vào tất cả cái thấy thiên chấp có– không,
mê– ngộ, giống như con chim bay giữa bầu
trời bao la, dứt bặt mọi dấu vết.
Động sơn lục (Đại 47, 524 hạ) chép:
Giáp sơn hỏi:
- Động sơn có ngôn cú gì để dạy người
học không?
Tăng thưa:
ĐIỂU ĐẠO

Í
- Bình thường dùng Tam lộ học dạy
người.
Giáp sơn hỏi:
- Tam lộ học là những gì?
Tăng đáp:
- Huyền lộ, điểu đạo và triển thủ.
Tổ đình sự uyển quyển 4 (Vạn tục 113, 50
hạ), nói: “Điểu đạo cũng như hư không vậy”.
ĐIỂU KHÒA ĐẠO LÂM (741-824)
...........
Vị Thiền tăng thuộc tông Ngưu đầu ở
đời Đường. Người Phú dương, Hàng châu,
họ Phan (có thuyết nói là họ Ông), thủa nhỏ
tên là Hương quang.
Cứ theo truyện Đạo lâm trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 4 nói, thì năm lên 9
tuổi, sư xuất gia, 21 tuổi, sư đến thụ giới Cụ
túc ở chùa Quả nguyện thuộc Kinh châu
(Hồ bắc). Sau sư theo pháp sư Phục lễ ở chùa
Tây minh tại Trường an học kinh Hoa
nghiêm và luận Đại thừa khởi tín. Ngài Phục
lễ dạy cho sư bài tụng Chân vọng và bảo tu
Thiền định.
Bấy giờ, vua Đại tông thỉnh thiền sư Đạo
khâm vào kinh đô, sư Đạo lâm đến tham
yết và khế ngộ tâm yếu. Trên đường về nam,
sư thấy trên núi Tần vọng có cây tùng cao
to, tàn lá quấn
quanh tròn như
cái lọng, sư bèn
lên ở trên đó, bởi
thế người đời gọi
là thiền sư Điểu
khòa (Thiền sư tổ
chim), bên cạnh

lại có tổ chim
khách nên cũng
gọi là hòa thượng
Thước sào.
Khi Bạch cư dị làm Thứ sử Hàng châu,
có lần đã đến thăm sư và hỏi (Vạn tục 138,
24 hạ): “Thế nào là đại ý Phật pháp?
Sư đáp:
- Chớ tạo các điều ác, vâng làm những
việc lành.
Cư dị nói:
- Con nít 3 tuổi cũng nói được như vậy!
Sư bảo:
- Con nít 3 tuổi tuy nói được, nhưng ông
già 80 làm không được”.
Bạch cư dị thán phục, liền cất gác bằng
tre cho sư ở và từ đó thường đến hỏi đạo.
Gác ấy về sau trở thành chùa Quảng hóa.
Năm Trường khánh thứ 4 (824) sư tịch,
hưởng thọ 84 tuổi, 63 tuổi hạ, thụy hiệu
“Viên tu Thiền sư”.
Về hành trạng của sư, trong Tống cao
tăng truyện quyển 11 ghi chép có hơi khác.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.1; Liên đăng
hội yếu Q.2; Phật tổ lịch đại thông tải Q.16;
Thiền tông chính mạch Q.2; Phật tổ cương
mục Q.21].
ĐIỂU THÚ TÒA
........
Chỉ cho tòa ngồi của chư Phật, Bồ tát có
tạo hình cầm thú. Thông thường trên tòa
chim thú còn đặt tòa sen. Có nhiều loại hình:
- Tòa sư tử là của bồ tát Văn thù, Pháp
giới hư không tạng và La sát thiên.
- Tòa voi của bồ tát Phổ hiền, Kim cương
hư không tạng và Đế thích thiên.
- Tòa ngựa của bồ tát Bảo quang hư
không tạng và Mã minh.

- Tòa trâu của Uy đức minh vương, Diêm
ma thiên và y xá na thiên.
- Tòa dê của Hỏa thiên.
- Tòa chim công của Khổng tước minh
vương và Liên hoa hư không tạng.
- Tòa chim kim sí (Ca lâu la) của Nghiệp
dụng hư không tạng.
- Tòa con rùa của Thủy thiên.
- Tòa quỉ của Tì sa môn thiên.
Ngoài ra, trời Tứ thiên vương đạp trên
lưng tà quỉ, Minh vương Hàng tam thế thì
ĐIỂU THÚ TÒA
Điểu Khòa Đạo Lâm

Í
đạp trên lưng trời Đại tự tại và vợ là Ô ma.
(xt. Tòa).
ĐIỂU THỬ TĂNG
... ... ..
I. Điểu thử tăng: Tăng chim chuột. Ví
dụ tỉ khưu phá giới.
Cũng gọi là thử tăng: Tăng chuột. Chim
chuột là tên khác của loài dơi. Dơi tuy bay
như chim mà không phải là loài chim, cho
nên dùng để ví dụ cho tăng lữ trụy lạc ở thời
mạt pháp.
Kinh Phật tạng quyển thượng (Đại 45,
788 hạ), nói: “Ví như con dơi, lúc muốn
bắt chim thì chui vào hang làm chuột, khi
muốn bắt chuột thì bay lên không trung
làm chim, nhưng thực thì chim chẳng ra
chim chuột chẳng ra chuột, thân thì hôi
hám, chỉ thích chỗ tối tăm. Này Xá lợi
phất! Các tỉ khưu phá giới cũng như thế,
đã chẳng được dự vào hàng tăng để bố tát,
tự tứ, cũng chẳng phải đi phu dịch cho nhà
vua, không gọi là tại gia, cũng chẳng phải
là xuất gia”.
II. Điểu thử tăng: Dùng tiếng khịt khịt
(tức...) của chuột và tiếng chiếp chiếp
(không) của chim để ví dụ lời nói vô ý nghĩa.
Thiên thai tứ giáo nghi (Đại 46, 779
thượng), nói: “Bọn ta ngu si, vừa nghe “tức
không..... ” liền bỏ tu hành, chứ không
biết rằng nghĩa của “thử tức điểu không..
.........” (tiếng kêu của chuột, của chim),
đã được nói nhiều trong các kinh luận, mà
chẳng chịu tìm hiểu”.
ĐIỂU TÍCH
Dấu chân của chim trong hư không.

Chim bay giữa hư không chẳng để lại
dấu vết gì, từ ngữ này được dùng để ví dụ
các pháp chỉ có tên suông chứ không có
thực thể.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 2 (Đại
12, 377 trung), nói: “Ví như dấu chân chim
hiện trong hư không, thực chẳng có việc ấy”.
Phẩm Quán chúng sinh trong kinh Duy
ma cật sở vấn quyển trung nói: “Bồ tát quán
chúng sinh như dấu chân chim trong hư
không, như con của thạch nữ (đàn bà bằng
đá), như việc trong chiêm bao”.
ĐIỂU TỨ SINH
Loài chim thuộc 4 cách sinh.
Cứ theo kinh Khởi thế nhân bản quyển
5, ở mạn bắc biển lớn có một đại thụ (cây
to) tên là Cư tra xa ma li, ở bốn phía cây này
đều có cung điện đẹp đẽ lộng lẫy và ở đó có
vua chim Kim sí (chim bảo vệ Phật pháp,
ăn thịt rồng) và rồng cư trú. Cả chim và
rồng đều là loài vật thuộc 4 cách sinh: sinh
từ trứng, sinh từ bào thai, sinh nơi ẩm ướt
và tự nhiên hóa sinh.
1. Vua chim Kim sí sinh từ trứng ở phía
đông đại thụ, chỉ có thể bắt rồng sinh từ
trứng để ăn thịt.
2. Vua chim Kim sí sinh từ bào thai ở
phía nam đại thụ, có thể bắt rồng sinh từ
trứng và từ bào thai để ăn.
3. Vua chim Kim sí ở phía tây đại thụ,
có thể bắt rồng sinh từ trứng, từ bào thai và
từ nơi ẩm ướt để ăn.
4. Vua chim Kim sí tự nhiên hóa sinh ở
phía bắc đại thụ, có thể bắt rồng sinh từ
trứng, từ bào thai, từ nơi ẩm ướt và tự nhiên
hóa sinh để ăn.
ĐINH PHÚC BẢO (1874-1952)
Người Vô tích, tỉnh Giang tô, tự Trọng

hựu, hiệu Trù ẩn cư sĩ. Ông thông minh từ
thủa nhỏ, thông suốt kinh sử, hiểu biết cả
văn hóa Trung quốc và Tây phương, giỏi
toán số, y học, từ chương, khảo cứ, thạo
tiếng Nhật. Ông từng làm giáo sư Đại học
và Dịch học quán tại kinh đô. Năm 36 tuổi,
ĐINH PHÚC BẢO

Í
ông sang Nhật
bản khảo sát về
y học, sau ông
làm nghề thuốc
và sáng lập Y
học thư cục ở
Thượng hải.
Năm hơn
40 tuổi ông mới
hướng về Phật
pháp, bỏ hết sở
học ngày trước.
Những soạn
thuật của ông được chia làm 4 loại tùng thư:
Y học, Văn học, Tiến đức, Phật học. Trong
đó, đặc sắc của Phật học tùng thư là nhằm
khơi mở lòng tin của mọi người về nhân
quả ba đời và luân hồi sáu ngả mà phát tâm
học Phật. Ông đã lần lượt xuất bản:
- Nhất thiết kinh âm nghĩa đề yếu.
- Phật kinh tinh hoa lục tiên chú.
- Lục tổ đàn kinh tiên chú.
- Tâm kinh tiên chú.
- Lục đạo luân hồi lục.
- Phật học chỉ nam.
- Phật học khởi tín luận.
- Phiên dịch danh nghĩa tập tân biên.
- Nhất thiết kinh âm nghĩa hối biên.
- Phật học Đại từ điển.
Ông bắt đầu biên soạn bộ Phật học Đại
từ điển này vào năm 1912 và hoàn thành
năm 1922, đây là một cống hiến lớn lao của
ông đối với Phật giáo.
ĐINH VÂN BẰNG
........

Nhà danh họa sống vào đời Minh, người
Hưu ninh, tỉnh An huy, tự là Nam vũ, hiệu
Thánh hoa cư sĩ. Ông tin Phật pháp rất
thành kính, nhưng cũng hâm mộ Đạo thuật
và thích luyện thuốc tiên. Ông vẽ tượng
Phật và Lão tử, được chân truyền về họa
pháp của Ngô đạo tử. Những tác phẩm
của ông được
người ta tranh
nhau cất giữ coi
như bảo vật.
[X. Minh
nhân tiểu truyện
Q.4; Minh họa
lục Q.1].
ĐÌNH NGHI
Nghi thức
hành đạo của
tông Chân ngôn
Nhật bản. Nghi
thức này phỏng
theo nghi thức
được cử hành
trước tháp khi
bồ tát Long mãnh mở tháp sắt ở Nam Thiên
trúc. Tức là khi cử hành Quán đính, chư
tăng tập trung ở một chỗ trước khi đi tới
đạo tràng để làm lễ.
Do các phái khác nhau, thời gian bất
đồng, nên cách bày biện và cách tác pháp có
hơi khác. Thông thường, trước đạo tràng của
pháp hội Quán đính treo một bức màn cửa,
chư tăng nghe chuông báo thì tập họp ở một
chỗ, theo thứ tự tuổi hạ cao thấp mà đi thành
một hàng, khi đến trước bức màn cửa mới
chia làm 2 hàng, rồi tùy theo chức vụ mỗi
người cầm một pháp khí như não bạt, tiêu
cảnh, tù và v.v..., đi qua phía sau bức màn

thì tất cả đều đứng lại. Lúc này, vị Tán đầu
(người hướng dẫn đọc canh) xướng lên bài
Đình tán, pháp khí tấu lên, đợi sau khi vị
Đại a xà lê vào đạo tràng, mới bắt đầu khai
pháp hội.
ĐÍNH CHÂU
.....
I. Đính châu.
Cũng gọi Kế châu. Tức là hạt minh châu
ĐÍNH CHÂU
Tượng Phật Thích Ca Mâu Ni
ở gốc cây Bồ đề(Tranh của Đinh Vân Bằng)

Í
ở trong búi tóc trên chỏm đầu. Một trong 7
thí dụ trong kinh Pháp hoa.
Nghĩa là đối với người lập được công
trạng lớn lao, thì nhà vua lấy hạt châu trong
búi tóc của mình để ban thưởng cho họ. Ví
dụ kho tàng sâu kín của kinh Pháp hoa mở
bày diệu pháp Nhất thừa, đó là ân huệ cao
nhất mà đức Phật đã ban cho chúng sinh,
cũng như viên minh châu trong búi tóc của
nhà vua được ban cho vị Đại công thần.
[X. phẩm An lạc hạnh trong kinh Pháp
hoa Q.4]. (xt. Kế Châu Dụ).
II. Đính châu.
Tướng nhục kế trên đỉnh đầu của đức
Phật tròn sáng như viên ngọc minh châu.
Tổ đình sự uyển quyển 4 (Vạn tục 113,
48 thượng), nói: “Phật đính châu nghĩa là
đỉnh đầu của đức Phật tròn đầy như viên
ngọc minh châu, thường phóng ra ánh
sáng”.
ĐÍNH ĐỌA
.....
Từ giai vị Đính rơi xuống. Cũng gọi Đính
thoái.
Chỉ cho hàng Thanh văn từ giai vị Đính
thiện căn tụt xuống mà sinh vào đường ác.
Bởi vì, giai vị Noãn và Đính trong bốn thiện
căn là thuộc về thiện căn động, cho nên,
nếu hành giả trụ nơi tâm tán loạn, lại gần
bạn xấu, không nghe chính pháp, hoặc tự
mình hiểu sai lạc, thì ắt sẽ tụt khỏi giai vị đã
chứng được mà rơi vào đường ác. Còn giai
vị Nhẫn và Thế đệ nhất pháp thì thuộc về
thiện căn bất động, cho nên vĩnh viễn không
bị rơi vào đường ác nữa.

Nhưng ngài Trí khải lại giải thích Đính
đọa là ở lì nơi giai vị Đính, không tiến, không
lui. Tức là hàng Thập tín thuộc Viên giáo
đắm trước pháp, không chịu tiến vào giai vị
Sơ trụ. Mặt khác, hàng Thập tín đã dứt hết
kiến hoặc và tư hoặc nên không bị tụt lùi;
không tiến, không lui giống như ở trên đỉnh
núi; hoặc có thuyết cho là vì đã xa lìa phiền
não trong 3 cõi, cho nên gọi là Đính, ở mãi
giai vị Đính này, không chịu tiến lên nữa
thì là Đính đọa.
Ngoài ra, kinh Đại bát nhã ba la mật đa
thì cho rằng Bồ tát tụt xuống hàng Nhị thừa
là Đính đọa.
[X. kinh Đại bát nhã ba la mật đa Q.36;
luận Đại trí độ Q.86; luận Đại tì bà sa Q.6;
luận Phát trí Q.1; Pháp hoa kinh huyền nghĩa
Q.9 phần trên; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.7 phần 4].
ĐÍNH ĐỚI
... ..
Đội trên đầu. Đội tượng Phật, kinh điển
v.v... lên đầu là biểu thị ý tôn kính tột độ.
Đầu là phần cao quí nhất trong thân thể,
khi đê đầu lạy Phật là bày tỏ niềm trí kính.
Để biểu thị lòng tôn kính đức Phật A di đà,
bồ tát Quan âm đặt tượng Ngài trong mũ
báu mà đội lên đầu.
Thập nhị lễ (Vạn tục 2, 195 thượng), ghi:
“Nơi mũ Quan âm đội trên đầu
Vô số tướng báu diệu trang nghiêm”.
Ban chu tán (Đại 47, 453 hạ), nói:
“Mắt thấy tai nghe việc trong tâm,
Tìm tiếng cứu khổ trong giây lát;
Mũ trời Phật hóa cao nghìn dặm,
Mong báo ơn từ thường đính đới”.
ĐÍNH LỄ
.....

Phạm:Zirasà ’bhivandate.
Cũng gọi Đầu đính lễ kính, Đầu diện lễ
túc (đầu mặt lễ chân), Đầu diện lễ.
Khi lễ Phật, 2 đầu gối, 2 khuỷu tay và
đầu đặt sát đất. Đồng nghĩa với Ngũ thể đầu
địa (năm vóc gieo xuống đất), Tiếp túc lễ (lễ
nơi chân). Đây là phép kính lễ cao nhất của
người Ấn độ. Vì trong thân ta, chỗ cao nhất
là đầu, còn chỗ thấp nhất của người mình lễ
là chân. Đem chỗ cao nhất của mình mà lễ
ĐÍNH LỄ

Í
chỗ thấp nhất của người là bày tỏ lòng quí
kính tột độ vậy.
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.6; Thích môn qui kính nghi Q.hạ].
ĐÍNH MÔN NHÃN
Mắt trên trán.
Trời Ma hê thủ la (Phạm: Mahezvara)
có 3 mắt, trong đó, con mắt trên trán có thị
lực phi thường, có thể thấy rõ suốt tất cả sự
lí. Sau nó được dùng để ví dụ sự thấy biết
siêu việt. Trong Thiền lâm có các dụng ngữ
như “Đính môn hữu nhãn” (trên trán có
mắt), “Đính môn cụ nhất chích nhãn” (trên
trán có một con mắt) v.v...
Bích nham lục tắc 35 nói: “Nếu trên trán
không có mắt, dưới khuỷu tay không có bùa,
thì luôn luôn phải đương đầu với lầm lỗi”.
ĐÍNH QUANG
Vòng hào quang trên đầu chư Phật và
Bồ tát. Cũng gọi là Hậu quang (vòng hào
quang sau lưng).
Cứ theo kinh A di đà quyển thượng nói,
thì đính quang của chư Phật không sáng bằng
đính quang của Phật A di đà.
[X. kinh Quán vô lượng thọ].
ĐÍNH SÀO
.....
Làm tổ trên đầu.
Người vào Thiền định lâu ngày, thân thể
bất động, đến nỗi chim chóc tưởng lầm là
cái cây rồi làm tổ trên đầu Thiền giả.
Quan âm đại nghĩa kí quyển 3 (Đại 34,
909 hạ), nói: “Như Thượng xà lê được Thiền
định thứ 4 dứt hơi thở ra vào, chim tưởng
đó là cái cây, liền làm tổ và đẻ trứng. Khi xà

lê ra định muốn đi, nhưng sợ chim mẹ không
đến nuôi con, nên lại vào định, khi chim
con bay hết mới đứng dậy”.
ĐÍNH SINH VƯƠNG
Đính sinh, Phạm: Mùrdhagata, dịch
âm: Văn đà kiệt, gọi tắt: Đính;Màndhàtf,
Mandhàtf, Màndhàta, dịch âm: Mạn đà
đa, Ma đà đa, gọi tắt: Mạn đa.
Hán dịch: Ngã trì, Trì giới, Trì dưỡng,
Lạc dưỡng, Tối thắng. Chuyển luân thánh
vương thời thái cổ tại Ấn độ.
Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 chép,
thì Đính sinh vương là con của vua Chuyển
luân Ô bô sa tha (Phạm: Uposatha, Trai
giới, Trường tịnh), từ trong cục thịt nơi đỉnh
đầu của vua cha sinh ra, có 32 tướng đẹp đẽ,
vừa sinh ra đã cất tiếng nói “Ma đà đa”
(Phạm:Màndhàta, Trì ngã). Sau đó, 6 vạn
phu nhân đều yêu quí và giành nhau nuôi
nấng, cho nên gọi là Trì dưỡng. Lớn lên có
đủ thần thông, cai trị 4 thiên hạ, sống lâu
vô lượng.
Cứ theo kinh Trung a hàm quyển 11,
thì Đính sinh vương từng lên cõi trời 33,
được Đế thích nhường cho nửa tòa ngồi,
sau vua nghĩ giành luôn nửa còn lại, liền
mất thần túc như ý, rơi xuống châu Diêm
phù và lâm bệnh nặng. Tuy vua cai trị bốn
thiên hạ, hưởng năm dục lạc, nhưng lòng
vẫn không thỏa mãn, nên cuối cùng đã chết.
Đính sinh vương thời đó tức là tiền thân
của đức Thích tôn.
Luận Chương sở tri quyển thượng nói,
vào đầu kiếp thành, cõi Diêm phù đề có 5
vị vua, Đính sinh vương là vua thứ 6, tức là
Chuyển luân vương đời thứ nhất.
[X. Hữu bộ tì nại da Dược sự Q.11; Thiện
kiến luận tì bà sa Q.8; luận Đại tì bà sa Q.120;

luận Câu xá Q.8].
ĐÍNH THẠCH
Tảng đá trên đầu.
Dùng sự trút bỏ gấp tảng đá đang đè
ĐÍNH THẠCH

Í
nặng trên đầu để ví dụ sự nguy cấp của sống
chết mà mau mau cầu giải thoát.
Kinh Tâm địa quán quyển 5 (Đại 3, 313
thượng), nói: “Siêng năng tu tập, không
chút lơ là, như trừ đính thạch, như cứu
đầu cháy”.
ĐÍNH THIỀN
.....
Thiền định cao nhất.
Có xuất xứ từ luận Đại trí độ quyển 17.
Tông Thiên thai thì cho là tên khác của “Siêu
việt tam muội”.
Luận Đại trí độ quyển 17 (Đại 25, 187
trung), nói: “Trong các Thiền có Đính
thiền. Tại sao gọi là đính? Có hai loại: Hoại
pháp a la hán và Bất hoại pháp a la hán.
Bất hoại pháp a la hán, đối với tất cả Thiền
định sâu xa đều được tự tại, có thể khởi
Đính thiền. Được Đính thiền thì có thể
chuyển sống lâu thành giầu có, chuyển giầu
có làm sống lâu”.
Do đó biết đối với trạng thái Thiền cao
tột, luận Đại trí độ gọi bằng một tên khác là
“Đính thiền”.
Trong Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp
môn quyển 10, khi đề cập đến tam muội
siêu việt, ngài Trí khải cũng nói (Đại 46,
548 trung): “... cũng gọi Đình thiền, Thiền
cao nhất trong các Thiền. Được thiền này
thì có thể chuyển sống lâu làm giầu có,
chuyển giầu có làm sống lâu, cho nên gọi là
Phật trí tam muội”.
Ngoài ra, hoặc có thuyết cho Đính
thiền tức là định “Biên tế” được nói trong
luận Đại tì bà sa quyển 178, luận Câu xá

quyển 27 và luận Hiển dương thánh giáo
quyển 2, tức là định Thượng thượng phẩm
trong 9 phẩm của Đệ tứ thiền (Tĩnh lự).
Hoặc có thuyết cho Đính thiền tức là “Siêu
định” được nói trong luận Đại tì bà sa
quyển 165 và luận Câu xá quyển 28, tức
là Thiền định vượt ra ngoài thứ bậc hữu
lậu, vô lậu mà có thể di chuyển một cách
tự do tự tại.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa phục chân
sao Q.3; Pháp hoa huyền nghĩa tư kí Q.4
phần đầu].
ĐÍNH TƯỚNG
Cũng gọi Đính kế.
Trên đỉnh đầu của đức Như lai có nhục
kế mà tất cả người và trời đều không trông
thấy được, vì thế còn gọi là “Vô kiến đính
tướng”. Về sau, Đính tướng được dùng để
chỉ cho bức tranh vẽ hình tượng của các bậc
Tổ sư và Tiên đức Thiền tông. Phần nhiều
là tượng bán thân, nhưng cũng có khi là
tượng toàn thân ngồi trên chiếc ghế dựa tròn
và có phụ thêm lời tán.
Từ xưa đã có tượng Cao tổ; so với văn
tự, học thuyết, thì các bức tranh loại này có
khả năng truyền đạt trực tiếp và đầy đủ nhân
cách của các Ngài hơn.
Đính tướng được lưu hành đầu tiên ở
Trung quốc, về sau truyền đến Nhật bản
và rất phổ biến vào các thời đại Liêm
thương, Thất đinh. Chân dung nhân vật
được vẽ theo lối tả thực, đôi khi có vị tự
soạn lấy lời tán để làm tín vật phó pháp
truyền cho đệ tử.
[X. mục Tạp trứ bạt đính tướng triều
hướng sở nghi trong Thiên trụ tập của hòa
thượng Trúc tiên; Linh tượng môn trong
Thiền lâm tượng khí tiên].

ĐÍNH VỊ
Phạm:Mùrdhàna.
Cũng gọi Đính pháp. Giai vị thứ 2 trong
4 thiện căn.
Trong 4 thiện căn, Noãn, Đính là thiện
căn động có thể bị rơi vào đường ác; còn
Nhẫn và Thế đệ nhất là thiện căn bất động
không bị rơi vào đường ác. Trong thiện căn
ĐÍNH VỊ

Í
động thì giai vị này cao hơn hết, cũng như
đỉnh đầu người ta, nên cũng gọi là Đính
pháp. Hoặc giai vị này ở khoảng giữa tiến và
lui, giống như ở đỉnh núi, cho nên gọi là
Đính vị.
(xt. Tứ Thiện Căn Vị).
ĐỊNH
..
Tâm chuyên chú vào một đối tượng mà
đạt đến tác dụng tinh thần không tán loạn,
hoặc chỉ cho trạng thái tâm vắng lặng. Trái
lại, trạng thái tâm tán loạn do không tập
trung thì gọi là Tán, hợp chung lại gọi là
Định tán.
Định vốn là dịch ý của chữ Phạm
samàdhi(tam ma địa, tam muội), tông Câu
xá và tông Duy thức cho là một trong những
tâm sở; tông Câu xá lập Định làm một trong
10 Đại địa pháp, còn tông Duy thức thì lập
nó làm một trong 5 Biệt cảnh.
Sự tu hành khiến cho tâm không tán
loạn, nhờ đó mà có được trạng thái tinh thần
tĩnh lặng thì gọi chung là Định. Lại do Chỉ
và Quán quân bình hay không quân bình,
hữu tâm hoặc vô tâm khác nhau mà sinh ra
định Tứ thiền, Tứ vô sắc, Nhị vô tâm v.v...
hoặc gọi chung là Thiền định. Hoặc theo
nghĩa tâm một cảnh tính mà gọi là Tam ma
địa hoặc Tam muội. Định cũng là một trong
ba học, một trong tám Thánh đạo, một trong
năm căn, một trong năm lực, cho nên cũng
gọi là Định căn, Định lực; một trong sáu độ,
tức là Thiền định (Phạm:dhyàna, Thiền
na, Tĩnh lự).
Về ý nghĩa của Định có nhiều thuyết khác

nhau:
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 28, thì
Thiền định và Tứ thiền cả hai đều gọi là
Định, Tam muội.
Cứ theo luận Thập trụ tì bà sa quyển 11,
thì Thiền chỉ cho Tứ thiền, Định chỉ cho
Tứ vô sắc định, Tứ vô lượng tâm.
Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
quyển 5 phần đầu thì nêu ra 7 tên khác nhau
của Định:
1. Tam ma hi đa (Phạm: Samàhita,
Hán dịch là Đẵng dẫn). Đẳng là trạng thái
quân bình, tâm thần an ổn, xa lìa trạo cử và
hôn trầm; Dẫn nghĩa là do tự lực tu tập định
này mà xa lìa phiền não và phát sinh công
đức thắng diệu. Đẳng dẫn chung cho cả định
hữu tâm và định vô tâm, nhưng không
chung cho tán vị (trạng thái tán loạn).
2. Tam ma địa, Tam muội (Phạm:
Samàdhi, Hán dịch: Đẳng trì). Cũng gọi
Chính tâm hành xứ. Tu tập định này thì
tâm an trụ ở một cảnh không dao động, tức
là tâm bình đẳng nhiếp trì. Đẳng trì chung
cho cả định và tán, nhưng chỉ hạn ở vị hữu
tâm, chứ không chung cho định vô tâm. Đây
là bản thể của định.
3. Tam ma bát để (Phạm: Samàpatti,
Hán dịch: Đẳng chí). Nghĩa là tu được định
này thì chính thụ hiện tiền, phát ra ánh sáng,
an vui thù thắng, ở trong nhiễm ô mà không
bị nhiễm ô, không còn trở lui, đạt đến cảnh
thân tâm bình đẳng. Đẳng chí chỉ chung
cho định hữu tâm và định vô tâm, chứ không
chung cho tán vị. Đây là tự tướng của định.
4. Đà na diễn na(Phạm:Dhyàna, Hán
dịch: Tĩnh lự, dịch âm: Thiền na, gọi tắt:
Thiền). Nghĩa là dứt hết vọng niệm phân
biệt, lắng tâm quán tưởng, đạt đến trạng thái

tịch lặng. Tĩnh lự chung cho cả định hữu
tâm, định vô tâm, hữu lậu, vô lậu, nhưng
chỉ có ở định cõi Sắc, chứ không có ở định
Vô sắc.
5. Chất đa ế ca a yết la đa (Phạm:
Cittaikàgratà, Hán dịch: Tâm nhất cảnh
tính). Thu nhiếp tâm vào một cảnh, siêng
năng gắng sức tu tập, nghĩa là tập trung
tâm ý vào một đối tượng. Đây là tự tính
của định.
6. Xa ma tha (Phạm: Zamatha, Hán
dịch: Chỉ, Chính thụ). Ngăn dứt những pháp
ĐỊNH

Í
bất thiện của các căn, diệt tất cả phiền não
tán loạn, loại trừ những tưởng niệm tà bậy.
Nghĩa là lắng tâm tĩnh lặng. Xa ma tha chỉ
có ở định hữu tâm.
7. Hiện pháp lạc trụ (Phạm:Dfwỉadharma-
sukha-vihàra). Tu tập thiền định,
dứt tất cả vọng tưởng, thân tâm vắng lặng,
hiện được pháp hỉ, yên vui chẳng động, tức
là ở ngay đời này nhờ tu tập các định thanh
tịnh, định vô lậu v.v... mà được hưởng thụ
pháp lạc của định. Hiện pháp lạc trụ chỉ có
ở bốn định căn bản của cõi Sắc.
Định có hai loại: Sinh đắc định và Tu
đắc định.
1. Sinh đắc định: Nhờ sức thiện nghiệp
ở đời trước được sinh vào cõi Sắc và cõi Vô
sắc mà tự nhiên được định (vì hai cõi này
đều là cõi định).
2. Tu đắc định: Sinh vào cõi Dục (cõi
tán), nhờ nỗ lực tu hành mà được định.
Hai định trên đây ở trong định cõi Sắc thì
gọi là Sinh tĩnh lự, Định tĩnh lự, ở trong cõi
Vô sắc thì gọi là Sinh vô sắc, Định vô sắc.
Căn cứ theo nội dung của định và giai
đoạn tu hành, có thể chia định làm nhiều
loại. Tông Câu xá chia ra hai loại là Hữu
tâm định và Vô tâm định.
I. Hữu tâm định.
Bao gồm 4 tĩnh lự (Tứ thiền, Tứ sắc giới
định) và 4 định Vô sắc, cộng chung là 8 định
(Bát đẳng chí).
A. Bốn tĩnh lự:
- Sơ tĩnh lự, dứt hết nói năng.
- Đệ nhị và đệ tam tĩnh lự diệt tầm (tìm
kiếm), tứ (dò xét).

- Đệ tứ tĩnh lự lần lượt xa lìa các cảm
thụ lo, khổ, mừng, vui...
Thêm nữa, Sơ tĩnh lự, thức mũi và thức
lưỡi không còn tác dụng. Từ đệ nhị tĩnh lự
trở lên thì cả 5 thức đều không hoạt động.
B. Bốn định Vô sắc:
1. Không vô biên xứ định: Diệt trừ sắc
tưởng (gồm các sắc thấy được và không thấy
được - Vô biểu sắc) mà vào tưởng hư không
vô biên.
2. Thức vô biên xứ định: Bỏ duyên theo
không bên ngoài, chỉ duyên theo thức bên
trong mà vào hành thức vô biên.
3. Vô sở hữu xứ định: Lìa bỏ thức xứ,
diệt trừ thức tưởng, đi vào hành tướng vô sở
hữu.
4. Phi tưởng phi phi tưởng xứ định, cũng
gọi phi hữu tưởng phi vô tưởng xứ định:
Lìa bỏ hành tướng vô sở hữu, tiến tới xa lìa
hành tướng phi tưởng để đạt đến Phi phi
tưởng định.
C. Tám định:
Có 2 giai đoạn:
a) Giai đoạn đã vào định, gọi là Căn bản
định, hoặc Căn bản.
b) Giai đoạn chuẩn bị gần định, gọi là
Cận phần định.
Nhưng, giai đoạn trước Sơ tĩnh lự không
gọi là Cận phần định mà gọi là Vị chí định,
vì thế chỉ có 7 Cận phần định. Lại giai đoạn
giữa Sơ tĩnh lự và Cận phần định của Đệ
nhị tĩnh lự gọi là Trung gian định, hoặc
Trung gian tĩnh lự, nếu tu tập định này thì
được sinh lên cõi trời Đại phạm. Trong Tĩnh
lự thứ 4, từ phẩm hạ hạ đến phẩm thượng
thượng gồm có 9, phẩm thượng thượng là
định cao nhất trong các định của cõi Sắc,
gọi là định Biên tế.

Các định: Vị chí, Trung gian, 7 cận phần,
8 căn bản nói ở trên, nếu xét về phương
diện có “tầm”, “tứ” hay không, thì lại được
chia làm 3 thứ định (tam ma địa). Đó là:
1. Định Vị chí và Sơ tĩnh lự có tầm có
tứ, là định có giác có quán.
2. Định trung gian không có tầm chỉ có
tứ, là định không giác có quán.
3. Định cận phần của Tĩnh lự thứ 2 trở
lên không tầm không từ, tức là định không
giác không quán.
Ba loại định trên gọi là Tam tam ma địa,
Tam muội.
ĐỊNH

Í
Tính chất của định được chia làm 3: Vị
định, Tịnh định và Vô lậu định, cũng gọi
Tam đẳng chí.
1. Vị định(Vị đẳng chí): Tương ứng với
tham ái mà sinh khởi, là định ưa thích đắm
nhiễm Tịnh định ở niệm trước thuộc trong
8 định căn bản và định trung gian.
2. Tịnh định(Tịnh đẳng chí): Tương ứng
với tâm thiện hữu lậu mà sinh khởi. Lại được
chia làm 4:
a) Thuận thoái phần định: Thuận theo
phiền não của cõi mình mà sinh khởi vị định.
b. Thuận trụ phần định: Thuận theo tịnh
định của cõi mình.
c) Thuận thắng tiến phần định: Thuận
theo tịnh định của cõi trên.
d) Thuận quyết trạch phần định: Thuận
theo trí vô lậu mà sinh khởi định vô lậu.
3. Vô lậu định(Vô lậu đẳng chí): Chỗ
nương tựa của bậc Thánh, là định đạt được
trí vô lậu, bao quát cả định Vị chí, định
Trung gian, 4 định Căn bản (Tĩnh lự), 3
định Vô sắc (trừ Hữu đính). Định này có
tác dụng đoạn trừ phiền não rất mạnh.
Thông thường, định Hữu tâm được chia
làm 2 phẩm là Chỉ và Quán. Do đó lại chia
ra đồng đều và không đồng đều. Trong định
Vị chí và định Trung gian, tác dụng quán
mạnh hơn, tức là phẩm Quán tăng, phẩm
Chỉ giảm; trong 4 định Vô sắc thì tác dụng
chỉ mạnh hơn, tức là phẩm Quán giảm,
phẩm Chỉ tăng; duy có 4 định căn bản ở cõi
Sắc là Chỉ và Quán đồng đều, hòa hợp cùng
chuyển, cho nên gọi là Tĩnh lự. Còn 4 định
Vô sắc thì Chỉ và Quán không tu song song,

nên gọi chung là Duy định (chỉ có định).
II. Vô tâm định.
Định này được chia làm 2 loại là Vô
tưởng định và Diệt tận định, đều là định
diệt trừ tâm và tâm sở.
- Vô tưởng định: Phàm phu và ngoại
đạo tu tập định này vì nhận lầm trạng thái
vô tưởng là Niết bàn chân thực.
- Diệt tận định: Bậc Thánh tu tập định
này, lấy cảnh giới định làm cảnh giới Vô
dư Niết bàn.
Ngoại trừ Vô tưởng định, còn Tứ thiền,
Tứ vô sắc và Diệt tận không được xen tạp
niệm khác, phải theo thứ tự tu hành mà
được, nên cũng gọi Cửu thứ đệ định (chín
định theo thứ lớp), Vô gián thiền (thiền
không xen tạp). Nhưng, bậc A la hán Bất
thời giải thoát được sức tự tại đối với Thiền
định, khi tu 8 định (4 thiền, 4 Vô sắc) có
thể vượt bậc mà không cần theo thứ tự, thì
gọi là Siêu định, hoặc Siêu đẳng chí, Siêu
tam muội.
Cứ theo luận Câu xá quyển 18 nói, thì
tướng tu của 8 định được chia làm 2 loại là
Hữu lậu và Vô lậu.
Theo luận Du già sư địa quyển 31, thì có
9 thứ gia hạnh để vào định:
1. Tương ứng gia hạnh: Người tham dục
siêng tu Bất tịnh quán, người hay sân thì
siêng tu Từ bi quán, người ngu si siêng tu
Duyên khởi quán, người kiêu mạn siêng tu
Giới sai biệt quán, người hay có ý dò xét so
đo thì siêng tu Sổ tức quán.
2. Quán tập gia hạnh: Siêng tu tập Chỉ
và Quán.
3. Bất hoãn gia hạnh: Thường ưa xa lìa,
tập hạnh siêng năng, không dám lần lữa,
chậm rãi.

4. Vô đảo gia hạnh: Theo pháp và nghĩa
chứ không chấp trước ý riêng của mình.
5. Ứng thời gia hạnh: Biết rõ tướng của
Chỉ, Quán, Cử, Xả và lúc tu.
6. Giải liễu gia hạnh: Sau khi biết rõ tướng
của Chỉ, Quán, Cử, Xả thì chứng được Nhập
(vào), Trụ (an trú), Xả (buông bỏ) của định
một cách tự tại.
7. Vô yếm túc gia hạnh: Ở trong định
thấp không trở lui mà tiến lên để cầu pháp
cao hơn.
8. Bất xả ách gia hạnh: Thường điều phục
tâm ý, không để tán loạn, rong ruổi.
ĐỊNH

Í
9. Chính gia hạnh: Đối với cảnh duyên
theo luôn luôn phát khởi sự hiểu biết thù
thắng.
Nhờ tu tập 9 gia hạnh trên đây mà tâm
mau định. Nếu lần lượt tu tập 7 loại tác ý
như: Liễu tướng tác ý, Thắng giải tác ý, Gia
hạnh cứu kính quả tác ý v.v... thì được chứng
nhập cảnh giới Sơ tĩnh lự.
Người tu định phải xa lìa 4 chướng:
1. Khiếp nhược chướng: Sự tu định bị
trở ngại vì không có tâm mong cầu xuất li.
2. Phú cái chướng: Tâm bị dục tham, sân
khuể, hôn miên, trạo hối và si che lấp, ngăn
ngại việc tu định.
3. Tầm tứ chướng: Bị sự nhiễm ô trong
tâm tưởng gây chướng ngại.
4. Tự cử chướng: Tự đề cao chỗ thấy biết
thấp kém làm trở ngại.
Ngoài ra, nghĩa chính thống của Thuyết
nhất thiết hữu bộ cho rằng Dục giới là cõi
tán loạn, không phải là nơi tu định, lìa dục,
chỉ có Sắc giới và Vô sắc giới mới là các cõi
định. Còn Dị sư và Đại chúng bộ thì chủ
trương Dục giới cũng có định.
Đối với chủng loại của định, trong Đại
thừa còn có nhiều thuyết. Chẳng hạn như
Du già quán hạnh của tông Duy thức và Mật
tông, 4 loại Tam muội của tông Thiên thai,
Tọa thiền của Thiền tông v.v... đều là những
phương pháp tu định thực tiễn để đạt đến
quả Phật.
Theo tông Duy thức thì 4 vị thiện căn (4
gia hạnh) là Noãn vị, Đính vị, Nhẫn vị, Thế
đệ nhất pháp vị nhờ quán xét chủ quan và
khách quan đều là không mà được 4 định:

Minh đắc định, Minh tăng định, Ấn thuận
định và Vô gián định.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
11, về cảnh giới sở y (chỗ nương tựa) của 4
thiện căn, giữa các luận sư cũng có những ý
kiến khác nhau. Như tôn giả Đạt ma đa la
cho cõi Dục hoàn toàn không có định, cho
nên 4 thiện căn chỉ thuộc cõi Sắc; tôn giả
Cù sa thì chủ trương cõi Dục có 6 thiền định,
nên nhờ tu theo 6 thiền định mà sinh khởi
4 thiện căn; Ma ha tăng kỳ bộ (Đại chúng
bộ) cũng cho cõi Dục có thiền định, nên 4
thiện căn thuộc cõi Dục.
Cứ theo Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 11 (dịch vào đời Lương) thì luận
Thanh tịnh đạo Tiểu thừa lập 67 thứ định,
Đại thừa lập 500 định thu tóm vào 4 định
là: Đại thừa quang định, Tập phúc đức
định, Hiền hộ định và Thủ lăng nghiêm
định, theo đó mà tu tập 10 Ba la mật thì có
thể khiến cho chúng sinh thuần thục, cõi
Phật được thanh tịnh.
Còn theo kinh Quán vô lượng thọ, thì
sự tu hành cầu vãng sinh Tịnh độ cực lạc
phương tây có Định thiện và Tán thiện. Ngài
Thiện đạo thuộc tông Tịnh độ đời Đường,
cho rằng định thiện là thiện được làm trong
lúc tâm định, cũng tức là dứt hết các ý niệm
tạp nhạp, lăng xăng; còn tán thiện là thiện
được làm trong lúc tâm tán cũng tức là bỏ
ác tu thiện. Hai thứ thiện trên đây hợp chung
lại gọi là “Định tán nhị thiện”. Hành giả tu
theo pháp môn này được chia làm Định cơ
và Tán cơ.
Ngoài ra, kinh Đại phẩm bát nhã quyển
3 phẩm Tướng hạnh, quyển 5 phẩm Vấn
thừa, quyển 27 phẩm Thường đề, kinh Hoa
nghiêm các quyển 25, 27, 34, 38, 45, 49,

50 (bản dịch cũ), kinh Đồn chân đà la sở
vấn Như lai tam muội quyển thượng và
kinh Đại phương đẳng vô tưởng quyển 2
v.v... đều có nêu tên nhiều loại định khác
nhau.
[X. kinh Tạp a hàm Q.28; kinh Pháp lạc
tỉ khưu ni trong Trung a hàm Q.58; luận
Lục môn giáo thụ tập lục; luận Đại trí độ
Q.17; luận Thành duy thức Q.5; luận Câu
xá Q.5; Ma ha chỉ quán Q.9; luận Giải thoát
đạo Q.4; luận Hiển dương thánh giáo Q.2;
luận Thuận chính lí Q.27; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.4].
ĐỊNH

Í
ĐỊNH ẤN
.....
Cũng gọi Tam ma địa ấn, Tam muội ấn.
Tướng ấn ở trong định.
Trong 5 bộ của Mật giáo, mỗi bộ có Định
ấn khác nhau:
1. Phật bộ là Pháp giới định ấn: Bàn
tay phải ngửa lên đặt ở trên bàn tay trái, hai
ngón tay cái chạm vào nhau. Đây là ấn của
đức Đại nhật Như lai ở Thai tạng giới, vì
thế còn gọi là Đại nhật định ấn.
2. Bộ Liên hoa là Diệu quan sát trí ấn:
Hai bàn tay đan lại, ngửa lên, 2 ngón cái và
2 ngón trỏ bấm vào nhau, là ấn khế của
Phật A di đà.
3. Bộ Kim cương là Tam muội ấn: Hai
tay đan lại và ngửa lên, 2 ngón cái chạm vào
nhau.
4. Bảo bộ là Tam biện bảo châu định
ấn: Trước hết kết Di đà định ấn, rồi dùng
2 ngón trỏ chạm vào đốt thứ nhất của 2
ngón cái.
5. Yết ma bộ là Yết ma ấn: Hai tay đan
vào nhau ở bên ngoài, đầu 2 ngón cái và 2
ngón út bấm vào nhau đặt trên đầu gối.
Tuy 5 bộ có 5 ấn tướng khác nhau,
nhưng thực ra thì các bộ chỉ là một, cho
nên, pháp thông thường trong 5 bộ đều
dùngPháp giới định ấn, hoặc có thể dùng
chung các ấn. Chỉ riêng Thai tạng giới thì
dùngPháp giới định ấn của Phật bộ và Kim
cương giới thì dùng Định ấn của Kim cương
bộ mà thôi.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.3; Nhân vương

hộ quốc bát nhã ba la mật đa kinh đạo
tràng niệm tụng nghi quĩ Q.thượng;
Thành tựu diệu pháp liên hoa kinh du
già quán trí nghi quĩ; Kim cương đính kinh
du già tu tậpTì lô giá na tam ma địa pháp;
Quán tự tại bồ tát như ý luân du già niệm
tụng pháp].
ĐỊNH BÀN TINH
........
Cũng gọi Định bàn tử.
Định bàn là cái cân; Tinh là độ khắc trên
cán cân để đo lường, ví dụ một sự việc đúng
mực thước.
Trong Thiền tông, từ ngữ này được dùng
để chỉ người cố chấp hữu tâm hoặc vô tâm,
cho đó là tiêu chuẩn nhất định, nên không
được tự tại.
[X. Bích nham lục phần Bình xướng tắc
2 và phần xướng tắc 18; Gia thái phổ đăng
lục Q.13].
ĐỊNH CĂN
Phạm: Samàdhìndriya, Pàli:
Samàdhindriya.
Cũng gọi Thiền định căn, là một trong 5
căn (Tín căn, tinh tiến căn, niệm căn, định
căn, tuệ căn).
Căn, Phạm:indriya, nghĩa là thêm lên,
sinh lớn. Định căn nghĩa là sức của thiền
định có thể khiến cho tâm chuyên chú ở
một đối tượng, mà không bị ngoại cảnh
làm dao động. Sức thiền định này có thể
sinh ra tất cả công đức, cho nên gọi là “căn”
(gốc rễ).
(xt. Ngũ Căn).
ĐỊNH CHUNG
.....
Cũng gọi là Thập bát chung (18 tiếng
chuông), khai chẩm chung (chuông báo hiệu

giờ đi ngủ). Tục gọi là Sơ dạ chung (chuông
canh một).
Trong Thiền lâm, sau 22 giờ, “Thần tư”
(người phụ trách việc báo giờ giấc) thông
báo đã đến giờ; kế tiếp “Đường hành” (người
trông nom nhà Tăng) đánh 3 hồi mộc bản ở
trước nhà Tăng, sau đó, “Chung tư” (người
phụ trách đánh chuông) đánh 18 tiếng
ĐỊNH CHUNG

Í
chuông, gọi là Định chung, để báo hết giờ
ngồi thiền. Sau khi nghe chuông, chúng tăng
được phép ra khỏi nhà Tăng. Nếu sau định
chung, lại tọa thiền nữa thì gọi là Bồi tu,
hoặc gọi là Tái thỉnh thiền.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Bái khí
môn]. (xt. Tái Thỉnh Thiền).
ĐỊNH DỊ
.....
Phạm: Pratiniyama.
Một trong 24 pháp Bất tương ứng
hành, một trong 100 pháp do tông Duy
thức lập ra.
Định là quyết định, Dị là sai khác. Nghĩa
là nhân quả thiện ác của tất cả sự vật đều
khác nhau chứ không hề lẫn lộn.
Tông Duy thức chia tất cả pháp làm 5
loại, gọi là Ngũ vị, trong đó, vị thứ 4 là “Bất
tương ứng hành pháp”. Loại pháp này không
thuộc sắc pháp, tâm pháp, mà cũng chẳng
phải vô vi pháp, nhưng lại quan hệ với sắc,
tâm và vô vi pháp, tất cả có 24 thứ nên gọi
là 24 pháp Bất tương ứng hành, đều là danh
mục của những pháp được giả đặt ra.
Trong 24 pháp, thì các pháp thứ 15, 16,
17 là đối với quan hệ nhân quả của các pháp
mà giả đặt tên. Tức là:
1. Pháp thứ 15 (Lưu chuyển): Đối với
tính “tương tục” của nhân quả các pháp
mà giả lập pháp “lưu chuyển”. Nghĩa là
nhân quả của các pháp có tính chất liên
tục không dứt.
2. Pháp thứ 16 (Định dị): Đối với tính
“sai khác” của nhân quả các pháp mà giả lập
pháp “Định dị”. Nghĩa là nhân thiện và nhân

ác, quả thiện và quả ác của các pháp đã có
tính chất nhân quả quyết định, về mặt biểu
hiện tuy có quan hệ sai khác, nhưng không
hề lẫn lộn với nhau.
3. Pháp thứ 17 (Tương ứng): Đối với
tính “tương xứng” của nhân quả các pháp
mà giả lập pháp “Tương ứng”. Nghĩa là sự
báo ứng nhân quả của các pháp có mối quan
hệ ứng nhau.
Luận Du già sư địa quyển 52 thì nêu ra 5
loại Định dị:
1. Định dị về lưu chuyển hoàn diệt: Như
pháp duyên khởi thuận nghịch.
2. Định dị về nhất thiết pháp: Tất cả
pháp thu nhiếp về 12 xứ.
3. Định dị về lãnh thụ: Tất cả pháp thu
nhiếp về 3 thụ.
4. Định dị về trụ: Tất cả thọ lượng
hoặc kiếp số đều có tính cách quyết định
khác nhau.
5. Định dị về hình: Như thân hình, nơi
sinh của tất cả hữu tình chúng sinh cho đến
thế giới, 4 châu là chỗ chúng sinh nương ở
để sống còn v.v... đều có tính định dị.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.2; luận
Đại thừa bách pháp minh môn; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2]. (xt. Tâm Bất
Tương Ứng Hành).
ĐỊNH GIẢ
Cũng gọi Định giả sa di, Thiện tài đồng
tử, Định tòa.
Chức vụ của sa di tay bưng lư hương đi
trước vị Đạo sư lúc cử hành đại pháp hội.
Trong phẩm Nhập pháp giới của kinh
Hoa nghiêm, đồng tử Thiện tài mang hình
tướng một vị sa di đi tham vấn 53 bậc thiện
tri thức, cho nên dùng đồng tử Thiện tài làm
tên khác của Định giả. Lại vì Định giả ngồi

dưới vị Đạo sư cho nên cũng gọi là Định tòa.
[X. Pháp thành tự kim đường cúng
dường kí].
ĐỊNH GIÁC CHI
Samàdhi-saôbodhy-aíga.
Cũng gọi Định đẳng giác chi, Định giác
ý, Duy định giác ý. Chi thứ 6 trong Thất
giác chi, là 7 pháp thuận hướng tới bồ đề, là
ĐỊNH GIÁC CHI

Í
một khoa trong 37 phẩm trợ đạo.
Định giác chi lấy định làm thể, khiến
cho tâm an trụ ở một cảnh không để tán
loạn. Tu được pháp này rồi thì định và giác
đều đầy đủ, diệt trừ tham lam, lo sầu, do đó
sinh tâm buông bỏ mà tiến lên tu tập Xả
giác chi, đến khi Xả giác chi được trọn vẹn
thì có thể đạt đến cảnh giới không sợ hãi.
[X. kinh Tạp a hàm Q.26]. (xt. Thất Giác
Chi).
ĐỊNH HƯƠNG
.....
I. Định hương: Hương thiền định. Một
trong 5 phần hương.
Mật giáo dùng 5 phần hương là giới
hương, định hương, tuệ hương, giải thoát
hương và giải thoát tri kiến hương để ví dụ
pháp thân của Như lai. Trong đó, Định
hương ví dụ cho chân tâm của Như lai tĩnh
lặng thường trụ, không khởi vọng niệm,
không bị hoặc loạn làm dao động.
(xt. Ngũ Phần Hương).
II. Định hương: Hương đốt để tính thời
gian lúc ngồi thiền.
Cũng gọi Định hương
xích, nghĩa là nén hương
dài 1 thước Tàu. Như
vậy, mỗi thời ngồi thiền
có thể hết 1, 2 hoặc 3 nén
hương tùy theo qui định
của Thiền lâm.
Ngoài ra, chiếc lư
hương đặt trước tượng
Phật có thắp hương vòng
nghi ngút suốt ngày không dứt, gọi là Định

hương bàn, Thường hương bàn.
ĐỊNH KHÔNG (729-808)
.....
Thiền sư Việt nam thuộc phái Tì ni đa
lưu chi, người làng Cổ pháp, tỉnh Bắc ninh,
họ Nguyễn.
Ngài trụ trì chùa Thiền chúng ở Thiên
đức, người trong làng rất tôn kính và gọi
ngài là Trưởng lão. Về sau, khoảng năm 785-
805), ngài sáng lập chùa Quỳnh lâm ở làng
Cổ pháp, nơi đây, ngài chuyên dạy Thiền
pháp của thiền sư Thần hội thuộc Nam tông,
cho nên Thiền Nam tông trở thành dòng
chính của Thiền phái Tì ni đa lưu chi.
Ngài tịch vào năm 808, thọ 79 tuổi.
ĐỊNH LỰC
.....
Phạm,Pàli:Samàdhi-bala.
Sức thiền định ngăn dứt tâm tán toạn
mà đạt đến cảnh giới tĩnh lặng, như như bất
động. Là một trong 5 lực. Ngoài ra, Định
lực cũng là pháp xa lìa dục ác bất thiện.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.8]. (xt. Ngũ
Lực).
ĐỊNH LƯỢNG LUẬN
Cũng gọi Lượng quyết định luận. Một
trong 7 bộ luận Nhân minh, do ngài Pháp
xứng người Ấn độ soạn.
Nội dung chia làm 3 phẩm: Hiện lượng
phẩm, Vi tự tỉ lượng phẩm, Vi tha tỉ lượng
phẩm, trình bày về tính chất, sự sai khác và
tác dụng của 3 lượng này.
Sách này có 2 bản chú thích: Một của
ngài Trí phúc Thiện đẳng ở Ấn độ và một
của ngài Đạt nhĩ ma nhân khâm ở Tây tạng.
ĐỊNH MÔN THẬP LỤC TÔN
Đối lại với “Tuệ môn thập lục tôn”.
Chỉ cho 16 vị tôn chủ về đức định trong

37 vị tôn thuộc Kim cương giới của Mật giáo.
Đó là: Kim cương ba la mật, Bảo ba la mật,
Pháp ba la mật, Nghiệp ba la mật, Kim cương
hí, Kim cương man, Kim cương ca, Kim
cương vũ, Kim cương hương, Kim cương hoa,
Kim cương đăng, Kim cương đồ hương, Kim
ĐỊNH MÔN THẬP LỤC TÔN
Định hương

Í
cương câu, Kim cương sách, Kim cương tỏa,
Kim cương linh.
Trong 37 vị tôn trên đây, trừ 16 vị của
Định môn và 5 đức Phật ra, 16 vị tôn còn
lại là thuộc Tuệ môn. Ngoài ra, 4 Nội cúng
dường và 4 Ngoại cúng dường gọi chung là
Bát cúng (Tám Bồ tát Cúng dường).
[X. Kim cương đính đại giáo vương tư kí
Q.5; Q.13; Bí tạng kí].
ĐỊNH NGHIÊP BẤT ĐỊNH NGHIÊP
..............
Định nghiệp và Bất định nghiệp. Nghĩa
là các nghiệp nhân thiện, ác đưa đến quả
báo có định và không định khác nhau, được
chia làm 3 loại.
1. Định và bất định về quả.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 9 và
luận Câu xá quyển 15, thì nghiệp quyết định
chịu quả Dị thục là Định nghiệp; nghiệp
chịu quả bất định là Bất định nghiệp. Trong
đó, có chia ra nghiệp nhẹ và nghiệp nặng.
Nghiệp nặng do 3 nhân duyên tạo thành:
a) Do ý thích mà thành: Động cơ tạo
nghiệp là phiền não mãnh liệt; hoặc do thiện
tâm suy nghĩ sâu sắc thì nghiệp phải nặng.
b. Do gia hạnh mà thành: Hành vi
không gián đoạn và tạo tác cẩn thận, đó là
nghiệp nặng.
c) Do ruộng công đức mà thành: Tạo
nghiệp để trả ơn cha mẹ, cúng dường Tam
bảo. Đó là nghiệp nặng.
2. Định và bất định về thời gian.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 9, luận
A tì đạt ma tập quyển 4, luận Thành thực
quyển 8, luận Câu xá quyển 15 và Đại thừa

nghĩa chương quyển 7, thì về thời gian,
nghiệp có ba loại:
a) Thuận hiện pháp thụ nghiệp, gọi tắt:
Thuận hiện nghiệp: đời này tạo nghiệp, đời
này chịu báo.
b) Thuận sinh thụ nghiệp, cũng gọi
Thuận thứ sinh thụ nghiệp, gọi tắt: Thuận
sinh nghiệp. Đời này tạo nghiệp, đời sau
chịu báo.
c) Thuận hậu thụ nghiệp, cũng gọi Thuận
hậu thứ thụ nghiệp, Thuận hậu nghiệp.
Nghĩa là ở đời này tạo nghiệp, đến những
đời sau mới chịu báo.
3. Định và bất định về thời gian và
quả báo.
Theo luận Du già sư địa quyển 60, thì
nghiệp có 4 loại:
a) Dị thục định: Chịu quả đã định mà
thời gian thì bất định.
b. Thời phần định: Thời gian chịu quả
đã định, nhưng quả báo phải lãnh nhận thì
bất định.
c) Câu định: Chịu quả và thời gian chịu
quả đều định.
d) Câu bất định: Chịu quả và thời gian
chịu quả đều bất định.
Duy thức luận liễu nghĩa đăng quyển 5
cho Câu định là Định nghiệp, còn 3 loại kia
là Bất định nghiệp.
Về Định và Bất định nghiệp, luận Câu
xá quyển 15 nêu ra 3 thuyết là: Bốn nghiệp,
năm nghiệp và tám nghiệp.
1. Bốn nghiệp: Thuận hiện nghiệp,
Thuận sinh nghiệp, Thuận hậu nghiệp, Bất
định nghiệp.
2. Năm nghiệp: Thuận hiện nghiệp,
Thuận sinh nghiệp, Thuận hậu nghiệp,
Dị thục định thời bất định và Dị thục bất

định thời bất định (2 loại sau thuộc Bất
định nghiệp).
3. Tám nghiệp: Thuận hiện, Thuận sinh,
Thuận hậu, mỗi nghiệp chia làm 2: Thời
quả câu định, Thời định quả bất định, thành
6 nghiệp; Bất định nghiệp lại chia làm 2 là:
Thời bất định quả định, Thời quả câu bất
định, hợp thành tám nghiệp.
Luận A tì đạt ma tập quyển 4 nêu ra 3
thứ quyết định thụ nghiệp là: Tác nghiệp
quyết định, Thụ dị thục quyết định và Phần
vị quyết định, rồi luận này giải thích:
ĐỊNH NGHIÊP BẤT ĐỊNH NGHIÊP

Í
1. Tác nghiệp quyết định: Do sức nghiệp
ở đời trước mà ở trong đời này nhất định sẽ
tạo tác một loại nghiệp nào đó.
2. Thụ dị thục quyết định: Quả báo phải
chịu đã quyết định.
3. Phần vị quyết định: Thời gian chịu
quả và quả của Thuận hiện, Thuận sinh và
Thuận hậu đã quyết định.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.19;
Bách pháp vấn đáp sao Q.3].
ĐỊNH NGHIÊP DIÊC NĂNG CHUYỂN
Định nghiệp cũng có thể chuyển được.
Định nghiệp là nghiệp quyết định phải
chịu quả báo, như gây nghiệp ác thì chắc
chắn phải lãnh nhận quả khổ. Nhưng, nếu
chúng sinh nào cảm được ân đức sâu dày
của Phật, Bồ tát, dốc một lòng tin thanh
tịnh, phát nguyện tu hành, tâm không do
dự, thì định nghiệp cũng có thể chuyển được.
Pháp hoa văn cú kí quyển 10 (Đại 34,
357 thượng), nói: “Nếu cơ cảm sâu dày, định
nghiệp cũng chuyển được”.
ĐỊNH QUẢ SẮC
Đối lại với “Nghiệp quả sắc”.
Chỉ cho sắc sinh ra một cách tự tại trong
“Pháp xứ sở nhiếp sắc” do tông Duy thức
chủ trương. Tức là quả báo sắc có được nhờ
nhân dị thục đời trước. Cũng tức là 5 trần
cảnh biến hiện bởi sức thắng định tự tại từ
8 giải thoát, 4 tĩnh lự của phàm và Thánh.
(xt. Pháp Xứ Sở Nhiếp Sắc).
ĐỊNH QUANG NHƯ LAI
Định quang, Phạm, Pàli: Dìpaôkara.
Âm Hán: Đề hòa kiệt la, Đề hoàn kiệt.
Cũng gọi Đĩnh quang Như lai, Nhiên

đăng Như lai, Phổ quang Như lai, Đăng
quang Như lai.
Danh hiệu của đức Phật xuất hiện ở quá
khứ từng thụ kí cho đức Thích tôn.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
13 chép, thì ở thời quá khứ xa xưa có vị vua
tên là Địa chủ, đem một nửa cõi Diêm phù
đề của mình chia cho bầy tôi là Thiện minh
cai trị, khi đệ nhất phu nhân của Thiện minh
là Nhật nguyệt quang sinh con thì khắp châu
Diêm phù đề sáng rực rỡ. Diện mạo người
con đoan chính, đủ 32 tướng, nhân đó đặt
tên là Đăng quang.
Năm 29 tuổi, người con xuất gia học đạo,
liền thành chính giác, hiệu là Đăng quang
Như lai. Vua Thiện minh cùng với 40 ức
chúng đến nghe Như lai nói pháp. Đăng
quang Như lai là con vua Thiện minh, ra
đời dưới thời vua Địa chủ và được nhà vua
cúng dường. Còn vua Địa chủ thì chính là
tiền thân của đức Thích tôn.
Luật Tứ phần quyển 31 thì nói Định
quang Như lai là con của Đại thần Đề diêm
phù bà đề dưới triều vua Thắng oán, được
vua cúng dường. Bấy giờ có tỉ khưu tên là
Di khước tung hoa lên thân đức Như lai và
cởi áo bằng da nai trải lên chỗ đường sình
lầy để Như lai đi qua. Nhân đó, Di khước
được đức Như lai thụ kí. Di khước đây chính
là tiền thân của đức Thích tôn.
Về thời đại đức Định quang Như lai xuất
hiện, theo kinh Tăng nhất a hàm quyển 13
và kinh Phật bản hạnh tập quyển 3, thì
Ngài ra đời đã từ
nhiều kiếp lâu
xa về quá khứ.
Còn kinh Tu
hành bản khởi

quyển thượng và
kinh Thái tử thụy
ứng bản khởi
quyển thượng thì
cho rằng Ngài
xuất hiện cách
đây 91kiếp.
ĐỊNH QUANG NHƯ LAI
Định Quang Như Lai

Í
Trong các đức Phật thời quá khứ, Định
quang Như lai là nổi tiếng hơn cả, bởi vậy,
các kinh luận phần nhiều lấy Ngài làm trung
tâm để nói về sự xuất hiện của chư Phật
trước và sau Ngài. Như kinh Đại A di đà
quyển thượng nói, sau đức Định quang có
33 đức Phật, kinh Bình đẳng giác quyển 1
thì cho rằng sau Ngài có 38 đức Phật.
Hiện nay, trên cửa tháp Sơn kì (Phạm:
Sànchì) ở Ấn độ có bức tranh khắc nổi
hình đức Định quang Như lai hóa ra tòa
thành lớn.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.38, Q.40;
kinh Đạo hành bát nhã Q.6; kinh Phóng
quang bát nhã Q.6; phẩm Chuyển pháp luân
trong kinh Trung bản khởi Q.thượng; luận
Đại tì bà sa Q.71]. (xt. Địa Chủ Vương).
ĐỊNH SÂM (1632-1689)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Hoàng bá cuối
đời Minh. Cũng gọi Đạo sâm, người Vĩnh
xuân, Tuyền châu, họ Trương, tự Từ nhạc,
hiệu Vô hà Minh trí .
Năm 15 tuổi, sư theo ngài Bằng sơn ở
Tuyền châu xuất gia, tham học ngài Mộc
am Tính thao. Năm Vĩnh lịch thứ 9 (1655),
sư theo thầy sang Nhật bản, lưu lại chùa
Phúc tế tại Trường kì. Về sau, sư trụ trì chùa
Vạn phúc và sáng lập viện Vĩnh thánh, am
Hưng đức.
Năm Nguyên lộc thứ 2 (1689) sư tịch,
thọ 58 tuổi.
Sư có ngữ lục: Vĩnh thánh thiền cư thảo
3 quyển.
[X. Hoàng bá đông độ tăng bảo truyện

Q.thượng; Hoàng bá tông hệ phổ].
ĐỊNH TÁN
.....
I. Định Tán. Cũng gọi Định tán nhị tâm.
Định tâm và Tán tâm. Định là dứt các
vọng niệm lăng xăng, chú tâm vào một
đối tượng; Tán là tâm rong ruổi theo cảnh
6trần.
Định tâm được chia làm 2 loại: Hữu lậu
và Vô lậu; Tán tâm thì chia làm 3 loại: Thiện,
Ác, Vô kí. Định tâm và Tán tâm bao trùm
tất cả tâm.
II. Định tán: Định thiện và Tán thiện.
Cũng gọi Định tán nhị thiện. (xt. Định
Tán Nhị Thiện).
ĐỊNH TÁN NHỊ THIÊN
...........
Định thiện và Tán thiện, gọi tắt: Định tán.
Định thiện là lắng tâm dứt trừ các ý
niệm tạp nhạp, Tán thiện là đoạn diệt điều
ác tu các hạnh lành. Đây là 2 loại thiện do
ngài Thiện đạo chủ trương để cầu vãng sinh
Tịnh độ.
Trong 16 pháp quán như Thủy quán,
Bảo thụ quán, Tượng quán, Phổ quán, Tạp
tưởng quán v.v... nói trong kinh Quán vô
lượng thọ, thì ngài Thiện đạo cho rằng 13
pháp quán trước là dùng định tâm quán
tưởng về y báo, chính báo của cõi Tịnh độ,
cho nên gọi là Định thiện. Còn 3 pháp quán
sau là dùng tán tâm tu tập các hạnh 3 phúc,
9 phẩm, cho nên gọi là Tán thiện.
Định thiện và Tán thiện là nhân của sự
vãng sinh, thệ nguyện của đức Phật A di đà
là thắng duyên của sự vãng sinh; khi nhân
và duyên hòa hợp thì được quả vãng sinh.
Ngoài ra, căn cơ có thể tu định thiện gọi
là Định cơ; căn cơ không có khả năng tu

định thiện mà chỉ có thể tu tập các hạnh
tán thiện, thì gọi là Tán cơ. Định cơ, Tán cơ
bao nhiếp hết thảy chúng sinh.
[X. Quán kinh huyền nghĩa phần].
ĐỊNH TÂM BIÊT THỜI NIÊM PHẬT
Định tâm niệm Phật trong một thời hạn
đặc biệt. Một trong các pháp tu niệm Phật
của tông Tịnh độ.
ĐỊNH TÂM BIÊT THỜI NIÊM PHẬT

Í
Người tu Tịnh độ muốn phát được Tam
muội, phải quyết định chọn một thời kì đặc
biệt để vào đạo tràng, buông bỏ hết các
duyên, chuyên tâm niệm Phật, hoặc 1 ngày,
2 ngày cho đến 9 ngày, 10 ngày. Vì pháp tu
niệm Phật trong một thời hạn đặc biệt này
khác với hành pháp Trường thời niệm Phật
thông thường, cho nên gọi là Biệt thời niệm
Phật. Vả lại, hành pháp này phải lấy “định
tâm thấy Phật” làm mục đích, vì thế gọi là
Định tâm biệt thời niệm Phật.
Trong Vãng sinh yếu tập quyển trung,
ngài Nguyên tín–người Nhật bản– đem chia
Biệt thời niệm Phật làm 2 thứ là: Tầm thường
biệt hành và Lâm chung hành nghi. Nhưng
phổ thông thì “Biệt thời niệm Phật” chỉ cho
“Tầm thường biệt hành”, điều này đã được
nói rõ trong Quán niệm pháp môn của ngài
Thiện đạo đời Đường, trong kinh Bát chu
tam muội, kinh Đại tập hiền hộ, luận Tịnh
độ của ngài Ca tài, kinh Cổ âm thanh, kinh
Bình đẳng giác v.v...
(xt. Biệt Thời Niệm Phật).
ĐỊNH TÂM NIÊM PHẬT
Đối lại với “Tán tâm niệm Phật”.
Dứt bặt tán loạn, an trụ nơi tâm định,
chuyên chú xưng niệm danh hiệu Phật.
Tuy nhiên, các kinh nói về pháp định
tâm niệm Phật có khác nhau:
- Kinh Bát chu tam muội cho rằng, ngay
trong câu niệm Phật hiện tiền chính là đang
ở trong thế giới Cực lạc phương tây.
- Kinh Quán Phật tam muội hải quyển 9
chủ trương quán tưởng hình tượng Phật.
- Kinh Quán vô lượng thọ chủ trương

quán chân thân tướng hảo của Phật.
- Kinh Văn thù bát nhã quyển hạ thì
cho rằng không cần nhớ nghĩ tướng hảo
của Phật, mà chỉ cần chuyên tâm niệm danh
hiệu Phật, tương tục không gián đoạn, thì
ngay trong niệm có thể thấy chư Phật quá
khứ, hiện tại và vị lai.
(xt. Tán Tâm Niệm Phật, Quán Niệm
Niệm Phật).
ĐỊNH TÂN
.....
Vị tăng đời Đường, Năm sinh năm mất
và quê quán đều không được rõ.
Sư thông minh dĩnh ngộ, học rộng nhớ
dai. Sau khi thụ giới Cụ túc, sư đến chùa
Sùng phúc tại Trường an theo ngài Mãn ý
học luật, được truyền hết yếu chỉ của tông
Tướng bộ. Sư cùng với các sư Đại lượng,
Pháp tạng v.v... gồm 15 vị được coi là các đệ
tử ưu tú của ngài Mãn ý. Sau, sư trụ trì chùa
Trấn quốc ở núi Tung sơn.
Năm Khai nguyên 21 (733), sư vâng sắc
chỉ vào Trường an truyền giới Cụ túc cho 2
vị tăng Nhật bản là Vinh duệ và Phổ chiếu
ở chùa Đại phúc tiên (chùa Thái nguyên).
Sư có các tác phẩm: Phá mê chấp kí 1
quyển, Tứ phần luật khai tông kí (cũng gọi
Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí) 10 quyển,
Tứ phần luật giới bản sớ 2 quyển, Nhân
minh chính lí môn luận sớ 6 quyển.
[X. Hoài tố truyện phụ trong Tống cao
tăng truyện Q.14; Đường đại hòa thượng
đông chinh truyện; Nhật bản cao tăng truyện
yếu văn sao Q.3].
ĐỊNH THIÊN
.....
Đối lại với “Tán thiện”.
Định tâm tu thiện, là hạnh tu quán Phật

tam muội.
Nói về 16 pháp quán như Nhật quán,
Địa tưởng quán, Chân thân quán, Trung bối
quán, Hạ bối quán v.v... ghi trong kinh Quán
vô lượng thọ, thì các ngài Tuệ viễn, Trí khải,
Cát tạng... cho tất cả 16 pháp đều là định
thiện, riêng ngài Thiện đạo thì chủ trương
13 pháp quán trước là định thiện, còn 3 pháp
quán sau thì là tán thiện.
ĐỊNH THIÊN

Í
Về công đức thì ngài Tuệ viễn cho rằng,
công đức của định thiện thù thắng hơn công
đức của tán thiện.
[X. Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
Q.hạ]. (xt. Thập Lục Quán, Tán Thiện).
ĐỊNH THỌ
Thọ mệnh nhất định của người ta. Cũng
gọi Định mệnh.
Thọ mệnh của con người ở kiếp tăng,
kiếp giảm có khác nhau. Trong kiếp tăng
thì cứ 100 năm thêm lên một tuổi đến cao
nhất là 84.000 tuổi; ở kiếp giảm thì cứ 100
năm bớt đi một tuổi, đến thấp nhất là 10
tuổi. Thọ mệnh chưa hết mà đã chết gọi là
Trung yểu (chết nửa chừng).
Kinh Khởi thế quyển 7 (Đại 1, 344 trung),
nói: “Người cõi Diêm phù đề sống 100 tuổi,
cũng có người chết non. Người ở Cù đà ni
sống 200 tuổi, cũng có người chết non. Người
cõi Phất bà đề sống 300 tuổi, cũng có người
chết non. Còn người ở cõi Uất đơn việt thì
tuổi thọ nhất định là 1.000 năm, không có
chết non”.
Cũng có thuyết cho Định thọ là số phận
và vận mệnh nhất định của con người.
[X. luận Câu xá Q.11; Thọ lượng bộ trong
Pháp uyển châu lâm Q.2; Cố khải truyện
trong Nam sử Q.35]. (xt. Mệnh Vận).
ĐỊNH THỦY
Định là thiền định, ví dụ khi ngồi thiền
tâm cảnh yên tĩnh phẳng lặng như nước
lắng trong.
Nước phẳng lặng trong trẻo có thể ánh
hiện rõ ràng tướng trạng các vật, cũng như
lúc ngồi thiền, nếu đạt đến cảnh giới tĩnh

lặng, thì có thể thấy suốt tự tính thanh
tịnh.
Thiền uyển thanh qui quyển 8 Tọa thiền
nghi (Vạn tục 111, 460 hạ), nói:
“Thám châu nghi tĩnh lãng
Động thủy thủ ưng nan
Định thủy trừng thanh
Tâm châu tự hiện”.
(Tìm châu sóng phải lặng
Nước động khó mò tìm
Nước thiền định lắng trong
Châu tâm liền tự hiện).
ĐỊNH TÍNH
.....
Tính nhất định. Loài chúng sinh chỉ có
một chủng tử duy nhất gọi là Định tính.
Chúng sinh có 5 loại chủng tính khác
nhau là:
1. Thanh văn thừa định tính: Người có
chủng tử vô lậu có thể chứng quả A la hán.
2. Độc giác thừa định tính: Người có
chủng tử vô lậu có thể chứng quả Bích
chiphật.
3. Bồ tát thừa định tính: Người có chủng
tử vô lậu có thể chứng quả Phật.
4. Bất định chủng tính: Người có 2 hoặc
3 loại chủng tử vô lậu.
5. Vô tính: Người có chủng tử hữu lậu
có thể thành quả người và trời.
[X. kinh Đại thừa nhập lăng già Q.2; kinh
Đại thừa trang nghiêm Q.5; luận Du già sư
địa Q.21; luận Thành duy thức Q.2; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần cuối].
(xt. Ngũ Chủng Tính).
ĐỊNH TĨNH LỰ
........
Đối lại với “Sinh tĩnh lự”. Là nhân của
sinh tĩnh lự.

Định này tĩnh lặng mà có tuệ, hay suy tư
nên gọi là Tĩnh lự. Đây là định phát được,
nên thân tuy vẫn còn ở cõi Dục (cõi Tán),
nhưng đã dứt hết hoặc cõi Dục.
Ngoài ra, Sinh tĩnh lự do nương vào nhân
là Định tĩnh lự mà sinh vào Tĩnh lự địa cõi
Sắc, vì thế Tứ thiền gọi là Định tĩnh lự, mà
ĐỊNH TĨNH LỰ

Í
Tứ thiền thiên cõi Sắc thì gọi là Sinh tĩnh
lự. (xt. Tứ Thiền).
ĐỊNH TRUNG ĐỘC ĐẦU Ý THỨC
Một trong 4 loại ý thức. Là thức thứ 6 ở
trong định.
Ý thức có 4 loại khác nhau: Minh liễu
(rõ ràng), Định trung (trong định), Độc tán
(hoạt động một mình) và Mộng trung (trong
mộng). Trong đó, Minh liễu cùng khởi với
5 thức gọi là Ngũ câu ý thức .
Còn 3 loại Định trung, Độc tán, Mộng trung
không cùng khởi với 5 thức, cho nên gọi là
Độc đầu ý thức.
Định trung độc đầu ý thức chỉ cho trong
định, 5 thức trước hoàn toàn không có tác
dụng với nó mà chỉ có ý thức thứ 6 là có tác
dụng mà thôi.
[X. Bách pháp vấn đáp sao Q.1; Tông
kính lục Q.36]. (xt. Tứ Chủng Ý Thức).
ĐỊNH TUÊ ĐẲNG TRÌ
Đồng nghĩa với định tuệ song tu. Bởi vì
định (thể) và tuệ (dụng) quan hệ mật thiết
với nhau, nên thể là dụng, dụng là thể. Thể
là dụng thì tuệ không lìa định, mà dụng là
thể thì định không lìa tuệ. Định là tuệ nên
“lặng lẽ” mà “chiếu soi”; tuệ là định nên
“chiếu soi” mà “lặng lẽ”.
[X. Tu tâm quyết].
ĐỊNH TUÊ TỰ
........
I. Định Tuệ Tự.
Chùa ở huyện Hàng, tỉnh Chiết giang,
được sáng lập vào đời Đường, tục gọi là chùa
Hổ bào.
Theo truyền thuyết, trong chùa Định tuệ

có 2 con hổ (cọp) cào đất làm hang, nước
phun lên tạo thành dòng suối, người đời gọi
là suối Hổ bào. Nước suối trong vắt, ngọt,
mát, nước đầy mà không tràn, là dòng suối
nổi tiếng vào hàng thứ 3 tại Trung quốc.
II. Định Tuệ Tự.
Chùa ở núi Tiêu sơn...... , huyện Trấn
giang, tỉnh Giang tô. Tiêu sơn còn được gọi
là Phù ngọc sơn..........(núi ngọc nổi), do
xử sĩ Tiêu tiên (Quang) đời Đông Hán đến
đây ở ẩn nên gọi là Tiêu sơn.
Chùa này được xây dựng vào khoảng
năm Hưng bình (194-195) đời Đông Hán
(cũng có thuyết nói được sáng lập vào đời
Đường), gọi là chùa Phổ tế, phong cảnh rất
đẹp. Khoảng năm Gia định (1208-1209) đời
Tống được làm lại và một lần nữa đổi tên là
chùa Tiêu sơn. Các thiền sư Viên ngộ Khắc
cần, Khô mộc Pháp thành và Phật ấn Liễu
nguyên đã từng ở chùa này.
Vào đời Nguyên chùa bị thiêu hủy, mãi
đến khoảng năm Tuyên đức (1426-1435) đời
ĐỊNH TUÊ TỰ
Suối Hồ Bào chùa Định Tuệ tại Chiết Giang
Cửa Tam Quan chùa Định Tuệ tại Giang Tô

Í
vua Tuyên tông nhà Minh mới được trùng
tu. Năm Khang hi 25 (1686, có thuyết nói
năm 42), vua Thánh tổ nhà Thanh ban tấm
biển hiệu đổi tên là chùa Định tuệ và cho
sửa sang lại.
[X. Đại minh nhất thống chí Q.11;
Đại thanh nhất thống chí Q.63; Tiêu sơn
chí Q.1].
ĐỊNH TƯỚNG
I. Định Tướng.
Tướng thường trụ bất biến, tức là Niết
bàn.
II. Định Tướng.
Tướng vào thiền định.
ĐỊNH VÔ BIỂU
Đối lại với “Tán vô biểu”.
Trạng thái tinh thần chuyên chú vào một
đối tượng không tán loạn.
Vô biểu là nói tắt của “Vô biểu sắc”, chỉ
cho 2 nghiệp thiện, ác phát động nơi thân
và miệng mà sản sinh một loại sắc pháp vô
hình bên trong, không biểu hiện ra ngoài:
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho loại sắc pháp
vô hình này là bốn đại đất, nước, lửa, gió ở
trong thân, cho nên xếp chúng vào loại sắc
pháp mà gọi là Vô biểu sắc.
Định vô biểu có 2 loại:
1. Định cộng giới vô biểu, do nhập định
mà được.
2. Đạo cộng giới vô biểu, do đạo vô lậu
mà được.
Lúc hành giả vào định Vô tưởng, định
Diệt tận hay đang ở trong trạng thái vô
tâm, thì Định vô biểu này vẫn tương tục
không dứt.

ĐỊNH VÔ SẮC
Đối lại với “Sinh vô sắc”.
Định siêu việt các cõi dưới (cõi Dục, cõi
Sắc), là nhân của cõi Vô sắc.
Khi hành giả đạt được định này thì thân
tuy còn ở các cõi dưới, nhưng đã dứt hết các
hoặc cõi dưới mà trạng thái tâm định đã
hiện ở cõi Vô sắc, gồm 4 cõi: Không vô biên
xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ và Phi
tưởng phi phi tưởng xứ.
Còn sinh vô sắc là sinh ra ngay ở cõi
Vô sắc, đó là quả báo của định Vô sắc ở
cõi Vô sắc.
(xt. Tứ Vô Sắc Định).
ĐOAN ĐÍCH
Nghĩa là sự, lí phải chính xác, chân thực,
rõ ràng khiến mọi người dễ thấy.
Phần bình xướng tắc 1 trong Bích nham
lục (Đại 48, 140 hạ), chép: “Vả nói Đạt ma
là Quan âm, Chí công là Quan âm, vậy chính
xác (đoan đích) ai là Quan âm?”.
Khi đoan đích được dùng làm phó từ thì
có nghĩa là hoàn toàn.
Bích nham lục tắc 18 (Đại 48, 212 hạ),
nói: “Dù cho người học hoàn toàn (đoan
đích) mù, nhưng khi người thầy tiếp vật lợi
sinh thì chưa hẳn họ đã không thấy có phần
trong đó”.
[X. Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục
Q.3; Đại trí thiền sư kệ tụng; Đại thông thiền
sư ngữ lục Q.3].
ĐOAN MĨ TAM BỒ ĐỀ
Tạng: Thon-mi-sambhoỉa.
Cũng gọi: Thôn mễ tang bố trát.
Ông sinh ở Vệ châu (Tạng: Dbus), sống
ở khoảng thế kỉ VII, là Tể tướng dưới triều
vua Khí tông lộng tán (Tạng: Sroíbtsan-
sgam-po, tức Tùng tán cương bố)

của Tây tạng.
Năm 632, vâng mệnh vua, ông cùng với
16 người khác sang Ấn độ học Phật học và
ĐOAN MĨ TAM BỒ ĐỀ

Í
Âm vận học để chuẩn bị cho việc sáng tạo
văn tự Tây tạng. Với mục đích ấy, trước hết,
ông theo Bà la môn Lê cận (Tạng: Li-byin)
học văn tự, rồi sau đó theo Thiên minh sư
tử (Tạng: Lha rig-pa#i seí-ge) học văn
pháp.
Học xong, ông trở về Tây tạng, phỏng
theo chữ Phạm đã được đổi mới ở thời
Vương triều Cấp đa(có thuyết nói phỏng theo
văn tựLaĩca, văn tự Wartu, Vartu là một
trong những thể chữ Tất đàm của nước Ca thấp
di la)kết hợp với tiếng Tây tạng mà tạo
thành văn tự gồm 4 mẫu âm và 30 tử âm
chữ Tây tạng.
Về sau, ông có viết 8 bộ sách về văn pháp,
nhưng hiện chỉ còn: Văn pháp luận căn bản
tam thập tụng (Tạng: Luí-du ston-pa#i
rtsaba sum-cu-pa shes-bya-ba, Đông bắc
mục lục số 4348), Văn pháp luận tính nhập
pháp (Tạng: Luí-du ston-pa rtag-kyi
#iug-pa shes-bya-ba, Đông bắc mục lục
số 4349).
Ngoài ra, ông còn là người đầu tiên dịch
kinh tiếng Phạm ra tiếng Tây tạng. Những
bộ kinh do ông dịch gồm có: kinh Đại thừa
bảo khiếp trang nghiêm, kinh Bách bái sám
hối, kinh Bảo vân...
Theo suy đoán thì trước thời Đoan mĩ,
Tây tạng đã có chữ viết rồi, còn công sáng
tạo ra văn tự chỉ là do người đời sau qui
cho Đoan mĩ mà thôi. Còn 8 bộ sách về
văn pháp thì cũng chỉ là truyền thuyết, chứ
thực sự thì Đoan mĩ cũng chỉ soạn có 2 bộ
đã ghi ở trên.
[X. Tây tạng văn hóa chi tân nghiên cứu

(Thanh mộc Văn giáo); Deb-ther síonpo
(The Blue Annals); Dpag-bsam ljonbzaí;
E. Obermiller: History of Buddhism
by Bu-ston].
ĐOAN MĨ VĂN PHÁP
Là hai bộ sách Văn pháp luận căn bản
tam thập tụng (Tạng: Luí-du ston-pa#i
rtsaba sum-cu-pa shes-bya-ba) và Văn
pháp luận tính nhập pháp (Tạng: Luí-du
ston-pa rtag-kyi #jug-pa shes-bya-ba)
của ông Đoan mĩ tam bồ đề.
Vào năm 632, vua Tây tạng là Khí tông
lọng tán (Tạng:Sroí-btsan sgam-po) phái
Đoan mĩ tam bồ đề (Tạng: Thon-misambhoỉa)
đến Ấn độ học văn tự. Sau khi
về nước, Đoan mĩ tam bồ đề soạn 8 bộ sách
Văn pháp, nay chỉ còn 2 bộ, tức là “Đoan
mĩ văn pháp” hiện đang lưu hành. Nhưng
nội dung 2 bộ sách này cũng như người chú
thích là Hi độ (Tạng:Si-tu) không thấy nói
gì đến mối quan hệ giữa 2 bộ này với các bộ
khác, cho nên thuyết 8 bộ có lẽ đã do người
đời sau ức đoán mà thôi.
Tam thập tụngđược viết bằng văn vần
thể 7 chữ, trình bày rõ về 30 tự mẫu của
văn pháp Tây tạng, cònTính nhập pháp là
sách nói về cách dùng động từ. Hai bộ
sách này chịu ảnh hưởng rất sâu của phái
Ca thản độ lạp (Kàtantra) thuộc phái
Văn điển Ấn độ, cho nên trong sách phần
nhiều thu dụng qui tắc về văn pháp của phái
này làm khuôn mẫu. Người đời coi 2 bộ
sách này là những viên ngọc của văn pháp
Tây tạng.
(xt. Đoan Mĩ Tam Bồ Đề).
ĐOAN NGHIÊM
Đoan chính trang nghiêm.
Kinh Thắng man (Đại 12, 219 thượng),

nói: “Như núi chúa Tu di đoan nghiêm thù
thắng hơn các núi”.
Đức Phật dùng ý ấy để ví dụ sự thù thắng
của chính pháp. Bởi vì tiếp thụ chính pháp
có thể được sức đại tinh tiến; tiếp thụ chính
pháp có thể khiến cho ma lo khổ, tất cả pháp
lành khác không thể sánh kịp. Cho nên núi
Tu di trang nghiêm thù thắng được dùng để
ví dụ chính pháp.
ĐOAN NGHIÊM

Í
[X. phẩm Diệu trang nghiêm vương bản
sự trong kinh Pháp hoa].
ĐOAN TÂM CHÍNH Ý
Cùng nghĩa với “Đoan tâm chính hạnh”.
Tâm ý ngay thẳng nghiêm trang, tức là
ngăn dứt 3 độc tham sân si, và không làm
các điều xấu ác.
Cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển hạ
chép, thì đức Phật nói với ngài Di lặc và các
Bồ tát rằng, sở dĩ những người ở cõi này
(Tịnh độ) có thể đoan tâm chính ý, không
làm các điều ác, đạt đến đạo đức cùng tột
mà chúng sinh trong thế giới ở 10 phương
không thể sánh bằng, là vì các loài người
trời ở trong cõi nước của chư Phật cứ tự nhiên
làm việc thiện và rất dễ giáo hóa vậy. Vả lại,
đoan tâm chính ý không những chỉ là đầu
mối của việc tu thiện, diệt ác nói chung, mà
còn là nền tảng của việc tọa thiền.
Truy môn cảnh huấn quyển 1 (Đại 48,
1047 thượng), nói: “Đoan tâm chính ý, tịnh
tâm rỗng lặng, xếp chân kết già, không duyên
theo cảnh, nghe lại tính nghe, tỉnh sáng
không mờ, lìa hẳn hôn trầm, trạo cử”.
ĐOAN TỌA
Tướng ngồi thiền, tức là ngồi rất ngay
thẳng: Thân không ngả trước sau, không
nghiêng phải trái, tai thẳng với vai, chót mũi
thẳng với rốn, sau đó điều hòa hơi thở, một
lòng chuyên chú không loạn động.
Tông kính lục quyển 35 (Đại 48, 212 hạ),
nói: “Lấy lí bỏ văn, ngồi thẳng lắng lòng, tâm
tự quán xét, đó là nhân thù thắng chuyên
chú ở một cảnh mà tu tập thiền định”.
Kinh Phổ hiền quán cũng nói (Đại 9, 393

trung): “Tất cả biển nghiệp chướng, đều từ
vọng tưởng sinh; nếu người muốn sám hối,
ngồi ngay quán thực tướng”.
Kinh này nói thêm: Sau khi Phật diệt
độ, nếu các đệ tử Phật ở những nơi vắng vẻ,
yên tĩnh như nghĩa địa, rừng cây, a luyện
nhã v.v..., thụ trì đọc tụng kinh Phương đẳng,
ngồi ngay thẳng suy tư về nghĩa sâu xa của
Đại thừa, nhờ sức tư niệm mạnh mẽ mà được
thấy thân Phật, tháp Phật Đa bảo và phân
thân của vô lượng chư Phật trong 10 phương.
[X. luận Tối thượng thừa, Tông kính lục
Q.75].
ĐOÀN PHIẾN THÁI CỔ
Chiếc trống lớn hình cái quạt tròn.
Phẩm Phương tiện trong kinh Pháp hoa
nói, nếu sai người trỗi nhạc và đánh trống
để cúng dường, thì dù chỉ một tiếng nhỏ
cũng có thể khiến người thành Phật đạo.
Tín đồ tông Nhật liên của Nhật bản đánh
trống Đoàn phiến mỗi khi xướng tụng “Na
mô Diệu pháp Liên Hoa kinh”. Trống này
bưng bằng da, hình tròn, có cán cầm, giống
như cái quạt, nên gọi là Đoàn phiến thái cổ.
ĐOÀN THỰC
Ăn thức ăn được nắm thành những viên
tròn, nhỏ. Một trong 4 cách ăn, một trong 2
cách ăn.
Đoàn thực được chia làm 2 loại:
1. Thô thực: Như cơm, bánh, miến,
mì v.v...
2. Tế thực: Như bơ, dầu, hương vị và
các đồ uống v.v...
Đoàn thực cũng chỉ chung cho tất cả thức
ăn của cõi Dục.
[X. luận Câu xá Q.10; luận Thành thực
Q.2]. (xt. Tứ Thực).
ĐOÁN HÒA

.....
Quyết đoán giải hòa.
Khi xảy ra việc tranh chấp giữa đôi bên,
nhân vật thứ 3 đứng ra làm trọng tài dàn
ĐOÁN HÒA

Í
xếp, quyết đoán, khiến cho họ giải hòa với
nhau, gọi là Đoán hòa.
[X. Bích nham lục chủng điện sao 42].
ĐOÁN SỰ SA MÔN
Cũng gọi Đoán sự tỉ khưu.
Một chức tăng có quyền hạn xử trị các
tăng ni vi phạm kỉ luật trong giáo đoàn. Đoán
sự nghĩa là phán quyết sự kiện.
Cứ theo Tục cao tăng truyện quyển 21,
thì thời Bắc Tề, có ngài Hồng tuân, một vị
tăng tinh thông giới luật, được vua thỉnh
cử làm Đoán sự sa môn chuyên phán quyết
các việc vi phạm pháp luật hay những việc
tranh cãi để giữ cho đoàn thể tăng ni được
nghiêm chính.
[X. Đại tống tăng sử lược Q.trung]. (xt.
Tăng Quan, Tăng Cương).
ĐOẠN ÁC TU THIÊN
Cũng gọi Chỉ ác tu thiện. Tức dứt trừ
điều ác, tu tập pháp lành.
Thắng quân minh vương tứ thập bát sứ
giả bí mật thành tựu nghi quĩ (Đại 21, 33
hạ), nói: “Minh vương phát 4 thệ nguyện
rộng lớn là:
1. Nếu có người được thấy thân ta thì
liền phát tâm bồ đề.
2. Nếu có người được nghe tên ta thì liền
dứt ác tu thiện.
3. Nếu có người được nghe ta nói thì
liền được đại trí tuệ.
4. Nếu có người biết được tâm ta thì liền
tức thân thành Phật”.
ĐOẠN BIẾN TRI
........
Do biết rõ suốt lí của 4 đế mà đoạn trừ

được kiến hoặc và tu hoặc. Tức là ở quả
(đoạn) thêm tên của nhân (biến tri) nên gọi
là Đoạn biến tri.
Đoạn biến tri lấy trạch diệt làm thể, gồm
có 9 thứ gọi là Cửu biến tri; trong đó có 6
thứ thuộc về các phiền não Kiến đế sở đoạn
trong 3 cõi và 3 thứ thuộc về các phiền não
Tu đạo sở đoạn.
Sáu biến tri là:
1. Biến tri đoạn trừ kiến hoặc của Khổ
đế và Tập đế ở cõi Dục.
2. Biến tri đoạn trừ kiến hoặc của Diệt
đế ở cõi Dục.
3. Biến tri đoạn trừ kiến hoặc của Đạo
đế ở cõi Dục.
4. Biến tri đoạn trừ kiến hoặc của Khổ
đế và Tập đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.
5. Biến tri đoạn trừ kiến hoặc của Diệt
đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.
6. Biến tri đoạn trừ kiến hoặc của Đạo
đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc.
Ba biến tri là:
1. Biến tri đoạn trừ phiền não của Tu
đạo ở cõi Dục.
2. Biến tri đoạn trừ phiền não của Tu
đạo ở cõi Sắc.
3. Biến tri đoạn trừ phiền não của Tu
đạo ở cõi Vô sắc.
[X. luận Câu xá Q.21; luận Phẩm loại
túc Q.6]. (xt. Cửu Biến Tri, Biến Tri).
ĐOẠN DIÊM
.....
Cũng gọi Diêm đoạn. Cấm ăn muối.
Trong thời gian hành giả Mật giáo tu bí
pháp, trì tụng thần chú để trừ khử các chất
độc, thì không được ăn muối: Đây là một
trong những điều kiện quan yếu để thành
tựu pháp tu này.

Cứ theo kinh Nhương ngu lê đồng nữ,
thì Nhương ngu lê là một trong những hóa
thân của bồ tát Quán tự tại, pháp tu lấy Ngài
làm Bản tôn thì có thể trừ khử các thứ độc
hại, như thuốc độc, chú độc, trùng độc, quỉ
độc v.v... Khi tu pháp này, hành giả tuyệt
đối không được ăn ngũ tân (hành, hẹ, tỏi,
ĐOẠN DIÊM

Í
củ kiệu, hưng cừ), muối, dầu v.v..., để nhẹ
bớt thực dục, làm cho các chất cáu bẩn trong
mình giảm thiểu, giữ gìn thân thể trong sạch.
[X. luật Ngũ phần Q.26; Tịch chiếu
đường cốc hưởng tập Q.9].
ĐOẠN DIÊT LUẬN
Cũng gọi Đoạn kiến, Thất chủng đoạn
diệt luận, Thất đoạn diệt luận. Chủ trương
cho rằng chúng sinh sau khi chết hoàn toàn
đoạn diệt. Là một trong 6 kiến chấp của ngoại
đạo Ấn độ.
Luận thuyết này dựa vào vị lai mà sinh
khởi 7 thứ kiến chấp, cho rằng thân 4 đại
(đất, nước, lửa, gió), 6 nhập (mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân, ý) do cha mẹ sinh ra là vô thường,
sau khi chết trở về đoạn diệt, hoặc sinh vào
6 nơi là: trời cõi Dục, trời cõi Sắc và 4 cõi
Vô sắc (Không vô biên xứ, Thức vô biên xứ,
Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi tưởng xứ),
nhưng sau khi hết báo cũng đều đoạn diệt.
Thuyết này tương đương với chủ trương
của tông Thất sự đoạn diệt trong 16 tông
ngoại đạo Ấn độ.
[X. kinh Phạm động trong Trường a hàm
Q.14; luận Đại tì bà sa Q.199]. (xt. Lục Thập
Nhị Kiến, Đoạn Kiến).
ĐOẠN ĐẠO
.....
Phạm:Prahàịa-màrga.
Cũng gọi Diệt đạo, Đối trị đạo.
Chỉ cho đạo có thể đoạn diệt hoặc
chướng. “Đoạn” ở đây không phải chỉ là đoạn
diệt hoặc chướng, mà còn có hàm nghĩa chế
phục, chứng đắc. Trong 4 đạo: Gia hạnh,
Vô gián, Giải thoát và Thắng tiến, thì đạo

Vô gián được gọi là Đoạn đạo.
Theo luận Câu xá thì Đoạn đạo là chỉ
cho đạo Vô gián hữu lậu và vô lậu, Kiến
đạo chỉ là vô lậu, còn Tu đạo thì chung cả
hữu lậu và vô lậu.
Luận Câu xá quyển 17 (Đại 29, 91
thượng), nói: “Đạo có năng lực chứng đoạn
và đoạn hoặc, cho nên gọi là Đoạn đạo, tức
là đạo Vô gián”.
Đoạn tức là chứng được trạch diệt, đoạn
hết phiền não mà hiển bày rõ lí; còn Đoạn
hoặc tức là đoạn trừ phiền não. Bởi vì đạo
Vô gián vừa đoạn trừ được phiền não trói
buộc, lại vừa chứng được pháp bị trói buộc
là trạch diệt, cho nên gọi là Đoạn đạo. Nhưng
với đạo Giải thoát thì chỉ cần chứng chứ
không cần đoạn.
Đoạn của đạo hữu lậu có 5 quả: Dị thục,
Đẳng lưu, Li hệ, Sĩ dụng và Tăng thượng;
Đoạn của đạo vô lậu không mang lại quả Dị
thục nên chỉ có 4 quả.
Lại theo luận Câu xá quang kí thì đoạn
của Đoạn đạo có 2 nghĩa: đoạn của sở chứng
và đoạn của năng trừ.
Tông Duy thức thì nói đoạn có 3 nghĩa:
1. Không tiếp nối: Do đạo vô lậu đoạn
trừ chủng tử không cho tiếp nối, lại do năng
lực của đạo hữu lậu và vô lậu chế phục các
hiện hành không cho tiếp nối.
2. Trừ hại: Do đạo vô lậu đoạn trừ chủng
tử của phiền não chướng và sở tri chướng,
đồng thời, nhờ công năng của đạo hữu lậu
và vô lậu ngăn chặn sự hiện hành của 2
chướng, không cho sinh khởi.
3. Không sinh: Thể tính có năng lực làm
chướng ngại các pháp, không cho sinh khởi.
Ngoài ra, Đoạn đạo và Phục đạo khác
nhau ở chỗ: Đoạn đạo có khả năng dứt

hẳn tùy miên của 2 chướng phiền não và
sở tri; Đoạn đạo không chung cho đạo hữu
lậu và trí gia hạnh. Còn Phục đạo thì có
khả năng chế phục tùy miên của 2 chướng
làm cho thế lực của chúng không khởi hiện
hành; Phục đạo chung cho cả đạo hữu lậu,
đạo vô lậu và 3 trí gia hạnh, căn bản, hậu
đắc, do đó tùy theo sự tu hành mà Phục
đạo có thể dần dần hay tức khắc đoạn trừ
được hoặc chướng.
ĐOẠN ĐẠO

Í
Tông Duy thức cho rằng đạo hữu lậu và
trí gia hạnh chỉ có thể phục đạo chứ không
thể đoạn đạo, còn đạo vô lậu và trí căn bản,
trí hậu đắc thì vừa có thể phục đạo lại vừa
có thể đoạn đạo.
[X. luận Câu xá Q.22, Q.23, Q.24; luận
Thành duy thức Q.10; Câu xá luận quang
kí Q.22; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2 phần cuối]. (xt. Đoạn Hoặc).
ĐOẠN ĐẦU TỘI
........
Tội bị chặt đầu. Tội cực ác căn bản trong
luật, tức tội Ba la di.
Chỉ cho người xuất gia phạm 4 tội Ba la
di: giết hại; trộm cướp, dâm dục, nói dối.
Người đã phạm tội này không thể chứng
đạo quả, mất tư cách tỉ khưu, tỉ khưu ni và
bị đuổi ra khỏi giáo đoàn. Vì phạm tội này
giống như hình phạt chặt đầu nên gọi là
Đoạn đầu tội.
[X. luật Tứ phần Q.1]. (xt. Ba La Di).
ĐOẠN ĐOẠN
.... .
Một trong 4 chính cần.
Nghĩa là đoạn trừ các điều ác đã sinh,
nếu chúng lại sinh thì phải nỗ lực tu hành
để đoạn trừ tiếp. Vì đoạn rồi lại đoạn tiếp
nên gọi là Đoạn đoạn.
[X. kinh Tạp a hàm Q.31; luận Đại tì bà
sa Q.141]. (xt. Tứ Chính Cần).
ĐOẠN ĐỒ
.... .
Tuyệt đối cấm giết súc vật.
Ở Trung quốc, chế độ Đoạn đồ bắt
đầu được đặt ra từ đời vua Cao tổ nhà

Đường. Lúc đầu, Đoạn đồ được thực hành
vào các dịp lễ tiết, hoặc ngày sinh của
Hoàng đế, vua hạ lệnh cấm giết để tăng
trưởng phúc đức. Về sau, Phật pháp hưng
thịnh, vua thường hạ chiếu Đoạn đồ vào
các ngày trai, tháng trai.
Vào ngày Đoạn đồ chẳng những không
giết hại súc vật mà trong nước cũng không
thi hành án tử hình.
ĐOẠN HOẶC
.....
Phạm: Kleza# prahìyate.
Hoặc là tên khác của phiền não. Đoạn
hoặc nghĩa là nhờ vào công năng của đạo
hữu lậu và đạo vô lậu để đoạn trừ phiền
não. Còn gọi là Đoạn kết (tức Kết sử cũng là
tên khác của phiền não), Đoạn chướng, Li
nhiễm. Do đạo Vô gián mà đoạn trừ phiền
não, nhờ đạo giải thoát mà chứng được chân
lí Niết bàn (Bồ đề), hợp chung lại gọi là Đoạn
hoặc chứng lí, gọi tắt là Đoạn chứng.
Phật giáo bộ phái lấy việc dứt hết phiền
não, chứng được quả A la hán làm mục đích,
cho nên đến giai vị “Kiến đạo” thì dứt trừ
được những sai lầm về tư tưởng và tri thức
(mê lí hoặc, tức là kiến hoặc); và đến giai vị
“Tu đạo” thì đoạn trừ phiền não căn bản
(mê sự hoặc, tức là Tu hoặc). Vì kiến hoặc có
thể được đoạn trừ trong thời gian ngắn nên
gọi là Đốn đoạn, còn Tu hoặc thì phải tu
hành trong thời gian lâu dài mới có thể lần
lượt đoạn trừ nên gọi là Tiệm đoạn.
Đoạn phiền não có hai loại:
1. Vô lậu đoạn(Tất cánh đoạn): Bậc
Thánh nhờ trí vô lậu dứt trừ tận gốc tất cả
hạt giống phiền não, không cho tái sinh.
2. Hữu lậu đoạn (Tổn phục đoạn): Phàm
phu tu 6 pháp quán hữu lậu, quán thượng

địa (cõi Sắc) và hạ địa (cõi Dục) để đoạn trừ
hay áp phục phiền não ở hạ địa không cho
hiện hành.
Theo luận Câu xá quyển 21 thì Đoạn
hoặc có thể chia ra 3 loại:
1. Kiến sở đoạn(Kiến đạo sở đoạn, Kiến
đoạn): Giai vị kiến đạo đoạn trừ phiền não.
2. Tu sở đoạn(Tu đạo sở đoạn, Tu đoạn):
Giai vị Tu đạo đoạn trừ phiền não.
ĐOẠN HOẶC

Í
3. Phi sở đoạn (Phi đoạn, Bất đoạn): Các
pháp vô lậu thì không còn phiền não để
đoạn.
Phiền não được đoạn trừ như thế nào?
Do 4 nhân:
1. Biến tri đoạn: Đoạn trừ Tự giới duyên
hoặc của 2 đế Khổ, Tập và Vô lậu duyên
hoặc của 2 đế Diệt, Đạo trong Kiến hoặc.
Tự giới duyên hoặc là những phiền não chỉ
lấy cảnh giới của chính mình nương ở làm
đối tượng mà sinh khởi; còn Vô lậu duyên
hoặc thì là những phiền não lấy pháp vô lậu
của 2 đế Diệt, Đạo làm đối tượng mà sinh
khởi. Hai loạihoặcnày đều làhoặcmê mất
lí của 4 đế, cho nên nếu biết rõ khắp(biến
tri)lí của các sở duyên(đối tượng bị mê mất)
thìhoặcliền bị đoạn trừ. Chẳng hạn như
hoặccủa Khổ đế nhờ biết rõ lí của Khổ đế
mà đoạn trừ;hoặccủa Tập đế nhờ biết rõ lí
của Tập đế mà đoạn trừ.
2. Năng duyên đoạn: Đoạn trừ Tha giới
duyên hoặc của 2 đế Khổ, Tập. Chẳng hạn
như người ở cõi Dục lấy cõi Sắc v.v... làm
đối tượng mà khởi hoặc, gọi là Tha giới duyên
hoặc. Tha giới duyên hoặc là sở duyên của
Tự giới duyên hoặc, bởi thế, nếu dứt được
Tự giới duyên hoặc thì Tha giới duyên hoặc
cũng bị đoạn trừ.
3. Sở duyên đoạn: Đoạn trừ Hữu lậu
duyên hoặc của 2 đế Diệt, Đạo. Vì Hữu lậu
duyên hoặc lấy Vô lậu duyên hoặc làm sở
duyên, cho nên khi đoạn trừ được Vô lậu
duyên hoặc thì Hữu lậu duyên hoặc tự nhiên
cũng bị đoạn trừ.
4. Đối trị đoạn: Ở giai đoạn Tu đạo,

phiền não hoặc lậu chỉ có thể được đoạn trừ
bằng đạo Đối trị. Trong 9 địa mỗi địa đều
có 9 phẩm hoặc,hoặccủa phẩm thượng
thượng được đối trị bằng đạo của phẩm hạ
hạ vàhoặccủa phẩm hạ hạ được đối trị
bằng đạo của phẩm thượng thượng.
Căn cứ vào tính chất, Đoạn hoặc lại được
chia làm 2 thứ:
1. Tự tính đoạn: Tính chất của phiền
não vốn nhơ nhớp, nếu tự thể không sinh
khởi thì tự nhiên đoạn trừ.
2. Duyên phược đoạn (Sở duyên đoạn,
Li phược đoạn): Như hữu lậu thiện hoặc sắc
pháp trở thành đối tượng của phiền não nên
bị phiền não trói buộc, cho nên không phải
đoạn trừ tự thể của phiền não mà phải đoạn
trừ phiền não năng duyên mới được giải
thoát.
Tông Duy thức cho rằng các phiền não
“Phân biệt khởi” đến ngôi Kiến đạo mới đứt
trừ; còn những phiền não “Câu sinh khởi”
thì đến gia vị Tu đạo mới đoạn trừ được.
Tóm lại, tông Câu xá thừa nhận trí hữu
lậu có khả năng đoạn hoặc, nhưng Kinh bộ
và tông Duy thức thì chủ trương trí hữu lậu
chỉ có thể đè nén sự hiện hành của phiền
não chứ không thể diệt trừ chủng tử (hạt
giống) của chúng. Do đó, tông Câu xá chủ
trương đạo Vô gián của hữu lậu, vô lậu đều
có thể đoạn trừ phiền não, gọi là Đoạn đạo.
Trái lại, tông Duy thức cho rằng trí gia hạnh
và đạo Hữu lậu là Phục đạo (đạo chế phục,
tức đè ép sự hiện hành của phiền não), chứ
không phải là Đoạn đạo (đạo dứt trừ phiền
não). Còn trí Căn bản và đạo Vô lậu thì vừa
là Phục đạo, vừa là Đoạn đạo.
Luận Thành duy thức quyển 8 nêu ra
thuyết Tam đoạn: Tự tính đoạn, Li phược

đoạn và Bất sinh đoạn, y theo thứ lớp có
thể đoạn trừ nhiễm ô, hữu lậu thiện và vô
phú vô kí, các đường ác và Vô tưởng định.
Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
quyển 5 nêu ra thuyết Tứ đoạn: Tự tính
đoạn, Tương ứng đoạn, Duyên phược đoạn
và Bất sinh đoạn.
Ngoài ra, các tông Tam luận, Hoa
nghiêm, Thiên thai v.v... chủ trương chân
tướng của mọi sự tồn tại là bản thể của giác
ngộ, tuy nói là đoạn phiền não nhưng rốt
ráo là vô đoạn.
Mật giáo thì cho rằng đoạn hoặc của Hiển
ĐOẠN HOẶC

Í
giáo là Quá hoạn đoạn, nghĩa là Hiển giáo
cho tất cả phiền não là tai họa, là tội lỗi,
phải nhờ vào trí thủy giác tu hành mới đoạn
trừ được. Còn đoạn hoặc của Mật giáo là
Công đức đoạn, nghĩa là Mật giáo coi phiền
não và bản giác vốn không hai, cho nên,
nếu ngộ được phiền não vốn không thì tức
là đoạn trừ phiền não.
[X. luận Đại tì bà sa Q.51, Q.53; luận
Câu xá Q.16, Q.25; luận Thuận chính lí Q.6;
luận Thành duy thức Q.10; luận Du già sư
địa Q.54, Q.59; luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập Q.9; Đại thừa nghĩa chương Q.9].
(xt. Tứ Đế, Đoạn Đạo).
ĐOẠN KHỔ PHÁP
........
Giáo pháp giúp chúng sinh dứt hẳn nỗi
khổ sinh tử luân hồi mà đạt đến Niết bàn
giải thoát tối hậu.
[X. phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa Q.1].
ĐOẠN KIẾN
.....
Phạm: Uccheda-dfwỉi,Pàli:Ucchedadiỉỉhi.
Cũng gọi: Đoạn diệt luận, đối lại với
“Thường kiến”. Một trong 2 kiến chấp. Tức
là loại tà kiến chấp thế gian và ngã (cái ta)
cuối cùng đều đoạn diệt hẳn.
Nhân quả của các pháp mỗi mỗi khác
nhau và nối tiếp, chẳng phải thường cũng
không phải đoạn. Người đoạn kiến chỉ chấp
một chiều, họ bảo không có nhân quả, con
người chỉ sống trong một thời kì, sau khi
chết là hết; không có thiện ác báo ứng, không
có tội phúc: đây là chủ trương của ngoại đạo

Đoạn kiến, một trong 16 tông ngoại đạo ở
Ấn độ. Những người đề xướng chủ nghĩa
hư vô cũng thuộc loại đoạn kiến.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 26, thì
Đoạn kiến có hai loại:
1. Không có quả báo, tội phúc, khổ vui,
đời sau.
2. Tất cả các pháp đều không.
Luận Đại tì bà sa quyển 200 nói, ác kiến
tuy có nhiều loại, nhưng không ngoài Hữu
kiến (chấp có) và Vô kiến (chấp không). Hữu
kiến chỉ cho Thường kiến, Vô kiến chỉ cho
Đoạn kiến. Hai kiến chấp này đều thuộc về
Biên kiến (chấp một bên, một chiều). Cho nên
đức Thích tôn dạy phải lìa cả Thường và
Đoạn mà giữ lấy Trung đạo.
[X. kinh Tạp a hàm Q.34; kinh Đại bát
niết bàn Q.27 (bản Bắc); luận Đại tì bà sa
Q.49, Q.77; luận Du già sư địa Q.7, Q.58;
phẩm Phá ngoại đạo trong luận Phật tính
Q.1; luận Thành duy thức Q.6]. (xt. Lục
Thập Nhị Kiến, Đoạn Diệt Luận).
ĐOẠN LẬU
.....
Lậu là tên khác của phiền não. Đoạn lậu
nghĩa là dứt tuyệt các phiền não.
ĐOẠN LUẬT NGHI
Phạm: Prahàịa-saôvara.
Chỉ cho Tĩnh lự luật nghi(Định cộng giới)
và Vô lậu luật nghi(Đạo cộng giới) cùng sinh
với 9 đạo Vô gián. Tức chỉ cho Tĩnh lự luật
nghi cùng sinh với 9 đạo Vô gián trongđịnh
Vị chí hữu lậu và Vô lậu luật nghi cùng
sinh với 9 đạo Vô gián trong định Vị chí
vô lậu. Trong đó, Định cộng giới và Đạo
cộng giới cùng sinh với 8 đạo Vô gián trước
có năng lực đoạn trừ các phiền não sinh
khởi ở cõi Dục; còn Định cộng giới và Đạo

cộng giới cùng sinh với đạo Vô gián thứ 9
có năng lực đoạn trừ phiền não và ác giới ở
cõi Dục, vì thế mà đặc biệt được gọi là Đoạn
luật nghi.
Đoạn luật nghi cùng với Biệt giải thoát
luật nghi, Tĩnh lự luật nghi và Vô lậu luật
nghi gọi chung là Tứ luật nghi.
ĐOẠN LUẬT NGHI

Í
[X. luận Đại tì bà sa Q.119; luận Câu
xá Q.14].
ĐOẠN LY DIÊT TAM GIỚI
Tức là Đoạn giới, Ly giới và Diệt giới. Ba
giới này đều lấy giải thoát vô vi (trạch diệt
vô vi) làm thể.
1. Đoạn giới: Đoạn trừ 8 kết mà được
trạch diệt.
2. Ly giới: Trong 9 kết (ái, khuể, mạn,
vô minh, kiến, thủ, nghi, tật, khan), lìa tham
kết mà được trạch diệt.
3. Diệt giới: Diệt các phiền não theo 9
kết mà được trạch diệt.
Trên đây là y cứ vào lí thế tục mà có 3
giới khác nhau, chứ nói theo thực nghĩa thì
thể của chúng đều không khác nhau. Trong
đó, Đoạn giới và Ly giới là do đoạn trừ phiền
não mà được, còn Diệt giới là nhờ vào việc
diệt hoặc của cảnh sở duyên mà được. Trên
đây là thuyết của Tiểu thừa.
Ngoài ra, về danh nghĩa của Tam giới
còn có nhiều thuyết, như luận Đại tì bà sa
quyển 29 nói:
- Đoạn giới: Đoạn tất cả hành.
- Ly giới: Lìa tất cả hành.
- Diệt giới: Diệt tất cả hành.
Lại có thuyết cho là:
- Đoạn giới: Đoạn vô minh kết
- Ly giới: Đoạn ái kết.
- Diệt giới: Đoạn các kết còn lại.
Cũng có thuyết giải thích:
- Đoạn giới: Đoạn 8 kết và các phiền não
tương ứng với 8 kết cùng sinh.
- Ly giới: Đoạn ái kết và các phiền não
tương ứng với ái kết cùng sinh.

- Diệt giới: Đoạn các kết khác và các phiền
não tương ứng cùng sinh.
Còn tông Duy thức Đại thừa nói:
- Đoạn giới: Đoạn các hành mà Kiến
đạo đoạn.
- Ly giới: Lìa các hành mà Tu đạo đoạn.
- Diệt giới: Diệt các hành thuộc sở y.
[X. kinh Tạp a hàm Q.17; luận Đại tì
bà sa Q.22; luận Câu xá Q.25; luận Hiển
tông Q.24; luận Du già sư địa Q.27]. (xt.
Tam Giới).
ĐOẠN MẠT MA
........
Chỉ cho nỗi khổ lúc hấp hối sắp chết.
Mạt ma là dịch âm của tiếng Phạm
marman, nghĩa là huyệt chết, đốt xương, là
những chỗ hiểm trong thân thể con người,
nếu bị thương tổn thì sẽ đau đớn dữ dội mà
có thể đưa đến tử vong hoặc điên cuồng. Vì
thế Đoạn mạt ma (dứt các đốt xương) được
dùng để diễn tả nỗi đau đớn cùng cực lúc
hấp hối sắp chết.
Trong 3 cõi, chỉ có cõi Dục có khổ đoạn
mạt ma, nhưng không phải ở cảnh giới nào
cũng có khổ này. Như luận Đại tì bà sa quyển
190 (Đại 27, 953 thượng), nói: “Ở cõi Dục,
địa ngục không có đoạn mạt ma; súc sinh,
ngã quỉ thì có đoạn mạt ma; con người trong
3 châu (trừ Bắc câu lư châu), các châu còn
lại đều có đoạn mạt ma. Các vị trời ở cõi
Dục cũng không có đoạn mạt ma, vì họ
không tạo nghiệp não loạn”.
[X. luận Câu xá Q.10; luận Thuận chính
lí Q.30; Q.35; Câu xá luận kí Q.2; Huyền
ứng âm nghĩa Q.23].
ĐOẠN NGHI SINH TÍN
Đoạn trừ nghi hoặc, tin nơi diệu lí thực
tướng.

Tông Thiên thai cho rằng Như lai dùng
2 trí Quyền (tạm thời), Thực (chân thực)
làm năng lực mầu nhiệm và coi phần Bản
môn của kinh Pháp hoa có công dụng thù
thắng đoạn nghi sinh tín.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 9 (Đại 33,
797 trung), nói: “Kinh này dùng 2 trí
Quyền, Thực đoạn trừ 7 thứ phương tiện
ĐOẠN NGHI SINH TÍN

Í
vô minhtối đại, cùng vào viên nhân, phá
tình chấpTích gần(Ứng thân Phật), sinh
lòng tin sâu vàoBản địa(Pháp thân Phật),
cho đến khiến bậc Đẳng giác cũng đoạn
nghi sinh tín, công dụng thù thắng như thế
há cùng với các kinh khác ư?”.
ĐOẠN NHỤC
Phạm: Màôsa-bhakwaịa-vinivftta.
Tuyệt đối cấm ăn thịt.
Theo luật của Tiểu thừa, tỉ khưu được
ăn 3 thứ thịt: không thấy, không nghe và
không ngờ. Tức là không trông thấy con vật
bị giết, không nghe tiếng con vật kêu khi bị
giết và không ngờ rằng con vật ấy bị giết là
vì mình. Nhưng trong các kinh điển Đại thừa
như kinh Phạm võng, kinh Niết bàn, kinh
Lăng già v.v... đều lấy tâm đại bi làm chính
nên cấm chỉ tất cả việc ăn thịt trong bất kì
trường hợp nào.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 4
(Đại 12, 386 thượng), nói: “Thiện nam tử!
Bắt đầu từ nay không cho phép đệ tử Thanh
văn ăn thịt. Nếu nhận món thịt do tín đồ
bố thí thì khi ăn nên quán tưởng như ăn
thịt con mình”. Ngài Ca diếp lại bạch Phật
rằng: “Bạch đức Thế tôn! Tại sao Như lai
không cho phép ăn thịt?” “Thiện nam tử!
Người ăn thịt là người dứt hạt giống đại từ”.
Ngài Ca diếp lại hỏi: “Bạch đức Thế tôn!
Tại sao trước kia cho phép các tỉ khưu ăn 3
loại tịnh nhục?” “Này Ca diếp! Ba thứ tịnh
nhục ấy là tùy theo việc mà tạm chế định”.
[X. kinh Phạm võng Q.hạ]. (xt. Tố Thực,
Sát Sinh).
ĐOẠN PHỤC

Chế phục và đoạn trừ phiền não.
Đoạn là đoạn trừ hạt giống của phiền
não; Phục là chế phục sự hiện hành của phiền
não. Nói theo thứ tự thì trước hết chế phục
phiền não rồi sau đó mới đoạn trừ.
ĐOẠN THIÊN CĂN
Phạm: Kuzala-mùla-samuccheda.
Gọi tắt: Đoạn thiện. Dứt mất căn lành.
Theo tà kiến thượng phẩm mà phủ định
nhân quả gọi là Đoạn thiện căn.
Cứ theo luận Câu xá quyển 17, khi khởi
tà kiến thượng phẩm (ở trình độ cao) thì chỉ
đoạn thiện căn ở cõi Dục, còn thiện căn của
9 phẩm (9 giai đoạn) là do 9 phẩm tà kiến
nghịch thuận đối nhau, đoạn trừ dần dần
theo thứ lớp chứ không phải đoạn trừ ngay
trong một lúc. Trong 4 châu quanh núi Tu
di, trừ châu Bắc câu lô, người trong 3 châu
còn lại đều có đoạn thiện căn này.
Sau khi đoạn thiện căn, nếu lại đặt ra
nghi vấn có nhân quả hay không, hoặc phát
khởi chính kiến tin chắc có nhân quả, thì
có thể lại được thiện căn như cũ, gọi là Tục
thiện căn hoặc là Tục thiện (thiện căn nối
tiếp trở lại).
Luận Du già sư địa quyển 1 thì nói, đoạn
thiện căn nghĩa là chỉ đoạn sự hiện hành
của thiện căn chứ không phải đoạn chủng
tử (hạt giống) của thiện căn.
Phật giáo Đại thừa cho rằng Nhất xiển
đề là người phủ định nhân quả, vì thế cũng
gọi là Đoạn thiện căn.
[X. luận Phát trí Q.2; luận Câu xá Q.10;
luận Thuận chính lí Q.9; Du già luận kí Q.1].
ĐOẠN THIÊN XIỂN ĐỀ
...........
Chỉ cho những chúng sinh điên đảo khởi
tà kiến không tin nhân quả, dứt hết tất cả

thiện căn.
Xiển đề nói đủ là Nhất xiển đề (Phạm:
Icchantika), chỉ cho hạng chúng sinh hữu
tình đam mê đắm trước các thú vui thích ở
đời mà không biết mong cầu đạo xuất li,
thường bị coi như loại chúng sinh vĩnh viễn
ĐOẠN THIÊN XIỂN ĐỀ

Í
không thể thành Phật.
Nhưng, đối với việc Xiển đề có thể
thành Phật hay không, các kinh luận cũng
như các tông phái có những chủ trương
khác nhau, đến nay vẫn chưa có thuyết nào
nhất định.
Cứ theo Thành duy thức luận chưởng
trung xu yếu quyển thượng phần đầu, thì
Đoạn thiện xiển đề là một trong 3 loại Xiển
đề, loại chúng sinh này tuy khó mong thành
Phật, nhưng nếu nhờ uy lực của Phật, phát
tâm Bồ đề thì cũng có thể đạt đến cảnh giới
Niết bàn giải thoát, cho nên thuộc về “Xiển
đề hữu tính”.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.26, Q.32
(bản Bắc); kinh Đại thừa nhập lăng già Q.2;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.2]. (xt.
Nhất Xiển Đề).
ĐOẠN THỰC
.....
Quyết định dứt hẳn việc ăn uống trong
một thời gian đặc biệt nào đó để cầu nguyện
hoặc để thành tựu sự tu hành.
Từ xưa, Ấn độ đã thực hành pháp đoạn
thực, vốn là một trong những pháp của phái
Du già hoặc các phái ngoại đạo khác. Nhưng
về sau Phật giáo cũng thu dụng pháp này,
nhất là những nhà tu bí pháp của Mật tông
thực hành đoạn thực để biểu thị sự thành
tâm và giữ gìn thân thể thanh tịnh.
Cứ theo kinh Tô bà hô đồng tử thỉnh
vấn quyển trung, người tu hành nếu muốn
cầu được Tất địa thì trước hết phải giữ đủ 8
giới, hoặc đoạn thực trong 2, 3 ngày. Vả lại,
đoạn thực không phải chỉ làm cho tâm thanh

tịnh, mà còn khiến cho người tu pháp khi
thành tựu việc tu hành, tránh được những
thứ bẩn thỉu, hôi thối từ trong mình tiết ra,
như phẩn giải, đờm dãi v.v... Đoạn thực cũng
còn chữa được bệnh tật.
Tát bà đa tì ni tì bà sa quyển 1 (Đại
23, 509 trung) chép: “Ngài Mục liên hỏi y
sư Kì bà rằng: Đệ tử bị bệnh, phải chữa
cách nào? Kì bà đáp: Thưa, chỉ bằng cách
đoạn thực”.
Gần đây bên Âu, Mĩ dấy lên phong
trào Đoạn thực, tuy không liên quan gì
đến vấn đề tông giáo, nhưng Đoạn thực
có khả năng trị bệnh và khai phát tiềm
năng của sinh mệnh.
Ngoài ra, thời gian Đoạn thực dài hay
ngắn là tùy theo người mà có khác nhau.
Đoạn thực cũng có nhiều loại, như: Diêm
đoạn là không ăn muối, Cốc đoạn là không
ăn ngũ cốc, Mộc thực là chỉ ăn trái cây v.v...
[X. kinh Đà la ni tập Q.11; kinh Diệu tí
bồ tát sở vấn Q.2; Thích thị yếu lãm
Q.thượng; mục Ma kiệt đà quốc trong Đại
đường tây vực kí Q.9; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14].
ĐOẠN TÍ
.... .
Chặt đứt cánh tay.
Đây là sự tích Nhị tổ Tuệ khả của Thiền
tông Trung quốc tự chặt đứt cánh tay để
chứng tỏ quyết tâm cầu pháp.
Theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển 3
và Truyền pháp chính tông quyển 5, 6, thì
ngài Tuệ khả vốn tên là Thần quang, vào
ngày mồng 9 tháng 12 niên hiệu Chính
quang năm đầu (520), ngài đến chùa Thiếu
lâm trên núi
Tung sơn cầu

pháp nơi Tổ
Bồ đề đạt ma,
nhưng trước
sau Tổ vẫn
ngồi yên xoay
mặt vào vách.
Ngài vẫn đứng
suốt đêm trong
tuyết rơi. Đến
sáng hôm sau,
ngài tự chặt
ĐOẠN TÍ
Ngài Tuệ Khả chặt cánh tay

Í
cánh tay trái để biểu thị ý chí cầu đạo kiên
quyết, cuối cùng được Tổ tiếp hóa.
Sự tích chặt cánh tay cầu pháp này rất
được truyền tụng trong Thiền lâm và các
sách Thiền tông phần nhiều cũng có ghi
chép.
Ở Nhật bản, hàng năm vào ngày mồng
9 tháng 12 các Thiền lâm đều lập đàn, treo
ảnh ngài Tuệ khả, bày biện đủ thứ vật cúng,
bắt đầu từ mồng 8, chúng tăng ngồi Thiền
suốt đêm, đến sáng sớm ngày mồng 9 thì xả
Thiền và vào thời khóa sớm cúng cháo, tụng
kinh, gọi là hội Đoạn tí.
[X. Tục cao tăng truyện Q.16; Tổ
đường tập Q.2; Thiên thánh quảng đăng
lục Q.7; Ngũ đăng hội nguyên Q.1; Vĩnh
bình tiểu thanh qui Q.hạ Đoạn tí hội].
(xt. Tuệ Khả).
ĐOẠN TRÍ
.....
Trí tuệ có công năng đoạn trừ các phiền
não. Chỉ cho trí Phật.
Luận A tì đàm tâm quyển 2 (Đại 28, 817
hạ), nói: “Hết sạch phiền não không sót, gọi
là Đoạn trí”.
Đại thừa nghĩa chương quyển 13 (Đại
44, 736 trung), nói: “Phiền não dứt hết, gọi
là đoạn. Đoạn là quả của trí”.
[X. kinh Bồ tát xử thai Q.1].
ĐOẠN VIÊN
Đoạn hoặc (phiền não) thuộc Viên giáo.
Đoạn viên có 2 nghĩa:
1. Một đoạn tất cả đoạn: Đoạn được 1
hoặc tức đoạn tất cả hoặc.
2. Đoạn mà không đoạn.

Bởi vì, trong “Ngũ thời bát giáo” (Năm
thời tám giáo) do tông Thiên thai phán lập
thì Viên giáo là một trong “Hóa pháp tứ
giáo” (Bốn giáo hóa pháp), là giáo chỉ viên
dung tương tức do đức Phật nói đểtiếp hóa
hàng thượng căn, nên giáo lý này thuộc về
đế lí thù thắng không thể nghĩ bàn.
Trong Tứ giáo nghĩa đại sư Trí khải của
tông Thiên thai có nêu ra 8 nghĩa: giáo, lí,
trí, đoạn, hành, vị, nhân, quả... để nói rõ về
ý nghĩa của nó.
Tứ giáo nghĩa quyển 1 (Đại 46, 722
trung), nói: “Đoạn viên đối với vô minh hoặc
không đoạn mà đoạn”.
(xt. Bát Viên).
ĐOẠN VIÊN ĐỨC
Công đức tròn đầy do đã dứt hết tất cả
phiền não. Là Quả viên đức trong 3 thứ Viên
đức(Nhân viên đức, Quả viên đức, Ân viên
đức)của Như lai.
Đoạn viên đức được chia ra 4 loại:
1. Nhất thiết phiền não đoạn: Dứt trừ
phiền não chướng nhiễm ô vô tri mà được
trạch diệt.
2. Nhất thiết định chướng đoạn: Dứt
trừ định chướng của bất nhiễm ô vô tri mà
được phi trạch diệt.
3. Tất cánh đoạn: Sau khi dứt trừ
phiền não chướng nhiễm ô vô tri và định
chướng bất nhiễm ô vô tri mà được bất
thoái (không lùi).
4. Tinh tập đoạn: Chỉ cho tập khí của 2
chướng nói trên đều dứt trừ.
[X. luận Câu xá Q.27]. (xt. Tam Đức).
ĐOẠT HỒN QUỈ
Một trong 3 loài quỉ nói trong kinh Thập
vương.
Loài quỉ này cướp lấy hồn của người sắp

chết.
Kinh Địa tạng bồ tát phát tâm nhân
duyên thập vương nói, Diêm ma pháp vương
có 3 loài quỉ dưới quyền là: Đoạt hồn quỉ,
Đoạt tinh quỉ (quỉ ăn tinh khí) và Phược
phách quỉ (quỉ bắt phách người).
ĐOẠT HỒN QUỈ

Í
ĐOẠT TINH QUỈ
Loài ác quỉ hút lấy tinh khí của người
sắp chết. Là một trong 3 thứ quỉ nói trong
kinh Thập vương.
ĐOẠT Y BÀ
Cũng gọi Thoát y bà, Đoạt y quỉ, Táng
đầu hà bà, Huyền y ẩu. Quỉ bà ở ven sông
Táng đầu cướp lấy quần áo của người chết.
Cứ theo
kinh Địa tạng
bồ tát phát tâm
nhân duyên
thập vương
chép, thì người
chết xuống cõi
U minh (âm
phủ), đi đến
gốc cây Y lãnh
(cây nhận áo)
bên bờ sông
Táng đầu, lúc sắp qua sông thì Đoạt y bà lột
hết quần áo của tọi nhân đem giao cho
Huyền y ông ở trên cây, Huyền y ông treo
áo ấy lên cành cây để cân xem tội của người
chết nặng hay nhẹ.
Theo truyền thuyết, Đoạt y bà thân cao
16 trượng, mắt to bằng bánh xe. Tượng của
Đoạt y bà tay cầm áo, ngồi bên bờ sông,
hình tướng xấu ác.
ĐÔ BỘ ĐÀ LA NI MỤC
Cũng gọi Đà la ni môn chư bộ yếu mục,
Đà la ni chư bộ yếu mục, Chư bộ yếu mục.
Có 1 quyển, do ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 18.
Sách này nêu ra rồi giải thích yếu mục

của các kinh: Kim cương đính, Đại nhật,
Tô tất địa, Nhuy hi da, Tô bà hô đồng tử,
Đát lị tam muội da v.v...
Trong đó, về phần kinh Kim cương đính
thì, trước hết, nêu lên số kệ và số hội của
đại bản và tên kinh của hội thứ nhất, kế
đến trình bày về các hạng mục trọng yếu
như: Bộ chủ của 5 bộ, cách bài trí các quyến
thuộc, các loại mạn đồ la, 4 loại Trí ấn, 4
loại mắt v.v... của 5 bộ, đồng thời, có thêm
phần giải thích.
Về kinh Đại nhật, sách này nêu ra 160
tâm, 10 duyên sinh, phương pháp tu hành
thắng nghĩa thế tục, phép tạo lập mạn đồ la,
các pháp hộ ma v.v...
Về kinh Tô tất địa thì nêu và giải thích
các yếu mục như: Bộ chủ và chân ngôn của
3 bộ, Minh phi, Phẫn nộ, 4 loại kết giới, 5
thứ cúng dường, những ngày tương ứng của
4 loại pháp tu hành v.v...
Về kinh Nhuy hi da thì đặc biệt nói tỉ
mỉ về sự phân bố các mạn đồ la.
Về kinh Tô bà hô đồng tử thì giải thích
rõ về ý nghĩa của các loại chày Kim cương.
Về kinh Đát lị tam muội da thì nêu ra và
giải thích công năng của chân ngôn Đại luân
kim cương và bản thệ của Bất động tôn.
ĐÔ DUY NA
Tên gọi một chức quan tăng ở thời Bắc
Ngụy bên Trung quốc.
Vào niên hiệu Hưng an năm đầu (452),
Văn thành đế đặt ra chức Đô duy na dưới
chức Đạo nhân thống. Đạo nhân thống là
chức đứng đầu cơ quan Giám phúc tào thuộc
cơ cấu Tăng quan Trung ương. Các vị sa
môn như: Tăng nghĩa, Tăng tiên, Tăng tần
đều đã từng giữ chức Đô duy na.
Về sau, Giám phúc tào được đổi tên là

Chiêu huyền tự. Đến đời Đông Ngụy thì gọi
chức Chiêu huyền đô duy na là Quốc đô,
đặt dưới chức Quốc thống (Chiêu huyền
thống).
(xt. Tăng Quan).
ĐÔ DUY NA
Đoạt Y Bà

Í
ĐÔ GIẢNG
.....
Cũng gọi Đô giảng sư.
Tên gọi một chức tăng được đặt ra trong
hội giảng kinh luận.
Trong các thời Ngụy Tấn đến Nam Bắc
triều, các học giả Phật giáo giảng kinh, ứng
dụng phương thức Nhất vấn nhất đáp, nghĩa
là vị Đô giảng nêu ra câu hỏi, sau đó vị giảng
sư giảng giải rõ ràng.
Phật tổ thống kỉ quyển 37 chép, vua
Lương Vũ đế ngự ở điện Trung vân giảng
kinh, cử ngài Pháp bưu ở chùa Chỉ viên làm
Đô giảng, trước hết, ngài Pháp bưu nêu ra
câu hỏi, sau đó vua mới trả lời.
Ngày xưa ở Ấn độ cũng đã có chế độ
giảng kinh theo phương thức này. Đời sau,
trong thời kì An cư có đặt ra chức Đô lục,
tức đã bắt nguồn từ chế độ Đô giảng.
[X. truyện Chi độn trong Lương cao tăng
truyện Q.4; Thích thị yếu lãm Q.hạ; mục
Đô giảng trong Đại tống tăng sử lược
Q.thượng; truyện Dương chấn trong Hậu
Hán thư liệt truyện 44].
ĐÔ HỘI ĐÀN MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Đô đàn, Đại đô pháp đàn, Đô
pháp đàn, Đô hội đạo tràng pháp đàn, Đô
hội đàn, Phổ tập hội đàn, Phổ môn mạn đồ
la. Là mạn đồ la tập họp chư tôn và quyến
thuộc.
Đây tức là Đại mạn đồ la của Kim cương
giới, Thai tạng giới được nói trong phẩm Cụ
duyên kinh Đại nhật quyển 2 và trong kinh
Lược xuất quyển 4. Mạn đồ này lấy đức Phổ
môn Đại nhật tôn làm vị chủ tôn, là nơi đức

Đại nhật và chư tôn quyến thuộc tập họp.
Nhưng, phẩm Chư Phật đại đà la ni trong
kinh Đà la ni tập quyển 12 thì lấy đức Phật
đính tôn làm chủ tôn mà nói ra Đô hội mạn
đồ la này; hơn nữa, tùy theo ý nguyện, vị
chủ tôn có thể do chư Phật và Bồ tát khác
thay thế.
Ý kinh Đà la ni tập là ở chỗ dù là mạn
đồ la của tôn vị thuộc một môn nào mà có
quyến thuộc tôn vị ấy tập họp thì cũng gọi
là Đô pháp đàn, chứ không phải chỉ có mạn
đồ la của đức Đại nhật phổ môn mới gọi là
Đô pháp đàn.
[X. kinh Đà la ni tập Q.4; Đại nhật kinh
nghĩa thích Q.12]. (xt. Mạn Đồ La).
ĐÔ KHANG
.....
Phiên âm từ tiếng Tây tạng, có nghĩa là
Đại điện. Khoảng thời Nguyên, Minh của
Trung quốc cũng gọi là Đô cương.
Nhà để kinh trong các chùa viện của Phật
giáo Tây tạng, là nơi chúng tăng tụ họp để
học tập.
ĐÔ LÔ
.....
Hàm ý là toàn bộ.
Phẩm Chúc lụy trong kinh Đạo hành
bát nhã quyển 10 (Đại 8, 478 thượng), nói:
“Sau khi ta nhập Niết bàn, ông hãy giáo hóa
chúng sinh trong toàn bộ ba nghìn đại thiên
thế giới, đưa họ vào trong Phật pháp và giúp
họ thành tựu đạo quả A la hán”.
[X. kinh Đạo hành bát nhã Q.2; Đại tuệ
Phổ giác thiền sư ngữ lục Q.30; Cát đằng
ngữ tiên Q.5].
ĐÔ MÂU LÔ THIÊN
Phạm: Tumburu, Pàli: Timbaru.
Cũng gọi Đâu mâu lô thiên, Đống mẫu

ra thiên, Đam phù lâu thiên, Trân phù
lâu thiên.
Vị tôn này ngồi ở giữa 5 vị Phụng giáo ở
đầu cực bắc của viện Văn thù trên Hiện đồ
mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo.
Hình tượng của Ngài mầu đỏ sậm, tóc
ĐÔ MÂU LÔ THIÊN

Í
đỏ, mắt trợn
trừng, hàm
răng trên cắn
vào môi, bàn
tay trái ngửa
lên để ở ngang
chỗ thắt lưng,
ngón trỏ, ngón
giữa duỗi
thẳng, cánh
tay phải co lại,
cầm gậy một
chĩa, ngồi tréo chân. Mật hiệu là Kim cương,
chủng tử là (tu) hoặc (ka), hình Tam
muội da là cây gậy. Chân ngôn là “Qui mệnh
A vĩ sa ma dã ninh duệ sa phạ hạ”.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 12
nói, thì Đâu mâu thiên là anh của 4 chị em
Thiên nữ và cũng là họ hàng của chư thiên
trong cõi Dục.
[X. kinh Đại bảo tích Q.32; Huyền pháp
tự nghi quĩ Q.1; Lí thú thích Q.hạ; Chư
thuyết bất đồng kí Q.5; Thai tạng giới thất
tập Q.trung].
ĐÔ THỊ
... ..
Phạm,Pàli:Nagara.
Tại Ấn độ, sự thành lập đô thị chậm
hơn thời đại thành lập kinh Phệ đà. Trong
các câu kệ 414, 1013 của Kinh tập (Pàli:
Sutta-nipàta) là bộ kinh Phật xưa nhất, và
trong các câu kệ 40, 150, 315 trong kinh
Pháp cú (Pàli:Dhammapada) đều có danh
từNagara.
Vào thời đức Phật nhập diệt đã có 6 đô

thị lớn (Pàli:Mahànagara), đó là: Chiêm
ba (Pàli:Campà), thành Vương xá (Pàli:
Ràjagaha), thành Xá vệ (Pàli:Sàvatthì),
Sa chỉ đa (Pàli:Sàketa), Kiêu thiểm tì (Pàli:
Kosambì) và Ba la nại (Pàli:Bàràịasì).
Lúc bấy giờ tín đồ Phật giáo sinh sống
trong các đô thị phần lớn là hàng vương công,
quí tộc và thương gia, tuy cũng có tín đồ
nông dân, nhưng thời ấy Phật giáo lấy đô
thị làm trung tâm truyền bá. Đến khi giáo
đoàn Bồ tát của Phật giáo Đại thừa được
thành lập thì lại lấy giai cấp thương gia ở đô
thị làm trung tâm, cho nên tính cách tôn
giáo đô thị lại càng rõ rệt.
Tại Trung quốc và Nhật bản, việc truyền
bá Phật giáo lúc đầu cũng lấy các đô thị làm
trung tâm, nhưng về sau này lần lần lan rộng
đến các vùng nông thôn, ngư thôn, thậm
chí đến cả nơi biên cương xa xôi.
ĐÔ THỊ VƯƠNG
Cũng gọi Đô đế vương, Đô điếu vương.
Ông vua thứ 9 trong 10 ông vua ở cõi
U minh.
Cứ theo kinh Dự tu thập vương sinh thất
và kinh Địa tạng bồ tát phát tâm nhân duyên
thập vương nói, thì người chết xuống ở trong
cõi U minh được một năm thì đến chỗ ông
vua này để chịu sự phán xét về nghiệp thiện
nghiệp ác mà người ấy đã tạo lúc còn sống.
Vì những người chết tụ họp ở đây đông đảo
giống như cái chợ trong đô thành, nên gọi
ông vua này là Đô thị vương. Bản địa của
vua này là A súc Như lai hoặc là bồ tát Đại
thế chí. Ngoài việc phán xét tội nghiệp của
người chết, ông vua này còn nói cho họ nghe
về công đức trì tụng kinh Pháp hoa và công
đức niệm danh hiệu
Phật A di đà.

Ngoài ra, điện thứ
9 ở cõi U minh do Đô
thị vương cai quản là
Đại địa ngục Nhiệt não
(hoặc gọi là địa ngục A
tị) nằm phía dưới tảng
đá Ốc tiêu dưới biển
lớn về phía tây. Địa
ngục này có 16 địa ngục
nhỏ bao quanh.
Trời Đô Mâu Lô
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
ĐÔ THỊ VƯƠNG
Đô Thị Vương

Í
[X. Khảo tín lục Q.4; Phật tượng đồ vựng
Q.3]. (xt. Diêm La Thập Điện).
ĐÔ TRÁ CA ÂM
...........
Phạm:Toỉaka-vftta.
Cũng gọi Đô trá ca chủng chủng diệu
thanh, Già tha diệu thanh.
Một thứ âm thanh có vần, luật (Phạm:
metre) phát ra khi ca vịnh, tán thán.
Trong kinh điển thường nói người nghe
pháp do trong lòng vui mừng mà phát ra
âm thanh này.
Phẩm La bà na vương khuyến thỉnh
trong kinh Đại thừa nhập lăng già quyển 1
(Đại 16, 587 hạ), nói: “Bấy giờ, vua La bà na
lăng già dùng âm thanh Đô trá ca tán thán
đức Phật, xong rồi, lại dùng tiếng ca vịnh
mà nói tụng”.
Nhưng, theo bản tiếng Phạm của kinh
Đại thừa nhập lăng già, thìToỉakalà tên
của luật vần,Vfttacũng chỉ cho luật vần
và được đặt ở trước văn kinh.
ĐÔ TỰ
.....
Gọi đủ: Đô giám tự. Cũng gọi: Đô quản,
Đô tổng.
Chức vụ của vị tăng trông coi các việc
lặt vặt trong chùa. Là một trong 6 vị tri sự
của Đông tự trong Thiền viện.
Mục Lưỡng tự chương Đông tự tri sự
Đô giám tự trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui quyển hạ (Đại 48, 1132 thượng), nói:
“Thanh qui xưa chỉ đặt chức Giám viện,
sau vì trong chùa đông chúng tăng nên
thêm chức Đô tự để trông coi các việc lặt

vặt, như thời khóa sớm chiều, nhang đèn,
quét tước, tiếp đón quan viên thí chủ, tính
toán sổ sách,chi thu tiền gạo, làm cho cuối
năm có dư”.
Thời xưa, khi tùng lâm cực hưng thịnh,
phần nhiều thỉnh các vị Tây đường, Thủ
tọa, Thư kí kiêm nhiệm chức này, còn Đô
tự cũng kiêm nhiệm Thủ tọa, Thư kí, nếu
không thì phải suy cử vị nào có tuổi hạ cao,
làm việc liêm khiết, vốn được đại chúng mến
phục, đảm nhiệm chức này.
[X. mục Đô giám tự trong Thiền lâm bị
dụng thanh qui Q.7; Bách trượng thanh qui
chứng nghĩa kí Q.6; Thiền lâm tượng khí
tiên Chức vị môn]. (xt. Giám Tự).
ĐÔ VĂN
Tên gọi một chức tăng trong Thiền lâm,
ở giữa chức Đô tự và Giám tự. Chức này
nay không còn.
[X. Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.3;
Thiền lâm tượng khí tiên Chức vị môn].
ĐỒ
Cũng gọi: Trà, Noa, Na, Nẵng, Tra, Đà,
Sá, Trạch, Đảm, Định, Đàn, Trạc.
Chữ Tất đàm (đha).
Là một trong 52 tự môn, chữ cuối cùng
trong 42 chữ cái của tiếng Phạm nói trong
các kinh Hoa nghiêm, Bát nhã, là âm lưỡi
thứ 3 trong 5 loại thanh của phụ âm.
Chữ “Đồ” giải thích theo nghĩa nông cạn
là “nắm giữ”, theo nghĩa sâu xa là kín nhiệm,
là “nắm giữ chẳng thể được”.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 cho rằng “nắm
giữ” là chuyển thích từ tiếng Phạmđhaôka.
Còn kinh Quang tán bát nhã quyển 7 và
kinh Phóng quang bát nhã quyển 4 thì giải
thích là tận cùng. Cho nên chữ Đồ là chữ
cuối cùng của tất cả các chữ cái, ngoài chữ

này không còn chữ nào nữa.
Tông Thiên thai dùng 42 chữ cái phối
với 42 giai vị của thừa Bồ tát: chữ A biểu thị
Sơ trụ, chữ Đồ biểu thị Diệu giác.
[X. kinh Đại nhật Q.2; phẩm Tự mẫu
trong kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng;
luận Đại trí độ Q.48].
ĐỒ

Í
ĐỒ CÁT NI
Phạm:Đàkinì. Dịch ý: Không hành mẫu.
Cũng gọi Noa cát ninh, Noa cát ni, Noa
chỉ nễ, Đồ kì ni, Đồ chỉ ni, Đồ cát nễ, Đà kì
ni, Tra chỉ ni.
Nhóm 3 thiên quỉ (quỉ trời) ngồi và một
quỉ nằm ngửa được bày ở bên trái Diêm
ma thiên, phía nam viện Kim cương bộ
ngoài trên Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng
giới Mật giáo.
Về hình tượng:
Quỉ ở giữa toàn
thân mầu đỏ, tay
phải cầm chân
người, đang há
miệng ăn, tay trái
cầm cánh tay
người; quỉ bên
phải, tay trái cầm
dao, khuỷu tay
phải dựng lên,
ngón trỏ xoay về bên phải, bốn ngón kia
co lại cầm bát; quỉ bên trái, cánh tay trái co
lại, nắm tay để trước ngực, khuỷu tay phải
dựng lên cầm bát; quỉ nằm ngửa thì nằm
trước mặt ba thiên quỉ, mắt nhắm, tóc dựng
ngược, hai tay đặt thẳng theo thân. Chủng
tử là (haô), hình tam muội da là cái bát
(Phạm:kapàla).
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 10,
thì Đồ cát ni là họ hàng của Đại hắc thần
(Thần đen kịt), một trong các quỉ Dạ xoa,
có sức thần thông tự tại, biết được ngày
chết của người ta trước 6 tháng, nên chuẩn
bị trước để ăn trái tim của người ấy và

dùng vật khác thay thế vào. Đến đúng lúc
người ấy hấp hối thì vật tráo mới hư nát.
Người tu pháp Đồ cát ni, nếu thành tựu,
có thể được đại thần thông. Để trừ nhóm
ác quỉ này, đức Phật Tì lô giá na dùng
pháp môn Hàng phục tam thế hóa làm
Đại hắc thần để thu nhiếp họ, khiến họ đều
quy y Phật.
Pháp Đồ cát ni vốn là của ngoại đạo
Ấn độ, được phái Mật giáo tả đạo thu dụng.
Về sau, giáo phái này được truyền vào Tây
tạng. Trong các kinh và nghi quĩ được
truyền dịch ở Trung quốc, không thấy có
pháp Đồ cát ni, nhưng nó lại được thịnh
hành ở Nhật bản và nhiều kinh quĩ đã được
ngụy tạo.
[X. kinh Đại bi không trí kim cương đại
giáo vương nghi quĩ; phần Ngoại kim cương
bộ nghi quĩ trong kinh Tối thượng căn bản
đại lạc kim cương bất không tam muội đại
giáo vương Q.3; kinh Đại nhật Q.2; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.7].
ĐỒ ĐỘC CỔ
Quả trống có bôi chất độc, khiến người
nghe tiếng trống ấy chết liền. Thiền tông
dùng từ ngữ này để ví dụ lời nói cơ duyên
của bậc thầy có năng lực làm cho người học
diệt hết tham, sân, si.
Mục Toàn khoát thiền sư trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 16 (Đại 51, 326
trung),nói: “Ý trong lời dạy của ta giống
như trống có bôi chất độc (đồ độc cổ), đánh
một tiếng, xa gần người người nghe đều
mất mạng!”.
[X. kinh Niết bàn Q.9 (bản Bắc)].
ĐỒ HƯƠNG
Phạm: Vilepana. Cũng gọi Đồ thân
hương, Đồ diệu hương.

Thoa hương cho thân mình thơm tho.
Ấn độ từ xưa khí hậu rất nóng bức,
người ta dễ đổ mồ hôi, nên phong tục xứ
này thường lấy các thứ hương như chiên
đàn v.v... nghiền thành bột, hòa với nước,
dùng để thoa lên mình cho thơm. Nhưng
đức Phật chế giới, qui định tỉ khưu và sa
ĐỒ HƯƠNG
Đồ Cát Ni
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

Í
di v.v... không được thoa hương hoặc đeo,
đội tràng hoa thơm.
Các kinh cũng nói, người xuất gia nên
dùng giới và thiền định trừ sạch cáu bẩn
của tâm mình để thay thế cho cách đeo hoa,
thoa hương mà người ngoài đời dùng. Nhưng
nếu dâng hương thoa cúng dường chư Phật,
Bồ tát thì sẽ được công đức rất lớn. Cho
nên Mật giáo gọi chung đồ hương, át già
(nước trong), tràng hoa, hương đốt, thức ăn
uống, đèn sáng là 6 thứ cúng dường, nhưng
phải tùy theo các bộ bất đồng (Phật bộ, Liên
hoa bộ, Kim cương bộ) mà cúng dường các
loại đồ hương khác nhau.
[X. kinh Tì ni mẫu Q.5; Kim cương đính
kinh du già tu tập Tì lô giá na tam ma địa
pháp; phẩm Đồ hương dược trong kinh Tô
tất địa yết ra Q.thượng; luận Đại trí độ Q.93].
(xt. Hương).
ĐỒ KHÔI NGOẠI ĐẠO
Đồ khôi, Phạm: Bhasman.
Cũng gọi Khôi đồ ngoại đạo, Thú chủ
ngoại đạo (Phạm: Pàzupata), Ngưu chủ
ngoại đạo.
Phái ngoại đạo này tu khổ hạnh để cầu
sinh lên cõi trời, thường lấy tro bôi (đồ khôi)
lên khắp mình. Là một trong các ngoại đạo
của Ấn độ đời xưa.
Phái này thờ trời Đại tự tại (Phạm:
Mahezvara), cho trời này là thần sáng tạo
ra muôn vật. Họ bôi tro lên toàn thân, uống
nước nấu với vỏ trấu, giữ các giới bò, chó,
gà, chim v.v..., giết dê cúng trời Đại tự tại,
cho rằng đó là nhân của sự giải thoát. Trời
Đại tự tại còn được gọi là Thú chủ (chủ của

loài thú), phái ngoại đạo này học pháp của
trời Đại tự tại nên cũng gọi là Thú chủ ngoại
đạo, Ngưu chủ ngoại đạo.
[X. kinh Niết bàn Q.16 (bản Bắc); Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.13;
Câu xá luận quang kí Q.9].
ĐỒ TƯỢNG
Cũng gọi Miêu bản đồ tượng. Tiếng dùng
của Phật giáo Nhật bản. Chỉ cho các bức
tranh vẽ tượng Phật, Bồ tát, Tổ sư, hình mạn
đồ la, Biệt tôn, đàn, vật cúng dường v.v...
Thông thường vẽ các đường nét, không
tô mầu, bức nào quan trọng thì vẽ trên lụa
để cất kĩ.
Trong Mật giáo, sự truyền thừa về sự
tướng rất phức tạp, cho nên cũng có khá
nhiều loại đồ tượng. Các tác phẩm ở thời kì
đầu như: Bí tạng kí của sư Không hải, Chư
thuyết bất đồng kí của sư Chân tịch đều là
những công trình nghiên cứu về đồ tượng.
Các tập đồ tượng được chỉnh lí, biên tập từ
cuối thời kì Bình an đến đầu thời kì Liêm
thương thì có: Tôn dung sao, Biệt tôn tạp
kí, Giác thiền sao, A sa phọc sao...
Các Miêu bản đồ tượng phần lớn đã bị
thất lạc, số còn lại thì được chia ra để cất giữ
tại các chùa: Đề hồ, Nhân hòa, Giáo vương
hộ quốc, Cao sơn, Thạch sơn và núi Cao
dã... Thời đó, có rất nhiều vị tăng họa sĩ
giỏi, chuyên vẽ tranh Phật, về sau cũng tham
dự việc tạo tác đồ tượng.
Ngoài ra, các đồ tượng của Thai tạng giới
và Ngũ bộ tâm quán cũ do ngài Viên trân
mang từ Trung quốc về Nhật bản đã được
sao vẽ phỏng theo lại nhiều lần làm cho việc
nghiên cứu về đồ tượng ở đời sau càng thêm
phức tạp.
ĐỒ TƯỢNG SAO

Cũng gọi Tôn dung sao, Huệ thập sao,
Thập quyển sao.
Gồm 10 quyển, do ngài Huệ thập thuộc
tông Chân ngôn Nhật bản soạn.
Sách này nói rõ về tên tiếng Phạm, mật
hiệu, chủng tử, hình tam muội da, đạo tràng
quán, ấn khế, chân ngôn, hình tượng của
ĐỒ TƯỢNG SAO

Í
chư tôn và các loại mạn đồ la; đồng thời,
trình bày về pháp cúng dường theo thứ tự
trong Mật giáo.
Theo bản chép tay (Đồ tượng sao) hiện
được cất giữ ở viện Thường lạc tại Minh
lang, Kinh đô (Kyoto) thì nội dung sách
này chia làm 6 bộ: Chư Phật bộ, Kinh bộ,
Chư Bồ tát bộ, Quan âm bộ, Phẫn nộ bộ
và Chư thiên bộ, tổng cộng gồm 100 vị
tôn và 6 pháp.
ĐỒ TỲ
Pàli:Jhàpita.
Cũng gọi: Xà duy, Xà tì, Da duy, Da tuần.
Dịch ý: Thiêu nhiên, thiêu nhân, phần
thiêu, thiêu, nghĩa là hỏa táng. Nơi cử hành
Đồ tỳ gọi là Đồ tỳ sở. Phương pháp hỏa
táng đã được thực hành tại Ấn độ từ trước
thời đức Phật, về sau, Phật giáo cũng thu
dụng.
Sau khi Phật giáo được truyền đến Trung
quốc và Nhật bản thì phần nhiều phương
pháp này cũng được dùng theo. Trong các
tùng lâm Trung quốc, “Đồ tì” thường được
gọi là “Tống vãng sinh”.
[X. kinh Du hành trong Trường a hàm
Q.3; Hữu bộ tì nại da dược sự Q.9; Thích
thị yếu lãm Q.hạ; Huyền ứng âm nghĩa Q.5].
(xt. Táng).
ĐỘ
Vượt qua. Ý nói vượt qua được biển lớn
của sự sống chết, mê lầm ở bên này, mà đến
được bờ giác ngộ, giải thoát ở bên kia.
Xuất gia là bước đầu đi đến giác ngộ, bởi
thế nó được gọi là “đắc độ”. Lại tiếng Phạm
pàramità, dịch âm: Ba la mật đa, dịch ý:

độ, độ bỉ ngạn. Nghĩa là từ bờ sinh tử bên
này đến được bờ Niết bàn bên kia.
[X. kinh Bồ tát nội tập lục ba la mật;
luận Đại trí độ Q.12].
ĐỘ BIÊN CHIẾU HOÀNH (1907-1977)
Học giả Phật giáo Nhật bản, người
Đông kinh.
Ông tốt nghiệp khoa Triết học Ấn độ
tại trường Đại học Đông kinh. Sau, ông du
học nước Đức, chuyên nghiên cứu Ấn độ
nguyên điển học. Sau khi trở về nước, ông
lần lượt dạy học tại các trường: Trí sơn
chuyên môn, Đại học Đông dương, Đại học
Cửu châu. Kiến thức của ông về Văn hiến
học rất phong phú và đã dồn hết năng lực
vào việc phiên dịch, hiệu đính các kinh điển
Phật giáo.
Ông có các tác phẩm: Tử hậu đích thế
giới (Thế giới sau khi chết), Tân Thích tôn
truyện, Phật giáo.
ĐỘ BIÊN HẢI HÚC (1872-1933)
Vị tăng người Nhật bản, thuộc tông Tịnh
độ, người Đông kinh, hiệu Hồ nguyệt.
Sư từng du học nước Đức, nghiên cứu
tiếng Phạm, Tây tạng,Pàli, Tôn giáo tỉ giảo
học, Phổ hiền hành nguyện tán v.v... Sư trở
về nước vào năm Minh trị 34 (1910) và giữ
chức Giáo sư tại các trường Đại học Đại
chính, Đông dương.
Sư cùng với ông Cao nam Thuận thứ
lang xem xét lại Đại chính tân tu Đại tạng
kinh và hiệu
đính Phổ hiền
hạnh nguyện
tán (Phạm:
Bhadra-carìpraịidhàna,
1905) bản
tiếng Phạm.

Đối với Phật
giáo sư đã có
những cống
hiến to lớn.
ĐỘ BIÊN HẢI HÚC
Độ Biên Hải Húc

Í
Ngoài ra, sư còn dốc sức vào công tác
giáo dục và sự nghiệp xã hội, lập Tịnh độ
tông lao động cộng tế hội.
Sư có các tác phẩm: Âu Mĩ đích Phật
giáo, Di cảo tập.
[X. Hồ nguyệt toàn tập Q.hạ].
ĐỘ BIÊN MAI HÙNG (1893-1978)
Học giả Phật giáo Nhật bản, người huyện
Đảo căn.
Ông tốt nghiệp khoa Triết học Ấn độ
tại Đại học Đông kinh, rồi du học Âu châu.
Sau khi trở về nước, ông lần lượt làm giáo
sư ở các Đại học: Đông dương, Câu trạch,
Nhật bản, Thiên diệp v.v...
Các trứ tác của ông gồm có: Tiểu thừa
Phật giáo, Hữu bộ a tì đạt ma chi nghiên
cứu, Nhật bản Phật giáo đích tinh thần,
Thoughts.
ĐỘ CHÚNG SINH TÂM
Tâm đại bi lợi tha của Bồ tát muốn cứu
độ tất cả chúng sinh, khiến cho họ được
sinh vào nước Phật.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ; Vĩnh bình
quảng lục Q.8]. (xt. Bồ Đề Tâm).
ĐỘ ĐIÊP
Giấy chứng minh do nhà nước cấp cho
những người xuất gia làm tăng tại Trung quốc
và Nhật bản thời xưa.
Ở Trung quốc, vào thời đại Bắc Ngụy đã
có chế độ này rồi. Vào năm Khai nguyên 17
(729) đời Đường, vua ban lệnh cho tăng ni
trong nước 3 năm làm sổ sách một lần.
Năm Thiên bảo thứ 6 (747), vua hạ chiếu
cho tăng ni trong nước lệ thuộc vào “Lưỡng
nhai công đức sứ” và do Ti Thượng thư tỉnh

từ bộ cấp phát giấy tờ gọi là Từ bộ điệp, tăng
ni có Từ bộ điệp thì được miễn phudịch.
Năm Đại trung 10 (856) đời vua Tuyên
tông, những người thụ giới bắt đầu được triều
đình cấp chứng minh thư gọi là Giới điệp.
Những tăng sĩ không có độ điệp gọi là Tư
độ tăng và không được nhà nước thừa nhận.
Mãi đến cuối đời Thanh việc cấp Độ điệp
mới chấm dứt. Đến thời Dân quốc trở đi,
thì do Giáo hội Phật giáo Trung quốc cấp
phát trở lại, nhưng là cấp Giới điệp chứ
không phải Độ điệp.
Theo nguyên tắc chung, những người
trúng cách thi kinh (trước khi được độ phải
qua một kì thi đọc kinh hoặc giải thích kinh
luận) mới được cấp phát Độ điệp, nhưng
trong thực tế khó tránh khỏi tệ nạn “đặc
ân” nộp tiền.
Như niên hiệu Chí đức năm đầu (756)
đời vua Túc tông nhà Đường, vì nhu cầu
trong quân đội, Tể tướng Bùi miện tâu lên
vua xin lệnh: ai nộp 100 quan tiền mới được
cấp phát Độ điệp và cho phép cạo tóc. Tệ
nạn mua bán Độ điệp bắt đầu từ đó! Đến
tháng 7 niên hiệu Hi ninh năm đầu (1068)
đời vua Thần tông nhà Tống (có thuyết nói
tháng 10 năm Trị bình thứ 4 (1067) đời vua
Anh tông), nhân năm lụt lội, đói kém, nghe
lời tâu của quan Ti gián tiền phụ, vua lại thi
hành chính sách bán Độ điệp. Sau, chính
sách này cứ kéo dài mãi nên bị kẻ gian lợi
dụng làm Độ điệp giả rất nhiều. Do đó, tháng
8 năm Thiệu hưng thứ 3 (1133) đời vua Cao
tông nhà Nam Tống, theo đề nghị của ông
Chu dị, nhà nước bèn làm Độ điệp bằng lụa
mỏng có hoa để phòng kẻ gian làm giả. Đời
Nam Tống cũng có lệ lạm dụng bán Độ điệp
mà lịch sử gọi là “tiền miễn đinh” (miễn thuế

hộ khẩu) hoặc “tiền thanh nhàn” (mua sự
thanh nhàn).
Từ đời Đường về sau, Độ điệp được làm
bằng lụa, đến đời Tống Chân tông thì đổi
lại bằng giấy. Căn cứ vào số bản Độ điệp do
Từ bộ đương thời cấp phát, thì thấy rằng,
chỉ trong năm Thiên hi thứ 3 (1019) thôi,
ĐỘ ĐIÊP

Í
toàn quốc đã có tới 23 vạn người xuất gia
làm tăng. Đến đời vua Tống Thần tông thì
bắt đầu phát hành “Không điệp”, nghĩa là
tờ Độ điệp để trống, chưa ghi pháp danh
ai cả.
Mục Thiệu hưng thập ngũ niên đại trong
Phật tổ thống kỉ quyển 47 (Đại 49, 425 hạ)
nói: “Vua ban lệnh cho Tăng ni, Đạo sĩ trong
nước bắt đầu nộp tiền đinh từ 1.300 đến
10.000 tiền gồm chín bậc, gọi là tiền thanh
nhàn. Những người từ 60 tuổi trở lên và
người tàn tật được miễn nộp”.
Ngoài ra, khi chư tăng đi hành cước phải
mang theo Độ điệp bên mình, khi ở lại chùa
nào thì xuất trình cho vị Duy na để chứng
minh mình là tăng được nhà nước công nhận
(công độ tăng).
Tại Nhật bản, từ thời Nại lương trở đi,
người xuất gia được cấp Độ điệp trước, lúc
thụ giới mới trao Giới điệp. Về sau, vào thời
đại Liêm thương, việc cấp phát Độ điệp có
dễ dàng hơn. Thiền sư Phật thừa hiệu Tuệ
quảng trong cùng một ngày cấp cả Độ điệp
và Giới điệp. Từ đời Minh trị về sau, các
tông phái cứ y theo lệ cũ mà cấp phát Độ
điệp và Giới điệp.
[X. mục Sa di đắc độ của chương Đại
chúng trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.hạ; mục Từ bộ điệp phụ trong Đại tống
tăng sử lược Q.trung]. (xt. Giới Điệp).
ĐỘ KHOA
Khoa thi tuyển chọn người xuất gia làm
tăng.
Vào đầu năm Cảnh long (707-709) đời
vua Trung tông nhà Đường, vua ban lệnh

mở khoa thi kinh để chọn người trong nước
xuất gia làm tăng. Sư Đồng đại nghĩa ở phía
bắc núi Linh ẩn thi tụng kinh Pháp hoa đỗ
hạng nhất. Đây là Độ khoa lần đầu tiên tại
Trung quốc.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.51].
ĐỘ LẠC XOA
Phạm:Atilakwa.
Lạc xoa (Phạm:lakwa) là đơn vị của số
mục kế toán ở Ấn độ đời xưa, tương đương
với số 100.000. Mười Lạc xoa gọi là Độ lạc
xoa, tương đương với số 1.000.000.
[X. phẩm Phân biệt thế gian trong luận
A tì đạt ma câu xá Q.12].
ĐỘ LỊCH TOẢN
Một loại dùi to, nặng, phải nhờ sức của
xe quay tròn mới có thể khoan được vật.
Khi xây dựng cung A phòng (có thuyết
cho là xây Vạn lí trường thành), Tần thủy
hoàng đã cho chế tạo cái dùi to này, nhưng
về sau nó trở thành vô dụng. Thiền tông
bèn dùng từ ngữ “Tần thời độ lịch toản”
(cái dùi của đời Tần) để ví dụ người vô dụng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12 (Đại
51, 291 trung), nói: “Có vị tăng đến gõ cửa.
Sư hỏi: Ai đó?
Vị tăng đáp: Mỗ giáp!
Sư nói: Cái dùi của đời Tần (đồ vô
dụng)!”.
ĐỘ MÔN TỰ
Chùa ở ngọn núi Lăng già tại Đương
dương, tỉnh Hồ bắc, do ngài Thần tú sáng
lập vào khoảng năm Nghi phụng (676-678).
Trong kinh Lăng già có câu “Vô lượng
độ môn, tùy loại phổ hiện”, theo câu kinh
này mà chùa còn được gọi là Lăng già cô
phong độ môn lan nhã, Độ môn lan nhã.
Vào năm Thần long thứ 12 (706), ngài

Thần tú thị tịch, thụy hiệu là “Đại Thông
Thiền Sư”, từ đó chùa được đổi tên là chùa
Đại thông. Vua Duệ tông nhà Đường từng
ban tặng 30 vạn tiền cho việc kiến thiết mở
rộng thêm và trở thành đạo tràng căn bản
ĐỘ MÔN TỰ

Í
của Thiền tông phương bắc. Về sau, chùa bị
hoang phế.
Đến khoảng năm Vạn lịch (1573-1619)
đời Minh, ngài Vô tích Chính hối đứng ra
trùng tu mới được hưng thịnh trở lại. Khoảng
năm Quang tự (1875-1908) đời Thanh, sư
An tướng sửa lại và xây dựng thêm, chia
làm hai chùa Độ môn và Đại thông.
Trong chùa hiện còn bài minh khắc trên
bia đá nói về thiền sư Đại thông chùa Ngọc
tuyền do ông Trương thuyết soạn vào đời
Đường. Ngoài ra còn có tháp của các bậc
cao tăng như: Thần tú, Chính hối, Vạn pháp
Thiết phong v.v...
[X. Lăng già sư tư kí; Kinh môn ngọc
tuyền chí].
ĐỘ ỐC TIÊU
Vượt qua tảng đá nóng. Biệt hiệu của
đức Phật Thích ca mâu ni được nói đến trong
phẩm Danh tự của kinh Hoa nghiêm (bản
dịch cũ).
Ở giữa biển cả có tảng đá nóng gọi là Ốc
tiêu hút các dòng nước. Chúng sinh được ví
như tảng đá nóng hút hết năm món dục lạc
(tiền của, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ
nghỉ) mà không bao giờ nhàm chán, chỉ có
đức Phật mới vượt khỏi năm món dục lạc
ấy, nên gọi Ngài là Độ ốc tiêu.
(xt. Ốc Tiêu).
ĐỘ TĂNG
Là nghi thức độ người thế tục xuất gia
làm tăng.
Độ nghĩa là ra khỏi thế tục, xa lìa sinh tử.
ĐỘ THẾ
I. Độ Thế.

Vượt khỏi cõi mê trong ba đời.
Độ nghĩa là qua sông, ra khỏi, như nói:
Xuất thế, xuất thế gian, li thế gian. Như
phẩm Li thế gian trong kinh Hoa nghiêm
cũng được gọi là Độ thế phẩm kinh.
II. Độ Thế.
Chỉ cho tất cả nghề nghiệp mình theo
đuổi để mưu cầu danh lợi.
III. Độ Thế.
Chỉ cho người cứu độ thế gian. Như
phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma cật sở
thuyết (Đại 14, 538 thượng), nói: “Hay độ
các thế gian”.
[X. kinh Phật thuyết vô lượng thọ
Q.thượng].
ĐỘ THOÁT
Vượt qua nỗi khổ sống chết, trút bỏ hết
các phiền não.
Gọi đủ: Đắc độ giải thoát, cũng gọi Đắc
thoát.
Tức là xa lìa cảnh giới trôi lăn trong ba
cõi, đạt đến bờ Niết bàn giải thoát bên kia.
[X. kinh Phật thuyết vô lượng thọ
Q.thượng; phẩm Tựa trong kinh Pháp hoa].
ĐỔ HÓA LA QUỐC
Phạm: Tukhàra, Tu#khàra, Tuwàra.
Cũng gọi Đổ khư la quốc, Thổ hỏa la
quốc, Đâu khư lặc quốc, Đô khư quốc.
Tên một nước xưa ở phía tây nam cao
nguyên Phạ mễ nhĩ (Pamirs) và thượng du
sông Oxus. Nước này nằm ở vùng xung yếu
từ mạn đông Thổ nhĩ kì đến Ba tư, Ấn độ,
vốn là phần đất của đế quốc Ba tư. Sau khi
bị Đại đế Á lịch sơn (Alexander the Great)
chinh phục vào thế kỷ III trước Tây lịch thì
trở thành nước Đại hạ (Batria). Đến thế kỉ
thứ II trước Tây lịch nước Đại hạ lại bị người
Nguyệt thị (Tây phương gọi là người

Tokharoi) tiêu diệt và kiến lập vương triều
Quí sương vào thế kỉ thứ I trước Tây lịch.
Sau đó lại liên tiếp bị xâm lăng hoặc thống
ĐỔ HÓA LA QUỐC

Í
trị bởi các vương triều Cấp đa của Ấn độ,
vương triều Tát san của Ba tư, người Áp thát
(một chi nhánh Hung nô) và Tây Đột quyết.
Đến khoảng thế kỉ thứ VII thì xứ này nội
thuộc nhà Đường của Trung quốc. Về sau
lại bị tín đồ Hồi giáo Ả rập (Arab) thống trị.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 1
chép, thì nước Đổ hóa la chiều nam bắc dài
hơn 1 nghìn dặm, chiều đông tây hơn 3
nghìn dặm. Đông giáp dãy Thông lĩnh (thuộc
cao nguyên Pamirs), tây giáp Ba tư (nay là
Iran), nam giáp với núi Đại tuyết (Hindu
Kush), bắc tiếp với Thiết môn (phía nam
Samarkand). Ở đây vào cuối mùa đông đầu
mùa xuân mưa dầm liên miên, nên chư tăng
an cư từ ngày 16 tháng 12 đến ngày rằm
tháng 3 thì kết thúc.
Phật giáo được truyền vào xứ này rất sớm.
Trong Pháp sắc của vua A dục và Thiện kiến
luật tì bà sa quyển 2 đều ghi chép việc vua A
dục phái Sứ đoàn Pháp quan đến đây truyền
đạo. Theo chương 5 và chương 13 trong
“Phật giáo sử” của Đa la na tha, thì vào thời
vua Mân na lạp (Phạm: Minara, có lẽ là
vua Milinda trong kinh Na tiên tỉ khưu) của
nước Đổ hóa la, có Tổ phó pháp tạng là Đề
đa ca (Phạm:Dhìtika) đã hướng dẫn 500 vị
tỉ khưu đến nước này hoằng pháp. Ngoài ra,
ngài Diệu âm (Tạng:Dbyaís-sgrogs), một
trong 4 vị Đại luận sư của Thuyết nhất thiết
hữu bộ, cũng là người nước Đổ hóa la.
Lại cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển
2, Đại đường tây vực cầu pháp cao tăng
truyện và Khai nguyên thích giáo lục quyển
9, thì trong số các dịch giả kinh điển Phật

phần nhiều có người Đổ hóa la, như các dịch
giả kinh Tăng nhất a hàm, kinh Trung a
hàm, luận A tì đàm tì bà sa, kinh Vô cấu
tịnh quang đại đà la ni v.v...
Tín đồ Phật giáo nước Đổ hóa la chủ
yếu quan hệ với vùng Ca thấp di la, nên đã
tu học và thừa kế giáo pháp của Thuyết nhất
thiết hữu bộ Tiểu thừa. Thời gần đây, ở vùng
Trung á người ta đã đào được một số kinh
sách Phật bằng tiếng Đổ hóa la không còn
nguyên vẹn; các nhà khảo cổ suy đoán là
những kinh sách này đã được sao chép vào
khoảng thế kỉ VI đến thế kỉ VIII và hầu hết
đã được dịch từ tiếng Phạm, trong đó đều là
kinh sách của Thuyết nhất thiết hữu bộ, chứ
vẫn chưa phát hiện kinh điển Đại thừa.
Tiếng Đổ hóa la thuộc ngữ hệ Ấn Âu,
nhưng khác với ngữ hệ của các nước láng
giềng là Ấn độ và Iran.
Ngoài ra, khảo sát các di tích hiện còn ở
trên vách động Nghìn Phật tại nước Cưu tư
(Kizil), chúng ta có thể biết người Đổ hóa la
cũng đã từng đóng góp công sức vào việc
hoàn thành ngôi chùa hang động này.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.68; kinh
Phật mẫu đại khổng tước minh vương
Q.trung; luận A tì đàm tì bà sa Q.41; luận
Đại trí độ Q.25; Đại đường tây vực kí Q.12;
Vãng ngũ thiên trúc truyện; Tùy thư tây vực
liệt truyện 48; Phạm ngữ tạp danh; Bắc sử
tây vực liệt truyện 85; Đường thư đột quyết
liệt truyện 140; Tây vực liệt truyện 146 Thổ
hỏa la; Tây vực Phật giáo chi nghiên cứu
(Vũ khê Liễu đế); Thổ hỏa la; Xá vệ khảo
(Tỉnh thượng Chân quang)].
ĐỖ HẠNH KHẢI
Cư sĩ dịch kinh ở đời Đường, người đất
Kinh triệu.

Trong năm Nghi phụng (676-679), ông
giữ chức Triều tán lang, coi việc tiếp khách
ở Hồng lô tự. Ông giỏi văn chương, thông
hiểu ngôn ngữ các nước, nhất là tiếng
Thiên trúc.
Bấy giờ, có ngài Phật đà ba lợi từ nước
Kế tân mang kinh tiếng Phạm đến hiến, vua
ban lệnh sai Hạnh khải phiên dịch, tháng
giêng năm Nghi phụng thứ 4, ông dịch xong
kinh Phật đính tôn thắng đà la ni 1 quyển.
Những chi tiết khác về ông cũng như năm
ĐỖ HẠNH KHẢI

Í
sinh năm mất đều không rõ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9].
ĐỖ KHẨU
Ngậm miệng không nói.
Phật pháp sâu xa mầu nhiệm, không thể
dùng lời nói mà diễn đạt được, gọi là Đỗ
khẩu.
Chú Hoa nghiêm kinh đề pháp giới quán
môn tụng quyển hạ (Đại 45, 702 trung), nói:
“Ma kiệt đóng cửa, Tì da ngậm miệng”.
Câu “Ma kiệt đóng cửa” chỉ cho đức Phật
lúc mới thành đạo ở nước Ma kiệt đà, trong
21 ngày không nói pháp, cũng như đóng
cửa im lặng, biểu thị ý nghĩa Phật pháp sâu
xa, không thể dùng ngôn thuyết, âm thanh
mà truyền đạt được.
Còn câu “Tì da ngậm miệng” thì chỉ cho
cư sĩ Duy ma ở thành Tì da thị hiện có bệnh,
các vị Bồ tát tụ tập bàn về pháp môn Bất
nhị, đến khi bồ tát Văn thù hỏi cư sĩ Duy
ma, thì Duy ma chỉ im lặng, biểu thị pháp
môn bất nhị không thể dùng lời nói mà giảng
giải được.
[X. Triệu luận; Tam luận huyền nghĩa].
ĐỖ SOẠN THIỀN HÒA
Cũng gọi Đỗ thiền hòa. Tiếng dùng trong
Thiền lâm.
Chỉ cho vị Thiền tăng chưa hiểu rõ Phật
pháp một cách chân thực.
Lời chú thích ở tắc 64 trong Bích nham
lục (Đại 48, 194 hạ), nói: “Đáng tiếc, đuổi
cả đi rồi, toàn là thứ thùng sơn, phỏng làm
được gì? Đỗ soạn thiền hòa, nhan nhản như
vừng (mè) như thóc”.
ĐỖ THUẬN (557-640)

Sơ tổ tông Hoa nghiêm ở đời Đường,
người Vạn niên, Ung châu (phía bắc huyện
Lâm đồng, tỉnh Thiểm tây), họ Đỗ.
Sư xuất gia
năm 18 tuổi, pháp
hiệu là Pháp
thuận, thờ ngài
Tăng trân (Đạo
trân) ở chùa Nhân
thánh làm thầy, tu
tập thiền định. Về
sau, sư vào ở trong
núi Chung nam
tuyên giảng giáo lí
Hoa nghiêm. Sư
không ưa ngôn từ phù phiếm, chỉ cần hiển
bày được chính lí, hễ gặp miếu quỉ cây thần
trên đường sư liền đốt hết. Vua Thái tông
nhà Đường nghe danh đức của sư bèn thỉnh
sư vào cung để được diện kiến.
Sư lại đi đến các quận huyện, khuyên
người niệm Phật A di đà, đồng thời soạn
“Ngũ hối văn” để tán thán cõi Tịnh độ, người
đời tôn sư là hóa thân Văn thù, tôn giả Đế
tâm, bồ tát Đôn hoàng.
Năm Trinh quán 14 sư thị tịch tại chùa
Nghĩa thiện ở phía nam Kinh đô, thọ 84
tuổi.
Sư có các tác phẩm: Hoa nghiêm ngũ
giáo chỉ quán, Hoa nghiêm pháp giới quán
môn, Thập môn thực tướng quán, Hội chư
tông biệt kiến tụng, mỗi thứ 1 quyển.
[X. Tục cao tăng truyện Q.25; Hoa
nghiêm kinh truyện kí Q.3, Q.4; Chung nam
sơn Đỗ thuận thiền sư duyên khởi; Phật tổ
thống kỉ Q.29, Q.39].
ĐỘC ẢNH CẢNH
Một trong 3 loại cảnh do tông Pháp tướng

lập ra.
Nghĩa là tướng ngã, pháp do ý thức
thứ 6 vọng tưởng phân biệt mà có, nó
không có thực thể, chỉ là cái bóng dáng
do Kiến phần của ý thức biến hiện ra, như
ĐỘC ẢNH CẢNH
Đỗ Thuận

Í
các cảnh tướng hoa đốm giữa hư không, lông
rùa, sừng thỏ v.v... đều là ảo tưởng. Độc
ảnh cảnh thuộc về tính Biến kế sở chấp trong
3 tính.
Duy thức xu yếu quyển thượng phần cuối
(Đại 34, 620 trung), nói: “Độc ảnh cảnh chỉ
do kiến phần của ý thức duyên theo cảnh
giả mà có, như duyên theo lông rùa, hoa
đốm, thạch nữ, vô vi v.v... Những cảnh ấy
đều nương vào tâm chứ không có thể, dụng
riêng. Vì là cảnh giả nên gọi là Độc ảnh (chỉ
là bóng dáng).
Độc ảnh cảnh có đủ 3 loại tùy tâm:
1. Tính tùy tâm: Cảnh và tâm năng
duyên cùng một tính.
2. Chủng tùy tâm: Cảnh và tâm năng
duyên cùng một chủng tử sinh ra.
3. Hệ tùy tâm: Cảnh và tâm năng duyên
cùng một giới hệ.
[X. Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
Q.1 phần cuối]. (xt. Tam Loại Cảnh).
ĐỘC BỈNH
.....
Tức là pháp tâm niệm sám hối.
Nghĩa là khi tỉ khưu tác pháp sám hối,
nếu là việc rất nhỏ nhặt, hoặc trong chỗ mình
ở, không có ai để mình hướng vào mà sám
hối, thì được phép tự mình nghĩ trong tâm
và miệng nói ra rõ ràng, thì cũng thành việc
sám hối.
ĐỘC BỒ TÁT GIÁO
Giáo pháp của hàng Biệt giáo.
Tông Thiên thai chia giáo pháp của một
đời đức Phật làm 4 loại: Tạng giáo, Thông
giáo, Biệt giáo và Viên giáo, gọi là Hóa pháp

tứ giáo, giáo thứ 3 là Biệt giáo. Giáo pháp
này được nói riêng cho hàng Bồ tát về giáo,
lí, trí, đoạn, hành, vị, nhân, quả, cho nên
gọi là Độc bồ tát giáo.
Nội dung giáo pháp này bàn về lí “Đãn
trung”, nương theo lí ấy mà lần lượt tu tập 3
quán Không, Giả, Trung, dứt hết 12 phẩm
vô minh mà đạt đến quả Phật.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.1; Thiên thai tứ giáo
nghi]. (xt. Hóa Pháp Tứ Giáo).
ĐỘC CỔ CHỬ
Phạm:Vajra. Hán âm; Bạt chiết la.
Cũng gọi Độc cổ, Nhất cổ chử, Nhất cổ
bạt chiết la.
Cái chày kim cương một chĩa của hành
giả chân ngôn Mật giáo.
Nguyên là thứ binh khí của Ấn độ đời
xưa, trong Mật giáo nó được dùng để tượng
trưng cho tâm Bồ đề phá trừ phiền não; là
vật cầm tay của chư tôn hoặc đạo cụ tu
pháp của hành giả Chân ngôn. Theo số chĩa
mà chày có tên gọi khác nhau như: Độc cổ
(chày1chĩa), Tam cổ (chày3chĩa),
Ngũ cổ (chày năm chĩa), Cửu cổ (chày chín
chĩa) v.v... Các loại chày này mỗi loại tượng
trưng cho một ý nghĩa.
Độc cổ tượng trưng cho trí Độc nhất
pháp giới của Đại nhật Như lai; cũng biểu
thị nghĩa tinh tiến, dũng mãnh, phá trừ
phiền não. Vì 2 đầu chày không chia ra các
chĩa mà chỉ có một mũi nhọn cho nên gọi là
Độc cổ. Đây là vật cầm tay của lực sĩ Kim
cương Mật tích, là tay kim cương chử trong
40 tay của bồ tát Thiên thủ Quan
âm và là vật cầm ở 1 trong những
tay bên phải trong 108 tay của bồ
tát Kim cương tạng vương trong
Mật giáo. Chày này cũng là hình

tam muội da của bồ tát Đại tinh
tiến trong 16 vị tôn Hiền kiếp,
của trời Đế thích trong 20 vị trời
trên Mạn đồ la Kim cương giới,
của bồ tát Phát sinh Kim cương
bộ và bồ tát Vô hí luận của Mạn
đồ la Thai tạng giới. Độc cổ còn
có 2 loại là: hình phẫn nộ và hình
ĐỘC CỔ CHỬ
Độc Cổ Chử

Í
phổ thông, cũng có khi ở giữa chỗ tay cầm
khắc mắt quỉ hoặc mặt quỉ gọi là “Quỉ mục
độc cổ chử” hoặc “Quỉ diện độc cổ chử”.
Trong Mật giáo, khi tu pháp Đai đàn thì
ở hướng tây Đại đàn đặt Độc cổ chử, tương
ứng với Liên hoa bộ, tượng trưng cho trí
Diệu quan sát của A di đà Như lai ở Kim
cương giới và của Vô lượng thọ Như lai ở
Thai tạng giới.
Ngoài ra, khi chày Độc cổ được dùng làm
hình Tam muội da, hoặc biểu thị tay kết ấn
chày Độc cổ, thì đều gọi là Độc cổ ấn.
[X. kinh Tô bà hô đồng tử Q.thượng;
kinh Vô nhị bình đẳng tối thượng du già
đại giáo vương Q.6; A súc Như lai niệm tụng
cúng dường pháp; Mâu ca đà dã nghi quĩ
Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.5; Đại nhật
kinh sớ diễn áo sao Q.16 phần cuối]. (xt.
Kim Cương Chử). (có ảnh)
ĐỘC ĐẦU VÔ MINH
Vô minh khởi lên một mình.
Cũng gọi Bất cộng vô minh. Một trong
2 loại vô minh, một trong 5 loại vô minh.
Vô minh là tên gọi khác của Si, là tâm
ám độn không biết rõ sự và lí của các pháp.
Trong 2 Hoặc (phiền não) căn bản: tham,
sân, si, mạn, nghi, ác kiến, thì vô minh (si)
khởi lên một mình, chứ không khởi cùng
với 5 Hoặc kia, vì thế gọi là Độc đầu vô
minh. Trái lại, nếu vô minh khởi cùng một
lúc với 5 Hoặc kia thì gọi là Tương ứng vô
minh.
[X. Tông kính lục Q.74]. (xt. Bất Cộng
Vô Minh).
ĐỘC ĐẦU Ý THỨC

Trong 8 thức do tông Pháp tướng chủ
trương, thì ý thức thứ 6 có 4 loại là: Minh
liễu ý thức, Định trung ý thức, Độc tán ý
thức và Mộng trung ý thức. Trong đó, Định
trung ý thức, Độc tán ý thức và Mộng trung
ý thức không cùng sinh khởi một lúc với
năm thức trước (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân)
mà chỉ khởi một mình và duyên theo khắp
18 giới, vì thế gọi là Độc đầu ý thức.
[X. luận Thành duy thức Q.7; thiên Tâm
ý thức pháp trong Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.6]. (xt. Ý Thức).
ĐỘC GIÁC BỒ ĐỀ
Cũng gọi Duyên giác bồ đề. Một trong
ba bồ đề.
Hàng Độc giác chỉ tự phát tâm bồ đề
chứ không khuyến hóa chúng sinh phát tâm
bồ đề, cũng không học tập nghĩa kinh Đại
thừa, do đó chỉ một mình được giải thoát,
cho nên gọi là Độc giác bồ đề.
[X. luận Câu xá Q.25; Du già luận kí
Q.8 thượng; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.9 phần 3; Tam tạng pháp số
Q.9]. (xt. Tam Bồ Đề, Duyên Giác).
ĐỘC GIÁC THÂN
........
Một trong 10 thân Dung tam thế gian
được nói đến trong kinh Hoa nghiêm.
Tông Hoa nghiêm cho rằng khi bồ tát
Viên giáo dùng trí hiểu biết chân thực mà
nhìn pháp giới thì muôn sự muôn vật, bất
cứ cái gì mắt thấy, đều coi như thân Phật và
chia làm 10 loại gọi chung là 10 thân dung 3
thế gian, trong đó, thân quán xét 12 nhân
duyên để cầu Niết bàn, gọi là thân Độc giác.
(xt. Dung Tam Thế Gian Thập Thân).
ĐỘC GIÁC ỨNG
........

Bồ tát Quán âm ứng với căn cơ Độc giác
mà thị hiện thân Độc giác để hóa độ khiến
họ được giải thoát. Là 1 trong 32 ứng thân
của Ngài.
(xt. Tam Thập Nhị Ứng).
ĐỘC GIÁC ỨNG

Í
ĐỘC GIÁC XẢ BI CHƯỚNG
Người tu hành một mình, tự giác ngộ
mà lìa được sống chết, chỉ cầu độ mình chứ
không phát tâm đại bi cứu giúp tất cả chúng
sinh, nên không đến được quả Phật, vì thế
gọi là Xả bi chướng (xả bỏ tâm đại bi là cái
chướng ngại để đạt quả Phật).
ĐỘC HÀNH BẤT CỘNG VÔ MINH
Vô minh không cùng sinh khởi một lúc
với tham, sân, si v.v..., nhưng tương ứng với
ý thức thứ 6 mà sinh khởi một mình. Là
một trong bốn loại vô minh do tông Pháp
tướng lập ra.
Vô minh này được chia làm hai loại:
1. Chủ độc hành bất cộng vô minh:
Cùng khởi một lúc với tám thứ phiền não
(hoặc) Đại tùy và hai thứ phiền não Trung
tùy, không hiển bày thể dụng của hai loại
phiền não trên, mà chỉ hiển bày thể dụng
của vô minh.
2. Phi chủ độc hành bất cộng vô minh:
Cùng khởi một lúc với các phiền não (hoặc)
Tiểu tùy như phẫn, hận v.v..., chỉ hiển bày
thể dụng của phiền não Tiểu tùy, chứ không
hiển bày thể dụng của vô minh.
[X. luận Thành duy thức Q.5; luận Du
già sư địa Q.58]. (xt. Tứ Chủng Vô Minh).
ĐỘC KHÔNG
.....
Cũng gọi Nhất không. Chỉ có một lí
không.
Các pháp do nhân duyên (các điều kiện
tương đối) sinh đều không có tự tính, như
sắc, tâm, y, chính, cho đến phàm, Thánh v.v...,
tuy thiên sai vạn biệt, nhưng thể tính của

chúng thì rốt ráo đều là không. Lí không
này là duy nhất, không hai, cho nên gọi là
Độc không hoặc Nhất không. Từ này có xuất
xứ từ kinh Đại phẩm bát nhã.
Theo kinh Tịch điều âm sở vấn quyển 5
nói, thì cái “không” trong chiếc bình sứ và
chiếc bình báu chỉ là “một không” chứ chẳng
sai khác.
[X. Ma ha chỉ quán Q.7 phần trên; Đại
minh tam tạng pháp số Q.4].
ĐỘC KINH
.....
Đọc tụng kinh điển.
Tùy theo ý nghĩa của sự đọc kinh mà
có những cách gọi khác nhau, như: Nếu
đọc kinh để khen ngợi công đức của Phật
thì gọi là Tụng kinh, Phúng kinh; nếu đọc
kinh để hiểu rõ nghĩa kinh thì gọi là Khán
kinh; nếu đọc kinh để cầu nguyện thì gọi
Chuyển độc.
Thiền tông còn phân biệt là: Phúng kinh,
Chuyển độc thì phải ở trước đức Phật; còn
Khán kinh thì có thể tùy ý ở trong phòng
liêu. Lại khi tụng kinh Đại bát nhã từ quyển
đầu cho đến hết toàn bộ 600 quyển thì gọi
là Chân độc (tức là tụng kinh); còn nếu chỉ
đọc lướt qua vài dòng ở đầu, giữa và cuối
mỗi quyển, rồi chuyển sang quyển khác, thì
gọi là Chuyển độc. Ngoài ra, đọc kinh thầm
ở trong lòng thì gọi là Tâm độc, thực hành
lời dạy trong kinh điển bằng lối sống hàng
ngày thì gọi là Thân độc. Lại theo Pháp hoa
văn cú quyển 8 phần trên, thì đọc phải nhìn
vào văn kinh, còn tụng là thuộc lòng không
phải nhìn vào quyển kinh.
Các kinh luận phần nhiều khuyên dạy
người đọc tụng, thụ trì và nói rộng về công
đức của các kinh. Như phẩm Đà la ni trong

kinh Pháp hoa quyển 7 nói, nếu người hay
thụ trì, đọc tụng và hiểu nghĩa kinh Pháp
hoa, rồi theo đúng lời dạy trong kinh mà tu
hành thì sẽ được công đức rất lớn.
Kinh Quán vô lượng thọ nói: “Tin sâu
nhân quả, đọc tụng kinh điển Đại thừa
phương đẳng là một trong ba phúc để được
ĐỘC KINH

Í
vãng sinh Tịnh độ”. Trong Quán kinh Tự
phần nghĩa, ngài Thiện đạo nói: Đọc tụng
kinh điển Đại thừa có thể mở mang trí tuệ,
biết nhàm chán các nỗi khổ mà mong cầu
Niết bàn yên vui.
Tại Ấn độ, đọc kinh vốn là để hiểu nghĩa
kinh, nhưng đến khi kinh Phật được truyền
đến Trung quốc thì việc tụng kinh chủ yếu
là để hồi hướng và cầu nguyện. Vua Đại tông
nhà Đường từng thỉnh ngài Bất không Tam
tạng giảng tụng kinh Nhân vương cầu
nguyện cho quốc thái dân an.
Tại Nhật bản thì do tiếng đọc kinh có
to, nhỏ, nhanh, chậm, nên chia làm Chân
độc, Hành độc và Thảo độc khác nhau.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Mục liên
vấn giới luật trung ngũ bách khinh trọng sự
vấn pháp sự phẩm; luận Đại trí độ Q.56;
Nguyên hanh thích thư Q.20].
ĐỘC LÂU LÍ NHÃN TÌNH
Cũng gọi Quan mộc lí sinh nhãn.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Độc lâu lí nhãn tình là con mắt trong
đầu lâu; Quan mộc lí sinh nhãn là con mắt
nhìn trừng trừng trong quan tài.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được
chuyển dụng để ví dụ người đã dứt hết tình
thức phân biệt mà được giải thoát. Bởi vì
đạo nhiệm mầu tột bậc không thể đem tình
thức phân biệt mà hiểu được, chỉ khi nào
diệt hết tâm thức thì cảnh giới đại hoạt dụng
sẽ được mở bung ra, hệt như từ chỗ chết mà
được sống (con mắt trong đầu lâu) vậy.
Bích nham lục tắc 2 (Đại 48, 42 trung),
chép: “Vị tăng hỏi ngài Hương nghiêm: Thế

nào là đạo?
Ngài Hương nghiêm đáp: Rồng ngâm nga
trong cây khô.
Vị tăng hỏi: Thế nào là người trong đạo?
Hương nghiêm trả lời: Con mắt trong
đầu lâu” (Độc lâu lí nhãn tình).
ĐỘC LONG
.....
Rồng dữ, là tiền thân của Phật Thích ca
mâu ni khi Ngài tu đạo Bồ tát ở đời quá
khứ.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 14 chép,
thì rồng này sau khi thụ giới, vào giữa rừng
cây tĩnh lặng tư duy, vì quá lâu sinh mỏi
mệt bèn ngủ quên; lúc ấy có người thợ săn
thấy thân rồng mầu sắc bảy báu rất đẹp, liền
khởi tâm tham, cầm gậy đè đầu rồng và dùng
dao lột da. Rồng tự nghĩ ta có sức mạnh,
dẫu muốn làm nghiêng ngửa một nước cũng
dễ như trở bàn tay, huống chi đây chỉ là
một gã thợ săn. Nhưng vì giữ giới, không
tiếc thân mệnh nên rồng nhắm mắt, nín thở,
mặc cho gã thợ săn lột lấy da mà không hề
có ý oán hận. Sau khi bị lột mất da, rồng
xuống nước, thấy những côn trùng bé nhỏ
đến ăn thịt mình. Nhưng vì cầu Phật đạo,
rồng lại xả thân bố thí cho những côn trùng
đó, đồng thời nguyện rằng, khi ta thành Phật
ta sẽ đem Phật pháp hóa độ cho những chúng
sinh ấy trước.
Sau khi phát nguyện như vậy, rồng liền
mệnh chung và sinh lên cõi trời Đao lợi.
ĐỘC MINH CHÂU
Cũng gọi Dị đồng châu. Đối lại với
“Thuận minh châu” (Đồng dị châu).
Khi giải thích về Chân như môn và Sinh
diệt môn, luận Thích ma ha diễn có nêu ra
10 tên gọi mà tên thứ 9 là “Trung thực”,

hàm ý là Đệ nhất nghĩa đế. Trung thực lại
được chia làm 2 loại:Đẳng trụ trung thực
vàBiệt trụ trung thực, đồng thời, dùng Độc
minh châu và Thuận minh châu để ví dụ.
Trong đó, Đẳng trụ trung thực là tên khác
của “Chân như sở nhập”.
Độc minh châu là viên ngọc như ý có
mầu sắc kì diệu phát ra ánh sáng trong suốt.
ĐỘC MINH CHÂU

Í
Khi đặt các vật khác quanh nó thì những
vật ấy được ánh hiện có cùng một mầu như
ngọc, cho nên Độc minh châu được dùng
để ví dụ “Chân như sở nhập”, còn Đồng dị
châu thì ví dụ “Sinh diệt sở nhập”.
(xt. Đẳng Trụ Trung Thực, Thuận Minh
Châu).
ĐỘC NGƯU TIỀN THÂN
Thân trước của con trâu nghé.
Các bậc long tượng trong Thiền tông,
như các ngài Nam tuyền, Qui sơn v.v... từng
nói: “Một trăm năm sau lão tăng đây sẽ thành
con trâu nghé”.
Thiền tông dùng từ ngữ này để châm
biếm chỉ các Thiền sư này chỉ là tiền thân
của độc ngưu chứ vẫn chưa được là độc ngưu
thực sự.
ĐỘC NHÃN LONG
........
I. Độc nhãn long. Rồng một mắt.
Thiền tông thường dùng từ ngữ này để
chỉ cho vị Thiền sư tuy có một mắt nhưng
học vấn và đạo đức thì siêu tuyệt. Rồng là
loài vật trong thần thoại rất được tôn quí.
Thung dung lục tắc 87 (Đại 48, 283
trung), nói: “Về sau sẽ có Độc nhãn long
phá tan chỗ ngờ vực cho ông”.
II. Độc nhãn long. Biệt hiệu của thiền
sư Minh chiêu Đức khiêm.
Thiền sư Đức khiêm sống vào cuối đời
Đường, Trung quốc, họ, quê quán, năm sinh
năm mất đều không rõ. Sư thuộc pháp hệ
ngài Thanh nguyên Hành tư, được ngài La
sơn Đạo nhàn ấn khả.
Sư có cơ pháp sống động sắc bén, hết

lòng hoằng dương huyền chỉ, được các bậc
kì túc và hậu học tôn kính. Sư từng là Thủ
tọa ở chùa Trí giả tại Vụ châu (Chiết giang),
về sau sư trụ ở núi Minh chiêu hơn 40 năm.
Vì mắt trái của sư bị chột nên người đời gọi
sư là Độc nhãn long.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.23; Liên
đăng hội yếu Q.25; phần Tuyết đậu tụng cổ
trong Tổ đình sự uyển Q.2].
ĐỘC NHẤT PHÁP GIỚI
...........
Tất cả các pháp bình đẳng chân thực,
không hư vọng, chẳng phải hai, một pháp
bao hàm muôn pháp, muôn pháp tức là
một pháp. Đây là tiếng dùng của Mật giáo.
Còn trong Hiển giáo thì tông Hoa nghiêm
gọi Độc nhất pháp giới là Nhất chân pháp
giới mà tông Thiên thai thì gọi là Chư pháp
thực tướng.
Theo Mật giáo, nếu đứng về phương diện
pháp mà bàn, thì Độc nhất pháp giới là chỉ
cho chữ (a) vốn chẳng sinh, là thể tính
của nhất tâm pháp giới. Còn nếu đứng về
phương diện người mà nói, thì Độc nhất
pháp giới là chỉ cho Bản địa pháp thân Tì lô
giá na Như lai.
Đại nhật kinh sớ quyển 17 (Đại 39, 758
trung), chép: “Nói một tức là đạo như như,
Độc nhất pháp giới”.
[X. luận Đại thừa khởi tín; Đại nhật kinh
sớ Q.1].
ĐỘC NHẤT THIÊN
... ... ..
Theo sự giải thích trong Pháp hoa văn
cú quyển 3, thì Độc nhất thiện là pháp thuần
nhất không xen lẫn, do đức Phật nói riêng
cho hàng Bồ tát. Là một trong Thất thiện.
Trong phẩm Tam thiện của luận Thành

thực, pháp này được gọi là Độc pháp.
(xt. Thất Thiện).
ĐỘC SINH ĐỘC TỬ ĐỘC KHỨ ĐỘC LAI
Sống một mình, chết một mình, đi một
mình, đến một mình. Sự sống chết của con
người chỉ do một mình mình, không ai thay
ĐỘC SINH ĐỘC TỬ ĐỘC KHỨ ĐỘC LAI

Í
thế được, mà cũng không giống ai.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
274 hạ), nói: “Con người ở trong thế gian
yêu đương, tham muốn, sống một mình, chết
một mình, đi một mình, đến một mình, sẽ
tiến thẳng tới chỗ khổ vui”.
Đồng nghĩa với câu nói của Tông môn:
“Ai ăn cơm người ấy no, ai sống chết người
đó biết”.
ĐỘC THAM
Người học một mình tiến vào phòng liêu
của thầy để trình kiến giải của mình về công
án, gọi là Độc tham. Đây là phương pháp
trọng yếu của tông Lâm tế để nâng cao trình
độ người học.
Qui định của phép Độc tham là: Trong
ngày, vào thời khóa sớm, hoặc ăn cháo xong,
hoặc sau bữa cơm chiều, khi nghe tiếng
chuông của thầy gọi, thì người học vào phòng
liêu của thầy độc tham.
ĐỘC THỂ (1601-1679)
Vị tổ thứ 2 phái Thiên hoa thuộc Luật
tông Trung quốc, sống vào cuối đời Minh,
người Sở hùng tỉnh Vân nam, họ Hứa, tự
Thiệu như, sau đổi là Kiến nguyệt.
Từ nhỏ sư đã tinh thông về hội họa và
vẽ tượng Quan âm đại sĩ rất khéo, nên được
khen là Tiểu Ngô đạo tử. Năm 14 tuổi sư
mồ côi cha mẹ, được người bác nuôi dưỡng.
Sau tự nghĩ thế gian là vô thường nên sư
làm Đạo sĩ. Ba năm sau, sư theo một vị lão
tăng ở động Xích nham thuộc Kiếm xuyên
học kinh Hoa nghiêm, đọc đến phẩm Thế
chủ diệu nghiêm thì được tỉnh ngộ, sư liền y
vào ngài Lượng như ở núi Bảo hồng xuất

gia. Không bao lâu, nhân hâm mộ luật sư
Tam muội Tịch quang sư đến theo ngài xin
thụ giới Cụ túc và sau làm Thượng tọa thay
ngài giảng kinh Phạm võng.
Sư từng duyệt lại tạng Luật, nếu chỗ
nào không rõ, sư lễ Phật cầu giải nghĩa.
Khi sắp tịch, luật sư Tịnh quang phó chúc
áo đỏ và các bộ Giới bản cho sư, sư bèn nối
chí của thầy. Từ đó về sau, sư tuân theo đúng
luật mà thi hành các việc thụ giới, kết giới,
an cư v.v..., khiến ai cũng khen ngợi sư là
Nam sơn Đạo tuyên tái thế.
Ở khoảng đời Minh và đời Thanh, giới
luật suy đồi, kỉ cương đổ nát, sư ra sức chấn
chỉnh, đem thân làm gương, sự suy đồi dần
dần được cải thiện. Sư từng hai lần tu Bát
chu tam muội suốt 90 ngày đêm để làm
khuôn mẫu cho mọi người. Các chùa
thường thỉnh sư giảng giới, người đến nghe
và xin thụ giới rất đông, từ thời cận cổ trở
lại đây chưa thấy đạo tràng nào hưng thịnh
như thế.
Sư có thân
hình cao lớn, trên
đỉnh đầu có nhục
kế, tiếng nói vang
như chuông, diện
mạo giống Cổ
Phật và vì sư từ
núi Kê túc ở
phương nam tới
nên người đời cho
sư là hóa thân của
tôn giả Ca diếp,
có nhiều sự tích linh dị về sư.
Năm Khang hi 18 (1679) sư thị tịch, thọ
78 tuổi.
Các trứ tác của sư gồm có: Tì ni chỉ trì

hội tập 16 quyển, Tì ni tác trì tục thích 15
quyển, Truyền giới chính phạm 4 quyển, Đại
thừa huyền nghĩa, Sa di ni luật nghi yếu lược,
Nhất mộng mạn ngôn. (Theo lời tâu của
Phúc tụ, hai tác phẩm trước được đưa vào
Tạng năm Càn long thứ 2 (1737).
[X. Tì ni nhật dụng thiết yếu hương nhũ
kí Q.thượng; Phạm võng kinh Bồ tát giới sơ
tân Q.7; Tân tục cao tăng truyện Q.29; Nhất
ĐỘC THIÊN NHỊ CỔ
Độc Thể

Í
mộng mạn ngôn Q.hạ; Minh quí điền kiềm
Phật giáo khảo Q.1 (Trần viện am)].
ĐỘC THIÊN NHỊ CỔ
Từ gọi chung Độc cổ và Thiên cổ.
Thiên cổ chỉ cho quả trống của trời Đao
lợi do nghiệp báo của trời mà được, người
nghe trống này sinh tâm bỏ điều ác, ham
thích việc thiện, ví dụ cho âm thanh thuyết
pháp của đức Phật có năng lực làm cho
chúng đệ tử tăng dũng khí gấp bội, không
còn sợ hãi.
Độc cổ vốn chỉ cho quả trống có bôi
thuốc độc, đánh lên khiến người nghe đều
chết, ví dụ cho giáo pháp Phật tính thường
trụ trong kinh Niết bàn có thể diệt trừ 5
nghịch, 10 ác của chúng sinh khiến cho vào
trong đạo Phật.
Tông Thiên thai dùng Độc cổ ví dụ “phá
ác”, dùng Thiên cổ ví dụ “sinh thiện” và
cho rằng đức Phật giáo hóa trong suốt cuộc
đời là đánh Thiên cổ khiến người sinh thiện
và đánh Độc cổ khiến người diệt ác.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 9 (Đại 12,
420 thượng), nói: “Ví như người dùng thuốc
độc bôi lên trống lớn rồi để giữa đại chúng
mà đánh, tuy không có tâm muốn nghe,
nhưng người nghe đều chết, chỉ trừ một
người không chết. Kinh Đại niết bàn cũng
thế; bất cứ ở đâu, hễ có người nghe thì tất cả
tham dục, nóng giận, ngu si thảy đều diệt
hết. Trong số này tuy có người không có
tâm suy nghĩ, nhưng nhờ duyên lực của kinh
Đại Niết bàn này hay tiêu trừ phiền não mà
các kết sử tự diệt. Những kẻ phạm 4 trọng
cấm, 5 vô gián, được nghe kinh này rồi cũng

gây nhân duyên Vô thượng bồ đề mà đoạn
trừ phiền não dần dần, chỉ có một hạng
người không chết, ấy là Nhất xiển đề”.
Ngoài ra, danh từ “Độc cổ” phần nhiều
cũng ví dụ chỉ cho câu “Các ông đều sẽ thành
Phật” trong phẩm Thường bất khinh bồ tát
của kinh Pháp hoa quyển 6 gọi là “Cường
độc hạ chủng” (gắng sức gieo hạt giống Phật).
Tức là đối với người không tin và phỉ báng
giáo pháp thì gắng sức nói Viên giáo nhất
thừa cho họ nghe để gieo hạt giống tính Phật
cho họ diệt trừ tính ác của họ.
Lại “Dược cổ” (trống thuốc) là đối lại
với “Độc cổ”. Dược cổ cũng gọi là Diệt trừ
dược cổ.
Kinh Bồ tát niệm Phật tam muội quyển
4 (Đại 13, 822 trung), nói: “Ví như ở nơi
chiến trường, quân địch bắn tên độc ra, nhờ
nghe tiếng Dược cổ, chất độc liền tan mà
được bình an”.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa; kinh Hoa
nghiêm Q.15 (bản dịch mới); kinh Thủ lăng
nghiêm Q.thượng; Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.6 phần dưới; Pháp hoa kinh văn
cú Q.8 phần trên, Q.10 phần trên]. (xt.
Cường Độc).
ĐỘC TỬ BỘ
........
Phạm:Vàtsì-putrìyà#,Pàli:Vajjiputtaka.
Dịch âm: Bạt tư phất để lê dữ bộ, Bạt tư
phất đa la bộ, Bà sa đố lộ bộ, Bà sa phú la
bộ, Bà thô phú la bộ, Bà sa phú đa la bộ, Bạt
tư phất bộ, Bà sa bộ.
Cũng gọi: Bạt thứ tử bộ, Bạt tư phất đa
la khả trụ tử bộ; Khả trụ tử đệ tử bộ, Bà thư
tử bộ.
Là một trong 20 bộ phái của Tiểu thừa.
Về sự phân phái của bộ này có nhiều thuyết

khác nhau. Theo Dị bộ tông luân luận, thì
bộ này từ Thuyết nhất thiết hữu bộ mà chia
ra vào khoảng 300 năm sau đức Phật nhập
diệt. Kinh Xá lợi phất vấn và Đảo sử Nam
truyền thì nói từ Thượng tọa bộ chia ra. Còn
Phật giáo Nam truyền cho rằng niên đại phân
phái ở vào khoảng 200 năm sau đức Phật
nhập diệt.
Về tên gọi và bộ chủ cũng có các thuyết
ĐỘC TỬ BỘ

Í
bất đồng. Theo thuyết của ngài Chân đế được
nêu trong Tam luận huyền nghĩa thì đời xưa
có một vị tiên tên là Khả trụ, trong hàng
con cháu vị tiên này có A la hán Khả trụ tử,
nay bộ phái này do đệ tử của ngài Khả trụ
tử đề xướng, nên gọi là Khả trụ tử đệ tử bộ.
Theo Dị bộ tông luân luận thuật kí thì
đời thượng cổ có một người tiên chưa hết
tham dục, làm dâm với con bò cái và sinh
con, từ đó về sau giòng họ của người tiên ấy
được gọi là Độc tử (bò con, con bê), là một
trong các họ của Bà la môn. Thời Phật tại
thế có ngoại đạo giòng Độc tử quy y theo
Phật xuất gia, môn đồ của người này tiếp
nối truyền thừa cho nhau không dứt; cho
nên, đến đời Phật giáo nguyên thủy bị chia
ra thành các bộ phái, thì phái Độc tử cũng
tách ra làm một bộ riêng gọi là Độc tử bộ.
Câu xá luận quang kí quyển 30 cũng cho
rằng bộ chủ của bộ phái này là giòng dõi
của ngoại đạo Độc tử thời Phật tại thế. Bởi
vì sự khác nhau giữa hai dịch ngữ: Khả trụ
tử và Độc tử là do sự bất đồng trong âm
Phạm mà ra, âm dài của Phạm ngữ này là
“Khả trụ”, còn âm ngắn là “Độc”. Nếu căn
cứ theo Câu xá luận sớ bằng tiếng Phạm
của ngài Xứng hữu và Phiên dịch danh
nghĩa đại tập, v.v..., nếu dịch tên Phạm
Vatsì là “Khả trụ” thì sai mà phải dịch là
“Độc” mới đúng.
Ngoài ra, theo sự nghiên cứu của nhà
học giả Nhật bản là ông Xích chiểu Trí thiện,
thì các sư thuộc bộ phái này là những vị tỉ
khưu của nước Phiệt sa (Phạm:Vatsa, một
trong 16 nước lớn thời bấy giờ), vì thế tên

Phạm của bộ này mới làVatsì-putriyà (ý
nói đệ tử ở nước Phiệt sa).
Còn tênPàli của bộ phái này làVajjiputtakacó
lẽ đã do lẫn lộn Vatsa với Bạt
kì (Pàli:Vajji) trong lần kết tập kinh điển
thứ 2 mà ra.
Theo thuyết của ngài Chân đế, bộ phái
này thuộc pháp hệ của tôn giả Xá lợi phất,
cho rằng ngài Xá lợi phất soạn luận A tì
đàm, đệ tử của ngài là La hầu la truyền bá
rộng rãi, Khả trụ tử lại bàn rõ thêm về thuyết
của ngài La hầu la.
Về giáo nghĩa, bộ phái này chia tất cả sự
vật làm năm tạng: Quá khứ, vị lai, hiện tại,
vô vi và bất khả thuyết, thừa nhận năm tạng
này đều thật có, đặc biệt chủ trương có Bổ
đặc già la (ngã), gọi Bổ đặc già la là Bất khả
thuyết; cho rằng Bổ đặc già la này và năm
uẩn là bất tức, bất li (phi tức phi li– chẳng
phải uẩn cũng chẳng lìa uẩn). Tức là thừa
nhận có chủ thể sinh tử luân hồi. Xưa nay
có nhiều thuyết bác bỏ thuyết Bổ đặc già la
có thực và chê Độc tử bộ là ngoại đạo bám
vào Phật pháp; nhưng về sau Phật giáo phát
triển, giáo nghĩa Đại thừa lập thuyết Như
lai tạng chưa hẳn đã không dính dáng gì
đến tư tưởng Bổ đặc già la này.
Cứ theo Dị bộ tông luận, thì về sau từ
bộ này lại chia ra bốn bộ phái nữa là: Pháp
thượng, Hiền trụ, Chính lượng và Mật lâm
sơn. Nguyên nhân là vì trong lúc giải thích
một bài kệ, mọi người đã có những ý kiến
khác nhau mà đưa đến sự phân phái. Bài kệ
ấy là (Đại 49, 16 hạ):
“Dĩ giải thoát cánh đọa,
Đọa do tham phục hoàn;
Hoạch an hỉ sở lạc,
Tùy lạc hành chí lạc”.

[X. phẩm Phân bộ trong kinh Văn thù
vấn Q.hạ; luận Đại tì bà sa Q.2, Q.11; luận
Đại trí độ Q.2, Q10; luận Bộ chấp dị; luận
Thập bát bộ; Trung luận Q.2; Xuất tam tạng
kí tập Q.3; Thành duy thức luận thuật kí
Q.1]. (xt. Tiểu Thừa Nhị Thập Bộ, Ấn Độ
Phật Giáo).
ĐỐI CÁO CHÚNG
Cũng gọi Đối cáo nhân, Đối cáo giả.
Là người đặc biệt được tuyển chọn đứng
ra thay mặt đại chúng thưa hỏi làm đối tượng
ĐỐI CÁO CHÚNG

Í
cho đức Phật thuyết pháp trong pháp hội.
Khi đức Phật nói pháp, tùy theo thời
gian và nơi chỗ mà có các loại đối cáo chúng
khác nhau, nhưng điều đặc biệt quan trọng
là phải lựa đề cử người thích hợp có khả
năng hiểu rõ các pháp môn làm đối cáo
chúng. Như trong kinh Bát nhã, ngài Tu
bồ đề được chọn, trong kinh Pháp hoa và
kinh A di đà thì ngài Xá lợi phất được chọn
làm đối cáo chúng.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa Q.1; Pháp
hoa văn cú Q.8 phần trên; Pháp hoa văn cú
kí Q.3 phần giữa].
ĐỐI CĂN KHỞI HÀNH PHÁP
Có 1 quyển, do ngài Tín hành (541-594)
soạn vào đời Tùy, là một trong những tác
phẩm quan trọng của Tam giai giáo.
Sách này y cứ vào tính chất “tam giai”
(ba bậc) và năng lực hơn kém của chúng
sinh mà bàn về phương pháp tu hành thực
tiễn. Bản hiện còn là bản viết tay xưa không
còn nguyên vẹn đào được ở Đôn hoàng
được thu vào loại tư liệu khảo cổ của ông
A. Stein mang mã số 2.446. Nội dung phần
hiện còn là:
1. Sự khác nhau giữa Nhất thừa và Tam
thừa.
2. Nói rõ về nghĩa 5 đoạn của đối căn
khởi hành pháp:
a) Lí do khác nhau của 3 bậc xuất thế đạo.
b) Lí do khác nhau của 3 bậc xuất thế xứ.
c) Lí do khác nhau của 3 bậc tịch bạn.
d) Lí do khác nhau của 3 bậc đoạn chướng.
e) Lí do đủ hay không đủ ba bậc sáu pháp.
3. Giới hạn giữa kiến pháp và hành pháp

của sự phát tâm Bồ đề.
Sách này là tư liệu căn bản để nghiên
cứu về thuyết phán giáo và tư tưởng trung
tâm của Tam giai giáo.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.18; Tam
giai giáo tịch chi tính chất; Tam giai Phật
pháp dữ đối căn khởi hành (Thỉ xuy khánh
huy, Tam giai giáo chi nghiên cứu bộ 1, bộ
2)]. (xt. Tam Giai Giáo).
ĐỐI CƠ
Đối là đối đáp; Cơ là căn cơ.
Chỉ cho việc Thầy tùy theo căn cơ của
học trò mà trả lời.
Thiền lâm tượng khí tiên tham thỉnh
môn nói: “Người học hỏi, vị thầy trả lời gọi
là vấn đáp. Nếu chỉ thuộc về bên câu trả lời
của thầy thì gọi là đối cơ”.
Ngoài ra, đức Phật tùy theo căn cơ của
chúng sinh mà nói pháp cũng gọi là Đối cơ.
ĐỐI CƠ THUYẾT PHÁP
Cũng gọi Tùy cơ thuyết pháp, Tùy cơ
tán thuyết, Tùy nghi thuyết giáo, Tùy cơ
thuyết, Ứng cơ tiếp vật.
Nghĩa là tùy theo năng lực và căn cơ của
người nghe mà nói pháp. Chủ yếu nói về sự
giáo hóa của đức Phật. Đức Phật được ví
như bậc Đại lương y, việc Ngài tùy nghi nói
pháp được gọi là “Ứng bệnh dữ dược”(tùy
chứng bệnh mà cho thuốc).
Trong Quán kinh sớ Huyền nghĩa phần,
ngài Thiện đạo nói (Đại 37, 246 trung):
“Như lai đối cơ nói pháp có nhiều cách
khác nhau, đốn tiệm tùy nghi, ẩn hiển có
khác, hoặc sáu căn cùng nói, tướng tốt
cũng vậy”.
Những dụng ngữ khác có liên quan với
“Đối cơ thuyết pháp” thì như thích hợp với
căn cơ gọi là “Đậu cơ”. Thời điểm thích hợp,

ứng cơ giáo hóa làm lợi ích chúng sinh, gọi
là “Đương cơ ích vật” v.v...
[X. phẩm Như lai thọ lượng trong kinh
Kim quang minh tối thắng vương Q.1; Quán
kinh huyền nghĩa phần truyền thông kí Q.3;
Hoa nghiêm kinh hành nguyện phẩm sớ
Q.4]. (xt. Ứng Bệnh Dữ Dược).
ĐỐI CƠ THUYẾT PHÁP

Í
ĐỐI DƯƠNG
I. Đối Dương.
[X. Đối Cáo Chúng].
II. Đối Dương.
Nêu tỏ tông chỉ cho người học.
Bích nham lục tắc 16 (Đại 48, 156 hạ),
nói: “Quyết định nói những lời ấy thì không
được, đối dương thì bị chê bị bác, đó là một
khách một chủ, một hỏi một đáp (...) Tuyết
đậu biết rõ việc này”.
III. Đối Dương.
Bài kệ được đọc sau khi cử hành nghi
thức tán hoa trong pháp hội để cầu nguyện
Phật pháp trường tồn, thế pháp yên ổn. Là
một trong những bài Phạm bái (kệ tán). Tùy
theo các tông phái mà câu văn kệ được sử
dụng có khác nhau.
ĐỐI NGẠI
Đặc tính của sắc pháp. Nghĩa là hai thứ
vật chất không thể đồng thời cùng chiếm
một khoảng không gian, hoặc do sự bó buộc
của các đối tượng tâm v.v... nên không thể
hoạt động tự do.
Cứ theo luận Câu xá quyển 2, thì Đối
ngại có ba thứ:
1. Chướng ngại hữu đối: Chỉ cho 10
sắc pháp (vật chất) gồm năm căn, năm cảnh
đều do cực vi (phân tử) cấu thành làm
chướng ngại lẫn nhau.
2. Cảnh giới hữu đối: Chỉ cho sáu căn,
sáu thức cùng với tâm sở cùng khởi, nhưng
bị đối cảnh sở thủ câu thúc nên tác dụng
thủ cảnh không được tự do.
3. Sở duyên hữu đối: Chỉ cho tâm (sáu
thức và ý căn) và tâm sở cùng khởi lên, nhưng

bị các pháp sở duyên bó buộc, nên tác dụng
duyên lự không được tự tại.
Sự khác biệt giữa Cảnh giới hữu đối và
Sở duyên hữu đối là: Cảnh giới hữu đối lấy
nhận thức của cảm giác làm chính nên phạm
vi của nó rộng hơn; còn Sở duyên hữu đối
thì lấy nhận thức phán đoán của ngộ tính
làm chủ, nên phạm vi của nó hẹp hơn.
ĐỐI PHÁP TẠNG
I. Đối Pháp Tạng.
Một trong ba Tạng. Tức là Luận tạng.
II. Đối Pháp Tạng.
Luận Câu xá do ngài Thế thân trứ tác.
Tên tiếng Phạm A tì đạt ma câu xá được
dịch là Đối pháp tạng. Đối pháp chỉ cho các
bộ luận Lục túc, Phát trí v.v...; Tạng chỉ cho
luận Câu xá. Vì luận Câu xá hàm nhiếp diệu
nghĩa của các bộ luận vừa kể nên gọi là Đối
pháp tạng.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 1 trung),
nói: “Vì thắng nghĩa của các luận đối pháp
kia được thu nhiếp vào bộ luận này nên luận
này được gọi là Tạng”.
ĐỐI THIÊN CHÍNH
Đối trị kiến giải thiên lệch.
Đối với các kiến giải như đoạn kiến,
thường kiến, không kiến, hữu kiến v.v... mà
hiển bày chính lí Trung đạo: Chẳng phải
đoạn, chẳng phải thường, chẳng phải không,
chẳng phải hữu. Là một trong ba chính do
tông Tam luận lập ra.
[X. Tam luận huyền nghĩa]. (xt. Tam
Chính).
ĐỐI THỦ
Đối mặt. Cũng gọi Đối thủ sám, Đối thủ
sám hối.
Một trong ba pháp yết ma.
Nếu tỉ khưu phạm tội nhẹ thì lúc sám

hối phải đối trước các vị tỉ khưu khác, từ
một đến ba vị, trình bày sự thực để tỏ lòng
ăn năn hối ngộ, vì thế gọi là Đối thủ.
ĐỐI THỦ

Í
Pháp sám hối này thông thường được
thực hành vào dịp an cư, y chỉ, xả bỏ hoặc
nhận lãnh áo bát, tọa cụ, thuốc thang...
[X. Bồ tát giới bản sớ Q.hạ phần đầu; Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.thượng phần 1; Tứ phần luật hành sự sao
tư trì kí Q.trung phần 4]. (xt. Yết Ma).
ĐỐI TRỊ
Phạm: Pratipakwa.
Nguyên ý là phủ định, ngăn dứt.
Trong Phật giáo, chỉ cho việc dùng đạo
để đoạn trừ phiền não, trong đó, đạo là Năng
đối trị, phiền não là Sở đối trị.
Cứ theo luận Câu xá quyển 21, muốn
dứt trừ phiền não “Tu sở đoạn” thì phải có
4 loại đạo đối trị mà, theo thứ tự, cóthể
phối hợp với bốn đạo; Gia hành đạo, Vô
gián đạo, Giải thoát đạo và Thắng tiến đạo.
Đó là:
1. Yếm hoạn đối trị, cũng gọi Yếm hoại
đối trị: Trước hết, là nhàm chán nỗi khổ
sinh tử và sự tích tập các phiền não hoặc
nghiệp ở cõi Dục.
2. Đoạn đối trị: Kế đến, quán xét lí
Tứ đếKhổ, Tập, Diệt, Đạo để đoạn trừ
phiền não.
3. Trì đối trị: Tiếp theo, giữ gìn trạch
diệt đã đạt được (dùng sức giản trạch của
chân trí mà đoạn trừ phiền não), không để
cho mất.
4. Viễn phần đối trị: Sau đó, lại quán
xét lí Tứ đế để xa lìa các phiền não đã bị
đoạn trừ.
Trong bốn Tất đàn nói trong luận Đại
trí độ quyển 1, thì Đối trị tất đàn trình bày

rõ: Quán bất tịnh để đối trị tham dục, quán
từ bi để đối trị sân khuể, quán nhân duyên
để đối trị ngu si.
Thập địa kinh luận quyển 4 nêu bốn loại
“Li” (lìa), loại thứ 2 là Đối trị li, tức dùng các
thiện pháp từ bi, bố thí v.v... để đối trị các
ác pháp giết hại, trộm cướp v.v...
Còn “Đối trị trợ khai” trong Thập thừa
quán pháp nói trong Ma ha chỉ quán quyển
5 phần trên, thì dùng Trợ đạo để đối trị
chướng đạo.
Ngoài ra, về thứ tự trước sau của các loại
đối trị, cũng như mối quan hệ tương ứng
giữa Đạo năng đoạn và Hoặc sở đoạn, thì
các kinh luận nói có khác nhau, mà Đại thừa,
Tiểu thừa cũng có những thuyết bất đồng,
nhưng đại để thì không ngoài ý nghĩa chủ
yếu là “dùng trí vô lậu để đối trị phiền não”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.181; phẩm Biện
tu đối trị trong luận Biện trung biên Q.trung;
luận Đại thừa khởi tín; Đại thừa trang
nghiêm kinh luận Q.4; Thập địa kinh luận
Q.1; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.1 phần
dưới]. (xt. Tứ Chủng Đối Trị).
ĐỐI TRỊ LI
Đối lại với “Cứu cánh li”.
Dùng tịnh pháp năng trị và vọng chấp
sở trị đối nhau để phá trừ hết hai cái chấp
nhân, chấp pháp mà được giải thoát, gọi là
Đối trị li.
Đối trị li giống như tùy bệnh cho thuốc,
bởi thế đối với “Không” mà nói “Có”, đối
với “Có” mà nói “Không”, nhưng đều là chưa
rốt ráo, cho nên Đối trị li phù hợp với Y
ngôn chân như, khác với Cứu cánh li.
[X. luận Đại thừa khởi tín; Đại thừa khởi
tín luận tước kí Q.5]. (xt. Cứu Cánh Li).
ĐỐI TRỊ TẤT ĐÀN

Cũng gọi Đoạn ác tất đàn. Một trong
bốn Tất đàn.
Chỉ cho phương pháp tùy bệnh cho
thuốc mà đức Phật dùng để đối trị phiền
não ác nghiệp của mỗi chúng sinh. Như
Ngài dạy quán bất tịnh để phá tham dục,
quán từ bi để phá giận tức, dạy không giáo
ĐỐI TRỊ TẤT ĐÀN

Í
để phá thường kiến, dạy hữu môn để phá
đoạn kiến v.v..., đó đều là vì đối trị vọng
chấp và phiền não của chúng sinh để thành
tựu lợi ích phá chấp diệt ác.
[X. luận Đại trí độ Q.1]. (xt. Tứ Tất Đàn).
ĐỐI TRỊ TRỢ KHAI
Cũng gọi Trợ đạo đối trị, Thiện tu trợ
đạo pháp, Đối trị trợ đạo tu ba la mật; Đối
trị chư ba la mật. Gọi tắt: Trợ khai, Trợ đạo.
Dùng trợ đạo đối trị chướng ngại để mở
ra ba cửa giải thoát. Là pháp quán thứ 7
trong 10 pháp quán của tông Thiên thai.
Tức là trong lúc tu chính quán, các phiền
não (Hoặc) chướng đạo khởi lên, trợ giúp
vô minh bằng cách che lấp trí tuệ quán lí
Trung đạo, cho nên phải tu các pháp tương
ứng như Lục độ, Thập bất tịnh, Bát bối xả,
Bát thắng xứ v.v... để đối trị mà trợ giúp cho
chính đạo, mở ra con đường tiến lên phía
trước. Đây là dùng tiểu trợ giúp đại, dùng
thiên trợ giúp viên, cho nên gọi là Đối trị
trợ khai.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5 thượng, Q.8
thượng; Chỉ quán đại ý; Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.5 phần 1]. (xt. Thập
Thừa Quán Pháp).
ĐỐI XÚC LỄ
Khi lễ người đối diện, gấp tọa cụ làm 4,
đặt xuống mặt đất, rồi trán chạm (xúc) trên
tọa cụ. Đây là một cách lễ bái với hình thức
đơn giản.
Mục Nhập viện trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển 3 (Đại 48, 1125 hạ), nói:
“Sau khi vị Tân trụ trì tiếp nhận sự chúc
mừng, đánh chuông nhà Tăng, vị Lãnh

chúng đích thân tiễn đưa vị Trụ trì tiền
nhiệm về liêu, đối xúc lễ một lạy; kế đến, vị
Thủ tọa và đại chúng cùng tất cả mọi người
trong tùng lâm đều đến chúc mừng lễ bái”.
ĐÔN HOÀNG BIẾN VĂN
Biến văn tìm được trong động đá ở Đôn
hoàng bên Trung quốc.
Từ năm Quang tự 25 (1899) đời Thanh,
sau khi kho sách cấtgiấu trong động đá
Đôn hoàng được phát hiện và được học
giả các nước chỉnh lí, tìm hiểu một cách có
hệ thống thì phong trào nghiên cứu “Đôn
hoàng học” dần dần được hình thành.
Trong số các sách này, có một loại bản viết
tay thuộc tác phẩm văn học phổ thông, gọi
là Biến văn, được nhóm các ông Vương
trọng dân thu gom vào “Đôn Hoàng Biến
Văn Tập” gồm 78 thiên.
Biến là thay đổi, nghĩa là đem các tích
truyện trong kinh điển Phật hoặc nội dung
sử truyện mà biên soạn lại, nhằm thú vị hóa,
sinh động hóa và thông tục hóa. Đây là các
thoại bản còn lại dưới hình thức “Tục giảng”
được lưu hành ở đời Đường và khoảng thời
Ngũ đại. Nếu phân loại thì trong số 78 thiên,
phần lớn là “Biến văn giảng kinh” lấy các
truyện cổ Phật giáo làm chủ đề; sau đó là
“Biến văn giảng sử” lấy sử thoại, sử truyện
làm chủ đề. Ngoài ra, có một thiên Biến văn
về Đạo giáo.
Sau khi Phật giáo truyền sang Trung
quốc, một số lớn kinh điển được phiên dịch;
bấy giờ, một số tín đồ Phật giáo muốn phổ
cập hóa Phật pháp, nên khi giảng kinh, cố
gắng thay đổi, biên soạn các truyện cổ bằng
thể tài phổ thông, thậm chí phối với âm
nhạc, ngâm vịnh có tính cách thông tục cho
dễ hiểu. Loại pháp hội giảng kinh này gọi là

“Tục giảng” thịnh hành ở đời Đường và đời
Ngũ đại. Vị tăng chuyên môn giảng kinh
trong pháp hội này được gọi là “Tục giảng
tăng”; những bản thảo của vị tăng này để lại
gọi là Giảng kinh văn, cũng là một loại Biến
văn. Thông thường, Giảng kinh văn là giảng
trọn một bộ kinh, còn Giảng kinh biến văn
ĐÔN HOÀNG BIẾN VĂN

Í
thì chỉ lấy truyện cổ làm chính. Ngoài ra,
các bức “Biến tướng đồ” (tranh Biến tướng)
miêu tả nội dung truyện cổ trong các kinh
bằng hội họa cũng đã xuất hiện để phối hợp
với Giảng kinh biến văn.
Các Biến văn giảng kinh nổi tiếng hơn
cả thì có: Bát tướng biến, Hàng ma biến văn,
A di đà kinh biến văn, Diệu pháp liên hoa
kinh biến văn, Mục liên duyên khởi, Thái
tử thành đạo kinh, Bát tướng áp tọa văn,
Địa ngục biến, Lô sơn, Viễn công thoại v.v...
Biến văn giảng sử thì có: Ngũ tử tư biến
văn, Hán tướng Vương lăng biến, Thuấn tử
biến, Án tử phú, Tróc quí bá truyện văn,
Biến văn Trương nghĩa triều v.v... Thể tài
Biến văn giảng kinh phổ thông thì có các
loại: Áp tọa văn, Biến văn, Giảng kinh văn,
Ngâm, Kí, Thoại v.v... Nhờ sự phổ cập của
Biến văn giảng kinh mà gây nên cái hứng
khởi của Biến văn giảng sử.
Ngoài ra, hình thức “Xướng thuyết” được
sử dụng trong Biến văn giảng kinh đã có
ảnh hưởng rất lớn đối với lịch sử văn học
Trung quốc. Các thoại bản đời Tống, Nguyên
của các ông tổ khai sáng tiểu thuyết bạch
thoại Trung quốc đã bắt nguồn từ các Biến
văn giảng kinh, giảng sử.
[X. Đôn hoàng giảng kinh biến văn
nghiên cứu; Đôn hoàng biến văn xã hội
phong tục sự vật khảo (La tông đào); Giảng
sử tính chi biến văn nghiên cứu (Tạ hải
bình); Đôn hoàng biến văn thuật luận
(Khưu trấn kinh); Đôn hoàng biến văn
vựng lục (Chu thiệu lương)]. (xt. Tục Giảng,
Biến Văn).

ĐÔN HOÀNG BỒ TÁT
I. Đôn Hoàng Bồ Tát.
Phạm: Dharmarakwa. Dịch âm: Đàm
ma la sát.
Cũng gọi Trúc pháp hộ, Đôn hoàng tam
tạng, Nguyệt chi bồ tát.
Ngài gốc người nước Nguyệt chi, nên mặc
dầu tổ tiên nhiều đời sống ở Đôn hoàng
nhưng vẫn lấy họ Chi.
Ngài xuất gia năm lên tám, thờ vị sa
môn người Ấn độ là Trúc cao tòa làm thầy,
nên đổi lấy họ Trúc, người đời gọi là Trúc
pháp hộ.
Ngài tính tình thuần hậu hiếu học, thông
suốt sáu kinh (Thi, Thư, Dịch, Lễ, Nhạc,
Xuân thu. Hiện nay kinh Nhạc không còn,
chỉ có năm kinh, nên thường gọi là Ngũ kinh
của Nho giáo), am tường bách gia (100 nhà,
gọi chung các nhà chuyên môn thời Xuân
thu Chiến quốc nước Tàu).
Vào thời Vũ đế nhà Tây Tấn, ngài theo
thầy sang Ấn độ, học tất cả 36 thứ ngôn ngữ
các nước, đồng thời thỉnh một số lớn kinh
tiếng Phạm mang về Trung quốc và ngài
phiên dịch luôn trên đường về, siêng năng
không mệt mỏi.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2,
thì trong khoảng 40 năm từ 268-308, ngài
lần lượt dịch các kinh như: Chính pháp
hoa, Hiền kiếp, Văn thù sư lợi tịnh luật,
Như lai hưng hiển, v.v... gồm hơn 150 bộ,
hơn 300 quyển.
Vào những năm cuối đời vua Vũ đế, ngài
ở ẩn trong núi sâu, không bao lâu, ngài lại
làm chùa ngoài cửa Thanh môn thành
Trường an. Sau ngài qua lại các nơi như Lạc
ĐÔN HOÀNG BỒ TÁT
Trang kinh biến Văn Thái Tử thành đạo ở Đôn Hoàng

Í
dương, Thương viên, giảng thuyết kinh điển
và hướng dẫn chúng tăng tu học. Ngài thị
tịch vào khoảng năm Kiến hưng, không rõ
tuổi thọ.
[X. Lương cao tăng truyện Q.1; Khai
nguyên thích giáo lục Q.2]. (xt. Trúc Pháp
Hộ).
II. Đôn Hoàng Bồ Tát.
Ngài Đỗ thuận, Sơ tổ tông Hoa nghiêm,
sống vào đời Đường, Trung quốc. (xt. Đỗ
Thuận).
ĐÔN HOÀNG HỌC
Nội dung của Đôn hoàng học bao gồm
những kinh sách, các bức tranh vách và
nghệ thuật chạm trổ, đắp tượng v.v... được
tàng trữ trong hang đá Đôn hoàng, rất
nhiều bộ môn và chủng loại. Nói theo
nghĩa rộng thì phạm trù nghiên cứu về
Đôn hoàng học bao quát các lĩnh vực tự
nhiên, địa lí, xã hội, kinh tế, lịch sử, tông
giáo, văn học, mỹ thuật v.v... Còn nói theo
nghĩa hẹp thì như việc chỉnh lí, giải thích,
nghiên cứu các văn bản kinh sách được
cất giữ ở Đôn hoàng tức cũng gọi chung
là Đôn hoàng học.
Những di vật văn hóa trong quần thể
hang động Đôn hoàng được tìm thấy ở động
Thiên Phật (Nghìn Phật) cách huyện Đôn
hoàng, tỉnh Cam túc về phía đông nam
20km (xưa gọi là Hang động Mạc cao). Trong
hang thứ 17 của động Thiên Phật có nhiều
hầm nhỏ hình lập phương (cube) mỗi bề
khoảng 3m, ở trong chứa đầy di vật văn hóa
do các vị sư đã bí mật đưa vào đây cất giấu
để tránh nạn phá hủy của người Tây hạ xâm

lăng Trung quốc vào đầu năm Cảnh hựu
(1034-1037) đời vua Nhân tông nhà Tống.
Vào năm Quang tự 25 (1899) đời Thanh,
đạo sĩ Vương viên lục đã phát hiện những
hầm đá này. Sở dĩ những di vật được cất
giấu trong những hầm đá qua một khoảng
thời gian dài như thế (872 năm) mà không
bị hư nát là nhờ khí hậu ở Đôn hoàng lạnh
lẽo và lượng mưa rất ít.
Sau khi tin tức tìm thấy các di vật văn
hóa được tung ra, học giả các nước như:
Vladimiy Afanásevich Obruchev, A. Stein,
Paul Pelliot, v.v... nối gót nhau đến chỗ đạo
sĩ Vương viên lục thương lượng để mua phần
lớn các quyển sách quí giá. Sau khi hay tin
kho báu bị mất mát, La chấn ngọc mới đề
nghị với chính phủ Trung ương thu nhặt
những sách còn lại đưa về thủ đô Bắc kinh.
Khoảng vài mươi năm từ khi các bảo
vật ở Đôn hoàng được phát hiện, học giả
các nước Nhật bản, Anh, Pháp v.v... đua
nhau nghiên cứu theo phạm vi chuyên môn
của mình, “Đôn hoàng học” liền trở thành
một bộ môn trong các ngành học thuật của
thế giới. Vào năm Dân quốc 33 (1944), Bộ
giáo dục Trung quốc chính thức thành lập
“Sở Nghiên Cứu Nghệ Thuật Đôn Hoàng”,
đánh số thứ tự các bức vách, các pho tượng
đắp và các hang động, tổng số có 438 hang
động, gồm 20 hang động đời Lưỡng Ngụy
(Tây Ngụy, Đông Ngụy), 88 hang động đời
Tùy, 177 hang động đời Đường, 102 hang
động đời Tống, 7 hang động đời Nguyên, 2
hang động đời Thanh và 42 hang động đã
hư hoại hoặc không thể khảo chứng. Những
bộ sách như: Đôn hoàng thạch thất di thư,
Minh sa thạch thất cổ dật thư, Đôn hoàng
bảo tàng v.v... đều do những người thời

gần đây căn cứ theo tư liệu của các ông A.
Stein, P. Pelliot, v.v... sưu tầm được mà biên
tập thành.
Về các bộ mục
lục ghi chép các
sách thì có: Hán
văn tả bản mục
lục (1957), Tây
tạng văn tả bản
mục lục (1962) do
ông A. Stein sưu
ĐÔN HOÀNG HỌC
Văn tự Phạm, Tây Tạng
(bản lá bối)

Í
tập, Tây tạng văn tả
bản mục lục (1950-
1961), Hán văn tả
bản mục lục (1970),
do ông P. Pelliot
sưu tập, Đôn hoàng
di thư tổng mục
sách dẫn (1962) do
ông Vương trọng
dân biên soạn, Hán
văn tả bản mục lục (1963-1967) do người
Nga xô sưu tập, Long đại sở tàng Đôn hoàng
cổ tả kinh hiện tồn mục lục (1958) của
trường Đại học Long cốc Nhật bản, Đại cốc
Đại học sở tàng Đôn hoàng cổ tả kinh (1964-
1972) của trường Đại học Đại cốc Nhật bản.
Những năm
gần đây, Nga xô
đã công bố mục
lục những sách
vở do họ cất giữ;
thư viện Quốc
lập trung ương ở
Đài bắc cũng ấn hành toàn bộ sách vở được
cất giữ ở đây. Theo sự khảo sát của các nhà
nghiên cứu
thì những
kinh sách
được tìm thấy
ở động Đôn
hoàng có
khoảng hơn
40 vạn hạng mục. Trong đó, văn hiến Hán
văn có khoảng hơn 37.000 hạng mục, hiện
nay được

chia ra cất giữ
ở Bắc bình
(thư viện Bắc
kinh khoảng
10.000 hạng
mục), Luân
đôn (viện
bảo tàng
nước Anh
khoảng 11.000
hạng mục), Ba
lê (thư viện
quốc gia,
khoảng 6.600
hạng mục và
2.700 hạng
văn Tây tạng),
Leningrad (Sở nghiên cứu Đông phương,
khoảng 11.000 hạng mục), Đài bắc (thư viện
quốc lập trung ương, khoảng 151 quyển).
Ngoài ra, trường Đại học Long cốc và trường
Đại học Đại cốc tại Nhật bản cũng cất giữ
một số và số ít nhà sưu tập đồ cổ Trung
quốc và Nhật bản cũng cất giữ một số.
Nội dung của loại bản chép tay này được
chia làm 2:
1. Loại Phật giáo.
2. Loại phi Phật giáo: Đạo giáo, Ma ni
giáo, Cảnh giáo, kinh điển Nho gia, văn học,
ngôn ngữ, xã hội, kinh tế, pháp luật, chính
trị, văn thư công và tư, lịch coi thiên văn,
phép dùng binh, thuốc thang, thuật số, hội
họa, âm nhạc, v.v...
Về hình thức văn hiến đại khái có thể
chia làm hai loại:
1. Văn hiến Hán văn: phần lớn là văn
hiến Phật giáo.
2. Không

phải văn hiến
Hán văn: các
bản viết tay có
Phạm văn,
Tạng văn, Hồi
hột, Vu điền,
Túc đặc, Cưu
từ, Khang cư,
Khử lộ.
Về hình thức đóng sách thì văn hiến Đôn
hoàng và các bản kinh Phật chép tay khác
đào được ở vùng Trung Á đại lược đều có
thể chia làm 4 loại: Bối diệp bản(bản lábối),
ĐÔN HOÀNG HỌC
Văn tự Hồi Hột viết ngang
(bản lá bối)
Văn tự Hán, Tây Hạ(bản đóng)
Văn tự Hán, Tây Hạ
(bản quấn)
Văn tự Hồi Hột viết dọc
(bản quấn)
Văn tự Hồi Hột(bản đóng)
Văn tự Tây Tạng(bản gấp xếp)

Í
quyển tử bản (bản quấn), triết bản(gấp xếp)
và sách tử bản(bản đóng) v.v... (xem các ảnh).
Trong các bản sao phát hiện được ở Đôn
hoàng phần lớn là quyển tử bản bằng Hán
văn. Ngoài ra, cũng có bản in, như kinh “Kim
cương bát nhã” bằng Hán văn là di vật văn
hóa được khắc bản in vào năm Hàm thông
thứ 9 (868) đời Đường và là ấn phẩm xưa
nhất tại Trung quốc có ghi niên đại khắc
bản rõ ràng.
Tóm lại, các loại văn hiến được pháthiện
nói trên đều có giá trị học thuật quí báu, là
những tư liệu trọng yếu cho việc nghiên cứu
về lịch sử học thuật và lịch sử Phật giáo thời
Trung cổ.
(xt. Thiên Phật Động).
ĐÔN HOÀNG THẠCH QUẬT
Cũng gọi Đôn hoàng thạch thất.
Quần thể hang động ở huyện Đôn hoàng,
tỉnh Cam túc, Trung quốc.
Đôn hoàng là vùng đất ở đầu cực tây của
tỉnh Hà tây. Từ đời Hán trở đi, vùng này là
đường giao thông trọng yếu giữa Trung quốc
và các nước Tây vực. Vào thời thượng cổ,
đây là vùng đất của Tây nhung, thời Xuân
thu gọi là Qua châu, vào thời Tần là đất của
Đại nguyệt thị, đầu đời Hán nội thuộc Hung
nô. Đến năm Hàm khang (335-341) đời
Đông Tấn được gọi là Sa châu. Khoảng năm
Long an (397-401), nhà Tây lương đóng đô
ở đây. Thái vũ đế nhà Hậu Ngụy đặt trấn
Đôn hoàng, khoảng năm Đại nghiệp (605-
616) được đổi là quận Đôn hoàng. Các đời
Đường, Tống, Nguyên, Minh lần lượt đổi
tên là: Qua châu, Tây sa châu, Đôn hoàng,

Sa châu. Khoảng năm Càn long (1736-1795)
được đổi là huyện Đôn hoàng thuộc tỉnh
Cam túc.
Vùng đất này từ xưa vốn do các bộ tộc ở
xen lẫn, văn hóa, phong tục phức tạp. Phật
giáo được truyền đến đây rất sớm, có khá
nhiều các vị cao tăng đã sinh ra ở đây, như
ngài Trúc pháp hộ được người đương thời
gọi là “Đôn hoàng Bồ tát”, ngài Trúc pháp
thừa là người đầu tiên dựng chùa, hoằng
pháp ở Đôn hoàng, ngài Vu đạo thúy sang
Ấn độ cầu pháp, các ngài Đơn đạo khai và
Trúc đàm du đời Đông Tấn, các ngài Pháp
dĩnh, Siêu biện đời Tiêu Tề, ngài Tuệ viễn
đời Tùy v.v...
Ngoài ra, ngài Đàm vô sấm đời Bắc Lương
từng ở đây phiên dịch Bồ tát giới bản và sáu
phẩm sau của kinh Đại bát niết bàn (bản
Bắc); ngài Đam ma mật đa đời Lưu Tống
cũng từng ở đây khai phá đất đai, xây dựng
tinh xá, tận lực hoằng pháp. Vì một khi ra
khỏi Đôn hoàng liền đi vào sa mạc mịt mù,
sống chết chưa biết ra sao, cho nên những
người buôn bán qua lại vùng này luôn luôn
nguyện cầu đức Phật che chở giúp đỡ, đó
chính là nguyên nhân đưa đến sự phát đạt
của nghệ thuật Đôn hoàng ngày sau.
Tương truyền, hang đá đầu tiên ở Đôn
hoàng là do sa môn Lạc tốn đục mở vào
năm Kiến nguyên thứ 2 (366) đời Tiền Tần.
Về sau qua nhiều đời có đục mở thêm và
dần dần đã trở thành một quần thể gồm
hơn 1.000 hang động, nhưng rất tiếc vì năm
tháng quá lâu xa, nên bị cát trôi vùi lấp,
hoặc bị hủy hoại, chỉ còn sót lại hơn vài
trăm động. Vả lại, từ đời Minh về sau kĩ
ĐÔN HOÀNG THẠCH QUẬT
Những Cổ Tích ở vùng Đôn Hoàng

Í
thuật hàng hải dần dần phát đạt, con đường
tơ lụa trở nên thưa thớt, các động đá Đôn
hoàng do đó cũng ít được người đời biết đến.
Vào năm Quang tự thứ 5 (1879), ông
L. de Lóczy, Giám đốc Sở Điều tra địa chất
Hungary, tìm thấy những bức tranh vẽ trên
vách trong động Thiên Phật, kinh ngạc
trước kho bảo vật, khi trở về Âu châu, ông
ta công bố tin ấy: đó là lần đầu tiên người
Tây phương biết đến động Thiên Phật ở
Đôn hoàng.
Giới học giả hiện nay gọi Nghệ Thuật Phật
Giáo Đôn Hoàng bao gồm hang Du lâm và
động Tiểu thiên Phật ở vùng phụ cận huyện
An tây và động Tây thiên Phật ở mạn tây
nam Đôn hoàng. Nhưng thông thường gọi
động “Thiên Phật Đôn Hoàng” là chỉ cho
quần thể hang động nằm ở chân núi phía
đông núi Minh sa, cách huyện Đôn hoàng
về phía đông nam 20km. Động Thiên Phật
còn được gọi là Mạc cao quật (Dmag-mgo),
Thiên Phật nham, Lôi âm tự. Từ sau khi sa
môn Lạc tốn đục mở, các vị sa môn Pháp
lương, Đông dương vương, Lí quảng v.v... ở
đời Đường đều nối tiếp nhau khắc đục, hoặc
mở hang động, hoặc chạm trổ khám Phật,
hoặc sửa sang lầu gác, hoặc vẽ các bức tranh
trên vách v.v... Địa chất núi Minh sa vốn là
đá sỏi tạo thành, không dễ gì vỡ lở. Nhưng
vào đời vua
Nhân tông
nhà Tống,
vùng đất này
bị quân Tây
hạ xâm nhập,

từ đó về sau
thường bị loạn
lạc, nhất là vào
đời Minh, tín
đồ Hồi giáo
dày xéo, tàn
phá, tổn hại
rất lớn.
Thời gần đây, sau khi thám hiểm khai
quật, thanh lí kiểm tra thì biết đến nay còn
có hơn 430 hang động khác. Những hang
động nằm theo vách đá, bày xếp thành hàng
từ nam đến bắc, chạy dài khoảng 1,6km, có
thể chia làm 3 phần: Trung ương, Nam, Bắc.
Trong đó, số hang động ở Trung ương và
phía Bắc tương đối ít và qui mô nhỏ hơn,
cũng không có dấu vết cho thấy người đời
sau có tô điểm sửa sang, mà tình trạng hoang
phế cũng khá nghiêm trọng. Trái lại, nhóm
hang động ở phía Nam thì chạy dài khoảng
hơn 930m, ở hai đầu có một hang đá lớn,
trước hang thiết lập điện Phật, trong điện
tôn trí tượng đức Phật ngồi cao tới 20m. Ở
khoảng giữa hai hang đá lớn này và các hang
khác phần nhiều đục mở hai hàng cho đến
bốn hàng hang động trên dưới, có tới hơn
ba trăm mấy mươi hang. Hiện nay, phía
trước mỗi hang phần nhiều đều đã đổ nát,
nhiều hang động ở hàng dưới bị chôn vùi
trong cát. Còn những hang động ở hàng trên
phần nhiều có làm thang gỗ, những cấu trúc
để lại đến nay vẫn còn. Nói cách đại khái,
các hang động ở hàng dưới phần nhiều đã
được đục mở vào đời Đường hoặc trước đời
Đường, tượng Phật vẽ trên vách hang cũng
là tác phẩm của thời kì ấy.
Về hình thức hang động, thì từ hình thức
ĐÔN HOÀNG THẠCH QUẬT

Bia Phật Khám ở Động Mạc Cao Điện Đại Phật ở Đôn Hoàng

Í
có phụ thêm
khám nhỏ để tu
hành ở thời kì
đầu, dần dần
chuyển biến
thành hình tháp
trung ương, cột
trụ trung tâm,
Phật đàn trung
ương v.v... Từ các
đời Tùy, Đường
về sau, vì để thích
ứng với các bức vẽ
về biến tướng
kinh bằng khổ lớn, nên ở phía sau trung
ương đặt bàn thờ Phật rất trang nghiêm kính
cẩn, trên bốn vách đều vẽ kín các bức tranh
với mầu sắc xanh vàng rất rực rỡ, đã dần
dần gần với hình thái điện đường trong các
chùa Phật hiện nay.
Từ đời
Minh trở đi,
các hang động
bị tín đồ Hồi
giáo phá hủy
nghiêm trọng,
khám thờ
Phật cũng
thường bị cát
trôi vùi lấp,
hang báu
Minh sa dần
dần bị cát bụi
lấp kín.
Cứ theo mục Lôi âm tự trong Đôn hoàng

huyện chí thứ 7 nói, thì bắt đầu từ giữa đời
Thanh, các hang động do Đạo sĩ trông coi
sửa sang và xây dựng Đạo quan ở trước các
hang động, nhờ đó hương khói ở Đôn hoàng
có phần nào được ấm cúng.
Vào năm Quang 25 (1904), 20 năm sau
ngày ông L. de Lóczy phát hiện những bức
tranh trên vách của động Thiên Phật ở Đôn
hoàng tại núi Minh sa, đạo sĩ Vương viên
lục (Nguyên lộc), nhân dọn dẹp lớp cát tích
tụ trong hang 17, tình cờ thấy bức tranh
vách tróc ra, ông liền đập vách chung quanh
thì thấy một hầm bí mật rất lớn trong đó
chứa đầy sách cổ. Sau đó, Đạo sĩ đóng kín
lại, không cho ai biết. Nhưng các nhà thám
hiểm khảo cổ Tây phương đã sớm biết tin
về các bức bích họa ở động Thiên Phật tại
Đôn hoàng do ông L. de Lóczy công bố
trước đây, đã lục tục kéo nhau đến tìm kiếm
cướp lấy.
Người đầu tiên đến Đôn hoàng là nhà
địa chất học người Nga tên Vladimiy
Afanásevich Obruchev (1863-1956), đã lén
lấy đi những bản sao sách cổ và các bức tranh
Phật hiện được cất giữ ở viện bảo tàng
Leningrad.
Năm Quang tự 33 (1907), người Hungary
quốc tịch Anh là A. Stein cũng đến Đôn
hoàng. A. Stein vào hang 163 trong động
Thiên Phật xem xét các tượng Phật và tranh
vẽ trên vách, đồng thời mua chuộc đạo sĩ
Vương viên lục, rồi lén vào hầm bí mật. Stein
chọn lấy 3.000 quyển kinh điển Phật chép
tay và khoảng 3.000 quyển sách vở khác cùng
với tranh, tượng Phật, đóng gói thành hơn
200 bao, trả cho Vương viên lục một số tiền
bằng giá rẻ mạt rồi vận chuyển về Luân đôn.
Năm 1908, học giả người Pháp là Paul

Tượng Văn Thù cỡi Sư Tử
vẽ vào đời Đường
Tám bộ trời rồng vẽ vào thời Ngũ Đại
Xe Trâu (Pháp Hoa Kinh Biến vẽ vào đời Tống)
ĐÔN HOÀNG THẠCH QUẬT

Í
Pelliot (1878-1945) lại đến Đôn hoàng, tự ý
lựa lấy hơn 5.000 quyển sách chép tay, rồi
kiểm tra các động, những bức tranh vẽ trên
vách rất đẹp nhưng không lấy đi được, Pelliot
đành phải chụp ảnh, ghi số rồi đem về. Trên
đường về nước, P. Pelliot dừng chân tại Bắc
bình, lấy một số quyển sách đem khoe với
các học giả Trung quốc, lúc đó chính phủ
Trung ương mới biết rõ nội vụ, liền kết tội
đạo sĩ Vương viên lục đã bán trộm những
bảo vật của quốc gia, đồng thời, thu nhặt
những kinh sách còn lại, nhưng chỉ còn hơn
8.000 quyển mà hiện nay được cất giữ tại
thư viện Bắc kinh.
Trong thời gian ấy, còn có các nhà thám
hiểm người Mĩ, Nhật bản, v.v... đến Đôn
hoàng, họ in mẫu hoặc nạy lấy các bức tranh
vách, lấy trộm các quyển kinh chép tay, lén
lút vận chuyển những pho tượng đắp bằng
đất ra ngoài, hoặc thu mua những cổ vật
tản mạn trong dân gian do các tư nhân sưu
tầm cất giữ. Ngày nay, những di vật văn hóa
quí báu của Phật giáo nói riêng, của Trung
quốc nói chung, được cất dấu trong hang
động Đôn hoàng đã bị lưu lạc đến các viện
bảo tàng của các nước Anh, Pháp, Nhật, Ấn,
Đức, Nga v.v...
Tóm lại, những
di vật văn hóa được
phát hiện trong các
hang động ở Đôn
hoàng rất phong
phú, bao quát nhiều
lĩnh vực như đã
trình bày ở trên, là

những tư liệu hết sức
quí báu, đối với văn
hóa và học thuật
Trung quốc đã
chiếm một địa vị cực
trọng yếu, không
những có thể bổ túc cho phần thiếu sót trong
văn học và lịch sử của khoảng 600 năm từ
thời Bắc Ngụy đến đời Bắc Tống mà còn có
thể giúp cho việc sửa chữa nhiều chỗ sai lầm
trong các kinh điển.
[X. thiên Di tích trong Thích ca phương
chí; Lương cao tăng truyện Q.3, Q.4, Q.8
đến Q.12; Tục cao tăng truyện Q.8; Xuất
tam tạng kí tập Q.2, Q.13; Hán thư địa lí
chí 8; Đôn hoàng quận trong Tục Hán chí
23; Thông điển 174; Cam túc thông chí 23;
Tây vực thủy đạo kí 3; mục An tây phủ trong
Đại thanh nhất thống chí 213; thiên Tây
vực trong Đông tây giao thiệp sử chi nghiên
cứu; Phật điển nghiên cứu]. (xt. Thiên Phật
Động, Đôn Hoàng Học).
ĐÔN HOÀNG THẠCH THẤT DI THƯ
Bộ sách do nhóm ông La chấn ngọc sưu
tập và ấn hành vào đời Thanh, Trung quốc.
Tập sách này gồm hơn 10 loại như:
Thượng thư cố mệnh, Sa châu chí, Tây châu
chí, Ngũ thiên trúc quốc kí, Ôn tuyền minh,
Sa châu văn lục, Biệt bản tâm kinh, Ngũ đài
sơn tán, Lão tử hóa hồ kinh, Ma ni giáo
kinh, Cảnh giáo tam uy mông độ tán, Sa
châu thạch thất văn tự kí, v.v... đều là những
sách viết tay xưa của người đời Đường, hoặc
là bản lưu truyền khác nhau, hoặc là sách bị
thất lạc đã lâu được tìm thấy trong động đá
núi Minh sa ở huyện Đôn hoàng. Mỗi quyển
đều có phụ thêm phần khảo chứng và giáo
đính của người sưu tạp...

Ngoài ra, La chấn ngọc còn sưu tập các
sách: Đôn hoàng linh thập và Đôn hoàng
thạch thất toái kim (1 quyển). Đôn hoàng
linh thập thu chép: Thi, Từ, Phật khúc và 7
loại tiểu thuyết (tức là Vi trang tần phụ ngâm,
Vân dao tập 30 bài, Quí ba ca, 3 loại Phật
khúc, 3 loại lí khúc, 3 loại Tiểu khúc, Sưu
thần kí). Còn Đôn hoàng thạch thất toái
kim thì gồm có: Mao thi bân phong, Trịnh
thi tiên, Xuân thu tả thị truyện chiêu công,
Hán thư khuông hành, Trương vũ, Khổng
Tượng Lực Sĩ ở Đôn Hoàng
vẽ vào đời Đường
ĐÔN HOÀNG THẠCH THẤT DI THƯ

Í
quang liệt truyện, Đôn hoàng lục, Lão tử
nghĩa, Nam hoa chân kinh, Đường luật nghĩa
sớ, v.v...
ĐỐN CHỨNG BỒ ĐỀ
Đạt đến chính quả, chứng được bồ đề
một cách mau chóng.
Từ ngữ này phần nhiều được dùng trong
văn nguyện hoặc văn hồi hướng, là lời bày
tỏ tâm nguyện của mình trước đức Phật và
chư Bồ tát. Đồng nghĩa với các từ ngữ “Tốc
chứng bồ đề”, “Đốn chứng Phật quả”.
ĐỐN CƠ
Chỉ cho những người có căn cơ bén nhạy,
vừa nghe Đốn giáo là ngộ đạo liền.
Kinh Viên giác (Đại 17, 921 hạ), nói:
“Kinh này gọi là Đại thừa đốn giáo, chúng
sinh đốn cơ nhờ kinh này mà được mở tỏ”.
ĐỐN ĐẠI
... ..
Chỉ cho kinh Hoa nghiêm.
Đốn là đốn giáo; Đại là Đại thừa giáo.
Theo quan điểm của tông Hoa nghiêm
thì kinh Hoa nghiêm thuộc về Đại thừa giáo;
đức Phật lúc mới thành đạo, tuyên nói kinh
này cho hàng Bồ tát đốn nhập nghe, cho
nên gọi là Đốn đại.
ĐỐN ĐOẠN
.....
Đoạn trừ phiền não ngay tức khắc gọi là
Đốn đoạn; nếu đoạn trừ dần dần theo thứ
lớp trong thời gian dài thì gọi là Tiệm đoạn.
Hãy lấy Kiến hoặc, Tư hoặc làm ví dụ: Đoạn
trừ Kiến hoặc giống như đập đá vỡ ngay, đó
là Đốn đoạn; Đoạn trừ Tư hoặc giống như
dứt tơ ngó sen, đó là Tiệm đoạn.

Theo tông Thiên thai, Bồ tát của Tam
tạng giáo trải qua ba A tăng kì và 100 kiếp
vẫn chưa dứt hết phiền não, đến thân cuối
cùng mới dùng 34 tâm dứt ngay Kiến, Tư
hoặc và tập khí của phiền não.
ĐỐN GIÁO
1. Về nội dung nói pháp: Giáo pháp giúp
hành giả chứng được quả Phật một cách
nhanh chóng mà thành tựu bồ đề; hoặc là
giáo pháp khiến người tu hành vượt lên liền
đến quả Phật, gọi là Đốn giáo. (xt. Đốn Tiệm
Nhị Giáo).
2. Về hình thức nói pháp: Đối với căn
cơ đốn ngộ, thì ngay từ đầu, nói thẳng vào
giáo pháp sâu xa vi diệu, gọi là Đốn giáo.
3. Từ ngữ do tông Hoa nghiêm đặt ra để
chỉ cho bốn pháp: Giáo, Lí, Hành, Quả.
(xt. Ngũ Giáo Thập Tông).
4. Theo thuyết phán giáo của đại sư Thiện
đạo đời Đường thì giáo pháp của kinh Quán
vô lượng thọ là Đốn giáo. Còn tông Thiên
thai thì cho giáo thứ 4 trong 4 giáo là giáo
Viên đốn, tức chỉ cho giáo pháp của kinh
Pháp hoa.
(xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
5. Ngài Nguyên không của Nhật bản cho
rằng các tông Thiên thai, Chân ngôn tuy
nói Đốn giáo, nhưng lại chủ trương có đoạn
trừ phiền não mới chứng được chân lí, cho
nên vẫn thuộc về Tiệm giáo. Còn theo giáo
pháp của kinh Quán vô lượng thọ thì không
cần đoạn trừ phiền não, có thể từ phàm phu
mà vượt ngay ra ngoài cõi mê, gọi là Đốn
giáo thuần túy, hoặc là Đốn trong Đốn.
ĐỐN GIÁO NHẤT THỪA
Chỉ cho pháp môn Tịnh độ. Đây là
thuyết phán giáo của ngài Thiện đạo đời
Đường. Vì pháp môn này khiến người tu

hành thành Phật nhanh chóng nên gọi là
Đốn giáo và tất cả chúng sinh đều có thể tu
theo thừa này nên gọi là Nhất thừa.
ĐỐN GIÁO NHẤT THỪA

Í
Bài kệ qui kính Tam bảo trong Quán
kinh sớ quyển 1 (Đại 37, 246 thượng), nói:
“Con nương Bồ tát tạng,
Biển Đốn giáo nhất thừa,
Nói kệ qui Tam bảo”.
ĐỐN NGỘ NHẬP ĐẠO YẾU MÔN LUẬN
Gồm 2 quyển, do ngài Đại châu Tuệ hải
soạn vào đời Đường, được đưa vào Vạn tục
tạng tập 110.
Luận này vốn chỉ có 1 quyển, nhưng bản
hiện còn thì chia làm 2 quyển thượng và hạ.
Quyển hạ còn gọi là Chư phương môn nhân
tham vấn ngữ lục, hoặc gọi Chư tông sở vấn
ngữ lục. Ở cuối quyển có lời bạt của ngài Tứ
minh Diệu hiệp.
Năm Hồng vũ thứ 2 (1369) đời Minh,
ngài Diệu hiệp tình cờ đọc luận Đốn ngộ
nhập đạo yếu môn, có chỗ giải ngộ sâu xa,
không nỡ dấu làm của riêng nên mới lấy
chương Đại châu trong Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 6, Đại châu quảng ngữ trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28 và Sơ
tổ Bồ đề đạt ma đại sư an tâm pháp môn
trong Liên đăng hội yếu hợp chung lại rồi
ấn hành làm nội dung cho quyển hạ.
Trong sách này, soạn giả trích dẫn nhiều
kinh điển, như: Kinh Lăng già, kinh Duy ma,
kinh Di giáo, kinh Lăng nghiêm, kinh Phật
danh, kinh Phạm võng, kinh Kim cương,
kinh Niết bàn, kinh Kim quang minh, kinh
Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa và các ngữ lục
như Lục tổ đàn kinh, Thần hội ngữ lục, Lăng
già sư tư kí, Bảo lâm truyện, v.v... cho đến
các kinh ngụy tác xuất hiện vào đời Đường
như Phật thuyết pháp cú kinh cập Thiền

môn kinh, Đại thông phương quảng v.v...,
hoặc lời nói của Mạnh tử và Tăng triệu đều
được trích dẫn.
Đọc bộ sách này người ta có thể thấy
cái bối cảnh của nền giáo học Thiền tông ở
thời kì đầu.
[X. Tổ đường tập Q.14; Thiền môn niệm
tụng tập Q.8; Phật tổ lịch đại thông tải Q.14;
Đốn ngộ yếu môn (Nham ba văn khố)].
ĐỐN NGỘ THÀNH PHẬT THUYẾT
Học thuyết chủ trương “Ngộ một là
ngộ tất cả chứ không chia cấp bậc thứ lớp.
Tức ngay khi ngộ được lí nhất thể là thành
Phật liền”.
NgàiĐạo sinh (355-434) đời Đông Tấn
soạn sách “Đốn ngộ thành Phật nghĩa”, đề
xướng thuyết Đốn ngộ thành Phật đầu tiên
tại Trung quốc và đã gây ra cuộc tranh luận
rất sôi nổi trong giới Phật giáo đương thời.
Ngài Tuệ quán soạn Tiệm ngộ luận, ngài
Đàm vô thành soạn Minh tiệm luận, cả hai
đều bàn rõ nghĩa tiệm ngộ (giác ngộ dần
dần theo thứ lớp) để bài bác thuyết Đốn
ngộ (giác ngộ ngay tức khắc); còn các ngài
Tăng triệu và Chi độn thì đề xướng ý nghĩa
Tiểu đốn ngộ. Đệ tử của ngài Đạo sinh là
các sư Đạo du, Bảo lâm, Pháp bảo... thì tiếp
tục làm sáng tỏ luận thuyết của thầy mình.
Vua Văn đế (ở ngôi 424-453) nhà Lưu
Tống từng thỉnh sư Đạo du vào cung giảng
về nghĩa Đốn ngộ. Đệ tử ngài Tuệ quán là
Pháp viện cũng chủ trương thuyết Đốn ngộ.
Ông Tạ linh vận soạn Biện tông luận tán
đồng thuyết của ngài Đạo sinh, cho rằng tư
chất của người Trung quốc khác với người
Ấn độ, chư Phật chủ trương phải tu hành
lâu dài, Thánh nhân Trung quốc chủ trương
trong khoảnh khắc có thể hòa nhập với chân

lí nhất thể. Đến đời Đường, các Thiền sư
thuộc hệ thống ngài Tuệ năng thì thiên về
đốn ngộ, còn các Thiền sư thuộc hệ thống
ngài Thần tú thì thiên về tiệm ngộ.
Cứ theo Pháp hoa kinh sớ quyển 1 và
Nhị đế nghĩa quyển hạ, thì ngài Đạo sinh
tuy chủ trương đốn ngộ nhưng cũng không
phế bỏ sự tu hành tiệm ngộ trước đốn ngộ,
cho nên đã bị đệ tử của ngài Tuệ năng phê
ĐỐN NGỘ THÀNH PHẬT THUYẾT

Í
bình phản bác. Nhưng ngài Trừng quán
(738-839) là tổ thứ 4 của tông Hoa nghiêm
thì tán dương thuyết Đốn ngộ của ngài Đạo
sinh và giáo học của ngài Trừng quán cũng
chịu ảnh hưởng ngài Đạo sinh rất nhiều.
Theo sự suy luận của các học giả, bối
cảnh tư tưởng trong thuyết Đốn ngộ của ngài
Đạo sinh có cái nhìn rất đặc biệt về thực
tướng; có người cho rằng ngài Đạo sinh
muốn điều hòa với tư tưởng Nho gia, có
người lại cho vì ngài chịu ảnh hưởng tư tưởng
Lão Trang. Còn về mối quan hệ giữa thuyết
Đốn ngộ của Thiền tông và thuyết Đốn ngộ
của ngài Đạo sinh có hay không thì cho đến
nay vẫn chưa có ý kiến quyết định. Theo
khuynh hướng nghiên cứu phổ thông, học
giả Trung quốc thường nhấn mạnh đến sự
tương quan giữa hai thuyết, nhưng giới học
giả Nhật bản thì luôn luôn chú trọng sự dị
biệt giữa hai thuyết.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.12, Q.15;
Triệu luận sớ Q.thượng (Tuệ đạt); Tam luận
du ý nghĩa].
ĐỐN NGỘ TIÊM NGỘ
...........
Tiến ngay vào cảnh giới giác ngộ chỉ trong
khoảnh khắc gọi là Đốn ngộ, còn tiến tới
dần dần theo thứ lớp thì gọi là Tiệm ngộ.
Tại Trung quốc vào khoảng thế kỷ V, đã
phát sinh cuộc tranh luận về thuyết Đốn
ngộ thành Phật và Tiệm ngộ thành Phật.
Về sau, nhờ kinh Niết bàn 40 quyển dịch ra
Hán văn mà thuyết Đốn Ngộ Thành Phật
của ngài Đạo sinh được công nhận. Thiền
tông Trung quốc, do ứng dụng giáo nghĩa

khác nhau mà sản sinh ra tông phong bất
đồng: Hệ thống Tổ Tuệ năng ở miền Nam
gọi là Nam đốn, hệ thống ngài Thần tú ở
miền bắc gọi là Bắc tiệm.
Theo tông pháp tướng thì hàng Bồ tát
bất định tính phải trải qua quá trình tu hành
của Thanh văn, Duyên giác mới có thể hồi
tâm tiến vào đạo Bồ tát, gọi là Bồ tát tiệm
ngộ hay Bồ tát hồi tâm. Nhưng hàng Bồ tát
định tính thì không cần trải qua quá trình
tu tập Thanh văn, Duyên giác mà tiến thẳng
ngay tức khắc vào giai vị Bồ tát, gọi là Bồ tát
trực vãng, hay Bồ tát đốn đại.
[X. luận Thành duy thức Q.9; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.1; Thành duy thức
luận thuật kí Q.1 phần cuối, Q.9 phần cuối].
ĐỐN TẢ
... ..
Biên chép kinh điển một cách nhanh
chóng.
Cứ theo Pháp hoa truyện kí quyển 8 ghi,
thì khoảng năm Vĩnh trưng (650-655) đời
Đường, ngài Tăng pháp thuê 40 thư sinh
chép xong bộ kinh Pháp hoa trong một ngày
để cứu bạn đồng đạo là Tăng hành thoát
khỏi cảnh khổ địa ngục. Đây là hội chép
kinh nhanh đầu tiên ở Trung quốc.
Tại Nhật bản, từ thời đại Bình an đến
nay hình thức chép kinh loại này cũng rất
phổ biến. Trung hữu kí có ghi: Ngày 18 tháng
3 năm Gia bảo thứ 3 (1096) chỉ trong một
ngày chép xong tất cả kinh. Thời Giang hộ,
người ta dùng đàn Tì bà để xướng Bình gia
vật ngữ (truyện cổ), trong mỗi tiết chép xong
từng đoạn kinh Pháp hoa, pháp hội này cũng
được gọi là Hội chép kinh nhanh.
Ngoài ra, những kinh điển do chép nhanh
mà được hoàn thành gọi là Đốn tả kinh;

còn những kinh được chép xong chỉ trong
một ngày thì gọi là Nhất nhật kinh. Thiền
tông cũng có pháp hội chép kinh nhanh.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Tang tiến
môn]. (xt. Nhất Nhật Kinh, Tả Kinh).
ĐỐN THÀNH CHƯ HẠNH
Đối lại với “Biến thành chư hạnh”.
Bồ tát tu hành theo môn Viên dung thì
tu một hạnh là đầy đủ tất cả hạnh, đoạn
ĐỐN THÀNH CHƯ HẠNH

Í
một hoặc là đoạn tất cả hoặc, mau thành
đạo hạnh viên mãn. Đây là giáo lí của tông
Hoa nghiêm.
ĐỐN TIÊM NHỊ GIÁO
Đốn giáo và Tiệm giáo.
Giáo pháp không theo thứ lớp mà giúp
người tu hành đạt đến giác ngộ một cách
nhanh chóng, gọi là Đốn giáo; còn giáo pháp
phải theo thứ lớp tu hành dần dần trong
thời gian dài mới đạt được quả Phật thì gọi
là Tiệm giáo.
Nói theo hình thức thuyết pháp thì ngay
từ lúc đầu đã tuyên giảng giáo pháp sâu xa
vi diệu thì gọi là Đốn giáo, còn theo thứ lớp
nói dần dần từ cạn đến sâu thì gọi là Tiệm
giáo. Đây là tiêu chuẩn phán giáo thông
thường, tức là tùy theo căn cơ của chúng
sinh, hoặc do phương pháp giảng thuyết và
nội dung giáo pháp của đức Phật nói mà
phân biệt Đốn giáo, Tiệm giáo.
Ngoài ra, Thiền tông Trung quốc đối với
quá trình chứng ngộ, hai hệ thống Nam và
Bắc có khác nhau: Hệ thống ngài Tuệ năng
ở phương Nam chủ trương chứng ngộ ngay
tức khắc, cho nên được gọi là Nam đốn; còn
hệ thống của ngài Thần tú ở phương Bắc thì
chủ trương chứng ngộ dần dần theo thứ lớp,
cho nên được gọi là Bắc tiệm.
ĐỐN TRUNG ĐỐN
... ... ..
I. Đốn Trung Đốn.
Đốn giáo trong Đốn giáo, tức là Viên
giáo, một trong bốn giáo hóa pháp do tông
Thiên thai đặt ra.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết

quyển 1 phần 5 (Đại 46, 177 thượng), nói:
“Biệt giáo diệu giác là Tiệm trong Đốn (...)
Viên giáo sơ hậu là Đốn trong Đốn”.
II. Đốn Trung Đốn.
Tiếng dùng của tông Tịnh độ Nhật bản.
Tông này chủ trương kẻ phàm phu tội
ác có thể nương nhờ sức bản nguyện của
đức Phật A di đà mà được ra khỏi ba cõi,
sinh về Tịnh độ chứng ngay quả vô sinh,
nên gọi là Đốn trung đốn (Đốn trong đốn).
[X. Ngu thốc sao Q.thượng; Tịnh độ tông
yếu Q.2].
ĐỘN CĂN
Phạm: Mfdvindriya.
Cũng gọi Hạ căn.
Đối lại với “Lợi căn”.
Chỉ cho người căn cơ chậm lụt.
Trên con đường tu chứng trong đạo Phật,
sự bén nhạy, chậm lụt của căn cơ rất có ảnh
hưởng đến bước tiến nhanh hay chậm và sự
chứng quả hơn hay kém.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 54, thì
hạng người này vì căn tính chậm lụt nên
không thể tự mình đọc tụng kinh điển để
hiểu rõ giáo lí, chỉ tin vào lời dạy của người
khác mà được ngộ đạo.
[X. kinh Pháp hoa Q.3; Vãng sinh yếu
tập Q.thượng].
ĐỘN LÂN
Cũng gọi Phú xuân sa môn.
Vị tăng sống vào đời Đường, năm sinh
năm mất không rõ.
Sư là đệ tử của ngài Viên huy. Sư chuyên
nghiên cứu luận Câu xá và chú thích bộ Câu
xá luận tụng sớ của thầy, làm thành bộ Câu
xá luận tụng sớ kí 29 quyển. Tác phẩm này
rất rõ ràng và nổi tiếng.
ĐỘN LUÂN

Cũng gọi Đạo luân.
Vị tăng gốc người Tân la (nay là Triều
tiên) sống vào đời Đường, năm sinh năm
mất không rõ.
ĐỘN LUÂN

Í
Sư soạn bộ Du già luận kí 24 quyển, là
bản chú thích luận Du già sư địa duy nhất
hiện nay còn đầy đủ. Nội dung sách này chủ
yếu là y cứ vào bộ Du già luận lược toản của
ngài Khuy cơ, đồng thời dẫn dụng học thuyết
của các ngài Thuận cảnh, Văn bị, Huyền
phạm, Thần thái, Huệ cảnh, Huệ đạt, Viên
trắc, Nguyên hiểu v.v...
Ngoài bộ Du già luận kí 24 quyển nói
trên, ngài Đạo luân còn có các tác phẩm:
Kim cương bát nhã kinh lược kí, Đại bát
nhã kinh lược kí, Tịnh phạn vương kinh sớ,
Dược sư bản nguyện kinh sớ, Thập nhất diện
kinh sớ, Tứ phần luật quyết vấn, Tân soạn
đại thừa nghĩa chương, Thành duy thức luận
yếu quyết v.v...
Nhìn một cách tổng hợp tính chất của
các tác phẩm ghi trên, người ta thấy sở học
của ngài Độn luân là lấy Duy thức học làm
chính, rồi nghiên cứu rộng các kinh Bát nhã
và giới luật.
ĐỘN SẮC
Cũng gọi Độn sắc y, Độn y, Chùy độn.
Một loại áo pháp của các tăng sĩ thuộc
tông Thiên thai và tông Chân ngôn Nhật
bản.
Thời đức Phật còn tại thế, đệ tử của Ngài
phần nhiều mặc ca sa để trật ngực lộ vú, khi
vào làng xóm khất thực thường bị người đời
chê cười, đức Phật bèn chế định pháp mặc
Tăng kì chi (Phạm: Saôkakwkà, Tàu dịch
là Phú kiên y, tức là áo lót che kín hai nách)
để mặc lót dưới ca sa. Về sau, pháp này được
truyền vào Trung quốc, đến đời Hậu Ngụy
có chỗ may thêm tay áo mà thành áo đơn

mặc lót mình, hoặc thêm dây lưng để phân
biệt tông phái. Khi truyền sang Nhật bản
thì được may bằng lụa tốt, hơi giống chiếc
áo choàng gồm cả áo dài, quần và đai lưng.
Có thuyết nói Độn sắc là chỉ cho mầu
tro, mầu đen, là một loại trang phục.
[X. luật Ngũ phần Q.20; luật Ma ha tăng
kì Q.38; Hiển mật uy nghi tiện lãm
Q.thượng]. (xt. Tăng Kì Chi).
ĐỘN SỬ
Đối lại với “Lợi sử”.
Là năm loại phiền não: Tham, sân, si,
mạn, nghi trong 10 loại phiền não căn bản.
Vì tính chất của các phiền não này trì độn,
khó dứt trừ nên gọi là Độn sử, tức là các
phiền não mê lầm đối với thế giới hiện tượng.
Trái lại, những phiền não mê lầm đối với
chân lí, như năm loại phiền não: Thân kiến,
biên chấp kiến, tà kiến, kiến thủ kiến, giới
cấm thủ kiến, vì tính chất của chúng nhạy
bén nên gọi Lợi sử. Hợp cả năm độn sử và
năm lợi sử lại gọi chung là Thập sử.
[X. luận Thành duy thức Q.6; Đại thừa
nghĩa chương Q.5 phần cuối]. (xt. Thập
Tùy Miên).
ĐỘN THẾ
.....
Cũng gọi Ẩn cư, Ẩn độn.
Tránh xa việc đời, ở ẩn trong núi rừng,
tu học Phật đạo; đây cũng tức là ý xuất gia.
Ở Nhật bản, từ thời đại Liêm thương về
sau, từ ngữ Độn thế đặc biệt chỉ cho người
xuất gia từ trung niên trở lên.
(xt. Yếm Thế).
ĐÔNG AM
.....
Cũng gọi Đông đường.
Đối lại với Tây đường, Tây am.

Danh từ Đông am được dùng để gọi vị
trụ trì tiền nhiệm của ngôi chùa này (bản
tự); trái lại, vị trụ trì tiền nhiệm của chùa
khác đến ở thì gọi là Tây đường, Tây am.
Bởi vì Đông là địa vị chủ, Tây là địa vị khách,
cho nên trong Thiền lâm, vị trụ trì tiền
nhiệm hoặc vị Trưởng lão của các chùa khác
ĐÔNG AM

Í
đến thường được mời ở Tây đường và tiếp
đãi như khách, do đó, các vị này cũng được
gọi là Tây đường.
Tại Nhật bản, Tây đường đã diễn biến
thành chế độ giai cấp: địa vị Tây đường ở
dưới Đông đường.
[X. Chúc li chương, Trụ trì chương trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.thượng,
Lưỡng tự chương Q.hạ; môn Xưng hô trong
Thiền lâm tượng khí tiên]. (xt. Tây Đường).
ĐÔNG AN CƯ
........
Cũng gọi Đông hội. An cư vào mùa đông.
Đông an cư là thời gian từ rằm tháng
10 đến rằm tháng Giêng năm sau, tăng
chúng phải ở một chỗ, không được ra ngoài
để chuyên tâm học tập tu dưỡng. Ở Ấn
độ, từ thời Phật giáo Nguyên thủy đến nay,
việc kết Hạ an cư trong mùa mưa rất phổ
biến. Nhưng ở miền Tây bắc Ấn độ và vùng
Trung á, khí hậu tương đối lạnh, mùa đông
nhiều tuyết, có lúc mưa dầm, việc đi lại rất
khó khăn, cho nên phỏng theo phép Hạ
an cư mà tổ chức Đông an cư. Luật Tiểu
thừa của các bộ phái không thấy ghi chép
việc này, nhưng trong các kinh điển thì kinh
Phạm võng (quyển hạ), vốn là luật của Đại
thừa, là bộ kinh sớm nhất có nói về Đông
an cư.
Các tùng lâm và các chùa ở Trung quốc
cũng có thực hành Đông an cư, nhưng phần
nhiều chỉ ở miền Bắc, chứ ở miền Nam thì
vẫn thịnh hạnh Hạ an cư. Ở Nhật bản vốn
không có việc kết chế Đông an cư, nhưng
bắt đầu từ ngài Đạo nguyên trở về sau mới

thực hành pháp Đông an cư.
Hiện nay, pháp Đông an cư của tông Tào
động Nhật bản được chia làm ba loại: Đông
tiền an cư (từ rằm tháng 10 đến rằm tháng
giêng), Đông trung an cư (từ rằm tháng 11
đến rằm tháng 2), Đông hậu an cư (từ rằm
tháng 12 đến rằm tháng 3).
Ngoài ra, Hạ an cư cũng gọi là Vũ an cư
và Đông an cư cũng gọi là Tuyết an cư.
[X. Đại đường tây vực kí Q.1; Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.thượng; môn Thời tiết trong Thiền lâm
tượng khí tiên Q.4].
ĐÔNG CHINH HỘI TRUYÊN
...........
Cũng gọi Giám chân hòa thượng đông
chinh truyện hội duyên khởi, Đông chinh
hội quyển.
Truyện bằng tranh, do Nhập đạo Liên
hành sáng tác vào năm Vĩnh nhân thứ 6
(1298), còn sót lại 5 quyển, hiện được cất
giữ ở chùa Đường chiêu đề tại Nại lương
(Nara) Nhật bản.
Nội dung bộ truyện tranh này miêu tả
nhân duyên đầu tiên sáng lập viện Giới đàn
của hòa thượng Giám chân ở chùa Đông
đại tại Nhật bản.
Nhận lời thỉnh cầu của hai vị tăng người
Nhật là Vinh duệ và Phổ chiếu, ngài Giám
chân đời Đường, Trung quốc, quyết chí vượt
biển sang Nhật bản để truyền bá giới luật.
Ngài gặp rất nhiều khó khăn, rồi tiếp đến bị
mù, nhưng ngài vẫn không đổi chí. Sau khi
đến Nhật bản, ngài sáng lập chùa Đường
chiêu đề ở Nại lương, đồng thời, khai sáng
viện Giới đàn tại chùa Đông đại.
Đông chinh hội truyện là di phẩm quan
trọng trong các truyện tranh của Phật giáo

Nhật bản ở thời đại Liêm thương, chịu rất ĐÔNG CHINH HỘI TRUYÊN

Í
nhiều ảnh hưởng của họa phong đời Tống,
Trung quốc.
[X. Đông vực truyền đăng mục lục Q.hạ].
ĐÔNG DẠ
.....
Đêm hôm trước ngày Đông chí.
Trong Thiền lâm, vào đêm đó phải đến
nhà thờ thần Thổ địa và nhà thờ thần Hộ
pháp để tụng niệm.
Mục Nguyệt tiến trong Huyễn trụ am
thanh qui (Vạn tục 111, 488 hạ), nói: “Đông
dạ tụng niệm ở nhà thờ thần Thổ địa, và
Đông triêu (sáng sớm ngày Đông chí) thì có
lễ giảng kinh”.
ĐÔNG DƯƠNG ĐẠI HỌC
............
Trường Đại học ở khu Văn kinh tại thủ
đô Đông kinh, Nhật bản.
Vị Hiệu trưởng đầu tiên là Tiến sĩ văn
học Tỉnh thượng Viên Liễu; nhân sự khích
thích của tư tưởng Tây phương mà ông ra
sức phục hưng tư tưởng Đông phương và
mở rộng triết học Phật giáo.
Vào năm Minh trị 20 (1887), ông khai
sáng viện Triết học Tự lập ở trong viện
Lân tường thuộc tông Lâm tế. Năm Minh
trị 39 (1906), viện này được đổi tên là Đại
học Tư lập Đông dương. Vào thời đại chiến
thế giới lần thứ 2, trường này bị hủy hoại
nặng nề, sau chiến tranh mới được xây
dựng lại.
Vào năm Chiêu hòa 24 (1949), trường
được đổi tên là Đại học Tân chế, thiết lập
thêm sở nghiên cứu Đông dương học,
chương trình nghiên cứu gồm có: Ấn độ học,

Phật giáo học, Triết học Trung quốc, Văn
học Trung quốc, Tư tưởng Nhật bản v.v...
[X. Đông dương Đại học lược niên biểu;
Đông dương Đại học yếu lãm; Đông dương
triết học; Quán tưởng; Đông dương Đại học
học báo].
ĐÔNG ĐẠI TỰ
... ... ..
I. Đông Đại Tự.
Cũng gọi Sắc tứ hộ quốc nghinh ân tự.
Ngôi chùa lớn nhất ở huyện Lạc dương,
tỉnh Hà nam, Trung quốc, được sáng lập
vào khoảng năm Vạn lịch (1573-1619) đời
Minh. Thời gần đây, chùa này thuộc về tông
Lâm tế. Năm Càn long thứ 7 (1742) đời
Thanh, chùa được sửa lại, trên vách ở hai
bên trong chùa có vẽ sự tích đức Phật và hội
Hoa nghiêm.
II. Đông Đại Tự.
Cũng gọi Đại Hoa nghiêm tự, Hằng
thuyết hoa nghiêm tự, Thành đại tự, Tổng
quốc phần tự, Kim quang minh tứ thiên
vương hộ quốc tự.
Chùa ở thành phố Nại lương Nhật bản,
là Tổng bản sơn (chùa Trung ương) của tông
Hoa nghiêm.
Muốn thế giới Liên hoa tạng được thực
hiện ngay ở cõi đời này và muốn Phật pháp
được hưng thịnh, vào năm Thiên bình thứ
10 (738), Thiên hoàng Thánh vũ ban lệnh
kiến tạo chùa Đông đại, đúc tượng Phật Tì
lô giá na bằng đồng (Đại Phật ở Nại lương),
được hoàn thành vào năm Thái bình thiên
bảo thứ 4 (752), là một trong bảy ngôi chùa
lớn ở Nam đô.
Năm Trị thừa thứ 4 (1180) chùa bị quân
lính của Bình trọng hoành thiêu hủy trong
ĐÔNG ĐẠI TỰ

Điện Đại Phật chùa Đông Đại Nhật Bản

Í
chiến tranh. Về sau, ngài Tuấn thừa kiến
thiết lại với sự giúp đỡ của Nguyên lại triều.
Năm Vĩnh lộc thứ 10 (1567) chùa lại bị binh
hỏa Tam hảo, Tùng vĩnh đốt cháy. Đến thời
đại Nguyên lộc (1688-1703) ngài Công
khánh lại trùng tu, tức là điện Đại Phật thờ
tượng Bản tôn hiện nay.
Điện Đại Phật là kiến trúc bằng gỗ lớn
nhất thế giới, làm theo kiểu 2 tầng 4 mái
và 1 dãy hành lang bao quanh. Những cánh
sen trên tòa cao của đức Phật Bản tôn Lô
xá na được làm vào thời kì sáng lập chùa
này, là thế giới Liên hoa tạng được chạm
trổ rất nhỏ, bộ phần đầu được tu bổ vào
thời đại Giang hộ. Các cánh cửa của chiếc
lồng đèn bằng đồng hình tám góc ở trước
Đại điện là nghệ thuật thuộc thời Thiên
bình, trên có những bức chạm nổi rất tinh
vi. Cổng lớn ở hướng chính nam của chùa
là kiến trúc thuộc thời kì Liêm thương, tiêu
biểu cho kiểu kiến trúc ở Ấn độ. Tượng
Lực sĩ Kim cương
ở hai bên Đại điện
là kiệt tác bằng gỗ
lớn nhất do Vận
khánh và Khoái
khánh chạm trổ.
Tam nguyệt
đường (Pháp hoa
đường) ở chân núi
phía đông điện
Đại Phật có niên
đại xưa hơn chùa
Đông đại, gọi là
chùa Kim chung,

viện Quyên sách.
Nhìn từ ngoài thì Bản đường của thời
kì Thiên bình và Lễ đường của thời đại
Liêm thương hòa hài với nhau thành một
thể. Tượng đức Bản tôn Quyên sách quan
âm (bằng sơn khô), tượng Nhật quang,
Nguyệt quang (tượng đắp) và Tứ thiên
vương, đều là những tượng được tạo vào
thời Thiên bình. Ngoài ra còn nhiều tượng
Phật khác nữa. Phía sau nhà bếp có thờ tượng
Bí phật chấp kim cương thần. Ở khoảng
giữa Nhị nguyệt đường và Phật điện là Khai
sơn đường(Lương biện đường), lầu chuông,
Tam muội đường (Tứ nguyệt đường) v.v... đều
là những kiến trúc nổi tiếng của thời đại
Liêm thương.
Viện Giới đàn ở phía tây điện Đại Phật
là một trong ba giới đàn. Tượng Tứ thiên
vương (tượng đắp) là tác phẩm tiêu biểu cho
nghệ thuật điêu khắc của thời đại Thiên
bình. Bát cước môn ở góc tây bắc của Chuyển
hại môn là kiến trúc ở thời Thiên bình. Viện
Chính thương ở phía bắc cũng nằm trong
phạm vi của chùa Đông đại.
Về phương diện chạm trổ thì có tám lá
phướn hình vị tăng, tượng Phật Thích ca
đản sinh bằng đồng; về chân dung thì có
tranh của Lương biện và Thừa tuấn.
Ngoài ra, thư viện chùa Đông đại còn
cất giữ nhiều thứ nhạc cụ, Câu xá mạn đồ
la, 55 cuộn tranh về kinh Hoa nghiêm, Đông
đại tự yếu lục 10 tập, văn thư xưa, kinh chép
tay thời cổ v.v...
ĐÔNG ĐỘ CỬU TỔ
...........
Chỉ cho chín vị tổ truyền thừa của tông
Thiên thai ở Trung quốc. Tức là các ngài:
Long thụ, Tuệ văn, Tuệ tư, Trí khải, Quán

đính, Trí uy, Huệ uy, Huyền lãng, Trạm
nhiên.
ĐÔNG ĐỘ LỤC TỔ
...........
Chỉ cho 6 vị tổ Thiền tông ở Trung quốc.
Sau khi tổ Bồ đề đạt ma từ Ấn độ đến
Trung quốc mở ra đạo Thiền, thì Thiền tông
truyền nối được sáu đời, tức là: Sơ tổ Đạt
ma, Nhị tổ Tuệ khả, Tam tổ Tăng xán, Tứ
tổ Đạo tín, Ngũ tổ Hoằng nhẫn và Lục tổ
Tuệ năng.
ĐÔNG ĐỘ LỤC TỔ
Tượng Phật Tì Lô Giá Na
ở chùa Đông Đại Nhật Bản

Í
ĐÔNG HẢI NHƯỢC
Sách, do Liễu tôn nguyên soạn vào đời
Đường, được xếp vào Minh tạp đề bộ trong
Liễu hà đông tập quyển 20, Toàn Đường
văn quyển 586 và Cư sĩ truyện quyển 19.
Nội dung kể truyện về một vị thần biển
Đông (Đông hải nhược) lên gò Mạnh trư
nhặt được hai quả bầu, trong chứa đầy nước
biển hòa lẫn với phân và giòi bọ lúc nhúc,
thần biển đem bịt kín lại rồi liệng hai quả
bầu xuống biển. Sau, một quả nghe lời chỉ
dạy của thần biển, giạt vào hoang đảo vỡ ra,
gạn bỏ phân và giòi bọ bẩn thỉu đi, rồi để
nước biển trở về biển cả. Còn quả bầu kia
thì không biết mình hôi thối, cứ tiếp tục
mang nước biển trong mình, nên nước biển
không thể trở về được với biển cả.
Trong truyện ngụ ngôn này, quả bầu sau
ngụ ý ta tức là Phật bản lai, nhưng không
thừa nhận cuộc đời hiện thực có đầy dẫy 5
trọc ác, không có ba cõi, không có vô minh,
v.v...; đứng trên lập trường cố chấp tính
không, cho là không thiện không ác, không
nhân không quả, không tu không chứng,
không Phật không chúng sinh, v.v... Còn
quả bầu trước ngụ ý theo lời Thánh nhân
chỉ bảo, biết tu niệm Phật tam muội; bỏ các
điều ác, làm các việc thiện, ở vào địa vị bậc
Thánh, được ngang với trí kiến của Phật.
ĐÔNG HÁN HOÀN ĐẾ
Vị Hoàng đế đời thứ 11 của nhà Đông
Hán và là vị Hoàng đế đầu tiên của nhà Đông
Hán tin thờ Phật giáo. Ông trị vì từ niên
hiệu Bản sơ năm đầu đến niên hiệu Vĩnh
khang năm đầu (146-167).

Cứ theo Hậu Hán thư quyển 7, quyển
30 chép, thì năm Diên hi thứ 9 (166), Hoàn
đế sai đặt lọng hoa trong cung Trạc long
để thờ Phật và Lão tử. Bởi vì nhà vua tin
lầm rằng đức Phật cũng có sức linh thiêng,
có thể trừ tai họa, ban phúc lành, cho người
ta sốngmãi không chết giống như thuật
“trường sinh bất tử” của Đạo gia, nênvua
hợp chung tông chỉ giáo nghĩa của Phật giáo
và Đạo giáo bằng cách thờ cả Phật và Lão
tử trong cung.
Ngoài ra, Hoàn đế cũng rất tôn kính các
vị sa môn đương thời từ Tây vực đến Trung
quốc truyền giáo, nhưng vì nhà vua không
hiểu chân nghĩa của Phật giáo nên thường
cho các vị sa môn ấy là những người tu đạo
có bùa chú hoặc phép tiên!
ĐÔNG HÁN MINH ĐẾ
Vị Hoàng đế đời thứ 2 của nhà Đông
Hán, họ Lưu, tên Trang, miếu hiệu Hiển
tông, ở ngôi từ năm Trung nguyên thứ 2
đến năm Vĩnh bình 18 (57-75).
Cứ theo Hậu Hán kỉ của Viên hoành
đời Tấn chép, thì vua Minh đế nhà Đông
Hán ban đêm chiêm bao thấy người vàng
bay trong cung điện, sáng hôm sau, vua hỏi
các quan, các quan đều nói đó là “Phật”.
Vua bèn phái quan Lang trung tên là Thái
âm đi Tây trúc cầu Phật pháp, giữa đường
gặp hai vị sa môn là Nhiếp ma đằng và Trúc
pháp lan dùng ngựa trắng đang mang kinh
Phật đến Trung quốc, vua liền làm chùa Bạch
mã cho hai vị ở để dịch kinh. Việc vua Minh
đế cảm mộng cầu pháp là bắt đầu sự du nhập
Phật giáo vào Trung quốc.
Vua mất vào năm Vĩnh bình 18 (75),
hưởng dương 48 tuổi.
ĐÔNG LÂM NGỮ LỤC

Gọi đủ: Vạn sơn thiền sư trụ Đông lâm
tự ngữ lục.
Gồm có 4 quyển, do ngài Vạn sơn Đạo
bạch (1635-1688) soạn, thu vào Đại chính
tạng tập 82.
ĐÔNG LÂM NGỮ LỤC

Í
Sách này do thu chép Đông lâm tiền lục
của ngài Trạm đường Siêu nhiên và Đông
lâm hậu lục của ngài Tam châu Bạch long
mà thành.
Nội dung gồm: Tiểu tham, Trà thoại,
Phổ thuyết, Pháp ngữ, Chân tán, Minh, Tạp
trứ, Kệ tụng, Tây du thảo, Đông qui thảo
trong Tiền lục; và Pháp ngữ, Tiểu Phật sự,
Tán, Kí, Tự, Thi, Tây du thảo v.v... trong
Hạu lục.
ĐÔNG LÂM TỰ
........
Chùa ở chân núi phía tây bắc núi Lô
sơn, phía nam huyện Cửu giang tỉnh Giang
tây, Trung quốc, do ngài Tuệ viễn sáng lập
vào năm Thái nguyên thứ 6 (381) đời Đông
Tấn. Đây là nơi bắt nguồn tông Tịnh độ
(Liên tông) của Phật giáo Trung quốc.
Ngài Tuệ viễn thành lập Bạch liên xã,
đề xướng pháp môn Di đà Tịnh độ, các vị
danh tăng, thân sĩ phần nhiều đến đây kết
xã niệm Phật, do đó, đời sau bèn suy tôn
ngài Tuệ viễn là Sơ tổ tông Tịnh độ. Chùa
này thịnh nhất vào đời Đường, tất cả có hơn
310 gian gồm điện, đường, liêu, thất v.v...
Sau pháp nạn Hội xương, vua Tuyên tông
ban lệnh trùng tu. Khoảng năm Nguyên
phong đời Tống, vua Thần tông ban lệnh
đổi tên là “Đông lâm thái bình hưng quốc
thiền viện”.
Khoảng năm
Chí đại (1308-
1311) đời
Nguyên, ngài
Phổ độ soạn

“Lô sơn liên
tông bảo giám”
tại đây đểxiển
dương giáo
nghĩa Liên
tông. Vị cao
tăng tại Dương
châu là ngài Giám chân trước khi sang Nhật
bản đã từng ở chùa này. Về sau, ngài cùng
với vị tăng ở chùa này tên là Trí ân cùng
sang Nhật bản giảng kinh, giáo nghĩa “Đông
lâm Tịnh độ tông” của ngài Tuệ viễn cũng
theo đó mà truyền vào Nhật bản. Giáo phái
Đông lâm của Nhật bản cũng tôn ngài Tuệ
viễn làm Sơ tổ.
Trước chùa có cây cầu Hổ khê, tương
truyền ngài Tuệ viễn vì dốc lòng tu hành
nên tiễn khách không bao giờ quá cầu Hổ
khê. Nhà thơ Đào uyên minh và đạo sĩ Lục
tu tĩnh thường đến chùa đàm đạo với Tuệ
viễn. Có lần ngài Tuệ viễn tiễn hai người ra
cửa, vừa đi vừa mải nói chuyện, không biết
đã qua cầu, thần hổ bèn kêu rống lên, ba
người nhìn nhau cười lớn, đó tức là nguồn
gốc của điển tích “Hổ khê tam tiếu” (ba người
cười ở khe hổ) mà cho đến nay vẫn còn được
truyền tụng. Tương truyền, cây tùng La hán
ở phía đông chùa là do ngài Tuệ viễn trồng;
bên cạnh cây tùng này là điện Hộ pháp, bên
trong thờ tượng bồ tát Di lặc và tượng Vi đà
toàn thân mầu vàng ròng. Ngôi chính điện
gọi là Thần vận bảo điện, thờ các tượng
Phật Thích ca, bồ tát Văn thù, Phổ hiền,
tôn giả A nan, Ca diếp v.v... Hai bên điện
là hai nhà thờ Thập bát cao hiền (18 vị
hiền sĩ) và Hổ khê tam tiếu. Phía trước và
phía sau điện có các di tích cổ như: Suối
Thông minh, suối Thạch long, ao Bạch liên,

ao Xuất mộc v.v... và tượng đá đời Tấn, trụ
khắc kinh đời Đường, bia khắc các văn hiến
của ba đời Đường, Minh, Thanh. Văn nhân
thi sĩ trong các thời đại đến đây rất nhiều,
như Lí bạch, Bạch cư dị, Liễu công quyền,
Lục du, Vương dương minh v.v... đều có
đề thơ, dựng bia ở đây.
ĐÔNG MẬT
.....
Cũng gọi Đông tự lưu. Đối lại với Thai mật.
Chân ngôn Mật giáo của Nhật bản do
ĐÔNG MẬT
Chùa Đông Lâm

Í
ngài Không hải sáng lập lấy Đông tự làm
đạo tràng căn bản.
Sau ngài Không hải truyền cho Chân
nhã, Chân nhiên, Nguyên nhân; ngài
Nguyên nhân lại truyền cho Ích tín, Thánh
bảo. Đệ tử ngài Ích tín có Khoan bình Pháp
hoàng (Thiên hoàng Vũ đa), Khoan không,
Khoan triều, gọi là Quảng trạch lưu (dòng
Quảng trạch). Đệ tử ngài Thánh bảo có Nhân
hải, gọi là Tiểu dã lưu (dòng Tiểu dã), hai
dòng này hợp lại gọi chung là Đông mật nhị
lưu (hai dòng của Đông mật), Dã trạch nhị
lưu (hai dòng Tiểu dã và Quảng trạch).
Về sau, dòng Quảng trạch lại chia ra 6
dòng nữa là: Nhân hòa tự ngự, Tây viện,
Bảo thọ viện, Hoa nghiêm viện, Nhẫn nhục
sơn và Truyền pháp viện. Dòng Tiểu dã cũng
nảy sinh thêm sáu dòng: Tam bảo viện, Lí
tính viện, Kim cương vương viện, An tường
tự, Khuyến tu tự và Tùy tâm viện. Cả hai
dòng Quảng trạch và Tiểu dã hợp lại gọi
chung là Đông mật thập nhị lưu (12 dòng
phái của Đông mật), Dã trạch thập nhị lưu
(12 dòng phái của Tiểu dã và Quảng trạch),
Căn bản thập nhị lưu (12 chi nhánh của hai
dòng phái gốc Tiểu dã và Quảng trạch).
Ngoài ra còn có Trung viện và Trì minh
viện ở núi Cao dã.
Đến đời sau, từ dòng Tiểu dã lại chia ra
20 dòng nữa; rồi từ dòng Quảng trạch cũng
phát sinh thêm bốn dòng, vì thế gọi là Đông
mật tam thập lục lưu (36 dòng phái của Đông
mật). Về sau còn chia ra rất nhiều dòng phái
chi nhánh nên mới có thuyết Dã trạch thất
thập dư lưu (hơn 70 dòng phái của hai dòng

phái gốc Tiểu dã và Quảng trạch), nhưng
vẫn lấy 36 dòng làm chính.
(xt. Thai Mật, Chân Ngôn Tông).
ĐÔNG MINH TUÊ NHẬT (1272-1340)
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động ở
đời Nguyên, người huyện Định hải, Minh
châu (huyện Trấn hải tỉnh Chiết giang), họ
Thẩm, hiệu Đông minh.
Năm lên chín tuổi, sư vào chùa Đại đồng
tại Phụng hóa làm tiểu(chú điệu), 13 tuổi
cạo tóc, 17 tuổi thụ giới Cụ túc. Sau sư đến
tham học ngài Trực ông Đức cử ở núi Thiên
ninh có chỗ khế ngộ. Không bao lâu, sư du
phương hành cước qua các nơi Thiên đồng,
Linh ẩn, Vạn thọ, Tưởng sơn v.v... Sau đó
sư trở về miền Đông, mở giáo ở chùa Bạch
vân tại Minh đường, làm đệ tử nối pháp
của ngài Trực ông, sư ở đó được sáu năm,
phong cách, đức hạnh của sư được đồn
khắp bốn phương.
Niên hiệu Chí đại năm đầu (1308), sư
nhận lời mời sang Nhật bản, năm sau đến
nơi. Sư lần lượt ở các chùa Thiền hưng, Viên
giác, Kiến trường, Vạn thọ, Đông thắng, Thọ
phúc v.v... xiển dương Thiền pháp của tông
Tào động, tiếp dắt mọi người suốt 30 năm.
Dòng pháp của sư gọi là dòng Đông minh,
một trong 24 dòng của Thiền tông Nhật bản.
Năm Lịch ứng thứ 3 đời Thiên hoàng
Quang minh của Nhật bản sư nhập tịch,
thọ 69 tuổi, 53 tuổi hạ.
Sư để lại tác phẩm: Bạch vân Đông minh
hòa thượng ngữ lục 3 quyển.
[X. Diên bảo truyền đăng lục Q.4; Nhật
bản động thượng liên đăng lục Q.1].
ĐÔNG NAM Á PHẬT GIÁO
Phật giáo ở khu vực Đông nam á.
Thời vua A dục của Ấn độ, hai ngài Tu

na và Uất đa la đã được nhà vua phái đến
nước Kim địa (Pàli: Suvaịịbhùmi) để
truyền bá Phật giáo. Nay theo sự khảo sát
các cổ vật và di chỉ đào được, thì khu vực
Phật giáo được truyền vào sớm nhất là vùng
Hạ Miến điện hoặc miền Trung Thái lan
hiện nay, các nơi này rất có quan hệ với sự
truyền bá Phật giáo ở nước Án đạt la (Phạm:
Andhra) xưa thuộc Nam Ấn độ vào thế kỉ
ĐÔNG NAM Á PHẬT GIÁO

Í
II, thế kỉ III Tây lịch. Phật giáo ở Đông nam
á thời xưa, Tiểu thừa và Đại thừa thay nhau
lúc suy lúc thịnh, nhưng Phật giáo Thượng
tọa bộ Nam truyền có nhiều thế lực hơn.
Vào cuối thế kỷ VII Tây lịch, vùngHạ
Miến điện và miềnTrung Thái lan tin theo
Thượng tọa bộ; Chiêm ba (nằm ở miền trung
nam Việt nam hiện nay) lấy Bà la môn giáo
làm chính, nhưng cũng có thiểu số dân chúng
tin theo Chính lượng bộ và Hữu bộ của Phật
giáo Tiểu thừa; Cao miên thì tín ngưỡng cùng
một lúc cả Bà la môn giáo và Phật giáo; còn
các đảo Java và Sumatra thì tin theo Bà la
môn giáo.
Vào thế kỉ XII, Tích lan ra sức cải cách
Phật giáo và Phật giáo Thượng tọa bộ phái
Đại tự (Pàli:Mahàvihàra) mạnh nhất;
một vài quốc gia vùng Đông nam á gửi các
tỉ khưu sang Tích lan lưu học. Từ đó về
sau trong 200 năm, các nước Miến điện,
Thái lan và Lào đều hoằng dương và truyền
thừa Phật giáo Thượng tọa bộ của Tích lan.
Duy có Việt nam từ xưa vốn chịu ảnh
hưởng văn hóa Trung quốc nên đã hoằng
truyền Phật giáo Đại thừa. Còn Mã lai á,
Java và Sumatra vốn tin thờ Bà la môn giáo,
Phật giáo Đại thừa và Phật giáo Tiểu thừa,
nhưng đến thế kỉ XIII, sau khi Hồi giáo Ả
rập xâm lăng, thì tôn giáo truyền thống ở
các xứ này bị tiêu diệt.
Đứng về phương diện hoạt động của
giáo đoàn mà nói, thì Phật giáo Đông nam
á tiếp cận sắc thái Phật giáo thời kì đầu của
Ấn độ sớm hơn Phật giáo Trung quốc, đặc
biệt về mặt giáo chế và sinh hoạt của tỉ

khưu vẫn giữ được tinh thần của giáo đoàn
Phật giáo nguyên thủy. Về mặt lịch sử cũng
sớm hơn Phật giáo Bắc truyền ở bất cứ
vùng nào. Còn về mặt giáo nghĩa thì Phật
giáo Đông nam á cũng tự thành một hệ
thống riêng.
1. Tích Lan: Phật giáo truyền thừa vào
Tích lan thế kỉ III trước Tây lịch. Vua A
dục đã cho mang
một nhánh cây
Bồ đề nhỏ ở nơi
đức Phật thành
đạo đến trồng ở
Tích lan. Năm
trăm năm sau,
Tích lan cung
nghinh răng của
đức Phật từ Ấn
độ về. Hai sự
kiện này cho đến
nay vẫn còn kích
phát lòng thành
kính đối với tôn giáo của người Tích lan.
TiếngPàli là ngôn ngữ văn học của Tích
lan, ba tạng kinh điển bằng tiếngPàli đều
được giữ gìn đầy đủ ở đây.
(xt. Tích Lan Phật giáo).
2. Miến Điện: Theo các sử liệu đáng
tin cậy thì Phật giáo được truyền vào Miến
điện khoảng sau thế kỉ V Tây lịch. Vào thế
kỉ XI, vua A nô luật đà (Pàli:Anurudha)
lên ngôi ở Bồ cam (Pagan) tạo nên thời đại
vàng son cho Phật giáo. Bấy giờ, nhà vua
cho xây dựng bảo tháp Thụy hỉ cung để
tôn thờ răng Phật rước từ Tích lan cùng
với xương trán và xương quai xanh của Phật
rước từ Ti mậu về, cho đến nay, Phật tử
đến đây chiêm

bái rất đông.
Vào thế kỉ
XVIII, vua Mạnh
vẫn xây tháp
Mẫn cống lớn
nhất thế giới thời
đó, đến nay vẫn
còn thờ một viên
xá lợi Phật do vua
Cao tông nhà
Thanh, Trung
quốc đem tặng.
Cuối thế kỉ XIX
ĐÔNG NAM Á PHẬT GIÁO
Cây Bồ Đề
Từ Ấn Độ đưa đến Tích Lan
Đại Tháp ở Ngưỡng Quang,
Miến Điện

Í
đến giữa thế kỉ XX, Miến điện bị người
Anh thống trị, Phật giáo không được xem
trọng nữa, chỉ còn Hội thanh niên Phật
giáo Miến điện được thành lập vào năm
1906 hô hào đòi độc lập.
Ngày nay tín đồ Phật giáo Miến điện
chiếm 90% dân số cả nước, Hồi giáo, Ấn độ
giáo mỗi đạo chiếm 3%, Cơ đốc giáo 2%,
các tôn giáo khác 2%. Tín đồ Phật giáo Miến
điện chỉ có tỉ khưu, sa di và nam, nữ cư sĩ
chứ không có tỉ khưu ni, sa di ni và chính
học nữ (thức xoa ma na). Toàn quốc có tất
cả hơn 20.000 ngôi chùa.
(xt. Miến Điện Phật Giáo).
3. Thái Lan: Phật giáo truyền vào Thái
lan sớm nhất có thể từ thời vua A dục của
Ấn độ; Phật giáo được truyền vào thời ấy là
Phật giáo Thượng tọa bộ, mà người tiếp nhận
là giống người Cao miên xưa chứ không phải
giống người Thái lan hiện nay. Đến thế kỉ
VIII, Phật giáo Đại thừa mới từ Indonesia
và Cao miên truyền vào; những di tích hiện
còn như tháp Phật sai da (chaiya), tháp đá
nguyên hình sáu đoạn(sau sửa thành kiểu
Tích lan) và tượng bồ tát Quan thế âm đúc
bằng kim loại hỗn hợp... đều là những cấu
trúc lớn thời bấy giờ.
Thế kỉ XI, miền bắc Thái lan chịu ảnh
hưởng Phật giáo Bồ cam Miến điện tin theo
Thượng tọa bộ, nhưng từ miền nam thành
Tố khả thái
(Sukhothai)
trở xuống thì
vẫn tin theo
Phật giáo Đại

thừa. Vua Lạp
mã đời thứ 4
(ở ngôi 1851-
1868) ban
lệnh xây dựng
Đại tháp Phật
thống, đến
vua Lạp mã
đời thứ 6 mới hoàn thành là tháp Phật lớn
nhất tại Thái lan, cao hơn 120m, chu vi
240m. Hiện nay Thái lan có khoảng 21.000
ngôi chùa Phật lớn nhỏ, hơn 400 viện Phật
học giảng dạy bằng tiếngPàli, gần 6.000
viện Phật học giảng dạy bằng tiếng Thái với
180.000 học sinh, 90% dân chúng Thái lan
là tín đồ Phật giáo, chỉ có ở miềnNam Thái
lan và vùng giáp giới với Mã lai á mới có
một số ít tín đồ Hồi giáo. Mỗi năm có ba
ngày lễ lớn của Phật giáo: Ngày Vệ tắc tháng
6, ngày Ma ca tháng 3 và ngày an cư đầu
tháng 7. Trong ba ngày này, toàn quốc đều
nghỉ việc.
Trung quốc cũng có 15 hội Phật giáo
Hoa kiều hoạt động Phật sự và tu trì tại
Thái lan.
4. Cao Miên: Tên xưa là Phù nam,
Chân lạp, Giản bộ trại, là một nước nhỏ
nằm ở phía nam bán đảo Trung nam, lấy
văn hóa Ấn độ làm chính, văn tự từ tiếng
Phạm,Pàli cấu thành. Phật giáo truyền đến
chậm nhất là vào thời kì Phù nam thế kỉ
III Tây lịch, kinh điển Phật được dịch ra ở
thời kì này phần nhiều là kinh tiếng Phạm.
Từ thế kỉ VI về sau, Bà la môn giáo và
Phật giáo lưu hành song song; cuối thế kỉ
XII là thời đại vua Xà da bạt ma đời thứ 7
(JayavarmanVII), Phật giáo đạt đến đỉnh
cao. Khoảng thế kỉ XIII, XIV, Phật giáo

Nam phương được truyền vào; trong
khoảng năm, sáu trăm năm, Phật giáo ở
Cao miên rất hưng thịnh. Tăng đoàn Phật
ĐÔNG NAM Á PHẬT GIÁO
Đại Tháp Phật Thống ở Thái Lan Chùa Thiên Đế Thích ở Cao Miên

Í
giáo chia ra hai phái: Đại tông phái chiếm
90% tăng sĩ và Pháp tông phái gồm phần
lớn hàng quí tộc xuất gia.
Ngoài ra còn có hai đoàn thể Phật giáo
lớn: Thế giới Phật giáo hữu nghị hội
Kampuchia Trung tâm và Cư sĩ Pàli Học
Hội. Nhân dân cả nước có 85% tín ngưỡng
Phật giáo; đại đa số đàn ông, trong một đời,
ít nhất phải một lần xuất gia.
Đến năm 1975, Cao miên bị cộng sản
thống trị, tất cả sinh hoạt tôn giáo bị cấm
chỉ.
(xt. Cao Miên).
5. Lào: Theo lịch sử nước Lào, vào giữa
thế kỉ XIV, vua Pháp ngang thành lập nước
Nam chưởng thì Phật giáo đã bắt đầu được
truyền vào. Đến đầu thế kỉ XV, vua Phách
da tam thành thái làm chùa, đề xướng học
Phật, đồng thời, đúc tượng Phật lớn bằng
đồng thờ ở chùa Ma na lan (Wat
Manorom); hiện nay chùa này đã bị hủy
hoại; tượng Phật chỉ còn lại phần đầu và
ngực. Năm 1566, vua Tất đạt đề lạp xây
tháp Đại xá lợi (Dhàtu Luang), cao 3 tầng,
là kiến trúc vĩ đại nhất trong các thời đại
của nước Lào. Cuối thế kỉ XIX, tháp này
bị bọn trộm cướp phá hoại, đến năm 1930
mới được trùng tu. Năm 1955, chính phủ
Lào công bố pháp lệ Tăng già nước Lào,
qui định tăng ni phải phục tùng Tăng
vương. Hiện nay, trên cả nước có hơn 1.000
ngôi chùa, tăng chúng lúc nhiều nhất lên
tới 12.000 vị. Chùa Phú sĩ gần cố đô
Luangphrabang là trung tâm của Phật giáo,
trong chùa thờ pho tượng Phật bằng vàng

nặng 478 cân đúc vào thế kỉ XV ở Tích lan.
Cách cố đô về mạn bắc 20 cây số có động
Bắc khư được gọi là “Động Vạn Phật”, hằng
năm vào ngày Phật đản, vua Lào đích thân
đến cử hành lễ tắm Phật. Ở thủ đô Vientiane
có Hội Phật Giáo Trung Lào do người Hoa
kiều sáng lập.
(xt. Lào Quốc Phật Giáo).
6. Việt Nam: Phật giáo truyền vào Việt
nam chậm nhất là thế kỉ II Tây lịch. Từ đó
đến tiền bán thế kỉ X là thời kỳ Phật giáo du
nhập; từ hậu bán thế kỉ X đến cuối thế kỉ
XIV là thời kì phát triển, trong đó, 200 năm
đầu thế kỉ XI đến đầu thế kỉ XIII là thời đại
cực thịnh.
Phật giáo Việt nam qua các thời kì đều
nhờ sự bảo hộ và đề xướng của các triều
vua, lại tuy chịu ảnh hưởng Trung quốc
nhưng về giáo nghĩa chưa có chỗ phát minh,
cho nên đặc sắc của Phật giáo Việt nam
chỉ hạn ở việc thịnh hành các hệ phái Thiền
tông ở miền Nam Trung quốc, chứ về
phương diện lí luận giáo nghĩa thì chưa có
phát huy sáng tạo được bao nhiêu. Thế kỉ
XV về sau, văn hóa triều Minh tràn vào,
Nho học, Văn
học đều
thịnh, Đạo
giáo, Lạt ma
giáo song
hành, riêng
Phật giáo là
suy vi, rồi từ
đó trở đi, Phật
giáo bị pha
trộn với Nho
giáo, Đạo giáo
mà cấu thành

tư tưởng Tam
ĐÔNG NAM Á PHẬT GIÁO
Chùa Phật Ngọc ở Vạn Tượng nước Lào Tượng Phật Thích Ca ở Việt
Nam

Í
giáo đồng nguyên(ba giáo cùng nguồn, tức là
Phật giáo, Nho giáo, Lão giáo cùng giống nhau).
Về lối kiến trúc thì chùa viện Việt nam cũng
giống như chùa viện Trung quốc, ở giữa
chính điện có đài cao năm, sáu cấp, ở ngay
phía trước thông thường thờ tượng Phật đản
sinh, hai bên là hai vị tôn giả A nan và Mục
kiền liên. Ngoài ra, còn thờ các vị Thánh
của Nho giáo và các vị Thần của Đạo giáo.
Tại miền Nam Việt nam ngoài số ít chịu
ảnh hưởng của Phật giáo Thượng tọa bộ từ
Cao miên truyền sang, còn lại phần nhiều
đều theo hình thức Phật giáo Bắc truyền.
Kinh điển phần nhiều cũng bằng chữ Trung
quốc.
Năm 1963, Ngô đình diệm lợi dụng
quyền lực chính trị đàn áp Phật giáo khiến
hòa thượng Thích Quảng đức và hàng chục
Tăng ni, Phật tử khác đã phải hi sinh bằng
cách tự đốt thân mình để bảo vệ đạo pháp.
Năm 1975, quân Mĩ rút lui; Phật giáo
Việt nam lại bước vào giai đoạn khác.
(xt. Việt Nam Phật Giáo).
7. Indonesia: Đầu thế kỉ thứ V, ở đảo
Java đã có nhiều tín đồ Phật giáo. Khi ngài
Pháp hiển đến đảo này vào năm 414, ngài
thấy Bà la môn giáo đang thịnh và Phật giáo
thì mới phát triển. Đến thế kỉ VI, Phật giáo
chính thức truyền vào các đảo Tô môn đáp
lạp (Sumatra). Ba lân bàng (Palembang).
Về sau, Ba lân bàng trở thành nơi trung
tâm nghiên cứu Phật giáo ở vùng quần đảo
Đông nam á, chư tăng thường trú tại đây từ
1.000 vị trở lên, có thể sánh ngang với chùa
Na lan đà bên Ấn độ.

Thời bấy giờ các nước vùng Nam hải
đều tin thờ Thượng tọa bộ, chỉ có Indonesia
thì theo cả Đại thừa. Vào thế kỉ VII, đế
quốc Thất lợi phật thệ (Sri-vishaya) nổi
lên, nhân dân trong nước đều tín ngưỡng
Phật giáo. Thế kỉ VIII, tín đồ Phật giáo
Mạnh gia lạp (Bengal) cũng truyền Mật
tông vào, cho mãi đến thế kỉ XII Mật tông
mới bắt đầu suy.
Vào thế kỉ XV, sau khi người Hà lan xâm
nhập, Phật giáo trở nên suy tàn, tín đồ chỉ
còn nhờ vào các ngôi chùa do người Hoa
kiều xây dựng để duy trì sinh hoạt tín ngưỡng
của mình. Sau đại chiến thứ 2, vào năm
1971, số tín đồ đã lên đến 10 triệu người,
hơn 300 ngôi chùa viện.
(xt. Ấn Ni Phật giáo).
8. Mã Lai Á: Phật giáo truyền vào Mã
lai á khoảng thế kỉ thứ II Tây lịch, cho đến
thế kỉ XV, Phật giáo vẫn được thịnh hành
song song với Bà la môn giáo. Nhưng, cũng
bắt đầu từ thế kỉ XV trở đi, Vương triều Ma
lục giáp tin theo và đề cao Hồi giáo nên Phật
giáo mỗi ngày một suy tàn. Mãi đến đầu thế
kỉ XIX, do tín đồ Phật giáo người Hoa và tín
đồ Phật giáo Nam truyền một lần nữa đưa
Phật giáo vào Mã lai nên mới có xu thế phục
hưng. Năm 1959, Hội Phật Giáo Mã Lai (sau
đổi là Tổng Hội Phật Giáo Mã Lai) được thành
lập tại Tân thành (Penang), xuất bản nguyệt
ĐÔNG NAM Á PHẬT GIÁO
Một phần Bà La Phù Đồ ở Indonesia Tổng Hội Phật Giáo Mã Lai Á

Í
san Vô Tận Đăng, nỗ lực hoằng dương Phật
pháp. Ngoài ra, Hội còn mở các trường Tiểu
học và Trung học Bồ đề, Phật giáo nghĩa
học để giáo dục thanh niên Phật tử. Các sư
Trung quốc như: Viên anh, Hội tuyền, Hội
cơ, Pháp phảng v.v... đã lần lượt hoằng pháp
ở Hội Phật giáo Di bảo.
Về các ấn phẩm Phật giáo, thì ngoài Hoa
báo, Vô tận đăng ra, còn có các tờ báo Trung
quốc, Quang tân v.v... và mỗi tháng có một
kì đặc san “Phật Học” nhờ đó Phật giáo được
truyên dương.
(xt. Mã Lai Tây Á Phật Giáo).
9. Tân Gia Ba: Quốc gia của người Hoa
được độc lập vào năm 1959, dân số hơn hai
triệu người.
Năm Dân quốc 15 (1926), đại sư Thái
hư đã từng thành lập Hội Phật Giáo Trung
Hoa tại đây. Đạo tràng hưng thịnh nhất hiện
nay, trước hết phải kể đến chùa Phổ giáo
thuộc Quang minh sơn; tùng lâm lớn nhất
là chùa Song lâm. Ngoài ra còn có các trường
Tiểu học, Trung học và đặc biệt có viện Phật
học dành cho nữ giới.
(xt. Tân Gia Ba Phật Giáo).
10. Phi Luật Tân: Quốc gia Thiên chúa
giáo duy nhất ở Viễn đông, nhưng từ thế kỉ
VIII đến thế kỉ XIII Tây lịch, Phật giáo đã
cùng với ảnh hưởng của đế quốc Thất lợi
phật thệ (Sri-vishaya) ở Indonesia mà truyền
vào Phi luật tân.
Cho đến nay,
trong thổ ngữ của
người Phi vẫn còn
giữ lại một ít thành

phần tiếng Phạm
đủ để chứng minh
sự có mặt của Phật
giáo ở xứ này từ
thời xa xưa. Rất
tiếc là ngoài một số
ít tượng Phật được
phát hiện, chưa
thấy một ảnh
hưởng nào của Phật giáo đối với văn hóa Phi
luật tân.
Năm Dân quốc 20 (1931), Hoa kiều
thành lập Hội Nghiên Cứu Phật Học Phi
Trung Hoa là đoàn thể Phật giáo sớm nhất
tại đảo Phi luật tân. Hội xuất bản tờ “Hải
quốc già âm” nhưng rất tiếc chỉ in được một
kì; rồi xây cất chùa Đại thừa tín nguyện để
làm cơ sở hoằng dương chính pháp. Ngoài
ra, còn có các chùa Phổ đà, Túc yến ở thành
phố Ma ni la đều là những phân viện của
chùa viện Trung quốc.
Thời gần đây, Phật giáo Phi luật tân đều
do người Hoa kiều du nhập vào, cho đến
nay, Phật giáo ở đây phần lớn cũng chỉ lưu
hành trong giới Hoa kiều mà thôi.
(xt. Phi Luật Tân Phật Giáo).
ĐÔNG NHẠC
.....
Cũng gọi: Đại tông, Đại sơn, Thái sơn,
Đại nhạc, Thái nhạc, Đông đại, Thiên tôn.
Núi ở phía bắc huyện Thái an, tỉnh Sơn
đông, Trung quốc, một trong Ngũ nhạc.
Núi cao khoảng 1.532 m, chạy dài suốt
mấy huyện với những ngọn núi trùng điệp,
uốn khúc quanh co, trong đó nổi tiếng nhất
là ngọn Trượng nhân. Các vua thời xưa
thường đến đây làm lễ tế trời đất, nên đã có
Chùa Song Lâm ở Tân Gia Ba

ĐÔNG NHẠC Tháp Vạn Phật chùa Tín Nguyện Phi Luật Tân

Í
các tên gọi như: “Phong Thái sơn”, “Thiện
Lương phụ” v.v...
Ngoài ra, từ xưa đã có nhiều Đạo sĩ,
chư tăng đến đây tu luyện, cho nên đã có
không ít đền miếu, chùa viện. Trong đó,
các ngôi chùa danh tiếng hơn cả là chùa
Thần thông, chùa Trúc lâm và chùa Đan
lãnh. Trong đời Tiền Tần và đời Tùy lần
lượt có các danh tăng như: Tăng lãng, Đàm
diên từng sáng lập và phục hưng chùa Thần
thông. Thời Nguyên Ngụy thì có ngài Tăng
chiếu vào ở chùa Đơn lãnh và để lại nhiều
dấu tích kì lạ.
Lại nữa, Đông nhạc cũng là tên của vị
thần ở núi Thái sơn, tức là Thái sơn phủ
quân trong truyền thuyết.
[X. Lương cao tăng truyện Q.5; Tống cao
tăng truyện Q.24; Thủy kinh chú Q.8; Cổ
kim đồ thư tập thành sơn xuyên điển 13-
22; Chức phương Điển 200].
ĐÔNG NHÂN PHÁT TÂM
Đối lại với “Trung nhân phát tâm”.
Mật giáo lấy vị trí của đức A súc Như lai
ở phương Đông làm “Nhân vị” (giai vị tu
nhân) phát tâm Bồ đề, rồi y theo thứ tự:
Nam, Tây, Bắc, Trung ương phối hợp với 5
đức Phật để biểu thị phương hướng và giai
vị tu hành.
Tức là: A súc Như lai phương Đông là
nhân vị phát tâm Bồ đề, Bảo sinh Như lai
phương Nam là giai đoạn tu hành, A di đà
Như lai phương Tây là giai đoạn Bồ đề, Thích
caNhư lai phương Bắc là giai đoạn Niết bàn,
Đại nhật Như lai Trung ương là giai đoạn
phương tiện cứu cánh.

Nói theo phương hướng tu hành thì quá
trình trên đây là lấy nghĩa “Từ nhân hướng
tới quả” thuộc về môn “Thủy giác thượng
chuyển” (Thủy giác chuyển lên).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.20]. (xt. Trung
Nhân Phát Tâm, A Tự Ngũ Chuyển).
ĐÔNG NIÊN
.....
Trong tùng lâm, hằng năm có bốn ngày
lễ lớn, đó là: Kết hạ, Giải hạ, Đông chí và
Niên triêu (Cải tuế). Trong đó, hai ngày lễ
Đông chí và Niên triêu được hợp lại gọi
chung là Đông niên.
Vào các dịp lễ này, vị trụ trì và đại chúng
làm lễ chúc mừng, thăm hỏi sức khỏe lẫn
nhau, gọi là Đông niên nhân sự.
[X. mục Đông niên nhân sự trong Thiền
uyển thanh qui Q.2].
ĐÔNG PHA THIỀN HỈ TẬP
Gọi tắt: Thiền hỉ tập.
Gồm 9 quyển, do Tô đông pha soạn vào
đời Tống, Từ trường nhụ biên tập, Trần kế
nho và Lục thụ thanh viết bài tựa vào năm
Vạn lịch 18 (1590) đời vua Thần tông,
Đường văn hiến soạn lời bạt và ấn hành.
Nội dung gồm: Quyển 1: Tụng; quyển 2:
Tán; quyển 3: Kệ; quyển 4: Minh; quyển 5:
Kí; quyển 6: Thư, Bạt; quyển 7: Tự, Truyện,
Văn sớ; quyển 8: Thiền hỉ kỉ sự; quyển 9:
Phật ấn vấn đáp, Ngữ lục v.v...
ĐÔNG PHÚC TỰ
Chùa ở khu Đông sơn tại Kinh đô
(Kyoto) Nhật bản, là nền cũ của chùa Pháp
tính do ngài Đằng nguyên Trung bình sáng
lập, là Đại bản sơn của phái chùa Đông phúc
thuộc tông Lâm tế Nhật bản. Ngài Cửu điều
Đạo gia xây dựng vào niên hiệu Diên ứng
năm đầu (1239), ngài Viên nhĩ (Quốc sư

Thánh nhất) làm trụ trì khai sơn, hiệu núi
là Tuệ nhật sơn, một trong Ngũ sơn ở Kinh
đô. Qua các đời, chùa đều được hàng Vương
công giữ gìn giúp đỡ, nhờ đó mà hưng thịnh
một thời. Năm Minh trị 14 (1881) chùa bị
thiêu hủy hơn phân nửa.
ĐÔNG PHÚC TỰ

Í
Cổng Tam quan (Tam môn) hiện nay
là kiểu cổng xưa nhất của Thiền tông được
xây dựng vào thời Thất đinh, phỏng theo
lối kiến trúc đời Đường Trung quốc. Thiền
đường (Tuyển Phật đường) là tòa nhà hai
tầng rất đồ sộ cũng phỏng theo kiến trúc
đời Đường. Chỉ trừ cửa Nguyệt hoa được
kiến trúc vào thời Liêm thương, còn nhà
tắm, nhà vệ sinh v.v... đều được xây dựng
vào thời Thất đinh.
Trong chùa hiện còn cất giữ ba bức tranh
đức Phật Thích ca, bồ tát Văn thù, bồ tát
Phổ hiền và một bức tượng của thiền sư Vô
chuẩn Sư phạm do Ngô đạo tử vẽ; tranh
chùa Đông phúc do Tuyết chu vẽ; tranh cỡ
lớn như tranh Niết bàn, 45 bức vẽ 500 vị La
hán, bức tượng Quốc sư Thánh nhất, 40 bức
tượng của 40 vị tổ do Minh triệu vẽ.
Trong chùa cũng còn cất giữ các tác phẩm
như Tham Thiên thai ngũ đài sơn kí 8 tập,
Thái bình ngự lãm, Nghĩa sở lục thiếp (bản
in đời Tống), Cổ văn thư và bút tích của
ngài Vô chuẩn Sư phạm v.v...
Ngoài ra, các viện trực thuộc chùa như:
Viện Vĩnh minh, viện Hải tạng, chùa
Nguyện thành, viện Quế xương, am Thoái
canh, viện Đồng tụ, viện Linh vân, viện Linh
nguyên v.v..., trong đỉnh tháp của các viện
này cũng có cất giữ các loại đính tướng và
thư tịch.
Khuôn viên chùa tuy nhỏ nhưng có các
kiến trúc đặc biệt như cầu Thông thiên v.v...,
chùa còn có một khu cây phong rất nổi tiếng.
ĐÔNG PHƯƠNG NGHIÊN CỨU SỞ
Tên gọi chung của Viện Nghiên cứu khoa

học Xô viết, Sở Nghiên cứu dân tộc châu Á
và Phân sở Leningrad ở Liên xô.
Sở này bắt đầu được thành lập vào năm
1918, nguyên là viện bảo tàng Á châu, sau
khi Viện Nghiên cứu trung ương ở Mạc tư
khoa được thành lập liền được cải tổ thành
qui chế Sở Nghiên cứu Đông phương. Sở
này được chia làm ba bộ phận: Bộ môn
nghiên cứu, Bộ môn bảo quản tư liệu, Thư
viện. Phạm vi nghiên cứu bao gồm các nước
ở miền Viễn đông (Trung quốc, Nhật bản,
Tây hạ, Tây tạng, Hàn quốc, vùng đông bắc
Trung quốc), Đột quyết, Mông cổ, A lạp bá
(Arabia), Cao gia sách (Caus), Khố nhĩ đức
(Kurd), Ấn độ v.v...
Sở này vốn có đội thám hiểm Nga- Tây
vực nổi tiếng, đã có nhiều cống hiến đặc
biệt cho việc nghiên cứu về Tây vực. Những
di vật văn hóa do Sở này cất giữ gồm hơn
3.000 loại văn hiến Tây hạ do nhà thám hiểm
P. K. Kozlov (1863-1935) sưu tầm được ở
thành Hắc thủy; hơn 13.000 loại văn hiến
do ông S. F. Oldenburg (1863-1934) phát
hiện được ở các động đá Đôn hoàng và các
văn hiến cổ của các nước Hồi hột, Mông cổ,
Tây tạng v.v...
ĐÔNG PHƯƠNG PHẬT GIÁO HỌC VIÊN
Học viện này do đại sư Tinh vân sáng
lập vào năm Dân quốc 54 (1965) tại Đài
loan, nhằm mục đích giáo dục chuyên môn
về Phật học cho lớp tuổi trẻ có chí học Phật
để bồi dưỡng nhân tài duy trì Phật pháp,
hoằng hóa lợi sinh. Những người muốn theo
học Viện này phải có bằng tốt nghiệp Cao
trung hoặc học lực tương đương.
ĐÔNG PHƯƠNG PHẬT GIÁO HỌC VIÊN
Thiền Đường chùa Đông Phúc

Í
Tiền thân của học viện này nguyên là
Phật học viện Thọ sơn, nhưng sau vì số học
sinh mỗi ngày một tăng, nên vào năm Dân
quốc 56 (1967), học viện và phòng xá được
xây cất thêm ở Phật quang sơn, đến mùa
đông năm Dân quốc 57 (1968) thì hoàn
thành, Phật học viện ở chùa Thọ sơn được
dời về Phật quang sơn và đổi tên là Đông
phương Phật giáo Học viện. Hiện nay, học
viện mới này là một học viện độc lập có
tính quốc tế; dung nạp cả bảy chúng (tỉ khưu,
tỉ khưu ni, sa di, sa di ni, thức xoa ma na, ưu
bà tắc, ưu bà di), chẳng những không thu
nhận lệ phí của học sinh, mà còn cung cấp
nơi ăn chốn ở miễn phí. Tính đến năm 1988,
học viện đã đào tạo 16 khóa học, những
học sinh tốt nghiệp phần nhiều trở thành
trụ trì các chùa viện, hoặc giảng dạy ở các
Phật học viện, các trường phổ thông trong
và ngoài nước.
Năm 1977, học viện này đã kết nghĩa
với Đại Học Đông Phương Mĩ Quốc do đại
sư Tinh vân làm Viện trưởng.
ĐÔNG PHƯƠNG THÁNH THƯ
Anh: The Sacred Books of the East.
Tác phẩm, gồm 50 quyển, do ông F. Max
Müller (1823-1900), nhà học giả về Tôn giáo
học và Ngôn ngữ học người Anh biên soạn,
phiên dịch với sự giúp sức của 20 nhà học
giả phương Đông.
Đây là bộ sách lớn phiên dịch các kinh
điển tôn giáo của các nước phương Đông
như Ấn độ, Trung quốc, Tích lan v.v...
Quyển 1 được ấn hành vào năm 1879, liên
tục đến năm 1910 mới in xong toàn bộ. F.

Max Müller đã dốc hết sức của nửa cuộc
đời mình còn lại vào việc hoàn thành tác
phẩm vĩ đại này. Ông chủ trương phương
pháp nghiên cứu các tôn giáo cổ đại của
nhân loại phải khác với phương pháp
nghiên cứu được sử dụng từ trước đến nay,
tức là phải nghiên cứu với tinh thần khoa
học, đó chính là tinh thần căn bản của bộ
sách này. Từ hậu bán thế kỉ XIX đến nay,
tác phẩm này rất có giá trị đối với việc
nghiên cứu học thuật phương Đông.
ĐÔNG PHƯƠNG TƯ TƯỞNG
Phổ thông chỉ cho tư tưởng đặc thù
và hình thái tư duy của thế giới phương
Đông mà trung tâm là Ấn độ, Trung
quốc, Nhật bản.
Người phương Đông bởi chịu ảnh hưởng
của phong thổ như gió mùa, đất đai v.v...
nên rất có khả năng thích ứng và điều hòa
với thiên nhiên, chứ không giữ thái độ đối
lập hoặc chi phối thiên nhiên, chính vì thế
mà hơi thiếu tinh thần tư duy lô-gích, tư
duy lí tính mà có khuynh hướng tư duy tình
cảm, tư duy phi lí. Về ý nghĩa tích cực, người
phương Đông thiếu ý chí tự ngã nên dễ đưa
đến chỗ phục tùng những gì có tính cách
quyền uy, đồng thời chấp nhận sự tồn tại
của mọi loại hệ tư tưởng. Vả lại, tính chất
bất định về thỏa hiệp, chiết trung của người
phương Đông cũng đặc biệt mạnh mẽ.
Ấn độ, Trung quốc, Nhật bản tuy mỗi
nước có tư tưởng cố hữu và có đặc sắc khác
nhau, nhưng Phật giáo đã mang lại cho các
nước ấy cái đặc trưng tư tưởng chung rất rõ
rệt mà tạo thành cái cơ sở cốt lõi cho thế
giới quan, nhân sinh quan và hình thái tư
duy của người phương Đông.
1. Ấn Độ: Người Ấn độ đặc biệt coi trọng

tính chất cộng thông phổ biến của sự vật và
nghiêng nặng về sự phân loại khác nhau giữa
các khái niệm trừu tượng và sự vật phồn
tạp. Trong lí luận, họ thích nghiêng về khái
niệm và môi giới phủ định, nhất là khẳng
định sự tôn sùng đối với cái tuyệt đối và
nắm bắt đối với cái chưa biết. Do đó, họ
xem nhẹ tính chất cá biệt đặc thù và nhấn
mạnh quan niệm nhất thể đối với vạn vật.
ĐÔNG PHƯƠNG TƯ TƯỞNG

Í
Họ cũng thường qui sự biến hóa của hiện
tượng về tính vĩnh hằng, cho nên thiếu mất
quan niệm thời gian và nhận thức lịch sử,
chỉ thay vào đó bằng thái độ đế quán và
quán chiếu; lại xem chủ thể hành vi của con
người là siêu cá nhân nên giầu quan niệm
dân tộc, vì thế mà họ coi trọng tính bảo thủ
truyền thống một cách cực đoan. Họ ưa thích
thần thoại và thi ca, không chú ý đến những
qui luật của khoa học tự nhiên, mà chỉ thích
nghiêng về không tưởng, minh tưởng. Còn
về phương diện nội tại thì họ đặc biệt chú
trọng về tâm lí học nội quán; nhân sinh quan
của họ thì lấy tôn giáo vượt ra ngoài cuộc
đời hiện tại làm chính, tôn trọng sự sống
của muôn vật, do đó mà nảy sinh tư tưởng
hòa bình rất mãnh liệt.
2. Trung Quốc: Nói chung, người Trung
quốc coi trọng sự hiểu biết cụ thể, nên họ
ưa thích văn tự, đồ giải và khái niệm thực
tiễn, nhưng không phủ định tính cách phi
luận lí. Đây là đặc sắc nổi bật trong tư tưởng
Thiền tông. Ngoài ra, vì giầu ý thức về thời
gian tiếp nối nên nền sử học của Trung quốc
đã phát triển rất sớm. Cái ý thức đối với sự
tiếp nối của cùng một phương pháp tư duy
cũng rất mạnh mẽ, cho nên đã phát sinh cái
đặc trưng của tính cách truyền thừa học vấn.
Nói một cách tương đối thì tư tưởng tự do
rất nghèo nàn. Hơn nữa, người Trung quốc
rất chuộng hình thức, nghi lễ, nên họ cũng
rất ưa trau chuốt lời văn cho đẹp, cho hay
và thích cái học huấn hỗ, xử thế. Sinh hoạt
của họ lấy con người làm trung tâm, nên về
phương diện tôn giáo cũng hiện rõ sắc thái

nhân văn, nhân bản lấy cuộc đời trước mắt
làm trung tâm. Do đó, có thể nói, siêu hình
học không dễ gì phát triển được mà họ chỉ
chú trọng nghiên cứu những vấn đề có liên
quan đến cuộc sống của con người, như:
Thiên văn, phương pháp làm lịch, phép bói
toán v.v... Ngoài ra, người Trung quốc còn
đặc biệt quí trọng tôn ti trật tự giữa mọi
người và luân lí đối với thân tộc, quốc gia.
3. Nhật Bản: Người Nhật bản cho rằng
thế giới hiện tượng và quan điểm về cuộc
đời trước mắt đều có ý nghĩa tuyệt đối, cho
nên họ không cần thắc mắc, đối với việc
theo đuổi quyền uy đặc biệt không có tính
phê phán mà có khuynh hướng không dựa
vào tư duy. Họ rất coi trọng mối quan hệ
giữa người với người và nhất là coi trọng
mối quan hệ giữa thân phận và hình thức
phong kiến. Đặc trưng ấy có thể thấy qua
chủ nghĩa Quốc gia chí thượng của dân tộc
Nhật bản, tính đóng kín của các tông phái,
cho đến việc tuyệt đối phục tùng người có
quyền lực đặc biệt. Khuynh hướng bảo thủ
đã làm cho người Nhật không thấy được cái
hiện thực nghèo khổ của quảng đại quần
chúng và cái mâu thuẫn của bản thân: đó là
lí do cắt nghĩa tại sao chế độ Thiên hoàng
cho mãi đến nay vẫn còn tồn tại. Đạo đức
phản tỉnh tuy mãnh liệt nhưng tính trì tục
(giữ gìn liên tục) thì lại hơi bạc nhược, cảm
tính tôn giáo cũng không sâu sắc. Phương
thức tư duy thì nghiêng về tính phi luận lí
và có khuynh hướng tình cảm hóa trực quan;
vì thế, tương đối thiếu tinh thần sáng tạo về
phương diện tư tưởng, nghệ thuật, học vấn
mà nghiêng hẳn về mặt kiến thiết thế giới
biểu tượng.
Chủ nghĩa lí tính của phương Tây, các

tư trào thời cận đại, sự thức tỉnh dân tộc sau
đại chiến thế giới lần thứ 2, các cuộc vận
động giải phóng v.v... đều khiến cho tư tưởng
Đông Tây song song đổi mới rõ rệt và trưởng
thành về nội dung tư tưởng. Cho nên, sự so
sánh và nghiên cứu mối quan hệ hỗ tương
giữa tư tưởng Đông và Tây là vấn đề hết sức
quan trọng và cần thiết hiện nay.
ĐÔNG QUA ẤN TỬ
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Con dấu được làm bằng quả bí đao.
ĐÔNG QUA ẤN TỬ

Í
Lấy quả bí đao cắt ngang làm thành con
dấu (ấn) tuy giống, nhưng con dấu giả chứ
không phải dấu thật. Trong Thiền lâm, từ
ngữ này được mượn dùng để chỉ cho người
thầy khi chưa xét nghiệm người học một
cách thấu đáo mà đã vội tùy tiện ấn chứng
cho họ.
Bích nham lục tắc 98 (Đại 48, 221 hạ),
ghi: “Chỉ cần được các nơi dùng con dấu bí
đao (đông qua ấn tử) ấn chứng cho rồi thì
liền nói: Tôi hiểu Phật pháp rất kì đặc, chớ
nói cho người khác biết”.
Ngoài ra, từ ngữ “Đông qua trực lung
đồng” chỉ cho quả bí tuy đã thẳng nhưng
vẫn chưa già đúng mức; dùng để dụ cho
người tính vốn tốt nhưng chưa thành thục.
ĐÔNG SƠ (1908-1977)
Vị tăng Trung quốc, người huyện Thái,
tỉnh Giang tô, họ Phạm, tự Đăng lãng, hiệu
Nhân thự, biệt hiệu Đông sơ hành.
Năm 13 tuổi,
sư y vào hòa
thượng Tĩnh thiền
xuất gia ở am
Quan âm tại
Khương yển. Năm
22 tuổi, sư thụ giới
Cụ túc ở núi Bảo
hoa, rồi lần lượt
theo học tại các
Phật học viện
Trúc lâm ở Trấn
giang và Mân nam
ở Hạ môn, được gần gũi đại sư Thái hư. Về
sau, sư tham thiền ở chùa Thiên minh tại

Thường châu. Năm Dân quốc thứ 24 (1935),
sư được hòa thượng Trí quang tông Tào động
phó thác ở chùa Định tuệ, núi Tiêu sơn,
huyện Trấn giang. Năm Dân quốc 35 (1946),
sư kế vị trụ trì chùa này.
Trong thời gian trụ trì, sư cùng với sư
huynh là Tuyết phiền sáng lập Phật học viện
và phát hành nguyệt san “Trung lưu”. Hai
năm sau sư từ chức trụ trì, đi hóa đạo ở Bắc
kinh, Thượng hải. Năm Dân quốc 38 (1949),
sư đến Đài loan, năm Dân quốc 39 (1950),
sư đóng cửa nhập thất ở chùa Pháp tạng tại
Bắc đầu, Đài bắc. Năm sau, sư sáng lập
nguyệt san “Nhân sinh”. Năm Dân quốc 45
(1956), sư sáng lập Nhà Văn hóa Phật giáo
Trung hoa, lần lượt in ảnh Đại chính tạng
kinh, đồng thời, sáng lập báo “Văn hóa Phật
giáo” ba tháng ra một kì. Sư từng giữ chức
Chủ tịch thường vụ Hội Phật giáo Trung
quốc, nhưng sau khi ra Đài loan, sư chuyên
tâm vào việc tu trì và mở rộng sự nghiệp
văn hóa Phật giáo.
Về cuối đời, sư dốc toàn lực vào công
trình nghiên cứu lịch sử Phật giáo. Và để
sưu tập các tư liệu cho việc biên soạn, sư đã
nhiều lần đến các nước: Ấn độ, Indonesia,
Nhật bản, Hoa kì v.v...
Tháng 12 năm Dân quốc 66, sư tịch, thọ
70 tuổi, 42 tuổi hạ.
Sư có các tác phẩm: Trung Nhật Phật
giáo giao thông sử, Trung Ấn Phật giáo giao
thông sử, Trung quốc Phật giáo cận đại sử,
Phật giáo nghệ thuật, Thiền, Tâm kinh tư
tưởng sử.
ĐÔNG SƠN
.....
Cũng gọi Ngũ tổ sơn, Phùng mậu sơn,
Phùng mộ sơn, Phùng mẫu sơn.

Đây là dãy núi Song phong nằm về mạn
đông huyện Hoàng mai tỉnh Hồ bắc cho nên
cũng gọi là Đông sơn.
Tứ tổ Đạo tín và Ngũ tổ Hoằng nhẫn của
Thiền tông đều trụ tại đây để dẫn dắt người
học, xiển dương Thiền phong, người đời gọi
Thiền pháp do các ngài truyền là Pháp môn
Đông sơn, hay Tịnh môn Đông sơn.
Giáo pháp của các ngài nhằm chỉ dạy
những người mới phát tâm là chính, gồm cả
ĐÔNG SƠN
Đông Sơ

Í
hai khuynh hướng tiệm và đốn đồng thời,
trong đó, người ta cũng có thể thấy nguồn
gốc các nghi lễ và qui tắc độc đáo của giáo
đoàn Thiền tông.
Năm Thượng nguyên thứ 2 (675) đời
Đường, tổ Hoằng nhẫn thị tịch. Các đệ tử là
Thần tú v.v... an táng di hài của ngài ở núi
này. Về sau, các vị: Sư giới, Tú thiền sư, Pháp
diễn v.v... cũng lần lượt đến ở đây. Ở lưng
chừng núi có chùa Chân tuệ do tổ Hoằng
nhẫn sáng lập.
[X. Tống cao tăng truyện Q.8; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.3; Truyền pháp chính tông
kí Q.6; Phật tổ lịch đại thông tải Q.19].
ĐÔNG THÁP TÔNG
Cũng gọi Đông tháp bộ tông, Đông tháp
luật tông.
Luật tông do sư Hoài tô (634-707) sáng
lập vào đời Đường, Trung quốc, vì sư ở
ngôi tháp phía đông chùa Sùng phúc tại
Trường an nên gọi tông phái của sư là tông
Đông tháp.
Lúc đầu, sư theo ngài Huyền trang học
tập kinh luận, không bao lâu sư đến nơi ngài
Đạo tuyên nghiên cứu Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao. Về sau, sư lại theo
Tướng bộ tông học Tứ phần luật sớ của ngài
Pháp lệ; vì nhận thấy Tứ phần luật sớ chưa
được hoàn hảo, nên vào niêm hiệu Vĩnh
thuần năm đầu (682), sư soạn bộ Tứ phần
luật khai tông kí 20 quyển, để kiểm xét lại
và bổ túc 16 nghĩa quan trọng mà bộ sớ cũ
(Tứ phần luật sớ) đã bỏ sót. Từ đó sư sáng
lập riêng một phái mà người đời gọi là Tân
chương (Tân sớ, Sớ mới). Về sau, Hoài tố lại

soạn Tân sớ thập di sao 20 quyển, rồi đích
thân tuyên giảng Tân sớ, người đến theo học
rất đông.
Tuy nhiên, đệ tử của ngài Mẫn ý là sư
Định tân có soạn Phá mê chấp kí 1 quyển
để bài bác Tân chương mà ủng hộ Cựu sớ.
Do đó, giữa Tướng bộ và Đông tháp đã diễn
ra một cuộc tranh luận dai dẳng bất phân
thắng phụ.
Để chấm dứt cuộc tranh luận kéo dài,
năm Đại lịch 13 (778), vua Đường Đại tông
triệu tập các bậc Đại đức của cả ba tông phái
(Nam sơn, Tướng bộ, Đông tháp) gồm 14 vị
như: Như tịnh, Viên chiếu v.v... đến chùa
An quốc để kiểm xét lại hai bộ sớ mới và cũ
rồi đúc kết lấy những ưu điểm của cả hai bộ.
Đại khái, sư Hoài tố lấy giới hạnh làm tông
và đề xướng thuyết Giới thể sắc pháp, cho
rằng Giới học bao hàm cả Định, Tuệ, bác
bỏ chủ trương lấy chỉ tác, thụ tùy, chỉ ác, chỉ
thiện, giáo hành, chuyên tinh bất phạm,
nhân quả v.v... làm tông. Tóm lại, sư Hoài
tố lấy các luận Đại tì bà sa và Câu xá làm
chỗ y cứ.
[X. Luật tông cương yếu Q.thượng, Q.hạ;
Tống cao tăng truyện Q.14, Q.15; Tứ phần
luật khai tông kí Q.1; Đại đường trinh
nguyên tục thích giáo lục Q.trung; Bát tông
cương yếu Q.hạ]. (xt. Tứ Phần Luật, Định
Tân, Luật Tông, Tướng Bộ Tông, Hoài Tố).
ĐÔNG THIỀN TỰ
........
I. Đông Thiền Tự.
Chùa ở núi Bạch mã huyện Phúc châu
tỉnh Phúc kiến, được sáng lập vào năm Đại
đồng thứ 5 (539) đời nhà Lương. Chùa có
một địa vị quan trọng trong lịch sử khắc
bản kinh ở Trung quốc.

Từ năm Nguyên phong thứ 3 đến năm
Chính hòa thứ 2 (1080-1112), vua Thần tông
nhà Bắc Tống ban sắc chỉ khắc bản Đại tạng
kinh đầu tiên ở chùa này. Khi hoàn thành
được gọi là “Phúc Châu Đông Tự Bản Đại
Tạng Kinh”. Trong thời gian khắc kinh, năm
vị: Xung chân, Liễu nguyên, Trí hiền, Phổ
minh và Đạt cảo lần lượt trụ trì chùa này.
(xt. Trung Văn Đại Tạng Kinh).
II. Đông Thiền Tự.
ĐÔNG THIỀN TỰ

Í
Cũng gọi Liên hoa tự, Đông tiệm tự.
Chùa ở phía tây nam huyện Hoàng mai
tỉnh Hồ bắc. Chùa này là đạo tràng của ngài
Hoằng nhẫn (688-761), vị Tổ thứ 5 của
Thiền tông Trung quốc. Bấy giờ, trong chùa
có tới hơn 700 vị tăng tu tập và chính tại
đạo tràng này, Ngũ tổ đã mật truyền y bát
cho Lục tổ Tuệ năng. Hiện nay trong chùa
vẫn còn các di tích của Lục tổ như: Ao sàng
cám, hòn đá mà Lục tổ đeo trên lưng để giã
gạo v.v...
Ngoài ra còn có bức tranh truyền y do
Ngô đạo tử vẽ.
[X. Đại thanh nhất thống chí Q.264; Hồ
quảng thông chí Q.78].
ĐÔNG TIẾT
.....
Chỉ cho ngày Đông chí, một trong bốn
lễ tiết hằng năm của tùng lâm.
Vào ngày này, sau khi dùng trà, đại
chúng ăn bánh và trái cây rồi sau đó mới
ăn cơm chiều. Cũng nhân dịp này, đại
chúng phải chúc mừng lẫn nhau. Nghi thức
chúc mừng được công bố trước trên bảng,
gọi là Đông bảng.
Ngoài ra, Đông chí là ngày lễ lớn thứ 2
trong năm, chỉ đứng sau năm mới, nên cũng
gọi là Á tuế. Còn đêm Đông chí thì gọi là
Phân đông, vì buổi chiều tối của ngày này
khí xuân dần dần hồi sinh.
ĐÔNG TRAI
.....
Trai hội đặc biệt vào ngày Đông chí trong
Thiền lâm.
Khi lên giảng đường thuyết pháp vào

ngày Đông chí, vị Đô tự phải sửa soạn đông
trai cúng dường đại chúng.
Mục giám viện trong Thiền uyển thanh
qui (Vạn tục 111, 445 hạ), nói: “Vào các dịp
trai hội như: Đông trai, Niên trai, Giải hạ
trai, Kết hạ trai, Chá giá hội (Đoan ngọ, Thất
tịch, Trùng cưu, Khai lư, Bế lư, Lạp bát, Nhị
nguyệt bán), v.v... phải hết lòng lo việc ăn
uống cho chúng tăng từ các nơi đến, không
được sơ suất”.
[X. môn Tế cúng trong Thiền lâm tượng
khí tiên Q.14].
ĐÔNG TRIÊU
.....
Buổi sáng sớm ngày Đông chí.
Trong Thiền lâm, vào sáng ngày này, chư
tăng thường chúc mừng nhau.
[X. mục Nguyệt tiến trong Huyễn trụ am
thanh qui].
ĐÔNG TỰ
... ..
Trong chùa viện thuộc Thiền tông, từ
ngữ Đông tự là chỉ chung cho những vị tăng
thông hiểu các pháp thế gian, giữ các chức
vụ như Tri sự, Tri sự vị, được phân ban ở
phía đông điện Phật và Pháp đường. Trái
lại, những vị có học vấn và giới đức cao giữ
các chức vụ như Đầu thủ, Đầu thủ vị thì
được sắp xếp ở phía tây gọi là Tây tự.
Mục Phương trượng đặc vị tân cựu lưỡng
tự thang trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui quyển 4 (Đại 48, 1135 thượng), nói:
“Người tiếp đãi, bày xếp hai bên chủ và
khách: Tây tự ở bên trái, Đông tự ở bên phải”.
Ngoài ra, sáu vị: Đô tự, Giám tự, Phó tự,
Duy na, Điển tọa và Trực tuế của Đông tự
gọi là Đông tự Tri sự.
[X. mục Đông tự tri sự trong Sắc tu Bách

trượng thanh qui Q.4; Tùng lâm giáo định
thanh qui tổng yếu; Thiền lâm tượng khí
tiên chức vị môn]. (xt. Lưỡng Tự).
ĐÔNG TỰ MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Ngự tu pháp mạn đồ la.
Bức tranh Mạn đồ là Kim cương bộ và
Thai tạng bộ do sư Không hải mang từ Trung
ĐÔNG TỰ MẠN ĐỒ LA

Í
quốc về Nhật bản vào niên hiệu Đại đồng
năm đầu (806), hiện được cất giữ ở viện Quán
đính của chùa Đông tự ở Kyoto.
Đây là bức vẽ căn bản của Hiện đồ mạn
đồ la Nhật bản, đồng thời, cũng là nguồn
gốc của hai bộ mạn đồ la Nhật bản.
[X. Kim cương giới mạn đồ la sao
Q.thượng; Ngự thỉnh lai mục lục].
ĐÔNG TY
.....
Cũng gọi là Đông tịnh, Hậu giá, Khởi
chỉ xứ, Tuyết ẩn.
Nhà vệ sinh dành cho chư tăng của Đông
tự trong Thiền lâm, nhưng đến đời sau thì
trở thành nhà vệ sinh chung. Trái lại, nhà
vệ sinh dành cho chư tăng của Tây tự thì
gọi là Tây ty, Tây tịnh. Người phụ trách việc
quét dọn nhà vệ sinh gọi là Tịnh đầu, là
một trong 48 chức sự của tùng lâm. Bởi vì,
nhà vệ sinh là nơi rất bẩn thỉu, hôi hám,
phải luôn luôn giữ gìn sạch sẽ nên gọi là
Tịnh (sạch sẽ).
Ngoài ra, xưa nay nhà vệ sinh trong
Thiền lâm còn được gọi là Tuyết ẩn, là vì
lúc ngài Tuyết đậu Trùng hiển ở chùa Linh
ẩn có lần giữ chức Tịnh đầu.
[X. mục Bình xí trong Thích thị yếu lãm
Q.hạ; môn Điện đường, môn Chức vị trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
ĐÔNG VỰC TRUYỀN ĐĂNG MỤC LỤC
Có 1 quyển hoặc 2 quyển, do ngài Vĩnh
siêu người Nhật bản biên soạn vào năm
1094, thu vào Đại chính tạng tập 55.
Nội dung sách này biên tập mục lục các
kinh điển được truyền bá ở Nhật bản gồm

tất cả 1582 bộ chia làm năm khoa:
1. Hoằng kinh lục: Gồm 718 bộ, chia
làm bốn loại: Hoa nghiêm, Bát nhã, Pháp
hoa, Chúng kinh v.v...
2. Truyền luật lục: Trong đây thu gom
104 bộ sách chú giải các bộ luật Đại thừa,
Tiểu thừa như Phạm võng kinh nghĩa kí v.v...
3. Giảng luận lục: Thu 398 bộ luận Đại
thừa như Đại thừa thích kinh luận, Đại thừa
tập nghĩa luận mạt thích và 42 bộ Tiểu thừa
luận sớ kí v.v...
4. Tạp thuật lục
5. Truyện kí lục
Hai khoa này thu chép tất cả từ Đại thừa
nghĩa chương trở xuống đến Chương sớ kỉ
truyện gồm 267 bộ, Tây vực chư hiền trước
thuật 12 bộ, Phạm thích tự lục truyện kí
thư mục ngoại 14 bộ, Hộ mệnh tăng chính
soạn thuật thư mục ngoại 27 bộ.
Dưới mỗi hạng mục có ghi số quyển, tác
giả và thỉnh thoảng có phần chú thích.
[X. Chư tông chương sớ lục Q.2].
ĐỒNG BẢN KINH
........
Kinh văn được khắc trên bản kim loại
đàn mỏng, như vàng, đồng v.v...
Kinh Tiểu phẩm bát nhã ba la mật quyển
10 (Đại 8, 583 trung), nói: “Dùng vàng ròng
đàn mỏng khắc kinh Bát nhã ba la mật rồi
để vào trong hòm”.
Đây là ghi chép sớm nhất nói về kinh
bản đồng trong Phật giáo.
Còn cứ theo Đại đường tây vực kí quyển
3, thì vua Ca nị sắc ca từng dùng đồng đỏ
đàn mỏng khắc văn luận rồi để vào hòm đá
đóng kín lại và xây tháp để cất giữ trong đó.
Ngoài ra, đồng còn được dùng để đặt tên
bộ phái, như luận Đại thừa chưởng trân

quyển hạ có nêu tên: “Đồng diệp bộ sư”.
Huyền ứng âm nghĩa quyển 23 giải thích:
“Đồng diệp bộ chỉ cho Thượng tọa bộ, vì bộ
này dùng đồng đỏ đàn mỏng để khắc văn
kinh luận, những bản đồng ấy được cất giữ
ở nước Sư tử (Tích lan)”. Những ghi chép
trên đã minh xác tại Ấn độ xưa bản kim
loại đã được sử dụng để khắc kinh Phật. Như
trong sách Epigraphia Indica tập 4 có thu di
ĐỒNG BẢN KINH

Í
phẩm kinh bản đồng của Ấn độ được tìm
thấy ở Taksasila, và tập 5 của sách ấy thì thu
kinh văn khắc trên bản vàng ròng được phát
hiện ở Maung-gon.
Ở Trung quốc, những di tích của kinh
điển được khắc trên bản đồng khó chứng
minh, chỉ thấy truyện Pháp trinh trong Bổ
tục cao tăng truyện quyển 1 có nói đến việc
vua Anh tông (tại vị 1321-1323) đời Nguyên
in Đại tạng kinh bằng đồng, nhưng không
ghi rõ là kinh được khắc lên bản đồng hay
chỉ là ấn loát phỏng theo đồng; vấn đề này
nay không thể biết rõ được.
Còn ở Nhật bản thì có 33 bản đồng khắc
kinh Pháp hoa được tàng trữ ở Ngọc thần
xã, thị trấn Phong tiền, huyện Phúc cương,
được coi là quốc bảo. Gần đây, người ta đã
tìm được những kinh bản đồng nhỏ hơn,
như Bảo khiếp ấn đà la ni được cất giữ trong
tháp Bảo khiếp ấn bằng đá xây dựng vào
thời đại Giang hộ.
[X. Phật thư san hành sử (Thốc thị Hựu
tường); Nhật bản văn hóa sử Q.1].
ĐỒNG BẠT
.....
Cũng gọi Đồng bàn.
Cái chập chọe. Một loại pháp khí bằng
đồng dùng trong pháp hội tại các chùa viện,
tròn như cái mâm, ở giữa có núm, có lỗ để
xỏ dây xách trong tay; mỗi tay cầm một cái
xoa vào nhau phát ra tiếng.
Trong các bức bích họa đào được ở Bái
sa khắc lỗ khắc (Bzklik) thuộc vùng Trung
á, trong các bức tranh Tịnh độ biến tướng
phát hiện ở Đôn hoàng, trong bức họa A

di đà nhị
thập ngũ
bồ tát lai
nghinh và
trong bức
Đương ma
mạn đồ la
hưkhông hội của Nhật bản v.v... đều có vẽ
loại pháp khí này.
[X. môn Bái khí trong Thiền lâm tượng
khí tiên; Phật tượng đồ vựng Q.3; A. Stein:
The Thousand Buddhas]. (xt. Não Bạt).
ĐỒNG BIÊT NHỊ GIÁO
Cũng gọi Đồng giáo biệt giáo, Nhị chủng
nhất thừa.
Từ ngữ gọi chung Đồng giáo và Biệt giáo
theo giáo phán của tông Hoa nghiêm, tức là
Đồng giáo nhất thừa và Biệt giáo nhất thừa.
A. Đồng giáo nhất thừa.
Tùy theo căn cơ Nhị thừa, Tam thừa mà
nói pháp khiến cho họ vào được pháp giới
“một nhiều vô tận”, cho nên nương theo
pháp Tam thừa của Thủy giáo hoặc pháp
Nhất thừa của Chung giáo, Đốn giáo mà
nói pháp Nhất thừa vô tận.
Đồng giáo nhất thừa có bảy nghĩa:
1. Pháp tướng giao tham: Trong Tam
thừa có Nhất thừa, trong Nhất thừa có Tam
thừa, cả hai liên tiếp, giao thoa nhau.
2. Nhiếp phương tiện: Pháp Tam thừa
đều là pháp môn phương tiện của pháp Nhất
thừa, cho nên đều gọi là Nhất thừa.
3. Sở lưu: Tam thừa đều từ Nhất thừa
mà ra.
4. Thù thắng môn: Đại thừa trong Tam
thừa là Nhất thừa. Quyền (tạm thời), Thực
(chân thực) tuy có khác nhưng đều là chỗ sở
y của hàng Bồ tát, cho nên gọi là Nhất thừa.

5. Giáo sự thâm tế: Vì các pháp được
nói ra rất sâu xa mầu nhiệm nên gọi là
Nhất thừa.
6. Bát nghĩa ý thú: Nhất thừa và mật ý
của Phật đều có ý thú của tám nghĩa.
7. Thập nghĩa phương tiện: Hoa nghiêm
khổng mục chương chia Nhất thừa ra làm
Chính thừa và Phương tiện thừa, trong đó,
Phương tiện thừa có 10 nghĩa, tức là 10 nghĩa
phương tiện này.
ĐỒNG BIÊT NHỊ GIÁO
Não Bạt

Í
B. Biệt giáo nhất thừa.
Tức là pháp Nhất thừa vô tận khác biệt
với pháp Nhị thừa, Tam thừa. Đây là tư
tưởng đặc biệt của tông Hoa nghiêm do ngài
Trí nghiễm dựa theo thuyết Cộng bát nhã
và Bất cộng bát nhã mà đặt ra.
Ngài Trí nghiễm đem Thánh giáo một
đời của Như lai chia làm Tam thừa và Nhất
thừa, trong Nhất thừa lại chia làm Đồng giáo
và Biệt giáo, rồi lấy thuyết “Hội tam qui nhất”
(họp ba về một) trong kinh Pháp hoa làm
Nhất thừa đồng giáo, và lấy thuyết “Thập
thập vô tận” (mười mười không hết) trong
kinh Hoa nghiêm làm Nhất thừa biệt giáo.
Về sau, ngài Pháp tạng kế thừa thuyết này
mà tập đại thành giáo phán của tông Hoa
nghiêm.
Trong Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển 1, ngài Pháp tạng chia Nhất thừa biệt
giáo làm hai phần:
1. Tính hải quả phần: Phần này không
thể nói được, vì là cảnh giới tự nội chứng
của 10 đức Phật chẳng thể nghĩ bàn.
2. Duyên khởi nhân phần: Phần này có
thể nói được, vì đây là cảnh giới của bồ tát
Phổ hiền. Có hai môn:
a) Phần tướng môn: Biệt giáo nhất thừa
khác với thuyết Tam thừa. Sự sai biệt giữa
Nhất thừa và Tam thừa có 10 thứ: Quyền
thực, giáo nghĩa, sở minh, đức lượng, ước kí
vị, phó chúc, căn duyên thụ giả, nan tín dị
tín, ước cơ hiển lí và bản mạt khai hợp.
b) Cai nhiếp môn: Nói pháp Tam thừa
vốn là Nhất thừa. Cả hai môn trên đây vẫn
tồn tại vô ngại, không phải khác, chẳng phải

một: Chẳng phải một tức là “Phần tướng
môn”, không phải khác tức là “Cai nhiếp
môn”.
Tóm lại, Đồng giáo nhất thừa chủ yếu
chỉ cho giáo thuyết trong kinh Pháp hoa,
còn Biệt giáo nhất thừa thì chỉ cho giáo
thuyết trong kinh Hoa nghiêm. Tuy nhiên,
trong kinh Hoa nghiêm có ý chỉ của Đồng
giáo, mà trong kinh Pháp hoa cũng có ý
chỉ của Biệt giáo, cho nên phân biệt chung
là “Đồng biệt nhị giáo”. Ngoài ra, còn lập
Định nội và Định ngoại khác nhau. Tức
là: Đồng biệt nhị giáo trong kinh Hoa
nghiêm là được nói từ trong định Hải ấn
nên gọi là Định nội đồng biệt; còn Đồng
biệt nhị giáo trong kinh Pháp hoa thì không
được nói từ trong định Hải ấn nên gọi là
Định ngoại đồng biệt.
Nhưng, các ngài Trừng quán và Tông mật
giải thích về Đồng biệt nhị giáo có hơi khác
với thuyết trên. Chẳng hạn như trong Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 2, Hoa nghiêm tùy
sớ diễn nghĩa sao quyển 10, ngài Trừng quán
lấy pháp môn Viên dung cụ đức trong Nhất
thừa làm Biệt giáo; còn lấy Chung giáo, Đốn
giáo và giáo nghĩa Nhất tính nhất tướng
trong Biệt giáo làm Đồng giáo. Còn ngài
Tông mật thì, trong Hoa nghiêm kinh hành
nguyện phẩm biệt hành sớ sao quyển 1, lấy
Tính khởi môn làm Biệt giáo, lấy Duyên khởi
môn làm Đồng giáo.
[X. Hoa nghiêm kinh khổng mục chương
Q.2, Q.4; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.2,
Q.3; Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn đáp
Q.thượng; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1; Hoa nghiêm ngũ giáo chương chỉ sự
Q.thượng phần đầu; Hoa nghiêm pháp giới
nghĩa kính Q.hạ; Hoa nghiêm ngũ giáo

chương thông lộ kí Q.1 đến Q.10]. (xt. Cộng
Giáo, Nhân Phần Quả Phần).
ĐỒNG CẢNH Y
Cũng gọi Thuận thủ y.
Chỉ cho năm căn.
Căn và thức cùng nắm bắt cảnh hiện
tại nên gọi là Đồng cảnh. Căn chiếu cảnh
cũng như viên ngọc soi sáng sự vật, nhưng
vì căn không có tác dụng suy tính phân
biệt mà phải nương vào năm thức mới có
tác dụng phân biệt để duyên theo cảnh,
ĐỒNG CẢNH Y

Í
cho nên gọi 5 căn là Đồng cảnh y.
(xt. Câu Hữu Y).
ĐỒNG CHÂN
.....
I. Đồng Chân.
Phạm:Kumàrabhùta. Hán âm: Cứu ma
ra phù đa.
Tên gọi khác của Sa di.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 5,
Cứu ma ra là trẻ em tám tuổi ở Ấn độ chưa
làm lễ đội mũ, là tiếng gọi chung các đồng
tử. Còn phù đa nghĩa là chân, thực.
II. Đồng Chân (543-613)
Vị tăng đời Tùy, người huyện Bồ bản,
tỉnh Hà đông, Trung quốc, họ Lí.
Sư thờ ngài Đàm diên làm thầy, tinh
thông giáo lí Tiểu thừa, Đại thừa, đặc biệt là
kinh Niết bàn. Khoảng năm Khai hoàng
(581-600), sư vâng chiếu chỉ đến ở chùa Đại
hưng thiện, tham dự dịch kinh. Năm Khai
hoàng 16 (596), sư được nhà vua triệu làm
Niết bàn chúng chủ. Đầu năm Đại nghiệp,
vua dựng đạo tràng Đại thiền định và mời
sư làm trụ trì.
Năm Đại nghiệp thứ 9 sư tịch, thọ 71
tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.12].
ĐỒNG DỊ CÂU PHẦN
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Là một trong sáu lỗi bất định thuộc 33
lỗi Nhân minh.
Tức là câu thứ 9 “Đồng phẩm cũng có
cũng không, Dị phẩm cũng có cũng không”
trong chín cú nhân. Cũng gọi Câu phẩm
nhất phần chuyển.

Nhân trong trường hợp này có tính cách
của một phần đồng phẩm, mà cũng có tính
cách của một phần dị phẩm. Cho nên là bất
định, không thể đoán định cho sự thành
lập Tông.
Thí dụ:
Tông: Chỗ ấy nhất định có nước ngập
Nhân: Vì đã mưa liên tiếp nhiều ngày.
Sự thực thì có khi mưa liên tiếp nhiều
ngày cũng không có nước ngập–hoặc cũng
có khi nước ngập mà không phải vì mưa
liên tiếp nhiều ngày–như thủy triều. Nhân
này bị lỗi bất định, vì đã phạm vào điều
kiện thứ 3 của Nhân là phải tuyệt đối không
có tính cách của dị phẩm.
ĐỒNG DIÊP BỘ
Pàli: Tambapaịịìya.
Một trong các bộ phái Phật giáo.
Về tên gọi Đồng diệp bộ trong các bộ
phái Phật giáo Ấn độ, các sách luận Nam
truyền, Bắc truyền đều nói khác nhau.
Trong chương 5, Đại sử của Thượng tọa
bộ thuộc hệ Phân biệt thuyết Nam truyền
và trong sử truyện Dị bộ tông luân luận của
Hữu bộ thuộc hệ Thượng tọa bộ Bắc truyền
v.v... đều không nói đến tên của bộ phái
này. Nhưng, trong sách “Dị bộ tông tinh
thích”, ngài Thanh biện (Phạm: Bhavya)
cho Đồng diệp bộ là một phái của Phân biệt
thuyết bộ thuộc hệ Thượng tọa bộ.
Lại theo “Giáo đoàn phân liệt tường
thuyết” (nói rõ về sự phân hóa của giáo đoàn)
của ngài Thanh biện do Tây tạng truyền dịch,
thì có ba thuyết về sự phân chia bộ phái,
trong đó, thuyết thứ 3 cho rằng phái áo đỏ
(Tạng:gos-dmar-ba) tức là Đồng điệp bộ.
Còn Huyền ứng âm nghĩa quyển 23 thì bảo
Đồng diệp bộ tức là Thượng tọa bộ.

Trong số các học giả hiện đại, pháp sư
Ấn thuận của Trung quốc đồng quan điểm
với ngài Thanh biện. Trong chương 6 của
sách “Ấn độ chi Phật giáo”, và trong bài tựa
của sách “Thuyết nhất thiết hữu bộ vi chủ
đích luận thư dữ luận sư chi nghiên cứu”,
pháp sư Ấn thuận đều cho rằng Đồng diệp
bộ là một phái của Phân biệt thuyết bộ thuộc
ĐỒNG DIÊP BỘ

Í
hệ Thượng tọa bộ, lấy đảo Tích lan làm căn
cứ địa, chủ yếu truyền bảy bộ A tì đạt ma.
ĐỒNG DỤ
Cũng gọi Đồng pháp, Đồng phẩm, Đồng
pháp dụ.
Đối lại với “Dị dụ”.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Tức là ví dụ mang ý nghĩa cùng một
phẩm loại với Nhân và danh từ sau (hậu
trần) của Tông. Như lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường
Nhân: Vì là do sự tác động mà có ra
Dụ: Ví như cái bình (đồng dụ).
Về sự vật đồng dụ, vừa là đồng phẩm
với Tông, vừa là có tính cách của Nhân. Như
cái bình, cái chén, vừa có tính vô thường,
vừa có tính được tạo tác ra. Cho nên luận
thức trên đây đã giúp địch luận (người vấn
nạn) hiểu rõ được tông nghĩa: Đó là lí do
của sự lập phần Dụ.
Ngoài ra, sự vật được nêu ra trong phần
Dụ cùng loại với ý nghĩa của Tông thì gọi là
Tông đồng phẩm; đồng loại với Nhân gọi là
Nhân đồng phẩm.
Dụ còn được phân biệt là Dụ thể và Dụ
y. Dụ thể là đem tất cả những gì có tính
cách của đồng phẩm ra mà dụ, còn Dụ y là
đưa ra một hai cái trong đồng phẩm để chứng
minh. Nếu đồng dụ sai thì gọi là Tự đồng
dụ. Có năm loại Tự đồng dụ:
1. Năng lập pháp bất thành.
2. Sở lập pháp bất thành.
3. Câu bất thành.
4. Vô hợp.
5. Đảo hợp.

Ba loại trước liên quan đến Dụ y, hai
loại sau liên quan đến Dụ thể.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng phần cuối; Nhân minh nhập
chính lí luận nghĩa toản yếu; Nhân minh
luận sớ minh đăng sao Q.2].
ĐỒNG GIÁO THUYẾT THÍNH TỨ CÚ
Đồng giáo tức là họp Tam thừa về Nhất
thừa; Thuyết là đức Phật nói pháp; Thính
là chúng sinh nghe pháp.
Là 4 câu nêu trong Hoa nghiêm kinh sớ
quyển 3 nói về sự quan hệ giữa đức Phật
thuyết pháp và chúng sinh nghe pháp Nhất
thừa. Đó là:
1. Duy thuyết vô thính (chỉ nói không
nghe): Ngoài chân tâm Phật không có chúng
sinh, vì chân tâm chúng sinh tức là chân
tâm Phật, cho nên giáo pháp được nói ra chỉ
là sự hiển hiện của Phật.
2. Duy thính vô thuyết (chỉ nghe không
nói): Ngoài tâm chúng sinh không có Phật,
vì chân tâm Phật tức là chân tâm chúng sinh,
cho nên giáo pháp được nói ra chỉ là do
chúng sinh tự hiện.
3. Thuyết thính song tồn(nói và nghe
cùng tồn tại): Phật và chúng sinh cùng tồn
tại, nhân quả giao thoa nhau; khi chân tâm
Phật hiện, không trở ngại sự hiện khởi của
chân tâm chúng sinh, tức cả hai đều hiện.
4. Thuyết thính song tịch(nói, nghe đều
vắng lặng): Phật tức là chúng sinh nên chẳng
phải Phật; chúng sinh tức là Phật nên chẳng
phải chúng sinh; hai bên đoạt hình tướng
của nhau, hai vị trí dung hòa ngang nhau,
người nói pháp không nói, không chỉ bày,
người nghe pháp không nghe, không có gì
để được.
ĐỒNG HÀNH

Phạm:Sàhacarya.
Cũng gọi Đồng bạn, Đồng bằng.
Đồng tâm học đạo tu hành.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 4 phần
dưới, vì một mình học Phật tu đạo thì khó
thành, nên phải có người đồng hành, cùng
chí hướng để khuyến khích, giúp đỡ lẫn nhau
ĐỒNG HÀNH

Í
tăng trưởng đạo tâm, như kết xã niệm Phật
chẳng hạn.
Tại Nhật bản, những người thực hành
“Tây quốc tuần lễ” đầu đội nón trên có viết 4
chữ “Đồng hành nhị nhân”(haingười cùng
đi) tức là biểu tỏ ý cùng đi với vị Đại sư hoằng
pháp. Ngoài ra, theo Chân tông thì Đồng
hành là chỉ cho môn đồ, đàn đồ(tín đồ).
[X. kinh Hoa nghiêm Q.60 (bản dịch cũ);
kinh Hoa nghiêm Q.73 (bản dịch mới); Pháp
sự tán Q.hạ (Thiện đạo)].
ĐỒNG HÀNH
Cũng gọi Đồng thị, Tăng đồng, Đạo giả.
Người làm các việc lặt vặt trong chùa viện.
Trong chùa Thiền tông, những thiếu niên
xuất gia chưa cạo tóc, thụ giới, gọi là Đồng
hành. Nhà liêu của Đồng hành gọi là Đồng
hành đường, Hành đường. Còn dạy dỗ Đồng
hành thì gọi là Huấn đồng hành.
[X. mục Thụ giới quĩ tắc trong Nam hải
kí qui nội pháp truyện Q.3; mục Bắc Tống
kiến long tam niên trong Thích thị kê cổ
lược Q.4].
ĐỒNG KÊ
Cũng gọi Kê đồng, Đồng tử.
Loại đồng bóng tin có thần linh nhập
vào ông đồng, bà cốt đoán trước việc lành,
dữ sẽ xảy ra.
Thông thường, khi bóng ốp, ông đồng
hoặc bà cốt nhảy múa, hai tay đập ngực, có
khi dùng roi, gậy tự đánh vào mình, thậm chí
dùng gươm chém vào vai, có ra máu nhưng
nét mặt không thay đổi. Sự luyện tập đồng
kê của Đạo giáo rất công phu, phải qua một
thời gian lâu dài mới có thể trở thành một

đồng kê chính thức. Đồng kê phần nhiều dùng
vào việc bắt tà ma, yêu quái và trị bệnh. Đây
là tín ngưỡng thuộc Đạo giáo.
[X. Quan đồng kê (Ngô doanh đào)].
ĐỒNG LA
.....
Cũng gọi Đồng la cổ (trống đồng la),
Đồng chinh (chiêng đồng), Chinh não
(chiêng và não bạt).
Loại pháp khí bằng
đồng xanh, tròn như cái
chậu, ở viền mép có 2 cái
lỗ, xỏ sợi dây để xách tay,
hoặc treo lên cái giá, dùng
cái dùi đánh vào chính
giữa thì phát ra tiếng.
Thông thường được dùng
chung với cái não, cái bạt
đồng trong các pháp hội. Trong Hoàng bá
thanh qui pháp cụ đồ thấy có hình chiếc đồng
la, như vậy có thể biết, ngày trước đồng la đã
được dùng trong Thiền lâm Trung quốc.
Cứ theo Hoàng đế nội truyện được dẫn
trong sách “Sự vật khởi nguyên”, thì vua
Hoàng đế đã phỏng theo tiếng sấm mà chế
ra chiêng não. Loại đồng la ngày nay là nhạc
khí đã chuyển biến từ não.
[X. Kim sử nghi vệ chí 22; Phật tượng đồ
vựng Q.3; Bái khí môn trong Thiền lâm
tượng khí tiên; mục Não trong Trì bảo thông
giám Q.trung].
ĐỒNG LOẠI NHÂN
Phạm: Sabhàga-hetu.
Cũng gọi Tự phần nhân, Tự chủng nhân.
Dịch cũ: Tập nhân. Một trong 6 nhân.
Chỉ cho tất cả pháp hữu vi quá khứ và
hiện tại lấy pháp cùng một loại làm nhân
mà dẫn sinh ra quả đẳng lưu. Như lấy tâm

thiện của niệm trước làm nhân thì tâm thiện
của niệm sau sẽ khởi nghiệp thiện; mà lấy
tâm ác của niệm trước làm nhân thì tâm ác
của niệm sau cũng sẽ khởi nghiệp ác. Cứ
như vậy mỗi pháp đồng loại tự làm nhân
cho pháp đồng loại.
ĐỒNG LOẠI NHÂN
Thanh La

Í
Luận Câu xá quyển 6 (Đại 29, 31 thượng),
nói: “Đồng loại nhân là pháp tương tự làm
nhân cho pháp tương tự, như 5 uẩn thiện
với 5 uẩn thiện đắp đổi làm nhân đồng loại
cho nhau, nhiễm ô với nhiễm ô, vô kí với
vô kí”.
Nếu pháp vị lai thì chưa khởi tác dụng,
không dẫn đến kết quả, cho nên không thể
thành nhân. Ngoài ra, trong ba đạo: Kiến
đạo, Tu đạo, Vô học đạo thì đạo của độn
căn làm nhân cho đạo của độn căn và lợi
căn, còn đạo của lợi căn thì chỉ làm nhân
cho đạo của lợi căn; bởi vì đây dùng pháp
“Đẳng” và “Thắng” làm Đồng loại nhân.
[X. luận Đại tì bà sa Q.17, 18; luận Thuận
chính lí Q.15; Câu xá luận quang kí Q.6].
ĐỒNG LOẠI TRỢ NGHIÊP
Cũng gọi Đồng loại thiện căn.
Đối lại với “Dị loại trợ nghiệp”.
Chỉ cho bốn trợ nghiệp: Đọc tụng, quán
xét, lễ bái, khen ngợi cúng dường trong năm
chính hạnh của Tịnh độ giáo.
Bốn trợ nghiệp này tuy là chính hạnh
của việc vãng sinh Tịnh độ, nhưng không
phải là nghiệp của chính định, mà chỉ là
nghiệp thiện giúp cho công hạnh xưng danh
niệm Phật trong năm chính hạnh, cho nên
gọi là Đồng loại trợ nghiệp.
ĐỒNG LOẠI VÔ NGẠI
Đối lại với “Dị loại vô ngại”.
Những sự vật cùng một loại như nhau
không ngăn ngại nhau, như lửa với lửa, đất
với đất v.v...
(xt. Dị Loại Vô Ngại).
ĐỒNG LUÂN VƯƠNG

I. Đồng Luân Vương.
Vị Chuyển luân thánh vương có bánh
xe báu bằng đồng, 1 trong 4 Luân vương.
Vị vua này ra đời khi con người thọ 4
vạn tuổi, cai trị Đông thắng thân châu và
Nam thiệm bộ châu.
II. Đồng Luân Vương.
Chỉ cho hàng Bồ tát Thập trụ tập
chủng tính.
Hàng Bồ tát này giáo hóa hai châu lớn,
cho nên Thập trụ gọi là Đồng luân vị, tức là
giai vị Phần chứng tức của Viên giáo tông
Thiên thai.
Ma ha chỉ quán quyển 2 phần dưới (Đại
46, 18 trung), nói: “Tiến vào Đồng luân, phá
trừ vô minh tăm tối, hiển bày tính Phật, đó
là vị Phần chứng chân thực”.
[X. kinh Nhân vương bát nhã ba la mật
Q.thượng].
ĐỒNG NAM ĐẠI PHẬT
Tượng Phật lớn ở chùa Đại Phật cách
huyện lị Đồng nam tỉnh Tứ xuyên chừng
một cây số về mạn tây.
Chùa được sáng lập vào khoảng năm
Hàm thông đời Đường, mới đầu gọi là Viện
Định danh, sau đổi là chùa Nam thiền. Cứ
theo Huyện chí chép thì trước đã có đầu
tượng Phật bằng đá, niên hiệu Tĩnh khang
năm đầu (1126) đời Tống, Vương liễu tri
thuê thợ đắp thân tượng cao 18 thước (Tàu).
Khoảng năm Đồng trị đời Thanh, tượng lại
được sửa sang sơn thếp thành Kim thân Đại
Phật, mầu sắc đến nay vẫn còn rực rỡ.
Tượng Đại Phật được tạc dựa theo vách
núi trong tư thế ngồi, cao chừng 27m, trên
đỉnh đầu có loa kế(búi tóc hình xoắn ốc),
đắp y để hở ngực, hai vạt áo ngoài buông
xuống, tay trái để ở trên đầu gối, tay phải

đặt ngang ngực, hai mắt sáng rực, toàn thân
thếp vàng, rất đẹp. Về sau, một gác cao
bảy tầng được xây cất để che mưa gió cho
tượng Đại Phật. Trên vách đá chùa Đại Phật
đến nay vẫn còn những đề vịnh của các
ĐỒNG NAM ĐẠI PHẬT

Í
danh nhân các đời, trong đó có các bức vẽ
như Phi hà, Thiên khai vẫn còn thấy được
rõ ràng.
ĐỒNG NGƯ
Tấm gỗ hình con cá làm bằng gỗ cây
vông.
Môn Bái khí trong Thiền lâm tượng khí
tiên loại 27 chép, truyện Trương hoa trong
Tấn thư kể rằng: “Bờ sông Lâm bình ở quận
Ngô bị lở, trật ra một cái trống bằng đá, đánh
không kêu, vua đem việc ấy hỏi Trương hoa,
Hoa đáp: “Phải lấy gỗ cây vông ở đất Thục
khắc hình con cá đánh thì mới kêu !”. Bấy
giờ làm theo lời Trương hoa, quả nhiên tiếng
trống vang xa mấy dặm”.
ĐỒNG NHẤT DUYÊN TƯỚNG
Duyên là năng duyên, Tướng là sở duyên.
Năng duyên và sở duyên hợp làm một.
Trong Mật giáo, năng duyên tương đương
với Ý mật, sở duyên tương đương với Thân
mật và Ngữ mật. Cả hai được hợp làm một,
biểu thị nghĩa độc nhất vô nhị. Bởi vì duyên
tướng của có tướng thì tất phải có đối đãi;
còn duyên tướng của không tướng thì dứt
đối đãi. Cho nên Duyên khắp pháp giới mà
bình đẳng; Tướng cũng khắp pháp giới mà
như hư không, chỉ độc nhất mà không thấy
tướng khác, nên gọi là Đồng nhất duyên
tướng.
ĐỒNG NHẤT NIÊM PHẬT
Không phân biệt trí ngu, thiện ác, già
trẻ, tất cả đều tin vào bản nguyện của đức
Phật A di đà mà niệm danh hiệu của Ngài.
Vãng sinh luận chú quyển hạ (Đại 40,
838 trung), nói: “Đồng nhất niệm vì không

có con đường nào khác, khắp trong bốn biển
đều là anh em vậy”.
Vô luận căn cơ người niệm Phật như thế
nào, chỉ cần thành tâm niệm Phật thì cũng
đều được công đức như nhau.
ĐỒNG NỮ
... ..
Phạm:Kumàrìhoặcdàrikà.
Thiếu nữ vị thành niên.
Phẩm Phổ môn trong kinh Pháp hoa
quyển 7 nói: “Người cần đến thân đồng nam
đồng nữ để được độ thì bồ tát Quan thế âm
liền hiện thân đồng nam đồng nữ mà thuyết
pháp cho họ”.
Kinh Quán tự tại bồ tát hóa thân Nhương
ngu lí duệ đồng nữ tiêu phục độc hại đà la
ni cũng nói: “Hóa thân bồ tát Quán tự tại là
đồng nữ Nhương ngu lí duệ giảng nói cho
chúng sinh nghe chân ngôn tiêu trừ tất cả
độc hại ở thế gian”.
[X. hội Diệu tuệ đồng nữ trong kinh Đại
bảo tích Q.98; phẩm Đề bà đạt đa trong kinh
Pháp hoa Q.4; kinh Vô cấu hiền nữ].
ĐỒNG NỮ TƯỚNG
Thân tướng đồng nữ.
Có thuyết cho rằng cứ xem thân tướng
của đồng nữ thì có thể biết sau này người ấy
sinh con trai, con gái tốt hay không tốt.
Luận Câu xá quyển 5 (Đại 29, 27 hạ),
nói: “Tướng đồng nữ có thể cho thấy thiện
hay không thiện”.
Câu xá luận quang kí giải thích câu trên
như sau: “Nếu tính người con gái trong trắng,
ống chân nhỏ đầu gối tròn, da dẻ mịn màng,
răng trắng môi mỏng, ắt sẽ sinh con hiền
lành, trái lại thì sẽ sinh con bất thiện”.
ĐỒNG PHÀM HIÊN TẬT
...........

Thị hiện bệnh tật như người phàm phu.
Pháp thân Như lai vốn không sinh diệt,
nhưng để giáo hóa chúng sinh, Ngài thị hiện
ĐỒNG PHÀM HIÊN TẬT

Í
sắc thân có sinh, bệnh và nhập diệt giống
như người thường.
Trong văn bia của ngài Tịnh giác có câu:
“Lúc bấy giờ, Như lai thị hiện có bệnh giống
như người phàm phu, đến lúc sắp tịch, Ngài
bảo mọi người: “Có điều gì nghi ngờ thì hỏi
đi, trong đêm nay ta sẽ vào Niết bàn””.
ĐỒNG PHÁP DỤ
Cũng gọi Đồng pháp, Đồng dụ, Đồng phẩm.
Đối lại với “Dị dụ”.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Dụ tức là ví dụ; Pháp bao gồm cả pháp
năng lập (Nhân) và pháp sở lập(Tông), cũng
tức là Nhân đồng phẩm và Tông đồng phẩm.
Đồng pháp dụ có tác dụng hiển bày trong
phần Dụ quyết định phải có tính cách của
Nhân đồng phẩm.
(xt. Đồng Dụ).
ĐỒNG PHÁP TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Là lỗi thứ nhất trong 14 lỗi thuộc về “Tự
năng phá” (phá luận sai) của Nhân minh cũ
do ngài Mục túc lập.
Trong khi tranh luận, người lập luận tuy
đưa ra Dị dụ đúng đắn, nhưng địch luận
cưỡng lại cho là Đồng dụ để công kích bác
bỏ, nên phạm sai lầm này. Lỗi này tương
đương với loại thứ nhất “đồng tướng nạn”
của 10 thứ điên đảo trong luận Như thực
của ngài Thế thân.
Chẳng hạn như Thắng luận sư đối luận
với Thanh luận sư mà lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì là do sự cần dũng không gián
đoạn mà phát sinh (tức là do sự tác động

của ý chí mà phát sinh).
Đồng dụ: Những gì do sự cần dũng không
gián đoạn mà phát sinh đều là vô thường,
như cái bình v.v...
Dị dụ: Những gì không phải là vô thường
thì không do sự cần dũng không gián đoạn
mà phát sinh, như hư không v.v...
Luận thức trên đây hoàn toàn chính xác.
Nhưng Thanh luận sư muốn bác bỏ chủ
trương của đối phương nên lập luận thức:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì không có tính chất ngăn ngại.
Đồng dụ: Những gì không có tính chất ngăn
ngại đều là thường còn, như hư không v.v...
Dị dụ: Những gì là vô thường đều có tính
chất ngăn ngại, như cái bình v.v...
Trong luận thức trên, đáng lẽ lấy “bình
v.v...” làm Đồng pháp, nhưng Thanh luận
sư lại lấy “hư không” làm đồng pháp nên
phạm phải lỗi này. Bởi vì, lập luận đúng là
phải lấy đồng dụ làm đồng dụ, đàng này
Thanh luận sư lại lấy đồng dụ làm dị dụ, tức
lấy “không có tính ngăn ngại” làm Nhân,
thì Nhân này chung cho cả pháp thường
còn “như hư không” và pháp vô thường tâm
và tâm sở. Như vậy, Nhân này không có
tính quyết định nên phạm các lỗi “Tương vi
quyết định” và “Cộng bất định”.
[X. luận Nhân minh chính lí môn phần
đầu; phẩm Đạo lí nan trong luận Như thực;
Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí Q.8].
(xt. Thập Tứ Quá Loại, Nhân Minh).
ĐỒNG PHẨM
.....
I. Đồng Phẩm.
Đồng loại, tức là cùng một tính chất
như nhau.
II. Đồng Phẩm.

Phạm: Sapakwa.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho những sự vật cùng 1 phẩm loại
với danh từ sau (hậu trần) của Tông trong
luận thức Nhân minh. Đồng phẩm được
chia làm 2 loại: Tông đồng phẩm và Nhân
đồng phẩm, nhưng phần nhiều chỉ cho
Tông đồng phẩm.
ĐỒNG PHẨM

Í
[X. luận Nhân minh nhập chính lí]. (xt.
Nhân Minh).
ĐỒNG PHẨM ĐỊNH HỮU TÍNH
..............
Phạm: Sapakwe satvam.
Quyết định phải có tính cách của đồng
phẩm.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Một trong 3 điều kiện (3 tướng) của Nhân
dùng để biểu thị mối quan hệ giữa Nhân và
danh từ sau (hậu trần) của Tông.
Như lập luận thức:
Tông: A tức là B.
Nhân: Vì D là C vậy.
Dụ: Phàm là C đều là B cả.
Trong đây, đồng phẩm của B nhất định
phải có nhân C, B phải phụ thuộc vào C,
nhưng B không hẳn phải có trong C, cho
nên C được gọi là “Định hữu”, nghĩa là nhất
định phải có, không thể hoàn toàn không
có. Bởi thế, hễ có Nhân ắt phải có hậu trần
(danh từ sau) của Tông theo sau.
Như nói: Con người nhất định sẽ chết,
vì là động vật vậy. Ở đây, trong “chết” phải
có động vật, mà vật sẽ chết không phải chỉ
có động vật, nhưng có cả thực vật, đó tức là
Đồng phẩm định hữu tính. Vì lấy nghĩa của
Nhân để thành lập nghĩa của Tông, nên
nghĩa của Nhân không cần phải giống toàn
bộ với nghĩa của Tông, tức là Tông đồng
phẩm có một phần quan hệ đồng loại với
nghĩa của Tông là được.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh luận sớ minh đăng sao Q.2 phần cuối,
Q.3 phần đầu; Nhân minh luận sớ thụy

nguyên kí Q.3]. (xt. Tam Chi Tác Pháp,
Đồng Dụ, Nhân Minh).
ĐỒNG PHẨM HỮU
........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Hữu là có toàn bộ, tức là toàn bộ Tông
đồng phẩm hoặc Nhân đồng phẩm đều phải
có nghĩa của pháp năng lập (Nhân).
Như Thanh luận sư đối với tín đồ Phật
giáo mà lập luận thức:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì có tính lường được.
Trong đó, “thường còn” là pháp sở lập,
“lường được” chỉ cho đối tượng của tư tưởng,
là pháp năng lập. Như vậy, những sự vật có
tính thường còn (như hư không) đều là Tông
đồng phẩm; trái lại, những sự vật không có
tính thường còn (như cái bình...) đều là Tông
dị phẩm.
Hư không và tất cả sự vật có tính thường
còn, không một vật nào không là đối tượng
của tư tưởng, cho nên gọi là Đồng phẩm
hữu.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)].
ĐỒNG PHẨM HỮU PHI HỮU
..............
Đồng phẩm cũng có cũng không.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Nghĩa là một phần của Tông đồng phẩm
có pháp năng lập, một phần không có pháp
năng lập.
Như Thanh sinh luận sư đối với Thanh
hiển luận sư mà lập luận thức:
Tông: Âm thanh không phải do sự cần
dũng không gián đoạn mà phát ra.
Nhân: Vì là tính vô thường.
Trong đó, “không phải do sự cần dũng

không gián đoạn mà phát ra” là pháp sở
lập, “vô thường” là pháp năng lập. Như vậy,
phàm những sự vật không do sự cần dũng
không gián đoạn mà phát ra (như điện, hư
không v.v...) đều là Tông đồng phẩm; trái
lại, những sự vật do sự cần dũng không
gián đoạn mà phát sinh (như cái bình, cái
chén v.v...) đều là Tông dị phẩm. Nhưng
trong Tông đồng phẩm thì điện có tính vô
thường, còn hư không không có tính vô
ĐỒNG PHẨM HỮU PHI HỮU

Í
thường, cho nên gọi là Đồng phẩm hữu
phi hữu.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)].
ĐỒNG PHẨM NHẤT PHẦN CHUYỂN DỊ PHẨM
BIẾN CHUYỂN BẤT ĐỊNH QUÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Đồng phẩm nhất phần chuyển, Phạm:
Sapakwa-eka-deza-vftti.
Dị phẩm biến chuyển, Phạm: Vipakwavyàpin.
Bất định, Phạm:Anaikàntika.
Cũng gọi Đồng phần dị toàn bất định
quá.
Trường hợp này, Nhân bị lỗi “bất
định” vì Nhân có một phần quan hệ với
Đồng phẩm và toàn bộ quan hệ với Dị
phẩm. Lẽ ra Nhân phải không có quan hệ
với Dị phẩm mới đúng. Bởi thế, đã là bất
định thì không thể bênh vực cho Tông
được.
Như lập luận thức:
Tông: Con người sẽ phải chết.
Nhân: Vì là một vật đang tồn tại.
“Vật đang tồn tại” là cái Nhân có tính
cách của những vật sẽ phải chết (nghĩa là
có tính cách của Đồng phẩm, đúng) nhưng
đồng thời cũng có cả tính cách của những
vật sẽ không phải chết (nghĩa là có tính
cách của Dị phẩm) nên là bất định. Và
nhìn vào cái Nhân ấy, ta không thể quyết
định “con người sẽ phải chết” hay “không
phải chết”. Vì Đồng phẩm thì sẽ phải
chết, mà Dị phẩm thì không chết. Cho
nên Nhân này không xác định được nghĩa
của Tông.

[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.trung phần
cuối; Nhân minh nghĩa đoán; Nhân minh
luận sớ minh đăng sao Q.4 phần cuối]. (xt.
Lục Bất Định Quá, Nhân Minh).
ĐỒNG PHẨM PHI HỮU
...........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Nghĩa là toàn bộ Tông đồng phẩm không
có pháp năng lập.
Như Thanh sinh luận sư lập luận thức:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì do sự tác động mà có ra.
Trong đó, “thường còn” là pháp sở lập,
“do tác động mà có ra” là pháp năng lập.
Như vậy, những sự vật có tính thường còn
(như hư không) đều là Tông đồng phẩm;
trái lại, những sự vật không có tính thường
còn (như cái bình v.v...) đều là Tông dị phẩm.
Những sự vật có tính thường còn như hư
không v.v..., không một vật nào do sự tác
động mà có ra, cho nên gọi là Đồng phẩm
phi hữu.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)].
ĐỒNG PHẦN DỊ TOÀN
Đồng phẩm cũng có cũng không, Dị
phẩm có.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trường hợp này, Nhân có tính cách của
cả Đồng phẩm và Dị phẩm, nhưng với
Đồng phẩm chỉ có một phần mà Dị phẩm
thì có toàn phần. Vì thế, không thể đoán
định được Tông thuộc về Đồng phẩm hay
Dị phẩm.
Như lập luận thức:
Tông: Chỗ kia không có khói.
Nhân: Vì ở đó có lửa.

Chỗ không có khói, có thể có lửa, mà
cũng có thể không có lửa, như vậy, Nhân
có một phần tính cách Đồng phẩm. Còn
chỗ có khói tất nhiên là có lửa, chỗ có lửa
tất nhiên là có khói chứ sao lại “không có
khói”? Bởi thế, Nhân này có tính cách của
Dị phẩm, nên bị lỗi bất định.
ĐỒNG PHẦN DỊ TOÀN

Í
(xt. Lục Bất Định Quá, Đồng Phẩm Nhất
Phần Chuyển Dị Phẩm Biến Chuyển Bất
Định Quá).
ĐỒNG PHẬN
... ..
Phạm:Sabhàga.
I. Đồng Phận.
Cũng gọi Hữu phận, Đẳng phận.
Phận là nghĩa nhiệm vụ của chính
mình. Tức căn (cơ năng cảm quan), Cảnh
(đối tượng), thức (chủ thể nhận thức) giao
tiếp với nhau, mỗi thứ thực hiện tác dụng
riêng của mình để hoàn thành nhiệm vụ,
gọi là Đồng phận. Như nhiệm vụ của nhãn
căn là nhận lấy sắc cảnh, nhiệm vụ của
nhãn thức là duyên theo sắc cảnh, còn
sắc cảnh thì có nhiệm vụ làm sở thủ cho
nhãn căn và nhãn thức. Như vậy, căn,
cảnh, thức giao tiếp nhau mà thực hiện
bổn phận của mình. Trái lại, nếu căn,
cảnh, thức chỉ giao tiếp với nhau thôi mà
không thực hiện bổn phận của mình, thì
gọi là Bỉ đồng phận (Phạm:Tat-sabhàga),
cũng gọi Dư hữu phận, Phi đẳng phận. Bỉ
đồng phận không phải là đồng phận,
nhưng là cùng chủng loại với đồng phận
nên gọi là Bỉ đồng phận.
Ngoài ra, Đồng phận và Bỉ đồng phận
cũng gọi là Đẳng phận, Phi đẳng phận; hoặc
gọi là Tự phận, Bỉ phận; hoặc Hữu phận,
Dư hữu phận.
[X. luận Câu xá Q.2; luận Thuận chính
lí Q.6; luận Đại tì bà sa Q.71, Q.72; luận
Tạp a tì đàm tâm Q.1]. (xt. Bỉ Đồng Phận).
II. Đồng Phận.

Gọi tắt của Chúng đồng phận.
Chỉ cho cộng tính hoặc cộng nhân của
chúng sinh. Là một trong 75 pháp của
luận Câu xá, một trong 100 pháp của Duy
thức.
[X. luận Câu xá Q.5].
(xt. Chúng Đồng Phận).
ĐỒNG QUI GIÁO
Cũng gọi Vạn thiện đồng qui giáo.
Là giáo thứ 4 trong Ngũ thời giáo do các
ngài Tuệ quán và Lưu cầu thành lập vào
thời Nam triều.
Tức là pháp môn lấy kinh Pháp hoa làm
“Hội tam qui nhất”(mở hội ba thừa về một
thừa) để khiến muôn điều thiện đều hướng
về Bồ đề.
(xt. Ngũ Thời Giáo).
ĐỒNG SỰ NHIẾP
Phạm: Samànàrthatà-saôgraha.
Cũng gọi Đồng sự nhiếp sự, Đồng sự tùy
thuận phương tiện, Tùy chuyển phương tiện.
Bồ tát tùy theo cơ duyên của chúng sinh
mà thị hiện, hòa quang đồng trần, cộng sự
với tất cả chúng sinh để làm lợi ích cho họ,
nhờ thế Bồ tát gần gũi chúng sinh, chúng
sinh cũng nhân đó tin nhận lời dạy của Bồ
tát mà được vào cảnh giới Niết bàn. Đây là
một trong Tứ nhiếp pháp.
(xt. Tứ Nhiếp Pháp).
ĐỒNG TÂM KẾT
Cách thức tết nút làm khuy áo ca sa để
hai đầu nút ở vào chỗ chính giữa. Cũng có
khi dùng để đính vào góc đình màn làm vật
trang sức.
[X. môn Khí vật loại 28 trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
ĐỒNG THÁI TỰ
Chùa ở mạn đông bắc huyện Giang ninh

tỉnh Giang tô, Trung quốc, do vua Lương
Vũ đế sáng lập vào tháng 9 năm Phổ thông
thứ 2 (521).
Chùa có lầu gác, điện đài trang nghiêm
ĐỒNG THÁI TỰ

Í
với tòa tháp chín tầng cao ngất. Nhà vua
thường đến đây lễ sám, giảng kinh Bát nhã,
Niết bàn, mở nhiều Đại pháp hội Vô già và
đúc tượng Phật Thập phương bằng đồng để
thờ. Về sau, Vũ đế qua đời tại đây.
Nhà Lương mất, nhà Trần nổi lên, chùa
này bèn hoang phế. Đến thời Tống, chùa
được làm lại, đổi tên là chùa Pháp bảo, sau
trở thành doanh trại của quân đội thì lại
một lần nữa hoang vu. Có thuyết cho rằng
chùa Kê minh hiện nay làm vào đời Minh
tức đã được xây dựng trên nền chùa Đông
thái. Nhưng thuyết này vẫn chưa được xác
nhận.
[X. Thích thị kê cổ lược Q.2; Kim lăng
phạm sát chí Q.2; Lương thư bản kỉ thứ 1
đến thứ 3].
ĐỒNG THAM
Chỉ cho những người cùng thờ một thầy
và cùng tham thiền học đạo, giống với nghĩa
Đồng học, Đồng nghiên cứu.
Từ ngữ này về sau trở thành tiếng xưng
hô chung giữa các tăng lữ với nhau.
[X. tắc 2 Bích nham lục].
ĐỒNG THẾ NGŨ SƯ
...........
Đối lại với “Dị thế ngũ sư”.
Cũng gọi Hoành ngũ sư.
Năm vị đệ tử của ngài Ưu ba cúc đa ra
đời cùng thời đại vào khoảng 500 năm sau
đức Phật nhập diệt(tức thời đại vua A dục).
Đó là: Đàm vô đức, Tát bà đa, Di sa tắc, Ca
diếp di và Bà thô phú la.
Cứ theo Luật tông cương yếu quyển hạ
chép, thì vì kiến giải khác nhau, mỗi người

giữ theo ý riêng, nên 5 vị kể trên bèn chia
tạng luật làm 5 bộ, gọi là Ngũ bộ luật. Và về
tên gọi của 5 bộ có nhiều thuyết khác nhau.
Tam luận huyền nghĩa quyển 2 ghi năm
bộ là: Đàm vô đức, Ma ha tăng kì, Di sa tắc,
Ca diếp duy và Độc tử.
[X. kinh Phật tạng Q.trung; kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.22; kinh Phật bản
hạnh tập Q.60; luận Đại thừa huyền Q.5;
Xuất tam tạng kí tập Q.3, Q.12]. (xt. Ngũ
Bộ Luật, Dị Thế Ngũ Sư).
ĐỒNG THỂ CHI HOẶC
Vô minh phiền não của con người vốn
cùng một thể tính với chân như hệt như
sóng với nước.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5 phần
trên].
ĐỒNG THỂ ĐẠI BI
Cũng gọi Đồng thể từ bi.
Quán tưởng tất cả chúng sinh với mình
là cùng một thể tính mà sinh khởi tâm từ bi
bình đẳng để cứu khổ, ban vui.
Bồ tát Sơ địa trở lên, coi chúng sinh là
chính mình, lấy nỗi khổ của chúng sinh
làm nỗi khổ của chính mình mà sinh tâm
thương xót.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 16 (Đại 12,
458 hạ), nói: “Ví như cha mẹ thấy con bệnh
hoạn, sinh lòng buồn khổ, thương xót rầu
rĩ, không lúc nào rời. Bồ tát ma ha tát ở giai
vị này(Nhất tử địa)cũng lại như thế, thấy
các chúng sinh bị bệnh phiền não làm khổ,
sinh lòng buồn sầu, lo nghĩ như thương con
đỏ, đến nỗi các lỗ chân lông đều rướm máu”.
[X. Ma ha chỉ quán Q.6 phần trên; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.6 phần
2; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.4 phần
dưới]. (xt. Từ Bi).

ĐỒNG THỂ MÔN
Tông Hoa nghiêm cho rằng tất cả hiện
tượng tồn tại, ngay từ tự thể, không hề có
bản tính riêng biệt, nhân và duyên cũng
ĐỒNG THỂ MÔN

Í
không tồn tại mâu thuẫn nhau, mà trong
nhân có duyên, trong duyên có nhân; cho
nên trong một hiện tượng có đầy đủ tất cả
hiện tượng, đây gọi là Đồng thể môn. Trái
lại, tất cả hiện tượng nếu mỗi mỗi do nhân
duyên bất đồng sinh ra, mỗi mỗi đều khác
nhau, thì gọi là Dị thể môn.
Trong sáu nghĩa của nhân, Đồng thể môn
là nghĩa Bất đãi duyên (không đợi duyên),
Dị thể môn là nghĩa Đãi duyên. Ngoài ra,
Đồng thể môn, Dị thể môn mỗi môn còn
có hai nghĩa là tương tức, tương nhập.
(xt. Đồng Thể Tương Nhập, Đồng Thể
Tương Tức).
ĐỒNG THỂ TAM BẢO
Cũng gọi Nhất thể tam bảo; Đồng tướng
tam bảo.
Tức là Phật bảo, Pháp bảo, Tăng bảo đều
cùng một thể không khác.
Theo Đại thừa nghĩa chương quyển 10,
thì Nhất thể (đồng thể) có thể chia làm 3
nghĩa:
1. Bàn theo sự thì Phật thể có đủ nghĩa
giác chiếu: Đó là Phật bảo, Phật đức có đủ
nghĩa quĩ phạm: Đó là Pháp bảo; Phật đức
có nghĩa hòa hợp vô tránh (đây là đặc chất
của Tăng đoàn): Đó là Tăng bảo. Ba nghĩa
này tuy có khác nhau, nhưng đức thể thì
không khác nên gọi là Nhất thể. Trong Tì
đàm, Thành thực, Đại thừa đều có đủ ba
nghĩa này.
2. Bàn theo líkhôngphá tướng: Sự tuy
có khác nhưng thểkhôngthì là một, nên
gọi là Nhất tướng.
3. Bàn theo thực: Tam bảo tuy có khác

nhưng đều lấy thực tính làm thể nên gọi là
Nhất thể. Nghĩa 2, 3 này chỉ có trong pháp
Đại thừa.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5 phần
dưới; Hoa nghiêm kinh khổng mục chương
Q.2]. (xt. Tam Bảo).
ĐỒNG THỂ TƯƠNG NHẬP
Từ ngữ của tông Hoa nghiêm nêu rõ
nghĩa sự sự viên dung vô ngại. Nghĩa là tất
cả các pháp là cùng một thể tính, cái này
hòa vào cái kia, cái kia dung nhập trong cái
này, giao thoa hòa hợp mà không ngăn ngại
lẫn nhau.
Đồng thể là đối lại với dị thể, tương nhập
đối lại với tương tức. Tông Hoa nghiêm y cứ
vào nghĩa “bất đãi duyên” trong sáu nghĩa
nhân mà lập ra Đồng thể môn, trong đó
lựcdụng của một pháp và nhiều pháp giao
triệt lẫn nhau, làm hữu lực và vô lực của
nhau mà dung nhập vào nhau một cách tự
tại vôngại, gọi là Đồng thể tương nhập.
Bởi vì bản tính của các pháp tự nhiên như
thế, có thể trong một pháp đầy đủ tất cả
pháp, cho nên một pháp và tất cả pháp
hòa nhập vào nhau mà tạo thành mối quan
hệ “cái này hữu lực thì cái kia vô lực, cái
kia hữu lực thì cái này vô lực”; một pháp
và tất cả pháp dung hòa vào nhau mà không
ngăn ngại lẫn nhau, hệt như gương và hình
bóng gương dung nhiếp hình bóng, hình
bóng hiện khắp trong gương một cách tự
tại vô ngại.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4
dùng 10 đồng tiền làm ví dụ để chỉ rõ tướng
“Đồng thể tương nhập”. Có thể chia làm
hai môn “nhiều trong một” và “một trong
nhiều”. Mỗi môn trong hai môn này lại
chia làm 10 môn. Trong đó, “nhiều trong

một” là đếm từ một tăng dần lên đến 10;
còn “một trong nhiều” thì là đếm tuần tự
từ 10 giảm xuống đến một. Thứ tự cách
đếm trong hai môn này giống với hai môn
“Đồng thể tương tức”; trong ví dụ này, 10
đồng tiền được dùng để ví dụ 10 pháp, còn
thứ tự thuận nghịch tăng giảm của hai môn
“nhiều trong một” và “một trong nhiều” là
hiển bày rõ tướng tự tại vô ngại của “Đồng
ĐỒNG THỂ TƯƠNG NHẬP

Í
thể tương nhập”.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1]. (xt. Đồng Thể Tương Tức).
ĐỒNG THỂ TƯƠNG TỨC
Từ ngữ của tông Hoa nghiêm nêu rõ sự
sự viên dung vô ngại.
Đồng thể là đối lại với “Dị thể”, Tương
tức đối lại với “Tương nhập”. Môn này là
do tông Hoa nghiêm y cứ vào nghĩa “bất đãi
duyên” trong sáu nghĩa nhân mà lập ra. Đồng
thể tương tức có nghĩa là pháp thể của một
pháp với nhiều pháp làkhôngvàcótương
tức vô ngại,khôngvàcótức là nhau, dung
nhập với nhau không chướng ngại nhau. Vì
bản tính các pháp vốn tự nhiên như thế, có
thể trong một pháp đầy đủ tất cả pháp; cho
nên một pháp và tất cả pháp dung hòa vào
nhau mà tạo thành sự quan hệ “cái này có
thì cái kia không, cái kia có thì cái này
không”, pháp thể của cái này cái kia tức là
nhau vô ngại; giống như hình bóng trong
gương, gương tức là hình, hình tức là gương.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4
dùng 10 đồng tiền làm ví dụ để chỉ rõ tướng
“đồng thể tương tức”. Có thể chia làm hai
môn “1 tức 10” và “10 tức 1”. Trong đó, 1
tức 10 (một tức nhiều) là cách đếm từ 1 tăng
dần lên đến 10, 10 tức 1 (nhiều tức một) thì
là cách đếm tuần tự từ 10 giảm dần xuống
đến 1.
1. Môn 1 tức 10: 1 và 10 đều biểu thị số
1 hoặc 1 pháp. Vì trong 1 pháp có đủ tất cả
pháp, cho nên trong 1 và 10 cũng có đủ tất
cả pháp. Đây lại chia ra 10 môn; môn thứ 1
lấy 1 làm số gốc, rồi từ 1 thêm 1 là 2, 2 thêm

1 là 3, 3 thêm 1 là 4 v.v..., cứ suy đó thì biết
1 tức là 2, 1 tức là 3, cho đến 1 tức là 10.
Cũng thế, môn thứ 2, lấy 2 làm số gốc, môn
thứ 3, lấy 3 làm gốc v.v... cũng đều như thế,
theo thứ tự đến môn thứ 10 lấy 10 làm gốc,
cũng lại theo 1 mà tính thì trong 10 có 1, có
2 v.v... thì biết 10 tức là 1, 10 tức là 2, cho
đến 10 tức là 9.
2. Môn 10 tức 1: Ý nghĩa đại khái cũng
giống như ở trên, nhưng thứ tự cách đếm
thì ngược lại. Cũng chia làm 10 môn; môn
thứ 1 lấy 10 làm số gốc, bớt 1 thì 10 có đủ
các số 9, 8, 7 v.v... cho đến 10 tức là 1. Rồi
theo thứ tự đến môn thứ 10 lấy 1 làm số
gốc, trong 1 có 10, có 9 v.v..., cứ thế suy ra
có thể biết 1 tức 10, 1 tức 9, cho đến 1 tức
2. Như vậy, dùng 10 đồng tiền theo thứ tự
thuận, nghịch, tăng, giảm đều có thể tương
tức mà không trở ngại nhau.
Tóm lại, trên đây dùng 10 đồng tiền để
ví dụ 10 pháp, rồi căn cứ vào đạo lí trong 1
pháp có đủ tất cả pháp, lấy mỗi mỗi pháp
trong 10 pháp làm bản vị mà suy ra mối
quan hệ giữa tất cả pháp để nêu rõ cái tướng
tự tại vô ngại của Đồng thể tương tức.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1].
ĐỒNG THÍNH DỊ VĂN
...........
Khi đức Phật nói pháp, đại chúng cùng
nghe, những pháp mà mỗi người nghe đều
khác nhau: Căn cơ Tiểu thừa nghe pháp nhỏ,
căn cơ Đại thừa nghe pháp lớn.
Đây nói về thính chúng thuộc Bí mật
giáo thứ 3 và Bất định giáo thứ 4 trong bốn
giáo hóa nghi do tông Thiên thai lập ra. Như
khi nghe pháp, mình và người cùng hiểu
như nhau, nhưng lợi ích thu được thì khác
nhau, gọi là Bất định giáo. Còn mình và

người hiểu không giống nhau, mà lợi ích đạt
được cũng khác nhau, thì gọi là Bí mật giáo.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.1]. (xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
ĐỒNG THỜI CỤ TÚC TƯƠNG ỨNG MÔN
Đồng thời là cùng một lúc, Cụ túc là đầy
đủ, tương ứng là ứng hợp lẫn nhau, không
chống trái nhau.
ĐỒNG THỜI CỤ TÚC TƯƠNG ỨNG MÔN

Í
Một trong 10 Huyền môn của tông Hoa
nghiêm. Môn này là nói chung về 10 môn,
9 môn còn lại là nghĩa riêng của môn này.
Nghĩa là tất cả các pháp trong 10 phương
3 đời cùng một lúc tồn tại đầy đủ trong một
pháp, nêu một pháp tức đầy đủ tất cả pháp,
tất cả pháp đầy đủ trong một pháp, cùng
một lúc giao hòa trong nhau, ứng hợp tròn
đủ, không khởi riêng biệt, như một giọt nước
trong biển có đầy đủ khí vị của trăm sông,
trong Hải ấn tam mội đồng thời hiện rõ thể
của đại tổng tướng pháp môn của pháp giới;
thuận nghịch không chướng ngại, xen nhau
mà không lẫn lộn, đó là thực đức của duyên
khởi, diệu tướng của pháp giới, có thể phá
trừ mối nghi chấp của chúng sinh cho rằng
hết thảy pháp không thể cùng một lúc tồn
tại đầy đủ.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.trung; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1; Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
Q.10]. (xt. Thập Huyền Môn).
ĐỒNG TRIỂN TAM BÁI
Đại chúng cùng trải tọa cụ lễ ba lạy. Một
trong những phép lễ bái của Thiền tông.
Mục Đạt ma kị, chương Tôn tổ trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 2 (Đại
48, 1118 thượng), nói: “Trụ trì niệm hương,
Thị giả cầm hương cắm vào lư hương. Kế
đến, Đông đường, Tây đường ra dâng hương,
đại chúng cùng trải tọa cụ lễ bái ba lạy (đồng
triển tam bái)”.
Ngoài ra, vào ngày Phật đản, giỗ Tổ sư
hoặc các bậc tôn túc, sau khi Trụ trì dâng
hương, Duy na xướng: “Đại chúng cửu bái”

thì mọi người đồng loạt trải tọa cụ lễ 9 lạy,
gọi là Đồng triển cửu bái, là phép lễ kính
cẩn nhất.
[X. mục Thánh tiết, chương Chúc li trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.1; môn Lễ
tắc trong Thiền lâm tượng khí tiên].
ĐỒNG TRỤ ĐỊA NGỤC
...........
Địa ngục trong đó tội nhân bị trừng trị
bằng cách dùng cột đồng nóng.
Những chúng sinh làm hạnh tà dâm, tạo
các nghiệp bất tịnh, sau khi chết, phải đọa
vào địa ngục này.
Cứ theo kinh Quán Phật tam muội hải
quyển 5, cột đồng cao 600 do tuần, ở dưới
lửa cháy bốc lên, phía trên lửa đặt giường
sắt, trên giường có bánh xe dao, giữa khoảng
các bánh xe có những con trùng mồm sắt,
chim sắt đậu ở bên cạnh. Sau khi tội nhân
chết, phải sinh vào đây ở trên đầu cột đồng,
lửa mạnh đốt thân, tội nhân sợ quá, nhìn
xuống, thấy người con gái xinh đẹp (nếu tội
nhân là đàn bà thì người mình thấy là con
trai), sinh lòng đắm đuối yêu đương, muốn
nhảy xuống với người ấy, thì bỗng nhiên
cột đồng xuyên qua mình, lưới sắt quấn vào
cổ, những con trùng miệng sắt ăn thịt, khi
rơi xuống giường thì 6 căn bốc cháy. Cứnhư
thế, trong một ngày đêm, phải chín trăm
ức lần chết đi sống lại. Khi tội hết, nếu
được sinh làm người, thì sẽ gặp vợ bất trinh,
con cái bất hiếu. Sau đó, nếu gặp được thiện
tri thức mới biết nghe pháp và phát tâm
Bồ đề.
ĐỒNG TỬ
.....
Phạm,Pàli:Kumàra. Dịch âm: Cưu ma
la.

Phạm: Kumàraka. Dịch âm: Cưu ma
ra già.
I. Đồng Tử.
Con trai 4 tuổi hoặc 8 tuổi trở lên, chưa
cạo tóc, chưa thụ giới, gọi là Đồng tử;
Đồngnhi; Đồng chân. Nếu là con gái thì
gọi Đồng nữ.
[X. phẩm Nhập pháp giới kinh Hoa
nghiêm Q.45 (bản dịch cũ); luận Đại trí độ
ĐỒNG TỬ

Í
Q.29; mục Thụ giới quĩ tắc trong Nam hải
kí qui nội pháp truyện Q.3].
II. Đồng Tử.
Chỉ cho Bồ tát. Bồ tát là vương tử của
Như lai, ví như trẻ con thế gian không có ý
niệm dâm dục nên gọi Bồ tát là Đồng tử.
III. Đồng Tử.
Những vị theo hầu đức Phật, Bồ tát và
chư thiên cũng gọi là Đồng tử. Như tám đại
đồng tử: Thỉnh triệu, Kế thiết ni, Cứu hộ
tuệ, Ô ba kế thiết ni, Quang võng, Địa tuệ
chàng, Vô cấu quang và Bất tư nghị tuệ theo
hầu bồ tát Văn thù.
IV. Đồng Tử.
Ở Nhật bản, khi cử hành lễ trong pháp
hội, phải có các tiểu đồng để sai bảo, những
tiểu đồng ấy gọi là Đồng tử.
ĐỒNG TỬ HÌNH
Cũng gọi Đồng hình.
Một trong các loại hình tượng trong
Phật giáo.
Tức là những hình đồng nam, đồng
nữ dáng dịu dàng dễ thương, trên chỏm
đầu những lọn tóc được tết lại như những
trái đào.
ĐỒNG TỬ KINH PHÁP
...........
Cũng gọi Thập ngũ đồng tử pháp, Hộ
chư đồng tử kinh pháp, Càn đạt bà pháp,
Đồng tử kinh thư tả cúng dường tác pháp.
Là phép tu y cứ theo kinh Hộ chư
đồng tử.
Kinh Hộ chư đồng tử do ngài Bồ đề lưu
chi dịch vào thời Bắc Ngụy. Nội dung trước
hết nêu tên của 15 con quỉ nhỏ hay làm cho

trẻ con đau ốm, đó là: Di thù ca, Di ca vương,
Khiên đà, A ba tất ma la, Mâu trí ca, Ma trí
ca, Diêm di ca, Ca di ni, Lê cứu ni, Phú đa
na, Mạn đa nan đề, Xá cứu ni, Càn tra ba
ni, Mục khư mạn đồ và Lam bà. Kế đến,
trình bày hình dáng của 15 con quỉ và nói
về phương pháp đối trị chúng.
Theo kinh này, Đại Phạm thiên vương
bạch đức Phật, nếu có người nữ không sinh
con cái, hoặc bị sẩy thai, hoặc sinh rồi bị
chết yểu, người ấy muốn có con và cầu cho
con được mạnh khỏe sống lâu, thì phải tu
các thiện pháp, thụ trì tám giới quan trai
vào các ngày mồng 8, 15 mỗi tháng. Khi tu
pháp, phải tắm gội sạch sẽ, mặc áo mới, lễ
bái chư Phật 10 phương, đến nửa đêm lấy
một ít hạt cải để lên trên đỉnh đầu của mình,
rồi tụng chú Đại Phạm thiên vương sở thuyết
đà la ni, thì sẽ được toại nguyện.
ĐỒNG TỬ TỰ
........
Chùa ở trên núi Long sơn cách huyện
Thái nguyên, tỉnh Sơn tây, Trung quốc, về
mạn tây nam 20km, do thiền sư Hoành lễ
sáng lập vào năm Thiên bảo thứ 7 (556) đời
Bắc Tề.
Tương truyền có hai đồng tử thấy tảng
đá trên núi này giống như hình dáng đức
Thế tôn, liền khắc thành tượng Phật cao
57m, do đó đặt tên là chùa Đồng tử.
Vua Văn tuyên nhà Bắc Tề là Cao dương
đã từng lên chùa này để ngắm kinh thành.
Vào cuối năm Hiển khánh đời Đường, vua
Cao tông và hoàng hậu lên chùa này lễ Phật.
Niên hiệu Thiên
phụ năm đầu (1117)
đời Kim, chùa bị
chiến tranh tàn phá,

đến niên hiệu Gia
tĩnh năm đầu (1522)
đời Minh chùa được
xây dựng lại. Những
kiến trúc cũng như
tượng Phật khắc
bằng đá ở trong chùa
đều không còn.
Trước chùa có cây
ĐỒNG TỬ TỰ
Tháp Đèn bằng đá chùa Đồng Tử

Í
tháp bằng đá để thắp đèn hình 6 góc, cao
hơn 4m. Đây là tháp đèn xưa nhất hiện còn
ở Trung quốc.
ĐỒNG TƯỚNG
Một trong sáu tướng.
Các pháp tuy thiên sai vạn biệt, nhưng
đều do nhân duyên hòa hợp mà thành một
pháp duyên khởi, không trái nghịch nhau.
Như cột, kèo, rường, ngói v.v... hợp lại mà
thành ngôi nhà.
(xt. Lục Tướng).
ĐỒNG VĂN CHÚNG
........
Đại chúng cùng nghe pháp.
Chỉ cho các vị tỉ khưu, Bồ tát v.v... cùng
nghe đức Phật nói pháp thường được đề cập
ở đầu các kinh.
Pháp hoa văn cú quyển 1 chia Đồng văn
chúng làm ba hạng là: Thanh văn, Bồ tát và
Tạp chúng.
ĐỘNG
..
Lay động, tự tính của gió.
Gió có tác dụng chuyển động, đưa đi,
đẩy tới, làm cho các sắc pháp (vật chất) do
bốn đại tạo ra liên tục dời đổi, biến động.
ĐỘNG BẤT ĐỘNG PHÁP
...........
Pháp động và pháp không động.
1. Pháp động: Chỉ cho các pháp ở cõi
Dục; các pháp cõi Dục là vô thường, luôn
luôn khiến cho chúng sinh khởi vọng tưởng
năm dục.
2. Pháp bất động: Chỉ cho các pháp Sắc
giới định và Vô sắc giới định. Vì là pháp

định nên không lay động.
Theo Chú duy ma kinh quyển 5, thọ
mệnh của chúng sinh ở cõi Sắc và cõi Vô
sắc trải qua nhiều số kiếp lâu dài, ngoại đạo
cho là thường, nên gọi là Bất động.
Kinh Di giáo (Đại 12, 1112 trung), nói:
“Tất cả pháp động hay bất động trong thế
gian đều là tướng bại hoại bất an”.
ĐỘNG DỤNG THẬP VẬT
Các vật dụng của chúng tăng trong các
chùa viện thuộc Thiền tông.
Thiền uyển thanh qui quyển 3 (Vạn
tục 111, 447 thượng), nói: “Phòng xá, cửa
giả, tường vách và các đồ vật khác (động
dụng thập vật) cần phải sửa chữa cho được
tốt đẹp”.
ĐỘNG GIA
.....
Gọi đủ: Tào động gia.
Chỉ cho tông Tào động. Cũng thế, tông
Lâm tế gọi là Tế gia.
ĐỘNG HUYỀN LINH BẢO THÁI THƯỢNG CHÂN
NHÂN VẤN TẬT KINH
Có 1 quyển. Kinh của Đạo giáo do sao
chép theo kinh điển của Phật giáo Đại thừa
mà thành.
Nội dung tường thuật những lời vấn đáp
có liên quan đến “bệnh” và “chết” giữa Linh
diệu Bảo tạng Thiên tôn và đệ tử là Vô thủy
chân nhân. Trong đó, lời vấn tật là phỏng
theo phẩm Vấn tật của kinh Duy ma. Ngoài
ra, còn phỏng theo phẩm Phổ môn trong
kinh Pháp hoa, chỉ đổi dụng ngữ và nhân
vật của Phật giáo cho thành nhân danh và
phong cách của Đạo giáo mà thôi.
ĐỘNG SƠN
.....
Núi ở Cao an (xưa thuộc Quân châu),

tỉnh Giang tây, Trung quốc. Có thuyết cho rằng Động sơn tức là núi Tân phong. ĐỘNG SƠN

Í
Vào giữa thế kỷ IX (cuối đời Đường),
thiền sư Lương giới trụ ở viện Phổ lợi tại núi
này hoằng dương Thiền học rất thịnh. Về
sau, ngài Lương giới truyền pháp cho sư Bản
tịch. Sau đó, sư Bản tịch dời đến núi Tào
sơn ở Vũ châu. Pháp hệ của sư gọi là Tào
sơn; pháp hệ của ngài Lương giới gọi là Động
sơn, hợp chung lại gọi là tông Tào động. Về
sau, các thiền sư Đạo toàn, Sư kiền, Đạo
diên, thiền sư Khánh v.v... tiếp nối nhau ở
núi Động sơn xiển dương pháp Thiền của
tông Tào động.
[X. mục Động sơn Lương giới trong Tống
cao tăng truyện Q.12; Quân châu động sơn
Phổ lợi thiền viện truyền pháp kí].
ĐỘNG SƠN BẤT AN
... ... ... ..
Công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa thiền sư Lương giới trong khi
bệnh với một vị tăng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 15 (Đại
51, 323 trung), nói: “Một hôm ngài Động
sơn bị bệnh, có một vị tăng đến bên giường
bệnh hỏi:
- Có ai không bệnh chăng?
- Có! Ngài Động sơn đáp.
Vị tăng lại hỏi:
- Người không bệnh có đến thăm Hòa
thượng không?
- Lão tăng đến thăm người ấy thì có.
Tăng lại hỏi:
- Hòa thượng làm sao thăm người ấy được?
- Khi lão tăng đến thăm thì chẳng thấy
có bệnh! Động sơn đáp.

[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.13; Thung
dung lục tắc 94 Thiên đồng chính giác tụng].
ĐỘNG SƠN CÚNG CHÂN
Cũng gọi Động sơn kiến ảnh. Động sơn
cúng dường chân tượng.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Động sơn Lương giới và một vị
tăng, lúc ngài cúng dường chân tượng của
thầy ngài là thiền sư Vân nham Đàm thạnh.
Thung dung lục tắc 49 (Đại 48, 256 thượng),
chép: “Động sơn cúng dường chân tượng của
ngài Vân nham, lúc Động sơn nhắc lại lời
thầy dạy trước kia, thì có vị tăng hỏi:
- Ngài Vân nham nói “Chính là cái ấy” ý
chỉ như thế nào?
Động sơn đáp:
- Lúc bấy giờ có lẽ tôi đã hiểu sai ý của
Thầy.
Vị tăng lại hỏi:
- Không rõ ngài Vân nham có biết là có
hay không?
Động sơn nói:
- Nếu không biết là có thì hiểu thế nào
mà nói được?
Nếu biết là có thì đâu chịu nói như vậy?”.
ĐỘNG SƠN ĐẠI SỰ
...........
Việc lớn của Động sơn.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này tường thuật về cơ duyên
vấn đáp giữa thiền sư Động sơn Lương giới
với một vị tăng.
Động sơn lục (Đại 47, 511 hạ), ghi: “Sư
hỏi vị tăng:
- Thế gian cái gì khổ nhất?
Vị tăng đáp:
- Địa ngục khổ nhất.

Sư nói:
- Không đúng!
Vị tăng lại hỏi:
- Ý sư thế nào?
Sư nói:
- Ngay dưới lớp áo ca sa này không rõ
được việc lớn, ấy là khổ nhất.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.13; Hư
đường tập Q.1].
ĐỘNG SƠN ĐẠI SỰ

Í
ĐỘNG SƠN ĐÀO MỄ THOẠI
Động sơn nói về việc đãi gạo.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này kể lại cơ duyên vấn đáp
giữa thiền sư Động sơn Lương giới và ngài
Tuyết phong Nghĩa tồn.
Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 521 hạ) chép: “Tuyết phong làm
Phạn đầu (người trông nom việc cơm cháo),
có lần đang đãi gạo, sư hỏi:
- Ông đãi lấy cát bỏ gạo hay đãi lấy gạo
bỏ cát?
Tuyết phong đáp:
- Cát và gạo đều bỏ hết!
Sư nói:
- Thế đại chúng lấy gì ăn?
Tuyết phong bèn đậy rá gạo lại.
Sư nói:
- Cứ theo nhân duyên này, ta thấy ông
thích hợp với Đức sơn.
Câu nói sau cùng cho thấy tấm lòng thân
thiết chân thành của thiền sư Lương giới
đối với ngài Tuyết phong.
ĐỘNG SƠN ĐÁO ĐÍNH MA
Động sơn đến đỉnh núi không?
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa thiền sư Động sơn Lương giới với một
vị tăng.
Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 532 hạ) chép: “Sư hỏi vị tăng:
- Ông đi đâu về?
Tăng đáp:
- Dạo núi về.
Sư hỏi:

- Có lên đến đỉnh không?
Tăng nói:
- Lên đến!
Sư hỏi:
- Trên đỉnh có người không?
Vị tăng đáp:
- Không có người.
Sư nói:
- Như vậy thì ông chưa lên đến đỉnh rồi.
Vị tăng hỏi:
- Nếu không lên đến đỉnh thì làm sao
biết không có người?
Sư hỏi:
- Thế tại sao không ở lại?
Vị tăng đáp:
- Con đâu có ngại, nhưng Tây thiên có
người không chịu.
Sư nói:
- Trước nay ta đã ngờ gã này.
ĐỘNG SƠN ĐỊA THẦN
...........
Động sơn và Thần đất.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này kể lại sự tích Địa thần được
thấy thiền sư Động sơn Lương giới.
Bích nham lục tắc 97 (Đại 48, 221
thượng), chép: “Trong suốt thời gian hòa
thượng Động sơn ở tăng viện, Thổ thần
không tìm thấy vết tích của ngài. Bỗng một
hôm, thấy mấy hạt gạo rơi rớt ở trước nhà
bếp, ngài Động sơn khởi tâm, nói: Vật của
thường trụ đâu được giẫm đạp như thế? Thổ
thần nhân cơ hội ấy mới được thấy ngài,
liền lễ bái”.
ĐỘNG SƠN ĐIỂU ĐẠO
...........
Động sơn đường chim.
Tên công án trong Thiền tông.

Công án này nói về phương pháp khéo
léo mà ngài Động sơn dùng để hướng dẫn
người tu hành Phật đạo.
Động sơn ngộ bản thiền sư ngữ lục (Đại
47, 511 thượng) chép: “Có vị tăng hỏi:
- Bình thường thầy dạy người học đi
đường chim, chưa rõ thế nào là đường chim?
ĐỘNG SƠN ĐIỂU ĐẠO

Í
Sư bảo:
- Chẳng gặp một người.
Vị tăng hỏi:
- Đi như thế nào?
Sư đáp:
- Phải ngay dưới chân không một việc
riêng khác.
Vị tăng thưa:
- Đi đường chim, có phải là bản lai diện
mục không ạ?
Sư hỏi lại:
- Xà lê vì đâu mà quá điên đảo?
Vị tăng thưa:
- Con điên đảo ở chỗ nào?
Sư nói:
- Không điên đảo tại sao lại nhận đầy tớ
làm chủ?
Vị tăng hỏi:
- Thế nào là bản lai diện mục?
Sư bảo:
- Chẳng đi đường chim!”
“Điểu đạo” (đường chim) trong công án
này là ví dụ hạnh không nhiễm ô. Tức chỉ
cho sự tu hành Phật đạo một cách tự tại vô
ngại, không để lại dấu vết gì, không chấp
trước phương tiện nào.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.13].
ĐỘNG SƠN LƯƠNG GIỚI (807-869)
...........
Thiền sư Trung quốc sống vào đời
Đường, người Cối kế, Quân châu (Chiết
giang), họ Du, tổ khai sáng của tông Tào
động.
Thủa nhỏ, sư theo thầy học Bát nhã tâm
kinh, đem nghĩa không căn (mắt, tai, mũi,

lưỡi, thân, ý), không trần (sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp) hỏi thầy: “Con có mắt, tai,
mũi, lưỡi v.v... tại sao trong kinh nói không
có?”. Vị thầy rất ngạc nhiên, liền bảo sư đến
núi Ngũ tiết tham yết thiền sư Linh mặc.
Năm 21 tuổi, sư đến Tung sơn thụ giới
Cụ túc rồi yết kiến ngài Nam tuyền Phổ
nguyện, lãnh
hội được ý chỉ
của ngài. Sau, sư
đến tham học
thiền sư Qui
sơn Linh hựu,
tham cứu công
án “Vô tình
thuyết pháp”
nhưng không
khế hợp. Tiếp
đó, theo lời chỉ
dạy của ngài Qui sơn Linh hựu, sư đến thiền
sư Vân nham Đàm thạnh, hỏi về nghĩa Vô
tình thuyết pháp. Lúc từ tạ ngài Đàm thạnh
trở về, qua sông thấy bóng mình dưới nước,
sư đại ngộ.
Về sau, sư nối pháp của ngài Vân nham,
hoằng dương Phật pháp ở Động sơn, tỉnh
Giang tây, đề xướng thuyết Ngũ vị quân thần,
tông phong rất thịnh.
Năm Hàm thông thứ 10 (869), sư bảo đệ
tử cạo tóc cho sư, sau đó, sư mặc áo rồi đánh
chuông từ biệt đại chúng, đại chúng thương
tiếc khóc than. Bỗng nhiên sư mở mắt bảo
rằng (Đại 51, 323 trung): “Phàm người xuất
gia, tâm không vướng mắc vào sự vật, đó là
tu hành chân chính; chấm dứt sống chết lao
khổ, có gì mà buồn thương?”. Đại chúng vẫn
lưu luyến không thôi, kéo dài suốt bảy ngày,
đến ngày thứ 8 sư tắm gội xong, lên phương

trượng ngồi ngay thẳng mà tịch, thọ 63 tuổi,
hạ lạp 42 năm, được vua ban thụy hiệu “Ngộ
Bản Thiền Sư”.
Đệ tử nối pháp có: Vân cư Đạo ưng, Tào
sơn Bản tịch, Long nha Cư độn, Hoa nghiêm
Hữu tĩnh, Thanh lâm Sư kiền v.v... gồm hơn
20 người. Trong đó, đặc biệt pháp hệ của
Bản tịch được gọi là Tào sơn, hợp lại với
Động sơn mà thành tông Tào động.
Thiền sư Động sơn Lương giới để lại các
tác phẩm sau: Bảo kính tam muội ca, Huyền
trung minh, Động sơn ngữ lục.
ĐỘNG SƠN LƯƠNG GIỚI
Động Sơn Lương Giới

Í
[X. Thụy châu Động sơn Lương giới thiền
sư ngữ lục; Tống cao tăng truyện Q.12; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.15; Thiền học tư
tưởng sử Q.thượng].
ĐỘNG SƠN NGỘ BẢN ĐẠI SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Động sơn lương giới thiền sư
ngữ lục. Gọi tắt: Động sơn lục.
Có 1 quyển, do thiền sư Động sơn Lương
giới soạn vào đời Đường, thu vào Đại chính
tạng tập 47.
Nội dung có 120 tắc, gồm các mục:
Thướng đường, Thị chúng, Cử cổ, Vấn đáp
v.v... và 11 loại thi ca kệ tụng. Sách này được
xem là bộ ngữ lục trọng yếu nhất của Thiền
Tào động và là tư liệu quí báu cho việc tìm
hiểu về phong cách của dòng Thiền này.
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ
Gồm 3 thuyết: Chính thiên ngũ vị, Công
huân ngũ vị, Quân thần ngũ vị.
I. Chính Thiên Ngũ Vị.
Phương pháp quyền nghi (tạm thời thích
nghi) do tổ khai sáng của tông Tào động là
thiền sư Động sơn Lương giới đặt ra để tiếp
hóa người học. Tức là căn cứ vào lí “thiên
chính hồi hỗ” mà chỉ rõ sự sai biệt của Ngũ
vị: Chính trung thiên, Thiên trung chính,
Chính trung lai, Thiên trung chí và Kiêm
trung đáo.
Trong đó, Chính thuộc âm trong lưỡng
nghi, nghĩa là tĩnh, thể, không, lí, bình đẳng,
tuyệt đối, bản giác, chân như v.v... Thiên
thuộc dương, nghĩa là động, dụng, sắc, sự,
sai biệt, tương đối, bất giác, sinh diệt v.v...
Tức là do lí thiên chính hồi hỗ(thiên và chính
đắp đổi lẫn nhau) mà phát sinh sự sai biệt

của Ngũ vị, để hiển bày rõ cái đức dụng tự
tại của pháp, sau đây là năm giai đoạn của
quá trình khai ngộ.
1. Chính trung thiên. Giai đoạn chứng
ngộ này lấy thế giới hiện tượng làm chính,
chỉ có thế giới hiện tượng được nhận là
cảnh giới của cái Ngã tuyệt đối. Lời tụng
(Đại 47, 525 hạ):
Đầu hôm canh ba trăng vằng vặc
Chớ trách gặp nhau chẳng nhận ra
Âm thầm vẫn nhớ cảnh đẹp qua.
Trong câu thứ 1 “Đầu hôm canh ba” là
Chính vị, “trăng vằng vặc” là Thiên vị, tức
là chỉ cho vị sáng tối, đen trắng chưa phân
biệt; câu thứ 2 là chính tức thiên, hiển bày lí
sắc tức thị không; câu thứ 3 chỉ cho Chính,
Thiên dung hòa vào nhau, mỗi mỗi trở về
với bản lai diện mục của mình, biểu thị nghĩa
bất biến tùy duyên.
2. Thiên trung chính. Ở giai đoạn này
chẳng còn trình hiện các kiến giải phân biệt
mạnh mẽ, mà tất cả thế giới hiện tượng lui
ẩn dần dần. Lời tụng:
Bà già lóa mắt soi gương cũ
Rõ ràng chẳng nhận được chân dung
Thôi chớ mê mờ nhận lầm bóng.
Trong câu thứ 1, “Bà già lóa mắt” làvị
Thiên trong Chính, “soi gương cũ” là vị
Chính trong Thiên, tức là từ sự tướng thiên
sai vạn biệt mà chỉ thẳng đến pháp giới
chân như bình đẳng. Câu thứ 2 nghĩa là
khi tướng sáng chưa lộ hẳn thì giống như
nhìn vào gương mà nét mặt chẳng hiện rõ.
Câu thứ 3 khuyên răn người học chớ mê
chấp theo sự có và không của những bóng
dáng trong gương, đó là hiển bày lí tùy
duyênbất biến.
3. Chính trung lai. Ở giai đoạn này

chẳng còn cảm thấy có thân và tâm, cả hai
đều dứt bặt, tức là bản thể đã đạt đến cảnh
giới vô niệm, phát sinh diệu dụng, ứng hợp
với sự sai biệt của muôn tượng, tùy duyên
biến hiện một cách tự tại vô ngại. Lời tụng:
Trong “không” có lối cách hồng trần
Nay cần chẳng phạm điều cấm kị
Cắt lưỡi tài hơn cả cổ nhân.
Trong câu thứ 1, “trong không” là vị
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ

Í
Chính, “có lối” là Lai thiên, tức là “thể”,
“tướng” của không vô vật nương tựa nhau,
có thể thành con đường hoạt dụng của sắc
tướng, hữu tướng để biểu thị tướng Phật và
phàm phu còn ngăn cách. Câu thứ 2 nghĩa
là “nói có, nói không” trong vị Chính đều
chẳng đúng, nếu trái phạm thì mất bản ý.
Câu thứ 3 thì bảo cái công chẳng xúc phạm
đúng là thiên chân, ở trong tiềm hạnh ẩn
kín mà hiển rõ chỗ không nói trong có nói,
chỗ có nói trong không nói, tức chỉ cho bản
giác Phật tính Như lai tạng tâm vô thủy.
4. Thiên trung chí. Giai đoạn này là từ
sự diệu dụng của thế giới hiện tượng sai biệt
mà thể ngộ được hiện tượng và bản thể ngầm
khế hợp nhau, đạt đến cảnh giới vô tưởng
vô niệm. Lời tụng:
Hai kiếm giao nhau chẳng sợ phiền
Cao tay nào khác sen trong lửa
Rõ ràng tự có chí xung thiên.
Trong câu thứ 1 cho thấy cái công dụng
của Thiên biến thông cùng khắp; giữa nói
im, phải trái, sự sự giao tranh đã không trốn
chạy mà cũng chẳng bị thương tổn. Câu thứ
2 nói công dụng của Thiên tùy chỗ mong
cầu mà nó đáp ứng, cũng như hoa sen ở
trong lửa mà mầu sắc vẫn tươi. Câu thứ 3
thì bảo trên con đường thanh sắc, thị phi ắt
có chỗ trở về, tức chỉ cho toàn tướng của
bất giác.
5. Kiêm trung đáo. Đây là cảnh giới viên
mãn tự tại vô ngại gồm thâu cả Chính, Thiên,
Lai, Chí. Tụng rằng:
Chẳng mắc có không ai dám đương?
Người người thảy muốn thoát dòng thường

Tan hợp trở về ngồi tro lạnh.
Câu thứ 1 nghĩa là khi vào chỗ có là cái
có tuyệt đối, chứ chẳng phải đối với không
mà có; khi vào chỗ không cũng là cái không
tuyệt đối chứ chẳng phải đối với có mà
không. Đó là hiển bày sự đương đầu đối diện
dứt bặt so sánh hai bên, không rơi vào kiến
chấp có không. Câu thứ 2 là khuyên răn
người tu học chớ mê mà quên mất những
phép tắc sinh hoạt tầm thường hàng ngày.
Câu thứ 3 thì dẫn dắt đến chỗ “nhất tướng
vô tướng, rốt ráo chẳng nghĩ bàn”, tức là
biểu thị đạo Đại giác cùng tột.
Nói tóm lại, thuyết Chính thiên ngũ vị
được kiến lập trên nền tảng nhị nguyên Bản
giác và Bất giác; Bản giác là hướng hạ tùy
duyên để hiển bày sự tướng sai biệt của vạn
hữu, tức là lấy trong tĩnh có động làm Thiên
trong Chính; Bất giác thì hướng thượng hoàn
diệt, thuận theo lý tính bình đẳng của chân
như, tức là lấy trong động có tĩnh làm Chính
trong Thiên. Hai đường Chính, Thiên hợp
làm một mà trở về nhất nguyên, tức là lấy
động tĩnh bất nhị làm Kiêm trung đáo.
Thuyết Chính thiên ngũ vị này là dùng
thuyết “Bản giác, Bất giác, Bất biến, Tùy
duyên” trong luận Đại thừa khởi tín, phối
hợp với thuyết âm dương ngũ hành trong
sách Chu dịch mà lập thành.
Trong Bảo kính tam muội ca, ngài Động
sơn Lương giới đem Ngũ vị phối với hào
quẻ của Chu dịch; trong Tào sơn nguyên
chứng thiền sư ngữ lục cũng vẽ năm cái vòng
tròn đen trắng để biểu thị Ngũ vị, trong đó
có thuyết “Chồng 3 biến 5”, tức là quẻ Trùng
li 6 hào , các hào âm hào dương đắp đổi
chồng lên nhau mà biến thành năm quẻ,
như năm mùi vị của cỏ trị, như chày kim

cương ở giữa hẹp hai đầu rộng, ví dụ Chính
thiên ngũ vị.
Trong Hợp cổ triệt quyển thượng, ngài
Tịch âm Tuệ hồng giải thích “chồng 3 biến
5” nghĩa là quẻ Li là phương Nam, thuộc
Hỏa, ví với tâm. Sáu hào (sáu vạch) đắp đổi
lẫn nhau mà thành năm quẻ, chồng lên nhau
mà thành ba quẻ, như , lấy hào 2, hào
3, hào 4 thành một quẻ– quẻ Tốn ( ),
lấy hào 3, hào 4, hào 5 cũng thành một quẻ
– quẻ Đoài ( ), đây là chồng lên thành 3;
dưới Tốn trên Đoài cũng thành một quẻ –
quẻ Đại quá ( ), dưới Đoài trên Tốn lại
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ

Í
thành quẻ Trung phu ( ), đây là biến
thành 5 . Đem phối hợp với 5 tướng tròn (5
vòng tròn) của Tào sơn được đồ biểu như
sau:(Chính tức âm trắng, Thiên tức dương đen).
Cái vòng tròn
trên cùng biểu thị
nghĩa chưa chia
đen trắng, tức là
việc tông thừa
hướng thượng;
vòng thứ 2 biểu
thị nghĩa đã chia
ra đen trắng, tức là
nghĩa trong
Chính có Thiên,
trong Thiên có
Chính, Thiên,
Chính giao thoa nhau; ở khoảng giữa có một
vòng tròn nhỏ trắng toát, biểu thị việc hướng
thượng, nhưng hiện vẫn còn giấu mình giữa
đen trắng. Lại suy rộng nghĩa Thiên, Chính
giao thoa này ra thì thành Ngũ vị:
1. Lấy đen nhiều trắng ít làm Chính
trong thiên.
2. Trắng nhiều đen ít là Thiên trong chính.
3. Đen trong trắng ngoài là Chính trung
lai. Bởi vì hai vị trước đã đến vị tôn quí mà
không giữ ngôi tôn quí lại chuyển Chính tới
Thiên, Chính chẳng ở vị Chính, Thiên ra ở
vị Chính, nhưng Thiên không lạc mất Thiên,
cho nên đen ở ngoài, còn trắng ở trong.
4. Lấy vòng trắng toát làm Kiêm trung
chí, sau Chính trung lai thì diệu ấn tung
hoành, sự lí cùng chiếu, sáng tối đều dùng,
bởi vì toàn thể tức là dụng, cho nên vòng

tròn trắng toát.
5. Đen tuyền là Kiêm trung đáo, nghĩa
là diệu hết thì quên công, dung hợp không
dấu vết, sự lí đều bặt, thị phi chẳng còn, bởi
vì toàn dụng tức là thể, cho nên vòng tròn
đen tuyền.
Hai vị trước chưa gồm tương đối, hai vị
sau gồm cả tương đối, chỉ có vị Chính trung
lai là không có đối đãi. Tức là Kiêm trung
chí thì toàn thể tức là dụng và Kiêm trung
đáo thì toàn dụng tức là thể. Chính trung
thiên đen nhiều trắng ít và Thiên trung
chính trắng nhiều đen ít tương đối với nhau,
chỉ có vị Chính trung lai là ở chính giữa
năm phương, cho nên không có đối đãi, tức
là vị độc tôn.
Thuyết âm dương ngũ hành đã phổ biến
ở Trung quốc từ xưa. Thời Nam Bắc triều,
Đạo giáo và Nho giáo dần dần hưng thịnh,
thuyết Ngũ hành du nhập Phật giáo, và đến
cuối đời Đường thì ảnh hưởng càng rõ rệt;
như ngài Khuê phong Tông mật lấy quẻ
Càn ...làm Viên giác diệu tâm, đem
“nguyên hanh lợi trinh” phối hợp với bốn
đức “thường lạc ngã tịnh”. Rồi trong sách
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự quyển
hạ phần 2, ngài Tông mật lại dùng 10 tướng
vòng tròn đen trắng để biểu thị thứ tự của
sự lưu chuyển hoàn diệt được nói trong luận
Đại thừa khởi tín. Còn thuyết Thái cực đồ
của Chu đôn di đời Tống có lẽ cũng đã
chịu ảnh hưởngthuyếtcủa ngài Tông mật
và của Động sơn ngũ vị.
II. Thuyết Công Huân Ngũ Vị.
Tức là năm giai đoạn tu hành hướng tới
chứng ngộ. Bao gồm: Hướng, Phụng, Công,
Cộng công và Công công.
Cứ theo Động thượng cổ triệt quyển

thượng của ngài Vĩnh giác Nguyên hiền đời
Minh chép, thì:
1. Về Hướng: Ngài Động sơn nói (Vạn
tục 125, 358 thượng): “Khi ăn cơm thì nghĩ
gì?”
Sư lại nói: “Đắc lực nên quên no, thôi
ăn lại chẳng đói”.
Hướng nghĩa là hướng tới. Nhưng trước
hết phải biết “có”, nếu trước chẳng biết có,
thì không biết hướng tới đâu, vả lại, trong
động tĩnh hàng ngày không được quên giây
phút nào. Nếu chân chính và chuyên nhất
hướng tới, thì chẳng còn thì giờ rảnh rỗi
Ngũ Vị Đồ Hình
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ

Í
đểnghĩ tới đói no.
2. Về Phụng: Sư nói: “Khi trái nghịch
thì sao?”
Lại nói: “Chỉ biết có giầu sang, cô phụ
người bản lai”.
Phụng nghĩa là vâng thờ. Sau “hướng”
tiếp đến dùng “phụng”, cũng như vâng thờ
bậc trưởng thượng, thì trước hết phải qui
kính rồi sau mới thừa phụng, nếu “trái
nghịch”(tham đắm ngoại trần mà trái với việc
hướng thượng) thì chẳng thể thừa phụng.
3. Về Công: Sư nói: “Khi buông cái bừa
thì nghĩ gì?”.
Lại nói: “Buông tay ngồi thanh thản,
nhàn tản mây trắng bay”. Cầm bừa là hướng
tới thừa phụng; buông bừa là chẳng hướng
tới thừa phụng. Nhờ có cái công hướng tới
thừa phụng từ trước, nên đến đây bỗng quên
đi, cho nên bảo là buông bỏ bừa xuống. Câu
sau biểu thị khế nhập chính vị.
4. Về Cộng công: Sư nói: “Chẳng được
sắc”.
Lại nói: “Phấn trắng khó giấu đường,
Trường an chẳng ở lâu”.
Cộng công nghĩa là các pháp cùng khởi,
cho nên gọi là cộng. Ngài Động sơn nói
không được sắc, nghĩa là vị trước còn một
sắc thì các pháp đều ẩn, vị này thì một sắc
đã mất hết nên các pháp đều hiện, một sắc
cũng không thể được lại nữa.
5. Về Công công: Sư nói: “Chẳng cộng”.
Lại nói: “Lẫn lộn chẳng kiêng kị, ngoài đây
lại cầu gì?”
Công công nghĩa là công này sâu xa hơn
công của vị trước, cho nên gọi là Công công.

Do vị trước có cộng nên vị này chẳng cộng,
pháp chẳng thể được mà phi pháp cũng
chẳng thể được, lí sự hòa nhập tuyệt không
dấu vết, đó là chỗ cùng tột của Phật đạo.
Tuy nhiên, vẫn còn gọi Công là bởi vì việc
hướng thượng cũng thuộc sức người tạo ra.
Vì thế, Ngũ vị này nhằm nêu rõ thứ bậc
công phu tu hành của người học, tức trước
hết là qui hướng, kế đến là thừa phụng và
cuối cùng là được công công bất cộng.
Trong “Bất năng ngữ chính thiên ngũ vị
thuyết”, vị tăng Nhật bản là ngài Chỉ nguyệt
Tuệ ấn (1689-1764) cho rằng, về hình thức
thì Công huân ngũ vị giống với Chính thiên
ngũ vị, nhưng về nghĩa thì hơi khác: Chính
thiên ngũ vị nhằm hiển bày rõ cái đức dụng
tự tại của pháp, còn Công huân ngũ vị thì
xiển minh về đầu tiên và cuối cùng của
“Công”, thuần thục hay chưa thuần thục
của “Tu”, trọng điểm là ở nơi Thiên.
III. Quân Thần Ngũ Vị.
Về sau, thiền sư Tào sơn Bản tịch mượn
nghĩa vua và bầy tôi để thuyết minh ý chỉ
của Ngũ vị gọi là Quân thần ngũ vị:
1. Quân(vua): “Diệu đức tràn hoàn vũ,
sáng tỏ khắp thái hư”.
Chỉ cho cõi hư không xưa nay vốn chẳng
có một vật gì, dụ cho Chính vị, tương đương
với Chính trung lai trong Chính thiên ngũ
vị và với “Công” trong Công huân ngũ vị.
2. Thần(bầy tôi): “Linh cơ hoằng đạo
Thánh, chân trí lợi quần sinh”. Vâng mệnh
vua, mở mang Thánh đạo, hiển hiện tất cả
muôn tượng sum la: Chỉ cho cõi sắc thiên
hình vạn tượng, dụ cho Thiên vị, tương
đương với Thiên trung chí trong Chính thiên
ngũ vị và với “Cộng công” trong Công huân
ngũ vị. Đây là nhị nguyên âm và dương, bản

giác và bất giác đối lập nhau.
3. Thần hướng quân (bầy tôi hướng lên
vua): “Không rơi vào ngả khác, chú tâm trông
Thánh dung”. Bầy tôi chuyên vâng thờ vua,
trung thành không phân giai cấp sai biệt;
chỉ cho việc bỏ sự vào lí, tương đương với
Chính trong thiên hướng thượng hoàn diệt
và với “Phụng” trong Công huân ngũ vị.
Chính trong thiên ở đây tức là Chính vị đem
tất cả sự tướng sai biệt qui về thế giới bình
đẳng vô sai biệt.
4. Quân thị thần(vua đối với bầy tôi): “Vẻ
mặt tuy không động, rạng rỡ vốn chẳng thiên”.
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ

Í
Vua đối với bầy tôi công bằng không
thiên vị, thương quí tất cả, tức là từ trong lí
đi vào sự, tương đương với Thiên trong chính
hướng hạ duyên khởi và với “Hướng” trong
Công huân ngũ vị.
5. Quân thần đạo hợp(đạo vua tôi hợp
nhất): “Dung nhập chẳng trong ngoài, hòa
đồng không trên dưới”.
Đạo vua tôi hòa hợp thì thiên hạ thái
bình, nghĩa là ngầm ứng hợp với mọi duyên
mà không rơi vào các ngả, tương đương với
Kiêm trung đáo trong Chính thiên ngũ vị
và với “Công công” trong Công huân ngũ
vị. Tức là động tĩnh hợp nhất, sự lí bất nhị,
là vị của đạo Đại giác cùng tột, chẳng chính
chẳng thiên vậy.
[X. Viên giác kinh lược sao Q.1; Động
sơn Lương giới thiền sư ngữ lục; Ngũ đăng
hội nguyên Q.12, Q.13; Cổ tôn túc ngữ lục
Q.11; Thiền tông chính mạch Q.7, Q13; Bảo
kính tam muội bản nghĩa].
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ HIỂN QUYẾT
Có 1 quyển, do thiền sư Động sơn Lương
giới soạn vào đời Đường, ngài Tuệ hà biên
tập vào đời Tống, được chép trong Phủ châu
Tào sơn Bản tịch thiền sư ngữ lục quyển hạ,
Đại chính tạng tập 47.
Nội dung trình bày về năm vị Thiên
trong chính. Toàn văn như sau:
“Vị chính nhưng lại thiên, theo thiên
phân biện được, đó là đủ hai ý. Vị thiên tuy
là thiên, nhưng cũng đủ hai ý, trong duyên
phân biện được, là không nói trong có nói.
Hoặc có người trong vị chính mà đến (lai),
là có nói trong không nói. Hoặc có người

trong vị thiên mà đến, là không nói trong
có nói. Hoặc có người từ vị chính, vị thiên
cùng đến, thì chỗ này không kể có nói hay
không nói, phải ngay nơi chính diện mà đi
(khứ), chỗ này không thể không xoay chuyển
một cách viên mãn, vì là sự nên cần phải
xoay chuyển viên mãn. Nhưng lời nói giữa
đường đều là bệnh, phàm người trong cuộc,
trước hết phải biện biệt được câu nói, chính
diện mà đi, có nói là đến như thế, không
nói là đi như thế. Người trong nhà không
thể không nói, nhưng nói mà không bị vướng
mắc vào lời nói thì cũng như không nói, cái
đó gọi là “kiêm đới ngữ” (nói mà như không
nói), kiêm đới ngữ hoàn toàn không nhằm
mục đích gì.
Khi thượng tọa Trí sắp tịch, nói với mọi
người rằng: “Vân nham chẳng biết có, ta
hối hận lúc đó đã chẳng nói gì với ông ấy.
Tuy nhiên như thế, nhưng cũng chẳng trái
với con rùa Dược sơn”. Xem Thượng tọa
Trí tại sao từ bi đến thế! Ngài Nam tuyền
nói: “Đi giữa các loài khác mà Xà lê Mật
chẳng biết có”.”
Trong toàn bản văn trên đây, 151 chữ
đầu là thuyết minh về năm vị Thiên trong
chính, còn từ câu “Thượng tọa Trí” trở xuống
là nói về phần truyền thừa.
Sách này có nhiều bản chú sớ, nhưng
quan trọng hơn cả thì có: Tào sơn Bản tịch
chi gián, Ngũ vị hiển quyết nguyên tự cước
(Động thủy), Ngũ vị hiển quyết canh vân
chú chủng nguyện quấn lộc cảo (Kiệt đường
Năng thắng...), Ngũ vị hiển quyết tham chú
(Bản quang Hạt đường).
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ TỤNG
Những bài kệ tụng về Ngũ vị của ngài
Động sơn Lương giới. Có hai loại: Chính

thiên ngũ vị tụng và Công huân ngũ vị tụng.
1. Chính Thiên Ngũ Vị Tụng.
Thông thường những bài tụng này được
công nhận là tác phẩm của thiền sư Động
sơn Lương giới, nhưng theo ngài Tuệ hà,
người biên tập Động sơn ngũ vị hiển quyết,
thì “đầu tiên, thiền sư Tào sơn Bản tịch theo
từng vị trong Ngũ vị mà làm các bài tụng
và bình chú. Như vậy, những bài tụng này
ĐỘNG SƠN NGŨ VỊ TỤNG

Í
là của ngài Tào sơn chứ không phải của
ngài Động sơn. Toàn văn các bài kệ Ngũ vị
như sau:
“- Chính trung thiên:
Đầu hôm canh ba trăng vằng vặc
Chớ trách gặp nhau chẳng nhận ra
Âm thầm vẫn nhớ cảnh đẹp qua.
- Thiên trung chính:
Bà già lóa mắt soi gương cũ
Rõ ràng chẳng thấy được chân dung
Thôi chớ mê mờ nhận lầm bóng
- Chính trung lai:
Trong “không” có lối cách hồng trần
Nay cần chẳng phạm điều cấm kị
Cắt lưỡi dài hơn cả cổ nhân
- Thiên trung chí:
Hai kiếm giao nhau chẳng sợ phiền
Cao tay nào khác sen trong lửa
Rõ ràng tự có chí xung thiên
- Kiêm trung đáo:
Chẳng dính có không ai dám đương?
Người người thảy muốn thoát dòng thường
Tan hợp trở về ngồi tro lạnh.”
2. Công Huân Ngũ Vị.
Những bài tụng nói về 5 giai đoạn và
công quả tu hành theo thứ tự 5 vị: Hướng,
Phụng, Công, Cộng công và Công công, được
chép trong Đại chính tạng tập 47, trang 525.
“Hướng:
Minh chúa xưa nay học Đế Nghiêu
Cầu hiền trọng sĩ diệt tâm kiêu
Những khi qua chốn dân huyên náo
Xứ xứ tung hô chúc Thánh triều.
Phụng:
Vì ai rửa sạch vết điểm trang

Khuyên người trở lại, quốc kêu vang
Trăm hoa rụng hết còn kêu mãi
Tiếng gọi ngân xa ngút tận ngàn.
Công:
Cây khô hoa nở chẳng cần xuân
Voi kia cưỡi ngược đuổi kì lân
Hôm nay cao ẩn ngoài nghìn núi
Gió mát trăng thanh đẹp vạn lần.
Cộng công:
Chúng sinh với Phật chẳng như nhau
Núi tự cao mà nước tự sâu
Nghìn sai muôn khác đều rõ suốt
Hoa nở chim ca cảnh nhiệm mầu
Công công:
Đầu mới mọc sừng đã khó kham
Rắp tâm cầu Phật lại càng lầm
Kiếp không thăm thẳm nào ai biết
Muốn tìm tri thức hướng về Nam”.
[X. Tào động nhị sư Q.hạ].
ĐỘNG SƠN PHẤT TỤ XUẤT KHỨ
Tên công án trong Thiền tông.
Động sơn phất tay áo bỏ đi.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa các ngài Bách nham Minh triết và Động
sơn Lương giới cùng với Mật sư bá.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 315 hạ) chép: “Động sơn cùng với Mật
sư bá đến tham yết, sư (Bách nham) hỏi:
- Gần đây xà lê đi đâu?
Động sơn đáp:
- Đi Hồ nam.
Sư hỏi:
- Quan sát sứ họ gì?
Động sơn đáp:
- Không có họ.
Sư lại hỏi:
- Tên gì?
Động sơn trả lời:

- Không có tên!
Sư hỏi:
- Có làm việc dân hay không?
Động sơn đáp:
- Tự có quan ở trong trướng.
Sư hỏi:
- Thế không ra vào à?
Động sơn phủi tay áo bỏ đi.
Hôm sau, ngài Bách nham Minh triết
vào Tăng đường nói:
- Hôm qua hai vị Xà lê chưa đáp đúng
ĐỘNG SƠN PHẤT TỤ XUẤT KHỨ

Í
một câu chuyển ngữ, nay mời hai vị nói,
nếu nói được, Lão tăng mời ở lại cùng làm
bạn qua an cư. Nói mau! Nói mau!
Động sơn nói:
- Rất tôn quí!
Ngài Bách nham liền mời hai vị ở lại”.
ĐỘNG SƠN PHẬT HƯỚNG THƯỢNG SỰ
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Động sơn Lương giới với 1 vị tăng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 15 (Đại
51, 322 hạ), chép: “Một hôm, Động sơn
Lương giới nói:
- Thể ngộ được việc Phật hướng thượng
mới có thể nói được một vài lời.
Một vị tăng liền hỏi:
- Thế nào là nói một vài lời?
Sư đáp:
- Lúc nói thì Xà lê (tăng) không nghe.
Vị tăng lại hỏi:
- Thế Hòa thượng có nghe không?
Sư đáp:
- Đợi lúc ta không nói thì nghe”.
(xt. Động Sơn Thùy Ngữ).
ĐỘNG SƠN QUÁ THỦY
Tên công án trong Thiền tông.
Động sơn qua sông.
Công án này tường thuật cơ duyên vấn
đáp giữa thiền sư Động sơn Lương giới và
ngài Thần sơn Tăng mật khi qua sông.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 5 (Vạn tục
138, 93 thượng) chép:
“Thần sơn Tăng mật cùng với Động sơn
qua sông, Động sơn bảo:
- Coi chừng! Chớ bước lầm!
Tăng mật nói:

- Lầm thì không qua được.
Động sơn hỏi:
- Việc không lầm là thế nào?
Tăng mật đáp:
- Là cùng Trưởng lão qua sông!”.
ĐỘNG SƠN QUÁ THỦY NGỘ ĐẠO
Động sơn qua sông ngộ đạo.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên ngộ đạo
của thiền sư Động sơn Lương giới.
Thiền sư Động sơn Lương giới từ biệt
thầy của mình là ngài Vân nham Đàm thạnh
để đi tham vấn; một hôm nhân lúc qua sông
thấy bóng của mình dưới nước mà đại ngộ,
liền làm bài kệ được chép trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 15 như sau (Đại 51,
321 hạ):
“Theo người khác mà tìm,
Mãi mãi vẫn xa nhau;
Nay ta đi một mình,
Chỗ nào cũng gặp hắn.
Nay hắn chính là ta,
Ta nay chẳng phải hắn;
Phải nên hiểu như thế
Mới khế hợp như như”.
ĐỘNG SƠN QUẢ TỬ
Động sơn và trái cây.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này trình bày về cơ duyên vấn
đáp giữa ngài Động sơn Lương giới và Thủ
tọa Thái.
Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 523 thượng), chép: “Một ngày mùa
đông, Sư cùng với Thủ tọa Thái đang ăn
trái cây, Sư hỏi:
- Có một vật trên chống trời, dưới chống
đất, đen như mun, nó cử động hàng ngày
mà nắm bắt không được, vậy ông thử nói

xem lỗi ở chỗ nào?
Thủ tọa Thái trả lời:
- Lỗi ở trong chỗ cử động hàng ngày!
Sư gọi thị giả mang mâm trái cây đi”.
Ở đây, Thủ tọa Thái còn chấp trước sự
ĐỘNG SƠN QUẢ TỬ

Í
cử động hàng ngày, nên bị ngài Động sơn
chê bằng cách gọi thị giả bưng mâm trái cây
đi, biểu thị ý phải lìa bỏ tất cả sự dính mắc
mới được giải thoát hoàn toàn.
ĐỘNG SƠN TAM CHỦNG CƯƠNG YẾU
Tông chỉ của ngài Động sơn Lương giới
có thể chia làm ba điểm cương yếu:
1. Xao xướng câu hành(gõ và xướng cùng
thực hành một lúc): Người học gõ cửa xin thầy
chỉ giáo, vị thầy tùy theo căn cơ của người
học mà đề xướng tông chỉ của mình, hai
bên đều khế hợp.
2. Kim tỏa huyền lộ(khóa vàng đường
sâu kín): Bồ đề, Niết bàn đẹp như vàng ròng,
nhưng nếu chấp trước thì Bồ đề, Niết bàn
sẽ trở thành sợi dây vàng trói buộc. Còn
đường sâu kín là chỉ cho con đường hướng
thượng, nếu chấp trước thì mê mất đường:
Đó là nghĩa kim tỏa huyền lộ.
3. Bất đọa phàm Thánh(chẳng rơi vào
phàm Thánh): Dứt hết tất cả đối đãi, ra khỏi
ba cõi mà được Niết bàn vắng lặng.
[X. Ngũ gia tông chỉ toản yếu Q.trung;
Động thượng cổ triệt Q.thượng].
ĐỘNG SƠN TAM CÚ
... ... ... ..
Ba câu nói do thiền sư Động sơn Lương
giới dùng khi chỉ dạy người học. Đó là:
1. Hướng thượng nhất cú: Chỉ dẫn
người học khiến họ đạt tới cảnh giới Phật
hướng thượng. Phật hướng thượng nghĩa là
không chấp vào cảnh giới Phật mà phải vượt
qua cảnh giới ấy.
2. Môn đầu nhất cú: Ở ngay trong hiện
thực mà thấy rõ lí viên dung vô ngại; cũng

là thông qua các hiện tượng sai biệt mà mở
bày chân lí bình đẳng.
3. Siêu bách ức nhất cú, cũng gọi Tuyệt
tục cú, Bất lai cú, Đáo để nhất cú. Nghĩa là
chỗ rốt ráo cùng tột.
“Nhất cú” có nghĩa là sử dụng một câu
mà mình tin chắc để nêu lên tông chỉ.
[X. Tào động ngũ vị Q.hạ].
ĐỘNG SƠN TAM ĐỐN
... ... ... ..
Động sơn ba trận đòn (60 gậy).
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Động sơn Thủ sơ khi tham vấn
ngài Vân môn Văn yển lần đầu tiên.
Động sơn đến tham yết ngài Vân môn
lần đầu, thuật rõ những nơi mình đã đi qua,
ngài Vân môn bảo ta phải cho ông ba trận
đòn. Động sơn vẫn không hiểu rõ là mình
có lỗi ở chỗ nào, hôm sau bèn đến hỏi lại.
Ngài Vân môn mắng rằng (Đại 51, 389
trung): “Đồ túi cơm! Ông đã đi khắp Giang
tây, Hồ nam mà vẫn như thế à!”.
Ngay câu nói đó, Động sơn đại ngộ.
Trong công án này, sự sai lầm của Động
sơn từ trước là ở chỗ đi khắp nơi để mong
tìm cầu Phật pháp ở ngoài mình.
[X. chương Động sơn Thủ sơ trong Cảnh
đức truyền đăng lục Q.23].
ĐỘNG SƠN TAM LỘ
Cũng gọi Động tông tam lộ.
Ba phương pháp tiếp dẫn người học do
thiền sư Động sơn Lương giới đặt ra.
1. Điểu đạo: Chim bay trong hư không,
chẳng để lại dấu vết; hàm ý đạt đến cảnh
giới dứt bặt tung tích, tịch diệt vắng lặng.
2. Huyền lộ: Đường sâu kín nhiệm mầu:
Cảnh giới lìa ngôn ngữ văn tự.

3. Triển thủ(dang tay), cùng nghĩa với
Thùy thủ(thõng tay). Nghĩa là không dừng
lại ở con đường hướng thượng, mà trở lại
mở cửa phương tiện hóa độ chúng sinh.
Hai phương pháp trước thuộc về môn
Tự thụ dụng, phương pháp thứ 3 thuộc về
môn Tha thụ dụng.
ĐỘNG SƠN TAM LỘ

Í
[X. Động sơn Lương giới thiền sư ngữ
lục; Thiền học tư tưởng sử Q.thượng (Hốt
hoạt cốc khoái thiên)].
ĐỘNG SƠN TAM SẤM LẬU
..............
Cũng gọi Tam chủng sấm lậu.
Ba cái hại mà người tu hành dễ mắc phải
được thiền sư Động sơn Lương giới nêu ra
để cảnh giác người học. Sấm lậu nghĩa là sự
rò rỉ thấm ra ngoài.
1. Kiến sấm lậu: Vẫn còn ngã kiến, bám
chặt vào cái đối tượng nhận biết nên không
thấy được chân thực.
2. Tình sấm lậu: Vẫn còn tình thức phân
biệt, lấy cái này bỏ cái kia, còn trong vòng
đối đãi.
3. Ngữ sấm lậu: Chấp trước vào ngôn
ngữ văn tự chứ không biết đó chỉ là công cụ,
tạm thời được dùng để diễn đạt chân lí, cho
nên mới luống công phí sức tìm hiểu.
[X. Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục].
ĐỘNG SƠN TÂN CHỦ CÚ
... ... ... ... ..
Bốn câu nói về mối quan hệ giữa chủ và
khách do thiền sư Động sơn Lương giới đặt
ra để hiển bày lí sâu kín mầu nhiệm của
Phật pháp. Chủ, tức là vị Chính, tượng trưng
cho Lí; Khách, tức là vị Thiên, tượng trưng
cho Sự.
Động thượng cổ triệt quyển thượng nêu
bốn câu như sau:
1. Chủ trong chủ, tức là bản thể của Lí,
dứt hết đối đãi Năng và Sở. Ngài Động sơn
nói (Vạn tục 125, 359 thượng): “Đông cung
tuy là đích tử, nhưng chẳng gặp được Thánh

Nghiêu”. Giải: “Ví như vua ở trong thâm
cung rất nghiêm ngặt”.
2. Khách trong chủ, từ trong bản thể
của Lí hiển hiện ra Sự. Ngài Động sơn nói:
“Lầu rồng trưng bày tòa cỏ”. Giải: “Ví như
bầy tôi vâng mệnh vua mà xuất hiện”.
3. Chủ trong khách, tất cả Sự đều lấy
bản thể của Lí làm nền tảng. Ngài Động sơn
nói: “Nhà tranh treo mành quế”. Giải: “Ví
như Thiên tử ở trong chỗ chợ búa ồn ào”.
4. Khách trong khách, Sự tức là Sự, dứt
đối đãi Năng và Sở. Cũng tức là thể dụng
trái nhau, hoàn toàn chưa có vị Chủ. Ngài
Động sơn nói: “Lãng tử không nhà cửa, nổi
trôi chẳng tự hay”. Giải: “Ví như dân ở ngoài
phạm vi giáo hóa và chính trị của triều đình,
là khách không có chủ”.
ĐỘNG SƠN THỦ SƠ THIỀN SƯ NGỮ YẾU
Có 1 quyển, do ngài Động sơn Thủ sơ
soạn vào cuối đời Ngũ đại và đầu đời Tống,
thu vào Vạn tục tạng tập 118 (Cổ tôn túc
ngữ lục quyển 38).
Nội dung gồm các ngữ yếu Thướng đường
thị chúng và các bài kệ tụng. Sách được viết
theo thể tài vấn đáp giống như Nhất tự quan
của ngài Vân môn.
ĐỘNG SƠN THÙY NGỮ
... ... ... ..
Lời dạy của Động sơn.
Tên công án trong Thiền tông.
Một hôm, ngài Động sơn dạy chúng:
“Phải biết có việc Phật hướng thượng”. Lúc
ấy có vị tăng bước ra hỏi: “Như thế nào là
việc Phật hướng thượng?”.
Ngài Động sơn trả lời: “Không có Phật!”.
Việc “Phật hướng thượng” có nghĩa là
vượt lên trên Phật. Yếu chỉ của công án này
là phá trừ quan niệm cố định hóa Phật để

biểu hiện Phật chân thực.
(xt. Động Sơn Phật Hướng Thượng Sự).
ĐỘNG SƠN THỦY THÂM THIỂN
Động sơn hỏi sông sâu hay cạn.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
ĐỘNG SƠN THỦY THÂM THIỂN

Í
giữa ngài Động sơn Lương giới và đệ tử là sư
Vân cư Đạo ưng khi thầy trò qua sông.
Động sơn lục (Đại 47, 513 thượng) chép:
“Một hôm, Vân cư theo thầy qua sông, sư
hỏi:
- Nước sâu hay cạn?
Vân cư đáp:
- Không ướt.
Sư nói:
- Kẻ thô.
Vân cư thưa:
- Xin thầy dạy.
Sư nói:
- Không khô”.
ĐỘNG SƠN THUYẾT TÂM THUYẾT TÍNH
Động sơn nói tâm nói tính.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa thiền sư Động sơn Lương giới và ngài
Thần sơn Tăng mật.
Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 521 trung), chép: “Một hôm, cùng
đi với ngài Thần sơn, Sư chỉ vào một Thiền
viện bên đường bảo:
- Trong ấy có người nói tâm nói tính.
Thần sơn hỏi:
- Ai vậy?
Sư nói:
- Bị Sư bá hỏi một câu, ngay đó chết hết
mười phần.
Thần sơn lại hỏi:
- Người nói tâm nói tính thực sự là ai?
Sư đáp:
- Được cái sống trong cái chết”.
ĐỘNG SƠN THƯỜNG THIẾT

...........
Động sơn thường gần gũi.
Cũng gọi Động sơn na thân thuyết pháp.
Động sơn thân nào nói pháp.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Động sơn Lương giới và một vị
tăng về ba thân.
Thung dung lục tắc 98 (Đại 48, 290 hạ)
chép: “Vị tăng hỏi ngài Động sơn:
- Trong ba thân, thân nào không rơi vào
các con số?
Ngài Động sơn trả lời:
- Ta thường gần gũi với thân ấy”.
Ba thân tức là Pháp thân, Báo thân và
Ứng thân, đây là đứng về phương diện giáo
lí mà phân tích thân Phật; tất cả chỉ là những
khái niệm. Còn thân Phật chân thực thì vượt
ra ngoài các khái niệm.
Ngài Động sơn nói “Ta thường gần gũi
thân ấy” là biểu thị chỗ tột cùng của Phật
pháp.
ĐỘNG SƠN TRỪ DANH
...........
Động sơn trừ bỏ cái danh.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa thiền sư Động sơn Lương giới lúc sắp
tịch với một vị Sa di.
Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 526 trung) chép: “Lúc sắp viên tịch,
Sư bảo mọi người rằng:
- Ta có cái hư danh ở đời, ai là người trừ
bỏ được nó cho ta?
Mọi người đều im lặng, lúc đó có vị Sa di
bước ra thưa:
- Xin pháp hiệu của Hòa thượng.
Sư nói:

- Hư danh của ta đã hết”.
[X. Thiền uyển mông cầu Q.trung].
ĐỘNG SƠN TỨ CÚ
...........
Bốn câu do thiền sư Động sơn Thủ sơ
đề xướng. Đó là:
1. Ngôn vô triển sự: Lời nói không hiển
bày được sự thực, phải vượt ra ngoài lời nói
ĐỘNG SƠN TỨ CÚ

Í
mới có thể lãnh hội được.
2. Ngữ bất đầu cơ: Tất cả lời nói không
trúng hợp với căn cơ, nên ở giữa các câu nói
phải tự diệu ngộ.
3. Thừa ngôn giả táng: Văn tự ngôn
ngữ được dùng để đảm đương đại sự của
Phật tổ; nhưng trái lại, cũng nhân đó mà
mất đi chân ý.
4. Trệ cú giả mê: Không thể nương vào
văn tự ngữ ngôn mà diệu ngộ được chân lí,
cho nên cố chấp vào lời nói thì dễ bị mê muội.
[X. Động sơn Thủ sơ thiền sư ngữ lục
(Cổ tôn túc ngữ lục Q.38); mục Động sơn
Sơ hữu tứ cú trong Ngũ gia tông chỉ toản
yếu Q.trung].
ĐỘNG SƠN VÔ HÀN THỬ
..............
Động sơn không lạnh nóng.
Cũng gọi Động sơn hàn thử hồi tị, Động
sơn hàn nhiệt bất đáo.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa thiền sư Động sơn Lương giới và một vị
tăng về cái lạnh và nóng.
Bích nham lục tắc 43 (Đại 48, 180 thượng)
chép: “Có vị tăng hỏi ngài Động sơn:
- Khi lạnh nóng đến thì tránh vào đâu?
Sư đáp:
- Sao ông không đến chỗ không lạnh
không nóng mà tránh?
Vị tăng lại hỏi:
- Thế nào là chỗ không lạnh không nóng?
Sư trả lời:
- Lúc lạnh thì lạnh chết xà lê, mà lúc
nóng cũng nóng chết xà lê!”.

Lạnh nóng ví dụ sinh tử. Chỗ giải thoát
mầu nhiệm là ở ngay trong sinh tử mà liễu
thoát sinh tử.
ĐỘNG SƠN VÔ THỐN THẢO
Động sơn không tấc cỏ.
Cũng gọi Động sơn vô thảo, Động sơn
sơ thu.
Công án này nói về lời dạy chúng của
thiền sư Động sơn Lương giới và lời bình
của các ngài Thạch sương Khánh chư và Đại
dương Cảnh huyền.
Thung dung lục tắc 89 (Đại 48, 285
thượng) chép: “Ngài Động sơn dạy mọi người
rằng: ‘Cuối mùa hạ đầu mùa thu, anh em
hoặc đi đông hoặc đi tây, nên đi đến nơi
muôn dặm không tấc cỏ’. Ngài lại nói:
‘Nhưng mà nơi muôn dặm không tấc cỏ ấy
làm sao mà đi đến được?’.
Thạch sương nói: ‘Ra khỏi cửa liền là cỏ’.
Đại dương bảo: ‘Nói cho ngay chẳng ra
khỏi cửa cũng là cỏ mọc tràn lan’”.
“Nơi không tấc cỏ” tức là không có vọng
niệm. Theo ngài Thạch sương thì vọng niệm
là tất nhiên, không thể tránh khỏi, nếu cố ý
tránh vọng niệm thì chính đó là vọng niệm,
cũng tức là hiển bày cái lí xưa nay vốn không
vọng niệm.
Ngài Đại dương còn triệt để hơn, bảo
ngay chỗ này là không tấc cỏ, chứ chẳng có
vấn đề ra khỏi hay không ra khỏi cửa.
ĐỘNG THƯỢNG
.....
Thiền tông do thiền sư Động sơn Lương
giới sáng lập, cũng dùng để chỉ cho tông Tào
động. Vì để phân biệt với các Thiền phái
thuộc tông Tào động do các sư đời sau đề
xướng, nên gọi là tông Thiền do chính ngài
Động sơn khai sinh là Động thượng.

ĐỘNG THƯỢNG CỔ TRIÊT
Cũng gọi Vĩnh giác hòa thượng động
thượng cổ triệt.
Gồm 2 quyển, do ngài Vĩnh giác
Nguyên hiền biên tập vào đời Minh, ngài
Vi lâm Đạo bái chép lại, thu vào Vạn tục
tạng tập 125.
ĐỘNG THƯỢNG CỔ TRIÊT

Í
Nội dung thu chép các ngữ yếu của những
bậc Cổ đức thuộc tông Tào động.
Quyển thượng, trước hết, giải thích về
Tham đồng khế của ngài Thạch đầu Hi thiên
và về Bảo kính tam muội của ngài Động
sơn Lương giới, kế đến, chia ra các mục:
Động sơn ngũ vị, Ngũ vị đồ thuyết v.v... là
những mục có liên quan đến Ngũ vị tụng.
Quyển hạ ghi chép những lời dạy sâu xa
của các bậc Tiên đức để nêu rõ yếu chỉ của
tông Tào động.
Bộ sách này được đưa vào Vĩnh giác thiền
sư quảng lục Q.27, 28.
[X. Thiền tịch mục lục; Thiền học tư
tưởng sử Q.hạ (Hốt hoạt cốc khoái thiên)].
ĐỘNG TĨNH NHỊ TƯỚNG
Tướng động và tướng tĩnh.
Động là hoạt động, tĩnh là dừng nghỉ,
hai trạng thái của sự vật.
Bích nham lục tắc 46 (Đại 48, 183
thượng), nói: “Chỗ vào đã vắng lặng, hai
tướng động tĩnh rõ ràng chẳng sinh. Nếu
nói là tiếng giọt mưa thì không phải, mà nói
chẳng phải tiếng giọt mưa cũng không đúng”.
ĐỘNG TRƯỚC
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tâm lay động không định, thường khởi
vọng tưởng.
Bích nham lục tắc 6 (Đại 48, 183 thượng),
nói:
Bên động không sinh hoa rơi rắc
Thuấn nhã đa thần bỗng buồn thương
Chớ dao động!(Mạc động trước!)
Dao động thì chịu 30 gậy!
ĐỘNG VẬT

.....
Trong các kinh điển và truyện cổ của
Phật giáo, các động vật thường được dùng
để biểu hiện. Có 3 lí do:
1. Ảnh hưởng của tư tưởng “nghiệp”
(Phạm: karma) và “luân hồi” (Phạm:
saôsàra).
2. Khuynh hướng sùng bái tinh linh (animism,
animatism).
3. Ví dụ, biểu hiện sự bắt chước như
người. Đặc biệt trong những truyện tiền sinh
(Phạm:Jàtaka) của đức Phật, những động
vật được lưu truyền ở đương thời thường
được dùng làm ví dụ để nói về công đức của
Ngài ở các kiếp trước, đây là phương pháp
giáo hóa chúng sinh rất có hiệu quả. Những
truyện như Vị Tiên một sừng, Voi trắng sáu
ngà, Thỏ trong mặt trăng v.v... đều là những
truyện rất thú vị.
Ngoài ra, những con vật như vượn, lợn
(heo), rùa, nai, voi v.v... trong các truyện tiền
thân của Phật đều rất có tính người. Rồi
những con vật được dùng làm ví dụ trong
các truyện ngụ ngôn có tính cách giáo dục
như: Rùa mù gặp khúc gỗ nổi(ví dụ ở đời
được thân người là khó, được nghe Phật pháp
còn khó hơn), Lân giác dụ Độc giác(ví dụ tự
tu hành mà được giác ngộ), Hai con chuột
đen và trắng(ví dụ thân người ta vô thường),
Trùng trong thân sư tử(ví dụ kẻ ở trong cửa
Phật phá hoại Phật pháp), Thiền con ếch (ví
dụ tự giác ngộ cho mình, không làm lợi ích cho
người khác), Thiền con chồn(ví dụ kẻ giác
ngộ giả hiệu), Sư tử giữa loài người(từ ngữ
tôn xưng đức Phật) v.v... đều rất thân thiết
dễ thương.
Súc sinh đạo là một trong ba ác đạo,
nhưng cũng có thuyết chủ trương súc sinh

có thể thành Phật, đó tức là thuyết “Thập
giới hỗ cụ”. Phật giáo Đại thừa đặc biệt xem
trọng vấn đề Phật tính và thành Phật của
động vật, nên đã nảy sinh các nghị luận như:
“Tất cả chúng sinh đều có Phật tính”, “Năm
tính đều khác” v.v... mà nổi tiếng nhất là
công án “Con chó có Phật tính”. Giới không
giết là giới quan trọng nhất mà tín đồ Phật
ĐỘNG VẬT

Í
giáo phải tuân thủ, ăn thịt loài vật là dứt hạt
giống từ bi. Trong các văn bia của vua A
dục có rất nhiều chỗ nói về việc bảo hộ động
vật, điều đó chứng tỏ vua A dục đã lấy tinh
thần của Phật pháp làm cơ sở cho nền nhân
chính (chính trị được đặt trên nền tảng nhân
từ). Các nước theo Phật giáo nói chung,
thường tổ chức các hội phóng sinh, đó là
tinh thần thương yêu và bảo hộ động vật
được nghi thức hóa.
ĐỘNG VẬT SÙNG BÁI
Tín ngưỡng sùng bái động vật bắt đầu
vào thời kì sau của tôn giáo tự nhiên phản
ánh ý thức xã hội nguyên thủy ở thời kì săn
bắn. Sự sùng bái động vật sớm nhất có thể
đã bắt nguồn ở ngọn núi Trois Frères tại
Ariège ở miền nam nước Pháp, nơi đây, trong
di chỉ hang động, người ta đã phát hiện hình
tượng nửa người nửa thú thuộc thời kì thứ
nhất trong thời kì đồ đá (ère poléolithique).
Trong di chỉZatel Hüyük tại Trung á thuộc
thời đại đồ đá mới (âge néolithique) người
ta cũng tìm thấy đài tế lễ thời nguyên thủy
và các bức tranh vách vẽ bò đực, chim ưng
một chân, đều là những vết tích cho thấy sự
sùng bái động vật.
Đến thời đại du mục, tín ngưỡng sùng
bái động vật vẫn tiếp tục phát triển, như sự
miêu tả trong Thánh kinh của Da giáo về
việc tổ tiên người Do thái, khi chăn trâu bò
dê cừu ngoài đồng, từng lễ bái tượng con
nghé vàng. Thậm chí trong các xã hội văn
minh vẫn còn sót lại dấu vết của sự sùng bái
động vật, điều này cho thấy truyền thống
thờ kính bò thần vẫn còn tồn tại trong tôn

giáo ngày nay cũng như nó đã tồn tại trong
tôn giáo cổ đại.
Do tính cách địa phương mà tín ngưỡng
sùng bái động vật của các dân tộc có khác
nhau. Có những người coi con cá không có
vảy là con vật chẳng tốt lành, xem con cá
đen là cá Thất tinh (sao Bắc đẩu) và cấm chỉ
không được ăn; đối với con chim cắt đầu
mèo cũng không có thiện cảm. Trung quốc
có phong tục sùng bái cáo chồn, nhưng con
vật được người Trung quốc sùng bái nhất là
con rắn. Hán Cao tổ bản kỉ trong sách Sử kí
ghi rằng, mẹ Lưu bang nằm mộng giao hoan
với con thuồng luồng trên bờ chằm Đại trạch
mà sinh ra ông. Việc Lưu bang chém rắn thì
cho rằng con của Bạch đế hóa làm rắn, bị
con của Xích đế chém. Trong truyền thuyết,
cũng còn rất nhiều chuyện về thần trăn. Bốn
con vật được xem như thần bí và tốt lành
là: rồng, kì lân, phượng hoàng và rùa được
gọi là Tứ linh.
Người Ấn độ đối với các loài chim thú,
sâu bọ đều sùng bái, nhất là bò đực được
xem như con vật thần. Ở thời đại Phệ đà,
người Aryan tin thờ rất nhiều thần, con ngựa
được sùng bái như thần kéo xe cho các vị
trời trong ba cõi. Thời Lê câu phệ đà, hình
Dyaus (bố trời) là hình bò đực. Ấn độ giáo
sau này lấy hình bò đực làm hóa thân của
thần Tì thấp nô. Lúc đầu chỉ hình dung tầng
mây giữa hư không là bò đực mà tưởng tượng
đó là hình dáng của thần, về sau thì dần
dần lấy bò đực thật tượng trưng cho thần.
Ngoài ra, còn có dê rừng, chó rừng, lợn
rừng, chim, rắn v.v... cũng được coi là những
con vật thần. Riêng sự sùng bái thần rắn thì
có quan hệ với tín ngưỡng con rồng sau này.
Tóm lại, sự sùng bái động vật có mấy

loại khác nhau sau đây:
1. Lấy những động vật có độc tính, có
sức mạnh và nguy hiểm làm đối tượng sùng
bái, như sư tử, rắn độc, cá sấu v.v...
2. Do động cơ có tính cách kinh tế, như
lấy những động vật thường bị ăn thịt làm
đối tượng sùng bái.
3. Sùng bái những động vật có tính cách
thần bí, khôn lanh.
4. Cho rằng người ta sau khi chết sẽ trở
thành một loại động vật nào đó, hoặc động
ĐỘNG VẬT SÙNG BÁI

Í
vật ấy là tổ tiên của dòng họ mình nên rất
sùng bái.
5. Sùng bái những động vật ra vào giữa
các mộ phần.
6. Kết hợp đặc tính của động vật nào đó
với thần tự nhiên, rồi coi đó là sứ giả của
thần hoặc tượng trưng cho thần mà sùng
bái.
ĐỔNG CHÍNH CHI (1910- )
... ... ..
Người Thẩm dương, Liêu ninh, tốt
nghiệp ngành Luật tại Đại học Quốc lập
Trung sơn.
Ông từng dạy ở các trường Đại học Giao
thông, Đại học Trung ương, trường Cảnh
sát Trung ương, Học viện Hải dương,
trường chuyên khoa Thương nghiệp Minh
truyền v.v...
Ông cũng tham gia vào sự nghiệp hoằng
pháp như sáng lập thư viện Từ quang, y viện
Bồ đề, Phật giáo liên xã và vào năm Dân
quốc 45 (1956), ông đề xướng việc ấn hành
lại bản Tu đính Trung hoa Đại tạng kinh.
Hiện ông là ủy viên của Viện Lập pháp,
ông đã đưa ra nhiều kiến nghị hộ trì Phật
giáo.
Ông có các tác phẩm: Luân lí học, Lí tắc
học, Quốc tế hiện thế.
ĐỔNG KÌ XƯƠNG (1553-1636)
Nhà thư họa ở đời Minh, người Hoa
đình, Tùng giang, tỉnh Giang tô, tự Nguyên
tể (Huyền tể), hiệu Tư bạch, Hương quang.
Thủa nhỏ nhà nghèo, nhưng ông có
năng khiếu về hội họa và thư pháp. Năm 34
tuổi, ông thi đậu Tiến sĩ và làm quan đến Lễ

bộ thị lang. Sau vì hoạn quan Ngụy trung
hiền lạm quyền, ông chán nản bèn cáo lão
từ quan, vua lại ban cho ông chức Thái tử
Thái bảo.
Tính họ Đổng hòa nhã, giản dị. Ông
thông suốt
Thiền lí, và
cũng rất tâm
đắc với cái học
Hoa nghiêm,
Tịnh độ. Ông
mất vào năm
Sùng trinh thứ
9 (1636), thọ
83 tuổi, thụy
hiệu Văn mẫn.
Ông để lại
các tác phẩm:
Họa Thiền thất tùy bút, Dung đài văn tập.
[X. Minh sử Q.288; Minh nhân tiểu
truyện Q.3].
ĐỘT CA
Phạm:Durgà.
Dịch ý: Nan cận mẫu (người mẹ khó gần).
Hóa thân của nữ thần Tuyết sơn trong
Ấn độ giáo, là vợ của thần Thấp bà, cũng là
một vị nữ thần độc lập-thần Hàng ma, một
trong những vị thần chính do phái Tính lực
tôn thờ.
Vị thần này mặc áo đỏ, cỡi sư tử hoặc hổ
(cọp), có 8, 10 hoặc 18 tay, mỗi tay cầm một
loại binh khí. Vào hai mùa xuân và thu mỗi
năm, dân chúng của tỉnh Bengal ở Ấn độ
đều có tổ chức lễ cúng tế vị thần này.
ĐỘT CÁT LA
Phạm:Duwkfta,Pàli:Dukkaỉa.
Cũng gọi Đột tất cát lật đa, Đột sắt kỉ lí
đa, Độc kha đa.

Hán dịch: Ác tác, Tiểu quá, Khinh cấu,
Việt tì ni.
Tên tội trong giới luật, tức những tội nhẹ
như ác tác, ác ngữ. Là một trong năm thiên,
một trong sáu tụ giới, gọi chung tất cả tội
nhẹ. Trong 250 giới của tỉ khưu, Đột cát la
ĐỘT CÁT LA
Bút pháp của Đổng Kì Xương

Í
bao gồm hai giới bất định, 100 giới chúng
học và bảy giới diệt tránh.
Ngoài ra, Thức xoa ca la ni giới (Phạm:
Zikwàkaraịìya) cũng là tên gọi khác của Đột
cát la, nghĩa là học, nên học, cần phải học.
Cứ theo Tứ phần luật sớ quyển 6 phần
đầu của ngài Pháp lệ đời Đường, thì Đột cát
la là đứng về mặt phòng ngừa chưa phạm
giới mà đặt tên, còn Thức xoa ca la ni thì vì
đối trị trường hợp đã phạm giới mà đặt tên,
hai tên gọi tuy khác nhưng sự thực chỉ là
một. Tội Đột cát la rất nhẹ, chỉ cần đối trước
một người (khi cố ý phạm) hoặc tự tâm
mình (khi không cố ý phạm) ăn năn tự
trách là được.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 9 chia ra
tám loại Đột cát la:
1. Phương tiện đột cát la.
2. Cộng tướng đột cát la.
3. Trọng vật đột cát la.
4. Phi tiền đột cát la.
5. Tì ni đột cát la.
6. Tri đột cát la.
7. Bạch đột cát la.
8. Văn đột cát la.
Riêng trong giới Đại thừa, ngoài các tội
nặng như giết hại, trộm cướp v.v... những
tội còn lại đều thuộc về tội Đột cát la. Như
42 Đột cát la trong kinh Bồ tát địa trì quyển
5, 38 Đột cát la trong kinh Ưu bà tắc ngũ
giới uy nghi, 50 tội thất ý trong kinh Bồ tát
thiện giới (1 quyển), 44 tội ác tác trong luận
Du già sư địa quyển 41 và 48 tội khinh cấu
trong kinh Phạm võng quyển hạ.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.25; luật Tứ phần

Q.59]. (xt. Luật).
ĐỚI ĐAO NGỌA
Cũng gọi Đới đao thụy: Đeo dao mà
nằm ngủ.
Nằm nghiêng bên phải vì hông bên trái
mang dao (giới đao, là một trong 18 vật dụng
tỉ khưu được phép mang trong người theo
qui định của giới luật, dùng để cắt vải may
áo, cạo tóc hoặc cắt móng tay).
Cứ theo chương Bách trượng Hoài hải
trong Tống cao tăng truyện quyển 10, thì
nằm nghiêng gọi là Đới đao thụy. Khi vị
tăng nằm ngủ phải giữ đúng năm pháp.
1. Quay đầu về phía Phật.
2. Nằm nghiêng bên phải.
3. Hai chân duỗi thẳng và xếp lên nhau.
4. Không được nằm sấp.
5. Không được dựng đứng hai đầu gối.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.12; Tam
thiên uy nghi Q.thượng].
ĐỚI ĐAO NGỮ
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lời nói như có chứa dao sắc sinh sát
tự tại.
Thiền lâm dùng từ ngữ này để chỉ cho
lời nói cơ duyên bén nhọn có năng lực mở
mắt trí tuệ cho người học.
Giải thích Động sơn ngũ vị hiển quyết
(Vạn tục 119, 467 hạ) chép: “Nói đến lời
kiêm đới hay nhất thì không lời nào vượt
qua được lời đới đao ngữ của ngài Dược sơn
trả lời ngài Vân nham và lời đáp “Ở đây!”
khi Dược sơn nghe ngài Bách trượng hỏi
đại chúng câu: “Là cái gì?”.
ĐỚI HÀNH
Người đi theo vị khách tăng hoặc bậc tôn
túc để phục vụ. Vị tăng đới hành và hành

giả, gọi là Đới hành tăng hành. Còn Đới
hành thị giả cũng gọi Đới hành tiểu sư. Vị
tăng đi theo vị Tri sự gọi là Đới hành tri sự.
ĐỚI LỤY
Làm liên lụy, phiền hà đến người khác.
Bích nham lục tắc 47 (Đại 48, 183 trung)
ĐỚI LỤY

Í
chép: “Nếu hiểu theo hình thức thì không
những chẳng dính dáng gì mà còn đới lụy
cho Vân môn; cần thấy liền thấy, hết chỗ
xuyên tạc”.
Ngoài ra, làm liên lụy đến người vô tội
khiến họ phải khổ, gọi là Đới lụy bình nhân;
gây thêm phiền hà cho người khác gọi là
Đới lụy biệt nhân.
[X. Bích nham lục tắc 3, 23].
ĐỚI NGHIÊP VÃNG SINH
Sau khi chết, mang theo nghiệp kiếp
trước mà sinh qua cõi khác.
Nghiệp nghĩa là tất cả những hoạt động
của thân, miệng, ý của người ta đều có sức
ảnh hưởng đến vị lai.
Vãng sinh nghĩa là chết ở nơi này sinh
đến chỗ khác. Nói theo nghĩa rộng là chỉ
chung cho sự thụ sinh trong ba cõi, sáu
đường và Tịnh độ của chư Phật, nhưng ở
đây đặc biệt chỉ cho sự vãng sinh Cực lạc
phương Tây.
Người tu pháp môn niệm Phật, nếu đủ
điều kiện nhân duyên thì lúc chết được sinh
qua cõi Tịnh độ và mang theo cả nghiệp đã
tạo ở kiếp trước, gọi là Đới nghiệp vãng sinh.
Nói chung, phàm phu vì trí tuệ chân thực
chưa phát sinh, nên dù có được vãng sinh
cũng chỉ là đới nghiệp vãng sinh; nhưng cũng
vì thiếu điều kiện nhân duyên nên nghiệp
lực mang theo ấy không có khả năng mang
lại quả báo, đó là thuộc về “Phi trạch diệt”.
Trái lại, nếu là bậc Thánh đại trí tuệ, thì vì
đã dứt hết phiền não, trói buột, đã chứng
chân lí, không còn bị luân hồi nữa, nên sức
nghiệp cảm quả khổ sinh tử đã tiêu diệt, đó

là thuộc về “Trạch diệt”.
ĐỚI SỐ THÍCH
........
Phạm:Dvigu,Pàli:Digu.
Chỉ cho từ số đứng trước từ kép. Một
trong sáu cách giải thích danh từ kép (Lục
hợp thích).
Chương Tổng liệu giản trong Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 1 giải
thích rằng, “số” là các số 1, 10, 100, 1.000 v.v...,
“đới” là mang theo. Pháp có mang theo số
đi kèm gọi là Đới số thích. Chẳng hạn như
luận Nhị thập duy thức thì Duy thức là
pháp sở minh(pháp được nói rõ), còn nhị
thập là số bài tụng, vì lấy số đi kèm theo mà
đặt tên nên gọi là Đới số thích. Cũng như
Tam giới (Phạm: Tri-lokaô), Thập giới
(Phạm: Daza-zìlaô), Ngũ căn (Phạm:
Paĩcendriyàni) v.v... đều là Đới số thích.
Ngoài ra, tiếng Phạm Dvigu được dịch
là hai con bò, đó chính là tên gốc của Đới
số thích.
[X. Câu xá luận quang kí Q.1; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.3]. (xt. Lục
Hợp Thích).
ĐỚI TRUYỀN HIỀN (1890-1949)
Ông gốc người huyện Ngô hưng tỉnh
Chiết giang, nhưng sống ở huyện Quảng hán
tỉnh Tứ xuyên, tự Quí đào, Tuyển đường,
bút hiệu là Thiên cừu, pháp danh Bất không,
Bất động, về già lấy hiệu Hiếu viên.
Ông từng giữ chức Viện trưởng viện
Khảo thí và từ thời Dân quốc (1911) trở đi,
ông là một người hộ pháp quan trọng trong
giới Phật giáo. Ông có ảnh hưởng rất lớn
đối với chính trị, Phật giáo và xã hội. Sau
cuộc Bắc phạt, ông từng ra sức ngăn chặn
phong trào tịch thu tài sản của các chùa miếu

để mở trường học. Sau biến cố 1918, ông
làm lãnh tụ hội đồng Phật giáo Mông cổ,
kiến lập các pháp hội Nhân vương hộ quốc,
Dược sư Phật thất, Thời luận kim cương v.v...
Ông lãnh đạo toàn thể thiện tín trong nước
phát nguyện cứu quốc.
Ông thâm tín Phật pháp, ông thường đề
cao giáo nghĩa Lục độ của Phật giáo. Năm
ĐỚI TRUYỀN HIỀN

Í
Dân quốc 21 (1932), tại Hà nam Phật học
xã, ông giảng diễn đề tài “Chấn hưng Phật
giáo và Chấn hưng Trung quốc”. Năm sau,
trên đài phát thanh Trung ương, ông giảng
đề tài “Sự nghiệp cứu quốc và cải cách tôn
giáo ở Trung quốc”.
Tóm lại, ông đã có công lớn trong việc
chấn hưng Phật giáo đương thời ở Trung
quốc.
Ông để lại các tác phẩm: Bát nhã ba la
mật đa môn luận tụng, Nhân vương hộ quốc
bát nhã ba la mật đa kinh tụng, Nhân vương
hộ quốc pháp hội phát nguyện văn, Dược
sư Phật thất pháp hội phát nguyện văn, Báo
ân thập bát tụng, Nhật tụng nhân vương hộ
quốc ngũ đại bộ kim cương bồ tát đà la ni,
Đới quí đào tiên sinh Phật học luận tập.
ĐƠN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tờ giấy ghi chép văn thư, đơn từ hoặc
các việc trong tùng lâm, gồm có các loại:
1. Danh đơn, gọi tắt là Đơn. Miếng giấy
ghi tên mỗi người, dán ở chỗ ngồi, hoặc dán
ở giường nằm của mình trong nhà Tăng.
Thông thường dùng giấy mầu hồng để ghi.
2. Bạ đơn, cuốn sổ ghi tên của tăng
chúng trong tùng lâm.
3. Thảo đơn, cuốn sổ ghi tuổi hạ (sổ
tăng tịch) của chư tăng trong thời kì an cư.
4. Sai đơn, cũng gọi Sai trướng, Sai định.
Tờ giấy ghi các chức vụ theo thứ tự đã được
luân phiên phân bổ.
5. Kinh đơn, tờ giấy vàng ghi tên các bộ
kinh mà đại chúng phải đọc tụng hàng ngày.
6. Đơn trướng, sổ chi thu tiền bạc.

7. Nhật đơn, giấy ghi chép các khoản
chi thu mỗi ngày.
8. Tuần đơn, giấy ghi chép các khoản
chi thu 10 ngày một lần.
9. Nguyệt đơn, giấy ghi các khoản thu
chi hàng tháng.
10. Đơn ngân, cũng gọi Đơn sấn. Tờ
giấy ghi các khoản chi linh tinh phát cho
chúng tăng thường trụ hàng tháng.
11. Đơn vị, gọi tắt là Đơn. Cũng gọi
Quải đáp đơn. Chỗ ngồi hoặc nằm của
mỗi người trong nhà Tăng. Chỗ ngồi hoặc
nằm này dài 6 thước (Tàu), rộng 3 thước.
Hai đơn ở hai bên cạnh mình gọi là Lân
đơn. Khi từ biệt chùa viện mà đi gọi là
Khởi đơn, hoặc gọi là Trừu đơn (rút đơn).
Những đồ dùng khi ngủ nghỉ, gọi là Miên
đơn; cái mền để đắp, gọi là Bị đơn. Khai
sáng tăng đường gọi là Khai đơn. Nếu người
phạm giới bị đuổi ra khỏi chùa, gọi là
Thiên đơn.
[X. mục Thỉnh tang tư chức sự, chương
Trụ trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng; mục Du phương tham thỉnh, mực
Nhật tụng quĩ phạm, chương Đại chúng, mục
Hạ tiền xuất thảo đơn, chương Tiết lạp và
mục Phó tự, chương Lưỡng tự trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.hạ; Thiền uyển
thanh qui Q.1, Q.2; mục Tạp chí trong Tổ
đường sự uyển Q.8; Kết chế thảo đơn pháp
trong Tăng đường thanh qui Q.3]. (xt. Đơn
Trướng, Thỉnh Giả).
ĐƠN BẠCH
Cũng gọi Bạch nhất, Đơn bạch pháp,
Bạch yết ma.
Một trong ba loại yết ma, một trong bốn
loại yết ma.
Bạch trước mọi người một lần.

Theo tác pháp yết ma, đối với những việc
nhỏ nhặt, tầm thường hàng ngày, thì khi
bàn bạc (yết ma) chỉ cần bạch cho chúng
tăng biết một lần là việc ấy đã thành. Gồm
có 39 việc thuộc Đơn bạch như: Thuyết giới,
hành bát, cạo tóc v.v...
[X. Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì
nại da tạp sự Q.2; Tứ phần luật hành sự sao
Q.thượng phần 1; Tứ phần luật hành sự sao
ĐƠN BẠCH

Í
tư trì kí Q.thượng phần 1; Tứ phần luật san
bổ tùy cơ yết ma sớ Q.1]. (xt. Yết Ma).
ĐƠN ĐAO TRỰC NHẬP
Một mình cầm dao xông thẳng vào trận
địa của địch.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được sử
dụng để chỉ cho vị thầy, khi hướng dẫn người
học, không dùng trí mưu sách lược, dẹp bỏ
tất cả lời nói quanh co, mà bàn thẳng vào
vấn đề cốt lõi nhằm khơi mở trí giác ngộ
cho họ.
Nhân thiên nhãn mục quyển 2 (Đại 48,
311 hạ), nói: “Đại dụng xoay trời, tay vo giết
người, đơn đao vào thẳng, người cảnh đều
đoạt, chiếu dụng song hành”.
Nghĩa là chẳng dùng bất cứ phương pháp
nào mà dứt tuyệt nguồn gốc vọng tưởng,
chẳng cần đến nhân duyên thí dụ mà mở
toang sự lí.
[X. Thiền tông tụng cổ liên châu thông
tập Q.21; Hư đường Trí ngu thiền sư ngữ
lục Q.6].
ĐƠN ĐẠO KHAI
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Đông
Tấn, người Đôn hoàng, họ Mạnh.
Thủa nhỏ Sư đã có chí ẩn dật. Lớn lên,
sau khi xuất gia, Sư vào ở trong núi hành
đạo, không ăn ngũ cốc, chỉ ăn hột bách, nhựa
thông và các thứ rêu mọc trên đá. Chẳng sợ
nóng lạnh, ngày đêm không nằm, một ngày
Sư có thể đi được 700 dặm.
Năm Kiến vũ 12 (346) đời Thạch hổ nhà
Hậu Triệu, Sư vào đất Nghiệp (Hà nam) ở
chùa Chiếu đức tại Lâm chương. Bấy giờ

những người tu tiên nghe danh tiếng của Sư
đều đến hỏi đạo, nhưng Sư không đáp. Sau
khi Thạch hổ chết, trong nước loạn lạc, năm
Thăng bình thứ 3 (359) đời Tấn Mục đế, Sư
dẫn đồ chúng về Nam, vào Kiến khang (Nam
kinh), sau đến núi La phù ở Nam hải, cất
am tranh ở một mình. Sư thọ hơn 100 tuổi,
nhưng không rõ năm sinh năm mất.
ĐƠN ĐỌA
Phạm:Zuddha-pràyazcittika.
Cũng gọi Đơn đề. Đối lại với “Xả đọa”.
Một loại tội nhẹ, nếu ai phạm thì chỉ
cần đối trước người khác bày tỏ lòng ăn năn
sám hối là được thanh tịnh. Về số giới Đơn
đọa, các luật nói có khác nhau, hơn nữa, số
giới và thứ tự giới điều của tỉ khưu, tỉ khưu
ni cũng không giống nhau.
Cứ theo luật Tứ phần, thì tỉ khưu có
“Chín mươi pháp đơn đề”, cho nên thông
thường Đơn đọa cũng được gọi là “Cửu thập
đơn đề”. Pháp Đơn đọa của tỉ khưu nói
trong luật Thập tụng và Tứ phần luật sớ
quyển 9 của ngài Trí thủ cũng là 90 điều,
nhưng không có điều “Bất thụ gián”(không
nghe lời can ngăn)trong luật Tứ phần, mà
thay vào đó bằng điều “Bất cung kính
thuyết pháp giáo giới nhân”(không cung kính
người thuyết giới răn dạy). Luật Ngũ phần
thì nêu 91 điều, cũng thiếu điều “Bất thụ
gián” trong luật Tứ phần và kết hợp hai
điều “Dụng trùng thủy”(dùng nước có trùng)
và “Ẩm trùng thủy”(uống nước có trùng)của
luật Tứ phần thành một điều và thêm vào
ba điều khác là: “Vào chùa ni nói pháp
cho ni không bệnh nghe”, “Khinh ba sư”,
“Đòi lại vật của tăng đã cho người khác”.
Luật Ma ha tăng kì ghi Đơn đọa của tỉ khưu
có 92 điều, kinh Giải thoát giới và Hữu bộ

tì nại da tạp sự thì ghi 90 điều giống với luật
Tứ phần, nhưng hạng mục của các giới điều
thì hơi khác.
Còn về giới điều Đơn đọa của tỉ khưu ni
thì các bộ luật ghi chép cũng có thêm bớt
khác nhau: luật Tứ phần nêu 178 điều, trong
đó, 69 điều trước đại khái giống với các giới
ĐƠN ĐỌA

Í
điều của tỉ khưu, còn 109 điều sau thì là giới
pháp đặc biệt của tỉ khưu ni.
Luật Ngũ phần nêu 207 điều; Ngũ phần
tỉ khưu ni giới bản nêu 210 điều; còn Thập
tụng tỉ khưu ni ba la đề mộc xoa giới bản
cũng nêu 178 điều giống như luật Tứ phần,
nhưng trong đó có 71 điều tương đồng với
giới điều của tỉ khưu. Thập tụng tỉ khưu ni
ba la đề mộc xoa giới bản đào được ở Đôn
hoàng cũng có 178 điều, trong đó có 70 điều
giống với những điều của tỉ khưu.
Luật Ma ha tăng kì chỉ liệt kê có 141 điều;
Hữu bộ bật sô ni tì nại da và luật Tây tạng đều
nêu 180 điều, còn luậtPàli thì có 166 điều.
Tóm lại, như đã nói ở trên, các tội Đơn
đọa tương đối nhẹ, nếu người vi phạm thì
vào ngày “Bố tát” chỉ cần phát lộ sám hối
trước người khác là diệt được tội.
[X. luật Tứ phần Q.11; luật Thập tụng
Q.9 đến Q.18; luật Ma ha tăng kì Q.12 đến
Q.21; Thiện kiến luật tì bà sa Q.15, Q.16;
Tứ phần luật khai tông kí Q.5 phần cuối].
(xt. Ba Dật Đề).
ĐƠN LIÊU
Cũng gọi Độc liêu.
Trong các chùa viện Thiền tông, phòng
liêu chỉ dành cho một người ở, gọi là Đơn
liêu, và người ở một mình như thế cũng gọi
là Đơn liêu.
Đơn liêu chỉ được dành riêng cho các
chức sự đã nghỉ việc như: Đầu thủ, Tri sự
hoặc các vị Trưởng lão từ nơi khác đến.
[X. mục Trụ trì nhật dụng, chương Trụ
trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng; môn Xưng hô trong Thiền lâm

tượng khí tiên].
ĐƠN PHỨC
Đơn, chỉ cho Thiền tông; Phức, chỉ cho
các tông phái khác.
Bài Tựa trong kinh Đại phương quảng
viên giác tu đa la liễu nghĩa (Đại 39, 524
trung), nói:
“Ba quán trong suốt
Chân giả đều vào
Các luân xen lẫn
Đơn phức viên tu
Bốn tướng tiềm thần”.
ĐƠN TAM PHỨC TAM CỤ TÚC NHẤT
Cũng gọi Thất chủng lập đề.
Bảy cách đặt tên kinh do ngài Trí khải
thuộc tông Thiên thai dựa vào ba hạng mục
lớn: Nhân, Pháp, Thí(thí dụ) mà đặt ra để
phân biệt ý chỉ của tên kinh. Bảy cách ấy là:
1. Đơn nhân lập đề: Chỉ dùng người để
đặt tên kinh, như kinh Phật thuyết A di đà,
thì trong đó “Phật”(tức Phật Thích ca) và “A
di đà”(tức Phật A di đà) đều là người. Phật
Thích ca là người năng thuyết, còn Phật A
di đà là sở thuyết.
2. Đơn pháp lập đề: Chỉ dùng pháp để
đặt tên kinh, như kinh Niết bàn. Trong đó
Niết bàn là pháp được dùng làm tên kinh.
3. Đơn thí lập đề: Chỉ dùng thí dụ để
đặt tên kinh, như kinh Phạm võng. “Phạm
võng” là tấm lưới báu của Phạm thiên, có
hàng trăm nghìn mắt lưới lấp lánh, lớp lớp
giao triệt, trùng trùng vô tận mà không ngăn
ngại lẫn nhau, hệt như giáo pháp Đại thừa
trong kinh Phạm võng, mỗi mỗi giáo pháp
cũng trùng trùng vô tận, cho nên được dùng
làm thí dụ.
4. Nhân pháp lập đề: Dùng cả người và
pháp để đặt tên kinh, như kinh Văn thù

vấn bát nhã. Trong đó, “Văn thù” là người,
“Bát nhã” là pháp.
5. Pháp thí lập đề: Dùng pháp và thí dụ
để đặt tên kinh, như kinh Diệu pháp liên
hoa. Trong đó. “Diệu pháp” là pháp, “liên
hoa” là thí dụ.
6. Nhân thí lập đề: Dùng người và thí
ĐƠN TAM PHỨC TAM CỤ TÚC NHẤT

Í
dụ để đặt tên kinh, như kinh Như lai sư tử
hống. Trong đó, “Như lai” là người, “sư tử
hống” là thí dụ.
7. Cụ túc lập đề: Dùng đủ cả người, pháp
và thí dụ để đặt tên kinh. Như kinh Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm, trong đó,
“Đại phương quảng” là pháp, “Phật” là người,
“Hoa nghiêm” là thí dụ.
Trong 7 cách đặt tên kinh nói trên, ba
cách đầu Đơn nhân, Đơn pháp, Đơn thí,
gọi chung là “Đơn tam”; ba cách kế tiếp
Nhân pháp, Pháp thí, Nhân thí, gọi chung
là “Phức tam”; một cách sau cùng đầy đủ cả
Nhân pháp thì gọi là “Cụ túc nhất”.
Ngoài ra, các ngài Cát tạng, Tuệ viễn,
Trừng quán v.v... cũng đều có ý kiến về cách
đặt tên kinh. Chẳng hạn như trong Pháp hoa
du ý của mình, ngài Cát tạng đã nêu ra chín
cách: Đãn nhân, Đãn pháp, Đãn xứ, Đãn thời,
Đãn sự, Đãn dụ, Pháp dụ song cử, Nhân pháp
câu đề và Tam nghĩa lập danh.
[X. Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ (Trí
khải); Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng
(Tuệ viễn); Duy ma nghĩa kí Q.1 phần đầu;
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.16;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng;
Đại minh tam tạng pháp số Q.28].
ĐƠN TRUYỀN
Đồng nghĩa với “Đơn đề”.
Thầy truyền pháp riêng cho đệ tử.
Thiền tông truyền pháp không dựa vào
lời nói văn chữ, chỉ một thầy một trò, tùy cơ
ứng mà truyền tâm ấn cho nhau, như rót
nước từ chiếc bình này sang chiếc bình khác,
gọi là “Đơn truyền tâm ấn”.

Ngoài ra, liên quan đến “đơn truyền”
còn có các từ ngữ như: “Phật tổ đơn truyền”,
“Đơn truyền Phật pháp”, “Trực chỉ đơn
truyền” v.v...
[X. Bình xướng trong tắc 1 Bích nham
lục; Tổ đình sự uyển Q.5; Phật quả khắc
cần thiền sư tâm yếu Q.thượng; luận Tông
môn vô tận đăng Q.thượng; Chính pháp
nhãn tạng biện đạo thoại chương; Tâm bất
đắc chương (Đạo nguyên)].
ĐƠN TRƯỚNG
Trong Thiền lâm, khi một vị tăng viên
tịch, làm lễ an táng xong, những di vật của
người quá cố, như áo, bát và các đồ dùng
khác, được đem bán đấu giá để chi dùng
vào việc tang lễ. Sau khi tính toán, chi phí
hết bao nhiêu thì kết toán trong một tấm
phiếu để công bố cho đại chúng biết. Tấm
phiếu ấy gọi là Đơn trướng.
Mẫu đơn được chép ở điều Đơn thức,
chương Trụ trì, trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển thượng như dưới đây:
“Hòa thượng Đường đầu thị tịch, xin
công bố các khoản thu chi như sau:
- Định giá các di vật áo, bát v.v... (bao
nhiêu).
- Bán được (bao nhiêu).
- Mua các vật dụng cần thiết (bao nhiêu).
- Tổng thu.
- Tổng chi.
- Còn lại (bao nhiêu).
- Những chi phí làm trai thất và cúng
dường chư tăng tụng kinh, cũng ghi như trên.
Ngày... tháng... năm...
Hành giả Tang tư (người phụ trách việc
lễ tang). Trình đủ.
Người phụ trách cầm tấm phiếu này đến
cho các vị ở Lưỡng tự (Đông tự và Tây tự)

cùng vị Điển tang để xin kí tên.
ĐƠN VỊ
I. Đơn Vị.
Danh từ chỉ số lượng, tính về chiều dài,
chất lượng, thời gian v.v...
Cứ theo kinh Phương quảng đại trang
nghiêm quyển 4 chép, thì đức Phật cho rằng,
ĐƠN VỊ

Í
100 câu chi (Phạm:Koỉi, cũng gọi Câu trí)
bằng một A do đa (Phạm: Ayuta), 100 a do
đa bằng một Ni do đa (Phạm: Nayuta), 100
ni do đa bằng một cánh cát la (Phạm:
Kaôkara), 100 cánh cát la bằng một Tần
bà la (Phạm:Bimbara), 100 tần bà la bằng
một A sô bà (Phạm: Akwobhya) v.v... gồm
33 loại.
Về đơn vị chiều dài thì lấy bảy cực vi
trần (Phạm:Paramàịa) làm một A nậu trần
(Phạm:Aịu), cho đến bảy hạt lúa mạch
(Phạm:Yava) là một đốt ngón tay (Phạm:
Anguliparvan), 12 đốt ngón tay bằng một
gang tay (Phạm:Vitasti), hai gang tay bằng
một khuỷu tay (Phạm:Hasta), bốn khuỷu
tay bằng một cung (Phạm: Dhanu), một
nghìn cung bằng một Câu lô xá (Phạm:
Kroza), bốn Câu lô xá bằng một Do tuần
(Phạm:Yojana).
Về danh từ chỉ số lượng thì có Thập
tiến pháp (Decimal), gồm 16 số: 1, 10, 100,
1.000, 10.000, Lạc xoa (Phạm: Lakwa), Độ
lạc xoa (Phạm: Atilakwa), Câu chi, Mạt
đà (Phạm:Madhya), A dữu đa, Đại a dữu
đa (Phạm: Mahàyuta), Na dữu đa (Phạm:
Nayuta) v.v... theo thứ tự cho đến A tăng
kì (Phạm:Asaôkhya), từ A tăng kì trở đi
đã thất lạc.
Ngoài ra, về danh từ chỉ số “cực lớn” thì
có: A tăng kì, Vô lượng, Vô biên, Vô đẳng,
Bất khả sổ, Bất khả xưng, Bất khả tư, Bất
khả lượng, Bất khả thuyết, Bất khả thuyết
bất khả thuyết v.v...
Về danh từ chỉ số “cực nhỏ” thì có: Một
phần trăm, một phần nghìn, cho đến một

phần Ô ba ni sát đàm (Phạm: Upaniwadam)
v.v...
Về đơn vị trọng lượng thì có: 20 bối xỉ
(Phạm:Raktikà) là một Ca chỉ nễ (Phạm:
Kakinì), bốn ca chỉ nễ là một Ma sái
(Phạm:Mawa), 20 ma sái là một Ca lợi sa
bát na (Phạm:Kàrwàpaịa, khoảng 11 đến
18 gam).
Về đơn vị thời gian thì có: 120 sát na
(Phạm:Kwaịa) là một Đát sát na (Phạm:
Tatkwaịa), 60 đát sa na là một Lạp phạ
(Phạm:Lava), 30 lạp phạ là một Mâu hô
lật đa (Phạm:Muhùrta), 30 mâu hô lật đa
là một ngày đêm.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.12; phẩm
Quán không trong kinh Nhân vương bát
nhã Q.thượng; kinh Bảo tinh Q.4; luật Ma
ha tăng kì Q.9; Thiện kiến luật tì bà sa Q.8;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.2; luận Đại tì bà sa
Q.177; luận Đại trí độ Q.4, Q.83; luận Du
già sư địa Q.79; luận Câu xá Q.12, Q.22;
luận Thuận chính lí Q.32; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.8].
II. Đơn Vị.
Vị trí ngồi thiền của mỗi vị tăng trong
nhà Tăng. Ở trên giường có dán tên (danh
đơn) của mỗi người nên gọi Đơn vị.
[X. mục Du phương tham thỉnh ở
chương Đại chúng trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.hạ; Biện đạo pháp trong Vĩnh
bình thanh qui Q.thượng].
ĐỨC
..
Cái đức đạt được nhờ tu hành chính
đạo, như những từ Công đức, Phúc đức,
Đạo đức v.v...
Công đức của quả vị Phật được chia làm
hai loại:

1. Trí đức: Bồ đề, tức là trí tuệ viên mãn.
2. Đoạn đức: Niết bàn, tức đã hoàn toàn
diệt hết phiền não.
Hoặc gồm ba đức: Trí, Đoạn, Ân (theo
nguyện lực cứu độ chúng sinh).
Tính đức của Phật và Bồ tát cũng có 2
thứ là: Bi đức (lợi người) và Trí đức (lợi
mình).
Bản tính chân thực vốn có gọi là Tính
đức; còn cái đức nhờ tu hành mới đạt được
thì gọi là Tu đức. Cả 2 gọi chung là Nhị đức.
Đại niết bàn thì có đủ ba đức: Pháp thân,
ĐỨC

Í
Bát nhã và Giải thoát.
Học phái Thắng luận (Phạm:Vaizewika),
một trong 6 phái Triết học của Ấn độ đời
xưa, có lập ra Thập cú nghĩa (10 nguyên lí),
trong đó “Đức cú nghĩa” là một trong 24 đức.
Học phái Số luận (Phạm: Sàôkhya)
cũng có đề xướng thuyết Ba đức.
(xt. Tam Đức).
ĐỨC CÁCH ẤN KINH VIÊN
Trung tâm ấn hành kinh sách rất qui
mô ở chùa Cánh khánh huyện Đức cách,
Tây khang, do quan huyện Đức cách là ông
Khước cát đăng ba trạch nhân sáng lập vào
năm Ung chính thứ 7 (1729) đời Thanh.
Viện này cùng với viện Bố đạt lạp cung ở
Lạp tát (Lhasa) và viện Nhật khách tắc là ba
viện in kinh lớn nhất ở Tây tạng.
Trong Viện có cất giữ hơn hai trăm
nghìn pho sách bằng tiếng Tây tạng thuộc
các lĩnh vực: Tôn giáo, lịch sử, văn học,
nghệ thuật, y học, thiên văn, lịch toán v.v...
Sách vở do trung tâm này in ấn được lưu
hành ở nhiều nước, như: Ấn độ, Nepal,
Nhật bản, Đông nam á, cho đến Tây âu
v.v... Đại tạng kinh Tây tạng bản Đức cách
được ấn hành vào năm Ung chính thứ 8
(1730) rất đẹp, nét chữ sắc sảo, nổi tiếng
ngang với các bản Nại đường, Bắc kinh và
Lhasa.
Ngoài ra, Viện in kinh này được đặt tại
Tây khang, là một trong bốn bộ thuộc Tây
tạng, từ xưa vốn là đất văn hóa trọng yếu
của Tây tạng.
ĐỨC CHIẾU (1920-1984)
Vị tăng Trung quốc, người huyện Đài

trung, Đài loan, họ Trương, biệt hiệu Duy
tông, tốt nghiệp trường Đại học Hoa viên
tại Nhật bản.
Năm Dân quốc 25 (1936), sư theo ngài
Long đạo xuất gia ở chùa Long tuyền. Năm
Dân quốc 40 (1951), Sư cùng với pháp sư
Đức tăng sáng lập chùa Thiện quang. Năm
Dân quốc 44 (1955), Sư thụ giới Cụ túc ở
chùa Bảo giác tại Đài trung.
Sư từng làm Trụ trì đầu tiên của chùa
Thiền quang ở Đài trung, chủ nhiệm Thiện
quang tạp chí xã và Xử lí thường vụ Chi hội
Phật giáo huyện Đài trung.
Sư có các trứ tác: Bách trượng Hoài hải
thiền sư đích tư tưởng, Thập ngưu đồ giảng
thoại, Tín tâm minh giảng yếu, Chứng đạo
ca lược giải, Thiền lâm cú tập thiển thích.
ĐỨC CƠ (1634-1700)
Vị tăng Trung quốc ở đầu đời Thanh,
người Hưu minh (tỉnh An huy), họ Lâm, tự
Định am, tổ thứ 3 của phái Thiên hoa luật
tông.
Sư tin Phật từ thủa nhỏ, tránh xa rượu
thịt, nhân nghe vị tăng đọc kinh Kim cương
mà phát chí xuất
thế. Đến khi cha
mất, em khôn lớn,
Sư theo ngài Trúc
hoài xuất gia ở
chùa Bảo lâm tại
Tô châu. Về sau,
Sư y vào ngài Độc
thể thụ giới Cụ túc
ở chùa Long
xương, núi Bảo
hoa, chuyên
nghiên cứu các bộ luật trong 15 năm.
Sau khi ngài Độc thể nhập tịch, Sư lãnh

nhận áo bát của Thầy. Tiếp nối làm Tổ sư
đời thứ 3 của phái Thiên hoa luật tông.
Trong đạo tràng của Sư rất có qui củ; Sư
dạy chúng tăng vừa khoan dung vừa nghiêm
khắc; những việc khó nhọc thì Sư đích thân
ra làm trước. Tăng tục từ khắp nơi về tu
học mỗi ngày một đông, đạo tràng càng
ĐỨC CƠ
Đức Cơ

Í
ngày càng hưng thịnh.
Năm Khang hi 39 (1700), Sư thị tịch giữa
tiếng niệm Phật, thọ 67 tuổi. Trong số 38 vị
đệ tử của Sư, vị Chân nghĩa kế thừa làm
Trụ trì núi Bảo hoa.
Sư để lại các tác phẩm: Tì ni quan yếu
16 quyển, Yết ma hội thích 14 quyển, Tỉ
khưu giới bản hội nghĩa 12 quyển, Bảo hoa
sơn chí 12 quyển. Trong đó, bộ Tì ni quan
yếu được đưa vào Đại tạng vào năm Càn
long thứ 2 (1737).
[X. Đại chiêu khánh luật tự chí Q.8; Tân
tục cao tăng truyện Q.29].
ĐỨC DỊ (1231- ?)
.....
Vị Thiền tăng thuộc phái Dương kì tông
Lâm tế ở đời Nguyên, người huyện Cao an,
tỉnh Giang tây, họ Lư, hiệu Mông sơn, người
đời gọi Sư là Cổ quân tỉ khưu.
Sư từng tham yết các ngài Cô thiềm Như
oánh ở chùa Thừa thiên tại Tô châu, ngài
Hư đường Trí ngu ở Kính sơn v.v... Về sau,
Sư tham yết ngài Hoàn sơn Chính ngưng ở
Cổ sơn thuộc Phúc châu và được truyền
pháp. Sau, Sư hoằng pháp ở Điến sơn tại
Tùng giang (tỉnh Giang tô). Năm Chí nguyên
27 (1290), Sư biên chép lại Lục tổ đàn kinh
và cho lưu hành. Bản này thông thường được
gọi là “Bản Đức Dị”.
Ngoài ra, Sư còn có các trước tác: Phật
tổ tam kinh tự, Dược sơn hòa thượng lục
đạo phổ thuyết.
[X. Tăng tục truyền đăng lục Q.4; Tục
đăng tồn cảo Q.5; Ngũ đăng nghiêm thống
Q.22].

ĐỨC ĐIỀN
Ruộng đức, ví dụ các bậc đã chứng quả
vị Phật hoặc A la hán.
Vì các Ngài có đầy đủ công đức thù thắng,
cúng dường các Ngài thì sẽ được nhiều phúc
đức, cũng như người làm ruộng, gieo trồng
hạt giống tốt sẽ thu hoạch nhiều kết quả,
cho nên gọi là Đức điền.
[X. Câu xá luận quang kí Q.18]. (xt. Phúc
Điền).
ĐỨC HẠNH
Phạm: Guịa.
Điều thiện đã thành tựu gọi là Đức; đạo
quả chứng được gọi là Hạnh. Đức hạnh có
hai nghĩa:
1. Công đức và hành pháp.
Luận Kim cương châm (Đại 32, 171
trung), nói: “... Cho nên đã có giới hạnh lại
còn phải tu đức nghiệp mới gọi là Bà la môn;
cho đến hạng Thủ đà la nếu tu đức hạnh
cũng trở thành Bà la môn”.
2. Các pháp tu có đầy đủ các công đức,
như Tam học và Lục độ.
Kinh Nhân vương quyển thượng (Đại 8,
825 thượng), nói: “Có 10 ức cư sĩ ở giai vị
Thất hiền đầy đủ đức hạnh”.
ĐỨC HIÊU
... ..
Danh hiệu của chư Phật có đầy đủ muôn
đức như danh hiệu “Na mô A di đà Phật”.
Đến đời sau, ngoài tên ra có người còn
đặt thêm “Biểu đức hiệu” (Đạo hiệu), phần
nhiều dùng chữ “Tự”....ở trước hiệu này.
Như Nhan thị gia huấn nói: “Tên là để chỉ
người, Tự là để chỉ đức của người ấy”.
ĐỨC HỒNG (1071-1128)
.....
Vị Thiền tăng thuộc phái Hoàng long

tông Lâm tế đời Tống, người Thụy châu
(Cao an Giang tây), họ Dụ (có người bảo họ
Bành, Du), tự là Giác phạm, hiệu là Tịch
âm tôn giả.
Năm 19 tuổi, Sư dự cuộc thi kinh ở chùa
Thiên vương tại Đông kinh, Sư đậu và được
ĐỨC HỒNG

Í
phép xuất gia. Mới đầu, Sư lấy tên là Tuệ
hồng. Sư tinh thông luận Duy thức, đọc khắp
các sách Nho, Đạo và chư tử, đọc qua một
lần là nhớ mãi không quên, đặt ngòi bút
xuống là thành thơ văn không cần suy nghĩ.
Sau, Sư trở về Nam tham yết ngài Chân tịnh
Khắc văn mà đắc pháp.
Khoảng năm Sùng trinh (1102-1106), Sư
trụ trì Bắc Thiền viện ở Lâm xuyên, sau dời
về chùa Thanh lương ở Kim lăng, không bao
lâu Sư bị một vị tăng vu khống tội giả mạo
tăng tịch, nên bị bắt giam. Thừa tướng
Trương thương anh và Thái úy Quách thiên
dân tâu xin miễn tội cho Sư, vua phê chuẩn
và đổi tên cho Sư là Đức hồng và ban cho
áo đỏ.
Khoảng niên hiệu Chính hòa năm đầu
(1111), Trương thương anh và Quách thiên
dân bị cách chức và đem đi đày, có kẻ ghen
ghét vu cho sư là liên lạc với hai người, nên
vua ra lệnh tước bỏ áo ca sa và đày đi Nhai
châu, ba năm mới được tha. Mùa đông năm
ấy Sư lại bị bắt giam ở nhà ngục Tinh châu,
qua năm sau được phóng thích; Sư bèn bỏ
tăng phục, vào Động sơn ở Cửu phong, vui
thú với văn chương.
Về sau, Sư đến Tương tây, trên đường đi
qua Nam xương lại bị các Đạo sĩ vu oan nên
Sư bị hạ ngục. May được vua ân xá, Sư liền
vào am Minh bạch tại Nam đài. Niên hiệu
Tĩnh khang năm đầu (1126), Sư lại được
phép cạo tóc xuất gia, lấy tên cũ Tuệ hồng.
Năm Kiến viêm thứ 2 (1128), Sư tịch ở Đồng
an, thọ 58 tuổi.
Sư trước tác rất nhiều, như: Lâm gian

lục 2 quyển, Thiền lâm tăng bảo truyện 30
quyển, Cao tăng truyện 12 quyển, Trí chứng
truyện 10 quyển, Chí lâm 10 quyển, Lãnh
trai dạ thoại 10 quyển, Thiên trù cấm luyến
1 quyển, Thạch môn văn tự thiền 30 quyển,
Pháp hoa hợp luận 7 quyển, Lăng nghiêm
tôn đính nghĩa 10 quyển, Kim cương pháp
nguyên luận 1 quyển.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.19; Gia
thái phổ đăng lục Q.7; Tục truyền đăng lục
Q.22; Tịch âm tự trong Thạch môn văn tự
thiền Q.24].
ĐỨC HUY
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế sống
vào đời Nguyên, hiệu là Đông dương.
Năm Thiên lịch thứ 2 (1329) đời vua
Minh tông, Sư trông coi chùa Bách trượng.
Niên hiệu Chí thuận năm đầu (1330) đời
vua Văn tông, Sư làm lại nhà Pháp đường.
Niên hiệu Chí nguyên năm đầu (1335), Sư
phụng mệnh vua biên tập lại Bách trượng
thanh qui và năm sau cho phổ biến khắp
các tùng lâm trong nước, được vua ban hiệu
là “Quảng Tuệ Thiền Sư”. Năm sinh năm
mất và quê quán của Sư đều không được rõ.
Trong mục lục của Tăng tập tục truyền
đăng lục quyển 4, có nêu tên 10 vị nối pháp
ngài Hối cơ Nguyên hi thuộc phái ngài Đại
tuệ Tông cảo đời thứ 5, trong đó có tên thiền
sư Đông dương Đức huy ở Đông lâm, nhưng
chưa chép tiểu sử của Sư.
[X. Đông hải nhất âu tập Q.3; Thướng
đông dương hòa thượng thư; Bồ thất tập;
Phật tổ tông phái đồ; Sắc tu Bách trượng
thanh qui tả huề Q.1; Nguyên đại bạch thoại
bi tập lục].
ĐỨC NGỌC (1628-1701)
.....

Vị Thiền tăng
thuộc tông Lâm tế
sống vào cuối đời
Minh, đầu đời
Thanh, người
Doanh sơn, Quả
châu (Tứ xuyên),
Tây thục, họ
Vương, hiệu là
Thánh khả.
ĐỨC NGỌC
Đức Ngọc

Í
Vào cuối đời Minh, thời thế bắt đầu loạn
lạc, lúc đó Sư được 15 tuổi, gặp vị lão tăng
dạy niệm danh hiệu Quan âm và thoát được
nguy hiểm. Năm 27 tuổi, Sư theo ngài Liêu
dương xuất gia, sau Sư đến chỗ hòa thượng
Trừng giang ở núi Bát diện tại Hồng nhã
(Tứ xuyên) thụ giới Cụ túc. Sau đó, Sư đi
tham vấn các bậc tôn túc ở khắp các miền
Bắc, Nam, cuối cùng, Sư tham kiến ngài
Phá sơn Hải minh, được ấn khả và nối pháp
của ngài.
Lúc đầu Sư trụ trì chùa Gia thụy tại Tuy
dương. Năm Khang hi thứ 7 (1668) đời
Thanh, Sư trở lại đất Thục, đến Du thành
(Trùng khánh), nhận lời thỉnh cầu của tín
chúng, Sư sáng lập chùa Hoa nghiêm, ở đây,
Sư thuyết pháp hoằng hóa hơn 30 năm.
Năm Khang hi 40 (1701) Sư tịch, thọ 74
tuổi.
Trước tác: Thánh khả thiền sư ngữ lục
10 quyển, Thiền lâm bảo huấn thuận châu
4 quyển.
[X. Chính nguyên lược tập Q.5; Tăng
đính Phật tổ đạo ảnh Q.2 (Hư vân)].
ĐỨC NHIÊN (?-1388)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đầu
đời Minh, người Hoa đình, phủ Tùng giang,
tỉnh Giang tô, họ Trương, hiệu Duy am.
Thủa nhỏ, Sư theo thiền sư Vô dụng quí
xuất gia, về sau, Sư đi tham học các nơi,
cuối cùng đắc pháp với ngài Thiên nham
Nguyên trường. Rồi Sư theo lời huyền kí
của ngài Thạch ốc Thanh củng, trở về Hoa
đình cất am Tùng ẩn ở phía nam Quách hối

ở ẩn. Sư ở đây được ba năm, chích máu viết
kinh Hoa nghiêm, cảm điềm lạ, nên nhân
dân làm chùa thỉnh Sư trụ trì. Sau khi ngài
Thiên nham tịch, Sư kế thừa chức Trụ trì
chùa Thánh thọ ở Kim hoa.
Năm Hồng vũ 21 (1388) Sư tịch, không
rõ tuổi thọ. Người đời sau xây tháp thờ Sư
ở Tùng ẩn.
Sư để lại tác phẩm: Tùng ẩn duy am hòa
thượng ngữ lục 3 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.58; Bổ tục cao
tăng truyện Q.25].
ĐỨC NIÊM (1937- )
.....
Vị tăng Việt nam, họ Hồ.
Năm 9 tuổi, Sư vào học ở Viện Thần
học của Thiên chúa giáo; năm 14 tuổi, Sư
trốn khỏi viện này và đổi vào xin học tại
viện Phật học Nam việt đặt ở chùa Ấn quang
suốt 16 năm, sau đó theo học tại viện Đại
học Vạn hạnh của Phật giáo ở Sài gòn.
Năm 1969, Sư sang Đài loan theo học ở
trường Đại học Sư phạm tại Đài bắc. Năm
1972, Sư đậu Thạc sĩ. Sau đó, Sư theo học
tại trường Đại học Đài loan. Đến năm 1978,
Sư đậu văn bằng Tiến sĩ Quốc gia với luận
án “Nghiên cứu văn học Trung quốc và văn
học Việt nam đời Lí”.
Sư từng giữ các chức vụ: Giám đốc trường
Trung học Bình dương, Hiệu trưởng trường
Trung học Bồ đề Chợ mới, Hội trưởng hội
Phật giáo Gia định, Thành viên Giảng sư
đoàn của Phật giáo Nam Việt, Trưởng sở Sở
nghiên cứu Phật học của Đại học Đông
phương và Viện trưởng Viện Phật học Quốc
tế tại Los Angeles, Hoa kì.
ĐỨC PHONG (1622-?)
.....

Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở cuối
đời Minh và đầu đời Thanh, người Thượng
dương, họ Cố.
Năm 18 tuổi, sư y vào hai ngài Khư phi
và Định sinh xuất gia ở chùa Phúc điền. Sau,
Sư đến học ở Thiền đường Kim trạch, Thiền
viện Tứ minh và chùa Long hoa, rồi dến
tham yết thiền sư Bách si Hành nguyên. Năm
Vĩnh lịch thứ 4 (1650), Sư nhập thất ở Lư
khê. Ba năm sau tham yết hòa thượng Hằng
ĐỨC PHONG

Í
ở chùa Bạch hạc tại Nam tường (Giang tô).
Sau đó, Sư lại nhập thất ba năm ở Ngụy
đường, khi ra thất, Sư đến lễ ngài Thuần
phác ở chùa Thê chân. Sau, Sư nối pháp
của ngài Bách si Hành nguyên. Đến năm
Thuận trị 15 (1658), Sư dời về ở chùa Bát
nhã tại Vũ hồ. Năm sư tịch và tuổi thọ đều
không được rõ.
Sư để lại tác phẩm: Đức phong thiền sư
bát nhã ngữ lục 6 quyển.
ĐỨC PHỔ (1025-1091)
... ..
Vị Thiền tăng thuộc phái Hoàng long
tông Lâm tế ở đời Tống, người Miên châu
(Tứ xuyên), họ Bồ.
Năm 18 tuổi, Sư thụ giới Cụ túc, thờ
thiền sư Tĩnh ở núi Phú lạc làm thầy. Sau,
Sư rời đất Thục, đến Kinh châu (tỉnh Hồ
bắc) tham yết ngài Hoàng long Tuệ nam và
được nối pháp của ngài. Năm Hi ninh thứ 8
(1076), Sư trụ trì viện Tuệ vân, về sau Sư
dời đến Hòa sơn tại Cát châu, người đời gọi
là Hòa sơn Đức phổ.
Năm Nguyên hựu thứ 6 (1091) Sư tịch,
thọ 67 tuổi, pháp lạp 49.
[X. Thiền lâm tăng bảo truyện Q.29; Tục
truyền đăng lục Q.16; Thiền uyển mông cầu
Q.trung].
ĐỨC PHÚ (1627-1690)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở cuối
đời Minh, đầu đời Thanh, người Mi châu,
Thục nam (Tứ xuyên), họ Cung, hiệu Kì
bạch, người đời gọi là Kì bạch Đức phú.
Năm Sùng trinh thứ 7 (1634), Sư lễ ngài

Từ hàng ở Cổ du xin xuất gia, lúc ấy Sư mới
8 tuổi.
Năm Thuận trị thứ 4 (1647), Sư theo
thầy giảng kinh, gặp một vị Thiền sư mà
cảm ngộ, Sư liền đến núi Nga mi tu tập. Sau
khi thầy tịch, Sư phục tang ba năm rồi đi
hành cước, đến Quán ấp (Tứ xuyên) Sư trụ
trì chùa Ngọc tuyền, Sư ở đây được hơn 30
năm, đại chấn tông phong.
Năm Khang hi 19 (1680), Sư lại mang
tấm thân Tông sư của một cõi đến xin làm
đệ tử của ngài Trượng tuyết Thông túy ở
chùa Phúc xương tại Sùng ninh (Thành đô)
và được nối pháp. Đến khi ngài Trượng tuyết
dời về ở chùa Chiêu giác, Sư mới tạ từ ngài
để trở về chùa Ngọc tuyền.
Năm Khang hi 29 (1690) Sư thị tịch, thọ
64 tuổi.
Sư để lại tác phẩm: Ngọc tuyền kì bạch
Phú thiền sư ngữ lục 3 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.87].
ĐỨC QUANG
I. Đức Quang.
Phạm: Guịaprabha. Dịch âm: Cù noa
bát lạt bà.
Người nước Bát phạt đa thuộc Bắc Ấn
độ.
Cứ theo mục Mạt để bổ la quốc trong
Đại đường tây vực kí quyển 4, thì Sư là bậc
tài trí hơn người, học rộng nhớ dai, từng ở
các chùa (Tăng già lam) tại nước Mạt để bổ
la thuộc Trung Ấn độ. Ban đầu Sư học tập
Đại thừa nhưng chưa hiểu rõ nghĩa lí sâu
xa, nhân xem luận Tì bà sa, trong lòng
khâm phục, nên Sư bỏ Đại thừa học Tiểu
thừa, sau viết mấy mươi bộ luận để phá
Đại thừa.
Tuy Sư nghiên cứu kinh Phật đã lâu

nhưng chưa dứt được lòng ngờ. Bấy giờ có
La hán Đề bà tê na (Thiên quân) thường
lên xuống cõi trời Đâu suất, Sư cũng mong
được gặp bồ tát Di lặc để xin Ngài giải quyết
mối nghi, nên cùng với La hán lên trời Đâu
suất yết kiến ngài Di lặc, nhưng khi gặp
Ngài Sư chỉ vái chào chứ không đính lễ. La
hán nói (Đại 51, 891 hạ): “Bồ tát Di lặc sẽ
nối Phật vị, sao ông tự cao không chịu kính
ĐỨC QUANG

Í
lễ? Ông muốn theo học sao không hạ mình?
Đức quang đáp: Lời Tôn giả chỉ dạy rất đúng,
nhưng tôi là tỉ khưu, đệ tử xuất gia của đức
Phật, còn bồ tát Di lặc thụ hưởng phúc báo
cõi trời, chẳng phải người xuất gia, như vậy,
tôi e lễ lạy là không phù hợp”. Do đó, dù đã
lên xuống cõi trời Đâu suất ba lần mà sư
vẫn không xin bồ tát Di lặc giải quyết mối
ngờ. Sau, Sư muốn đi lần nữa để lễ bồ tát,
nhưng vì lòng ngã mạn quá cao nên lại thôi.
Rồi Sư vào núi tu Thiền định, nhưng tâm
ngã mạn chưa trừ nên không chứng được
đạo quả.
Cứ theo Phật giáo sử Ấn độ của Đa la na
tha (Phạm:Tàranàtha), thì sư Đức quang
sinh trong gia đình Bà la môn, sau khi xuất
gia thụ giới, theo ngài Thế thân tu học ở
chùa A cổ lạp phổ lợi (Phạm:Agra-puri),
giới hạnh tinh nghiêm. Sư là một trong 10
vị Đại Luận sư, là người cùng thời đại với
các ngài Hộ pháp, An tuệ, Trần na v.v...
Nam Hải kí qui nội pháp truyện quyển
4 mục Tây phương học pháp nói: Sư Đức
quang hoằng truyền tạng Luật. Còn tác
phẩm của sư trong Đại tạng kinh Tây tạng
được đề tên là: Gshi thams cad yod-par
smra-ba#i #dul-ba #dsin-pa chen-po
bram-ze slob-dpon btsun-pa yon-tan
#od (Thánh căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ đại trì luật Bà la môn A xà lê tôn giả
Đức quang). Điểm này ăn khớp với điều
được ghi trong Phật giáo sử Ấn độ của Đa
la na tha.
Ngoài ra, cứ theo Đại từ ân tự Tam tạng
pháp sư truyện quyển 2 chép, thì vào năm

633, ngài Huyền trang đến nước Mạt để bổ
la học luận Biện chân, luận Tùy phát trí v.v...
do ngài Mật đa tư na dạy; ngài Mật đa tư na
là đệ tử của ngài Đức quang, lúc bấy giờ đã
90 tuổi. Theo đó mà suy luận thì biết ngài
Đức quang đã sinh vào thế kỉ thứ VI.
Theo truyền thuyết, ngài Đức quang đã
soạn hơn 100 bộ luận, trong đó có luận Biện
chân, luận Tùy phát trí v.v... nhưng chưa
được dịch ra chữ Hán, chỉ có 7 bộ được bảo
tồn trong Đại tạng kinh Tây tạng.
[X. Câu xá luận quang kí Q.23; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2; T. Watters: On
Yuang Chwang, vol. I].
II. Đức Quang (1121-1203).
Vị Thiền tăng Trung quốc thuộc phái
Đại tuệ, tông Lâm tế sống vào thời Nam
Tống, người Tân dụ, Lâm giang (Giang tây),
họ Bành, hiệu Đông am.
Năm 21 tuổi, Sư y vào ngài Túc am cát
xuất gia ở chùa Quang hóa tại Đông sơn.
Sau khi thụ giới Cụ túc, Sư theo thầy đến ở
chùa Tây thiền tại Phúc châu thuộc tỉnh
Phúc kiến. Ít lâu sau, Sư đến tham yết ngài
Đại tuệ Tông cảo ở chùa A dục vương. Sau
khi khế ngộ, Sư ở lại làm thị giả mấy năm
để báo ơn thầy.
Năm Càn đạo thứ 3 (1167, Sư trụ trì
chùa Thiên ninh ở Đồng quận, người đến
theo học rất đông. Năm Thuần hi thứ 3
(1176), vua Hiếu tông kính ngưỡng đức độ
của Sư, thỉnh Sư trụ trì chùa Linh ẩn ở Hàng
châu. Từ đó, vua thường triệu thỉnh Sư vào
cung giảng pháp và ban hiệu “Phật Chiếu
Thiền Sư”. Sau, Sư có dâng lên vua một thiên
“Tông môn trực chỉ”.
Năm Gia thái thứ 3 (1203) Sư tịch, thọ
83 tuổi, 70 tuổi hạ, vua ban thụy hiệu “Phổ

Tuệ Tông Giác Đại Thiền Sư”.
Sư có các tác phẩm: Phật chiếu thiền sư
tấu đối lục 1 quyển, Phật chiếu Quang hòa
thượng ngữ yếu 1 quyển.
ĐỨC SINH ĐỒNG TỬ
Đức sinh, Phạm: Zrì sambhava.
Vị thiện tri thức thứ 51 mà đồng tử Thiện
tài tham vấn.
Vị Đồng tử này cùng với đồng nữ Hữu
đức ở trong thành Diệu ý hoa môn, hai người
đã chứng được Bồ tát giải thoát, dùng trí tuệ
ĐỨC SINH ĐỒNG TỬ

Í
thanh tịnh quán xét các pháp thế gian đều
như huyễn, vì là do nhân duyên sinh, cho
đến hết thảy phương tiện mà chúng hội Bồ
tát biến hóa ra để điều phục chúng sinh cũng
đều là huyễn trụ, vì đó là do nguyện và trí
dung nhiếp mà thành.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.57 (bản 60
quyển); Hoa nghiêm kinh Hành nguyện
phẩm sớ Q.3; Hoa nghiêm kinh sớ Q.55].
(xt. Ngũ Thập Tam Tham).
ĐỨC SƠN BỔNG
Cây gậy Đức sơn. Sánh ngang với “Lâm
tế hát” (tiếng hét Lâm tế).
Thiền sư Đức sơn Tuyên giám ở đời
Đường hay dùng gậy đánh làm phương pháp
tiếp dẫn người học. Phương pháp này đã trở
thành một gia phong riêng mà người đời gọi
là “Cây gậy Đức sơn”.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 7 (Vạn tục
138, 116 thượng) chép: “Nói được cũng lãnh
30 gậy, nói không được cũng lãnh 30 gậy”.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 15 (Đại
51, 318 thượng) chép: “Bình thường gặp
tăng đến tham vấn, sư cầm gậy đánh. Lâm
tế nghe được, liền sai thị giả đến tham và
dặn rằng: “Nếu Đức sơn đánh ngươi, ngươi
hãy nắm ngay lấy gậy, đánh vào ngực ông
ta một cái” Thị giả của Lâm tế đến, mới vừa
lễ bái thì sư liền đánh, thị giả nắm được gậy
và đánh vào ngực Sư một cái, Sư về phương
trượng (...).
Một hôm sư lên Pháp đường dạy rằng:
“Hỏi liền có lỗi, không hỏi thì trái”. Sư nói
xong, có vị tăng bước ra lễ bái, sư liền đánh.
Vị tăng hỏi: “Con mới lễ bái, tại sao bị

đánh?”. Sư đáp: “Đợi đến lúc ông mở miệng,
thì làm sao kịp nữa?”.
Đối với việc ngài Đức sơn dùng gậy đánh
người học, chưa có một sự giải thích nào,
nhưng, nếu dựa vào nội dung của các công
án có liên quan mà suy đoán, thì việc ấy
nhằm hai mục đích:
1. Dứt tuyệt những hoạt động tâm thức
của người học, khiến cho họ trong lúc cấp
bách không cần suy nghĩ, ngay đó được thấy
tính.
2. Không cho phép người học trực tiếp
nói ra cảnh giới giác ngộ, để khỏi xúc phạm
điều cấm kị là “Tự tính bất khả thuyết”.
Ngoài ra, cũng có thuyết cho rằng, việc
dùng gậy đánh là để trắc nghiệm sự phản
ứng tức thời của người học như thế nào, để
tùy cơ mà tiếp hóa.
[X. Bích nham lục tắc 1 đến tắc 4; Trấn
châu Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục].
ĐỨC SƠN TAM THẾ TÂM BẤT KHẢ ĐẮC
Cũng gọi Bà tử điểm tâm.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại những câu nói cơ
duyên giữa thiền sư Đức sơn Tuyên giám
đời Đường và một bà lão bán bánh.
Cứ theo tắc 4 trong Bích nham lục, thì
ngài Đức sơn nghiên cứu tinh tường Luật
tạng, thông suốt kinh Kim cương. Nghe
phương Nam thịnh hành Thiền pháp, các
Thiền sư chủ trương “Tức tâm tức Phật”,
“Tức tâm thị Phật”. Sư bèn mang bộ Kim
cương kinh sớ sao đến đó mong phá bỏ chủ
trương trên. Một hôm, sư gặp một bà lão
bán bánh bên đường, Sư vào hàng định mua
bánh để điểm tâm. Bà lão hỏi:
- Sư đang mang cái gì thế?
Sư đáp:

- Bộ Kim cương kinh sớ sao!
Bà lão nghe xong, nói với ngài Đức sơn:
- Tôi có một câu hỏi, nếu sư trả lời được
thì xin cúng dường bánh, bằng không thì
mời Sư đi nơi khác mà mua.
Sư nói:
- Bà cứ hỏi.
Bà lão liền hỏi (Đại 48, 143 hạ).
- Kinh Kim cương nói: “Quá khứ tâm
ĐỨC SƠN TAM THẾ TÂM BẤT KHẢ ĐẮC

Í
bất khả đắc, hiện tại tâm bất khả đắc, vị lai
tâm bất khả đắc”, vậy sư muốn điểm cái
tâm nào?”.
Ngài Đức sơn lúng túng, không trả lời
được.
ĐỨC SƠN TUYÊN GIÁM (782-865)
...........
Vị Thiền tăng ở đời Đường, người Kiếm
nam (Tứ xuyên), họ Chu, pháp danh Tuyên
giám.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, đến năm 20 tuổi
thụ giới Cụ túc, thông suốt yếu chỉ của các
kinh Đại Tiểu thừa, vì thường giảng kinh
Kim cương bát nhã nên người đương thời
gọi Sư là Chu Kim cương.
Sư nghe ở phương Nam Thiền pháp
thịnh hành, đề xướng “Trực chỉ nhân tâm,
kiến tính thành Phật”, khác hẳn với sở học
của Sư. Sư muốn biện luận với các nhà Thiền
học miền Nam mong dập tắt thuyết của họ,
nên sư mang bộ Kim cương kinh sớ sao của
ngài Đạo nhân ra khỏi đất Thục đến Lễ
dương định vấn nạn thiền sư Long đàm
Sùng tín. Không ngờ, trong lúc vấn đáp, sư
hoát nhiên đốn ngộ, bèn đốt Kim cương sớ
sao và trở thành đệ tử đời thứ 5 của dòng
Thanh nguyên.
Sư là bậc tu hành nghiêm khắc, thường
dùng gậy đánh người học để tiếp dẫn họ,
nên có danh xưng là “Đức sơn bổng”.
Sư ở tại Lễ
dương 30 năm,
gặp lúc vua Vũ
tông (ở ngôi 841-
846) nhà Đường

phế bỏ Phật giáo,
sư vào lánh nạn ở
một thạch thất
trong núi Độc
phù.
Đầu năm Đại
trung (847-859),
theo lời thỉnh cầu của Thái thú Vũ lăng (Hồ
nam) tên là Tiết đình vọng, sư mới đến Đức
sơn hoằng dương tông phong, dần dần nơi
này trở thành một đại tùng lâm, đạo phong
của sư sánh ngang với các ngài Qui sơn, Động
sơn, Lâm tế.
Ngày 3 tháng 12 năm Hàm thông thứ 6
(865), bỗng nhiên sư bảo các môn đồ rằng
(Đại 51, 318 thượng): “Nắm bắt hư không,
đuổi theo tiếng vang, chỉ nhọc tâm thần các
ông thôi, tỉnh mộng rồi mới biết lỗi, rốt cuộc
có gì đâu?”. Nói xong, sư ngồi yên thị tịch,
thọ 84 tuổi, 65 tuổi hạ, vua ban thụy hiệu
“Kiến Tính Đại Sư”.
Đệ tử của sư rất đông, trong đó có nhiều
vị nổi tiếng như: Nham đầu Toàn khoát,
Tuyết phong Nghĩa tồn, Thụy long Tuệ cung,
Tuyền châu Ngõa quan, Song lưu Úy trì v.v...
[X. Tống cao tăng truyện Q.12; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.15; Tổ đường tập Q.5;
Ngũ đăng hội nguyên Q.7].
ĐỨC THANH (1546-1623)
.....
Vị tăng ở đời Minh, người Toàn tiêu,
Kim lăng (An huy), họ Thái, tự Trừng ấn,
hiệu Hàm sơn.
Năm 11 tuổi, sư đã lập chí xuất gia, năm
sau sư đến chùa Báo ân theo ngài Tây lâm
Vĩnh ninh học tập kinh điển và học thông
cả Nho giáo, Đạo giáo. Năm 19 tuổi, sư đến
yết kiến ngài Vân cốc Pháp hội ở núi Thê

hà, nhân đọc bộ Trung phong quảng lục mới
quyết chí tham thiền. Sư bèn trở lại chùa
Báo ân y vào ngài Vô cực Minh tín xuất gia
thụ giới Cụ túc. Nhân nghe giảng Hoa
nghiêm huyền đàm, ngưỡng mộ đạo phong
của ngài Thanh lương Trừng quán nên mới
lấy tự là Trừng ấn.
Năm Gia tĩnh 44 (1565), Sư lại tham yết
ngài Pháp hội, được ngài trao cho công án
Niệm Phật. Từ năm Long khánh thứ 5
(1571) về sư, sư vân du các nơi, tham học
ĐỨC THANH
Đức Sơn Tuyên Giám

Í
ở các trường giảng
tại kinh thành,
yết kiến hai ngài
Biến dung và
Tiếu nham.
Niên hiệu Vạn
lịch năm đầu
(1573), Sư lên núi
Ngũ đài, thấy
phong cảnh Hàm
sơn thanh tú kì vĩ
mới dùng làm hiệu. Năm Vạn lịch thứ 9
(1581), sư cùng với ngài Phúc đăng thỉnh
500 vị Đại đức trong kinh thành lên mở hội
Vô già trên núi Ngũ đài, Thái hậu cũng sai
sứ đến cầu phúc cho Thái tử. Về sau, sư ở
tại Lao sơn, Đông hải (Lao sơn, tỉnh Sơn
đông), nổi tiếng một thời. Năm Vạn lịch 14
(1586), vua Thần tông đem 15 bộ Đại tạng
kinh ban cho các chùa lớn trong nước trong
đó có chùa Lao sơn. Đồng thời, Thái hậu
làm chùa Hải ấn rồi thỉnh sư trụ trì.
Năm Vạn lịch 23 (1595), vì tội tự ý sửa
chùa Hải ấn, lại bị ghen ghét và vu cáo, nên
Sư bị đày đến Lôi châu (Quảng đông). Năm
Vạn lịch 28 (1600), theo lời mời của ngài
Nam thiều Đạo chúc, Sư đến trụ ở Tào khê,
năm sau Sư mở lại Tổ đình, chọn tăng thụ
giới, mở trường học, nuôi sa di, thiết lập
thanh qui, chấn hưng gia phong của Tổ. Năm
Vạn lịch 42 (1614), trước khi chết, Thái hậu
đã ban chiếu ân xá cho sư được mặc tăng
phục trở lại. Từ đó, sư thường đi thuyết pháp
hoằng hóa ở các nơi danh sơn thắng tích.
Năm Vạn lịch 44 (1616), sư sáng lập Pháp

vân thiền tự ở ngọn Ngũ nhũ tại Lô sơn,
phỏng theo pháp hội của ngài Tuệ viễn,
chuyên tu tịnh nghiệp. Năm Thiên khải thứ
2 (1622), sư lại nhận lời mời của quan Thái
thú Thiều châu là Trương công về Tào khê
lần nữa để hoằng pháp. Tháng 10 năm Thiên
khải thứ 3 (1623) sư tịch, thọ 78 tuổi, thụy
hiệu “Hoằng Giác Thiền Sư”. Người đời sau
dựng tháp thờ sư ở sườn núi Thiên tử chùa
Nam hoa và gọi sư là Hàm sơn đại sư.
Tư tưởng của sư lúc sinh thời là dung
hợp Thiền với Hoa nghiêm, đề xướng
thuyết “Thiền Tịnh vô biệt, tam giáo qui
nhất” (Thiền và Tịnh độ không khác nhau,
Phật giáo, Đạo giáo và Nho giáo là một).
Sư cùng với các ngài Châu hoành, Chân
khả và Trí húc được gọi chung là bốn vị
Đại cao tăng của Trung quốc ở cuối đời
Minh. Đệ tử của sư có các vị: Phúc thiện,
Thông quýnh.
Các trước tác của sư gồm có: Hoa nghiêm
cương yếu 80 quyển, Lăng nghiêm kinh
thông nghị 10 quyển, Pháp hoa kinh thông
nghĩa 7 quyển, Khởi tín luận trực giải, Viên
giác kinh trực giải, Triệu luận lược chú, mỗi
thứ 2 quyển, Duy thức luận giải, Tịnh độ
hội ngữ, Trung dung trực chỉ, Xuân thu tả
thị tâm pháp, Lão tử đạo đức kinh chú, Quan
Lão Trang ảnh hưởng luận.
Ngoài ra, còn có bộ “Hàm sơn mộng du
tập” 55 quyển, Hàm sơn ngữ lục 20 quyển
do đệ tử sư thu chép biên tập.
[X. Tịnh độ thánh hiền lục Q.5; Cao tăng
trích yếu Q.3; Chính nguyên lược tập Q.8;
Tục kê cổ lược Q.3; Tục đăng tồn cảo Q.12].
ĐỨC THIỀU (891-972)
Vị Thiền tăng ở đời Tống, người Long
tuyền, Xử châu (Chiết giang), có thuyết

nói sư là người
Tấn vân (Chiết
giang), họ Trần, là
Tổ chứ 2 của tông
Pháp nhãn.
Năm 15 tuổi, sư
xuất gia, đến 18
tuổi thụ giới Cụ
túc. Sư từng tham
yết 54 vị cao đức,
cuối cùng nối pháp
ĐỨC THIỀU
Đức Thanh
Đức Thiều

Í
của ngài Pháp nhãn Văn ích ở Lâm xuyên.
Sư từng vào núi Thiên thai chiêm bái các
di tích của đại sư Trí khải, trụ lại ở chùa
Bạch sa.
Sau, sư được Ngô việt vương Tiền hoằng
thục thỉnh về Hàng châu, tôn làm Quốc sư.
Lúc bấy giờ, ngài Loa khê Nghĩa tịch đang
trụ ở núi Thiên thai, than thở là kinh sách
của tông Thiên thai đã bị thất lạc nhiều và
nghe nói những kinh sách ấy hiện còn ở
bên Cao li, nên bàn với sư, sư bèn xin Tiền
hoằng thục sai sứ đi thỉnh về. Sau, sư dời về
ở chùa Thiên thai Bát nhã và kiến tạo mấy
mươi đạo tràng.
Năm Khai bảo thứ 5 (972) đời vua Thái
tổ nhà Tống Sư tịch, thọ 82 tuổi.
Đệ tử của sư gồm các vị: Vĩnh minh Diên
thọ, Trường thọ Bằng ngạn, Đại ninh Khả
hoằng v.v...
Sư để lại trước tác: Truyền đăng lục.
[X. Tống cao tăng truyện Q.13; Thiền
lâm tăng bảo truyện Q.7; Liên đăng hội yếu
Q.27].
ĐỨC TÔNG (1621-1684)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động sống
vào đời Thanh, người Linh lăng (Quảng tây),
họ Tưởng, tự là Kính đình.
Năm 13 tuổi, sư thụ giáo nơi ngài Vô
học ở am Đại định tại Vĩnh châu (Hồ nam).
Năm 27 tuổi, sư xuất gia và tham học các
ngài Thiên đức, Tây liên, La hán v.v... Rồi
sư đến Thiên viên tham yết ngài Nghĩa
sơn Thả chuyết. Sau, nhân xem ngữ lục
của ngài Ác Trung Trí phù ở Nghi sơn mà

sinh lòng thán phục và ngưỡng mộ, cho
nên, năm 33 tuổi, sư đến tham bái ngài
Nghi sơn, năm 35 tuổi, sư thăng tòa giảng
pháp và đến năm 37 tuổi thì được nối
pháp của thầy.
Năm Khang hi 23 (1684) Sư tịch, thọ
64 tuổi.
Sư có tác phẩm: Kính đình tông thiền
sư ngữ lục 2 quyển.
ĐỨC TUÊ
.....
Phạm: Guịamati.
Dịch âm: Lũ noa mạt để, Cù na mạt để,
Cầu na ma đế.
Cao tăng người Nam Ấn độ, sinh vào
khoảng hậu bán thế kỉ V đến tiền bán thế
kỉ VI, là một
trong 10 vị Đại
luận sư Duy
thức, thầy của sư
An tuệ.
Ngài thông
minh từ nhỏ,
học suốt ba tạng,
hiểu rõ lí Tứ đế,
lại sở trường về
Thiền định.
Thời bấy giờ ở nước Ma yết đà có một ngoại
đạo Số luận tên là Ma đạp bà (Phạm:
Màdhava) học thông nội ngoại điển, biện
luận rất tinh vi, mạch lạc, được nhà vua sùng
kính, ban cho bổng lộc hai thành ấp. Ngài
Đức tuệ muốn hàng phục ngoại đạo này nên
sai môn nhân đến báo cho ông ta biết trước
là ba năm sau ngài sẽ tranh luận đế phá
thuyết của ông ta. Đúng hẹn, ngài và Ma
đạp bà biện luận với nhau trước sự chứng
kiến của nhà vua. Đến ngày thứ 6 thì Ma

đạp bà lí cùng lực kiệt, thổ huyết mà chết.
Ngài xin vua lấy nhữngthànhấp đã phong
cho ngoại đạo để kiến thiết già lam, vua
chấp thuận và cúng dường ngài rất hậu.
Về sau, ngài từng ở chùa Na lan đà, tiếng
tăm lừng lẫy một thời. Ngoài ra, có thời gian
ngài cùng với ngài Kiên tuệ đến ở chùa A
chiết la tại nước Phạt lạp tì để trước tác các
bộ luận.
Cứ theo cuốn “Sử Phật giáo Ấn độ” của
Đa la na tha (Phạm:Tàranàtha), thì Đức
ĐỨC TUÊ
Đức Tuệ

Í
tuệ đệ tử của ngài Đức quang (Phạm:
Guịaprabha), theo ngài An tuệ học tập
rồi soạn ra bộ Trung luận sớ để phá thuyết
của ngài Thanh biện (Phạm: Bhavya) và
đệ tử của ngài là Tam bát la đô đa (Phạm:
Sampraduta).
Nhưng luận Thành duy thức quyển 1
phần đầu thì lại cho rằng, sư An tuệ là môn
nhân của ngài Đức tuệ, trái ngược hẳn với
thuyết trong Sử Phật giáo Ấn độ của Đa la
na tha nói trên.
Các trước tác của ngài gồm có: Duyên
khởi sơ phần phân biệt thuyết luận sớ, Giải
thuyết như lí luận sớ, Trung luận sớ, Duy
thức tam thập tụng thích, luận Tùy tướng
1 quyển.
[X. Đại đường tây vực kí Q.8, Q.9, Q.11;
Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.4; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.2; Ấn độ triết học nghiên cứu Q.5;
Câu xá luận sớ của Xứng hữu (bản dịch
tiếng Nhật)].
ĐỨC VƯƠNG QUAN ÂM
Thân Phạm vương, một trong 33 hóa
thân của bồ tát Quan âm.
Phẩm Phổ môn trong kinh Pháp hoa
quyển 7 (Đại 9, 57 thượng), nói: “Nếu cần
đến thân Phạm vương để hóa độ chúng sinh,
thì bồ tát Quan âm liền thị hiện thân Phạm
vương để thuyết
pháp cho chúng
sinh ấy nghe”.
Phạm vương
đứng đầu cõi Sắc,
phúc đức rất thù

thắng nên gọi là
Đức vương. Hình
tượng Đức vương
ngồi kết già trên
phiến đá, tay trái
để ở trước rốn,
tay phải cầm nhành dương liễu.
ĐƯƠNG CƠ CHÚNG
Những người nhờ phúc duyên đời trước
nay đã thuần phục, nên vừa nghe giáo pháp
liền được độ, là một trong bốn chúng nghe
pháp.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.2 phần dưới;
Đại minh tam tạng pháp số Q.15]. (xt. Tứ
Chúng).
ĐƯƠNG CƠ ÍCH VẬT
Tùy theo căn tính của chúng sinh mà
giáo hóa làm lợi ích cho họ một cách thích
hợp và đúng lúc.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 1 phần
trên của ngài Trí khải nói (Đại 33, 684
thượng): “Về đương cơ ích vật, các kinh khác
không nói đến ý nghĩa đặt ra các phương
tiện khéo léo để hóa độ chúng sinh của Như
lai, còn kinh này thì nói rõ nguồn gốc lập
giáo của Ngài”.
ĐƯƠNG ĐẦU BỔNG HÁT
Ngay trong cái đánh và tiếng hét mà tỉnh
ngộ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Đánh (bổng) và hét (hát) là phương pháp
tiếp dẫn người học của các bậc thầy lỗi lạc
kì tài trong Thiền lâm làm cho họ chuyển
mê khai ngộ. Gậy đánh bắt nguồn từ ngài
Đức sơn, tiếng hét thì từ ngài Lâm tế mà ra,
nên đã có câu “Đức sơn đánh, Lâm tế hét”
được truyền tụng trong các tùng lâm.
(xt. Bổng Hát).

ĐƯƠNG KIM NHƯ LAI
Vua là Như lai, lạy vua tức là lễ Phật.
Đây là chủ trương của Đạo nhân thống Pháp
ĐƯƠNG KIM NHƯ LAI
Đức Vương Quan Âm

Í
quả ở đời Bắc Ngụy.
Do ảnh hưởng của chủ trương này mà
Phật giáo thời Bắc Ngụy đã trở thành “tính
cách quốc gia”, nghĩa là Phật giáo một mặt
nhờ sự tín ngưỡng và bảo hộ của nhà vua
mà được phát triển mạnh mẽ, số chùa viện
và tăng ni tăng lên rất nhanh, việc đúc
chuông, tạc tượng cực thịnh một thời; nhưng
mặt khác, cũng vì thế mà Phật giáo dần dần
mất tính siêu việt của tôn giáo, vì khuất phục
dưới quyền ông vua và kẻ thống trị cũng
thường tìm mọi lí do để sa thải tăng ni, hạn
chế sự phát triển của Phật giáo.
Ngài Tuệ viễn (334-416) ở Lô sơn là người
cùng thời đại với Đạo nhân thống Pháp quả,
có soạn luận “Sa môn bất kính vương giả”
để phản đối chủ trương của Pháp quả một
cách mạnh mẽ.
(xt. Sa Môn Bất Kính Vương Giả Luận).
ĐƯƠNG LAI ĐẠO SƯ
Chỉ bồ tát Di lặc. Nghĩa là trong vị lai,
bồ tát Di lặc sẽ nối tiếp đức Phật Thích ca,
thành Phật ở thế giới Sa bà để dẫn dắt
chúng sinh.
ĐƯƠNG MA MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Quán kinh mạn đồ la, Ngẫu ti
mạn đồ la.
Bức mạn đồ la ở chùa Đương ma tại Đại
hòa, là một trong 3 mạn đồ la của tông Tịnh
độ Nhật bản.
Bức vẽ này được dệt bằng tơ ngó sen
(ngẫu ti), vì quá lâu đời nên đã bị rách nát,
nay chỉ còn những mãnh vụn mà thôi. Trong
năm Văn qui (1501-1503), mạn đồ la này
được vẽ lại nên còn gọi là Văn qui mạn đồ

la. Toàn bức vẽ được chia làm Nội trận và
Ngoại trận:
- Nội trận là Lầu gác báu lấy Di đà tam
tôn (Di đà, Quan âm, Thế chí) làm trung
tâm, phía trước là ao báu, ở giữa ao nổi lên
một sân vũ nhạc để ca múa, hai bên hội Vũ
nhạc bày xếp hội Phụ tử tương nghinh để
đón tiếp người vãng sinh.
- Ngoại trận thì chia làm hai bên và phía
dưới, biểu thị ý nghĩa trong kinh Quán vô
lượng thọ; phần bên phải gồm 13 pháp
quán, phần bên trái là 11 bức vẽ của phần
tựa, phần dưới là tướng đón tiếp lên chín
phẩm.
Bức vẽ cũ hình vuông, mỗi bề 4,5m, còn
bức vẽ lại thì được thu nhỏ hơn, chỉ bằng
một phần tư bức cũ, nhưng rất phổ biến.
ĐƯƠNG MA MẠN ĐỒ LA HỘI QUYỂN
Gồm 2 quyển là mạn đồ la Tịnh độ, được
cất giữ ở chùa Quang minh tại Liêm thương,
Nhật bản.
Những bức vẽ trong tác phẩm này miêu
tả sự tích nhân duyên làm ra Đương ma
mạn đồ la vào thời đại Nại lương. Nội dung
như sau: Người con gái của Đại thần Hoành
bội nhờ phát tâm chép 1.000 cuốn kinh
Xưng tán tịnh độ mà cảm được một vị Hóa
ni (hóa thân của Phật A di đà) ứng hiện.
Vị Hóa ni dạy người con gái gom những
sợi tơ ngó sen nhuộm thành năm mầu để
dệt mạn đồ la. Khi mạn đồ la được hoàn
thành, vị Hóa ni phóng hào quang rồi đi.
ĐƯƠNG MA MẠN ĐỒ LA HỘI QUYỂN
Đương Ma Mạn Đồ La

Í
Người con gái nhờ bản nguyện ấy mà sau
được tiếp đón về Tịnh độ.
Bức mạn đồ la Đương ma này là kiệt tác
của thời đại Nại lương.
ĐƯƠNG MA TỰ
Cũng gọi Nhị thượng sơn Thiền lâm tự.
Chùa ở chân núi Nhị thượng, thôn
Đương ma, quận Cát thành, phía bắc huyện
Nại lương, Đại hòa, Nhật bản, do em của
thái tử Thánh đức tên là Ma lữ tử vương
sáng lập ở làng Sơn điền, Hà nội (phủ Đại
phản), nguyên tên là Vạn pháp tạng viện.
Đến năm Thiên hoàng Thiên vũ thứ 9 (681)
mới được dời đến địa điểm hiện nay (chân
núi Nhị thượng).
Thời đại Nại lương, con gái của Đằng
nguyên Phong thành tên là Trung tương
(Ni sư Pháp như) vào ở chùa này, có cúng
dường bức tranh Tịnh độ biến tướng
(Đương ma mạn đồ la) do chính tay bà dệt.
Khoảng năm Trị thừa (1177-1180), chùa
bị thiêu hủy, sau đó được Nguyên lại triều
tái thiết. Tượng bồ tát Di lặc ngồi cao 2,2m
ở Kim đường và tượng Tứ thiên vương bằng
sơn khô là những tác phẩm của thời kì Bạch
phượng. Giảng đường được xây cất vào thời
kì Liêm thương, bên trong có thờ tượng
Phật được tạo vào thời Đằng nguyên. Bản
đường là tòa nhà lớn nhất của chùa, là công
trình kiến trúc của thời đại Liêm thương,
được xây cất ở phía đông Mạn đồ la đường.
Trong khám thờ Phật trên đàn, có thờ
Đương ma mạn đồ la.
ĐƯƠNG PHẬN KHÓA TIẾT
Tiếng dùng trong giáo phán của tông

Thiên thai.
1. Đương phận: Nghĩa là bốn giáo Tạng,
Thông, Biệt, Viên, mỗi giáo có giáo, hành, lí
của đương phận, cũng tức là tùy theo bản ý
của các kinh mà phán giáo, như kinh A hàm
là khiến cho lìa sinh tử vào Niết bàn mà
nói, nên thuộc về Đương phận.
2. Khóa tiết: Nghĩa là vượt ba giáo trước
mà nói thẳng vào lí Viên giáo, cũng tức là
căn cứ vào ý của kinh Pháp hoa mà định
nghĩa các kinh khác. Bởi vì, nghĩa môn
Đương phận là cái đương vị của tất cả các
kinh được thuyết giảng trong một đời đức
Phật, cho nên, nhờ Đương phận mà thành
cái “diệu tương đãi” của kinh Pháp hoa, do
đó mà giả lập phương tiện tạm thời.
Còn nghĩa môn khóa tiết thì nhờ kinh
Pháp hoa mà thấy được tất cả kinh đức Phật
thuyết giảng trong một đời, cho nên, do khóa
tiết mà thành cái “diệu tuyệt đãi”, đó là bản
ý của Phật.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 1 phần
dưới (Đại 33, 691 thượng), nói: “Đương
phận, như ba tạng kinh, đức Phật tùy theo
các duyên mà tuyên nói các giáo pháp (...);
còn Khóa tiết thì vì không có đối đãi nên
không có bốn giáo, không có thân, khẩu
nói riêng biệt”.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.3;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chúc Q.thượng].
ĐƯƠNG THỂ TỨC KHÔNG
Thể của tất cả pháp hữu vi tức là cái
không.
ĐƯƠNG THỂ TỨC KHÔNG
Bản Đường chùa Đương Ma

Í
Bởi vì vạn tượng đều do nhân duyên giả
hợp mà có, tất cả đều như mộng như huyễn,
không có thực tính. Quán xét “đương thể
tức không” gọi là Thể không quán.
(xt. Thể Không Quán).
ĐƯƠNG THỂ TỨC THỊ
Ngay cái đó tức là bản thể. Như đương
thể của sóng tức là nước, đương thể của phiền
não tức là bồ đề, đương thể của sinh tử tức
là Niết bàn. Nước hay sóng, bồ đề hay phiền
não, đều do cái nhìn bằng thực trí hay vọng
tình mà có sai khác. Nhìn bằng vọng tình
thì pháp giới đều là sinh tử, nhìn bằng thực
trí thì pháp giới đều là Niết bàn.
Đương thể tức thị là giáo pháp tột cùng
của Viên giáo trong tông Thiên thai.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.1; Thập bất nhị môn chỉ yếu sao
Q.thượng].
ĐƯƠNG TÌNH HIÊN TƯỚNG
Khi phàm phu sinh khởi vọng tình thì
các loại tướng trạng hiện ra. Ví như khi trong
lòng ngờ vực thì sinh ra quỉ ám. Nhưng tất
cả đều là giả tướng, do vọng tưởng chấp trước
mà nhận là có thực.
Đương tình hiện tướng ở đây tương
đương với tính “Biến kể sở chấp” trong ba
tính của Duy thức.
(xt. Tam Tính).
ĐƯƠNG TƯỚNG TỨC ĐẠO
Tướng trạng của các pháp tức là đạo chân
thực.
Nghĩa là trong các sự tướng tầm thường
của thế gian đều có đạo lí sâu xa mầu nhiệm,
cũng như nói “Tức sự nhi chân”.

Môn Sự tướng của Mật tông rất hay bàn
về ý chỉ này.
ĐƯƠNG VỊ TỨC DIÊU
Ở ngay địa vị hiện tại là vi diệu.
Nghĩa là mặc dù chúng sinh còn sống
giữa thế tục, chưa thay đổi địa vị phàm phu
của mình, nhưng vẫn có thể khế hợp chân
lí. Tức bất luận sự vật nào, địa vị của nó đều
vi diệu, như cách nhìn của vị thầy thuốc
giỏi, chất độc có cái diệu của chất độc, thuốc
có cái diệu của thuốc.
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển
11 nói: Tâm pháp hoa là đương vị tức diệu,
không thay đổi bản vị, không xa lìa tội
nghiệp mà cũng có thể thành Phật đạo.
ĐƯỜNG
Phạm:Pràsàda, Layana.
Cũng gọi Điện đường.
Những tòa nhà trong tùng lâm dùng để
thờ Phật, giảng kinh và tu hành. Cùng với
ngôi tháp là những kiến trúc chính trong
chùa, như Đường và tháp gọi chung là Đường
tháp. Hoặc căn cứ theo tượng Bản tôn được
thờ mà đặt tên, như Pháp vương điện, Thích
ca đường, Diêm ma đường v.v... hoặc theo
việc dùng cho pháp hội, tu hành mà đặt tên,
như Giới đàn đường, Tán Phật đường. Giảng
đường v.v... hoặc theo vị trí và hình dáng
mà đặt tên, như Trung đường, Bản đường;
hoặc thờ tượng và di cốt của Tổ sư thì gọi là
Xá lợi điện, Khai sơn đường v.v... Cũng có
trường hợp nhà được dùng vào việc sinh hoạt
hàng ngày thì gọi là Trai đường, Trà đường
v.v... Về hình dáng thì phần nhiều xây cất
theo hình vuông và hình chữ nhật.
[X. kinh Niết bàn Q.29 (bản Bắc); luật Tứ
phần Q.35; Lạc dương già lam kí Q.1 đến Q.5].
ĐƯỜNG BAN

Vị trí của các ban trong điện đường. ĐƯỜNG BAN

Í
Chỗ ngồi của các ban trong điện đường
căn cứ theo chức vị, đia vị mà được qui định.
ĐƯỜNG CHIÊU ĐỀ TỰ
Tên cũ: Long hưng tự.
Cũng gọi Kiến sơ luật tự.
Gọi tắt: Chiêu đề tự.
Tổng bản sơn của Luật tông Nhật bản,
nằm ở Ngũ điều Tây kinh, thành phố Nại
lương, là một trong bảy ngôi chùa lớn ở Nam
đô, do đại sư Giám chân người Trung quốc
sáng lập.
Chùa này và chùa Đông đại là hai đạo
tràng lớn truyền bá và nghiên cứu Luật học.
Vào năm Thiên bình thắng bảo thứ 6 (754),
ngài Giám chân đưa các đệ tử đến Nhật
bản, Thiên hoàng Thánh vũ xin qui y ngài
và tháng 4 năm ấy nhà vua thụ giới Bồ tát
ở chùa Đông đại. Sau đó không lâu, Thiên
hoàng lấy đất của thân vương Tân điền bộ
ban cho ngài để xây cất chùa này, làm được
nửa chừng thì Thiên hoàng băng hà. Thiên
hoàng Hiếu liêm lên kế vị và tiếp tục công
việc mà người tiền nhiệm đã bỏ dở. Đến
năm Thiên bình bảo tự thứ 3 (759) thì chùa
hoàn thành, được ban hiệu là “Đường
Chiêu Đề Tự”, cùng năm ấy, Thiên hoàng
Thuần nhân thụ giới ở chùa này, ngài Hiền
cảnh chép Đại tạng kinh 5048 quyển để
dâng cúng.
Trong năm Diên lịch, luật sư Như bảo ở
tại chùa này tuyên giảng giới luật. Niên hiệu
Đại đồng năm đầu (806), Thiên hoàng Bình
thành ban chiếu chỉ mở an cư, thỉnh những
vị tăng giới hạnh thanh tịnh giảng các kinh
Pháp hoa, Tối thắng, Nhân vương v.v... Niên

hiệu Hoằng nhân năm đầu (810), xây cất
thêm tháp năm tầng, cung điện, hồi lang
v.v... Năm Hoằng nhân thứ 2 (811), Thiên
hoàng Tha nga ra sắc lệnh cho tăng ni phải
học tập nghiên cứu giới pháp, nếu ai vi phạm
sẽ bị xử trị theo đúng giới luật.
Về sau, chùa dần dần hoang tàn, trong
năm Gia trinh, ngài Giác thịnh làm trụ trì,
chùa được trung hưng. Nhưng đến thời đại
Túc lợi, tài sản của chùa bị Vũ gia cướp đoạt,
diện tích chùa cũng bị thu hẹp. Trong năm
Trường khánh chùa được sửa lại và trong
năm Nguyên lộc nhiều tòa nhà mới được
xây cất thêm. Đến thời Minh trị Duy tân
chùa lại rơi vào tình trạng suy đồi, nội bộ
cũng bị phân hóa: Các chùa trực thuộc trước
kia nay tách ra độc lập hoặc lệ thuộc vào các
chùa khác. Nhưng đến tháng 8 năm Minh
trị 33 (1900), các chùa chi nhánh độc lập đó
lại cùng tôn chùa này (Đường chiêu đề) là
Tổng bản sơn.
Hiện nay chùa này có 21 chùa chi nhánh
trực thuộc. Trong chùa còn cất giữ rất nhiều
di vật văn hóa, nổi tiếng hơn cả có tượng
hòa thượng Giám chân ngồi, tết bằng hai
lớp sợi gai và tượng Dược sư Như lai cùng
các tượng Phật khác chạm bằng gỗ. Ngoài
ra, còn có bộ Đông chinh hội truyện 5 quyển,
nhiều loại kinh chép tay và các sách vở cổ.
ĐƯỜNG CHỦ
Gọi đủ: Diên thọ đường chủ.
Chức vụ trông coi tất cả các việc trong
Diên thọ đường (phòng chữa và dưỡng bệnh).
Điều Diên thọ đường chủ tịnh đầu trong
ĐƯỜNG CHỦ
Kim Đường chùa Đường Chiêu Đề

Í
Thiền uyển thanh qui quyển 4 (Vạn tục 111,
449 hạ), nói: “Khi tuyển chức vụ Đường chủ,
phải thỉnh người có lòng rộng lượng, nhẫn
nại, chịu khó, đạo niệm chu toàn, chăm nuôi,
an úy bệnh tăng, biết rõ nhân quả”.
Ngoài ra, những người trông coi các việc
khác cũng gọi là Đường chủ, như: Thủy lục
đường chủ, La hán đường chủ. Nhưng danh
từ Đường chủ ở đây chỉ đặc biệt chỉ cho
Diên thọ đường chủ là dùng tên chung làm
tên riêng.
ĐƯỜNG DẠNG
Cũng gọi Thiền tông dạng.
Kiểu mẫu đời Đường Trung quốc.
Một kiểu kiến trúc theo gót Thiền tông
từ Nam Tống truyền đến Nhật bản vào đầu
thời đại Liêm thương.
Mới đầu, kiểu kiến trúc này chỉ được sử
dụng trong các chùa viện Thiền tông, nhưng
về sau được sử dụng rộng rãi. Kiểu kiến trúc
cố hữu của Nhật bản và lối kiến trúc của
đời Đường Trung quốc này là hai dòng chủ
yếu về mặt kiến trúc của Nhật bản. Điểm
đặc sắc của lối kiến trúc này là ngôi chùa
được phối trí theo một đường thẳng. Một
đặc sắc khác là các bộ phận của kiến trúc
được cấu tạo một cách rất tỉ mỉ, như Điện
Xá lợi của chùa Viên giác ở Liêm thương,
Quan âm đường của chùa Vĩnh bảo ở Kì
phụ, Địa tạng đường của chùa Chính phúc
ở Đông kinh v.v...
ĐƯỜNG ĐẠI HÒA THƯỢNG ĐÔNG CHINH
TRUYÊN
Cũng gọi Đường Giám chân quá hải đại
sư đông chinh truyện, Đông chinh truyện,

Giám chân đại hòa thượng truyện kí.
Có 1 quyển, do ngài Nguyên khai, vị tăng
Nhật bản, soạn bằng Hán văn thu vào Đại
chính tạng tập 51.
Nội dung trình bày về tiểu sử của ngài
Giám chân. Trước hết nói về sự ra đời, xuất
gia, thụ giới, cầu học, truyền bá Luật của
ngài Giám chân, kế đến, tường thuật từ năm
Thiên bảo thứ 2 (743) đời Đường trở đi, đã
năm lần ngài toan vượt biển sang Nhật mà
không thành, nên ngài đi giáo hóa ở các vùng
Quảng đông, Giang nam. Sau đó, vào năm
Thiên bảo 12 (753), ngài lại vượt biển lần
thứ 6 để qua Nhật và lần này đã thành công.
Vào năm 754 (năm Thiên bình thắng
bảo thứ 6 của Nhật bản), ngài đặt chân lên
đất Nhật, sáng lập chùa Đường chiêu đề và
truyền thụ giới luật. Cuối cùng, ngài nhập
tịch vào năm Thiên bình bảo tự thứ 7 (763).
Sách này là tư liệu quan trọng nhất trong
truyện ngài Giám chân, và ngoài Đại chính
tạng ra, nó còn được thu vào Quần thư loại
tòng truyện bộ, Đại Nhật bản Phật giáo toàn
thư du phương truyện tùng thư 1, Nhật bản
Đại tạng kinh Luật tông chương sớ 2 v.v...
[X. Đông vực truyền đăng mục lục Q.hạ;
Chư tông chương sớ lục Q.2].
ĐƯỜNG ĐẠI PHẬT GIÁO
Phật giáo đời Đường.
Phật giáo đời Đường bước ra khỏi lĩnh
vực của thời kì du nhập, từ Hán qua Nam
Bắc triều, mà tự sáng lập nhiều tông phái
ĐƯỜNG ĐẠI PHẬT GIÁO
Địa Tạng Đường chùa Chính Phúc

Í
mới. Hầu hết các vua nhà Đường đều ủng
hộ Phật giáo, lại thêm nhiều vị cao tăng thạc
học xuất hiện, sự nghiệp dịch kinh phát triển
trước kia chưa từng thấy, các chùa viện được
xây dựng ở khắp nơi, hội họa của Phật giáo
trình hiện những đường nét mới, văn học,
nghệ thuật phát đạt rực rỡ, nên có thể nói,
đời Đường là thời đại hoàng kim của Phật
giáo Trung quốc.
Các tông phái Phật giáo phát triển mạnh
mẽ ở đời Đường gồm có:
1. Tịnh Độ Tông: Do các ngài Đạo xước
và Thiện đạo hoằng truyền. Ngài Đạo xước
giảng kinh tất cả 200 lần, mỗi ngày niệm
danh hiệu Phật bảy vạn biến, hết lòng giáo
hóa dân chúng, đề xướng pháp “Tiểu đậu
niệm Phật”(dùng những hạt đậu nhỏ để đếm
trong khi niệm Phật, như ngày nay ta lần tràng
hạt vậy), soạn An lạc tập 2 quyển. Ngài Thiện
đạo xiển dương pháp môn niệm Phật ở các
chùa Ngộ chân, Thực tế, Quang minh tại
Trường an, chép 10 vạn quyển kinh A di
đà, vẽ 300 bức tranh Tịnh độ biến tướng và
trông coi công việc tạc tượng Phật lớn bằng
đá ở chùa Phụng tiên tại hang đá Long môn,
tiếng tăm của ngài vang dội nên rất được
Hoàng gia nhà Đường cũng như các quan
trong triều tôn kính. Ngài còn soạn Quán
kinh sớ, Vãng sinh lễ tán v.v... 5 bộ gồm 9
quyển.
Ngoài ra, tông Tịnh độ còn có những
bậc cao tăng khác như các ngài: Ca tài, Hoài
cảm, Pháp chiếu, Phi tích, Thiếu khang, Tuệ
nhật, Đạo kính v.v...
2. Luật Tông: Tông phái y cứ vào bộ

luật Tứ phần mà hoằng truyền giới luật, gồm
có: Nam sơn luật tông của ngài Đạo tuyên,
Tướng bộ tông của ngài Pháp lệ và Đông
tháp tông của ngài Hoài tố.
Ngài Đạo tuyên chuyên về Luật học, ngài
sưu tầm và nghiên cứu một cách tinh tường
các bộ luật lưu truyền khác nhau, là người
tập đại thành Luật tông. Ngài ở chùa Phong
đức núi Chung nam, được khen tặng là Nam
sơn luật sư. Các trước tác của ngài gồm 35
bộ, 188 quyển. Trong đó, Tứ phần luật hành
sự sao, Giới sớ, Yết ma sớ, Thập tì ni nghĩa
sao và Tỉ khưu ni sao được gọi là Nam sơn
ngũ đại bộ. Năm bộ này là những sách rất
cần thiết cho Luật học.
Ngài Pháp lệ học luật nơi các luật sư
Tĩnh hồng, Hồng uyên, sau qua Giang nam
học luật Thập tụng. Ngài giảng luật Tứ phần
tất cả hơn 40 lần, soạn Tứ phần luật sớ, Yết
ma sớ v.v... Đệ tử ngài có các vị: Mãn ý,
Hoài tố.
Ngài Hoài tố là tổ khai sáng tông Đông
tháp, có soạn bộ Tứ phần luật khai tông kí
để bổ túc cho những chỗ còn thiếu sót trong
thuyết của ngài Pháp lệ.
3. Pháp Tướng Tông: Chuyên nghiên
cứu về thể tính và tướng trạng của các pháp,
thuyết minh diệu lí vạn pháp duy thức.
Thuyết này do bồ tát Thế thân đề xương,
được các tông Địa luận ở thời Nam Bắc triều
và Nhiếp luận ở thời Trần truyền bá. Cuối
cùng đến đời Đường ngài Huyền trang và
đệ tử là sư Khuy cơ thành lập tông Pháp
tướng Duy thức.
Ngài Huyền trang sang Ấn độ cầu pháp,
theo luận sư Giới hiền học Du già duy thức,
khi hồi hương, ngài mang về tất cả 657 bộ
kinh, dịch được 600 quyển kinh Đại bát nhã

ba la mật đa và các bộ luận Hiển dương
thánh giáo, Phật địa, Du già sư địa v.v... Bấy
giờ, chùa Hoằng phúc, nơi ngài Huyền trang
ở, là trung tâm truyền bá của tông Pháp
tướng, nổi tiếng một thời.
4. Hoa Nghiêm Tông: Dựa vào kinh
Đại phương quảng Phật hoa nghiêm để
thuyết minh lí mầu nhiệm của pháp giới
duyên khởi, sự sự vô ngại. Đây là tông phái
mới hưng khởi vào đời Đường, Sơ tổ là ngài
Đỗ thuận, Nhị tổ là ngài Trí nghiễm, Tam
tổ là Pháp tạng. Ngài Đỗ thuận soạn bộ Pháp
giới quán môn, ngài Trí nghiễm soạn Hoa
ĐƯỜNG ĐẠI PHẬT GIÁO

Í
nghiêm kinh sưu huyền kí, Hoa nghiêm kinh
khổng mục chương, Hoa nghiêm ngũ thập
yếu vấn đáp v.v... Những tác phẩm này được
xem là nền tảng để thành lập tông Hoa
nghiêm. Nhưng, trên thực tế, ngài Pháp tạng
mới là tổ khai sáng tông Hoa nghiêm. Ngài
từng giảng kinh Hoa nghiêm ở chùa Thái
nguyên, được Vũ hậu ban hiệu “Hiền Thủ
Đại Sư”. Trong phán giáo Ngũ giáo thập
tông, ngài cho kinh Hoa nghiêm là viên mãn
nhấtvà lấy tư tưởng Nhất thừa viên giáo
làm cơ sở mà mở ratông Hoa nghiêm. Ngài
có soạn hơn 60 bộ sách như: Thám huyền
kí, Ngũ giáo chương, Hoa nghiêm kinh chỉ
qui v.v...
5. Thiên Thai Tông: Căn cứ vào kinh
Diệu pháp liên hoa mà đề xướng thuyết Nhất
tâm tam quán, Tam đế viên dung. Tông
Thiên thai và tông Hoa nghiêm là hai viên
ngọc quí của nền Phật học Trung quốc. Từ
khi ngài Trí khải mở tông vào đời Tùy, ngài
Quán đính thừa kế, đến đời Đường thì bặt
đi một thời gian, rồi sau được các ngài: Trí
uy, Tuệ uy, Huyền lãng, Trạm nhiên tiếp
nối nhau phát huy. Ngài Trạm nhiên là tổ
thứ 6, đã có công trung hưng tông Thiên
thai, mở rộng giềng mối giáo pháp, làm sáng
tỏ ý chỉ sâu kín của đại sư Trí khải, phê
phán học thuyết các tông khác, là tác giả
của những bộ sách: Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm, Pháp hoa văn cú kí và Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết. Sau pháp nạn
Hội xương, tông này suy vi dần.
6. Thiền Tông: Từ Sơ tổ Bồ đề đạt ma
mở pháp ở đời Lương, theo thứ tự truyền

cho các ngài Tuệ khả, Tăng xán, Đạo tín và
Hoằng nhẫn, đến đời Đường thì có ngài
Thần tú, Tuệ năng xuất hiện, chính thức
xác lập Thiền tông. Trong thời gian ấy rất
nhiều bậc cao tăng ra đời, làm cho Thiền
tông một thời cực thịnh. Từ cuối đời Đường
về sau, các tông khác đều rơi vào tình trạng
suy vi dần, chỉ riêng Thiền tông vẫn thịnh
và đã trở thành tông phái tiêu biểu cho Phật
giáo Trung quốc.
Thiền tông đời Đường, ngoài hai phái
Tuệ năng, Thần tú, còn có Ngưu đầu thiền,
là phái của ngài Pháp dung, đệ tử của Tứ tổ
Đạo tín. Hệ phái ngài Thần tú ở miền Bắc,
truyền pháp tại Trường an, Lạc dương, còn
hệ phái ngài Tuệ năng thì ở phương Nam,
mới đầu truyền pháp ở Thiều châu, sau đến
các tỉnh Hồ nam, Giang tây v.v... Hai tông
Nam, Bắc do giáo nghĩa bất đồng mà chia ra
Nam đốn, Bắc tiệm. Bắc tông đời Đường có
thế lực lớn, nhưng về sau suy dần. Còn Nam
tông thì thịnh mãi. Đệ tử của ngài Tuệ năng
có nhiều vị anh tài xuất chúng, nổi tiếng
nhất là các Thiền sư: Thanh nguyên Hành
tư, Nam nhạc Hoài nhượng, Hà trạch Thần
hội, Vĩnh gia Huyền giác, Nam dương Tuệ
trung v.v... Từ giữa đời Đường về sau, Nam
tông rất hưng thịnh, trong đó, hai kệ phái
Thanh nguyên, Nam nhạc thịnh hơn cả,
truyền pháp ở các vùng Giang tây, Hồ nam
v.v... về sau, chia ra năm dòng: Lâm tế, Tào
động, Qui ngưỡng, Vân môn và Pháp nhãn
gọi là Thiền tông ngũ gia, đều thuộc về hai
hệ phái Thanh nguyên và Nam nhạc.
7. Mật tông: Mật giáo du già, nương theo
pháp môn Chân ngôn đà la ni, tu diệu hạnh
Ngũ tướng tam mật được tức thân thành
Phật. Tuy đã được mở đầu từ thời Tây Tấn,

nhưng phải đợi đến thời Đường Huyền tông,
khi các ngài Thiện vô úy, Kim cương trí, Bất
không v.v... từ Ấn độ lần lượt đến Trung
quốc thì Mật tông mới hưng thịnh. Ngài
Thiện vô úy là một vị học giả ở chùa Na lan
đà bên Ấn độ, đến Trung quốc vào khoảng
năm Khai nguyên (713-741), dịch rất nhiều
kinh điển Mật giáo, trong đó, bộ kinh Tì lô
giá na Phật thần biến gia trì là Thánh điển y
cứ căn bản của Mật giáo. Bộ kinh này ngài
dịch chung với đệ tử là sư Nhất hạnh.
Như đã trình bày ở trên, vào đầu và giữa
đời Đường, Phật giáo Trung quốc khá hưng
ĐƯỜNG ĐẠI PHẬT GIÁO

Í
thịnh, nhưng đến cuối đời Đường thì do vua
Vũ tông phế bỏ Phật giáo nên ngoại trừ
Thiền tông, các tông khác lần lượt suy dần.
ĐƯỜNG ĐẠI VIÊN (?-1941)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Vũ cương, tỉnh Hồ nam.
Lúc đầu, ông qui y đại sư Ấn quang, tu
học Tịnh độ, nhân đọc tạp chí Hải triều âm,
ông chuyển sang nghiên cứu Duy thức. Ông
từng giữ các chức Chủ nhiệm giáo vụ viện
Phật học Vũ xương và chủ biên các tạp chí
Hải triều âm, Đông phương văn hóa. Ông
là người giúp đỡ đắc lực cho sự nghiệp hoằng
pháp của đại sư Thái hư trong thời kì đầu.
Ông từng giảng Duy thức tại các Đại học
Vũ hán, Đại học Trung hoa, học viện Văn
hóa Hán khẩu.
Ông có các tác phẩm: Phật học giảng diễn
tập, Duy thức nghiên cứu thuật yếu, Duy
thức dị giản,
ĐƯỜNG ĐẦU
Cũng gọi Đường thượng, Đường đầu hòa
thượng.
Nguyên chỉ chỗ ở (phương trượng) của
vị Trụ trì trong Thiền viện, sau được dùng
để chỉ cho vị Trụ trì trong Thiền lâm.
Lâm tế lục hành lục (Đại 47 504 hạ),
chép: “Vị Thủ tọa nói: Sao ông không đến
hỏi hòa thượng Đường đầu thế nào là đại ý
Phật pháp?”.
[X. mục Nhập viện trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.3; môn Điện đường trong Thiền
lâm tượng khí tiên]. (xt. Phương Trượng).
ĐƯỜNG ĐƯỜNG MẬT MẬT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.

Chân lí tuyệt đối hiển hiện rõ ràng ở
khắp mọi nơi. Giống với từ ngữ “Biến giới
bất tằng tàng”(khắp cõi chưa từng ẩn giấu).
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 18 (Đại
51, 348 hạ) chép: “Tuyết phong có lúc bảo
chúng rằng: “Đường đường mật mật”. Sư
bước ra hỏi: “Đường đường mật mật là cái
gì?” Tuyết phong đứng dậy hỏi: “Nói cái gì?”.
Sư liền lui vào”.
ĐƯỜNG KHÁCH
Loại tranh tượng Phật cuốn lại. Kích
thước lớn nhỏ khác nhau, bức lớn nhất dài
tới hơn 10 trượng, được cất giữ trong cung
Bố đạt lạp (Potala) ở Lhasa, Tây tạng. Còn
thông thường thì khoảng từ hai thước đến
ba thước, dùng để thờ trong nhà. Có bức vẽ
năm mầu, có bức thêu bằng tơ lụa hoặc gấm
vóc. Đây là những tác phẩm nghệ thuật quí
giá của Phật giáo Tây tạng.
ĐƯỜNG NHẤT HUYỀN (1892-1988)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Thanh phố, tỉnh Giang tô.
Ông tốt nghiệp khóa 9 Quân y viện quốc
phòng. Đối với nền Quốc học cũng như y
học Đông Tây, ông nghiên cứu rất sâu sắc.
Năm Dân quốc 18 (1929), ông được gần gũi
với đại sư Thái hư.
Sau khi ra Đài loan, ông dạy ở học viện
Phật giáo Đông phương và chuyên tâm trước
thuật. Những tác phẩm chủ yếu của ông gồm
có: Trung quốc cổ đại, Triết học điều mục,
Trùng đính vô tướng tụng giảng thoại, Thiền
môn thặng ngữ, Pháp hoa kinh bổ thuật,
Lục tổ đàn kinh điều mục, Độc hoa nghiêm
kinh, Pháp hoa kinh kí hợp san, Viên giác
kinh giảng nghĩa.
ĐƯỜNG ỐC LÍ PHIẾN DƯƠNG CHÂU
Ngồi trong nhà mà có thể buôn bán ở

Dương châu. ĐƯỜNG ỐC LÍ PHIẾN DƯƠNG CHÂU

Í
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Dương châu là trung tâm thương nghiệp
phồn thịnh ở Trung quốc. Thiền tông mượn
từ ngữ trên để dụ cho cái diệu dụng tự do tự
tại của vị nạp tăng.
Thung dung lục tắc 30 (Đại 48, 247 hạ)
chép: “Tôi đang chuyên chở hàng hóa đi buôn
bán (Đườngốclí phiến Dương châu)”.
ĐƯỜNG PHẠM VĂN TỰ
Có 1 quyển, do ngài Toàn chân soạn
tập vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 54.
Nội dung biên soạn các ngữ vựng Hán,
Phạm đối chiếu, bao gồm các từ ngữ từ
“Thiên địa nhật nguyệt” đến “Như lai đại
thánh”, trong đó rải rác có các dụng ngữ của
Mật giáo. Cách sắp xếp văn tự giống như bộ
sách Phạm ngữ thiên tự văn (một nghìn chữ
tiếng Phạm) do ngài Nghĩa tịnh soạn vào
đời Đường.
ĐƯỜNG PHỒN HỘI MINH BI
Cũng gọi Sính cữu hòa minh bi, Trường
khánh hội minh bi.
Tấm bia kỉ niệm sự quan hệ đồng minh
giữa nhà Đường và Thổ phồn (Tây tạng),
dựng ở trước chùa Đại chiêu tại trung tâm
Lhasa, Tây tạng.
Đây là tấm bia kỉ niệm lần đồng minh
sau cùng giữa nhà Đường và Thổ phồn được
khắc vào năm Trường khánh thứ 3 (823)
đời Đường, tức năm Di thái thứ 9 của Thổ
phồn. Thân bia hình trụ vuông, cao 1,76m,
rộng 0,95m, dày 0,50m. Mặt trước và hai
bên cạnh bia khắc toàn văn bản liên minh
và họ tên cùng chức vị của các quan chức

Đường, Phồn dự họp bằng hai thứ chữ Hán
và Tạng. Mặt sau khắc chữ Tây tạng ghi lại
lịch sử mối quan hệ thân thiện giữa Đường,
Phồn từ trước và ý nghĩa cuộc liên minh lần
này. Đây là một chứng tích lịch sử về sự
đoàn kết hữu nghị giữa hai dân tộc Hán Tạng
cả nghìn năm nay và cũng là một di vật văn
hiến quan trọng của lịch sử Thổ phồn.
Tấm bia này hiện được bảo tồn hoàn
hảo, văn bia còn khá rõ ràng, có thể đọc
được một cách dễ dàng.
ĐƯỜNG SẤN
Phẩm vật bố thí chúng tăng trong Thiền
lâm.
[X. mục Tiễn điểm Tây đường đầu thủ
tân mệnh trong Bị dụng thanh qui Q.4].
(xt. Đạt Sấn).
ĐƯỜNG SINH
Các bậc cao tăng từ Trung quốc đến Ấn
độ cầu pháp, thỉnh kinh, gọi là Đường sinh.
Cứ theo Ấn độ đáp kí quyển thượng
chép, thì từ đời Đường, Tống các vị tăng
Trung quốc sang Ấn độ cầu pháp, thỉnh kinh
tiếp nối nhau không dứt, nên Ấn độ gọi
người Hoa là Đường sinh.
ĐƯỜNG THÁI TÔNG (598-649)
Vị vua nhà Đường, họ Lí, tên Thế dân,
là con thứ 2 của Đường cao tổ lên ngôi vào
năm Vũ đức thứ 9 (626).
ĐƯỜNG THÁI TÔNG
Bia Liên Minh giữa Nhà Đường và Tây Tạng

Í
Năm Trinh quán
thứ 2 (628), vua đem
quân đánh thẳng vào
kinh đô nhà Lương,
thống nhất đất nước.
Vua có lòng khoan
dung nhân từ, thu thuế
nhẹ, giảm hình phạt,
trong nước thanh bình,
uy danh lừng lẫy. Thời
kì này cũng được xem
là thời đại điển hình về
chính trị và tôn giáo hợp
nhất của Trung quốc.
Thái tông văn võ toàn tài và rất sùng
kính Tam bảo. Khi ngài Huyền trang sang
Ấn độ cầu pháp vốn không được phép vua
cho ra khỏi nước, vậy mà, khi ngài trở về,
Thái tông chẳng những đã không nhắc gì
đến việc ấy, mà còn thêm ưu đãi, sắc cho
ngài ở chùa Hoằng phúc tại Tây kinh, rồi
xây Viện Dịch kinh trong chùa để ngài
phiên dịch kinh điển và tất cả phí tổn do
nhà nước cung cấp. Sau, đích thân Thái
tông viết bài tựa cho luận Du già sư địa do
ngài Huyền trang dịch, tức nay là bài “Đại
Đường Tam Tạng Thánh Giáo Tự”, được
khắc vào bia đá.
Vua Thái tông không những đã giúp cho
sự nghiệp dịch kinh của ngài Huyền trang
được thành tựu, mà còn đặt nền tảng vững
chắc cho công cuộc hoằng dương Phật pháp
tại Trung quốc cả nghìn năm sau.
Vua băng vào năm Trinh quán 23 (649),
thọ 52 tuổi.

ĐƯỜNG THÁP
Bảy ngôi tháp ở sườn núi phía đông và ở
làng Tháp bình phía tây bắc của chùa Phật
quang ở huyện Ngũ đài, tỉnh Sơn tây, Trung
quốc. Trong đó, có bốn tháp được xây dựng
vào đời Đường, kiến trúc cổ kính, hình dáng
Vua Thái Tông Nhà Đường
đặc thù, rất ít thấy trong các kiểu tháp đời
Đường. Đó là:
1. Giải thoát thiền sư tháp: Ở làng Tháp
bình, phía tây bắc chùa Phật quang, được
xây dựng vào năm Trường khánh thứ 4 (824)
đời vua Mục tông. Tháp hình vuông, hai
tầng, cao chừng 10m, được xây theo kiểu
núi Tu di ở giữa thắt lại, trong thân tháp
rỗng, mặt chính có cửa hình vòm cung, phần
trên trong tháp là những ô trang trí, trên
nóc tháp có tòa bát úp, thụ hoa và bảo châu,
nhưng đã hư nát.
2. Vô cấu tịnh quang tháp: Ở sườn núi
phía đông chùa Phật quang, được xây dựng
vào năm Thiên bảo 11 (752) đời vua Huyền
tông, hình tám góc, tòa xây theo kiểu núi
Tu di ở giữa thắt lại, thân tháp đã hư nát.
Những pho tượng Phật, Bồ tát, Kim cương
v.v... bằng bạch ngọc đời Hán đào được ở
trong tháp, chạm trổ rất đẹp, tỉ lệ cân đối,
đường nét uyển chuyển.
3. Chí viễn hòa thượng tháp: Ở sườn
núi phía đông chùa Phật quang, được xây
dựng vào năm Hội xương thứ 4 (844) đời
vua Vũ tông. Nền tháp hình tám góc, thân
tháp kiểu bát úp, hình dáng đẹp đẽ thanh
tú, cửa mở về hướng tây, đỉnh tháp đã hư
hoại. Đây là kiểu tháp đời Đường duy nhất
còn lại ở Trung quốc.
4. Đại đức phương tiện hòa thượng
tháp: Ở sườn

núi phía đông
của chùa Phật
quang, được
xây dựng vào
năm Trinh
nguyên 11 (795)
đời vua Đức
tông, hình sáu
góc, cao 4m,
cửa mở hướng
tây, nóc tháp đã
hư nát; ngoài Tháp Mộ ở chùa Phật Quang
ĐƯỜNG THÁP

Í
cửa hướng bắc của tháp có bài minh khắc
trên đá, ghi chép rất rõ ràng.
Từ đời Đường trở về trước, những ngôi
tháp cổ ở Trung quốc phần nhiều được xây
theo hình tròn, hoặc hình vuông, còn kiểu
tháp hình sáu góc hoặc tám góc thì rất ít
thấy. Các ngôi tháp ở chùa Phật quang thì
có đủ các đặc sắc này.
ĐƯỜNG TƯ
Cũng gọi Duy na.
Vị tăng phụ trách việc chỉ đạo trong nhà
Tăng (Tăng đường). Là một trong sáu vị Tri
sự của Thiền lâm. Phòng ở của Duy na gọi
là Duy na liêu, cũng gọi Đường tư. Vị tăng
giúp Duy na làm các việc lặt vặt gọi là Đường
tư hành giả, gọi tắt là Đường hành. Còn tấm
thẻ trong đó ghi tuổi hạ của vị Đường tư,
gọi là Đường tư bài.
[X. mục Đường tư đặc vị tân cựu thị giả
trà thang trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.4; mục Quải đáp trong Thiền uyển
thanh qui Q.1; môn Chức vị trong Thiền
lâm tượng khí tiên]. (xt. Duy Na).
ĐƯỜNG TƯƠNG THANH (1918- )
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Vô tích, Giang tô.
Ông tốt nghiệp Đại học Quốc lập ở Vân
nam và Viện Y học Trung quốc mới lập ở
Thượng hải; ông từng làm giáo sư của viện
Y dược học Trung quốc, Giám sự Phân hội
Phật giáo Đài loan, Quản lí sự vụ Chi hội
Phật giáo huyện Tân trúc, Quản lí sự vụ hội
Cư sĩ Phật giáo Trung hoa, Trưởng khoa giáo
hóa tội phạm trong các trại giam ở Đài trung.
Mỗi khi rảnh rỗi, ông thường đến các trại

giam, đài phát thanh, các trường Đại học
chuyên khoa để giảng diễn Phật pháp và soạn
bài đăng trên các tạp chí Phật giáo.
Ông có các tác phẩm: Phật pháp tâm yếu,
Từ hàng thập huấn thuật nghĩa, Từ hàng
đại sư di huấn quảng nghĩa, Nhân quả báo
ứng cố sự vậng biên.
ĐƯỜNG VIÊN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Viện nhà Đường.
Ngài Viên nhân, người Nhật bản (sau
làm Tọa chủ đời chứ 3 của chùa Diên lịch
thuộc tông Thiên thai Nhật bản) sang
Trung quốc vào đời nhà Đường để cầu
pháp, khi về nước, ngài có mang theo một
số lượng lớn kinh luận chương sớ, đồng
thời, xây cất nhà viện để cất giữ gọi là
Đường viện. Về sau, Tọa chủ đời thứ 5 của
chùa Diên lịch là ngài Viên trân cũng xây
Đường viện ở chùa Viên thành gọi là Hậu
Đường viện.
ĐƯỜNG VŨ TÔNG (814-846)
Vị vua nhà Đường của Trung quốc, là
con thứ 5 của Đường Mục tông, vốn tên là
Triền, sau đổi là Viêm.
Ngay từ nhỏ, ông đã không ưa Phật giáo.
Năm Khai thành thứ 5 (840), ông kế vị anh
là Văn tông lên ngôi, thờ Đạo sĩ Triệu qui
chân làm thầy, rất sùng tín Đạo giáo. Qui
chân cậy mình được Vũ tông yêu chuộng
nên mỗi khi tâu vua điều gì thì ắt chê bai
nói xấu Phật giáo, cho rằng Phật giáo không
phải là tôn giáo của Trung quốc, là sâu mọt
làm hại sinh linh, nên diệt trừ cho hết, Tể
tướng Lí đức dụ cũng tán đồng ý kiến ấy.
Thế là, vào năm Hội xương thứ 5 (845),
Vũ tông hạ lệnh phế bỏ Phật giáo, phá hủy
hơn 4.600 ngôi chùa trong nước, cưỡng bức

250.000 tăng ni hoàn tục, đập phá hơn
40.000 chiêu đề lan nhã, tịch thu mấy nghìn
vạn khoảnh ruộng đất (một khoảnh = 100
mẫu), đốt kinh hủy tượng, còn chuông
khánh và tượng đồng thì giao cho quan Diêm
ĐƯỜNG VŨ TÔNG

Í
thiết sứ đúc tiền, tượng bằng sắt thì đúc các
đồ dùng làm ruộng, cả đến các tượng bằng
vàng, bạc thờ ở tư gia cũng ra lệnh nộp cho
nhà nước đúng thời hạn đã qui định.
Ngoài ra, cứ theo Cựu Đường thư Vũ
tông kỉ và Tư trị thông giám quyển 28 ghi
chép, thì vào tháng 7 năm Hội xương thứ 5
(845), Vũ tông hạ lệnh phá chùa, bắt buộc
tăng ni hoàn tục, chỉ để lại hai chùa ở Tả
nhai, Hữu nhai tại Đông kinh và Tây kinh,
mỗi chùa để lại 30 vị tăng; còn ở bốn châu
là Đồng châu, Hoa châu, Thương châu và
Nhữ châu thì mỗi châu để lại một chùa, chia
ĐƯỜNG VŨ TÔNG
làm ba hạng: hạng nhất giữ lại 28 vị tăng,
hạng nhì 10 vị và hạng ba 5 vị, còn lại đều
phải hoàn tục.
Đây là một tai họa to lớn chưa từng thấy,
đời goi là “Hội Xương Pháp Nạn”, một trong
ba Pháp nạn của Phật giáo Trung quốc mà
sử gọi là “Tam Vũ Nhất Tông Pháp Nạn”.
Năm sau, vì uống kim đơn của Đạo sĩ
nên Vũ tông bị trúng độc mà chết, hưởng
dương 33 uổi, làm vua được 6 năm.
[X. Đại tống tăng sử lược Q.trung; Q.hạ;
Phật tổ thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.23; Thích thị kê cổ lược Q.3].

Ế E

E

Ế

k

Cũng gọi là Y, duệ, ải, ý, ái, yên.

Chữ Tất đàm (ì), một trong 12 nguyên âm, một trong 50 chữ cái Tất đàm.

Kinh Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4 (Đại 3, 559 hạ), nói: "Khi đọc chữ Ế thì phát ra tất cả tiếng tật bệnh của thế gian".

Vì chữ Ế là vần đầu của chữ ìti trong tiếng Phạm, mà chữ "ìti" thì có nghĩa là tật bệnh, tai họa, cho nên khi đọc chữ Ế là phát ra tiếng tật bệnh.

Còn kinh Đại bát Niết bàn quyển 8 (bản Bắc) thì cho rằng, chữ Ế có nghĩa là tự tại (Phạm: ìsvara), ghen ghét (Phạm: ìrwya).

[X. phẩm Tự mẫu thứ 14 trong kinh Văn thù vấn]. (xt. Y).

Nhạạ Tra La Sát Vươ Ế Ca Nh                  ng ương

k { ·S ¦\ ¹ «b ¤ý

Ế ca nhạ ca la sát, Phạm: Ekajaỉà-rakwa.

Dịch ý: Nhất kế la sát (vị La sát tết một búi tóc trên đầu).

Vị Bồ tát được đặt ở đầu phía nam của Viện Tô tất địa trên mạn đồ la Thai tạng giới thuộc Mật giáo.

Vị Bồ tát này dùng trí bất nhị hiện ra hình tướng phẫn nộ để hàng phục phiền não. Chân ngôn là: "Ế môn nhạ lâm hồng". Người trì tụng chân ngôn của vị Bồ tát này, có thể phá trừ thiên ma, ác quỉ và tất cả tật bệnh, tai họa.

Kinh Nhất kế tôn đà la ni (Đại 20, 485 hạ), nói: "Bấy giờ, bồ tát Quán tự tại (...) vào định Vô năng thắng, rồi từ trên đỉnh đầu hóa ra Ế ca nhạ tra la sát vương".

(xt. Nhất Kế La Sát).

Ế Ca San Ni

k { ¬Đ ¥§

Phạm: Ekàsanika. Pàli: Ekàsanikaíga.

Dịch ý: Nhất tọa thực, Nhất thực, Thụ nhất thực pháp.

Người tu hành mà ăn nhiều thì chướng ngại việc tu đạo, cho nên mỗi ngày chỉ ăn một lần, gọi là Nhất tọa thực. Một trong 12 hạnh đầu đà.

[X. kinh Trung a hàm Q.50; Tứ phần luật sớ sức tông kí Q.5 phần đầu]. (xt. Thập Nhị Đầu Đà Hạnh).

Ế Đồ Ca Tr Trùùng

k ²þ {

Loài côn trùng ăn phân, như bọ hung.

Tuệ lâm âm nghĩa quyển 15 (Đại 54, 396 trung) giải thích: "Ế đồ ca là tên côn trùng, loài này ăn phân, như bọ hung".

Ế Thân Dược E

Thâân Dượ Ế Th     ượcc

k¨

Cũng gọi Ế hình dược.

Thuốc tàng hình, dùng thuốc này thoa lên mắt thì người khác không thấy được mình.

Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển 44 (Đại 9, 680 trung), nói: "Ví như có người dùng Ế thân dược bôi lên mắt mình thì khi đi, đứng, ngồi, nằm không ai thấy được, chỉ người ấy thấy rõ mà thôi. Như lai cũng lại như thế, đã vĩnh viễn xa lìa thế gian, không ai thấy được, cũng như cảnh giới của Bồ tát nhất thiết trí, hàng Thanh văn không thể biết được".

Cũng kinh dẫn thượng quyển 59 còn nói: "Ví như có người dùng Ế thân dược bôi lên mắt mình, du hành tự tại, không ai thấy được; Bồ tát ma ha tát cũng lại như thế, đã được tâm Bồ đề, đầy đủ đại nguyện, du hành tự tại, vào cảnh giới ma, mà tất cả chúng ma không thấy được".

[X. kinh Bất không quyên sách chú tâm; kinh Thánh Quán tự tại bồ tát bất không vương bí mật tâm đà la ni; Long thụ bồ tát truyện; Hoa nghiêm kinh sớ Q.55; Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.84; An lạc tập Q.thượng].

G
1907
GIA BỊ
.....
Cũng gọi Gia hựu, Gia uy, Gia.
Chư Phật Như lai dùng tâm từ bi gia hộ
chúng sinh. Sức gia bị của chư Phật gọi là
Gia bị lực, hoặc Gia uy lực.
Gia bị có hai thứ:
1. Hiển gia: Mắt có thể thấy được, chẳng
hạn như người thuyết pháp được sức gia bị
của Phật và Bồ tát thì ba nghiệp thân,
miệng, ý của người ấy có thể diễn nói đúng
như pháp:
2. Minh gia(cũng gọi Minh hộ, Minh hựu):
Mắt thường không nhìn thấy được, nhưng
âm thầm cảm nhận có sức gia bị của chư

Phật và Bồ tát.
[X. kinh Bồ tát anh lạc Q.3; luận Đại trí
độ Q.41; A di đà kinh sớ sao tự (Vân thê);
Câu xá quang kí Q.1; Quán kinh huyền
nghĩa phần truyền thông kí Q.1].
GIA CẨU
.....
Chó nuôi trong nhà đã quá quen nên nó
không sợ người.
Từ ngữ này được dùng để ví dụ các phiền
não như tham lam, sân hận, oán hờn cứ
bám theo con người khó trừ diệt được.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 15 (Đại12,
453 hạ) nói: “Như chó nhà không sợ người,
hươu rừng thấy người thì kinh hoàng bỏ
chạy; lòng sân hận khó đuổi đi, như chó
trong nhà, tâm từ bi dễ mất như hươu ở
rừng”.
[X. Vãng sinh yếu tập Q.trung phần cuối].
GIA CÚ
... ..
Những tiếng thêm vào đầu hoặc ở cuối
bài chân ngôn (chú). Tùy theo các loại pháp
tu mà những tiếng thêm ấy có khác nhau.
Chẳng hạn như bài chú tụng khi tu pháp
Tức tai, thì ở đầu thêm chữ “Án” (oô), ở
cuối thêm tiếng “Sa ha” (svàhà), hoặc “Phiến
để ca” (Zàntika). Khi tu pháp Điều phục
thì ở đầu là chữ “Hồng” (huô), ở cuối thêm
chữ “Hồng” (huô), “Phát tra” (phaỉ).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.7; Bất tư nghị
sớ Q.hạ].
GIA ĐÀM BÀ THỤ
Phạm, Pàli:Kadamba.
Cũng gọi Ca đàm bà thụ.
Một loại cây cao sinh sản ở Ấn độ, hoa
hình tròn, mầu trắng phớt vàng, nở vào
khoảng tháng 6, mùi rất thơm.

Kinh Khởi thế quyển 1 do ngài Xà na G GIA ĐÀM BÀ THỤ

G
1908
quật đa dịch vào đời Tùy nói rằng, ở châu
Phất bà tì đề ha, có cây Ca đàm bà, đường
kính bảy do tuần, rễ ăn sâu vào lòng đất 21
do tuần, cao 100 do tuần, cành lá che rợp
50 do tuần. Duy có điều, loại cây được ghi
trong kinh này không giống với cây Gia đàm
bà người ta thấy hiện nay.
Ngoài ra, tín đồ Ấn độ giáo cho cây này
là cây thiêng liêng của thần Cát lật sắt noa
(Phạm:Kfwịa) và vị thần này thường cùng
với vợ là La đạt dạo chơi dưới cây Gia
đàm bà.
[X. phẩm Bất không kiến bản sự trong
kinh Bồ tát niệm Phật tam muội Q.1; kinh
Đại lâu thán Q.1].
GIA ĐẢO PHÁP LOẠN
...........
Cũng gọi Gia đảo pháp nạn, Nhiệt
nguyên pháp nạn.
Biến cố trong đó giáo đồ tông Nhật
liên bị bách hại ở làng Nhiệt nguyên trang
Gia đảo, huyện Tĩnh cương, quận Phú sĩ,
Nhật bản.
Sư Nhật liên, Sơ tổ tông Nhật liên, cùng
các đệ tử đến giảng đạo ở quận Phú sĩ,
dân chúng đến qui y mỗi ngày một đông,
làm cho sư Nghiêm dự, trụ trì chùa Thực
tướng thuộc tông Thiên thai tại Nham bản
và sư Hành trí trụ trì chùa Lang tuyền
thuộc tông Chân ngôn ở Hạ phương sinh
lòng ghen ghét.
Năm Hoằng an thứ 2 (1279), đệ tử qui
y của sư Nhật liên người làng Nhiệt
nguyên, trang Gia đảo, tên là Thân di Tứ
lang bị giết hại. Đệ tử xuất gia của sư Nhật

liên làNhật hưng bèn truy tố sư Nhật tú
của chùa Lang tuyền ra trước tòa án địa
phương. Kết quả ngược lại là nhóm đệ tử
qui y của sưNhật liên là Thần tứ lang v.v...
lại bị tử hình.
Do đó, sư Nhật liên mới làm sách “Thánh
Nhân Ngự Nạn Sao” để răn dạy môn đồ.
Về sau, Nhật tú đến Mạc phủ trình tờ đơn
minh oan của chùa Lang tuyền để bày tỏ rõ
sự thật. Việc đã xong, Nhật tú lui về ở ẩn.
GIA ĐẰNG ĐỐT ĐƯỜNG (1870-1949)
Nhà giáo dục xã hội Nhật bản, quê ở
phủ Kinh đô, vốn tên là Hùng nhất lang.
Thủa nhỏ, ông theo thân phụ học chữ
Hán, lớn lên ông vào học luật ở trường Anh
cát lợi (tiền thân Đại học Trung ương) tại
Đông kinh (Tokyo). Sau, ông cùng với các
bạn là Đảo điền Phồn căn và Đại nội Thanh
loan cùng theo ngài Đại qui Như điện
nghiên cứu Phật pháp, đồng thời, ông còn
lưu tâm đến việc giáo hóa xã hội. Ông từng
giữ các chức Quản lí sự vụ Hội liên hiệp
giáo hóa đoàn thể, Hội trưởng Thượng cung
giáo hội Trung ương, Chủ biên tạp chí “Tân
Tu Dưỡng” (năm Đại chính 13-1924 đổi
tên là “Tinh Thần”) và thường đi diễn
thuyết các nơi trong nước. Ông được tôn
là người có công lớn trong việc giáo hóa xã
hội và trong các năm Đại chính 13 (1924),
Chiêu hòa thứ 3 (1928), ông lần lượt được
Cung nội tỉnh và Văn bộ đại thần trao tặng
huân chương.
Ngoài ra, ông còn dạy ở các Đại học Đông
dương, Đại học Nhật bản và Đại học tông
Tào động.
Năm Chiêu hòa 24 (1949) ông qua đời,
thọ 80 tuổi.
Tác phẩm của

ông gồm có: Bích
nham lục đại giảng
tọa 12 quyển, Tu
dưỡng đại giảng tọa
12 quyển, Thiền
học yếu nghĩa, Duy
ma kinh giảng
thoại; Bích nham
lục giảng thoại,
Nhật bản Phật giáo
GIA ĐẰNG ĐỐT ĐƯỜNG
Gia Đằng Đốt Đường

G
1909
chi khái thuyết, Duy ma chi chântủy, Khởi
tín luận giảng thoại, Thiền dữ sinh hoạt.
[X. Minh trị Phật giáo sử (Thanh niên
Phật giáo tùng thư 20); Đại chính Phật giáo
sử (Thanh niên Phật giáo tùng thư 31); Minh
trị đại chính chiêu hòa thời đại Phật giáo sử
(Phật giáo đại giảng tọa)].
GIA ĐẰNG TINH THẦN (1872-1956)
Vị tăng học giả của phái Phong sơn thuộc
tông Tân nghĩa chân ngôn Nhật bản.
Thủa nhỏ, sư xuất gia, được thụ quán
đính. Lớn lên, sư chuyên học về chân ngôn
và tính tướng. Sư từng giữ các chức Giáo sư
và Hiệu trưởng các trường Đại học. Sư từng
mở đàn Quán đính ở chùa Dữ lạc tại Điền
đoan, Đông kinh. Năm Đại chính thứ 4
(1925), sư được bầu làm Đại tư giáo đại tăng
chính. Sư đã đóng góp rất nhiều công lao
cho Phật giáo và giới học thuật.
Năm Chiêu hòa 31 (1956) sư tịch, thọ
85 tuổi.
Tác phẩm của sư gồm hơn 10 loại, như:
Đại nhật Như lai chi nghiên cứu, Nhân
vương bát nhã kinh quốc dịch lược chú, Duy
thức nhị thập luận v.v...
GIA ĐÌNH KINH
........
Phạm:Gfhya-sùtra.
Kinh cương yếu nói về các nghi thức tế
lễ trong gia đình ở thời đại Phệ đà của Ấn
độ đời xưa. Kinh này và kinh “Tùy văn” là
một phần của Kiếp kinh (Phạm: Kalpasùtra)
đều thuộc văn hiến phụ trợ của kinh
Phệ đà.
Kinh này được soạn thành vào khoảng

từ 400-200 năm trước Tây lịch. Nội dung
nói về các nghi thức và quá trình tế lễ trong
gia đình, vốn đã trở thành truyền thống dân
gian gắn liền với những sinh hoạt hàng ngày
của người Ấn độ. Phàm các việc như sinh
ra, đặt tên, nhập học, tốt nghiệp, hôn nhân,
chôn cất v.v... đều có tế lễ, trong đó còn
chia ra tế lễ lâm thời và định kì khác nhau.
Thông thường, nghi thức tế lễ để giữ cho
ngọn lửa cháy suốt năm không tắt thì do
người làm chủ trong gia đình cử hành.
Những phẩm vật dùng trong việc cúng
tế gồm có: Ngũ cốc, sữa, súc sinh v.v...
(xt. Tùy Văn Kinh).
GIA GIA THÁNH GIẢ
Gia gia là dịch ý từ tiếng Phạm
Kulaôkula.
Là tên của bậc Thánh Tiểu thừa. Một
trong 27 bậc Hiền thánh, một trong 18 bậc
Hữu học.
Gia gia chỉ cho bậc Thánh Nhất lai hướng
trong 4 quả Thanh văn, đã dứt được phẩm
thứ 3 và phẩm thứ 4 trong 9 phẩm Tu hoặc
ở cõi Dục. Sau khi mệnh chung, bậc Thánh
này còn phải qua 3 hoặc 2 lần thụ sinh trong
loài trời, người ở cõi Dục, từ nhà này đến
nhà khác, rồi mới chứng được quả A la hán
mà vào Niết bàn, cho nên gọi là Gia gia.
Tính theo số lần thụ sinh thì Gia gia có thể
chia làm 2 loại:
1. Tam sinh gia gia: Người đã đoạn được
3 phẩm Tu hoặc ở cõi Dục, đã diệt được 4
lần thụ sinh, nhưng vẫn còn 6 phẩm Tu
hoặc nữa.
2. Nhị sinh gia gia: Người đoạn được
bốn phẩm Tu hoặc ở cõi Dục, đã diệt được
5 lần thụ sinh, nhưng vẫn còn 5 phẩm Tu
hoặc nữa.

Nếu theo các loài sinh thì có thể chia
làm:
1. Thiên gia gia: Người thụ sinh ở cõi
Trời 3 hoặc 2 lần, rồi mới chứng Niết bàn.
2. Nhân gia gia: Người thụ sinh ở cõi
người 3 hoặc 2 lần, rồi mới chứng Niết bàn.
Ngoài ra, còn có hạng Bình đẳng gia
gia không nhàm chán thụ sinh và Bất bình
GIA GIA THÁNH GIẢ

G
1910
đẳng gia gia nhàm chán thụ sinh.
[X. luận Câu xá Q.24; luận A tì đàm tâm
Q.2; luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.64].
(xt. Tứ Hướng Tứ Quả).
GIA GIÁO
Cũng gọi Gia huấn, Tiểu tham.
Trong Thiền lâm, ngoài giờ nghe pháp
chính thức trên Pháp đường là Đại tham ra,
chiều tối lại, người học vào phòng liêu riêng
của thầy để xin được chỉ dạy thêm những
điều mình chưa hiểu rõ, gọi là Tiểu tham. Ở
đây gọi Tiểu tham là Gia giáo là ví như cha
mẹ ban ngày giao việc cho các con, chiều tối
đến kiểm tra lại xem chúng làm có đúng hết
không, nếu còn sai sót thì dạy bảo, vì vậy
gọi là Gia giáo.
GIA HẠNH
Phạm: Prayoga.
Dịch cũ: Phương tiện.
Nghĩa là tu hành để tăng thêm công dụng.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 9
và Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 2 phần cuối, thì giai vị của Tứ thiện
căn tiếp cận với Kiến đạo đặc biệt được gọi
là Gia hạnh, nhưng cũng chung cho cả giai
vị Tư lương. Như trong Bạch phẩm và Hắc
phẩm của luận Du già sư địa quyển 31 nêu
ra chín loại pháp gia hạnh là Tương ứng,
Quán tập, Vô đảo, Bất hoãn, Ứng thời, Giải
liễu, Vô yếm túc, Bất xả ách và Chính đẳng,
tức là ý ấy (nghĩa là chung cho các giai vị).
Ngoài ra, trong Mật giáo, Gia hạnh là
chỉ cho các pháp tu đặc biệt mà hành giả
Mật giáo phải tu trước khi chính thức được
truyền trao pháp Quán đính (Chính hạnh).

Những pháp ấy là: Thập bát đạo, Kim cương
giới, Thai tạng giới và Hộ ma. Đây là giai
đoạn thứ nhất của hành giả Mật giáo tu hành
mà đến nay vẫn còn được coi trọng.
[X. luận Câu xá Q.25; luận Hiển dương
Thánh giáo Q.18; Đại thừa pháp tướng danh
mục Q.5 phần dưới].
GIA HẠNH ĐẠI SĨ
Chỉ cho hàng Bồ tát ở giai vị gia hạnh
của Đại thừa. Giới Phật giáo Nhật bản gọi
ngài Thế thân là Gia hạnh đại sĩ.
(xt. Gia Hạnh Vị).
GIA HẠNH ĐẠO
Phạm: Prayoga màrga.
Cũng gọi Phương tiện đạo. Một trong
bốn đạo.
Giai đoạn tu gia hạnh để đoạn trừ phiền
não.
Gia hạnh ở đây cũng giống với vị gia hạnh
trong Ngũ vị của Duy thức, tức là vị Tứ thiện
căn (Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ nhất pháp)
trước giai vị Kiến đạo.
Cứ theo luận Câu xá quyển 25, thì trải
qua Gia hạnh đạo rồi, hành giả có thể đạt
đến Vô gián đạo.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 2 (Đại 45, 282 hạ), nói: “Gia hạnh,
nghĩa là tu hành thêm công dụng để mong
cầu Đoạn đạo”.
[X. luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.8;
luận Thành duy thức Q.9; luận Du già sư
địa Q.69; luận Câu xá Q.21]. (xt. Gia Hạnh,
Gia Hạnh Vị).
GIA HẠNH ĐẮC
Cũng gọi Tu đắc, Nhân công đắc.
Pháp chứng được nhờ gia hạnh văn, tư,
tu. Nghĩa là nhờ sức tinh tiến tu hành mới
có thể chứng được.

[X. luận Câu xá Q.4, Q.5, Q.22; luận Đại
tì bà sa Q.144; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.6 phần cuối].
GIA HẠNH ĐẮC

G
1911
GIA HẠNH KẾT NGUYÊN
Truyền trao pháp bí mật sau khi kết thúc
giai đoạn tu gia hạnh (tu dự bị trước).
Đây là pháp tu đặc biệt của Mật giáo và
tùy theo các phái mà có khác nhau.
GIA HẠNH QUẢ
Phạm: Prayoga-phala.
Quả được sinh ra nhờ sức gia hạnh, như
trí vô lậu được sinh khởi là nhờ sức gia hạnh
của bất tịnh quán. Đây là một trong chín
quả do các vị Luận sư của nước Kiện đà la
lập ra.
Luận Đại tì bà sa quyển 121 (Đại 27,
630 trung), nói: “Gia hạnh quả, nghĩa là nhờ
sức gia hạnh tu bất tịnh quán, hoặc trì tức
niệm mà dần dần phát khởi tận trí, vô sinh
trí. Các quả gia hạnh khác đại khái cũng
như thế”.
[X. luận Câu xá Q.6].
GIA HẠNH THIÊN
Đối lại với “Sinh đắc thiện”.
Chỉ cho phương tiện thiện hoặc tu đắc
thiện, là tâm thiện có được nhờ sức phương
tiện gia hạnh. Nghĩa là tâm thiện sáng suốt
nhờ công lao tu hành mới đạt được chứ
chẳng phải tự nhiên sinh ra đã có.
Luận Câu xá quyển 7 (Đại 29, 39 thượng),
nói: “Tâm thiện trong 3 cõi chia làm 2 loại:
Gia hạnh đắc và Sinh đắc”.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 6 (Đại 45, 354 trung), nói: “Nếu do
sức nghiên cứu ba tạng kinh điển mà thiện
tâm trí tuệ sáng suốt phát sinh, thì gọi là
Gia hạnh thiện; thuận theo pháp xuất thế,
gắng sức tu hành, tính rất sáng tỏ, gọi là

Văn tuệ (...). Ba loại thiện này không phải
tự nhiên mà có, nó rất sáng suốt và nhờ gia
hạnh mà được, cho nên gọi là Gia hạnh
thiện”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.11; luận A tì đạt
ma thuận chính lí Q.20; luận Hiển dương
Thánh giáo Q.18; Câu xá luận quang kí Q.7].
(xt. Tam Tính).
GIA HẠNH VỊ
Cũng gọi Gia hạnh đạo, Phương tiện đạo.
Gia công sức tiến tu. Là giai vị thứ 2 trong
5 vị tu đạo do tông Duy thức lập ra.
Tức là vị Tứ thiện căn gồm: Noãn, Đính,
Nhẫn và Thế đệ nhất pháp do tu tập Tứ
tầm tư, Tứ như thực trí mà phát sinh, là gia
hạnh phương tiện để vào Kiến đạo, thông
suốt chân lí.
Luận Thành duy thức quyển 9 (Đại 31,
48 trung), nói: “Gia hạnh vị, nghĩa là tu Đại
thừa thuận quyết trạch phần (...) Bốn pháp
Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ nhất pháp gọi
chung là Thuận quyết trạch phần. Trong giai
vị tư lương trước cũng có sự dụng công gia
hạnh, nhưng đây nói gia hạnh là do ở chỗ
thuận tới chân thực quyết trạch phần, gần
được ngôi Kiến đạo mà lập danh”.
[X. luận Câu xá Q.22; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.8; Thành duy thức luận
thuật kí Q.9; Bách pháp vấn đáp sao Q.5,
Q.6]. (xt. Ngũ Vị, Tứ Tầm Tư).
GIA HỘ
.....
Thêm sức giúp đỡ che chở.
Tức là chư Phật và Bồ tát dùng sức mình
để gia bị hộ trì cho chúng sinh.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
27 (Đại 10, 147 hạ, nói: “Thường được tất
cả chư Phật gia hộ”.

Kinh Tối thắng vương quyển 8 (Đại 16,
443 thượng), nói: “Do chư thiên gia hộ mà
được làm quốc vương”.
(xt. Gia Trì).
GIA HỘ

G
1912
GIA HỘI ĐÀN MẠN ĐỒ LA
Gia nghĩa là hoan hỉ; Hội nghĩa là đến
hội họp.
Gia hội đàn mạn đồ la tức là mạn đồ
la của các Tôn vị Mật giáo hội họp để
hiển bày bản thệ, là 1 trong 4 loại mạn
đồ la Thai tạng được nói trong kinh Đại
nhật.
Mạn đồ la này được dùng trong nghi thức
quán đính Thụ minh, Truyền pháp.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.6, Q.12; Bí tạng
kí sao Q.1; Thai tạng giới mạn đồ la sao
Q.thượng; Khê lam thập diệp tập Q.53].
GIA MỘC TƯỜNG
Gọi đủ: Gia mộc tường hiệp tỉ đa cát.
Dịch ý: Diệu ngữ tiếu kim cương.
Vị Phật sống chuyển thế thuộc phái Cách
lỗ của Phật giáo Tây tạng, cũng là vị tọa chủ
tối cao của chùa Lạp bốc lăng.
Căn khâm gia mộc tường hiệp tỉ đa
cát đời thứ I là Giác ngọa tôn truy hiệp
ba (1648-1721) quê ở Cam gia than sông
Hạ, thuộc tỉnh Cam túc. Ngài học kinh ở
Tây tạng, được học vị “Cách tây”, từng
giữ chức Quách mang trát thương kham
bố của chùa Triết bạng. Khoảng năm
Khang hi (1662-1722) đời Thanh ngài
được sắc phong là “Hộ pháp Thiền sư
Ngạch nhĩ đức ni nặc môn hãn”. Sau nhận
lời thỉnh của Thân vương Hà nam Thanh
hải Mông cổ, ngài trở về sông Hạ xây dựng
chùa Lạp bốc lăng (chùa lớn thứ 6 của
phái Hoàng giáo), hình thành hệ thống
Phật sống chuyển thế lớn nhất của Hoàng
giáo ở vùng An mộc đa. Đời thứ II là Cư

mễ vượng ba, từng được Hoàng đế Càn
long sắc phong là “Hộ pháp Thiền sư Hô
đồ khắc đồ”.
Gia mộc tường hiện nay là đời thứ VI.
GIA THÁI PHỔ ĐĂNG LỤC
Gồm 30 quyển và 3 quyển mục lục, do
ngài Lôi am Chính thụ biên soạn và hoàn
thành vào năm Gia thái thứ 4 (1204) đời
Tống, được thu vào Vạn tục tạng tập 137.
Bộ lục này là tiếp sau các bộ: Cảnh đức
truyền đăng lục, Thiên thánh quảng đăng
lục, Kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục và
ngài Lôi am đã phải dành ra 17 năm trời
mới biên soạn xong.
Nội dung gồm: Thị chúng cơ ngữ, Thánh
quân hiền thần, Ứng hóa thánh hiền, Quảng
ngữ, Niêm cổ, Tụng cổ, Kệ tán, Tạp trứ v.v...
Mục lục quyển đầu có phụ thêm phần
tiểu sử của thiền sư Lôi am Chính thụ và
thư của ngài dâng bộ Gia thái phổ đăng lục
lên Hoàng đế Ninh tông nhà Tống.
GIA THẦN
.....
Thần linh thờ trong nhà để cầu cho gia
đình được yên vui.
Như tổ tiên thờ trong nhà được coi là
các vị thần che chở phù trì cho con cháu.
Trong bếp thì thờ Táo quân (vua bếp) để
cầu cho nhà cửa được bình an. Thời đại cổ
La mã bên Tây phương cũng có phong tục
này, như nghi thức thờ gia thần Lar hoặc
Lares.
GIA THI
.....
Phạm:Kàza.
Cũng gọi Gia tư, Ca xa, Ca thi.
Dịch ý là sáng bóng. Là tên một loại cỏ
thuốc.

Huyền ứng âm nghĩa quyển 3 nói: “Gia
thi, cũng gọi là Ca thi, Trung quốc dịch là
quang, nghĩa là sáng bóng”.
Cũng Huyền ứng âm nghĩa quyển 10 còn
nói Gia thi là một loại cỏ thuốc.
GIA THI

G
1913
Còn theo luật Ngũ phần quyển 25, thì
cỏ Ca thi có thể dùng làm tọa cụ (đồ trải để
ngồi).
Đại Đường tây vực kí quyển 1 thì nói, cỏ
Ca thi có thể dùng làm chổi để quét tước
nơi thờ Phật.
GIA THUYẾT
... ..
Nhờ sức gia bị của chư Phật mà thuyết
pháp.
Như kinh điển Bát nhã là giáo pháp Đại
thừa, nhưng đức Phật đã gia bị cho hàng đệ
tử Thanh văn là các ngài Tu bồ đề, Xá lợi
phất v.v... tuyên thuyết. Tông Thiên thai cho
rằng đây là phương tiện thiện xảo của đức
Phật để đưa hàng căn cơ Tiểu thừa vào pháp
môn Đại thừa.
Ma ha chỉ quán quyển 6 phần trên (Đại
46, 73 hạ), nói: “Trí Không của ngài Tu
bồ đề chưa viên mãn mà có thể ở trong
thạch thất thấy được pháp thân Phật, nên
trong Đại phẩm đức Phật đã gia bị cho
Ngài để nói về lí không, ngài Xá lợi phất
cũng được đức Phật gia bị để nói về Bát
nhã. Vì đức Phật muốn đem đại không
hòa vào tiểu không, đại trí hòa vào tiểu
trí nên gia bị cho hai Ngài nói pháp Đại
thừa”.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 6 phần 2 giải thích rõ như sau (Đại
46, 335 trung): “Gia nghĩa là thêm vào chỗ
có thể thêm được, vì cái “Không” của ngài
Tu bồ đề và cái “Không” của Bát nhã giống
nhau và ứng hợp nhau, nên đức Phật gia bị
cho ngài Tu bồ đề thuyết “Không”; còn Bát

nhã là trí tuệ, nên đức Phật gia bị cho ngài
Xá lợi phất nói Bát nhã”.
GIA THƯỜNG
.....
Là những việc hàng ngày như bổ củi,
gánh nước, ăn cơm, mặc áo v.v... Đối với
người đã ngộ đạo thì tất cả công việc thường
nhật ấy đều là Phật pháp.
[X. Chính pháp nhãn tạng Q.95].
GIA THƯỢNG
.....
Vị danh tăng ở đời Đường, năm sinh năm
mất không rõ. Là một trong 4 vị đệ tử nổi
tiếng của ngài Huyền trang.
Sư bẩm tính thông minh, tài năng xuất
chúng. Sư học ngài Huyền trang ở chùa Từ
ân, lãnh hội yếu chỉ Du già, Duy thức. Khi
ngài Huyền trang dịch kinh Đại bát nhã, sư
giữ việc chứng nghĩa và trau chuốt lời văn.
Đến thời Vũ hậu Tắc thiên, sư vẫn tham gia
việc này trong dịch trường cùng với các ngài
Bạc trần, Linh biện v.v...
[X. Tống cao tăng truyện Q.4].
GIA TRÂN
.....
Của báu trong nhà mình.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được
dùng để chỉ cho tính Phật sẵn có trong
mỗi người.
Bài tựa của tác giả Vô môn quan (Đại
48, 292 trung): “Các ông há không nghe nói:
Cái từ cửa mà vào chẳng phải là của báu
trong nhà mình, nó do duyên mà được, nên
trước sau gì cũng sẽ mất”.
GIA TRẤN
Giữ yên nhà cửa.
Là pháp tu cầu tiêu trừ tai ách trong Mật

giáo.
Tu pháp này thờ Bất động minh vương
làm Bản tôn, tụng thần chú để cầu nguyện.
Nếu pháp tu này được tổ chức ở triều đình
thì gọi là Quốc trấn hoặc An trấn quốc gia;
còn thực hành ở nhà thì gọi là Gia trấn
hoặc Trấn trạch. Trấn trạch là khi làm nhà
GIA TRẤN

G
1914
mới thì tu pháp này để cầu cho nhà cửa
được yên ổn.
(xt. An Trấn Pháp).
GIA TRÌ
Phạm:Adhiwỉhàna.Pàli:Adhiỉỉhàna.
Dịch âm: Địa sắt đà nẵng.
Cũng gọi Sở trì, Hộ niệm.
Nghĩa là chư Phật và Bồ tát dùng sức từ
bi che chở chúng sinh.
Mật giáo cho rằng đức Đại nhật Như lai
dùng đại bi đại trí tùy thuận chúng sinh để
giúp đỡ, gọi là “Gia”, còn chúng sinh thụ trì
tâm đại từ bi của Như lai thì gọi là “Trì”.
Sự giải thích này giống với nghĩa “Du già”
(Phạm: Yoga), tức là đức Đại nhật Như lai
và chúng sinh hợp nhất với nhau; tam mật
của Như lai và tam nghiệp của chúng sinh
ứng hợp với nhau, khiến chúng sinh cảm
nhận được tâm từ bi của Như lai, nhờ đó
có thể thành tựu mọi diệu quả. Đây gọi là
Tam mật gia trì.
Ngài Không hải của Nhật bản căn cứ vào
thuyết này mà lập ra thuyết “Tức thân thành
Phật” và chia Tam mật gia trì làm 2 loại:
1. Tự hành gia trì: Pháp tu trong đó
hành giả tự tay kết mật ấn, miệng niệm thần
chú, tâm an trụ trong Tam ma địa.
2. A xà lê gia trì: Pháp tu trong đó hành
giả được thấy A xà lê quán đính dùng tam
ma địa Phổ hiền dẫn Kim cương tát đỏa vào
trong thân hành giả.
Nhờ hai pháp gia trì này, hiện thân hành
giả có thể chứng bồ đề.
Đại nhật kinh yếu nghĩa sao quyển 1 nêu
ra bốn loại gia trì: Pháp pháp gia trì, Pháp

nhân gia trì, Nhân pháp gia trì và Nhân nhân
gia trì. Trong đó Pháp pháp, Nhân nhân là
gia trì đồng loại, còn Nhân pháp và Pháp
nhân là gia trì khác loại.
Ngoài ra, tác pháp cấm chú cũng gọi là
gia trì. Như Ngũ xứ gia trì, tức là hành giả
dùng ấn khế hoặc chày kim cương, chuông
kim cương gia trì ở 5 chỗ trên thân thể (trán,
hai vai, ngực, đỉnh đầu, và yết hầu) để cầu
tiêu trừ các tội nghiệp ở quá khứ và hiển
hiện 5 trí sẵn có. Còn có Gia trì cúng vật,
Gia trì niệm châu v.v... đều là pháp cấm chú
khiến các phẩm vật cúng dường và chuỗi
tràng được thanh tịnh.
Gia trì còn có nghĩa là cầu đảo nên
thường gọi là Gia trì kì đảo. Như Hoàng
ngưu gia trì (Ngưu vương gia trì) cầu cho
việc sinh nở được bình an. Thổ sa gia trì để
trừ bệnh hoặc diệt tội cho người chết; Đao
gia trì để trừ diệt ác ma v.v... Đó là những
pháp gia trì chuyên cầu lợi ích hiện tại.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.15; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.11].
GIA TRÌ ẨM THỰC ẤN
Ấn khế gia trì vào các thức ăn uống để
bố thí cho loài quỉ đói.
Cứ theo Thí chư ngã quỉ ẩm thực cập
thủy nghi quĩ do ngài Bất không dịch, thì
dùng ấn gia trì này và tụng bảy biến thần
chú “Vô lượng uy đức tự tại quang minh gia
trì ẩm thực” có thể khiến tất cả quỉ đói đều
ăn uống được no đủ, ăn xong liền sinh lên
cõi trời hoặc sinh về Tịnh độ, còn hành giả
thì cũng có thể tiêu trừ nghiệp chướng, tăng
thêm tuổi thọ, được vô lượng phúc đức trong
đời hiện tại và đời vị lai.
Cách kết ấn này là: Trước hết, lấy ngón
cái của tay phải xoa lên móng tay của ngón

giữa hai ba lần, ba ngón còn lại dựng đứng;
kế đến, lấy ngón cái bấm vào đầu ngón trỏ,
khảy cho ra tiếng, mỗi khi tụng xong một
biến chú thì khảy một cái.
Chân ngôn là: Nẵng mạc (nama#, qui
mệnh) tát phạ đát tha nghiệt rô cát đế (sarva
tathàgatàvalokite, quán tất cả các đức Như
lai) Án (oô, cúng dường) tam bà la tam bà
la (sambhara sambhara, người giúp đỡ
GIA TRÌ ẨM THỰC ẤN

G
1915
người bố thí) hồng (hùô, chủng tử).
GIA TRÌ ẤN MINH
I. Gia Trì Ấn Minh.
Trước khi tu pháp, hành giả Mật giáo
dùng ấn khế và minh chú để gia trì những
phẩm vật cúng dường khiến được thanh tịnh
và tội nghiệp quá khứ của hành giả được
tiêu trừ.
Đại nhật kinh sớ quyển 15 (Đại 39, 734
hạ), nói: “Đầu ngón tay cái bấm vào đầu
ngón áp út, ba ngón còn lại duỗi thẳng, dùng
ấn này gia trì vào tất cả các đồ cúng dường
trong đàn tràng thì đều được thành tựu”.
Bởi vì có khi vật cúng bị ô uế, nếu không
dùng ấn minh gia trì như thế thì sự cúng
dường không được tinh khiết, chẳng những
ba nghiệp của hành giả không thanh tịnh
mà còn dễ bị ma chướng phá hoại, không
thể thành tựu tất địa. Cho nên, ấn minh gia
trì thông thường phần nhiều được dùng để
gia trì các vật cúng dường, cũng có thể kết
Tiểu ấn ba chĩa, tụng Tiểu chú Quân đồ lợi
minh vương “Án (oô) a mật lí đế (amfte)
hồng (hùô) phát tra (phaỉ).
[X. A sa phược sao Q.37; Mật giáo áo
nghĩa Q.hạ].
II. Gia Trì Ấn Minh.
Hành giả Mật giáo kết ấn tụng minh gia
trì vào 4 chỗ: Ngực, trán, yết hầu, đỉnh đầu
để tránh khỏi chướng nạn, thành tựu Du
già, gọi là Gia trì ấn minh. Khi gia trì, ở mỗi
chỗ đều phải kết ấn tụng minh một lần.
Cứ theo kinh Thiên thủ thiên nhãn
nghi quĩ quyển thượng, do ngài Bất không
dịch thì tướng ấn là: Hai tay khóa vào

nhau, hai ngón trỏ hơi co lại, dáng như
cánh sen, hai ngón cái duỗi thẳng đứng.
Chân ngôn là: Án (oô, qui mệnh) phạ
nhật ra đạt ma (vajra-dharma, pháp kim
cương) địa sắt sá (adhiwỉha, gia trì) sa phạ
hàm (svamàô, ngã).
[X. Du già liên hoa bộ niệm tụng pháp;
Quán tự tại vương Như lai tu hành pháp].
GIA TRÌ CÚ
Chân ngôn (chú, minh) có công năng làm
cho chính pháp tồn tại lâu dài, được dùng
sau pháp cúng dường của Thai tạng giới hoặc
tụng sau khi giải giới.
Cứ theo phẩm Chúc lụy trong kinh Đại
nhật thì bài chân ngôn ấy là: Nam mô tam
mạn đa bột đà nẫm (Nama# samanta
buddhànàm, qui mệnh khắp hết chư Phật)
tát bà tha (sarvatha, tất cả) thắng thắng
đát lăng đát lăng ngung ngung (ziôziô
traô traô guô guô) đạt lân đạt lân
(dharma dharma, trì trì) sa tha bả dã sa
tha bả dã (sthàpaya sthàpaya, trụ trụ),
bột đà tát để dã phạ (buddhha satya và,
sức chân thực của Phật) đạt ma tát để dã phạ
(dharma satya và, sức chân thực của pháp)
tăng già tát để dã phạ (saôgha satya và,
sức chân thực của tăng) hồng hồng (hùô
hùô, chủng tử), phệ na vĩ phệ (vedavide,
sáng sáng) sa ha (svàhà, thành tựu).
Nội dung bài chú này là lời thệ của đức
Thế tôn. Ngài nói: “Nếu ba ngôi báu Phật,
Pháp, Tăng là chân thực thì pháp của ta sẽ
tồn tại lâu dài”.
Khi tụng chú này, hành giả phải kết ấn
“Kim cương hợp chưởng” gia trì ở ngực, trán,
yết hầu, đỉnh đầu và hai vai của mình.
GIA TRÌ CÚNG VẬT
Gia trì vào những phẩm vật cúng dường.

Khi tu pháp, hành giả Mật giáo dùng ấn
chú của các bộ Biện sự minh vương gia trì
vào những phẩm vật cúng dường để ngăn
ngừa Dạ xoa, La sát, Tì na dạ ca v.v... ăn
vụng làm nhớp nhúa vật cúng.
Vì Biện sự minh vương có 3 bộ, 5 bộ
khác nhau nên ấn và minh của mỗi bộ được
GIA TRÌ CÚNG VẬT

G
1916
ghi chép trong các kinh và nghi quĩ không
giống nhau. Nhưng thông thường, những
ấn minh quan trọng được dùng gồm có:
1. Tiểu tam cổ ấn, Kim cương quân đồ
lợi tiểu chú trong kinh Tô bà hô quyển
thượng và Tô tất địa cúng dường pháp quyển
thượng.
2. Tiểu tam cổ ấn, Cam lộ quân đồ lợi
tiểu chú trong kinh Đà la ni tập quyển 3.
Khi gia trì những phẩm vật cúng dường
thì có hai cách nghịch và thuận; trước hết
gia trì nghịch để tiêu trừ ma chướng, sau đó,
gia trì thuận để kết giới thành tựu Tất địa.
GIA TRÌ HƯƠNG THỦY
Cũng gọi Sái tịnh, Sái thủy.
Phép rưới nước thơm khi tu pháp Mật giáo.
Hương biểu thị Lí, Thủy biểu thị Trí,
hương thủy hòa hợp nên thành tựu Lí và
Trí bình đẳng.
Khi tu pháp này, hành giả kết ấn và tụng
chú 21 lần để gia trì nước thơm, đồng thời,
dùng tán trượng hoặc nhành liễu hay ngón
tay viết hai chữ (raô) và (vaô) 21 lần
vào nước thơm theo chiều thuận và nghịch.
Sau đó, rưới nước ấy lên mình, vật cúng và
các nơi trong, ngoài đàn tràng thì hành giả
trừ diệt hết vọng chấp, các vật cúng được
thanh tịnh, mau chóng thành tựu Tất địa.
Nhưng ấn và chân ngôn được dùng tùy theo
pháp tu chứ không nhất định.
[X. Tô tất địa yết la cúng dường pháp
Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.9; A sa phược
sao Q.37].
GIA TRÌ NIÊM CHÂU
Gia trì vào tràng hạt.

Phép gia trì tràng hạt của hành giả tu
pháp Mật giáo trước khi chính thức tụng
niệm. Trước hết hành giả cầm chuỗi hạt,
đọc chân ngôn chữ Lãm, kế đến tụng chú
Tịnh châu khiến cho chuỗi hạt thanh tịnh.
Sau đó, đưa chuỗi hạt lên đầu 3 lần, tưởng
niệm 5 nguyện lớn, rồi đọc chân ngôn và
xoay vòng tràng hạt 3 lần (xoay vòng tượng
trưng quay bánh xe pháp).
Để thành tựu thân Bản tôn, khi gia trì vị
Bản tôn, hành giả dùng tướng quay bánh xe
pháp để biểu thị nghĩa thuyết pháp độ sinh
(tức là chính niệm tụng).
(xt. Niệm Tụng).
GIA TRÌ NIÊM TỤNG
Cũng gọi Chính niệm tụng. Gọi tắt:
Niệm tụng.
Khi tu pháp Mật giáo, tâm của hành giả
an trụ trong định để quán tưởng và tụng
niệm chân ngôn của Bản tôn. Đây là Tam
ma địa niệm tụng trong 5 loại niệm tụng
của Mật giáo.
[X. Thai tạng giới đại pháp đối thụ kí
Q.6]. (xt. Niệm Tụng).
GIA TRÌ THÀNH PHẬT
Cũng gọi Gia trì tức thân thành Phật.
Nhờ công phu tu hành và sức gia trì của
chư Phật mà hiện tướng thành Phật. Là một
trong ba loại Tức thân thành Phật do Mật
giáo chủ trương.
Ba nghiệp của chúng sinh nhờ tam mật
của Phật cảm ứng gia trì nên chỉ trong một
niệm biết rõ thực tướng các pháp và hiển
bày được bản thể giác ngộ sẵn có của chúng
sinh mà thành Phật.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.14; Đại tì lô giá
na kinh trụ tâm sao Q.4; Đại nhật kinh yếu
nghĩa sao Q.1].

GIA TRÌ THÂN
Thân gia trì do Phật và Bồ tát vì lòng
đại bi muốn làm lợi ích cho chúng sinh mà
GIA TRÌ THÂN

G
1917
hóa hiện ra.
Hành giả Mật giáo tu hạnh tam mật:
Thân, khẩu, ý mầu nhiệm, ngay khi đạt đến
chỗ tam mật ứng hợp với nhau thì ở trong
Du già quán hiện ra thân Phật.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 1, hành
giả lấy tam mật thân, khẩu, ý bình đẳng gia
trì làm cửa phương tiện để đi vào. Tức là:
- Thân: Mật ấn bình đẳng.
- Khẩu: Lời chân ngôn bình đẳng.
- Ý: Tâm quán diệu bình đẳng.
Bằng cửa phương tiện này, hành giả thấy
được thân gia trì thụ dụng, là thân Biến nhất
thiết của Phật Tì lô giá na. Thân này chính
là thân Bình đẳng trí của hành giả. Cho nên
bậc trụ ở thừa (cỗ xe) này không đi mà đi,
không đến mà đến. Trong đó thân Bình đẳng
trí của hành giả, từ hạnh tam mật mầu nhiệm
ở trong tâm mình sinh khởi cảm ứng, gọi là
Trí pháp thân, tức là Gia trì thân. Vì thân
gia trì là thân và bóng được chia ra từ Tự
tính pháp thân, nên là thân hiện ra từ tâm
bồ đề thanh tịnh của hành giả.
Về vấn đề này, giữa phái Cổ nghĩa và
Tân nghĩa ở Nhật bản có những ý kiến khác
nhau.
[X. Đại nhật kinh sớ sao Q.1; Đại tì lô giá
na kinh trụ tâm sao Q.1]. (xt. Bản Địa Thân).
GIA TRÌ THẾ GIỚI
Cũng gọi Hải hội hiện tiền, Tùy tha pháp
giới cung, Đoan tướng độ, Trần đạo thế giới.
Là thế giới do đức Đại nhật Như lai của
Mật giáo hóa hiện ra để cứu độ chúng sinh.
Đây là thế giới sinh tồn của phàm phu
sinh tử, cũng tức là thế giới cảm ứng đạo

giao của Phật và chúng sinh. Đứng về phương
diện Tự tính pháp thân mà nói thì chúng
sinh vốn giác ngộ, nhưng vì chúng sinh tự
mê, cho rằng mình và Phật khác nhau, nên
đức Phật mới từ Tự tính pháp thân biến
hiện ra thân gia trì Tha thụ dụng để giáo
hóa làm lợi ích cho chúng sinh. Bởi thế Mật
tông mới cho rằng, Gia trì thế giới là do đức
Đại nhật Như lai vì muốn cứu độ chúng
sinh mà biến hiện ra. Nói cách khác, ngoài
Phật giới, không có chúng sinh giới.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.6, Q.20;
Tông nghĩa quyết trạch tập Q.9]. (xt. Gia
Trì Thân, Bản Địa Thân).
GIA TRÌ THUYẾT
Học thuyết có liên quan đến vị giáo chủ
của kinh Đại nhật do phái Tân nghĩa thuộc
tông Chân ngôn Nhật bản lập ra.
Phái này chia học thuyết của mình làm:
Tự chứng cực vị, Gia trì môn và Gia trì thế
giới. Họ chủ trương rằng, Cực vị không
thuyết pháp, cho nên kinh Đại nhật chỉ được
nói ra ở Gia trì môn mà thôi.
Kinh nghiệm tự chứng vốn là cảnh giới
dứt bặt nói năng, không thể dùng ngôn ngữ
để truyền đạt. Nếu Đại nhật Như lai trụ ở
cảnh giới này thì chúng sinh không được
phần lợi ích, cho nên Ngài hiện thân gia trì,
đối trước quyến thuộc của Ngài trong Tứ
trùng viên đàn mà nói kinh Đại nhật cho
chúng sinh đời vị lai.
Thuyết này do Lại du thuộc phái Tân
nghĩa ở viện Căn lai trung tính đề xướng và
do Thánh hiến tập đại thành.
GIA TRÌ TRÁT
Tờ giấy có vẽ bùa hoặc viết chân ngôn
(lời chú) dùng khi gia trì thì tụng chân ngôn
để gia trì trên đó.

GIA TRÌ TRƯỢNG
Cái roi dài khoảng hơn 30 phân tây làm
bằng cây thạch lựu hoặc cành cây đào, đã
được gia trì thần chú vào đó, dùng để đánh
vào vai người bị quỉ ám hoặc vào chỗ đau
GIA TRÌ TRƯỢNG

G
1918
của người bị bệnh để đuổi tà và trừ bệnh.
Dùng cành cây đào là bắt nguồn từ thuyết
của Đạo giáo, vì thuyết này cho rằng ma quỉ
rất sợ cây đào. Còn dùng cây lựu thì căn cứ
vào kinh Chỉ phong của Mật giáo.
[X. Ma ha chỉ quán Q.8; Sự vật kỉ nguyên
Q.8].
GIA TRÌ TỰ THÂN PHÁP
Pháp tu gia trì tự thân của hành giả Mật
giáo quán tưởng thân mình biến thành thân
đức Bản tôn.
Đại nhật kinh sớ diễn áo sao quyển 12
(Đại 59, 128 trung), nói: “Quán tưởng trong
tâm có chữ Phạ. Chữ Phạ biến thành chày
kim cương năm chĩa, chày biến thành Kim
cương tát đỏa, rồi quán tưởng thân mình
tức là Chấp kim cương. Quán tưởng như
thế xong, hành giả kết ấn Tát đỏa và tụng
thần chú, đó là pháp gia trì tự thân.
Pháp tu trên đây lấy Kim cương tát đỏa
làm Bản tôn và hành giả gia trì tự thân quán
tưởng thân mình biến thành Kim cương tát
đỏa. Về các loại pháp tu khác cũng đều có
Bản tôn riêng, nhưng pháp gia trì tự thân
thì cứ theo đây mà hành trì.
GIA TRÌ VẬT
Cũng gọi “Tương ứng vật”.
Những vật phẩm cúng dường tương ứng
với vị Bản tôn hoặc Phật và Bồ tát trong
pháp tu của Mật giáo.
Khi hành giả tu pháp Hộ ma, y theo pháp
tu, chọn ra những vật phẩm cúng dường
tương ứng với vị Bản tôn, đặt vào giữa lò hộ
ma để cúng dường Ngài và quán tưởng vật
cúng ấy hòa nhập với đức Bản tôn. Pháp

quán này quan trọng nhất trong các pháp
tu Hộ ma.
Tùy theo các pháp tu mà những vật dùng
để gia trì có khác nhau. Như tu pháp Tiêu
tai thì dùng vừng (mè) trắng, tu pháp Tăng
ích thì dùng gạo tám (nàng hương) nhuộm
mầu vàng, tu pháp Điều phục thì dùng hạt
cải, tu pháp Kính ái dùng mũi tên làm bằng
hoa, gạo tám nhuộm đỏ, tu pháp Diên mệnh
thì dùng cỏ khuất lũ (cỏ sống lâu).
Các vật gia trì trên đây được dùng theo
nghĩa đối sự thành lí, như hạt vừng có chứa
tinh dầu, có cái nhân của sự sáng sủa, cho
nên nhờ sức gia trì mà trở thành vầng trăng
tròn sáng chiếu khắp mười phương, phá tan
bóng tối hoặc nghiệp. Vả lại, mùi vị hạt mè
ngon bùi không độc, cho nên tương ứng với
pháp Tiêu tai. Còn gạo tám tượng trưng cho
ngọc báu như ý, mũi tên hoa biểu thị hoa
sen hồng, hạt cải biểu thị chày một chĩa.
[X. Nhũ vị sao Q.7; Hộ ma thứ đệ (Không
hải)].
GIA TƯỜNG TỰ
........
Chùa ở quận Cối kê tỉnh Chiết giang,
Trung quốc.
Khoảng năm Thái nguyên (376-396) đời
Hiếu vũ đế nhà Đông Tấn, Quận thú Lang
da là Vương hội (Oái) xây dựng chùa này và
thỉnh ngài Trúc đạo nhất trụ trì. Ngài thông
suốt cả nội điển và ngoại điển, lại giữ gìn
luật tinh nghiêm, nên tăng ni khắp nơi về
theo học rất đông, người đương thời gọi ngài
là “Cửu châu Đô duy na”.
Vào đời Lương, ngài Tuệ kiểu từng trụ ở
chùa này để hoằng pháp và soạn thuật. Đến
đời Tùy, ngài Cát tạng cũng từng giảng kinh
ở chùa này suốt tám năm, thính giả thường

tới hơn nghìn người, vì thế, chùa trở nên
nổi tiếng trong nước và người đời tôn xưng
ngài là đại sư Gia tường. Đệ tử ngài Cát tạng
là ngài Trí khải cũng đến đây giảng Tam
luận, thính chúng hơn 800 người.
[X. Lương cao tăng truyện Q.5, Q.14; Tục
cao tăng truyện Q.6, Q.11, Q.14; Phật tổ
thống kỉ Q.10].
GIA TƯỜNG TỰ

G
1919
GIA UY LỰC
........
Cũng gọi Gia bị lực, Gia hựu lực, Gia lực.
Sức uy thần của chư Phật gia bị cho chúng
sinh.
Vô lượng thọ Như lai hội quyển hạ (Đại
11, 101 thượng), nói: “Nhờ sức uy thần của
đức Như lai gia bị nên mới được pháp môn
rộng lớn như thế”.
Lại cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 6 phần
trên nói, thì ngài Tu bồ đề từng ở trong thạch
thất thấy pháp thân của Phật nên trong “Đại
phẩm” Ngài được sức uy thần của đức Như
lai gia bị mà nói đại pháp Bát nhã.
[X. luận Đại trí độ Q.41; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.6 phần 2; Quán
kinh huyền nghĩa phần truyền thông kí Q.1].
GIÀ
I. Già.
Cũng gọi Hước, Kính, Nga, Kiệt, Cáp.
Chữ Tất đàm (gha). Một trong 42
hoặc 50 chữ cái, là chữ thứ 4 thuộc về tiếng
răng (nha thanh) trong 35 phụ âm của tiếng
Phạm. Chữ này khác với chữ (ga), xưa
nay gọi nó là “Chữ già hợp nhất” hoặc “Chữ
già hợp tướng”.
Phẩm Tự mẫu trong kinh Văn thù và
phẩm Thị thư trong kinh Đại trang nghiêm
v.v... đều dùng chữ Phạm Ghana(dịch âm:
Già na, nghĩa là dày đặc, kín mít) để giải
thích chữ Già là “Tiếng phá tan tất cả bóng
tối vô minh dày đặc” (Phạm:Ghaịa paỉalavidyà-
moha-andhakàra-vidhàmana).
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính và phẩm Cụ duyên trong

kinh Đại nhật quyển 2 thì dùng chữ Phạm
Ghana hoặc Ghaỉana (dịch là hợp) để
giải thích chữ Già là “Tất cả pháp hợp nhất
chẳng thể được”, “Tất cả pháp hợp nhất
tướng chẳng thể được”. Hợp nhất ở đây
nghĩa là thầm hợp.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 8 (bản Bắc)
thì dùng tiếng Phạm Ghowa(nghĩa là âm
thanh) để giải thích chữ Già là âm thanh
thường trụ của Như lai”.
[X. phẩm Bách tự thành tựu trì tụng
trong kinh Đại nhật Q.6; kinh Thủ hộ quốc
giới chủ đà la ni Q.3; Tứ thập nhị quán
môn trong phẩm Nhập pháp giới của kinh
Hoa nghiêm; Đại nhật kinh sớ Q.7; Tất
đàm tự kí].
II. Già.
Chữ Tất đàm (ga).
Cũng gọi Nga, Cát, Hước, Nga, Ngã. Một
trong 42 hoặc 50 chữ cái của tiếng Phạm.
(xt. Nga).
GIÀ
..
Chữ Tất đàm (zca).
Cũng gọi Ta, Tả, Giả, Chước, Y đà,
Thị xỉ, Thất giả, Thất tả. Một trong 42
chữ cái tiếng Phạm. Nghĩa là bất động,
không dời đổi.
Luận Đại trí độ quyển 48 (Đại 25, 408
trung), nói: “Nếu nghe chữ Già thì liền biết
tất cả các hành (dời đổi) đều là phi hành
(chẳng di động)”.
Cũng luận trên quyển 48 (Đại 25, 409
thượng), nói: “Nếu nghe chữ Già thì liền
biết được tướng bất động của tất cả các pháp”.
Kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni quyển
3 (Đại 19, 535 thượng), nói: “Chữ Thất giả
là ấn giả, vì hiện tiền giác ngộ được việc chưa

từng có. “Chưa từng có” chữ Phạm là
àzcarya, trong đó có bao hàm chữzca(già).
Còn kinh Quang tán bát nhã quyển 7
cho rằng, chữ Già nghĩa là xả bỏ tất cả pháp
vô sở đắc; kinh Phóng quang bát nhã quyển
4 thì cho là nghĩa chia bỏ; kinh Đại bát nhã
quyển 53 thì cho là nghĩa tích tụ dấu chân.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.5; phẩm
Nhập pháp giới trong kinh Hoa nghiêm].
GIÀ

G
1920
GIÀ ÁC
.....
Đối lại với “Tính ác”.
Ngăn ngừa không phạm lỗi lầm, chỉ cho
tội nhẹ.
Chẳng hạn như uống rượu, đào đất làm
hại côn trùng v.v... nói chung, xã hội không
cho đó là việc tội ác, nhưng để phòng ngừa
sự chê cười của người đời và dẫn đến phạm
các tội khác, nên đức Phật đã ngăn cấm, gọi
là Già ác.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
4 phần 4 (Đại 40, 344 thượng), nói: “Già ác,
nghĩa là việc không phải cực ác, nhưng vì
phòng ngừa sự chê cười mà chế định”.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng phần 3]. (xt. Già Giới, Già Tội).
GIÀ CHIẾU
Phá trừ tất cả sự vật, trở về chân không,
gọi là Già, dùng trí tuệ soi rọi thấy suốt bản
tính của sự vật, gọi là Chiếu.
Tông Thiên thai cho rằng Già chiếu đồng
thời là tức không, tức giả, tức trung. Già là
quán không, tức quán xét tất cả sự vật đều
không; Chiếu là quán giả, tức quán xét tính
chất của tất cả sự vật là có giả để liễu ngộ lí
trung đạo.
Tông kính lục quyển 8 (Đại 48, 459
thượng), ghi: “Nói có mà chẳng phải có,
nói không mà chẳng phải không, hoặc đều
mất mà đều lưu chuyển, hoặc đều soi rọi
mà đều vắng lặng, phá lập cùng lúc, già
chiếu đồng thời”.
GIÀ DA
Phạm:Gayà. Dịch ý: Tượng.

Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại
54, 1088 trung), nói: “Già da, hoặc Na già,
hoặc Na tiên, Hán dịch là tượng (con voi)”.
GIÀ DA CA DIẾP
Phạm:Gayà kàzyapa.
I. Già da ca diếp:
Cũng gọi Nga da ca diếp, Ca di ca diếp,
Kiệt di ca diếp.
Đệ tử của đức Phật, là em của hai người
Ưu lâu tần loa ca diếp và Na đề ca diếp,
sống ở ngoại ô thành Già da, nước Ma yết
đà, Trung Ấn độ.
Ngài vốn là ngoại đạo thờ lửa, có 250
người đệ tử, về sau đều qui y và xuất gia làm
đệ tử đức Phật.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.15; kinh
Phật bản hạnh tập Q.40; kinh Chúng hứa
ma ha đế Q.10; kinh Thái tử thụy ứng bản
khởi Q.hạ; Phật sở hành tán Q.4; Hữu bộ tì
nại da Q.27].
II. Già Da Ca Diếp:
Vị tôn được thờ ở bên phải của viện Tam
giác trí thuộc viện Biến tri trên mạn đồ la
Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu Li trần
Kim cương, chủng tử là (ha), hình tam
muội da là ấn
Phạm khiếp.
Hình tượng
vị tôn này là
hình tỉ khưu,
thân mầu da
người, ngồi
trên tọa cụ, tay
phải hướng ra
ngoài, tay trái
cầm chéo áo
ca sa.
GIÀ DA SƠN

Phạm:Gayà.
Cũng gọi Già chủng sơn, Nga da sơn,
Yết xà thi lợi sa sơn.
Dịch ý: Tượng đầu sơn (núi Đầu voi).
GIÀ DA SƠN
Già Da Ca Diếp
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

G
1921
Có hai núi khác nhau:
1. Núi ở gần Bồ đề đạo tràng.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 8,
thì núi Già da ở về phía tây nam thành Già
da, nước Ma yết đà, Trung Ấn độ, tức là Bà
la môn ưu ni (Phạm: Brahma-yoni) hiện
nay. Thời xưa, người Ấn độ thường gọi núi
này là Linh sơn, trên đỉnh núi có ngôi tháp
đá do vua A dục xây dựng.
2. Núi ở phía bắc Linh sơn.
Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển 18,
thì cách núi Linh sơn khoảng ba, bốn dặm
về mạn bắc, có núi Yết xà thi lợi sa, là nơi
Đề bà đạt đa phá tăng. Vì âm “Yết xà” và
“Già da” đọc gần giống nhau, nên mới có
người lầm lẫn cho núi Già da là nơi Đề bà
đạt đa phá tăng.
[X. kinh Chúng hứa ma ha đế Q.10; kinh
Văn thù sư lợi vấn bồ đề; kinh Phật bản
hạnh tập Q.44; luật Tứ phần Q.31].
GIÀ DA SƠN ĐÍNH KINH
Có 1 quyển, gồm 4 bản dịch, đều được
đưa vào Đại chính tạng tập 14.
1. Kinh Văn thù sư lợi vấn bồ đề, do
ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Diêu Tần.
2. Kinh Già da sơn đính, do ngài Bồ đề
lưu chi dịch vào đời Nguyên Ngụy.
3. Kinh Phật thuyết tượng đầu tinh xá,
do ngài Tì ni đa lưu chi dịch vào đời Tùy.
4. Kinh Đại thừa già da sơn đính, do
ngài Bồ đề lưu chí dịch vào đời Đường.
Nội dung tường thuật việc khi đức Phật
mới thành đạo ở Già da sơn, nhân lời thỉnh
cầu của bồ tát Văn thù và các vị Thiên tử,
đức Phật nói về nghĩa sâu xa của việc phát

tâm bồ đề và chỉ dạy đạo Bồ tát.
GIÀ DA THÀNH
Phạm:Gayà.
Thủ đô của nước Ma yết đà thuộc Trung
Ấn độ thời cổ. Tức nay là thành phố Già
da, gần sông Ni liên thiền (nay là sông Phalga)
một chi nhánh của sông Hằng, cách thành
phố Patna 96km về mạn tây nam. Khi ngài
Pháp hiển đời Đông Tấn đến đây thì trong
thành đã vắng vẻ. Còn ngài Huyền trang
đời Đường thì nói có hơn 1.000 hộ gia đình
Bà la môn.
Hiện nay thành phố Già da được chia
làm 2:
1. Già da cũ, gọi là Bà la môn già da
(Phạm: Brahma Gayà) để phân biệt với
Phật đà già da (Phạm:Buddha Gayà). Đây
là nơi cư trú của tín đồ Ấn độ giáo.
2. Thành phố mới, gọi là Sahibganj, có
cơ quan hành chính và những kiến trúc công
cộng do chính phủ Anh xây cất, là nơi có
nihều người Âu châu cư trú.
Ở vùng phụ cận Già da có các di tích
như: Nơi ở của ba anh em Ca diếp thờ lửa,
núi Tiền chính giác, cây Bồ đề, tòa Kim
cương v.v... Ngoài ra, còn có các động đá và
những bài minh khắc vào thời vua A dục.
[X. kinh Tiểu phẩm châm mao; A.
Cunningham: The Ancient Geography of
India; Đại đường tây vực kí Q.8].
GIÀ DA THỦY THÀNH
Cũng gọi Già da cận thành.
Thực ra đức Phật Thích ca đã thành Phật
GIÀ DA THỦY THÀNH
Toàn cảnh núi Già Da

G
1922
từ vô số kiếp ở quá khứ rồi, nhưng vì Ngài
muốn giáo hóa chúng sinh nên phương tiện
thị hiện giác ngộ thành Phật dưới cây Bồ đề
ở thành Già da tại Ấn độ, gọi là Già da thủy
thành (mới thành Phật ở Già da).
(xt. Cửu Viễn Thực Thành, Bản Tích
Nhị Môn).
GIÀ DA XÁ ĐA (?-13 TRƯỚC TÂY LỊCH)
Cũng gọi Tăng khư da xá.
Tổ thứ 18 của Thiền tông (theo Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 2) hoặc tổ thứ 17
(theo Phật tổ thống kỉ quyển 5), người nước
Ma đề thuộc Ấn độ, họ Uất đầu lam.
Truyền thuyết kể rằng, thân mẫu ngài
nằm mộng thấy một vị thần cao lớn cầm
tấm gương tròn, nhân đó mà có thai, bảy
ngày sau sinh ra ngài. Vừa sinh ra thân thể
của ngài sáng rực, mùi thơm tỏa ra tinh
khiết. Ngay từ nhỏ, ngài đã thích sự vắng
lặng, lời nói cử chỉ khác hẳn với những
đứa trẻ khác.
Một hôm, ngài cầm tấm gương tròn đi
chơi, gặp được tổ thứ 17 là Tôn giả Nan đề
độ cho xuất gia và thụ giới Cụ túc.
Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển
2 chép, thì một ngày nọ, nhân gió thổi nghe
tiếng chuông đồng nhỏ trên góc mái chùa
kêu, Tôn giả Nan đề hỏi (Đại 51, 212 trung):
“Chuông kêu hay gió kêu?”. Ngài đáp:
“Chẳng phải gió,
chẳng phải
chuông, mà là
tâm ta kêu”. Tôn
giả lại hỏi: “Vậy
tâm là ai?”. Ngài

trả lời: “Đều vắng
lặng”, ngài liền
được Tôn giả trao
Đại pháp cho. Về
sau, ngài hoằng
dương Thiền tông
ở nước Đại nguyệt thị.
Năm Vĩnh thủy thứ 4 (13 trước Tây lịch)
đời Thánh đế nhà Tây Hán ngài tịch. Đệ tử
nối pháp là ngài Cưu ma la đa, tổ thứ 19
của Thiền tông.
[X. Bảo lâm truyện Q.4; Tăng đính Phật
tổ đạo ảnh Q.1 (Hư vân)].
GIÀ ĐÀ
I. Già Đà.
Phạm,Pàli:Gàthà.
Cũng gọi Già tha, Kệ đà, Kệ.
Dịch ý: Phúng tụng, Tạo tụng, Kệ tụng,
Tụng, Cô khởi tụng, Bất trùng tụng kệ.
Già đà từ ngữ căn Gaimà ra.Gai hàm
có nghĩa là câu vè, cho nên, theo nghĩa rộng
là những câu ca dao, Thánh ca; còn theo
nghĩa hẹp thì chỉ cho những câu văn vần ở
sau một đoạn kinh văn hoặc sau phần giáo
thuyết, mà nội dung không nhất định phải
có quan hệ với đoạn văn trước hoặc sau.
Một trong 9 hoặc 12 thể tài của kinh.
Sự khác biệt giữa Già đà và Kì dạ(trùng
tụng) là ở chỗ tuy Kì dạ cũng là văn vần,
nhưng là nhắc lại nội dung của đoạn văn
xuôi ở trước, còn Già đà thì không, cho
nên mới có tên khác là Bất trùng tụng kệ
(kệ không nhắc lại), Cô khởitụng(Kệ khởi
một mình).
Về số câu của Già đà thì không nhất
định, hoặc là 2 câu, hoặc 3 câu, 4 câu, 5
câu, 6 câu khác nhau. Nhưng luận Đại tì
bà sa quyển 126 thì cho rằng, Già đà là

những câu văn vần nối kết nhau, ở trong
kinh để ngâm đọc những lời nói của mọi
người. Luận Đại trí độ quyển 33 cũng bảo
rằng tất cả các bài kệ đều gọi là Kì dạ, còn
số câu nhiều ít không nhất định thì gọi là
Già đà. Phần nhiều cho Già đà chỉ có nghĩa
ngâm vịnh, cho nên cùng nghĩa với Kì dạ.
Còn theo kinh Đại bát niết bàn quyển 15
(bản Bắc), thì Già đà là bài kệ 4 câu trong
GIÀ ĐÀ
Già Da Xá Đa

G
1923
các kinh điển ngoại trừ Tu đa la và giới luật.
Ngoài ra, theo bài tựa trong Trường bộ kinh
chú tiếngPàli (Sumaígala-vilàsinì), bài
tựa luật Thiện kiến (Pàli:Samantapàsàdikà),
Pháp cú (Pàli:Dhamma-pada),
Trưởng lão kệ (Pàli:Thera-gàthà), Trưởng
lão ni kệ (Pàli:Therì-gàthà), Kinh tập
(Pàli:Sutanipàta) v.v... phàm những bài
kệ không gọi là kệ của Tu đa la, thì gọi là
Già đà.
Sau hết, luận Thành thực quyển 1 cho
rằng, Kì dạ (Kệ) có hai loại là Già đà và Lộ
già. Lộ già lại chia ra hai thứ: Thuận phiền
não, Bất thuận phiền não, mà cho Già đà
trong 12 thể tài kinh là thuộc loại Bất thuận
phiền não.
[X. luận Hiển dương Thánh giáo Q.6,
Q.12; luận Thuận chính lí Q.44; luận Du
già sư địa Q.25, Q.81; luận Đại thứa a tì đạt
ma tập Q.6; Đại thừa nghĩa chương Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.24]. (xt. Thập Nhị
Bộ Kinh, Kệ).
II. Già Đà.
Gọi đủ: A già đà.
Phạm:Agada. Một loại thuốc hay.
Kinh Hoa nghiêm (60 quyển) quyển 10
(Đại 9, 465 thượng), nói: “Ví như thuốc Già
đà, tiêu trừ tất cả độc”.
GIÀ ĐÀ BỔNG
Già đà, Phạm:Gadà.
Dịch ý: Bổng (cây gậy).
Là cây gậy báu cầm tay của bồ tát Kim
cương quyền ở viện Kim cương bộ, của Diêm
mạn đức ca và các vị sứ giả phụng giáo của
chư Tôn trong năm viện lớn trên mạn đồ la

Thai tạng giới Mật giáo.
Ấn tướng của Già đà bổng là: Hai tay
chắp lại để rỗng ở giữa, 2 ngón út tréo vào
nhau ở trong lòng 2 bàn tay, 2 ngón cái đứng
thẳng, 2 ngón trỏ co lại đặt trên lưng của 2
ngón giữa, cách nhau độ 3 phân.
Cứ theo kinh Cù hê quyển trung, thì khế
ấn và hình tam muội da của Đa văn thiên
tức là Già đà bổng.
Ngoài ra, cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển
6, thì tám vị tướng Dạ xoa phương bắc cũng
đều trì ấn Già đà bổng.
GIÀ ĐOẠN
.... .
Đối lại với “Vĩnh đoạn” (dứt mãi mãi).
Tạm thời ngăn chặn không để cho phiền
não sinh khởi.
Luận Thành thực quyển 15 (Đại 32, 358
hạ), nói: “Đoạn tham có hai cách là Già đoạn
và Tất cánh đoạn. Nếu không phát sinh chân
trí thì là Già đoạn; nếu sinh chân trí thì là
Tất kính đoạn (đoạn vĩnh viễn).
GIÀ GIỚI
Đối lại với “Tính giới”.
Cũng gọi Tức thế cơ hiềm giới (giới ngăn
ngừa sự chê cười của người đời), Tân giới
(giới mới), Khách giới.
Đối với những tội nhẹ, đức Phật chế
giới cấm để đề phòng sự cười chê của người
đời và tránh phạm các tội khác, gọi là Già
giới. Chẳng hạn như uống rượu, mua đầy
bán vơi, đào đất làm thương tổn sự sống
của côn trùng v.v... Uống rượu tuy không
là tội, nhưng có thể là nguyên nhân đưa
đến việc vi phạm các tội khác, cho nên đức
Phật cấm chỉ. Nếu phạm Già giới thì gọi là
Già tội.
[X.phẩm Thụ giới trong kinh Ưu bà tắc

giới Q.3; phẩm Thánh hạnh trong kinh Niết
bàn Q.11 (bản Bắc); Tát bà đa tì ni tì bà sa
Q.1; Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng phần 1]. (xt. Tính Già Nhị Tội).
GIÀ KINH
Nghi thức tụng kinh trước quan tài người
GIÀ KINH

G
1924
chết. Tức sau khi tắm rửa tử thi bằng nước
nóng, khâm liệm xong, đặt vào quan tài, rồi
mới đọc tụng kinh văn.
Tuy nhiên, nghi thức này có được ứng
dụng hay không, thì còn tùy thuộc vào địa
vị cao thấp của người chết và phong tục của
mỗi nơi mà quyết định.
GIÀ LA
I. Già La.
Phạm:Tagara(phiên tắt là Già la).
Cũng gọi Đa già la, Già nam, Già lam,
Kì nam hương.
Dịch ý: Hương lô mộc (loại gỗ thơm).
Có thuyết nói Già la khác với trầm
hương, có thuyết
cho là chúng cùng
một loại. Nhưng
đem so sánh thì
Già la ướt và dính,
khi đốt chảy ra ít
nhựa, không dùng
làm thuốc được;
còn trầm hương
thì khô, khi đốt
chảy ra nhiều
nhựa và dùng làm
thuốc được.
[X. Kinh Đà la ni tập Q.10; Bản thảo
cương mục Q.1; Bản thảo vựng ngôn].
II. Già La.
Gọi tắt của tiếng PhạmKàlàguru.
Dịch ý: Hắc trầm hương mộc (cây trầm
hương đen).
Loại hương được điều chế từ nhụy hoa
của loại cây có mùi thơm.

(xt. Trầm Hương).
III. Già La.
Phạm:Kalà.
Tên gọi số lượng cực nhỏ.
(xt. Ca La Phần).
GIÀ LA ĐÀ
I. Già La Đà:
Dịch ý: Độ biên địa.
Giai vị tu hành của Bồ tát ở trước giai vị
“Tu đà hoàn” và ở sau giai vị “Vô tướng xà
đà ba la” được nói trong kinh Nhân vương
quyển hạ do ngài Cưu ma la thập dịch.
Bồ tát tu hành đã đạt được minh tuệ
viên dung, thường ở trong vô tướng pháp
nhẫn, khéo quán xét ba minh là: Túc mệnh
minh, Thiên nhãn minh và Lậu tận minh,
biết rõ ba đời đều là pháp không đến, không
đi, không dừng, trong tâm an định vắng lặng,
xa lìa phiền não trong ba cõi, lại tích tập vô
lượng tuệ ba la mật trong sáu A tăng kì kiếp,
nên được chứng nhập giai vị Già la đà, đồng
thời, dùng muôn hạnh không chấp trước để
thụ trì tất cả pháp.
[X. Nhân vương bát nhã kinh sớ Q.5].
II. Già La Đà.
Phạm:Kharàdìya.
Là núi Khư la đề da.
Một trong 10 núi báu, một trong 7 núi
vàng.
Đức Phật từng nói kinh Địa tạng thập
luân ở núi này, vì thế nó đã trở thành nơi
cư trú của bồ tát Địa tạng.
(xt. Khư La Đế Da Sơn).
GIÀ LA PHẢ QUỐC
Già la phả,Pàli:Allakappa.
Một nước nhỏ giáp ranh nước Ma yết đà.
Dân cư của nước này là chủng tộc Bố
lợi (Buli), sau khi đức Phật nhập diệt, họ

có xin được phần xá lợi của Ngài về xây
tháp cúng dường.
[X. kinh Đại bát niết bàn trong Trường
bộ kinh 16; kinh Phật chủng tính; Hữu bộ
tạp sự Q.39; kinh Ban nê hoàn Q.hạ; luật
Thập tụng Q.60].
Già La (cây Hương Lô)
GIÀ LA PHẢ QUỐC

G
1925
GIÀ LAM
I. Già Lam.
Gọi đủ: Tăng già lam ma (Phạm:
Saôghàràma).
Cũng gọi Tăng viên, Tăng viện.
Dịch ý: Chúng viên (vườn của chúng
tăng ở).
Khu vườn trong đó chúng tăng cư trú,
nhưng phổ thông gọi là tự viện, đường xá
(chùa viện, phòng nhà).
Đến đời sau, muốn hoàn thành một ngôi
già lam phải có đủ bảy kiến trúc gọi là Thất
đường già lam (chùa viện gồm có bảy tòa
nhà). Tên gọi và sự phối trí “Thất đường”
tùy theo thời đại hoặc tông phái mà có khác.
Thông thường, các ngôi già lam đều được
xây dựng quay mặt về hướng Nam. Ngôi tự
viện chuyên nghiên cứu học vấn thì phải có
đủ bảy kiến trúc sau: Tháp (thờ xá lợi Phật),
Kim đường (cũng gọi Phật điện, thờ tượng
Phật bản tôn. Phật điện và tháp là những
kiến trúc chính của ngôi già lam), Giảng
đường (nhà giảng), Chung lâu (lầu treo
chuông), Tàng kinh lâu (cũng gọi Kinh
đường, là nhà chứa kinh), Tăng phòng (cũng
gọi Tăng phường, là nơi chúng tăng ở, được
phân bố ở ba hướng đông, tây, bắc của Giảng
đường) Thực đường (cũng gọi Trai đường,
là nhà ăn).
Già lam của Thiền tông cũng phải đủ
bảy kiến trúc: Phật điện, Pháp đường (cũng
gọi Thuyết pháp đường, tương đương với
Giảng đường, xây ở phía sau điện Phật), Tăng
đường (cũng gọi Thiền đường, Vân đường,
Tuyển Phật tràng, là nơi chúng tăng ngồi

Thiền, ở chính giữa thờ tượng bồ tát Văn
Thù), Khố phòng (cũng gọi Khố viện, nơi
điều phối thức ăn), Sơn môn (cũng gọi Tam
môn, cổng tam quan), Tây tịnh (nhà cầu) và
Dục thất (cũng gọi Ôn thất, nhà tắm). Trong
đây, Tăng đường, Tây tịnh, Dục thất là
những nơi không được nói chuyện, cho nên
gọi chung là Tam mặc đường (ba nhà im lặng).
[X. luật Thập tụng Q.34; luận Đại tì bà
sa Q.99]. (xt. Tự Viện).
II. Già Lam.
Phạm: Tagara.
Một loại gỗ thơm.
(xt. Già La).
GIÀ LAM ĐƯỜNG
Nhà thờ thần giữ gìn già lam.
Trong các chùa viện ở đời Tống, Già lam
đường và Tổ sư đường được xây cất ở hai
bên Pháp đường. Có thuyết cho rằng thần
bảo vệ già lam là thần thổ địa, nên Già lam
đường cũng gọi là Thổ địa đường.
[X. mục Niệm tụng trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.2; Thích thị yếu lãm
Q.hạ].
GIÀ LAM KHAI CƠ KÍ
Gồm 10 quyển, do ngài Hoài ngọc Đạo
ôn, người Nhật bản, thuộc tông Hoàng bá
soạn.
Sách ghi chép về niên đại sáng lập, duyên
khởi, sự tích khai sơn v.v... của những ngôi
chùa nổi tiếng ở Nhật bản. Phần chủ yếu là
nói về các chùa viện Thiền tông ở Kì nội,
Tứ quốc, Kinh đô (Kyoto), Liêm thương và
các nước. Ngoài ra, cũng đề cập đến một số
chùa viện của các tông khác. Ở cuối quyển
có chép thêm phần: Tăng cương giai, Giới
đàn, Phóng sinh, Cấm chế v.v...
GIÀ LAM PHÁP

Cũng gọi Già lam tương tục.
Chế độ truyền thừa ngôi vị trụ trì cho
người trong pháp hệ đảm nhiệm. Một
trong các chế độ truyền thừa của Phật giáo
Nhật bản.
GIÀ LAM PHÁP

G
1926
Vào thời đại Giang hộ, chế độ truyền
thừa già lam của tông Tào động đã phát sinh
không ít tệ nạn. Bởi thế, về sau, tông này
mới phát động phong trào phục cổ để chấn
chỉnh lại hệ thống của tông mình.
GIÀ LAM THẦN
Cũng gọi Già lam thập bát thiện thần,
Hộ già lam thần, Thủ già lam thần, Tự thần.
Theo nghĩa hẹp thì chỉ riêng vị thần bảo
vệ già lam, còn theo nghĩa rộng thì chỉ chung
cho chư thiên thiện thần ủng hộ Phật pháp.
Kinh Thất Phật bát Bồ tát sở thuyết đại
đà la ni thần chú quyển 4 liệt kê tên của 18
vị thần thủ hộ già lam như sau: Mĩ âm, Phạm
âm, Thiên cổ, Xảo diệu, Thán mĩ, Quảng
diệu, Lôi âm, Sư tử âm, Diệu mĩ, Phạm
hưởng, Nhân âm, Phật nô, Thán đức, Quảng
mục, Diệu nhãn, Triệt thính, Triệt thị và
Biến quan.
[X. mục Thổ địa đường niệm tụng trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.7 tiết 4;
Thích thị yếu lãm Q.hạ]. (xt. Hộ Pháp Thiện
Thần).
GIÀ LÊ
I. Già Lê.
Từ ngữ gọi tắt của Tăng già lê (Phạm:
Saíghàỉi).
Chỉ cho tấm áo ca sa chín điều trở lên.
(xt. Tăng Già Lê).
II. Già Lê.
Phạm:Kàlì: Dịch ý: Thời mẫu (nữ thần
mầu đen).
Tên vị nữ thần của Ấn độ giáo. Một trong
10 hóa thân của thần nữ Tuyết sơn, là vợ
của thần Thấp bà (Phạm:Ziva), một trong

những vị thần chính được phái Tính lực thờ
phụng.
Vị thần này hình tướng hung ác, toàn
thân mầu đen, có bốn đầu bốn tay (có thuyết
nói 10 đầu, 10 tay), trên trán có con mắt
thứ 3, tay cầm các loại vũ khí, đeo cái đầu
lâu ở trước ngực, bên hông đeo những cánh
tay người. Thần này chuyên uống máu tươi
của ác ma, tượng trưng cho sức mạnh và sự
sống mới.
GIÀ LÊ DẠ
Phạm:Caryà, Carita, Caritra.Pàli:
Carita.
Cũng gọi Già rị da.
1. Già lê dạ: Hành vi, động tác, thực
tiễn, tức là hành nghiệp của ba nghiệp thân,
khẩu, ý.
2. Già lê dạ: Phương pháp tu hành để
đạt đến cảnh giới giác ngộ.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.3 phần
dưới; Pháp hoa kinh văn cú Q.4 phần trên;
Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Hành).
GIÀ MA
.... .
Tên một loài ma.
Cứ theo kinh Phấn tấn vương vấn quyển
thượng chép, thì vào thời đức Như lai Quang
minh vô cấu quang vương ở quá khứ xa xưa,
có một con ma tên là Già, cầm đầu 8 vạn 4
nghìn chúng ma định não loạn bồ tát Kim
cương tề, nhưng lại được Bồ tát giáo hóa mà
phát tâm bồ đề qui y đức Như lai Vô cấu
quang vương.
GIÀ MẠT LA CHÂU
...........
Già mạt la, Phạm:Càmara.
Cũng gọi Già ma la châu.
Một trong hai trung châu(châu Già mạt

la, châu Phiệt la già mạt la) của châu Nam
thiệm bộ. Hai trung châu này, mỗi châu lại
có 500 tiểu châu quyến thuộc.
Câu xá luận quang kí quyển 11 (Đại 41,
186 trung), nói: “Già mạt la, Trung quốc
GIÀ MẠT LA CHÂU

G
1927
dịch là Miêu ngưu”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.172; luận Câu xá
Q.11].
GIÀ NA NGHIÊP
........
Đối lại với “Chỉ quán nghiệp”.
Chuyên tu sự tướng của Mật giáo. Là
một trong hai nghiệp mà người học Thiên
thai Pháp hoa viên tông của Nhật bản phải
tu học.
Đại sư Tối trừng thuộc tông Thiên thai
Nhật bản lấy Thiên thai chỉ quán làm tông
chỉ, nhưng các ngài Viên nhân, Viên trân
kế tiếp nhau đến Trung quốc (đời Đường)
học Hiển giáo và Mật giáo, sau khi về nước,
các ngài hoằng dương Mật giáo, dần dần Mật
giáo hóa tông Thiên thai mà gọi là “Thai
Mật” để đối lại với “Đông Mật” của tông
Chân ngôn do ngài Không hải lập.
Ngoài Chỉ quán nghiệp và Già na nghiệp,
còn có Kim cương đính nghiệp, Tô tất địa
nghiệp và Phật đính nghiệp gọi chung là Ngũ
nghiệp, đây là nội dung tu hành chủ yếu
của tông Thiên thai Nhật bản.
[X. Nguyên hanh thích thư Q.1; Nhật
bản hậu kỉ Q.13; Thiên thai hà tiêu Q.1 phần
1]. (xt. Chỉ Quán Nghiệp).
GIÀ NA VIÊN ĐỐN
Già na, gọi đủ: Tì lô già na, là báo thân
hoặc pháp thân của Phật; Viên đốn, chỉ cho
giáo pháp viên mãn cùng tột. Từ ngữ này
đặc biệt chỉ cho tông Hoa nghiêm, vì tông
này chủ trương kinh Hoa nghiêm là giáo
pháp viên mãn rốt ráo do đức Phật Tì lô giá
na tuyên thuyết.

GIÀ PHẠM ĐẠT MA
Phạm: Bhagavat-dharma.
Dịch ý: Tôn pháp.
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường, người
miền Tây Ấn độ sống vào thế kỉ thứ VII.
Khoảng năm Vĩnh huy, Hiển khánh, ngài
đến Trung hoa, dịch được kinh Thiên thủ
thiên nhãn đại bi tâm đà la ni 1 quyển. Năm
sinh năm mất không rõ.
[X. Tống cao tăng truyện Q.2; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.12].
GIÀ THUYÊN BIỂU THUYÊN
Tức là Già thuyên và Biểu thuyên nói
chung lại.
I. Già thuyên biểu thuyên.
Hai phương thức biểu đạt trong ngôn
ngữ rất thông dụng trong các tông phái Phật
giáo. Già thuyên là từ mặt trái bày tỏ sự
phủ định để bài trừ thuộc tính không đầy
đủ của đối tượng mà giải thích rõ ràng ý
nghĩa của sự vật. Biểu thuyên là từ mặt phải
nói lên sự khẳng định, hiển bày thuộc tính
tự thân của sự vật để giải thích rõ ý nghĩa
của nó.
Tông kính lục quyển 34 (Đại 48, 616
trung), nói: “Già là loại trừ chỗ sai, Biểu là
làm sáng tỏ chỗ đúng. Lại nữa, Già là lựa bỏ
chỗ dư, Biểu là chỉ thẳng ngay các đương
thể. Như các kinh khi bàn về tính mầu
nhiệm của chân như, thường nói: “Chẳng
sinh, chẳng diệt, chẳng nhơ, chẳng sạch,
không nhân, không quả, vô tướng, vô vi,
chẳng phàm, chẳng thánh, chẳng tính, chẳng
tướng” v.v... đều là Già thuyên dứt tình tuyệt
tưởng. Còn nếu nói: “Thấy biết chiếu soi,
rực rỡ sáng ngời, mông mênh lặng lẽ” v.v...
thì đều là Biểu thuyên.
[X. Quán kinh huyền nghĩa phần kí Q.2;

Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự Q.3;
Ứng lí Đại thừa truyền thông yếu tập
Q.thượng].
II. Già thuyên Biểu thuyên.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Già thuyên là phủ định, phủ nhận, bác
GIÀ THUYÊN BIỂU THUYÊN

G
1928
bỏ luận thức của đối phương chủ trương;
Biểu thuyên là khẳng định, công nhận, nêu
ra sự thực để lập thành luận thức.
Nếu Tông là một mệnh đề phủ định thì
đó là luận pháp Già thuyên. Như:
Tông: Thảo mộc không phải là loài có
cảm giác.
Nhân: Vì không phải là loài động vật.
Dụ: Như ngói, gạch v.v...
Nếu Tông là một mệnh đề khẳng định
thì đó là luận pháp Biểu thuyên như:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì do sự tác động mà có ra.
Dụ: Như cái bình, cái chén v.v...
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)].
GIÀ TÌNH BIỂU ĐỨC
Từ gọi chung Già tình và Biểu đức.
Nhờ ngăn ngừa được những hiểu biết
sai lầm một cách tiêu cực mà được chân trí,
gọi là Già tình, cũng gọi Già tình môn; trái
lại, trực tiếp biểu hiện công đức của chân
như, tức là trực tiếp hiển bày thực tướng,
trạng thái v.v... của chân như một cách tích
cực mà được chân trí, thì gọi là Biểu đức,
cũng gọi Biểu đức môn.
Ngoài ra, trong 16 huyền môn mà Mật
giáo dùng để giải thích kinh điển và tự
tướng, thì Già tình và Biểu đức thuộc hai
môn đầu tiên; và Mật tông cho rằng tất cả
Hiển giáo là Già tình môn, còn Mật giáo là
Biểu đức môn.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.7; Hoa nghiêm
ngũ giáo chỉ quán].
GIÀ TỘI

.....
Đối lại với “Tính tội”.
Vi phạm Già giới gọi là Già tội (tội nhẹ).
Luận Du già sư địa quyển 99 (Đại 30,
869 hạ), nói: “Thế nào là Già tội? Nghĩa là
vì thấy hình tướng của người kia không đúng
pháp, hoặc vì khiến chúng sinh trọng chính
pháp, hoặc vì thấy những việc làm thuận
theo pháp tính tội hiện hành, hoặc vì tùy
thuận để giữ gìn tâm người khác v.v... nên
đức Phật mới chế giới để ngăn cấm, gọi là
Già tội”.
[X. luận Đại trí độ Q.13; luận Thuận
chính lí Q.38; Đại nhật kinh sớ Q.9]. (xt.
Tính Già Nhị Tội, Già Giới).
GIÀ TRA CA ĐIỂU
...........
Già tra ca, Phạm:Càỉaka.
Tên khoa học: Cucculus melanoleucus.
Dịch ý: Sa yến.
Chim cuốc. Loài chim này chỉ ngửa mỏ
uống nước mưa khi trời mưa chứ không uống
nước thường nên luôn bị khổ não vì đói khát.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.16; Chỉ
quất dịch thổ tập Q.11].
GIÀ VĂN ĐỒ
Phạm:Càmuịđà.
Cũng gọi Tả muộn noa, Giả môn noa,
Già muộn noa, Tật đố nữ, Nộ thần.
Quyến thuộc của Diệm ma thiên trong
Mật giáo, đứng đầu Thất mẫu thiên, được
bày ở phía tây của viện Kim cương bộ ngoài
trên mạn đồ la Thai tạng giới.
Hình tượng của vị thần này là mình
người (mầu đỏ),
đầu lợn (mầu đen),
không mặc áo, đội
mũ báu, tay phải

ngửa cầm bát, tay
trái nắm lại để trên
đầu gối trái, mặt
xoay về phía trái.
Đại nhật kinh
nghĩa thích diễn
mật sao quyển 5
GIÀ VĂN ĐÔ
Già Văn Đồ

G
1929
nói: “Già văn đồ thuộc loài dạ xoa, hay dùng
chú thuật hại người, đời cũng có kẻ thực
hành pháp này”.
Phẩm Đà la ni trong kinh Pháp hoa
cho rằng Cát già tức là Già văn đồ, nhưng
tên Phạm của Cát già làKftyàchứ không
phảiCàmuịđà, cho nên Cát già và Già
văn đồ có là một hay không thì điều đó
không được rõ.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.6, Q.10, Q.14;
Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7].
GIÁ CÁ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là Cái ấy, Cái này, Cái đó.
I. Giá Cá.
Chỉ định đại danh từ.
Lâm tế lục thướng đường (Đại 47, 496
trung), ghi: “Sư nói: ‘Vị tăng ấy không thể
bàn luận được’.”
II. Giá Cá.
Tiếng nhấn mạnh, chỉ cho bản thân chứ
không phải vật khác.
Lâm tế lục thị chúng (Đại 47, 497 trung),
ghi: “Rõ ràng ngay trước mắt, cái ấy biết nói
pháp nghe pháp, chứ chẳng phải cái sáng
láng trơ trọi một mình”.
III. Giá Cá.
Đại danh từ chỉ cho tự tính. Như: Na cá,
Y, Bản lai diện mục, Vô vị chân nhân, Tự
kỉ, Gia tặc v.v... đều là những tiếng được
dùng để gọi Tự tính.
IV. Giá Cá.
Đại danh từ được dùng trong trường hợp
đặc biệt.
Thiền uyển mông cầu quyển hạ (Vạn tục

148, 133 hạ) chép: “Ni hỏi:
- Ý kín kín là thế nào?
Châu lấy tay gõ.
Ni hỏi:
- Hòa thượng vẫn còn cái đó à?
Châu nói:
- Chính người còn có cái ấy!”
“Cái đó” trong câu “Hòa thượng vẫn còn
cái đó à” là đại danh từ chỉ cho “tập khí”
hoặc “sắc tâm”; còn “cái ấy” trong câu “Chính
người còn có cái ấy” là đại danh từ chỉ cho
“tâm phân biệt”, “tình thức phân biệt”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.4].
GIẢ
..
Đối lại với “Chân, Thực”.
Không có thực thể, chỉ có tên suông, gọi
là Giả danh hữu; tâm bên trong, tướng bên
ngoài không ăn khớp với nhau, gọi là Giả
hạnh; pháp môn phương tiện quyển giả (tạm
thời), gọi là Giả môn; tiến vào thế giới mê
vọng của phàm phu, gọi là Nhập giả; ra khỏi
thế giới mê vọng, gọi là Xuất giả. Đối với các
pháp trong hiện tượng giới, còn có Nhị giả,
Tam giả, Tứ giả khác nhau.
I. Nhị giả.
Theo Thành duy thức luận thuật kí
quyển 1 phần đầu của ngài Khuy cơ và Tông
kính lục quyển 67 của ngài Diên thọ, thì
Nhị giả là:
1. Vô thể tùy tình giả: Các pháp vốn
không có thực thể, nhưng vì mê lầm mà
phàm phu chấp là có thực thể.
2. Hữu thể thi thiết giả: Tất cả các pháp
hiện tượng đều do nhân duyên hòa hợp mà
sinh nên là có giả, chứ hoàn toàn không có
thể thật. Danh từ có giả này là chính do bậc
Thánh đã chứng ngộ được thực tướng của

các pháp (chân lí) mà giả đặt ra.
II. Tam Giả.
A. Cứ theo phẩm Tam giả trong kinh
Đại phẩm bát nhã quyển 2, thì các pháp tuy
không có tự tính, nhưng vì phá vọng chấp
của phàm phu, nên tạm đặt ra ba giả: Thụ
giả, Pháp giả và Danh giả. Ba giả này cũng
gọi là Tam ba la nhiếp đề (Phạm:Prajĩapti),
Tam nhiếp đề, Tam giả thi thiết.
Trong Đại thừa nghĩa chương quyển 1,
GIẢ

G
1930
ngài Tuệ viễn đời Tấn đã căn cứ vào luận
Đại trí độ quyển 41 mà giải thích như sau:
1. Thụ giả: Một vật do nhiều nhân duyên
hòa hợp mà tạo thành nên vật ấy không có
thực thể.
2. Pháp giả: Các pháp cũng do nhân
duyên sinh, không có tự tính, không có thực
thể.
3. Danh giả: Muôn vật đều “Không”,
chẳng có tự tính, nên chỉ là tên suông, không
có thực thể.
Ngài Trí khải giải thích phần “Tam
không quán môn” trong phẩm Tựa của kinh
Nhân vương quyển thượng là Tam giả: Tức
pháp giả là sắc ấm; Thụ giả là thụ, tưởng,
hành, thức; Danh giả tức là Thụ và Pháp
đều là tên giả.
B.Phẩm Giả danh tướng trong luận
Thành thực liệt kê Tam giả:
1. Nhân thành giả: Tất cả các pháp hữu
vi đều do nhân duyên tạo thành, nên là giả.
2. Tương tục giả: Tất cả pháp hữu vi
niệm trước niệm sau nối nhau tồn tại không
dứt, sự nối tiếp ấy không có thực thể, sinh
diệt trong mỗi sát na, cho nên là giả.
3. Tương đãi giả: Tất cả các pháp đều có
đối đãi, như lớn nhỏ, dài ngắn đối nhau, không
có tiêu chuẩn nhất định, nên gọi là giả.
Ba giả trên đây đều như mộng như huyễn
nên gọi là “Tam giả hư phù”. Ma ha chỉ quán
quyển 5 phần dưới cho đây là sự thấy biết
của Tạng giáo và Thông giáo.
C. Cứ theo luận Thành duy thức quyển
8, thì pháp y tha khởi tính có chia ra Giả và
Thực. Phần giả có ba loại là: Tụ tập giả,

Tương tục giả và Phần vị già. Ba giả này đại
khái cũng đồng nghĩa với ba giả của luận
Thành thực.
D. Luận Thập bát không nêu ra ba giả:
Phân biệt giả, Y tha giả, và Chân thực giả.
Thuyết này được căn cứ vào “Tam vô tính”
mà lập ra.
III. Tứ Giả.
A. Trong Câu xá luận kí (Quang kí)
quyển 29, ngài Phổ quang dẫn luận Thành
thực nêu ra bốn giả: Nhân sinh giả, Duyên
thành giả, Tương tục giả và Tương đãi giả.
Thực ra thì bốn giả này đồng nghĩa với ba
giả, chỉ khác nhau ở chỗ Nhân thành giả
được chia làm hai là: Nhân sinh giả và Duyên
thành giả. Nhân sinh giả tương đương với
Pháp giả, Duyên thành giả tương đương với
Thụ giả trong ba giả.
B. Trong Tam luận huyền nghĩa và Đại
thừa huyền luận quyển 5, ngài Cát tạng căn
cứ vào thuyết Tứ tất đàn trong luận Đại trí
độ quyển 1 và kế thừa chủ trương của ngài
Tăng lãng đời Lương thuộc Nam triều mà
lập ra thuyết Tứ giả: Nhân duyên giả, Tùy
duyên giả, Đối duyên giả và Tựu duyên giả.
Chữ “Giả” trong thuyết này có ý nghĩa nói
rõ về việc tạm thời bày đặt ra các pháp môn
phương tiện, cũng tức là chỉ cho pháp môn
tùy theo cơ duyên mà có sự khác nhau. Bốn
giả này có thể lần lượt phối hợp với bốn Tất
đàn: Đệ nhất nghĩa tất đàn, Vị nhân tất đàn,
Đối trị tất đàn và Thế giới tất đàn.
GIẢ BẠ
.....
Cũng gọi Thỉnh giả.
Cuốn sổ ghi chép tên của các vị tăng xin
phép đi ra ngoài tùng lâm làm việc Phật hoặc
về quê thăm cha mẹ.

Mục Duy na trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1132 trung), nói:
“Hoặc có duyên sự phải tạm thời rời khỏi
tùng lâm, thì vị Duy na phải đem Giới lạp
bạ, Giả bạ v.v... đến giao cho Tri khách giữ”.
GIẢ DANH
.....
Phạm:Prajĩapti.Pàli:Paĩĩatti.
Gọi tắt: Giả.
Danh từ được tạm đặt ra để gọi các pháp
do nhân duyên hòa hợp mà có.
GIẢ DANH

G
1931
Phẩm Diệt tận định trong luận Thành
thực quyển 13 chia Giả danh làm 2 thứ:
1. Nhân hòa hợp giả danh: Như thân
người do nhân duyên 5 uẩn hòa hợp mà có.
2. Pháp giả danh: Các pháp từ nhiều
duyên mà sinh, không có tính nhất định,
chỉ có tên suông.
Đại thừa tuy có sâu, cạn khác nhau,
nhưng tư tưởng nhân và pháp đều là giả danh
thì như nhau. Phái Trung quán cho rằng,
đứng về phương diện tục đế mà nói,thì các
pháp duyên sinh tuy là có giả, nhưng, đứng
về mặt chân đế mà bàn, thì các pháp đều
là không. Còn phái Du già chủ trương, nếu
y cứ vào nghĩa tụ tập, thì các pháp được tập
thành đều có tính tụ tập, tương tục, phần
vị, cho nên gọi là giả có; còn các pháp tập
thành như tâm, tâm sở, sắc v.v... do nhân
duyên sinh, thì là thật có, dựa vào pháp thật
có này mà nói là giả có, bởi thế, tính y tha
khởi gồm chung cho cả giả và thật.
Đại thừa nghĩa chương quyển 1 (Đại 44,
477 hạ) giải thích Giả danh có 4 nghĩa:
1. Các pháp không có tên, giả đặt tên
cho, nên gọi là giả danh. Như người nghèo
hèn, giả gọi là giàu sang.
2. Nhờ những vật khác mà có tên, nên
gọi là giả danh. Như nhờ các uẩn mà có tên
chúng sinh, nhờ rường cột mà có tên ngôi
nhà, nhờ dài mà có tên ngắn, nhờ lớn mà có
tên nhỏ (...) v.v...
3. Tên giả gọi là Giả danh, các pháp thế
tục đều không có tính cố định, nhờ những
cái khác mà có, rồi đặt cho cái tên giả, nên
gọi Giả danh.

4. Các pháp mượn tên gọi mà có nên gọi
là Giả danh. Nghĩa này thế nào? Bỏ tên đi
mà bàn pháp, thì pháp như huyễn hóa, chẳng
phải có, chẳng phải không, cũng chẳng phải
chẳng có, cũng chẳng phải chẳng không,
không có tướng nhất định nào để tự phân
biệt, dùng tên gọi pháp, pháp theo tên mà
chuyển, do đó mới có các pháp sai biệt. Các
pháp nhờ tên mà có nên gọi là Giả danh”.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.2; kinh
Bồ tát địa trì Q.1, Q.2; luận Đại trí độ Q.41;
phẩm Lập giả danh trong luận Thành thực
Q.11; luận Thành duy thức Q.8; Thành duy
thức luận thuật kí Q.9 phần đầu]. (xt. Giả).
GIẢ DANH BỒ TÁT
Cũng gọi Danh tự bồ tát, Tín tưởng bồ
tát.
Chỉ cho hàng Bồ tát ở giai vị Thập tín
trong 52 giai vị của Bồ tát Đại thừa.
Bồ tát ở giai vị này mới chỉ có tên là Bồ
tát chứ chưa đủ thực chất, cho nên gọi là
Giả danh bồ tát.
[X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ].
(xt. Thập Tín).
GIẢ DANH HỮU
........
Gọi tắt: Giả hữu.
Các pháp tồn tại đều do nhân duyên tập
hợp mà có. Một trong 3 loại hữu.
Như thân người do bốn đại, năm uẩn
hòa hợp mà thành, không có tự thể, chỉ có
tên giả, cho nên gọi là Giả danh hữu.
[X. luận Đại trí độ Q.12; Ma ha chỉ quán
Q.5 phần dưới; Đại minh tam tạng pháp số
Q.13]. (xt. Tam Chủng Hữu, Hữu Vô, Giả
Danh).
GIẢ DANH KHÔNG
........

Cũng gọi Nhân không, Ngã không. Đối
lại với Pháp không.
Quán xét chúng sinh là giả danh và quán
xét nhân, ngã không thực có.
Cứ theo phẩm Diệt pháp tâm trong luận
Thành thực quyển 12, thì chúng sinh tan rã
hư nát, ấy là Giả danh không; các sắc tướng
vô thường hoại diệt, ấy là Pháp không.
Ngoài ra, còn có 2 thứ quán tưởng:
GIẢ DANH KHÔNG

G
1932
1. Không quán: Tức là quán xét không
thấy có chúng sinh giả danh, như thấy trong
năm uẩn không có tướng người (nhân
không), giống như thấy trong bình không
có nước.
2. Vô ngã quán: Quán xét pháp không,
đệ nhất nghĩa không.
(xt. Nhân Pháp Nhị Không, Ngã Không
Pháp Hữu, Giả Danh).
GIẢ DANH KINH
........
Kinh điển Hán văn dịch ra tiếng Nhật
được viết thuần bằng chữ Giả danh (tức là
Phiến giả danh, Bình giả danh, mẫu tự Nhật
bản được mượn từ chữ Hán) hoặc chữ Giả
danh xen lẫn với chữ Hán.
Trong những kinh được viết chép bằng
loại chữ này có bộ kinh Pháp hoa 8 quyển
được cất giữ ở chùa Tông a, làng Gia phú
thị trấn Túc lợi, huyện Bản mộc, Nhật bản
là có tiếng hơn cả.
[X. Hà hải sao Q.12].
GIẢ DANH NHÂN
........
Cũng gọi Giả giả, Giả nhân.
Chỉ cho thân người do năm uẩn hòa hợp
mà thành, chỉ có tên giả chứ không có thể
thật, chia làm hai loại:
1. Giả danh nhân ở uế độ (đất nước nhơ
nhớp): Tức là người ở thế giới Sa bà, do năm
uẩn hữu lậu nhiễm ô hòa hợp mà thành.
2. Giả danh nhân ở tịnh độ (đất nước
trong sạch): Tức là các vị Bồ tát ở Tịnh độ,
do năm uẩn vô lậu thanh tịnh vi diệu hòa
hợp mà thành.

Nếu so sánh giữa Bồ tát ở Tịnh độ và
người ta ở Uế độ, thì tuy thân thể có nhiễm
tịnh khác nhau, nhưng cũng đều do năm
uẩn hòa hợp nên gọi là Giả danh nhân. Giả
danh nhân ở Uế độ và Giả danh nhân ở
Tịnh độ có nghĩa “Bất nhất bất dị” (Không
phải là một mà cũng không phải khác nhau);
người tu hành lúc lâm chung sinh về Tịnh
độ, lìa bỏ thân người giả danh ở Uế độ, hóa
sinh trong hoa sen thành người giả danh ở
Tịnh độ. Trong quá trình ấy, người ở Uế độ
lúc lâm chung là lấy niệm trước làm nhân,
mà khi thành người ở Tịnh độ thì lấy niệm
sau làm quả, cho nên nhân quả niệm trước
niệm sau nối nhau không gián đoạn. Nếu
nói theo sự khác nhau giữa xả, thụ, nhân,
quả thì là “bất nhất” (chẳng phải một); còn
nói theo nghĩa nhân quả nối nhau không
gián đoạn thì là “bất dị” (chẳng phải khác).
Ngoài ra, cứ theo luận Thích ma ha diễn
quyển 4, 6, 9, đối với người đã thân chứng ở
Địa thượng thì gọi người còn ở giai vị Địa
tiền là Giả giả; đối với người đã thực chứng
quả Phật mà gọi người còn tu hành ở Nhân
vị (giai vị tu nhân) là Giả giả. Nhưng, nói
theo nghĩa rộng, thì không phân biệt địa
tiền, địa thượng, nhân quả, mà chỉ gọi chung
người là Giả nhân (giả danh nhân).
[X. phẩm Quán nghiệp trong Trung luận
Q.3; luận Đại trí độ Q.12; Vãng sinh luận
chú Q.thượng].
GIẢ DANH TÔNG
........
Tông phái chủ trương các pháp chỉ có
tên giả chứ không có thể thật. Tức là Kinh
bộ và tông Thành thực của Tiểu thừa. Là
một trong bốn tông theo phán giáo của ngài
Đại diễn đời Bắc Tề, một trong năm tông

theo phán giáo của pháp sư Tự quĩ ở chùa
Hộ thân đời Bắc Tề, một trong sáu tông theo
phán giáo của pháp sư An lẫm ở chùa Kì xà
đời Trần thuộc Nam triều.
(xt. Ngũ Tông, Tứ Tông, Kì Xà Lục Tông).
GIẢ HÒA HỢP
........
Gọi tắt: Giả hợp.
Nhờ các nhân duyên tụ tập lại mà thành
GIẢ HÒA HỢP

G
1933
một vật, khi nhân duyên li tán thì vật ấy không
tồn tại nữa. Vì không có tự tính, chẳng phải
thật có, nên gọi là Giả hòa hợp.
GIẢ HỢP CHI THÂN
...........
Thân người ta do nhiều nhân duyên giả
hòa hợp mà thành.
Luận Nguyên nhân (Đại 45, 709 trung),
nói: “Thân này chỉ là hình tướng do các
duyên giả hòa hợp mà thành, vốn không có
ngã, nhân”.
(xt. Giả Danh Nhân).
GIẢ HỮU
.....
Cũng gọi Tục hữu, Giả danh hữu, đối
lại với Thực hữu.
Nghĩa là các pháp đều nương vào nhân
duyên hòa hợp mà tồn tại, chứ không có
thật, giống như hoa trong gương, trăng dưới
nước, tuy hiện hữu, nhưng là giả, nên gọi là
Giả hữu.
[X. luận Thành duy thức Q.1; Tam luận
huyền nghĩa Q.1].
GIẢ KÊ THANH VẬN
Bắt chước tiếng gà gáy để lừa người.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Điển tích lấy từ truyện Mạnh thường
quân trong Sử kí.
Một lần, vào lúc nửa đêm, Mạnh thường
quân muốn qua cửa ải Hàm cốc, có một thực
khách tên là Phùng hoan giúp ông bằng cách
bắt chước tiếng gà gáy, lính canh phòng
tưởng trời đã sáng nên mở cửa ải, Mạnh
thường quân thản nhiên đi qua, nhờ thế mà
ông đã thoát hiểm, vì bọn quân Tần đang

đuổi theo để giết ông.
Thung dung lục (Đại 48, 239 hạ), nói:
“Bắt chước tiếng gà khó lừa ta, sao không
qua ải khi còn tối”.
GIẢ MÔN
Đối lại với Chân môn.
Giáo nghĩa của Tịnh độ Chân tông Nhật
bản.
Nghĩa là không thực hành pháp môn
niệm Phật mà tự lực tu các công đức để cầu
vãng sinh, thì gọi là Giả môn (pháp môn
phương tiện tạm thời được đặt ra chứ không
phải là chân thực).
Điều thứ 19 trong 48 đại nguyện của đức
Phật A di đà nói rằng, người cầu sinh về
Tịnh độ cực lạc, ngoài việc niệm Phật ra,
còn tu các công hạnh, các điều thiện khác,
thì lúc lâm chung được đức Phật đến tiếp
đón. Bởi vì, Giả môn bắt nguồn từ pháp
Định tán yếu môn trong kinh Quán vô lượng
thọ, cũng tức là dùng Định tán yếu môn
làm phương tiện để vào Hoằng nguyện niệm
Phật yếu môn, cho nên căn cứ vào điều
nguyện thứ 19 mà tạm thời đặt ra phương
tiện giả môn.
Trong tác phẩm Giáo hành tín chứng
của mình, Tổ sư của Tịnh độ Chân tông
Nhật bản là ngài Thân loan cho rằng:
Bản nguyện của đức Phật A di đà có thể
chia làm hai: Chân thực và Phương tiện.
Tức nguyện thứ 18 là bản nguyện chân
thực, còn các nguyện thứ 19, 20 là bản
nguyện phương tiện. Bản nguyện phương
tiện cũng có thể chia làm hai: Nguyện
19 là Phương tiện giả môn, nguyện 20 là
Phương tiện chân môn. Quá trình tu
hành lí tưởng nhất của người niệm Phật
cầu vãng sinh là ra khỏi Giả môn mà vào

Chân môn, rồi lại từ Chân môn đi ra để
cuối cùng trở về Chân thực hoằng
nguyện.
Giáo hành tín chứng quyển 6 (Đại 83,
632 hạ), nói: “Vĩnh viễn ra khỏi Giả môn
của muôn công hạnh, muôn điều thiện, và
mãi mãi không sinh về rừng Song thụ”.
GIẢ MÔN

G
1934
Cũng sách trên (Đại 83, 629 hạ), nói:
“Tiệm giáo, Định tán, Tam phúc, Tam bối,
Cửu phẩm... đều là Tự lực giả môn”.
GIẢ NGÃ
Cũng gọi Tục ngã, đối lại với Chân
ngã.
Trong thân do 5 uẩn giả hòa hợp mà
thành, không có ngã chân thực.
Theo luận Đại trí độ quyển 1, thì có ba
Giả ngã căn bản:
1. Tà kiến: Phàm phu chưa trừ được ngã
kiến, nên vọng chấp có ngã chân thực.
2. Mạn: Bậc Thánh Hữu học tuy đã trừ
ngã kiến nhưng vẫn còn ngã mạn.
3. Danh tự: Phật và các bậc Thánh Vô
học tuy đã trừ ngã kiến, ngã mạn, hoàn
toàn không còn Ngã chấp, nhưng vì thuận
theo phong tục thế gian mà nói “Ngã”. Như
các câu: “Như thị ngã văn”, “Thiết ngã đắc
Phật” v.v... trong các kinh Phật đều là loại
Giả ngã danh tự này.
Phật giáo Đại thừa tuy bác bỏ quan điểm
của Tiểu thừa, ngoại đạo, phàm phu chấp
trước Giả ngã là thực thể, nhưng không loại
trừ cái Giả ngã danh tự này.
(xt. Ngã).
GIẢ QUÁN
.....
I. Giả Quán.
Đối lại với Không quán, Trung quán.
Quán chiếu các pháp nương vào giả danh
mà tồn tại.
(xt. Nhất Tâm Tam Quán).
II. Giả Quán.
Đối lại với Chân quán.

Quán chiếu các pháp theo phương tiện
tạm thời đặt ra chớ không theo sự thực. Như
các pháp quán tưởng mặt trời, quán tưởng
nước, quán tưởng hình tượng được nói trong
kinh Quán vô lượng thọ.
GIẢ THỜI QUỐC
Giả thời, Phạm:Chaj.
Hán dịch: Giả chi, Thác chi, Giả thiệt.
Cũng gọi Đại thạch, Thạch quốc.
Tên một nước xưa ở Tây vực.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 1,
thì phía tây nước này giáp với sông Diệp hà.
Nay là Tashkend, thủ đô của nước Cộng
hòa Uzbekistan thuộc vùng Trung á.
GIẢ THỰC
Cũng gọi Hư giả chân thực.
Danh từ gọi chung Giả và Thực.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 8,
thì tính Y tha khởi có Thực và Giả. Giả có
ba đặc tính là tụ tập, tương tục và phần vị,
nên gọi là Giả hữu. Còn Thực thì như tâm,
tâm sở, sắc v.v... từ nhân duyên mà sinh ra,
nên gọi là Thực hữu. Nói về mối quan hệ
giữa Thực và Giả thì nếu không có Thực
pháp thì cũng không có Giả pháp, bởi vì
Giả là nương vào Thực mà đặt ra.
[X. Quán vô lượng thọ kinh sớ Q.4].
GIẢ THỰC NHỊ PHÁP
Giả pháp và Thực pháp.
Thực pháp là pháp có thực thể, còn Giả
pháp là pháp không có thực thể, chỉ nhờ
vào sự tụ tập, tương tục của Thực pháp mà
tạm thời tồn tại. Như năm uẩn là Thực pháp,
loài hữu tình là Giả pháp do sự hòa hợp của
năm uẩn mà được hình thành.
Về pháp Giả và pháp Thực các bộ phái
có những quan điểm khác nhau. Theo Hoa
nghiêm ngũ giáo chương thì những quan

điểm bất đồng ấy như sau:
I. Về phía Tiểu thừa:
1. Nhất thiết hữu bộ chủ trương, thân
người do 5 uẩn hòa hợp là giả, còn 75 pháp
GIẢ THỰC NHỊ PHÁP

G
1935
do 5 uẩn, 12 xứ, 18 giới mà thành là thực.
2. Đại chúng bộ cho rằng pháp vô vi và
pháp hữu vi ở đời hiện tại là thực, còn pháp
đời quá khứ, vị lai là giả.
3. Thuyết giả bộ chủ trương, trong pháp
hiện tại, 5 uẩn tuy là thực, nhưng 12 xứ, 18
giới thì là có giả.
4. Thuyết xuất thế bộ cho rằng, nhân
quả tục đế hữu lậu (Khổ đế, Tập đế) là giả,
còn nhân quả chân đế vô lậu (Diệt đế, Đạo
đế) là thực.
5. Nhất thuyết bộ chủ trương, các pháp
chỉ có tên suông chứ không có thực thể.
6. Tông thành thực thì cho rằng, chẳng
những thân người do năm uẩn hòa hợp là
giả, mà chính ngay năm uẩn cũng là giả.
II. Về phía Đại thừa:
Luận Thành duy thức quyển 8 căn cứ
vào ba tính mà định là giả hay thực. Như
tính Biến kế sở chấp được an lập trên hư
vọng, nên có thể nói nó là giả, hoặc chẳng
phải giả chẳng phải thực, vì nó không có
thể tướng. Tính Y tha khởi có thực, có giả,
vì đủ các tính tụ tập, tương tục, phân vị,
cho nên là giả, tâm, tâm sở, sắc, nương vào
duyên (chủng tử) mà sinh, cho nên gọi là
thực. Nếu không có pháp thực thì cũng
không có pháp giả, vì giả nương vào nhân
thực mà thiết lập; do đó mà biết chỉ có tính
Viên thành thực là thật có, vì nó không
nương vào các duyên khác mà thiết lập.
Phẩm Tứ đế trong Trung luận quyển 4
thì ghi: “Pháp do nhân duyên sinh, ta nói
pháp ấy tức là “không”; các duyên đầy đủ
hòa hợp mà vật sinh, vật ấy thuộc nhiều

nhân duyên, cho nên không có tự tính;
không có tự tính, cho nên là “không”, ngay
cái “không” ấy cũng là “không”, chỉ vì dắt
dẫn chúng sinh, cho nên lập giả danh”.
Lại nữa, những quan điểm bất đồng về
Giả, Thực đã đưa đến kết quả phân chia
làm hai trào lưu tư tưởng lớn, đó là:Hữu
tông vàKhông tông.
[X. luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.32;
luận Đại thừa chưởng trân Q.thượng; phẩm
Diệt pháp tâm trong luận Thành thực Q.12].
GIẢ VẤN
Mượn một vật gì đó để đặt thành câu
hỏi, thông qua câu hỏi ấy mà đạt đến thể
chân thực. Là câu hỏi thứ 14 trong sách
“Phần dương thập bát vấn” của Thiền sư
Thiện chiêu (947-1024) đời Tống.
Nhân thiên nhãn mục quyển 2 (Đại 48,
308 thượng), chép: “Có người hỏi sư Kính
sơn: “Cái này là cái trong Phật điện, còn cái
kia là Phật chăng?” Sư đáp: “Cái này là cái
trong Phật điện”.
[X. Ngũ gia tông chỉ toản yếu Q.thượng].
GIẢ VÔ
.....
Cũng gọi Chân vô.
Chân đế Trung đạo xa lìa “có” và
“không”.
Cứ theo Tam luận huyền nghĩa quyển 1,
thì Giả vô không thể quyết định là không,
cũng không thể quyết định là có, xa lìa hai
bên, nên được coi là chính trung.
(xt. Trung Đạo).
GIÁC
..
I. Giác.
Phạm,Pàli:Bodhi.
Dịch âm: Bồ đề.

Dịch cũ là Đạo, dịch mới là Giác.
Là trí tuệ chứng ngộ diệu lí Niết bàn.
Để phân biệt “pháp” và “người” nên
Bodhi được dịch là Giác, còn Buddha được
là Giác giả.
[X. Bát nhã tâm kinh u tán Q.hạ; Tập cổ
kim Phật đạo luận hành Q.bính; Tuệ uyển
âm nghĩa Q.thượng]. (xt. Bồ Đề).
II. Giác.
GIÁC

G
1936
Phạm: Buddha.
Dịch âm: Phật, Phật đà.
Cũng gọi Giác giả.
Cứ theo Quán kinh nghĩa sớ quyển đầu
của ngài Tuệ viễn, thì Giác có hai nghĩa.
1. Giác sát(tỉnh xét), nói về phiền não
chướng: Phiền não trói buộc, luôn tỉnh táo,
quán xét không để cho chúng làm hại.
2. Giác ngộ(tỉnh biết), nói về sở tri
chướng: Khi trí tuệ phát sáng thì phá tan
bóng tối vô minh, như vừa thức tỉnh sau
cơn ngủ mê.
Phàm phu hoàn toàn không có giác, hàng
Nhị thừa Thanh văn, Duyên giác chỉ có tự
giác, Bồ tát tuy có thể tự giác, giác tha, nhưng
giác hạnh chưa tròn đủ, chỉ có Phật là tự
giác, giác tha và giác hạnh viên mãn mà thôi.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.18 (bản Bắc)].
(xt. Phật).
III. Giác.
Đối lại với Bất giác.
Tuệ giác sáng láng.
Cứ theo luận Đại thừa khởi tín, thì thức
A lại da (bản thể của vạn hữu) có hai nghĩa:
Giác và Bất giác, Giác lại có bản giác và
Thủy giác khác nhau. Trong đó, bản thể
của vạn hữu vốn là giác thể thanh tịnh (bản
giác), nhưng từ vô thủy đến nay bị vô minh
vọng niệm che lấp, nên gọi là Bất giác. Nếu
nương theo quán trí tu hành, có thể thấu
suốt nguồn tâm, thì gọi là Thủy giác. Lại
căn cứ vào trình độ mà Thủy giác được
chia làm 4 giai đoạn:
1. Cứu cánh giác: Sự giác ngộ vô thượng
của Phật địa.

2. Tùy phần giác: Sự giác ngộ của Bồ tát
từ Sơ địa đến Cửu địa, vì chưa được hoàn
toàn rốt ráo.
3. Tương tự giác: Sự giác ngộ của các Bồ
tát giai vị Thập trụ, Thập hành, Thập hồi
hướng và hàng Nhị thừa.
4. Bất giác: Hàng phàm phu từ Thập
tín trở xuống đã biết lí của nghiệp quả, như
biết nghiệp ác chắc chắn sẽ mang lại quả
khổ, tuy không tạo nghiệp ác, nhưng vẫn
chưa phát khởi trí tuệ đoạn hoặc.
(xt. Bản Giác, Thủy Giác).
IV. Giác.
Phạm:Vitarka.
Dịch mới là Tầm.
Tên của tâm sở, là tác dụng tinh thần
tìm tòi tính toán, cũng tức là suy xét sự lí.
Tâm sở này chỉ có ở cõi Dục và Sơ thiền cõi
Sắc. Vì tính chất thiện, ác của nó, nên trong
các kinh luận nó được chia làm Thiện giác
và Ác giác. Như:
Ác giác: Dục giác(tham giác), Sân giác
(khuể giác), Hại giác(não giác) gọi là Tam ác
giác, hoặc Tam bất thiện giác.
Nếu lại thêm Thân lí giác, Quốc độ giác,
Bất tử giác, Tộc tính giác(lợi tha giác),
Khinh tha giác(khinh vũ giác), thì thành ra
tám ác giác.
Thiện giác: Li dục giác(viễn li giác, xuất
li giác, xuất giác), Vô sân giác(vô khuể giác),
Vô hại giác(vô não giác) v.v... gọi là Tam
thiện giác.
Ngoài ra, tám điều giác ngộ của bậc đại
nhân là: Thiểu dục giác, Tri túc giác, Viễn li
giác, Tinh tiến giác, Chính niệm giác, Chính
định giác, Chính tuệ giác và Bất hí luận giác...
đều thuộc về Thiện giác.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.23 (bản Bắc);

kinh Bồ tát địa trì Q.4; luận Thành thực
Q.14; Câu xá thích luận Q.3]. (xt. Tầm).
V. Giác.
Tên gọi chung của tâm và tâm sở. Đây là
cái biết của tâm, tâm sở khi duyên theo cảnh
(đối tượng).
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
6 hạ), nói: “Nếu giữ lấy giác kia, cũng không
duyên theo nó, thì tâm và tâm sở là năng
thủ; còn nếu duyên theo cái giác ấy, thì các
tâm và tâm sở là y tha khởi”.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối].
GIÁC

G
1937
GIÁC CHI
Phạm: Saôbodhyaíga.
Pàli:Saôbojjaíga.
Cũng gọi Giác phần, Bồ đề phần.
Giác là giác ngộ, khai ngộ; Chi là thành
phần, yếu tố. Giác chi là những yếu tố cấu
thành nội dung của đạo pháp tu hành. Nói
theo nghĩa rộng, Giác chi chỉ cho 37 phẩm
trợ đạo gồm: 4 niệm xứ, 4 chính cần, 4 như
ý túc, 5 căn, 5 lực, 7 giác chi và 8 Thánh
đạo; vì 37 pháp này đều thuận hướng tới bồ
đề, cho nên gọi là Bồ đề phần pháp. Trong
luận Đại tì bà sa quyển 96, các nhà Phân
biệt luận giả lại thêm 4 Thánh chủng nữa
mà lập thành 41 Bồ đề phần pháp. Còn nói
theo nghĩa hẹp thì chỉ chỉ cho 7 Giác chi (7
Bồ đề phần) mà thôi. Đó là:
1. Niệm giác chi: Tâm sáng suốt ghi nhớ
luôn.
2. Trạch pháp giác chi: Dùng trí tuệ
nghiên cứu hoặc biện biệt để lựa chọn giáo
pháp.
3. Tinh tiến giác chi: Gắng sức tu tập.
4. Hỉ giác chi: Tâm hoan hỉ.
5. Khinh an giác chi: Tâm nhẹ nhàng
sảng khoái.
6. Định giác chi: Tập trung tinh thần, tư
tưởng.
7. Xả giác chi: Giữ tâm thăng bằng không
thiên lệch.
[X. luận Câu xá Q.25; luận Đại trí độ
Q.19; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.9;
Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.trung phần dưới].
GIÁC ĐẠO
.....

I. Giác Đạo.
Cũng gọi Giác lộ.
Đồng nghĩa với Bồ đề đạo.
Con đường giác ngộ thành Phật.
Phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma (Đại
14, 519 hạ), nói: “Lúc đầu, đức Phật ngồi
dưới gốc cây Bồ đề dùng sức định hàng
phục ma vương, được cam lộ diệt, giác đạo
thành tựu”.
II. Giác Đạo.
Danh từ gọi chung Thất giác chi và Bát
chính đạo.
GIÁC ĐẠO CHI
Chỉ cho Thất giác chi và Bát chính đạo.
(xt. Thất Giác Chi, Bát Chính Đạo).
GIÁC ĐỨC
.....
I. Giác Đức.
Tên một vị tỉ khưu trì giới trong thời
Chính pháp sau đức Phật nhập diệt.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển 3,
vị tỉ khưu ấy có rất đông đồ chúng, thường
tuyên thuyết chín bộ kinh điển, cấm các tỉ
khưu không được nuôi dưỡng các tôi tới,
bò, dê và cất giữ các vật phi pháp v.v...
[X. Niết bàn kinh hội sớ Q.1].
II. Giác Đức.
Danh tăng người Tân la sống vào thế kỉ
VI. Sư từng đến Trung quốc học Phật.
Năm Thái thanh thứ 3 (549) đời Vũ đế
nhà Lương, sư cùng với sứ thần nhà Lương
rước xá lợi Phật từ Trung quốc về nước Tân
la (nay là Triều tiên).
GIÁC GIẢ
Phạm: Buddha.
Cũng gọi Giác, Tri giả.
Bậc Thánh đã trừ diệt hết mê vọng phân
biệt, có đại từ bi, đại trí tuệ, tự giác, giác tha,

giác hạnh viên mãn.
Đại thừa nghĩa chương quyển 20 phần
cuối (Đại 44, 864 hạ), nói: “Đã tự mình giác
ngộ, lại hay giác ngộ cho người, giác hạnh
trọn đủ, cho nên gọi là Phật. Nói tự giác để
GIÁC GIẢ

G
1938
phân biệt với phàm phu, nói giác tha để phân
biệt với Nhị thừa, nói giác hạnh trọn đủ để
phân biệt với Bồ tát”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.12; luận Đại trí
độ Q.70; luận Câu xá Q.25].
GIÁC HẢI
Chỉ cho cảnh giới giác ngộ.
Tính giác rất sâu thẳm, vắng lặng như
biển, nên gọi là Giác hải.
Kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
quyển 6 (Đại 19, 130 thượng), nói: “Tính
biển giác lắng trong, tròn sáng, rất nhiệm
mầu”.
Giác hải cũng chỉ cho đạo Phật. Đạo
Phật là đạo giác ngộ, giáo nghĩa đạo Phật
sâu rộng như biển, cho nên gọi là Giác hải
(biển giác ngộ).
GIÁC HẠNH
Pháp hạnh tự giác, giác tha.
Tự giác, giác tha, giác hạnh viên mãn gọi
là Phật.
(xt. Giác Giả).
GIÁC HOA
I. Giác Hoa.
Danh hiệu của chư Phật ở thời quá khứ.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 40 chép,
thì ở kiếp Hoa tích, chư Phật đều có hiệu là
Giác hoa.
II. Giác Hoa.
Giác tức là trí tuệ, trí tuệ khai phát như
hoa nở rộ, cho nên gọi là Giác hoa. Ví dụ
cho Chân giác.
Kinh Trường a hàm quyển 3 (Đại 1,
21 thượng) ghi: “Tôn giả A nan bạch đức
Phật rằng: ‘Bạch đức Thế tôn! Thế nào là

cúng dường?’. Đức Phật dạy: ‘Lãnh thụ
giáo pháp mà có thể tu hành đúng như pháp
thì hoa giác ngộ khai phát: Đó là cúng
dường’.”
GIÁC HÙNG
.....
Cũng gọi Thế hùng, Phạm hùng.
Danh từ tôn xưng đức Phật.
Nghĩa là trên con đường giác ngộ có uy
lực mạnh mẽ như người anh hùng, nên gọi
là Giác hùng.
Minh giác thiền sư ngữ lục quyển 5 (Đại
47, 698 trung), nói: “Đông tây tung hoành,
phải để võng tượng gặp võng tượng, bậc giác
hùng đối diện giác hùng”.
GIÁC KIẾM
.....
Thanh gươm giác ngộ.
Sức mạnh của trí giác ngộ như lưỡi gươm
sắc bén, có thể chặt đứt lưới tà chấp, vọng
kiến.
Ngoài ra, những ví dụ tương tự như hình
dung quả đức diệu giác của Phật cao như
núi, thì gọi là Giác sơn, tính giác viên dung,
xoay chuyển không ngừng, giống như bánh
xe, thì gọi là Giác luân.
GIÁC KIÊN
Sự bền vững của cái biết. Tức chỉ cho
quả diệu giác của Biệt giáo. Là một trong
sáu Kiên pháp.
Hành giả tu đến giai vị này thì biết rõ tất
cả pháp đều là trung đạo, cái biết ấy bền
vững, không gì phá hủy được.
[X. Tam tạng pháp số Q.26]. (xt. Lục Kiên
Pháp).
GIÁC LIỄU
.....
Biết rõ suốt sự lí. Tức chỉ sự chứng ngộ

chân lí đạo Phật. Kinh Lăng nghiêm quyển 5 (Đại 19, 127 GIÁC LIỄU

G
1939
hạ), nói: “Bấy giờ tôi quán thế giới an lập,
quán thế giới động, quán thân động, bất động
(...) các động không hai, bình đẳng không
sai khác. Lúc đó tôi biết rõ (giác liễu) các
tính động ấy, chẳng từ đâu đến, cũng không
đi đâu”.
[X. kinh Chính pháp hoa Q.9; Phật sở
hành tán Q.4; kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh
Lăng nghiêm Q.1].
GIÁC LỰC (1881-1933)
.....
Người Hạ môn, tỉnh Phúc kiến, họ Lâm,
pháp danh Phục nguyện, tự Viên thông, hiệu
Giác lực.
Năm 19 tuổi,
sư làm lễ y vào
Hòa thượng Vạn
thiện xuất gia ở
chùa Dũng
tuyền tại Cổ sơn
(núi Trống). Sư
theo ngài Bản
trung học tập
giới luật, rồi theo
ngài đến Nam
dương hoằng
pháp. Năm 29
tuổi, sư đến Đài loan, trụ ở chùa Lăng vân
thiền tại Đài bắc, Sau sư trở về đảm nhiệm
chức Thủ tọa chùa Dũng tuyền. Năm 33
tuổi, nhận lời thỉnh cầu của tín chúng, sư
lại ra Đài loan sáng lập chùa Pháp vân thiền
ở Đại hồ, Miêu lật, thiện tín đến xin qui y
sư rất đông. Sư theo thể chế tùng lâm, hành
trì thanh qui Bách trượng, thành lập hội

Phật học, mở viện Nghiên cứu để bồi dưỡng
tăng tài và xúc tiến sự nghiệp từ thiện xã
hội. Từ đó, Phật sự phát triển mạnh và đồ
chúng trong chùa thường có hơn 200 người.
Năm 37 tuổi, sư cùng với hai sư Thiện tuệ và
Tâm nguyên sáng lập “Đài loan Phật giáo
Trung học lâm” (tiền thân của trường Trung
học Thái bắc) ở Đài bắc.
Sư tu hành nghiêm cẩn, quá ngọ không
ăn, đêm tọa thiền và giáo hóa mọi người tu
tập. Sư ở Đài loan 20 năm hoằng dương Phật
pháp, bảy lần mở đàn truyền giới, đệ tử nối
pháp ở khắp Đài loan. Đối với công cuộc
phát triển nền Phật giáo ở Đài loan, sư đã
có những đóng góp rất to lớn.
GIÁC MA TỬ
........
Danh từ chỉ người đàn bà, con gái xuất
gia của Phật giáo Tây tạng.
Theo Tây tạng tân chí thì dân Tây tạng
rất sùng tín Phật giáo, có rất nhiều đàn bà,
con gái xuất gia. Đàn ông, con trai xuất gia
gọi là Lạt ma, còn đàn bà, con gái thì gọi là
Giác ma tử (như Tỉ khưu ni). Hiện nay có
tới năm, sáu vạn Giác ma tử. Con gái nhà
hào phú Cát bố luân cũng xuất gia làm Giác
ma tử.
GIÁC MÃN
.....
Gọi đủ: Giác hạnh viên mãn.
Chỉ cho sự tự giác, giác tha, giác hạnh
viên mãn của đức Phật.
Đại thừa nghĩa chương quyển 20 phần
cuối (Đại 44, 864 hạ), nói: “Đã tự mình giác
ngộ, lại hay giác ngộ người khác, giác hạnh
trọn đủ nên gọi là Phật”.
(xt. Giác Hạnh).
GIÁC MẪU

.....
Cũng gọi Phật mẫu.
I. Giác Mẫu.
Chỉ cho bồ tát Bát nhã. Vị Bồ tát này là
mẹ của chư Phật 3 đời, nên gọi là Giác mẫu.
Bát nhã tâm kinh bí kiện (Đại 57, 11
thượng), nói: “Giác mẫu, tiếng phạm nghĩa
là Điều ngự sư”.
Tu tập bát nhã quĩ (Đại 20, 612 thượng),
GIÁC MẪU
Giác Lực

G
1940
ghi: “Vào tam ma địa Du già của Bản tôn,
quán tưởng thân mình là Bát nhã ba la mật
Phật mẫu”.
II. Giác Mẫu.
Đức hiệu của bồ tát Văn thù.
Trong hai môn Lí và Trí, thì bồ tát Văn
thù chủ về môn trí tuệ, mà chư Phật đều từ
trí tuệ sinh ra, cho nên bồ tát Văn thù được
gọi là Giác mẫu.
[X. kinh Tâm địa quán Q.3].
III. Giác Mẫu.
Chỉ cho sự tu hành và trí tuệ.
Tu hành và trí tuệ là nhân của sự thành
Phật, cho nên được gọi là Giác mẫu.
GIÁC NGẠN
.....
I. Giác Ngạn(bờ giác).
Mê ví như biển cả, giác ví như bến bờ.
Phá mê mà được giác ngộ thì gọi là Đăng
giác ngạn (lên bờ giác). Tức phổ thông gọi là
Niết bàn, Bỉ ngạn.
II. Giác Ngạn(1286-?).
Vị cao tăng sống vào đời Nguyên, người
Ô trình (Ngô hưng) tỉnh Chiết giang, họ
Ngô, hiệu Bảo châu.
Ngài trụ trì chùa Bảo tướng tại Ô trình.
Ngài học rất rộng thông suốt cả nội, ngoại
điển, nghiên cứu sâu xa ý chỉ Thiền tông.
Trong năm Chí chính (1341-1367), ngài
soạn bộ Thích thị kê cổ lược, 4 quyển, theo
thể biên niên, ghi chép sự tích của Phật và
truyện kí của các bậc cao tăng đại đức, sự
hưng phế của các chùa tháp, sự tăng giảm
của chúng tăng từ thời đức Phật trở về sau,
rất chi tiết, rõ ràng.

[X. Tục thích thị kê cổ lược Q.1; Tứ khố
toàn thư tổng mục Q.145].
GIÁC NGỌA PHẬT
Tượng đức Phật.
Giác ngọa, tiếng Tây tạng nghĩa làVương
tử, được dùng để gọi đức Phật Thích ca mâu
ni với ý vương tử của vua Tịnh phạn.
Tương truyền pho tượng này được tạc
theo thân lượng của đức Phật Thích ca mâu
ni lúc Ngài lên 12 tuổi và được công chúa
Văn thành đời Đường mang đến Tây tạng,
hiện vẫn còn thờ trong điện chùa Đại chiêu
tại thủ đô Lhasa.
GIÁC NGỘ
.....
Tỉnh biết, hiểu rõ. Tức thể hội chân lí,
khai phát chân trí.
Cứ theo kinh Lăng già a bạt đa la bảo
quyển 2, thì giác ngộ là không và vô sinh
vốn là một, lìa tướng của tự tính.
Kinh Hoa nghiêm (60 quyển) quyển 7
(Đại 9, 437 trung), nói: “Phóng ánh sáng gọi
là thấy Phật, ánh sáng ấy giác ngộ người mệnh
chung, niệm Phật tam muội ắt thấy Phật, sau
khi mệnh chung được sinh về nước Phật”.
Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí quyển
trung (Đại 44, 258 trung, nói: “Trụ ở tướng
thô niệm mà được giác ngộ, thì cũng như
trong mộng thấy các tướng, giác đạo chưa
viên mãn”.
Do đó, có thể biết giác ngộ có tự lực giác
ngộ và nhờ tha lực mà giác ngộ khác nhau, và
trình độ giác ngộ cũng có sâu, cạn bất đồng.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.6 (60 quyển);
kinh Đại bát niết bàn Q.16 (bản Bắc).
GIÁC NGỘ TRÍ
........
Tức là trí của Phật.

Vì trí Phật có thể thấu suốt tất cả các
pháp, cho nên gọi là Giác ngộ trí.
GIÁC QUÁN
.....
Dịch mới: Tầm tứ (tìm cầu, dò xét).
Giác nghĩa là tìm cầu suy tính, tức là suy
nghĩ về sự lí. Quán tức là tập trung tinh
GIÁC QUÁN

G
1941
thần mà tư duy về danh nghĩa của các pháp.
Giác quán làm trở ngại sự định tâm từ Nhị
thiền trở lên, nếu giữ liên tục tác dụng ấy
thì thân tâm mỏi mệt, chính niệm sai lạc,
cho nên giác quán là mộttrong những tùy
phiền não. Căn cứ vào giác quán mà có thể
phân biệt được sự cạn sâu của định.
Kinh Tạp a hàm quyển 21 (Đại 2, 150
thượng), nói: “Có giác, có quán, gọi là khẩu
hành”.
Lại nữa, giác và quán là nhân phát ra
ngôn ngữ, lìa tâm giác quán thì không có
ngôn ngữ.
Phẩm Đệ tử trong kinh Duy ma (Đại 14,
540 thượng), nói: “Pháp không có danh tự,
vì dứt bặt ngôn ngữ, pháp không có luận
thuyết, vì lìa giác quán”.
[X. luận Đại trí độ Q.23; Vãng sinh yếu
tập Q.trung phần đầu].
GIÁC QUÁN TAM CHỦNG PHÁT TƯỚNG
Ba trạng thái giác quán: Giác quán trong
trạng thái tỉnh táo, giác quán trong trạng
thái nửa tỉnh nửa mê, giác quán trong trạng
thái hoàn toàn mờ tối.
Ba trạng thái giác quán này được trình
bày trong Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp
môn quyển 4.
1. Giác quán trong trạng thái tỉnh táo:
Người tu thiền, kiếp trước không có căn lành,
nay tu tập thiền định, thiện pháp không sinh
khởi, mà giác quán thì theo duyên, niệm
niệm chẳng dừng; đối với ba độc, hoặc duyên
tham, hoặc duyên sân, hoặc duyên si, mà
những cảnh sở duyên ấy lại hiện ra rất rõ
ràng. Như thế thì dù tu tập trọn kiếp cũng

không đắc định.
2. Giác quán trong trạng thái nửa tỉnh
nửa mê: Người tu thiền, khi nhiếp tâm, tuy
biết rõ phiền não giác quán niệm niệm chẳng
dừng, nhưng tùy cảnh sở duyên, hoặc tỉnh
táo, hoặc mê tối. Tỉnh táo thì giác quán theo
duyên, khởi lên các mối tư tưởng rối bời,
còn mê tối thì lờ mờ vô kí, không rõ gì hết.
3. Giác quán trong trạng thái hoàn toàn
mờ tối: Người tu thiền khi tập định, trong
tâm tuy hoàn toàn mờ tối, giống như ngủ
say nhưng trong trạng thái mờ tối ấy, tâm
vẫn ngầm ngầm theo duyên nên giác quán
niệm niệm chẳng dừng.
GIÁC SÁCH
.....
Tỉnh biết và cảnh giác. Nghĩa là tỉnh biết
vọng tâm, cảnh giác phiền não.
[X. Ma ha chỉ quán Q.4 phần trên].
GIÁC SINH TỰ
Cũng gọi Đại chung tự (chùa chuông to).
Chùa ở ngoài thành An định tại Bắc
bình, Trung quốc, do vua nhà Thanh ra lệnh
xây cất vào năm Ung chính 11 (1733).
Chùa này tuy được kiến trúc đặc biệt rất
khác với những ngôi chùa khác, nhưng vẫn
còn giữ được phong cách kiến trúc của đầu
đời Minh. Trong chùa hiện còn giữ được
quả chuông lớn tên là Hoa nghiêm, do vua
Thành tổ nhà Minh ban chiếu đúc tạo, vốn
để ở chùa Vạn thọ tại phía tây thành, nhưng
sau được dời về chùa này.
Chuông đúc theo hình bát giác, cao 6,9m,
vành chuông dày 22cm, đường kính 3,3m,
nặng 46,5 tấn. Mặt ngoài chuông đúc kinh
chư Phật Như lai Bồ tát Tôn giả danh hiệu
tập, kinh A di đà, chú Thập nhị nhân duyên.
Mặt trong chuông thì đúc kinh Diệu pháp

liên hoa, miệng chuông đúc kinh Kim cương
bát nhã, chỗ bồ lao (chỗ quai để treo) thì đúc
kinh Lăng nghiêm, tất cả gồm hơn hai trăm
chín mươi nghìn chữ, mỗi chữ 8cm2. Nét
chữ bụ bẫm, tương truyền do Trầm độ viết,
Đạo diễn trông coi việc đúc.
Chuông này là một trong những di vật
văn hóa nổi tiếng ở Bắc bình. Tiếng chuông
GIÁC SINH TỰ

G
1942
u trầm, vang dội, âm hưởng ngân xa, truyền
đi từ 15 đến 20 km. Cứ theo Trường an
khách thoại ghi chép, thì tiếng chuông ngân
vang, trầm hùng, khi xa khi gần, khác hẳn
với những quả chuông khác.
GIÁC TÂM
I. Giác Tâm.
Tâm bản giác linh diệu, tức là chân tâm
sẵn có tính Phật giác ngộ.
Kinh Viên giác (Đại 17, 914 thượng), nói:
“Tất cả chúng sinh huyễn hóa đều từ diệu
tâm viên giác của Như lai sinh ra, giống như
hoa đốm từ trong hư không sinh ra, rồi lại
diệt trong hư không, hoa đốm tuy diệt nhưng
tính hư không vẫn thường trụ. Tâm huyễn
của chúng sinh cũng thế, cùng hoại diệt theo
huyễn, các huyễn diệt hết, giác tâm không
động”.
II. Giác Tâm(1207-1298).
Vị tổ của phái Pháp đăng thuộc tông Lâm
tế Nhật bản, người Thần lâm nước Tín nùng,
họ Thường trừng, hiệu là Tâm địa.
Sư bẩm tính thông minh, 15 tuổi vào ở
chùa Thần cung, 19 tuổi xuống tóc, 29 tuổi
thụ giới Cụ túc ở chùa Đông đại.
Mùa xuân niên hiệu Kiến trường năm
đầu (1249), sư theo thương thuyền đến
Trung quốc, tới Kính sơn. Năm sau, sư đến
tham yết ngài Kinh tẩu giác và chiêm bái
các thánh địa như núi Tứ minh, Dục vương,
Ngũ đài v.v...
Mùa xuân niên hiệu Bảo hựu năm đầu
(1253), sư tình cờ gặp vị tăng đồng hương
tên Nguyên tâm mà được biết tiếng ngài
Vô môn Tuệ khai, rồi hai người cùng đến

tham vấn ngài và được tâm yếu. Sáu năm
sau, sư trở về nước, lần lượt ở các chùa Tây
phương, Hưng quốc, Thắng lâm v.v...
Thượng hoàng Qui sơn nghe đức độ của
sư, từng ba lần hạ chiếu thỉnh sư trụ trì
chùa Thắng lâm ở Lạc đông, và thân hành
đón sư vào cung để hỏi Phật pháp. Sau,
Qui sơn Thượng hoàng lại đổi chỗ ở của
mình làm Thiền thất để thỉnh sư trụ trì.
Nhưng sư không ưa cảnh đế kinh huyên
náo nên từ chối.
Tòa pháp của sư rất thịnh, người đến
thụ giáo thường tới hơn một nghìn người.
Sư thường dùng công án “Con chó có tính
Phật không” để tiếp dẫn người học.
Năm Vĩnh nhân thứ 6 (1298) sư tịch,
thọ 92 tuổi. Thượng hoàng Qui sơn ban thụy
hiệu “Pháp Đăng Thiền Sư”. Về sau, Thiên
hoàng Đề hồ lại ban thụy “Pháp Đăng Viên
Minh Quốc Sư”.
[X. Nguyên hanh thích thư Q.6; Diên
bảo truyền đăng lục Q.2].
GIÁC TÂM BẤT SINH TÂM
Biết rõ tâm mình xưa nay vốn thanh tịnh,
bất sinh bất diệt.
Tâm thứ 7 trong 10 trụ tâm do tông
Chân ngôn Nhật bản lập ra. Giác tâm bất
sinh tâm là chỉ cho cảnh giới “Bát bất trung
đạo” do tông Tam luận chủ trương. Còn
Tha duyên đại thừa tâm thứ 6 trong 10 trụ
tâm thì theo nghĩa của tông Pháp tướng, tức
bàn về cảnh không tâm có. Nhưng giai vị
Giác tâm bất sinh tâm thì lại tiến thêm bước
nữa đến tâm cảnh đều không; tức là tu chính
quán Bát bất, quán tâm thức cũng là duyên
sinh vô tính, bất sinh, bất diệt, bất đoạn,
bất thường, bất nhất, bất dị, bất khứ, bất
lai, nhờ quán xét như thế mà liễu ngộ sinh

tử Niết bàn, phiền não Bồ đề rốt ráo là
không, vì rốt ráo không nên biết rõ không
tức có, có tức không. Cũng tức là dùng
chính quán Bát bất trung đạo để chiếu rọi
vạn hữu, biết rõ tâm mình tịch tĩnh vắng
lặng, chẳng sinh chẳng diệt, gọi là Giác tâm
bất sinh tâm.
[X. luận Thập trụ tâm Q.7; Bí tạng bảo
thược Q.hạ]. (xt. Thập Trụ Tâm).
GIÁC TÂM BẤT SINH TÂM

G
1943
GIÁC THA
.....
Đối lại với Tự giác.
Phật có đức giác ngộ cho chúng sinh,
khiến thoát khỏi khổ sinh tử. Là một trong
3 giác.
(xt. Tam Giác).
GIÁC THÀNH
.....
I. Giác Thành.
Tâm giác ngộ không bị mê hoặc, phiền
não xâm nhập, nên được ví như bức tường
thành có thể ngăn chặn quân địch.
Kinh Viên giác (Đại 17, 920 thượng), nói:
“Tất cả các chúng sinh, đều do chấp ngã ái,
từ vô thủy lưu chuyển (...) yêu ghét sinh nơi
tâm, quanh co giữ nơi niệm. Vì thế nhiều
mê muội, không thể vào thành Giác”.
II. Giác Thành.
Chỉ cho thành Già da (Phạm: Gayà) ở
nước Ma yết đà thuộc Trung Ấn độ, là nơi
đức Thích ca thành chính giác.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng].
GIÁC THẾ TUẦN SAN
...........
Tạp chí văn hóa Phật giáo do Phật quang
sơn ở làng Đại thụ, huyện Cao hùng, Đài
loan phát hành.
Tạp chí này do ông Trương thiếu tề và
con trai là Trương nhược hư sáng lập vào
tháng 4 năm 1957, thỉnh Đại sư Tinh vân
làm Tổng biên tập. Từ năm 1962, Đại sư
Tinh vân tiếp tục phát hành và hiện nay
ngài giao cho pháp sư Từ huệ đảm nhiệm.

Mục đích của tạp chí này là phát huy văn
hóa dân tộc, tuyên dương giáo nghĩa Phật
giáo, giúp mọi người tạo dựng cuộc sống yên
vui. Qua hơn 20 năm, tạp chí này đã dần
dần trở thành môi trường chủ yếu truyền
bá Phật giáo, trao đổi văn hóa, được phổ
biến tại hơn 50 nước Đông nam á và Âu
Mĩ. Đây là tuần san Phật giáo bằng Hoa
văn có số lượng phát hành nhiều nhất và
hiệu quả hoằng dương Phật pháp lớn nhất
hiện nay.
GIÁC THIÊN
Phạm: Buddhadeva.
Dịch âm: Phật đà đề bà, Bột đà đề bà.
Học giả của Thuyết nhất thiết hữu bộ,
một trong 4 vị Đại luận sư của Bà sa hội,
chủ trương các pháp trong 3 đời (quá khứ,
hiện tại, vị lai) trước sau đợi nhau mà có
khác.
Luận Đại tì bà sa quyển 77 (Đại 27, 396
thượng ghi: “Thuyết nhất thiết hữu bộ có
bốn vị Đại luận sư, mỗi vị đều lập riêng
thuyếtBa đời có khác(...), Tôn giả Giác
thiên chủ trươngđợi(đãi) có khác”.
So với các Luận sư Tì bà sa khác, thì tư
tưởng ngài Giác thiên có tiến bộ hơn. Còn
các sự tích khác về ngài không được rõ.
[X. luận Đại tì bà sa Q.2, Q.19; luận Câu
xá Q.20].
GIÁC THIỀN SAO
........
Cũng gọi Bách quyển sao, Tiểu dã bách
quyển sao, Tịnh độ viện sao, gồm 128 quyển,
do ngài Giác thiền thuộc tông Chân ngôn
Nhật bản soạn trong hơn 40 năm mới hoàn
thành.
Nội dung chia ra chín bộ: Chư Phật bộ,
Phật đính bộ, Chư kinh bộ, Quan âm bộ,

Văn thù bộ, Bồ tát bộ, Minh vương bộ,
Thiên đẳng bộ và Tạp tập bộ. Trong đó,
soạn giả ghi chép và tường thuật rất chi
tiết về các tôn pháp, kinh pháp cùng với
các hình vẽ chư tôn và đàn tu pháp v.v...
Đây là tác phẩm nổi tiếng về nghiên cứu
sự tướng của Đông Mật.
GIÁC THIỀN SAO

G
1944
[X. Chư tông chương sớ lục Q.3; Kim
cương đính vô thượng chính tông truyền
đăng quảng lục tục biên Q.5].
GIÁC THỤ
I. Giác Thụ(cây Giác ngộ).
Cũng gọi Phật thụ, Đạo thụ.
Cây Tất ba la (Phạm:Pippala). Đức Phật
đã thành chính giác (bồ đề) dưới gốc cây
này, cho nên nó được gọi là cây Giác, hoặc
cây Bồ đề (Phạm: Bodhi-druma).
(xt. Bồ Đề Thụ).
II. Giác Thụ.
Chỉ cho thiện căn công đức.
Nhờ thiện căn công đức mà người ta có
thể thành chính giác, nên nó được ví dụ là
Giác thụ.
GIÁC TÍNH (1575-1660)
.....
Vị tăng Triều tiên sống vào đời Lí, họ
Kim, tự Trừng viên, hiệu Bích nham.
Năm lên 9 tuổi, sư mồ côi cha, năm 14
tuổi xuất gia thờ ngài Tuyết mặc làm thầy.
Sau, sư theo ngài Phù hưu Thiện tu vào
núi Tục li, rồi đi chiêm bái các danh sơn
Đức dụ, Già da, Kim cương v.v... Khi Phong
thần Tú cát của Nhật bản xâm lăng Triều
tiên, sư từng cầm gươm theo thầy chiến đấu
ở trên biển.
Năm 1592, sư an cư và giảng kinh ở am
Thất Phật. Năm sư 39 tuổi, mẹ mất, sư tịnh
tâm cần tu khổ hạnh ở am Ca diếp trong
núi Tục li. Từ đó, đạo phong của sư ngày
càng cao, người đến theo học rất đông, sư
bèn soạn ba châm ngôn để răn dạy môn
đồ. Đó là: “Không suy nghĩ bậy, không thẹn

với người và không luồn cúi người”. Sư có
rất nhiều đệ tử, trong đó có hai vị vượt
trội hơn cả là Thúy vi Thủ sơ và Bạch cốc
Xử năng.
Niên hiệu Hiển tông năm đầu (1660) sư
tịch, thọ 86 tuổi. Sư có các trứ tác: Thiền
nguyên tập đồ trung quyết nghi, Khán thoại
quyết nghi, Thích môn tang nghi sao.
Về sau, môn đình của sư chia ra tám phái:
Thúy vi, Bạch cốc, Chẩm hư, Cô vân, Mộ
vân, Đông lâm, Liên hoa và Bích xuyên.
GIÁC TÔNG (1095-1143)
Danh tăng Nhật bản, là tổ khai sáng tông
Chân ngôn tân nghĩa. Người Phì tiền (huyện
Tá hạ), hiệu Chính giác phường.
Năm 14 tuổi, sư vào chùa Nhân hòa theo
học ngài Khoan trợ, Định khoan. Sau, sư
đến Nam đô theo ngài Tuệ hiểu ở viện Hỉ
đa học Duy thức, rồi lại theo ngài Giác thụ
ở viện Đông nam học Tam luận.
Niên hiệu Thiên vĩnh năm đầu (1110),
sư trở về chùa Nhân hòa, y vào ngài Khoan
trợ xuất gia. Niên hiệu Vĩnh cửu năm đầu
(1113), sư lại đến Nam đô nghiên cứu áo
chỉ tính tướng, năm sau, sư thụ giới Cụ túc
ở chùa Đông đại, rồi lên núi Cao dã tham
yết ngài Minh tịch ở viện Tối thiền và được
truyền mật ấn. Năm Bảo an thứ 2 (1121),
sư lại trở về chùa Nhân hòa thụ giới Tam
muội da và pháp Quán đính bí mật của
Kim cương giới và Thai tạng giới. Rồi sư
đến chùa Đề hồ yết kiến ngài Hiền giác ở
viện Lí tính, được truyền pháp Quán đính
của năm bộ.
Niên hiệu Thiên thừa năm đầu (1131),
sư tâu vua xin
xây dựng viện
Đại truyền

pháp ở núi
Cao dã (sau trở
thành chùa
Ngự nguyện
của Thượng
hoàng Điểu
vũ). Năm
Trường thừa
GIÁC TÔNG
Giác Tông

G
1945
thứ 3 (1134), sư nhận chức Tọa chủ viện
Đại truyền pháp, kiêm tọa chủ chùa Kim
cương phong. Sau, sư từ chức Tọa chủ lui
về ở viện Mật nghiêm, chuyên tu Mật
quán.
Năm Khang trị thứ 2 (1143), sư tịch, thọ
49 tuổi.
Năm Nguyên lộc thứ 3 (1690), sư được
truy tặng thụy hiệu “Hưng Giáo Đại Sư”.
Những tác phẩm của sư gồm có: Ngũ luân
cửu tự bí thích, Hiếu dưỡng tập, Nhất kì đại
yếu bí mật tập (đều được thu vào Hưng giáo
đại sư toàn tập, 5 tập).
[X. Đại truyền pháp viện Bản nguyện
thượng nhân ngự truyện; Soạn tập sao Q.6;
Bản triều cao tăng truyện Q.12].
GIÁC UYỂN
.....
I. Giác Uyển.
Vườn giác ngộ, chỉ cho Tịnh độ của Phật,
hoặc chỉ cho tâm.
Trong thơ của sư Thanh củng nhàn có
câu:
“Ruộng tâm nhổ sạch cỏ vô minh
Vườn giác nở bừng hoa trí tuệ”.
II. Giác Uyển.
Vị tăng đời Liêu, người Sơn tây, hiệu
Bằng kì.
Sư trụ ở chùa Viên phúc tại Yến kinh,
thông suốt kinh điển, đặc biệt chuyên pháp
Tam mật. Sư từng theo Tam tạng Ma ni
người Tây thiên trúc nghiên cứu tinh nghĩa
Du già, được vua mời giảng kinh điển Mật
thừa. Sư được người đời sùng kính vì đã có
công hoằng dương Mật giáo.

Năm Thái khang thứ 3 (1077) đời vua
Đạo tông, sư phụng chiếu soạn Đại nhật kinh
nghĩa thích diễn mật sao 10 quyển, được
thu vào Vạn tục tạng tập 37. Sau khi hoàn
thành bộ sách, sư được ban áo đỏ và hiệu
“Tổng Bí Đại Sư”.
Năm sinh năm mất của sư không được rõ.
GIÁC VẬN (953-1007)
.....
Cũng gọi Đàn na tăng đô, Đàn na tăng
chính, Đàn na viện tiên đức.
Vị danh tăng thuộc tông Thiên thai Nhật
bản, người Kinh đô (Kyoto), tổ khai sáng
dòng Đàn na. Sư xuất gia ở núi Tỉ duệ, thờ
ngài Từ huệ Tăng chính làm thầy, học tập
giáo nghĩa Thiên thai. Sư thiên tư dĩnh ngộ,
thông suốt kinh sớ các tông, sau sư ở viện
Đàn na Đông tháp Nam cốcmở trường giảng
kinh thuyết pháp. Sư cùng với sư Nguyên
tín ở viện Huệ tâm, tuy đều lấy niệm Phật
làm tông chỉ, nhưng thành lập dòng Đàn na
và dòng Huệ tâm khác nhau và cùng nổi
tiếng một thời.
Sư từng tu Mật giáo và được ngài Thành
tín thượng nhân truyền pháp Quán đính.
Sau khi ngài Thành tín tịch, sư lại theo sư
Trì thượng Hoàng khánh nghiên cứu tu tập
và thấu suốt yếu chỉ sâu xa. Lúc đó, sư Hoàng
khánh chưa đầy 30 tuổi mà sư đến cầu học
nên người đời rất thán phục sư có tinh thần
“bất sỉ hạ vấn”.
Năm Trường bảo thứ 5 (1003), sư nhận
chức Thiếu tăng đô, năm sau, thăng chức
Đại tăng đô. Năm Khoan hòa thứ 4 (1007),
sư tịch, thọ 55 tuổi.
Sư để lại các trứ tác: Quán tâm niệm Phật,
luận Thảo mộc thành Phật, Từ huệ Đại tăng
chính truyện.

[X. Tục bản triều vãng sinh truyện; Phù
tang lược kí Q.28; Đông quốc cao tăng
truyện Q.5].
GIÁC VỊ
Giai vị chính giác, tức là quả vị Phật.
GIÁC VIÊN (1244-1306)
Vị Thiền tăng đời Nam Tống, người Tây
GIÁC VIÊN

G
1946
thục (Thành đô, Tứ xuyên), hiệu Kính
đường, là tổ khai sáng phái Kính đường, một
trong 24 Thiền phái thuộc tông Lâm tế của
Nhật bản.
Lúc ít tuổi, sư đã tham học nhiều bậc
danh đức, sau tham yết ngài Hoàn khê Duy
nhất thuộc phái Dương kì tông Lâm tế mà
đốn ngộ huyền cơ.
Năm Tường hưng thứ 2 (1279), sư cùng
với ngài Vô học Tổ nguyên sang Nhật bản
hoằng pháp ở chùa Thiền hưng, được Bắc
điều Thời tông sùng kính. Không bao lâu,
sư dời về chùa Tịnh trí, rồi lại khai sơn chùa
Hưng đức ở Áo châu, sau đó, sư lần lượt trụ
ở các chùa Viên giác, Kiến trường v.v... Năm
Chính an thứ 2 (1300), sư trụ trì chùa Kiến
nhân tại Kinh đô (Kyoto) bảy năm.
Tháng 9 niên hiệu Đức trị năm đầu
(1306), sư tịch, thọ 63 tuổi, sắc thụy “Đại
Viên Thiền Sư”. Trước khi tịch, sư để lại
bài kệ:
Giáp tí lục thập tam
Vô pháp dữ nhân thuyết
Nhậm vận tự khứ lai
Thiên thượng duy nhất nguyệt.
Tạm dịch:
Giáp tí, sáu mươi ba
Không pháp nói cho người
Mặc ý tự đi, đến
Trên trời, vừng trăng cao.
Đệ tử nối pháp có các vị: Vô vân Nghĩa
thiên, Nguyệt đường Viên tâm, Bá sư Tổ
lăng v.v... Rất tiếc nay đã tuyệt truyền thừa.
Sư có tác phẩm: Tứ hội ngữ lục 3 quyển.
[X. Đại viên thiền sư truyện; Nguyên

hanh thích thư Q.7; Diên bảo truyền đăng
lục Q.3].
GIÁC VỰC PHÁI
Tạng:Good-yulpa.
Một trong những giáo phái của Phật giáo
Tây tạng.
Giác nghĩa là có thể đoạn trừ; Vực nghĩa
là đối tượng.
Phái này chủ trương tâm bồ đề từ bi và
tính không có khả năng đoạn trừ khổ não
của kiếp người và nguồn gốc của tử vong.
Giáo pháp của phái này do ngài Đan ba tang
kết, người Ấn độ, truyền vào Tây tạng. Về
sau, phái này được sáp nhập vào một giáo
phái khác.
GIÁC VƯƠNG
Cũng gọi Giác hoàng, Giác đế.
Là chúa trong các bậc giác ngộ. Danh từ
tôn xưng đức Phật.
Vì đức Phật giác ngộ chân tính của tất cả
các pháp, đầy đủ tự giác, giác tha, giác hạnh
viên mãn nên gọi là Giác. Vì giác là chủ của
tất cả pháp môn, tối thắng tự tại, ở trên các
bồ tát Đẳng giác, cho nên gọi là Vương.
Đại tuệ phổ giác thiền sư ngữ lục quyển
27 (Đại 47, 929 thượng), nói: “Phật là Giác,
vì Ngài thường giác nên gọi Đại giác, cũng là
Giác vương”.
[X. Kinh Phật bản hạnh tập Q.2; Tông
kính lục Q.30, Vạn thiện đồng qui tập Q.6].
GIÁC XÚC
.... .
Giác là nhận biết, Xúc là tiếp xúc, va
chạm. Nghĩa là do tiếp xúc mà nhận biết.
Ngoài ra, khi ngồi thiền, do tiếp xúc với
cơ duyên mà cảm nhận được thể chân thực
của tự tâm, cũng gọi là Giác xúc.
[X. Chương Đệ tứ tổ Ưu bà cúc đa tôn

giả trong Oánh sơn hòa thượng truyền
quang lục].
GIÁC Ý TAM MUỘI
...........
Nghĩa là trong tất cả thời gian, tất cả
trường hợp, hễ niệm khởi liền biết, ý khởi
liền tu tam muội. Đây là Phi hành phi tọa
GIÁC Ý TAM MUỘI

G
1947
tam muội, quan trọng nhất trong bốn loại
tam muội do tông Thiên thai lập ra.
Kinh Đại phẩm bát nhã gọi là Giác ý
tam muội, ngài Tuệ tư thì gọi là Tùy tự ý
tam muội.
[X. Ma ha chỉ quán Q.2 phần trên; Tứ
giáo nghi Q.11]. (xt. Tứ Chủng Tam Muội).
GIẢI
I. Giải.
Đối lại với Tín, Chứng.
Do suy tư về lí của các sự vật mà hiểu
biết gọi là Giải. Ngoài ra, nhận hiểu gọi là
Lãnh giải; tin hiểu gọi là Tín gải; tâm ý khai
ngộ gọi là Ngộ giải, Liễu giải, Khai giải; thẩm
xét rõ ràng quyết định gọi là Thắng giải, Tuệ
giải, hiểu nghĩa gọi là Nghĩa giải.
II. Giải.
Cũng gọi Giải trạng, Giải văn.
Tiếng dùng trong các cơ quan hành chính
tại Nhật bản. Nghĩa là những văn thư, đơn
từ do cấp dưới trình lên cấp trên, nhưng về
sau, danh từ này không phải chỉ dùng riêng
trong các cơ quan hành chính nhà nước,
mà được sử dụng chung trong tất cả các thần
xã và tự viện.
GIẢI CẢNH THẬP PHẬT
Cũng gọi Giải cảnh thập thân, Dung tam
thế gian thập thân.
Đối lại với Hành cảnh thập Phật.
Khi hàng bồ tát Viên giáo Hoa nghiêm
dùng trí giải chân thực chiếu rọi pháp giới,
thì các Ngài thấy vạn hữu vạn pháp đều là
thân Phật, được chia làm 10 loại gọi chung
là Giải cảnh thập Phật, hoặc Giải cảnh thập
thân, Dung tam thế gian thập thân.

Cứ theo phẩm Thập địa trong kinh Hoa
nghiêm quyển 26 (bản dịch cũ), thì thập
thân là:
1. Chúng sinh thân: Chúng sinh thế gian.
2. Quốc độ thân: Quốc độ thế gian.
3. Nghiệp báo thân: Nhân duyên hoặc,
nghiệp cảm thụ hai thân trên.
4. Thanh văn thân: Quả vị Thanh văn.
5. Bích chi phật thân: Quả vị Duyên giác.
6. Bồ tát thân: Hàng Bồ tát cầu quả Phật.
7. Như lai thân: Bậc đã hoàn thành quả
Phật.
8. Trí thân: Trí tuệ của hàng Tam thừa
và Phật.
9. Pháp thân: Lí pháp do thân Trí, thân
Pháp khai ngộ.
10. Hư không thân: Chỗ nương của 10
thân trên đều là không.
[X. Thập địa kinh luận Q.10]. (xt. Hành
Cảnh Thập Phật).
GIẢI ĐÃI
Phạm: Kausìdya.Pàli: Kusìta.
Cũng gọi Đãi. Đối lại với Cần (siêng năng).
Lười biếng. Tên tâm sở. Một trong 75
pháp của Câu xá, một trong 100 pháp của
Duy thức.
Ngoài ý nghĩa biếng nhác không chịu tu
thiện hạnh, Giải đãi còn hàm có nghĩa tích
cực làm điều ác.
Luận Thành duy thức quyển 6 (Đại 31,
34 trung), nói: “Thế nào là giải đãi? Nghĩa là
lười biếng, không chịu tu thiện, đoạn ác. Lười
biếng là tính làm chướng ngại sự tinh tiến.
Tính lười biếng còn tăng trưởng sự ô nhiễm,
cho nên, người siêng năng làm các việc ô
nhiễm cũng gọi là giải đãi”.
Còn cứ theo kinh Bồ tát bản hạnh quyển
thượng, thì tính lười biếng là nguyên nhân

của sự tổn hại: Người tại gia lười biếng thì
áo, cơm thiếu thốn, sản nghiệp không có;
người xuất gia lười biếng thì không thể thoát
li được sinh tử. Tông Câu xá cho Giải đãi là
một trong các loại tâm sở(Đại phiền não địa
pháp) do tất cả tâm ô nhiễm(tâm bất thiện và
tâm hữu phú vô kí) sinh khởi. Tông Duy thức
GIẢI ĐÃI

G
1948
thì cho Giải đãi là một trong 20 Tùy phiền
não. Cả hai tông đều cho rằng tính lười biếng
có tự thể riêng của nó, nên dùng tính siêng
năng (tinh tiến) để đối trị.
[X. luận Câu xá Q.4; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.11; luận Thành duy thức
Q.6; Câu xá luận quang kí Q.4; Thành duy
thức luận thuật kí Q.6 phần dưới; Thích thị
yếu lãm Q.trung].
GIẢI ĐÃI CANH GIẢ KINH
Gọi đủ: Phật thuyết giải đãi canh giả kinh.
Có 1 quyển, do ngài Huệ giản dịch vào
đời Lưu Tống thuộc Nam triều, thu vào Đại
chính tạng tập 17.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
nói cho người cày ruộng (canh giả) nghe về
những tổn hại của sự lười biếng. Người ấy
nghe xong, sinh lòng hối hận, liền được quả
vị không chuyển lui.
GIẢI ĐÃI TẶC
Giặc lười biếng.
Vì lười biếng có thể cướp đi sự siêng năng
làm điều thiện, dứt việc ác, cho nên được ví
như giặc cướp.
Luận Đại trí độ quyển 15 (Đại 25, 173
trung), nói: “Trong tất cả các thứ giặc, không
giặc nào hơn giặc lười biếng”.
GIẢI GIỚI
I. Giải Giới.
Trước khi tu pháp phải kết giới tràng,
gọi là Kết giới, khi tu xong thì giải trừ giới
tràng, gọi là Giải giới.
Trong luật có: Nhiếp tăng giới, Nhiếp y
giới, Nhiếp thực giới. Ba giới này, khi kết
khi giải đều có tác pháp yết ma. Tác pháp

giải giới cũng y theo tác pháp kết giới, nhưng
thứ tự thì trái với lúc kết giới. Nghĩa là, khi
giải giới, phải giải tiểu giới trước, rồi mới
giải đại giới sau. Trong đại giới nếu có giới
tràng thì trước phải giải giới tràng, rồi sau
mới giải đại giới. Ngoài ra, trong ba giới nói
trên, thì hai giới Nhiếp tăng và Nhiếp y đều
giải ở trong giới tướng, riêng giới Nhiếp thực
thì giải ở ngoài giới tướng.
[X. luật Tứ phần Q.35; luật Thập tụng
Q.23; luật Ngũ phần Q.18; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q. hạ phần 1 tiết 1].
II. Giải Giới.
Giải trừ ấn và chú kết giới khi hành giả
Mật giáo kết thúc một pháp tu. Khi kết giới,
mỗi bài chú (chân ngôn) phải tụng ba lần,
nhưng khi giải giới thì chỉ tụng một lần cũng
được. Phương hướng của ấn và chú khi giải
giới hoàn toàn trái ngược với lúc kết giới.
Ngoài ra, khi giải giới, có phép tung hoa
để kính tiễn vị Bản tôn.
[X. Đại nhật kinh trì tụng thứ đệ nghi
quĩ; Kim cương giới niệm tụng nghi quĩ].
GIẢI HẠ
Cũng gọi Hạ cánh, Hạ mãn, Hạ giải, Tự
tứ nhật.
Giải chế hạ an cư.
Ở Ấn độ từ thời đức Phật còn tại thế,
cũng như tại các nước theo Phật giáo trong
thế giới hiện nay, hàng năm, đến mùa mưa,
thì chư tăng kết hạ an cư, khi mùa mưa
chấm dứt thì kết thúc an cư, gọi là Giải hạ.
Ngày giải hạ, theo luật cũ là ngày rằm
tháng 7, theo luật mới thì là rằm tháng 8.
Vào ngày này, chúng tăng tập họp, tự kiểm
điểm và bày tỏ lỗi lầm mình đã phạm trong
thời gian kết hạ an cư, cho nên, ngày này
cũng gọi là ngày Tự tứ.

Theo chương Ca hi na y trong luật Tứ
phần quyển 43, thì vào ngày kết thúc hạ an
cư, chúng tăng phải làm 4 việc, đó là Tự tứ,
Giải giới, Kết giới và Nhận áo công đức.
(xt. An Cư).
GIẢI HẠ

G
1949
GIẢI HẠ THẢO
Loại cỏ chư tăng tặng đàn việt trong ngày
giải hạ.
Vào ngày này, các vị tỉ khưu trải cỏ tranh
tươi làm tòa ngồi để thực hành phép giải hạ,
bắt chước đức Phật lúc thành đạo đã ngồi
trên tòa cỏ cát tường. Sau đó, đem cỏ cát
tường tặng đàn việt với ý nghĩa chia phần
phúc lành mà chư tăng đã tu hành được
trong thời kì kết hạ an cư.
Thích thị yếu lãm quyển hạ (Đại 54, 304
hạ), nói: “Nay, trong ngày giải hạ, chư tăng
dùng lụa mầu buộc một nhúm cỏ thuốc (ngờ
là cỏ tranh) tặng cho đàn việt, gọi là Giải hạ
thảo. Nay được biết, loại cỏ này đã được dùng
làm tòa ngồi của Ngũ phần pháp thân, gọi
là Cát tường thảo”.
GIẢI HÀNH
I. Giải Hành.
Gọi đủ: Trí giải và Tu hành.
Nhờ học tập mà hiểu biết giáo lí và tinh
tiến tu hành theo đúng sự hiểu biết ấy, gọi
là trí giải và tu hành.
Hiểu biết chân lí đạo Phật và thực hành
pháp tu quán tâm, cả hai làm nhân cho
nhau, trợ giúp lẫn nhau, gọi là Giải hành
tương ứng, Giải hành cụ túc, Khai giải lập
hạnh v.v... Giải và Hành sánh đôi giống
như hai cánh của con chim, như hai bánh
xe, không thể thiếu một. Cũng tức là
nương nơi giải(hiểu biết)mà phát ra hành,
nương nơi hành mà có thực giải (hiểu
đúng), Giải và Hành đều là phương pháp
học đạo, cho nên cũng gọi riêng là Giải học,
Hành học.

Trong pháp giải hành cùng tu, lại chia
ra:
1. Tương tu giải hành câu viên: Nương
vào giáo lí một niệm ba nghìn, phát ra sự
hiểu biết một niệm ba nghìn, rồi theo đó
mà tu hành pháp môn một niệm ba nghìn.
2. Tương tu giải viên hành tiệm: Không
thể phát ra trí hiểu biết một niệm ba nghìn,
thì trở lại tu hạnh Tiểu thừa, rồi dần dần
mới vào được lí thực tướng.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.5; Hán quang loại tụ Q.1].
II. Giải Hành.
Gọi đủ: Giải hành trụ.
Giai vị tu hành của Bồ tát trong Lục
chủng trụ.
GIẢI HÀNH ĐỊA
Phạm: Adhimukti-caryà-bhùmi.
Cũng gọi Giải hành trụ, Thắng giải hành
địa.
Giai vị bồ tát Tam hiền trước Thập địa,
chưa chứng lí chân như, nương theo sự liễu
giải mà tu hành. Là một trong Thất địa, một
trong Thập nhị trụ.
Giai vị này nhờ sự tư duy phương tiện
mà tu tập tất cả thiện căn, để tiến vào Sơ
địa.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.3; luận Thành
duy thức Q.9]. (xt Lục Chủng Trụ).
GIẢI HÀNH PHÁT TÂM
Sự phát tâm bồ đề của hàng Bồ tát từ
Thập hạnh đến Thập hồi hướng theo sự
hiểu biết về giáo lí mà tu hành. Là một
trong 3 loại phát tâm nói trong luận Đại
thừa khởi tín.
Bồ tát sau khi vào giai vị Thập trụ, dần
dần tích lũy công đức, vì sắp mãn kiếp A
tăng kì thứ nhất, nên ở trong pháp chân

như thâm giải hiện tiền, thuận theo pháp
tính, tu sáu hạnh Ba la mật, gọi là Giải
hành trụ phát tâm, tương đương với Giải
hành trụ được nói trong kinh Bồ tát địa trì
quyển 9.
GIẢI HÀNH PHÁT TÂM

G
1950
Khởi tín luận nghĩa kí quyển hạ phần
cuối (Đại 44, 278 thượng), nói: “Giải hành
phát tâm thuộc giai vị Thập hồi hướng và
Thập hạnh. Trong giai vị Thập hạnh có
thể hiểu pháp không, tùy thuận tu hành
Thập ba la mật, khi đã thuần thục liền phát
tâm hồi hướng mà tiến vào giai vị Thập
hướng, vì thế gọi là Giải hành phát tâm”.
[X. Thập địa kinh luận Q.2; Đại thừa
nghĩa chương Q.9].
GIẢI HỌC
Đối lại với Hành học.
Hiểu biết sâu rộng, học thông nội, ngoại
điển.
Ở phần Tán thiện nghĩa trong Quán kinh
sớ (Đại 37, 272 hạ), ngài Thiện đạo nói: “Nếu
muốn có học giải từ phàm đến Thánh cho
tới quả Phật, thì đều có thể học tất cả mà
không bị trở ngại”.
GIẢI HỔ TÍCH
Chỉ cho việc thiền sư Tăng trù đời Bắc
Tề dùng tích trượng chia gỡ hai con hổ đang
đấu nhau ra.
Cứ theo truyện Tăng trù trong Tục cao
tăng truyện quyển 16 chép, thì ngài Tăng
trù từng đến núi Tây vương ốc ở Hoài châu
tu tập thiền định, nghe tiếng gầm thét vang
dội cả núi rừng của hai con hổ đang giao
đấu, ngài bèn dùng tích trượng gỡ chúng ra,
rồi mỗi con đi một nơi.
Ngoài ra, truyện Đàm tuân trong Tục
cao tăng truyện quyển 16 (Đại 50, 559 trung)
cũng ghi: “Thiền sư Đàm tuân đi trong núi,
gặp hai con hổ đang mải miết đấu nhau,
ngài liền cầm gậy gỡ chúng ra và đứng giữa

phân giải rằng: “Cùng ở chốn núi rừng, lí
đáng các ngươi nên đoàn kết với nhau mới
phải. Thôi, mong rằng đường ai nấy đi. Hổ
cúi đầu tuân mệnh”.
Chứng đạo ca (Đại 48, 396 thượng), nói:
“Bát úp rồng, gậy gỡ hổ, hai chùm khoen
vàng kêu sang sảng”.
GIẢI KHÔNG
I. Giải Không.
Hiểu suốt tướng không của các pháp.
Trong số các vị đệ tử của đức Phật, ngài
Tu bồ đề là người giải không bậc nhất.
Kinh A la hán cụ đức (Đại 2, 831 hạ),
nói: “Trong hàng Thanh văn thường làm
việc bố thí, thì tỉ khưu Tu bồ đề là người
giải không bậc nhất”.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.3; Chú Duy
ma cật kinh Q.3].
II. Giải Không(1092-?).
Danh tăng đời Tống, tên Khả quan, người
Hoa đình, tỉnh Giang tô, Trung quốc, tự
Nghi ông, hiệu Trúc am. Đệ tử nối pháp có
các sư: Bắc phong Tông ấn, Trí hành Thủ
mân, Thần biện Thanh nhất...
Tác phẩm: Lăng già thuyết đề tập giải bổ
chú 4 quyển, Sơn gia nghĩa uyển, Trúc am
thảo lục 1 quyển.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.15, Q.25; Thích
môn chính thống Q.7]. (xt. Khả Quan).
GIẢI MẠN
I. Giải Mạn.
Không sốt sắng với công việc, hoặc là
lười biếng, ngạo mạn.
II. Giải Mạn.
Gọi đủ: Giải mạn giới.
Cũng gọi Giải mạn quốc.
Những người tu hành theo pháp môn
Tịnh độ cầu sinh về thế giới Cực lạc của đức

Phật A di đà, nhưng vì trễ nải, chưa tinh
tiến đúng mức, nên mới chỉ được sinh vào
cõi Giải mạn mà thôi.
[X. kinh Bồ tát xử thai Q.3]. (xt. Giải
Mạn Quốc).
GIẢI MẠN

G
1951
GIẢI MẠN BIÊN ĐỊA
Tức là Giải mạn giới, Biên địa.
Cõi phương tiện hóa độ ở giáp biên với
Tịnh độ cực lạc, là nơi thác sinh của những
người ngờ vực bản nguyện của đức Phật A
di đà, mà tu tạp hạnh.
Giải mạn giới được nói trong kinh Bồ
tát xử thai quyển 3, còn Biên địa thì được
đề cập đến trong kinh Vô lượng thọ quyển
hạ. Cứ theo hai kinh trên, thì cõi Giải
mạn ở về phía tây châu Diêm phù đề 12
ức na do tha, là nơi thác sinh của những
người biếng nhác. Còn Biên địa là cõi nước
ở bên cạnh Tịnh độ, những người sinh
vào cõi này, trong khoảng 500 năm không
được thấy Phật, nghe Pháp. Chân tông
Tịnh độ của Nhật bản cho rằng hai cõi
này cùng là một nơi, nên gọi chung là Giải
mạn biên địa.
GIẢI MẠN QUỐC
Cũng gọi Giải mạn giới.
Cõi nước thác sinh của những người
biếng nhác.
Cứ theo kinh Bồ tát xử thai quyển 3, thì
cõi nước Giải mạn cách châu Diêm phù đề
về phía tây 12 ức na do tha, khoảng giữa
đoạn đường đến nước Cực lạc của đức Phật
A di đà. Những người sinh vào cõi nước
Giải mạn đều tham nhiễm khoái lạc mà sinh
tâm biếng nhác, kiêu mạn, không chịu tinh
tiến cầu sinh về Tịnh độ, vì thế gọi là nước
Giải mạn.
Trong luận Thích tịnh độ quần nghi
quyển 4, ngài Hoài cảm đem thuyết này phối
với thuyết Chuyên tu và Tạp tu của ngài

Thiện đạo mà cho rằng người chuyên tu giữ
tâm bền chắc, thì sinh về Tịnh độ cực lạc,
còn người Tạp tu giữ tâm không bền chắc,
thì sinh vào cõi nước Giải mạn.
Ý của hai thuyết trên đây cho nước Giải
Mạn là hóa độ, những ai hoài nghi về trí
bất khả tư nghị của Phật, nương vào sức
thiện căn của chính mình tạp tu mà cầu
vãng sinh Tịnh độ của đức Phật A di đà,
thì sinh vào cõi này.
Chân tông Tịnh độ Nhật bản cho rằng
nguyện có chân và giả, cho nên cõi Phật cũng
theo đó mà có Chân độ và Hóa độ. Cõi Giải
mạn là hóa độ, là cõi nước thác sinh của
những người tu tập các công đức theo nguyện
thứ 19 của đức Phật A di đà.
[X. Hiển tịnh độ giáo hành chứng văn
loại Q.6; Vãng sinh yếu tập Q. hạ phần cuối].
GIẢI NGỘ CHỨNG NGỘ
Do lí giải chân lí mà hiểu biết, gọi là Giải
ngộ, cũng gọi Khai ngộ. Do tu hành thực
tiễn mà thể nhận được chân lí, gọi là Chứng
ngộ, cũng gọi là Ngộ nhập.
GIẢI THÂM MẬT KINH
Phạm: Saôdhinirmocana-sùtra.
Gọi tắt: Thâm mật kinh, gồm 5 quyển,
do ngài Huyền trang dịch vào đời Đường,
thu vào Đại chính tạng tập 16.
Kinh này thuộc Đại thừa ở thời kì giữa.
Nội dung chia làm 8 phẩm:
1. Phẩm Tự(phẩm Tựa): Tường thuật
việc đức Phật khi ở cõi Thụ dụng, có 18 thứ
viên mãn, hiện ra 21 thứ công đức thành
tựu thân Thụ dụng, có vô lượng chúng Đại
Thanh văn và Đại Bồ tát tập hội để nghe
pháp.
2. Phẩm Thắng nghĩa đế tướng: Nói rõ
Chân như thắng nghĩa đế xa lìa tướng hữu,

vô của ngôn ngữ, vượt ra ngoài phạm vi hoạt
động của tầm (tìm tòi), tứ (suy xét), xa lìa
tướng đồng, dị của các pháp mà bao trùm
tướng nhất vị.
3. Phẩm Tâm ý thức tướng: Trình bày
GIẢI THÂM MẬT KINH

G
1952
về thức A đà na, thức A lại da, Nhất thiết
chủng tử tâm thức, tâm; đồng thời thuyết
minh về sự chuyển biến của các chủng tử
với 6 thức.
4. Phẩm Nhất thiết pháp tướng: Nói
rõ ba tính: Biến kế sở chấp, Y tha khởi và
Viên thành thực.
5. Phẩm Vô tự tính tướng: Nói về ba
thứ vô tự tính: Tướng vô tự tính, Sinh vô tự
tính, Thắng nghĩa vô tự tính cùng với ba
thời giáo.
6. Phẩm Phân biệt du già: Nói rõ về
hạnh chỉ quán, thuyết minh cái đối tượng
mà Thức duyên theo chỉ là cái do Thức biến
hiện ra.
7. Phẩm Địa ba la mật đa: Trình bày
10 địa và 10 hạnh Ba la mật đa.
8. Phẩm Như lai thành sở tác sự:
Thuyết minh tướng pháp thân của Như lai
và tác nghiệp hóa thân của Ngài.
Kinh này là một trong những bộ kinh
căn bản của Hành phái Du già, ngoại trừ
phẩm Tựa, 7 phẩm còn lại đều được rút ra
từ luận Du già sư địa quyển 75 đến 78, và
rất có ảnh hưởng đối với đời sau.
Những bản dịch khác của kinh này còn
có: Kinh Phật thuyết giải tiết 1 quyển, do
ngài Chân đế dịch vào thời Trần thuộc
Nam triều; kinh Thâm mật giải thoát 5
quyển, do ngài Bồ đề lưu chi dịch vào thời
Bắc Ngụy.
Kinh Biệt sinh thì có: Kinh Tương tục
giải thoát địa ba la mật liễu nghĩa 1 quyển
(tức phẩm thứ 7 trong bản dịch của ngài
Huyền trang) do ngài Cầu na bạt đà la dịch

vào thời Lưu Tống; kinh Tương tục giải
thoát Như lai sở tác tùy thuận xứ liễu nghĩa
1 quyển (tức phẩm thứ 8 trong bản dịch
của ngài Huyền trang); kinh Giải tiết 1
quyển (tức phẩm thứ 2 trong bản dịch của
ngài Huyền trang) do ngài Chân đế dịch
vào đời Trần.
Còn các bản chú sớ về kinh này nổi tiếng
hơn cả thì có: Giải tiết kinh sớ của ngài Chân
đế, Giải thâm mật kinh sớ 10 quyển của ngài
Viên trắc, Giải thâm mật kinh sớ 11 quyển
của ngài Linh nhân, Giải thâm mật kinh sớ
3 quyển của ngài Nguyên hiểu. Nhưng hiện
nay chỉ còn bản sớ của ngài Viên trắc.
[X. Lương cao tăng truyện Q.3; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.10; Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Khai nguyên thích giáo mục lục Q.5 đến
Q.8].
GIẢI THÂM MẬT KINH SỚ
Gồm 10 quyển, do ngài Viên trắc (613-
695) người Tân la soạn, thu vào Vạn tục
tạng tập 34, 35.
Đây là bản chú sớ duy nhất hiện còn
trong các bản chú sớ kinh Giải thâm mật
(Phạm: Saôdhinirmocana-sùtra, do ngài
Huyền trang dịch).
Nội dung trước hết trình bày một cách
khái quát về kinh Giải thâm mật, sau đó,
chia làm 4 môn.
1. Giáo hưng đề mục: Nói về lí do hưng
khởi của tư tưởng kinh Giải thâm mật, cũng
tức là thuyết minh đề kinh.
2. Biện kinh tông thể: Trình bày nội
dung tư tưởng của kinh này (tông chỉ sở
thuyên) và phương pháp diễn đạt (giáo thể
năng thuyên).
3. Hiển sở y vi: Nói rõ lập trường căn
cứ của kinh này: Trong 2 tạng, kinh này

căn cứ vào Bồ tát tạng; trong 3 tạng thì căn
cứ vào A tì đạt ma tạng; trong 12 thể tài
của kinh thì căn cứ vào Nghị luận kinh;
trong Ngũ giáo môn thì căn cứ vào Quán
hạnh môn.
4. Y văn chính thích: Y theo văn kinh
chú thích nghĩa lí, đây là phần trọng yếu và
lớn nhất trong bộ sớ này.
Bộ sớ này nguyên là văn Trung quốc, do
ngài Pháp thượng dịch ra tiếng Tây tạng
(được đưa vào Đại tạng kinh Tây tạng tập
GIẢI THÂM MẬT KINH SỚ

G
1953
106 bản Bắc kinh in ảnh). Về sau, nguyên
bản văn Trung quốc bị thiếu một phần,
được ngài Đạo diệp Chính tựu, người Nhật,
dịch lại từ bản văn Tây tạng để bổ sung
như cũ.
[X. Viên trắc Giải thâm mật kinh sớ chi
tán dật bộ phận đích nghiên cứu (Đạo diệp
Chính tựu)].
GIẢI THÍCH
Dẫn giải, chú thích rõ ràng văn nghĩa
trong kinh điển.
Theo luận Hiển dương thánh giáo quyển
13 (Đại 31, 544 hạ), thì nên dùng sáu loại
tương ứng để giải thích tất cả kinh Phật.
Đó là:
1. Vì hiểu biết tất cả pháp.
2. Vì xả bỏ phiền não, ác hạnh.
3. Vì tu tập các thiện hạnh.
4. Vì hiểu biết thông suốt các việc như:
Bệnh v.v...
5. Vì biết rõ quả báo.
6. Vì biết mình, người đều chịu quả báo.
Khi giải thích kinh điển, phần lớn các
nhà chú thích Trung quốc, trước hết, trình
bày đại ý của bộ kinh, kế đến, giải thích kinh
văn, gọi là Nhập văn giải thích. Ngoài ra,
khi giải thích kinh văn, tông Thiên thai
thường dùng bốn loại thích nghĩa: Nhân
duyên, Ước giáo, Bản tích và Quán tâm. Còn
tông Tam luận thì dùng bốn loại thích nghĩa:
Tùy danh, Tựu nhân duyên, Hiển đạo và
Vô phương.
Các tông phái ở Nhật bản, khi giải rõ về
tông nghĩa, thì tông Chân ngôn dùng bốn
loại giải thích: Thiển lược, Thâm bí, Bí trung

thâm bí và Bí bí trung thâm bí. Nói về tông
chỉ thì tông Nhật liên dùng hai loại giải thích:
Văn thượng và Văn để.
[X. luận Kim cương tiên Q.1; luận Thập
trụ tì bà sa Q.1; Di giáo kinh luận; Thắng tư
duy Phạm thiên sở vấn kinh luận].
GIẢI THOÁT
Phạm: Vimokwa (dịch âm: Tì mộc xoa,
Tì mục xoa) hoặcVimukti(dịch âm: Tì mục
để) hoặcMukti.
Pàli: Vimutta hoặc Vimokkha hoặc
Vimutti.
Cũng gọi Mộc xoa, Mộc để, Độ thoát,
Đắc thoát.
Hàm ý là cởi bỏ được sự trói buộc của
phiền não mà vượt thoát khỏi thế giới mê
muội khổ đau, nên cũng gọi là Độ thoát,
Đắc thoát. Nói theo nghĩa rộng, khi thoát
khỏi bất cứ sự trói buộc nào của thế gian
mà cảm thấy được tự do, tự tại, thì đều có
thể gọi là Giải thoát. Như thoát khỏi sự trói
buộc trong ba cõi Dục, Sắc, Vô sắc thì lần
lượt được gọi là: Dục triền giải thoát, Sắc
triền giải thoát, Vô sắc triền giải thoát. Nói
một cách rốt ráo, giải thoát là dứt tuyệt
nguyên nhân sinh tử, ra khỏi vòng nghiệp
báo luân hồi, vĩnh viễn an trụ trong cảnh
giới Niết bàn, Viên tịch.
Phật giáo vốn dùng Niết bàn và giải thoát
để biểu thị cảnh giới cùng tột của đạo, nhưng
về sau dần dần Giải thoát trở thành một
thứ phân loại để khảo cứu, như: Hữu vi giải
thoát(chỉ cho bậc A la hán-người được giải thoátcó
thể hiểu rõ tác dụng của tâm, tức Thắng giải)
và Vô vi giải thoát (Niết bàn), hoặc Tính
tịnh giải thoát(chỉ cho chúng sinh vốn có bản
tính thanh tịnh xa lìa phiền não) và Chướng
tận giải thoát(do phiền não hiện thực làm cho

bản tính thanh tịnh sẵn có bị nhơ nhớp, cho nên
nay đoạn trừ phiền não mà được giải thoát), hoặc
Tâm giải thoát(chỉ cho tâm lìa tham ái)và
Tuệ giải thoát(dùng trí tuệ quán chiếu mà xa
lìa vô minh), hoặc Tuệ giải thoát(bậc A la
hán chưa đến được Diệt tận định)và Câu giải
thoát(A la hán đã đến được Diệt tận định),
hoặc Thời giải thoát và Bất thời giải thoát.
Ngoài ra, còn có 10 loại giảithoát như: Phiền
GIẢI THÍCH

G
1954
não giải thoát, Tà kiến giải thoát v.v... Lại
nữa, tai nghe Phật pháp mà được giải thoát,
thì đặc biệt gọi là “Giải thoát nhĩ”. Giải thoát
vị, chỉ cho mùi vị chân thực của sự giải thoát;
do cảnh giới giải thoát là bình đẳng không
sai khác, nên cũng gọi là Nhất vị(chỉ có một
mùi vị)...
Phật giáo Tiểu thừa cho rằng, giải thoát
nhanh nhất cũng phải trải qua ba đời, nên
có thuyết “Tam sinh giải thoát”, đồng thời,
gọi Như lai là chân giải thoát, La hán là nhất
phần giải thoát(tức là Như lai đã giải thoát
hoàn toàn rốt ráo, còn A la hán mới chỉ giải thoát
được một phần). Nếu người chấp chặt vào sự
giải thoát mà không làm lợi ích cho ai, thì
gọi là “người rơi vào hố sâu giải thoát”.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.5 (bản Bắc);
luận Hiển dương thánh giáo Q.13; luận Thập
trụ tì bà sa Q.11; Thành duy thức luận thuật
kí Q.1 phần đầu].
GIẢI THOÁT CHÀNG TƯỚNG Y
Cũng gọi Giải thoát chàng tướng ca sa.
Chỉ cho áo ca sa.
Chàng tiêu biểu cho tháp Phật, Ca sa
tiêu biểu cho sự giải thoát. Người cầu giải
thoát, mặc áo ca sa, không bị tà ma khuynh
động.
Kinh Địa tạng thập luân quyển 4 (Đại
13, 742 hạ), nói: “Mặc áo ca sa giải thoát
chàng tướng của Phật mà khởi tâm ác, thì
nhất định sẽ rơi vào địa ngục vô gián”.
Kinh Tâm địa quán quyển 5 (Đại 3, 314
thượng), nói: “Ca sa là tướng bảo chàng của
trời người”.
GIẢI THOÁT CHƯỚNG

Phạm: Vimukty-àvaraịa.
Cũng gọi Định chướng.
Đối lại với Phiền não chướng, Căn bản
chướng.
Ngăn trở bậc Thánh tiến vào Diệt tận
định, khiến cho không được hoàn toàn giải
thoát nên gọi là Giải thoát chướng. Tự thể
của chướng này là một loại vô tri không
nhiễm ô. Là một trong hai chướng.
[X. luận Đại tì bà sa Q.153; luận Câu xá
Q.25; Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần đầu].
GIẢI THOÁT ĐẠO
Phạm: Vimukti-màrga.
Giai vị sau khi đoạn hoặc ở đạo Vô gián
phát sinh một niệm chính trí mà chứng ngộ
chân lí. Chính trí này giải thoát khỏi mê
hoặc, nên gọi là Giải thoát đạo, là một trong
bốn đạo.
[X. luận Đại tì bà sa Q.64; luận Câu xá
Q.23, Q.25].
GIẢI THOÁT ĐẠO LUẬN
Phạm: Vimokwamàrga-zàstra.
Gồm 12 quyển, do a la hán Ưu ba để sa
soạn, ngài Tăng già bà la dịch vào đời Lương
thuộc Nam triều, thu vào Đại chính tạng
tập 32.
Nội dung bộ luận này căn cứ vào thứ
bậc giải thoát của người tu Thiền mà lần
lượt giải thích các pháp môn: Giới, Định,
Tuệ. Chia làm 12 phẩm: Nhân duyên,
Phân biệt giới, Đầu đà, Phân biệt định,
Mịch thiện tri thức, Phân biệt hành, Phân
biệt hành xứ, Hành môn, Ngũ thông,
Phân biệt tuệ, Ngũ phương tiện và Phân
biệt đế.
Từ phẩm thứ 1 đến phẩm thứ 3 bàn về
Giới, trình bày rõ về giới luật và đường lối

tu hành, như: Tam học, Bát chính đạo, phá
34 pháp gây trở ngại cho việc tu đạo, Bát
hành Tứ quán, 13 hạnh đầu đà v.v...
Từ phẩm thứ 4 đến thứ 9 bàn về Định,
trình bày rõ những phương pháp tu tập
GIẢI THOÁT ĐẠO LUẬN

G
1955
Thiền định gồm 4 Thiền và 38 hành xứ như:
10 tưởng bất tịnh, 10 niệm, 10 nhất thiết
nhập, 4 tâm vô lượng và 4 đại thực.
Từ phẩm thứ 10 đến thứ 12 bàn về Tuệ,
trình bày rõ 4 đế, 5 uẩn, 12 nhập, 12 nhân
duyên, 18 giới.
Bộ luận này được coi là chỗ y cứ trọng
yếu của luận Thanh tịnh đạo do ngài Giác
âm soạn. Cứ theo sự nghiên cứu của học giả
Trường tỉnh Chân cầm –người Nhật bản–
thì bộ luận này giống với luận Thanh tịnh
đạo (Visuddhimagga) bằng tiếng Pàli,
nhưng số thí dụ ít hơn.
[X. Pháp kinh lục Q.5; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6; Căn bản Phật điển chi nghiên
cứu (Trường tỉnh Chân cầm)].
GIẢI THOÁT HƯƠNG
Hương giải thoát, dụ cho tự tâm không
vin theo bất cứ sự vật gì, chẳng nghĩ thiện,
chẳng nghĩ ác, tự tại vô ngại. Một trong năm
phần hương.
[X. Đại tạng pháp số Q.33; Giáo thừa
pháp số Q.18]. (xt. Ngũ Phần Hương).
GIẢI THOÁT KIÊN CỐ
Khoảng 500 năm đầu tiên sau đức Phật
nhập diệt là thời kì chính pháp hưng
thịnh, nhiều người tu hành được giải thoát,
nên gọi là Giải thoát kiên cố. Một trong
năm thời kì kiên cố nói trong kinh Đại
phương đẳng đại tập. Mỗi thời kì đều gọi
là kiên cố để chỉ rõ sự hưng phế của Phật
pháp.
GIẢI THOÁT MÔN
Cửa vào cảnh giới giải thoát.
Tức đã xa lìa khổ sinh tử trong ba cõi

mà được giải thoát.
Luận Câu xá quyển 28 (Đại 29, 149 hạ),
nói: “... Trong đó, vô lậu gọi là Tam giải
thoát môn, vì đó là cửa có thể vào Niết
bàn”.
Đại thừa nghĩa chương quyển 2 (Đại 44,
489 thượng), nói: “Quả đức của Niết bàn
dứt hết sự trói buộc gọi là giải thoát; Không,
Vô tướng, Vô nguyện là cửa giải thoát, nên
gọi là Giải thoát môn”.
GIẢI THOÁT NHĨ
Nhờ tai nghe pháp mà được giải thoát,
như vậy, tai là cửa của sự giải thoát nên gọi
là Giải thoát nhĩ.
Kinh Tư ích phạm thiên sở vấn quyển 2
(Đại 15, 41 trung), nói: “Tai, mũi, lưỡi, thân,
ý là cửa giải thoát”.
Diệu pháp liên hoa kinh huyền nghĩa
quyển 6 phần dưới (Đại 33, 755 trung), ghi:
“Chúng sanh cõi này nhĩ căn thông lợi, cho
nên toàn dùng thanh trần”.
GIẢI THOÁT PHỤC
Cũng gọi Giải thoát chàng tướng y,
Chàng tướng y, Giải thoát chàng y, Ca sa.
Áo ca sa là y phục của người cầu giải
thoát cho nên gọi là Giải thoát phục.
Pháp uyển châu lâm quyển 22 (Đại 53,
448 trung), nói:
“Lành thay áo giải thoát,
Áo phúc điền không tướng,
Mặc vâng giữ giới hạnh,
Độ hết các chúng sinh”.
GIẢI THOÁT TẠNG
Người xa lìa tất cả sự trói buộc mà được
tự tại giải thoát.
Kinh Thiên thủ thiên nhãn đại bi tâm
(Đại 20, 109 trung), nói: “Nên biết người ấy
là giải thoát tạng, thiên ma, ngoại đạo không

thể cầm giữ được họ”. GIẢI THOÁT TẠNG

G
1956
GIẢI THOÁT THÂM KHANH
Hố sâu giải thoát.
Chấp chặt vào sự giải thoát, không làm
tròn hạnh lợi mình, lợi người, cũng như
rơi vào hố sâu, nên gọi là Giải thoát thâm
khanh.
Phẩm Bất khả thuyết bồ tát trong kinh
Đại phương đẳng đại tập quyển 13 (Đại 13,
88 thượng), nói: “Như người rơi vào hố sâu,
người ấy không thể làm lợi ích cho mình và
cho người được. Hàng Thanh văn, Duyên
giác cũng lại như thế, rơi vào hố giải thoát,
không thể làm lợi mình, lợi người”.
GIẢI THOÁT THÂN
Phạm: Vimukti-skandha.
Cũng gọi Giải thoát uẩn, Giải thoát
chúng, Giải thoát phẩm.
Là một trong 5 phần pháp thân, một
trong 2 Phật thân. Có 2 nghĩa:
1. Chỉ cho thân Phật: Thân Phật đã giải
thoát khỏi phiền não chướng, nên gọi Giải
thoát thân.
2. Chỉ cho thắng giải đã tương ứng với
chính kiến vô học, là một trong những công
đức mà bậc Thánh vô học đã thành tựu được.
[X. kinh Tạp a hàm Q.47; kinh Bồ tát
anh lạc bản nghiệp Q.thượng; Đại thừa nghĩa
chương Q.20].
GIẢI THOÁT THIÊN
Trời giải thoát.
Chỉ cho Tam tạng Huyền trang.
Khi ngài Huyền trang ở bên Ấn độ,
chúng tăng Tiểu thừa ở đó tôn xưng ngài là
Giải thoát thiên.
Từ ân tự tam tạng pháp sư truyện quyển

5 (Đại 50, 248 thượng), ghi: “Chúng tăng
vui mừng, ganh nhau đặt tặng ngài những
danh hiệu đẹp: Chúng Đại thừa gọi ngài là
Ma ha da na đề bà; còn chúng Tiểu thừa thì
gọi ngài là Mộc xoa đề bà, Hán dịch là Giải
thoát thiên”.
GIẢI THOÁT THỰC
Thức ăn giải thoát.
Người xuất gia tu hành, nhờ giải thoát
khỏi sự trói buộc của hoặc nghiệp, tăng
trưởng tất cả thiện căn bồ đề, nuôi lớn tuệ
mệnh, cũng như thức ăn của người thế gian
nuôi lớn các căn, cho nên gọi thức ăn là giải
thoát. Một trong năm thứ hoặc chín thứ thức
ăn xuất thế.
(xt. Cửu Thực, Ngũ Thực).
GIẢI THOÁT TRI KIẾN THÂN
Cũng gọi Giải thoát sở kiến thân, Giải
thoát tri kiến uẩn, Giải thoát tri kiến chúng,
Giải thoát tri kiến phẩm.
Giải thoát tri kiến là 1 phần của pháp
thân Như lai, cho nên gọi là Giải thoát tri
kiến thân, 1 trong 5 phần pháp thân.
[X. luận Câu xá Q.1; Thập địa kinh luận
Q.4; Đại thừa nghĩa chương Q.20 phần đầu].
GIẢI THOÁT VỊ
Phạm: Vimukti-rasa.
Diệu vị Niết bàn giải thoát. Một trong
ba vị của pháp xuất thế.
Luận Đại trí độ quyển 100 (Đại 25, 756
trung), nói: “Phật pháp chỉ có một vị, đó là
vị giải thoát hết khổ”.
Kinh Thắng man (Đại 12, 20 thượng),
nói: “Các vị như Niết bàn nhất vị v.v... gọi
là Giải thoát vị”.
Phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 20 thượng), ghi: “Nói cho đại chúng
nghe về pháp cam lộ thanh tịnh, pháp ấy

chỉ có một vị, là vị giải thoát Niết bàn”. GIẢI THOÁT VỊ

G
1957
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.5 (bản Nam);
kinh Đại nhật Q.1].
GIẢI TÍN
Niềm tin nhờ vào sự hiểu biết và phân
tích giáo pháp mà có, chứ không phải do tín
ngưỡng giáo pháp một cách như thực. Trái
lại, do tín tâm kính ngưỡng mà tin, thì gọi
là Ngưỡng tin.
GIẢI VIÊN CHỦ
Chức vụ của người trông coi việc kế toán
và tiếp đãi tân khách trong các chùa viện
thuộc Thiền tông. Nơi làm việc của vị này
gọi là Giải viện.
[X. mục Ma đầu Viên đầu Trang chủ Giải
viện chủ trong Thiền uyển thanh qui Q.4;
môn Chức vị trong Thiền lâm tượng khí
tiên].
GIÁM CHÂN (687-763)
.....
Cũng gọi Quá hải đại sư, Đường đại hòa
thượng.
Vị Luật tăng ở đời Đường, người Giang
dương, Quảng lăng (Giang đô, tỉnh Giang
tô), họ Thuần vu, là Sơ tổ của Luật tông
Nhật bản.
Ngài xuất gia từ nhỏ, học Luật và giáo
pháp tông Thiên thai, rồi đến Trường an và
Lạc dương
tham học,
sau ngài trở
về Dương
châu, hoằng
truyền giới
luật ở chùa
Đại minh.

Năm
Khai nguyên
21 (733), các
sư ngườiNhật là Vinh duệ, Phổ chiếu v.v...
đến Trung quốc cầu học, nhận thấy giới
luật ở Trung quốc thịnh hành, nên vào niên
hiệu Thiên bảo năm đầu (742) các vị ấy
mới thỉnh ngài sang Nhật bản hoằng
dương Luật học và lập đàn truyền giới.
Ngài thâm cảm Nhật bản là nước có duyên
để hưng long Phật pháp, nên ngài quyết
chí sang Nhật truyền bá giới luật. Bấy giờ,
có 21 vị đệ tử như: Tường ngạn, Đạo hưng,
Đạo hàng v.v... đi theo ngài, nhưng vì người
trong nước không chịu để cao tăng đến các
nước phía đông, lại gặp nạn cướp biển, gió
bão, nên qua năm lần vượt biển đều không
thành công, phải chờ đợi suốt 11 năm trời.
Về sau, mặc dầu đôi mắt đã mù lòa, song ý
chí sang Nhật của ngài vẫn không hề sút
giảm.
Năm Thiên bảo 12 (753), Nhật bản lại
sai Sứ đoàn do Đằng nguyên Thanh hà dẫn
đầu đến Trung quốc, thỉnh ngài sang Nhật,
đây là lần vượt biển thứ 6. Lần này có 11 vị
cùng đi với ngài, như: Pháp tiến, Đàm tĩnh,
Tư thác v.v... Bấy giờ ngài đã 66 tuổi. Sau
khi ngài đến Nhật, Thiên hoàng sai sứ thần
đến vấn an và ban hiệu “Truyền Đăng Đại
Pháp Sư” cho ngài. Ngài liền lập giới đàn ở
chùa Đông đại, thân hành truyền giới Bồ
tát cho vua, các quan và dân chúng, đồng
thời, thụ giới lại cho chư tăng Nhật bản:
Đây là lần đầu tiên chính thức lập đàn thụ
giới tại Nhật bản. Về sau, ngài sáng lập viện
Giới đàn ở phía tây điện Đại Phật và kiến
trúc Đường Thiền Viện ở phía bắc viện Giới
đàn đê hóa độ 4 chúng.

Năm Thiên bình thắng bảo (Nhật bản)
thứ 7 (755), ngài được vua ban cho một
tòa nhà của Tân điền bộ, ngài bèn xây chùa
để làm đạo tràng kết giới. Năm sau, ngài
được suy tôn Đại tăng đô trong mùa hạ an
cư, không bao lâu, được phong Đại tăng
chính, nhưng ngài từ chối với lí do bận
nhiều Phật sự.
GIÁM CHÂN
Giám Chân

G
1958
Niên hiệu Thiên bình bảo tự năm đầu
(757), ngài được Thiên hoàng ban hiệu “Đại
Hòa Thượng” và cấp cho 10 mẫu ruộng, ngài
bèn xây cất chùa ở chỗ đất cao ráo. Khi chùa
hoàn thành, được ban biển hiệu là “Đường
Luật Chiêu Đề”. Không bao lâu, Thiên
hoàng hạ chiếu lập giới đàn và cho tín đồ
trong nước đến đây học luật, thụ giới, vì thế
chùa này trở thành đạo tràng căn bản để
truyền trao giới luật. Ngoài ra, ngài còn tâu
vua xin lập giới đàn ở chùa Dược sư tại Hạ
dã, chùa Quan thế âm ở Trúc tử, nhờ đó,
giới luật tại Nhật bản rất hưng thịnh.
Năm Thiên bình bảo tự thứ 7 (763), ngài
ngồi kết già quay mặt về hướng tây thị tịch,
thọ 76 tuổi.
Với số lượng lớn kinh tượng của Phật
giáo, các vị thuốc, tác phẩm nghệ thuật v.v...
mà ngài mang đến Nhật bản đã đóng góp
rất lớn vào việc phát triển nền y học, điêu
khắc, đắp tượng, mĩ thuật, kiến trúc của
xứ này.
[X. Tống cao tăng truyện Q.14; Đường
đại hòa thượng đông chinh truyện; Giới luật
truyền lai kí Q.thượng; Kim tích vật ngữ
Q.11; Nguyên hanh thích thư Q.1; Bản triều
cao tăng truyện Q.2]. (xt. Đông Chinh Hội
Truyện, Đường Đại Hòa Thượng Đông
Chinh Truyện).
GIÁM THU
... ..
Chức vụ trông coi việc thu nhập lợi tức
từ đất đai sở hữu của chùa viện.
Chức này được đặt ra vào đời Nguyên,
dưới chức Trang chủ quản hạt, tương đương

với chức Tri khố.
Mục Chư trang giám thu trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển hạ (Đại 48,
1133 trung), ghi: “Trong qui chế xưa, lúc
đầu không có chức Trang chủ giám thu, thời
gần đây mới lập ra chức này. Nhưng từ khi
được thiết lập, chức này phát sinh nhiều mối
tệ, vì người được giao phó thiếu công tâm và
không có khả năng”.
[X. Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.6].
GIÁM TRAI SỨ GIẢ
Cũng gọi Giám trai bồ tát.
Vị thần trông nom việc ăn uống của
chúng tăng trong chùa.
Hình tượng của vị thần này là hình Bồ
tát mặt xanh tóc đỏ.
Theo các sách Tiễn đăng dư thoại, Thính
kinh viên kí v.v..., thì có một người Tú tài
họ Viên, thích nô đùa nhảy múa làm trò trẻ
con. Có lần, người này lấy phẩm xanh bôi
lên mặt, rồi vào trong khám thờ ngồi duỗi
hai chân, những người làm bếp tưởng là thần
xuất hiện nên nói một cách rất cung kính:
“Đây chính là Hồng sơn Đại thánh giám
trai”. Từ đó về sau, các nhà bếp trong chùa
thường thờ người này.
GIÁM TỰ
... ..
Cũng gọi Giám viện, Viện chủ, Chủ thủ,
Tự chủ.
Tục gọi là Đương gia.
Chức vụ lãnh đạo chúng tăng và giám
sát các việc trong chùa. Một trong 6 chức
Hành tích của Hòa Thượng Giám Chân
GIÁM TỰ

G
1959
Tri sự của Thiền tông, đứng sau chức Đô tự.
Vào đời Đường, trong Thiền lâm lập ra
chức Giám viện để trông nom mọi việc trong
chùa. Đến đời Tống, vì chùa rộng, chúng
đông nên chức Giám viện được chia ra làm
Đô tự và Giám tự. Chức Giám tự phần nhiều
do các vị Tây đường, Thủ tọa, Thư kí... đảm
nhiệm.
Cứ theo Tổ đình sự uyển quyển 8, từ
đời Đông Tấn trở đi, chức Chủ tự (chủ chùa)
mới phổ thông. Đến đời sau, trong Thiền
lâm, chức Giám tự đứng đầu các chức chính
là đã bắt nguồn từ đây.
Theo điều Giám viện trong Thiền uyển
thanh qui quyển 3, thì vị Giám viện phải
phụ trách các việc như: Giao tế với quan lại,
thăm viếng thí chủ, xem việc lành dữ, chúc
mừng, phúng điều, vay mượn hoàn trả, trù
tính việc chi tiêu trong chùa, lo đủ gạo thóc
tương muối, cho đến tổ chức các trai hội
lớn, các ngày lễ vía trong năm.
Vị tăng đảm nhiệm chức Giám tự, gọi là
Giám tự sư; liêu phòng của vị ấy, gọi là Giám
tự liêu, thị giả của vị ấy, gọi là Giám hành.
Ngoài ra, phổ thông đều cho Giám tự
giống với Giám viện, nhưng Bách trượng
thanh qui và Thiền uyển thanh qui đều chưa
nêu chức vụ Giám tự.
[X. điều Lưỡng tự chương, Đông tự tri
sự, Đô giám tự trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.hạ; môn Chức vị trong Thiền
lâm tượng khí tiên; thiên Tùng lâm trong
Trung quốc Phật giáo nhân vật dữ chế độ
(Lâm tử thanh-Hiện đại Phật học đại hệ].
(xt. Đô Tự).

GIẢM CHẤP
Đối lại với Tăng chấp.
Sự hiểu biết theo vọng chấp, cho các
pháp là không. Nghĩa là tự làm cho cái giá
trị ý nghĩa vốn có của tự thân các pháp
giảm đi, nên dễ rơi vào “thiên không”, vì
thế gọi là Giảm chấp.
(xt. Nhị Chấp).
GIẢM DUYÊN GIẢM HÀNH
Hàng Thanh văn ở giai vị Trung nhẫn
trước giai vị Kiến đạo, lần lượt giảm dần
quán cảnh sở duyên và hành tướng năng
duyên để chỉ tập trung vào việc quán lí
Tứ đế.
Trong các thứ bậc tu đạo của Tiểu thừa,
Nhẫn vị được chia ra 3 giai đoạn: Thượng,
trung, hạ. Ở giai vị Trung nhẫn, quán Tứ đế
qua 16 hành tướng, theo thứ tự ấy mà pháp
quán giảm dần, gọi đó là Giảm duyên giảm
hành. Duyên nghĩa là sở duyên, chỉ cho cảnh
sở quán, tức là Tứ đế. Ba cõi được chia làm
Thượng (cõi Sắc, cõi Vô sắc) và Hạ (cõi Dục),
trong 2 cõi Thượng, Hạ mỗi cõi đều có pháp
quán Tứ đế, hợp thành 8 đế tức 8 duyên.
Hành nghĩa là hành tướng, tức trạng thái
quán Tứ đế; trong 4 đế, mỗi đế đều có 4
hành tướng, nên cộng lại có 16 hành tướng.
Tức là, Khổ đế có 4 hành tướng: Vô thường,
Khổ, Không, Vô ngã; Tập đế có 4 hành
tướng: Nhân, Tập, Sinh, Duyên; Diệt đế có
4 hành tướng: Diệt, Tĩnh, Diệu, Li; Đạo đế
có 4 hành tướng: Đạo, Như, Hành, Xuất.
Tổng cộng Tứ đế của 2 cõi Thượng và Hạ là
32 hành tướng.
Giai vị Hạ nhẫn giống với 2 vị Noãn và
Đính ở trước nó; nghĩa là cũng phải tu 32
hành tướng của 8 đế trong 2 cõi Thượng
Hạ; đến giai vị Trung nhẫn mới dùng pháp

“Súc quán” mà giảm bớt dần dần, cho đến
khi chỉ còn Nhất hành nhị sát na (1 hành
tướng quán trong 2 sát na), gọi là Trung nhẫn
mãn. Những giai vị trước Trung nhẫn, vì
quán pháp vẫn chưa được thành thục, cho
nên không thể dùng pháp “Súc quán” (giảm
dần). Còn những giai vị sau Trung nhẫn như:
Thượng nhẫn, Thế đệ nhất pháp đều dùng
pháp Nhất hành nhất sát na để vào chính
GIẢM DUYÊN GIẢM HÀNH

G
1960
đạo, vì chỉ là một sát na nên không thể tu
pháp Súc quán. Bởi vậy, pháp Súc quán
chỉ được ứng dụng cho giai vị Trung nhẫn
mà thôi.
Ở giai vị Trung nhẫn cần phải giảm
duyên giảm hành là để chuẩn bị (phương
tiện gia hạnh) vào Kiến đạo, cho nên dần
dần phải thu nhỏ phạm vi quán, để cho quán
trí bén nhạy mà phát sinh chân trí vô lậu,
đạt được giai vị Kiến đạo.
Về thứ tự giảm dần thì ở vòng thứ nhất,
trước hết, dùng bốn hành tướng: Vô thường,
khổ, không, vô ngã mà quán Khổ đế của cõi
Dục và cõi Thượng; kế đến, dùng bốn hành
tướng: Nhân, tập, sinh, duyên mà quán Tập
đế của cõi Dục và cõi Thượng. Cứ như thế
dùng bốn hành tướng: Diệt, tĩnh, diệu, li để
quán Diệt đế của cõi Dục và cõi Thượng,
rồi chỉ dùng ba hành tướng: Đạo, như, hành
để quán Đạo đế của cõi Thượng. Đến đây
đã giảm được hành tướng “Xuất” của Đạo
đế, nên gọi là Giảm hành.
Từ vòng thứ hai trở đi, cũng quán Khổ
đế của cõi Dục, đến cuối cùng chỉ dùng hai
hành tướng: Đạo, như để quán Đạo đế của
cõi Thượng, như vậy tức là đã giảm thêm
một hành tướng “Hành”.
Vòng thứ ba cũng quán như thế, cuối
cùng dùng hành tướng Đạo để quán Đạo đế
của cõi Thượng, tức đã giảm hành tướng
“Như”.
Vòng thứ tư, lại bắt đầu quán Khổ đế từ
cõi Dục, rồi dần dần quán đến Đạo đế ở cõi
Thượng, thì giảm được hành tướng “Đạo”.
Đến đây, quán hạnh thuộc về Đạo đế ở cõi

Thượng đều đã giảm hết, cho nên gọi là Giảm
duyên. Khi giảm duyên thì cũng giảm hành,
nhưng vì giảm hành được nhiếp trong giảm
duyên, cho nên không gọi là giảm hành.
Cứ theo thứ tự mà quán như thế thì ở 7
vòng: thứ 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 là giảm
duyên, còn ở 24 vòng khác là giảm hành.
Trong 32 hành tướng, giảm đến vòng thứ
31 thì chỉ còn lại một hành tướng “Vô
thường” thuộc về Khổ đế ở cõi dục. Đến
đây lại quán hành tướng “Vô thường” một
lần nữa mới đến được giai vị Trung nhẫn
mãn. Tức ở vòng thứ 31 chỉ giữ lại hành
tướng “Vô thường” chứ không giảm. Như
Khổ pháp trí nhẫn và Khổ pháp trí dùng
tâm hai sát na thẩm xét và quyết định làm
hành tướng “Vô thường” để quán Khổ đế
của cõi Dục, gọi là Trung nhẫn mãn. Nghĩa
là giai vị Trung nhẫn đến Nhất hành nhị sát
na thì mãn. Bắt đầu từ đây, không ngừng
sinh khởi thiện căn, chỉ dùng tâm một sát
na để quán hành tướng “Khổ” của cõi Dục
mà bước vào giai vị Thượng nhẫn. Lại trong
một sát na không ngừng ấy, quán hành tướng
“Khổ” của cõi Dục, đầy đủ Nhẫn vị mà tiến
vào giai vị Thế đệ nhất pháp, rồi từ đó lại
chứng được giai vị Khổ pháp nhẫn, Khổ
pháp trí. Do đó mà biết bốn giai vị: Thượng
nhẫn, Thế đệ nhất pháp, Khổ pháp nhẫn,
Khổ pháp trí này đều cùng một sở duyên,
cùng một hành tướng, nghĩa là chỉ giữ lại
hành tướng “Khổ”.
Nhưng theo Đại thừa nghĩa chương
quyển 11, Câu xá luận tụng sớ quyển 23 và
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển 3
phần trên, thì dùng tâm “Nhị hành nhị sát
na” để quán “Khổ” của cõi Dục mà gọi đó là
Trung nhẫn mãn. Về vấn đề này, xưa nay

có nhiều ý kiến phân vân. Có thuyết cho
rằng lưu lại hành tướng “Vô thường” là Nhị
hành nhị sát na, còn lưu lại bất cứ hành
tướng nào trong ba hành tướng còn lại là
Nhất hành nhất sát na. Có thuyết cho rằng
vì có Chính quán nên giảm mãn là Nhị hành.
Có thuyết cho “Tu tập” và “Đắc tu” là Nhị
hành.
Tóm lại, từ luận Đại tì bà sa trở về sau,
thì thuyết Nhất hành nhị sát na là định
thuyết của Tiểu thừa. Còn nói Nhị hành
nhị sát na thì không khỏi có sự lầm lẫn,
“Nhị hành” có lẽ đã do viết lầm từ “Nhất
GIẢM DUYÊN GIẢM HÀNH

G
1961
hành” mà ra, người đời sau không xét kĩ
nên hiểu và giải thích sai, rồi lâu dần thuyết
này càng thêm lộn xộn, rối rắm.
[X. luận A tì đàm tì bà sa Q.3; luận Đại
tì bà sa Q.5; luận Câu xá Q.23; luận A tì đạt
ma Q.61; luận Hiển tông Q.30; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.3; Câu xá luận quang kí
Q.23].
GIẢM KIẾP
Đối lại với Tăng kiếp.
Khoảng thời gian con người thọ 8 vạn
tuổi, rồi cứ 100 năm giảm đi một tuổi, cho
đến khi chỉ còn 10 tuổi.
Thế giới quan của Phật giáo cho rằng thế
giới loài người là trung tâm của vũ trụ, có 4
đại kiếp: Thành, trụ, hoại, không mỗi đại
kiếp do 20 trung kiếp hợp thành.
Theo thuyết của Tiểu thừa thì kiếp thứ
nhất của 20 trung kiếp là kiếp trụ, vì con
người tích tập ác nghiệp nên tuổi thọ cứ mỗi
100 năm giảm đi một tuổi, từ tám vạn tuổi
giảm xuống chỉ còn 10 tuổi, gọi là Giảm kiếp.
Trong mỗi kiếp của 18 kiếp tiếp sau, tuổi
thọ con người từ 10 tuổi tăng lên đến tám
vạn tuổi, rồi lại từ tám vạn tuổi giảm xuống
đến 10 tuổi, thời kì này gọi là Tăng giảm
kiếp. Trong kiếp thứ 20, tuổi thọ con người
lại từ 10 tuổi tăng lên đến tám vạn tuổi, gọi
là Tăng kiếp. Đại thừa thì cho rằng trong 20
trung kiếp, mỗi trung kiếp đều có tăng giảm.
[X. luận Đại tì bà sa Q.135; luận Câu xá
Q.12; Pháp uyển châu lâm Q.1]. (xt. Kiếp).
GIAN SẮC
Mầu sắc ở khoảng giữa (trung gian) năm
mầu chính.

Tức là năm mầu: Đỏ thắm, đỏ phớt, đỏ
tươi, xanh lá cây và vàng lợt (mầu diêm sinh).
Năm mầu này đối lại với 5 mầu chính: Xanh,
vàng, đỏ, trắng, đen.
Ngoài ra, ba mầu xanh, đen và mộc lan
thường được dùng để nhuộm ca sa, cũng gọi
là Gian sắc.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí Q.
hạ phần 1 tiết 1].
GIAN SẮC PHỤC
Cũng gọi Li trần phục (áo lìa bụi bậm),
Tiêu sấu phục (áo dứt phiền não), Liên hoa
phục (áo lìa nhiễm ô).
Tên gọi khác của áo ca sa.
Theo đúng luật, áo ca sa chỉ được nhuộm
bằng ba mầu: Mầu đen, nhuộm bằng bùn;
mầu xanh, mầu mộc lan, nhuộm bằng vỏ
cây. Ba thứ hoại sắc này cũng gọi là Gian
sắc, vì thế, ca sa được gọi là Gian sắc phục.
Nhưng Gian sắc ở đây không phải 5 Gian
sắc nói ở trên.
(xt. Ca Sa).
GIAN THỐ THIÊN
Tên vị trời ở vị thứ 17 phía nam Kim
cương bộ ngoài trên mạn đồ la Thai tạng
giới của Mật giáo. Là sao Trương (Phạm:
Pùrva-phalgunì) trong 28 sao.
Vị trời này khi còn ở nơi nhân vị (giai vị
tu nhân), hay giáng họa cho trẻ con, hoặc
làm cho chúng chết. Nhưng nhờ sức gia trì
của đức Đại nhật trong Thai tạng, nên vị
trời này được thu nhiếp vào hội Mạn đồ la,
trở thành một vị tôn ngoại hộ.
Hình tượng của vị trời này có 2 kiểu:
1. Hình vẽ trong bức tranh Thai tạng hiện
nay là hình tượng Bồ tát, thân mầu da người,
bàn tay phải dựng thẳng, ngón trỏ, ngón giữa
và ngón áp út co lại, tay trái để cạnh rốn, cầm

hoa sen, trên hoa có hạt châu, đầu gối phải
dựng đứng, ngồi tréo chân.
2. Hình vẽ trong bức tranh Thai tạng
cũ, thì tay trái cầm hoa sen xanh, khuỷu
tay phải dựng đứng, nắm tay để ngửa, ngón
GIAN THỐ THIÊN

G
1962
út duỗi thẳng, ngồi bán già trên tòa hình
tròn.
Chủng tử của vị trời này là (mi). Ấn
khế thì dùng ấn chung của 28 sao. Chân
ngôn là: Qui mệnh bố lô phạ phát lỗ cầu
noa (pùrva phalguna) na khất xoa đa la
(nakwatra, sao) sa phạ hạ (svàhà); hoặc
dùng chân ngôn chung của 28 sao.
[X. kinh Tú diệu; Chư thuyết bất đồng
kí Q.10].
GIÁN CÁCH
... ..
Tên khác của phiền não căn bản.
Nghĩa là lìa xa lí các pháp bình đẳng mà
cố chấp vọng niệm sai biệt. Do vọng niệm
sai biệt ấy mà khởi lên phiền não tham sân,
tạo các nghiệp ác, phải luân hồi trong sinh
tử. Bởi vì tất cả cội gốc sinh tử đều ở trong
một niệm gián cách. Vọng tình ấy là tự tính
của phàm phu, mà từ vô thủy đến nay hằng
liên tục không gián đoạn, cho nên gọi là Vô
thủy gián cách.
Luận Bồ đề tâm (Đại 32, 574 hạ), nói:
“Đã phá hai kiến chấp nhân và pháp, tuy
được trí chính kiến chân thực, nhưng vì vô
thủy gián cách, nên chưa thể chứng đắc nhất
thiết trí của Như lai”.
[X. Biện hoặc chỉ nam Q.2]. (xt. Hoặc).
GIÁN VƯƠNG KINH
Phạm:Ràjàvavàdaka.
Có 1 quyển, do cư sĩ Thư cừ kinh thanh
dịch vào đời Lưu Tống, thu vào Đại chính
tạng tập 14.
Kinh này rất ngắn, thuộc thể văn xuôi
bình dị. Nội dung tường thuật việc đức

Phật ở trong vườn ông Cấp cô độc rừng
cây Thái tử Kì đà tại nước Xá vệ, thuyết
pháp giáo hóa vua Bất li tiên ni, khuyên
(gián) vua nên dùng chính pháp và từ tâm
để trị nước.
GIẢN BIÊT
.....
I. Giản Biệt.
Cũng gọi Giản dị, Biệt dị, Phân dị.
Gọi tắt: Giản.
Phân biệt sự giống nhau và khác nhau
giữa các pháp.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 6 thượng),
nói: “Những pháp ấy được phân biệt (giản
biệt) bằng các tên: mắt, tai, mũi v.v..., tuy
gọi tên chung, nhưng thực ra là tên riêng”.
[X. luận Thành duy thức Q.9; Vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng].
II. Giản Biệt.
Cũng gọi Giản ngôn.
Tiếng dùng trong luận lí Nhân minh.
Trong Nhân minh, khi đối luận, nếu là
luận thức Tự tỉ lượng (tự phòng thủ), thì
phải thêm những tiếng giản biệt. Như:
Tông: Tôi bảo A tức là B.
Nhân: Vì tôi nhận A là C vậy.
Dụ: Và nhận như D, Đ, v.v...
Trong luận thức, có thêm “tôi bảo” và
“tôi nhận” là những tiếng giản biệt để nói
lên rằng “tôi chủ trương như thế”. Phàm là
luận thức Tự tỉ lượng đều phải thêm những
tiếng ấy, nếu không thì ở Tông bị lỗi “Sở
biệt bất cực thành”, ở Nhân bị lỗi “Tùy
nhất bất thành” và ở Dụ bị lỗi “Câu bất
thành”.
(xt. Giản Ngôn).
GIẢN NGÔN
.....

Cũng gọi Giản biệt, Giản biệt ngữ.
Tiếng dùng trong luận lí Nhân minh.
Những tiếng tự giới hạn được đặt trước
Tông (mệnh đề), Nhân (lí do), Dụ (ví dụ) để
tránh lỗi lầm về phương pháp tranh luận
trong luận thức Nhân minh.
Trên bình diện tranh luận, Nhân minh
có ba loại: Tự tỉ lượng, Tha tỉ lượng và Cộng
GIẢN NGÔN

G
1963
tỉ lượng, tức là ba thứ: Luận pháp tự thủ,
luận pháp tấn công và luận pháp đối tranh.
1. Luận pháp tự thủ(Tự tỉ lượng): Luận
pháp mà mình chỉ cần giữ vững lấy chủ
trương của mình, không phải là luận pháp
tấn công. Vì thế gọi là luận pháp tự thủ mà
thuật ngữ Nhân minh gọi là Tự tỉ lượng.
Nếu là luận thức tự tỉ lượng, thì phải thêm
những tiếng giản ngôn (giản biệt), như:
Tông: Tôi bảo A tức là B.
Nhân: Vì tôi nhận A là C vậy.
Dụ: Và nhận như D, Đ, v.v...
Trong luận thức trên, có thêm những
tiếng “tôi bảo” và “tôi nhận” để tỏ rằng “tôi
chủ trương như vậy”. Nếu không thêm
những tiếng ấy, thì ở Tông bị lỗi “Sở biệt
bất thành”, ở Nhân bị lỗi “Tùy nhất bất
thành” và ở Dụ bị lỗi “Câu bất thành”.
2. Luận pháp tấn công(Tha tỉ lượng):
Luận pháp để công kích đối phương. Luận
pháp này cũng cần phải có những tiếng giản
ngôn.
Tông: Ông bảo A tức là B.
Nhân: Vì ông nhận A là C vậy.
Dụ: Ông nhận như D, Đ v.v...
Những tiếng “ông bảo” và “ông nhận”
đều là giản ngôn, để tỏ rằng “đó là chủ
trương của ông chứ tôi không công nhận.
Tôi chỉ dùng tư liệu của ông công nhận để
tổ chức luận thức của tôi mà tấn công ông”.
Phàm là luận thức tấn công mà không thêm
những tiếng giản ngôn ấy, thì sẽ bị lỗi “Sở
biệt bất cực thành” ở Tông, lỗi tự “tùy nhất
bất thành” ở Nhân và lỗi “Câu bất thành”
ở Dụ.

3. Luận pháp đối tranh(Cộng tỉ lượng):
Không thiên về “tôi” và “ông” như hai luận
pháp trước, mà chỉ là trường hợp đem điều
kiện của đôi bên cùng công nhận (rằng có)
ra để tổ chức luận thức. Đây gọi là luận pháp
tranh đấu, thuật ngữ Nhân minh gọi là Cộng
tỉ lượng. Loại luận thức này không cần thêm
tiếng giản ngôn:
Tông: Gia tô cũng cùng là loài người.
Nhân: Vì thân thể không có khác người
vậy.
Dụ: Như tất cả chúng ta chẳng hạn.
Trong ba luận pháp trên, chỉ có luận
pháp thứ ba-luận pháp đấu tranh-là thường
được sử dụng, còn hai luận pháp kia chỉ khi
bất đắc dĩ mới phải dùng đến. Tức là những
tiếng giản ngôn hoặc giản biệt ít khi được sử
dụng.
[X. Nhân minh luận sớ minh đăng sao
Q.3 phần cuối; Nhân minh nhập chính lí
luận sớ thụy nguyên kí Q.4].
GIẢN TRẠCH
Lựa chọn. Tức dùng trí tuệ phán đoán
một cách chính xác để loại bỏ điều sai lầm,
giữ lấy điều đúng đắn.
Sức trí tuệ phân biệt, chọn lựa tất cả các
pháp, gọi là Trạch lực; nhờ sức giản trạch
mà được Diệt đế Niết bàn, gọi là Trạch diệt.
Ngoài ra, vị thầy lựa chọn đệ tử có khả năng
để trao truyền giáo pháp, gọi là Giản khí.
Khí, tức là căn khí, căn cơ.
[X. kinh Tạp a hàm Q.28; luận Câu xá
Q.1].
GIANG HỒ
Nguyên chỉ cho Giang tây và Hồ nam,
hoặc chỉ sông Dương tử (Trường giang) và
hồ Động đình, hoặc chỉ cho Tam giang là
Kinh giang ở Hồ bắc, Tùng giang ở Giang

tô, Chiết giang ở tỉnh Chiết giang và Ngũ
hồ là hồ Bá dương ở Giang tây, hồ Thanh
thảo, hồ Động đình ở Hồ nam, hồ Đơn
dương và Thái hồ ở Giang tô. Tiếng “giang
hồ” đã được dùng rất sớm trong câu: “Chẳng
bằng quên nhau nơi giang hồ” trong Nội
thiên đại tông sư của Trang tử.
Trong Thiền lâm, tiếng giang hồ thường
được dùng để gọi những vị tăng vân du bốn
GIANG HỒ

G
1964
phương (Vân thủy tăng). Vào đời Đường, ở
tỉnh Giang tây có ngài Mã tổ Đạo nhất, ở
tỉnh Hồ nam có ngài Thạch đầu Hi thiên,
hai vị Đại sư này đồng thời dựng cao ngọn
cờ Thiền pháp, phát dương tông phong,
danh đức vang lừng khắp nơi. Bấy giờ chúng
tăng trong nước phần lớn đến tham học hai
ngài, cho nên theo địa danh mà gọi các vị
học tăng là Giang hồ tăng, Giang hồ chúng,
gọi tắt là Giang hồ.
Ngoài ra, chúng tăng phần đông du
phương tham vấn ở vùng Tam giang, Ngũ
hồ, nên cũng gọi là Giang hồ tăng. Kết hạ
an cư do các vị tăng hành cước vân du cử
hành, gọi là Giang hồ tăng hội, Giang hồ
hội, gọi tắt là Giang hồ. Lại nữa, Tăng đường
gọi là Giang hồ đạo tràng, Giang hồ liêu.
Các bậc thầy thì gọi là Giang hồ danh thắng
thiền sư. Còn văn sớ chúc mừng vị Tân trụ
trì (Tấn sơn), gọi là sớ Giang hồ hoặc sớ
Giang hồ hữu xã. Nếu sớ này do vị Đông
tạng chủ đọc thì gọi là sớ Đông giang hồ,
còn do vị Tây tạng chủ đọc thì gọi là sớ Tây
giang hồ.
Ngoài ra, tiếng “Giang hồ” còn có nhiều
ý nghĩa:
1. Theo môn Xưng hô trong Thiền lâm
tượng khí tiên, nếu Thiền tăng không ở
trong các Đại tùng lâm mà ở các nơi ven
sông, bên hồ, thì gọi là Tăng giang hồ;
không làm Trụ trì các chùa viện lớn mà
cùng nhau tụ họp ở một chỗ, thì gọi là
Chúng giang hồ.
2. Nói về thế gian: Chỉ chỗ ở của nhà ẩn
sĩ, như trong Nhạc dương lâu kí của Phạm

trọng yêm có câu: “Ở chốn giang hồ xa xôi
thì lo cho vua của mình”. Hoặc trong Hán
thư: “Rất được lòng dân nơi giang hồ”.
3. Cách xưng hô phổ thông: Kẻ lãng tử
đi khắp bốn phương để mưu sinh, gọi là Tẩu
giang hồ, Bào giang hồ; người nhiều kinh
nghiệm, từng trải đó đây, thì gọi là Lão giang
hồ; người chuyên nghề làm trò ảo thuật để
thu tiền, thì gọi là Giang hồ thuật sĩ, Giang
hồ lang trung v.v...
[X. Phẩm Định tú trực trong kinh Tú
diệu Q.thượng; chương Tôn tổ, chương Trụ
trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng; chương Thạch đầu trong Cảnh
đức truyền đăng lục; môn Văn sớ trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
GIANG HỒ PHONG NGUYÊT TẬP
Cũng gọi Giang hồ tập.
Gồm 2 quyển, do ngài Tùng pha Tông
khế soạn vào đời Nguyên.
Nội dung gồm 270 bài kệ tụng của 76 vị
tôn túc, sáng tác trong khoảng các năm Cảnh
định, Hàm thuần đời Tống đến các năm
Diên hựu, Chí trị (1260-1323) đời Nguyên,
trong đó có 13 bài của chính tác giả Tùng
pha. Lại trong sách cũng có thu chép các
tác phẩm của những tác giả sau thời đại
ngài Tùng pha, bởi thế, thuyết chủ trương
sách này do ngài Tùng pha biên tập còn có
nghi vấn.
Về nhan đề tập sách là vì các vị tôn túc
đi vân du tham vấn khắp nơi, rồi đem những
điều mình tâm đắc, mượn cảnh gió mát,
trăng thanh mà sáng tác để nói lên cái cảnh
giới ngộ nhập của mình, cho nên gọi là
“Giang hồ phong nguyệt tập”.
Sách này cũng được lưu truyền ở Nhật
bản, có nhiều bản in và sách chú thích.

GIANG THIÊN TỰ
Chùa ở chân núi Kim sơn, mạn tây bắc
huyện Trấn giang, tỉnh Giang tô, Trung
quốc.
Cứ theo truyền thuyết thì chùa này được
sáng lập vào thời Nguyên đế hoặc Minh đế
đời Đông Tấn, đặt tên là chùa Trạch tâm.
Năm Thiên giám thứ 4 (505, vua Lương Vũ
đế mở Đại hội thủy lục tại chùa này. Đến
GIANG THIÊN TỰ

G
1965
đời Tống, vua Chân tông ban cho Đại tạng
kinh. Năm Đại trung tường phù thứ 5 (1012)
đổi tên là chùa Long du. Từ đời Nguyên về
sau thì gọi là chùa Kim sơn.
Trải qua các đời, chùa này đã có rấtnhiều
các vị cao tăng đại đức đến ở, như các ngài:
Phật ấn Liễu nguyên, Nghĩa thiên (người Cao
li), Viên ngộ Khắc cần, Nam bình Phạm
trăn, v.v... Ngoài ra, thi hào Tô đông pha
cũng thường đến đây hỏi đạo nơi thiền sư
Phật ấn và rất nhiều tao nhân mặc khách
đến ngoạn cảnh.
Năm Chính hòa thứ 4 (1114) đời Tống
Huy tông, nhà vua ra lệnh đổi chùa thành
Đạo quan, nhưng chẳng bao lâu lại đổi lại
thành chùa. Khoảng đời Tống, Minh, chùa
trải qua nhiều lần hưng phế, đến năm Khang
hi 25 (1686) đời Thanh lại được đổi tên là
chùa Giang thiên và cùng với hai chùa Cao
mân, Thiên ninh gọi chung là “Lâm Tế Tam
Đại Tùng Lâm”. Năm Hàm phong thứ 3
(1853), khi loạn Hồng dương nổi lên, chùa
bị thiêu hủy. Đầu năm Quang tự (1875) chùa
được xây dựng lại, nhưng qui mô nhỏ hơn
xưa rất nhiều. Năm Dân quốc 36 (1947) chùa
lại bị hỏa thiêu.
[X. Tục truyền đăng lục Q.2, Q.4, Q.5;
Phật tổ thống kỉ Q.12, Q.13; Tân tục cao
tăng truyện Q.9, Q.25; Đại thanh nhất thống
chí Q.63; Trung quốc Phật giáo sử Q.4
(Tưởng duy kiều)].
(xt. Kim Sơn Tự).
GIANG VỊ NÔNG (1873-1938)
Người huyện Giang ninh, tỉnh Giang tô,
sinh sống ở Hồ bắc, tên là Trung nghiệp, tự

Vị nông, pháp danh Diệu hi.
Từ nhỏ, ông đã theo ông nội trì tụng
kinh Kim cương. Tuổi trung niên, người bạn
trăm năm từ trần, ông liễu ngộ đời người là
vô thường. Năm Dân quốc thứ 7 (1918), ông
lễ thiền sư Vi quân làm thầy, thụ giới Bồ
tát. Ông từng hiệu đính các bản kinh chép
tay xưa, đào được ở Đôn hoàng, thu tập
thành các bộ Đại thừa đạo cán kinh 1 quyển
và Tịnh danh kinh tập giải quan trung sớ 2
quyển. Riêng bộ Kim cương kinh giảng nghĩa
của ông được lưu thông rất rộng.
GIÁNG ĐẢN HỘI
Cũng gọi Phật sinh hội, Dục Phật tiết,
Quán Phật hội.
Pháp hội chúc mừng đức Phật đản sinh.
Theo thông lệ, pháp hội được cử hành
vào ngày mồng 8 tháng 4 mỗi năm (nhưng
hiện nay được tổ chức vào ngày 15 tháng 4 theo
nghị quyết của hội Phật giáo thế giới, họp tại
Colombo năm 1952). Vào ngày này, tượng
đức Phật đản sinh được tôn trí trong một
khám thờ nhỏ trang hoàng bằng hoa, dùng
nước cam trà (nước thơm) tắm Phật, tượng
trưng cho nước mưa cam lộ từ trên trời rơi
xuống khi đức Phật đản sinh.
[X. kinh Phật bản hạnh Q.1; kinh Quán
tẩy Phật hình tượng; Phật tổ thống kỉ Q.36].
GIÁNG KHÚC VI
........
Tạng: Byaí-chub-#od.
Cũng gọi Bồ đề quang.
Người ở vùng A lí, Tây tạng, sống vào
thế kỉ XI, cháu của vua Trí quang.
Phật giáo Tây tạng sau Chùa Giang Thiên ở Kim Sơn 100 năm bị Lãng
GIÁNG KHÚC VI

G
1966
đạt ma tiêu diệt, tuy có dấu hiệu phục hưng,
nhưng vẫn còn trong tình trạng hỗn loạn,
Mật giáo được tôn trọng, Hiển giáo bị khinh
thường; người tín đồ chỉ xem trọng lời thầy
dạy mà coi nhẹ kinh luận, tình hình giữa
Hiển và Mật cứ như nước với lửa, việc tu
hành cũng lộn xộn, không có thứ tự trước
sau, chỉ y theo văn điều của Mật pháp mà
giết hại kẻ thù địch. Vua Trí quang và Bồ đề
quang muốn chấm dứt những tệ nạn ấy, nên
không tiếc thân mệnh tài sản sai người đến
Ấn độ xin gặp đại sư A đề sa, nói rõ thực
trạng của Phật giáo Tây tạng và thỉnh Đại
sư đến Tây tạng truyền pháp. Nhờ thế mà
Phật giáo Tây tạng được phục hưng và long
thịnh một thời.
GIẢNG
..
Diễn thuyết hoặc giảng giải kinh luận
cho mọi người nghe.
Theo nội dung giảng thuyết, có thể chia
làm ba loại chính là: Giảng kinh, giảng luật
và giảng luận.
Tại Ấn độ, vào thời vua A dục đã có
việc giảng kinh thuyết pháp, như trong Tiểu
ma nhai pháp sắc, vua A dục có khắc bảy
loại kinh được giảng thuyết, như kinh Thánh
chủng (Phạm: Ariya-vasaịì), v.v... và khuyên
bốn chúng tăng tục thường phải lắng nghe
và ghi nhớ để thực hành. Thiện kiến luật tì
bà sa quyển 2 cũng ghi việc các vị tăng truyền
đạo ở thời vua A dục đi các nơi hoằng pháp,
giảng kinh...
Tại Trung quốc, việc giảng kinh được bắt
đầu vào những năm cuối đời Hậu Hán. Cứ

theo Thích thị yếu lãm quyển hạ chép, thì
vào thời Tào Ngụy, ngài Chu sĩ hành khai
giảng kinh Đạo hành bát nhã, đây là lần
đầu tiên một vị tăng giảng kinh. Thời Đông
Tấn, ni sư Đạo hinh khai giảng kinh Pháp
hoa và kinh Duy ma, là lần đầu tiên một vị
ni giảng kinh. Thời Nguyên Ngụy,ngài Pháp
thông giảng luật Tứ phần, là lần đầu tiên
giảng luật. Thời Diêu Tần, ngài Cưu ma la
thập giảng dạy luận Thành thực cho pháp
sư Tăng tung, là lần đầu tiên giảng luận.
Ngoài ra, cứ theo Vũ đế bản kỉ trong
Lương thư quyển 3 ghi chép, thì vào năm
Đại thông thứ 3 (529), Lương Vũ đế đến
chùa Đồng thái giảng kinh Đại bát niết bàn
cho mọi người nghe; đây là lần đầu tiên một
vị Đế vương giảng kinh.
Về danh xưng người giảng thuyết thì
hoặc gọi là Giảng sư, Giảng tăng, hoặc
Giảng chủ, Giảng sĩ, Giảng tượng. Như Tục
cao tăng truyện quyển 26 chép, Sa môn Trí
ẩn đời Tùy đã từng giữ chức Giảng luận
chúng chủ. Tắc 4 trong Bích nham lục thì
ghi, thiền sư Đức sơn Tuyên giám đời
Đường từng làm Giảng tăng. Đến đời Tống
thì có các chức Giảng kinh thủ tọa, Giảng
luận thủ tọa, v.v...
Còn về nơi chỗ giảng thuyết thì gọi là
Giảng đường, Giảng tịch, Giảng diên, hoặc
là Giảng tứ, Giảng tọa..., như “Phổ Hội Giảng
Đường” ở nước Tì xá li thời đức Phật còn
tại thế. Mọi người tập họp lại để nghe giảng
thuyết, gọi là Giảng hội...
[X. truyện Pháp ngộ trong Lương cao tăng
truyện Q.5; truyện Pháp vân trong Tục cao
tăng truyện Q.5; bài tựa Sa di thập tuệ
chương cú và truyện An huyền trong Xuất
tam tạng kí tập Q.10, Q.13; điều Tăng giảng

trong Đại tống tăng sử lược; Loại tụ tam đại
cách Q.2; Hán ngụy lưỡng tấn nam bắc triều
Phật giáo sử chương 5 (Thang dụng đồng)].
GIẢNG ĐƯỜNG
Phạm:Pràsàda.Pàli:Pàsàda.
Tòa nhà dùng làm nơi giảng kinh thuyết
pháp.
Ở Ấn độ, thời đức Phật tại thế cũng đã
thiết lập Giảng đường, như kinh Tăng nhất
a hàm quyển 50 chép, khi đức Phật đến nước
GIẢNG ĐƯỜNG

G
1967
Tì xá li, Ngài trụ trong giảng đường Phổ hội
cùng với đại chúng tỉ khưu gồm 500 vị. Còn
kinh Phân biệt công đức quyển 2 thì chép,
tinh xá Kì hoàn có 72 ngôi giảng đường.
Ngoài ra, còn có các ngôi giảng đường khác
như: Giảng đường Lộc mẫu trong khu vườn
ở phía đông nước Xá vệ, giảng đường Trùng
các ở Đại lâm, v.v... được ghi rải rác trong
các kinh luận.
Về lí do thiết lập ngôi giảng đường đầu
tiên, theo kinh Phật bản hạnh được trích
dẫn trong điều Giảng đường chế của sách
Thích thị yếu lãm quyển hạ, thì khi đức Phật
còn tại thế, một hôm, các vị tỉ khưu tụ tập
trong một ngôi nhà, lúc đó, có hai vị tỉ khưu
đồng thời nói pháp cho mọi người nghe, vì
ở chung một chỗ nên hai bên làm chướng
ngại cho nhau, đức Phật bèn cho thiết lập
hai giảng đường để tiện việc thuyết pháp.
Còn theo kinh Pháp cự đà la ni được trích
dẫn trong điều Giảng đường trí Phật tượng
của sách đã dẫn ở trên, thì khi pháp sư thuyết
pháp, có La sát nữ tên là Ái dục, thường
đến cám dỗ, làm cho tâm pháp sư bị tán
loạn, nên phải thờ tượng Phật và cúng dường
hương hoa, thì La sát nữ không dám đến
quấy nhiễu.
Tại Trung quốc, từ xưa cũng đã có nhiều
giảng đường. Cứ theo Lạc dương già lam kí
quyển 1, thì vào niên hiệu Phổ thái năm
đầu (531) đời Bắc Ngụy, ngôi Giảng đường
đầu tiên đã được thiết lập ở chùa Kiến trung
tại thành Lạc dương. Từ đó về sau, qua các
đời, trong các tùng lâm và tự viện lớn đều
có xây cất giảng đường. Pháp đường trong

các chùa thuộc Thiền tông tức được thiết trí
theo qui chế Giảng đường.
Ở Nhật bản, các chùa Pháp long, Đông
đại, Nguyên hưng, Đường chiêu đề, v.v...
cũng đều đã thiết lập giảng đường từ rất
sớm.
[X. phẩm Xả thân trong kinh Kim quang
minh Q.4; kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh
Kì hoàn tự đồ Q.hạ; Nam đô thất đại tự
nhật kí].
GIẢNG KINH TỨ ÍCH
...........
Giảng kinh Kim quang minh được bốn
điều lợi ích:
Theo kinh Kim quang minh quyển 1, thì
bốn điều lợi ích là:
1. Quốc độ cát tường ích: Quân đội có
thế hùng mạnh nên trong nước không có
giặc giã, bệnh dịch tiêu trừ, tuổi thọ tăng
trưởng, chính pháp hưng thịnh, nhân dân
an lạc.
2. Phụ thần hòa lạc ích: Các quan đại
thần hòa thuận, không tranh giành quyền
tước lợi lộc, hết lòng giúp vua trị nước, được
vua yêu kính.
3. Quốc nhân phú thọ ích: Đệ tử Phật
và nhân dân trong nước đều tu hành theo
chính pháp, gieo trồng ruộng phúc nên giàu
có yên vui.
4. Pháp sư tự lợi lợi tha ích: Người
giảng kinh thân tâm thường nhẹ nhàng,
thanh thoát, lòng từ bi bình đẳng, không
gây thương tổn cho ai, khiến cho tất cả
chúng sinh thành tâm qui ngưỡng, tu tập
hạnh bồ đề.
GIẢNG SƯ ĐỘC SƯ CAO TỌA
.................
Khi cử hành pháp hội, ở hai bên trước

điện Phật, đặt hai tòa ngồi cao dành cho
Giảng sư và Độc sư. Tòa Giảng sư ở bên
GIẢNG SƯ ĐỘC SƯ CAO TỌA
Giảng Đường chùa Đường Chiêu Đề Nhật Bản

G
1968
phải, tòa Độc sư ở bên trái, hai tòa đốidiện
nhau. Độc sư đọc văn kinh, Giảng sư giảng
nghĩa kinh. Như giảng đường chùa Pháp long
ở Nhật bản, chính giữa lập đàn quay hướng
nam, thờ Dược sư Tam tôn (Phật Dược sư,
bồ tát Nhật quang biến chiếu, bồ tát Nguyệt
quang biến chiếu) và Tứ thiên vương, hai
bên phía trước đàn đặt tòa ngồi cao của
Giảng sư và Độc sư.
GIẢNG TÔNG
.....
Các tông phái Phật giáo khác ngoài Thiền
tông và Luật tông.
Thiền tông cho rằng các tông phái khác
phần nhiều chú trọng về phương diện giảng
diễn, chú giải kinh điển, không giống như
Thiền tông nhấn mạnh ở điểm kiến tính
ngộ đạo, vì thế Thiền tông gọi các tông ấy là
Giảng tông.
GIẢNG VIÊN
.... .
Cũng gọi Giảng tự. Đối lại với Thiền viện,
Luật viện.
Chỉ cho những tự viện chuyên nghiên
cứu giáo nghĩa của tông Thiên thai và tông
Hoa nghiêm.
Cứ theo Tục thích thị kê cổ lược quyển
2 chép, thì vào năm Hồng vũ 15 (1382) đời
Minh, các tự viện trên khắp nước Trung
quốc được chia làm 3 loại:Thiền,Giảng,
Giáo. Công việc chính yếu của Giảng viẹn
là giảng rõ ý chỉ của các kinh.
Vào khoảng năm Nguyên hựu (1086-
1094) đời Bắc Tống, sư Nghĩa thiên –người
Cao li– đến Trung quốc học đạo, trụ ở Tuệ

nhân cổ tự, vốn là Thiền viện, sau đổi làm
Giảng viện. Chùa viện ở Nhật bản cũng noi
theo qui chế này, như chùa Quang minh ở
Lật sinh tại Sơn thành được đổi thành Quang
minh giảng tự.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.48; Thích thị kê
cổ lược Q.4; Tứ minh tôn giả giáo hành lục
Q.1 phần thứ 12].
GIAO CÁT
Bàn giao những đồ vật công tư trước sự
chứng kiến của chúng tăng. Trong Tăng
đường thuộc Thiền tông, khi có sự thay đổi
chức vụ thì hai nhân viên mới và cũ cùng
kiểm tra lại những đồ vật công và tư trước
khi bàn giao cho nhau, gọi là Giao cát.
Điều Nhập viện giao cát châm cơ thập
vật, chương Trụ trì trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển thượng (Đại 48, 1127
thượng), nói: “Sau khi nhận chức vụ, vị Tân
trụ trì phải mời các vị Cần cựu (những chức
viên đã nghỉ việc) của Đông tự và Tây tự
đến dùng trà để hỏi các việc trong sơn môn
cho rõ ràng, như sổ sách, đồ vật, theo từng
mục mà bàn giao (giao cát), tính toán tiền
bạc, gạo thóc, ghi chép chi tiết, phân minh
để đề phòng sự thất thoát thâm lạm”.
Điều Liêu xá giao cát thập vật, chương
Lưỡng tự trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui quyển hạ (Đại 48, 1135 thượng), chép:
“Hai vị chức sự mới, cũ bàn giao cho nhau,
phàm đồ vật cái nào hư hỏng thì thường trụ
sửa chữa, cái nào thất thoát thì bản liêu phải
bồi thường”.
Ngoài ra, hai người cùng kiểm điểm sự
vật, gọi là Giao điểm; bàn giao tiền của, gọi
là Giao thu; hai người mới và cũ thay nhau
bàn giao, gọi là Giao thừa.
[X. Bách trượng thanh qui chứng nghĩa

kí Q.6; Pháp sơn tháp đầu tịnh tiểu phương
trượng giao cát trướng; Oánh sơn hòa thượng
thanh qui Q.hạ; Loại tụ danh vật khảo
Q.188].
GIAO ĐƯỜNG
Bàn giao chức vụ trông nom Tăng đường
cho người trực kế tiếp.
GIAO ĐƯỜNG

G
1969
Trong Thiền lâm, sau khi “Khai tĩnh”
(báo thức) buổi sáng vị Trực đường có trách
nhiệm trông coi áo bát, mùng mền và vật
dụng của chúng tăng, từ sáng đến tối, không
phải tụng kinh, không đi ra ngoài, không
vào các liêu xá khác chỉ chuyên giữ phận sự
này cho đến giờ “phóng tham” (giờ tham
thiền buổi tối kết thúc), mới bàn giao nhiệm
vụ cho vị Trực đường kế tiếp thay phiên.
Lúc bàn giao, phải theo thứ tự giao tấm thẻ
trực đường, gọi là Giao bài. Về thứ tự luân
phiên thì bắt đầu từ giường thứ hai ở gian
trên của Tăng đường, mỗi ngày một người,
lần lượt giao phó thẻ Trực đường, khi đến
người cuối cùng thì lại trở lại người đầu.
[X. điều Trực đường trong Thiền uyển
thanh qui Q.4; môn Tùng quĩ trong Thiền
lâm tượng khí tiên].
GIAO LỘ
Những giọt sương mai giao thoa nhau.
Ví dụ những viên ngọc báu trang sức óng
ánh xen lẫn, đan dệt vào nhau, giống như
những giọt sương mai lấp lánh dưới ánh mặt
trời vừa mọc, tạo thành quang cảnh lung
linh rực rỡ.
Phẩm Tựa trong kinh Pháp hoa quyển 1
(Đại 9, 3 trung), nói: “... Đều có một nghìn
cờ phướn, màn ngọc xen nhau, chuông báu
hòa âm”.
Ngoài ra, kinh Vô lượng thọ quyển
thượng miêu tả: Giảng đường, tinh xá, cung
điện, lâu các, v.v... ở Tịnh độ cực lạc đều do
bảy thứ quí báu tự nhiên hóa thành; và đều
dùng những hạt chân châu, minh nguyệt ma
ni, giao lộ che phủ ở trên.

Theo sự giải thích của ngài Cảnh hưng
trong Quán vô lượng thọ kinh sớ, thì bức
màn làm bằng những viên ngọc báu xen
lẫn, đan dệt vào nhau, được treo rủ xuống,
trông lấp lánh, óng ánh, lung linh giống
như những hạt sương dưới ánh nắng ban
mai, nên gọi là Giao lộ.
[X. kinh Tự thệ tam muội; Huyền ứng
âm nghĩa Q.6].
GIÁO
Phạm:Sàstra.
Dịch âm: Thiết sa đát la.
Dịch ý: Hiệu, huấn.
Lời dạy bảo của Thánh nhân khiến mọi
người làm theo, tức là ngôn giáo năng thuyên.
Đây là tiếng chỉ chung cho giáo pháp mà
đức Phật đã nói trong một đời và những
đạo lí của các bậc Thánh bồ tát đã dạy.
Thông thường kinh giáo của Phật được
chia làm hai loại là Đại thừa giáo và Tiểu
thừa giáo. Trong đó còn được chia ra: Tiệm
giáo, Đốn giáo, Quyền giáo, Thực giáo, Nhất
thừa giáo, Tam thừa giáo, Hiển giáo, Mật
giáo, v.v... Cũng có cách phân loại: Tam giáo
(Hữu, Không, Trung), Tứ giáo (Tạng, Thông,
Biệt, Viên), Ngũ giáo (Tiểu, Thủy, Chung,
Đốn, Viên), v.v...
Ngoài ra, những lời dạy bảo của bậc
Thánh, gọi là Thánh giáo, giáo pháp được
biểu đạt bằng lời nói, gọi là Ngôn giáo, Thanh
giáo. Lời nói được dùng làm phép tắc thì gọi
là Giáo pháp. Lời dạy được dùng như con
đường để đi theo, gọi là Giáo đạo. Nói theo
các phương diện: “Chứng” gọi là Giáo chứng;
“Quán” gọi là Giáo quán; “Thiền” gọi là Giáo
thiền; “Hành chứng” gọi là Giáo hành chứng;
“Hành tín chứng” gọi là Giáo hành tín
chứng; “Lí hành quả” gọi là Giáo lí hành

quả; “Cảnh lí hành quả” thì gọi là Cảnh giáo
lí hành quả.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.1 phần trên;
Tứ giáo nghĩa Q.1].
GIÁO BỊ THẬP CƠ
Đức Như lai nói pháp Viên đốn Nhất
thừa trong kinh Hoa nghiêm để hóa độ cho
GIÁO BỊ THẬP CƠ

G
1970
10 loại căn cơ. Đó là:
1. Bị vô tín cơ: Chúng sinh tà kiến không
có căn lành, chẳng những không tin nhận
chính pháp mà còn sinh lòng phỉ báng, nên
bị rơi vào các con đường ác; nhưng, nhờ nghe
kinh này (Hoa nghiêm) mà huân tập được
chủng tử thiện căn.
2. Bị vi chân cơ: Những kẻ chê bai kinh
này để cầu danh lợi mà nói pháp bất tịnh,
tuy trái với giáo pháp chân chính, nhưng
đức Phật vì lòng từ bi, không nỡ bỏ họ.
3. Bị quai thực cơ: Người cố chấp văn
tự, ngôn ngữ mà trái với lí chân thực, nhưng
nhờ nghe kinh này nên cũng gieo được hạt
giống lành.
4. Bị hiệp liệt cơ: Hàng Nhị thừa (Thanh
văn, Duyên giác) căn khí nhỏ hẹp, cho nên
khó hiểu được kinh này, nhưng nhờ nhân
lành kiếp trước, nên tuy nghe không hiểu
mà cũng được lợi ích.
5. Bị thủ quyền cơ: Người chấp vào
Quyền giáo và Tiểu giáo, không tin nơi giáo
pháp Viên dung đầy đủ mọi đức, nhưng
nhờ ơn nhiêu ích của Phật, cuối cùng có
thể tỉnh ngộ.
6. Bị chính vị cơ: Đức Phật vì hàng căn
cơ Nhất thừa viên đốn mà tuyên thuyết giáo
pháp cụ đức, khiến cho họ tin hiểu ngộ nhập,
vào biển Liên hoa tạng.
7. Bị kiêm vị cơ: Người nghe kinh này,
tuy chưa ngộ nhập, nhưng nếu tin nhận thì
cũng có thể thành hạt giống bền chắc.
8. Bị dẫn vị cơ: Đối với hàng Bồ tát
thập địa, đức Phật dùng nghĩa Lục tướng
viên dung, mượn danh Tam thừa hàng bố,

để gửi gắm vào đó ý nghĩa thù thắng, làm
cho những người cố thủ Tiểu thừa giáo tin
nhận, mà vào viên dung.
9. Bị quyền vị cơ: Hàng Nhị thừa tiểu
căn là do hàng Bồ tát Đại thừa dùng phương
tiện khéo léo tạm thời thị hiện, để tỏ rõ rằng
hàng Nhị thừa tiểu căn cũng có thể ngộ nhập
Đại thừa viên đốn.
10. Bị viễn vị cơ: Đức Phật nói kinh
này khiến cho hàng phàm phu, ngoại đạo,
xiển đề vô tính và tất cả chúng sinh đời vị
lai, những người hiện tại không tin, kiếp sau
ắt được ngộ nhập. Đó là nhờ sự huân tập
chủng tử thiện đã từ xa xưa.
GIÁO CHỦ
Vị sáng lập ra một tông giáo, hoặc người
chủ trì giáo đoàn, hoặc chỉ cho người giáo
hóa, tức là vị chủ tôn tuyên thuyết kinh giáo.
Phật giáo do đức Phật Thích ca mâu ni
sáng lập, nên Ngài được coi là Giáo chủ của
Phật giáo, phổ thông tôn xưng là “Đại Ân
Giáo Chủ”.
Đến đời sau, giữa các tông phái có những
quan niệm khác nhau đối với thân Phật, nên
phát sinh nhiều thuyết bất đồng về vị giáo
chủ tuyên thuyết các kinh pháp.
I. Giáo chủ kinh Hoa nghiêm.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
2 nêu ra 3 thuyết:
1. Giáo chủ kinh Hoa nghiêm là Hóa
thân Phật: Đức Phật Thích ca hiện đủ tướng
thành Phật dưới gốc cây Bồ đề tuyên thuyết
kinh Hoa nghiêm là Hóa thân.
2. Giáo chủ kinh này là Thực báo thân:
Tức là thân pháp giới Tì lô giá na. Đức Phật
này trụ ở cõi Tịnh độ Liên hoa tạng, có đầy
đủ 21 thứ công đức thù thắng.
3. Giáo chủ kinh này là Thập thân Phật,

thân này hiện chung cho cả ba thế gian,
thuyết pháp cho hàng Thập tín, Tam hiền
nghe và trùm khắp pháp giới.
II. Giáo chủ kinh Pháp hoa.
Pháp hoa văn cú kí chủ trương Giáo chủ
của kinh Pháp hoa là Báo thân Phật, cũng
giống với kinh Hoa nghiêm, đều do đức Phật
Lô giá na tuyên thuyết. Duy có điều là: Tông
Thiên thai cho rằng Giáo chủ của kinh Hoa
nghiêm chỉ là Báo thân mà thôi, còn Giáo
chủ kinh Pháp hoa thì là “Ứng thân tức Báo
GIÁO CHỦ

G
1971
thân” (Thích ca tức Giá na). Đây là điểm
bất đồng lớn nhất giữa tông Hoa nghiêm và
tông Thiên thai.
III. Giáo chủ kinh Đại nhật.
Vấn đề này, giữa các nhà Mật giáo xưa
nay tranh luận rất sôi nổi và kết quả là đã
nêu ra bảy thuyết quan trọng:
1. Tự tính thân: Theo luận Hiển Mật
nhị giáo quyển thượng và Bí tạng bảo thược
quyển thượng, thì Giáo chủ của kinh Đại
nhật là Tự tính pháp thân Đại tì lô giá na.
2. Mạn đồ la Trung đài gia trì thân, gọi
tắt: Trung đài gia trì thân. Cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 1, thì Giáo chủ kinh này là
thân Gia trì tôn đặc, nhờ thần lực tự tại gia
trì nên từ trong tâm vương Tì lô giá na mà
hiện khởi. Còn theo Đại nhật kinh sớ quyển
3, thì nhờ sức gia trì của Như lai mà từ công
đức tự chứng của Phật Bồ đề hiện thân Bát
diệp trung đài Thai tạng.
3. Tự thụ dụng thân: Do Thai Mật (Mật
giáo của tông Thiên thai Nhật bản) lập ra.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ sao của ngài Viên
trân, thì Giáo chủ kinh Đại nhật là Tự thụ
dụng thân.
4. Tha thụ dụng thân: Tức là Tự tính
pháp thân gia bị cho Tha thụ dụng thân để
nói pháp Tự nội chứng.
5. Tam chuyển nhất thể thân: Lí thân và
Trí thân ngầm hợp làm Gia trì thân (tức
Tha thụ dụng thân) là Giáo chủ của kinh
Đại nhật. Ba thân này vốn cùng là một thân
Phật mà thị hiện làm 3 loại, cho nên gọi là
Tam chuyển nhất thể thân.
6. Tam điểm cụ túc Phật thân: Tức là

thân có đầy đủ ba phương diện Lí, Trí, Sự là
Giáo chủ của kinh Đại nhật.
7. Tứ thân: Tùy tự ý thân nói trong kinh
Đại nhật được chia làm bốn thân: Pháp thân,
Báo thân, Ứng thân và Đẳng lưu thân, trong
đó, Pháp thân là Giáo chủ của kinh Đại nhật.
[X. Phật địa kinh luận Q.1; Pháp hoa
văn cú Q.9 phần dưới; Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.3; Hoa nghiêm kinh tùy sớ
diễn nghĩa sao Q.4; Kim quang minh văn
cú Q.2 phần dưới; Tứ minh tôn giả giáo hành
lục Q.4].
GIÁO CHỨNG
Cũng gọi Văn chứng.
Chứng cứ của Thánh giáo được hiển bày
trong các kinh luận, còn khi chứng minh về
mặt lí luận thì gọi là Lí chứng.
(xt. Giáo Chứng Nhị Đạo).
GIÁO CHỨNG NHỊ ĐẠO
Gọi chung Giáo đạo, Chứng đạo hoặc
Giáo hành, Chứng hành.
Dùng lời để giảng thuyết gọi là Giáo, căn
cứ vào giáo thuyết mà thực hành gọi là Giáo
đạo hoặc Giáo hành. Thực hành khế hợp
chân lí thì gọi là Chứng đạo hoặc chứng
hành, cả hai hợp lại gọi là Giáo chứng.
Thập địa kinh luận lấy kinh A hàm làm
Giáo, rồi đem kết hợp với Chứng mà bàn
rộng ra. Tông Thiên thai căn cứ theo đó mà
chia tất cả hành pháp làm hai môn là: Ước
hành và Ước thuyết. Ước hành tức quán
hạnh thực tu của hành giả; Ước thuyết tức
là giáo pháp phương tiện năng thuyên. Hai
môn này lại được chia làm 4 môn:
1. Giáo đạo ước hành môn: Hành giả
trước Thập địa chưa khế hợp lí thể, vẫn còn
phải nương theo ngôn giáo mà tu tập.
2. Chứng đạo ước hành môn: Bồ tát

vào giai vị Thập địa, lí thể đã hiện tiền, lìa
ngôn giáo mà thân chứng pháp chân thực.
3. Giáo đạo ước thuyết môn: Tùy theo
căn cơ và phương tiện nhập địa (vào giai vị
Thập địa) của hàng Bồ tát Địa tiền (trước
Thập địa) mà nói pháp môn cách lịch (cách
biệt nhau, như lí và sự không dung thông
nhau). Chẳng hạn nói chân như bị phiền
não vô minh che lấp, hoặc nói phải lìa hai
GIÁO CHỨNG NHỊ ĐẠO

G
1972
bên có, không để tu Chân như quán.
4. Chứng đạo ước thuyết môn: Thuyết
cho Bồ tát Địa tiền nghe về pháp mà Thập
địa đã chứng. Tức là căn cơ thì còn ở hàng
Địa tiền, nhưng pháp chứng được thì tương
xứng với hàng Địa thượng (Bồ tát đã vào
giai vị Thập địa) chứng lí dung thông vô ngại.
Ước hành, Ước thuyết trên đây đều cho
Giáo đạo chỉ là phương tiện tạm thời được
đặt ra, còn Chứng đạo mới chính là chân
thực. Thuyết này là do Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết quyển 3 phần 3 và Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển 6, mượn
thuyết “Giáo chứng nhị đạo” trong Pháp hoa
huyền nghĩa quyển 2 phần dưới để luận
chứng về Quyền (tạm thời), Thực (chân thực)
và giải thích nghĩa Biệt giáo trong Ma ha chỉ
quán quyển 3 phần dưới; cũng tức là để
chứng minh rằng giáo lí kinh Pháp hoa là
chân thực, là Chứng đạo; còn giáo lí các kinh
khác là tạm thời, là Giáo đạo. Đồng thời,
trong bốn giáo hóa pháp mỗi giáo đều có
Giáo đạo và Chứng đạo, trong đó, Giáo,
Chứng của Tạng giáo và Thông giáo là tạm
thời được đặt ra, gọi là Giáo chứng câu quyền.
Còn Giáo, Chứng của Viên giáo thì đều chân
thực nên gọi là Giáo chứng câu thực. Riêng
trong Biệt giáo thì là Giáo quyền, Chứng
thực; vì giáo thuyết của Biệt giáo là phương
tiện tạm thời, dành cho những người không
thể trực tiếp lí giải Viên giáo mà đặt ra, nhưng
chân lí họ chứng ngộ thì cũng đồng như
Viên giáo.
Nói theo Giáo đạo, thì hàng Bồ tát Biệt
giáo và Viên giáo đều có đủ 52 giai vị; nói

theo Chứng đạo, thì Bồ tát Sơ địa của Biệt
giáo đồng với Bồ tát Sơ trụ của Viên giáo.
Đây gọi là Chứng đạo đồng Viên.
Đại thừa nghĩa chương quyển 9 và Hoa
nghiêm kinh sưu huyền kí quyển 3 phần
trên, thì dựa theo thể tướng của Giáo và
Chứng trong Thập địa kinh luận, mà chia
làm chín loại tương đối để giải thích. Đólà:
Hành giáo tương đối, Tu thành tương đối,
Tựu vị phân biệt, Chân vọng phân biệt,
Tướng thực tương đối, Thể đức tương đối,
Thể dụng tương đối, Tự phân thắng tiến
tương đối và Ước thuyên tựu thực tương đối.
[X. luận Đại tì bà sa Q.183; Thập địa
luận nghĩa kí Q.2; Thiên thai tứ giáo nghi
tập chú Q.hạ].
GIÁO CƠ THỜI QUỐC SAO
Gọi đủ: Giáo cơ thời quốc giáo pháp lưu
bố tiền hậu sao.
Gọi tắt: Ngũ nghĩa sao, Ngũ đoạn sao.
Có 1 quyển, do ngài Nhật liên người Nhật
bản soạn.
Nội dung nói về việc hoằng dương Phật
pháp cần phải biết rõ giáo pháp trao truyền
và căn cơ nhận lãnh; thời đại và quốc độ
nào có thể hoằng dương và thứ tự trình bày
giáo pháp như thế nào, thì mới có thể mang
lại lợi ích cho mình và người.
GIÁO ĐOÀN
Đoàn thể được hình thành bởi những
người cùng một tín ngưỡng tụ tập lại ở một
nơi chốn.
Thông thường do người truyền giáo và
tín đồ thụ giáo cấu thành Giáo đoàn. Trong
Phật giáo từ xưa gọi Giáo đoàn là Tăng già
(Phạm,Pàli:Saôgha). Vào thời kì đầu của
Phật giáo nguyên thủy, Tăng già đặc biệt chỉ
cho chúng xuất gia, chứ chưa bao gồm tín

đồ tại gia.
Theo nghĩa rộng, Giáo đoàn chỉ cho toàn
thể Phật giáo, còn theo nghĩa hẹp thì chỉ
riêng cho một tông phái.
GIÁO ĐỐN CƠ TIÊM
Giáo pháp thì không theo thứ bậc mà
hiển bày ngay chỗ sâu xa mầu nhiệm của
GIÁO ĐỐN CƠ TIÊM

G
1973
Phật pháp, nhưng người tiếp thu là hạng
căn cơ chậm lụt thì cần phải tu hành theo
thứ tự, tích lũy công đức dần dần, mới có
thể chứng quả.
GIÁO GIỚI LUÂN
Cũng gọi Thuyết pháp luân, Khẩu luân.
Một trong ba luân. Phật nói pháp giáo
hóa chúng sinh, khiến bỏ tà về chính, phá
trừ phiền não.
Chương Tam luân trong Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương quyển 6 nói: Giáo
nghĩa là dạy bảo chúng sinh khiến làm điều
thiện; Giới nghĩa là răn đe chúng sinh khiến
dứt việc ác; Luân có hai công dụng là phá
dẹp, trấn áp.
GIÁO GIỚI TÂN HỌC TỈ KHƯU HÀNH HỘ LUẬT
NGHI
Gọi tắt: Giáo giới luật nghi.
Cũng gọi Hành tướng pháp.
Có 1 quyển, do ngài Đạo tuyên soạn vào
đời Đường, thu vào Đại chính tạng tập 45.
Nội dung gồm 23 chương 465 điều, nói
về các luật nghi mà vị tỉ khưu (hoặc sa di?)
mới học phải vâng giữ. Ở đầu quyển có lời
tựa của chính tác giả, đại ý cho rằng việc
nghiên cứu nghĩa học rất được ưa chuộng,
mà các thiện luật nghi thì dần dần đi đến
chỗ phế bỏ. Nhưng muốn hộ trì chính pháp,
phát huy Di giáo, thì không thể không coi
trọng luật qui, đó là lí do soạn ra sách này.
GIÁO HÀNH
Gọi chung Giáo và Hành.
Giáo là giáo pháp của Phật; Hành là
chúng sinh nương vào giáo pháp mà tu hành.
Bài tựa trong Tứ minh tôn giả giáo hành lục

(Đại 46, 856 trung), nói: “Pháp môn của tông
Thiên thai đều nương vào giáo mà lập hành,
dùng hành để hiển rõ giáo”.
Thập bất nhị môn thì nói: “Quán tâm là
then chốt của giáo hành”. Còn Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí quyển thượng phần 1
cũng nói: “Nếu nói giáo thì chỉ qui về tạng
luật, nếu nói hành thì chuyên theo giới khoa”.
GIÁO HÀNH CHỨNG
Cũng gọi Giáo hành quả.
Gọi chung Giáo, Hành, Chứng.
Giáo là giáo pháp của Phật; Hành là
chúng sinh theo giáo pháp mà tu hành;
Chứng là nhờ tu hành mà được chứng ngộ.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 6 phần đầu, đem Giáo, Hành, Chứng
phối hợp với ba thời Chính pháp, Tượng
pháp và Mạt pháp. Nghĩa là đầy đủ cả Giáo,
Hành, Chứng gọi là Chính pháp, có đủ Giáo
và Hành gọi là Tượng pháp, chỉ có Giáo
không thôi thì gọi là Mạt pháp.
[X. Thập địa kinh luận Q.3; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.5].
GIÁO HÀNH LÍ
Giáo là giáo pháp thích ứng theo cơ
duyên; Hành là tu nhân để chứng quả; Lí là
chân lí do lời nói và danh tướng hiển bày.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 1 phần dưới
(Đại 33, 691 thượng), nói: “Đặt ra hai tên
gọi này là căn cứ theo ba ý nghĩa: Giáo, Hành,
Lí. Theo duyên nên Giáo khác nhau, theo
thuyết nên Giáo thông nhau. Theo năng khế
nên Hành khác nhau, theo sở khế nên Hành
thông nhau. Lí theo danh tướng nên khác
nhau, danh tướng theo Lí nên thông nhau”.
Nghĩa là cơ duyên chúng sinh tuy mỗi mỗi
khác nhau, nhưng giáo thuyết đều thuộc Phật
pháp. Pháp môn chúng sinh tu tập tuy mỗi

mỗi khác nhau, nhưng lí của sự tu hành thì
vẫn là một. Lí tuy có nhiều tên gọi, nhưng lí
căn bản thì không khác.
GIÁO HÀNH LÍ

G
1974
GIÁO HÀNH TÍN CHỨNG
Gọi đủ: Hiển tịnh độ chân thực giáo
hành chứng văn loại.
Gọi tắt: Tịnh độ văn loại, Văn loại,
Quảng văn loại, Quảng bản, Bản điển.
Gồm 6 quyển, do ngài Thân loan người
Nhật bản soạn, thu vào Đại chính tạng tập
83. Đây là bộ Thánh điển căn bản phát huy
giáo nghĩa của Tịnh độ chân tông Nhật bản.
Nội dung chia làm 6 quyển (phần) là:
Giáo, Hành, Tín, Chứng, Chân Phật độ và
Hóa thân độ. Năm quyển đầu thuyết minh
về giáo chân thực, quyển 6 thì nói rõ về giáo
phương tiện. Giáo là chỉ cho kinh Đại vô
lượng thọ; Hành là niệm sáu chữ danh hiệu
Na mô A di đà Phật; Tín là nhân chính của
sự vãng sinh, cũng là lòng tin đối với đức
Phật A di đà; Chứng là nhờ Hành, Tín mà
được chứng quả. Chân Phật độ tức là Tịnh
độ, nghĩa là pháp môn phát xuất từ Tịnh độ
rồi lại trở về Tịnh độ. Lại nói: Trong Hóa
thân độ tu hành giáo phương tiện để hiển
rõ “Chân”(Chân Phật độ) và “ngụy”(Hóa
thân độ).
Bộ sách này có rất nhiều bản chú sớ,
nhưng quan trọng hơn cả thì có “Giáo hành
tín chứng đại ý” của ngài Giác như.
GIÁO HÀNH TÍN CHỨNG ĐẠI Ý
Cũng gọi Tứ pháp đại ý, Giáo hành tín
chứng danh nghĩa.
Có 1 quyển, do ngài Giác như (có chỗ
nói do ngài Tồn giác) thuộc Tịnh độ chân
tông Nhật bản soạn.
Nội dung trình bày về đại ý trong bộ
“Giáo hành tín chứng” 6 quyển của ngài

Thân loan.
Về chú sớ sách này thì có: Lược giải 1
quyển (Đạo chấn), Quản khuy lục(Thiện
nhượng), Thính kí 1 quyển(Tuấn lãnh).
GIÁO HÓA
I. Giáo Hóa.
Phạm:Pari-pac.
Đồng nghĩa với Khai hóa, Nhiếp hóa,
Thi hóa, Khuyến hóa.
Dạy bảo, cảm hóa. Nghĩa là dùng thiện
pháp để dạy bảo chúng sinh, khiến họ được
cảm hóa mà xa lìa ác pháp.
Như kinh nói: Chuyển pháp luân vô
thượng, giáo hóa các Bồ tát và vô lượng chúng
sinh, khiến cho họ an trụ trong đạo chính
chân vô thượng.
[X. kinh Đại bản trong Trường a hàm
Q.1; kinh Tăng nhất a hàm Q.1; kinh Pháp
hoa Q.4].
II. Giáo Hóa.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Một loại tán ca được xướng tụng trước
Phật lúc cử hành pháp hội.
GIÁO HÓA ĐỊA
Địa vị Bồ tát có khả năng giáo hóa chúng
sinh.
Chỉ cho Bồ tát từ địa thứ 8 trở lên. Bồ
tát từ địa vị này trở lên đã dứt trừ phần đoạn
sinh tử, được vô lậu tương tục và định tuệ
tự tại, cho nên có thể nhậm vận giáo hóa
chúng sinh trong 10 phương.
Ngoài ra, nơi thực thi việc giáo hóa cũng
gọi là Giáo hóa địa.
[X. luận Đại trí độ Q.86; Vãng sinh luận
chú Q.hạ].
GIÁO HÓA ĐỊA ÍCH
Nơi giáo hóa làm lợi ích chúng sinh.
Nghĩa là người vãng sinh Tịnh độ cực

lạc được năm loại quả tướng (Ngũ công đức
môn), trong đó, loại thứ 5 là “Lâm viên du
hí địa môn”, có đủ công đức “hoàn tướng
GIÁO HÓA ĐỊA ÍCH

G
1975
hồi hướng”(hiện thân tướng trở về lại cõi Sa
bà). Tức ở trong môn thứ 5 này, dùng tâm
đại từ bi quán xét chúng sinh khổ não, rồi
thị hiện Ứng thân, trở lại thế giới Sa bà,
bằng thần thông du hí và sức bản nguyện,
cứu vớt chúng sinh ra khỏi biển sinh tử.
[X. luận Vãng sinh; Vãng sinh luận chú
Q.hạ]. (xt. Ngũ Công Đức Môn).
GIÁO HÓA ĐỊA NGỤC KINH
Cũng gọi Tội nghiệp ứng báo giáo hóa
địa ngục kinh, Địa ngục báo ứng kinh.
Có 1 quyển, do ngài An thế cao dịch vào
đời Hậu Hán, thu vào Đại chính tạng tập 17.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
theo lời thỉnh cầu của bồ tát Tín tướng mà
nói rõ về nguyên nhân đời trước của những
chúng sinh đang chịu tội khổ trong địa ngục,
ngã quỉ, súc sinh, nô tì v.v..., đồng thời, Ngài
dạy nếu chúng sinh làm các việc thiện ở thế
gian, qui y Tam bảo, tu hành lục độ, tứ vô
lượng, v.v... thì sẽ xa lìa khổ đau và được
yên vui mãi mãi.
GIÁO HỐI SƯ
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Người làm công tác khuyên bảo, hướng
dẫn các phạm nhân trong nhà tù, khiến họ
sinh hoạt theo đúng kỉ luật.
Chức vụ này phần nhiều do các nhà tông
giáo đảm nhiệm, nhưng thường thì do các
mục sư Cơ đốc giáo, chứ giới nhân sĩ Phật
giáo Nhật bản thì ít ai chịu làm việc này.
Nhưng, từ năm Minh trị 19 (1886) trở về
sau, chức Giáo hối sư phần nhiều do các sư
thuộc phái Chân tông đảm nhiệm.
GIÁO KHỞI NHÂN DUYÊN

Lí do thành lập giáo pháp.
Ở đầu mỗi bộ kinh, thường có một đoạn
văn trình bày về nhân duyên (nguyên do)
thành lập giáo pháp, được gọi là Tự phần,
Tự văn(phần tựa, văn tựa).
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 1,
thì do vô lượng nhân duyên mà đức Như lai
tuyên thuyết kinh Hoa nghiêm được thành
tựu, vì thế gọi là Giáo khởi nhân duyên. Hai
chữ Nhân, Duyên, mỗi chữ được mở ra 10
nghĩa để hiển bày lí vô tận.
I. Giáo Khởi Thập Nhân.
1. Pháp ưng nhĩ: Pháp vốn như thế,
nghĩa là đức Như lai xuất hiện, tất nhiên
tuyên thuyết kinh Hoa nghiêm, Phật Phật
đều giống nhau thì pháp cũng như thế, cho
nên chư Phật ở trong thế giới vô tận, thường
chuyển pháp luân vô tận, để khiến chúng
sinh trở về nguồn gốc.
2. Thù túc nhân: Như lai nói pháp là
để đáp lại nhân phát nguyện ở đời trước.
3. Thuận cơ cảm: Như lai thuyết giáo là
do thuận theo cơ duyên, cảm ứng.
4. Vị giáo bản: Trước hết, Như lai nói
pháp Nhất thừa viên đốn để làm phần gốc
của các giáo, rồi sau mới dần dần lập bày ra
phần ngọn của giáo để chỉ dạy hàng Nhị
thừa.
5. Hiển quả đức: Như lai hiển bày về
thế giới Hoa tạng, về quả đức y chính báo
của 10 thân vi diệu để khiến chúng sinh tin
ưa khẩn cầu.
6. Chương địa vị: Kinh Hoa nghiêm nêu
rõ địa vị tu hành của Bồ tát có:
-Hàng bố vị: Từ nhân đến quả sắp xếp
thứ tự và phân chia các giai vị để theo đó
mà tiến tu.
-Viên dung vị: Trong một vị gồm thu

tất cả vị.
7. Thuyết thắng hạnh: Như lai tuyên
nói diệu hạnh thù thắng, khiến tất cả Bồ tát
và chúng sinh nương theo giáo mà lập hạnh,
tinh tiến tu hành để cầu chứng nhập.
8. Thị chân pháp: Như lai hiển bày pháp
chân thực, khiến chúng sinh mở tỏ thấu lí.
GIÁO KHỞI NHÂN DUYÊN

G
1976
9. Khai nhân tín: Như lai chỉ bảo rõ nhân
quả của chân pháp và thắng hạnh đều là tính
đức vốn có của tất cả chúng sinh.
10. Lợi kim hậu: Như lai nói pháp khiến
tất cả Bồ tát và chúng sinh đời này đời sau
đều nghe biết và được lợi ích lớn.
II. Giáo Khởi Thập Duyên.
1. Y thời: Thời, tức là thời gian nói kinh
Hoa nghiêm. Nghĩa là một niệm của Như
lai hàm chứa nhiều kiếp, vốn không giới hạn
thời gian, nay dùng thời gian vô hạn nói
qua về 10 thời để liên tục diễn nói kinh này.
2. Y xứ: Xứ, tức là nơi chỗ nói kinh Hoa
nghiêm. Nghĩa là chư Phật, Bồ tát ở khắp
10 phương vi trần cõi nước, cho đến mỗi
mỗi đầu mảy lông đều có bảy nơi chín hội
để diễn nói kinh này, giống như tấm lưới
của Đế thích, trùng trùng vô tận.
3. Y chủ: Chủ, tức Giáo chủ của kinh
Hoa nhiêm. Nghĩa là đức Phật Tì lô giá na
hiện thân mây trong pháp giới vô tận, trùm
khắp các cõi nước trong 10 phương nhiều
như bụi nhỏ để tuyên thuyết kinh này.
4. Y tam muội: Tam muội, tức chính
định. Nghĩa là trước khi nói kinh này, đức
Phật vào chính định để tĩnh lặng quán xét
pháp lí, quyền thực rõ ràng, sau đó mới xuất
định ứng cơ thuyết pháp.
5. Y hiện tướng: Tướng, tức trước khi
nói kinh Hoa nghiêm thì tướng tốt lành hiện
ra. Nghĩa là ở các hội, lúc sắp nói pháp thì
có các tướng tốt lành hiện ra như: phóng
hào quang, mặt đất rúng động, mây thơm,
mưa hoa, v.v... để mọi loài cùng biết.
6. Y thuyết nhân: Thuyết nhân, tức

người nói pháp. Nghĩa là Phật pháp không
có thịnh, suy, chỉ do người truyền bá.
7. Y thính nhân: Thính nhân, tức là
người nghe pháp. Nghĩa là đức Phật nói
pháp nếu không có ai nghe thì chẳng bao
giờ nói.
8. Y đức bản: Thuyết kinh nên lấy trí
tuệ, hạnh nguyện làm gốc, nếu trong không
có đức bản thì ngoài lấy gì để nói.
9. Y thỉnh nhân: Người nói pháp nếu
không có ai thưa hỏi thì có thể tự mình nói,
nếu được người thưa hỏi thì phải kính pháp
trọng người, sau khi được thưa thỉnh một
cách chân thành mới nói pháp.
10. Y năng gia: Đức Như lai dùng thần
lực gia bị cho hàng Bồ tát để nói pháp. Gia
bị chia làm 2 loại:
-Hiển gia: Phật dùng thần lực của ba
nghiệp để gia hộ rõ ràng.
-Minh gia: Phật dùng trí tuệ để gia hộ
một cách kín đáo.
GIÁO KHU
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Khu vực hành chính tự trị của một tông
phái Phật giáo.
Ở Nhật bản, từ Minh trị trở về sau, Phật
giáo bắt chước cách tổ chức thống lãnh tín
đồ ở một địa hạt nào đó của Cơ đốc giáo,
hoặc chia từng khu vực để tiện việc quản lí
giáo hội ở Mĩ quốc.
Giáo khu khác với khu vực hành chính
của nhà nước. Dưới Giáo khu chia làm nhiều
khu vực nhỏ gọi là “Tổ”, dưới tổ lại chia
làm nhiều “Bộ”, đây là tổ chức về mặt thống
nhất quản lí các chùa viện.
Sự thành lập và phát triển Giáo khu của
các tông phái không giống nhau, nhưng đại
khái một Đại giáo viện được thiết lập ở Trung

ương, ở các tỉnh đặt những Giáo viện vừa
và nhỏ trực thuộc Đại giáo viện ở Trung
ương. Đây là lần đầu tiên các tông phân chia
Giáo khu, tức vào đầu thời Minh trị, khi
Thần Phật được hợp nhất. Năm Minh trị
thứ 8 (1875), khi các phái thuộc Chân tông
tách riêng ra nên Thần Phật Đại giáo viện
bị bãi bỏ. Sau khi được phép thiết lập lại
Đại giáo viện, thì các tông phái tự qui định
việc tổ chức giáo khu, từ đó dần dần trở
thành chế độ hiện hành.
GIÁO KHU

G
1977
GIÁO KÍNH
Kinh giáo được ví dụ như tấm gương.
Nghĩa là nương vào kinh giáo mà tu hành
quán chiếu thì có thể phát sinh trí tuệ, rõ
suốt tâm mình, giống như người ta soi gương
liền thấy rõ diện mạo của mình, nhờ đó sửa
lại dung nghi cho hợp cách.
Ngoài ra, còn có từ ngữ “Giáo dược”,
nghĩa là kinh giáo được ví như thuốc hay,
có thể chữa lành các bệnh phiền não của
chúng sinh, cho nên gọi là Giáo dược.
[X. Quán kinh sớ tự phần nghĩa; Tứ phần
luật hàm chú giới bản sớ Q.1 phần trên].
GIÁO LÊNH LUÂN
Giáo lệnh, là giáo chỉ của đức Như lai
ban phát ra để giáo hóa lợi ích chúng sinh.
Luân (bánh xe), vốn là một loại vũ khí của
Ấn độ xưa, có tác dụng phá dẹp.
Giáo lệnh của đức Đại nhật Như lai trong
Mật giáo rất cứng chắc, có khả năng phá trừ
phiền não của các chúng sinh ngang bướng
khó dạy, giống như bánh xe báu của Chuyển
luân Thánh vương, vì thế gọi là Giáo lệnh
luân.
Cứ theo Lí thú thích quyển hạ, đức Phật
Tì lô giá na thuyết pháp gọi là “Chuyển pháp
luân” (quay bánh xe pháp). Luân có 4 loại
là: Kim cương luân, Bảo luân, Pháp luân và
Yết ma luân. Bốn luân này đều bao hàm
trong hai luân là Chính pháp luân và Giáo
lệnh luân.
GIÁO LÊNH LUÂN THÂN
Thân thi hành giáo lệnh. Một trong ba
Luân thân.
Để cứu độ những chúng sinh ngang

ngược khó dạy, đức Như lai hiện ra những
thân hình phẫn nộ, dữ tợn để khiến chúng
tuân theo giáo lệnh của Ngài.
Bí tạng kí đem năm vị tôn Phẫn nộ là
Bất động minh vương, Hàng tam thế minh
vương, Quân đồ lợi minh vương, Lục túc
tôn và Kim cương dạ xoa minh vương phối
hợp với năm trí, năm Phật mà mỗi mỗi trở
thành Giáo lệnh luân thân là Đại nhật Như
lai, A súc Phật, Bảo sinh Phật, Vô lượng thọ
Phật và Bất không thành tựu Phật.
[X. Lí thú thích Q.hạ]. (xt. Tam Luân Thân).
GIÁO LÍ
Hi lạp: Dogma.
Cũng gọi: Giáo nghĩa.
Giáo thuyết có đủ quyền uy và tính
quyết định, nhưng không phải chỉ cho loại
ý kiến riêng. Nói cụ thể hơn, đó là ngôn
luận của những bậc Giáo tổ các tông giáo
hoặc của những vị Thủy tổ của các học phái
triết học.
Đối với tín đồ, thì loại ngôn luận này có
giá trị tín ngưỡng sâu đậm và đầy quyền uy.
Nếu giản minh hóa, thì giáo lí này sẽ trở
thành kinh điển hoặc những tín điều. Cho
nên nhìn từ bên ngoài, loại giáo lí này thường
được coi là Độc đoán luận (Dogmatism) và
bị phê phán.
Trong Phật giáo, danh từ giáo lí thường
được các học giả nước ngoài gọi là Doctrine
theo Anh ngữ, là chỉ cho lời dạy của đức
Phật, vì từ những lời dạy này mà chân lí
được hiển bày. Nhưng, đức Phật hoàn toàn
không coi giáo lí đó là mô hình cố định mang
tính quyền uy, mà chỉ muốn tín chúng và
đệ tử theo đó tu hành để cầu giải thoát. Đây
là điểm sai khác rất lớn giữa Phật giáo và các
tông giáo khác.

(xt. Phật Giáo Giáo Lí).
GIÁO LÍ HÀNH QUẢ
Từ ngữ gọi chung giáo, lí, hành, quả,
GIÁO LÍ HÀNH QUẢ

G
1978
thông thường gọi là Tứ pháp bảo. Đó là:
Ngôn giáo năng thuyên (lời dạy (Giáo)rõ
ràng), Nghĩa lí sở thuyên(nghĩa lí(Lí)được
giải thích rõ ràng), Tu hành năng thành(sự
tu hành (Hành) thành tựu) và Chứng quả sở
thành(sự chứng quả(Quả) được thành).
Thứ tự tu chứng trong Phật giáo phần
nhiều là dựa vào giáo để rõ lí, nhờ vào lí mà
tu hành, nương vào hành mà chứng quả.
Về ý nghĩa của Giáo lí hành quả, các kinh
luận giải thích có khác nhau:
Cứ theo kinh Đại thừa bản sinh tâm địa
quán quyển 2, thì thanh, danh, cú, văn có
thể phá được vô minh nghiệp chướng thì
gọi là Giáo pháp; các pháp hữu vi, vô vi gọi
là Lí pháp; các hạnh tu giới, định, tuệ gọi là
Hành pháp; diệu quả vô vi, gọi là Quả pháp.
Cứ theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 6 phần đầu, thì Giáo là âm
thanh, danh, cú, văn, v.v... Lí là lí của Nhị
đế, Tứ đế, có hai loại:
1. Cảnh giới căn bản trí(cũng gọi Vô
phân biệt trí), chính là lí trí bình đẳng nhất
như của thực tướng các pháp, như lí nhị
không.
2. Cảnh giới hậu đắc trí(cũng gọi Quyền
trí, Tục trí), như 16 đế của học phái Chính lí
ở Ấn độ đời xưa.
Hành là nhân hạnh của 3 thừa và các
hạnh lợi mình, lợi người của bậc Thánh; Quả
tức là quả Đại niết bàn, Đại bồ đề mà bậc
vô học trong 3 thừa đạt được.
Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
quyển 1 phần đầu lại nói trong Tứ pháp
bảo, mỗi thứ đều có 3 loại: Giáo có Vô

nghĩa ngôn(lời nói vô nghĩa), Tà vọng ngôn
(lời nói tà bậy), Như nghĩa ngôn(lời nói đúng
nghĩa); Lí có Tăng ích nghĩa (tăng trưởng
điều lợi ích), Tổn giảm nghĩa, Thuận thể
nghĩa(thuận theo bản thể); Hành có Thuận
thế nhân (nhân hạnh thuận theo thế gian),
Tà tích nhân(nhân hạnh tà vạy), Xử trung
nhân(nhân hạnh trung dung); Quả có Siểm
cuống quả(quả dối láo), Hư vọng quả, Xuất
thế quả.
[X. Quán vô lượng thọ Phật kinh nghĩa
sớ Q.trung; Thành duy thức luận thuật kí
Q.1 phần đầu; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.3]. (xt. Tứ Pháp).
GIÁO NGHĨA
I. Giáo Nghĩa.
Tiếng gọi chung Giáo và Nghĩa. Tức là
ngôn giáo năng thuyên(lời dạy giải thích rõ
ràng) và nghĩa lí sở thuyên (nghĩa lí được giải
thích rõ ràng).
Đại thừa nghĩa chương chia làm hai loại
là Giáo tụ và Nghĩa pháp tụ. Trong đó, Giáo
tụ lập ba môn, Nghĩa pháp tụ thuyết 26 môn.
Theo ý tông Hoa nghiêm nếu bàn về sự
ngang nhau thì Tam thừa và Nhất thừa đều
có đủ Giáo và Nghĩa, nhưng nếu chỉ lấy pháp
duyên khởi vô tận làm nghĩa, thì ngoài Biệt
giáo nhất thừa ra, tất cả đều là Giáo chứ
không phải là Nghĩa.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1;
Hoa nghiêm kinh sưu huyền kí Q.11].
II. Giáo Nghĩa.
Cũng gọi là Giáo lí.
Nghĩa lí do mỗi tông phái lập ra để giáo
hóa.
Đại thừa, Tiểu thừa khi phân chia tông
phái, đều có lập ra những giáo thuyết riêng,
như: Giáo nghĩa Thiên thai, giáo nghĩa Hoa

nghiêm, giáo nghĩa Pháp tướng, giáo nghĩa
Câu xá, v.v...
GIÁO NGOẠI BIÊT TRUYỀN
I. Giáo Ngoại Biệt Truyền.
Cũng gọi là Đơn truyền.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Truyền riêng ngoài kinh giáo, tức là
không nhờ văn tự, ngôn ngữ, mà chỉ thẳng
tâm tính, khiến cho người tu hành ngộ
GIÁO NGOẠI BIÊT TRUYỀN

G
1979
nhập cảnh giới Phật. Vì thế nên Thiền tông
còn được gọi là tông Giáo ngoại biệt truyền,
hoặc gọi tắt là tông Biệt truyền. Thiền pháp
này cũng tức là Tổ sư thiền do ngài Bồ đề
đạt ma truyền lại.
Liên đăng hội yếu quyển 1 (Vạn tục 136,
220 hạ) chép: “Trong hội Linh sơn, đức Thế
tôn đưa cành hoa để dạy chúng, tất cả đều
im lặng, chỉ có tôn giả Ca diếp mỉm cười.
Đức Thế tôn bảo: Ta có chính pháp nhãn
tạng, Niết bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng,
pháp môn vi diệu, không lập văn tự, truyền
riêng ngoài giáo, nay ta trao phó cho ông
Ma ha ca diếp”.
Công án trên đây không những chỉ biểu
thị Thiền gia chú trọng về chính pháp tương
truyền, mà còn tỏ cho thấy Thiền tông
không bị mắc kẹt vào văn tự ngôn ngữ như
Giáo môn, mà trực tiếp liễu ngộ tâm địa
rỗng suốt.
Ngoài ra, theo Hoài thiền sư tiền lục
trong Tổ đình sự uyển quyển 5, thì chư tổ
của Thiền tông lúc đầu truyền pháp cũng
dùng Tam tạng giáo dắt dẫn đệ tử, mãi đến
thời Tổ sư Đạt ma, mới đơn truyền tâm ấn
để phá chấp và nêu rõ tông chỉ.
[X. bài tựa trong Cảnh đức truyền đăng
lục; Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục Q.1;
luận Hưng thiền hộ quốc Q.trung; luận
Truyền pháp chính tông Q.hạ; Ngũ đăng
hội nguyên Q.1; Thiền tông chính mạch
Q.1].
II. Giáo Ngoại Biệt Truyền.
Ngữ lục, 16 quyển do cư sĩ Lê mi (Quách
ngưng chi) biên soạn vào đời Minh, thu vào

Vạn tục tạng tập 144.
Cư sĩ Lê mi tham cứu chỗ sâu xa kín
nhiệm của Thiền tông, nguồn gốc của Phật
tổ, sưu tập các ngữ yếu cơ duyên của các bậc
Tiên đức mà soạn thành sách này, để nêu rõ
tông thừa của Tổ sư và gia phong của mỗi
nhà, giúp người tham thiền học đạo nhận
rõ bản lai diện mục của mình, mà tiếp nối
ngọn đèn của chư Tổ.
Nội dung sách này gồm cơ duyên ngữ
yếu của 110 vị, 38 tắc ẩn danh và lời tựa của
các Thiền sư: Hán nguyệt Pháp tạng, Mật
vân Viên ngộ, Tuyết kiệu Viên tín, v.v...
GIÁO NỘI GIÁO NGOẠI
Hai phương thức giáo hóa của đức Phật.
1. Phương thức giáo nội: Đức Phật dùng
lời nói để truyền trao giáo pháp.
2. Phương thức giáo ngoại: Khác với
phương thức giáo nội, phương thức này bỏ
hết ngôn ngữ, văn tự, chỉ dùng tâm truyền
tâm.
Thiền tông chủ trương “Giáo ngoại biệt
truyền” và gọi tông mình là pháp Giáo ngoại;
mà cho các tông khác nương theo kinh,
luật, luận để thành lập giáo pháp là pháp
Giáo nội.
GIÁO QUÁN BẢN TÔN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Từ ngữ gọi chung Giáo môn bản tôn và
Quán môn bản tôn.
Tông Nhật liên của Nhật bản cho rằng
Bản tôn của Giáo môn là những hình tượng
bằng gỗ, còn Bản tôn của Quán môn là Mạn
đồ la bằng chữ, biểu thị Thập giới tròn đủ.
Sự phân biệt về Giáo môn bản tôn và
Quán môn bản tôn đã từng phát sinh tranh
luận. Bởi vì, Mạn đồ la là pháp phương
tiện để quán tâm, còn tượng gỗ là pháp

phương tiện của Giáo tướng. Hai môn Giáo
và Quán có thể miễn cưỡng phân chia,
nhưng Bản tôn thì chỉ có một; như vậy
Giáo, Quán là hai mặt của một thể. Nếu
quán xét từ Diệu giải môn, thì tượng gỗ và
Mạn đồ la cùng là Bản tôn của Giáo môn;
nhưng nếu quán xét từ Diệu hành môn,
thì cả hai đều là Bản tôn của Quán môn, vì
thế không thể phân chia.
GIÁO QUÁN BẢN TÔN

G
1980
GIÁO QUÁN CƯƠNG TÔNG
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trí húc
(1599-1655) soạn thuật vào đời Minh, thu
vào Đại chính tạng tập 46.
Sách này nguyên là một bức đồ biểu
mang tên: “Nhất đại thời giáo quyền thực
cương yếu đồ”, nhưng vì quá dài và khó xem
nên mới đổi thành sách.
Nội dung trình bày khái quát về Tứ giáo
hóa nghi, Tứ giáo hóa pháp và Thập thừa
quán trong giáo nghĩa then chốt của tông
Thiên thai. Ở đầu quyển có nói (Đại 46,
936 hạ): “Quán mà không có giáo thì không
chính đáng, Giáo mà không có quán thì
không được lưu truyền”. Do đó mà biết
sách này đứng trên lập trường Giáo và Quán
kiêm tu của tông Thiên thai để giải thích
rõ những điểm cốt yếu của hai môn Giáo,
Quán.
Ngài Trí húc nhận thấy việc tu hành môn
Chỉ quán nói trong Thiên thai tứ giáo nghi
quá vắn tắt, nên mới soạn sách này để bổ
sung. Nếu đọc bộ sách này song song với
Thiên thai tứ giáo nghi, thì người ta có thể
thấu suốt được tinh túy của giáo nghĩa
Thiên Thai.
GIÁO QUÁN NHỊ MÔN
Gọi đủ: Giáo môn quán môn.
Gọi tắt: Giáo quán.
Tức là Giáo tướng môn và Quán tâm
môn, do tông Thiên thai phân chia theo lí
luận giáo nghĩa và phương pháp tu hành
thực tiễn.
Nếu đứng về phương diện lí luận để
phân loại, chỉnh lí, phê phán, từ hình thức

đến nội dung của các giáo pháp trong
Thánh điển Phật giáo, rồi suy cứu đến chỗ
cốt tủy để cấu thành một hệ tư tưởng, thì
gọi là Giáo tướng môn. Ví dụ như bàn về
tướng trạng sai biệt của giáo nghĩa mà chia
làm Ngũ thời, Bát giáo: Đó là Giáo tướng
môn. Còn phương pháp tu hành để thể
nghiệm cái cốt tủy của giáo pháp, hoặc giảng
dạy việc thực hành chân đế, thì gọi là Quán
tâm môn. Ví dụ như thực hành pháp quán
Nhất niệm tam thiên, Nhất cảnh tam đế:
Đó là Quán tâm môn. Hai môn này nương
vào nhau, giúp đỡ nhau mà thành tựu, giống
như hai bánh của chiếc xe, hai cánh của con
chim, không thể thiếu một.
Đối với tông Thiên thai thì hai môn này
là kỉ cương giữ gìn giáo nghĩa, nếu trong đó
có nghiêng về một môn nào thì chỉ là phương
tiện tùy thời. Như trong tác phẩm Tam đại
bộ của tông Thiên thai thì hai bộ Pháp hoa
huyền nghĩa và Pháp hoa văn cú chủ trương
Giáo tướng môn là chính, còn Quán tâm
môn là phụ; trái lại, Ma ha chỉ quán thì nói
Quán tâm môn là chính, mà Giáo tướng môn
là phụ.
Ngoài ra, tông Pháp tướng gọi hai môn
này là Giáo tướng và Quán đạo, Mật giáo
gọi là Giáo tướng và Sự tướng, Tịnh độ chân
tông Nhật bản thì gọi là Giáo tướng và An
tâm. Cách gọi tuy có khác, nhưng ý nghĩa
chủ yếu thì đều là biểu thị hai phương diện
lí luận và thực hành.
[X. Tứ giáo nghi Q.1; Giáo quán cương
tông thích nghĩa Q.thượng; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.8 phần dưới].
GIÁO THỂ
Cũng gọi là Kinh thể.
Thể của giáo pháp. Tức là đối với giáo

pháp do đức Phật nói, như 75 pháp của Câu
xá, hoặc 100 pháp của Duy thức, thì quyết
định lấy pháp nào làm thể. Về vấn đề này,
có rất nhiều thuyết.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 1 phần đầu, căn cứ theo luận Dị bộ
tông luân mà phân biệt về luận thuyết của
GIÁO THỂ

G
1981
các nhà, nói rằng các bộ phái Tiểu thừa có
sáu thuyết về giáo thể:
1. Đại chúng bộ, Thuyết xuất thế bộ và
Kê dận bộ chủ trương tất cả giáo pháp của
đức Phật đều là vô lậu, và lấy âm thanh,
danh, cú vô lậu thực có làm giáo thể.
2. Đa văn bộ cho rằng các giáo pháp do
đức Phật nói ra gồm cả hữu lậu và vô lậu,
vì thế, lấy âm thanh hữu lậu hoặc vô lậu
làm thể.
3. Thuyết giả bộ chủ trương sáu xứ là
giả, năm uẩn là thực, cho nên lấy âm thanh,
danh, cú, giả, thực, hữu lậu, vô lậu làm thể.
4. Thuyết nhất thiết hữu bộ chỉ lấy âm
thanh hữu lậu làm thể.
5. Kinh lượng bộ chủ trương âm thanh
không có tác dụng giải bày, bởi vì danh, cú
là giả lập, nên lấy âm thanh hữu lậu làm
thể.
6. Nhất thuyết bộ cho rằng thể của tất
cả pháp chẳng phải có thật, nên lấy âm
thanh, danh, cú vô lậu giả lập làm giáo thể.
Tóm lại, đức Phật tuyên thuyết giáo pháp,
mục đích khiến người ta nghe mà phát sinh
sự hiểu biết chân chính, nên các tông phái,
khi biện luận về giáo thể, cũng không ra
ngoài âm thanh, danh, cú, văn tự, v.v...,
nhưng chỉ vì tông thú khác nhau nên chia
ra giả, thực.
Cũng theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 1 phần đầu, thì các ngài Long
mãnh, Thanh biện cho rằng trong Thắng
nghĩa đế không thể bàn về giáo thể; còn trong
Thế tục đế thì đều lấy âm thanh, danh, cú,
văn tự... làm giáo thể.

Đại thừa nghĩa chương quyển 1 thì cho
rằng những pháp tương ứng với âm thanh,
văn tự, chương cú là giáo thể.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 8 phần trên,
nêu ra 3 thuyết:
1. Khi đức Phật còn tại thế, dùng thanh
(âm) làm kinh thể.
2. Sau khi Phật nhập diệt, dùng giấy
mực để lưu truyền giáo pháp nên lấy sắc
làm kinh thể.
3. Không nhờ vào lời dạy của người khác
hoặc giấy mực, chỉ tự mình tư duy mà tâm
và pháp hợp nhau nên lấy pháp làm kinh
thể.
Ba chủ trương trên đây chỉ giới hạn ở
thế giới Sa bà, vì chúng sinh ở thế giới này
chỉ có ba thức tai, mắt và ý là bén nhạy, còn
các thức khác thì chậm lụt, cho nên dùng
ba trần thanh, sắc và pháp làm thể. Nhưng
ở các quốc độ khác thì dùng cả sáu trần làm
kinh thể.
Ngoài ra, luận Du già sư địa quyển 81
thì nêu ra hai thứ kinh thể là Văn và Nghĩa,
cho rằng Văn là Sở y của kinh, Nghĩa là Năng
y của kinh.
Các nhà Duy thức cũng chia ra 2 chủ
trương:
1. Chủ trương đức Phật có nói pháp: Các
luận sư Hộ pháp, Tối thắng tử, Thân quang,
v.v... cho rằng bản nguyện của người nghe
là duyên, tương ứng với tâm thức của Như
lai mà có văn tự ý nghĩa, vì thế có nói pháp,
cho nên âm thanh, danh, cú và văn tự đều
là giáo thể vô lậu chân thiện.
2. Chủ trương đức Phật không nói pháp:
Các luận sư Long quân, Vô tính, v.v... cho
rằng đức Phật không dùng ngôn ngữ, không
có nói pháp, mà tất cả giáo pháp đều do tâm

thức của chính người nghe biến hiện ra, nếu
các pháp này hiện ở trong tâm hữu lậu, thì
lấy âm thanh, danh, cú, văn tự của vô lậu
giả làm giáo thể; còn nếu hiện trong tâm vô
lậu, thì lấy văn tự, ý nghĩa của vô lậu thật
làm giáo thể.
Còn Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 1, khi bàn về giáo thể, cho rằng các
tông Đại thừa có 4 lập trường sai biệt:
1. Đưa giả về thực: Lấy âm thanh làm
thể, rồi nương vào âm thanh mà giả lập
danh, cú, văn.
2. Giả, thực khác nhau: Chỉ dùng danh
GIÁO THỂ

G
1982
làm thể.
3. Giả, thực bàn chung: Lấy âm thanh
và danh làm thể.
4. Giả, thực đều dứt bặt: Chẳng có âm
thanh, chẳng phải danh, nói tức không nói,
cả hai đều không có.
Từ bốn lập trường trên đây, lại mở ra 10
môn để bàn rộng thêm.
[X. luận Đại tì bà sa Q.126; luận Câu xá
Q.1; Hoa nghiêm kinh sớ Q.3; Thành duy
thức luận thuật kí Q.1 phần trên].
GIÁO THIỀN NHỊ TÔNG
Gọi chung Giáo tông và Thiền tông.
Giáo tông là những tông phái được kiến
lập trên nền tảng giáo pháp do đức Phật nói,
như tông Thiên thai, tông Hoa nghiêm v.v...
Còn Thiền tông thì trực tiếp truyền thừa
tâm pháp của Phật, lấy “giáo ngoại biệt
truyền”, “bất lập văn tự” làm đặc trưng. Do
thiên kiến nên Giáo tông và Thiền tông
thường tranh luận phải trái.
Từ đời Tống về sau, Thiền tông hưng
thịnh, vì Giáo, Thiền cách li nên chùa viện
mới được chia ra Giáo viện và Thiền viện.
Ở đời Nguyên có thêm Luật viện, cho đến
đời Minh thì chùa viện lại được chia làm
3 loại là Thiền viện, Giảng viện và Giáo
viện.
Ngài Tông mật ở đời Đường và ngài Diên
thọ ở đời Tống có đề xướng chủ trương “Giáo
Thiền Dung Hòa Nhất Trí”.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.53; Thiền nguyên
chư thuyên tập đô tự Q.thượng phần 1 (Tông
mật)]. (xt. Giáo Viện).
GIÁO THỤ A XÀ LÊ

Cũng gọi là Giáo thụ sư.
Vị A xà lê dạy các giới tử về tác pháp uy
nghi trong giới tràng. Là một trong ba sư,
một trong năm vị A xà lê. Giới Tiểu thừa
lấy vị sư hiện tiền làm Giáo thụ a xà lê, cùng
với vị Yết ma a xà lê đều là những vị có năm
hạ trở lên. Giới Đại thừa viên đốn thì biệt
thỉnh bồ tát Di lặc làm Giáo thụ sư. Còn
trong đạo tràng Quán đính của Mật giáo,
thì Giáo thụ a xà lê là người dẫn giới tử vào
trong đạo tràng, chỉ dạy cách tung hoa và
việc tiến thoái.
[X. luật Ngũ phần Q.16; Tứ phần luật
hành sự sao Q.thượng phần 3]. (xt. Tam Sư
Thất Chứng, A Xà Lê).
GIÁO THỪA PHÁP SỐ
Gồm 40 quyển, do ngài Viên tịnh biên
soạn vào đời Minh.
Vì nhận thấy các bộ Tạng thừa pháp số,
Hiền thủ pháp số, v.v... còn thiếu sót rất
nhiều, nên ngài Viên tịnh thu tập tất cả danh
từ có liên quan đến pháp số trong các kinh
điển Phật giáo cũng như trong các tác phẩm
của Bách gia chư tử để biên soạn thành
sách này.
Nội dung được sắp xếp theo thứ tự pháp
số tăng lên, như bắt đầu ghi từ chữ “Nhất
tâm”, lần lượt đến “Bát vạn tứ thiên pháp
môn”, khiến người ta tra cứu rất tiện lợi,
trong đó có giải thích cả những danh số
của ngoại điển. Sách này dùng phương pháp
phân tích, so sánh, qui nạp thay thế cho
thuyết minh: Đây là một đặc sắc lớn của
bộ sách.
GIÁO TÍCH
Dấu tích của giáo pháp. Tức Thánh nhân
truyền bá giáo pháp, mỗi mỗi đều có lưu lại
dấu vết.

Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
thượng phần 1 đoạn 2 nói, Thánh nhân xuất
hiện, để lại khuôn phép cho người đời, gọi
là Giáo tích.
Kinh Báo ân quyển 1 nói, giáo tích của
GIÁO TÍCH

G
1983
Như lai tùy nghi mà có ba Tạng gồm chín
bộ loại.
Ngoài ra, phán thích về giáo tướng, gọi
là nghĩa Giáo tích. “Nghĩa giáo tích của các
kinh” nói trong Đại thừa nghĩa chương
quyển 1 chính là nghĩa này.
GIÁO TỔ
Người sáng lập ra giáo phái hoặc người
dắt dẫn tín ngưỡng.
Như trong Phật giáo, đức Phật chỉ dạy
hàng đệ tử phải nương theo chân lí, các đệ
tử được cảm hóa bởi nhân cách của Ngài
mà tin thờ Phật pháp. Như vậy, đối với hàng
đệ tử Phật, thì đức Thế tôn là vị Giáo tổ của
Phật giáo, là tinh thần căn bản của tín
ngưỡng Phật giáo.
Sự tồn tại của Giáo tổ chính là sự kết
hợp nhân cách về mặt tín ngưỡng, khiến
cho tổ chức đoàn thể tín ngưỡng có được
sức mạnh để phát triển. Do ý nghĩa cơ bản
ấy mà mỗi tông mỗi phái đều tôn sùng vị
Giáo tổ của mình một cách tuyệt đối.
GIÁO TRUYỀN NHAM TRUYỀN
Hai phương thức truyền pháp của phái
Ninh mã ba (Hồng giáo) thuộc Mật tông
Tây tạng.
Giáo truyền là theo phương thức thông
thường thầy truyền pháp cho đệ tử. Còn
Nham truyền là cách truyền thụ thần bí, kì
lạ. Theo truyền thuyết, cách truyền thụ này
bắt đầu từ việc Đại sư Liên hoa sinh đem
cất giấu nhiều loại kinh điển pháp yếu của
Mật thừa trong các hang núi, khe suối, để
người đời sau ai có duyên thì gặp được, nhờ
đó có thể tu tập và truyền bá.

Trong bộ Tây tạng cổ đại Phật giáo sử,
ngài Đôn châu pháp vương (1904-1987) có
giải thích về lịch sử của hai phương thức
truyền thừa này rất rõ ràng.
GIÁO TƯỚNG
I. Giáo Tướng.
Tướng trạng sai biệt của các giáo pháp
do đức Phật nói ra. Tức là điểm sai khác hay
những đặc trưng của mỗi giáo pháp. Nếu lại
căn cứ vào giáo tướng này mà tìm hiểu, giải
thích, phân biệt, thì gọi là Giáo tướng phán
thích, gọi tắt là Phán giáo, Giáo phán.
Nói một cách phổ thông, thì pháp môn
tìm hiểu về giáo tướng là thuộc phạm trù
nghiên cứu, học hiểu. Bởi thế các tông phái
lại thiết lập thêm pháp môn thực hành, hầu
mong hai môn học hiểu và thực hành đều
được xem trọng. Như tông Pháp tướng có
hai môn Giáo tướng và Quán đạo, tông
Thiên thai có hai môn Giáo tướng và Quán
tâm, còn Tịnh độ chân tông Nhật bản thì
có hai môn là Giáo tướng và An tâm.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.1].
II. Giáo Tướng.
Đối lại với Sự tướng.
Trong Mật giáo, các việc như: Kiến lập
pháp môn, tìm hiểu nghĩa lí sâu cạn, hoặc
tổ chức giáo lí, học hiểu giáo nghĩa để nghiên
cứu, giải thích thêm, v.v... đều gọi là Giáo
tướng. Trái lại, các pháp tu thực tế, thì gọi là
Sự tướng.
Trong Kim cương đính đại giáo vương
kinh sớ quyển 1, khi bàn về giáo tướng,
ngài Viên nhân của Nhật bản chia ra bốn
môn: Nói rõ về nguồn gốc của giáo, Biện
minh lí do phát khởi ra giáo, Giải thích
nghĩa cạn sâu của giáo và Nêu rõ nghĩa sai
khác của giáo.

(xt. Sự Tướng).
GIÁO TƯỚNG PHÁN THÍCH
Gọi tắt: Giáo tướng, Phán giáo, Giáo
phán, Giáo nhiếp.
Phân biệt, giải thích tướng trạng sai khác
GIÁO TƯỚNG PHÁN THÍCH

G
1984
của giáo pháp do đức Phật tuyên thuyết. Tức
là y theo hình thức, phương pháp, thứ tự,
nội dung, ý nghĩa, của giáo thuyết mà phân
loại và hệ thống hóa để nêu rõ chân ý của
đức Phật.
Đứng về mặt nội dung các kinh mà nói,
thì kinh Pháp hoa nêu ra sự sai khác giữa
Đại thừa và Tiểu thừa; kinh Lăng già nêu ra
chỗ sai khác giữa Đốn giáo và Tiệm giáo;
kinh Hoa nghiêm nói về Tam chiếu; kinh
Niết bàn nói Ngũ vị; kinh Giải thâm mật
nói rõ Tam thời, v.v... đó đều là đầu mối để
thành lập môn Giáo tướng phán thích.
Đứng về mặt nội dung các luận mà nói,
thì luận Đại trí độ nêu ra thuyết Tam tạng
và Ma ha diễn, Hiển lộ và Bí mật; luận Thập
trụ tì bà sa thì nêu thuyết Nan hành đạo và
Dị hành đạo. Các ngài Giới hiền, Trí quang
thì có thuyết Tam thời giáo.
Những cách phân loại trên đây, đại để là
dựa theo nội dung cạn sâu của giáo thuyết,
chứ không y cứ vào hình thức thuyết pháp
để phân biệt.
Các kinh luận được phiên dịch tại Trung
quốc không những không dịch theo thứ tự
thời gian thành lập kinh, mà nội dung giáo
lí cũng tựa hồ mâu thuẫn nhau, khiến cho
người mới học không dễ gì hiểu được nghĩa
lí sâu kín. Bởi thế, các bậc Đại đức cao minh
muốn nêu rõ lập trường giáo nghĩa của mình,
mới đem các giáo thuyết phồn tạp trong các
kinh luận ấy chỉnh lí và hệ thống hóa để
hướng dẫn người mới học, đồng thời, phán
định giá trị và giải thích phần giáo tướng.
Đây là lí do cắt nghĩa tại sao môn Giáo tướng

phán thích của Phật giáo Trung quốc đặc
biệt hưng thịnh.
Giáo tướng phán thích bắt đầu lưu hành
ở thời đại Nam Bắc triều, sau đó đến các đời
Tùy, Đường, các Giáo phán mới tiếp tục xuất
hiện. Giáo tướng phán thích được mở đầu
là nhờ bộ kinh Đại bát niết bàn do ngài Đàm
vô sấm dịch. Trong quyển 14 của kinh này
có ví dụ từ bò sinh ra sữa, từ sữa sinh ra lạc,
từ lạc sinh ra sinh tô, từ sinh tô sinh ra thục
tô, từ thục tô sinh ra đề hồ. Ví dụ này được
dùng để chỉ cho việc từ Phật sinh ra 12 bộ
loại kinh, từ đó sinh ra Tu đa la.
Các nhà phán giáo còn căn cứ vào thứ
tự kinh điển như: Kinh Phương đẳng, kinh
Bát nhã ba la mật, kinh Đại niết bàn v.v...
để một mặt biểu thị toàn bộ giáo nghĩa Phật
giáo có hệ thống, mặt khác, nêu rõ giáo nghĩa
ấy có cao thấp sâu cạn khác nhau, cho nên
cần phải lập Giáo tướng phán thích. Ngài
Trúc đạo sinh dựa theo lời thuyết pháp của
đức Như lai mà chia làm bốn loại pháp luân:
Thiện tịnh, Phương tiện, Chân thực, Vô dư
mà đề xướng thuyếtĐốn Ngộ Thành Phật.
Ngài Tuệ quán đời Lưu Tống đưa tư tưởng
này vào giáo phán, chia giáo pháp một đời
của đức Phật làm hai giáo Đốn, Tiệm, liệt
kinh Hoa nghiêm vào hàng Đốn giáo, còn
trong Tiệm giáo thì phân chia theo thứ tự
năm thời. Ngài Pháp vân nương theo kinh
Pháp hoa mà lập ra Tứ thừa giáo là Ngưu xa
(xe trâu), Dương xa (xe dê), Lộc xa (xe hươu),
Đại bạch ngưu xa (xe trâu trắng lớn). Ngài
Đàm vô sấm ở Bắc Lương lập Bán giáo, Mãn
giáo. Ngài Bồ đề lưu chi đời Bắc Ngụy lập
Nhất âm giáo, Đốn giáo, Tiệm giáo. Ngài
Tuệ quang thuộc phái Nam đạo tông Địa
luận, lập Đốn giáo, Tiệm giáo, Viên giáo,

rồi căn cứ vào tông chỉ này mà lập ra phán
giáo bốn tông là: Nhân duyên tông, Giả danh
tông, Cuống tướng tông và Thường tông.
Ngoài ra, Pháp hoa huyền nghĩa quyển
10 phần trên của ngài Trí khải nêu ra giáo
phán “Nam tam Bắc thất”(Nam ba Bắc bảy),
theo đó, các nhà phán giáo ở Giang nam
dựa vào hình thức nói pháp của đức Phật
mà lập ra ba giáo: Đốn, Tiệm, Bất định.
Trong đó, Tiệm giáo có các ngài:
1. Ngập pháp sư ở núi Hổ khâu nêu ra
Tam thời giáo là: Hữu tướng giáo, Vô tướng
giáo, Thường trụ giáo.
GIÁO TƯỚNG PHÁN THÍCH

G
1985
2. Tông ái, Tăng mân lại lập thêm Đồng
qui giáo vào sau Vô tướng giáo gọi chung là
Tứ thời giáo.
3. Tăng nhu ở chùa Định lâm, Tuệ thứ,
Tuệ quán lại thêm Bao biếm ức dương giáo
vào trước Đồng qui giáo mà cộng thành Ngũ
thời giáo.
Còn bảy nhà phán giáo ở miền Bắc là:
1. Ngài Lưu cầu ở núi Vũ đô phán lập
Ngũ thời giáo: Nhân thiên giáo, Hữu tướng
giáo, Vô tướng giáo, Đồng qui giáo, Thường
trụ giáo.
2. Ngài Bồ đề lưu chi lập Nhị giáo: Bán
tự giáo và Mãn tự giáo.
3. Ngài Quang thống lập Tứ tông: Nhân
duyên tông, Giả danh tông, Cuống tướng
tông và Thường trụ tông.
4. Ngài Tự quĩ ở chùa Hộ thân lập thêm
Pháp giới tông vào Tứ tông mà gọi chung là
Ngũ tông giáo.
5. Ngài An lẫm ở chùa Kì xà lập Lục
tông: Nhân duyên tông, Giả danh tông,
Cuống tướng tông, Chân tông, Thường tông,
Viên tông.
6. Một vị Thiền sư lập Hữu tướng Đại
thừa và Vô tướng Đại thừa.
7. Ngài Bồ đề lưu chi (có thuyết cho là
ngài Cưu ma la thập) lập Nhất âm giáo, tức
là đức Phật dùng một tiếng diễn nói chính
pháp, chúng sanh tùy theo mỗi loài mà đều
được giải thoát.
Trong Pháp hoa huyền nghĩa, ngài Trí
khải dựa theo kinh Pháp hoa lập ra ba loại
Giáo tướng và Ngũ thời bát giáo để bài bác
phán giáo của 10 nhà Nam, Bắc (Nam ba,

Bắc bảy), rồi dùng ba tướng dung hay không
dung về căn tính, thủy chung hay không thủy
chung về hóa đạo và xa gần hay không xa
gần về thầy trò mà cho rằng kinh Pháp hoa
hơn hẳn các kinh khác.
Ngũ thời là: Hoa nghiêm, Lộc uyển,
Phương đẳng, Bát nhã, Pháp hoa Niết bàn.
Ngũ thời này được phân loại theo thời gian
đức Phật nói pháp và theo căn cơ của chúng
sinh nghe pháp. Ngoài ra, hình thức, phương
pháp giáo hóa của đức Phật còn được chia
thành Hóa nghi tứ giáo(bốn giáo hóa nghi:
Đốn, Tiệm, Bí mật, Bất định) và Hóa pháp
tứ giáo(bốn giáo hóa pháp: Tạng, Thông, Biệt,
Viên).Nhưng phán giáo Hóa nghi, Hóa pháp
này thực ra đã được căn cứ theo thuyết của
các nhà Bắc, Nam, vì thế, có thể nói, phán
giáo ấy là tập đại thành phán giáo Nam
tam Bắc thất.
Ngoài ra, ngài Cát tạng của tông Tam
luận lập ra hai tạng Thanh văn, Bồ tát, trong
tạng Bồ tát lại chia ra ba pháp luân: Căn
bản, Chi mạt và Nhiếp mạt qui bản. Đây là
phán giáo Nhị tạng tam chuyển pháp luân.
Ngài Huyền trang của tông Pháp tướng
nương theo kinh Giải thâm mật và kinh Kim
quang minh lập ra Tam pháp luân là:
Chuyển pháp luân, Chiếu pháp luân và Trì
pháp luân. Đệ tử của ngài Huyền trang là sư
Khuy cơ phán lập Tam giáo bát tông, trong
Tam giáo lấy các nghĩa Tiểu thừa trong A
hàm làm Hữu giáo, Tam luận, Bát nhã là
Không giáo, còn Hoa nghiêm, Thâm mật,
Pháp hoa là Trung đạo giáo. Về Bát tông thì
lấy Độc tử bộ làm Ngã pháp câu hữu tông,
Tát bà đa bộ là Hữu pháp vô ngã tông, Đại
chúng bộ là Pháp vô khứ lai tông, Thuyết
giả bộ, Kinh bộ và luận Thành thực là Hiện

thông giả thực tông, Thuyết xuất thế bộ là
Tục vọng chân thực tông, Nhất thuyết bộ là
Chư pháp đãn danh tông, các kinh Bát nhã
và Trung luận, Bách luận là Thắng nghĩa
giai không tông, kinh Pháp hoa và Trung
đạo giáo của ngài Vô trước là Ứng lí viên
thực tông.
Trong Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí quyển 1, ngài Pháp tạng của tông Hoa
nghiêm, phê bình giáo phán của 10 nhà
trước nay, rồi lập ra giáo phán khác là Ngũ
giáo Thập tông. Ngũ giáo là: Tiểu thừa giáo,
Đại thừa thủy giáo, Chung giáo, Đốn giáo
GIÁO TƯỚNG PHÁN THÍCH

G
1986
và Viêngiáo. Còn Thập tông thì gồm sáu
tông trước trong Bát tông của ngài Khuy cơ,
thêm vào bốn tông nữa là: Nhất thiết giai
không tông, Chân đức bất không tông,
Tướng tưởng câu tuyệt tông và Viên minh
cụ đức tông.
Ngoài ra, còn có thuyết Ngũ giáo của ngài
Tông mật, thuyết Tam tông của ngài Diên
thọ, Thiền giáo luật tam học nhất nguyên
luận của ngài Trí húc đời Minh, v.v... Nhưng
nổi tiếng nhất trong các thuyết phán giáo
thì có: Ngũ thời bát giáo của ngài Trí khải,
Tam giáo bát tông của ngài Khuy cơ và Ngũ
giáo thập tông của ngài Pháp tạng.
Ở Nhật bản thì có giáo phán Hiển giáo,
Mật giáo và Thập trụ tâm của Đại sư Không
hải thuộc Chân tông, thuyết Ngũ thời ngũ
giáo của ngài An nhiên thuộc Thai mật,
thuyết Nhị song tứ trùng của ngài Thân loan,
thuyết Ngũ cương của ngài Nhật liên...
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.1; Đại thừa
huyền luận Q.5; Giải thâm mật kinh sớ Q.1;
Hoa nghiêm kinh sớ sao huyền đàm Q.4].
GIÁO TƯỚNG PHẦN
Đối lại với Hành nghi phần.
Phần trình bày về giáo nghĩa trong một
bộ sách gọi là Giáo tướng phần, còn phần
nói về phương pháp tu hành thực tiễn thì
gọi là Hành nghi phần. Như trong năm bộ
Sớ của Đại sư Thiện đạo thuộc tông Tịnh
độ, thì bộ Quán kinh sớ giảng nói về giáo
nghĩa là Giáo tướng phần, còn bốn bộ kia
nói về những phương pháp tu hành thực
tiễn thì là Hành nghi phần.
GIÁO TƯỚNG TAM Ý

Cũng gọi Tam chủng giáo tướng.
Tông Thiên thai cho rằng có ba điểm
khác nhau giữa kinh Pháp hoa và các kinh
khác trước thời Pháp hoa. Đó là:
1. Tướng căn tính dung hay không dung:
Khi đức Phật nói kinh Pháp hoa, căn tính
chúng sinh bằng nhau, không chia thông
lợi, ngu độn; mà giáo pháp chúng sinh nghe
cũng thuần là giáo pháp chân thực, cho nên
là Dung; còn các giáo pháp khác thì chân
thực và phương tiện xen lẫn, căn tính của
chúng sinh nghe pháp thì có thông lợi và
ngu độn, vì trình độ không giống nhau, cho
nên là Không dung.
2. Tướng hóa đạo thủy chung hay không
thủy chung: Giáo pháp kinh Pháp hoa xuyên
suốt ba đời, có thể diễn đạt hết chân ý của
đức Phật, cho nên là Thủy chung; còn các
giáo pháp khác vì phải thích ứng với thời
gian và căn cơ chúng sinh, nên có nhiều pháp
chưa phải là nghĩa chân thực, bởi thế không
là Thủy chung.
3. Tướng thầy trò xa gần hay không xa
gần: Kinh Pháp hoa chỉ ra rằng đức Thế tôn
từ đời quá khứ lâu xa đã thành Phật rồi, và
đệ tử Phật cũng đã có từ thời xa xưa ấy, chứ
không phải đời này đức Phật mới khai ngộ
và đệ tử Phật mới được giáo hóa, cho nên là
Xa gần; còn các giáo pháp khác thì cho rằng
đức Thế tôn mới thành Phật ở đời này và
các đệ tử Phật cũng mới là đệ tử Phật ở đời
này, cho nên là không Xa gần.
GIÁO UYỂN THANH QUI
Cũng gọi là Tăng tu giáo uyển thanh qui.
Gồm 2 quyển, do ngài Tự khánh biên
soạn vào năm Chí chính thứ 7 (1347) đời
Nguyên, thu vào Vạn tục tạng tập 101.
Sách này là bản sửa chữa và bổ sung

thêm cho bộ Thiên thai giáo uyển thanh
qui mà thành.
Nội dung chia làm 10 môn là: Chúc tán,
Kì nhương, Báo bản, Trụ trì, Lưỡng tự,
Nhiếp chúng, An cư, Giới khuyến, Chân
qui và Pháp khí. Mỗi môn đều được trình
bày rất rõ ràng. Sách này là tư liệu trọng yếu
GIÁO UYỂN THANH QUI

G
1987
để nghiên cứu về tổ chức và chế độ của tông
Thiên thai vào thời đại Tống, Nguyên.
Ngoài ra, Giáo uyển thanh qui còn có
hai bộ khác nữa: Một bộ do ngài Trí viên
(976-1022) soạn vào đời Tống, một bộ do
ngài Đạo trung (1653-1744) soạn vào đời
Thanh, mỗi bộ đều có 2 quyển.
GIÁO VIÊN
Cũng gọi là Giáo tự.
Đối lại với Thiền viện, Luật viện.
Danh từ gọi chung chùa viện của các tông
Thiên thai, Hoa nghiêm, Pháp tướng, Tịnh
độ, v.v...
Từ giữa đời Đường trở về sau, với đà phát
triển mạnh mẽ của Thiền tông, các chùa viện
tại Trung quốc đều gọi là Thiền viện, chứ
không chia Giáo, Luật. Đến đời Tống, các
tông khác như Thiên thai, Tịnh độ, v.v...
cũng hưng thịnh nên mới thiết lập Giáo viện
để tỏ rằng Thiền, Giáo ngang nhau.
Năm Đại trung tường phù thứ 4 (1011)
đời Tống, vua ban lệnh lấy viẹn Diên khánh
ở Tứ minh làm “Thập phương truyền giáo
trụ trì”, đó là Giáo viện đầu tiên. Năm
Nguyên hựu thứ 5 (1090), vua hạ chiếu đổi
Thượng thiên trúc thiền tự thành Giáo tự,
đó là khởi đầu Giáo tự. Năm Thiệu hưng 14
(1144), vua ra lệnh đổi viện Diên khánh
thành Tự. Năm Bảo khánh thứ 2 (1226),
Thiên thân vạn thọ Viên giác thiền tự được
đổi thành Thiên thai giáo tự... Đến năm
Hồng vũ 15 (1382) đời Minh, các chùa trong
nước được chia làm ba loại là: Thiền, Giảng,
Giáo, trong đó, Giảng tự là nơi giảng giải rõ
ràng ý nghĩa các kinh; Giáo tự là nơi nói

pháp tế độ lợi sinh, để răn dạy người đời.
Nhật bản từ thời Trung cổ trở về sau
cũng bắt chước chế độ này mà chia ra Giáo
viện, Thiền viện và Luật viện khác nhau.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.28; Tứ
minh giáo hành lục Q.1].
GIÁO VÕNG
I. Giáo Võng:Lưới giáo.
Chỉ cho sự giáo hóa của đức Phật. Tức ví
dụ chúng sinh như cá, giáo pháp của Phật là
lưới.
Như trong kinh nói: “Giăng lưới giáo của
Phật, trùm khắp biển pháp giới, vớt hết cá
người, trời, để lên bờ Niết bàn”. Nghĩa là sự
giáo hóa của đức Phật khiến cho chúng sinh
xa lìa bể khổ sinh tử, đến được bờ giải thoát
yên vui.
II. Giáo Võng:Lưới giáo nghĩa.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ví dụ người chấp trước vào giáo nghĩa
nên bị vướng mắc, không thấy được nghĩa
chân thực.
Bích nham lục tắc 78 (Đại 48, 205 trung),
nói: “Thấy người đi vào trong lưới giáo, bị
vướng vít, nửa say nửa tỉnh, hãy giúp họ
thoát ra ngay”.
GIÁO VƯƠNG HỘ QUỐC TỰ
Cũng gọi là Di lặc bát phan sơn tổng trì
Phổ hiền viện, Đông tự, Tả đại tự.
Chùa ở khu Hạ kinh thuộc thành phố
Kyoto, Nhật bản là Tổng bản sơn (chùa
Trung ương) của phái Đông tự, tông Chân
ngôn.
Chùa này vốn tên là Kim quang minh
Tứ thiên vương giáo vương hộ quốc tự bí
mật truyền pháp viện, được sáng lập vào
năm Diên lịch 15 (796) đời Thiên hoàng
Hoàn vũ.

Năm Hoằng nhân 14 (823), Thiên
hoàng Tha nga sắc ban chùa này cho ngài
Không hải –người vừa du học từ Trung
quốc trở về Nhật bản– và đổi tên là chùa
Giáo vương hộ quốc để làm đạo tràng
truyền bá tông Chân ngôn. Về sau, chùa
trải qua hai lần hỏa hoạn, đến đời Phong
GIÁO VƯƠNG HỘ QUỐC TỰ

G
1988
thần Tú cát và Đức xuyên Gia khang mới
được phục hưng.
Kiến trúc chùa viện mang phong cách
cung điện của các thời Liêm thương và Thất
đinh. Về phương diện hội họa, trong chùa
còn cất giữ bảy bức tượng của bảy vị tổ tông
Chân ngôn, bình phong sơn thủy, hai bức
mạn đồ la Kim cương giới và Thai tạng giới.
Về phương diện điêu khắc, các pho tượng
Mật giáo biểu hiện nét đặc trưng của thời kì
đầu thuộc thời đại Bình an.
Về những di vật văn hiến khác, thì có:
Thỉnh lai mục lục của ngài Không hải do
ngài Tối trừng chấp bút, Nhập đường cầu
pháp tuần lễ hành kí 4 quyển, Tất đàm tạng
2 tập của ngài Viên nhân.
GIÁO VƯƠNG KINH
Cũng gọi Đại giáo vương kinh.
Gồm 3 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 18.
Ngoài ra, trong các kinh điển thuộc hệ
thống Kim cương đính, còn có những bộ
mang tên Đại giáo vương là:
1. Kinh Kim cương đính nhất thiết Như
lai chân thực nhiếp Đại thừa hiện chứng đại
giáo vương 3 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường.
2. Kinh Phật thuyết nhất thiết Như lai
chân thực nhiếp Đại thừa hiện chứng tam
muội đại giáo vương 30 quyển; kinh Phật
thuyết bí mật tam muội đại giáo vương 4
quyển; kinh Phật thuyết nhất thiết Như lai
Kim cương tam nghiệp tối thượng bí mật
đại giáo vương 7 quyển; kinh Phật thuyết vô

nhị bình đẳng tối thượng du già đại giáo
vương 6 quyển, đều do ngài Thí hộ dịch vào
đời Tống.
3. Kinh Phật thuyết du già đại giáo vương
5 quyển, do ngài Pháp hiền dịch vào đời
Tống.
GIẢO LƯỢNG THÁN
Cũng gọi Cách lượng thán.
Cách so sánh để tán thán công đức.
Muốn tán thán (khen ngợi) một công
đức nào, thì trước hết hãy tạm nêu ra
một công đức lớn khác, để cho mọi người
biết phần lượng của công đức ấy, rồi đem
so sánh nó với công đức muốn tán thán,
thì sẽ biết sự to lớn của công đức muốn
tán thán, như cách tán thán công đức
trong phẩm Tùy hỉ công đức của kinh
Pháp hoa.
GIÁP ẤT ĐỒ ĐÊ VIÊN
Đối lại với Thập phương trụ trì viện.
Chế độ thầy trò truyền nối ngôi vị trụ trì
chùa viện.
Ở Trung quốc, từ đầu đời Tống trở đi,
khi vị trụ trì chùa viện thị tịch hoặc thôi
chức, thì theo thứ tự, vị đệ tử lớn nhất sẽ
thừa kế chức vụ ấy. Thông thường các chùa
viện đều áp dụng chế độ này.
Nhưng “Thập phương trụ trì viện” thì
khác hẳn, nghĩa là chức vụ trụ trì không bắt
buộc phải có quan hệ thầy trò, mà có thể
thỉnh cử các vị cao tăng, đại đức từ 10
phương đảm trách.
Chùa Giáo Vương Hộ Quốc
GIÁP ẤT ĐỒ ĐÊ VIÊN

G
1989
GIÁP LẬP
Những tờ giấy được gấp xếp thành hình
cánh hoa, đặt chung quanh phần trên của
Hoa túc (đồ đựng vật cúng), do tín đồ Phật
giáo Nhật bản sử dụng.
Nguyên gọi là Hưởng lập, tức là những
tờ giấy được gấp xếp,
đặt (lập) trong đồ
dùng đựng thức ăn
(hưởng thiện) cúng
dường trong pháp hội,
khiến cho Hoa túc
đựng đầy vật cúng mà
không bị rơi rớt, về
sau gọi sai là Giáp lập.
Nay được dùng làm
vật trang sức ở trước
bàn thờ Phật.
GIÁP MÃ
Vẽ hình tượng thần, Phật trên giấy, khi
cúng tế xong thì đem đốt. Đây là phong tục
dân gian.
Thiên hương lâu ngẫu đắc: “Dân gian vẽ
hình tượng thần, Phật trên giấy, tô mầu đỏ,
vàng, dùng để cúng tế, cúng xong đem đốt,
gọi là Giáp mã. Vì giấy này thần, Phật có
thể dùng làm phương tiện di chuyển, giống
như con ngựa”.
[X. truyện Thủy hử hồi 37].
GIÁP NIÊM PHẬT
Dùng âm điệu cao để xướng niệm danh
hiệu Phật trước và sau khi tụng kinh A di
đà. Một trong những cách xướng niệm danh
hiệu Phật của Phật giáo Nhật bản.
Về cách xướng niệm thì trước hết

xướng một câu “Na mô A di đà Phật”, kế
đến niệm hai lần “A di đà Phật”, thông
thường chỉ một mình vị chủ lễ xướng niệm,
khi đến chữ “Đà” của câu thứ nhất, thì cả
đại chúng cùng xướng tiếp theo từ chữ
“Phật”.
(xt. Hợp Sát).
GIÁP SÁT
Những ngôi chùa, Thiền viện (sát) được
xếp vào hàng đầu (giáp) ở Trung quốc hoặc
được xếp hàng đầu tại các châu.
Tức vào cuối thời Nam Tống đến đầu
đời Nguyên, ngoài năm núi, mười chùa ra,
các quan phủ còn kiểm tra, sắp xếp thứ tự
của các Thiền viện khác.
Cứ theo Thiền lâm tượng khí tiên quyển
1 chép, thì các Giáp sát ở Trung quốc, có
chùa Tập khánh núi Long sóc, chùa Hiển
báo núi Hoa nghiêm, các Giáp sát ở Nhật
bản, có chùa Phật tâm núi Bình an, chùa
Cảnh đức núi Linh qui, v.v...
Ngoài ra, còn nhiều Giáp sát khác được
ghi rõ trong hai tư liệu là: Phù tang ngũ sơn
kí và Hòa Hán thiền sát thứ đệ.
(xt. Quảng Châu Khúc Giang).
GIÁP SƠN
.....
I. Giáp Sơn.
Núi ở về mạn đông nam cách huyện
Thạch môn Lễ châu, phủ Nhạc châu, tỉnh
Hồ nam chừng 17km.
Vào năm Hàm thông 11 (870) đời vua Ý
tông nhà Đường, đệ tử nối pháp của ngài
Thuyền tử Đức thành là thiền sư Thiện hội
đến đây, sáng lập Thiền viện, xiển dương
tông phong, vang tiếng một thời.
II. Giáp Sơn.
Núi ở về phía nam cách huyện Đơn đồ,

phủ Trấn giang, tỉnh Giang tô khoảng 2km.
Trong núi có chùa Trúc lâm, từng là đạo
tràng của ngài Thiện hội.
III. Giáp Sơn(805-881).
Hoa Túc
GIÁP SƠN

G
1990
Tức là thiền sư Thiện hội sống vào đời
Đường.
(xt. Thiện Hội).
GIÁP SƠN HUY KIẾM
...........
Giáp sơn vung gương.
Tiếng dùng trong Thiền tông.
Gươm bát nhã sắc bén, chặt đứt tất cả
chấp trước.
Thung dung lục tắc 68 (Đại 48, 269 hạ),
ghi: “Vị tăng hỏi ngài Giáp sơn:
- Khi phủi hết bụi mà thấy Phật thì thế nào?
- Phải vung gươm ngay, nếu không thì
giống như ông chài ngồi trong tổ chim”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.5].
GIÁP TRỤ ẤN MINH
Ấn tướng và Chân ngôn (thần chú) của
Mật giáo.
Khi hành giả khởi tâm đại bi thệ nguyện
hóa độ người khác thì kết ấn tướng và tụng
chân ngôn này, cũng như mặc áo giáp, đội
mũ sắt (giáp trụ) bền chắc đi vào cõi sinh tử
hàng phục ma quân làm lợi ích cho chúng
sinh. Lúc ấy phải kết tụng Giáp trụ ấn minh
để gia trì năm chỗ trên thân thể.
Ngoài ra sau khi tu pháp Kim cương giới
đã chứng được đạo quả, hành giả kết tụng
ấn minh này để thành tựu công đức hóa
tha. Ấn này giống với “Hoàn kim cương giáp
ấn” của pháp Thai tạng giới.
Khi kết ấn này, trước hết, chắp hai tay
để rỗng ở giữa, đặt ở trước ngực, hai ngón
trỏ áp vào lưng đốt trên cùng của hai ngón
giữa, hai ngón cái dựng đứng và để sát vào
bên cạnh hai ngón giữa. Ấn này cũng chính

là Đại tam cổ ấn, biểu thị nghĩa mặc Kim
cương giáp trụ “Tâm, Phật và chúng sinh
đều bình đẳng”.
Chân ngôn là: Án (oô, qui mệnh) phạ
nhật ra ca phạ chế (vajra kavace, kim cương
giáp trụ) phạ nhật lí (vajri, kim cương) củ lô
(kuru, tác) phạ nhật ra phạ nhật lệ (vajra
vajre, kim cương cực kim cương) đà tông
(damam, thí ngã).
GIÁP TRỮ TƯỢNG
Cũng gọi Hiệp trữ tượng, Tắc tượng, Tức
tượng, Tất tượng, Trương quán tượng, Can
tất tượng.
Tượng được làm bằng đất (bùn), vải và
sơn. Tức là lấy vải gai đắp lên tượng mẫu
bằng đất, sau đó, sơn một lớp sơn mỏng cho
chắc, rồi trải thêm một lớp vải gai nữa, phết
sơn thêm cho dính chặt vào lớp vải trước,
cứ thế đắp thêm vải và phết thêm sơn, cho
đến khi đủ độ dày và cứng chắc, mới bỏ
khuôn đất ra, còn lại Giáp trữ tượng.
Ở Trung quốc từ xưa người ta đã dùng
vải hoặc rơm và sơn để làm mũ, kĩ thuật
này cũng đã được sử dụng để đắp tượng,
nhưng bắt đầu từ thời đại nào thì không
được rõ.
Pháp uyển tạp duyên nguyên thủy tập
mục lục trong Xuất tam tạng kí tập quyển
12, có chép việc Tiếu quốc Nhị đới tạo Giáp
trữ tượng, cho nên biết loại tượng này đã
được lưu hành từ thời Lục triều.
Năm Khai hoàng thứ 3 (583) đời Tùy có
ngài Pháp khánh ở chùa Ngưng quán tại
Kinh đô, tạo tượng Thích ca giáp trữ, vừa
đắp xong cốt tượng, chưa kịp vào vải và sơn
thì đã tịch.
Điều Cù
tát đán na

(Vu điền)
trong Đại
đường tây
vực kí quyển
12 có chép
việc nước Vu
điền thỉnh
được tượng
GIÁP TRỮ TƯỢNG
Đầu Tượng La Hán kiểu Giáp Trữ đời Liêu

G
1991
Phật đứng loại giáp trữ từ nước Khuất chi
(Cưu tư) về.
Tại Nhật bản, loại Tắc tượng ở thời đại
Thiên bình và loại Can tất tượng ở thời cận
đại, tương đương với Giáp trữ tượng ở Trung
quốc.
[X. Tục cao tăng truyện Q.25; Lạc dương
già lam kí Q.4; Đại Tống tăng sử lược
Q.thượng; Quảng hoằng minh tập Q.16;
Phật tổ thống kỉ Q.38].
GIÁP TỰ
Cũng gọi Kê long giáp tự.
Chùa ở mé tây núi Kê long, quận Công
châu, tỉnh Trung thanh nam, Hàn quốc.
Tương truyền chùa do hòa thượng A
đạo của Cao cú li sáng lập vào năm 420
Tây lịch. Vào thời đại Tân la thống nhất
(669-917), chùa trở thành đại đạo tràng của
tông Hoa nghiêm. Vào những năm 1592
và 1597, khi Phong thần Tú cát, người Nhật
bản, hai lần tiến quân đánh chiếm nước
này thì chùa được dùng làm căn cứ địa
kháng chiến chống ngoại xâm của Tăng
binh. Về sau, dân chúng cả nước rất cảm
động và thường ca tụng nghĩa cử bỏ mình
cứu nước này.
GIÁP XA NHƯ SƯ TỬ TƯỚNG
Tướng hai gò má đầy đặn như gò má của
sư tử vương. Là một trong 32 tướng của Phật
và Chuyển luân Thánh vương.
(xt. Tam Thập Nhị Tướng).
GIỚI
Phạm:Zìla.Pàli:Sìla.
Dịch âm: Thi la.
Những điều răn cấm do đức Phật đặt ra

khiến các đệ tử xuất gia và tín đồ tại gia giữ
gìn để ngăn ngừa tội lỗi. Là một trong 3
học, một trong 6 ba la mật, một trong 10 ba
la mật.
Cứ theo luận Bồ đề tư lương quyển 1,
thì Giới có 10 nghĩa: Tập cận, bản tính,
thanh lương, an ổn, an tĩnh, tịch diệt, đoan
nghiêm, tịnh khiết, đầu thủ và tán thán.
Giới là nền tảng thực tiễn của đạo Phật,
cho nên, cùng với định và tuệ được gọi chung
là Tam học, cũng là một trong năm phần
pháp thân, gọi là Giới thân. Lại tùy theo
bản chất mà Giới được chia làm 2 loại là:
1. Tính giới, cũng gọi Cựu giới, Chủ giới,
Tính trọng giới. Giới này bản chất là tội ác
(tức tính tội), như bốn giới nặng: giết hại,
trộm cướp, dâm dục (tà dâm) và nói dối.
2. Già giới, cũng gọi Tân giới, Khách
giới, Tức thế cơ hiềm giới, Li ác giới, Li giới.
Giới này bản chất không phải là tội ác, không
nằm trong bốn giới nặng nói ở trên. Đức
Phật chế giới này để ngăn ngừa sự chê cười
của thế gian.
Theo Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao quyển trung phần 1, thì Giới
được chia làm 4 là: Giới pháp, giới thể, giới
hạnh và giới tướng. Giới pháp là những phép
tắc do đức Phật chế định; Giới thể là thể
tính của giới, tức là cái không biểu hiện ra
bên ngoài, nhưng có công năng ngăn ngừa
tội ác; Giới hạnh là sự tu hành giữ giới; Giới
tướng là hình tướng giữ giới.
Luận Du già sư địa quyển 40 nêu ra Tam
tụ tịnh giới (cũng gọi Tam tụ giới, Tam tụ
thanh tịnh giới) là:
1. Nhiếp luật nghi giới(cũng gọi luật nghi
giới): Giữ gìn giới luật của Phật để ngăn ngừa
tội ác.

2. Nhiếp thiện pháp giới: Làm tất cả
các việc thiện.
3. Nhiếp chúng sinh giới(cũng gọi nhiêu
ích hữu tình giới): Giáo hóa làm lợi ích cho
chúng sinh.
Ma ha chỉ quán quyển 4 phần trên, nói
Giới có hai loại:
GIÁP TỰ

G
1992
1. Sự giới(cũng gọi Tùy tướng giới): Giới
có hình thức cụ thể, có khả năng dẫn đến
quả báo trong ba đường trời, người, a tu la.
2. Lí giới(cũng gọi Li tướng giới): Giới
không chấp vào hình tướng, mà an trụ trong
Tam quán Không Giả Trung.
Phật giáo Tiểu thừa đặt ra 5 giới, 8 giới,
10 giới(Thập thiện giới) cho người tại gia,
còn các giới Sa di, Sa di ni, Thức xoa ma na,
Tỉ khưu, Tỉ khưu ni dành cho hàng xuất
gia. Phật giáo Đại thừa chế định giới Bồ tát.
Giới Tiểu thừa(cũng gọi giới Thanh văn) cùng
với giới Đại thừa(cũng gọi giới Bồ tát), gọi
chung là Nhị giới.
Giới và Luật vốn khác nhau, nhưng người
đời sau thường dùng lẫn lộn. Thông thường,
Giới là những điều được nói trong tạng Luật
thuộc ba tạng, là một bộ phận của Luật;
còn Luật là những bộ sách giải thích rõ về
Giới và đặt ra những qui định xử phạt khi
phạm giới.
A. Nội dung giới Tiểu thừa.
Năm giới:
1- Không sát sinh. 2- Không trộm cướp.
3- Không gian dâm. 4- Không nói dối. 5-
Không uống rượu.
Tám giới:
Ngoài năm giới (trong đó, giới Không gian
dâm, ở đây là giới Không dâm dục) nói trên,
thêm vào ba giới nữa là: Không ngồi nằm
trên giường cao rộng sang trọng, Không xức
dầu thơm hoặc xem nghe múa hát, Không
ăn quá ngọ.
Năm giới và tám giới dành cho hàng
Ưu bà tắc và Ưu bà di, tức là tín đồ nam

nữ tại gia.
Mười giới:
1- Không sát sinh. 2- Không trộm cướp.
3- Không dâm dục. 4- Không nói dối. 5-
Không uống rượu. 6- Không xức dầu thơm
đeo tràng hoa. 7- Không xem nghe múa
hát. 8- Không ngồi nằm giường cao rộng.
9- Không ăn quá ngọ. 10- Không giữ tiền
bạc của báu.
Mười giới này dành cho Sa di và Sa di ni
xuất gia.
Sáu pháp giới(gọi tắt là Sáu pháp):
1. Không được đụng chạm đến thân
người đàn ông.
2. Không được lấy trộm tiền bạc của
người; nếu lấy từ bốn đồng tiền trở xuống
thì thiếu giới, có thể cho thụ lại. Nhưng nếu
lấy từ bốn đồng trở lên thì phải bị đuổi.
3. Không sát sinh, tức không được dứt
sự sống của chúng sinh.
4. Không nói láo dối.
5. Không ăn quá ngọ.
6. Không uống rượu.
Sáu giới này dành cho vị Sa di ni (Thức
xoa ma na) giữ gìn trong khoảng hai năm
trước khi thụ giới Cụ túc làm Tỉ khưu ni.
Giới Cụ túc(cũng gọi Cụ giới, Tiến cụ giới,
Cận viên giới, Đại giới).
Giới này dành cho các vị Tỉ khưu, Tỉ
khưu ni xuất gia thụ trì. Về số giới điều,
nội dung và nam nữ đều có khác. Theo
luật Tứ phần thì tỉ khưu 250 giới, tỉ khưu
ni 341 giới.
Hai chữ “Cụ túc” (Phạm: Upasaôpanna
hoặcUpasaôpadà) vốn có nghĩa ở gần
gũi bên chân (tòa ngồi) đức Thế tôn hoặc
tham gia Giáo đoàn, nhưng thông thường
được giải thích là “gần Niết bàn” theo dịch

ngữ Cận viên. Về sau lại cho rằng thụ giới
Tỉ khưu, giới Tỉ khưu ni là giới hoàn toàn
viên mãn, đối lại với năm giới, mười giới là
những giới chưa hoàn toàn đầy đủ. Đến
đây thì ý nghĩa của hai chữ Cụ túc rõ ràng
đã biến hóa.
B. Nội dung giới Đại thừa.
Kinh Phạm võng liệt kê 58 giới gồm 10
giới nặng và 48 giới nhẹ, gọi là Phạm võng
đại giới.
Mười giới nặng là: 1- Sát sinh. 2- Trộm
cướp. 3- Dâm dục. 4- Nói dối. 5- Mua bán
rượu. 6- Nói lỗi của bốn chúng (tức nói tội
GIỚI

G
1993
lỗi của Bồ tát tại gia, xuất gia và tỉ khưu, tỉ
khưu ni). 7- Khen mình chê người. 8- Bủn
xỉn không ưa bố thí tài pháp. 9- Sân hận
không chịu tha thứ lỗi lầm của người khác,
10. Phỉ báng Tam bảo.
Nếu Bồ tát tự mình vi phạm hoặc khuyến
khích người khác vi phạm mười giới này thì
cấu thành Phá môn tội, Truy phóng tội(tức
là tội Ba la di, tương đương với tội bị chặt đầu
theo luật pháp thế gian).
Còn 48 giới nhẹ bao gồm những giới như:
sơ suất đối với thầy, bạn, uống rượu, ăn
thịt, v.v... tương đối nhẹ, có thể sám hối là
được thanh tịnh.
Thuyết của tông Thiên thai cho rằng giới
có thể chia ra hai loại là Quyền giới và Thực
giới. Theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển 4
phần dưới, thì giới Tiểu thừa(năm giới, tám
giới, mười giới, sáu pháp và giới Cụ túc) và giới
Đại thừa(luận Du già sư địa, kinh Bồ tát thiện
giới)đều là Quyền giới (thô giới) chung cho
cả Tam thừa, còn Phạm võng đại giới là Thực
giới (diệu giới) dành riêng cho hàng Bồ tát
ngoài ba cõi. Nhưng diệu giới này vẫn còn
là giới tương đối, đến khi “Khai tam hội nhất”
(đưa quyền giáo Tam thừa qui về thực giáo Nhất
thừa)thì Pháp hoa Viên giáo cho rằng tất cả
giới luật đều là diệu giới tuyệt đối.
Về vấn đề này Phật giáo Nhật bản giải
thích xa hơn. Căn cứ vào lập trường “Khai
hiển” của Pháp hoa, ngài Tối trừng của Nhật
bản cho rằng 10 giới nặng và 48 giới nhẹ
trong kinh Phạm võng là do đức Phật Lô xá
na tuyên nói, lấy lợi tha làm gốc, Giới thể
một khi được trao thì không bao giờ mất,

Giới cảnh là cõi pháp không bờ bến, chẳng
hạn cuộc trong ba nghìn thế giới, Giới tướng
là Tam tụ tịnh giới, Giới trì (giữ gìn giới),
Giới phạm (vi phạm giới) đều không có phép
tắc nhất định đều có thể Thông thụ và Biệt
thụ khác nhau.
Tông Chân ngôn nói giới Tam muội da
(cũng gọi Tam ma da giới, Tam giới), nghĩa
là giới bình đẳng. Tức đứng trên lập trường
lí “Tam tam bình đẳng” mà nói, thì tam mật
thân khẩu ý của Phật và của chúng sinh là
tuyệt đối bình đẳng. Giới chân ngôn bí mật
này lấy tâm bồ đề thanh tịnh sẵn có của
chúng sinh làm giới thể và lấy muôn đức
của vô lượng pháp giới làm hành tướng.
Kinh Đại nhật nói bốn giới nặng là:
Không được bỏ chính pháp, không được bỏ
tâm bồ đề, đối với tất cả pháp không được
bủn xỉn keo kiệt, không được làm tổn hại
tất cả chúng sinh. Ngoài ra, 10 giới sau đây
cũng được coi là 10 giới nặng: Không lui
tâm Bồ đề, không bỏ Tam bảo, không chê
bai Tam bảo, không sinh tâm ngờ vực, không
làm cho người khác lui tâm bồ đề, không
dạy người phát tâm Nhị thừa, không vội nói
chỗ sâu xa kín nhiệm của Đại thừa, không
khởi tà kiến, không nói mình đã được đạo
vô thượng, buông bỏ tất cả những việc vô
ích.
Thông thường cho rằng người giữ giới
có thể được sinh ở cõi trời, cõi người, nhưng
thực thì giữ giới là một trong sáu ba la mật
là phương tiện tu đạo chính yếu để đạt tới
Niết bàn. Và cho người phá giới, sau khi
chết, sẽ phải rơi vào ba đường ác. Như luật
Tứ phần quyển 59 nêu ra năm lỗi của sự
phá giới:
1. Tự làm hại mình.

2. Bị người trí chê cười.
3. Tiếng xấu đồn đi khắp nơi.
4. Lúc hấp hối sinh tâm ân hận.
5. Sau khi chết rơi vào đường ác.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.1, Q.30,
Q.44; kinh Văn thù vấn Q.thượng; phẩm
Thánh hạnh trong kinh Đại bát niết bàn
Q.11 (bản Bắc); kinh Bồ tát thiện giới Q.4;
kinh Đại bảo tích Q.17; kinh Hoa nghiêm
Q.53 (bản dịch mới); luận Đại tì bà sa Q.44,
Q.123; luận Câu xá Q.18; luận Đại trí độ
Q.13; Q.22; luận Du già sư địa Q.41; luận
Thành thực Q.9; Đại thừa nghĩa chương
GIỚI

G
1994
Q.10; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.3 phần cuối; Tứ phần luật hành sự sao tư
trì kí Q.thượng, Q.trung; Hoa nghiêm kinh
sớ sao huyền đàm Q.3].
GIỚI
..
Phạm:Dhàtu.
Dịch âm: Đà đô.
Bao gồm các nghĩa: Tầng lớp, căn cơ, yếu
tố, nền tảng, chủng tộc.
I. Giới.
Tiếng dùng để gọi các phạm trù phân
loại, như sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân,
ý) tiếp xúc với sáu trần (sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp) mà sinh ra sáu thức (thức mắt,
thức tai, thức mũi, thức lưỡi, thức thân, thức
ý) hợp lại gọi là 18 giới.
Đất, nước, lửa, gió, không, thức gọi là
sáu giới: Dục giới, Sắc giới, Vô sắc giới gọi
là ba giới. “Giới” này gần như nghĩa cảnh
giới. Tông Duy thức gọi chủng tử của tất
cả pháp là giới. “Giới” này có nghĩa là yếu
tố, nguyên nhân.
[X. kinh Tạp a hàm Q.12; thiên Nhân
duyên trong Tương ứng bộ; kinh Hoa
nghiêm (60 quyển) Q.58; Pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.5 phần đầu].
II. Giới.
Ngữ căn (tiếng gốc) của động từ trong
chữ Phạm.
GIỚI BA
Dấu đốt hương (vết sẹo) còn lưu lại trên
thân thể của người thụ giới.
Trong giới đàn, người thụ giới Bồ tát,
sau khi đã chí thành sám hối, dùng đầu nén

hương đang cháy đốt một bộ phận nào đó
trên thân thể của mình để cúng dường chư
Phật, Bồ tát, cầu cho giới thể được thanh
tịnh. Bồ tát giới tại gia đốt ở cánh tay, Bồ tát
giới xuất gia đốt trên đỉnh đầu, cũng gọi là
“Hỏa thiêu Bồ tát đầu”(lửa đốt đầu Bồ tát).
Đốt giới ba vốn chẳng phải do đức Phật
dạy, cho nên ở Ấn độ nó không được thực
hành; nhưng khi Phật giáo truyền sang Trung
quốc mới có nghi thức này. Vì ở Trung quốc
giới tăng sĩ rất được vua chúa và dân chúng
tôn kính, để ngăn ngừa kẻ thế tục giả làm
tăng sĩ, nên triều đình nhà Đường ban sắc
lệnh cho chúng tăng, khi thụ giới, phải đốt
giới ba để phân biệt.
Ngoài ra, theo bài huyền đàm “Trung
quốc hòa thượng thụ giới thiêu hương ba
khảo chứng”(khảo chứng về sẹo đốt hương khi
thụ giới của chư tăng Trung quốc)nói, thì tương
truyền nguồn gốc của sự đốt hương trên đỉnh
đầu bắt đầu từ năm Chí nguyên 25 (1288)
đời vua Thế tổ nhà Nguyên, lúc đó, sa môn
Chí đức trụ trì chùa Thiên hi, mở giới đàn
truyền giới cho 7 chúng, có nghi thức đốt
hương trên đỉnh đầu để phát nguyện giữ giới
trọn đời.
GIỚI BA LA MẬT BỒ TÁT
Giới ba la mật, Phạm:Zìla-pàramità.
Dịch âm: Thi la ba la mật đa.
Dịch ý: Giới đáo bỉ ngạn(Giới đến bờ
bên kia).
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 2 bên trái bồ
tát Hư không tạng giữa viện Hư không tạng
trên Mạn đồ la Thai tạng giới của Mật giáo.
Mật hiệu là Thi la
kim cương, hình tam
muội da là Bảo châu.
Một trong 10 Bồ tát

ba la mật.
Trong Mạn đồ la
hiện nay, hình tượng
của Ngài ngồi tréo
chân trên hoa sen,
thân mầu da người,
mặc áo Yết ma, bàn
tay phải dựng đứng,
GIỚI BA LA MẬT BỒ TÁT
Bồ Tát Giới Ba La Mật
Mạn Đồ La Thai Tạng Giới

G
1995
ngón trỏ, ngón giữa co lại, cầm cây gậy ngắn,
trên đầu gậy có ba hạt châu tỏa sáng, bàn tay
trái úp trên đầu gối, mắt nhìn xuống bên phải.
Ấn khế và công đức của Ngài được ghi
chép trong kinh Kim cương đính du già thiên
thủ thiên nhãn Quán tự tại bồ tát tu hành
nghi quĩ quyển hạ. Khi kết ấn của Ngài thì
hai tay hướng vào trong bắt tréo lại, hai ngón
cái dựng thẳng. Chân ngôn là: “Án (oô, qui
mệnh) thí la (zìla, giới) đà lí nê (dhàraịi)
bà nga phạ để (bhagavatì, Thế tôn) hồng
hác (hùô ha#, biểu thị nghĩa chủng tử
không ô nhiễm)”.
Kết ấn này và tụng ba biến chân ngôn
có thể diệt trừ nghiệp chủng phá giới trong
vô lượng kiếp, đạt được công đức của Tam
tụ tịnh giới: Nhiếp luật nghi giới, Nhiếp thiện
pháp giới và Nhiêu ích hữu tình giới. Đây
tức là Giới ba la mật viên mãn.
Ngoài ra, thường dùng giới này để trang
nghiêm ba nhiệp: thân, khẩu, ý thì người
phạm tội nặng cũng được thanh tịnh, về sau,
tùy nguyện mà được sinh về Tịnh độ của
chư Phật.
[X. Thanh long tự nghi quĩ Q.trung; Thai
tạng giới thất tập Q.trung; Bí tạng kí].
GIỚI BẠN TỰ
........
Chỉ cho hai chữ (aô, ám) và (a#,
ác) của tự mẫu Tất đàm. Vì hai chữ này ở
khoảng giữa nguyên âm (ma đa) và phụ âm
(thể văn) nên gọi là Giới bạn (giới, ở giữa hai
bên; bạn, bên bờ, ven bờ). Chữ biểu thị
nghĩa chứng Bồ đề, chữ biểu thị nghĩa
nhập Niết bàn, còn hai cái chấm (:) thì biểu

thị nghĩa diệu quả Bồ đề và Niết bàn đã tận
cùng biên tế phiền não, sinh tử.
Ngoài ra, trong Tất đàm tam mật sao
quyển thượng phần trên, ngài Tịnh nghiêm
cho rằng hai chữ (llaô, lãm) và (kwa,
khất sái) là nghĩa Giới bạn.
[X. Tất đàm tự kí].
GIỚI BẢN
Phạm:Pràtimokwa.
Pàli:Pàtimokkha.
Dịch âm: Ba la đề mộc xoa.
Sách gom chép và xếp loại các giới điều
của tỉ khưu và tỉ khưu ni thụ trì, được rút ra
từ các bộ Quảng luật như luật Tứ phần, luật
Ngũ phần, v.v...
Trong tạng luậtPàli, thì nội dung của
kinh Phân biệt (Pàli:Sutta-vibhaíga) là
thuyết minh về các loại Giới bản, trong đó,
Giới bản của tỉ khưu liệt kê 227 điều, gồm:
- 4 pháp Ba la di (Pàli:Pàràjika).
- 13 pháp Tăng già bà thi sa (Pàli:
Saíghàdisesa).
- 2 pháp Bất định (Pàli:Aniyata).
- 30 pháp Ni tát kì ba dật đề (Pàli:
Nissaggiya-pàcittiya).
- 92 pháp Ba dật đề (Pàli:Pàcittiya).
- 4 pháp Ba la đề đề xá ni (Pàli:
Pàỉidesanìya).
- 75 pháp chúng học (Pàli:Sekhiya).
- 7 pháp Diệt tránh (Pàli:
Adhikaraịasamatha).
Giới bản của tỉ khưu ni liệt kê 311 điều,
gồm:
- 8 pháp Ba la di.
- 17 pháp Tăng già bà thi sa.
- 30 pháp Ni tát kì.
- 166 pháp Ba dật đề.
- 8 pháp Đề xá ni.

- 75 pháp Chúng học.
- 7 pháp Diệt tránh.
Ở Trung quốc, theo truyền thuyết, người
đầu tiên phiên dịch Giới bản là ngài Đàm
kha ca la, vào khoảng năm Gia bình (249-
254) đời Tào Ngụy, ngài đã dịch Tăng kì
giới tâm, tiếp theo là hai ngài Đàm ma trì và
Trúc phật niệm đã cùng dịch Thập tụng tỉ
khưu giới bản gồm 260 giới (hai quyển sách
trên đều đã thất lạc). Từ đó về sau, lần lượt
GIỚI BẢN

G
1996
có các ngài trải qua các thời đại:
- Đời Diêu Tần, ngài Cưu ma la thập
dịch Thập tụng tỉ khưu ba la đề mộc xoa
giới bản; ngài Phật đà da xá dịch Tứ phần
tăng giới bản, Tứ phần luật tỉ khưu giới bản,
Tứ phần luật tỉ khưu ni giới bản.
-Đời Lưu Tống, ngài Pháp dĩnh dịch
Thập tụng tỉ khưu ni ba la đề mộc xoa giới
bản; ngài Phật đà thập dịch Di sa tắc ngũ
phần giới bản.
- Đời Đông Tấn, ngài Phật đà bạt đà la
dịch Ma ha tăng kì luật đại tỉ khưu giới bản;
các ngài Pháp hiển và Giác hiền cùng dịch
Ma ha tăng kì tỉ khưu ni giới bản.
- Đời Lương thuộc Nam triều, ngài Minh
huy gom chép Ngũ phần tỉ khưu ni giới bản.
- Đời Đường, ngài Nghĩa tịnh dịch Thuyết
nhất thiết hữu bộ giới kinh; Căn bản thuyết
nhất thiết hữu bộ bật sô ni giới kinh.
- Đời Nguyên Ngụy, ngài Cù đàm bát
nhã lưu chi dịch Giải thoát giới kinh.
Gần đây, trong các kinh chép tay đào
được ở Đôn hoàng, có Thập tụng tỉ khưu
ni ba la đề mộc xoa giới bản được suy đoán
là do ngài Cưu ma la thập dịch. Tại
Turkewtan ở vùng Trung á, người ta cũng
tìm thấy bản cũ đã rách của Giới bản Hán
dịch. Rồi ông P. Pelliot người Pháp cũng
đã phát hiện Giới bản bằng tiếng Phạm,
nội dung rất giống với Thập tụng giới bản,
có thể đó là bản dịch khác của Thập tụng
giới bản Hán dịch.
Trong Cam châu nhĩ (Bka#-#gyur) của
Đại tạng kinh Tây tạng có bảnSo-so-tharpa#
i-mdo, tương đương với Tỉ khưu giới

bản, liệt kê 253 giới và bản Dge-sloị-ma#i
so-thar-gyi-mdo, tương đương với Tỉ khưu
ni giới bản, gồm có 364 giới.
Giữa các bộ phái Phật giáo Tiểu thừa, sự
truyền thừa Giới bản cũng có khác nhau,
như: Pháp tạng bộ truyền Tứ phần tỉ khưu,
tỉ khưu ni giới bản vàPàli giới bản, Hóa địa
bộ truyền Di sa tắc ngũ phần tỉ khưu, tỉ khưu
ni giới bản, Tát bà đa bộ truyền Thập tụng
tỉ khưu, tỉ khưu ni giới bản, Ca diếp di bộ
truyền Giải thoát giới kinh, Đại chúng bộ
truyền Ma ha tăng kì tỉ khưu, tỉ khưu ni giới
bản; Thuyết nhất thiết hữu bộ thì truyền
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tỉ khưu,
tỉ khưu ni giới bản.
Giới bản được truyền ở Tây tạng hiện
nay là thuộc Thuyết nhất thiết hữu bộ. Ngoài
ra, trong giới Đại thừa, có Bồ tát giới bản
do ngài Đàm vô sấm dịch được rút ra từ
luận Bồ tát địa trì và Bồ tát giới bản do ngài
Huyền trang dịch được rút ra từ luận Du
già sư địa.
[X. kinh Cù mặc mục kiền liên trong
Trung a hàm Q.36; kinh Phạm võng Q.hạ;
Tứ phần giới sớ Q.thượng; Xuất tam tạng
kí tập Q.11; Khai nguyên thích giáo lục
Q.15; R. Hocrnle: Manuscript remains of
Buddhist Literature found in E. Turkestan,
vol. I].
GIỚI CẤM THỦ KIẾN
Giới cấm thủ, Phạm: Zìla-vrataparàmarza.
Cũng gọi là Giới thủ kiến, Giới đạo kiến.
Gọi đủ: Giới cấm đẳng thủ kiến.
Vọng kiến sai lầm khởi lên từ những
giới cấm phi lí, phi chính đạo. Là một trong
năm kiến, một trong 10 tùy miên, một
trong 4 thủ.
Như cho rằng bò, chó sau khi chết được

sinh lên cõi trời, bèn bắt chước hành vi của
bò, chó, ăn cỏ ăn phân, tu các hạnh chẳng
phải nhân của đạo giải thoát, mà lầm chấp
đó là nhân của đạo giải thoát.
[X. luận Câu xá Q.19; luận Thành duy
thức Q.6; luận Đại trí độ Q.22; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1; luận Đại tì
bà sa Q.49; luận A tì đạt ma thuận chính
lí Q.47]. (xt. Thập Tùy Miên, Ngũ Kiến,
Tứ Thủ).
GIỚI CẤM THỦ KIẾN

G
1997
GIỚI CẤP THỪA HOÃN
Giới là những điều răn cấm do đức Phật
chế định; Thừa là các giáo pháp do đức Phật
tuyên nói. Cấp là vội gấp, Hoãn là chậm rãi.
Giới cấp nghĩa là siêng năng tinh tiến giữ
giới, Thừa hoãn nghĩa là biếng nhác không
thích nghe pháp. Là một trong Giới thừa
tứ cú.
Hạng căn cơ này tuy được sinh ở cõi
người, cõi trời nhưng vì đam mê thú vui
cõi người, cõi trời, nên không thích nghe
pháp.
(xt. Giới Thừa Tứ Cú).
GIỚI CHÂU
I. Giới Châu.
Giới luật ví như viên ngọc minh châu
trong sáng, không tì vết, có thể làm đẹp thân
người, cho nên đệ tử Phật phải siêng năng
tinh tiến tu tịnh giới, như gìn giữ ngọc minh
châu trong mình.
Đường đại tông văn: “Giới châu cầm ở
tay, gương sáng ở trong lòng”.
Kinh Phạm võng (Đại 24, 1104 thượng),
nói: “Giới như vầng nhật nguyệt, cũng như
ngọc anh lạc”.
II. Giới Châu(985-1077).
Vị tăng ở đời Tống, họ Hoàng, tự Diệu
chi.
Sư siêng học từ thủa nhỏ, thờ ngài Pháp
tính Tử quang làm thầy, thường tập giảng
kinh. Sau khi xuống tóc, sư thích tu thiện
căn, xem nhiều kinh sách, giỏi văn chương,
người thời bấy giờ tôn xưng sư là “Mặc thư”
(Sách không lời).
Ngoài ra, sư còn học Thiền với thiền sư

Pháp hải Hoài yếu.
Sư có tác phẩm: Tịnh độ vãng sinh truyện
và Bi kí truyện tự.
[X. Thích môn chính thống Q.8].
GIỚI DANH
Cũng gọi là Pháp danh.
Tên do vị Giới sư đặt cho người tín đồ
khi thụ giới Tam qui để trở thành đệ tử
Phật.
(xt. Pháp Danh).
GIỚI ĐÀN
Nơi cử hành nghi thức thụ giới và thuyết
giới. Đàn là cái nền đất được đắp hơi cao
hơn mặt đất trong giới trường.
Giới trường vốn không cần xây cất nhà
cửa, chỉ cần kết giới làm dấu trên bất cứ chỗ
đất trống nào là được; nhưng để đề phòng
mưa gió, từ xưa đã thực hành cả hai nghi
thức thụ giới trong nhà và kết giới thụ giới
ngoài chỗ đất trống. Ấn độ thời xưa, lúc ban
đầu, thường tác pháp ngoài trời, chứ không
lập đàn riêng.
Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển thượng
chép, thì bồ tát Lâu chí xin đức Phật cho
phép làm một giới đàn để truyền giới cho
các tỉ khưu, đức Phật hứa khả, do đó, một
Giới đàn được dựng lên ở phía đông nam
ngoại viện tinh xá Kì viên. Về hình thức
giới đàn, trong Đại đường tây vực cầu pháp
cao tăng truyện quyển thượng, ngài Nghĩa
tịnh miêu tả giới đàn ở chùa Na lan đà tại
Trung Ấn độ như sau: “Vuông vức mỗi bề
hơn một trượng; chung quanh giới đàn xây
tường gạch, cao chừng hai thước, chỗ ngồi
trong tường cao khoảng năm tấc”.
Ở Trung quốc, tương truyền Giới đàn
đầu tiên là giới đàn do ngài Đàm kha ca la
xây dựng ở Lạc dương vào khoảng các năm

Gia bình, Chính nguyên (249-256) đời Tào
Ngụy. Từ đời Tấn, Tống về sau, ở miền Nam
lập rất nhiều giới đàn, như: Giới đàn ở chùa
Ngõa quan tại Dương đô (Nam kinh) do ngài
Pháp hộ lập vào đời Đông Tấn, các giới đàn
GIỚI ĐÀN

G
1998
ở Thạch thành, tỉnh Sơn tây và ở Phần
dương, tỉnh Chiết giang, do ngài Chi đạo
lâm thiết lập, v.v... tất cả có tới hơn 300 giới
đàn, nhưng hình thức của các giới đàn ấy
như thế nào, thì ngày nay không thể khảo
cứu được.
Đến năm Càn phong thứ 2 (667) đời
Đường, luật sư Đạo tuyên thiết lập Giới đàn
tại chùa Tịnh nghiệp ở ngoại ô thành phố
Trường an, với chiều cao 7 thước 7 tấc (Tàu)
gồm 3 tầng: tầng dưới rộng 2 trượng 9 thước
8 tấc, cao 3 thước, tầng giữa rộng 2 trượng 3
thước, cao 4 thước 5 tấc, tầng trên vuông
vức mỗi bề 7 thước, cao 2 tấc. Chung quanh
mỗi tầng đều có khắc những hình sư tử thần
vương. Đồng thời, ngài Đạo tuyên soạn “Giới
đàn đồ kinh”, trong đó ngài trình bày rất rõ
ràng, chi tiết về nguồn gốc, tên gọi và hình
dáng giới đàn, từ đó giới đàn mới có hình
thức nhất định. Và cũng từ đó, trào lưu kiến
lập giới đàn thịnh hành trên khắp nước, kể
cả công và tư.
Niên hiệu Vĩnh thái năm đầu (765), vua
Đường Đại tông ban lệnh kiến lập giới đàn
Phương đẳng ở chùa Đại hưng thiện, đồng
thời, sắc lệnh cho tăng ni trong kinh thành
mỗi bên đều thỉnh cử 10 vị Đại đức lâm
đàn. Đây là lần đầu tiên Đại đức lâm đàn
được thiết lập, tức là “Tam sư thất chứng” ở
đời sau. Giới đàn Phương đẳng là giới đàn
Đại thừa, đàn pháp tuy y theo các bộ luật,
nhưng người thụ giới phải phát tâm bồ đề
rộng lớn, đó là điểm đặc biệt khác với giới
đàn Tiểu thừa.
Năm 754, ngài Giám chân từ Trung

quốc vượt biển sang Nhật bản, ít lâu sau,
ngài xây cất giới đàn ở trước điện Đại Phật
của chùa Đông đại: Đây là giới đàn đầu
tiên tại Nhật bản. Kiểu mẫu giới đàn này
được căn cứ theo bộ “Giới Đàn Đồ Kinh”
của ngài Đạo tuyên.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng phần 2 tiết 1; Phật tổ thống kỉ
Q.36, Q.39; Phật tổ lịch đại thông tải Q.18;
Đại tống tăng sử lược Q.hạ; Thích thị kê
cổ lược Q.3, Q.4; Đạo tuyên luật sư cảm
thông lục].
GIỚI ĐÀN ĐƯỜNG
Cũng gọi là Giới đường.
Tòa nhà bên trong có thiết lập Giới đàn
để cử hành nghi thức thụ giới tại Nhật bản.
Ở Trung quốc không có loại nhà này, mà
chỉ kiến lập giới đàn thôi.
GIỚI ĐÀN THẠCH
Cũng gọi Kết giới thạch.
Tấm bia đá dựng
ở trước cửa chùa viện
của Luật tông hoặc
Thiền tông. Thông
thường trên bia có
khắc dòng chữ: “Bất
hứa huân tửu nhập
sơn môn” (Cấm mang
rượu, thịt vào chùa).
Không rõ nguồn gốc, nhưng theo Hoàng bá
thanh qui thì tấm bia Giới đàn này cao 7
thước (Tàu) rộng 1 thước 2 tấc.
(xt. Kết Giới Thạch).
GIỚI ĐÀN VIÊN
Vào năm 754, sau khi từ Trung quốc đến
Nhật bản, ngài Giám chân trụ ở chùa Đông
đại tại Nại lương (Nara); ít lâu sau, ngài kiến
lập Giới đàn ở trước điện Đại Phật để truyền

trao giới Bồ tát cho 400 người từ Thiên hoàng
Thánh vũ trở xuống: Đó là nguồn gốc của
sự thụ giới tại Nhật bản. Không bao lâu,
giới đàn này được dời sang phía tây điện Đại
Phật và được xây cất thành Viện giới đàn
đầu tiên ở nước này. Về sau, Viện này bị
thiêu hủy. Giới đàn hiện nay do ngài Huệ
GIỚI ĐÀN VIÊN
Tấm Bia Đá
Dựng ngoài cửa các chùa

G
1999
quang ở chùa Linh vân tại Giang hộ kiến
trúc vào năm 1733, thờ tượng Tứ thiên
vương của thời Bình an.
GIỚI ĐAO
Phạm:Zastraka.Pàli:Satthaka.
Cũng gọi Đao tử.
Con dao nhỏ hình bán nguyệt dùng để
cắt móng tay, cạo tóc hoặc cắt vải để may vá
quần áo. Là một trong 18 vật thường dùng
của tỉ khưu.
Bởi vì, đức Phật cấm không được chặt,
đốn tất cả cỏ cây, cho nên con dao mà vị tỉ
khưu dùng được gọi là Giới đao.
Đại tống tăng sử lược quyển thượng nói,
Giới đao là đạo cụ, tượng trưng đoạn trừ
tất cả điều ác. Bởi thế, ngoài giá trị thực
dụng ra, Giới đao còn biểu thị ý nghĩa về
mặt tinh thần.
Cứ theo luật Thập tụng quyển 37 và
Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 3, thì tỉ khưu
được dùng con dao hình bán nguyệt để cắt
may; loại lớn, dài 6 ngón tay, loại nhỏ, dài
4 ngón tay, loại vừa, dài từ khoảng 4 đến 6
ngón tay. Hình dáng giống như cánh chim
hoặc cánh gà, nhưng không được dùng dao
nhọn.
Ngoài ra, theo Tạp kiền độ trong luật
Tứ phần quyển 51, đức Phật cho phép tỉ
khưu, được giữ dao cạo tóc và để trong bao
dao, còn dao cắt móng tay thì đựng trong
cái ống.
Gần đây, ở Bzklik của Thổ lỗ phồn tại
vùng Trung á, người ta đã phát hiện bức
bích họa thời xưa, trong đó có vẽ con dao
cạo tóc hình bán nguyệt. Do đó mà được

biết hình dáng dao cạo tóc và dao cắt may
giống nhau. Hiện nay tại Ấn độ người ta
vẫn còn sử dụng dao cạo tóc hình bán nguyệt.
[X. phẩm Kệ tụng trong kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.6; kinh Đại bảo tích Q.56;
luật Ngũ phần Q.26; luật Thập tụng Q.39;
Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.11; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ phần
1; Thích thị yếu lãm Q.trung; Tổ đình sự
uyển Q.8].
GIỚI ĐẠO
.....
Ranh giới giữa Hội mạn đồ la này với
Hội mạn đồ la khác trong Mật giáo. Có các
loại như sau:
1. Tam cổ giới đạo: Giới đạo đặt chày ba
chĩa.
2. Nhất cổ giới đạo: Giới đạo đặt chày
một chĩa.
3. Ngũ sắc giới đạo: Giới đạo vẽ năm mầu
trắng, đỏ, vàng, xanh và đen.
4. Tam sắc giới đạo: Giới đạo vẽ ba mầu
trắng, đỏ, vàng.
5. Nhất sắc giới đạo: Giới đạo chỉ có
thuần một mầu trắng.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.6; Từ thị bồ tát
nghi quĩ Q.hạ].
GIỚI ĐẠO THÂN PHƯỢC
Phạm: Zìla-vrata-paràmarza-kàyagrantha.
Pàli: Sìlabbata-paràmàsa-kàyagantha.
Cũng gọi Giới thủ thân phược, Giới thủ
thân hệ.
GIỚI ĐẠO THÂN PHƯỢC
Viện Giới Đàn chùa Đông Đại

G
2000
Mê chấp tà giới của ngoại đạo, khởi lên
hoặc nghiệp trói buộc thân mình, không
được giải thoát. Là một trong Tứ phược.
Vì các tà giới ấy chẳng phải là giới mà
cưỡng đặt tên giới, cho nên gọi Giới đạo(ăn
trộm giới), vả lại có nghĩa cố chấp chặt lấy
nên gọi là Giới thủ.
[X. luận Tì bà sa Q.2; Hoa nghiêm kinh
Khổng mục chương Q.3]. (xt. Tứ Phược).
GIỚI ĐIÊP
Giấy chứng nhận cấp phát cho tăng ni
sau khi thụ giới.
Cứ theo Thích thị kê cổ lược quyển 3
chép, thì vào năm Đại trung thứ 10 (856),
vua Đường Đại tông bổ nhiệm pháp sư Biện
chương làm bậc Thủ tọa của ba giáo (Đạo,
Phật, Nho), thừa lệnh cấp phát giới điệp cho
tăng ni thụ giới. Đây là sự kiện mở đầu việc
cấp giới điệp chính thức cho tăng ni thụ giới
tại Trung quốc. Trước đó, vào năm Khai
nguyên 17 (729), vua Huyền tông ra lệnh
cho tăng ni trong nước cứ ba năm đăng kí
một lần. Năm Thiên bảo thứ 6 (747), vua
lại ban chiếu cho tất cả tăng ni trong nước
đều phải lệ thuộc vào Lưỡng nhai công đức
sứ và do Thượng thủ tỉnh Từ bộ cấp giấy
chứng minh, gọi là Từ bộ điệp.
Vào thời Đường, Tống, khi tăng ni xuất
gia phải lãnh độ điệp(giấy chứng nhận xuất
gia), đến khi thụ giới phải xuất trình độ điệp
mới được cứu xét cho thụ và được cấp Giới
điệp. Cả Độ điệp và Giới điệp đều do quan
chức nhà nước ban phát. Khoảng năm Hồng
vũ đến năm Vĩnh lạc (1368-1424) đời Minh,
nhà vua ba lần ra lệnh cấp phát bản sao giới

điệp cho tăng ni để mang theo trong mình,
phàm khi đi qua cửa ải hoặc những nơi hiểm
yếu, tăng ni phải xuất trình giấy ấy mới được
cho qua.
Đến đời Thanh, bắt đầu từ năm Ung
chính, chế độ Độ điệp được bãi bỏ, tăng ni
xuất gia không hạn chế nữa, chùa viện các
nơi được tự do truyền giới và cấp phát Giới
điệp. Từ thời Dân quốc (1911) trở đi, cũng
chỉ còn chế độ Giới điệp và do Hội Phật
giáo Trung quốc cấp phát.
Tại Nhật bản, từ năm Thiên bình thắng
bảo (749-756) trở về sau mới bắt đầu cấp
phát giới điệp cho người thụ giới và có chữ
kí của Tam sư thất chứng.
[X. Kinh luật giới tướng bố tát quĩ nghi;
điều Sa di đắc độ, chương Đại chúng trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.hạ; Đại tống
tăng sử lược Q.trung; Thích thị yếu lãm
Q.thượng; Thích thị kê cổ lược Q.4; Ngụy
thư Thích lão chí thứ 20]. (xt. Độ Điệp).
GIỚI ĐỊNH TUÊ
Cũng gọi Tam học, Tam vô lậu học.
Giới luật, Thiền định, Trí tuệ.
Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập quyển
4, thì Giới là ngăn ngừa những điều sai quấy,
chặn đứng các việc xấu ác; Định là dứt tư
lự, lắng các duyên; Tuệ là phá ác, chứng chân.
Tu học ba pháp này có thể chứng được
Thánh quả vô lậu.
1. Giới học: Tiểu thừa có 5 giới, 8 giới,
10 giới, 250 giới; Đại thừa có tam tụ tịnh
giới, 10 giới nặng, 48 giới nhẹ.
2. Định học: Tiểu thừa có Tứ thiền định,
Tứ vô sắc định, Cửu tưởng, Bát bối xả, v.v...
Đại thừa còn thêm Cửu chủng đại thiền,
Bách bát tam muội, Bách nhị thập tam
muội...

3. Tuệ học: Tiểu thừa có quán Tứ đế,
Thập nhị nhân duyên; Đại thừa có quán
Chân như, Thực tướng.
Ngoài ra, trong các kinh luận, hai chữ
“Tăng thượng” nghĩa là thù thắng, thường
được đặt thêm vào trước giới, định, tuệ, như:
Tăng thượng giới (Phạm: Adhizìla), Tăng
thượng tâm (Phạm:Adhicitta, tức Định học)
và Tăng thượng tuệ (Phạm:Adhiprajĩà).
GIỚI ĐỊNH TUÊ

G
2001
[X. kinh A hàm Q.29; luận Du già sư địa
Q.28; luận Đại tì bà sa Q.1; Đại thừa nghĩa
chương Q.10; Đại tạng pháp số Q.9]. (xt.
Tam Học).
GIỚI ĐỘ
Vị tăng thuộc Luật tông ở đời Nam Tống,
tự Chuyết am.
Sư xuất gia ở chùa Thê tâm, theo ngài
Nguyên chiếu học luật Tứ phần. Cuối đời,
sư ở chùa Cực lạc tại Dư diêu, dốc lòng tu
tịnh nghiệp, phát nguyện vãng sinh.
Một hôm, sư lâm bệnh, viết kệ di chúc,
từ biệt mọi người bảo đại chúng tụng kinh
Quán vô lượng thọ, lúc tụng đến chỗ Pháp
thân quán, sư lớn tiếng niệm Phật và ngồi
kết già thị tịch. Những sự tích khác về sư
không được rõ.
Sư để lại các tác phẩm: Quán kinh sớ
chính quán kí 3 quyển, A di đà kinh sớ văn
trì kí 3 quyển, Quán kinh phù tân luận 1
quyển.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.28; Tịnh độ thánh
hiền lục Q.4].
GIỚI ĐỨC (1909-?)
Vị tăng Trung quốc thời hiện đại, người
Giang đô, tỉnh Giang tô, họ Phùng, hiệu
Thiên thành.
Năm Dân quốc 12 (1923), sư y vào hai
vị Hòa thượng là Trí văn và Lãng văn xuất
gia ở chùa Phúc thiện tại Thai bá thuộc
Dương châu. Mùa xuân năm Dân quốc 15
(1926), sư thụ giới Cụ túc ở núi Bảo hoa tại
Nam kinh.
Sư lần lượt tốt nghiệp Học viện Pháp
giới tại Thường thục, viện Tăng học ở Hàng

châu, viện Phật học Mân nam ở Hạ môn.
Sư từng giữ các chức vụ Trợ giáo viện Phật
học Mân nam, Giám viện chùa Thiên ninh
ở Hàng châu.
Năm Dân quốc 38 (1949), sư được hai
ngài Đại tỉnh và Từ hàng giới thiệu sang Đài
loan tùy duyên thuyết pháp. Sau, sư thay
thế pháp sư Chứng liên trù hoạch việc xây
dựng tinh xá Trúc lâm, rồi lại sáng lập chùa
Pháp vân ở Đài bắc, tiếp nhận chùa Diệu
pháp ở Tân điếm.
Sư nghiên cứu sâu rộng Pháp tướng duy
thức học và luận lí Nhân minh, đặc biệt
thôngthạo các nghi thức tán tụng của Phật
giáo. Sư rất tinh tường về thanh qui tùng
lâm và pháp tắc truyền giới của Bảo hoa sơn,
nhờ thế sư được nổi tiếng trong giáo giới.
Sư có các tác phẩm: Thường châu Thiên
ninh tự xướng tụng, Nam kinh Bảo hoa sơn
đại bản diệm khẩu.
Ngoài ra, sư còn soạn các bài hoằng pháp
đăng rải rác trên các đặc san Phật giáo.
GIỚI HẢI
Ví dụ giới luật thanh tịnh như nước biển
lớn.
Ma ha chỉ quán quyển 2 phần dưới (Đại
46, 19 trung), nói: “Xác chết trong biển giới,
phải theo luật trục xuất”. Nghĩa là biển cả
không dung chứa xác chết, bị sóng gió đưa
vào bờ. Tỉ khưu phạm bốn tội nặng(sát sinh,
trộm cướp, dâm dục, nói dối) cũng vậy, bị đuổi
ra khỏi giáo đoàn.
GIỚI HẠNH
Hạnh giữ giới. Nghĩa là đối với giới luật
do đức Phật chế định, người đã thụ trì thì
phải giữ gìn nghiêm túc, khiến cho ba nghiệp
thân, khẩu, ý được thanh tịnh. Là một trong
Giới tứ biệt của Luật tông Nam sơn.

Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển trung phần 1 (Đại 40, 50 thượng),
nói: “Giới hạnh là phương tiện tu hành, thuận
theo bản tính mà thụ trì giới thể”.
(xt. Giới Tứ Biệt).
GIỚI HẠNH

G
2002
GIỚI HÊ
.....
Giới, chỉ cho Dục giới, Sắc giới, Vô sắc
giới; Hệ là liên hệ, liên quan, trói buộc.
Nghĩa là bị phiền não trói buộc trong Tam
giới (ba cõi).
Theo Tiểu thừa giáo, thì luận Đại tì bà
sa quyển 52 (Đại 27, 271 hạ), nói: “Bị trói
buộc ở cõi Dục, gọi là Dục giới hệ; ở cõi Sắc
gọi là Sắc giới hệ; ở cõi Vô sắc gọi là Vô sắc
giới hệ. Cũng như trâu ngựa bị buộc ở cọc
thì gọi là “Trụ hệ”.
Cũng luận đã dẫn quyển 50 cho rằng,
Giới hệ có thể chia ra 98 tùy miên, tức là:
Dục giới hệ có 36 tùy miên, Sắc và Vô sắc
giới hệ mỗi cõi đều có 31 tùy miên.
Còn luận Câu xá quyển 2 thì cho rằng,
Dục giới hệ có đủ cả 18 giới, Sắc giới hệ chỉ
có 14 giới, vì trừ ra hai cảnh hương, vị và
hai thức tị, thiệt. Vô sắc giới hệ thì chỉ có ba
giới là ý căn, pháp cảnh và ý thức.
Theo Đại thừa giáo, thì tông Duy thức
cho rằng, những pháp trói buộc trong ba
cõi chín địa là những phiền não câu sinh
tương ứng với thức thứ 6. Còn phân biệt
giới hệ của các thức, thì tị thức và thiệt thức
chỉ còn ở cõi Dục, chứ không còn ở cõi Sắc
và cõi Vô sắc; nhãn thức, nhĩ thức, thân
thức chỉ có ở Sơ thiền, còn Nhị thiền trở lên
thì có thức thứ 6, thứ 7 và thứ 8. Vì ở cõi
Vô sắc không có sắc pháp, nên trong ba loại
cảnh, thì thức thứ 8 chỉ duyên theo chủng
tử mà thôi.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.18;
luận Thành duy thức Q.4; Bách pháp vấn

đáp sao Q.4; Lược thuật pháp tướng nghĩa
Q.thượng].
GIỚI HIỀN
Phạm: Zìlabhadra.
Dịch âm: Thi la bạt đà la.
Vị luận sư người Ấn độ sống ở khoảng
thế kỉ VI-VII Tây lịch, thuộc phái Du già
của Phật giáo Đại thừa.
Ngài thuộc chủng tộc Bà la môn, dòng
dõi nhà vua nước Tam ma đán tra (Phạm:
Samataỉa) đông Ấn độ. Thủa nhỏ ngài rất
ham học, đi khắp các nơi tìm cầu các bậc
minh triết. Ngài đến chùa Na lan đà, gặp
lúc bồ tát Hộ pháp đang giảng đạo, ngài nghe
pháp được tỏ ngộ, nên xin xuất gia. Năm 30
tuổi, ngài dùng lí luận khuất phục một phái
ngoại đạo lớn ở nam Ấn độ, được vua khen
thưởng và xây cất chùa ban cho sư.
Ngài trụ trì chùa Na lan đà rất lâu, hoằng
truyền giáo nghĩa Duy thức. Ngài căn cứ theo
kinh Giải thâm mật và luận Du già sư địa,
chia Phật giáo ra làm ba thời: Hữu, Không,
Trung và chủ trương thuyết Ngũ chủng tính.
Khi Tam tạng Huyền trang đến Ấn độ,
ngài Giới hiền đã hơn 100 tuổi, là một vị
Trưởng lão của chùa Na lan đà. Ngài Huyền
trang thờ Trưởng lão làm thầy và được ngài
truyền pháp.
Lúc bấy giờ đại chúng rất tôn kính ngài,
không dám gọi thẳng tên mà gọi bằng pháp
hiệu “Chính Pháp Tạng”.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.thượng;
Đại đường tây vực kí Q.8, Q.10; Đại từ ân
tự tam tạng pháp sư truyện Q.3, Q.7].
GIỚI HÒA THƯỢNG
Cũng gọi Đắc giới hòa thượng, Giới sư.
Hòa thượng truyền giới. Trong Giới đàn,

vị này đứng đầu Tam sư, Thất chứng.
Cứ theo luật Tứ phần, thì Giới hòa
thượng phải do vị tỉ khưu từ 10 hạ trở lên
đảm nhận. Nhưng theo giới Đại thừa thì
từ tôn tượng Phật, Bồ tát (Thập địa) cho
đến phàm tăng có đầy đủ năm đức đều có
thể làm Giới hòa thượng. Năm đức ấy là:
Giữ vững tịnh giới, đủ 10 tuổi hạ, thông
GIỚI HÒA THƯỢNG

G
2003
hiểu tạng luật, thông đạt thiền tư và trí tuệ
sâu rộng.
Tại Nhật bản, Giới sư còn được gọi là
Lâm đàn hòa thượng, Đăng đàn giới sư.
Ngoài ra, giới Đại thừa viên đốn do tông
Thiên thai Nhật bản trao truyền, có thể
không cần đến Tam sư, Thất chứng, mà
hướng vào tượng đức Thích ca làm Giới hòa
thượng và chỉ thỉnh một vị sư gọi là Truyền
giới sư.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 3; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.thượng phần 3 tiết 1;
Bồ tát giới nghĩa sớ Q.thượng]. (xt. Tam Sư
Thất Chứng, Thụ Giới, Hòa Thượng).
GIỚI HOÀN
Vị tăng ở đời Tống, người huyện Thiệu
hưng, tỉnh Chiết giang, trụ trì chùa Khai
nguyên ở Ôn lăng, nên người thời bấy giờ
gọi sư là đại sư Ôn lăng.
Sư nghiên cứu yếu chỉ Pháp hoa của tông
Thiên thai và Hoa nghiêm của ngài Hiền
thủ, rồi thuyết giảng để hoằng dương giáo
nghĩa của hai tông này.
Sư có tác phẩm: Diệu pháp liên hoa kinh
giải 20 quyển.
GIỚI HƯƠNG
Đem mùi thơm tỏa ngát khắp mười
phương để ví dụ với danh đức của người trì
giới lan truyền xa rộng, dù thuận gió hay
ngược gió đều biết; chứ không như mùi thơm
của chiên đàn, trầm thủy hoặc các hoa lá
khác, chỉ thuận gió mới biết, còn ngược gió
thì không hay.
Kinh Giới hương (Đại 2, 508 trung), nói:

“Các mùi hoa trái trong thế gian,
Chiên đàn, long, xạ và trầm thủy;
Tất cả hương ấy không tỏa khắp,
Chỉ có giới hương là lan tràn”.
Giới hương này không ham muốn, không
ô nhiễm, trí tuệ giải thoát cùng tột, lan tỏa
khắp nơi mà ma chẳng biết được, cho nên
là hương tối diệu tối thắng.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.13; kinh
Quán Phật Q.3].
GIỚI KHÍ
Cũng gọi Giới cơ, Giới căn, Giới căn cơ.
Khí nghĩa là căn cơ. Giới khí chỉ cho căn
cơ có khả năng lãnh thụ giới luật.
Tùy theo các loại giới luật khác nhau mà
phạm vi qui định giới khí cũng bất đồng.
1. Cứ theo kinh Phạm võng bồ tát giới
quyển 10, thì bất luận là quốc vương, vương
tử, bách quan, tể tướng, tỉ khưu, tỉ khưu ni,
18 Phạm thiên, thiên tử ở 6 tầng trời cõi
Dục, thứ dân, hoàng môn(nửa nam nửa nữ),
dâm nam, dâm nữ, nô tì, bát bộ, quỉ thần,
kim cương thần, cho đến những người biến
hóa v.v... hễ hiểu rõ lời nói của pháp sư thì
đều được thụ giới. Nhưng nếu những người
phạm tội Thất già (Thất nghịch), như gây
thương tích cho thân Phật, giết cha, giết mẹ,
giết Hòa thượng, giết A xà lê, phá tăng yết
ma chuyển pháp luân, giết Thánh nhân v.v...
thì không được thụ giới.
2. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 3 phần cuối trích dẫn luận
Du già sư địa quyển 53 nói rằng: Có 6
trường hợp không được thụ giới Bật sô (tỉ
khưu), Bật sô ni (tỉ khưu ni), Chính học
nữ (thức xoa ma na ni), Sa di, Sa di ni như
sau đây:
a. Ý nhạo tổn hại: Chỉ cho người bị kẻ

khác hoặc bị cuộc sống bức bách.
b. Y chỉ tổn hại: Như người bị các chứng
bệnh ung thư, phù thũng, cùi (hủi), điên
cuồng, chung đường đại tiểu tiện.
c. Nam hình tổn hại: Chỉ cho người
không có nam căn (phiến sỉ), nam căn không
hoàn chỉnh (bán trạch ca).
GIỚI KHÍ

G
2004
d. Bạch pháp tổn hại: Như người tạo
nghiệp vô gián, ô nhiễm tỉ khưu ni... hoàn
toàn không biết hổ thẹn mà bạch pháp (pháp
lành) lại yếu ớt, mỏng manh.
e. Hệ thuộc ư tha(lệ thuộc người khác):
Như người bị chủ nợ ràng buộc, làm đầy tớ
cho người, không được cha mẹ cho phép.
g. Tùy hộ tha tâm(giữ gìn tâm thiện của
người khác): Như người biến hóa thân hình,
sau khi thụ giới, khôi phục lại thân hình cũ,
bị người khác trông thấy, ắt làm cho người
ta sinh tâm ghét tỉ khưu. Vì tránh sự khinh
ghét của người đời đối với các tỉ khưu nên
không cho phép những người biến hóa thân
hình này được thụ giới.
Ngoài ra, theo luật nghi của Cận sự nam,
thì những người rơi vào trường hợp ý nhạo
tổn hại và nam hình tổn hại, thì không được
thụ giới. Còn theo luật nghi Cận trụ thì chỉ
những người rơi vào trường hợp ý nhạo tổn
hại là không được thụ giới.
3. Theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển thượng, thì
những người bị 13 nạn sau đây, không được
thụ giới Cụ túc: Phạm biên tội, phạm tỉ
khưu ni, tặc tâm, phá nội ngoại đạo, bán
nam bán nữ, giết cha, giết mẹ, giết A la
hán, phá tăng pháp luân, làm cho thân Phật
chảy máu, phi nhân, súc sanh, hai hình.
Ngoài ra, những người chưa đủ 20 tuổi,
không đủ ba áo, chưa được cha mẹ cho
phép, người mắc nợ, người làm quan, người
bị bệnh cùi, điên cuồng v.v... cũng không
được thụ giới Cụ túc.
4. Theo luận Câu xáquyển 15, thì người

và các vị trời trong sáu tầng trời cõi Dục đều
được thụ giới, ngoại trừ những người phiến
sỉ, bán trạch ca và hai hình. Ngoài ra, người
ở châu Bắc câu lô cũng không được thụ giới
này, vì cuộc sống của người ở châu ấy rất
sung sướng, đầy lạc thú, không gây các nghiệp
thiện ác, nên giới đối với họ cũng không có
tác dụng.
GIỚI KHUYẾN
.... .
Danh từ gọi chung Giới môn và Khuyến
môn.
Giáo nghĩa của Phật giáo không ngoài
hai môn này. Giới là không làm các việc ác;
Khuyến là làm tất cả điều thiện.
[X. Bách luận sớ quyển thượng phần giữa,
Trung quán luận sớ Q.1].
GIỚI LẠP
Cũng gọi Pháp lạp, Hạ lạp, Tọa lạp.
Số tuổi của chư tăng tính từ khi thụ giới
Cụ túc trở về sau.
Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển hạ, thì
tỉ khưu lấy ngày cuối cùng của Hạ an cư
(ngày rằm tháng 7) làm ngày nhận tuổi, từ
đây mới có được tuổi pháp (pháp tuế). Ngày
16 là ngày đầu tiên thêm một tuổi mới. Thứ
bậc của chúng tăng được căn cứ vào số giới
lạp mà qui định.
Có thuyết cho rằng Pháp lạp (tuổi pháp)
là chỉ cho số năm từ khi cạo tóc trở về sau,
còn Giới lạp (tuổi hạ) là số năm từ khi thụ
giới Cụ túc trở về sau. Ngoài ra, năm sinh
và tuổi hạ của chư tăng gọi chung là Niên
giới.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q,24; Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.7; Bạ khoán môn
trong Thiền lâm trượng khí tiên]. (xt. Pháp
Lạp).

GIỚI LẠP BÀI
Cũng gọi Giới bài.
Tấm thẻ ghi giới lạp (tuổi hạ) của chư
tăng để định thứ bậc.
Trong Thiền lâm, hàng năm ghi chép giới
lạp của chúng tăng để công bố vào sau giờ
ngọ ngày 14 tháng 7. Đường tư bài để ở gian
trên của Tăng đường, Thị tư bài để ở gian
GIỚI LẠP BÀI

G
2005
dưới của Pháp đường, Chúng liêu bài thì để
trong liêu.
[X. Giới lạp bài trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.7; Đồ bài môn trong Thiền lâm
tượng khí tiên; điều Duy na trong Thiền uyển
thanh qui Q.3].
GIỚI LẠP BỘ
Cũng gọi Tăng tịch bộ.
Cuốn sổ ghi Giới lạp (tuổi hạ) của chúng
tăng.
Điều Tạ quải đáp trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 5 (Đại 48, 1141 hạ),
nói: “Trước hết, Thị giả lấy Giới lạp bộ của
Duy na, xem xét tuổi hạ của các vị tăng mới
đến, người cao tuổi nhất là Tham đầu”.
[X. Bộ khoán môn trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
GIỚI LUẬN
Pàli:Dhàtu-kàthà (-ppakaraịa).
Dịch âm: Đà đâu ca tha.
Một trong 7 bộ luận thuộc tạng LuậnPàli.
Nội dung nói rõ về mối quan hệ nhiếp
hay không nhiếp, tương ứng hay không
tương ứng giữa các pháp uẩn, xứ, giới. Vấn
đề này cũng được bàn đến trong luận Phẩm
loại túc quyển 3, quyển 8, 9, 10, 18 và luận
A tì đàm quyển 2, 6, 7, 12, v.v... thuộc tạng
Luận Hán dịch. Đồng thời, những điểm được
trình bày trong phẩm thứ 6 của luận này rất
giống với vấn đề tương ứng hay không tương
ứng giữa tâm, tâm sở và uẩn, xứ, giới nói
trong luận Giới thân túc.
Về các sách chú sớ luận này, trọng yếu
hơn cả thì có: Bản luận chú (Pàli:
Dhàtukathàppakaraịa-aỉỉhakathà) do

ngài Phật âm soạn vàTatiya-paramatthappakàsinì)
của luận sư A nan đà (được thu
vào thiên thứ 3 trong A tì đạt ma căn bản
mạt chú).
Năm 1892, ông Khố nội lạp đặc nạp (E.
Gooneratne) hiệu đính luận này và bản chú
sớ của ngài Phật âm, rồi xuất bản. Ngoài ra,
luận này còn có bản dịch chữ Nhật được
đưa vào Nam truyền Đại tạng kinh.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Nam
phương thượng tọa bộ luận thư giải thuyết].
GIỚI LUẬT
Những giới pháp qui luật để ngăn ngừa
những điều sai quấy, tà ác của đệ tử Phật.
Cứ theo Cao tăng truyện quyển 1 ghi
chép, thì ngài Đàm kha ca la dịch Tăng kì
giới tâm đồ và thỉnh các vị tăng Ấn độ làm
pháp yết ma truyền giới: Đây là lần đầu tiên
giới luật được thực hành tại Trung quốc.
Vào đời Đường, ngài Giám chân sang
Nhật bản, thiết lập giới đàn thụ giới ở chùa
Đông đại, đồng thời, xây dựng chùa Đường
chiêu đề để hoằng dương giới luật: Đó là
lần đầu tiên giới luật được lưu truyền tại
Nhật bản.
Trong các kinh điển Phật giáo ỏ Trung
quốc và Nhật bản danh từ “Giới luật” được
sử dụng rất rộng rãi, nhưng trong kinh, luật,
luận ở Ấn độ, vì thiếu cứ liệu, nên không
thấy định nghĩa của danh từ này.
Kinh Chủng đức trong Trường a hàm
quyển 15 (Đại 1, 96 hạ) nói: “Bỏ gia tài sự
nghiệp, từ biệt thân tộc, mặc ba áo pháp,
cởi bỏ đồ trang sức tốt đẹp, đọc tụng giới
luật Cụ túc của tỉ khưu”.
Trong đoạn dẫn chứng trên đây, đối
chiếu vớiSoịadaịđa sutta của Trường bộ
Nam truyền, thì chữ tương đương với nguyên

ngữ “Giới luật” là Pàtimokkhasaôvara,
tức là chữPràtimokwasaôvaracủa tiếng
Phạm. Chữ Pràtimokwasaôvara thông
thường được dịch là: Ba la đề mộc xoa luật
nghi, hoặc Biệt giải thoát luật nghi. Trường
hợp Ba la đề mộc xoa được dịch là Giới luật,
cũng thấy trong kinh Tạp a hàm quyển 25.
GIỚI LUẬT

G
2006
Luận Phân biệt công đức quyển 1 (Đại
25, 32 thượng), nói: “Tạng giới luật này
cũng như thế, sa di và tín đồ tại gia không
được nghe, nên gọi là tạng Luật”. Trong đó,
nguyên ngữ của tạng Giới luật làVinayapiỉaka,
nhưng Vinaya thường chỉ được
dịch là Luật.
Qua những dẫn chứng trên, ta thấy
nguyên ngữ của Giới luật không nhất định.
Thông thường, nguyên ngữ của Giới làZìla,
hoặcSìla.
Ngoài ra,Zikwà, Sikkhà(dịch là Học),
cũng được dịch là Giới. Lại nữa, chữ
Zikwàpada(dịch là Học xứ), cũng được dịch
là Giới, chẳng hạn như nguyên ngữ của 250
giới làZikwàpada.
Còn các chữPràtimokwa, Pàtimokkha
(dịch âm: Ba la đề mộc xoa) được dịch là
Giới bản, Giới kinh, Upasaôpadà được
dịch là Giới cụ túc, vì thế mà biết nguyên
ngữ của chữ Giới rất phức tạp. Về nguyên
ngữ của Luật thì ngoại trừ trường hợp đặc
biệt, còn phần lớn làVinaya. Do đó, nguyên
ngữ của Giới và Luật có thể được xem là
ZìlavàVinaya. Song danh từ Zìla vinaya
không tìm thấy trong ba tạng kinhPàli, mà
trong các bộ luận Tiểu thừa và kinh luận
Đại thừa Hán dịch cũng đều không thấy,
cho nên việc định nghĩa chữ Giới luật thật
là khó khăn.
Nói một cách khái quát, thì Giới là tự
phát tâm giữ qui luật; còn Luật thì bao hàm
các phép tắc luật lệ khác. Bởi vì, Giáo đoàn
Phật giáo cần phải duy trì trật tự, do đó,
phải có những pháp qui để xử phạt những

ai vi phạm, tất cả pháp qui ấy gọi là Luật.
Tóm lại, phạm vi của Giới hạn hẹp, còn
Luật thì bao hàm tất cả Luật nghi. Nói theo
nghĩa rộng thì Giới luật bao gồm cả Giới và
Luật nghi.
[X. Tứ phần giới sớ Q.1 phần trên; Đại
thừa nghĩa chương Q.1; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.thượng phần 1 tiết 1; Nguyên
thủy Phật giáo thánh điển chi tập thành
chương 3, 4 (Ấn thuận)]. (xt. Giới, Luật).
GIỚI LUẬT BẢN LUẬN
Do ngài Công đức quang người Ấn độ
soạn, chủ yếu bàn về giới luật của chúng tăng.
Nội dung chia làm 17 việc, 3 khoa, trình
bày về việc đắc giới, trì giới và phạm giới,
sau đó trở lại thanh tịnh.
Đây là bộ luận mà chư tăng phái Cách
lỗ của Phật giáo Tây tạng tu học.
GIỚI LUẬT TẠNG
Cũng gọi Luật tạng.
Chỉ cho những kinh sách ghi chép về
giới luật. Một trong Tam tạng, một trong
Bát tạng.
(xt. Bát Tạng, Tam Tạng).
GIỚI LUY
Đối lại với Giới phì.
Cũng gọi Học luy.
Sức tác dụng của giới thể suy kém yếu ớt.
Các tỉ khưu nương vào tác pháp yết ma
mà được giới, phải cố gắng giữ gìn, không
một giây phút lơ là. Nếu phạm giới nhiều
lần thì lực dụng của giới thể suy giảm, gọi là
Giới luy. Trái lại, sau khi được giới thể, tinh
tiến tu hành, ngăn ngừa tội lỗi, thì trong vị
lai sẽ sinh quả thiện, gọi là Giới phì (giới
khỏe mạnh).
GIỚI MẠCH
Hệ thống truyền thừa giới pháp. Khởi

đầu từ đức Phật Thích ca, rồi lần lượt nối
tiếp cho đến các vị Giới sư và người thụ giới
hiện nay, gọi là Giới mạch. Sự truyền thừa
của mỗi tông phái Đại thừa và Tiểu thừa
đều khác nhau.
GIỚI MẠCH

G
2007
Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển 32,
thì từ đức Phật Thích ca truyền xuống gồm
27 vị, từ ngài Ưu ba li, Đà sa bà la cho đến
ngài Đạo lực.
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
2, thì gồm 24 vị, từ ngài Ưu ba li, Đà tả câu,
Tu na câu cho đến ngài Tư bà.
Xuất tam tạng kí tập quyển 12 dẫn dụng
Tát bà đa bộ kí mục lục, thì nêu 53 vị Tổ sư,
từ các ngài Ca diếp, A nan cho đến ngài Đạt
ma đa la.
Còn tông Tứ phần luật thì tôn ngài
Đàm vô đức là Sơ tổ; khi giới luật được
truyền vào Trung quốc thì ngài Đàm ma
ca la là Nhị tổ, rồi lần lượt truyền đến các
ngài Pháp thông, Đạo tuyên v.v... gồm 9 vị
Tổ sư. Từ ngài Đạo tuyên đến ngài Nguyên
chiếu đời Tống là 15 vị Tổ sư của Luật tông
Nam sơn.
Tại Nhật bản, ngài Giám chân được tôn
làm Sơ tổ của Luật tông, đến các ngài Pháp
tải, Chân cảnh, v.v... lần lượt truyền nối cho
đến ngày nay.
GIỚI MÔN VÃNG SINH
Nhờ công đức giữ giới mà được sinh về
Tịnh độ cực lạc.
Giới là nguồn gốc của chư Phật, là nền
tảng của đạo Bồ tát, nếu người dốc chí cầu
vãng sinh thì phải thụ trì đầy đủ các giới
như 5 giới, 8 giới, 10 giới, giới Cụ túc, giới
Bồ tát v.v... gọi là Giới môn vãng sinh.
GIỚI NGHI
Nghi thức tác pháp khi truyền giới.
Giới nghi của Tiểu thừa và của Đại thừa
không giống nhau.

1. Giới nghi của Tiểu thừa: Cứ theo Di
sa tắc yết ma bản, thì lúc thụ giới có chín
pháp: Thỉnh Hòa thượng, sắp đặt giới tử,
sai giáo sư, giáo sư kiểm tra, gọi nhập chúng,
chỉ dạy cách xin giới, Giới sư hỏi bạch, Yết
ma sư hỏi, chính thức trao giới.
2. Giới nghi của Đại thừa: Cứ theo Thụ
bồ tát giới nghi của ngài Trạm nhiên đời
Đường, thì khi truyền giới có 12 tác pháp là:
Khai đạo, tam qui, thỉnh sư, sám hối, phát
tâm, vấn nạn, truyền giới, chứng minh, hiện
tướng, thuyết tướng, quảng nguyện và
khuyến trì.
Ở Trung quốc, từ xưa đến nay, khi truyền
giới, phần nhiều đều dùng 12 tác pháp này.
Ngoài ra, các ngài Tuệ tư đời Trần, Tuệ
chiểu, Trừng chiếu đời Đường, Diên thọ,
Tuân thức, Nguyên chiếu đời Tống và ngài
Trí húc đời Minh, đều có soạn Thụ bồ tát
giới nghi.
Tại Nhật bản, có Giới nghi của ngài Tối
trừng và ngài Nguyên không biên soạn. Tông
Tịnh độ dùng Giới nghi của ngài Trạm nhiên
ở Trung quốc, gọi là Giới nghi cũ, còn Giới
nghi của ngài Nguyên không thì gọi là Giới
nghi mới. Giới nghi truyền Tam muội da
giới của tông Chân ngôn có khác với nghi
thức thụ giới phổ thông, nghĩa là chỉ trình
bày cách thức gia hạnh trước khi vào đàn
Quán đính.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 3; Tứ phần luật
san bổ tùy cơ yết ma Q.thượng; Bồ tát giới
nghĩa sớ Q.thượng; Phạm võng bồ tát giới
kinh nghĩa sớ phát ẩn; Thụ bồ tát giới nghi
yếu giải].
GIỚI NGHI
.....

Biển cả Phật pháp chỉ có người tin mới
vào được, cho nên các bậc cổ đức thường
răn dạy chớ nên nghi ngờ, gọi là Giới nghi.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm (80 quyển)
quyển 60 nói, thì đức Như lai có thể đoạn
trừ tất cả sự nghi ngờ của chúng sinh, tùy
theo điều ưa thích, đều ban cho đầy đủ khiến
họ sinh lòng tin.
GIỚI NGHI

G
2008
GIỚI NGOẠI
.....
Đối lại với Giới nội.
Chỉ cho các Tịnh độ của chư Phật và Bồ
tát ở ngoài ba cõi Dục, Sắc và Vô sắc.
Phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa quyển
2 (Đại 9, 13 hạ), nói: “Nhờ pháp môn Phật
dạy, ra khỏi khổ ba cõi, hết sợ đường nguy
hiểm, được Niết bàn yên vui”.
[X. luận Đại trí độ Q.93].
GIỚI NGOẠI ĐỘ
........
Quốc độ ở ngoài ba cõi, là nơi chúng
sinh đã dứt hết phiền não hoặc nghiệp được
sinh tới. Tiểu thừa không nói đến quốc độ
này, nhưng Đại thừa thì đề cập đến rất
nhiều.
Kinh Phật địa(Đại 16, 720 trung) nói:
“Vô lượng cõi nước trang nghiêm vi diệu,
rộng lớn không bờ mé, khó tính toán, suy
lường, vượt ra ngoài chỗ sở hành của ba cõi,
hơn cả chỗ phát khởi thiện căn của thế gian,
tự tại tuyệt đối, tịnh thức là tướng, là chỗ
hội họp của chư Phật, chỗ vân tập của các vị
Đại bồ tát”.
Luận Đại trí độquyển 93 (Đại 25, 714
thượng), nói: “Khi được quả A la hán thì
nhân duyên các lậu đã hết, chẳng còn sinh
trong ba cõi, mà sinh trong các quốc độ
thanh tịnh của chư Phật ở ngoài ba cõi, nghe
kinh Pháp hoa, đầy đủ Phật đạo”.
Nhiếp đại thừa luận thích (bản dịch
đời Lương) quyển 15 (Đại 31, 263 trung),
ghi: “Luận nói: Vượt khỏi hành xứ của ba
cõi. Giải thích: Tập đế trong ba cõi là hành,

Khổ đế trong ba cõi là xứ, Tịnh độ không
thuộc về khổ, tập trong ba cõi, cho nên nói
là vượt khỏi hành xứ của ba cõi”. Trên đây
đều chỉ cho Tịnh độ của giới ngoại.
Nhưng, kinh Nhân vương bát nhã
quyển thượng lại nói (Đại 8, 826 hạ): “Tất
cả phiền não, quả báo của chúng sinh không
ngoài ba cõi; Ứng, Hóa, Pháp thân của chư
Phật cũng không ngoài ba cõi. Cho nên,
không có quốc độ nào ngoài ba cõi. Ngoài
ba cõi có quốc độ là thuyết trong kinh Đại
hữu của ngoại đạo, chứ không phải do bảy
đức Phật nói”.
Nhân vương bát nhã kinh sớ quyển
4 của ngài Trí khải và Nhân vương bát nhã
kinh sớ thần bảo kí quyển 3 của Bá đình
đều căn cứ vào “Có, Không” mà bàn như
sau: Chủ trương ngoài ba cõi không có
chúng sinh nghĩa là không có chúng sinh
chịu phần đoạn sinh tử, chủ trương ngoài
ba cõi có chúng sinh nghĩa là có chúng
sinh chịu biến dịch sinh tử, do đó không
hề trái nhau. Nếu dứt khoát cho rằng
ngoài ba cõiCó chúng sinh, thì đó là kiến
giải của ngoại đạo; còn nếu cho làKhông
thì có khác gì kiến chấp của Nhị thừa.
Nếu theo chỗ thấy của Bồ tát thì là chẳng
có chẳng không.
[X. luận Đại trí độ Q.38; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.6, Q.7; chương Phật độ trong Pháp
uyển nghĩa lâm chương].
GIỚI NGOẠI GIÁO
Đối lại với Giới nội giáo.
Chỉ cho Biệt giáo và Viên giáo trong Tứ
giáo do tông Thiên thai lập ra. Bồ tát pháp
thân của hai giáo này đã dứt hết Kiến hoặc
và Tư hoặc, ra khỏi ba cõi, chịu biến dịch
sinh tử ở Tịnh độ giới ngoại, đoạn hết vô

minh mà thành Phật, nhưng không cho việc
giải thoát khỏi ba cõi là cứu cánh.
Giới ngoại giáo có 2 loại: Giới ngoại sự
giáo và Giới ngoại lí giáo. Trong đó, Giới
ngoại sự giáo chỉ cho Biệt giáo, Giới ngoại lí
giáo chỉ cho Viên giáo.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.hạ]. (xt. Giới Ngoại Sự Giáo, Giới Ngoại
Lí Giáo).
GIỚI NGOẠI GIÁO

G
2009
GIỚI NGOẠI HOẶC
........
Trần sa hoặc và Vô minh hoặc trong Tam
hoặc do tông Thiên thai lập ra. Giới, chỉ
cho ba cõi Dục, Sắc và Vô sắc.
Trần sa hoặc: Mê lầm các pháp nhiều
như cát bụi ở trong và ngoài ba cõi mà
chướng ngại sự trí, có thể dùng Giả quán để
đối trị, khiến chứng được Đạo chủng trí,
thành tựu đức giải thoát.
Vô minh hoặc: Mê lí Trung đạo đệ nhất
nghĩa đế mà chướng ngại lí trí, là hoặc thuộc
ngoài ba cõi. Hoặc này chỉ có hàng Bồ tát
là có thể dứt trừ, nên cũng gọi là Biệt hoặc,
có thể dùng Trung quán đối trị để chứng
được Nhất thiết chủng trí, thành tựu đức
pháp thân.
[X. luận Đại trí độ Q.27; Ma ha chỉ quán
Q.4 thượng; Pháp hoa huyền nghĩa thích
tiêm Q.3]. (xt. Tam Hoặc).
GIỚI NGOẠI LÍ GIÁO
Chỉ cho Viên giáo trong Tứ giáo hóa
pháp do tông Thiên thai lập ra. Bồ tát thuộc
Viên giáo này ít mê lí, cho nên không cần
mượn phương tiện về mặt sự, mà bàn thẳng
vào diệu lí Trung đạo thực tướng viên dung
vô ngại của tất cả các pháp.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 3 phần trên
(Đại 33, 710 hạ), nói: “Đức Phật và Bồ tát
Viên giáo đều quán xét Lí của 12 nhân duyên
ở ngoài ba cõi”.
(xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
GIỚI NGOẠI SỰ GIÁO
Chỉ cho Biệt giáo trong Tứ giáo hóa pháp
do tông Thiên thai lập ra. Bồ tát thuộc giáo

này mê lí Trung đạo nặng nề, cho nên phải
dùng vô lượng sự pháp làm phương tiện để
khiến cho Bồ tát tỏ ngộ được lí.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 3 phần trên
(Đại 33, 710 hạ), nói: “Đức Phật và Bồ tát
Biệt giáo đều biết về Sự của 12 nhân duyên
ở ngoài ba cõi”.
(xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
GIỚI NGUYÊN
Nguồn gốc của giới pháp, tức chỉ cho
đức tin.
Bởi vì giới pháp là đức tin sinh ra từ tâm
tính sẵn có của chúng sinh, đức tin ấy đứng
đầu mọi hành vi, là căn bản của muôn đức,
nên nói lòng tin là nguồn gốc của giới pháp.
Trong hội truyền giới, vị Bản sư từ đó
các giới tử được giới gọi là Giới nguyên sư.
GIỚI NHẬT VƯƠNG
Phạm:Zìlàditya.
Dịch âm: Thi la a dật đa.
Quốc vương kiêm kịch tác gia, thi nhân
nước Yết nhã cúc xà thuộc trung Ấn độ sống
vào khoảng thế kỉ thứ VII Tây lịch.
Nguyên tên vua là Harwa-vardhana
(dịch âm: Hạt lợi sa phạt đàn na, dịch ý là
Hỉ tăng, Gia tăng), gọi tắt:Harwa(dịch âm:
Cáp tát, Cáp nhĩ sa). Biệt danh là
Harwadeva, Zrìharwa, thuộc chủng tính
Phệ xá, con thứ của vua Quang tăng (Phạm:
Prabhàkara-vardhana, dịch âm: Ba la yết
na phạt đàn na, ở ngôi vào khoảng năm 580
tây lịch), nối ngôi anh là Vương tăng (Phạm:
Ràja-vardhana, dịch âm: Hạt ra xà phạt
đàn na, trị vì vào khoảng năm 605).
Vua Giới nhật qui y Phật giáo, hết lòng
bảo hộ và hoằng dương chính pháp. Ngài
cho xây dựng hàng nghìn ngôi tháp và tinh
xá ở khắp các thôn làng thành ấp trên

toàn cõi Ấn độ (Ngũ thiên trúc). Đồng
thời, vua ra lệnh dự trữ các thức ăn uống,
thuốc thang để ban cho những người
nghèo khổ, tật bệnh.
GIỚI NHẬT VƯƠNG

G
2010
Mỗi năm một lần, vua tổ chức cúng
dường tứ sự(y phục, thức ăn uống, thuốc thang,
đồ nằm ngồi, hoặc phòng xá) cho các vị sa môn
khắp cả nước trong 21 ngày. Lại mỗi 5 năm
một lần vua cử hành Đại hội Vô già. Trong
thời gian ngài Huyền trang đi thăm các xứ
Ấn độ(Ngũ thiên trúc) trước khi trở về Trung
quốc, vua Giới nhật triệu tập Đại hội Vô già
ở thành Khúc nữ, thỉnh ngài Huyền trang
thuyết giảng giáo nghĩa Đại thừa. Đến tham
dự Đại hội lần này, có các vua của 18 nước,
hơn 3.000 chư tăng thuộc Tiểu thừa, Đại
thừa và ngoại đạo, Bà la môn.
Nhà vua hết sức đề cao học thuật văn
hóa và sáng tác rất nhiều, trong đó, có ba vở
Hí khúc nổi tiếng mang đậm màu sắc Phật
giáo. Đó là: Lạp tháp nạp ngõa lợi (Phạm:
Rat-nàvalì,viên ngọc báu trang sức ở ngực),
Thanh dung phụ nhân (Phạm: Priyadarzikà,
dáng dấp người đàn bà), Nạp gia nan đà (Phạm:
Nàgànanda,niềm vui của rồng chúa). Vở Nạp
gia nan đà được coi là một kiệt tác trong
những hí khúc Phật giáo bằng chữ Phạm.
Không biết vua Giới nhật mất năm nào.
Cứ theo Đường thư tây vực liệt truyện quyển
146 phần trên chép, thì vào năm Trinh quán
22 (648), vua Đường Thái tông sai sứ là
Vương huyền sách qua Thổ phồn rồi sang
Ấn độ. Khi Vương huyền sách đến Ấn độ
thì vua Giới nhật đã mất, Đại thần A la na
thuận (Phạm:Arjuna) tự lập làm vua. Suy
đó có thể đoán biết vua Giới nhật mất vào
khoảng năm 647.
Nhờ vua dùng đức để cai trị dân, nên
trong 30 năm ở ngôi, đất nước không có

chiến tranh, văn trị vũ công đều hưng thịnh,
quốc gia thái bình, nhân dân an lạc.
Trong lịch sử Ấn độ có nhiều vị vua được
gọi là Giới nhật, nhưng chỉ có vị vua này và
Giới nhật vương của nước Ma lạp bà là nổi
tiếng hơn cả.
[X. Đại đường tây vực kí Q.5; Nam hải
kí qui nội pháp truyện Q.4; Đại từ ân tự
tam tạng pháp sư truyện Q.4; Q.5; Ấn độ
Phật giáo sử (Đa la na tha)].
GIỚI NHĨ
.....
Chỉ cho tâm niệm trong một sát na hiện
tiền.
Giới là nhỏ nhiệm, yếu ớt; Nhĩ là trợ từ.
Tông Thiên thai chuyên dùng thuật ngữ
này để hình dung những cái rất nhỏ nhiệm.
Như: “Giới nhĩ chi nhất niệm” (một niệm
nhỏ nhiệm), “Nhất niệm giới nhĩ chi khởi
tâm”(khởi tâm một niệm nhỏ nhiệm), v.v...
Ma ha chỉ quán quyển 5 phần trên (Đại
46, 54 thượng), nói: “Ba nghìn này ở trong
một tâm niệm, nếu vô tâm thì thôi, còn nếu
khởi lên một niệm nhỏ nhiệm (giới nhĩ) thì
liền đủ cả ba nghìn”.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.5 phần 3; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.2 phần trên].
GIỚI NỘI
.....
Đối lại với Giới ngoại.
Ở trong phạm vi của ba cõi: Dục, Sắc,
Vô sắc, gọi là Giới nội, vượt ra ngoài ba cõi
gọi là Giới ngoại.
Tông Thiên thai chia Tịnh độ làm bốn
loại: Phàm thánh đồng cư độ. Phương tiện
hữu dư độ, Thực báo vô chướng ngại độ và
Thường tịch quang độ, trong đó, Phàm thánh

đồng cư độ thuộc Giới nội, còn ba quốc độ
kia thuộc Giới ngoại.
Đối với Luật tông thì ở trong khu vực
kết giới để tu đạo là Giới nội, ở ngoài khu
vực gọi là Giới ngoại.
(xt. Sinh Tử, Kết Giới).
GIỚI NỘI GIÁO
Đối lại với Giới ngoại giáo.
Chỉ cho Tạng giáo và Thông giáo
GIỚI NỘI GIÁO

G
2011
trong Tứ giáo hóa pháp do tông Thiên thai
lập ra.
Giáo pháp này giúp người tu hành đoạn
trừ Kiến hoặc, Tư hoặc để giải thoát sinh
tử, ra khỏi ba cõi mà vào Niết bàn. Giới
nội giáo được chia làm hai loại: Giới nội sự
giáo và Giớinộilí giáo. Giới nội sự giáo chỉ
cho Tạng giáo, Giới nội lí giáo chỉ cho
Thông giáo.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ].
(xt. Giới Nội Sự Giáo, Giới Nội Lí Giáo).
GIỚI NỘI HOẶC
........
Chỉ cho Kiến hoặc, Tư hoặc trong ba
hoặc do tông Thiên thai lập ra.
Kiến hoặc là đem những kiến giải phân
biệt sai lầm để suy lường đạo lí trong ba
đời. Đến giai vị Kiến đạo mới đoạn trừ được
hoặc này.
Tư hoặc (Tu hoặc) là những phiền não
mê chấp các sự cảnh trong thế gian. Đến
giai vị Tu đạo mới đoạn trừ được hoặc này.
Kiến, Tư hoặc đều là mê sự mê lí ở giới
nội mà phải chịu sinh tử trong ba cõi, nên
gọi là Giới nội hoặc.
(xt. Tam Hoặc).
GIỚI NỘI LÍ GIÁO
Chỉ cho Thông giáo trong Tứ giáo hóa
pháp do tông Thiên thai lập ra.
Giáo nghĩa này bàn về lí nhân duyên tức
không, ít nói về sự tướng hơn Tạng giáo,
nhưng xét về sự lí cùng tột thì đạt đến lí
“sinh tức vô sinh”, “không tức bất không”,
cho nên gọi là Giới nội lí giáo.
GIỚI NỘI SỰ GIÁO

Chỉ cho Tạng giáo trong Tứ giáo hóa
pháp do tông Thiên thai lập ra.
Giáo nghĩa này đặt nặng về sự tướng sai
biệt của các pháp Sắc và Tâm, là pháp môn
chuyên nghiên cứu về 5 uẩn, 12 xứ và 18
giới để thấy rõ lí “Không”. Nhưng lí “Không”
này mới chỉ là “đãn không”, chưa được cùng
tột, nên gọi Giới nội sự giáo.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.10; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ].
(xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
GIỚI PHÁP
Chỉ chung những giới luật do đức Phật
chế định, như 5 giới, 8 giới, 10 giới, giới Cụ
túc, 3 tụ tịnh giới, 10 giới nặng, 48 giới nhẹ...
Một trong Giới Tứ biệt.
Giới là nguồn gốc của đạo giải thoát, nhờ
giữ giới thanh tịnh mà phát sinh trí tuệ vô
lậu, ra khỏi được biển sinh tử khổ não.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung phần 1]. (xt. Giới Tứ
Biệt).
GIỚI PHẠT
.....
Sự trừng phạt nghiêm trọng đối với chư
tăng phạm tội.
Đại tống tăng sử lược quyển thượng (Đại
54, 240 trung), nói: “Nếu có người phạm
lỗi, vị chủ sự dùng gậy đánh hoặc đốt áo bát
của họ, gọi là Giới phạt”.
[X. môn Tội trách trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
GIỚI PHẨM
.....
Phẩm thứ 1 trong 9 phẩm của bộ luận
Câu xá.
Giới nghĩa là tính; Phẩm ở đây dùng để
nói rõ về thể tính của các pháp.

Câu xá luận quang kí quyển 1 (Đại 41, 1
hạ), nói: “Giới nghĩa là tính, tính gọi là thể.
Phẩm này nói về thể tính của các pháp, cho
nên gọi là Giới phẩm”.
GIỚI PHẨM

G
2012
GIỚI PHÌ
Giới thể vô tác phát sinh do giữ gìn
Thánh pháp.
Vì lực dụng của giới này luôn luôn tăng
trưởng, công năng ngăn ngừa tội lỗi rất
mạnh, có thể sinh ra quả thiện trong đời vị
lai, cho nên gọi là Giới phì.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 1; Đại thừa
nghĩa chương Q.10]. (xt. Giới Luy).
GIỚI QUANG MINH
Cũng gọi Giới quang. Ánh sáng của giới.
Từ ngữ dùng để biểu thị đức tướng của
người thụ giới hoặc hình dung công đức của
người giữ giới.
Chư Phật ra đời đều nối nhau truyền tụng
giới văn, tất cả Bồ tát sơ phát tâm cho đến Bồ
tát Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng,
cũng đều như vậy, cho nên chẳng riêng gì
đức Phật mà hễ tăng ni nào huân tập được
giới đức thì trong miệng đều phóng ra giới
quang này. Nhưng giới quang này chẳng phải
xanh, vàng, đỏ, trắng, đen, chẳng phải sắc,
chẳng phải tâm, chẳng phải có chẳng phải
không, cũng chẳng phải là pháp nhân quả,
mà chỉ là giả lập trên tư tưởng, là nguồn gốc
của chư Phật, là căn bản của đạo Bồ tát.
[X. kinh Phạm võng Q.hạ].
GIỚI SÁT NIÊM PHẬT
Cấm giết hại, tu niệm Phật. Là nghi thức
tu hành được đặc biệt nhấn mạnh tại Trung
quốc từ cuối đời Tống trở về sau.
Không giết hại là giới thứ nhất trong 5
giới, 10 giới, 250 giới, là giới điều bị cấm
ngặt trong Phật giáo.

Vào các thời Tề, Lương thuộc Nam Bắc
triều, căn cứ vào câu “không nên ăn thịt”
trong kinh Lăng già bạt đa la bảo quyển 4
mà những người học Phật không ăn thịt cá.
Vào các thời Tùy, Đường, giới Phật giáo
y cứ vào phẩm Lưu thủy trưởng giả tử trong
kinh Phạm võng và kinh Kim quang minh
quyển 4 mà tổ chức pháp hội “Giới sát phóng
sinh”.
Vào cuối đời Tống, các ngài Chân yết
Thanh liễu, Vương nhật hưu, v.v... căn cứ
vào câu “Từ tâm bất sát, tu thập thiện nghiệp
(lòng thương chẳng giết, tu mười nghiệp lành),
mà chủ trương người tu niệm Phật phải thụ
trì giới không giết hại.
Theo Long thư tăng quảng tịnh độ văn
quyển 4 của Vương nhật hưu, thì giới không
giết hại này là đại thiện, giết hại là đại ác.
Nếu chỉ giữ được một giới không giết hại
này mà tu Tịnh độ, thì cũng không đến nỗi
sinh ở hạ phẩm. Cho nên biết không giết
hại, không ăn thịt là đại thiện. Nếu người vì
bệnh tật mà ăn ba món tịnh nhục, thì khi
ăn, phải niệm 49 biến “Na mô Tây phương
cực lạc tam thập lục vạn ức nhất thập nhất
vạn cửu thiên ngũ bách đồng danh đồng
hiệu A di đà Phật” để cầu cho những chúng
sinh ấy sinh về Cực lạc.
Chủ trương này, từ đời Minh trở đi là
phép tắc tu hành của giới cư sĩ Phật tử. Trong
Qui nguyên trực chỉ tập quyển thượng có
nêu những bài Giới sát văn của ngài Chân
yết, Giới sát phóng sinh văn của ngài Vân
thê Châu hoành, Tịnh từ yếu ngữ của ngài
Nguyên hiền, v.v... đều là nhấn mạnh hạnh
tu niệm Phật song song với từ bi giới sát và
phóng sinh.
[X. Long thư tăng quảng tịnh độ văn Q.6;

Qui nguyên trực chỉ tập Q.hạ; Trung quốc
tịnh độ giáo lí sử (Vọng nguyệt tín hanh)].
GIỚI TẠNG
I. Giới Tạng.
Trong một giới hàm chứa tất cả chân lí.
GIỚI TẠNG

G
2013
Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24, 1004
thượng), nói:
“Lắng nghe ta đang tụng
Ba la đề mộc xoa
Giới tạng trong Phật pháp
Đại chúng lòng tin chắc”.
II. Giới Tạng.
Chỉ cho tất cả các loại kinh điển nói về
giới luật.
III. Giới Tạng.
Chỉ cho Phật tâm, Phật tính xưa nay vốn
chứa sẵn trong giới pháp.
GIỚI THÂN
Phạm: Zìla-skandha.
Cũng gọi Giới chúng, Giới uẩn, Giới phẩm.
Chỉ cho hai nghiệp thân và khẩu vô lậu.
Một trong năm phần pháp thân.
Tức là thân giới pháp của Như lai đã xa
lìa tất cả sự sai quấy, xấu ác của ba nghiệp
thân, khẩu, ý.
(xt. Ngũ Phần Pháp Thân).
GIỚI THỂ
Thể tính của giới.
Dịch cũ là Vô tác; dịch mới là Vô biểu.
Chỉ cho công năng ngăn ngừa điều sai
quấy, xấu ác phát sinh trong tâm hành giả
sau khi thụ giới. Cũng tức là ý chí vâng giữ
và niềm tin đối với giới pháp.
Giới thể tuy do tác dụng lễ bái, cầu xin
mà sinh khởi, nhưng sau khi đã phát sinh
thì không cần tạo tác mà thường hằng tương
tục, nên gọi Vô tác, vì tướng của nó không
hiển hiện ra ngoài, nên gọi là Vô biểu.
(xt. Giới Thể Tam Chủng, Vô Tác Giới).
GIỚI THỂ TAM CHỦNG

Ba thuyết khác nhau về Giới thể.
1. Giới thể là sắc pháp: Thuyết nhất
thiết hữu bộ cho rằng giới thể là thực sắc vô
kiến vô đối, nương vào bốn đại(đất, nước,
lửa, gió) mà sinh ra, thuộc về Sắc uẩn, gọi là
Vô biểu nghiệp hoặc Vô biểu sắc. Luận Câu
xá quyển 13 (Đại 29, 70 thượng), chép: “Luận
sư Tì bà sa nói có vật thực, gọi là Vô biểu
sắc, đó là chỗ y cứ của ta”.
2. Giới thể là tâm pháp: Kinh bộ và
tông Duy thức chủ trương lúc thụ giới có
phát động Tư tâm sở, do chủng tử của tâm
sở này nối nhau mà sinh ra công năng ngăn
ngừa điều sai trái, xấu ác, bởi thế, giới thể
tuy nương vào biểu sắc lúc thụ giới, nên được
gán cho cái tên là sắc, nhưng thực ra thì nó
là tâm pháp. Như luận Thành duy thức
quyển 1 (Đại 31, 4 hạ), nói: “Biểu đã không
thực, thì Vô biểu há có thực sao? Tuy nhiên
dựa theo phần hạn thiện ác củaTư tâm sở
mà giả lập Vô biểu thì lí cũng không trái.
Nghĩa là Vô biểu này có thể dựa vào sự tăng
trưởng của chủng tử Tư tâm sở phát ra thiện
ác ở thân, khẩu mà lập, hoặc dựa vào Tư
tâm sở trong định ngăn ngừa thân, khẩu tạo
ác mà lập, nên là có giả”. Vì tông Duy thức
cho rằng Vô biểu tuy không phải sắc, nhưng
nó có công năng ngăn ngừa điều sai quấy,
phát sinh điều lương thiện, nên giả gọi là
sắc. Đứng về phương diện Biệt giải thoát
giới mà nói, thì Vô biểu lấy công năng của
chủng tử Tư tâm sở làm thể; còn đứng về
phương diện Đạo cộng giới và Định cộng
giới mà nói, thì nó lấy sự hiện hành của Tư
tâm sở làm thể.
3. Giới thể phi sắc phi tâm pháp: Luận
Thành thực chủ trương giới thể không hình
chất nên chẳng phải sắc; không duyên lự

nên chẳng phải tâm. Như phẩm Vô tác trong
luận Thành thực quyển 7 (Đại 32, 290
trung), nói: “Đối với điều bất thiện hoặc vô
kí mà người ta vô tâm thì cũng gọi là giữ
giới. (...) Pháp vô tác chẳng phải tâm, nay
chính là tâm, tức là tâm bất tương ứng hành.
(...) Sắc là tướng phiền não bại hoại, mà trong
GIỚI THỂ TAM CHỦNG

G
2014
pháp vô tác thì không có tướng phiền não
bại hoại, cho nên chẳng phải sắc”. Ngài Đạo
tuyên cũng chủ trương thuyết này, rồi ngay
nơi “đương phần” của luật Tứ phần, theo
lập trường của tông Thành thực mà lập Giới
thể phi sắc phi tâm.
Nhưng, trong Tứ phần luật san bổ tùy
cơ yết ma sớ quyển 3, ngài Đạo tuyên lại
nêu ra thuyết Giới thể của Viên tông Nam
sơn, coi luật Tứ phần gồm chung cho Đại
thừa, nên lấy chủng tử thiện huân tập trong
Tàng thức(Hiện thức chân vọng hòa hợp) làm
giới thể.
Ngoài ra, trong Bồ tát giới nghĩa sớ quyển
thượng, ngài Trí khải cho rằng giới thể là giả
sắc. Nhưng trong Thích thiền ba la mật thứ
đệ pháp môn quyển 2 và Ma ha chỉ quán
quyển 4 phần trên, thì ngài Trí khải lại lấy
tâm tính làm giới thể. Tuy có hai thuyết sắc
và tâm về giới thể, nhưng tông Thiên thai
vẫn lấy giới thể là sắc pháp làm tiêu chuẩn
nhất định.
Mật giáo cũng chủ trương giới thể là tâm
pháp, lấy tâm bồ đề thanh tịnh sẵn có làm
giới thể của Phật tính tam muội da giới.
[X. luận Câu xá Q.1; Câu xá luận quang
kí Q.13; Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 1, Q.trung phần
1; Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí Q.trung
phần 1; Đại thừa nghĩa chương Q.10; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.3 phần
cuối; Ma ha chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.4 phần 1; Thụ Bồ tát giới nghi;
Thích thị yếu lãm Q.thượng; Phạm võng
kinh huyền nghĩa].

GIỚI THỪA TỨ CÚ
Bốn loại giới thừa do các tông Thiên thai
và Hoa nghiêm lập ra để phân biệt những
căn cơ khác nhau. Giới chỉ cho các giới nhẹ
hay nặng do đức Phật chế định. Thừa chỉ
cho các pháp Đại thừa hay Tiểu thừa do
đức Phật nói ra. Đó là:
1. Thừa cấp giới hoãn, Cấp tức là gấp
rút, Hoãn nghĩa là chậm rãi. Thừa cấp chỉ
cho người siêng năng nghe giáo pháp để tiến
tu. Giới hoãn chỉ cho người lười biếng không
chịu giữ giới. Hạng người này sẽ bị đọa địa
ngục, ngã quỉ, súc sinh... Nhưng nhờ Thừa
cấp, trong tâm chí thành nghe giáo pháp,
nên vẫn được nghe kinh pháp, như loài rồng,
quỉ v.v... trong tám bộ chúng.
2. Giới cấp thừa hoãn, nghĩa là gấp rút
lo giữ gìn giới pháp nên được sinh trong cõi
người, cõi trời, nhưng vì Thừa hoãn nên làm
biếng nghe pháp.
3. Thừa giới câu cấp, nghĩa là nhờ cấp
thiết giữ giới mà được sinh trong cõi người,
cõi trời, lại cũng nhờ Thừa cấp, nên được
nghe giáo pháp mà ngộ đạo.
4. Thừa giới câu hoãn, nghĩa là đã không
giữ giới, mà cũng chẳng chịu nghe pháp, đến
khi mất thân người, vĩnh viễn đọa vào ác
đạo.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.6 (bản Bắc);
Ma ha chỉ quán Q.4 phần trên; Pháp hoa
kinh văn cú Q.2 phần dưới; Hoa nghiêm
kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.6; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết Q.4 phần 2;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng].
GIỚI TRÀNG
Đạo tràng để truyền giới và thuyết giới
Bố tát. Như đạo tràng truyền giới Tam muội
da, gọi là Tam muội da giới tràng. Trong

Giới tràng thiết lập Giới đàn để cử hành tác
pháp truyền giới.
Giới tràng vốn không cần xây cất nhà
cửa, chỉ cần kết giới ở chỗ đất trống là được;
nhưng, để phòng ngừa mưa gió, nên xưa nay
đại khái thường thực hành cả hai là truyền
giới trong nhà hoặc kết giới thụ giới ngoài
chỗ trống.
Sự khác nhau giữa giới tràng và giới đàn:
GIỚI TRÀNG

G
2015
Giới đàn là cái nền hơi cao được thiết lập
trên chỗ đất bằng phẳng, còn giới tràng thì
chỉ cần ở chỗ đất bằng thôi. Nhưng đôi khi
cũng gọi Giới đàn là Giới tràng, hoặc gọi
chung là Đàn tràng. Vị sư tổ chức đạo tràng
truyền giới, gọi là Giới tràng chủ, thông
thường chỉ cho vị trụ trì ngôi chùa của đạo
tràng truyền giới. Lại nữa, vị Giới tràng chủ
thường kiêm nhiệm chức Dẫn lễ sư hoặc
Hòa thượng truyền giới trong Tam sư.
(xt. Giới Đàn, Kết Giới).
GIỚI TRẦN (1878-1948)
Vị tăng Trung quốc thời hiện đại, người
Hán xuyên, Hồ bắc, họ Khâu, tự Địch ngô.
Sư xuất gia năm 19 tuổi, chuyên tu khổ
hạnh, rồi đến núi Chung nam tu tập Thiền
định. Về sau, sư chuyển sang niệm Phật cầu
vãng sinh Tịnh độ. Khoảng năm Quang tự
(1875-1908), sư vào núi Kê túc, tỉnh Vân
nam tu định Bát chu. Năm Dân quốc thứ 3
(1914), sư vào học tại Đại học Hoa nghiêm
ở Hàng châu, sau nhập thất ở chùa Phật viên
tại Thường thục, chuyên tu tịnh nghiệp.
Năm Dân quốc thứ 9 (1920), sư cùng
với các pháp sư Liễu trần, Từ chu mở trường
Đại học Hoa nghiêm ở chùa Cửu liên tại
Hán khẩu. Sau khi hoàn thành, sư trở về
Vân nam thiết lập Tịnh nghiệp liên xã,
hướng dẫn đồ chúng tu phạm hạnh (hạnh
thanh tịnh). Người qui y có tới mấy vạn.
Tháng 5 năm Dân quốc 37, sư tịch ở
chùa Cung trúc tại Côn minh, thọ 71 tuổi,
53 tuổi đạo.
Sư có các tác phẩm: Hoa nghiêm nhất
trích, Hoa nghiêm thất xứ cửu hội đồ, Liên

xã minh huấn, Tịnh tông yếu ngữ.
GIỚI TƯ
Cũng gọi Giới kim, Giới mễ.
Trong thời gian thụ giới, các giới tử đóng
góp tiền bạc hoặc vật tư của phần mình để
sung vào các khoản chi phí như ăn uống
v.v..., gọi là Giới tư (tiền thụ giới).
Chương Phạm hạnh thứ 5 trong Hoàng
bá thanh qui (Đại 82, 769 trung), nói: “Người
muốn thụ giới, trước hết phải đến vị Khố ti
nộp giới tư, sau đó, đến liêu của vị Thư kí
ghi tên để điền vào giới điệp”.
GIỚI TỨ BIÊT
Bốn nghĩa trọng yếu riêng biệt của giới:
1. Giới pháp: Những giới luật do đức
Phật chế định như: Không được giết hại,
trộm cướp, dâm dục, nói dối, v.v... để răn
cấm và làm khuôn phép cho người tu hành.
Đây tức là con đường thông suốt để ra khỏi
sinh tử.
2. Giới thể: Thể tính của giới phát sinh
trong tâm hành giả sau khi nhận lãnh giới
pháp. Đây là nguồn gốc sinh ra muôn hạnh.
3. Giới hạnh: Sau khi được giới thể,
thường phải giữ gìn ba nghiệp thân, khẩu,
ý, ngăn ngừa không để phạm lỗi, rộng tu
các phương tiện khiến tâm không tán loạn.
4. Giới tướng: Nhờ sự giữ giới mà thành
tựu các hạnh uy nghi, nên tất cả cử chỉ đều
đúng như pháp, đức tướng hiện rõ.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
thượng phần 1 (Đại 40, 180 trung), nói: “Đức
Phật chế ra giáo gọi là Pháp, nhận lãnh pháp
thành nghiệp gọi là Thể, nương nơi thể mà
giữ gìn giới gọi là Hạnh, do tu hành trì giới
mà có uy nghi gọi là Tướng”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 1; Tứ phần luật

hành sự sao tư trì kí Q.trung phần 1 tiết 4;
Bổ trợ nghi Q.thượng].
GIỚI TỰ
Bài tựa giới Bồ tát.
Kinh Phạm võng (Đại 24, 1103 thượng),
GIỚI TỰ

G
2016
nói: “Các Phật tử! Hãy chắp tay và dốc lòng
lắng nghe, nay ta muốn nói bài tựa giới Đại
thừa của chư Phật”.
Trong hội Bố tát, khi giới sư tụng giới,
trước hết phải tụng bài tựa giới, sau đó mới
tụng chính văn.
GIỚITỬ
Cũng gọi Giới đệ, Giới đồ.
Đệ tử thụ giới.
Trong Giới đàn, để tránh gọi lẫn lộn với
Giới sư nên những người thụ giới đặc biệt
được gọi là Giới tử.
Ngoài ra, người theo hầu vị Giới sư gọi
là Giới thị giả, hoặc Giới thị. Khi Giới sư lên
chính điện, người bưng lư hương và giúp
Giới sư đốt hương, gọi là Giới thị hương.
GIỚI TỬ
Phạm: Sarwapa. Tạng: Yuís-kar.
Dịch âm: Tát lợi sát bả, Xá lợi sa bà, Gia
lương chí.
Hạt cải. Có các thứ trắng, vàng, đỏ, xanh,
đen khác nhau.
Trong kinh điển Phật thường dùng Giới
tử để ví dụ vật rất nhỏ, như nói: “Hạt cải
(giới tử) chứa núi Tu di, lỗ chân lông thu
biển cả” v.v... Lại vì hạt cải và đầu mũi kim
đều là những vật rất nhỏ, cho nên câu “Hạt
cải ném trúng đầu mũi kim” thường được
dùng để ví dụ cho việc rất khó xảy ra.
Cứ theo kinh Niết bàn quyển 2 (bản
Bắc), thì đức Phật ra đời là việc hiếm có rất
khó xảy ra như hạt cải ném trúng đầu mũi
kim vậy.
Kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 7, xếp hạt cải là một trong 32 vị hương

dược. Theo Đại nhật kinh nghĩa thích quyển
7, thì vì hạt cải có vị cay khác thường nên
phần nhiều được dùng trong pháp tu hàng
phục chướng nạn.
Trong Mật giáo, hạt cải trắng được dùng
bỏ vào lò lửa đốt để diệt trừ ác ma, phiền não
và cầu nguyện. Nhưng vì hạt cải trắng rất khó
kiếm nên phần nhiều dùng hạt rau cải thìa
hoặc hạt cải thông thường để thay thế.
Ngoài ra theo truyền thuyết, tại Nam
thiên trúc, bồ tát Long thụ đã từng dùng
bảy hạt cải trắng mở tháp sắt Nam thiên mà
lấy được kinh Đại nhật. Thông thường, trong
Mật giáo, hạt cải được coi là có sức thần tiêu
trừ ma chướng, nên khi tu pháp Đà đô cúng
dường Xá lợi Phật, thì hạt cải trắng là một
trong những vật cúng không thể thiếu.
[X. kinh Thủ lăng nghiêm tam muội
Q.thượng; kinh Thất câu chi Phật mẫu chuẩn
đề đại minh đà la ni; phẩm Tức chướng trong
kinh Đại nhật Q.2; luận Đại trí độ Q.30;
Tăng quảng bản thảo cương mục Q.26]. (xt.
Bạch Giới Tử, Cực Vi, Đà Đô Pháp).
GIỚI TỬ GIA TRÌ
Trong Mật giáo, khi tu pháp Hộ ma, chú
nguyện vào hạt cải rồi rải ra khắp chung quanh
để kết giới hàng ma.
Khi hành giả tông Chân ngôn thực hành
pháp Giới tử gia trì, thì phải quán tưởng các
tòa tháp trong 10 phương pháp giới đều mở
ra, rồi lễ thỉnh chư tôn Thánh chúng chứng
minh hứa khả.
Cứ theo phẩm Phụng thỉnh thành tựu
trong kinh Tô tất địa, khi tu pháp, trước hết
dùng chân ngôn “Thành biện chư sự” hoặc
chân ngôn “Quân đồ lợi” gia trì vào hạt cải
trắng rồi rải ra trên đất, như thế có thể diệt
trừ các nạn.

[X. kinh Đà la ni tập Q.7; phẩm Bổ khuyết
thiểu pháp trong kinh Tô tất địa].
GIỚI TỬ KIẾP
Phạm: Sarwapopama-kalpa.
Cũng gọi: Giới thành kiếp.
GIỚI TỬ KIẾP

G
2017
Số kiếp nhiều như hạt cải.
Kinh Tạp a hàm quyển 34 và luận Đại
trí độ quyển 5 đều nói về loại ví dụ này.
Nghĩa là có một tòa thành vuông vức mỗi
bề rộng một do tuần, trong đó chứa đầy hạt
cải, gọi là Giới thành; có một người sống
lâu, cứ mỗi trăm năm đến lấy ra một hạt cải,
dù cho lấy hết tất cả hạt cải kia đi mà số
kiếp cũng vẫn chưa hết.
Ngoài Giới tử kiếp, kinh Phật cũng
thường dùng ví dụ “Bàn thạch kiếp, hoặc
ghép chung hai ví dụ lại mà gọi là Giới
thạch, Giới thành kiếp thạch để diễn tả sự
lâu dài của số kiếp.
(xt. Kiếp, Bàn Thạch Kiếp).
GIỚI TƯỚNG
Các tướng trạng sai khác biểu hiện qua
việc giữ giới.
Như giữ 5 giới, 10 giới cho đến 250 giới,
trong mỗi giới đều có sai biệt, tùy theo sự
giữ, phạm, nhẹ, nặng đối với các giới mà
có những tướng trạng khác nhau. Thông
thường chỉ cho các tướng trạng tuân thủ
giới luật.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
trung phần 1, hạ (Đại 40, 274 hạ), nói:
“Tướng có hình dáng nhìn vào có thể phân
biệt được. Trước hết nói về Giới pháp,
nhưng chỉ bàn về công năng. Kế đến nói
về Giới thể, nhưng chỉ bàn về nghiệp tính.
Sau cùng nói về Giới hạnh, nhưng chỉ bàn
qua về phần nhiếp tu. Nếu không biện biệt
rõ tướng thì ba phần Pháp, Thể, Hạnh sẽ
không hiểu được phần nào cả. Tại sao vậy?
Vì Pháp không có pháp riêng, thì tướng tức

là Pháp; Thể không có thể riêng thì Tướng
chung là Thể; Hạnh không có hạnh riêng
thì thực hành phần tướng là Hạnh. Bởi vậy,
người tu học phải tìm hiểu pháp môn này
cho thật sâu”.
(xt. Giới Tứ Biệt).
GIỚI VĂN
Văn chính của giới bản. Như văn chính
của Tứ phần tỉ khưu giới bản, Sa di tắc ngũ
phần giới bản v.v...
Trái lại, Luật văn là văn chính của các
bộ Quảng luật, như luật Tứ phần, luật Ngũ
phần v.v...
GIỚI XÍCH
Gọi tắt: Xích. Thước giới.
Một loại pháp khí dùng để cảnh giác
đại chúng hoặc ổn định trật tự trong các
pháp hội qui y, thế độ, truyền giới, thuyết
pháp, du già diệm khẩu thí thực, tạm thời
hệ niệm...
Giới xích do hai thanh gỗ tạo thành, một
ngửa, một úp. Thanh ngửa ở dưới, hơi lớn
hơn. Lúc sử dụng cầm thanh gỗ trên đánh
xuống thanh gỗ dưới làm phát ra tiếng kêu.
Gần đây, việc dùng Giới
xích đã có sự thay đổi,
phần nhiều chỉ dùng một
miếng gỗ nhỏ và dài
khoảng 15 phân Tây,rộng
và dày ba phân rưỡi.
Ngoài ra, cái phách
mà tông Tịnh độ dùng để
gõ nhịp theo văn kinh
khi đọc tụng, cũng được
gọi là Giới xích.
[X. điều Sa di đắc độ, Đại chúng chương
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.hạ;
môn Bái khí trong Thiền lâm trượng khí

tiên].
GIỚI XÍCH
Cũng gọi Giới phương. Thước kẻ.
Thanh gỗ được dùng để vạch giới tuyến,
hoặc khi giảng kinh, gõ nhẹ trên mặt bàn
GIỚI XÍCH
Giới Xích

G
2018
để báo hiệu giờ giảng kinh sắp kết thúc.
Diêu thị tàn
ngữ (được thu
vào Thuyết phu
quyển 31) của
Diêu khoan đời
Tống, nói: “Thái tổ dùng gỗ cây bách làm
giới xích, gọi là Cách bút giản”.
Thiền lâm loại tụ quyển 1 của ngài Đạo
thái đời Nguyên (Vạn tục 117, 2 hạ), nói:
“LươngVũ đế thỉnh Phó đại sĩ giảng kinh,
Đại sĩ lên tòa, dùng Giới xích đập trên mặt
bànmột cái, rồi xuống tòa”.
Khi viết chép kinh, Giới xích được dùng
để kẻ dòng, như phần lớn kinh sách đào
được ở Đôn hoàng đều có kẻ dòng. Thông
thường, dòng được kẻ bằng mực lợt, theo
đường dọc từ trên xuống dưới, cứ mỗi dòng
một đường vạch, khoảng cách tùy theo khổ
GIỚI XƯNG NHỊ MÔN
Giới Xích
chữ lớn hay nhỏ. Hoặc dùng nhũ bạc kẻ
đường trắng, gọi là Bạch giới(cũng gọi Áp
giới); còn những đường kẻ bằng mực thì gọi
là Ô ti lan(đường chỉ đen).
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.19; Nhật
bản thư chí học chi nghiên cứu (Lại xuyên
Nhất mã); Cổ tả kinh tông giám (Điền trung
Khối đường)].
GIỚI XƯNG NHỊ MÔN
Hai môn Viên giới, Niệm Phật, Giáo
nghĩa căn bản của tông Thiên thai chân
thịnh ở Nhật bản.
Giới là giới Bồ tát viên đốn; Xưng là xưng
niệm danh hiệu Phật A di đà. Hai môn này

tuy hai mà chẳng phải hai, tương tức bất li, người tu đầy đủ hai môn này thì chắc chắn được vãng sinh.

H
2021
H
HA ĐA PHẠT NA GIÀ LA TỰ CHÍ
Pàli: Hatthavanagallavihàravaôsa.
Gồm 11 chương, được biên soạn vào thời
vua Ba lạc la ma bà ha đệ nhị (Pàli:
Parakkambàhu II, ở ngôi 1236-1270) của
Tích lan.
Nội dung sách này chủ yếu nói về lịch sử
chùa Ha đa na già la ở vùng A đa na ca la
(Pàli: Attanagalla). Từ chương 1 đến
chương 8 ghi chép sự tích của vua Thất lợi
tăng già bồ đề (Pàli:Siri Saíghabodhi, ở
ngôi 251-253); từ chương 9 đến chương 11
miêu tả nghệ thuật tạo hình của các tòa kiến
trúc ngôi chùa này.
HA LĂNG
.....
Cũng gọi Ba lăng.
Tên đất vào đời Đường, nay là đảo Trảo
oa (Java) thuộc Nam dương (Indonesia).
Vào cuối đời Lục triều đến đời Đường,
văn hóa Ấn độ và Phật giáo đã rất hưng
thịnh ở quần đảo Mã lai.
Cứ theo Đại đường tây vực cầu pháp cao
tăng truyện quyển thượng chép, tương
truyền, khoảng năm Lân đức (664-665) đời
Đường, sa môn Hội ninh, người Thành đô,
Trung quốc, đã vượt biển đến đảo Ha lăng,
rồi cùng với ngài Nhã na bạt đà la, người
Nam thiên trúc, dịch kinh Đại bát niết bàn
hậu phần 2 quyển. Trên đảo này có tòa tháp
Bà la phù đồ (Borobudur) được coi là kiến
trúc của Phật giáo Đại thừa lớn nhất trên
thế giới hiện nay.
[X. Đại chu lục Q.2; Khai nguyên thích

giáo lục Q.9]. (xt. Bà La Phù Đồ).
HA LÊ BẠT MA
Phạm: Harivarman.
Gọi tắt: Bạt ma.
Dịch ý: Sư tử khải, Sư tử trụ.
Tổ khai sáng tông Thành thực, người Ấn
độ, sống vào khoảng thế kỉ thứ IV Tây lịch.
Ngài là con của một người Bà la môn ở
Trung Ấn độ, thông minh từ thủa nhỏ, lớn
lên thích tìm tòi học hỏi. Mới đầu, ngài theo
học phái Số luận, sau qui y theo Phật giáo.
Sau khi đọc luận Phát trí của ngài Cưu
ma la đà (Phạm:Kumàralabdha), một học
giả của Thuyết nhất thiết hữu bộ, Ha lê bạt
ma cho rằng nội dung của luận này còn nông
cạn, chưa nói hết được ý Phật muốn chỉ dạy,
nên ngài chú tâm nghiên cứu Tam tạng. Sau,
ngài chuyển sang Ma ha tăng kì bộ, chuyên
nghiên cứu Đại thừa, thấu suốt chỗ sâu xa
kín nhiệm, rồi lại tham khảo và chắt lọc các
HA LÊ BẠT MA

H
2022
nguồn tư tưởng khác mà soạn ra bộ luận
Thành thực gồm 202 phẩm, là Thánh điển
căn bản của tông Thành thực. Về sau, ngài
dùng tài biện luận phá dẹp các luận thuyết
dị đoan của ngoại đạo và được vua nước Ma
kiệt đà tôn làm Quốc sư.
[X. Tam luận huyền nghĩa, truyện Ha lê
bạt ma trong Xuất tam tạng kí tập Q.11].
HA LÊ ĐÀ KHƯƠNG
Phạm:Haridrà,Pàli:Haliddà.
Cũng gọi A lợi đà khương.
Tên khoa học: Curcuma longa.
Cây nghệ, thuộc họ Uất kim, hoa và lá
giống cây gừng, nhưng mùi thơm thì hơi
khác. Củ nghệ, sau khi phơi khô, được dùng
làm thuốc, hoặc làm hương liệu, hoặc thuốc
nhuộm.
Luật Tứ phần quyển 12 xếp Ha lê đà
khương vào một trong năm loại căn chủng
(loại cây cho củ).
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.15; Tứ phần
luật sớ Q.9 (Trí thủ)].
HA LÊ LẶC THỤ
Phạm:Haritakì.Pàli:Harìtaka.
Dịch ý: Thiên chủ trì, Thiên chủ phù lai.
Cũng gọi: Ha lợi lặc thụ, Ha lê đát kê
thụ, Ha lê đắc chỉ thụ, Sáp ông thụ, Hà tử
thụ, Ha tử thụ, Hạ lị đát hệ thụ.
Tên khoa học: Terminalia chebula.
Loại cây ăn trái sinh sản ở các vùng Lĩnh
nam Trung quốc, bán đảo Trung nam, Ấn
độ v.v... Là một trong 5
thứ thuốc nói trong các
sách luật thời xưa.
Thân cây giống như

cây dâm bụt, lá dài và
nhọn, hoa mầu trắng, kết
trái vào đầu mùa thu. Trái
hơi tròn như quả trứng,
mầu vàng chanh, dùng làm thuốc chữa các
bệnh đau mắt, phong tà và thông đại tiểu
tiện.
[X. luật Ngũ phần Q.22; luật Thập tụng
Q.14; Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; luận Câu
xá Q.12; Huyền ứng âm nghĩa Q.18, Q.24].
HA LỢI KÊ LA QUỐC
Phạm:Harikela.
Tên một nước nhỏ thời cổ đại, có lẽ ở
vào vùng A lạp can (Arakan) của nước Miến
điện ngày nay.
Cứ theo Đại đường tây vực cầu pháp cao
tăng truyện chép, thì từ châu Sư tử đi thuyền
về hướng đông bắc khoảng một tháng thì
đến nước Ha lợi kê la. Nước này là biên
giới phía đông của Đông thiên trúc. Ngài
Nghĩa tịnh trên đường sang Ấn độ cầu pháp
có đi ngang qua nước này. Phật giáo ở đây
rất thịnh.
HA NGŨ DỤC
Quở trách 5 món dục lạc.
Khoa thứ 2 trong 5 khoa của 25 phương
tiện tu chính quán thuộc tông Thiên thai.
Nghĩa là quở trách 5 trần cảnh: Sắc, thanh,
hương, vị, xúc. Năm trần cảnh này vốn
không phải là dục, nhưng vì chúng mà người
tu hành sinh khởi dục tâm nên phải quở
trách.
Về sự tai hại của 5 dục cảnh này có thể
ví: Sắc như viên sắt nóng, cầm vào thì cháy
tay; Thanh như độc cổ (trống có bôi chất
độc), nghe thì chắc chắn phải chết; Hương
như hơi độc của rồng, hễ ngửi thì bị bệnh;
Vị như mật dính dao, liếm thì đứt lưỡi; Xúc

như sư tử nằm, đến gần sẽ bị nó ăn thịt.
Năm thứ dục này một khi đã được hưởng
thụ thì không bao giờ nhàm chán, ác tâm
hừng hừng như lửa đổ thêm dầu, đời đời bị
hại hơn cả giặc cướp. Từ kiếp vô thủy đến
HA NGŨ DỤC
Cây Ha Lê Lặc

H
2023
nay, năm thứ dục này đã làm hại thân tâm
chúng sinh, khiến phải luân hồi trong 3
đường không bao giờ dứt, cho nên phải quở
trách, phải lìa bỏ.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi Q.hạ].
HA PHẠ
Cũng gọi: Phả, Hỏa bà, Hạp phược, Sa
ba, Ha bà, Ha ma, Hỏa.
Chữ Tất đàm (hva). Một trong 42
chữ cái Tất đàm.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
57 (Đại 9, 766 thượng), nói: “Khi xướng chữ
Ha bà thì vào cửa Bát nhã ba la mật, quán
xét tất cả chúng sinh vô duyên, dùng phương
tiện nhiếp thụ, khiến sinh hải tạng”.
Môn Tứ thập nhị tự quán trong phẩm
Pháp giới kinh Hoa nghiêm (Đại 19, 708
trung), nói: “Khi xướng chữ Ha phạ, vào cửa
Bát nhã ba la mật, khiến tất cả chúng sinh
liễu ngộ hết thảy pháp có tính kêu gọi đều
chẳng thể được”.
Tiếng Phạm “Ha phạ” nghĩa là “kêu gọi”.
Thâm bí thích chú giải là “pháp có tính kêu
gọi chẳng thể được”. Như đất có thể chuyên
chở tất cả pháp, biển có khả năng dung chứa
tất cả pháp, sức đại bi của đức Phật có thể
kêu gọi tất cả pháp, dùng tâm từ bi vô duyên
để nhiếp hóa, khiến thành hữu duyên và
quán xét các pháp vốn chẳng sinh, giữa Phật
và chúng sinh không ngăn cách; không năng,
sở mà có thể hiện tướng năng, sở. Nghĩa là
chẳng có pháp sinh tử để có thể diệt, không
có lí Niết bàn để có thể sinh, sự kêu gọi
không có thể tính nhất định, cho nên tính
kêu gọi chẳng thể được.

Nếu dùng “Ha phạ” để hiển bày nghĩa
của 3 Bát nhã, thì chữ Ha phạ là Văn tự bát
nhã; nương vào chữ Ha phạ mà vào cửa Bát
nhã ba la mật là Quán chiếu bát nhã; hiểu
rõ thực thể của Ha phạ vốn chẳng sinh là
Thực tướng bát nhã.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.5; kinh
Đại bát nhã ba la mật đa Q.53; luận Đại trí
độ Q.48; Tuệ lâm âm nghĩa Q.2].
HA PHẬT MẠ TỔ
Cũng gọi Sát Phật lục tổ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là quở Phật mắng tổ. Thiền tông
thường dùng từ ngữ này để phủ nhận uy
quyền, nhằm giúp người học phá chấp hầu
thể hội được cảnh giới tự tại, giải thoát.
[X. tắc 4 trong Bích nham lục].
HA TRẠCH CA
........
Phạm:Kàỉaka.
Cũng gọi: Ha tra ca.
Gọi đủ: Ha tra ca a la sa (Phạm:Kàỉakarasa).
Dịch ý là nước có mầu vàng, hoặc chất
thuốc nước mầu vàng.
Truyền thuyết cho rằng Ha tra ca là một
thứ tài liệu mạ vàng để bảo trì được lâu,
hoặc chỉ cho thuốc bất lão (không già).
[X. kinh Hoa nghiêm Q.78 (bản 80
quyển); Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.20; Tuệ lâm âm nghĩa Q.hạ].
HÀ CÁT SÂM (1800-1894)
Hodgson, Brian Houghton.
Nhà học giả về Đông phương học người
Anh.
Năm 18 tuổi, ông đến Ấn độ giữ chức
quan ngoại giao của công ty Đông ấn độ.
Trong thời gian làm việc ở Ba tư, Nepal
(1833-1848), ông đã đưa ra nhiều chính sách

tốt đẹp cho vùng đất thực dân ở Ấn độ.
Năm 1848, sau khi nghỉ việc, ông lui về
ẩn dật ở chân núi Hỉ mã lạp nhã, chuyên
nghiên cứu về Động vật học, Địa lí học,
Nhân loại học và Ngôn ngữ học. Ông sưu
HÀ CÁT SÂM

H
2024
tập hơn một vạn loài chim, đồng thời, giới
thiệu phong tục, văn vật của Nepal và Tây
tạng với độc giả của ông ở phương Tây.
Ngoài ra, ông còn dốc sức vào việc sưu
tập 381 bộ kinh điển Phật giáo Đại thừa
viết tay bằng tiếng Phạm, rồi phiên dịch và
ấn hành để giới thiệu với giới học thuật của
các nước Âu châu và đã có ảnh hưởng rất
lớn. Trong đó, luận Kim cương châm (Phạm:
Vajrasùcì) là bộ sách Phật bằng tiếng Phạm
được dịch ra Anh văn sớm nhất.
Tác phẩm của ông gồm có: Illustration
of the Literature and Religion of the Buddhists,
1841; Essays on the Language, Literature
and Religion of Nepal and Tibet,
1874; Aborigines of India; Sketch of Buddhism,
derived from Buddha Scriptures of
the Nepal; Miscellaneous Essays relating to
Indian Subjects, 2 vols, 1800.
HÀ DA YẾT LỊ BÀ TƯỢNG PHÁP
Cũng gọi: Hạ da yết lí bà nghi quĩ.
Nghi quĩ của Mật giáo, 1 quyển, mất
tên người dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 20.
Hà da yết lị bà, Phạm:Hayagrìva#, dịch
là Mã thủ, tức chỉ cho Mã đầu Quan âm,
một trong 8 vị Đại minh vương của Mật
giáo.
Nội dung kinh này trình bày về cách vẽ
tượng Mã đầu Quan âm, pháp cầu nguyện,
đồng thời, nói về ấn tướng, chân ngôn chữa
bệnh, khất thực và thần chú trói quỉ, tiêu
trừ dâm dục và giữ mình.
Ngoài ra, cùng loại với kinh này còn có:
1. Hà da yết lị bà Quán thế âm bồ tát

thụ pháp đàn, 1 quyển, mất tên người dịch,
thu vào Đại chính tạng tập 20.
2. Hà da yết lị bà Quán thế âm bồ tát
Pháp ấn chú phẩm, 1 quyển, do ngài A
địa cù đa dịch, thu vào Đại chính tạng
tập 18.
HÀ DIÊP ĐOÀN ĐOÀN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tròn như lá sen. Thiền tông dùng từ ngữ
này để diễn tả sự viên mãn hoàn toàn.
Chương Giáp sơn Thiện hội trong Ngũ
đăng hội nguyên quyển 5 (Vạn tục 138, 94
thượng), nói:
“Lá sen tròn tròn, tròn như gương
Sừng ấu nhọn nhọn, nhọn như dùi”.
HÀ DIÊP TỌA
Tòa ngồi bằng lá sen.
Trong Mật giáo, chư Thiên của Kim
cương giới và các vị Thanh văn lớn của viện
Thích ca trong Thai tạng giới đều ngồi tòa
lá sen.
Cứ theo sự giải thích trong Đại nhật kinh
sớ diễn mật sao quyển 9, thì vì các vị tôn
này chưa có hạt giống bồ đề, cho nên chỉ
dùng lá sen làm tòa chứ không dùng đài sen
làm tòa.
[X. kinh Đại nhật Q.5].
HÀ ĐẢM
Cùng nghĩa với Hà phụ, Hà pháp.
Hà là vác trên lưng, Đảm là gánh ở vai,
nghĩa là gánh vác.
Trong Phật giáo, từ ngữ này được dùng
để chỉ cho hạnh nguyện gánh vác và hộ trì
Phật pháp.
[X. Tiểu tham trong Thiền uyển thanh
qui Q.2].
HÀ ĐIÊU A NA HÀM KINH
Cũng gọi Ha điêu a na hàm kinh.

Có 1 quyển, do ngài Trúc đàm vô lan
dịch vào thời Đông Tấn, thu vào Đại chính
tạng tập 14.
HÀ ĐIÊU A NA HÀM KINH

H
2025
Nội dung kinh này tường thuật việc Ha
điêu a na hàm vâng làm 4 điều do đức Phật
dạy. Đó là:
1. Bố thí.
2. Nói lời tốt lành.
3. Lưu ý xem người đồng học có được
cung cấp đầy đủ không.
4. Coi tiền tài là của chung.
Đức Phật còn khen 8 việc làm của Ha
điêu a na hàm như: Không cầu, tự tin, tự
thẹn, tự hổ, tinh tiến, tự quán xét, được
thiền định và thông tuệ, mà đều không
muốn ai biết đến để tránh sự quấy nhiễu
cho người.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.7; Khai nguyên
thích giáo lục Q.3].
HÀ ĐÔNG ĐẠI SĨ
...........
Danh hiệu của Bùi hưu đời Đường,
người Tế nguyên, Hà nam (có thuyết cho
rằng ông là người Văn hỉ, Sơn tây), tự Công
mĩ. Ông từng làm quan đến các chức: Giám
sát ngự sử, Hộ bộ thị lang kiêm Diêm thiết
chuyển vận sứ, Chiêu nghĩa tiết độ sứ, Hà
đông tiết độ sứ, Lại bộ thượng thư thái tử
thiếu bảo, v.v...
Tính tình ông rộng rãi, chí khí cao
thượng, giỏi văn chương thư pháp, đặc biệt
tinh thâm Phật lí; ông nghiên cứu Thiền học,
Hoa nghiêm và thấu suốt huyền chỉ. Ông
phát nguyện ăn chay và tụng kinh, bái sám
hàng ngày. Người đương thời tôn xưng ông
là Hà đông đại sĩ.
(xt. Bùi Hưu).
HÀ HOÀI

.....
Hà chỉ cho Hà bắc, Hoài chỉ cho Hoài
nam, nơi ở cửa ngài Tuệ văn đời Bắc Tề, là
Tị tổ của tông Thiên thai Trung quốc.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên (Đại
46, 1 trung), nói: “Ngài Nam nhạc thờ thiền
sư Tuệ văn làm thầy, người đương thời tôn
kính, ngài giáo hóa khắp vùng Hà hoài. Pháp
môn của ngài cao sâu, bao trùm trời đất,
người đời không thể hiểu được”.
Vì thế mà có từ ngữ “Hà hoài chi lưu”
(dòng Hà hoài), tức là chỉ cho tông Thiên
thai hoặc chi phái của tông Thiên thai.
(xt. Tuệ Văn).
HÀ KHẨU TUÊ HẢI (1866-1945)
Học giả Phật giáo kiêm thám hiểm gia,
người Nhật bản, ở phủ Đại phản.
Sư xuất gia năm 1890. Năm 1894, sư thờ
ngài Vân chiếu làm thầy, rồi theo ngài Hưng
nhiên học Phật giáo Nam truyền. Lúc đó, sư
cảm thấy rằng muốn nghiên cứu Phật giáo
thì phải bắt đầu từ nguyên điển, sư bèn lập
chí đến Tây tạng.
Tháng 6 năm 1897, sư đi từ Thần hộ
đến Đại cát lãnh (Darjeeling) giáp giới Tây
tạng để nghiên cứu và học tập tiếng Tây
tạng. Tháng 1 năm 1899, sư từ Nepal đi
vào Tây tạng, là người Nhật bản đầu tiên
đến đất Tây tạng, lấy tên Tây tạng làZesrab
rgya-mtsho (Tuệ hải), xin vào học
viện chùa Sắc lạp (Tạng:Serra) là trung
tâm học thuật của Tây tạng để tham cứu
Lạt ma giáo. Về sau, có người phát giác ra
quốc tịch, sư bị trục xuất, bèn qua Ấn độ
để trở về Nhật bản.
Sau khi về nước, sư xuất bản cuốn “Tây
tạng lữ hành kí”, khiến người ta chú ý đến
Tây tạng. Năm sau, sư ấn hành cuốn “Hà

khẩu Tuệ hải sư tương lai Tây tạng phẩm
mục lục”. Tháng 9 năm 1904, trên đường
đến Tây tạng lần thứ 2, sư sưu tầm được
một số lượng lớn kinh điển Phật chép tay
bằng tiếng Phạm ở Nepal. Năm 1913, sư vào
Tây tạng, mang theo bộ Đại tạng Hán dịch
(bản Hoàng bá) để đổi lấy bộ Đại tạng kinh
(Tạng dịch) của Tây tạng, đồng thời, nhận
bộ Đại tạng kinh (Tạng dịch) chéptay của
HÀ KHẨU TUÊ HẢI

H
2026
Đạt lại lạt ma gửi tặng trường Đại học Đế
quốc ở Đông kinh.
Ngoài ra, sư còn sưu tập thêm các bản
Đại tạng kinh khác, tượng Phật, tranh Phật,
pháp khí và các bản mẫu về địa chất, thực
vật, v.v... Tháng 8 năm 1915 sư về nước,
mang theo nhiều tư liệu quí báu bằng tiếng
Tây tạng gồm các bộ Đại tạng kinh như:
Nại đường bản, Cách đức bản, Trác ni bản,
Sao tả bản, v.v... và rất nhiều kinh điển khác
ngoài Đại tạng.
Về sau, ngoài việc giảng dạy tại Đại
học Tôn giáo ở Đông kinh, sư còn phiên
dịch các kinh điển
Phật từ tiếng Tây
tạng và tiếng Phạm
sang tiếng Nhật,
đồng thời, chỉ đạo
việc tổ chức hội
“Tuyên dương Phật
giáo”. Tháng 1 năm
1926, sư được 60
tuổi, xả giới hoàn
tục, đề xướng Phật
giáo tại gia.
Năm 1935, ông lại đi từ Bắc kinh đến
Nội mông cổ để nghiên cứu. Những năm
cuối đời, ông còn biên soạn bộ Tạng Hòa
Đại Từ Điển của Văn khố Đông dương.
Năm 1945, ông qua đời, hưởng thọ 80
tuổi.
Những tác phẩm của ông gồm có: Tây
tạng văn điển, Chính chân Phật giáo, Đông
dương văn khố Tạng Hòa đại từ điển.
Các dịch phẩm: Nại đường bản Tây

tạng đại tạng kinh cam châu nhĩ mục lục,
Hán Tạng đối chiếu quốc dịch Duy ma
kinh, Hán Tạng đối chiếu quốc dịch Pháp
hoa kinh, Hán Tạng đối chiếu quốc dịch
Thắng man kinh, Nhập bồ đề hành luận,
Pháp cú kinh.
[X. Hà khẩu Tuệ hải truyện (Hà khẩu
chính)].
HÀ LÍ NA
Phạm: Hariịa.
Cũng gọi A lí na, Hạt lợi noa, Hạ lí noa.
Tên gọi chung những con hươu và nai
con. Kinh Đại uy đức đà la ni dịch là dê
rừng.
Kinh Đại uy đức đà la ni quyển 7 (Đại
21, 786 thượng), nói: “A nan! Trong đó còn
có tên của nhiều loài súc sinh 4 chân khác
như: Ca ca bà, Ca câu trà (...), Hà lí na (dê
rừng), Xá xá ca (thỏ)”.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.1; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6].
HÀ MÔ THIỀN
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Thiền con ếch. Có 2 nghĩa:
1. Ếch chỉ biết nhảy chứ không biết cách
gì khác. Thiền tông dùng từ ngữ này để
chê trách những người tu Thiền chỉ hiểu
một mặt rồi chấp chặt vào đó, khiến cho
Thiền trở thành khô cứng, mất tính hoạt
dụng tự tại.
2. Chỉ cho những người tu Thiền chỉ biết
ngồi thiền như ếch ngồi trên lá sen.
Vân môn lục (Đại 47, 551 trung), nói:
“Ném câu nhằm câu cá kình mà lại câu được
chú ếch (hà mô)”.
Ngoài ra, mồm con ếch còn được dùng
để ví dụ người nói nhiều. Vân môn lục quyển

trung (Đại 47, 564 trung), ghi: “Ta chẳng
muốn mở miệng ếch”.
[X. Tông thống lục Q.5; Chính pháp
nhãn tạng biện đạo thoại; Bích nham lục
chủng điện sao].
HÀ SUNG (292-346)
Người huyện Tiềm (nay là huyện Hoắc
sơn, tỉnh An huy) đời Tấn, tự Đạo thứ.
Hà Khẩu Tuệ Hải
HÀ SUNG

H
2027
Ông là người tài trí, làm quan đến chức
Tể tướng thời Thành đế (337), sau phù tá
ấu chúa, tôn vua, dẹp loạn, nước nhà yên
định, thịnh trị.
Tính tình ông hòa nhã, giỏi văn chương,
rất kính tin Phật pháp, tận lực xây dựng và
sửa sang các chùa viện. Ông thường gần gũi
các bậc cao tăng, thụ trì giới bát quan trai,
suốt đời không biếng nhác.
Năm Vĩnh hòa thứ 2 ông mất, thọ 55
tuổi, được vua ban thụy hiệu là Văn Mục.
[X. Tấn thư Q.77].
HÀ THẦN TIỂU TÌ
.... ...... .
Vị thần ở sông Hằng.
Trong kinh chép, đệ tử Phật là Tất lăng
già bà ta (Phạm:Pilinda-vatsa) tính tình
kiêu mạn, lời nói thô tháo, thường gọi thần
sông Hằng là Tiểu tì(con đầy tớ bé nhỏ). Ngoài
đức Phật và 8 vị đại Thanh văn ra, ông đều
gọi những người khác một cách khinh miệt
là “Thủ đà la” (tiện dân). Ông có chứng đau
mắt, lại thường phải qua sông Hằng để khất
thực, mỗi lần đến bờ sông thì ông khảy móng
tay và quát to (Đại 25, 71 thượng): “Này tiểu
tì! Hãy ngăn nước lại”. Sông liền rẽ nước
làm hai đoạn.
Một hôm, thần sông Hằng đến bạch đức
Phật, Ngài bảo ông phải xin lỗi, Tất lăng
già bà ta liền hướng
về thần sông Hằng
chắp tay nói rằng:
“Tiểu tì chớ có giận,
nay ta xin lỗi ngươi!”,
đại chúng đều cười.

Đức Phật mới bảo
thần sông Hằng rằng:
“Tất lăng già bà ta từ
500 đời đến nay đều
sinh trong gia đình
Bà la môn, cho nên
có tính kiêu căng,
hay khinh người”.
[X. phẩm Đệ tử trong kinh Tăng nhất a
hàm Q.3; luật Ma ha tăng kì Q.30; luật Thập
tụng Q.25; luận Đại trí độ Q.2, Q.23]. (xt.
Tất Lăng Già Bà Ta).
HÀ THỪA THIÊN (370-447)
Người Đàm thành, tỉnh Sơn đông, sống
vào thời Lưu Tống.
Ông học rộng, nhớ dai, làu thông các
học thuyết. Thời Vũ đế, ông làm quan đến
chức Thượng thư từ bộ lang, sau ra làm Hành
dương nội sử. Đến thời Văn đế, ông được
triệu về làm Ngự sử trung thừa, mỗi khi có
việc phải quyết đoán, nhà vua đều hỏi ý kiến
ông. Sau, vì ông tiết lộ việc cơ mật nên bị
bãi quan.
Hà thừa thiên vốn trọng Nho học, không
tin Phật pháp, thường giao du thân thiện
với sa môn Tuệ lâm ở Trị thành. Tuệ lâm
soạn luận “Hắc bạch” phản lại giáo lí Phật
giáo; Thừa thiên soạn luận “Đạt tính”, phê
bình thuyết Báo ứng của Phật giáo, chủ
trương “thân xác hoại diệt thì tinh thần cũng
diệt theo” để tán trợ lập trường của Tuệ lâm
trong luận Hắc bạch. Quan điểm của Tuệ
lâm và Hà thừa thiên đã gây ra cuộc tranh
luận sôi nổi và kéo dài trong giới Phật giáo
đương thời.
[X. Hoằng minh tập Q.3, Q.4, Q.5, Q.7];
luận Phá tà Q.thượng; Tống thư Q.64; Nam
sử Q.33].

HÀ TÍNH
Họ gì?
Là cơ duyên vấn đáp giữa Tứ tổ Đạo tín
và Ngũ tổ Hoằng nhẫn.
Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục
quyển 3 chương Ngũ tổ Hoằng nhẫn chép,
thì khi lên 7 tuổi, trên đường đến núi
Hoàng mai, Hoằng nhẫn gặp tổ Đạo tín,
HÀ TÍNH
Thần Sông Hằng

H
2028
tổ hỏi (Đại 51, 222 trung):
- Chú họ gì?
Hoằng nhẫn đáp:
- Họ thì có, nhưng không phải họ (tính)
thường.
Đây là một trong những tắc công án nổi
tiếng của Thiền tông.
HÀ TRẠCH TÔNG
Tông Hà trạch, một hệ phái của Thiền
tông, do ngài Thần hội khai sáng ở chùa Hà
trạch tại Lạc dương vào thời vua Huyền tông
nhà Đường.
Cứ theo Thiền môn sư tư thừa tập đồ
của ngài Khuê phong Tông mật, thì pháp
hệ truyền thừa của tông Hà trạch là: Thần
hội (Sơ tổ), Pháp như, Duy trung, Đạo viên
và Tông mật. Nhưng theo các nhà nghiên
cứu lịch sử gần đây thì pháp hệ của tông Hà
trạch là: Thần hội, Nam ấn, Đạo viên và
Tông mật.
Tông Hà trạch đã khai triển từ pháp hệ
của các ngài Thạch đầu Hi thiên (677-744)
và Nam nhạc Hoài nhượng (700-790), đến
ngài Tông mật (780-841) trở về sau thì dần
dần suy tàn.
Yếu chỉ của tông Hà trạch là một chữ
“Tri” (biết). Tri tức linh tri, là cái tâm rỗng
lặng do tổ Đạt ma truyền thụ. Vì mê mất
linh tri nên khởi ngã tướng (tâm tự ngã),
vọng chấp có “ta, của ta”, nhận các đối tượng
khách quan bên ngoài là sở hữu của ta, nên
bị vướng mắc trong thế giới đối đãi tự tha,
thiện ác. Nếu liễu ngộ được cái linh tri tịch
diệt thì bi trí thêm sáng, tội ác đoạn trừ,
công hạnh tự nhiên tinh tiến.

Ngài Tông mật lại đem tông Hà trạch
đại biểu cho Thiền học ở thời bấy giờ (đời
Đường) tổng hợp với giáo học Hoa nghiêm
truyền thống mà chủ trương Giáo Thiền
Nhất Trí.
[X. chương Lục tổ Tuệ năng trong Lịch
đại pháp bảo kí; Lạc kinh Hà trạch Thần
hội thiền sư quảng ngữ; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.28; Trung quốc thiền tông sử
chương 7 (Ấn thuận); Thiền tông sử nghiên
cứu (Vũ tỉnh Bá thọ)].
HÀ TRẠCH TỰ
Chùa ở Lạc dương, Hà nam, Trung quốc.
Năm Thiên bảo thứ 4 (745) đời Đường,
thiền sư Thần hội (người nối pháp Lục tổ
Tuệ năng– Thiền tông), nhận chiếu chỉ của
vua đến trụ trì chùa này. Ngài Thần hội cực
lực chủ trương thuyết Đốn ngộ của Thiền
Nam tông là chính hệ của Thiền tông, cho
nên chùa này trở thành nơi công kích thuyết
Tiệm ngộ của Bắc tông.
[X. chương Lục tổ Tuệ năng trong Lịch
đại pháp bảo kí; Hà trạch hiển thị kí].
HÀ TỰ SINH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
I. Hà tự sinh. Cũng gọi Hà tự. Thế nào?
Bàng cư sĩ ngữ lục quyển thượng (Vạn
tục 120, 30 thượng), ghi: “Cư sĩ vừa tiếp lấy
tách trà, Lâm bèn kéo ông ra sau, hỏi:
- Thế nào?
Cư sĩ đáp:
- Có miệng nói chẳng được!”
II. Hà tự sinh. Giống vật gì?
Bích nham lục tắc 6 (Đại 48, 146 trung),
chép: “Giống vật gì? Trên là trời, dưới là đất,
đông, nam, tây, bắc và tứ duy, có vật gì giống
với nó không?”
HÀ XUẤT ĐỒ LẠC XUẤT THƯ

Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ý nói đạo của trời đất sức người không
thể biết được, cũng chỉ cho điềm lành rất
khác thường.
Hà đồ và Lạc thư vốn là truyền thuyết
HÀ XUẤT ĐỒ LẠC XUẤT THƯ

H
2029
về nguồn gốc của hai bộ sách Chu dịch và
Hồng phạm của Trung quốc thời xưa. Thiên
Hệ từ trong sách Chu dịch nói: “Hà xuất
đồ, Lạc xuất thư, Thánh nhân tắc chi (Bản
vẽ xuất hiện ở sông Hoàng, sách xuất hiện ở
sông Lạc, bậc Thánh dựa theo đó làm ra
pháp tắc). Hà đồ tức là Bát quái (8 quẻ).
Cứ theo Khổng truyện và Khổng dĩnh
đạt sớ nói, thì đời vua Phục hi trị vì thiên
hạ, có con Long mã xuất hiện ở sông Hoàng,
Phục hi bèn y theo hoa văn của nó mà vạch
ra Bát quái, gọi là Hà đồ, đây là truyền thuyết
về nguồn gốc sách Chu dịch. Đến thời vua
Hạ vũ trị thủy(chống lụt) thì có con rùa thần
xuất hiện trên sông Lạc (một chi nhánh của
sông Hoàng), trên lưng rùa có 9 nét vạch,
vua Hạ vũ căn cứ theo đó mà làm thành
Cửu trù(9 phương pháp trị nước), gọi là Lạc
thư, đây là truyền thuyết về nguồn gốc sách
Hồng phạm.
Thiền tông dùng các truyền thuyết thần
thoại trên đây để hình dung việc kì lạ khác
thường, vượt ra ngoài sự hiểu biết của con
người.
Hư đường hòa thượng ngữ lục quyển 1
(Đại 47, 991 trung), ghi: “Thiên cơ tiết
thướng đường, nói: “Hà xuất đồ, Lạc xuất
thư, sấm sét biến hóa, quỉ thần không lường
được, thử nói xem điềm lành gì đó?”
Im lặng giây lát, sư lại nói: “Thánh nhân
ra đời”.”
[X. Tấn thư ngũ hành chí; Bắc Chu chân
loan chú số thuật kí di cửu cung toán, Tùy
thư kinh tịch chí].
HẠ

..
Cũng gọi Ha, Ca.
Chữ Tất đàm (ha). Một trong 50 chữ
cái Tất đàm. Để phân biệt với chữ Ca, xưa
nay gọi nó là chữ Hạ của nghiệp nhân.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính (Đại 18, 339 thượng), nói:
“Chữ Hạ, nhân của tất cả pháp bất khả
đắc”.
Kinh Đại nhật quyển 7 giải thích chữ
Hạ, cho rằng nó là nhân của tất cả các pháp
bất khả đắc, bởi vì tiếng Phạm Đát phạ
(hetavas, là số nhiều củahetu) nghĩa là
nhân. Vì tất cả các pháp đều do nhân duyên
sinh, nhân duyên này cũng do nhân duyên
sinh, cứ thế xoay vần cái này làm duyên sinh
ra cái kia, cuối cùng không có chỗ nương,
cho nên lấy vô trụ làm gốc. Vốn đã chẳng
sinh, thì nhân là pháp giới, mà duyên cũng
là pháp giới và pháp do nhân duyên sinh
cũng là pháp giới. Như chữ A vốn chẳng
sinh mà có thể sinh tất cả pháp, chữ Hạ ở
đây không có nhân đối đãi mà có năng lực
làm nhân thể của các pháp.
[X. kinh Phương quảng đại trang nghiêm
Q.4; phẩm Tự mẫu thứ 14 trong kinh Văn
thù vấn; phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật Q.2,
phẩm Bách tự thành tựu trì tụng Q.6 kinh
Đại nhật; kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn Q.14].
HẠ BÁT
I. Hạ bát.
Bát cỡ nhỏ. Tùy theo dung lượng của
bát mà có 3 loại khác nhau: Thượng bát
(Pàli: Ukkaỉỉha-patta), Trung bát (Pàli:
Majjhima-patta), Hạ bát (Pàli:Omakapatta).
Cứ theo luật Tứ phần quyển 9, thì dung
lượng của Hạ bát là một đấu rưỡi.

(xt. Bát).
II. Hạ bát.
Phép ăn của Thiền gia.
Điều Phó chúc phạn trong Thiền uyển
thanh qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440 hạ),
nói: “Khi nghe hiệu thông báo giờ dùng cơm
trước hết mọi người ngồi vào chỗ của mình,
chờ đánh xong 3 hồi bảng thì đứng hạ bát”
(đến giá để bát lấy bát xuống).
HẠ BÁT

H
2030
HẠ BỔNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trong Thiền gia, vị thầy dùng gậy đánh
đệ tử hay người đến cầu học, gọi là Hạ bổng.
Vì lòng từ bi mà bậc Sư phụ dùng phương
thức này để tiếp hóa đệ tử; nếu cơ duyên
của người học đã chín mùi, thì nhờ cái đánh
ấy mà có thể tỉnh ngộ. Cùng ý nghĩa với Hát
(hét), hoặc dùng song song với Hát mà gọi là
Bổng hát (đánh, hét).
(xt. Hát, Bổng Hát).
HẠ CÁNH
.....
Cũng gọi Hạ giải, Hạ mạt.
Ngày kết thúc hạ an cư.
Cứ theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển thượng, thì ngày
Hạ cánh là rằm tháng 7 âm lịch; còn cứ theo
Đại đường tây vực kí quyển 8, thì là rằm
tháng 8.
HẠ CHUYỂN
I. Hạ chuyển.
Cũng gọi Hạ chuyển môn. Cùng nghĩa
với Lưu chuyển.
Chỉ cho bản giác chuyển xuống, từ quả
đến nhân. Cũng có nghĩa là pháp chân như
trong sạch của chúng sinh không có năng
lực, bị các pháp nhơ nhớp tiêm nhiễm lấn
lướt, đến nỗi bị chìm đắm trong thế giới
khổ đau.
Luận Thích ma ha diễn quyển 2 (Đại
32, 610 thượng), nói: “Các pháp nhơ nhớp
mạnh mẽ, các pháp trong sạch yếu ớt, nên
từ bản giác chuyển xuống, gọi là Hạ chuyển
môn”.

[X. Đại nhật kinh sớ chỉ tâm sao Q.1;
Thích ma ha diễn luận khai giải sao Q.7].
II. Hạ chuyển.
Chư Phật tùy duyên hiển hiện đủ loại
thân hình đi vào biển khổ sinh tử để hóa độ
chúng sinh, cũng gọi là Hạ chuyển.
HẠ CHÚNG
.....
Chỉ cho đại chúng cùng tu học trong 3
tháng kết hạ an cư.
HẠ CHÚNG
.....
Chỉ cho 7 chúng dưới tỉ khưu và tỉ khưu
ni. Tức là sa di, sa di ni, học pháp nữ, xuất
gia nam, xuất gia nữ, ưu bà tắc, ưu bà di.
HẠ CỰ
.....
Cũng gọi Hạ hỏa.
Nghi thức hỏa táng, có vị Đạo sư cầm đuốc.
Tương truyền, Hạ cự bắt đầu từ thiền sư
Hoàng bá Hi vận, khi mẹ ngài chết chìm
dưới sông, ngài cầm đuốc soi sáng trong đêm
tối, đọc pháp ngữ dẫn đường cho mẹ.
Điều Thiên hóa Phật sự, chương Trụ trì
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển
thượng, cũng có nêu ra mục Bỉnh cự. Các
thuyết cũ cho Hạ cự tức là Bỉnh cự. Nhưng
môn Tang tiến trong Thiền lâm tượng khí
tiên thì cho rằng pháp ngữ của Bỉnh cự dài,
pháp ngữ của Hạ cự ngắn. Lại nữa, Hạ hỏa
chỉ một người làm, còn Bỉnh cự thì nhiều
người lần lượt thay nhau làm.
Ngoài ra, theo “Hạ cự dẫn đạo tập” thì
bài pháp ngữ đọc lúc hạ cự phải có đủ 5 yếu
tố sau đây:
1. Đức: Trong pháp ngữ phải nói đến
đức hạnh của người quá cố.
2. Tử: Phải nói rõ nguyên nhân của cái

chết.
3. Ai: Những lời thương tiếc.
4. Hoạt: Phải tường thuật những hoạt
động của người chết lúc sinh tiền.
5. Điện: Tế truy điệu người chết.
HẠ CỰ

H
2031
[X. Tôn túc tang pháp trong Tăng đường
thanh qui Q.5]. (xt. Bỉnh Cự).
HẠ ĐỊA
.....
Phạm: Adhara-svabhùmi.
Cõi dưới, có 3 nghĩa:
1. Ba cõi chia ra 9 địa, cảnh giới tốt là
thượng địa, cảnh giới xấu là hạ địa.
2. Vì Thập địa Bồ tát có cao, thấp khác
nhau nên gọi là thượng địa hay hạ địa.
3. Các cảnh giới dưới cõi trời cũng gọi là
hạ địa.
HẠ ĐỊA THÔ KHỔ CHƯỚNG
Đối lại với Thượng địa tĩnh diệu li.
Người tu hành ở 3 cõi 9 địa, khi dùng trí
hữu lậu để đoạn trừ Tư hoặc, thì quán 3 thứ
phiền não Thô, Khổ, Chướng của hạ địa,
thuộc đạo Vô gián mà sinh tâm nhàm chán
hạ địa, nên quán 3 đạo giải thoát: Tĩnh, Diệu,
Li của thượng địa mà sinh tâm mong cầu.
Sáu hành tướng hữu lậu này hợp lại gọi
chung là Lục hành quán.
[X. luận Câu xá Q.24; luận Đại tì bà sa
Q.64]. (xt. Lục Hành Quán).
HẠ GIAN
... ..
Chỉ cho những gian phòng cấp thấp
trong chùa, như các phòng ở phía tây Pháp
đường và Phương trượng, ở phía nam Tăng
đường, phía bắc Khố tư, v.v... đều là Hạ gian.
[X. chương Trụ trì nhật dụng trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui Q.2; Thiền lâm
tượng khí tiên Q.2]. (xt. Thượng Gian).
HẠ KHẨU THỰC
........

Hạ khẩu, Pàli: Adhomukkha.
Một trong 4 cách mưu sinh không chân
chính.
Luận Đại trí độ quyển 3 (Đại 25, 79
hạ), nói: “Người xuất gia sinh sống bất tịnh
bằng cách pha chế thuốc thang, gieo trồng
ngũ cốc, buôn bán hàng hóa v.v... gọi là
Hạ khẩu thực”.
(xt. Tứ Thực)
HẠ KIÊN
Cũng gọi Kiên hạ, Kiên thứ.
Đối lại với Kiên thượng (hoặc Thượng
kiên).
Chỉ cho vị trí ở gần kề phía dưới chỗ
ngồi của mình. Trái lại, nếu vị trí gần với
chỗ ngồi của mình ở phía trên, thì gọi là
Thượng kiên.
Điều phó chúc phạn trong Thiền uyển
thanh qui (Vạn tục 111, 441 hạ), nói: “Đầu
đũa và thìa quay phía thượng kiên, cái cọ
bát để ở riềm ngoài của hạ kiên”.
HẠ KIM CƯƠNG
Cũng gọi Vân kim cương, Thời vũ kim
cương.
Vị Bồ tát ngồi ở góc tây nam của mạn đồ
la Lí thú trong 9 hội Mạn đồ la thuộc Kim
cương giới Mật giáo.
Vị Bồ tát này có đức thấm nhuần chúng
sinh như mây mưa mùa hạ làm cho muôn
vật tươi mát.
[X. Lí thú thích Q.thượng; Phổ hiền kim
cương tát đóa lược du già niệm tụng nghi quĩ].
HẠ KINH
.....
Chỉ cho những bộ kinh được viết chép
hoặc đọc tụng trong mùa kết hạ an cư.
HẠ LẠP
.....

Cũng gọi Thiển lạp. Đối lại với Thượng lạp. HẠ LẠP

H
2032
Chỉ cho những vị tăng, ni tuổi hạ còn
thấp.
(xt. Pháp Lạp).
HẠ LIÊT CHUYỂN
Vị thứ 5 trong 6 loại chuyển vị, chỉ cho
sự chứng ngộ của hàng Nhị thừa: Thanh
văn, Duyên giác.
Hạ liệt (thấp kém) là nói đối lại với Đại
thừa; Chuyển là chuyển nhiễm ô thành
thanh tịnh, chuyển mê muội thành giác
ngộ.
Lâm gian lục quyển hạ (Vạn tục 148, 308
hạ), nói: “Hàng hạ liệt chuyển không đủ khả
năng tiến tới quả vị thù thắng”.
(xt. Lục Chủng Chuyển Vị).
HẠ LỘ PHÁI
Cũng gọi Bố đốn phái.
Một trong những biệt phái của Phật giáo
Tây tạng, do ngài Bố đốn nhân khâm trát
ba sáng lập vào thế kỉ XIV lấy chùa Hạ lộ
(Tạng: Sha-lu) gần vùng Nhật khách tắc làm
trung tâm.
Phái này nổi tiếng một thời nhờ việc
trao truyền 4 bản Tục quán đính và thuyết
giảng kinh điển Mật giáo một cách khéo
léo, dễ hiểu.
HẠ LỘ TỰ
Hạ lộ, Tạng: Sha-lu.
Vị trí chùa cách Nhật khách tắc Tây tạng
khoảng 20 km về phía đông nam, do sư Kiệt
tôn hỉ nhiêu quýnh nãi, thuộc Lạt ma giáo,
sáng lập vào năm Nguyên hựu thứ 2 (1087)
đời Bắc Tống.
Vào thế kỉ XIV, ngài Bố đốn nhân khâm
trát ba (1290-1364) trụ trì và xây cất rộng

thêm. Về sau, ngài lấy chùa này làm trung
tâm mà sáng lập phái Hạ lộ Lạt ma giáo.
Tòa kiến trúc chính của chùa là Đại điện,
kết cấu rường cột, đẩu củng theo phong cách
kiến trúc đời Nguyên. Đây là kiểu kiến trúc
hỗn hợp giữa kiến trúc Tây tạng và Trung
quốc. Trong chùa còn có những bức bích
họa đời Nguyên và văn bố cáo bằng tiếng
Mông cổ rất quí.
HẠ MIẾN TÔN (1885-1946)
........
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người Bạch
mã hồ, huyện Thượng ngu, tỉnh Chiết giang,
tự Miễn chiên.
Lúc trẻ, ông du học ở Nhật bản, sau
khi về nước, ông làm việc văn hóa, giáo
dục. Ông kết giao với đại sư Hoằng nhất
rất thân thiết, như tình anh em. Sau khi
ngài Hoằng nhất xuất gia, ông dốc lòng
học tập và nghiên cứu Phật pháp. Ông
từng xây cất tịnh thất ở Bạch mã hồ cúng
dường ngài Hoằng nhất. Trong thời gian
kháng chiến, ông cùng với các nhân sĩ nhiệt
tâm ở Thượng hải biên tập và ấn hành
Đại tạng kinh Phổ tuệ, đồng thời, phiên
dịch hơn 20 loại kinh luận Nam truyền
theo bản dịch tiếng Nhật của Đại tạng
kinhPàli.
Ngoài ra, ông còn có các tác phẩm: Bình
ốc tạp văn, Văn chương tác pháp, Hoằng
nhất đại sư di thư.
Dịch phẩm: Ái đích giáo dục.
Ngoại cảnh chùa Hạ Lộ
HẠ MIẾN TÔN

H
2033
HẠ NGỮ
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Có 3 nghĩa:
1. Dựa vào công án hoặc cổ tắc của Thiền
tông mà làm nảy sinh kiến giải riêng của mình.
2. Lời nói pháp của thầy khai thị cho
đệ tử.
3. Đồng nghĩa với các chữ: Trứ ngữ,
Giản ngữ. Lời bàn ngắn gọn về kinh luận,
tổ tắc, v.v...
[X. chương Trụ trì nhật dụng trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui Q.2; tắc 17 trong
Bích nham lục].
HẠ PHẨM GIỚI
Khi không có pháp sư truyền giới, mình
đến trước tôn tượng Bồ tát, tự nguyện thụ
giới, gọi là Hạ phẩm giới. Một trong 3 loại
thụ giới.
Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
hạ (Đại 24, 1020 hạ) nói: “Này các Phật tử!
Thụ giới có 3 loại. (...) Ba là: Sau khi đức
Phật nhập diệt, trong phạm vi một nghìn
dặm, nếu không có pháp sư truyền giới, thì
nên đối trước hình tượng chư Phật, Bồ tát,
quì gối chắp tay tự nguyện thụ giới, nên nói
như thế này: Con tên là..., bạch chư Phật 10
phương và đại địa Bồ tát, con xin tu học tất
cả giới Bồ tát. Đó là Hạ phẩm giới”.
HẠ PHONG
.....
Nghĩa đen là gió dưới, tức là đánh rắm.
Khi chế giới luật, trong pháp uy nghi của
chúng tăng, đức Phật cũng có dạy về việc hạ
phong. Thủa xưa, khi Phật ở tại thành Xá

vệ, có nhóm Lục quần tỉ khưu (6 tỉ khưu
xấu) không giữ luật nghi, làm nhiều việc xấu
xa, cố ý ăn nhiều đậu, bột, uống nhiều nước,
sau ngồi trong Thiền phòng thay nhau đánh
rắm thành tiếng, rồi dùng âm thanh ấy đùa
bỡn, chọc tức các vị Trưởng lão. Do đó, các
tỉ khưu mới xin Phật chỉ dạy về việc hạ phong
phải như thế nào.
Luật Ma ha tăng kì quyển 35 (Đại 22,
514 thượng), chép: “Không được cố ý ăn
nhiều thực phẩm dễ gây hạ phong để đùa
giỡn. Trong Thiền phòng nếu bị hạ phong
bức xúc thì phải cố nín, nếu nín không được
thì nên xuống ngồi chỗ dưới cùng; nếu ở đó
có vị Thượng tọa, thì lại nên trở về chỗ cũ.
Khi xì hơi không được gây thành tiếng làm
phiền nhiễu những tỉ khưu ngồi gần”.
HẠ SẤN
Đem phẩm vật bố thí cúng dường trước
Phật.
Hạ nghĩa là kính cẩn đặt xuống; Sấn gọi
tắt từ Đạt sấn (Phạm:Dakwìịa), nghĩa là
những phẩm vật bố thí, cúng dường.
Cứ theo môn Tiền tài trong Thiền lâm
tượng khí tiên, thì dâng của bố thí lên gọi là
Thượng sấn; đặt của bố thí xuống gọi là Hạ
sấn.
(xt. Đạt Sấn).
HẠ SINH
Bồ tát từ trên cõi trời giáng sinh xuống
hạ giới.
Kinh Quá khứ hiện tại nhân quả quyển
1 (Đại 3, 623 hạ), chép: “Bấy giờ Bồ tát bảo
Thiên tử rằng: Ta sẽ hạ sinh trong cõi Diêm
phù đề, nước Ca tì la vệ, dòng dõi Cam giá,
chủng tộc họ Thích, trong cung vua Bạch
tịnh”.
Cũng kinh đã dẫn còn nói (Đại 3, 624

hạ): “Bấy giờ ở cung trời Đâu suất có một vị
thiên tử nghĩ rằng: Bồ tát đã sinh trong cung
vua Bạch tịnh, ta cũng nên hạ sinh ở cõi
người”.
Trong 8 tướng thành đạo của đức Phật,
HẠ SINH

H
2034
chỉ có tướng thứ nhất “Đâu suất giáng thần”
là liên quan đến cõi trời, còn các tướng khác
đều liên quan đến cõi người.
[X. phẩm Phủ giáng vương cung trong
kinh Phật bản hạnh tập quyển 7; Tam di lặc
kinh sớ]. (xt. Bát Tướng).
HẠ THỦ
.....
Ngày đầu tiên của mùa kết hạ an cư.
Theo Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao quyển thượng, thì Hạ thủ là
ngày 16 tháng 4 âm lịch; còn theo Đại đường
tây vực kí quyển 8 thì là ngày 16 tháng 5.
HẠ THƯ
Những kinh văn được viết chép trong
thời gian Hạ an cư. Cũng có thuyết cho rằng
Hạ thư là tên gọi khác của Hạ an cư.
HẠ THỪA
... ..
I. Hạ thừa.
Chỉ cho Thanh văn tạng do bồ tát Thế
thân soạn.
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.1].
II. Hạ thừa.
Cũng gọi Hạ mã.
Xuống xe hoặc xuống ngựa để tỏ lòng
tôn kính.
Thời đức Phật còn tại thế, vua Tần bà sa
la thường đến núi Cô lật đà la củ trả (núi
Linh thứu) nghe Phật thuyết pháp. Khi còn
cách chân núi một khoảng đường, nhà vua
xuống xe đi bộ để tỏ lòng tôn kính đức Phật.
Về sau, một ngôi tháp nhỏ được dựng lên ở
đây để ghi dấu chỗ nhà vua xuống xe đi bộ.
Khi ngài Huyền trang đến nơi này, ngôi tháp

kỉ niệm ấy vẫn còn.
Đại đường tây vực kí quyển 9 (Đại 51,
921 thượng), nói: “Giữa đường có 2 ngôitháp
nhỏ: Một là Hạ thừa, ghi dấu chỗ vua Tần
bà sa la đến đây, xuống xe đi bộ; một là
Thoái phàm, nơi người thường đến đây phải
lui lại, không được đi cùng với vua”.
Đời sau, ngoài cổng các chùa viện cũng
theo lệ này mà dựng bia đá: Hạ thừa, Hạ mã...
[X. Pháp uyển châu lâm Q.39; Thích
thị lục thiếp Q.21; Loại tụ danh vật khảo
Q.223, 227].
HẠ TRẦN
Cõi bụi bặm. Chỉ cho hạ giới.
Thích môn qui kính nghi quyển thượng
(Đại 45, 855 thượng), nói: “Không thể để
cho tấm thân này bị đày ải mãi nơi hạ trần”.
HÁC
..
Chữ Tất đàm (ha#).
Chủng tử của bồ tát Tồi ma. Gồm có 4
nghĩa:
1. Tất cả pháp vốn chẳng sinh.
2. Nhân duyên.
3. Nhân ngã.
4. Pháp ngã.
Vì không biết rõ tất cả các pháp vốn
chẳng sinh nên sinh ra hết thảy phiền não,
rồi do phiền não mà khởi lên nhân ngã và
pháp ngã. Tất cả ngoại đạo và chư thiên đều
chấp ngã, chấp pháp, muốn chế phục phiền
não thì phải vào chính định Kim cương dược
xoa, tư duy về Nhất tự chân ngôn của vị Bồ
tát này, tiến vào cửa “Tất cả pháp vốn không
sinh”, thì xa lìa được hết thảy phiền não,
phiền não đã lìa thì chứng được nhân vô
ngã và pháp vô ngã mà hiển bày hằng sa
công đức của chân như, vượt ra ngoài 3 cõi.

[X. Lí thú thích].
HẠC LẶC NA DẠ XOA
..............
Phạm: Haklena-yaza.
Cũng gọi Hạc lặc na, Hạc lặc.
HẠC LẶC NA DẠ XOA

H
2035
Tổ thứ 22 (có
thuyết nói thứ 23)
của Thiền tông
Ấn độ, người
nước Nguyệt chi,
thuộc dòng Bà la
môn.
Năm 22 tuổi,
ngài xuất gia, năm
30 tuổi ngài gặp
tôn giả Ma nô la
và được phó chúc
đại pháp. Ngài đến Trung Ấn độ giáo hóa,
rất được vua Vô úy hải kính ngưỡng.
Về sau, ngài truyền pháp lại cho đệ tử là
tỉ khưu Sư tử, rồi thị tịch.
[X. Phó pháp tạng nhân duyên truyện
Q.6; Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.2; Phật tổ thống
kỉ Q.5].
HẠC LÂM
.....
Cũng gọi Bạch hạc lâm, Bạch lâm, Hộc
lâm.
Chỉ cho rừng Sa la song thụ ở gần sông
Bạt đề, thành Câu thi na yết la, Ấn độ, là
nơi đức Phật vào Niết bàn.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn hậu phần
quyển thượng chép, thì khi đức Thế tôn vào
Niết bàn, rừng Sa la rủ lá che thân Như lai,
lá các cây Sa la biến thành trắng như chim
hạc, bởi thế có tên Hạc lâm. Lại vì đức Thế
tôn nhập diệt ở rừng này nên danh từ “Hạc
lâm” được dùng để chỉ cho việc Phật vào
Niết bàn.

Ngoài ra, cứ theo Đại bát niết bàn kinh
nghĩa kí quyển 1, thì có 2 thuyết về nguyên
nhân cây Sa la biến thành mầu trắng.
1. Mầu trắng là tướng chết của cây, biểu
thị sự nhập diệt của bậc Thánh.
2. Mầu trắng là gốc của các mầu, hàm ý
đức Phật vào Niết bàn là trở về nguồn gốc.
Đến đời sau, khu vườn của chúng tăng ở
cũng được gọi Hạc lâm hoặc Hạc uyển.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.1 (bản Bắc);
Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên, Q.7 phần
trên; Đại bát niết bàn kinh tập giải Q.3;
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
Q.1 phần 1. Quảng hoằng minh tập Q.20].
(xt. Sa La Thụ).
HẠC LÂM TỰ
........
Tên cũ: Trúc lâm tự.
Chùa ở chân núi Hoàng hạc, phủ Trấn
giang, tỉnh Giang tô, được sáng lập vào năm
Đại hưng thứ 4 (321) đời Tấn.
Lúc còn hàn vi, vua Vũ nhà Lưu Tống
từng đến ở nhờ chùa này; sau khi lên ngôi,
vua liền cho xây cất lại rộng lớn hơn và đổi
tên là Hạc lâm luật viện.
Khoảng những năm Khai nguyên, Thiên
bảo (713-755) đời Đường, có thiền sư Huyền
tố Pháp chiếu về trụ trì chùa này, tăng đồ
ngày càng đông, chùa được đổi là Thiền tự,
cũng gọi Cổ trúc viện.
Khoảng năm Thiệu hưng đời Tống, chùa
được xây cất lại và đổi tên là Báo ân quang
hiếu thiền tự. Khoảng năm Hàm thuần, ngài
Thanh khánh trùng tu.
Khoảng các năm Vĩnh lạc, Hoằng trị,
Vạn lịch đời Minh, chùa nhiều lần được sửa
sang lại và mở rộng thêm. Những kiến trúc
chính như: Thượng hỉ đường, Thiên vũ bảo

hoa đường, Viên âm đường v.v... Ngoài ra,
còn những kiến trúc khác như: Tích nỗ
đường, Liêm khê từ, Lục tú phu từ, Đơn đồ
cung, Ái liên trì, Tăng bố trạch, Mễ phất
trạch v.v... cũng được coi là những di tích
lịch sử.
HÀI CỐT
.....
Phạm: Zaíkara.
Dịch âm: Thương yết la.
Hạc Lặc Na Dạ Xoa
HÀI CỐT

H
2036
Bộ xương còn lại sau khi xác chết rữa
nát. Hoặc chỉ gọi riêng xương đầu lâu.
Ngoài ra, pháp tu quán tưởng thân thể
người ta là bộ xương trắng mà hành giả tu
tập để đối trị phiền não tham dục, gọi là
Cốt tưởng, hoặc Bạch cốt quán, là một trong
Cửu tưởng.
(xt. Cửu Tưởng).
HẠI
..
Phạm:Vihiôsà.
Tâm muốn gây tổn hại cho người khác.
Một trong những món tâm sở. Một trong
những tiểu phiền não địa pháp thuộc Hữu
bộ. Một trong những tùy phiền não thuộc
tông Pháp tướng.
(xt. Bất Hại).
HẠI GIÁC
.... .
Cũng gọi Não giác.
Tâm muốn gia hại người khác. Một trong
3 giác, một trong 8 giác.
[X. Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng
(Tịnh ảnh)].
HẠI VI CHÍNH PHÁP TÔNG
..............
Cũng gọi Hại vi chính pháp luận.
Phái ngoại đạo chủ trương dùng chú
thuật hại sinh mệnh có thể được sinh lên
trời. Một trong 16 tông ngoại đạo ở Ấn
độ.
Pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 1
nói, các Bà la môn vì muốn ăn thịt nên đặt
ra luận thuyết sai lầm này. Họ cho rằng
nếu khi dùng chú thuật cúng tế, thì bất

luận người tế, người trợ tế, con vật bị giết
để làm đồ tế v.v... tất cả đều được sinh lên
cõi trời.
[X. luận Du già sự địa Q.7; luận Hiển
dương thánh giáo Q.10].
HẢI ẤN (1840-1924)
Vị tăng Trung quốc, người huyện Nguyên
giang, tỉnh Hồ nam, họ Lỗ, tự Hàm hư.
Thủa nhỏ, sư nhiều bệnh, năm 12 tuổi y
vào pháp sư Nguyệt tuyền xuất gia. Sau khi
thụ giới, sư tự tu trong nhiều năm. Về sau,
sư đến Nhật bản lên ở trên núi Cao dã,
chuyên học Thiền và Mật giáo. Năm 34 tuổi,
sư về nước và trở lại trụ trì chùa Cảnh tinh,
huyện Nguyên giang, tỉnh Hồ nam, lần lượt
sáng lập Phật học viện, Sở nghiên cứu Phật
học phổ thông, Phật giáo cư sĩ lâm và hơn
10 Niệm Phật xã và Liên xã.
Sư có tác phẩm: Thiền hải trân tham 1
quyển.
HẢI ẤN TAM MUỘI
Phạm: Sàgaramudrà-samàdhi.
Cũng gọi Hải ấn định, Hải ấn tam ma
địa, Đại hải ấn tam muội.
Tên của tổng định nói trong kinh Hoa
nghiêm.
Trước khi đức Phật nói pháp, Ngài
thường nhập định để tư duy về pháp nghĩa
và xem xét căn cơ. Như khi nói Pháp hoa
thì Ngài vào định Vô lượng nghĩa xứ; khi
thuyết Bát nhã, Ngài vào định Đẳng trì
vương; khi nói Niết bàn thì Ngài vào định
Bất động. Trong 7 chỗ 8 hội của kinh Hoa
nghiêm, mỗi mỗi hội đều có định riêng, tức
hội thứ nhất, Phật vào định Như lai tạng,
cho đến hội thứ 8, Ngài vào định Sư tử phấn
tấn. Định Hải ấn này tức là định chung của
cả 7 chỗ 8 hội.

Hải ấn là lấy dụ đặt tên, tức là hình
ảnh biển cả sóng lặng gió yên, nước trong
phẳng lặng, muôn tượng sum la đều in trên
mặt biển, ví dụ cho tâm Phật sóng thức
không sinh, lắng yên trong sáng, hết thảy
các pháp trong 3 đời đều hiện rõ ràng. Nội
HẢI ẤN TAM MUỘI

H
2037
dung kinh Hoa nghiêm tức đã căn cứ vào
vạn hữu hiện rõ như thực ở trong định này
mà được nói ra.
[X. phẩm Hiền thủ Bồ tát trong kinh Hoa
nghiêm Q.6 (bản dịch cũ); phẩm Hư không
tạng bồ tát trong kinh Đại phương quảng
đại tập Q.15; Hoa nghiêm kinh khổng mục
chương Q.4; Hoa nghiêm kinh Thám huyền
kí Q,4; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
HẢI ẤN TAM MUỘI THẬP NGHĨA
Mười nghĩa của định Hải ấn. Đó là:
1. Vô tâm năng hiện: Pháp tính bình
đẳng, lìa các danh tướng, không cần dụng
công mà vẫn có năng lực hiện rõ hết thảy
các tướng.
2. Hiện vô sở hiện: Tùy theo tâm của
chúng sinh mà hiện tất cả các tướng; những
tướng ấy như ánh chớp, như cái bóng hoàn
toàn bất khả đắc.
3. Năng hiện sở hiện phi nhất: Trí năng
hiện và cảnh sở hiện đều là một niệm viên
dung, nhưng ứng khắp 10 phương.
4. Năng hiện sở hiện phi dị: Trí năng
hiện và cảnh sở hiện tuy ứng khắp 10 phương
dưới những dạng khác nhau, nhưng vốn ở
trong một niệm.
5. Vô khứ lai: Muôn pháp hiện trong
tự tâm, đó là bất lai (chẳng từ đâu đến) thân
tướng của muôn pháp trùm khắp pháp giới,
đó là bất khứ (chẳng đi đâu).
6. Quảng đại: Bao trùm khắp mọi pháp,
hàm chứa cả thế giới của chúng sinh, nhưng
chẳng lìa nhất tâm.
7. Phổ hiện: Tất cả thế giới đều hiển
hiện trong một tâm.

8. Đốn hiện: Hết thảy thế giới đều hiện
ngay trong một niệm, không trước không
sau, sắc tướng rõ ràng.
9. Thường hiện: Tướng của hết thảy các
pháp không lúc nào là không hiện.
10. Phi hiện hiện: Vì thuận theo chúng
sinh nên ở trong trạng thái vắng lặng phi
ứng, lại tùy cảm mà ứng một cách vô tâm,
giống như gương sáng, vật đến hiện liền,
nhưng không phân biệt.
(xt. Hải Ấn Tam Muội).
HẢI CHÀNG TỈ KHƯU
Phạm:Sàgara-dhvaja.
Vị thứ 6 trong 53 vị thiện tri thức mà
đồng tử Thiện tài đến tham vấn.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.55].
HẢI CHÂU
Ngọc báu dưới đáy biển, là vật hiếm có,
ví dụ việc khó được.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
(Đại 54, 205 hạ), nói: “Xét về công lao thì
cao như núi, tính về lợi ích thì quí như hải
châu”.
HẢI CHÚNG
Cũng gọi Đại hải chúng, Thanh tịnh đại
hải chúng.
Chỉ cho chúng tăng sống trong tùng lâm.
Bất luận người thuộc chủng tộc nào, khi
đã xuất gia thì đều mang chung họ Thích,
cũng như trăm sông chảy về biển cả, tên
sông không còn mà chỉ còn tên biển. Chúng
tăng hòa hợp một vị, tịch lặng, không có
tướng sai biệt.
HẢI ĐẠO SƯ THẬP DỤ
Mười ví dụ chỉ cho vị Bồ tát.
Cứ theo kinh Trừ cái chướng bồ tát sở
vấn quyển 12 thì Bồ tát là vị Đại đạo sư
trong biển lớn sống chết, dắt dẫn chúng sinh

ra khỏi đường hiểm ác mà chứng vào Niết
bàn chân không, cũng như trong biển cả
mênh mông không bờ không bến, cần phải
HẢI ĐẠO SƯ THẬP DỤ

H
2038
nương theo sự chỉ dẫn của vị Hải đạo sư
mới có thể vượt qua muôn trùng sóng gió
mà đến bờ yên vui.
Kinh trên nêu ra 10 ví dụ như sau:
1. Bồ tát biết rõ tất cả thiện pháp và tinh
tiến tu hành được chư Phật, các vị Duyên
giác, Thanh văn và các đệ tử tin thuận, hứa
khả, cũng như vị Hải đạo sư được quốc
vương, đại thần và tất cả nhân dân tin tưởng.
2. Bồ tát vì đầy đủ đạo hạnh nên được
tất cả các vị Thanh văn, Duyên giác và trời,
người, rồng, quỉ, dạ xoa, càn thát bà cung
kính cúng dường, cũng như vị Hải đạo sư
được quốc vương, đại thần và hết thảy nhân
dân cung kính cúng dường.
3. Bồ tát dùng các phương tiện dắt dẫn
chúng sinh ra khỏi con đường hiểm ác phiền
não mà được an ổn cũng như vị Hải đạo sư
có khả năng dắt dẫn mọi người ra khỏi con
đường nguy hiểm đến nơi an toàn.
4. Bồ tát dùng các phương tiện khéo léo
làm nơi nương tựa cho trời, người và các
ngoại đạo, khiến cho họ ra khỏi biển lớn
sống chết; cũng như vị Hải đạo sư làm nơi
nương tựa cho những người lênh đênh trong
biển khổ.
5. Bồ tát có thể vì chúng sinh đắm đuối
trong sinh tử, bày ra các phương tiện khiến
họ phát tâm bồ đề để cho tuệ mệnh được
sống còn; cũng như vị Hải đạo sư có thể
cung cấp tất cả nhu cầu cho chúng sinh để
cứu mệnh sống của họ.
6. Bồ tát có đầy đủ tư lương phúc đức và
trí tuệ, giáo hóa chúng sinh phát tâm làm
việc thiện để lìa sinh tử, đến Niết bàn; cũng

như vị Hải đạo sư chuẩn bị đầy đủ lương
thực giúp cho các người đi buôn ra khỏi nguy
hiểm, đến được thành ấp an toàn.
7. Bồ tát tu hành theo pháp bảo vô
thượng tối thắng của chư Phật để khiến cho
thiện nguyện của chúng sinh đều được viên
mãn; cũng như vị Hải đạo sư dừng lại ở bất
cứ nơi nào cũng thu thập thêm của báu và
đồ dùng cần thiết để chu cấp cho những
người thiếu thốn.
8. Bồ tát đối với của báu Thánh pháp
thường hay tích lũy, tâm mong cầu tiến thủ
không nhàm chán; cũng như vị Hải đạo sư
đối với tất cả tiền của chính đáng để giúp
cho người nghèo khổ, thì thường sinh lòng
mong cầu mà không tự cho là đủ.
9. Bồ tát thường tự mình tăng thêm tất
cả các pháp công đức, thường dùng lời nói
dịu hiền dắt dẫn chúng sinh, khiến họ ra
khỏi bể khổ, đến bờ Niết bàn; cũng như vị
Hải đạo sư biết rõ đường đi, thường dùng
lời từ ái chỉ dẫn những người lái buôn khiến
cho họ được lợi ích.
10. Bồ tát hiểu thấu tất cả pháp mà đến
được thành lũy Nhất thiết trí, trí có khả năng
phá hoặc hiển lí, thành có thể ngăn điều ác,
phòng kẻ địch, cho nên năng lực thù thắng
ấy có thể đưa chúng sinh đến được thành
Nhất thiết trí; cũng như vị Hải đạo sư có
đầy đủ năng lực, có thể dắt dẫn mọi người
đến thành ấp an vui.
HẢI ĐỂ TỨ BẢO
Bốn thứ của báu dưới đáy biển.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm quyển 51 (bản
dịch mới) nói, thì dưới đáy biển có 4 thứ
của báu rực rỡ sáng chói và tính rất nóng,
có thể hút hết nước của vô lượng con sông
lớn chảy vào biển cả mà biển không hề thêm

bớt. Bốn của báu này ví dụ cho 4 loại trí tuệ
của Như lai, đầy đủ vô lượng uy đức trang
nghiêm, có thể khiến chúng sinh cắt đứt
dòng ái dục, phá trừ ngu si tối tăm. Bốn của
báu ấy là:
1. Nhật tạng quang minh đại bảo (của
báu sáng chói như mặt trời): Ví dụ trí tuệ của
Như lai soi rọi các Bồ tát khiến diệt trừ tất
cả đợt sóng tán thiện, giữ tâm ở một cảnh
mà an trụ nơi chính định.
2. Li nhuận quang minh đại bảo (của
HẢI ĐỂ TỨ BẢO

H
2039
báu sáng chói lìa nhiễm): Ví dụ trí tuệ của
Như lai diệt trừ tất cả pháp ái, chiếu soi các
Bồ tát khiến xả bỏ sự đam mê trong định để
phát khởi thần thông rọng lớn.
3. Hỏa diệm quang quang minh đại
bảo(của báu sáng chói như ngọn lửa rực rỡ):
Ví dụ trí tuệ của Như lai chiếu rọi các Bồ tát
khiến xa lìa thần thông rộng lớn mà trụ trong
đại công dụng hạnh.
4. Tận vô dư quang minh đại bảo (của
báu sáng chói suốt hết không sót): Ví dụ trí tuệ
của Như lai chiếu soi các Bồ tát khiến xả bỏ
đại công dụng hạnh và chấm dứt tất cả sự
công dụng mà vào cảnh vô dư.
HẢI ĐÔNG CAO TĂNG TRUYÊN
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Giác huấn,
người Cao li, soạn vào năm 1215, thu vào
Đại chính tạng tập 50.
Nội dung sách này ghi chép sự tích của
các vị cao tăng Triều tiên, toàn bộ không rõ
có bao nhiêu quyển, hiện chỉ còn 2 quyển
đầu.
Quyển 1 gồm có Tổng tự, kế đến là mục
lục của quyển này và truyện của các ngài:
Thuận đạo, Vong danh, Nghĩa uyên, Đàm
thủy, Ma la nan đà; A đạo(có phụ thêm truyện
của các vị Hắc hồ tử, Nguyên biểu, Huyền
chương), Pháp không, Pháp vân v.v...
Quyển 2 gồm truyện của các ngài: Giác
đức(có phụ thêm truyện ngài Minh quán),
Trí minh(phụ thêm truyện ngài Đàm dục),
Viên quang, An hàm (có phụ thêm truyện
của các vị tăng người Hồ, người Hán, Đàm hòa,
An hòa), A li da bạt ma, Tuệ nghiệp, Tuệ
luân, Huyền khác(có phụ thêm truyện của

hai vị Huyền chiếu và Vong danh), Huyền du
(có phụ thêm truyện ngài Tăng triết), Huyền
đại v.v... Ở cuối mỗi truyện thường phụ
thêm lời tán.
Hình thức biên soạn của bộ sách này là
phỏng theo bộ Lương cao tăng truyện của
Trung quốc. Lại nữa, từ các vị A li da bạt
ma trở xuống ở cuối quyển 2 là chép lại
truyện của các vị trong Đại đường tây vực
cầu pháp cao tăng truyện của ngài Nghĩa
tịnh. Đây là bộ Cao tăng truyện xưa nhất
của nước Triều tiên.
HẢI ĐỨC
I. Hải Đức.
Danh hiệu của vị Phật đã ra đời từ vô số
kiếp ở thời quá khứ. Đức Phật này từng là
thầy của các vị Phật ra đời sớm nhất.
Cứ theo phẩm Dị hành trong luận Thập
trụ tì ba sa quyển 5 của ngài Long thụ, thì
vô số kiếp ở thời quá khứ có đức Phật hiệu
là Hải đức, thọ mệnh vô lượng, hào quang
chiếu sáng vô cùng, đất nước rất trong sạch,
chư Phật ở hiện tại đều phát nguyện từ nơi
Ngài, người được nghe danh hiệu của Ngài
thì nhất định sẽ thành Phật; đức tướng của
Ngài đầy đủ cũng như đức tướng của Phật
A di đà. Trước nay các học giả đều cho rằng
Phật Bảo sinh nói trong kinh Đại thừa Bảo
nguyệt đồng tử vấn pháp là Phật Hải đức.
Còn Tịnh độ chân tông của Nhật bản thì
cho đức Phật này và bản địa của Phật A di
đà là một.
II. Hải Đức.
Chỉ cho 8 thứ đức tốt của biển nói trong
kinh Hải bát đức, đó là:
1. Mênh mông không bờ.
2. Thủy triều lên xuống đúng giờ.
3. Không chứa xác chết.

4. Có 7 báu trân châu.
5. Năm sông đều chảy vào mà không giữ
tên sông cũ.
6. Mưa tầm tã mà nước biển không thêm
bớt.
7. Có nhiều loài cá to lớn.
8. Giữa biển và ven bờ cũng chỉ có một
vị mặn.
Kinh Niết bàn quyển 37 (bản Bắc) cũng
HẢI ĐỨC

H
2040
có nói về 8 thứ bất tư nghị của biển, kinh
Hoa nghiêm quyển 42 (bản dịch mới) thì
liệt kê 10 đức của biển, đại khái đều giống
nhau.
HẢI GIẢN QUỐC
Nơi ở của bồ tát Di lặc, một trong 53 vị
thiện tri thức mà đồng tử Thiện tài đến tham
vấn, được chép trong phẩm Nhập pháp giới
kinh Hoa nghiêm.
Nước này ở Nam Thiên trúc, gần bờ biển
nên có tên là Hải giản.
Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển
58 (Đại 9, 767 hạ), nói: “Ở phương Nam, có
một nước tên là Hải giản”.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.20].
HẢI HỘI
I. Hải Hội.
Chúng tăng trong tùng lâm.
Chúng tăng hội tụ trong tùng lâm như
trăm sông chảy về biển cả, nên gọi là Hải
hội.
II. Hải Hội.
Sự hội tụ của chư tôn Thánh chúng.
Biển được dùng để ví dụ cho đức hạnh
sâu rộng và sự đông đảo của các Ngài nên
gọi là Hải hội.
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
quyển 1 (Đại 36, 5 hạ) nói: “Các vị Bồ tát
như Phổ hiền v.v... hạnh đức ngang với Phật,
nhiều như biển nên gọi là Hải”.
III. Hải Hội.
Cũng gọi Hải hội tháp.
Nơi thờ công cộng hài cốt của chúng tăng.
(xt. Hải Hội Tháp).

HẢI KHÔNG TRÍ TẠNG KINH
Cũng gọi Thái thượng nhất thừa hải
không trí tạng kinh.
Gồm 10 quyển, do đạo sĩ Lê hưng ở Ích
châu và đạo sĩ Phương trường ở Lễ châu soạn.
Đây là bộ kinh của Đạo giáo được ngụy tác
vào đời Đường.
Sách này được soạn theo thể vấn đáp,
chia làm 10 phẩm,nội dung nói về giáo lí
Đạo giáo do các vị Nguyên thủy thiên tôn
và Hải không trí tạng chân sĩ giảng thuyết.
Nhưng xét ra thì sách này đã dung nhập
thuyết A lại da và Tam tính của Duy thức
Phật giáo vào giáo lí của Đạo giáo, cho nên
cả nội dung và hình thức của kinh này đều
đã chịu ảnh hưởng của Phật giáo rất sâu
đậm.
Khoảng năm Hiển khánh thứ 3 đến thứ
4 (658-659) đời Đường cao tông, giữa Phật
giáo và Đạo giáo đã xảy ra cuộc tranh luận
sôi nổi về thuyết Tam tính, cho nên niên
đại biên soạn kinh này có thể suy đoán là
sau năm Hiển khánh thứ 4 (659).
HẢI LONG VƯƠNG KINH
Phạm:Sàgara-nàga-ràja-pripfcchà.
Gồm 4 quyển, 20 phẩm do ngài Trúc
pháp hộ dịch vào đời Tây Tấn, thu vào Đại
chính tạng tập 15.
Kinh này thuật lại việc đức Phật ở trên
núi Linh thứu gần thành Vương xá, giảng
nói cho Hải long vương nghe về các pháp tu
của Bồ tát như Lục độ, Thập đức v.v...
Ngoài ra, Phật còn nói rõ rằng phụ nữ,
rồng, a tu la... đều được thành Phật, nên
Ngài đã thụ kí cho a tu luân Yến cư, long
vương Vô phần và Bảo cẩm nữ...
Đời Đông Tấn, ngài Tuệ viễn thường
tụng kinh này để cầu mưa, cảm đến long

vương, cho nên đời sau phần nhiều tụng kinh
này khi làm lễ cầu mưa.
[X. Lương cao tăng truyện Q.6; Xuất tam
tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2].
HẢI LONG VƯƠNG KINH

H
2041
HẢI LONG VƯƠNG NỮ
Con gái của Long vương, tên là Bảo cẩm,
trí tuệ lanh lợi, từng cùng với tôn giả Ca
diếp đối đáp về nghĩa sâu xa của Đại thừa,
cô được đức Phật khen ngợi và thụ kí.
[X. phẩm Nữ bảo cẩm thụ quyết trong
kinh Hải long vương].
HẢI MINH (1597-1666)
Cũng gọi Thông minh, Phá sơn tổ sư.
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đời
Minh, người Tây thục (tỉnh Tứ xuyên), họ
Kiển.
Năm 19 tuổi, sư xuất gia, theo pháp chủ
Tuệ học kinh Lăng nghiêm, nhưng có nhiều
chỗ ngờ không giải quyết được, sư bèn rời
Tây thục, đi đến đất Sở, lên ở núi Phá đầu,
một mình khổ tham trong nhiều năm. Một
hôm, đang đi, sư ngã (té) và bị thương ở chân,
nửa đêm trở mình nghe đau đớn dữ dội liền
có chỗ tỉnh ngộ. Sau đó ít lâu, sư đến tham
vấn ngài Bác sơn Vân môn, rồi lại tham vấn
ngài Mật vân Viên ngộ ở núi Thiên đồng,
khế ngộ và được nối pháp.
Năm Sùng trinh thứ 2 (1629), sư đến ở
Đông tháp tại Gia hòa (tỉnh Chiết giang)
trong 3 năm. Về sau, nhân lời thỉnh của
tín chúng tỉnh Tứ xuyên, sư lần lượt trụ trì
hơn 10 ngôi
chùa như: Tiết
nhạc, Đại nga,
Vạn phong,
Trung khánh,
Phụng sơn, Thê
kinh, Tường
phù, Vô tế, Bàn

long, Phật ân,
Song quế... để
hoằng dương
Thiền pháp.
Cuối đời Minh, loạn lạc nổi lên, Tây thục,
Tứ xuyên nhiều biến động trong hoàn cảnh
khó khăn ấy, sư vẫn ra sức hóa đạo quần
sinh cứu giúp hàng vạn người.
Năm Khang hi thứ 5 đời Thanh, sư tịch,
hưởng thọ 70 tuổi, 44 tuổi đạo.
Sư có tác phẩm: Phá sơn Minh thiền sư
ngữ lục 12 quyển.
[X. Ngũ đăng nghiêm thống Q.24; Ngũ
đăng toàn thư Q.65].
HẢI MÔN QUỐC
Nước Hải môn.
Nơi ở của tỉ khưu Hải vân (Phạm:
Sàgara-megha), vị thứ 2 trong 53 vị thiện
tri thức mà đồng tử Thiện tài đến tham
vấn được ghi trong phẩmNhậppháp giới
kinh Hoa nghiêm. Vì nước này ở gần Nam
hải, cửa thành trông ra biển nên gọi Hải
môn quốc.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.18].
HẢI NGẠN QUỐC
Nước Hải ngạn.
Nơi ở của tỉ khưu Thiện trụ (Phạm:Supratiwỉhita),
là vị thứ 3 trong 53 vị thiện
tri thức mà đồng tử Thiện tài đến tham vấn,
được ghi trong phẩm Nhập pháp giới kinh
Hoa nghiêm.
Vì nước này ở gần bờ biển nên gọi là
Hải ngạn quốc.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.18].
HẢI TẠNG
I. Hải Tạng.

Ví dụ sự thuyết pháp của đức Phật.
Biển Phật pháp rộng lớn không phân biệt
tốt xấu, cũng không phân Hải Minh chia hữu tình hay
HẢI TẠNG

H
2042
vô tình, tất cả đều được Phật pháp dung chứa
cho nên dùng biển để ví dụ.
[X. phẩm Nhập pháp giới trong kinh Hoa
nghiêm (bản 80 quyển)].
II. Hải Tạng.
Vị tăng Trung quốc sống vào đời Đường,
năm sinh năm mất và quê quán đều không
rõ.
Theo truyện Giác lãng trong Tục cao tăng
truyện quyển 21, thì sư kính tin Phật pháp
một cách chân chính và bền chắc, hâm mộ
Luật học, thường giảng luật Tứ phần, tuổi
trẻ mà đã kế pháp vị. Đầu năm Vũ đức (618),
triều đình cử 10 vị cao tăng lãnh đạo chúng
tăng trong đó có sư.
HẢI THANH
Cũng gọi Đại bào.
Trang phục đời Đường, có vạt rộng, ống
tay toang, là loại áo mà 2 chúng xuất gia và
tại gia của Phật giáo Trung quốc mặc khi lễ
Phật, tụng kinh.
Hình thức áo này là từ áo hoàng bào được
sửa đổi đôi chút mà thành. Hoàng bào là
phục sức của nhà vua từ đời Tùy trở về sau,
ống tay áo rộng rãi, mặc vào rất thoải mái.
Ở vùng Ngô trung thuộc tỉnh Giang tô, người
ta gọi áo có ống tay rộng là Hải thanh; vì
ống tay áo của chư tăng cũng rộng nên mới
dùng danh từ này.
Ngoài ra, danh từ Hải thanh được dùng
trong tùng lâm là lấy ý nghĩa biển cả mênh
mông sâu rộng, có thể dung chứa muôn vật,
những đợt sóng cuốn trào dào dạt, tự tại vô
ngại; mầu lam có từ mầu xanh của nước biển,
nhưng lại xanh hơn mầu lam, mục đích

nhằm khuyến khích sách tiến người mặc áo
này phải khác với phàm tục.
Phật giáo truyền vào Trung quốc, do điều
kiện khí hậu, phong tục và nhu cầu thực tế,
3 tấm ca sa (áo pháp) vốn có không thể thích
ứng được, nên phải may thêm các loại áo
ngắn, áo vừa, áo dài và áo lễ (tay áo rộng).
Ba tấm ca sa chỉ đắp khi lễ Phật, tụng kinh
hoặc trai nghi, đắp bên ngoài áo lễ và tùy
theo tình huống thực tế, chỉ đắp một trong
3 tấm.
Ở Trung quốc hiện nay, Hải thanh có 2
mầu:
1. Mầu đen: Loại áo phổ thông mà 2
chúng xuất gia và tại gia mặc khi lễ Phật;
người đã thụ giới thì ngoài Hải thanh còn
đắp thêm ca sa.
2. Mầu vàng: Chỉ có vị Trụ trì chùa viện
hoặc vị Pháp chủ trong pháp hội mặc áo
này, còn đại chúng phổ thông không được
mặc.
HẢI TRÍCH
Cũng gọi Hải trích dụ.
Giọt nước biển. Một trong 4 thí dụ về
tuổi thọ của đức Phật.
Những giọt nước biển tuy nhiều, nhưng
vẫn có thể đếm được, còn tuổi thọ của Phật
thì vô lượng vô biên không thể tính đếm
được.
Kinh Kim quang minh quyển 1 (Đại 16,
336 thượng), nói:
“Tất cả giọt nước biển,
Đều có thể đếm số;
Tuổi thọ của Thế tôn
Không cách nào tính được”
(xt. Phật Thọ Tứ Dụ).
HẢI TRIỀU ÂM
I. Hải Triều Âm.

Âm thanh vang rền của sóng triều ngoài
biển, được dùng để ví dụ âm thanh của Phật
và Bồ tát, hoặc chỉ cho sự ứng hóa của Phật
và Bồ tát.
Hội Bồ tát tạng trong kinh Đại bảo tích
quyển 40 (Đại 11, 231 hạ), chép: “Lời nói
của Như lai tùy theo sự ứng hiện mà
HẢI TRIỀU ÂM

H
2043
chuyển biến, chẳng thể nghĩ bàn, nay ta
nói sơ qua như sau: Xá lợi tử! Lời nói của
Như lai rõ ràng, dễ hiểu, dễ biết, dịu dàng
(...) là tiếng nói Phạm thiên, tiếng hải triều,
tiếng mây sấm (...) tiếng theo lượng hư
không, là tiếng nói thành tựu bởi tất cả sự
nhiệm mầu”.
Kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
quyển 2 (Đại 19, 110 hạ) nói: “Đức Phật
khởi lòng từ bi, thương xót A nan và đại
chúng, dùng tiếng như hải triều dạy bảo toàn
thể chúng hội”.
Đây là ví dụ âm thanh của Phật giống
như tiếng sóng triều ngoài biển.
Phẩm Quán thế âm bồ tát phổ môn trong
kinh Pháp hoa quyển 7 (Đại 9, 58 thượng)
ghi:
“Diệu âm, Quan thế âm
Phạm âm, Hải triều âm
Vượt âm thanh thế gian,
Vì thế nên thường niệm
Niệm niệm chớ sinh ngờ,
Quán thế âm tịnh thánh
Trong khổ não đau thương
Thường làm nơi nương tựa”
Đây là ví dụ sự ứng hóa của bồ tát Quán
thế âm.
II. Hải Triều Âm.
Một điệu tán tụng (đọc canh) được lưu
hành trong giới Phật giáo Trung quốc.
III. Hải Triều Âm.
Tạp chí Phật giáo Trung quốc, do các vị
Thái hư, Tưởng tác tân, Trần nguyên bạch,
Hoàng bảo thương v.v... sáng lập. Lúc đầu,
tạp chí này có tên là “Giác Xã Tùng Thư”,

số 1 được phát hành vào ngày 10 tháng 10
năm 1918, 3 tháng ra một kì, chuyên nghiên
cứu và hoằng dương Phật giáo. Sau khi phát
hành kì thứ 5, vào năm 1920, tạp chí quí
san được đổi làm nguyệt san và lấy tên là
“Hải Triều Âm”, nghĩa là “tiếng nói thức
tỉnh giữa trào lưu tư tưởng của loài người”.
Lấy việc “phát huy nghĩa chân thực của Phật
pháp Đại thừa để hướng dẫn nhân tâm và
tư tưởng chân chính trong thời hiện đại”
làm tông chỉ.
Đại sư Thái hư là vị chủ biên quyển 1
trong kì phát hành lần đầu tiên của tạp chí
này. Tiếp theo, có những biên tập viên nổi
tiếng như: Đường đại viên, Trương hóa
thanh, Pháp phường, Chi phong, Phúc
thiện v.v...
Năm Dân quốc 37 (1948), sư Đại tỉnh
làm chủ biên. Năm sau (1949) chiến tranh
bùng nổ, tòa soạn tạp chí phải dời ra Đài
loan, ngài Ấn thuận làm chủ nhiệm, Lí tử
khoan là người phát hành. Năm 1988, tòa
soạn được đặt tại chùa Thiện đạo ở Đài bắc
và Diệu nhiên là người phát hành.
HẢI VÂN TỈ KHƯU
Phạm: Sàgara-megha.
Vị thứ 2 trong 53 vị thiện tri thức mà
đồng tử Thiện tài đến tham vấn được ghi
trong phẩm Nhập pháp giới kinh Hoa
nghiêm.
Vị tỉ khưu này ở tại nước Hải môn,
thường đến bờ biển quán xét về duyên khởi
biển cả và pháp của bậc thượng nhân ở
biển ấy trang nghiêm rải khắp như mây, vì
thế, theo cảnh sở quán mà gọi là Hải vân
(mây biển).
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.18].

HẢI Ý BỒ TÁT
Vị Bồ tát ở thế giới Bảo trang nghiêm.
Vị Bồ tát này thay mặt đại chúng thưa
hỏi đức Phật trong kinh Hải ý. Kinh Hải ý
gọi đủ là kinh Hải ý Bồ tát sở vấn tịnh ấn
pháp môn, gồm 18 quyển, do ngài Duy tịnh
dịch vào đời Bắc Tống. Đây là kinh biệt dịch
(biệt sinh) từ phẩm Hải tuệ Bồ tát trong kinh
Đại phương đẳng đại tập phần 5.
HẢI Ý BỒ TÁT

H
2044
HÀM CÁI TƯƠNG ỨNG
Cũng gọi Hàm cái tương xứng, Hàm cái
hợp.
Hàm là chiếc hộp, Cái là nắp đậy. Hộp
và nắp ăn khớp nhau không trở ngại.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 2 thì các
pháp vô lượng, trí tuệ cũng vô lượng, cả hai
phối hợp với nhau thì vô lượng vô biên, giống
như hộp lớn thì nắp đậy cũng lớn, hộp nhỏ
thì nắp đậy cũng nhỏ.
Lại nữa, từ ngữ này cũng biểu thị ý nghĩa
trí năng chiếu và cảnh sở chiếu khế hợp nhau;
hoặc pháp nói ra và căn cơ của chúng sinh
phù hợp nhau; cơ duyên thầy trò truyền thụ
khế hợp nhau; hoặc sự và lí khế hợp nhau.
[X. luận Đại trí độ Q.36; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.3;
Tham đồng khế].
HÀM HOA
Hoa sen búp.
Những người có thiện căn tu pháp môn
Tịnh độ mà nghi ngờ trí Phật, tuy được vãng
sinh nhưng còn ở trong hoa sen búp, khi
hoa ấy chưa nở thì vẫn không được thấy
Tam bảo. Đây là trường hợp của những người
Thượng phẩm trung sinh trở xuống đến Hạ
phẩm hạ sinh.
Định thiện nghĩa trong Quán kinh sớ
của ngài Thiện đạo (Đại 37, 264 thượng):
“Người tu nhân chính niệm không nên nghi
ngờ, vì nghi ngờ tuy được vãng sinh, nhưng
phải ở trong hoa sen búp, hoặc sinh nơi biên
địa, hoặc rơi vào Thai cung”.
(xt. Thai Cung)
HÀM KHẢ (1611-1659)

Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động ở
đời Minh, người Bác la, Huệ châu (thuộc
Quảng đông), họ Hàn, tự Tổ tâm, hiệu
Thặng nhân.
Thân phụ của sư làm quan đến chức
Thượng thư bộ lễ, rất nổi tiếng. Thủa nhỏ
sư học Nho, tính tình hào hiệp. Sau khi thân
phụ mất, sư y vào thiền sư Tông bảo Đạo
độc xuất gia và được nối pháp của thầy.
Năm Sùng trinh 17 (1644) sư đến Nam
kinh thỉnh Đại tạng, gặp lúc loạn lạc, sư phải
ở lại đó. Không bao lâu, Hồng thừa trù muốn
đón sư về quê cũ, sư làm thơ chê trách ông
ta là phản bội nhà Minh, Thừa trù phẫn
nộ, lập mưu giết sư, sư phải lánh đến chùa
Triêu dương ở Thiên sơn thuộc Liêu dương,
mở đạo tràng giảng pháp, rất được mọi người
tôn sùng.
Năm Thuận trị 16 (1659) sư tịch, hưởng
dương 49 tuổi, 20 tuổi đạo.
Trứ tác: Thiên sơn Thặng nhân hòa
thượng ngữ lục 6 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.116].
HÀM KIÊT (1118-1186)
.....
Vị Thiền tăng thuộc chi Hổ khâu, phái
Dương kì, tông Lâm tế ở đời Tống, người
huyện Phúc thanh, tỉnh Phúc kiến, họ Trịnh,
hiệu Mật am.
Tương truyền, thân mẫu sư nằm mộng
thấy một vị tăng ở Lô sơn đến, sau đó bà
mang thai rồi sinh ra sư. Thủa nhỏ sư rất
thông minh. Sau khi xuất gia, sư tham học
nhiều bậc tri
thức. Về sau, sư
đến tham yết ngài
Ứng am Đàm hoa
ở am Minh quả

tại Cù châu
(Chiết giang), sư
đại ngộ và được
ấn khả, rồi đến ở
am Ô cự và nhiều
danh lam khác.
HÀM KIÊT
Hàm Kiệt

H
2045
Năm Thuần hi 13 (1186) sư tịch, thọ 69
tuổi, 52 tuổi đạo.
Trứ tác: Mật am hòa thượng ngữ lục 1
quyển.
[X. Thích thị kê cổ lược Q.4; Minh cao
tăng truyện Q.8].
HÀM NHUẬN
Vị tăng thuộc phái Sơn ngoại, tông Thiên
thai ở đời Tống, người Thượng ngu, Việt
châu, họ Trịnh, tự là Cự nguyên, năm sinh
năm mất không rõ.
Năm lên 7 tuổi, sư thờ ngài Tử minh ở
chùa Đẳng từ làm thầy, tinh thông Luật tạng.
Sau sư đến núi Thiên thai, nhờ đọc sách
của đại sư Trí khải nói về pháp Tam quán
mà có chỗ tỉnh ngộ. Sư muốn tiến sâu hơn
nữa, nên lại đến tham học ngài Khánh chiêu
ở chùa Khai hóa tại Tiền đường, nghiên cứu
các kinh Duy ma, Pháp hoa, Niết bàn, Lăng
nghiêm v.v... được ngài Khánh chiêu chia
tòa thuyết pháp. Và trước khi thị tịch, ngài
Khánh chiêu trao cho sư lư hương và phất
tử để kế vị trụ trì chùa Phạm thiên.
Năm Cảnh đức thứ 4 (1007), quan huyện
Thượng ngu là Bùi hoán đón sư về chùa
Đẳng từ để giảng giáo nghĩa Tịnh độ. Năm
Thiên thánh thứ 3 (1025), sư dời đến chùa
Vĩnh phúc ở Cối kê để hoằng hóa, đồ chúng
rất đông, xa gần đều ngưỡng mộ đạo hạnh
của sư.
Trứ tác: Chỉ hà, Tiêm nghi.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.10; Thích môn
chính thống Q.5].
HÀM QUANG
Vị tăng dịch kinh ở đời Đường, đệ tử

của Tam tạng Bất không.
Năm Khai nguyên 29 (741), sư theo ngài
Bất không đến nước Sư tử (Tích lan), năm
Thiên bảo thứ 6 (747), sư trở về Trung quốc,
trụ ở chùa Bảo thọ. Năm Vĩnh thái thứ 2
(766) sư giữ chức Tu công đức sứ và sáng lập
đạo tràng Mật quán ở chùa Kim các trên
núi Ngũ đài.
Những sự tích khác về sư và năm sinh
năm mất đều không rõ.
Dịch phẩm: Tì na dạ ca nga na bát để tất
địa phẩm bí yếu 1 quyển, Đại thánh hoan
hỉ song thân Tì na dạ ca thiên hình tượng
phẩm nghi quĩ 1 quyển.
HÀM QUĨ
Cái tủ đựng đồ dùng của chúng tăng
trong tùng lâm.
Tủ có 2 ngăn, được kê trong Tăng đường,
ngăn trên để áo pháp, bồ đoàn, ngăn dưới
để chăn, màn, gối v.v...
Thiền uyển thanh qui quyển 1 (Vạn tục
111, 43 hạ) nói: “Nếu trong Tăng đường có
tủ (hàm quĩ) thì phải để hành lí vào đó”.
[X. môn Khí vật trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
HÀM SƠN (1546-1623)
Vị Thiền tăng ở đời Minh, người huyện
Toàn tiêu, tỉnh An huy, họ Thái, tên Đức
thanh, tự Trừng ấn, hiệu Hàm sơn.
Năm 12 tuổi, sư theo ngài Vĩnh ninh ở
chùa Báo ân tại Kim lăng học tập kinh điển.
Năm 19 tuổi, sư xuất gia, thụ giới Cụ túc,
rồi đến núi Thê hà theo ngài Pháp hội học
Thiền. Vì ngưỡng mộ nhân cách của ngài
Thanh lương Trừng quán nên sư lấy tự là
Trừng ấn. Niên hiệu Vạn lịch năm đầu
(1573), sư lên núi Ngũ đài, thấy cảnh Hàm
sơn u tịch nên lấy làm hiệu. Sư từng ở các

chùa Hải ấn tại Thanh châu (Sơn đông), chùa
Bảo lâm ở Tào khê v.v... xiển dương Thiền
tông. Sư đề xướng niệm Phật kết hợp với
tham cứu công án Thiền.
Tháng 10 năm Thiên khải thứ 3 sư tịch,
HÀM SƠN

H
2046
thọ 78 tuổi.
Trứ tác: Hoa nghiêm kinh thông nghị
10 quyển, Quán lăng già kinh kí 8 quyển,
Pháp hoa kinh thông nghĩa 7 quyển, Hàm
sơn lão nhân mộng du tập 55 quyển, Niên
phổ 2 quyển.
[X. Hàm sơn lão nhân tự tự niên phổ
thực lục; Thích giám kê cổ lược tục tập Q.3;
Ngũ đăng nghiêm thống Q.16; Cao tăng trích
yếu Q.3; Tịnh đô thánh hiền lục Q.5]. (xt.
Đức Thanh).
HÀM TÀNG KHÍ
........
Cũng gọi Đồ hương khí.
Dụng cụ đựng hương thoa (đồ hương)
để cúng dường chư tôn trong Mật giáo. Một
trong 6 thứ đồ đựng(Át già = đồ đựng nước,
Đồ hương, Hoa man = đồ đựng hoa, mỗi thứ đều
một cặp thành 6 thứ).
Sau khi tu pháp xong, hành giả phải
thu hết hoa và nước thơm đã cúng dường
rồi để vào Đồ hương khí này cho nên gọi
là Hàm tàng khí (đồ chứa đựng). Lại nữa, 6
đồ dùng để 6 thứ cúng dường là: Đèn, cơm,
hoa, hương thoa, nước thơm và hương đốt,
theo thứ tự được phối với Phật Di đà, Phật
Thích ca, bồ tát Văn thù, bồ tát Phổ hiền,
bồ tát Quan âm và bồ tát Di lặc. Trong đó,
Đồ hương khí được phối với bồ tát Phổ
hiền, mà bồ tát Phổ hiền lại biểu thị cho
thức thứ 8 trong 8 thức, tức là Hàm tàng
thức, cho nên Đồ hương khí cũng gọi là
Hàm tàng khí.
HÀM THỦY DỤ KINH
Có 1 quyển, được dịch vào khoảng 265-

316 đời Tây Tấn, nhưng không rõ người
dịch, thu vào Đại chính tạng tập 1.
Nội dung kinh này kể lại việc đức Phật
nói 7 ví dụ về nước cho các tỉ khưu nghe.
Lấy trường hợp một người chìm trong
nước, rồi ngoi lên khỏi mặt nước, lại bị
chìm xuống, cuối cùng bơi được vào bờ
qua 7 giai đoạn, để ví dụ những người chìm
đắm trong tội lỗi cuối cùng được chứng
ngộ.
Kinh này có 4 bản dịch, trong đó, bản
được thu vào kinh Trung a hàm là rõ ràng
nhất, còn 3 bản kia thì đại đồng tiểu dị.
HÀM THỨC
Phạm:Sattva.Pàli:Satta.
Dịch âm: Tát đóa. Dịch ý: Hữu tình,
Chúng sinh.
Cũng gọi Hàm linh, Hàm sinh, Hàm loại,
Hàm tình, Bẩm thức.
Chỉ chung tất cả chúng sinh hữu tình
tức loài có tâm thức, trong 6 đường.
Kinh Hoa nghiêm (bản 40 quyển) quyển
2 (Đại 10, 215 trung) nói: “Quay bánh xe
pháp vi diệu, lợi ích các loài hàm thức”.
Kinh Đại bảo tích quyển 37 (Đại 11, 215
trung) ghi: “Giả sử tất cả hàm linh trong 3
cõi, đều biến thành chúng Thanh văn”.
[X. luận Câu xá Q.12; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.thượng phần 4].
HÀM TÔNG
Chỉ cho chữ (haô) và chữ (maô)
là chủng tử của Bất động minh vương. Thông
thường, 2 chữ này được tụng sau chân ngôn
Bất động. Trong chú Hỏa giới và chú Từ
cứu đều có 2 chữ này.
Đại nhật kinh sớ quyển 10 (Đại 39, 685
thượng), nói: “Dùng 2 chữ này làm chủng
tử thì các cú nghĩa đều thành tựu”.

(xt. Bất Động Minh Vương).
HÀM TRUNG GIÁO
Giáo nghĩa ẩn chứa lí Trung đạo.
Chỉ cho Thông giáo trong Tứ giáo hóa
HÀM TRUNG GIÁO

H
2047
pháp (Tạng, Thông, Biệt, Viên) do tông
Thiên thai phán lập. Thông giáo là cửa đầu
tiên của giáo pháp Đại thừa, trong đó nói
“như huyễn tức không” là ẩn chứa lí Trung
đạo “phi hữu phi không”, cho nên gọi là
Hàm trung giáo.
Tại sao Thông giáo lại có tên là Hàm
trung giáo? Vì 2 lí do:
1. Thông giáo tuy không được gọi là
Trung đạo, nhưng hàng Bồ tát lợi căn nhờ
thấy rõ chân lí “Thể không” của Thông giáo
mà tiến suốt vào Biệt giáo (Biệt tiếp Thông)
hoặc vào Viên giáo (Viên tiếp Thông), vì
thế, hàng Thông giáo được tiếp hóa gọi là
Hàm trung giáo.
2. Thông giáo không nói “Phật tính
thường trụ”, như vậy, dĩ nhiên không được
coi là Trung đạo, nhưng lí bất sinh bất diệt
của Thông giáo đã ẩn chứa lí Trung đạo rồi,
vì thế mà được gọi là Hàm trung giáo.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.23; Ma ha chỉ quán Q.6 phần dưới]. (xt.
Thông Giáo).
HÀN DŨ (768-824)
Văn hào Trung quốc ở đời Đường, người
Nam dương, Đặng châu, tỉnh Hà nam, tự là
Thoái chi.
Ông chủ trương Nho giáo độc tôn, kịch
kiệt bài bác Phật giáo và Đạo giáo. Ông là
một nhà văn lỗi lạc thời bấy giờ, văn chương
của ông có sức lôi cuốn đến nỗi Tô thức đời
Tống phải khen rằng ông đã làm cho văn
chương 8 đời về trước phải suy vi.
Ông làm quan đến chức Hình bộ thị lang.
Về sau, vì dâng biểu can vua không nên rước

xá lợi Phật vào cung nên bị biếm xuống làm
Thứ sử Triều châu. Trong thời gian này, ông
thường đến hỏi đạo nơi hòa thượng Đại điên
và sau lại qui y theo Phật giáo.
[X. Cựu đường thư Q.160; Đường thư
Q.176].
HÀN HÀNH
Cũng gọi Hàn tu hành.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Pháp tu khổ hạnh chịu đựng sự giá lạnh
trong mùa đông của tín đồ Phật giáo Nhật
bản. Họ thực hành mấy cách sau đây:
- Hàn cấu li: Tắm gội bằng nước lạnh,
trừ sạch sự nhớp nhúa của thân tâm để cầu
thần Phật ban phúc.
- Hàn niệm Phật: Tăng ni và tín đồ đi
quanh các đường phố niệm Phật hoặc hòa
tán.
- Hàn nghệ, cũng gọi Hàn tham: Trong
đêm giá buốt thường đến các chùa niệm Phật,
hoặc đến đền thần cầu nguyện.
Thông thường, Hàn hành được tu trong
thời gian 1 ngày, 3 ngày, 7 ngày, 21 ngày
hoặc 30 ngày. Hành giả đều ở trần, hay
mặc áo trắng, đi chân đất, đốt cây cúng
dường để chống rét, dùng nước tắm gội,
đồng thời, đi lễ chùa đền 100 lần. Họ tin
rằng trong mùa đông giá rét mà tu khổ hạnh
như vậy thì thần Phật sẽ gia hộ và được
nhiều công đức hơn.
HÀN KHỔ ĐIỂU
........
Cũng gọi Tuyết sơn điểu.
Giống chim sống trên núi Hỉ mã lạp
nhã (Himàlaya). Vì không biết làm tổ nên
ban đêm nó phải chịu cái khổ rét buốt;
nhưng khi mặt trời lên ấm áp thì nó lại
quên ngay cái khổ của đêm qua. Thông

thường, từ ngữ này được dùng để nói về
người mau quên. Câu ngạn ngữ “Vừa qua
khỏi cổ đã quên ngay cái nóng” cũng mang
ý nghĩa giống nhau.
Tương truyền, ở Ấn độ có giống chim
Hàn khổ biết nói kệ vô thường.
Con mái kêu: “Lạnh giá khổ bức thân,
đêm mai lo làm tổ”.
HÀN KHỔ ĐIỂU

H
2048
Con trống hót: “Biết đâu đêm nay chết,
lo tổ để làm gì”.
HÀN LÔ TRỤC KHỐI
Cũng gọi Cuồng cẩu trục khối.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Con chó đuổi theo cục đất. Hàn lô là
một giống chó nổi tiếng ở nước Hàn trong
thời đại Chiến quốc. Nếu ném cục đất trước
nó, nó sẽ tưởng lầm là thức ăn được, rồi cứ
đuổi theo.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được dùng
để chỉ cho người không tự tìm hiểu tâm tính
của mình, mà chỉ miệt mài giải thích, phân
tích từng lời nói, câu văn trong các kinh điển,
để mong thấu suốt chân tướng của các pháp.
Như thế chỉ uổng công phí sức, chứ chẳng
được lợi ích gì.
HÀN QUỐC PHẬT GIÁO
Phật giáo nước Đại hàn.
Hàn quốc thời xưa gồm các nước: Triều
tiên, Cao cú li, Bách tế, Tân la, Cao li...
Cứ theo Tam quốc sử kí quyển 18 chép,
thì năm 372, vua Phù kiên đời Tiền Tân
của Trung quốc có sai sứ thần và 2 vị cao
tăng là ngài Thuận đạo và A đạo mang kinh
luận, tượng Phật đến bán đảo Triều tiên.
Năm 373, vua Triều tiên ban sắc cho 2 ngài
Thuận đạo, và A đạo xây cất chùa Tiếu môn
và chùa Y phất lan. Đây là 2 ngôi chùa đầu
tiên trên bán đảo này.
Năm 384, có vị sa môn Ấn độ tên là Ma
la nan đà đến Bách tế truyền đạo, riêng Tân
la thì mãi đến năm 528 mới thấy Phật giáo
thịnh hành.
Lúc mới truyền vào bán đảo Triều tiên,

Phật giáo đã dung hòa ngay với tập tục cố
hữu của địa phương, mục đích chỉ nhằm
cầu phúc. Đó là thời kì đầu du nhập. Đến
đầu thế kỉ VI, có nhiều vị danh tăng xuất
hiện, như ở Bách tế có ngài Khiêm ích sang
Ấn độ cầu pháp, khi trở về nước mang theo
tạng A tì đàm và 5 bộ luật bằng tiếng Phạm,
ngài dịch bộ luật 72 quyển, trở thành vị
Tổ Luật tông đầu tiên của nước Bách tế,
rồi 2 ngài Đàm húc và Huệ nhân soạn bộ
Luật sớ 36 quyển, tất cả đều được cất giữ ở
điện Đài diệu.
Năm 595, ngài Huệ từ của Cao cú li đến
Nhật bản, cùng với ngài Huệ thông của Bách
tế ở chùa Pháp hưng tại Phi điểu và đều được
thái tử Thánh đức tôn làm thầy.
Trong 3 nước Cao cú li, Bách tế, Tân la
thì Phật giáo ở Tân la hưng thịnh hơn cả,
rất nhiều vị cao tăng đến Trung quốc, Ấn
độ cầu pháp. Trong đó, ngài Viên quang đến
Trung quốc vào thời Trần thuộc Nam triều,
học thông Niết bàn, Thành thực, Nhiếp luận.
Ngài Nguyên hiểu vừa đến Trung quốc vào
đời Đường đã chú thích 81 bộ kinh Phật,
xiển dương Nhất thừa viên giáo. Ngài Nghĩa
tương cũng đến Trung quốc vào đời Đường,
tham yết ngài Trí nghiễm, tổ thứ 2 của tông
Hoa nghiêm, khi trở về nước ngài chuyên
truyền bá tông Hoa nghiêm. Ngài Từ tạng
cùng với 10 người đệ tử đến Trung quốc
vào đời Đường, khi về nước mang theo các
loại phan phướn, một bộ Đại tạng kinh. Vua
ban lệnh cho ngài giảng luận Đại thừa ở chùa
Phân hoàng, ngài chuyên về Luật học và Hoa
nghiêm. Ngài kiến lập giới đàn ở chùa Thông
độ và xây tháp ở chùa Đại hòa.
Ngài Viên trắc thì 15 tuổi đã đến Trung
quốc, tham học tại các trường giảng của các

vị cao tăng ở nhiều nơi, chuyên về Duy thức
học, được vua Đường thái tông ban cho độ
điệp. Ngài Huệ thông là tổ của tông Chân
ngôn, hoằng truyền pháp Mật giáo.
Đến thời kì Tân la thống nhất (khoảng
668-935), Phật giáo Triều tiên đã dần dần
tách khỏi Trung quốc mà lập ra nền giáo
học của riêng mình.
So với các tông, thì Thiền tông được
HÀN QUỐC PHẬT GIÁO

H
2049
truyền vào Triều tiên muộn hơn cả, nhưng
về sau lại là tông phái hưng thịnh nhất.
Người đầu tiên truyền Thiền tông vào
Triều tiên là ngài Pháp lãng và đệ tử là sư
Tín hạnh (cũng gọi là Thần hạnh). Sư Tín
hạnh (704-779) truyền hệ thống Thiền Bắc
tông của ngài Thần tú. Sau Tín hạnh, có các
sư Phổ chiếu, Hồng trắc truyền bá Thiền
Nam tông của Lục tổ Tuệ năng. Đó là nguồn
gốc của “Thiền môn cửu sơn” của Phật giáo
Triều tiên.
Thiền môn cửu sơn nghĩa là Thiền tông
của Triều tiên gồm có 9 phái: Thực tướng
sơn, Ca trí sơn, Xà quật sơn, Đồng lí sơn,
Thánh trụ sơn, Sư tử sơn, Hi dương sơn và
Tu di sơn. Ngoài ra, tín ngưỡng về Tịnh độ
cũng rất thịnh hành. Năm 935, nước Tân la
bị nước Cao li đánh bại, từ đó Phật giáo
cũng mang một sắc thái mới.
Thời đại Cao li (935-1392), Giáo tông
và Thiền tông đều hưng thịnh, nhất là Thiền
tông, nhờ tiếp nối thế lực ở cuối thời Tân la
mà được thịnh hành suốt thời Cao li. Đồng
thời, các tông Hoa nghiêm, Pháp tướng
cũng được hình thành. Từ quốc sư Đại giác
Nghĩa thiên trở về sau, tông Thiên thai được
thành lập, có ảnh hưởng rất lớn đối với
các tông khác.
Thời đại Cao li đất nước ở trong tình
trạng ngoại xâm nội loạn, vì muốn nhờ Phật
lực che chở nên triều đình đã tổ chức các
Phật sự như Pháp hội, giảng tọa, đạo tràng,
thiết trai, v.v... do đó mà tư tưởng quốc gia
“cầu phúc trừ họa, trấn giữ đất nước” được
hình thành.

Cứ theo Đông quốc thông giám chép,
năm 918, khi Thái tổ lên ngôi, liền tổ chức
hội Bát quan trai, hội thắp đèn. Năm 919,
vua dời đô đến Khai thành; cùng với việc
kiến thiết cung điện, vua cho xây dựng 10
ngôi chùa tại kinh đô là: Pháp vương, Từ
vân, Vương luân, Nội đế thích, Xá na,
Thiên thiền, Tân hưng, Văn thù, Viên
thông và Địa tạng.
Vua Quang tông (ở ngôi 950-976) xây
chùa Đại báo ân để truy tiến cầu siêu cho
Thái tổ; đồng thời, thiết lập chế độ Tăng
chức, định ngôi vị Quốc sư, Vương sư. Bấy
giờ, các Phật sự như: Tì lô giá na sám pháp,
hội Vô già thủy lục, trai tăng... rất thịnh
hành.
Thời vua Hiển tông (ở ngôi 1010-1031),
Cao li bị quân Khất đan đánh phá, vua phát
nguyện khắc Đại tạng kinh để mong trừ quốc
nạn. Đây là bản khắc đầu tiên của tạng kinh
Cao li và được cất giữ ở chùa Phù nhân,
đến khi quân Mông cổ xâm lăng Cao li vào
đầu thế kỉ XIII thì toàn bộ bản khắc này
bị đốt cháy. Đến năm 1251 Tây lịch, sau
nhiều năm nỗ lực, bản khắc Đạitạngkinh
thứ 2 mới được hoàn thành, gồm 6529
quyển, 81.258 bản gỗ, được cất giữ ở Đại
tạng kinh bản đường phía ngoài cửa tây
của thành Giang hoa, sau được dời đến chùa
Hải ấn tàng trữ cho đến nay.
Ở thời đại Cao li có rất nhiều vị cao tăng
xuất hiện, như các ngài: Đạo tân, Quảng học,
Đại duyên, Pháp ấn, Lợi nghiêm, Khánh phủ,
Lợi nhượng, Xán u, Doãn đa v.v... trong đó,
ngài Lợi nghiêm là thầy của vua Thái tổ,
ngài Xán u từng đến Trung quốc (đời Đường)
theo ngài Đại đồng tu học ở núi Đầu tử và
được truyền tâm ấn. Sau khi về nước, ngài

được 4 đời vua là Thái tổ, Huệ tông, Định
tông và Quang tông qui y, đặc biệt vua
Quang tông ban hiệu cho ngài là “Chứng
chân đại sư”, đồng thời được phong làm
Quốc sư.
Ngoài ra, các ngài Trí tông, Đạo phong
cũng từng đến Trung quốc (đời Tống) tham
học ngài Vĩnh minh Diên thọ, sau khi về
nước, hoằng dương Phật pháp, nổi tiếng
một thời.
Ngài Đại giác Nghĩa thiên, người sáng
lập tông Thiên thai, là con thứ 4 của vua
Văn tông. Năm 11 tuổi, y vào ngài Lạn viên
HÀN QUỐC PHẬT GIÁO

H
2050
ở chùa Linh thông xuất gia, tu học giáo pháp
Hoa nghiêm. Năm 1085, ngài đến Trung
quốc (đời Tống), khi về nước mang theo hơn
3.000 quyển kinh sớ... sau biên thành “Tân
biên chư tông giáo tạng mục lục” 3 quyển
và soạn “Tân tập viên tông văn loại” hơn 10
bộ trên 300 quyển.
Phật giáo ở thời đại Cao li được triều
đình bảo hộ nên rất hưng thịnh, đến năm
1392, Cao li diệt vong, Phật giáo cũng theo
đó mà suy vi dần. Sau khi nhà Lí dựng nước,
phong trào chấn hưng Nho học và bài xích
Phật giáo bùng nổ, là thời đại Phật giáo bị
hạn chế và đàn áp. Vua Duệ tông (ở ngôi
1469) sửa đổi và định lại qui chế về độ điệp,
chia ra Thiền tông, Giáo tông, mỗi tông đều
có 30 viên chức chính ngạch. Ngoài ra, còn
cấm xây dựng chùa tháp. Các vua về sau
như Thành tông (ở ngôi 1470-1494), Yên
sơn quân (ở ngôi 1495-1505), Trung tông (ở
ngôi 1506-1544), v.v... đều thi hành chính
sách bài Phật.
Đến đầu năm Minh tông (ở ngôi 1546-
1567), Thái hậu nhiếp chính, làm cho Phật
giáo hưng thịnh một thời gian, nhưng sau
khi vua Minh tông đích thân cầm quyền,
khôi phục chính sách phù Nho bài Phật thì
Phật giáo lại rơi vào tình trạng suy đồi như
cũ. Tuy vậy, thời kì này vẫn còn có các vị
cao tăng đại đức, như ngài Vô chuẩn Kỉ hòa
(1376-1433) soạn luận Hiển chính để bác
lại luận Bài Phật; ngài Tây sơn Hưu tĩnh
(1520-1604) phát huy Thiền học, tăng ni và
tín đồ Phật giáo ở Hàn quốc hiện nay phần
nhiều thuộc về pháp hệ này. Sánh ngang

với pháp hệ của ngài Hưu tĩnh, có pháp hệ
của ngài Phù hưu Thiện tu (1543-1649) và
pháp hệ của ngài Bích nham Giác tính (1575-
1660). Ngoài ra, còn có ngài Hối am Định
tuệ (1685-1741) soạn Hoa nghiêm kinh sớ
ẩn khoa, Thiền nguyên tập đô tự trứ bính.
Ngài Hối am Định tuệ và ngài Kính nghiêm
Ưng doãn (1703-1804) được gọi là Đại tông
sư của Giáo tông và Thiền tông. Vào cuối
triều Lí, nhờ các sư nỗ lực vận động, cuối
cùng, năm 1895, lệnh cấm tăng sĩ vào kinh
đô được bãi bỏ. Bốn năm sau, chùa Nguyên
hưng được xây cất và Sở Triều tiên Phật giáo
tổng tông vụ được thiết lập tại kinh đô. Từ
đó, Phật giáo Triều tiên được phục hưng.
Năm 1910, Nhật bản xâm chiếm Triều
tiên, 1911 ban bố “Triều tiên tổng đốc phủ
tự sát lệnh” và “Tự sát lệnh thi hành qui
tắc”, chia Giáo đoàn làm 30 bản sơn (năm
1924 thêm chùa Hoa nghiêm nữa thành 31
bản sơn), hình thành 30 giáo khu.
Năm 1912, Phật giáo Triều tiên được gọi
là “Giáo Thiền Lưỡng Tông”, đồng thời, lấy
chùa Giác hoàng làm cơ quan truyền giáo
trung ương và là trụ sở hội nghị của 30 bản
sơn và qui định qui củ Thiền môn. Sau vì
phản đối việc phủ Tổng đốc chi phối giáo
đoàn, nên vào năm 1921, một đại hội chư
tăng toàn quốc được triệu tập và lấy quyết
nghị thiết lập “Viện Triều Tiên Phật Giáo
Thiền Giáo Lưỡng Tông Trung Ương Tổng
Vụ” tại chùa Giác hoàng để quản lí các chùa
viện trên cả nước.
Năm 1922, phái phản đối cũng lập “Viện
Triều Tiên Phật Giáo Thiền Giáo Lưỡng
Tông Trung Ương Giáo Vụ” ở chùa Giác
hoàng.
Năm 1925, 2 viện hiệp nghị với nhau tổ

chức thành một viện: “Tài Đoàn Pháp Nhân
Triều Tiên Phật Giáo Trung Ương Giáo Vụ”
làm cơ quan tông vụ trung ương thống nhất
để cai quản 31 bản sơn trên toàn quốc; về
sau đổi tên thành tông Tào khê và kiến lập
chùa Thái cổ làm Tổng bản sơn.
Ngoài ra, Viên Phật Giáo là một tông
phái mới hưng khởi ở đầu thế kỉ XX do ngài
Thiếu thái sơn (1891-1943) sáng lập. Giáo
nghĩa cơ bản của phái này là Tu hành môn
(Chân không diệu hữu) và Tín ngưỡng môn
(Nhân quả báo ứng), thành lập 3 học thuyết:
Tinh thần tu dưỡng, Sự lí nghiên cứu và
HÀN QUỐC PHẬT GIÁO

H
2051
Tác nghiệp thủ xả để giáo hóa tín đồ. Đồng
thời mở trường Đại học Viên quang để đào
tạo nhân tài. Tông pháp này có thế lực rất
mạnh.
Về phương diện giáo dục, năm 1906 chùa
Nguyên hưng mở trường Minh tiến làm cơ
sở giáo dục tăng chúng, trường này sau được
đổi làm trường Sư phạm Phật giáo.
Năm 1916, viện Trung ương tổng vụ lập
“Phật Giáo Trung Ương Học Lâm” tại Hán
thành để bồi dưỡng tăng sĩ trẻ với các môn
học như: Tu thân, Tông thừa, Dư thừa, Tông
giáo học, Bố giáo pháp, Triết học, Lí, Số,
Sử, Địa, v.v... Đồng thời, cũng thành lập các
Học lâm ở các địa phương lấy chùa viện làm
trung tâm. Nhưng vì Học lâm trung ương
trước kia từng là căn cứ địa của cuộc vận
động độc lập cho Hàn quốc nên vào năm
1922 bị bãi bỏ. Qua nhiều lần đổi thay, sau
thế chiến thứ 2, cơ sở này đã trở thành Đại
học Đông quốc.
Ngoài những cơ sở giáo dục nói trên, còn
có Đại học Tăng già trung ương và các giảng
viện phụ đặt ở các chùa. Trong đó, Đại học
Đông quốc và Đại học Viên quang là 2 trung
tâm nghiên cứu Phật giáo lớn nhất và đã
đào tạo được nhiều học giả kiệt xuất.
Về phương diện báo chí, thì từ sau năm
1910, Phật giáo Hàn quốc đã phát hành các
tạp chí như: Viên tông, Triều tiên Phật giáo
nguyệt san, Hải đông Phật giáo, Phật giáo
chấn hưng hội nguyệt báo, Triều tiên Phật
giáo giới, Phật giáo, Phật giáo học báo, Hàn
quốc Phật giáo học, Hàn quốc tông giáo, Viên
Phật giáo tư tưởng, v.v...

Hiện nay, Phật giáo Hàn quốc chia làm
18 tông phái, trong đó, tông Tào khê và tông
Thái cổ là 2 phái chủ đạo lớn.
Cứ theo Hàn quốc tự sát tư liệu tùng
thư 4 (1983), thì Hàn quốc hiện có 20.755
tăng sĩ và 11.130.000 tín đồ thuộc tất cả các
tông phái.
Ngoài Phật giáo, Hàn quốc còn có các
tông giáo khác như Cơ đốc giáo, Thiên chúa
giáo, Nho giáo, Thiên đạo giáo...
Thiên chúa giáo truyền vào Hàn quốc
cách đây khoảng 200 năm. Sau thế chiến,
Cơ đốc giáo rất thịnh. Đến năm 1933, số
tín đồ đã lên tới 940.000 người.
[X. Nhật Hàn Phật giáo nghiên cứu (Hiện
đại Phật giáo học thuật tùng san 82); Triều
tiên Phật giáo thông sử (Lí năng hòa); Hàn
quốc Phật giáo sử (Ái đãng Hiển xương); Hàn
quốc Phật giáo sử (Kim anh thái)].
HÀN SƠN
.....
Cũng gọi Hàn sơn tử, Bần tử.
Nhà ẩn sĩ sống vào đời Đường. Vì ông
thường ở trong một hang núi lạnh lẽo tối
tăm thuộc huyện Thiên thai, tỉnh Chiết
giang, lại cũng chẳng biết họ tên ông, nên
người đời gọi ông là Hàn sơn.
Hàn sơn thường đến chùa Quốc thanh
trên núi Thiên thai, trong chùa có vị tăng
tên là Thập đắc, giữ chức trông nom nhà
ăn, kết bạn thân với Hàn sơn. Sư thường
thu nhặt những thức ăn thừa của chúng tăng,
chứa vào một cái ống tre lớn, đợi khi Hàn
sơn đến thì 2 người liền mang ống tre đi.
Hành vi của Hàn sơn rất quái đản, gần
như điên cuồng. Mỗi khi đến chùa Quốc
thanh, Hàn sơn hay đi ngất ngưỡng ở hành
lang, có khi la hét xúc phạm mọi người, khi

lại ngửa mặt lên trời chửi đổng, chư tăng
thấy thế, cầm gậy dọa đuổi, Hàn sơn quay
lại vỗ tay cười ha hả rồi bỏ đi.
Ông mặc manh áo rách nát, thân hình
khô đét, đầu đội chiếc mũ làm bằng vỏ cây
hoa, chân đi đôi guốc gỗ to; thích ngâm thơ
xướng kệ, mỗi khi phát ngôn thường khế
hợp với lí Phật.
Thứ sử Thai châu là Lư khâu dận nghe
danh ông tìm đến chùa Quốc thanh thăm
ông, thấy Thái thú đến, Hàn sơn và Thập
đắc khoắc tay cười ngạo rồi ra khỏi chùa. Lư
HÀN SƠN

H
2052
khâu dận lại đến hang núi Hàn sơn ở để
thăm, mang theo quần áo, thuốc thang để
tặng. Hàn sơn lớn tiếng nói (Đại 50, 831
hạ): “Giặc đến giặc đến! Ta chạy trốn thôi!”
rồi thu mình vào hang đá và nói: “Các nguơi
hãy cố gắng!” Nói xong, hang đá tự nhiên
khép lại không thấy dấu vết gì nữa. Về sau,
ngài Đạo kiều đi tìm di vật của Hàn sơn, chỉ
thấy hơn 300 bài thơ ở trong núi, sau đó
biên chép lại, lấy tên là “Hàn Sơn Thi”.
Cứ theo Tổ đường tập quyển 16 và Tống
cao tăng truyện quyển 11, thì thiền sư Qui
sơn Linh hựu đã từng gặp Hàn sơn ở núi
Thiên thai. Cổ tôn túc ngữ lục quyển 14
cũng ghi thiền sư Triệu châu Tùng thẩm
cũng có lần đối đáp với Hàn sơn.
Về niên đại của Hàn sơn, có nhiều thuyết
khác nhau. Có thuyết cho rằng ông sinh vào
khoảng năm Tiên thiên đời vua Huyền tông
nhà Đường. Có thuyết cho vào khoảng năm
Trinh quán đời vua Thái tông, có thuyết nói
vào năm Nguyên hòa đời vua Hiến tông.
Nhưng theo sự khảo chứng gần đây thì ông
sinh vào đầu năm Cảnh vân đời vua Duệ
tông, ở ẩn tại núi Thiên thai vào khoảng
năm Đại lịch đời vua Đại tông.
Truyền thuyết cho rằng Hàn sơn là hóa
thân của bồ tát Văn thù cùng với các sư
Phong can(hóa thân của Phật Di đà) và Thập
đắc (hóa thân của bồ tát Phổ hiền) được gọi là
Tam thánh hoặc Tam ẩn. Lại vì cả 3 vị đều
ở chùa Quốc
thanh, núi Thiên
thai, nên cũng gọi
là “Quốc thanh

tam ẩn”.
Năm Ung
chính 11 (1733)
đời Thanh, vua
phong cho Hàn
sơn là “Hòa
Thánh”, Thập đắc
là “Hợp Thánh”,
gọi chung là “Hòa Hợp Nhị Thánh” hoặc
“Hòa Hợp Nhị Tiên”.
[X. Tống cao tăng truyện Q.19; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.27; Phật tổ thống kỉ Q.39;
Phật tổ lịch đại thông tải Q.20; Thích thị kê
cổ lược Q.3; Thiên thai sơn quốc thanh thiền
tự tam ẩn tập kí]. (xt. Thập Đắc).
HÀN SƠN THI
Thi phẩm, 3 quyển, do ngài Đạo kiều
chùa Quốc thanh biên chép vào đời Đường.
Nội dung sưu tập hơn 300 bài thi tụng
của nhà thơ Hàn sơn, làm theo thể ngũ
ngôn. Lời thơ trong sáng, tao nhã, ý thơ
thanh thoát, thể hiện chiều sâu của tâm
linh và trí tuệ. Ngoài ra, còn có phần phụ
lục thơ của ngài Phong can và Thập đắc.
Đầu quyển có bài tựa của Thứ sử Thai châu
Lư khâu dận.
Sách này còn có bản do sa môn Vũ huyệt
Chí nam biên tập vào năm Thuần hi 16
(1189) đời Tống và bản khắc của Kế ích hiên
đời Minh.
HÀN SƠN TỰ
........
Cũng gọi Phong kiều tự
Chùa ở thị trấn Phong kiều, phía tây
huyện Ngô (tức Tô châu), tỉnh Giang tô,
được sáng lập vào khoảng năm Thiên giám
(502-519) đời Lương thuộc Nam triều.
Tương truyền, khoảng năm Nguyên hòa

đời Đường, Hàn sơn và Thập đắc dựng am
tranh ở đây, về sau, ngài Hi thiên lập thành
chùa, lấy tên là Hàn sơn tự. Có thuyết cho
rằng trước kia chùa này có tên là Diệu lợi
phổ minh tháp viện. Khoảng năm Thái bình
hưng quốc đời Tống, quan Tiết độ sứ là Tôn
thừa hựu xây một tòa tháp 7 tầng. Khoảng
năm Gia hựu đổi tên là Phổ minh thiền viện.
Cuối đời Nguyên, chùa bị chiến tranh thiêu
hủy. Trong năm Hồng vũ Hàn Sơn đời Minh, chùa
HÀN SƠN TỰ

H
2053
được trùng tu. Về sau còn được sửa chữa
nhiều lần.
Trong chùa
thờ tượng các
ngài Hàn sơn,
Thập đắc và
Phong can.
Chùa có các
kiến trúc như
lầu chuông, gác
để kinh, v.v...
Trong chính
điện còn tấm
đá khắc các
chữ. Hàn sơn,
Thập đắc và tấm bia dựng ở vách điện khắc
bài thơ “Phong Kiều Dạ Bạc” của nhà thơ
Trương kế đời Đường. Trong chùa cũng có
quả chuông do người Nhật tên là Y đằng
Bác văn cúng vào năm Quang tự 31 (1905)
đời Thanh. Phía ngoài cửa chùa có cây cầu
đá tên là Phong kiều.
[X. Cổ kim đồ thư tập thành chức
phương điển thứ 678, 686; Thần dị điển thứ
115; Đại minh nhất thống chí Q.8; Đại
thanh nhất thống chí Q.55; Tô châu phủ
chí Q.40; Chi na Phật giáo sử tích bình giải
thứ 2].
HÀN SƠN TỰ CHÍ
Gồm 3 quyển, do ông Diệp xương xí soạn
vào đời Thanh, ấn hành năm 1922, thu vào
Trung quốc Phật tự sử chí vựng san tập 1.
Nội dung nói về chùa Hàn sơn.
- Quyển 1: Nói về cầu, chùa, tượng,
chuông...

- Quyển 2: Nói về bia, chư tăng, tài sản,
thắng cảnh, du khách...
- Quyển 3: Nói về thơ và phụ thêm sự
tích Hàn sơn, Thập đắc, Hàn sơn thi tập
giải đề, Chư gia thư độc thi thoại tự bạt
khảo chứng.
HÀN THANH TỊNH (1873-?)
Học giả Phật giáo Trung quốc, tên Đức
thanh, hiệu Thanh tịnh cư sĩ, bởi thế, giới
Phật giáo thường gọi là Hàn thanh tịnh. Ông
là người có công lớn đối với việc phục hưng
Duy thức học sau đời Đường và phát triển
Phật học ở miền Bắc Trung quốc, ông nổi
tiếng ngang với Âu dương tiệm, nên đương
thời đã có lời khen một cách danh dự là:
“Nam Âu Bắc Hàn” (miền Nam có Âu
dương tiệm, miền Bắc có Hàn thanh tịnh).
Năm Dân quốc 16 (1927), ông và Từ sâm
ngọc tổ chức “Tam thời học hội”. Hội này
và “Chi na nội học viện” của ông Âu dương
tiệm đều là nơi nghiên cứu Duy thức học
nổi tiếng. Nhờ học thức uyên thâm, ông
nghiên cứu bộ luận Du già sư địa căn bản và
10 bộ luận phụ thuộc. Ông nhớ từng câu,
từng chữ trong bộ luận Du già sư địa và luận
Nhiếp đại thừa. Ông đã ấn hành các bộ sách
cổ về Duy thức học, mỗi khi giảng dạy hoặc
soạn thuật, ông cố sức giữ nguyên nghĩa.
Ông có các tác phẩm: Du già sư địa luận
khoa cú phi tầm kí vựng biên 100 quyển,
Duy thức chỉ chưởng, Duy thức tam thập
tụng thuyên cú, Thành duy thức luận thuật
kí giảng nghĩa 2 tập, Giải thâm mật phân
biệt du già phẩm lược thích 3 quyển.
HÁN NGỤY LƯỠNG TẤN NAM BẮC TRIỀU PHẬT
GIÁO SỬ
Tác phẩm, 20 chương, do ông Thang
dụng đồng soạn.

Nội dung trình bày về lịch sử Phật giáo
Trung quốc từ khi mới truyền vào cho đến
thời Nam Bắc triều. Trong đó ghi chép rõ
ràng những chứng cứ lịch sử và sự phát triển
giáo nghĩa, rất được học giới coi trọng.
Sách này có 2 loại bản in là Thương vụ
bản và Đỉnh văn bản.
Lầu Chuông Chùa Hàn Sơn
HÀN SƠN TỰ CHÍ

H
2054
HÁN PHÁP BẢN NỘI TRUYÊN
... ... ... ... ..
Cũng gọi Pháp bản nội truyện.
Tác phẩm, 5 quyển, được soạn vào thời
nào và tên soạn giả đều không rõ.
Sách này nói về việc Phật giáo lúc mới
du nhập Trung quốc khoảng năm Vĩnh bình
(58-75) đời Minh đế nhà Hậu Hán và về
tình hình Phật giáo chống đỡ sự phê phán
của Đạo giáo.
Nội dung gồm 5 phẩm:
- Minh đế đắc mộng cầu pháp.
- Thỉnh pháp sư lập tự công đức.
- Dữ chư đạo sĩ tỉ giảo độ thoát.
- Minh đế đại thần đẳng xưng dương.
- Quảng thông lưu bố.
Đến nay bản hoàn chỉnh của sách này
vẫn không thấy lưu truyền, chỉ thấy rải rác
trong Quảng hoằng minh tập quyển 1, Tập
cổ kim Phật Đạo luận hành quyển 1, Pháp
uyển châu lâm quyển 18, Tục tập cổ kim
Phật Đạo luận hành, v.v...
Các ngài Đạo tuyên và Trí thăng cho rằng
sách này là tác phẩm thời Hán Ngụy, nhưng
trong các văn hiến từ đời Tùy trở về trước
không thấy được đề cập tới. Nếu căn cứ vào
nội dung mà phán đoán thì có thể sách này
là tác phẩm từ khoảng năm Thiên giám (502-
519) đời Lương thuộc Nam triều trở về sau.
[X. luận Phá tà Q.thượng; truyện Đàm
vô tối trong Tục cao tăng truyện Q.23; thiên
Tông phiên dịch chủ trong Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.1].
HÃN LẬT ĐÀ
Phạm:Hfd.

Cũng gọi Can lật đại, Can lật đa, Ha lật
đa, Càn lật thái, Hĩ lật đà, Ô lật đà, Càn lật
đà đa.
Phạm: Hfdaya.
Dịch âm: Ngật lợi đà da, Hột lợi đà da,
Hột lí đà da, Càn lật đà da, Hột lí na da,
Hột lí na dã, Hột lợi đà, Hột phạt da.
Dịch ý: Nhục đoàn tâm, Chân thực tâm,
Kiên thực tâm.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 4, quyển
12, thì Hãn lật đà là chỉ cho nhục đoàn tâm,
tức là quả tim thịt của chúng sinh, chứ không
phải tâm tự tính chân thực của chúng sinh.
Tông chỉ căn bản của Mật giáo là quán tưởng
nhục đoàn tâm này là hoa sen 8 cánh trở
thành thân Tì lô giá na.
Còn Nhập lăng già tâm huyền nghĩa, Kim
cương đính du già lược thuật tam thập thất
tôn tâm yếu, Đại nhật kinh sớ quyển 17 và
Bồ đề tâm nghĩa, v.v... thì đều cho Hãn lật
đà là tâm tự tính chân thực của chúng sinh.
Ngoài ra Thiền nguyên chư thuyên tập
đô tự quyển thượng phần 1 của ngài Tông
mật chia tâm làm 4 loại:
1. Hột lợi đà da(Phạm:Hfdaya): Nhục
đoàn tâm, tức là quả tim thịt trong thân thể.
2. Duyên lự tâm: Chỉ cho 8 thức mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, ý, mạt na, a lại da, có tác
dụng duyên lự (suy nghĩ).
3. Chất đa da(Phạm:Cetaya): Tâm tập
khởi, tức là thức a lại da thứ 8 tích tập chủng
tử sinh khởi hiện hành.
4. Càn lật đà da (Phạm:Hfdaya): Tâm
chân thực, tức là tâm Như lai tàng.
Như vậy, theo ngài Tông mật, Hột lợi đà
da và Càn lật đà da là 2 loại tâm hoàn toàn
khác nhau: Một chỉ cho nhục đoàn tâm, một
chỉ cho chân thực tâm. Về sau, Viên giác

kinh lược sớ sao quyển 1 và Khởi tín luận sớ
bút tước kí quyển 1 đều trích dùng thuyết
này. Nhưng, các học giả Nhật bản cận đại
cho rằngHfdaya(Hột lợi đà da) chính là
chữHfd(Càn lật đà) được thêm vĩ ngữ Aya
vào mà thànhHfdaya. Thực ra 2 chữ này
chỉ là một và có nghĩa là tâm, tinh thần.
Nếu đem phân tích làm 2 để giải thích thì e
đó là thuyết sai lầm.
[X. Đại nhật kinh nghĩa thích Q.3, Q.9,
HÃN LẬT ĐÀ

H
2055
Q.12; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.16; Bát
nhã tâm kinh bí kiện; Bảo khiếp ấn đà la ni
kinh bí lược thích Q.thượng; Bí tàng kí tư
mạt sao Q.4]. (xt. Tâm).
HÀNG BỐ MÔN
Cũng gọi Thứ đệ hàng bố môn.
Đối lại với Viên dung môn.
Pháp môn tu hành theo thứ lớp từ giai
vị Bồ tát tiến dần đến quả Phật. Một trong
2 môn của tông Hoa nghiêm.
Hai môn ấy là:
1. Sơ hậu tương tức: Người vừa phát
tâm liền thành chính giác, gọi là Viên dung
môn.
2. Sơ hậu thứ đệ: Từ phẩm Danh hiệu
hội thứ 2 đến phẩm Tiểu tướng quang minh
hội thứ 6 trong kinh Hoa nghiêm gồm 28
phẩm, nói về 52 giai vị: Thập tín, Thập trụ,
Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng
giác và Diệu giác. Phàm phu có thể theo thứ
tự này mà tu để tiến dần đến quả vị Phật,
thì gọi là Hàng bố môn.
Ngoài ra, trong 6 tướng viên dung thì
Biệt tướng, Dị tướng và Hoại tướng thuộc
về Hàng bố môn.
(xt. Lục Tướng Viên Dung, Viên Dung
Môn Hàng Bố Môn).
HÀNG CHÂU THƯỢNG THIÊN TRÚC GIẢNG TỰ CHÍ
Gồm 16 quyển, do ngài Quảng tân soạn
vào đời Minh, thu vào Trung quốc Phật tự
sử chí vựng san tập 1.
Vị trí chùa Thượng thiên trúc giảng ở
núi Thiên trúc, Tây hồ, Hàng châu, tỉnh
Chiết giang, được xây cất vào năm Thiên
phúc thứ 4 (939) đời Hậu Tấn. Trải qua các

triều đại đều được tu bổ. Đến năm Càn long
16 (1751) vua đề tên là “Pháp Hỉ Tự”, từ đó
người đời gọi là chùa Pháp hỉ.
Về các bản Tự chí cũ thì có Tự chí của
Lí kim đình, Thiên trúc sơn chí 12 quyển
của Quản đình phân. Bản chí này được khắc
lại và ấn hành vào năm Quang tự 23 (1897),
chia làm 7 phẩm:
1. Phổ môn thị hiện.
2. Tôn túc trụ trì.
3. Khí giới trang nghiêm.
4. Đế vương đàn việt.
5. Tể quan ngoại hộ.
6. Phong phạm long ô.
7. Thi văn kí thuật.
Trong phẩm Phong phạm long ô, soạn
giả đã ghi lại tất cả những hành vi xấu xa
nhơ nhuốc của chư tăng trong chùa, không
giấu giếm che đậy. Một cây bút cương trực
đáng quí.
HÀNG LONG BÁT
Bình bát hàng phục loài rồng.
Vị cao tăng đời Tấn là ngài Thiệp công,
theo lời thỉnh cầu của Phù kiên, làm lễ cầu
mưa. Ngài chú nguyện một lúc thì hàng phục
được một con rồng, nó chui vào trong chiếc
bát của ngài và chỉ trong giây lát là mưa lớn
trút xuống.
Vĩnh gia chứng đạo ca (Đại 48, 396
thượng), nói: “Bát hàng rồng, gậy can hổ
(cọp), 2 lớp khoen vàng kêu leng keng”.
[X. chương Thiệp công trong Lương cao
tăng truyện Q.10].
HÀNG MA
.....
Phạm: Màra-tarjama, hoặc Màradharwaịa.
Đối trị và hàng phục ác ma để tăng trưởng
pháp lành, giữ tìn tuệ mệnh.

Thông thường, ma được chia làm 2 loại
là Phiền não ma và Thiên ma. Hai thứ ma
này đều là chướng ngại cho việc tu đạo, hành
giả phải nhờ vào sức thiền định và trí tuệ để
hàng phục.
HÀNG MA

H
2056
Chư Phật và Bồ tát vì dắt dẫn chúng sinh
nên cũng phải dùng sức thiền định và trí
tuệ để hàng phục ác ma phá hại, như thanh
gươm của Bất động minh vương được gọi là
gươm hàng ma. Tương truyền, đức Thích
tôn đang ngồi ở gốc cây Bồ đề, bọn ma vương
đến quấy phá, Ngài liền hàng phục chúng
mà thành bậc Chính đẳng chính giác, cho
nên “Hàng ma” là một trong 8 tướng thành
đạo của đức Thích tôn. Sự tích hàng ma của
đức Thích tôn được ghi chép rất nhiều trong
các kinh, như phẩm Hàng ma trong kinh
Phật bản hạnh quyển 3, phẩm Phá ma trong
Phật sở hành tán quyển 3, phẩm Hàng ma
trong kinh Phổ diệu quyển 6, v.v...
Ngoài ra, tranh và tượng miêu tả đức
Thích tôn hàng ma cũng được đắp vẽ rất
nhiều, mà nổi tiếng nhất là bức tranh “Đức
Thích Tôn Hàng Ma Thành Đạo” được vẽ
vào thế kỉ thứ VII Tây lịch trên vách đá bên
phải của hang thứ nhất trong quần thể hang
đá A chiên đa (Ajantà) ở Ấn độ.
Lại nữa, ấn tướng tay phải đặt trên đầu
gối, tay trái nắm lấy chéo áo ca sa, gọi là
Hàng ma ấn. Ngồi kết già chân phải đặt
lên trên bắp vế trái, chân trái đè lên bắp vế
phải và tay trái để ở trên tay phải, gọi là
Hàng ma tọa.
[X. kinh Vô lượng thọ; Thánh vô động
tôn nhất tự xuất sinh bát tự đồng tử bí yếu
pháp phẩm; Ma ha chỉ quán Q.8].
HÀNG MA ẤN
........
Ấn tướng hàng phục ác ma.
Khi kết ấn này, tay phải đặt trên đầu gối,

tay trái nắm chéo áo ca sa. Nhưng theo Hoan
hỉ mẫu ái tử thành tựu pháp nói, thì 2 tay
đan vào nhau, 2 ngón út móc với nhau, 2
đầu ngón áp út để vào kẽ 2 ngón cái và 2
ngón trỏ, 2 ngón giữa dựng đứng áp sát nhau,
2 ngón trỏ để trên lưng 2 ngón giữa, 2 ngón
cái bấm vào 2 lóng giữa của 2 ngón giữa.
HÀNG PHỤC TỌA
Cũng gọi Hàng ma tọa.
Một trong những lối ngồi kết già.
Khi ngồi, chân phải đặt lên trên bắp vế
trái và chân trái để ở trên bắp vế phải. Tay
trái để trên tay phải, đặt trước rốn. Tông
Thiên thai và Thiền tông phần nhiều ngồi
theo tư thế này.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.8]. (xt. Kết Già
Phu Tọa).
HÀNG TAM THẾ MINH VƯƠNG
Phạm:Trailokyavijaya.
Cũng gọi: Nguyệt yểm tôn, Thắng tam
thế, Tam thế thắng, Hàng tam thế kim cương
bồ tát.
Vị Minh vương đã hàng phục được tham,
sân, si và cả 3 cõi. Vị thứ 2 trong 5 vị Đại
minh vương, tức là Giáo lệnh luân thân ở
phương đông thuộc Kim cương bộ. Mật hiệu
là Tối thắng kim cương.
Hình tượng vị này mầu xanh, 3 mặt, 8
tay, hoặc 4 mặt, 8 tay. Mỗi tay cầm một thứ
vũ khí, sau lưng có lửa bốc lên, chân đạp lên
2 vợ chồng Đại tự tại thiên (Ma hê thủ la),
tượng trưng việc đối trị phiền não.
Tranh Đức Phật Hàng Ma (A Chiên Đa)
HÀNG TAM THẾ MINH VƯƠNG

H
2057
Trong mạn đồ la Kim cương giới, vị Minh
vương này mang hình tướng phẫn nộ của
Kim cương tát đóa. Đó là hóa thân của Đại
nhật Như lai trong Nguyệt luân ở phía đông
của hội Hàng tam thế yết ma và hội Hàng
tam thế tam
muội da.
Trong viện Trì
minh của mạn
đồ la Thai tạng
giới, Hàng tam
thế minh
vương được
đặt ở khoảng
giữa bồ tát Bát
nhã và Bất
động tôn.
[X. Lâm tăng bảo truyện 1 trong kinh
Giáo vương Q.10 (bản 30 quyển); Đại nhật
kinh sớ Q.5; Kim cương giới mạn đồ la tôn
vị hiện đồ sao tư Q.3].
HÀNG TAM THẾ TAM MUỘI DA HỘI
....................
Hội thứ 9 trong 9 hội Mạn đồ la thuộc
Kim cương giới Mật giáo, vị trí ở bên trái
phía dưới hội Thành thân.
Trong hội này, đức Đại nhật Như lai
lấy việc hàng phục trời Đại tự tại làm bản
thệ, còn các vị tôn khác đều trụ nơi bản
thệ của Hàng tam thế minh vương. Hình
tượng và vị trí chư tôn trong hội này cũng
giống như hội Hàng tam thế yết ma, nhưng
hội Hàng tam thế yết ma thì biểu thị thân
tướng đầy đủ sự nghiệp, còn hội này thì
biểu thị đức nội chứng của chư tôn, cho

nên đặc biệt bày hình Tam muội da của
các Ngài. Trong đó, hình Tam muội da của
Kim cương tát đóa là bánh xe 8 nan hoa
(căm), có tác dụng phá dẹp, biểu thị tâm
bồ đề thanh tịnh kiên cố sẵn có của chúng
sinh; còn trời Đại tự tại thì tượng trưng
cho vô minh căn bản. Tổng số chư tôn
trong hội này là 37 vị.
(xt. Kim Cương Giới Mạn Đồ La).
HÀNG TAM THẾ YẾT MA HỘI
.................
Cũng gọi Hàng tam thế hội.
Hội thứ 8 trong 9 hội Mạn đồ la thuộc
Kim cương giới Mật giáo, vị trí ở phía trái
của hội Thành thân.
Trong hội này, đức Đại nhật Như lai hiện
tướng giận dữ, biểu thị đức Đại nhật Như
lai dùng trí kim cương bất hoại để điều phục
chúng sinh khó giáo hóa. Hai chân của Ngài
đạp lên mình vợ chồng trời Đại tự tại, tượng
trưng cho sự đoạn diệt tướng của phiền não
chướng và sở tri chướng trong 3 đời, cho
nên chư tôn trong hội này trụ nơi thân Yết
ma của Hàng tam thế minh vương. Hình
tượng và vị trí của chư tôn trong hội này
cũng giống như hội Thành thân, đức Đại
nhật ở chính giữa kết ấn Trí quyền, hiện
tướng hàng phục Tứ ma (Ngũ uẩn ma, Phiền
não ma, Tử ma, Thiên ma). Bốn vị Phật và
16 vị đại Bồ tát ở chung quanh Ngài cũng
đều nắm tay, hiện tướng phẫn nộ.
Tổng số các vị tôn trong hội này gồm 77
vị, trong đó có 73 vị của hội Tam ma da,
cộng thêm với 4 vị Đại minh vương trấn giữ
ở 4 góc ngoài là Bất động, Kim cương dạ
xoa, Quân đồ lợi, Đại uy đức.
[X. kinh Giáo vương Q.10, Q.11 (bản 30
quyển)]. (xt. Kim Cương Giới Mạn Đồ La).

HÀNG THỤ
Rừng cây mọc thành hàng, thẳng tắp từ
đầu đến cuối.
Kinh A di đà (Đại 12, 346 hạ) nói: “Bảy
lớp hàng cây đều do 4 thứ báu tạo thành”.
A di đà kinh thông tán sớ quyển trung
(Đại 37, 338 hạ), giải thích: “Bảy lớp cây báu
mọc thành hàng trong cõi nước, hoa thơm
thường nở, lá không héo rụng, chim quí đến
Minh Vương Hàng Tam Thế
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
HÀNG THỤ

H
2058
đậu, chúng thánh dạo chơi, vì thế nói là 7
hàng cây đều do 4 thứ báu tạo thành”.
HANH LỢI KHẮC LỖ ĐỨC TƯ
Heinrich Lüders (1869-1943)
Nhà Ấn độ học người Đức, cũng là nhà
nghiên cứu về ngôn ngữ, lịch sử và văn hóa
của vùng Trung Á.
Ông từng dạy tại các trường Đại học
Gôttingen và Berlin. Ông có công lớn đối
với văn học và sử học Phật giáo. Qua cuốn
sách “Nghiên cứu văn bia Phật giáo Ấn độ
cổ đại”, ông đã xác định phương hướng
nghiên cứu lịch sử Phật giáo Ấn độ. Ông đã
từng hiệu đính và xuất bản bộ “Dụ Man
Luận” chép tay của ngài Đồng thụ do ông
Albert Von Le Coq (1860-1930) tìm thấy ở
vùng Trung Á, đồng thời, nhờ đó mà ông
trở thành người đầu tiên tìm hiểu về ngài
Mã minh. Ông cũng còn nghiên cứu rất rõ
ràng về lịch sử của Kinh lượng bộ.
HÀNH
I. Hành.
Phạm:Saôskàra.Pàli:Saíkhàra.
Dịch âm: San ca la, Tăng sa ca la.
Nguyên nghĩa là tạo tác, sau chuyển
thành nghĩa biến hóa đổi dời.
1. Tạo tác: Cùng nghĩa với “Nghiệp”,
tức là chi “Hành” trong 12 duyên khởi. Đó
là 3 nghiệp thân, khẩu, ý đời quá khứ chiêu
cảm quả báo hiện tại. Cũng tức là tất cả hành
động của thân và tâm.
2. Biến hóa đổi dời, tức là pháp hữu
vi, bởi vì các pháp hữu vi là do nhân duyên
tạo thành, đều là pháp vô thường, biến hóa,
đổi dời, cùng nghĩa với chữ “Hành” trong

“Chư hành vô thường” và “Hành uẩn”
trong Ngũ uẩn.
(xt. Thập Nhị Nhân Duyên, Ngũ Uẩn,
Hành Uẩn, Nghiệp).
II. Hành.
Phạm:CaryàhoặcCarita.
Pàli:CariyahoặcCarita.
Có 2 nghĩa:
1. Động tác, hành vi.
2. Chỉ cho sự tu hành hoặc phương pháp
tu hành đạt đến cảnh giới giác ngộ. Như
chữ “Hành” trong Hành giải tương ứng (sự
hiểu biết và thực hành ứng hợp nhau), Hành
thuyết nhất trí (nói và làm giống nhau), Giáo
hành chứng, Giáo lí hành quả v.v...
III. Hành.
Phạm: Gamana.
Tiến hành, bộ hành, cùng nghĩa với chữ
“Hành” trong hành trụ tọa ngọa (4 uy nghi
đi, đứng, ngồi, nằm).
HÀNH BÀ
Bà lão tin Phật tu hành.
Truyện Phù bôi hòa thượng trong Cảnh
đức truyền đăng lục (Đại 51, 262 hạ) chép:
“Có Lăng hành bà đến lễ bái sư, sư cho ngồi
uống trà”.
HÀNH BÁT
Thiền lâm qui định chúng tăng ăn cơm
cháo bằng bình bát đi khất thực, gọi là
Hành bát.
Ngoài ra, tấm bảng ghi tên để sắp xếp
ngôi thứ của người hành bát, gọi là Hành
bát bài vị bảng.
HÀNH CẢNH THẬP PHẬT
Đối lại với Giải cảnh thập Phật.
Mười loại thân Phật nói trong kinh Hoa
nghiêm.
Nghĩa là khi Bồ tát Viên giáo Hoa nghiêm

hoàn thành việc tu hành thì đạt tới quả vị
Phật cùng tột, siêu việt cảnh giới tâm của Bồ
tát còn ở Nhân vị. Đó là thân Phật Tì lô giá
HÀNH CẢNH THẬP PHẬT

H
2059
na hoặc gọi là thân trùm khắp pháp giới.
Phẩm Li thế gian trong kinh Hoa nghiêm
quyển 42 (bản dịch cũ) liệt kê danh hiệu
của 10 đức Phật ấy như sau:
1. Vô trước Phật: Không chấp trước Niết
bàn (ngộ) sinh tử (mê) để hoàn thành sự
giác ngộ chân thực mà hiển bày sự diệu dụng
trong thế giới mê vọng.
2. Nguyện Phật: Khi tu thành đạo Bồ
tát đã phát sinh sức thệ nguyện.
3. Nghiệp báo Phật: Tất cả sự tu hành
do trang nghiêm mà được.
4. Trì Phật: Dùng tịnh thức bảo trì tất
cả căn lành để hoàn thành sự ngộ đạo.
5. Niết bàn Phật: Thường trụ nơi Niết
bàn.
6. Pháp giới Phật: Thân Phật trùm khắp
tất cả thế giới.
7. Tâm Phật: Phật ở trong tâm của hết
thảy chúng sinh, vì tâm tức là Phật.
8. Tam muội Phật: Phật thường ở trong
chính định.
9. Tính Phật: Bản tính chân thực biểu
hiện khắp tất cả mọi nơi.
10. Như ý Phật: Tùy chỗ chúng sinh
mong cầu mà ban phát sự giáo hóa.
Mười thân Phật là căn cứ vào 10 đức của
Phật Tì lô giá na mà phân chia. Trong 10
thân ghi trên thì thân Vô trước biểu thị đức
chung của Như lai, 9 thân còn lại thì biểu
thị đức cá biệt của Như lai.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.2, Q.14,
Q.17; Hoa nghiêm kinh sớ Q.42, Q.51,
Q.53]. (xt. Thập Thân, Giải Cảnh Thập

Phật).
HÀNH CHỨNG
Tu hành và chứng ngộ.
Nương nơi Phật đạo tu hành mà được
chứng ngộ.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.13].
HÀNH CƠ (668-749)
Cao tăng Nhật bản sống vào thời Nại
lương, người Hòa tuyền, phủ Đại bản.
Năm 15
tuổi, sư đến
chùa Dược
sư học Duy
thức, Du già,
về sau sư du
hóa các
nước, hoằng
dương pháp
môn quán
tưởng và giáo
nghĩa Tịnh
độ, tăng tục theo học sư đông hơn nghìn
người. Sư thường dẫn đệ tử đi đào ao, đắp
đê, mở đường, bắc cầu, nhưng bấy giờ có
người cho những việc làm ấy là trái với giới
luật tăng ni nên bị cấm.
Thiên hoàng Thánh vũ ngưỡng mộ đức
hạnh của sư nên qui y và giúp sức kiến
lập chùa Đông đại, chùa Quốc phân. Sư
là người đầu tiên được phong chức Đại
tăng chính (địa vị cao nhất của chư tăng
Nhật bản).
Niên hiệu Thiên bình cảm bảo năm đầu
(749) sư tịch, thọ 82 tuổi. Người đời tôn sư
là hóa thân của bồ tát Văn thù.
[X. Tục nhật bản kỉ Q.7, Q.11, Q.17;
Hành cơ niên phổ; Hành cơ đại bồ tát].
HÀNH CƯỚC

Cũng gọi Du phương, Du hành.
Đồng nghĩa với Vân thủy.
Đi khắp nơi để cầu học hoặc giáo hóa.
Vị tăng du phương gọi là Hành cước tăng,
Vân thủy tăng.
Khi du phương, vị tăng hành cước có
thể mang theo bên mình những vật dụng
Hành Cơ
HÀNH CƯỚC

H
2060
cần thiết, nhưng chủng loại và số lượng vật
dụng đều có giới hạn.
[X. điều Hành cước trong Tổ đình sự
uyển Q.8; Lâm gian lục Q.hạ; Thích thị yếu
lãm Q.hạ]. (xt. Vân Thủy).
HÀNH DỊCH THẦN
Các quỉ thần độc ác gieo dịch bệnh cho
thế gian.
Cứ theo kinh Khước ôn hoàng thần chú
chép, có 7 loại quỉ thần: Mộng đa nạn quỉ,
A khư ni quỉ, Ni khư thi quỉ, A khư na quỉ,
Ba la ni quỉ, A tì la quỉ và Ba đề lê quỉ, các
loại quỉ thần này thường nhả khí độc để hại
người, người bị trúng khí độc ấy thì nhức
đầu, nóng lạnh, đau đớn vô cùng. Nhưng
nếu biết tên của những quỉ thần ấy thì không
bị họ làm hại.
Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 11 còn
nói: Mang đát lí thiên cũng có thể dùng chân
ngôn của mình để gây dịch bệnh cho người.
HÀNH DO
Nhân duyên đưa đến việc tu hành. Như
trong Lục tổ đàn kinh có một bộ phận ghi
chép truyện kí hành trạng của ngài Tuệ
năng, gọi là chương Hành do hoặc phẩm
Hành do.
HÀNH DUYÊN
Những trợ duyên làm tăng trưởng thiện
căn của chúng sinh, như 6 Ba la mật, 4 nhiếp
pháp, v.v...
(xt. Lục Ba La Mật, Tứ Nhiếp Pháp).
HÀNH ĐẠO
I. Hành Đạo.
Nghi thức xếp thành hàng một, đi nhiễu
quanh tượng Phật hoặc tháp theo phía tay

mặt (cũng có thuyết nói theo phía tay trái)
từ một vòng, 3 vòng, 7 vòng, cho đến 100
vòng, 1.000 vòng, để tỏ lòng tôn kính. Đây
là một trong những phép lễ bái của Ấn độ
đời xưa.
Tại Trung quốc và Nhật bản, trong các
pháp hội quan trọng của các tông phái đều
có nghi thức Hành đạo. Ngoài việc đi nhiễu
trong điện Phật, quanh tháp, còn có rải hoa
cúng dường và tán tụng kinh kệ. Trong
“Chuyển kinh hành đạo nguyện vãng sinh
Tịnh độ pháp sự tán” của ngài Thiện đạo có
nói rõ về cách tán hoa hành đạo.
Cứ theo kinh Đại tỉ khưu tam thiên uy
nghi quyển thượng, thì khi hành đạo nhiễu
quanh tháp phải cúi đầu nhìn xuống đất,
không được đạp lên côn trùng, không được
nhìn ngó 2 bên, không được khạc nhổ trên
đất và nói chuyện với người đứng trong tháp.
[X. luận Đại trí độ Q.47; Thích môn qui
kính nghi Q.hạ; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.3; Đại đường tây vực kí Q.2; Pháp
uyển châu lâm Q.37]. (xt. Hữu Nhiễu).
II. Hành Đạo.
Chỉ cho sự kinh hành, tức là khi ngồi
thiền đứng dậy bước đi để thân tâm được
thư thái.
(xt. Kinh Hành).
III. Hành Đạo.
Phạm:Ìryàpatha.
Hán dịch: Uy nghi lộ (đường uy nghi).
Phép tắc của tỉ khưu cầm bát đi khất
thực. Cũng chỉ chung 4 uy nghi: Đi, đứng,
ngồi, nằm.
(xt. Tứ Uy Nghi).
IV. Hành Đạo.
Tu hành Phật đạo.
HÀNH ĐỒNG

Cũng gọi Đồng hành, Đạo giả, Đồng thị,
Tăng đồng.
Chỉ cho những chú tiểu (điệu) hoặc sa
HÀNH ĐỒNG

H
2061
dicòn nhỏ tuổi làm các việc lặt vặt trong
chùa viện.
HÀNH ĐƯỜNG
I. Hành Đường.
Chỉ cho chức vụ của người trông nom
các bữa ăn của chúng tăng trong tùng lâm.
II. Hành Đường.
Cũng gọi Hành giả đường, Hành giả liêu,
Hành giả phòng, Tuyển tăng đường.
Chỉ cho chỗ ở của hành giả.
Hành giả là người chưa được xuất gia
nhưng đến ở trong chùa làm công quả. Như
ngài Lục tổ Tuệ năng đến Hoàng mai theo
ngài Ngũ tổ Hoằng nhẫn, đến khi được Ngũ
tổ truyền áo bát cho thì ngài Tuệ năng cũng
vẫn còn là hình thức Hành giả. Vì Hành giả
sẽ có thể xuất gia làm tăng, nên chỗ ở của
Hành giả cũng còn được gọi là “Tuyển tăng
đường” (Nhà lựa chọn tăng).
[X. điều Huấn hành đồng trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.2; điều Hành giả,
môn Chức vị trong Thiền lâm tượng khí
tiên]. (xt. Hành Giả).
HÀNH GIẢ
I. Hành Giả.
Phạm:Yogin.
Cũng gọi Hành nhân, Tu hành nhân.
Chỉ chung những người tu hành Phật
đạo.
Những người tu pháp môn niệm Phật là
Hành giả niệm Phật; những người tu theo
Mật pháp là Hành giả chân ngôn; những
người chuyên trì tụng kinh Pháp hoa là Hành
giả Pháp hoa, v.v...
[X. kinh Quán vô lượng thọ; phẩm Cụ

duyên trong kinh Đại nhật Q.1].
II. Hành Giả.
Chỉ cho những người chưa xuất gia
nhưng ở trong chùa làm công quả.
Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển thượng
và Thiện kiến luật tì bà sa, thì người ở trong
chùa mà chưa được xuất gia, chưa có áo, bát
gọi là Bạn đầu ba la sa, tức là hành giả.
Cứ theo điều Hành giả, môn Chức vị
trong Thiền lâm tượng khí tiên, thì Hành
giả ở Nhật bản cạo bỏ râu tóc, nhưng sinh
hoạt giống như người thế tục; còn ở Trung
quốc thì chỉ có các vị tỉ khưu và sa di mới
cạo tóc, Hành giả thì không cạo và chỉ giữ 5
giới mà thôi.
Hành giả trong Thiền lâm, tùy theo chức
vụ mà có nhiều tên gọi như: Tham đầu hành
giả, Lục cục hành giả, Phương trượng khách
đầu hành giả, Phó tham hành giả, Khách
đầu hành giả, Trà đầu hành giả, Cung quá
hành giả, Môn đầu hành giả, Tang tư hành
giả, Chấp cục hành giả, Đường tư hành giả,
Khố tư hành giả, Cung đầu hành giả, Chúng
liêu hành giả, Phương trượng hành giả, Khố
tư khách đầu hành giả, Hát thực hành giả,
Trực điện hành giả, Giám tác hành giả, Trực
linh hành giả, v.v...
Ngoài ra, Hành giả của Phương trượng
gọi tắt là Phương hành, Hành giả của Tây
đường gọi tắt là Tây hành, Hành giả của Hậu
đường gọi tắt là Hậu hành, Hành giả của
Giám tự gọi tắt là Giám hành, Hành giả của
Phó tự gọi tắt là Phó hành, Hành giả của
Duy na gọi tắt là Duy hành, Hành giả của
Điển tòa gọi tắt là Điển hành, Hành giả của
Trực tuế gọi tắt là Trực hành, Hành giả của
Tri khách gọi tắt là Khách hành, Hành giả
của Thủ tòa gọi tắt là Thủ hành, Hành giả

của Tri điện gọi tắt là Điện hành, v.v...
[X. điều Huấn đồng hành, chương Trụ
trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.2;
Trì bảo thông lãm Q.hạ].
III. Hành Giả.
Chỉ cho những người “Sơn phục” thuộc
phái Tu nghiệm đạo của Nhật bản, họ
thường tu khổ hạnh trong rừng núi hoang
dã. Hai chữ “Sơn phục” nghĩa là vào “núi
HÀNH GIẢ

H
2062
báu pháp tính chân như, hàng phục vô minh
phiền não”.
Ngoài ra, ở Nhật bản cận đại, những
người mang theo một số hành trang nhất
định, đi chiêm bái các danh sơn linh tích,
cũng gọi là Hành giả.
(xt. Sơn Phục).
HÀNH GIẢI
I. Hành Giải.
Khi tâm vương và tâm sở tiếp xúc với
đối tượng thì phát sinh tác dụng nhận thức,
hiểu biết, gọi là Hành giải.
Hành giải có tổng tướng và biệt tướng
khác nhau mà trong các bộ luận Phật giáo
giải thích bằng nhiều cách:
1. Tâm vương thu nhiếp lấy tổng tướng
của đối tượng (như sắc, thanh), chứ không
thể thu nhiếp lấy biệt tướng (như thuận,
nghịch). Trái lại, tâm sở thu nhiếp biệt tướng
chứ không thể thu nhiếp tổng tướng.
2. Tâm vương vừa thu nhiếp tổng tướng
lại vừa thu nhiếp biệt tướng, còn tâm sở thì
chỉ thu nhiếp biệt tướng mà thôi. Bởi vì
thuyết này cho rằng sức tác dụng của tâm
vương mạnh hơn tâm sở.
3. Tâm sở thu nhiếp cả biệt tướng và
tổng tướng, còn tâm vương thì chỉ thu nhiếp
tổng tướng. Bởi vì thuyết này cho rằng hễ
tâm vương tác dụng chỗ nào thì chắc chắn
tâm sở cũng y theo chỗ đó.
4. Tâm vương và tâm sở đều có thể thu
nhiếp tổng tướng và biệt tướng.
Ngoài ra, tông Câu xá và tông Duy thức
đều cho Hành giải là tác dụng liễu biệt của
tâm vương và tâm sở, nhưng vì tông Câu xá

gọi những ảnh tượng (bóng dáng) hiện lên
trong tâm thức là “Hành tướng”, cho nên
đặc biệt gọi tác dụng liễu biệt của tâm thức
là Hành giải. Còn tông Duy thức thì trực
tiếp gọi tác dụng liễu biệt của tâm thức là
Hành tướng, cho nên giữa Hành tướng và
Hành giải không có sự sai khác.
[X. luận Đại tì bà sa Q.34; luận Thành
duy thức Q.5; Thành duy thức luận thuật kí
Q.5 phần cuối; Câu xá luận quang kí Q.1
phần cuối]. (xt. Hành Tướng).
II. Hành Giải.
Gọi chung Hành (thực hành) và Giải
(hiểu biết).
Hiểu biết và thực hành những giáo lí được
chỉ dạy. Đây là 2 điều kiện căn bản để đạt
đến quả vị Phật.
(xt. Giải Hành).
HÀNH HOA
Hành đạo và tán hoa(Đi nhiễu và tung
hoa).
Cứ theo Đại từ ân tự tam tạng pháp sư
truyện quyển 2 ghi, thì khi ngài Huyền trang
đến nước Khuất chi đã thấy nghi thức Hành
hoa, cho nên biết nghi thức này đã từng lưu
hành ở Tây vực từ xa xưa.
Nghi thức hành hoa hiện nay là: Người
hành hoa cầm hoa đứng ở góc Tây nam
của Phật đường, đợi khi những người đi
nhiễu qua trước mặt thì tung hoa lên những
người đó.
[X. Tịnh độ pháp sự tán Q.thượng; Loại
tụ danh vật khảo Q.28].
HÀNH HÓA
Gọi đủ: Du hành giáo hóa.
Đi khắp nơi để giáo hóa chúng sinh.
Phẩm Bồ tát giáo hóa trong kinh Nhân
vương bát nhã quyển thượng (Đại 8, 828

trung), nói: “Nếu dùng thân huyễn hóa thấy
được các pháp huyễn hóa, thì đó mới là Bồ
tát hành hóa chúng sinh một cách chân
thực”.
[X. phẩm Thủ tài túy tượng điều phục
trong Phật sở hành tán Q.4; truyện Phong
can trong Tống cao tăng truyện Q.19].
HÀNH HÓA

H
2063
HÀNH HỌC
Đối lại với Giải học.
Chỉ cho sự tu hành và học hiểu.
Trong Chư pháp thực tướng sao, ngài
Nhật liên, vị tăng thuộc tông Nhật liên của
Nhật bản, nói rằng hành giả phải siêng năng
tu hành và học hiểu, đó là con đường chuyển
mê khai ngộ; nếu lìa con đường này (hành
học) thì không có Phật pháp.
HÀNH HƯƠNG
Nghi thức thắp hương đi nhiễu quanh
tháp.
Khi thí chủ thiết trai cúng dường chư
tăng, trước hết, đốt hương chia đều cho đại
chúng, rồi đi nhiễu và lễ bái chung quanh
tháp.
Cứ theo kinh Hiền ngu quyển 7 và Đại
tỉ khưu tam thiên uy nghi quyển thượng,
thì khi hành hương, tăng chúng phải đứng
ngay thẳng để nhận hương, nếu người hành
hương là phụ nữ, thì chư tăng nên ngồi mà
nhận hương, nếu không sẽ phạm tội Đột
cát la. Ở Trung quốc, nghi thức này bắt đầu
với ngài Đạo an đời Tấn, đến các đời Đường,
Tống thì biến thành một loại nghi thức của
triều đình.
Lại khi hành hương, người nhận hương
phải xướng kệ. Thích thị yếu lãm quyển
thượng (Đại 54, 276 thượng) chép kệ như
sau:
“Giới định tuệ giải tri kiến hương,
Thế giới mười phương đều thơm ngát;
Nguyện khói hương này cũng như thế,
Thành vô lượng vô biên Phật sự”.
Ngoài ra, trong Thiền tông, vào 2 thời

sớm tối, vị Trụ trì đốt hương đi tuần tra các
nhà kho, nhà tăng, nhà tắm, cửa ngõ, v.v...,
cách đốt hương đi tuần như thế cũng gọi là
Hành hương.
[X. kinh Phổ đạt vương; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 3 tiết 3; điều
Giám viện trong Thiền uyển thanh qui Q.3;
Đại tống tăng sử lược Q.trung; môn Báo đảo
trong Thiền lâm tượng khí tiên].
HÀNH KHỔ
Hành nghĩa là trôi chảy đổi dời, tất cả
các pháp hữu vi đều thay đổi theo thời gian,
không một sát na dừng nghỉ an ổn, làm cho
con người cảm thấy bức bách khổ não, nên
gọi là Hành khổ. Là một trong 3 khổ.
(xt. Tam Khổ).
HÀNH KHỔ HẠNH LUẬN SƯ
Một trong những ngoại đạo khổ hạnh ở
Ấn độ.
Ngoại đạo này cho rằng tội phúc ở đời
trước đều đã định, cho nên ở đời này phải tu
khổ hạnh để được hưởng an vui ở đời sau.
[X. luận Ngoại đạo Tiểu thừa niết bàn].
HÀNH LỊCH SAO
Có 1 quyển, do ngài Lại giác, người Nhật
bản, trích sao từ tác phẩm Hành lịch kí của
ngài Viên trân mà thành.
Nội dung sách này thuật lại những điều
tai nghe mắt thấy của ngài Viên trân trên
đường đến Trung quốc và trở về Nhật bản,
khoảng từ năm Đại trung thứ 5 đến niên
hiệu Trinh quán năm đầu (851-859). Đây là
một tư liệu lịch sử quan trọng được thu vào
Trí chứng đại sư toàn tập trong bộ Đại Nhật
Bản Phật Giáo Toàn Thư, bản gốc được cất
giữ ở chùa Thạch sơn, Nhật bản.
HÀNH LÝ
Hành là thân mình làm, Lý là chân bước

tới. HÀNH LÝ

H
2064
Chỉ cho những sinh hoạt thực tiễn hàng
ngày của chúng tăng.
Trong tùng lâm, mỗi năm 2 lần vào ngày
mồng 9 tháng 2 và ngày mồng 9 tháng 8 có
việc kiểm tra số tăng an cư và xem xét tình
hình sinh hoạt sau khi giải chế, gọi là “Hành
lý điều tra”. Cuốn sổ ghi kết quả của cuộc
điều tra, gọi là Hành lý trướng.
[X. Hoành trí thiền sư quảng lục Q.1,
Q.6; Cảnh đức truyền đăng lục Q.21; Liên
đăng hội yếu Q.27; Niên phần hành trì trong
Hành trì quĩ phạm Q.1].
HÀNH MÔN, QUÁN MÔN, HOẰNG NGUYÊN MÔN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Đây là danh mục do ngài Chứng không
thuộc phái Tây sơn của tông Tịnh độ Nhật
bản đặt ra để nói về giáo tướng tông Tịnh
độ.
1. Hành môn: Pháp môn tu hành nhờ
vào sức mình, chỉ cho 84.000 hành pháp.
2. Quán môn: Pháp môn quán chiếu thệ
nguyện rộng lớn của đức Phật A di đà, chỉ
cho pháp quán Định tâm, Tán tâm được
nói trong kinh Quán vô lượng thọ.
3. Hoằng nguyện môn: Pháp hoằng thệ
bản nguyện của đức Phật A di đà trong kinh
Vô lượng thọ.
Trong Quán kinh huyền nghĩa phần, ngài
Thiện đạo cho rằng tất cả phàm phu thiện
ác được vãng sinh Tịnh độ đều nương vào
đại nguyện lực của Phật A di đà làm duyên
tăng thượng.
[X. Quán kinh huyền nghĩa phần Quán
môn nghĩa sao Q.1, Q.2].
HÀNH NGHI

Lễ nghi phép tắc qui định những hành
vi thường nhật của tỉ khưu và tỉ khưu ni,
hoặc nghi thức xếp hàng hành lễ.
Ngoài ra, nghi thức niệm Phật của tông
Tịnh độ cũng có 3 loại hành nghi: Bình
thường, Biệt thời và Lâm chung.
HÀNH NGHIÊP
Cũng gọi Tác nghiệp.
Chỉ cho những hành vi do thân, khẩu, ý
tạo tác.
HÀNH NGHIÊP THẦN
Thần thủ hộ các nghề nghiệp.
Tùy theo sự phát triển của chế độ và sự
phân công của xã hội mà có các vị Hành
nghiệp thần khác nhau. Vì các vị thần này
đều có liên hệ với truyền thuyết thần thoại
của những người sáng lập nghề nghiệp. Như
ở Trung quốc, người làm nghề nuôi tằm thì
thờ Mã đầu nương, người làm nghề thợ mộc
thì thờ Lỗ ban, dân chài sống bằng nghề
biển phần nhiều thờ Ma tổ, những người lái
buôn thì đều thờ Quan thánh đế quân (Quan
vũ) và Thổ địa công.
Trong tông giáo của Hi lạp cổ đại cũng
có loại thần này, như thần của nghề săn bắn,
nghề nông, thương nghiệp, v.v...
[X. Đài loan đích dân gian tín ngưỡng
(Khương nghĩa trấn)].
HÀNH NGŨ PHÁP
Thực hành 5 pháp: Dục, Tinh tiến,
Niệm, Xảo tuệ, Nhất tâm. Đây là pháp tu
chỉ quán của tông Thiên thai.
Pháp tu chỉ quán này có 25 phương tiện,
lại được chia làm 5 khoa: Cụ ngũ duyên, Ha
ngũ dục, Khí ngũ cái, Điều ngũ sự và Hành
ngũ pháp. Khoa Hành ngũ pháp này gồm
có 5 món:
1. Dục: Muốn lìa tất cả vọng tưởng điên

đảo của thế gian, muốn được tất cả các môn
thiền định trí tuệ.
2. Tinh tiến: Ngày đêm siêng năng giữ
HÀNH NGŨ PHÁP

H
2065
gìn giới cấm, lìa ngũ cái.
3. Niệm: Luôn nghĩ đến thế gian dối
trá mà xem thường và quí trọng thiền định
trí tuệ.
4. Xảo tuệ: Dùng trí tuệ sáng suốt so
sánh cái vui dục lạc thế gian với cái vui thiền
định trí tuệ xuất thế gian, xem cái nào hơn
kém, nặng nhẹ.
5. Nhất tâm: Niệm tuệ phân minh, thấy
rõ thế gian đáng nhàm chán, biết chắc định
tuệ đáng tôn quí.
Nếu dùng con thuyền để ví dụ 5 pháp
này, thì Xảo tuệ như mũi thuyền, Nhất tâm
như bánh lái, 3 pháp còn lại như cây sào,
mái chèo. Nếu thiếu một thứ thì dù con
thuyền có ở trên sông nước phẳng lặng, yên
ổn, cũng khó mà tiến lên được.
[X. Ma ha chỉ quán Q.4 phần dưới; Thứ
đệ thiền môn Q.2; Thiên thai tứ giáo nghi
tập chú Q.hạ]. (xt. Nhị Thập Ngũ Phương
Tiện).
HÀNH NHIỄM
Đối lại với Li nhiễm.
Chỉ cho những sinh hoạt và hành vi ô
nhiễm, tức là đời sống của người tại gia.
Điều Sa di đắc độ trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 5 (Đại 48, 1137
trung), nói: “Chư Phật 3 đời không có vị
nào nói ở tại gia thành Phật, các vị Tổ sư
chưa có ai là Hành nhiễm mà độ người”.
HÀNH PHÁP
Phương pháp tu hành.
Đồng nghĩa với Tu pháp, Mật pháp trong
Mật giáo.
Trong Mật giáo, Tứ độ gia hành tức là 4

Hành pháp phương tiện gồm: Thập bát đạo
hành pháp, Thai tạng giới hành pháp, Kim
cương giới hành pháp và Hộ ma hành pháp.
Bốn pháp này được thực hành trước khi
nhận lãnh Truyền pháp quán đính.
(xt. Tứ Độ Gia Hành, Tu Pháp).
HÀNH PHÁP TRUNG GIAN LẬP TÒA TÁC PHÁP
Nghi thức tác pháp để rời chỗ ngồi của
hành giả Mật giáo.
Trong lúc tu pháp, vì có việc quan trọng
phải tạm rời chỗ ngồi thì hành giả phải làm
phép này.
Theo Tác pháp tập thì cách tác pháp là
kết ấn 5 chĩa và tụng chữ “Hồng”. Còn theo
Khai tâm bí quyết quyển 7 thì tác pháp là:
Gấp áo ca sa đặt trên mâm lễ, rồi để xâu
chuỗi lên trên.
[Mật giáo áo nghĩa Q.hạ].
HÀNH PHẬT
Cũng gọi Hành Phật uy nghi.
Giữ uy nghi như Phật.
Nghĩa là trong những động tác hàng
ngày như đi, đứng, ngồi, nằm, người tu
hành luôn phải khởi tâm niệm tôn sùng kính
sợ, nghi dung cử chỉ phải ngay thẳng hợp
cách, tâm không động loạn để hiển bày uy
nghi của Phật.
HÀNH SÁCH (1628-1682)
Vị tăng thuộc tông Tịnh độ sống vào đời
Thanh, người huyện Nghi hưng, tỉnh Giang
tô, họ Tưởng, tự Tiệt lưu.
Thân phụ của sư tên là Toàn xương, tinh
thông Nho Phật, thân giao với ngài Hàm
sơn Đức thanh. Tương truyền, sau khi ngài
Đức thanh thị tịch được 3 năm thì ông Toàn
xương nằm mộng thấy ngài chống tích
trượng đi vào nhà mình, sau đó vợ ông mang
thai và sinh ra Hành sách. Đến khi lớn khôn,

cha mẹ sư lần lượt qua đời.
Năm 23 tuổi, sư theo làm đệ tử ngài
Nhược am Thông vấn ở chùa Lí an tại Vũ
HÀNH SÁCH

H
2066
lâm. Sau 5 năm tinh tiến tu học, sư thấu
triệt pháp yếu. Sau, sư trụ ở chùa Báo ân và
theo lời khuyên của ngài Am anh, sư tu Tịnh
độ, đồng thời đến ngài Tiều thạch ở Tiền
đường nghiên cứu học thuyết tông Thiên
thai và tu Pháp hoa tam muội.
Năm Khang hi thứ 2 (1663), sư cất am
Liên phù ở bờ sông Tây khê chỗ chân núi
Pháp hoa tại Hàng châu, chuyên tu tịnh
nghiệp. Năm Khang hi thứ 9 (1670), sư ở
viện Phổ nhân trên núi Ngu sơn, phục hưng
Liên xã, người đến theo học rất đông. Năm
Khang hi 21 (1682) sư tịch, thọ 55 tuổi.
Sư để lại các trứ tác: Kim cương kinh sớ
kí hội biên 10 quyển, Khuyến phát chân tín
văn, Khởi nhất tâm tinh tiến niệm Phật thất
kì qui thức, Bảo kính tam muội bản nghĩa,
Lăng nghiêm kinh Thế chí viên thông
chương.
[X. Kim cương kinh sớ kí hội biên tự;
Tịnh độ thánh hiền lục Q.6; Tân tục cao
tăng truyện Q.45].
HÀNH SÂM (1614-1677)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế, sống
vào cuối đời Minh đầu đời Thanh, người
huyện Bác la, tỉnh Quảng đông, họ Lê, người
đời gọi sư là Lữu khê Hành sâm thiền sư.
Tương truyền, thân mẫu sư nằm mộng
thấy ánh sáng chiếu vào bụng mà có thai.
Khi sinh ra, sư
rất khôi ngôi
tuấn tú. Năm lên
7 tuổi, sư theo
ngài Tông bảo
Độc công xuất

gia, tham học
ngài Tuyết kiệu
Viên tín ở Vân
môn, sau lại
tham yết ngài
Ngọc lâm Thông
tú ở Đại hùng và được nối pháp của ngài.
Năm Thuận trị 17 (1660) đời Thanh, sư
được nhà vua triệu vào cung để phong hiệu,
nhưng sư cố từ nên vua ban cho sư tên gọi
“Từ Ông”. Sau đó, sư trở về ẩn cư tại am
Long khê ở Hàng châu, tỉnh Chiết giang để
thuyết pháp hoằng hóa, vua ban chiếu chỉ
đổi am Long khê thành chùa Viên chiếu, để
tỏ lòng ngưỡng mộ của vua.
Năm Khang hi 16 (1677) sư tịch ở chùa
Hoa nghiêm tại Ngô sơn, thọ 64 tuổi. Năm
Ung chính 11 (1733) được truy thụy “Minh
Đạo Chính Giác Thiền Sư”. Hành trạng của
sư được chép vào Ngự tuyển lục quyển 11.
Sư có trứ tác: Lữu khê Sâm thiền sư ngữ
lục 1 quyển.
[X. Chính nguyên lược tập Q.4].
HÀNH SỰ
Đồng nghĩa với Phụng hành, Tri sự.
Chấp hành nghi thức pháp hội theo một
qui tắc nhất định, như Pháp hội hành sự,
Hội hành sự, v.v...
Ngoài ra, người giữ chức vụ làm một việc
gì đó đã thành lệ, cũng được gọi là Hành sự.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 1].
HÀNH THAO (?-1652)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế sống
vào đời Thanh, người huyện Ngô giang, tỉnh
Giang tô, họ Triệu, tên Dữu tiên, tự là Đại
dữu.
Thủa nhỏ, sư theo học người bác là ngài

Hán nguyệt Pháp tạng. Năm Thuận trị thứ
3 (1646) sư ở ẩn trong núi Vũ di. Về sau, sư
y chỉ vào ngài Phù thạch Thông hiền ở chùa
Báo ân tại huyện Ngô giang thụ giới Cụ túc,
sau lại theo học ngài Hoằng trừ ở chùa Linh
nham. Năm Thuận trị thứ 7 (1650), vâng
mệnh của thầy, sư đến Hành Sâm trụ trìchùa Quốc
HÀNH THAO

H
2067
thanh. Năm Thuận trị thứ 9 (1652) sư tịch.
Sư có tác phẩm: Đại dữu thiền sư trụ
Thiên thai cảnh đức quốc thanh thiền tự
ngữ lục 1 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.84].
HÀNH THIÊN
I. Hành Thiện.
Đối lại với Chỉ thiện.
Tích cực tu hành thiện nghiệp là Hành
thiện. Trái lại, không tạo các ác nghiệp như
giết hại, trộm cướp..., một cách tiêu cực là
Chỉ thiện.
(xt. Chỉ Hành Nhị Thiện).
II. Hành Thiện.
Phát tâm Đại thừa, khuyên người dứt bỏ
tâm hạnh độc ác xấu xa mà khởi tâm cầu
vãng sinh Tịnh độ. Đây tức là Hành phúc
trong 3 phúc.
(xt. Tam Phúc).
HÀNH TÍN
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Đặc biệt Tịnh độ chân tông thường dùng
từ ngữ này để nói về giáo nghĩa cơ bản của
tông mình.
Thông thường, Hành chỉ cho sự tu hành
hoặc hành nghiệp để thành tựu Phật đạo;
còn Tín là chỉ tín ngưỡng, tín tâm. Vì thế,
Hành tín còn được gọi là Tâm hạnh, là điều
kiện tất yếu để vãng sinh Tịnh độ và thành
tựu Phật đạo.
Từ xưa đến nay, trong các hệ phái Tịnh
độ giáo, ngoại trừ Tịnh độ chân tông Nhật
bản, bất luận là chủ trương Tự lực Thánh
đạo môn hay chủ trương Tha lực Tịnh độ
môn đều xem trọng cả Hành lẫn Tín, tức

cho rằng người tu hành phải phát tâm bồ đề
và tu hạnh Tín thì mới có thể đầy đủ sở cầu,
thành tựu sở nguyện.
Nhưng giáo nghĩa của Tịnh độ chân tông
thì coi trọng “Tín” hơn “Hành”. Bởi vì tông
này cho rằng tự thân chúng sinh không có
khả năng thành Phật, cho nên phải nhờ vào
tín tâm đối với đức Phật A di đà, đồng thời,
dùng tín tâm ấy làm chính nhân vãng sinh
Tịnh độ. Sau khi đã phát khởi tín tâm, mà
lại xưng niệm danh hiệu Phật A di đà nữa,
thì điều đó có thể được coi là hành nghiệp
báo ân Phật A di đà.
Trong Tịnh độ chân tông, Tín và Hành
ấy đặc biệt được gọi là Đại tín, Đại hành.
HÀNH TRÀ
Nghi thức phân phối trà hoặc cùng uống
trà với đại chúng. Trong Thiền lâm, khi hành
trà, người tham dự có chỗ ngồi nhất định.
Điều Đầu thủ tựu Tăng đường điểm trà
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 4
(Đại 48, 1136 trung), nói: “Thụ trai xong,
người phụ trách việc hành trà vào Trai đường
đốt hương pha trà”.
[X. điều Kết chế lễ nghi trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.7; điều Tăng đường nội
tiễn điểm trong Thiền uyển thanh qui Q.5].
HÀNH TRẠNG
Cũng gọi Hành trạng kí, Hành thuật,
Hành thực, Hành nghiệp, Hành nghiệp kí.
Một thể văn ghi chép lại đức hạnh, công
trạng, quê quán và năm tháng sống chết của
một nhân vật nào đó.
Về nguồn gốc của thể văn hành trạng
thì trong phần chú thích về truyện Viên
thiệu trong Tam quốc Ngụy chí 6 có dẫn
dụng “Hành trạng các Tiên hiền” và truyện
Vương ẩn trong Tấn thư quyển 28 thường

nói về hành trạng của các công thần. Do đó
có thể đoán biết rằng thể văn hành trạng đã
được sử dụng từ thời Ngụy Tấn.
Trong Phật giáo cũng có nhiều tác phẩm
nói về hành trạng như: Tăng già hành trạng
HÀNH TRẠNG

H
2068
1 quyển của Tân sùng, thu vào Văn nghệ
chí trong Tân đường thư quyển 59, Chư tăng
lụy hành trạng trong thiên Tăng hạnh của
Quảng hoằng minh tập quyển 23, Đại đường
cố tam tạng Huyền trang pháp sư hành trạng
trong Đại chính tân tu Đại tạng kinh tập
50, Truyền ứng pháp sư hành trạng trong
Kim thạch tụy biên quyển 134, Trung nhạc
sa môn Pháp như hành trạng trong Tục kim
thạch tụy biên quyển 6, Chiêu hóa tự Chính
thiền sư hành trạng trong Tục kim thạch
tụy biên quyển 17, v.v...
HÀNH TRIỀN
Cũng gọi Hành tất (buộc đầu gối), Hành
bán (buộc ống chân).
Thiền tăng dùng vải buộc ống chân khi
đi hành cước.
Chương Vân cư Hiểu thuấn trong Liên
đăng hội yếu quyển 28 (Vạn tục 136, 454),
nói: “Ban đêm cởi bí tất để ngủ, sáng ngày
buộc ống chân lên đường”.
HÀNH TRỤ TỌA NGỌA
Đi, đứng, ngồi, nằm, tức là 4 uy nghi.
Để răn bảo các tỉ khưu, tỉ khưu ni phải
thận trọng trong từng cử chỉ, không được
buông thả, đức Phật đã qui định phép tắc
ba nghìn uy nghi, tám muôn tế hành để mọi
người thường phải lưu ý đến hành vi hàng
ngày của mình.
(xt. Tứ Uy Nghi).
HÀNH TƯ (?-740)
Vị Thiền tăng đời Đường, người An
thành, Cát châu (An phúc, Giang tây), họ
Lưu.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, sau đến cầu pháp

nơi Lục tổ Tuệ năng. Sư cùng với thiền sư
Nam nhạc Hoài nhượng là 2 đại đệ tử cùng
nối pháp của ngài
Lục tổ. Về sau, sư
trụ trì chùa Tĩnh
cư ở núi Thanh
nguyên tại Cát
châu, cho nên
người đương thời
gọi sư là Thanh
nguyên Hành tư.
Môn đồ rất đông,
Thiền phong lừng
lẫy, được gọi là
dòng phái Thanh nguyên, song song với dòng
phái Nam nhạc. Về sau, từ dòng Thanh
nguyên lại khai sinh ra 3 pháp hệ là: Vân
môn, Tào động và Pháp nhãn.
Năm Khai nguyên 28 (740) sư tịch, vua
Hi tông ban thụy hiệu là “Hồng Tế Thiền
Sư” (có chỗ chép là Hoằng Tế Thiền Sư),
hiệu tháp là Qui Chân.
[X. Tống cao tăng truyện Q.9; Tổ đường
tập Q.3; Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Kiến
trung tĩnh quốc tục đăng lục Q.1; Thanh
nguyên sơn chí lược Q.2].
HÀNH TỨ Y
Cũng gọi Tứ y trụ, Tứ y pháp, Tứ y chỉ
pháp.
Bốn pháp của người xuất gia phải thực
hành hàng ngày để nuôi lớn giới thân tuệ
mệnh.
Tứ y gồm có:
1. Phẩn tảo y (Phạm:Pàôsukùla,Pàli:
Paôsukùla): Tức là lượm lấy những thứ y
phục cũ rách, nhơ bẩn như đồ lau phân mà
người đời đã vứt bỏ ngoài đường, đem giặt
sạch và khâu may lại mà mặc. Người tu hành

mặc như thế sẽ không sinh tâm tham luyến
thì đạo nghiệp mau thành.
2. Khất thực (Phạm;Pàli:Piịđa-pàta):
Thường đi xin ăn để nuôi sống thân mệnh.
3. Thụ hạ tọa (Phạm: Vfkwa-mùla,
Hành Tư
HÀNH TỨ Y

H
2069
Pàli:Rukkla-mùla-senàsana): Ngồi dưới
gốc cây hoặc trong hang đá, tạm thời nương
ở để tu tập thiền định.
4. Trần khí dược (Phạm:Pùtimuktabhaiwajya,
Pàli: Pùtimutta-bhesajja):
Nếu ốm đau thì dùng thuốc mục nát lâu
năm để điều trị; bệnh khỏi rồi, phải ngưng
ngay, không được lấy thuốc mới để tích trữ.
HÀNH TƯỚNG
Chỉ cho tác dụng nhận thức hoặc trạng
thái của bóng dáng ánh hiện trong tâm và
tâm sở.
Về danh từ “Hành tướng”, giữa tông Câu
xá và tông Duy thức có sự giải thích khác
nhau.
Tông Câu xá chủ trương tâm có thể trực
tiếp duyên theo cảnh ngoài tâm, nên cho
tâm và tâm sở là năng duyên, cho cảnh ngoài
tâm là sở duyên. Khi duyên cảnh, cảnh hiện
ra trong tâm và tâm sở tức là hành tướng.
Câu xá luận kí quyển 1 phần cuối (Đại
41, 26 hạ), nói: “Hành tướng nghĩa là thể
của tâm và tâm sở thanh tịnh, khi đối trước
cảnh không có tác ý, nhậm vận tự nhiên mà
hiện ra hình tượng, giống như ao nước trong,
tấm gương sáng, các hình bóng đều hiện rõ”.
Cũng Câu xá luận kí quyển 4 còn tiến
thêm bước nữa mà nói rõ rằng: “Hành” nghĩa
là hành giải, như tác dụng liễu biệt; “Tướng”
nghĩa là tướng mạo, như hình tượng, cho
nên lấy tướng mạo của sự vật được liễu biệt
làm hành tướng.
Nhưng tông Duy thức thì cho rằng tâm
không thể trực tiếp duyên theo cảnh bên
ngoài, mà tất cả ảnh tượng đều hiển hiện

trong tâm và tâm lấy đó làm sở duyên, rồi
sinh khởi tướng năng duyên. Tức là trong
tâm có 2 tướng năng duyên và sở duyên.
Tướng năng duyên gọi là kiến phần, tướng
sở duyên gọi là tướng phần. Kiến phần chính
là hành tướng thuộc về tác dụng nhận thức
chứ không phải hình ảnh sự vật. Cho nên,
nói theo quan điểm của tông Duy thức, cái
mà tông Câu xá gọi là “hành tướng” thực ra
là hành tướng tướng phần, khác xa với hành
tướng kiến phần của tông Duy thức.
Thành Duy thức luận thuật kí quyển 3
(Đại 43, 318 hạ), nói: “Tiểu thừa cho rằng
ngoài tâm có cảnh và lấy đó làm sở duyên;
vì Đại thừa không chủ trương ngoài tâm có
cảnh nên lấy “hành tướng” của Tiểu thừa
làm “tướng phần” của Đại thừa. Đại thừa
cho tâm có thể tự duyên nên lập riêng phần
tự thể và lấy đó làm cảnh, vì vậy gọi kiến
phần là hành tướng”.
[X. luận Thành duy thức Q.2; luận Nhập
a tì đạt ma Q.hạ; Thành duy thức luận
chưởng trung xu yếu Q.thượng, Q.hạ; Câu
xá luận yếu giải Q.1].
HÀNH TƯỢNG
Cũng gọi Tuần thành, Hành thành.
Nghi thức tôn trí tượng Phật đặt trên xe
hoa, rước đi khắp các đường phố trong ngày
Phật đản. Ở Ấn độ đời xưa nghi thức Hành
tượng được tổ chức rất trọng thể.
Cứ theo Cao tăng Pháp hiển truyện ghi,
thì ở thành Ba liên phất nước Ma yết đà
Trung Ấn độ, hàng năm có tổ chức nghi
thức Hành tượng vào ngày mồng 8 tháng 4.
Ban tổ chức làm 20 chiếc xe 4 bánh, trên
mỗi xe có trang trí tháp bằng trúc 5 tầng,
cao khoảng 2 trượng, treo những tấm vải
trắng chung quanh, trên vải có vẽ hình tượng

chư thiên bằng nhiều mầu sắc, trang sức vàng
bạc, lưu li, treo phan phướn cờ lọng, 4 phía
đều có khám thờ tượng Phật ngồi và tượng
các Bồ tát đứng hầu, mỗi xe được trang hoàng
theo mỗi kiểu khác nhau. Vào ngày này kẻ
tăng người tục tập họp khắp nơi, xướng ca
trỗi nhạc cúng dường.
Ở Trung quốc, phong tục Hành tượng
bắt đầu từ đời Đông Tấn, đó là lễ rước tượng
HÀNH TƯỢNG

H
2070
Ngũ tôn của ông Đới quì. Từ thời Nam
Bắc triều đến đời Đường, Tống, nghi thức
Hành tượng dần dần đã thịnh hành trên
khắp nước.
Điều Thành nam Cảnh minh tự trong
Lạc dương già lam kí quyển 3 (Đại 51, 1010
trung), chép: “Ngày mồng 7 tháng 4, tất cả
tượng Phật ở kinh đô được cung nghinh về
chùa Cảnh minh, gồm hơn 1.000 pho. Đến
ngày mồng 8, lần lượt rước tượng vào cửa
Tuyên dương, tới trước cửa chính của cung
điện để vua tung hoa cúng dường. Lúc ấy
hoa vàng lấp lánh như ánh mặt trời, lọng
báu như mây, cờ phan như rừng, khói hương
mờ mịt như sương, tiếng nhạc tiếng pháp
vang dội trời đất; hàng trăm con ngựa đi
song đôi; danh tăng đại đức gậy tích chạm
nhau, tín đồ pháp lữ cầm hoa thành rừng,
xe cộ nghẽn đường. Thời ấy có vị sa môn
Tây vực thấy quang cảnh đó bảo là nước
Phật”.
Từ sau đời Nguyên, Minh, trong các tư
liệu đã ít thấy ghi chép về Hành tượng,
nhưng gần đây ở Tây tạng và vùng núi Ngũ
đài vẫn thấy cử hành nghi thức này. Còn tại
các vùng Giang nam, Giang bắc, thì phong
tục Hành tượng đã được thay thế bằng nghi
thức tắm Phật.
[X. phẩm Quán tứ uy nghi trong kinh
Quán Phật tam muội hải Q. 6, phẩm Quán
tượng Q. 9; Phật tổ thống kỉ Q.38, Q.42;
Pháp uyển châu lâm Q.16; Tuế thời quảng
kí Q.20; Ngụy thư thích lão chí Q.20]. (xt.
Phật Đản Nhật).
HÀNH UẨN

Phạm: Saôskàra-skandha. Pàli:
Saíkhàra-khandha.
Hành nghĩa là đổi dời, biến hóa, tạo tác.
Uẩn nghĩa là chứa nhóm, chia loại. Phật giáo
chia tất cả pháp hữu vi làm 5 loại, gọi là “Ngũ
uẩn”, trong đó, Hành uẩn là loại thứ 4, gồm
các pháp có tính chất tạo tác, đổi dời.
Tông Câu xá chia hết thảy pháp hữu vi,
vô vi thành 75 pháp, trong đó, có 44 món
tâm sở và 14 pháp bất tương ứng, cộng lại
gồm 58 pháp, gọi chung là Hành uẩn.
Có thuyết chủ trương, nếu tất cả các pháp
hữu vi đều là những pháp tạo tác, đổi dời,
thì chẳng riêng gì Hành uẩn, mà ngay cả
sắc, thụ, tưởng, thức cũng đều có thể gọi là
Hành uẩn. Nhưng tông Câu xá cực lực phản
đối thuyết này, như Câu xá luận kí quyển 1
của ngài Phổ quang cho rằng 4 uẩn: Sắc,
thụ, tưởng, thức tuy cũng thuộc các pháp
tạo tác, đổi dời, nhưng so với Hành uẩn thì
tính chất tạo tác, đổi dời ấy ít hơn, cho nên
phải gọi bằng những tên khác nhau.
Ngoài những điểm nói trên, còn có nhiều
giải thích khác nữa về Hành uẩn. Như Kinh
bộ và Phật giáo Đại thừa thì chủ trương 6
Tư thân là Hành uẩn. Sáu Tư thân tức là
tâm sở Tư do tương ứng với 6 thức mà sinh
ra, phạm vi của thuyết này rất rộng.
[X. luận Đại thừa a tì đạt ma tập Q.1;
luận Đại tì bà sa Q.74; Q.75; luận Câu xá
Q.1; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.5 phần đầu]. (xt. Ngũ Uẩn).
HÀNH VI
Phạm: Karma. Pàli: Kamma.
Dịch ý: Nghiệp.
Những hành động của thân, lời nói của
miệng, và ý nghĩ của tâm cấu tạo thành ba
nghiệp nhân, sẽ mang lại nghiệp quả, tức là

hành vi. Hành vi có 3 loại: Thiện(nghiệp
thiện), ác(nghiệp ác) và vô kí(nghiệp không
thiện không ác).
(xt. Thiện, Ác, Nghiệp).
HÀNH VIÊN (?-1020)
Vị tăng Nhật bản. Sống vào giữa thời
Bình an, người Trấn tây.
HÀNH VIÊN

H
2071
Sư là người
không thích quyền
thế, mà chỉ dốc sức
vào việc giáo hóa đại
chúng. Bất luận thời
tiết nóng hay lạnh,
lúc nào sư cũng mặc
áo da hươu, vì thế
người thời bấy giờ
gọi sư là Cách
thượng nhân
(Thượng nhân mặc
áo da), Bì thánh.
Niên hiệu Khoan hoằng năm đầu (1004),
sư lập chùa Hạnh nguyện (Cách đường, nhà
da) ở Kinh đô (Kyoto) và làm nhiều việc
phúc lợi xã hội, như sửa sang đường sá, v.v...
được mọi người trong triều ngoài nội sùng
kính.
Năm Khoan nhân thứ 4 (1020) sư tịch,
thọ hơn 70 tuổi.
[X. Nhật bản kỉ lược hậu thiên Q.11;
Nguyên hanh thích thư Q.14].
HÀNH XẢ
Gọi tắt: Xả.
Tên tâm sở. Chỉ cho tác dụng tinh thần
bình đẳng, chính trực, xa lìa tâm tháo động
như hôn trầm, trạo cử, an trụ trong trạng
thái tĩnh lặng. Là một trong 10 Đại thiện
địa pháp của tông Câu xá, một trong 11
Thiện tâm sở của tông Duy thức.
Trong Ngũ uẩn, Xả này thuộc về Hành
uẩn, cho nên được gọi là Hành xả để phân
biệt với Thụ xả thuộc trong Thụ uẩn.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 6,

thì Tâm sở này có 3 loại tác dụng: Bình đẳng,
Chính trực và Vô công dụng. Nhưng 3 tác
dụng này thực ra là 3 tác dụng trong một
niệm, chỉ căn cứ theo sự rõ rệt của nó để
phân biệt trước sau mà thôi.
(xt. Thập Nhất Thiện, Xả).
HÀNH XỨ
Đối tượng của sự tu hành quán tưởng.
Phẩm Phân biệt hành xứ trong luận
Giải thoát đạo quyển 3 liệt kê 38 hành
xứ:
1. Thập nhất thiết nhập: Đất, nước,
lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, không xứ,
thức xứ...
2. Thập bất tịnh tưởng: Tưởng xác
chết sình chương, bầm tím, nứt nẻ, vứt bỏ,
chim thú đến ăn, thịt rữa ra, chém chặt
lìa tan, máu me bê bết, dòi bọ rúc rỉa,
xương trắng...
3. Thập niệm: Niệm Phật, niệm Pháp,
niệm tăng, niệm giới, niệm thí, niệm thiên,
niệm tử, niệm thân, niệm sổ tức, niệm tịch
tĩnh...
4. Tứ vô lượng tâm: Từ, bi, hỉ, xả...
5. Tứ hạnh: Quán tứ đại, Thực bất tịnh
tưởng, Vô sở hữu xứ, Phi phi tưởng xứ...
HẠNH
Chỉ cho đức hạnh. Nết na còn ở trong
tâm là đức, đã thực hành ra ngoài là hạnh,
như độc hạnh là hạnh hơn người.
HẠNH BẤT THOÁI
Hạnh nghiệp đã đạt đến địa vị không lui
sụt trên đường tu hành Phật đạo. Cùng với
“Niệm bất thoái”, “Vị bất thoái” gọi chung
là Tam bất thoái. Lại bậc Sơ địa được duy
thức quán chân thực, bỏ tâm Nhị thừa, đối
với hạnh lợi tha không còn lui sụt cũng gọi
là Hạnh bất thoái.

Ngoài ra, Tổ của tông Tịnh độ Nhật bản
là ngài Nguyên không cho rằng công phu tu
niệm Phật để vào cảnh giới không còn lui
sụt gọi là Hạnh bất thoái.
(xt. Bất Thoái)
Hành Viên
HẠNH BẤT THOÁI

H
2072
HẠNH CỤ TAM TÂM
Đối lại với Trí cụ tam tâm.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Hạnh đủ 3 tâm: Tâm chí thành, tâm sâu
xa và tâm hồi hướng phát nguyện. Ba tâm
này là thượng thượng phẩm trong 9 phẩm
vãng sinh nói trong kinh Quán vô lượng thọ,
nếu có đầy đủ 3 tâm này thì có thể được
sinh sang cõi Tịnh độ cực lạc. Về sau, tông
Tịnh độ Nhật bản đặc biệt gọi 3 tâm này là
pháp “An tâm”, là điều kiện tất yếu để vãng
sinh Tịnh độ. Khi bàn nghĩa “an tâm”, tông
Tịnh độ Nhật bản cho rằng nếu xét về
phương diện trí giải, tức chỉ hiểu qua kinh
luận thôi thì gọi là Trí cụ; còn nếu vượt qua
giai đoạn lí giải mà phát tâm niệm Phật thì
gọi là Hạnh cụ. Vì thế, Trí cụ tam tâm chưa
phải là lòng tin chân thật, mà Hạnh cụ tam
tâm mới là lòng tin chân thật, do đó quyết
định được vãng sinh.
(xt. An Tâm).
HẠNH ĐOAN (1254-1341)
Vị Thiền tăng thuộc phái Đại tuệ, tông
Lâm tế ở đời Nguyên, người huyện Lâm hải,
tỉnh Chiết giang, họ Hà, hiệu Nguyên tẩu.
Sư sinh ra trong một gia đình Nho giáo,
lên 6 tuổi bắt đầu học Nho với thân mẫu.
Lớn lên, sư theo người chú là Mậu thượng
nhân xuất gia ở viện Hóa thành, rồi tham
học ngài Tạng tẩu Thiện trân ở Kính sơn và
đắc pháp.
Năm Đại đức thứ 4 (1300), sư trụ trì Tư
phúc Thiền tự ở núi Tường phụng thuộc
Hồ châu (tỉnh Chiết giang). Năm Đại đức
thứ 8 (1304), vua ra sắc chỉ cho sư ở chùa

Trung thiên trúc vạn thọ và ban hiệu “Tuệ
Văn Chính Biện Thiền Sư”. Không bao lâu,
sư đến ở chùa Linh ẩn cảnh đức, được vua
ban thêm cho hiệu “Phật Nhật Phổ Chiếu”.
Năm Chí trị thứ 2 (1322), sư đến ở chùa
Hưng thánh vạn thọ tại Kính sơn. Trong
thời gian ấy, sư 3 lần được ban áo ca sa kim
lan và được các Hoàng đế qui y.
Ngày mồng 4 tháng 8 niên hiệu Chí
chính năm đầu (1341) sư tịch, hưởng thọ 88
tuổi, 78 tuổi đạo.
Tác phẩm: Tuệ văn chính biện Phật nhật
phổ chiếu Nguyên tẩu đoan thiền sư ngữ
lục 8 quyển.
[X. Nam Tống Nguyên Minh thiền lâm
tăng bảo truyện Q.10; Tục truyền đăng lục
Q.38; Tăng tục truyền đăng lục Q.3].
HẠNH HẢI
I. Hạnh Hải (1604-1670).
Vị Thiền tăng sống vào cuối đời Minh
đầu đời Thanh, người huyện Gia hưng, tỉnh
Chiết giang, họ Tiền, hiệu Đại phương.
Năm 20 tuổi, sư đến chùa Vân thê ở
Hàng châu chuyên tu Tịnh độ. Năm 29 tuổi,
sau khi đọc Lục tổ đàn kinh, sư đến lễ ngài
Vô dị Nguyên lai xin xuất gia ở Minh châu
đường tại Kính sơn. Về sau, sư lại tham học
các thiền sư Mật vân Viên ngộ, Phí ẩn Thông
dung, v.v...
Năm Khang hi thứ 8 (1669), sư đến ở
am Thiền đăng tại Lâu giang, tỉnh Giang tô.
Năm sau sư tịch, thọ 67 tuổi.
Sư để lại tác phẩm: Đại phương thiền sư
ngữ lục 6 quyển.
II. Hạnh Hải (1609-1683).
Vị Thiền tăng tông Lâm tế sống vào cuối
đời Minh đầu đời Thanh, người Tân an, họ
Tưởng. Người đời gọi là Thiết chu Hạnh hải

thiền sư.
Từ thủa nhỏ sư mồ côi cha mẹ, một
hôm đến chùa Trung linh sư thấy tượng
Phật trang nghiêm rực rỡ, sư hân hoan
chiêm ngưỡng đến nỗi quên trở về, rồi sư
kinh hành lễ bái trước tượng Phật trông
như một vị lão tăng. Về sau, sư y vào ngài
HẠNH HẢI

H
2073
Nhược am
Thông vấn xuất
gia, thụ giới Cụ
túc và được ấn kí,
sư đến ở Long du
thiền tự.
Năm Khang
hi 22 (1682) sư
tịch, thọ 75 tuổi.
Sư có soạn
phẩm: Kim sơn
chí lược.
[X. Chính nguyên lược tập Q.4].
HẠNH HẢI KIM SƠN CHÍ LƯỢC
Cũng gọi Kim sơn long du thiền tự chí
lược, Kim sơn chí lược.
Gồm 4 quyển, do ngài Hạnh hải soạn
vào đời Thanh, thu vào Trung quốc Phật tự
sử chí vựng san tập 1.
Kim sơn nằm về mạn tây thành Trấn
giang tỉnh Giang tô, là trục lộ giao thông
trọng yếu giữa Nam và Bắc cả về đường bộ
lẫn đường thủy. Ở chân núi phía tây có chùa,
theo truyền thuyết, thì được sáng lập vào
thời vua Nguyên đế hoặc Minh đế đời Đông
Tấn, mới đầu gọi là chùa Trạch tâm.
Về sau, có ngài Đường bùi xây cất lại
và từ đó trở đi, các vị cao tăng qua các đời
nối tiếp nhau trùng tu, nghiễm nhiên trở
thành ngôi chùa nổi tiếng, đứng đầu 10
ngôi chùa ở Kinh khẩu (Trấn giang). Vua
Tống chân tông ban chiếu đổi tên là “Long
Du Thiền Tự” và ban cho chùa một bộ
Đại tạng kinh.
Khoảng đầu năm Thuận trị (1644-1661)

đời Thanh, ngài Hạnh hải trụ trì chùa và
soạn bản Tự chí này. Nội dung nói về nhân
vật, sự truyền thừa pháp mạch, phong cảnh,
v.v... chia làm 10 mục: Sơn đồ, Hình thắng,
Kiến trí, Tổ đường pháp hệ, Kí, Kỉ du, Bi,
Phú, Sắc thư, Cao tăng, Kỉ tích và Thi văn...
HẠNH MÃN
I. Hạnh Mãn.
Tạng:Fdsin-bye.
Một trong 12 vị tôn Hỏa thiên của Mật
giáo.
Hình tướng như vầng trăng thu, trong
sáng rực rỡ, ngồi trong vòng tròn cát tường,
mình mặc áo trắng, trang sức bằng chuỗi ngọc.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.20]. (xt. Thập
Nhị Hỏa).
II. Hạnh Mãn.
Vị tăng sống vào đời Đường, người Tô
châu, năm sinh năm mất không rõ. Sư xuất
gia năm 20 tuổi, thụ giới Cụ túc năm 25
tuổi, học Luật bộ trong 5 năm.
Năm Đại lịch thứ 3 (768), sư trụ trì chùa
Phù tra, nghe ngài Kinh khê đang giảng kinh
sớ của tông Thiên thai, sư liền đến theo học.
Sau khi ngài Trạm nhiên tịch, sư đến ở chùa
Phật lũng trong núi Thiên thai để truyền trì
giáo nghĩa Thiên thai. Năm Trinh nguyên 22
(804), vị tăng Nhật bản tên là Tối trừng đến
Trung quốc, từng đến đây tham học nơi sư.
Tác phẩm của sư gồm có: Niết bàn kinh
sớ tư kí 12 quyển, Niết bàn kinh âm nghĩa 1
quyển, Lục tức nghĩa 1 quyển, Học Thiên
thai tông pháp môn đại ý 1 quyển, Hạnh
mãn hòa thượng ấn tín, Hạnh mãn hòa
thượng thí dữ vật mục lục.
III. Hạnh Mãn.
Vị tăng sống vào đời Tống, người Nam
phố, Vạn châu.

Lúc đầu, sư theo ngài Thạch sương học
Thiền, sau sư đến núi Thiên thai ở tại viện
Trí giả dưới ngọn Hoa đính. Vì hành tích
của sư linh dị lạ thường, nên người đời coi
sư là hiện thân của bồ tát Quan thế âm.
Vào khoảng năm Khai bảo (968-975), sư
tịch, thọ 88 tuổi.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.10; Tống cao tăng
truyện Q.22].
Hạnh Hải (Thiết Chu)
HẠNH MÃN

H
2074
HẠNH NGUYÊN
Cũng gọi Nguyện hạnh.
Tu hành và thệ nguyện.
Trong Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp
môn quyển 1 phần trên, ngài Trí khải cho
rằng nếu có nguyện mà không có hạnh, thì
cũng giống như người muốn qua sông mà
không chuẩn bị thuyền bè, chắc chắn người
ấy sẽ không thể sang bờ bên kia được. Bồ tát
tuy đã phát 4 thệ nguyện rộng lớn, nhưng
nếu không tu 4 hạnh thì cũng giống như
thế. Cho nên biết tu hành và thệ nguyện
cũng như 2 cánh của con chim, nếu thiếu
một thì chim không bay được, không đạt
đến cảnh giới mong muốn.
HẠNH PHẬT TÍNH
I. Hạnh Phật Tính.
Chỉ cho muôn hạnh hữu lậu, vô lậu, là
một trong 3 Phật tính.
Vì muôn hạnh hữu lậu, vô lậu là nhân
để thành tựu bốn trí của quả Phật cho nên
được gọi là Hạnh Phật tính.
(xt. Tam Phật Tính).
II. Hạnh Phật Tính.
Đối lại với Lí Phật tính.
Tông Pháp tướng cho rằng trong thức A
lại da thứ 8 của tất cả chúng sinh đã hàm
chứa sẵn chủng tử vô lậu để thành Phật. Là
một trong 2 Phật tính.
(xt. Nhị Phật Tính).
HẠNH QUẢ MÃN VỊ
Chỉ cho quả vị Phật, quả vị mà công đức
tu hành đã đạt đến chỗ viên mãn.
HẠNH QUÂN
Vị tăng Trung quốc sống vào đời Liêu,

họ Vu, tự Quảng tế, năm sinh, năm mất và
quê quán đều không rõ.
Sư rất giỏi về âm vận và văn tự học, sư
từng thu tập những chữ khó hiểu trong Đại
tạng kinh rồi soạn thành bộ “Long khám
thủ giám” 4 quyển. Nội dung gồm 26.430
chữ, dưới mỗi chữ nêu hình chữ xưa và nay,
cách đọc theo phiên thiết và giải nghĩa tỉ
mỉ, rõ ràng. Đây là bộ sách rất quí giá, được
người đời ưa chuộng.
(xt. Long Khám Thủ Giám).
HẠNH TÂY (1163-1247)
Vị tăng người Nhật bản thuộc tông Tịnh
độ, hiệu là Thành giác phòng, người đời sau
gọi là Thành giác phòng Hạnh tây.
Lúc đầu, sư tu hành ở Tây tháp núi Tỉ
duệ, về sau, thờ ngài Pháp nhiên làm thầy.
Thời pháp nạn Thừa nguyên, sư bị đày đến
A ba. Tại đây, sư giáo hóa rất mạnh và đề
xướng thuyết Nhất niệm vãng sinh, được
tôn là Tổ của phái Nhất niệm.
Niên hiệu Bảo trị năm đầu (1247) sư tịch,
hưởng thọ 85 tuổi (nhưng cũng có thuyết
cho rằng năm sinh, năm mất của sư không
được rõ).
[X. chương Tịnh độ pháp môn nguyên
lưu; Pháp nhiên thượng nhân truyện kí Q.6
phần dưới; Tịnh độ tông phái thừa kế phổ].
HẠNH TUÊ BỒ TÁT
Phạm: Caritamati.
Dịch âm: Tả lí đát la ma đế bồ tát, Nhạ
lệ đát ra ma đế bồ tát.
Cũng gọi Hành tuệ hạnh bồ tát, Tuệ bộ
bồ tát.
Cứ theo phẩm Cụ duyên và phẩm Bí
mật mạn đồ la trong kinh Đại nhật, thì vị
Bồ tát này ở trong viện Hư không tạng và
xưa nay Ngài là đồng tôn vị với bồ tát Phẫn

nộ câu quan thế âm. HẠNH TUÊ BỒ TÁT

H
2075
Cứ theo kinh Bất không quyên sách
quyển 9 thì vị Bồ tát này ngồi bán già, tay
trái cầm hoa sen nở, tay phải nắm lại áp
vào ngực.
Cứ theo phẩm Bí mật mạn đồ la trong
kinh Đại nhật thì hình Tam muội da của vị
tôn này là hoa sen xanh cắm trên bình báu
xà cừ trong phong luân. Còn theo phẩm Mật
ấn thì Ấn khế là hoa sen 8 cánh. Chân ngôn
là: Na ma (Nama#: qui mệnh) tam mạn đa
(samanta, phổ biến) bột đà nam
(buddhànàm, chư Phật) bát đàm na
(padma, hoa sen) a la da (àlaya, tạng) sa ha
(svàhà, thành tựu).
[X. A xà lê sở truyền mạn đồ la).
HÀO TƯ BỐI NHĨ
(Fausbôll, Michael Viggo; 1821-1908)
... ... ... ..
Nhà Ấn độ học, người Đan mạch.
Ông từng dạy tại trường Đại học
Copenhague (1878-1902), chuyên nghiên
cứu các kinh điển của Ấn độ cổ đại, đặc biệt
đối với Thánh điểnPàli mà thời đó vẫn
chưa được xem trọng, ông đã có những cống
hiến rất đáng kể.
Năm 1855, ông hiệu đính kinh Pháp cú
(Pàli: Dhammapada), dịch sang tiếng La
tinh rồi xuất bản. Sau đó, ông sưu tập và
nghiên cứu các tư liệu chú thích kinh Pháp
cú (Dhammapadaỉỉhakathà), đây là công
trình nghiên cứu học thuật đầu tiên của ông.
Tiếp theo, ông còn hiệu đính, phiên dịch và
ấn hành các kinh Bản sinh (The Jàtaka, 6
vols., 1877-1899), Kinh tập (Pàli:
Suttanipàta, 1884), v.v...

HẢO BẢN ĐA ĐỒNG
... ... ... ..
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là những người viết chữ đẹp, bút
pháp của họ thường giống nhau. Thiền gia
dùng từ ngữ này để dụ cho trình độ, cảnh
giới, phong cách, v.v... giữa thầy và đệ tử
phần nhiều giống nhau.
Tắc 80 trong Thung dung lục (Đại 48,
278 trung), ghi: “Lâm tế nói: Hãy mang bồ
đoàn lại đây cho ta! (Hảo bản đa đồng)”.
HẢO BẤT TỨC LƯU
Cũng gọi Hảo bất tức linh.
Đồng nghĩa với Hảo bất đại trượng phu.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Bất tức lưu nghĩa là không lanh lợi, hoạt
bát, chỉ cho người ngu ngốc, đần độn. Đây
có ý trào lộng, châm biếm.
[X. tắc 1 trong Bích nham lục].
HẢO CHIẾU
Chỉ cho tấm gương được dùng trong lúc
ngồi thiền. Nghĩa là sử dụng tấm gương sáng
để quán chiếu có thể ngăn ngừa tâm thần
tán loạn.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
hạ, phần 2, tiết 3 (Đại 40, 387 trung), chép:
“Hảo chiếu, có thuyết cho rằng chỗ ngồi
thiền phần nhiều thường treo tấm gương
sáng để giúp tâm hạnh, hoặc dùng ngọc sáng
để chiếu soi”.
HẢO KIÊN THỤ
Cây Hảo kiên. Loại cây thần thoại dùng
để ví dụ trí tuệ cao siêu của đức Thế tôn vô
thượng.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 10, cây
Hảo kiên sinh trưởng trong lòng đất đã 100
năm, cành lá đầy đủ, một hôm nứt đất vọt
lên liền cao 100 trượng. Sau khi ra khỏi

lòng đất, cây này muốn tìm một cây đại
thụ để che chở cho mình, lúc ấy thần rừng
nói với cây này rằng: “Hảo kiên là cây lớn
nhất thế gian, các cây khác đều được Hảo
kiên che chở”. Đức Thích tôn trong vô
HẢO KIÊN THỤ

H
2076
lượng kiếp ở Bồ tát địa, một khi ra đời là
ngồi trên tòa Kim cương dưới gốc cây Bồ đề,
thấy rõ thực tướng của tất cả các pháp mà
chứng ngộ thành Phật. Bấy giờ đức Thích
tôn tự nghĩ: “Ai là người để mình tôn phụng
làm thầy?”. Lúc ấy, Phạm thiên vương liền
nói: “Phật là bậc Vô thượng, trong 10
phương 3 đời không ai hơn Ngài, tất cả
người, trời đều tôn Phật làm thầy, cung kính
cúng dường”.
HẢO SINH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Sinh là trợ từ, Hảo sinh là từ ngữ dùng
để khiến mọi người chú ý.
Điều Tiểu tham trong Giới thạch Trí
bằng thiền sư ngữ lục có câu: “Chư nhân
hảo sinh thính thủ” (Mọi người hãy chú ý
lắng nghe?).
Trong Thạch khê Tâm nguyệt thiền sư
ngữ lục quyển thượng có câu: “Hảo sinh
quan” (Hãy chú ý xem!).
Ngoài ra, từ đời Tống trở đi, từ “Hảo
sinh” cũng được dùng rộng rãi.
[X. Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục
Q.5; Chư tổ kệ tụng Q. thượng phần trên].
HÁT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là tiếng hét.
Từ đời Đường trở về sau, các Thiền sư
Trung quốc thường dùng tiếng hét hoặc để
điểm hóa cho người học nhằm phá trừ chỗ
thấy sai lầm tà chấp của họ, hoặc để diễn
đạt cái trạng thái mà ngôn ngữ, tư tưởng
không vươn tới được.
Cứ theo Cổ tôn túc ngữ lục quyển 1 chép,

thì thiền sư Mã tổ Đại tịch là người đầu tiên
đã sử dụng tiếng hét. Khi thiền sư Bách
trượng đến tham vấn, bị ngài Mã tổ hét cho
một tiếng quá chát chúa đến nỗi tai Bách
trượng bị điếc 3 ngày! Về sau, ngài Bách
trượng dùng tiếng hét, ngài Hoàng bá thì
dùng gậy đánh, còn ngài Lâm tế thì dùng cả
đánh lẫn hét.
Cứ theo Lâm tế lục khám biện, thì tiếng
hét của ngài Lâm tế có 4 tác dụng:
1. Có lúc tiếng hét như thanh kiếm báu
Kim cương vương(chặt đứt sự bám níu vào
ngôn ngữ, văn tự).
2. Có lúc tiếng hét như con sư tử lông
vàng ngồi xổm trên mặt đất(phá tiểu cơ,
tiểu kiến).
3. Có lúc tiếng hét như dùng cần câu
hua dưới bè cỏ(thử nghiệm người học hoặc
khám biện sư gia).
4. Có lúc tiếng hét không có tác dụng
của tiếng hét(chỉ cho tiếng hét hướng thượng
thu về tất cả, có đầy đủ các tác dụng mà chưa
dùng).
Đây tức là “Lâm tế tứ hát”. Nhưng, nếu
không hiểu tác dụng của tiếng hét mà cứ
hét một cách loạn xạ thì chẳng có ích lợi gì.
Về sau tiếng hét đã trở thành gia phong
của tông Lâm tế và là phương pháp ứng
cơ tiếp vật tuyệt kĩ của tông này, rất thịnh
hành ở Trung quốc và Nhật bản.
[X. điều Lâm tế trong Tông môn thống
yếu tục tập Q.9; Nhân thiên nhãn mục Q.3].
(xt. Đức Sơn Bổng, Lâm Tế Tứ Hát).
HÁT HỎA
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tiếng hô coi chừng hỏa hoạn. Trong
Thiềnlâm, trước khi đi ngủ, người Tuần
liêu kiểm điểm các phòng, hô to để nhắc

nhở mọi người coi chừng đèn lửa, đề phòng
hỏa hoạn.
Phần kệ tụng trong Khai phúc thiền sư
ngữ lục (Vạn tục 120, 239 thượng), ghi:
“Đêm khuya nghe tiếng hát hỏa. Cho nên
trong kinh nói: Ngay lúc đó quán xét âm
thanh ấy mà được giải thoát”.
HÁT HỎA

H
2077
HÁT THAM
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Xướng lên cho đại chúng cùng tham.
Điều Huấn đồng hành, chương Trụ trì
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển
thượng (Đại 48, 1122 thượng), nói: “Tham
đầu tiến lên trước cắm hương rồi lui về chỗ
của mình, chậm rãi hô lên: Tham! Đại
chúng thấp giọng cùng nói: “Xin vâng. Tất
cả lễ 3 lễ”.
[X. chương Triệu châu Tùng thẩm trong
Cảnh đức truyền đăng lục Q.10, chương Ôn
châu thụy lộc tự Bản tiên thiền sư Cảnh
đức truyền đăng lục Q.26; môn Tùng quĩ
trong Thiền lâm tượng khí tiên].
HÁT THỰC
Gọi đủ: Hát thực hành giả.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Người giữ chức vụ xướng các món ăn
của đại chúng trong Tăng đường vào lúc
thụ trai.
Cứ theo điều Phó chúc phạn trong Thiền
uyển thanh qui quyển 1, thì sau khi vào Tăng
đường, Hát thực hành giả lần lượt lễ bái
Thánh tăng, vái chào thưa hỏi các vị Trụ trì
và Thủ tọa. Đợi vị Thủ tọa chú nguyện xong,
mới tuần tự xướng: “Tịnh chúc (cháo),
Hương thang tịnh thủy (nước nóng)”. Sau
khi ăn xong, thì xướng: “Chiết thủy” (tráng
bát). Tiếng xướng phải được rõ ràng, nếu
xướng sai thì phải xướng lại.
Ngoài ra, chức vụ này cũng kiêm nhiệm
cả việc thông báo cho chúng tăng biết đã
hết giờ tham thiền (phóng tham). Lại nữa,
hành giả Hát thực vốn không giới hạn tuổi,

nhưng thời gần đây, Nhật bản thường chọn
chú tiểu 10 tuổi, chưa được cạo tóc phụ trách
công việc này. Hoặc cũng có khi vị sa di giữ
chức Hát thực và trong trường hợp ấy thì
được gọi là Sa hát. Mà danh từ Sa hát cũng
được dùng để gọi chung Sa di và Hát thực.
[X. điều Huấn đồng hành, chương Trụ
trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.
thượng; pháp Phó chúc phạn trong Vĩnh
bình thanh qui Q. thượng; Oánh sơn hòa
thượng thanh qui; Loại tụ danh vật khảo
Q.124; môn Chức vị và môn Khí vật trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
HẠT LẠT LI Y
Hạt lạt li, Phạm:Kàrali.
Hạt lạt li là tên một loại vải dệt bằng
lông dã thú. Hạt lạt li y là áo được may bằng
loại vải này.
Ngài Huyền trang du học Ấn độ, khi đến
nước Kiện đà la thấy người ở đây mặc loại
áo này. Nhưng đây không phải loại áo do
tăng sĩ Phật giáo mặc.
Đại đường tây vực kí quyển 2 (Đại 51,
876 trung), nói: “Hạt lạt li y là áo được may
bằng loại vải do dệt từ lông dã thú. Lông dã
thú mềm mịn, xe thành sợi rất quí, dùng để
may quần áo”.
HẠT LŨ SINH
Cũng gọi Hạt lư(con lừa mù), Hạt hán
(gã mù), Lũ sinh tử(gã ngu muội), Độn lũ
sinh(gã ngu đần), Ngốc lũ sinh(gã ngu ngốc).
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hạt:Mắt mù; Lũ:Ngu muội; Sinh:Người.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được dùng
để dụ cho người ngu si, không có kiến thức.
Mục Thị chúng (dạy mọi người) trong
Lâm tế lục (Đại 47, 501 hạ), nói: “Hạt lũ
sinh! Đồ ngu si! Các ngươi tìm được gì trên

bộ xương khô ấy?”
Hư đường hòa thượng ngữ lục quyển 2
(Đại 47, 997 trung), ghi: “Sư nói: Sáng là mù.
Tăng thưa: Xin thầy chỉ dạy.
Sư nói: Lũ sinh tử(đồ ngu ngốc)”.
HẠT LŨ SINH

H
2078
HẮC ÁM
Tối đen, không có ánh sáng của trí tuệ.
Kệ tụng tán Phật A di đà (Đại 47, 421
thượng), nói:
“Hào quang Phật sáng soi bậc nhất,
Nên gọi Ngài là Quang viêm vương;
Ba đường hắc ám nhờ chiếu rọi,
Vì thế con đính lễ cúng dường”.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5 phần trên; Nam
sơn giới sớ Q.2 phần trên].
HẮC BẠCH
I. Hắc Bạch.
Gọi đủ: Hắc nghiệp, Bạch nghiệp.
Chỉ cho ác nghiệp và thiện nghiệp.
(xt. Bạch Nghiệp Hắc Nghiệp).
II. Hắc Bạch.
Hình tròn đen, trắng được dùng để giải
thích 2 vị Chính và Thiên trong Động sơn
ngũ vị của thiền sư Động sơn Lương giới, tổ
khai sáng của tông Tào động.
Ngài Động sơn Lương giới chia quá trình
khai ngộ của người học đạo làm 5 giai đoạn:
Chính trung thiên, Thiên trung chính, Chính
trung lai, Thiên trung chí và Kiêm trung đáo.
Trong đó, “Chính” là pháp chân như, bình
đẳng, tuyệt đối, được tượng trưng bằng mầu
đen; “Thiên” là pháp sinh diệt, sai biệt,
tương đối, được tượng trưng bằng mầu
trắng. Chính trung thiên trong Ngũ vị được
tượng trưng bằng hình tròn , sự chứng
ngộ ở giai đoạn này lấy hiện tượng giới làm
chủ, nhưng hiện tượng giới được thấy ở đây
đã được nhận là cảnh giới của “Ngã” tuyệt
đối. Thiên trung chính trong Ngũ vị được
tượng trưng bằng hình tròn , ở giai đoạn

này, kiến giải phân biệt không còn vẻ mạnh
mẽ nữa, tất cả hiện tượng giới đã dần dần
mờ nhạt.
Từ sau khi thuyết Động sơn ngũ vị được
coi trọng, thì trong Thiền lâm, đặc biệt là
tông Tào động, từ Hắc bạch được dùng
chung với những từ ngữ khác, như: Hắc bạch
vị phân, Hắc bạch kí phân, Hắc bạch giao
hỗ, Hắc bạch khuyên nhi, v.v...
Hắc bạch vị phân: Đen trắng chưa chia.
Có 2 nghĩa:
1. Biểu thị vị Chính, Thiên khi chưa
phân định, tức là sự chứng ngộ của người
học vẫn chưa tiến đến giai đoạn Ngũ vị. Cho
nên cũng gọi là Hắc bạch vị triệu, Hắc bạch
vị giao thời.
2. Biểu thị Chính, Thiên chưa hiển hiện
tướng sai biệt, nên cũng gọi là Âm dương vị
phân, Thiên địa vị khai, Trẫm triệu vị manh.
Hắc bạch kí phân: Đen trắng đã chia.
Biểu thị Chính vị và Thiên vị đã phân
biệt rõ ràng, nhưng vẫn tác dụng giao thoa
lẫn nhau. Lúc đó là trong Chính có Thiên
(tức Chính trung thiên), trong Thiên có Chính
(tức Thiên trung chính), cho nên cũng gọi là
“Hắc bạch giao hỗ”(đen trắng giao thoa nhau).
Hắc bạch khuyên nhi: Chỉ cho Thiên
trung chí và Kiêm trung đáo. Hình vẽ được
tượng trưng bằng vòng tròn trắng và
đen . Từ “Hắc bạch khuyên nhi” này là
gọi chung toàn bộ hình tướng của Ngũ vị,
đồng thời, cũng là từ ngữ được dùng thay
cho Động sơn ngũ vị.
[X. Động sơn Lương giới thiền sư ngữ
lục; Động thượng cổ triệt Q.thượng; Giải
thích Động sơn ngũ vị hiển quyết Q.trung;
Nhân thiên nhãn mục Q.3]. (xt. Ngũ Vị,
Động Sơn Ngũ Vị).

HẮC CA SA
........
Áo ca sa mầu đen
Luật Phật qui định cấm chúng tăng
không được dùng 5 mầu chính: xanh, vàng,
đỏ, trắng và đen làm mầu áo cà sa, mà chỉ
được dùng mầu bùn (truy sắc), mầu vỏ già
và mầu hạt dẻ. Cho nên, áo chúng tăng mặc
HẮC CA SA

H
2079
được gọi là “truy y”(áo mầu bùn).
[X. Thích môn chương phục nghi].
HẮC CỐC THƯỢNG NHÂN ĐĂNG NGỮ LỤC
Gồm 18 quyển, do sư Liễu huệ Đạo
quang, người Nhật soạn.
Sau khi ngài Pháp nhiên, tổ khai sáng
của tông Tịnh độ Nhật bản, thị tịch được
62 năm, vào năm Văn vĩnh 11 (1274), do
trong môn phái phát sinh các kiến giải khác
nhau, nên sư Liễu huệ Đạo quang mới căn
cứ theo các bài giảng và lời khai thị của ngài
Hắc cốc thượng nhân (Pháp nhiên) mà soạn
thành sách này để chỉnh đốn lại môn phong.
Toàn bộ sách gồm Ngữ đăng lục 15 quyển
và Thập di 3 quyển, trong đó, chia làm 2
phần: Chữ Hán và chữ Nhật.
- Phần chữ Hán gồm Hán ngữ đăng lục
(17 chương) và Thập di quyển thượng (3
chương).
- Phần chữ Nhật gồm Hòa ngữ đăng lục
5 quyển (24 chương) và Thập di quyển trung,
hạ (8 chương).
Phần chữ Nhật được khắc in vào niên
hiệu Nguyên hanh năm đầu (1321) là bản
in Tịnh độ giáo sớm nhất trong các bản khắc
chữ Nhật, do đó rất nổi tiếng.
HẮC DẠ THIÊN
Phạm:Kàlà-ràtrì.
Cũng gọi Hắc ám thiên, Ám dạ thiên.
Vị tôn này được đặt ở phía tây Diêm ma
thiên của viện ngoài trên Hiện đồ mạn đồ
la Thai tạng giới Mật giáo, là vợ của vua
Diêm ma.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 10, thì
bản thệ của vị tôn này là cứu giúp chúng

sinh thoát khỏi bóng tối của sợ hãi và âu lo.
Hình tượng vị này mầu da người, bàn
tay phải ngửa lên, đầu các ngón hơi co lại,
tay trái cầm gậy, đầu gậy là vòng tròn, trong
đó có hình đầu người, ngồi tréo chân, ngoảnh
mặt về phía trái, ngước nhìn vua Diêm ma.
Hình Tam muội da là cây cờ.
Theo phẩm Bí mật
trong kinh Đại nhật
thì ấn khế của vị tôn
này là ấn Hắc dạ kế đô.
“Kế đô” tức tiếng
Phạm có nghĩa là “cờ”.
Ấn tướng: Tay trái
nắm lại, ngón trỏ,
ngón cái duỗi ra.
Chủng tử là (ka).
Chân ngôn là: Qui
mệnh Ca la la để lí duệ
(Kàlaràtriye, hắc dạ) sa phạ hạ (svàhà).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5, Q.16].
HẮC ĐẬU PHÁP
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Pháp đậu đen. Thiền gia dùng từ ngữ
này để mỉa mai những người cố chấp văn
tự, pháp số trong các kinh điển là người đếm
đậu đen.
Hư đường lục quyển 8 (Đại 47, 1047 hạ),
nói: “Tổ sư Tùng nguyên lúc sắp nhập tịch
có dạy đại chúng rằng: Các huynh đệ tham
thiền bấy lâu nay, là đang đi trên con đường
chính, chớ nên dùng Hắc đậu pháp”.
Ngoài ra cũng có các từ ngữ đồng nghĩa
như: “Án hắc đậu”, “Hắc đậu khám định”.
HẮC ĐẬU VỊ SINH NHA THỜI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Khi đậu đen chưa nảy mầm. Thiền tông

dùng từ ngữ này để chỉ cho bản lai diện mục
trước khi cha mẹ sinh ra.
Tào sơn Nguyên chứng thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 531 hạ), nói: “Có lời trong không
lời, như nói đậu đen lúc chưa nảy mầm, là
chỗ xuất thân của chư Phật 10 phương”.
HẮC ĐẬU VỊ SINH NHA THỜI
Trời Hắc Dạ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

H
2080
HẮC ĐỒ
.....
Người nô lệ trong các ngôi chùa Lạt ma
ở Mông cổ.
Theo chế độ xưa ở Mông cổ, khi triều
đình phong tặng Lạt ma, thì thường cấp cho
họ một số hộ dân. Sau khi bị cấp cho Lạt
ma những người này mất hết tư cách công
dân và được dời đến các vùng do Lạt ma cai
quản, để làm nô lệ suốt đời.
Năm Dân quốc 19 (1930), Mông Tạng
Ủy Viên Hội ở Nam kinh đã đưa ra nghị
quyết giải phóng Hắc đồ, trả lại tư cách công
dân cho họ và cho họ được hưởng quyền
bình đẳng.
HẮC HỦY HOÀI CHÂU
I. Hắc hủy hoài châu.
Hắc hủy là rắn hổ mang có nọc rất
độc. Hắc hủy hoài châu là rắn hổ mang
ngậm ngọc báu, ngọc tuy quí nhưng hoàn
toàn vô dụng. Trong Phật giáo, từ ngữ này
được dùng để ví dụ người tu hành tuy hiểu
Phật pháp mà không làm theo, hoặc làm
không đúng, cho nên vẫn là phàm phu
sinh tử.
Ma ha chỉ quán quyển 7 phần dưới (Đại
48, 101 trung), nói: “Tuy nghe pháp mà
không tu, thì cũng giống như hổ mang (hắc
hủy) ngậm ngọc, có ích gì đâu”.
II. Hắc hủy hoài châu.
Ví dụ chúng sinh vì đời trước tạo các
nghiệp nhân khác nhau, nên đời này chịu
quả báo cũng khác nhau.
Luận Đại trí độ quyển 10 nói: Có con
rắn hổ mang miệng ngậm ngọc báu ma ni;

lại có vị La hán đi khất thực không được.
Rắn hổ mang nói ở đây, tuy đời trước là kẻ
phá giới, nhưng còn có chút phúc đức, nên
nay tuy rơi vào đường súc sinh mà vẫn có
ngọc báu. Còn vị La hán tuy đi khất thực,
mà ôm bát không trở về là vì đời trước không
tạo phúc đức.
HẮC LÃNH
.....
Cũng gọi Hắc sơn.
Núi nằm ở miền Đông A phú hãn
(Afghanistan), thuộc thượng du sông Picha
và sông Kao, chi nhánh của sông Kabul.
Thủa xưa, ngài Huyền trang du học Ấn
độ, khi đi từ nước Ca tất thí (Phạm:Kapiza)
vào nước Lạm ba (Phạm: Lampàka), ngài
đã từng vượt qua ngọn Hắc lãnh cheo leo
này.
Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
quyển 2 (Đại 50, 229 trung), nói: “Từ hướng
đông đi hơn 600 dặm, vượt qua ngọn Hắc
lãnh, vào biên giới Bắc Ấn độ, đến nước
Lạm ba”.
Đại đường tây vực kí quyển 2 (Đại 51,
878 trung), ghi: “Nước Lạm ba chu vi hơn
nghìn dặm, phía bắc giáp Tuyết sơn, 3 mặt
kia giáp với Hắc lãnh”.
Lại theo phẩm Diêm phù đề châu trong
kinh Trường a hàm quyển 18, thì vùng
phụ cận Tuyết sơn cũng có dãy núi gọi là
Hắc sơn.
Ngoài ra, núi Karakorum, tên Phạm là
Kfwịa-giri, ở khoảng giữa dãy núi Côn
lôn và dãy Hindukush, cũng có nghĩa là
Hắc sơn.
[X. Đại đường tây vực kí Q.1; S. Beal:
Buddhist Records of The Western World, vol.I;
N. L. Dey: The Geographical Dictionary of

Ancient and Mediaeval India].
HẮC LUÂN THUÂN
Cũng gọi Hắc lân thuân.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cây gậy mầu đen có hình dáng sần sùi
như vảy cá.
Phá am tổ tiên thiền sư ngữ lục (Vạn tục
HẮC LUÂN THUÂN

H
2081
121, 417 hạ). nói: “Muôn nghìn biến hóa,
chỉ có cây gậy mun sần sùi vảy cá, chớ tính
toán, suy tư!”
HẮC LỤC TỰ MINH VƯƠNG
Cũng gọi Lục tự minh vương, Lục tự thiên.
Vị Bản tôn của pháp tu Lục tự kinh trong
Mật giáo. Khi tu pháp này phải thờ vị Bản
tôn ở nơi kín đáo.
Cứ theo kinh Đại thừa trang nghiêm bảo
vương quyển 4, thì hình tượng vị tôn này
mầu xanh đen, có 4 tay, tay trái cầm hoa
sen, trên hoa sen có ngọc ma ni, tay phải
cầm xâu chuỗi, hai tay dưới kết ấn Nhất
thiết vương.
Còn theo Giác thiền sao, thì vị tôn này
có 6 tay, 2 tay trên đều kết ấn; 2 tay giữa, tay
trái cầm cây kích, tay phải cầm dao; 2 tay
dưới, tay trái cầm nguyệt luân, tay phải cầm
nhật luân, nét mặt lộ vẻ nhu hòa, trên đỉnh
đầu có đầu rắn, chân phải co lên, chân trái
đứng trên hoa sen, vòng hào quang sau lưng
có 12 con giáp, chủng tử là (ga).
Tuy nhiên, về vị Bản tôn của pháp tu
Lục tự kinh này có nhiều thuyết khác nhau,
nên về chủng tử của vị tôn này cũng có nhiều
thuyết bất đồng. Còn về hình tam muội da
của vị này cũng có các thuyết khác nhau.
Có thuyết cho là phất trần mầu trắng, có
thuyết bảo là chày một chĩa, lại có thuyết
cho là gương tròn. Về ấn khế, theo kinh Đại
thừa trang nghiêm bảo vương là ấn “Nhất
thiết vương”, cũng có khi kết ấn “Đại tam
cổ”. Còn về chân ngôn, theo kinh Lục tự
thần chú vương, là: “Khư trí khư trụ khư tì
trí giam thọ giam thọ đa trí bà trí”. Thần

chú này có năng lực ngăn trừ các chú của
Đế thích, của Phạm thiên, của Tứ thiên đại
vương và tất cả chú thuật của tà quỉ.
(xt. Lục Tự Kinh Pháp).
HẮC MAN MAN
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nguyên chỉ cho dòng sông rộng mênh
mang, nhìn từ xa chỉ thấy như một vệt sơn
đen. Trong Thiền lâm, từ ngữ này được dùng
để chỉ cho trạng thái vô tri không phân biệt
được phải trái, thiện ác.
Tắc 44 trong Bích nham lục (Đại 48, 181
trung), ghi: “Báo cho ông biết, chớ có lỗ
mãng, bạ đâu nói đó, ngọt ra ngọt, đắng ra
đắng(Cảm ơn lời đáp, giải thích bậy bạ, đáng
cho 30 gậy, được không? Liền đánh. Vẫn hắc
man man như cũ)”.
HẮC NGUYÊT
Phạm: Kfwịa-pakwa.
Pàli: Kaịha-pakkha.
Dịch âm: Ngật lí sử noa bác khất sử.
Cũng gọi Hắc phần, Hắc bán.
Đối lại với Bạch nguyệt.
Lịch pháp Ấn độ dựa theo sự tròn, khuyết
của mặt trăng mà chia mỗi tháng làm 2 phần:
Hắc nguyệt và Bạch nguyệt. Nửa tháng tính
từ ngày 16 đến hết tháng gọi là “Hắc nguyệt”
(tháng đen); nửa tháng tính từ ngày mồng 1
đến ngày rằm gọi là “Bạch nguyệt” (tháng
trắng). Lại vì có tháng đủ, Minh Vương Hắc Lục Tự tháng thiếu nên
HẮC NGUYÊT

H
2082
Hắc nguyệt, có 15 ngày, hoặc 14 ngày.
[X. Câu xá luận quang kí Q.11; Đại
đường tây vực kí Q.2]. (xt. Bạch Nguyệt).
HẮC NHÂN SẤM
........
Lời sấm về người mặc áo mầu đen.
Đây là nguyên nhân đã khiến Vũ đế nhà
Bắc Chu hủy diệt Phật giáo ở Trung quốc.
Thời bấy giờ, trong dân gian có lời sấm
truyền: “Hắc nhân đương vương” (người áo
đen sẽ làm vua), rồi họ bàn nhau không bao
lâu nữa, Hắc nhân sẽ thống lãnh cả nước.
Vũ đế rất tin sấm vĩ, sợ mất ngôi vua, do đó,
hiềm ghét mầu đen, liền ra lệnh đổi áo pháp
của chúng tăng thành mầu vàng.
Về sau, các đạo sĩ Trương tân và Vệ
nguyên tung nghe nhà vua muốn qui y Phật
giáo, bèn lợi dụng tính mê tín của vua mà
tâu rằng: “Đen” là các sư Phật giáo, một tông
giáo mang điềm chẳng lành cho quốc gia;
còn “vàng” là Đạo sĩ của Đạo giáo (Hoàng
lão) mang điềm tốt lành cho quốc gia. Vua
nghe những dèm pha ấy nên quyết tâm phá
hủy Phật giáo. Nạn Vũ đế diệt Phật là một
trong Tam Vũ Pháp Nạn của lịch sử Phật
giáo Trung quốc.
HẮC NHĨ THIÊN
Phạm: Kfwịa-karịà.
Vị nữ thần có dung mạo xấu xí, chuyên
gieo rắc tai họa cho người. Là em ruột của
Cát tường thiên (Phạm: Zrì-mahà-devì).
Vì Cát tường thiên hay ban phúc, còn Hắc
nhĩ thiên thì chuyên giáng họa, cho nên,
nếu người ta thấy Cát tường thiên thì mừng,
mà gặp Hắc nhĩ thiên thì lo. Nhưng 2 chị

em Cát tường và Hắc nhĩ lại thường đi đôi
với nhau, cho nên danh từ “Hắc nhĩ Cát
tường” thường được dùng để ví dụ thiện ác,
họa phúc luôn theo nhau như hình với bóng.
Do đó, khi hành giả Mật giáo tu pháp Cát
tường thiên thì, đồng thời cũng tu cả pháp
Hắc nhĩ thiên, để trừ tai họa. Pháp tu này
được ghi rõ trong kinh Đại tùy cầu đà la ni.
Chủng tử của vị tôn này là (ka), hình
Tam muội da là chày một chĩa.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.1, phẩm Mật ấn Q.2; kinh Đại bát niết
bàn Q.12 (bản Bắc); Đại nhật kinh sớ Q.10;
Câu xá luận quang kí Q.5]. (xt. Cát Tường
Thiên).
HẮC PHẠN
.....
Cũng gọi Ô phạn, Đồng phạn.
Cơm đen. Vì cơm được nấu bằng nước
vắt từ lá của cây Nam thiên chúc nên có
mầu đen.
Trong Thiền lâm, hàng năm đến ngày
Phật đản mồng 8 tháng 4, đều dâng loại cơm
này để cúng dường đức Phật.
Điều Nguyệt phần tu tri, chương Tiết lạp
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển
hạ (Đại 48, 1155 thượng), nói: “Ngày Phật
đản, Khố tư chuẩn bị làm cơm đen để cúng
dường trong lễ tắm Phật”.
Cây Nam thiên chúc là chúa của loài thảo
mộc, ăn vào, nó làm cho thần khí sảng khoái,
và tuổi thọ tăng thêm. Đây vốn là thức ăn
của Đạo gia và được gọi là Thanh tịnh phạn.
Ngoài ra, cây Nam thiên chúc cũng có
tên là Dương đồng, bởi thế, có nhiều người
lầm cho “Đồng phạn” là cơm được nấu bằng
nước vắt từ lá của cây ngô đồng.
[X. môn Ẩm đạm trong Thiền lâm tượng

khí tiên; Tăng quảng bản thảo cương mục
Q.25].
HẮC PHÁP
.....
Pháp đen. Đối lại với Bạch pháp(pháp
trắng).
Chỉ cho các pháp nhơ nhớp, hoặc các
pháp hữu lậu bất thiện, hoặc các pháp tà
HẮC PHÁP

H
2083
ác xấu xa của ngoại đạo.
Ngoài ra, Hắc cũng có nghĩa là khổ.
[X. kinh Đại phương đẳng đại tập Q.55;
luận Cứu cánh nhất thừa thực tính Q.1; luận
Nhiếp đại thừa Q.11, Q.13 (bản dịch đời
Lương)]. (xt. Bạch Pháp).
HẮC PHẨM
.....
Phẩm đen. Tức là pháp bất thiện.
Hắc là nhiễm ô; phẩm là loại, pháp bất
thiện có tính nhiễm ô, nên gọi là Hắc phẩm.
Ngoài ra, cứ theo luận Đại tì bà sa quyển
114, thì Hắc phẩm ngoài nghĩa nhiễm ô còn
có nghĩa là pháp bất khả ý.
[X. luận Câu xá Q.16; Câu xá luận quang
kí Q.16].
HẮC SA ĐỊA NGỤC
...........
Địa ngục cát đen. Nghĩa là địa ngục này
có gió nóng thổi cát đen đến đốt cháy người
chịu tội, là một trong 16 ngục nhỏ thuộc
địa ngục Đẳng hoạt,
Cứ theo phẩm Địa ngục trong kinh
Trường a hàm quyển 19 và luận Câu xá
quyển 11, thì các chúng sinh ở đời trước do
đã tạo nhiều nghiệp ác, nên sau khi chết
phải rơi vào địa ngục Đẳng hoạt (Phạm:
Saôjìva, cũng gọi Tưởng địa ngục), là một
trong 8 địa ngục Đại nhiệt, nằm ở khoảng
giữa 2 quả núi Đại kim cương, phía ngoài
núi Tu di. Địa ngục Đẳng hoạt bao gồm 16
địa ngục nhỏ, đứng đầu là địa ngục Hắc sa
rộng 500 do tuần.
[X. luận Đại tì bà sa Q.172; luận Thuận
chính lí Q.31].

HẮC SẮC
Phạm: Kfwịa.
Mầu đen. Một trong 5 mầu chính (xanh,
vàng, đỏ, trắng, đen).
Mật giáo đem 5 mầu phối hợp với 5 đức
Phật, 5 trí, 5 căn, 5 lực, 5 chữ, 5 đại, 5 phương
và 5 chuyển. Mầu đen tức là chữ (ha),
là mầu của Phong đại. Mầu đen có hàm
nghĩa tiêu trừ các mầu, giấu kín các vật, cho
nên được coi là mầu tương ứng với pháp
Điều phục.
Ngoài ra, theo Đại nhật kinh sớ, thì mầu
đen là mầu của đức Thiên cổ lôi âm Như
lai; hơn nữa, là nghĩa Đại niết bàn, tức là trí
tuệ tột bậc của Như lai, vì thế cũng được gọi
là Tuệ sắc.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.6, Q.12]. (xt. Ngũ
Sắc).
HẮC SƠN
.....
I. Hắc Sơn.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Núi đen tối.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11, ở phía
bắc của châu Nam thiệm bộ có ba lớp Hắc
sơn, nơi ấy tối tăm, là chỗ ở của ác quỉ. Thiền
tông mượn từ ngữ này để ví dụ cho sự chấp
trước và tình thức phân biệt, như sa vào
hang tối của Hắc sơn không còn cách nào
thoát ra được.
Tắc 41 trong Bích nham lục (Đại 48,
179 trung), nói: “Núi bạc vách sắt, nghĩ bàn
thì quỉ trước mặt, suy tìm thì ngồi trong
Hắc sơn”.
II. Hắc Sơn.
Chỉ cho ngọn Hắc lãnh ở miền Đông
nước A phú hãn.
(xt. Hắc Lãnh).

HẮC SƠN PHẬT THÁP QUẦN
Quần thể tháp Phật và hang động ở cực
tây thung lũng Jalalabad thuộc nước A phú
hãn (Afghanistan), được sáng lập vào khoảng
thế kỷ thứ I Tây lịch. Quần thể này gồm có
khoảng 30 tháp Phật và 14 hang đá. Ở đây
HẮC SƠN PHẬT THÁP QUẦN

H
2084
người ta đã đào được loại tiền tệ trước thời
Khưu tựu khước (Kujura Kadphises I) thuộc
vương triều Quí sương.
Hiện nay, đa số tháp đã đổ nát, chỉ còn
vài ngôi vẫn giữ được hình dạng ban đầu.
Những ngôi tháp có đường kính 15m, cấu
trúc tráng lệ, chung quanh thân tháp thiết
trí khám hình vòng cung để thờ Phật. Ngôi
tháp thứ 10 cũng gọi là Tỳ mã lan đệ nhị
tháp, chu vi 39m, trong ruột tháp người ta
đào được một chiếc bình đựng xá lợi bằng
vàng, chung quanh có khắc 8 pho tượng hình
nổi, nét chạm trổ rất tinh vi, đẹp đẽ, một
trong 8 pho tượng ấy là tượng đức Phật, phía
trên và phía dưới bình có nạm hồng ngọc.
Có thuyết cho rằng chiếc bình đựng xá lợi
này đã được chế tạo tại nước Kiện đà la vào
khoảng thế kỷ I.
HẮC TẤT DŨNG
Tiếng dùng trong thiền lâm.
I. Hắc tất dũng: Thùng sơn đen. Cũng
gọi Tất dũng: Thùng sơn.
Thiền tông dùng từ ngữ này để ví dụ vô
minh của chúng sinh đã kết tập từ vô thủy
kiếp, nó dày đặc bền chắc như keo sơn, che
lấp tính Phật sẵn có, cũng như cái thùng
sơn mầu đen chứa đầy sơn, đen kịt không
còn rõ một vật gì.
Tắc một trong Bích nham lục (Đại 48,
140 trung), nói: “Tốt nhất hãy dẹp bỏ ngôn
ngữ, văn tự (sắn, bìm), điều đó chẳng trở
ngại gì việc phá tan bóng tối vô minh (phá
thùng sơn) cho y”.
Ngoài ra còn có các từ như: Tất dũng, Tất
dũng bối, được dùng để mắng những người

ngu độn không hiểu chân lý của Phật pháp.
II. Hắc tất dũng: Đen kịt, không thấy
một vật gì.
Thiền tông dùng từ này để ví dụ cảnh
giới tuyệt đối, vượt ra ngoài tất cả sự đối đãi,
sai biệt.
Như tịnh hòa thượng ngữ lục quyển hạ
(Vạn tục 124, 487 hạ), nói: “Xếp đống xương
trên đất bằng, khoét hang ở giữa hư không,
vượt qua hai lớp cửa ải, vào thẳng cảnh giới
tuyệt đối” (Hắc tất dũng).
Ngoài ra, Thiền gia còn dùng từ ngữ “Tất
dũng bất hội” (thùng sơn không hiểu), cũng
có hai nghĩa: Một là chỉ cho tâm vọng tưởng
phân biệt, không hiểu được sự lí; hai là chỉ
cho thế giới dứt bặt tư duy phân biệt.
Tắc 5 trong Bích nham lục (Đại 48, 144
hạ), ghi: “Cử: Tuyết phong dạy chúng rằng:
Nắm cả trái đất như nắm hạt gạo, ném ra
trước mặt, nếu không hiểu được thế giới tuyệt
đối (Tất dũng bất hội), thì hãy đánh trống
gọi mọi người đến xem!”.
HẮC THẰNG ĐỊA NGỤC
...........
Hắc thằng, Phạm:Kàla-sùtra;Pàli:
Kàơa-sùtra.
Cũng gọi Hắc nhĩ địa ngục, Hắc địa ngục.
Cứ theo Câu xá luận tụng sớ quyển 8,
trong địa ngục này, dây sắt được dùng để
đánh dấu trên thân thể của tội nhân rồi theo
đó mà cưa xẻ, vì thế gọi là địa ngục Hắc
thằng(địa ngục dây đen).
Lại theo kinh Trường a hàm quyển 19,
Đồ đựng Xá Lợi Phật trong tháp Tì Mã Lan
HẮC THẰNG ĐỊA NGỤC

H
2085
thì đây là ngục thứ 2 trong 8 địa ngục Nóng
(Đại nhiệt)nằm ở dưới địa ngục Đẳng hoạt
và trên địa ngục Chúng hợp. Bao quanh ngục
này có 16 ngục nhỏ, mỗi ngục rộng 500 do
tuần. Ngục tốt bắt tội nhân nằm trên sắt nóng,
dùng dây sắt nóng, vạch ngang dọc trên thân
thể, rồi cứ theo vết dây hoặc dùng búa chặt,
hoặc lấy cưa xẻ, hoặc dùng dao mổ, máu
thịt vung vãi, thân thể bị cắt trăm đoạn.
Hai bên ngục còn có núi sắt lớn, trên
mỗi núi có dựng cột sắt, ở đầu cột giăng dây
sắt, ngục tốt lùa tội nhân lên trên dây sắt,
rồi đuổi cho rơi vào vạc dầu sôi, khổ đau
chẳng kể xiết.
Đây là nơi chịu tội của những người gây
nghiệp giết hại, trộm cướp, v.v...…
[X. kinh Khởi thế Q.3; luận Đại trí độ
Q.16].
HẮC THỊ PHẠM CHÍ
Hắc thị, Phạm:Kàla.
Cũng gọi Sư tử vương ca la bật sô.
Người Bà la môn ở núi Hương sơn được
nói đến trong kinh Hắc thị phạm chí. Lúc
đầu, người này tu Tứ thiền, đầy đủ 5 thần
thông, có thể bay trong hư không và giảng
nói nghĩa kinh.
Một hôm, vua Diêm la đến nghe pháp,
báo trước 7 ngày nữa Phạm chí ấy sẽ mệnh
chung và đọa vào địa ngục. Phạm chí lo buồn
khổ não, sau đó, theo lời khuyên bảo của
các thiện thần núi Hương sơn, ông đến chỗ
Phật xin xuất gia, liền dứt hết các phiền não
và tuổi thọ tăng thêm.
[X. Hữu bộ tì nại da dược sự Q.17; Phiên
Phạm ngữ Q.2].

HẮC THIÊN
I. Hắc Thiên.
Phạm: Kfwịa.
Cũng gọi Cát lật sắt noa.
Hóa thân thứ 8 của Tì thấp nô, một trong
những vị thần lớn của Ấn độ giáo.
Cứ theo thiên anh hùng ca
Mahàbhàratacủa Ấn độ, thì Hắc thiên là
một vị anh hùng đa mưu túc kế. Còn kinh
Bhagavadgìtàthì gọi vị thần này là “Tinh
thần tối cao của vũ trụ”.
(xt. Cát Lật Sắt Noa).
II. Hắc thiên.
Phạm:Kàla#.
Hóa thân của trời Đại tự tại. Có thuyết
cho thần này là hóa thân của Rô nại la
(Phạm:Rudra), hoặc là Đại hắc thiên. Còn
Đại nhật kinh sớ quyển 2 thì cho rằng âm
Phạm của Hắc thiên là Rô nại la, là quyến
thuộc của Tự tại thiên, tức cho Hắc thiên
chính là Rô nại la. Nhưng theo kinh Quảng
lí thú quyển 3, thì Hắc thiên, Rô nại la và
Đại hắc thiên là ba vị khác nhau.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.10].
HẮC THIÊN SINH NHẬT TIẾT
Lễ đản sinh của Hắc thiên được cử hành
vào ngày 8 tháng 8 hàng năm, là lễ hội trọng
yếu của phái Tì thấp noa thuộc Ấn độ giáo.
Vào ngày lễ này, giáo đồ đều tuyệt thực,
xuống sông tắm gội, thoa dầu lên mình rồi
lễ bái Hắc thiên, đọc tập thơ: Ma ha bà la
đa (Phạm:Mahàbhàrata) vàbố thí các
Bà la môn.
HẮC THỦY THÀNH
Tiếng Mông cổ: Khara-khoto.
Dịch âm: Ca lạp hà đa, Cáp lạp hà đa.
Đô thành mầu đen. Thành này ở khu
vực Qua bích (Gobi), phía bắc tỉnh Hà tây,

mạn đông hạ lưu sông Hắc thủy, Trung
quốc, vốn là đất của Tây hạ, sau bị Thành
cát tư hãn diệt. Đất này nằm trên trục lộ
giao thông quan trọng suốt đến phía đông
bắc của dãy núi Côn lôn, dân chúng ở đây
HẮC THỦY THÀNH

H
2086
chuyên sống bằng nghề nông.
Vào cuối thế kỉ XIX, học giả người Nga
là Grigorü Nikokaevich Potanin (1835-
1920) hướng dẫn một số nhà thám hiểm
nổi tiếng thuộc các nước Trung quốc, Anh,
Hoa kì, v.v...… đến khai quật vùng đất này
và đã phát hiện thành Hắc thủy. Vách
thành xây bằng gạch, 4 bên đều có cửa
thành. Trong và ngoài thành còn có các di
tích như: Chùa viện, tháp Phật, đền thờ và
phần mộ của Hồi giáo. Ngoài ra người ta
cũng tìm được nhiều di vật khác và các sách
vở xưa. Những sách vở phần lớn là tiếng
Hán, tiếng Tây hạ, kế đến là tiếng Tây tạng;
cũng có số ít tư liệu bằng chữ Hồi hột, Đột
quyết, Ba tư, v.v...…, trong đó có bộ “Phồn
Hán Hợp Thời Chưởng Trung Châu” (Tự
điển Hạ - Hán đối chiếu) do Cốt lặc mậu
tài soạn.
Về phần tranh, tượng thì có tượng Phật
đắp bằng đất, chạm nổi, tranh Phật dệt bằng
sợi gai, vẽ trên lụa, trên giấy, trên vách...… rõ
ràng theo
họa phong
Trung quốc
và Tây tạng.
Tóm lại
những di
tích ở thành
Hắc thủy là
tư liệu quí
báu cho việc
nghiên cứu
về nước Tây
hạ cổ đại.

HẮC Y NHỊ KIÊT
Hai nhà tài trí mặc áo đen.
Chỉ cho hai ngài Huyền sướng và Pháp
hiến ở đời Tề, Nam triều.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 36, vào
niên hiệu Vĩnh minh năm đầu (483), ngài
Huyền sướng và ngài Pháp hiến ở chùa
Trường can được Tề vũ đế sắc làm tăng chủ,
giao trách nhiệm trông nom việc tăng ở
Giang nam và Giang bắc. Vì hai ngài mặc
áo mầu đen, nên người đương thời gọi là
Hắc y nhị kiệt.
Nhưng, theo Lương cao tăng truyện
quyển 8, thì “Hắc y nhị kiệt” là gọi ngài Tăng
tuệ và ngài Huyền sướng, chứ không phải
ngài Pháp hiến.
HẮC Y TỂ TƯỚNG
Tể tướng áo đen, biệt hiệu của sư Tuệ
lâm ở thời Lưu Tống thuộc Nam triều.
Sư Tuệ lâm thời ấy, được Văn đế nhà
Tống tin yêu, cho tham dự việc triều chính,
vì sư mặc áo đen nên người đời gọi mỉa là
Hắc y tể tướng.
[X. phụ truyện của ngài Đạo nhuận trong
Lương cao tăng truyện Q.7; Long hưng Phật
giáo biên niên thông luận Q.5].
HẰNG CẢNH (634-712)
Vị tăng sống vào đời Đường, người
Đương dương, họ Văn.
Năm Trinh quán 22 (648) sư xuất gia,
theo ngài Văn cương học Luật. Về sau, sư
theo ngài Trí khải thuộc tông Thiên thai tu
tập pháp môn Chỉ quán và sáng lập chùa
Long hưng.
Thời vua Đường Trung tông (684-709),
sư 3 lần được triệu thỉnh vào triều làm
Giới sư. Năm Cảnh long thứ 3 (709), sư xin
về núi, vua thiết trai tiễn đưa ở đạo tràng

Quán môn tại cung Lâm quang, có sự tham
dự của các vị Lí kiệu, Đạo tuấn, Huyền
trang, v.v...…
Niên hiệu Tiên thiên năm đầu (712) sư
tịch, thọ 79 tuổi.
Tác phẩm: Luận Thuận liễu nghĩa, luận
Nhiếp chính pháp, luận Phật tính...… Sư còn
Tháp Phật kiểu Tây Tạng ở thành Hắc Thủy
HẰNG CẢNH

H
2087
dịch chung với ngài Thực xoa nan đà bộ
kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển).
[X. Tống cao tăng truyện Q.5; Phật tổ
thống kỉ Q.10; Hoa nghiêm huyền đàm hội
huyền kí Q.38].
HẰNG HÀ
Phạm:Gaígà.
Cũng gọi Hằng ca hà, Hằng già hà, Căng
già hà.
Sông hằng là một trong 3 con sông lớn ở
Ấn độ.
Sông này bắt nguồn từ dãy núi Hi mã
lạp sơn, chảy theo hướng đông nam 800 km,
đến Đông Bengale nhập với sông Bố lạp mã
phổ đắc lạp rồi chảy vào Ấn độ dương. Hằng
hà dài khoảng 2700 km, hai bên bờ sông có
vô số đền đài, chùa miếu.
Ấn độ giáo coi sông Hằng là sông thiêng
liêng. Truyền thuyết cho rằng do người tiên
cầu đảo mà nước sông Hằng từ đầu ngón
chân của thần Tì thấp nô ở trên trời chảy
xuống. Phật giáo cũng xem sông này là sông
phúc, khi còn tại thế, đức Phật cũng thường
đến đây tuyên thuyết diệu pháp. Vùng
thượng lưu sông Hằng là trung tâm văn
minh Ấn độ ở thời đại A thát bà phệ đà và
thời kì thành lập Phạm thư; vùng trung
lưu là trung tâm văn minh của thời đại Áo
nghĩa thư; còn vùng hạ lưu là đồng bằng
rộng lớn của cả đông bộ Ấn độ. Đến thời
đức Phật, hai bờ sông Hằng trở thành khu
vực giáo hóa trọng yếu của Ngài và các vị
đệ tử. Vùng này dân cư đông đúc, kinh tế
phồn thịnh, giao thông tiện lợi, sản vật dồi
dào, cho nên người Ấn độ coi nơi này là

vùng đất Thánh.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 24
thì cát sông Hằng rất mịn, cùng chảy theo
dòng, tay vục lấy nước thì cát đầy trong
tay. Trong các kinh điển Phật giáo, cát sông
Hằng được dùng để ví dụ cho số lượng
không thể tính đếm được.
Người đời gọi sông này là sông Phúc,
hoặc sông Phúc đức tốt lành. Phổ thông
tin rằng tắm nước sông Hằng có thể tiêu
trừ tội lỗi.
Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25, 114
thượng), nói: “Mọi người đều cho rằng sông
Hằng là sông phúc lành, người tắm trong
đó thì các tội lỗi đều trừ sạch hết”.
Đại đường tây vực kí quyển 4 (Đại 51,
891 trung), nói: “Phong tục xứ ấy cho là sông
phúc lành, tội lỗi tuy nhiều, tắm gội liền
hết. Người chán đời đến đây trầm mình, sẽ
được sinh lên cõi trời. Thi hài thả xuống
sông, trôi theo dòng nước, linh hồn được
cứu, thoát khỏi đường ác”.
[X. kinh Thế kỉ trong Trường a hàm
Q.18; kinh Nhất thiết pháp cao vương; kinh
Kim quang minh tối thắng vương Q.3; luận
Đại tì bà sa Q.5; Tuệ lâm âm nghĩa Q.27].
HẰNG HÀ MÔN
Phạm:Gaígà dvàra.
Cũng gọi Căng già hà môn.
Chỗ cửa sông Hằng chảy vào đồng bằng,
tức là Hardwar hiện nay.
Xưa nay, người ta tin rằng Hằng hà môn
là nơi có công đức diệt tội sinh phúc thù
thắng hơn các chỗ khác của sông Hằng, cho
nên hằng năm số người đến đây tắm gội
Đền thờ của Ấn giáo trên bờ sông Hằng
HẰNG HÀ MÔN

H
2088
không thể nào đếm được.
Đại đường tây vực kí quyển 4 (Đại 51,
892 trung), nói: “Cách thành này không xa,
gần sông Căng già có đền thờ trời rất linh
dị. Trong đền có ao, xung quanh xếp đá làm
bờ dẫn nước từ sông Hằng vào. Người khắp
Ấn độ gọi đó là Căng già hà môn, là nơi
sinh phúc diệt tội, thường có hàng trăm
nghìn người từ các phương xa đến đây tắm
gội. Những ông vua hiếu thiện lập nhà tập
phúc ở đây cho mọi người ở, cung cấp thức
ăn, thuốc thang cho những người quan quả
cô độc”.
HẰNG HÀ SA
Phạm:Gaígà-nadì-vàluka.
Cũng gọi Hằng biên sa, Hằng thủy biên
lưu sa, Giang hà sa, Căng già sa, Hằng sa,
Hằng hà sa số.
Cát sông Hằng. Hạt cát rất mịn, số lượng
không thể đếm được.
Trong các kinh, khi nói đến con số nhiều
không thể tính toán được, thì thường dùng
từ “Hằng hà sa” để ví dụ. Như:
Phẩm Tựa của kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 1 (Đại 8, 217 trung), nói: “Chiếu khắp
các cõi nước của chư Phật ở phương Đông
nhiều như cát sông Hằng”.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 267 trung), nói: “Vô lượng Đại thánh,
số như Hằng sa”.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.24; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.7].
HẰNG THẨM TƯ LƯƠNG
Thẩm tra tất cả sự lý, suy xét, tính lường,
không lúc nào gián đoạn. Đây là tính chất

của thức Mạt na, thức thứ 7 trong 8 thức do
tông Pháp tướng thành lập. Trong 8 thức,
chỉ có thức thứ 7 là có tác dụng này.
(xt. Mạt Na Thức).
HẰNG THUẬN CHÚNG SINH
Thuận theo chúng sinh.
Nguyện thứ 9 trong 10 nguyện rộng lớn
của bồ tát Phổ hiền.
Bồ tát Phổ hiền nguyện thuận theo chúng
sinh trong mười phương quốc độ, cúng
dường họ như phụng sự chư Phật, kính thờ
sư trưởng và cha mẹ, hết thảy đều bình đẳng.
Đối với người bệnh là thầy thuốc giỏi, với
người lạc đường là đạo sư chân chính, với
người trong đêm tối mang ánh sáng đến, với
người nghèo cùng khiến được kho báu. Dùng
lòng đại bi tùy thuận chúng sinh, cho nên,
có thể thành tựu công đức cúng dường Như
lai, niệm niệm tương tục, mãi mãi không
cùng tận.
[X. phẩm Phổ hiền hạnh nguyện trong
kinh Hoa nghiêm Q.40]
HẰNG THUYẾT HOA NGHIÊM
Gọi đủ: Pháp nhĩ hằng thuyết chi Hoa
nghiêm.
Đối lại: Kết tập lưu truyền chi Hoa
nghiêm.
Pháp môn Viên giáo Hoa nghiêm do đức
Như lai diễn nói là pháp thường hằng, không
bao giờ gián đoạn.
Phẩm Phật bất tư nghị pháp trong kinh
Hoa nghiêm quyển 47 (bản 60 quyển) nói
rằng, tất cả chư Phật đều có thể từ một thân
hóa hiện ra vô số đầu, trong mỗi đầu hóa
hiện ra vô số lưỡi, từ mỗi lưỡi hóa hiện ra
vô số âm thanh sai biệt, khiến chúng sinh
trong khắp pháp giới đều nghe. Trong mỗi
âm thanh diễn nói vô lượng tạng kinh, trong

mỗi tạng kinh tuyên thuyết vô lượng pháp,
trong mỗi pháp có vô lượng vô biên văn tự,
cú nghĩa, nhiều bằng số bụi nhỏ bất khả
thuyết. Diễn nói như thế, đến hết các kiếp
nhiều như số bụi nhỏ trong các cõi Phật bất
HẰNG THUYẾT HOA NGHIÊM

H
2089
khả thuyết, các kiếp ấy hết rồi, lại tiếp tục
giảng nói số kiếp khác, lần lượt như thế,
cho đến cùng tận hết thảy thế giới nhiều
như bụi nhỏ, cùng tận số tâm niệm của tất
cả chúng sinh, mà hóa thân của Như lai
thuyết pháp không bao giờ cùng tận.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.15; Hoa nghiêm kinh sớ diễn nghĩa sao
Q.5 (Trừng quán)].
HẰNG TRỤ NGŨ NIÊM
Năm giáo điều mà chi phái Giáo giới
thuộc phái Ca đương của Phật giáo Tây tạng
hằng ghi nhớ. Đó là:
1. Sư trưởng là chỗ qui y.
2. Tự thân là Bản tôn.
3. Ngôn ngữ là thần chú.
4. Chúng sinh là cha mẹ.
5. Tâm tính vốn không.
HÂN YẾM
... ..
Tên tâm sở. Hân nghĩa là ham thích, chỉ
cho tác dụng tinh thần hâm mộ công đức.
Yếm nghĩa là chán ghét, chỉ cho tác dụng
tinh thần nhàm chán đau khổ.
Theo luận Nhập a tì đạt ma thì Hân là
ham thích Niết bàn, Yếm là chán ghét sinh
tử và, cũng như luận Thuận chính lí, cho
“Hân yếm” là Thiện tâm sở. Còn luận Câu
xá thì cho rằng Thiện tâm sở thuộc về Đại
thiện địa pháp, tự tính của nó trùm khắp
tất cả tâm thiện rồi, cho nên không cần lập
riêng 2 tâm sở Hân và Yếm nữa. Vì hành
tướng của Hân (ham thích) và Yếm (chán
ghét) mâu thuẫn nhau, không cùng khởi lên
trong một tâm, cũng không thường hằng,

vả lại, không tương ứng cùng khắp với tâm
thiện, cho nên không lập riêng Hân yếm.
Theo luận Thành duy thức quyển 6, thì
Hân và Dục đều có một phần Vô sân, Yếm
và Tuệ đều có một phần Vô tham, vì cùng
chung một thể tính, nên trong tâm sở thiện
không cần lập riêng (Hân, Yếm).
[X. luận Đại tì bà sa Q.28, Q.143, Q.196;
luận Thuận chính lí Q.11; Câu xá luận
quang kí Q.4].
HẬN
Phạm: Upanàha.
Tên tâm sở. Hận là đối với việc oán giận
không bao giờ quên, là một trong 75 pháp
của Câu xá, một trong 100 pháp của Duy
thức.
Tông Câu xá đặc biệt cho nó là một trong
những tâm sở (Tiểu phiền não địa pháp) sinh
khởi từ tâm ô uế (Tâm bất thiện và tâm hữu
phú vô kí); còn tông Duy thức thì cho Hận
là một trong những Tùy phiền não.
Cứ theo luận Thuận chính lí quyển 54,
thì Hận tuy không mãnh liệt bằng phẫn nộ,
nhưng sức tàn dư của nó rất khó trừ diệt.
[X. luận Nhập a tì đạt ma Q.thượng; luận
Thành duy thức Q.6; Bách pháp vấn đáp
sao Q.1].
HẬU BÁI
Đối lại với Thủy đoạn bái, Trung bái.
Bài kệ được tán tụng trước khi kết thúc
Pháp hội, âm điệu trầm bổng du dương.
Chư kinh yếu tập quyển 4 (Đại 45,32
hạ), ghi:
“Sống giữa đời như hư không,
Giống hoa sen không dính nước,
Tâm thanh tịnh vượt xa hơn,
Cúi đầu lễ đấng Vô thượng”.
Bốn câu kệ này cũng được viết ở mỗi

ngôi tháp trong 84.000 tháp do vua A dục
xây dựng.
Nghi thức tán tụng Hậu bái rất thịnh
hành ở đời Đường, như sau khi tu pháp sám
Pháp hoa đều có tụng tán Hậu bái.
[X. Ngư sơn thanh minh tập].
HẬU BÁI

H
2090
HẬU BÁO
Cũng gọi Hậu nghiệp, Thuận hậu thứ
thụ nghiệp.
Quả báo sẽ phải nhận lãnh trong đời vị
lai tùy theo nghiệp nhân thiện ác đã tạo ở
đời hiện tại, là một trong 3 báo.
Luận Thành thực (Đại 32, 297 trung),
nói: “Đời này tạo nghiệp, qua đời kế tiếp
nhận lãnh, gọi là Hậu báo. Vì qua đời kế
tiếp nên gọi là Hậu (sau)”.
[X. Từ bi thủy sám pháp Q.trung; Đại
minh tam tạng pháp số Q.11]. (xt. Tam Báo).
HẬU CHU THẾ TÔNG (921-959)
Vua Thế tông nhà Hậu Chu, con nuôi
Chu thái tổ, họ Sài, tên Vinh.
Vua có học qua sử sách, có tài cai trị.
Sau khi lên ngôi, vua ra sức chăm lo việc
nước, đánh chiếm đất Tần lũng, dẹp yên
vùng Hoài tây, uy thế lừng lẫy 4 phương.
Vua sửa lại lễ nhạc, qui định chế độ để làm
khuôn phép cho đời sau.
Thế tông vốn không ưa Phật giáo, cho
rằng tăng ni và chùa viện Phật giáo là gánh
nặng đối với nền tài chính của quốc gia,
nên vào năm Hiển đức thứ 2 (955), ông
xuống lệnh phế bỏ đạo Phật, cấm người xuất
gia, phá hủy 3.336 chùa viện, tất cả pháp
khí, bằng đồng như chuông, khánh v.v...… đều
bị đem đúc thành tiền, lịch sử gọi biến cố
này là “Nhất tông chi ách” hay “Nhất tông
pháp nạn”.
Tương truyền, khi vua ban lệnh phá hủy
các tượng Phật, ở Trấn châu có tượng bồ tát
Quan thế âm bằng đồng rất linh nghiệm,
tuy đã có lệnh nhưng không ai dám phá,

nhà vua đích thân đến chùa lấy búa bổ vào
ngực của pho tượng Bồ tát, mọi người đứng
xem đều run sợ. Đến năm Hiển đức thứ 6
(959), trên đường đi chinh phạt phương Bắc,
trên ngực nhà vua bỗng sinh ra một cái nhọt
rồi chết, lúc đó vua mới 39 tuổi, ở ngôi được
sáu năm.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.42; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.25].
HẬU CÚNG DƯỜNG
Đối lại với tiền cúng dường.
Trong Mật giáo, khi tu pháp, tụng niệm
xong rồi, thì dâng 6 món đồ cúng để cúng
dường Bản tôn, gọi là Hậu cúng dường(cúng
dường sau). Thông thường, Tiền cúng dường
(cúng dường trước) là cúng dường tôn vị tu
đắc, còn Hậu cúng dường là cúng dường tôn
vị tính đức. Khi cúng dường, thì bày các món
đồ cúng trên bàn bên trái của hành giả.
Đây là theo phép đãi khách của người
Ấn độ. Tập tục của họ mỗi khi mời khách
dự tiệc, khi khách cáo từ, thì chủ phải mời
khách ở lại để khoản đãi một lần nữa. Đó
chính là ý nghĩa của Hậu cúng dường trong
Mật giáo.
[X. kinh Chuẩn đề đà la ni; Quán tự tại
bồ tát như ý luân niệm tụng nghi quĩ; Cam
lộ quân đồ lợi bồ tát cúng dường niệm tụng
thành tựu nghi quĩ].
HẬU DẠ
Cuối đêm.
Ấn độ chia khoảng thời gian ban đêm
làm ba thời: Sơ dạ, trung dạ, hậu dạ. Hậu dạ
tương đương với giờ dần (3 đến 5 giờ sáng).
Di lặc bồ tát sở vấn kinh luận quyển 3
(Đại 26, 247 trung), chép: “Sơ dạ, hậu dạ
tinh cần tu hành” (đầu đêm, cuối đêm siêng
năng tu hành).

HẬU DẠ KÊ
Bài kệ đọc tụng vào cuối đêm.
Khi thức dậy, hoặc lúc tụng kinh, tu pháp
HẬU DẠ KÊ

H
2091
vào cuối đêm, hành giả Mật giáo thường tụng
bài kệ sau đây (Đại 18, 337 thượng):
“Thưa đại chúng nên nhớ
Đây là kệ thanh tịnh;
Các pháp như bóng dáng,
Trong suốt không vết nhơ;
Nắm bắt không thể được,
Đều do nhân duyên sinh”.
HẬU ĐẮC TRÍ
Phạm: Pfwỉha-labdha-jĩàna.
Cũng gọi Vô phân biệt trí, Hậu đắc vô
phân biệt trí.
Đối lại: Căn bản trí, Căn bản vô phân
biệt trí.
Trí tuệ có được sau trí Căn bản vô phân
biệt.
Vì trí này là do trí căn bản dẫn dắt, có
thể thấu suốt cảnh y tha như huyễn, cho
nên gọi là Như lượng trí, Quyền trí, Tục trí.
Lại trí căn bản không phải là năng phân
biệt, sở phân biệt, còn trí này thì là sở phân
biệt, năng phân biệt. Trong 10 Ba la mật,
Hậu đắc trí được phối với Phương tiện,
Nguyện, Lực và Trí.
Cứ theo Nhiếp đại thừa luận thích quyển
8 của ngài Vô tính, thì trí này có thể chia
làm 5 loại:
1. Thông đạt tư trạch(suy xét, chọn lựa,
thông suốt): Hậu đắc trí suy xét, quyết định
chọn pháp hiện quán chân thực, mà được
thông suốt, tức là ở trong tâm tự xét việc ấy
đúng như vậy.
2. Tùy niệm tư trạch(theo ý nghĩ mà suy
xét lựa chọn): Tùy theo niệm thông suốt đó
mà nghĩ rằng “Mình đã từng thông suốt

việc ấy”.
3. An lập tư trạch: Đem chỗ mình đã
thông suốt trình bày cho người khác biết.
4. Hòa hợp tư trạch: Dùng tướng chung
quán xét duyên theo tất cả pháp mà tiến
đến chuyển y, hoặc chuyển y rồi, lại khởi
lên pháp quán này.
5. Như ý tư trạch: Trí hiện tiền tùy theo
điều suy nghĩ sẽ được như ý, như nghĩ đất là
vàng thì trở thành vàng, v.v...…
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.8 (bản
dịch đời Đường); Phật địa kinh luận Q.3;
luận Thành duy thức Q.10].
HẬU ĐƯỜNG
I. Hậu Đường.
Gọi đủ: Hậu tăng đường.
Đối lại: Tiền đường.
Chỉ cho Tăng đường trong đại tùng lâm
ở thời Nam Tống. Hiện nay chỉ cho dãy nhà
ở phía sau Tăng đường.
II. Hậu Đường.
Gọi đủ: Hậu đường thủ tọa.
III. Hậu Đường.
Chức vụ thay Tây đường chỉ đạo đại
chúng trong thời gian kết hạ an cư.
HẬU ĐƯỜNG THỦ TỌA
Đối lại với Tiền đường thủ tọa.
Gọi tắt: Hậu đường.
Chức vụ của vị quản chúng ở Hậu đường.
Điều Hậu đường thủ tọa trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48,
1131 thượng), nói: “Vị Hậu đường thủ tọa
ở Hậu bản, giữ giới nghiêm túc, uy nghi
đoan trang; làm khuôn phép cho đại chúng.
Bởi vì chúng đông nên chia Tiền, Hậu để
ra vào trông coi 2 thời cơm cháo và giờ tọa
thiền của đại chúng”.
[X. môn Chức vị trong Thiền lâm tượng

khí tiên].
HẬU GIÁ
Cái giá để chậu rửa mặt đặt ở phía sau
Tăng đường là nơi chúng tăng rửa mặt.
Chương Tẩy diện trong Chính pháp
HẬU GIÁ

H
2092
nhãn tạng quyển 56 (Đại 82, 206 hạ), nói:
“Chỗ rửa mặt của chúng tăng ở Hậu giá, ở
phía tây Chiếu đường”.
Phần nhiều Hậu giá được thiết trí gần
chỗ nhà xí, cho nên thường gọi lẫn lộn nhà
xí với Hậu giá.
Điều Tu tập trị điệp trong Huyễn trụ
am thanh qui (Vạn tục 111, 495 hạ), nói:
“Hậu giá là nơi chứa phẩn uế”.
Môn Điện đường Thiền lâm tượng khí
tiên nói: “Chỗ nhà xí cũng có hậu giá”.
[X. điều Nhật dụng quĩ phạm, chương
Đại chúng trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.hạ; Oánh sơn hòa thượng thanh
qui].
HẬU HÁN KỈ
Gồm 30 quyển do Viên hoành soạn vào
đời Tấn.
Sách này được phỏng theo thể lệ viết Hán
kỉ của Tuân duyệt mà soạn thành. Tư liệu
tham khảo gồm có các sách: Thế tổ bản kỉ
của Ban cố, Công thần liệt truyệt thời Quang
vũ, Hán kỉ của Thôi thực và Đông quan Hán
kỉ của Mã nhật đê.
Sách này được soạn khoảng 200 năm sau
vua Minh đế nhà Hậu Hán, trong đó có ghi
chép chuyện “Cảm mộng cầu pháp” của vua
Minh đế. Trong các sách ghi chép câu chuyện
này, thì Hậu Hán Kỉ là tư liệu xưa nhất và
đáng tin cậy hơn cả.
HẬU HỮU
Phạm: Punar-bhava.
Thân sau. Tức là quả báo của chúng sinh
hữu tình phải lãnh nhận ở đời vị lai.
Luận Câu xá quyển 26 (Đại 29, 136 hạ),

nói: “Đời ta đã hết, phạm hạnh đã lập, việc
làm đã xong, không chịu hậu hữu”.
Ý nói: Bậc A la hán đã được Tận trí, Vô
sinh trí, thân và tâm đều đã diệt, nên không
còn chịu quả báo ở vị lai nữa.
Ngoài ra, thân sinh tử cuối cùng cũng
được gọi là Hậu hữu, như thân của thái tử
Tất đạt đa.
[X. Bố tra bà lâu trong Trường a hàm
Q.17; luận Đại tì bà sa Q.29, Q.102, Q.192;
luận Du già sư địa Q.66].
HẬU KHUYẾN THỈNH
Khuyên mời sau.
Bài kệ tụng tán được đọc trước khi kết
thúc nghi thức lễ cầu mưa hoặc cầu cho sản
phụ được an lành. Nghi thức này vốn của
Ấn độ, sau được Mật giáo sử dụng. Bài kệ
như sau.
“Có những Bà la môn thanh tịnh
Trừ được hết tất cả nghiệp ác;
Chúng con nguyện một lòng qui y,
Xin che chở con và quyến thuộc”.
HẬU LINH
Chuông sau. Tức là rung chuông để đưa
rước Bản tôn trở về nguyện vị sau khi hoàn
tất pháp tu trong Mật giáo.
Phong tục Ấn độ, sau bữa tiệc, tân
khách bái biệt, chủ nhà phải trỗi nhạc vui
vẻ tiễn đưa. Nghi thức này sau được Mật
giáo dùng theo.
HẬU NHẤT NHẤT THỪA
Cũng gọi nhất thừa giáo.
Chỉ cho Viên giáo, là giáo sau cùng trong
năm giáo (Tiểu, Thủy, Chung, Đốn, Viên)
của tông Hoa nghiêm.
Về nhất thừa có 3 thuyết:
1. Nhất tướng vô tận môn: Chỉ thuyết
minh về “Vô tận duyên khởi; sự sự vô ngại”.

2. Thành Phật bất thành Phật môn:
Thuyết minh “Một tính đều thành”.
3. Đoạn hoặc bất đoạn hoặc môn:
HẬU NHẤT NHẤT THỪA

H
2093
Thuyết minh “Vốn đã thành Phật không
dứt hoặc”.
Trong 3 thuyết trên đây thì Nhất tướng
vô tận môn là Viên giáo, tức là Hậu nhất
nhất thừa.
[X. Hoa nghiêm thám huyền kí Q.1; Ngũ
giáo chương thông lộ kí Q.3].
HẬU NHẬT PHẦN
Phần cuối của ngày.
Ngày được chia đều làm 3 phần: Sơ nhật
phần, Trung nhật phần, Hậu nhật phần.
Hậu nhật phần là khoảng thời gian từ 14
giờ đến 18 giờ trong ngày.
[X. điều Nhật tư trong Huyễn am thanh
qui].
HẬU NIÊM
Niệm sau.
Niệm là khoảng thời gian cực ngắn, như
trong chớp mắt. Cái chớp mắt trước gọi là
Tiền niệm, cái chớp mắt sau gọi là Hậu
niệm.
Vãng sinh lễ tán kệ (Đại 47, 439 hạ),
nói: “Niệm trước mệnh chung, niệm sau vãng
sinh”.
HẬU PHIÊN ĐỀ HỒ VỊ
Cũng gọi Hậu giáo ngũ vị.
Vị sau cùng trong 5 vị (nhũ, lạc, sinh tô,
thục tô, đề hồ) được biến chế từ sữa bò, chỉ
cho kinh Niết bàn.
Trong phán giáo 5 thời của tông Thiên
thai, thì kinh Pháp hoa và kinh Niết bàn là
thời thứ 5, được ví dụ với đề hồ trong 5 vị.
Mà kinh Pháp hoa được tuyên thuyết trước,
cho nên gọi là Tiền phiên đề hồ vị, còn kinh
Niết bàn được tuyên thuyết sau, cho nên

gọi là Hậu phiên đề hồ vị.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.10].
HẬU QUANG
Cũng gọi Quang bối, Quang diệm.
Hào quang ở sau lưng tranh hoặc tượng
Phật và Bồ tát.
Tùy theo thời đại, địa phương và các loại
tranh, tượng mà có nhiều thứ khác nhau,
nhưng tựu trung có thể chia làm hai loại là:
Đầu quang và Thân quang. Nếu hào quang
ở đầu tượng Phật thì gọi là Đầu quang hoặc
Viên quang; ở toàn thân tượng Phật thì gọi
là Thân quang. Nếu Đầu quang và Thân
quang có hai lớp vòng tròn thì gọi là Luân
hậu quang. Nếu đàng sau Luân hậu quang
lại thêm tia sáng lớn hình cái thuyền, thì gọi
là Thuyền hậu quang, Thuyền hình hậu
quang.
Ngoài ra, tượng các vị Minh vương trong
Mật giáo, có những ngọn lửa hừng hừng ở
sau lưng, biểu thị sự phẫn nộ, cũng gọi là
Hậu quang hay Quang bối.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; Quảng
hoằng minh tập Q.17; Phật tượng đồ vựng
Q.5]. (xt. Quang Bối).
HẬU SINH
Cũng gọi Lai thế, Lai sinh, Hậu thế.
Đối lại với Tiền sinh, Kim sinh.
Sự sống ở đời sau.
Theo thuyết nhân quả luân hồi trong
ba đời của Phật giáo, thì sự khổ vui ở đời
này là kết quả của nghiệp nhân đã tạo ra ở
đời trước, sự khổ vui của đời sau là do
nghiệp nhân thiện ác đã tạo tác trong đời
này. Bởi thế, người ta phải hết sức thận
trọng đối với những hành động của mình
trong đời này.
[X. phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp

hoa Q.3; chương Như lai chân thực nghĩa
công đức trong kinh Thắng man; Vãng sinh
lễ tán kệ].
HẬU SINH

H
2094
HẬU SINH BỒ ĐỀ
Đời sau được sinh về Tịnh độ cực lạc,
chứng quả Bồ đề.
(xt. Vãng Sinh).
HẬU SƠN NGOẠI
Đối lại với Tiền sơn ngoại.
Cũng gọi Tạp truyền phái.
Sơn ngoại là tiếng chê bai những người
đệ tử có kiến giải khác với, thậm chí phản
bội, lời dạy của thầy tổ. Hậu sơn ngoại
nguyên chỉ cho Tịnh giác Nhân nhạc và
Thần trí Tòng nghĩa là đệ tử và pháp tôn
của ngài Tứ minh Tri lễ thuộc tông Thiên
thai, mà lại phản đối giáo thuyết của ngài
Tứ minh và chủ trương quan điểm giống
như phái Tiền sơn ngoại (chỉ cho Ngô ân và
Nguyên thanh thuộc phái Sơn ngoại tông
Thiên thai).
Ngài Tứ minh soạn Quán kinh diệu
tông sao, đệ tử và pháp tôn của ngài là
Quảng trí và Tịnh giác có sự tranh luận về
quán tâm và quán Phật. Bấy giờ, ngài Tứ
minh lập nghĩa “Ước tâm quán Phật” để
hóa giải sự tranh luận ấy, nhưng sư Tịnh
giác không hài lòng, vẫn cố thủ quan điểm
của mình và chống lại thuyết của thầy mình.
Sợ gây thành mối họa cho đời sau, nên ngài
Tứ minh cực lực bác bỏ quan điểm của Tịnh
giác, do đó, Tịnh giác bèn viết 10 lá thư để
biện hộ.
Sau khi ngài Tứ minh nhập tịch, pháp
tôn của ngài là sư Hi tối nghe lời lẽ ngạo
mạn của Tịnh giác bèn ra sức biện bác, cuối
cùng Tịnh giác phải thán phục.
Về sau, pháp tôn của ngài Tứ minh là

sư Tòng nghĩa, đệ tử của sư Kế trung, cũng
chống lại thuyết của ngài Tứ minh. Cho
nên người đời phần nhiều lấy Tịnh giác
và Tòng nghĩa làm đại biểu cho phái Hậu
sơn ngoại. Nhưng, 2 vị này không có quan
hệ thầy trò như 2 vị thuộc phái Tiền sơn
ngoại là Ngô ân và Nguyên thanh, cho nên
không được thừa nhận mối quan hệ về
giáo quyền và truyền thừa. Ngoài ra, từ ngữ
Hậu sơn ngoại cũng được dùng để chỉ cho
những người không phải là chính thống
của Sơn gia.
[X. Chư sư tạp truyện trong Phật tổ thống
kỉ Q.21; Thích môn chính thống Q.5].
HẬU THẬP DI VÃNG SINH TRUYÊN
Gồm 3 quyển, do ngài Tam thiện Vi
khang người Nhật bản biên soạn, thu vào
Đại nhật bản Phật giáo toàn thư.
Nội dung sách này ghi chép sự tích của
74 người được vãng sinh, là sử liệu chủ yếu
cho việc nghiên cứu về Tịnh độ giáo của
Nhật bản từ thời đại Liêm thương trở về
trước.
[X. Tịnh độ chân tông giáo điển chí Q.3].
HẬU THẤT NHẬT NGỰ TU PHÁP
Pháp tu 7 ngày của tông Chân ngôn Nhật
bản, cầu nguyện cho Thiên hoàng.
Hàng năm, từ ngày mồng 8 đến ngày 14
tháng giêng, tông Chân ngôn cử hành lễ ở
viện Chân ngôn trong nội cung, để cầu cho
Thiên hoàng được mạnh khỏe, quốc dân
được an vui.
Từ thời Minh trị trở về sau, lễ cầu nguyện
này được cử hành ở viện Chân ngôn của
chùa Đông tự.
HẬU THẾ GIẢ
Cũng gọi Độn thế giả, Đạo tâm giả.
Chỉ cho người xả bỏ tất cả việc đời mà

chuyên tu niệm Phật, tụng kinh để chuẩn bị
tư lương cho đời sau, mong cầu được sinh
về Tịnh độ cực lạc.
HẬU THẾ GIẢ

H
2095
HẬU THIÊN ĐẠO
Hậu thân của ngài Thiện đạo.
Sau khi ngài Thiện đạo thị tịch, vì mến
mộ di phong của ngài, nên 2 vị Pháp chiếu
và Thiếu khang đã tận lực hoằng dương pháp
môn Tịnh độ của ngài. Bởi thế, 2 vị được
người đời khen ngợi là Hậu Thiện Đạo.
Tây phương lược truyện của ngài Từ vân
nói: “Sau có đại sư Pháp chiếu, tức là hậu
thân của ngài Thiện đạo”.
Thiếu Khang truyện trong Tống cao tăng
truyện (Đại 50, 867 hạ), nói: “Bấy giờ, ngài
được gọi là Hậu Thiện Đạo”.
HẬU TRẦN
Cũng gọi Hậu thuyết.
Đối lại với Tiền trần.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho danh từ sau của Tông (mệnh
đề) trong luận thức Nhân minh. Như trong
mệnh đề “Âm thanh là vô thường” thì vô
thường là Hậu trần, âm thanh là Tiền trần.
Hậu trần có 3 tên gọi:
1. Sai biệt (Phạm:Vizewa).
2. Pháp (Phạm: Dharma).
3. Năng biệt (Phạm:Vizewaịa).
Ba tên này được gọi chung là Thể chi
tam danh (3 tên của thể) hoặc Nghĩa chi
tam danh (3 tên của nghĩa).
[X. luận Nhân minh nhập chính lí
Q.thượng phần đầu; Nhân minh luận sớ
thụy nguyên kí Q.2]. (xt. Thể).
HÊ LA SƠN
Hê la, Phạm:Hila.
Thánh địa Phật giáo ở nước Ô trượng na
thuộc miền Bắc Ấn độ.

Tương truyền đây là nơi đức Thích tôn,
trong kiếp quá khứ, khi tu hạnh Bồ tát, đã
xả thân để được nghe 2 câu sau của bài kệ:
Các hành vô thường,
Là pháp sinh diệt,
Sinh diệt diệt rồi,
Tịch diệt là vui.
Núi này hiện nay ở gần thung lũng Bunir
tại Tây bắc Ấn độ.
[X. luận Đại trí độ Q.12; điều Ô trượng
na quốc trong Đại đường tây vực kí Q.3;
T.Watters: On yuan chwang, vol. I]. (xt.
Tuyết Sơn Đại Sĩ).
HÊ LA THÀNH
Hê la, Phạm: HiđđahoặcHila.
Cũng gọi Phật đầu cốt thành.
Thủ phủ của nước Na yết la hạt thuộc
Bắc Ấn độ, cáchJalàlàbàdcủa A phú hãn
hiện nay về phía tây khoảng 9 km. Có thuyết
cho rằng xương đầu, mắt, ca sa, tích trượng
của đức Phật được thờ tại đây.
[X. Cao tăng Pháp hiển truyện; điều
Na yết la hạt quốc trong Đại đường tây
vực kí Q.2; Giải thuyết tây vực kí; S. Beal:
Buddhist Records of The Western World,
vol. I].
HÊ RÔ CA MINH VƯƠNG
Hê rô ca, Phạm: Heruka.
Tạng:Dges-pa rjo-rje.
Trong Mật giáo, vị tôn này là hóa thân
của đức Phật A súc (Phạm: Akwobhyabuddha).
Hê rô ca minh vương còn có nhiều
tên gọi khác như: Hô kim cương (Phạm:
Hevajra), Giác đầu (Phạm:Buddhakapàla),
Tối thắng (Phạm:Sambara), Thất vô tận
(Phạm:Saptàkwara), Đại huyễn (Phạm:
Mahàmàyà), v.v...…
Hình tượng vị này phần nhiều là mầu

xanh, nhe răng, thè lưỡi, có ba mắt, mặc áo
da hổ hoặc da rắn, đầu đội mũ, trên mũ có
tượng Phật A súc, đầu nghiêng về phía trái,
HÊ RÔ CA MINH VƯƠNG

H
2096
thường che chở chúng sinh, không để ác ma
xâm hại.
Tín ngưỡng Hê rô ca bắt đầu vào khoảng
thế kỉ VIII Tây lịch, đến khoảng thế kỉ IX
thì ngài Trí quang (Phạm:Jĩànapàda) có
soạn “Hê rô ca thành tựu pháp” (Phạm:
Heruku-sàdhana) của Kim cương giới và
Thai tạng giới. Ở Tây tạng, vị tôn này cũng
rất được sùng bái, đã có nhiều đền thờ Hê
rô ca và trong Đại tạng kinh Tây tạng cũng
có chép Thành tựu
pháp Hê rô ca. Cứ đó
mà suy, ta có thể biết,
tín ngưỡng Hê rô ca đã
rất thịnh hành ở
khoảng thế kỉ VIII,
đồng thời, có thể đã có
quan hệ mật thiết với
tín ngưỡng Văn thù.
Thời gần đây, người ta
đã tìm thấy nhiều pho
tượng Hê rô ca ở Tây
tạng và ở các vùng
chung quanh.
[X. Nebesky-Wojkowitz; Oracles and
Demons of Tibet].
HỀ TRỌNG TẠO XA
Tên công án trong Thiền tông.
Hề trọng đóng xe.
Hề trọng là người đời Hoàng đế nước
Tàu, chế ra loại xe, mỗi bánh xe có 100 cái
nan hoa. Thiền sư Nguyệt am Thiện quả ở
núi Đại qui thuộc Đàm châu mới dùng sự
tích này làm công án để mở bày cho người
học.

Tắc 8 trong Vô môn quan (Đại 48, 294
thượng) ghi: “Hòa thượng Nguyệt am hỏi
một vị tăng: Hề trọng đóng xe, bánh xe có
100 nan hoa, mỗi đầu nan hoa đều lắp vào
cái trục xe. Nếu bỏ trục đi thì cái xe sẽ như
thế nào?”
Ví người tu hành nếu chỉ chú trọng ở
hình thức, mà không dụng công từ nơi
tâm, thì cũng giống như những cái nan
hoa xe không có trục xe, sẽ chẳng có tác
dụng gì.
[X. Tục truyền đăng lục Q.29; Ngũ đăng
hội nguyên Q.20].
HÊ
..
Phạm: Grantha.
Lệ thuộc, trói buộc. Tên khác của phiền
não.
Phiền não trong 3 cõi thường trói buộc
các pháp hữu lậu, do đó, các pháp phải lệ
thuộc vào 3 cõi nên gọi là Giới hệ hoặc
Tam giới hệ. Nói rõ hơn, như các pháp bị
ràng buộc trong cõi Dục, gọi là Dục giới
hệ; bị ràng buộc trong cõi Sắc, gọi là Sắc
giới hệ; bị ràng buộc trong cõi Vô sắc, gọi
là Vô sắc giới hệ.
Cứ theo luận Đại thừa a tì đạt ma tạp
tập quyển 7, thì Hệ có 4 loại(cũng gọi Tứ
kết, Tứ thân kết, Tứ phược): Tham dục thân
hệ; Sân khuể thân hệ, Giới cấm thủ thân
hệ và Thử thực chấp thủ thân hệ. Vì 4 loại
này hay làm cho tâm thần tán loạn, gây
chướng ngại định lực nên gọi là Hệ. Các
pháp hữu lậu trong 3 cõi đều bị 4 thứ
phiền não này trói buộc, nếu dứt trừ được
sự trói buộc ấy thì đạt được Trạch diệt
niết bàn.
Ngoài ra, nghiệp cũng có tác dụng của

Hệ. Chúng sinh do những nghiệp thiện
ác đã tạo mà phải chịu quả báo trong 3
cõi, cũng tức là bị trói buộc trong 3 cõi,
cho nên gọi là Nghiệp hệ. Còn nghiệp
thiện ác lệ thuộc trong 3 cõi thì gọi Hệ
nghiệp.
[X. luận Đại tì bà sa Q.52; Q.145; luận
Câu xá Q.1, Q.2; luận Du già sư địa Q.84;
luận Thành duy thức Q.5; Thành duy thức
luận thuật kí Q.5 phần đầu]. (xt. Giới Hệ).
Minh Vương Hê Rô Ca
HÊ

H
2097
HÊ CHÂU DỤ
Cũng gọi Y châu dụ, Y nội minh châu dụ.
Ví dụ hạt ngọc quí giấu trong chéo áo.
Một trong 7 ví dụ của kinh Pháp hoa.
Kinh Pháp hoa dùng ví dụ này để chỉ
cho chúng sinh đã có sẵn tính Phật, nhưng
vì ngu mê không biết nên cứ rong ruổi tìm
cầu bên ngoài, như người có hạt ngọc quí
giá trong chéo áo mà chẳng hay, cứ tha
phương cầu thực.
[X. phẩm Ngũ bách đệ tử thụ kí trong
kinh Pháp hoa Q.4; Pháp hoa văn cú Q.8
phần trên]. (xt. Y Châu Dụ, Pháp Hoa
Thất Dụ).
HÊ DUYÊN
.....
Tâm rong ruổi theo các cảnh thế gian.
Ngưng lại thì thấy ngay thực tướng.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên (Đại
46, 1 hạ), nói: “Người tu viên đốn, vừa
duyên thực tướng thì ngay nơi cảnh tức là
Trung đạo, đều là chân thực. Khi tâm duyên
pháp giới (Hệ duyên) thì một niệm là toàn
thể pháp giới, một sắc một hương đều là
Trung đạo”.
HÊ LƯ QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho cái cọc buộc lừa ở bên đường.
Thiền gia dùng từ ngữ này để ví dụ cho người
học, tuy lãnh hội được cơ mầu nhiệm qua
một câu, một gậy, nhưng nếu cố chấp một
câu, một lời thì sẽ bị trói buộc như con lừa
bị cột, không hoạt dụng được.
Lâm tế lục (Đại 47, 497 hạ), nói: “La hán
Bích chi như thứ rác rưởi; Bồ đề Niết bàn

như cọc buộc lừa”.
Ngoài ra, Hệ lư quyết còn được dùng để
ví dụ vật vô giá trị.
Tắc 1 trong Bích nham lục (Đại 48, 140
thượng), ghi: “Lương vũ đế hỏi đại sư Đạt
ma: Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa?
(Đúng là cái cọc buộc lừa!)”
HÊ NGHIÊP
.....
Chỉ cho những nghiệp thiện ác trói buộc
chúng sinh trong 3 cõi.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
7, thì hệ nghiệp trong 3 cõi có 4 nghĩa:
1. Đứng về phương diện nghiệp thể, thì
nghiệp thể hữu lậu thuộc về 3 cõi.
2. Đứng về phương diện đắc quả, thì nơi
chịu quả báo của nghiệp hữu lậu đều ở trong
3 cõi.
3. Đứng về phương diện nghiệp quả
tương đối, thì ở trong 3 cõi nghiệp và quả
ràng buộc nhau.
4. Đối với hoặc, nghiệp thiện ác trong 3
cõi bị phiền não ở các cõi ấy duyên theo và
ràng buộc.
HÊ NIÊM
.....
Cũng gọi Huyền niệm, Huyền tưởng.
Để tâm chuyên chú vào một cảnh.
Kinh Đại bát nhã ba la mật quyển 329
(Đại 6, 686 trung), nói: “Ở nơi vắng vẻ,
chuyên tâm (hệ niệm) quán tưởng những
điều đã tu”.
Kinh Quán vô lượng thọ nói, khi chúng
sinh dụng tâm quán tưởng Phật, thì cần phải
nhất tâm hệ niệm quán đức Phật A di đà.
[X. kinh Tạp a hàm Q.37, Q.39; kinh
Đại bảo tích Q.47; Huyền ứng âm nghĩa Q.3;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.3, Q.9].

HÊ PHƯỢC
.....
Phạm, Pàli: Bandhana.
Cũng gọi kết phược.
Sự trói buộc. Chỉ cho thân tâm của chúng
HÊ PHƯỢC

H
2098
sinh bị các phiền não vọng tưởng hoặc những
sự vật của thế giới bên ngoài ràng buộc mà
mất tự do, mãi trôi lăn trong dòng sinh tử.
Cứ theo kinh Chúng tập trong Trường a
hàm quyển 8, thì có 4 thứ phiền não trói
buộc thân tâm của chúng sinh là: Tham dục,
sân khuể, giới đạo và ngã kiến.
Ngoài ra, học phái Số luận (Phạm:
Saôkhya) của Ấn độ có lập ra 3 thứ Hệ
phược là: Tự tính phược, Bố thí phược và
Biến dị phược.
[X. luận Tì bà sa Q.2; luận Kim thất thập
Q.trung; Đại tạng pháp số Q.20]. (xt. Tứ
Phược).
HÊ QUAN THẾ ÂM ỨNG NGHIÊM KÍ
Có 1 quyển, do ông Lục cảo (459-532)
soạn vào thời Nam triều.
Sách này ở Trung quốc đã thất truyền.
Hiện chỉ còn một bản chép tay vào khoảng
giữa thời đại Liêm thương được cất giữ tại
viện Thanh liên ở kinh đô (Kyoto) Nhật bản.
Năm 1970, ông Mục điền Đế lượng,
người Nhật đã xuất bản cuốn “Lục triều cổ
dật Quan thế âm ứng nghiệm kí chi nghiên
cứu”(Nghiên cứu tác phẩm Quan thế âm ứng
nghiệm kí của thời Lục triều đã bị thất truyền).
Theo bài tựa của sách này thì Lục cảo muốn
tiếp nối sách Quang thế âm linh nghiệm kí
(7 điều) của ông Phó lượng (374-426) và sách
Tục quang thế âm ứng nghiệm kí (10 điều)
của ông Trương diễn mà soạn sách này. Sách
được hoàn thành vào niên hiệu Trung hưng
năm đầu (501) đời Hòa đế nhà Nam Tề,
gồm 69 điều, nhưng 2 điều cuối cùng là do
người sau thêm vào.

HÊ TRƯỚC
Tâm dính mắc vào ngoại cảnh.
Phàm phu tham đắm danh lợi nên bị
danh lợi trói buộc, không được tự do.
[X. kinh Tạp a hàm Q.34; kinh Đại bát
niết bàn Q.17 (bản Bắc)].
HI ĐỊCH
.....
Vị tăng đời Tống. Năm sinh, năm mất
và quê quán đều không rõ, hiệu là Vũ lâm
sa môn, đệ tử của ngài Khả đường Sư hội.
Sư soạn “Chú Hoa nghiêm đồng giáo
nhất thừa sách” để giải thích rõ tác phẩm
Hoa nghiêm đồng giáo nhất thừa sách của
ngài Sư hội và phản bác thuyết của các ngài
Tông dự và Quán phục.
Năm Gia định 11 (1218), sư soạn Hoa
nghiêm ngũ giáo tập thành kí 6 quyển (hiện
chỉ còn 1 quyển), sưu tập tinh nghĩa của các
ngài Thanh lương Trừng quán, Khuê phong
Tông mật và Khả đường Sư hội.
HI HỮU
.....
Phạm:Àzcarya.
Hiếm có, khó được gặp. Đặc biệt chỉ cho
sự xuất hiện của đức Phật và giáo pháp của
Ngài, như các từ “Hi hữu đại pháp vương”
(bậc Pháp vương hiếm có), “Hi pháp” (giáo
pháp hiếm có) v.v...…
Kim cương kinh toản yếu san định kí
quyển 3 cho rằng đức Phật có 4 thứ hi hữu:
1. Thời hi hữu: Không phải thời nào
đức Phật cũng xuất hiện mà vô số kiếp mới
có một lần.
2. Xứ hi hữu: Đức Phật chỉ giáng sinh ở
thành Ca tì la vệ, chứ không ở nơi nào khác
trong 3.000 thế giới.
3. Đức hi hữu: Đức Phật có đầy đủ vô

lượng phúc đức, trí tuệ, là bậc tôn quí nhất,
không ai sánh kịp.
4. Sự hi hữu: Đức Phật suốt một đời nói
pháp, lợi ích khắp tất cả chúng sinh.
Nếu người nào hiểu rõ diệu pháp của
chư Phật , rồi sinh tâm tôn trọng chẳng thể
nghĩ bàn, thì cũng được gọi là người hi hữu.
HI HỮU

H
2099
Luận Kim cương tiên quyển 10 (Đại 25,
874 trung), nói: “Thấu rõ ý chỉ sâu xa mầu
nhiệm của Bát nhã, duy có chư Phật mà thôi.
Hàng phàm phu, Nhị thừa, tiểu căn, tiểu
hạnh không thể nhận được. Vì khó có được
người tin nên gọi là hi hữu”.
Ngoài ra, Quán kinh sớ tán thiện nghĩa
của ngài Thiện đạo cũng cho rằng nếu người
nào niệm Phật liên tục không gián đoạn thì
người ấy là hi hữu trong thế gian, giống như
hoa Phân đà lợi.
[X. phẩm Như lai thần lực trong kinh
Pháp hoa Q.6; kinh Vô lượng thọ Q.thượng;
Kim cương bát nhã sớ Q.2 (Cát tạng); Pháp
hoa nghĩa sớ Q.3 (Cát tạng)].
HI HỮU ĐẠI PHÁP VƯƠNG
Bậc Đại pháp vương hiếm có. Tiếng tôn
xưng đức Phật.
Trong một đại thiên thế giới, không bao
giờ có 2 đức Phật ra đời một lúc, cũng như
trong một nước không có 2 vua, cho nên
gọi là hi hữu; đối với các pháp, đức Phật đã
tự tại, cho nên gọi là Đại pháp vương.
Kinh Niết bàn (Đại 12, 569 thượng) quyển
34 (bản Bắc), nói: “Không bao giờ có chuyện
trong một đất nước có 2 vua Chuyển luân,
trong một thế giới có 2 đức Phật ra đời”.
Kinh Bồ tát thiện giới quyển 3 (Đại 30,
976 trung), nói: “Vì sao? Vì trong một cõi
nước không bao giờ có 2 vị Phật. Bậc Đại bồ
tát lúc mới phát tâm nói rằng: Chỉ một mình
ta có thể khiến vô lượng vô biên chúng sinh
dứt trừ được khổ phiền não để vào Niết bàn.
Nhờ nguyện lực ấy mà Bồ tát được chứng
quả. Như lai có thể thuyết pháp, giáo hóa,

điều phục chúng sinh trong ba nghìn đại
thiên vô lượng thế giới, vì thế một quốc độ
không có 2 đức Phật. Nếu trong một cõi
nước có 2 đức Phật ra đời, thì chúng sinh sẽ
không ham tu thiện pháp, không sinh ý
tưởng cung kính khó gặp; nếu chỉ được thấy
một đức Phật thì mới sinh tâm chẳng thể
nghĩ bàn”.
[X. phẩm Báo ân trong kinh Đại thừa
bản sinh tâm địa quán Q.2].
HI HỮU NHÂN
........
Người hiếm có. Tiếng khen ngợi người
tu niệm Phật.
Tông Tịnh độ Nhật bản xếp người tu
niệm Phật vào một trong 5 hạng người tốt
đẹp đáng khen. “Hi hữu nhân” có xuất xứ
từ lời khen tặng “người niệm Phật là hoa
Phân đà lợi trong thế gian” của kinh Quán
vô lượng thọ.
Kinh Niết bàn quyển 18, quyển 33 (bản
Bắc) cũng dùng hoa Phân đà lợi, hoa Đại
phân đà lợi để ví dụ đức Phật. Ngài Thiện
đạo, vị Cao tăng của tông Tịnh độ đời
Đường, đã căn cứ vào lời dạy của 2 bộ kinh
trên mà viết trong tác phẩm Quán kinh sớ
tán thiện nghĩa của ngài rằng: “Hoa Phân
đà lợi là loại hoa mĩ lệ, thù thắng, hi hữu,
cũng như người niệm Phật là người tốt, người
thượng thượng, người hiếm có, người hơn
hết trong loài người”.
Ngoài ra kinh Niết bàn quyển 26 (bản
Bắc) cũng nêu ra 6 hạng người hi hữu:
1. Không làm các việc ác, có tội biết
sám hối.
2. Làm ơn và nhớ ơn.
3. Thưa hỏi tin nhận những pháp mới,
ghi nhớ và ôn luyện những pháp đã học.

4. Luôn làm những điều hay, sửa những
điều dở.
5. Thích nghe pháp, thích nói pháp.
6. Khéo hỏi, khéo đáp.
(xt. Ngũ Chủng Gia Dự).
HI LĂNG (1274-1322)
.....
Vị Thiền tăng thuộc chi Phá am, phái
Dương kì, tông Lâm tế ở đời Nguyên, người
HI HỮU NHÂN

H
2100
huyện Nghĩa ô, tỉnh Chiết giang, họ Hà, tự
Hư cốc, hiệu Tây bạch.
Năm 19 tuổi, sư xuất gia ở viện Tư thọ
tại Đông dương, năm 20 tuổi thụ giới Cụ
túc. Sư học rộng, nghe nhiều, từng tham vấn
các ngài Hư chu Viễn công chùa Song lâm
và Đông tẩu Dĩnh công chùa Tịnh từ. Sau,
sư nối pháp của ngài Tuyết nham Tổ khâm.
Năm Diên hựu thứ 3 (1316), sư trụ trì Kính
sơn, vua Thế tổ triệu sư vào cung ban hiệu
là “Phật Giám”, sau lại ban thêm các hiệu
“Đại Viên”, “Tuệ Chiếu Đại Biện”.
Năm Chí trị thứ 2 (1322) sư tịch, thọ 76
tuổi.
Sư có các tác phẩm: Bộc nham tập, Ngữ
lục.
[X. Tục đăng tồn cảo Q.6; Tân tập cao
tăng truyện tứ tập Q.61; Tháp minh trong
Đạo viên lục Q.48].
HI LÂN
Vị tăng sống vào đời Liêu, năm sinh,
năm mất và quê quán đều không rõ, trụ trì
chùa Sùng nhân tại Yên kinh (tỉnh Bắc
bình).
Sư có tác phẩm: Tục nhất thiết kinh âm
nghĩa 10 quyển.
Sách này được soạn tiếp theo tác phẩm
Nhất thiết kinh âm nghĩa của ngài Tuệ lâm
đời Đường. Nội dung giải thích một cách sơ
lược về âm nghĩa và đính chính những sai
lầm liên quan đến các chữ khó, tiếng Phạm
trong 110 bộ kinh điển mới được dịch từ
năm Khai nguyên (713-741) trở về sau, đã
được đưa vào tạng.
HI PHÁP

.....
Phạm: Adbhuta-dharma.
Dịch âm: A phù đà đạt ma.
Cũng gọi vị tằng hữu pháp(Pháp chưa
từng có).
Pháp nói về sự thần bí hiếm có của đức
Phật và các vị đệ tử.
Những bộ kinh điển nói về Hi pháp được
gọi là kinh Vị tằng hữu, là một trong 12 loại
thể tài kinh.
(xt. Thập Nhị Bộ Kinh, Vị Tằng Hữu).
HI SIÊU (336-377)
Nhà chính trị sống vào đời Đông Tấn,
người Kim hương, Cao bình, tự Cảnh hưng,
cũng có tên là Gia tân.
Ông vốn sùng kính Thiên sư đạo, nhưng
thân giao với các vị cao tăng Chi độn, Trúc
pháp thải, v.v...… nên dần dần cũng khởi tín
tâm đối với Phật giáo.
Ông từng giữ chức Tham quân cho Đại
tư mã Hoàn ôn. Sau khi mẹ ông qua đời,
ông từ chức Tư đồ tả trưởng sử để cư tang
và từ đó không tham chính nữa.
Ông có các tác phẩm: Phụng pháp yếu,
Minh cảm luận, Toàn sinh luận. Nhưng hiện
chỉ còn Phụng pháp yếu mà thôi.
(xt. Phụng Pháp Yếu).
HI SINH
Hành vi hoặc phẩm vật cúng tế trời đất
hoặc thần thánh. Danh từ “Hi sinh” tương
đương với chữ Sacrifice trong tiếng Anh,
hàm nghĩa thần thánh hoặc thánh hóa; tức
là hành vi tông giáo thần thánh hóa động
vật hoặc thực vật để làm phẩm vật cúng tế.
Thông thường người ta dùng các loại động
vật hoặc thực vật quí hiếm dâng hiến thần
thánh để cầu được phúc lợi.
Ở Ấn độ, Bà la môn giáo dùng vật hi

sinh để cúng tế, nhưng Phật giáo cực lực
phản đối và cấm chỉ hành vi giết hại này.
Ngoài ra, danh từ “Hi sinh” còn có nghĩa
bóng là xả bỏ tất cả tự do, quyền lợi và tính
mệnh của mình để làm một việc gì đó mà
người ta cho là chính nghĩa cao cả.
HI SINH

H
2101
HI TẨU THIÊU ĐÀM THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Hi tẩu hòa thượng quảng lục.
Gồm 7 quyển, do ngài Hi tẩu Thiệu đàm
soạn vào đời Tống, thị giả là Pháp trừng biên
chép, thu vào Vạn tục tạng tập 122.
Nội dung ghi chép lời Tiến sơn (pháp
ngữ của vị trụ trì nói trong lễ nhập tự) ở núi
Phật lũng phủ khánh nguyên, chùa Pháp hoa
phủ Bình giang, chùa Tư thánh ở núi Tuyết
đậu phủ Khánh nguyên và các phần Tiểu
tham, Pháp ngữ, Niêm cổ, Đề, Bạt, Tụng,
Tán, Tiểu Phật sự, v.v...… Phần “Thị Nhật bản
Bình tướng quân Pháp ngữ” trong quyển 4
là do ngài Lan khê Đạo long, vị tăng người
Nhật, sai sứ đến Trung quốc xin thiền sư Hi
tẩu lời khai thị để gởi cho Mạc phủ tướng
quân lúc bấy giờ là Bắc điều Thời tông. Bài
tự dẫn và các bài tụng “Nhật bản Trừng
thượng nhân” (ngài Tối trừng) “Nhật bản
Nhiên thượng nhân” (ngài Pháp nhiên), v.v...…
trong quyển 6 đã cho thấy sự giao du thân
mật giữa ngài Hi tẩu và các vị tăng Nhật
bản đến Trung quốc.
Ngoài ra, các vị Tự ngộ, v.v...… biên tập
Hi tẩu Thiệu đàm thiền sư ngữ lục 1 quyển
(còn gọi Hi tẩu Thiệu đàm hòa thượng
ngữ lục) cũng được thu vào Vạn tục tạng
tập 122.
HI VẬN (?-850)
.....
Vị Thiền tăng đời Đường, người huyện
Mân, Phúc châu (Phúc kiến).
Thủa nhỏ, sư xuất gia ở núi Hoàng bá
tại Hồng châu. Sư thông minh linh lợi, học
suốt nội ngoại điển, tướng mạo rất khác

thường, trên trán sư nổi lên cục thịt như
hạt châu, gọi là Nhục châu.
Cứ theo Tống cao tăng truyện quyển 20,
có lần sư đến núi Thiên thai, tình cờ gặp
một vị tăng giữa đường, có ánh mắt sáng
rực, chiếu thẳng vào người, sư liền kết bạn
cùng đi. Trên đường đi, gặp con sông lớn,
nước dâng cao, vị tăng giục sư qua sông. Sư
bèn nói khích (Đại 50, 842 hạ): “Ông muốn
qua thì cứ qua đi!” Vị tăng liền vén áo mà
lướt trên mặt nước như đi trên đất. Qua
đến bờ bên kia, vị tăng quay đầu lại vẫy tay
gọi sư: Qua đây! Sư khoắc tay mắng rằng:
Chà! Nếu biết trước như thế thì tôi đã chặt
chân ông rồi! Vị tăng khen: Thực là pháp
khí Đại thừa, ta không sánh kịp. Lát sau, vị
tăng biến mất. Sau đó, sư đến kinh đô, gặp
một bà lão chỉ dẫn sư trở về Hồng châu tham
yết ngài Bách trượng Hoài hải và được truyền
tâm ấn, tiếng tăm lừng lẫy một thời.
Về sau, sư trụ trì tại núi Hoàng bá, tuyên
dương tâm yếu trực chỉ đơn truyền, người
từ khắp nơi về học rất đông. Lúc bấy giờ
quan Tiết độ sứ Hà đông là ông Bùi hưu
đang trấn giữ Uyển lăng, làm chùa thỉnh sư
đến thuyết pháp. Sư rất mến núi xưa, nên
dù ở núi nào sư cũng đặt tên là Hoàng bá.
Đệ tử của sư gồm 10 vị như: Lâm tế Nghĩa
huyền, Mục châu Đạo tung, v.v...…
Năm Đại trung thứ 4 (850) sư thị tịch,
thụy hiệu “Đoạn Tế Thiền Sư”.
Sư có tác phẩm: Hoàng bá sơn Đoạn tế
thiền sư truyền tâm pháp yếu 1 quyển.
HÍ ĐA CA VĂN
Một loại văn tự của Ấn độ đời xưa.
Tất đàm tự kí (Đại 54, 1186 thượng),
nói: “Văn tự Hí đa ca của nước Kiện đà la
đặc biệt khác, nhưng nguồn gốc chữ đều

từ Tất đàm”.
Về nhóm từ “Hí đa ca” xưa nay có nhiều
thuyết khác nhau. Ngài Hạnh trí người
Nhật bản, một học giả về chữ Tất đàm ở
thế kỉ XIX cho rằng: Hí đa ca là tên đô
thành của nước Kiện đà la, hoặc là địa danh,
hoặc là tên vị thần truyền bá tiếng Phạm ở
nước này.
HÍ ĐA CA VĂN

H
2102
Cứ theo Tất đàm yếu tập kí, từ ngữ “Hí
đa ca” gọi đủ là “Lỗ hí đa hiệt sa la” (Phạm:
Rohita-kwìra), nghĩa là vỏ câyRohitahoặc
Kwìramà người nước Kiện đà la thuộc Bắc
Thiên trúc dùng làm giấy để viết chữ.
Nay nếu cho rằng tiếng Phạm của Hí đa
ca làKìtakathì nghĩa của nó là chỉ cho thi
nhân của chủng tộc Ma yết đà, hoặc chỉ cho
người tán tụng mà cha là dòng Sát đế lợi và
mẹ là dòng Tì xá (Phệ xá); còn “Văn” là chỉ
cho văn tự do thi nhân này dùng, Như vậy,
“văn Hí đa ca của nước Kiện đà la” mà Tất
đàm tự kí nói, có thể được giải thích là: Sau
khi dời đến ở nước Kiện đà la trên miền
Bắc, thi nhân của chủng tộc Ma yết đà vẫn
tiếp tục sử dụng văn tự của nguyên quán.
Ngoài ra, “Hí đa ca” cũng có thể được
xem là chữ đảo ngược của Kikaỉa (Hí đa
ca), có nghĩa là loại văn tự được giống người
ở nước Kiện đà la thuộc biên thùy phía Bắc
Ấn độ sử dụng.
HÍ ĐỘ
Tức là nước Ấn độ. Hí độ là tên mà dân
của các nước Hồ ở phương bắc đời xưa gọi
nước Ấn độ.
Cứ theo Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 3, chỉ có các nước Hồ ở phía Bắc
Trung quốc gọi nước Ấn độ là Hí độ. Đây
không phải tên phổ thông, nó cũng không
mang một ý nghĩa đặc thù nào, vì nó chỉ là
từ ngữ địa phương của người Hồ, chứ các
nước vùng Tây vực không biết đến danh
xưng này.
Ngoài ra, Phạm ngữ tạp danh nói rằng:
Ấn độ cũng được dịch là Hí nộ nê xá (Phạm:

Sindhu-deza).
HÍ HẢI NANH LONG MA THIÊN TUẤN CỐT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Rồng dữ đùa giỡn dưới biển, chim cắt
mạnh mẽ bay liệng trên trời. Rồng và chim
cắt ví dụ người tài trí xuất chúng. Thiền tông
dùng nhóm từ này để chỉ cho người tu hành
đã đạt đến cảnh giới nhậm vận tự do, như
giữa trời cao biển rộng.
Gia thái phổ đăng lục quyển 27 (Vạn
tục 137,194 hạ), nói: “Tức tâm tức Phật, trâu
sắt không xương, rồng dữ khuấy biển, cắt
mạnh tung trời. Uống hết nước Tây giang
chưa phải chuyện lạ; sen nở giữa lò than
hồng, mùi thơm nhẹ thoảng”.
HÍ KHÚC
.....
Những khúc điệu hát để vui chơi (Drama,
Opera).
Trong các nghi thức tông giáo ở thời đại
nguyên thủy, phần nhiều có bao hàm thành
phần hí kịch, ban đầu nhằm mục đích dâng
hiến thần linh, nhưng về sau dần dần diễn
biến thành phương tiện truyền giáo. Nhưng
trường hợp Phật giáo thì hơi khác. Phật giáo
vốn lấy việc đoạn trừ phiền não, xa lìa tham
dục làm chủ yếu, nên Phật giáo nguyên thủy
và Phật giáo bộ phái đã bài xích tất cả hí
kịch, ca khúc. Đến Phật giáo Đại thừa mới
dùng các loại thần thoại, thơ tự sự, văn học
phổ thông, v.v...… để tuyên dương giáo nghĩa
của Phật giáo, trong đó, nhiều tác phẩm được
biên soạn theo hình thức hí khúc, như các
kinh Pháp hoa, Duy ma là những tác phẩm
đại biểu thuộc loại này, có lẽ đã soạn phỏng
theo hình thức Duy hữu ca (Phạm:Vyàyoga)
trong 10 hình thức về Hí khúc của Ấn độ.
Tác phẩm đứng đầu trong thể loại hí

khúc của Phật giáo là “Xá lợi phất chi sở
thuyết” (Phạm: Zàriputraprakaraịa) do
ngài Mã minh sáng tác, đây là tác phẩm sớm
nhất trong nền văn học hí khúc Ấn độ. Tác
phẩm này được tìm thấy vào năm 1911 trong
bản viết tay trên lá bối ở Thổ phồn thuộc
vùng Trung á, gồm có 9 màn, nội dung lấy
việc ngài Xá lợi phất và Mục kiền liên bỏ
HÍ ĐỘ

H
2103
ngoại đạo về qui y đức Thế tôn làm nòng
cốt. Vở hí khúc 5 màn “Long vương chi hỉ”
(Phạm:Nàgànanda) tương truyền do vua
Giới nhật sáng tác, cũng là hí khúc Phật giáo
nổi tiếng. Thời cận đại, trong nhiều hí khúc
do thi hào Rabindranath Tagore của Ấn độ
sáng tác thì 2 tác phẩm “Vũ giả chi cúng
dường” (Naỉìrapùjà) và “Chân đà lợi”
(Chaịđàlikà) đều lấy tài liệu từ các sự tích
trong kinh điển Phật giáo.
Hí khúc Trung quốc chịu ảnh hưởng rất
lớn về các mặt tư tưởng, đề tài, hình thức,
v.v...… của văn học Ấn độ và kinh điển Phật
giáo; các tác phẩm trứ danh như: Tây du kí,
Mục liên cứu mẹ, Truyện rắn trắng, v.v...…
nội dung đều mang đậm tư tưởng nhân quả
của Phật giáo. Ngoài ra, văn học giảng xướng
như: Phật khúc, bảo quyển, biến văn, trường
thiên đàn từ, v.v...… cũng đều chịu ảnh hưởng
thể văn kệ tụng của Phật giáo, nhất là đoạn
“Tám ông vua chia Xá lợi” lấy sự tích trong
“Phật sở hành tán” thì nghiễm nhiên là hình
thức hí khúc đối thoại; đã đặt nền tảng cho
tuồng hát về sau.
Nhưng tương đối có giá trị về mặt văn
học Phật giáo thì nhiều nhất là loại truyền
kì ở các đời Minh, Thanh. Trong đó có 2
tác phẩm nổi tiếng nhất là “Khuyến thiện
kim khoa” và “Qui nguyên kính”.
Khuyến thiện kim khoa là do nhà vua
đặt ra, bắt nguồn từ truyền thuyết dân gian
trong kinh Vu lan bồn (tuồng Mục liên),
nên được truyền bá rất rộng.
Qui nguyên kính chia thành 42 phần,
lấy ý nghĩa 42 chữ cái trong kinh Hoa

nghiêm. Các khúc bạch trong đó đều bắt
nguồn từ Ngữ lục trong Tạng kinh, cho nên
có thể được coi là hí khúc Phật giáo. Ngoài
ra, còn có các hí khúc truyền kì nổi tiếng
lấy Phật giáo làm chủ đề như: “Di lặc kí”,
“Phục linh sơn”, “Hưởng thiên thu”, “Vô
để động”, v.v...…
Bộ phận ca nhạc trong các hí khúc lấy
Phật giáo làm chủ đề sớm nhất là nhạc phủ
đời Tùy, Đường, như Phổ kí Phật khúc, Nhật
quang minh Phật khúc, v.v...… “Chư Phật Thế
tôn Như lai Bồ tát Tôn giả danh xưng ca
khúc” được ấn hành vào khoảng năm Vĩnh
lạc đời Minh là hí khúc nổi tiếng khen ngợi
danh hiệu của chư Phật và là tư liệu quí giá
nhất trong những hí khúc tản mạn gồm hơn
400 loại khúc điệu Nam Bắc với tổng số 2177
bài. Bản in sớm nhất của những hí khúc
này đã được lưu hành tại Trung quốc từ
khoảng năm Vĩnh lạc 15 (1417) đến năm
17 (1419).
Ngoài ra, còn có các hí khúc trường thiên
như: Thiên vũ hoa, Bút sinh hoa, là bắt
nguồn từ thể tài kệ tụng trong kinh Phật.
Các vở tạp kịch như: Bố đại hòa thượng của
Trịnh đình ngọc, Đường Tam tạng tây thiên
thủ kinh của Ngô xương linh, là lấy sự tích
của các bậc cao tăng trong Phật giáo; Kim
thủy kiều Trần lâm Bão trang hạp(Trần lâm
ôm cái hộp đẹp ở cầu Kim thủy) của khuyết
danh ở đời Nguyên, là lấy tích truyện nàng
Lộc nữ trong kinh Lục độ tập quyển 2 và
kinh Đại phương tiện Phật báo ân quyển 3;
Trương sinh chử hải(chàng Trương nấu biển)
của Lí hiếu cổ, là lấy sự tích trong phẩm
Đại thi trữ hải của kinh Hiền ngu quyển 8;
đến các vở Thiên nữ tán hoa do Mai lan
phương soạn ở thế kỉ XX, là lấy tài liệu trong

kinh Duy ma; Ma đăng già nữ của Thượng
tiểu vân là lấy sự tích trong kinh Ma đăng
già, v.v...… đều là những vở kịch được hoan
nghinh rộng rãi.
Tại Nhật bản, trong các hí khúc cổ điển,
đặc biệt có kĩ nhạc và vũ nhạc được truyền
vào từ thời đại thái tử Thánh đức; về sau,
những hí khúc ấy được kết hợp với tản nhạc
của dân gian, từ đó, việc cúng tế trong các
chùa viện dần dần được hí kịch hóa. Nói
chung, nền ca, vũ, nhạc, kịch của Nhật bản
thời bấy giờ đều thường lấy sự tích của Phật
giáo làm đề tài, hoặc lấy tư tưởng Phật giáo
HÍ KHÚC

H
2104
mà nội dung là tán thán công đức của Phật
làm nòng cốt. Chẳng hạn như trong 30 thiên
ca vũ kĩ cước bản của tác giả hí khúc vĩ đại
nhất ở Nhật bản là ông Cận tùng môn tả vệ
môn, thì có khoảng phân nửa kịch bản có
liên quan đến Phật giáo.
Thế kỉ XVI, XVII ở Nhật bản được gọi
là thời đại vàng son của giai cấp thương
gia mới nổi lên, hí khúc cũng theo đó mà
phát triển mạnh mẽ. Nhưng đến thời đại
Đức xuyên, Mạc phủ thi hành chính sách
đóng cửa, giới thương gia cũng như dân
chúng bỗng thấy nhụt chí, mất hứng. Thêm
vào đó là giới tăng sĩ trong các chùa viện bị
tha hóa, mất dần uy tín trong nhân dân,
cho nên nội dung các hí khúc lúc bấy giờ
phần nhiều lấy các ông tăng phá giới không
biết hổ thẹn làm nhân vật chính. Loại kịch
tác này gồm có: Diên mệnh viện nhật
đương, Thập lục dạ thanh tâm, Pháp giới
phường, v.v...…
Sau thời Minh trị duy tân, nhờ ý chí cách
tân của giới Phật giáo để thích ứng với thời
đại mới, nên hí khúc cũng theo đó mà rực
rỡ hẳn lên. Những hí khúc nổi tiếng ở thời
gian này gồm có: Dịch chi hành giải của Bình
nội Tiêu dao, Nhật liên thuyết pháp của Lâm
hạc ngoại, Đại Phật khai nhãn của Trường
điền Tú hùng, Phật đà dữ Tôn ngộ không
của Vũ giả Tiểu lộ, v.v...…
[X. Sylvain Lévi: Le Théâtre indien, 1890;
Sten Konow: Das indísche Drama, 1920;
A.B. Keith: The Sanskrit Drama, 1924]. (xt.
Bảo Quyển, Biến Văn).
HÍ LUẬN

Phạm: Prapaĩca.
Những lời bàn luận sai lầm, trái với chân
lí, không thể làm cho thiện pháp tăng trưởng.
Kinh Phật di giáo (đại 12, 1112 thượng),
chép: “Này các tỉ khưu! Nếu hí luận nhiều
thứ thì tâm trí rối loạn, tuy đã xuất gia mà
chưa được giải thoát. Vì thế các ông phải bỏ
ngay những sự hí luận làm tán loạn tâm trí,
nếu các ông muốn được niềm vui vắng lặng,
chỉ có cách diệt trừ cái hại lí luận”.
Luận Du già sư địa quyển 91 (Đại 30,
815 thượng), ghi: “Những lời nói dẫn đến
chỗ tư duy phân biệt một cách vô nghĩa, gọi
là hí luận. Vì sao? Vì những lời nói ấy, dù có
gắng sức tu hành, cũng không thể làm tăng
thêm chút pháp lành nào, mà cũng chẳng
thể làm giảm được pháp ác”.
Phẩm Quán pháp trong Trung luận
quyển 3 chia Hí luận làm 2 loại: Ái luận và
Kiến luận. Ái luận là tâm bám dính vào tất
cả pháp; Kiến luận là tâm quyết định hiểu
tất cả pháp. Người độn căn khởi lên Ái luận;
người lợi căn khởi lên Kiến luận. Người tại
gia khởi Ái luận, người xuất gia khởi Kiến
luận; Thiên ma khởi Ái luận, ngoại đạo khởi
Kiến luận; phàm phu khởi Ái luận, Nhị thừa
khởi Kiến luận.
Phật di giáo kinh luận sớ tiết yếu nêu lên
2 loại hí luận:
1. Đối với lí chân thực mà phát sinh hí
luận.
2. Đối với các sự việc thế gian mà phát
sinh hí luận.
Ngoài ra, luận Phật tính quyển 3 liệt kê
3 loại và 9 loại Hí luận, còn Trung quán
luận sớ quyển 1 cũng nêu 5 loại Hí luận.
[X. phẩm Quán nhân duyên trong Trung
luận Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.5]. (xt. Ái Luận

Kiến Luận).
HÍ MA ĐÁT LA VƯƠNG
Hí ma đát la, Phạm: Himatala.
Dịch ý: Tuyết sơn hạ(dưới núi Tuyết).
Vua nước Đổ hóa la sống vào khoảng
600 năm sau đức Phật nhập diệt, ông rất
kính tin Phật pháp và tôn trọng ngôi Tam
bảo.
Cứ theo điều Ma yết đà quốc trong Đại
HÍ MA ĐÁT LA VƯƠNG

H
2105
đường tây vực kí quyển 3, sau khi vua Ca
nị sắc ca qua đời, trong nước có dòng hạ
tiện là Ngật lợi da (Phạm: Krìta) xưng
vương, xua đuổi chúng tăng, phá hủy chùa
chiền, vua Hi ma đát la nghe biết những
hành động tàn ác ấy của họ, liền đem quân
tinh nhuệ vào vương thành, giết vua Ngật
lợi da, đuổi các quan, chiếm thành rồi đem
sáp nhập vào nước Đổ hóa la. Sau đó, vua
cho xây dựng lại các chùa viện, cúng dường
Tăng bảo, tận lực ủng hộ và phát triển
Phật giáo.
HÍ VONG THIÊN
Cũng gọi Hí vong niệm thiên, Du hí vong
niệm thiên.
Tên cõi trời, trong đó, những người trời
vì quá đam mê sự vui chơi, lâu ngày quên
mất chính niệm (vong niệm) mà mệnh
chung.
Về vị trí của cõi trời này, có nhiều thuyết
khác nhau: có thuyết cho đó là cõi trời Đao
lợi; có thuyết cho là cõi trời Dạ ma; lại có
thuyết cho rằng Hí vong thiên là các cõi
Diêm ma thiên, Đâu xuất thiên, Hóa tự tại
thiên và Tha hóa tự tại thiên trong 6 tầng
trời của cõi Dục.
[X. luận Đại tì bà sa Q.199; luận Câu xá
Q.5; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.3;
luận Thành duy thức Q.4].
HỈ
Phạm: Su-manas.
Sự vui mừng trong lòng. Một trong năm
thụ, gọi là Hỉ thụ(cảm giác vui mừng) một
trong 22 căn, gọi là Hỉ căn.
Cứ theo luận Câu xá quyển 3, hành tướng

vui mừng của tâm ở Sơ thiền, Nhị thiền và
cõi Dục, thô động, có tính chất tham vui,
gọi là “Hỉ”; còn hành tướng vui mừng của
tâm ở Tam thiền thì an tĩnh, đã lìa tính
tham vui, nên gọi là “Lạc”.
Nhưng luận Thành duy thức quyển 5
thì cho rằng: Sự vui mừng của tâm ở Sơ thiền,
ở Cận phần định của Nhị thiền và ở cõi
Dục gọi là “Hỉ”; còn sự vui mừng của tâm ở
Sơ thiền và ở Căn bản định của Nhị thiền
thì gọi là “Hỉ” hoặc là “Lạc”.
Từ ngữ “Dũng dược hoan hỉ” (vui mừng
hớn hở) nói trong các kinh là mô tả thái độ
vui mừng khi nghe đức Phật nói pháp. Địa
thứ nhất trong 10 địa của Bồ tát Đại thừa là
Hoan hỉ địa.
Trong Thập địa kinh luận quyển 2, ngài
Thế thân chia hoan hỉ làm 3 loại: Hữu tâm
hỉ, Thể hỉ và Căn hỉ. Kế đó, ngài nêu ra 9
thứ:
1. Kính hoan hỉ: Vui mừng cung kính
Tam bảo.
2. Ái hoan hỉ: Vui mừng ưa thích quán
pháp chân như.
3. Khánh hoan hỉ: Vui mừng tự biết
chỗ sở ngộ thù thắng.
4. Điều nhu hoan hỉ: Niềm vui mừng
được điều hòa lan khắp thân tâm.
5. Dũng dược hoan hỉ: Niềm vui đầy
đủ, tràn khắp thân tâm.
6. Kham thụ hoan hỉ: Vui mừng khi
thấy mình tiếp cận sự giác ngộ.
7. Bất hoại hoan hỉ: Vui mừng khi điều
phục, giải thuyết, nghị luận mà tâm không
dao động.
8. Bất não hoan hỉ: Vui mừng vì lòng
từ bi nhu hòa, giáo hóa, nhiếp thụ chúng
sinh.

9. Bất sân hoan hỉ: Vui mừng vì khi
thấy uy nghi chúng sinh không đúng đắn
mà không sinh tâm giận dữ.
[X. luận Đại tì bà sa Q.139, Q.142; luận
Đạt thừa a tì đạt ma tạp tập Q.7; Câu xá
luận quang kí Q.3; Thành duy thức luận
thuật kí Q.5 phần đầu; Bách pháp vấn đáp
sao Q.1; Duy thức luận đồng học sao Q.5
phần 4]. (xt. Hoan Hỉ).
HỈ

H
2106
HỈ ĐA VIÊN
Cũng gọi Bắc viện, Tinh dã sơn Vô lượng
thọ tự.
Ngôi chùa của tông Thiên thai, nằm ở
làng Tiểu tiên ba gần thành phố Xuyên việt,
Nhật bản, tương truyền do đại sư Từ giác
Viên nhân sáng lập vào năm Thiên trường
thứ 7 (830) đời Thiên hoàng Thuần hòa, là
một trong 8 ngôi chùa lớn của tông Thiên
thai Nhật bản.
Năm Vĩnh nhân thứ 4 (1296), chùa
được ngài Tôn hải trung hưng và trở
thành nơi trung tâm của tông Thiên thai
ở vùng Quan đông. Về sau, đã có một
thời gian chùa bị hoang phế, mãi đến năm
Khánh trường thứ 6 (1601), ngài Thiên
hải từ Tỉ duệ sơn đến trụ trì, được ông
Đức xuyên Gia khang ủng hộ, ngài mới
sửa sang lại chùa tháp, điện đường và
được Thiên hoàng Dương thành ban bảng
hiệu là “Đông Duệ Sơn”, chùa trở nên
nổi tiếng.
Về sau, ngài Thiên hải xây cất thêm
Đông chiếu cung để thờ ông Đức xuyên
Gia khang. Niên hiệu Khoan vĩnh, năm đầu
(1624) ông Đức xuyên Gia quang sáng lập
chùa Khoan vĩnh, lấy Hỉ đa viện làm sơn
hiệu, từ đó, Hỉ đa viện được lấy lại tên cũ
là Tinh Dã Sơn.
Nhà khách, thư viện, nhà Từ nhãn, lầu
chuông, sơn môn (Tam môn), v.v...… của viện
này đều là những kiến trúc ở thời kì đầu của
thời đại Giang hộ. Trong viện hiện còn cất
giữ bức bình phong do ông Chức nhân tận
vẽ (ông Thú dã Cát tín viết chữ), Đại tạng

kinh (bản Cao li), Nhất thiết kinh (bản
Thiên hải).
[X. Luân vương tự cung niên phổ; Từ
nhãn đại sư duyên khởi Q.1; Đông chiếu
cung ngự thực kí phụ lục 25].
HỈ GIÁC CHI
Phạm: Prìtisambodhyaíga.
Pàli:Pìtisambojjhaíga.
Cũng gọi Hỉ đẳng giác chi, Hỉ giác ý, Ái
hỉ giác ý.
Niềm vui mừng khi đạt được chính pháp,
là một trong 7 giác chi của 37 Bồ đề phần.
[X. kinh Tạp a hàm Q.26; Chính pháp
nhãn tạng bồ đề phần pháp]. (xt. Thất Giác
Chi).
HỈ GIẢI PHÁI
Chi phái thuộc phái Ca đương của Phật
giáo Tây tạng, do Đại a xà lê Ba đôn ba
tang kết (Tạng: Pha-dom-pa sans rgyas)
người Nam Ấn độ khai sáng vào đầu đời
Nguyên.
Hỉ giải cũng gọi là Hi giải, Hi kết, có
nghĩa là năng tịch diệt. Phái này bắt nguồn
từ chùa Siêu nham, chủ trương dùng Mật
thừa để giải thoát những khổ não của kiếp
người, vì chuyên về giảng giải giáo lí, thích
ứng với trình độ phổ thông của mọi người,
cho nên phái này lưu truyền rất rộng rãi.
Những kinh điển Mật giáo mà phái này
tôn sùng được chia làm 3 loại: Sơ, Trung,
Hậu, gồm có các pháp tu như: Trừ diệt tam
đăng, Dạ ma đế thành tựu, v.v...… Phái này
truyền đến đời thứ 3 là ni sư Mụ chỉ nhạ
đoan thì càng thịnh hơn.
(xt. Tây Tạng Phật Giáo, Ca Đương Phái).
HỈ THỤ
Phạm: Saumanasya-vedanà.
Pàli: Somanassa-vedanà.

Cảm giác vui thích trước cảnh thuận.
Một trong 5 thụ.
Trong cõi Dục, Sơ thiền và Nhị thiền,
khi tâm vui thích khởi lên tương ứng với ý
HỈ THỤ

H
2107
thức thì gọi là Hỉ thụ.
[X. kinh Đại tập pháp môn Q.hạ; luận
Câu xá Q.3; luận Thuận chính lí Q.9]. (xt.
Ngũ Thụ, Hỉ).
HỈ TIẾU THIÊN
Phạm:Krìđàpradowikà.
Pàli:Khiđđàpadùsikà.
Dịch âm: Kỉ đà ba đồ.
Cũng gọi Hỉ hí tiếu giải đãi thiên, Hí tiếu
giải đãi thiên.
Cõi trời trong đó thiên chúng ham mê
sự vui chơi.
Cứ theo kinh Phạm võng (Pàli:
Brahmajàla-sutta) trong Trường bộ kinh
1 và kinh Nhị thập tứ ba lợi (Pàli:Pàỉikasuttanta),
thì những người trời ở cõi này vì
đam mê pháp hỉ lạc trong thời gian dài nên
sự nhớ nghĩ bị tiêu mất mà mệnh chung.
[X. kinh Đại hội, kinh A nâu di và kinh
Phạm động trong Trường a hàm; kinh Đại
tam ma nhạ; kinh Phạm võng lục thập nhị
kiến; kinh Xuất diệu].
HỈ VÔ LƯỢNG TÂM
Hỉ vô lượng, Phạm: Muditàpramaịà.
Pàli: Mudità appamàịa.
Tức là tâm vui mừng khi thấy vô lượng
chúng sinh lìa khổ được vui. Một trong bốn
vô lượng tâm.
Tâm này được dùng để đối trị với tâm
ích kỉ trong 4 chướng.
[X. luận Đại trí độ Q.20]. (xt. Tứ Vô
Lượng Tâm).
HỈ XẢ
I. Hỉ Xả.
Phạm: Vyavasarga-rata.

Cũng gọi Tịnh xả, Tịnh thí.
Vui vẻ xả bỏ tiền bạc và phẩm vật để
cúng dường Tam bảo.
[X. kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
Q.4].
II. Hỉ Xả.
Chỉ cho Hỉ vô lượng tâm và Xả vô lượng
tâm trong Tứ vô lượng tâm(từ, bi, hỉ, xả).
Nghĩ về vô lượng chúng sinh lìa khổ
được vui mà vào Hỉ đẳng chí(Đẳng chí là
một trong nhiều tên của Định), gọi là Hỉ vô
lượng tâm. Tư duy về chính mình đối với
vô lượng chúng sinh không thương cũng
không ghét mà vào Xả đẳng chí, gọi là Xả
vô lượng tâm.
[X. luận Đại trí độ Q.20]
HIÊN BÁT
Đối lại với Liên bát.
Phép xin ăn, bưng bình bát đứng trước
cửa từng nhà tụng kinh để xin, gọi là Hiên
bát.
(xt. Liên Bát).
HIÊN VIÊN GIÁO
Một tông giáo mới ở Trung quốc, do ông
Vương hàn sinh sáng lập vào năm 1957.
Tông giáo này thờ Hiên viên Hoàng đế
làm giáo tổ, Hạo thiên Thượng đế là đấng
tối cao và lấy nguyên lí Thái cực làm giáo lí.
HIỀN BÌNH
Cũng gọi Thiện bình, Đức bình, Mãn
bình, Hiền đức bình, Công đức bình, Như
ý bình, Cát tường bình.
Hiền nghĩa là tốt lành. Hiền bình chỉ
cho chiếc bình có công năng sinh ra phúc
thiện; vật chứa đựng trong bình có thể thỏa
mãn mọi điều ước nguyện.
Kinh Hoa nghiêm quyển 59 (bản dịch
cũ) dùng Đức bình để ví dụ tâm Bồ đề, có

thể làm thỏa mãn tất cả điều mong muốn, HIỀN BÌNH

H
2108
còn luận Đại trí độ quyển 13 thì ví dụ Hiền
bình với giới, vì nó có thể thành lập tất cả
công đức.
Trong Mật giáo, Hiền bình được dùng
làm hình Tam muội da của Địa thần và đựng
nước thơm, thuốc, v.v...… để ở trên đàn tu
pháp. Những bảo vật được chứa trong bình
này cũng giống như những của báu chôn ở
dưới đất.
Ngoài ra, theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển
thượng, thì tiếng Phạm của Hiền bình là
Pùrịa-ghaỉa, nghĩa là mãn bình; còn theo
Mật giáo thì tiếng Phạm làKalaza, nghĩa
là bình.
[X. kinh Đại thừa đại tập địa tạng thập
luân Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.8; Pháp hoa
kinh huyền tán Q.2; Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí Q.20]
HIỀN ĐẬU
Phạm: Hindhu.
Tên của nước Ấn độ (Indu) cổ đại.
Thời xưa người ta gọi lưu vực sông Ấn
độ là Sindhu, người Ba tư đọc lầm tiếng ấy
là Hindhu, rồi sau người Hi lạp cũng theo
đó mà đọc là Indu.
Tục Cao tăng truyện quyển 2 (Đại 50,
493 trung), nói: “Hiền đậu, âm gốc là Nhân
đà la bà đà na, Trung quốc dịch là Chủ xứ,
nghĩa là nơi được Thiên đế che chở”.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2; Nam hải
kí qui nội pháp truyện Q.3]. (xt. Ấn Độ).
HIỀN HỘ BỒ TÁT
Hiền hộ, Phạm:Bhadra-pàla.
Dịch âm: Bạt nại la ba la bồ tát, Bạt
đà bà la bồ tát, Bạt đà ba la bồ tát, Bạt

pha bồ tát, Bạt đà hòa bồ tát, Phát nại la
bá la bồ tát.
Cũng gọi Hiền hộ trưởng giả, Hiền hộ
thắng thượng đồng chân, Thiện thủ bồ tát,
Hiền thủ bồ tát.
I. Hiền Hộ Bồ Tát.
Vị Bồ tát tại gia, đứng đầu trong số đại
chúng nghe kinh Ma ha bát nhã ba la mật
và kinh Vô lượng thọ.
Cứ theo kinh Đại bảo tích quyển 109,
thì Hiền hộ trưởng giả là con của một thương
gia giầu có, hưởng thụ các phúc báo vui sướng
mà đến Đế thích Đao lợi thiên vương cũng
không sánh bằng.
Lại theo kinh Bát cát tường thần chú,
nếu có người bệnh nặng, xưng danh hiệu
của 8 vị Bồ tát trong đó có bồ tát Hiền hộ,
thì liền hết bệnh, khi mệnh chung, được 8
vị Bồ tát ấy đến đón rước.
Ngoài ra, theo kinh Đại Phật đính thủ
lăng nghiêm quyển 5, ngài Bạt đà la khi vào
nhà tắm thấy nước mà ngộ được tính
“không”. Căn cứ vào thuyết này, Thiền tông
bèn đặt tượng Hiền hộ tôn giả trong nhà
tắm.
II. Hiền Hộ Bồ Tát.
Vị tôn thứ 2 ở phía tây ngoài luân đàn
trong hội Yết ma trên mạn đồ la Kim cương
giới Mật giáo. Một trong 16 vị tôn của Hiền
kiếp. Mật hiệu là Xảo hộ kim cương, Li
cấu kim cương, hình Tam muội da là Hiền
bình.
Hình tượng vị Bồ tát này là người nữ,
thân mầu hồng, ngồi trên hoa sen, tay trái
nắm lại đặt trên đầu gối, tay phải bưng hiền
bình. Hình nữ biểu thị đức định, mầu hồng
biểu thị từ bi, hiền bình biểu thị giữ gìn nước
trí thanh tịnh của chúng sinh, cho nên hình

tượng vị tôn này hiển bày 3 đức: Định, Bi,
Trí. Lại vì khéo giữ gìn trí Phật của chúng
sinh nên vị Bồ tát này được gọi là Xảo hộ
kim cương.
III. Hiền Hộ Bồ Tát.
Cũng gọi Trừ nghi quái bồ tát.
Vị Bồ tát thứ 4 trong 9 vị tôn của viện
Trừ cái chướng trên mạn đồ la Thai tạng
giới Mật giáo. Mật hiệu là Xảo tế kim cương,
HIỀN HỘ BỒ TÁT

H
2109
hình Tam muội
da là chày kim
cương một chĩa.
Hình tượng
của vị Bồ tát này
là thân nữ mầu
da người, ngồi
trên hoa sen đỏ,
tay trái bưng
bình báu, tay
phải cầm chày
một chĩa. Chày
một chĩa là trí
nhất thực của
Như lai, biểu thị nhất pháp giới của chữ A,
bình báu biểu thị sự khéo giữ gìn 5 trí của
chúng sinh vì thế gọi là Hiền hộ. Lại vì trí
tuệ kim cương của Như lai khéo trừ diệt sự
nghi hối của chúng sinh nên cũng gọi là
Trừ nghi hốibồ tát; vìđemánh sáng trí
tuệ của Như lai soi rọi, cứu giúp chúng sinh
trong chỗ tối tăm một cách khéo léo nên
còn gọi là Xảo tế kim cương.
[X. kinh Đại bảo tích Q.110; kinh Hiền
kiếp Q.1; kinh Huyễn sĩ nhân hiền; kinh
Đại thừa bồ tát tạng chính pháp Q.1; kinh
tư ích phạm thiên sở vấn Q.1; kinh Quán
đính Q.4, kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.3; Thanh long tự nghi
quĩ Q.trung; Hiền kiếp thập lục tôn; Kim
cương đính đại giáo vương Q.2; Huyền ứng
âm nghĩa Q.5].
HIỀN KHOAN (?–1326)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế sống ở
đời Nguyên, người Hàm sơn. Hòa châu (tỉnh

An huy), họ Chu, là đệ tử nối pháp của thiền
sư Kim ngưu chân. Người đời gọi sư là Vô
dụng Hiền khoan thiền sư.
Một ngày kia, sư đến tham vấn ngài Kim
ngưu ở Dã phụ, vừa bước vào cửa, ngài Kim
ngưu liền hét, sư cũng hét. Ngài Kim ngưu
hỏi (Vạn tục 142, 439 thượng):
–Ông học được cái thói cứng đầu ấy ở
đâu thế?
Sư đáp:
–Rất nhiều người ngờ vực.
Ngài Kim ngưu liền đánh.
Hôm sau, sư lại đến tham kiến, ngài Kim
ngưu đưa sư vào ngồi trong phòng, bỗng
nước trong ấm sôi trào ra, chảy xuống lò
than khói xông lên, sư hoát nhiên đại ngộ,
mồ hôi toát ra đầm đìa.
Sau, sư trình kệ, trong có câu:
“Đáy nước trâu bùn kêu một tiếng.
Đại thiên sa giới đều ngả nghiêng”.
Ngài Kim ngưu rất bằng lòng.
Về sau, sư thuyết pháp ở chùa Phổ minh
tại Thái hồ, người về học rất đông. Ban đêm
ở chùa thường có ánh sáng chiếu, xa gần
người ta đều cho là việc lạ sư được vua ban
hiệu “Phật Chiếu Viên Ngộ”.
Năm Thái định thứ 3 (1326) đời vua Tấn
tông sư tịch.
[X. Tăng tục truyền đăng lục Q.5].
HIỀN KIẾP
Phạm: Bhadrakalpa.
Dịch âm: Bạt đà kiếp, Pha đà kiếp, Ba
đà kiếp.
Gọi đủ: Hiện tại hiền kiếp.
Chỉ cho kiếp trụ. Hiền (Phạm:Bhadra),
nghĩa là thiện; Kiếp (Phạm:Kalpa), nghĩa
là thời phần. Trong kiếp này có một nghìn
bậc Hiền thánh ra đời giáo hóa, nên gọi là

Hiền kiếp, Thiện kiếp, Hiện kiếp. “Hiện
kiếp” hợp chung với “Quá khứ trang
nghiêm kiếp” và “Vị lai tinh tú kiếp” gọi là
Tam kiếp.
Cứ theo các kinh: Hiền kiếp, kinh Hiện
tại hiền kiếp thiên Phật danh và kinh Thiên
Phật nhân duyên, v.v...… thì trong Hiền kiếp
sẽ có một nghìn đức Phật lần lượt ra đời kể
từ các đức Phật Câu lưu tôn, Câu na hàm
Bồ Tát Hiền Hộ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
HIỀN KIẾP

H
2110
mâu ni, Ca diếp, Thích ca, Di lặc, cho đến
đức Phật Lâu chí, v.v...…
Về lượng thời gian của Hiền kiếp thì
trong các kinh luận có nhiều thuyết khác
nhau:
1. Theo các kinh Quán Di lặc bồ tát
thướng sinh Đâu suất thiên quyển thượng,
Tam di lặc kinh sớ và Du già luận kiếp
chương tụng...… thì 20 kiếp trụ là lượng thời
gian của Hiền kiếp.
2. Theo Di lặc thướng sinh kinh tông
yếu của ngài Nguyên hiểu, thì một đại kiếp
là lượng thời gian của Hiền kiếp.
3. Theo Du già luận kí quyển 1 phần
dưới của ngài Độn luân, thì một trăm nghìn
đại kiếp là Hiền kiếp.
Trong những thuyết nói trên, thì thuyết
thứ nhất là thuyết thông dụng.
[X. kinh Trường a hàm Q.1; kinh Đại
bi Q.3; luận Câu xá Q.12; luận Đại trí độ
Q.38; Pháp hoa kinh văn cú Q.8 phần cuối].
(xt. Kiếp).
HIỀN KIẾP KINH
Phạm: Bhadrakalpika-sùtra.
Cũng gọi Bạt đà kiếp tam muội kinh,
Hiền kiếp định ý kinh.
Gồm 8 quyển (hoặc 7 quyển, 10 quyển,
13 quyển). Nguyên bản tiếng Phạm đã thất
lạc, hiện còn các bản Tạng dịch và Hán dịch.
Bản Hán do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời
Tây Tấn, thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung kinh này gồm 24 chương thuật
lại việc lúc đức Phật ở tại tinh xá Kì viên, trả
lời những câu hỏi của bồ tát Hỉ vương. Trước
hết, Ngài nói về các loại Tam muội (Phạm,

Pàli:Samàdhi) và công đức của các Tam
muội ấy; kế đến, nói về 84 nghìn pháp môn
Đại thừa và công đức thù thắng của các đức
Phật, rồi nói về danh hiệu, chỗ ở, dòng họ,
cha mẹ, đệ tử, tuổi thọ, thính chúng trong
ba hội, v.v...… của một nghìn đức Phật trong
Hiền kiếp, sau cùng Ngài nói về công đức
truyền trì kinh này.
Trong các loại kinh Phật danh, kinh này
là bản Hán dịch sớm nhất, cho nên còn giữ
được hình thái xưa và tương đối được xem
trọng. Nhưng vì văn nghĩa khó hiểu nên ít
người nghiên cứu, đọc tụng.
Cứ theo Xuất hiền kiếp kinh kí trong
Xuất tam tạng kí tập quyển 7, thì kinh này
còn có bản dịch khác của ngài Cưu ma la
thập, cũng gọi là kinh Hiền kiếp, gồm 7
quyển, nhưng hiện nay đã thất truyền.
Ngoài ra, cứ theo Lịch đại tam bảo kỉ
quyển 6, thì còn có kinh Bạt đà kiếp tam
muội, 7 quyển, do ngài Trúc pháp hộ dịch,
nhưng Khai nguyên thích giáo lục quyển 2
thì cho đó là kinh dịch lại.
Về các bản chú sớ của kinh này thì có:
Hiền kiếp kinh kí 1 quyển, Hiền kiếp kinh
lược giải 1 quyển (ngài Đạo an soạn vào đời
Đông Tấn), đều đã thất lạc.
Ông F. Weller biên tập bản tiếng Phạm
và các bản dịch: Tây tạng, Mông cổ, Mãn
châu, Vu điền, v.v...… của kinh này và xuất
bản.
Ngoài ra, giữa kinh Hiền kiếp thiên Phật
danh được dịch vào đời Lương thuộc Nam
triều (khoảng thế kỉ VI Tây lịch, mất tên
dịch giả), có một số điểm sai khác.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.3; F. Weller:
Tausend Buddha namen des Bhadsakalpa

nach einer fünfsprachigen Polyglotte,
Leipzig,1928].
HIỀN KIẾP THẬP LỤC TÔN
I. Hiền Kiếp Thập Lục Tôn.
Cũng gọi Hiền kiếp thập lục đại Bồ tát.
Mười sáu vị tôn xuất hiện trong Hiền
kiếp, tức là 16 vị Bồ tát được an trí ở 4
phương ngoài Luân đàn của các hội Yết ma,
Tam muội da, Cúng dường và Hàng tam
HIỀN KIẾP KINH

H
2111
thế trong 9 hội Mạn đồ la Kim cương giới
Mật giới. Trong 4 phương, mỗi phương an
trí 4 vị.
Bốn vị Bồ tát ở phương Đông:
1. Từ thị(Phạm:Maitreya, dịch âm: Mỗi
đát nghĩ dã), tức là bồ tát Di lặc. Mật hiệu là
Tấn tật kim cương, Chính giác kim cương.
2. Bất không kiến (Phạm: Amoghadarzana,
dịch âm: A mục khư na lật xả nẵng).
Cũng gọi “Thường”. Mật hiệu Phổ kiến kim
cương, Chân như kim cương.
3. Trừ cái chướng(Phạm:Sarvàpàyajaha,
dịch âm: Tát phạ bá dã nhạ ha). Cũng gọi Năng
xả nhất thiết ác thú, Diệt ác thú, Trừ ác,
Phá ác thú, Chính lưu chuyển. Mật hiệu Phổ
cứu kim cương, Trí mãn kim cương.
4. Trừ ưu ám (Phạm: Sarvazokatamonirghatana,
dịch âm: Tát phạ thú ca đát mẫu
nể lật già đa). Cũng gọi Nhạo tồi nhất thiết
hắc ám ưu não, Trừ nhất thiết ám, Trừ ưu,
Trừ ưu não, Giác thanh tịnh. Mật hiệu Tịnh
trí kim cương, Giải thoát kim cương.
Bốn vị Bồ tát ở phương Nam:
1. Hương tượng (Phạm: Gandhahastin,
dịch âm: Nga đà hạ tất trú). Cũng gọi Đại
hỏa. Mật hiệu Đại lực kim cương, Hộ giới
kim cương.
2. Đại tinh tiến(Phạm:Zauraya, dịch
âm: Du la dã). Cũng gọi Dũng mãnh, Bất
thoái. Mật hiệu Bất thoái kim cương.
3. Kim cương chàng (Phạm:
Gaganagaĩja, dịch âm: Nga nga nẳng ngạn
nhạ). Cũng gọi Hư không tạng, Bảo chàng,
Tam hữu. Mật hiệu Phúc quí kim cương,
Viên mãn kim cương.

4. Trí chàng(Phạm:Jĩànaketu, dịch
âm: Chỉ nương tương kế đô). Cũng gọi Thường
hành giả, Tính tịnh. Mật hiệu Trí mãn kim
cương, Pháp mãn kim cương.
Bốn vị Bồ tát ở phương Tây:
1. Vô lượng quang (Phạm: Amitaprabha,
dịch âm: A di đa bát la bà). Cũng gọi
Cam lộ quang, Hàng tam thế, Đại minh.
Mật hiệu Đại minh kim cương, Li nhiễm
kim cương.
2. Hiền hộ(Phạm:Bhadra-pàla, dịch
âm: Bạt nại la bá la). Cũng gọi Hiền hộ quang,
Chủ tể. Mật hiệu Xảo hộ kim cương, Li cấu
kim cương.
3. Võng minh (Phạm: Jàlinìprabha,
dịch âm: Nhạ lí nễ bát la bà). Cũng gọi Quang
võng, Năng điều. Mật hiệu Phương tiện kim
cương, Phổ nguyện kim cương.
4. Nguyệt quang(Phạm:Candraprabha,
dịch âm: Tán nại la bát la bà). Cũng gọi Thực
lạc. Mật hiệu Thanh lương kim cương, Thích
duyệt kim cương.
Bốn vị Bồ tát ở phương Bắc:
1. Vô tận ý(Phạm:Akwayamati, dịch
âm: A khất xoa dã ma để). Cũng gọi Vô tận
tuệ, Vô lượng ý, Vô lượng tuệ, Diệu địa, Vô
tận. Mật hiệu Định huệ kim cương, Vô tận
kim cương.
2. Văn thù(Phạm: Pratibhànakùỉa,
dịch âm: Bát la để bà da câu tra). Cũng gọi
Biện tích, Trí tích, Thắng. Mật hiệu Xảo biện
kim cương, Đại huệ kim cương.
3. Kim cương tạng (Phạm:
Vajragarbha, dịch âm: Phạ nhật la nghiệt bà).
Cũng gọi Kiên chủ. Mật hiệu Trì giáo kim
cương, Lập nghiệm kim cương.
4. Phổ hiền (Phạm: Samantabhadra,
dịch âm: Tam mạn đa bạt nại la). Cũng gọi

Trí bỉ ngạn. Mật hiệu Nhiếp kim cương, Như
ý kim cương.
Mười sáu vị Bồ tát này là đại biểu cho
một nghìn đức Phật trong Hiền kiếp. Chủng
tử chung của 16 vị là (hùô).
[X. kinh Kim cương đính nhất thiết Như
lai chân thực nhiếp Đại thừa hiện chứng đại
giáo vương Q.hạ; kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Tư ích phạm thiên sở vấn
Q.1; kinh Bảo vân Q.1; kinh Đại Bảo tích
Q.111; Hiền kiếp thập lục tôn; kinh Kim
cương đính Q.1; kinh Kim cương đính du
già trung lược xuất niệm tụng, Kim cương
HIỀN KIẾP THẬP LỤC TÔN

H
2112
đính đại giáo vương kinh sớ Q.2; Đô bộ đà
la ni mục].
II. Hiền Kiếp Thập Lục Tôn.
Kinh, 1 quyển, mất tên dịch giả, cũng
không rõ được dịch vào thời đại nào. Hoặc
có thuyết nói được dịch vào cuối đời Đường;
lại có thuyết cho rằng kinh này do ngài Pháp
toàn soạn. Được thu vào Đại chính tạng
tập 18.
Nội dung kinh này nói về Hiền kiếp thập
lục tôn trong Mạn đồ la Kim cương giới và
về ấn minh của Nhị thập thiên thuộc Kim
cương bộ ngoài của Mật giáo.
HIỀN KIẾP THIÊN PHẬT
Một nghìn đức Phật ra đời ở Hiền kiếp.
Hoặc nói theo địa vị tu nhân thì gọi là Hiền
kiếp thiên Bồ tát (một nghìn vị Bồ tát ở kiếp
Hiền). Tức là một nghìn đức Phật từ các
ngài Câu lưu tôn, Câu na hàm mâu ni, Ca
diếp, Thích ca mâu ni ở quá khứ và các ngài
Từ thị, Sư tử diệm cho đến Lâu chí sẽ xuất
hiện trong vị lai, gọi là Hiền kiếp thiên Phật.
Về nhân duyên ra đời của một nghìn đức
Phật này, có nhiều thuyết khác nhau.
Cứ theo Mật tích kim cương lực sĩ hội
trong kinh Đại bảo tích quyển 9, thì vào
thời đức Vô lượng huân bảo cẩm tịnh Như
lai trong quá khứ xa xưa, có vị Chuyển luân
thánh vương tên Dũng quận sinh được một
nghìn người con. Về sau, vua và một nghìn
người con cùng phát tâm Vô thượng bồ đề
ở nơi đức Như lai Cẩm tịnh vương. Chuyển
luân thánh vương Dũng quận tức là đức
Định quang Như lai ở quá khứ, còn một
nghìn người con tức là một nghìn đức Phật

ở Hiền kiếp; người con thứ 1 là Phật Câu
lưu tôn, người thứ 1.000 là Phật Lâu chí.
Cứ theo kinh Thiên nhãn thiên tí Quan
thế âm bồ tát đà la ni quyển thượng, thì đức
Phật Tì bà sa ở đời quá khứ thị hiện thân
hàng ma, Ngài có một nghìn mắt, từ mỗi
mắt phóng ra một đức Phật, đó là một nghìn
Phật của Hiền kiếp.
Cứ theo kinh Quán Dược vương Dược
thượng nhị bồ tát, thì trong vô lượng kiếp
xa xưa, đức Phật Thích ca mâu ni từng xuất
gia học đạo ở thời Mạt pháp của đức Phật
Diệu quang. Bấy giờ Ngài được nghe danh
hiệu của 53 vị Phật, rồi lần lượt dạy nhau
cho đến ba nghìn người. Trong đó, bắt đầu
từ đức Câu lưu tôn cho đến đức Lâu chí,
theo thứ tự thành Phật trong Hiền kiếp hiện
tại. Còn các kinh Bi hoa quyển 5, kinh Duy
ma cật quyển hạ, kinh Thiên Phật nhân
duyên, v.v...… đều ghi chép khác nhau.
Nhân duyên đầu tiên về thuyết nghìn
Phật ra đời bắt nguồn từ Sử thi Ma ha bà la
đa (Phạm:Mahàbhàrata) của Ấn độ. Tức
là thuyết nói trong rốn của Na la diên sinh
ra hoa sen.
Ngoài ra, theo Cao tăng Pháp hiển truyện
và Đại đường tây vực kí quyển 7, thủa xưa
có nàng Lộc nữ là vợ vua Phạm dự, sinh ra
một bông sen nghìn cánh, trên mỗi cánh có
một người con. Nhà vua cho đó là điềm xấu,
bèn đem thả xuống sông Hằng. Vua Ô kì
diên đang đi dạo ở miền hạ du thấy được,
liền đem về nuôi nấng. Một nghìn người
con ấy tức là một nghìn vị Phật của Hiền
kiếp. Vua Ô kì ni chính là Ưu đà diên (Phạm:
Udayana) được nói đến trong luận Phân
biệt công đức quyển 1, cũng tức là tên khác
của Na la diên. Cho nên, thuyết này chắc

hẳn đã có quan hệ với thuyết hoa sen mọc ở
rốn của Na la diên đã nói ở trên.
Về thời điểm ra đời của một nghìn đức
Phật, theo kinh Đại bản trong Trường a hàm
quyển 1, kinh Thất Phật phụ mẫu tính tự,
kinh Thất Phật, kinh Bi hoa quyển 5 và kinh
Hiền kiếp quyển 8 chép, vào kiếp 91 thời
quá khứ, khi con người thọ 8 vạn tuổi thì
đức Phật Tì bà thi ra đời. Vào kiếp 31 thời
quá khứ, khi con người thọ 7 vạn tuổi thì
đức Phật Thi khí ra đời. Trong kiếp 31 thời
HIỀN KIẾP THIÊN PHẬT

H
2113
quá khứ khi
con người thọ
6 vạn tuổi thì
đức Phật Tì xá
phù ra đời.
Trong Hiền
kiếp hiện tại,
khi con người
thọ 4 vạn tuổi
thì đức Phật
Câu lưu tôn ra
đời; khi con
người thọ 3
vạn tuổi thì
đức Phật Câu na hàm mâu ni ra đời; khi
con người thọ 2 vạn tuổi thì đức Phật Ca
diếp ra đời; khi con người thọ 100 tuổi thì
đức Phật Thích ca mâu ni ra đời.
Ngoài ra, kinh Tăng nhất a hàm quyển
45 thì cho rằng đức Phật Câu lưu tôn ra
đời vào lúc con người thọ 5 vạn tuổi. Còn
Đại đường tây vực kí quyển 6 lại nói rằng
khi con người thọ 6 vạn tuổi thì đức Phật
Câu lưu tôn ra đời và rằng khi con người
thọ 4 vạn tuổi thì đức Phật Câu na hàm
mâu ni ra đời.
Đến đời sau, Mật giáo tôn trí một
nghìn đức Phật Hiền kiếp ở 4 phương
ngoài Luân đàn của hội Thành thân trong
Mạn đồ la Kim cương giới, mỗi phương 250
vị, chủng tử là (hùô). Từ nghìn xưa,
tín ngưỡng Hiền kiếp Thiên Phật đã rất
là thịnh hành ở Ấn độ, Trung á và Trung
quốc. Hiện ở các nơi này còn nhiều tượng
và tranh vẽ của nghìn vị Phật ở trong các

hang động.
[X. kinh Quán Di lặc bồ tát thướng sinh
Đâu xuất thiên; kinh Thuyết vô cấu xưng
Q.6; luận Đại trí độ Q.38; Đại từ ân tự
tam tạng pháp sư truyện Q.2; A. Stein:
Ancieint Khotan; Ruins of Desert Cathay,
vol.I; P. Pelliot: Les Grottes de Touen-
Houang].
HIỀN KIẾP THIÊN PHẬT DANH KINH
Cũng gọi Hiện tại Hiền kiếp thiên Phật
danh kinh.
Có 1 quyển, được dịch vào đời Lương
(502-557) thuộc Nam triều, không rõ dịch
giả, thu vào Đại chính tạng tập 14.
Kinh này cùng với kinh Trang nghiêm
kiếp thiên Phật danh và kinh Tinh tú kiếp
thiên Phật danh hợp lại gọi chung là kinh
Tam kiếp tam thiên Phật danh. Nội dung
liệt kê danh hiệu của một nghìn vị Phật, từ
đức Phật Câu na đề đến đức Phật Lâu chí,
rồi nói về công đức xưng niệm danh hiệu
Phật và sám hối diệt tội.
HIỀN NGU KINH
Phạm: Damamùka-nidàna-sùtra.
Gọi đủ: Hiền ngu nhân duyên kinh.
Gồm 13 quyển, do các ngài Tuệ giác, v.v...…
dịch vào đời Nguyên Ngụy thu vào Đại chính
tạng tập 4.
Nội dung kinh này thu tập các loại thí
dụ (Phạm:Avadàna), nhân duyên nói về
người hiền và người ngu. Kinh này có nhiều
bản khác nhau, nên tên phẩm cũng khác và
số phẩm có thêm bớt. Nay theo bản Cao li
thì có 62 phẩm, còn 3 bản Tống, Nguyên,
Minh của Trung quốc có thêm 7 phẩm thì
thành 69 phẩm, bản Tây tạng thì có 51
phẩm. Kinh này được dịch lại từ bản Hán
dịch có sự tham khảo nguyên tác tiếng Phạm.

Về việc truyền dịch kinh này, theo Hiền
ngu kinh kí của ngài Tăng hựu chép trong
Xuất tam tạng kí tập quyển 9, lúc đầu có 8
vị sa môn ở Hà tây đến nước Vu điền tìm
cầu kinh điển. Khi đến Đại tự, họ gặp các
học giả Tam tạng giảng thuyết kinh luật trong
hội Ban già vu sắt, mỗi vị liền ghi lại những
điều mình đã nghe, sau khi trở về Cao xương
mới gom chép lại thành bộ kinh này.
Tranh Nghìn Vị Phật ở kiếp Hiền
HIỀN NGU KINH

H
2114
Năm 1843, nhà học giả Đông phương
học người Đức tên là I. J. Schmidt dịch
kinh này từ tiếng Tây tạng sang tiếng Đức
dưới nhan đề: Der Weise und der Thor
và xuất bản.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6]
HIỀN THÁNH
Hiền, Phạm: Bhadra, Thánh, Phạm:
Àrya.
Hiền: Chỉ cho hàng phàm phu trước giai
vị Kiến đạo, tuy xa lìa các điều ác, nhưng
chưa phát trí vô lậu, chưa chứng lí, cũng
chưa đoạn hoặc.
Thánh: Chỉ cho bậc từ giai vị Kiến đạo
trở lên, đã chứng lí, đoạn hoặc, xả bỏ tính
phàm phu, phát trí vô lậu.
Tóm lại, người dùng trí hữu lậu tu tập
căn lành, gọi là Hiền; người dùng trí vô lậu
chứng được chính lí, gọi là Thánh.
Trong quá trình tu hành Phật đạo có 3
thừa: Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát, mỗi
thừa lại có các giai vị Hiền và Thánh khác
nhau.
1. Luận về Hiền và Thánh trong
Thanh văn thừa:
Cứ theo kinh Trung a hàm quyển 30,
thì có 27 bậc Hiền thánh, trong đó 18 bậc
trước là hữu học, gồm: Tín hành, Pháp
hành, Tín giải thoát, Kiến đáo, Thân chứng,
Gia gia, Nhất chủng, Hướng tu đà hoàn,
Đắc tu đà hoàn, Hướng tư đà hàm, Đắc tư
đà hàm, Hướng a na hàm, Đắc a na hàm,
Trung bát niết bàn, Sinh bát niết bàn, Hành
bát niết bàn, Vô hành bát niết bàn và

Thượng lưu sắc cứu cánh. Còn 9 bậc sau là
Vô học, gồm: Tư pháp, Thăng tiến pháp,
Bất động pháp, Thoái pháp, Bất thoái pháp,
Hộ pháp, Thực trụ pháp, Tuệ giải thoát và
Câu giải thoát.
Phẩm phân biệt Hiền thánh trong luận
Thành thực quyển 1 cũng lập 27 bậc Hiền
thánh, chỉ có tên gọi và sự giải thích thì hơi
khác với kinh Trung a hàm.
Phẩm phân biệt Hiền thánh trong luận
Câu xá quyển 22, thì trước giai vị Kiến đạo
lập 7 bậc Hiền; sau giai vị Kiến đạo lập 4
bậc Thánh và 7 bậc Thánh.
Bảy bậc Hiền: Ngũ đình tâm, Biệt
tướng niệm trụ, Tổng tướng niệm trụ,
Noãn, Đính, Nhẫn và Thế đệ nhất pháp.
Bốn bậc Thánh: Tu đà hoàn quả, Tư đà
hàm quả, A na hàm quả và A la hán quả.
Bảy bậc Thánh: Tùy tín hành, Tùy pháp
hành, Tín giải, Kiến chí, Thân chứng, Tuệ
giải thoát và Câu giải thoát. Nếu đem 3
giai vị Kiến đạo, Tu đạo và Vô học đạo
phối hợp với 4 bậc Thánh và 7 bậc Thánh,
thì Kiến đạo tức là hàng Độn căn(Tùy tín
hành) và Lợi căn(Tùy pháp hành)của Sơ
quả hướng trong 4 bậc Thánh. Tu đạo tức
là hàng Độn căn(Tín giải) và Lợi căn(Kiến
chí) của 3 quả trước và 3 hướng sau. Còn
Vô học đạo tức là hàng Độn căn(Tuệ giải
thoát) và Lợi căn(Câu giải thoát)của quả
thứ tư. Lại nếu bậc Thánh của quả thứ 3
ngay trong thân này mà chứng được Diệt
tận định, thì gọi là “Thân chứng”. Cho nên,
hợp chung 7 bậc Hiền và 7 bậc Thánh trên
đây, thì thành 14 loại.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 5 phần đầu và Thành duy thức luận
chưởng trung xu yếu quyển thượng phần

đầu cũng lập 27 bậc Hiền thánh. Đó là:
Tín giải, Kiến chí, Thân chứng, Tuệ giải
thoát, Câu giải thoát, Dự lưu hướng, Dự
lưu quả, Nhất lai hướng, Nhất lai quả, Bất
hoàn hướng, Bất hoàn quả, A la hán hướng,
A la hán quả, Cực thất phản, Gia gia, Nhất
gian, Trung ban, Sinh ban, Vô hành ban,
Hữu hành ban, Thượng lưu ban, Thoái
pháp, Tư pháp, Hộ pháp, Trụ pháp, Kham
đạt pháp và Bất động pháp. Trong đó, 18
bậc trước là Hữu học và 9 bậc sau là Vô
HIỀN THÁNH

H
2115
học. Lại nếu thêm Tùy tín hành và Tùy
pháp hành vào giai vị Phương tiện trước
Kiến đạo thì thành 29 bậc Hiền thánh.
2. Luận về Hiền và Thánh trong Tam
thừa cộng Thập địa.
Cứ theo phẩm Đăng chú thâm áo trong
kinh Đại phẩm bát nhã quyển 17 và luận
Đại trí độ quyển 75, thì trong Thập địa:
Can tuệ địa, Tính địa, Bát nhân địa, Kiến
địa, Bạc địa, Li dục địa, Dĩ tác địa, Bích chi
phật địa, Bồ tát địa và Phật địa, thì 2 địa
trước thuộc về Hiền, còn 8 địa sau là
Thánh.
Ngoài ra, phẩm Hải tuệ bồ tát trong kinh
Đại phương đẳng đại tập quyển 8 có nêu ra
thuyết “Xuất li cửu chủng tính nhi nhập ư
Phật chủng tính”(ra khỏi 9 chủng tính để vào
chủng tính Phật). Chín chủng tính gồm: Phàm
phu tính, Tín hành tính, Pháp hành tính,
Bát nhẫn tính, Tu đà hoàn tính, Tư đà hàm
tính, A na hàm tính, A la hán tính và Bích
chi phật tính, và thêm Chủng tính Phật là
10 tính. Trong đó, 3 tính trước thuộc về
Hiền, 7 tính sau là Thánh.
3. Luận về Hiền và Thánh của Bồ tát
thừa.
Luận Thành duy thức quyển 9 lập 5 giai
vị Bồ tát: Tư lương vị, Gia hạnh vị, Thông
đạt vị, Tu tập vị và Cứu cánh vị. Trong đó,
2 giai vị trước thuộc về Hiền, 3 giai vị sau
thuộc về Thánh. Còn trong 41 giai vị Bồ
tát: Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng,
Thập địa và Diệu giác nói trong kinh Hoa
nghiêm, thì 30 giai vị trước là Hiền, 11 giai
vị sau là Thánh.

Ngoài ra, phẩm Giáo hóa trong kinh
Nhân vương bát nhã quyển thượng, lại lập
thêm giai vị Thập tín ở trước giai vị Thập
trụ mà thành 51 giai vị. Còn phẩm Hiền
thánh học quán trong kinh Bồ tát anh lạc
bản nghiệp quyển thượng thì nêu rõ tên
của 52 giai vị là: Thập tâm, Thập trụ, Thập
hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác
và Diệu giác. Trong đó, Thập trụ, Thập
hạnh, Thập hồi hướng là Hiền, còn Thập
địa, Đẳng giác và Diệu giác là Thánh.
Theo sự trình bày trên đây thì vấn đề
sai khác giữa Hiền và Thánh, tuy các kinh
luận đều có thuyết riêng, nhưng cũng không
nên quyết đoán một cách tổng quát, mà
chỉ nên phân biệt phạm vi rộng, hẹp, phổ
thông, hạn cục của từ ngữ Hiền Thánh mà
thôi.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
17 phần đầu, thì phạm vi của Hiền là phổ
thông, còn phạm vi của Thánh là hạn cục.
Vì phạm vi của Hiền rộng, cho nên từ lúc
bắt đầu cho đến khi kết thúc, giai vị Tu
đạo đều có thể gọi là Hiền, như trong kinh
thường gọi các bậc Thánh Xá lợi phất, Tu
bồ đề là “Hiền giả”. Vì phạm vi của Thánh
có giới hạn nên từ giai vị Kiến đạo trở
xuống là Hiền, thuộc địa vị phàm phu,
còn từ giai vị Kiến đạo trở lên mới được
gọi là Thánh.
Ngoài ra, theo phẩm Hiền thánh của
luận Câu xá, khi nói rộng về 7 Hiền 7 Thánh,
thì gọi chung là Hiền Thánh (Phạm:Àryapudgala).
[X. kinh Hoa nghiêm Q.8, Q.11, Q.15,
Q.23 (bản dịch cũ); luận Đại tì bà sa Q.54;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.5; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.57-72; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.9 phần dưới; Tứ giáo nghĩa

Q.2-6; Câu xá luận quang kí Q.22]. (xt. Bồ
Tát Giai Vị).
HIỀN THỦ ĐẠI SƯ TRUYÊN
Cũng gọi Pháp tạng hòa thượng truyện.
Có 1 quyển, do ngài Thôi trí viễn người
nước Tân la soạn, được thu vào Vạn tục
tạng tập 134.
Nội dung trình bày về tiểu sử của đại sư
Hiền thủ, tức là ngài Pháp tạng, tổ thứ 3 của
tông Hoa nghiêm. Sách này bắt chước sự
HIỀN THỦ ĐẠI SƯ TRUYÊN

H
2116
sắp xếp 10 nghĩa trong Hoa nghiêm tam
muội quán trực tâm bằng cách chia làm 10
khoa: Tộc tính. Du học, Tước nhiễm, Giảng
diễn, Truyền dịch, Trứ thuật, Tu thân, Tế
tục, Thùy huấn và Thị diệt.
Cuốn truyện đầu tiên về ngài Pháp tạng
là do hòa thượng Thiên lí ở chùa Hoa nghiêm
soạn, nhưng nay đã thất truyền. Còn tác
phẩm này là căn cứ vào Toản linh kí mà
được soạn thành và ấn hành vào năm Đại
an thứ 8 đời vua Tuyên tông nước Cao li.
Sau bị thất truyền, về sau, dựa theo bản viết
tay của ngài Phụng đàm ở chùa Hoa nghiêm
tại Nhật bản, ấn hành lại vào năm 1699,
cuối truyện có phụ thêm một thiên “Hiền
Thủ Bi Truyện Chính Ngộ” do ngài Đạo
trung viết.
HIỀN TỌA
Phạm: Bhadràsana.
Cũng gọi Thụ tọa.
Chỉ cho tư thế ngồi của hành giả Mật
giáo khi tu pháp Kính ái hoặc Hàng phục.
Là một trong 4 cách ngồi.
Kinh Kim cương đính du già trung lược
xuất niệm tụng quyển 1 (Đại 18, 225 hạ).
Nói: “Nếu người muốn hàng phục ác ma thì
nên ngồi xoay mặt về hướng tây trong tư
thế Hiền tọa”.
Kinh Thất câu chi Phật mẫu sở thuyết
chuẩn đề đà la ni (Đại 20, 184 trung), nói:
“Ngồi 2 đầu gối dựng thẳng, mông không
chạm đất, gọi là Hiền tọa”. Nghĩa là ngồi
xổm.
Cách ngồi này không phải chỉ được sử
dụng trong Mật giáo, mà những tín đồ Bà la

môn giáo ở Ấn độ thời xưa cũng ngồi theo
cách này để điều trị các chứng bệnh.
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.thượng; Kim cương đính du già hộ
ma nghi quĩ; Đại nhật kinh cúng dường thứ
đệ pháp sớ Q.hạ]
HIỀN TRỤ BỘ
Hiền trụ, Phạm:Bhadra-yànika.
Pàli:Bhaddayànika.
Dịch âm: Bạt đà dữ ni dữ, Bạt đà la da
ni, Đa lê la da ni.
Cũng gọi Hiền thừa, Danh hiền, Hiền.
Tên của một bộ phái. Bộ này thuộc dòng
dõi của Hiền A la hán, là một trong 20 bộ
của Tiểu thừa.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân, thì bộ
này là chi nhánh của Độc tử bộ, ra đời trong
khoảng thời gian 300 năm sau khi đức Phật
nhập diệt, vì lí do giải thích một bài tụng
không giống với nghĩa của Độc tử bộ chủ
trương nên tách ra thành một chi phái riêng.
Bài tụng như sau:
“Dĩ giải thoát cánh đọa;
Đọa do tham phục hoàn.
Hoạch an hỉ sở lạc
Tùy lạc hành chí lạc”.
(Giải thoát rồi lại đọa;
Đọa do tham trở lại;
Đạt được niềm an vui;
Từ vui đến rất vui).
Hiền trụ bộ giải thích bài kệ này theo
hàng vô học của Tam thừa: Hai câu đầu nói
về A la hán, câu thứ 3 nói về Độc giác, câu
cuối cùng nói về Phật. Quan điểm này không
giống với quan điểm của Độc tử bộ, còn các
giáo nghĩa khác thì tương đồng.
Chương 5 trong Đảo sử, chương 5 trong
Đại sử, thuyết thứ 2 của ngài Thanh biện

(Phạm:Bhavya) trong Tây tạng truyện, Ấn
độ Phật giáo sử của Đa la na tha (Phạm:
Tàranàtha) và kinh Xá lợi phất vấn, v.v...…
đều cho rằng Hiền trụ bộ là phân phái của
Độc tử bộ. Còn Đại bồ đề thụ sử (Pàli:
Mahà-bodhi-vaôsa) và thuyết thứ 1 của
ngài Thanh biện thì chủ trương bộ này thuộc
Thượng tọa bộ. Theo thuyết thứ 3 của ngài
Thanh biện thì bộ này là từ Đại sơn bộ
HIỀN TRỤ BỘ

H
2117
(Phạm:Mahàgiriya) tách ra, mà Đại sơn
bộ là một phân phái của Độc tử bộ.
Ngoài ra, ngài Khuy cơ và ngài Pháp tạng
gọi bộ này là “Ngã pháp câu hữu tông”. Là
một trong 6 tông Tiểu thừa.
[X. kinh Văn thù vấn Q.hạ; Xuất tam
tạng kí tập Q.3; Dị bộ tông luân luận thuật
kí; Pháp hoa kinh huyền tán Q.1]. (xt. Tiểu
Thừa Nhị Thập Bộ).
HIẾN ÁT GIÀ HƯƠNG THỦY ẤN
Ấn khế dâng cúng nước thơm trong Mật
giáo. Một trong 18 khế ấn.
Khi bưng bình át già lên, hành giả quán
tưởng đây là nước rửa chân cho Thánh
chúng.
Chân ngôn là: “Nẵng mạc tam mãn đa
một đà nam nga nga nẳng sa mãng sa mãng
sa phạ ha”, nghĩa là: “Qui mệnh phổ biến
chư Phật hư không đẳng vô đẳng thành
tựu”.
Hành giả nhờ tu pháp mà rửa sạch các
phiền não và 3 nghiệp được thanh tịnh.
(xt. Thập Bát Khế Ấn).
HIẾN CHÂU KÊ
Bài kệ dâng châu của Long nữ.
Phẩm Đề bà đạt đa trong kinh Pháp hoa
chép bài kệ ấy như sau (Đại 9, 35 trung):
“Thấu suốt tướng tội phúc.
Soi rọi khắp 10 phương.
Pháp thân tịnh vi diệu.
Đủ ba mươi hai tướng.
Cùng tám mươi vẻ đẹp.
Để trang nghiêm pháp thân.
Trời người thảy kính ngưỡng.
Long thần đều tôn sùng.

Tất cả loài chúng sinh.
Hết thảy đều cung kính.
Nghe con thành Bồ đề.
Chỉ Phật mới biết rõ.
Con xiển dương Đại thừa.
Độ chúng sinh thoát khổ”.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa tư kí Q.6]
HIẾN LIÊN HOA TÒA ẤN
Cũng gọi Hoa tòa ấn.
Một trong 18 khế ấn của Mật giáo.
Khi kết ấn này, 2 tay chắp lại, để trống ở
giữa, ngón áp út, ngón giữa, ngón trỏ của
hai tay tỏa ra và hơi co, như hình hoa sen
chớm nở.
Chân ngôn là: “Án ca ma la
sa phạ ha”, nghĩa là “Qui mệnh
liên hoa thành tựu”. Hành giả
kết ấn này và tụng chân ngôn,
có thể được đầy đủ Thập địa,
được ngồi tòa Kim cương.
(xt. Thập Bát Khế Ấn).
HIẾN THÂN
.....
Nghĩa là qui y, qui mệnh, hoặc hiến thân
tin thờ.
Từ ngữ này bắt nguồn từ chữ Phạm:
Namas (Pàli: Namo, dịch âm: Na mô).
Namasnguyên nghĩa là cúi mình kính lễ,
về sau chuyển thành nghĩa qui y, hiến thân,
v.v...… nhưng đến Phật giáo Đại thừa thì nghĩa
hiến thân được mở rộng, cho rằng hiến thân
phục vụ chúng sinh tức là lễ kính chư Phật.
Trong Mật giáo còn nói đến nghĩa hiến
thân tuyệt đối.
Kim cương đính du già tu tập Tì lô giá
na tam ma địa pháp (Đại 18, 327 hạ, 328
thượng), nói: “Vì muốn kính thờ các đức
Như lai, bỏ thân dâng hiến Phật A súc; gieo

mình sát đất đem tâm lễ, chắp tay kim cương
đưa lên đầu. (…...) Vì muốn cúng dường
chuyển pháp luân, dốc lòng kính lễ Vô lượng
thọ. Nhờ phương tiện hiến thân như thế,
nên có thể thị hiện nhiều loại thân”.
(xt. Qui Y).
Ấn Hoa Tọa
HIẾN THÂN

H
2118
HIÊN BÁT
Chỉ cho quả Bất hoàn trong 4 quả
Thanh văn.
Bậc Thánh ở cõi Dục dứt hết các hoặc
còn rớt lại mà vào Niết bàn, nên gọi là Hiện
bát. Là một trong 7 loại Bất hoàn, một trong
27 bậc Hiền Thánh.
HIÊN BÁT NIẾT BÀN
Thị hiện tướng vào Niết bàn, một trong
8 tướng thành đạo của đức Phật. Cũng hàm
ý là nhập Niết bàn trong đời hiện tại.
Cứ theo phẩm Tam tam muội da trong
kinh Đại nhật quyển 6, thì trong một thân
thị hiện Phật, Pháp, Tăng; dựa vào đó mà
lập thuyết Tam chủng thừa; tức là làm các
Phật sự, giáo hóa chúng sinh hiện Bát niết
bàn.
HIÊN CHỨNG TAM MUỘI ĐẠI GIÁO VƯƠNG KINH
Gọi đủ: Nhất thiết Như lai chân thực
nhiếp đại thừa hiện chứng tam muội đại giáo
vương kinh. Cũng gọi Tống dịch giáo vương
kinh, Tam thập quyển đại giáo vương kinh,
Đại giáo vương kinh.
Gồm 30 quyển, do ngài Thí hộ dịch
vào đời Tống, thu vào Đại chính tạng
tập 18.
Kinh này tương đương với toàn bộ hội
thứ 1 trong 18 hội của kinh Kim cương
đính do ngài Bất không dịch vào đời
Đường. Nội dung gồm 26 phần thuộc 4
phẩm lớn: Kim cương giới, Hàng tam thế,
Biến điều phục và Nhất thiết nghĩa thành
tựu; mỗi phẩm có 4 loại Mạn đồ la: Đại,
Tam muội da, Pháp và Yết ma. Trong
mỗi Mạn đồ la đều có 37 vị tôn: 5 Phật,

4 Ba la mật, 16 Đại bồ tát, 4 Nhiếp và 4
Cúng dường.
HIÊN DỤ
Dùng một sự thực hiện tại dễ hiểu làm
ví dụ để giải thích một sự lí nào đó, gọi là
Hiện dụ. Như các kinh luận thường dùng
khỉ, vượn để ví dụ tâm chúng sinh. Nghĩa là
tâm chúng sinh thường duyên theo ngoại
cảnh, giống như khỉ, vượn leo trèo, thường
bỏ cành này vin cành khác. Hiện dụ là một
trong 8 loại thí dụ nói trong kinh Niết bàn
quyển 29 (bản Bắc).
(xt. Thí Dụ).
HIÊN ĐẠI PHẬT GIÁO HỌC THUẬT TÙNG SAN
Gồm 100 quyển, do ông Trương mạn
đào chủ biên, nhà xuất bản Đại thừa văn
hóa ấn hành vào năm 1976.
Nội dung sưu tập các soạn thuật của các
nhà nghiên cứu Phật giáo trong khoảng hơn
60 năm, từ năm 1911 về sau như: Lục tổ
đàn kinh nghiên cứu luận tập, Đại tạng kinh
nghiên cứu vựng biên, Duy thức học đích
phát triển dữ truyền thừa, Trung quốc Phật
giáo sử luận tập, Phật giáo nhân vật sử thoại,
Phật giáo la tập dữ biện chứng pháp, Phật
giáo triết học tư tưởng luận tập, v.v...…
HIÊN ĐẠI PHẬT HỌC
Tập san Phật giáo Trung quốc.
Tập san này ra số đầu tiên vào tháng 9
năm 1950, mỗi tháng một kì, sau đổi lại 2
tháng một kì. Tháng 6 năm 1953. Hiệp hội
Phật giáo Trung quốc được thành lập tại Bắc
kinh, tờ báo này liền trở thành cơ quan ngôn
luận của Hội Phật giáo. Tòa soạn đặt tại Cư
sĩ lâm, đại lộ An môn, Bắc kinh. Chủ nhiệm
và phát hành là ông Trần minh xu, Tổng
biên tập là pháp sư Chi phong.
Ngoài ra, còn có các cộng tác viên quan

trọng như các ông: Cự tán, Lí tế thâm, Triệu HIÊN ĐẠI PHẬT HỌC

H
2119
phác sơ, Diệp cung xước, Chu thúc ca, Hỉ
nhiêu gia thố, v.v...…
Năm 1966, khi nổ ra cuộc Đại cách mạng
văn hóa của Cộng sản thì tập san này bị
đình bản, sau khi ra được 144 số.
HIÊN ĐẠI PHẬT HỌC ĐẠI HÊ
Tác phẩm, 60 quyển, do ông Lam cát
phú chủ biên, nhà xuất bản Di lặc ấn hành
ở Đài bắc năm 1982.
Nội dung sách này thu tập hơn 100 loại
trứ tác về Phật giáo, bao gồm 13 loại như:
Tư liệu cổ điển, Cơ sở Phật học, Ngữ văn
Phật giáo, Triết học Ấn độ, Sử Phật giáo,
Triết học tư tưởng Phật giáo, Phật thư nghiên
cứu, Văn học và nghệ thuật Phật giáo, Danh
gia chuyên tập, Mục lục, v.v...…
Trong tư liệu cổ điển có rất nhiều sách
vở quí giá của Phật giáo như: Triều tiên Phật
giáo sử liệu, Phán tỉ lượng luận, kinh A di
đà (bản tiếng Phạm), Xuất định hậu ngữ,
v.v...… Những sách tra cứu thì có: Anh Hán
Phật học đại từ điển, Phạm-Pàli-Tạng-Anh
Phật giáo từ vựng nhất lãm, Tây tạng đại
tạng kinh tổng mục lục.
HIÊN ĐỒ MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Tùy cơ mạn đồ la.
Tiếng dùng riêng của Mật giáo Nhật bản.
Chỉ cho những Mạn đồ la hiện đang lưu
hành, hoặc chỉ cho những hình tượng của
các vị tôn được biểu hiện trong các bức tranh.
Nói theo nghĩa hẹp, Hiện đồ mạn đồ
la là chỉ cho Mạn đồ la ởĐông tự và chùa
Thần hộ (Cao hùng) tại Nhật bản, do ngài
Không hải mang từ Trung quốc về Nhật,
khác với Mạn đồ la kiểu cũ do ngài Viên

trân mang về.
Nói theo nghĩa rộng, Hiện đồ mạn đồ la
là chỉ cho những Mạn đồ la do các ngài
Không hải, Viên nhân và Tông duệ mang
về, khác với Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô
úy truyền và Mạn đồ la được nói trong các
kinh sớ.
Hiện đồ mạn đồ la lúc đầu chỉ cho Mạn
đồ la của Thai tạng giới, nhưng về sau thì
chỉ chung cho cả 2 bộ Kim cương và Thai
tạng.
Danh từ “Hiện đồ” đầu tiên được thấy
trong tác phẩm Thai tạng giới Thích ca hội
bất đồng kí quyển thượng của ngài An nhiên.
Về nguồn gốc của Hiện đồ có nhiều thuyết:
Có thuyết cho rằng do ngài Thiện vô úy cầu
thỉnh nên chư tôn xuất hiện trong hư không,
rồi ngài vẽ lại để lưu truyền; hoặc có thuyết
nói khi bồ tát Long mãnh mở tháp sắt ở
Nam thiên trúc thì chư tôn xuất hiện trong
hư không, sau đó ngài vẽ lại; hoặc có thuyết
cho rằng Mạn đồ la Thai tạng giới là tác
phẩm của ngài Thiện vô úy, Mạn đồ la Kim
cương giới là tác phẩm của ngài Kim cương
trí. Lại có thuyết nói cả 2 bộ đều do ngài Bất
không hoặc ngài Huệ quả truyền.
HIÊN ĐỒ MẠN ĐỒ LA CHƯ TÔN TIÊN LÃM
Gọi tắt: Mạn đồ la tiện lãm, Chư tôn
tiện lãm.
Gồm 8 quyển, do ngài Bồ đề hoa tường
thụy (1750-1823) người Nhật bản soạn.
Sách này căn cứ vào Hiện đồ mạn đồ la
Kim cương giới và Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới mà chia làm 7 hạng mục: Tên
Phạm, Mật hiệu, Chủng tử, Hình tam muội
da, Hình tượng Chư tôn, Ấn tướng và chân
ngôn của mỗi vị tôn. Rồi dựa theo các kinh,
nghi quĩ hoặc những lời truyền miệng, soạn

giả phân biện sự dị đồng trong các hạng
mục đó.
HIÊN HÀNH
Phạm: Abhisaôskara.
Cũng gọi Hiện hành pháp.
HIÊN HÀNH

H
2120
Các pháp hữu vi hiển hiện trước mắt.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng các
pháp tạp loạn, do nhân duyên hòa hợp
mà khởi hiện lành, nên không lập thuyết
chủng tử.
Tông duy thức chủ trương trong thức A
lại da có đủ năng lực sinh ra tất cả pháp,
nên năng lực ấy được gọi là chủng tử(hạt
giống). Chủng tử ấy sinh ra tất cả muôn pháp
sắc, tâm, gọi là Hiện hành(pháp hiện hành).
Trong đó, chủng tử là nhân, nương vào nhân
duyên mà khởi hiện hành, nên hiện hành là
quả. Như vậy chủng tử của thức A lại da
nhờ nhân duyên hòa hợp mà sinh hiện hành,
nên gọi là Chủng tử sinh hiện hành, rồi lại
do pháp hiện hành mà huân tập chủng tử
mới(tân huân chủng tử), cho nên gọi là Hiện
hành huân chủng tử. Giữa Chủng tử, Hiện
hành và Tân huân chủng tử có mối quan
hệ “Chủng tử sinh hiện hành” và “Hiện
hành huân chủng tử” rất mật thiết, làm nhân
làm quả cho nhau, hoàn thành cùng một
lúc. Cũng tức là Hiện hành do Chủng tử
sinh ra, Chủng tử lại nhờ Hiện hành mà
được huân tập. Như vậy 3 pháp: Chủng tử
năng sinh, Hiện hành năng huân sở sinh
và Chủng tử sở huân đắp đổi lẫn nhau, làm
nhân làm quả cho nhau mà hình thành, cho
nên gọi là “Tam pháp triển chuyển nhân
quả đồng thời”.
Trong hiện hành, ngoài các điều thiện
của quả Phật, những chủng tử vô kí yếu ớt
do nghiệp của 6 thức trước chiêu cảm và
tâm phẩm của thức thứ 8 (A lại da) ra, còn
các hiện hành khác vì có đủ 4 nghĩa năng

huân, nên đều có thể huân lại bản thức (thức
thứ 8) để sản sinh ra chủng tử của tự loại.
Đây gọi là “Hiện hành nhân duyên” để đối
lại với “Chủng tử nhân duyên”.
[X. luận Câu xá Q.19; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.53; luận Thành duy thức
Q.2, Q.7; Thành duy thức luận thuật kí Q.3
phần đầu]. (xt. A Lại Da Thức, Chủng Tử).
HIÊN KHỞI QUANG
Cũng gọi Thần thông quang, Phóng
quang.
Đối lại với Thường quang. Một trong 2
loại hào quang.
Phóng hào quang. Đức Phật tùy cơ cảm
của chúng sinh mà phóng hào quang để giáo
hóa, làm lợi ích cho họ.
A di đà kinh nghĩa sớ văn trì khởi quyển
trung nói, hào quang của đức Phật có 2 loại:
Thường quang và Hiện khởi quang. Trước
sau như một, phàm thánh đều thấy, nên gọi
là Thường quang; tùy theo căn cơ của chúng
sinh mà lúc ẩn lúc hiện, khi có khi không,
nên gọi là Hiện khởi quang.
[X. A di đà kinh nghĩa sớ; Tuyển trạch
tập quyết nghi sao kiến văn trì Q.3]. (xt. Nhị
Quang).
HIÊN LƯỢNG
.....
Phạm: Pratyakwa-Pramàịa.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lượng nghĩa là đo lường, là tiêu chuẩn
để phân biệt đúng và sai của tri thức. Trí óc
suy xét, cho cái này đúng, cái kia sai là
“lượng”. Khi ta nhận biết sự vật chung quanh
mà chưa phân biệt, suy xét, thì gọi là hiện
lượng, một trong 3 lượng.
Hiện lượng có 2 loại: Chân hiện lượng
và Tự hiện lượng.

- Chân hiện lượng: Sự nhận biết đúng
về trực giác, chưa bị ảnh hưởng bởi những
huyễn tướng hoặc tác dụng phân biệt của
khái niệm, như thấy sợi dây thì biết ngay đó
là sợi dây.
- Tự hiện lượng: Sự nhận biết sai về
hiện lượng, tức là sự nhận thức đã bị ảnh
hưởng bởi các huyễn tướng hoặc tác dụng
phân biệt của khái niệm, như khi thấy khói
cho là mây, thấy mây tưởng là khói; hoặc
HIÊN LƯỢNG

H
2121
trong chỗ tối lờ mờ, thấy sợi dây cho ngay
đó là con rắn, v.v...…
Nói theo nghĩa hẹp, Hiện lượng thường
chỉ cho Chân hiện lượng mà thôi. Tông Duy
thức cho rằng 5 loại: Ngũ cảnh(chỗ duyên
theo của Ngũ thức), Ngũ đồng duyên ý thức,
Ngũ câu ý thức, Định trung ý thức và Chư
cảnh(các đối tượng mà thức thứ 8 duyên theo)
đều là những hiện lượng phát sinh từ tâm
thức. Còn đối với Nhân minh thì chỉ có Ngũ
thức và Ngũ đồng duyên, Ngũ câu ý thức là
hiện lượng.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
thượng (Đại 44, 93 trung), nói: “Hành
tướng năng duyên không động, không lay,
tự chiếu theo cảnh, không tính toán suy
xét, xa lìa tâm phân biệt, phù hợp với cảnh
hiện tiền, làm sáng tỏ tự thể nên gọi là Hiện
lượng”.
[X. luận Du già sư địa Q.15; Nhân minh
nhập chính lí luận sớ Q.hạ; Nhân minh luận
sớ minh đăng sao Q.hạ phần cuối, Q.4 phần
đầu; Nhân minh nhập chính lí luận sớ thụy
nguyên kí Q.4]. (xt. Tam Lượng).
HIÊN LƯỢNG TƯƠNG VI QUÁ
Hiện lượng tương vi, Phạm: Pratyakwa-
Viruddha.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi do lập tông(mệnh đề)trái với trí chứng
hiện lượng, một trong 9 lỗi thuộc về Tông
trong 33 lỗi Nhân minh.
Chẳng hạn như lập Tông: “Âm thanh
chẳng phải là cái bị nghe”. Đây là lỗi hiện
lượng tương vi. Bởi vì theo sự nhận biết của
trí hiện lượng (trực giác), thì âm thanh là cái

“bị nghe”, cho nên, nếu nói “Âm thanh
chẳng phải là cái bị nghe” thì hiển nhiên là
mâu thuẫn với hiện lượng.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
trung (Đại 44, 114 trung), chép: “Về thể hiện
lượng thì người lập luận và người vấn nạn
đều đã biết rõ tự tướng của các pháp, phải
căn cứ vào tướng ấy mà thành lập Tông cho
phù hợp với trí cảnh. Nếu lập Tông mà trái
với chính trí thì làm sao hiểu đúng được.
Tai là cái hiện thấy, âm thanh là cái bị nghe,
xưa nay vốn được cả 2 bên chấp nhận. Nay
nếu lập Tông “Âm thanh chẳng phải là cái
bị nghe” thì tất nhiên đã phạm lỗi hiện lượng
tương vi.
Hiện lượng tương vi có thể chia làm 2
loại: Toàn phần tương vi quá và Nhất phần
tương vi quá. Mỗi loại lại chia làm 4 loại
khác nhau.
Toàn phần tương vi quá gồm 4 loại: Vi
tự hiện phi tha, Vi tha hiện phi tự, Vi cộng
hiện và Câu bất vi.
Nhất phần tương vi quá cũng có 4 loại:
Vi tự nhất phần hiện phi tha, Vi tha nhất
phần hiện phi tự, Câu vi nhất phần, Câu
bất vi nhất phần.
[X. Nhân minh luận sớ minh đăng sao
Q.3 phần cuối, Q.4 phần đầu; Nhân minh
nhập chính lí luận sớ thụy nguyên kí Q.4].
(xt. Nhân Minh, Tông Cửu Quá).
HIÊN PHÁP LẠC TRỤ
Phạm: Dfwỉa-dharma-sukha-vihàra.
Cũng gọi Hiện pháp lạc, Hiện pháp an
lạc trụ, Hiện pháp hỉ lạc trụ.
Đối lại với Hậu pháp lạc trụ.
An trụ trong niềm vui pháp hiện tiền.
Bậc Thánh vô học nhờ tu tập các thiện tĩnh
lự mà được an trụ trong pháp vui giải thoát.

Vì căn cứ vào kết quả của thiền định nên có
tên gọi là Hiện pháp lạc trụ. Một trong 4
Đẳng trì của cõi Sắc, một trong 7 loại Thiền
định.
Cứ theo luận Câu xá quyển 28, thì nhờ
nương vào 4 Tĩnh lự căn bản thanh tịnh, vô
lậu mà được pháp lạc hiện tiền.
Luận Đại tì bà sa quyển 26 thì nêu ra
4 loại Hiện pháp lạc trụ là: Xuất gia lạc,
HIÊN PHÁP LẠC TRỤ

H
2122
Viễn li lạc, Tịch tĩnh lạc và Tam bồ đề
lạc. Hiện pháp lạc trụ nói chung chỉ giới
hạn trong 4 Tĩnhlự căn bản ở cõi Sắc,
chứ không có ở Cận phần định và cõi Vô
sắc.
[X. luận Câu xá Q.28; luận Đại tì bà sa
Q.81; luận Hiển dương Thánh giáo Q.19;
luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.79]. (xt.
Định).
HIÊN PHÁP NIẾT BÀN LUẬN
Cũng gọi Ngũ chủng hiện pháp Niết bàn
luận, Ngũ hiện pháp Niết bàn luận.
Năm kiến giải khác nhau về Niết bàn,
một trong 62 kiến chấp của ngoại đạo. Luận
thuyết này chủ trương hưởng thụ khoái lạc
ngũ dục ở hiện tại là Niết bàn. Cho nên họ
chia Niết bàn làm 5 loại: Dục giới Niết bàn,
Sơ thiền Niết bàn, Nhị thiền Niết bàn, Tam
thiền Niết bàn và Tứ thiền Niết bàn. Luận
thuyết này tương đương với chủ trương của
tông “Vọng kế thanh tịnh” trong 16 tông
ngoại đạo.
[X. luận Đại tì bà sa Q.199; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.4 phần cuối].
(xt. Lục Thập Nhị Kiến).
HIÊN QUẢ TÙY LỤC
Truyện kí, 4 quyển, do ngài Giới hiển
soạn vào đời Thanh, thu vào Vạn tục tạng
tập 149.
Nội dung gồm 103 tắc, ghi chép những
truyện về quả báo thiện ác của tăng tục ở
vùng Giang nam như: Hồ châu, Hàng châu,
Phủ châu, v.v...… vào cuối đời Minh đầu đời
Thanh. Đặc biệt nhấn mạnh công đức niệm
Phật và tư tưởng vãng sinh Tịnh độ.

[X. Thích gia loại tồn mục trong Tứ
khố toàn thư tổng mục đề yếu Q.145;
Trung quốc Phật giáo sử tịch khái luận
(Trần viên)].
HIÊN QUÁN
.....
Phạm, Pàli: Abhisamaya.
Quán cảnh hiện tiền.
I. Hiện Quán.
Cứ theo tông Câu xá, giai vị Kiến đạo
dùng trí vô lậu quán cảnh Tứ đế, gọi là
Thánh đế hiện quán. Pháp quán này có 3
loại:
1. Kiến hiện quán: Dùng trí tuệ vô lậu
quán xét cảnh Tứ đế và thấy một cách rõ
ràng.
2. Duyên hiện quán: Hợp trí tuệ vô lậu
với tâm, tâm sở tương ứng với trí tuệ này để
cùng duyên theo cảnh Tứ đế.
3. Sự hiện quán: Hợp trí tuệ vô lậu với
tâm, tâm sở tương ứng(với trí tuệ này) và
Vô biểu sắc cùng với pháp bất tương ứng
như: sinh, trụ, dị, diệt (tứ tướng) để tu tập
Tứ đế.
Đại chúng bộ cho rằng trong một sát na,
tâm có thể hiện quán Tứ đế, vì thế bộ này
chủ trương “Đốn hiện quán” (Hiện quán
mau chóng). Còn Nhất thiết hữu bộ thì cho
rằng hiện quán Tứ đế theo thứ tự 16 sát na
của bát trí bát nhẫn, tức là “Tiệm hiện quán”
(hiện quán dần dần theo thứ lớp).
[X. luận Câu xá Q.23].
II. Hiện Quán.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 9,
luận Du già sư địa quyển 71 và luận Hiển
dương Thánh giáo quyển 17, dùng trí tuệ
hữu lậu, vô lậu quán xét cảnh hiện tiền một
cách rõ suốt, khiến cho trí tuệ ấy không

chuyển lui. Pháp hiện quán này có 6 loại:
1. Tư hiện quán: Trí tuệ hiện quán sinh
khởi cùng lúc với cảm giác vui mừng (hỉ thụ)
do tư duy mà có được.
2. Tín hiện quán: Có đủ niềm tin hữu
lậu, vô lậu quyết định đối với Tam bảo,
có thể giúp cho trí hiện quán không
chuyển lui.
HIÊN QUÁN

H
2123
3. Giới hiện quán: Đạt được giới vô lậu,
có thể trừ cấu uế, khiến cho hiện quán được
rõ ràng.
4. Hiện quán trí đế hiện quán: Chỉ cho
trí Căn bản và trí Hậu đắc ở giai vị Kiến đạo
và Tu đạo có năng lực quán chiếu bản thể
chân như.
5. Hiện quán biên trí đế hiện quán:
Trí tuệ hữu lậu và vô lậu quán xét các pháp
sai biệt sau khi trí “Hiện quán biên” sinh
khởi. Cũng tức là trí Căn bản và trí Hậu đắc
quán xét tướng chân như(an lập đế) sau khi
quán chiếu bản thể chân như(phi an lập đế).
Đây là “Hiện quán biên”, hoặc “Hiện quán
biên thế tục trí” nói trong luận Câu xá, nó
tương đương với Thế tục trí ở vị lai(pháp rốt
ráo không sinh).
6. Cứu cánh hiện quán: Chỉ cho 10 trí
vô lậu của vị cứu cánh.
Trong 6 loại Hiện quán này, 3 loại trước
là pháp hiện quán câu khởi, còn 3 loại sau
là tự tính của Hiện quán.
Luận Hiển dương Thánh giáo quyển 16
nêu ra 4 loại Hiện quán: Phát khởi, Chứng
đắc, Đẳng lưu và Thành mãn. Sau lại liệt kê
thêm 7 loại Hiện quán: Thi la tịnh, Định
tịnh, Kiến tịnh, Độ nghi tịnh, Đạo phi đạo
tịnh, Hạnh tịnh và Hành đoạn trí kiến tịnh.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập thì
nêu 10 loại Hiện quán: Pháp, Nghĩa, Chân,
Hậu, Bảo, Bất hành, Cứu cánh, Thanh văn,
Duyên giác và Bồ tát.
Lại cứ theo Nhiếp đại thừa luận bản
quyển trung, thì Hiện quán của Thanh văn
và của Bồ tát có 11 loại sai biệt: Sở duyên sai

biệt, Tư trì sai biệt, Thông đạt sai biệt, Niết
bàn sai biệt, Địa sai biệt, Dữ sai biệt, Thanh
tịnh sai biệt, Tự tha đắc bình đẳng tâm sai
biệt, Xuất sinh sai biệt, Thụ trụ sai biệt và
Quả sai biệt.
[X. luận Đại tì bà sa Q.3, Q.4; luận A tì
đạt ma thuận chính lí Q.63; Đại thừa nghĩa
chương Q.12].
HIÊN QUÁN BIÊN
Phạm: Abhi-samayàntika.
Trí thế tục sinh khởi ngay sau trí hiện
quán của Kiến đạo.
Theo Thuyết nhất thiết hữu bộ, thì trong
16 Hiện quán, chỉ có trí thế tục là sinh khởi
ngay sau 3 loại trí Khổ biên, Tập biên, Diệt
biên, nên gọi là Hiện quán biên.
Cứ theo luận Tì bà sa quyển 36, thì từ
hiện quán Khổ biên, Tập biên, Diệt biên
mà được trí này, cho nên gọi là Hiện quán
biên; hoặc có thuyết cho rằng trí này do các
sư Du già tu quán Thánh đế mà được; hoặc
vì trí này gần với Hiện quán nên có tên là
Hiện quán biên.
Cứ theo luận Dị bộ tông luân, thì trong
một sát na ngay sau Kiến đạo sinh khởi trí
Hiện quán biên, biết suốt các tướng sai biệt
của Tứ đế.
Ngoài ra, theo Nhiếp đại thừa luận bản
quyển trung, thì 4 thứ Tam ma địa: Minh
đắc, Minh tăng, Ấn thuận và Vô gián trong
giai vị Gia hạnh trước Kiến đạo, cũng gọi là
Hiện quán biên, vì nó gần Hiện quán của
Kiến đạo.
[X. luận Đại tì bà sa Q.36; luận Câu xá
Q.26; Dị bộ tông luân luận thuật kí; Thành
duy thức luận thuật kí Q.9 phần cuối]. (xt.
Hiện Quán).
HIÊN QUÁN TRANG NGHIÊM LUẬN

Phạm: Abhisamayàlaôkàra-zàstra.
Gọi đủ: Hiện quán trang nghiêm bát nhã
ba la mật ưu ba đề xá luận (Phạm:
Abhisamayàlaôkàra-namàprajĩàpàramitopadeza-
zàstra).
Cũng gọi Bát nhã kinh luận hiện quán
trang nghiêm tụng.
Tác phẩm, do bồ tát Di lặc (Phạm:
Maitreyanàtha) người Ấn độ soạn thuật,
HIÊN QUÁN TRANG NGHIÊM LUẬN

H
2124
là bộ luận Đại thừa tóm tắt cương yếu của
25.000 bài tụng Bát nhã(tương đương với kinh
Đại phẩm bát nhã bản Hán dịch).
Nội dung chính của luận này nói về quá
trình tu hành theo thứ lớp từ phàm phu
đến cảnh giới Phật. Gồm có 8 phẩm, 272
bài tụng.
1. Phẩm Nhất thiết tướng trí tính:
Nương theo thứ lớp từ sơ phát tâm, thụ giáo,
quyết trạch chi, hành y trì, sở duyên, sở kì,
sở tác, tư lương, thành biện, v.v... mà chứng
nhập quả Phật, để nói rõ về Nhất thiết tướng
trí tính của Phật.
2. Phẩm Đạo trí tính: Nói rõ về chỗ sở
y của Đạo trí, về sự sai biệt giữa Nhị thừa,
Bồ tát và cảnh giới Phật, về đạo của Thanh
văn, Duyên giác và về Kiến đạo và Tu đạo
của Bồ tát…...
3. Phẩm Nhất thiết trí tính: Hiển bày
rõ về sự chấp tướng của hàng Thanh văn,
Độc giác, sự xa gần của Phật mẫu, về sở đối
trị, năng đối trị của hữu sở đắc và vô sở đắc,
về Bồ tát gia hạnh, về Kiến đạo sở quán...…
4. Phẩm Nhất thiết tướng hiện đẳng
giác: Trình bày về sự sinh khởi thiện căn
củaThuận giải thoát phần, các hành tướng
Thắng gia hạnh, quá trình của Thuận quyết
trạch phần tu tập Nhất thiết tướng hiện
đẳng giác.
5. Phẩm Đính hiện quán: Nói về tự
tính 4 thiện căn (4 gia hạnh), tăng tiến, xác
thực, tâm an trụ, phân biệt 2 loại năng chấp
sở chấp, sở đối trị, năng đối trị, tam ma địa
vô gián, v.v...… để hiển bày Đạo thắng tiến
thù thắng.

6. Phẩm Thứ đệ hiện quán: Thuyết
minh về thứ lớp hiện quán 13 phẩm tính,
gồm: Lục ba la mật đa, Lục tùy niệm và Nhất
thiết pháp vô tính tự tính giác…...
7. Phẩm Nhất sát na hiện quán: Chỉ
bày rõ về pháp sở chứng hiện lên trong một
sát na.
8. Phẩm Pháp thân: Nói rõ về Pháp
thân, Tự tính thân, Thụ dụng thân và Hóa
thân.
Tóm lại, trong 8 phẩm nói trên, 3 phẩm
đầu trình bày về Nhất thiết trí tính; 4 phẩm
kế tiếp nương vào Nhất thiết trí tính mà nói
rõ việc tu tập gia hạnh; phẩm cuối cùng kết
luận nhờ tu gia hạnh mà đạt đến quả Phật.
Về nguyên do soạn thuật luận này, cứ
theo Bát thiên tụng bát nhã thích luận của
ngài Sư tử hiền (Phạm: Haribhadra) thì vì
trong kinh Bát nhã ba la mật đa có nhiều
chỗ trùng lập, nhiều chỗ ý nghĩa rất sâu xa
khó hiểu, nên ngài Vô trước thỉnh cầu bồ
tát Di lặc giải thích rõ kinh Bát nhã, do đó
mà ngài Di lặc tạo luận này.
Bộ luận này đã được pháp sư Pháp tôn
phiên dịch và chú giải, ở Ấn độ và Tây tạng
xưa nay luận này rất được xem trọng và cũng
có khá nhiều tác phẩm đã căn cứ vào luận
này để giải thích Nhị vạn ngũ thiên tụng
bát nhã (25.000 tụng Bát nhã) và Bát thiên
tụng bát nhã (8.000 bài tụng Bát nhã) mà,
trong Đan châu nhĩ của Đại tạng kinh Tây
tạng, có tới 21 loại được thu nhận.
[X. Ấn độ triết học nghiên cứu đệ nhất;
Địch nguyên Vân lai văn tập; Đông bắc đế
quốc đại học Tây tạng đại tạng kinh tổng
mục lục; C. Bendall: Catalogue of the Buddhist
Sanscrit Manuscript in the University
Library Cambridge; E. Obermiller: History

of Buddhism by Bu-ston].
HIÊN SINH CHÍNH ĐỊNH TỤ
Cũng gọi Hiện sinh bất thoái.
Ngay trong đời này đạt được quả vị không
trở lui.
Theo quan điểm của Tịnh độ chân tông
Nhật bản, nếu hành giả có lòng tin chân
thật, vững chắc, thì nhất định vào được vị
chính định tụ (vị không trở lui).
Trong Hiển tịnh độ chân thực giáo hành
chứng văn loại quyển 3, ngài Thân loan
HIÊN SINH CHÍNH ĐỊNH TỤ

H
2125
(người Nhật bản) cũng cho rằng hành giả
niệm Phật ngay đời này được vào chính
định tụ.
HIÊN TẠI HỮU THỂ QUÁ VỊ VÔ THỂ
Cũng gọi Bản vô kim hữu, Hữu dĩ hoàn
vô, Nguyên vô kim hữu, Dĩ hữu hoàn vô.
Tất cả các pháp hữu vi ở hiện tại thì có
thật, còn ở quá khứ và vị lai thì đều không
có thật. Đây là chủ trương của Kinh lượng
bộ nhằm đối lại với luận thuyết “Tam thế
thực hữu”(ba đời có thật) của Thuyết nhất
thiết hữu bộ.
(xt. Kinh Lượng Bộ).
HIÊN TẠI NGŨ QUẢ
...........
Năm quả hiện tại. Chỉ cho Thức, Danh
sắc, Lục nhập, Xúc và Thụ trong 12 nhân
duyên.
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 39 và Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao quyển
66, đem 12 nhân duyên phối hợp với nhân
quả 3 đời, cho Vô minh và Hành là nhân
quá khứ; Ái, Thủ, Hữu là nhân hiện tại;
Sinh, Lão tử là quả vị lai; còn Thức, Danh
sắc, Lục nhập, Xúc và Thụ là thân 5 uẩn
hiện tại, vì thế gọi là Hiện tại ngũ quả.
Đại minh Tam tạng pháp số giải thích
như sau:
1. Thức: Hạt giống thức A lại da hiện
hành lúc mới đầu thai. Thức này lấy nghiệp
vô minh ở đời quá khứ làm nhân, hòa hợp
với tinh, huyết của cha mẹ mà có sắc thân.
Đây là quả hiện tại trong bào thai.
2. Danh sắc: Danh tức là tâm thức, Sắc
tức là bào thai, hình thể của thân 5 uẩn vào

7 ngày đầu, chưa có các căn. Đây là quả hiện
tại trong thai.
3. Lục nhập: Sáu căn, 6 chỗ. Hai mươi
tám ngày sau khi đầu thai, 6 căn: Mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân và ý dần dần tăng trưởng
đầy đủ. Đây là quả hiện tại ở trong thai.
4. Xúc: Sáu căn thành tựu, đủ 10 tháng
thì sinh ra, thân căn tiếp xúc với không khí
mà biết nóng, lạnh nên gọi là Xúc. Đây là
quả hiện tại ra khỏi thai.
5. Thụ: Sau khi sinh ra, các căn cảm
nhận, những sự khổ vui, đẹp xấu, v.v...… nên
gọi là thụ. Đây là quả hiện tại ra khỏi thai.
HIÊN TẠI THẾ
........
Phạm: Pratyutpannàdhava.
Pàli:Paccuppannàddhà.
Cũng gọi Hiện tại, Hiện thế, Hiện sinh.
Gọi tắt: Hiện.
Đối lại với Quá khứ thế và Vị lai thế.
Đời hiện tại. Giữa cái sát na quá khứ đã
diệt và sát na vị lai chưa sinh, thì cái sát na
chính đang diễn ra là hiện tại.
Kinh lượng bộ và tông Duy thức chủ
trương quá khứ và vị lai không có thật, còn
hiện tại thì có thật.
Ngoài ra, về quá khứ, hiện tại và vị lai
còn có nhiều thuyết khác nhau. Nếu y cứ
vào sát na để phân chia 3 đời, thì chỉ có 2
tướng Trụ, Dị là đời hiện tại; nếu y cứ vào
quả báo mà phân chia, thì từ khi sinh ra
đến khi chết đi là đời hiện tại.
Luận A tì đạt ma tập dị môn túc quyển
3 (Đại 26, 378 hạ) nói: “Thế nào là đời hiện
tại? Đáp: Các hành đã khởi và đang khởi,
đã sinh và đang sinh, đã chuyển và đang
chuyển, đang xuất hiện, chưa hết, chưa diệt,
đang biến đổi, hòa hợp ngay hiện tiền, tính

hiện tại, loại hiện tại, thuộc về đời hiện tại,
nên gọi là Hiện tại thế”.
[X. luận Câu xá Q.30; luận Đại tì bà sa
Q.76; luận Dị bộ tông luân]. (xt. Tam Thế).
HIÊN THÀNH
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Thành tựu ngay trong hiện tiền, tức là
HIÊN THÀNH

H
2126
chân lí tuyệt đối tự nhiên hiện bày, mà không
cần sự nỗ lực đặc biệt nào.
Ngoài ra còn có từ ngữ “Hiện thành để
kiến”, cũng có nghĩa là hết thảy muôn pháp
hiện tiền đều có thực, tự nhiên sinh ra chứ
không do nhân duyên nào cả. Quan điểm
này giống như chủ trương của ngoại đạo
Tự nhiên.
HIÊN THÂN
.....
I. Hiện Thân.
Thân thể hiện tại.
II. Hiện Thân.
Cũng gọi Hiện thân độ sinh.
Chư Phật và Bồ tát thị hiện các loại thân
hình để hóa độ chúng sinh, như nói Hiện
thân thuyết pháp. Lại nói theo nghĩa rộng,
đương thể của muôn vật cũng là những lời
nói pháp và cũng được gọi là Hiện thân
thuyết pháp, như 2 câu kệ sau đây:
“Suối reo vang những lời thuyết pháp,
Non xanh biếc toàn thanh tịnh thân”.
(Khê thanh tận thị quảng trường thiệt,
Sơn sắc vô phi thanh tịnh thân).
Đây cũng gọi là Vô tình thuyết pháp.
(xt. Ứng Thân).
HIÊN THẾ LỢI ÍCH
...........
Cũng gọi Hiện sinh ích, Hiện ích.
Đối lại với Đương ích.
Được sự gia hộ của chư Phật và Bồ tát
ngay trong đời hiện tại, cũng tức là nhờ gắng
sức tu hành, niệm Phật và làm các việc thiện
mà được những sự lợi ích như: Tiêu trừ tai
nạn, tật bệnh, diệt tội, được phúc, cho đến

quốc gia thanh bình, nhân dân an lạc, v.v...…
Kinh Dược sư lưu li quang Như lai bản
nguyện công đức nói, nếu chúng sinh được
nghe danh hiệu Phật Dược sư, thì có thể
tiêu trừ các bệnh, nhà cửa sung túc an vui.
Phẩm Tam thân trong kinh Kim quang
minh tối thắng vương quyển 2 nói, nếu có
người giảng thuyết kinh Kim quang minh
vương thì sẽ được những lợi ích như: Đất
nước được hùng cường, quân đội mạnh mẽ,
trong nước không có dịch bệnh, vua tôi hòa
thuận, nhân dân tu hành chính pháp, không
bị chết oan uổng mà được sống lâu, chư thiên
thường che chở.
Theo Quán niệm pháp môn, những
người niệm danh hiệu đức Phật A di đà,
nguyện sinh về Tịnh độ thì đời hiện tại được
tăng thêm tuổi thọ, không gặp 9 loại chết
oan uổng.
Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại quyển 3 của ngài Thân loan người
Nhật bản nói, hành giả niệm Phật sẽ được
10 điều lợi ích ngay trong đời hiện tại: Quỉ
thần ủng hộ, Chí đức đầy đủ, Chuyển ác
thành thiện, Chư Phật hộ trì, Chư Phật khen
ngợi, trí tuệ sáng suốt, Tâm thường vui vẻ,
Biết ân báo ân, Thường tu đại bi và Nhập
chính định tụ.
[X. phẩm Quan thế âm bồ tát phổ môn;
kinh Quán đính Q.4; An lạc tập Q.thượng].
HIÊN THÔNG GIẢ THỰC TÔNG
Tông thứ 4 trong 10 tông theo phán giáo
của tông Hoa nghiêm; tông thứ 4 trong 8
tông theo phán giáo của tông Từ ân.
Tông này chủ trương không những quá
khứ, vị lai đều không có thực, mà ngay cả
các pháp hữu vi trong hiện tại cũng có giả
có thực. Vì pháp hiện tại thông cả giả lẫn

thực nên gọi là Hiện thông giả thực tông.
Thuyết giả bộ cho rằng 5 uẩn hiện tại
không chia căn, cảnh, năng duyên, sở
duyên, không đối lập, ở ngay nơi tự tính
của pháp mà chia loại, cho nên là thực; 12
xứ là đối với 6 căn mà lập 6 cảnh; 18 giới là
căn và cảnh đối nhau, thức và cảnh đối
nhau, căn và thức đối nhau mà lập 6 căn, 6
cảnh, 6thức; 12 xứ, 18 giới đều nương
HIÊN THÔNG GIẢ THỰC TÔNG

H
2127
vào năng và sở đối nhau mà được thành
lập, cho nên là giả.
Tông Thành thực chủ trương 4 đại: Đất,
nước, lửa, gió nương vào 4 trần: Sắc, hương,
vị, xúc, mà được tạo thành; ngoài sắc, hương
vị, xúc ra không có thực thể riêng biệt, cho
nên 4 đại là giả, mà 4 trần là thực. Các vị
luận sư đời sau của Kinh lượng bộ thì cho
pháp thô (như núi sông đất liền) là giả, còn
pháp tế (chỉ cho cực vi) là thực. Vì núi sông
đất liền đều do cực vi tạo thành nên không
phải pháp thực mà là pháp giả. Bởi thế,
những chủ trương cho pháp hiện tại hoặc là
thực hoặc là giả thì đều thuộc “Hiện thông
giả thực tông”.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Pháp hoa huyền tán Q.1; Ngũ giáo chương
Q.thượng; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.3 phần đầu]. (xt. Thập Tông).
HIÊN THỤY
Hiển hiện những điềm lành.
Khi đức Phật sắp nói pháp thì hiện ra
những điềm tốt lành như phóng hào quang,
trái đất chấn động, v.v...…
Phẩm tựa của kinh Pháp hoa nói về 6 điềm
lành như mưa hoa, phóng quang, v.v...… nên
đặc biệt gọi phẩm này là “Hiện thụy tự”.
Ngoài ra, Như lai nương vào sức gia trì
của tự tính pháp thân mà hiện ra thụy tướng
3 thân để giáo hóa những chúng sinh chưa
khai ngộ, gọi là “Hiện thụy gia trì”.
HIÊN THỨC
I. Hiện thức.
Phạm:Khyàtivijĩàna.
Tên gọi khác của thức A lại da.

Tất cả các pháp đều nương dựa vào thức
A lại da mà hiện ra các cảnh tượng, vì thế,
thức A lại da cũng được gọi là Hiện thức.
Một trong 3 thức được đề cập đến trong
kinh Lăng già. Cũng giống như các bóng
dáng phản chiếu trong tấm gương, thức A
lại da hiện ra tất cả cảnh giới hư vọng làm
đối tượng cho Phân biệt sự thức duyên theo.
Chính từ ý ấy mà nói chuyển thức A lại da
thành Đại viên kính trí.
[X. Lăng già a bạt đa la bảo kinh Q.1;
luận Đại thừa khởi tín].
II. Hiện thức.
Chỉ cho thức hiện hành. Tức là thức Dị
thục và thức Năng huân do chủng tử của
thức A lại da hiện hành.
[X. luận Thành duy thức Q.7; Thành duy
thức luận thuật kí Q.7 phần cuối].
HIÊN TIỀN
.....
Phạm: Pratyakwa.
Cũng gọi Hiện tại tiền.
Hàm ý là hiển hiện hoặc tồn tại ở trước
mắt.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 9
nói, thì đối với giai vị Kiến đạo, cõi Dục là
cõi hiện tiền, còn 2 cõi Sắc và Vô sắc không
phải là cõi hiện tiền.
Ngoài ra, tăng thường trụ gọi là Hiện tiền
tăng; cúng dường Phật và tháp Phật trước
mắt, gọi là hiện tiền cúng dường; khi thụ
giới Tiểu thừa phải có đủ 10 vị sư hiện diện,
gọi là Hiện tiền sư.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; luận
Đại tì bà sa Q.27; luận Hiển dương Thánh
giáo Q.3; điều Vong tài tăng hiện trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
HIÊN TIỀN ĐỊA

........
Phạm: Abhimukhì-bhùmi.
Dịch âm: A tì mục khư phổ.
Cũng gọi Hiện tại địa, Mục kiến địa.
Địa vị trong đó tính chân như thanh
tịnh hiển hiện, là địa thứ 6 trong 10 địa
của Bồ tát.
HIÊN TIỀN ĐỊA

H
2128
Luận Thành duy thức quyển 9 nói, Hiện
tiền địa trụ nơi trí duyên khởi, làm phát sinh
ra trí bát nhã tối thắng vô phân biệt.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.8]. (xt. Thập
Địa).
HIÊN TIỀN TAM BẢO
...........
Ba ngôi báu hiện tiền. Một trong 3 loại
Tam bảo.
- Hiện tiền Phật bảo: Đức Phật có thực
trong lịch sử, tức là đức Thích ca mâu ni
thành bậc Chính đẳng giác ở nước Ấn độ
cách nay 2544 năm.
- Hiện tiền Pháp bảo: Giáo pháp do
đức Phật nói ra trong khoảng 45 năm.
- Hiện tiền Tăng bảo: Tăng đoàn tu học
theo lời đức Phật dạy và truyền trì giáo lí
cho đời sau.
[X. Giáo thụ giới văn]. (xt. Tam Bảo).
HIÊN TIỀN TĂNG VẬT
...........
Đối lại với Tứ phương tăng vật.
Những vật dụng cần cho cuộc sống hàng
ngày do tín đồ cúng dường mà chúng tăng
hiện tiền được phép dùng như: Quần áo,
thức ăn uống, thuốc men, v.v...… hoặc những
đồ vật của các vị tăng đã qua đời để lại.
Tứ phần luật hành sự sao quyển trung
phần 1 còn chia Hiện tiền tăng vật làm 2
loại: Hiện tiền hiện tiền vật và Thập phương
hiện tiền vật. Nghĩa là vật hiện tiền của
chúng tăng thường trụ và vật hiện tiền của
chư tăng từ các nơi khác đến.
[X. phẩm Thập thiện nghiệp đạo trong
kinh Chính pháp niệm xứ Q.1; luật Ma ha

tăng kì Q.3]. (xt. Tam Bảo Vật, Tăng Vật).
HIÊN TRÍ THÂN
........
Cũng gọi Hiện trí pháp thân.
Pháp quán tưởng nói trong pháp niệm
tụng của Kim cương giới, Mật giáo.
Khi tu pháp này, trước hết hành giả phải
thỉnh Kim cươnng tát đỏa(Tự thụ dụng trí
pháp thân) nhập vào thân của mình. Sau khi
Kim cương tát đỏa hiện trong thân, hành
giả quán xét kĩ tướng hảo của Ngài, đó chính
là Hiện trí thân.
Ấn tướng của Hiện trí thân là: Các
ngón của hai tay đan lại với nhau ở phía
ngoài, riêng 2 ngón cái thì gập vào lòng
bàn tay 3 lần để triệu thỉnh. Chân ngôn:
Án (oô, qui mệnh) phạ nhật ra tát đát
phạ (Vajra sattva, Kim cương tát đỏa)
ác (a#, chủng tử).
Khi tu pháp Kim cương giới, trước khi
kết ấn Hiện trí thân, hành giả phải kết ấn
và tụng chân ngôn Ngũ tướng thành thân
quán để hiển bày Tự tính thân của hành
giả, đây là biểu thị sự hiển hiện của Lí pháp
thân; kế đến tu Hiện trí thân, tức là quán
tưởng Trí pháp thân hiện bày, để biểu thị
sự thầm hội với cảnh giới lí trí chẳng 2. Sau
Hiện trí thân thì kết ấn và tụng chân ngôn
Kiến trí thân.
[X. kinh Kim cương đính Q.hạ; Liên hoa
bộ tâm nghi quĩ; Kim cương vương niệm
tụng nghi quĩ; Lí thú hội nghi quĩ].
HIÊN TỬ
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động sống
vào đời Đường, là đệ tử nối pháp củaThiền
sư Động sơn Lương giới, năm sinh, năm tịch
và quê quán đều không rõ.

Sư thường sống ở vùng Kinh, Triệu,
nhưng không có chỗ ở nhất định, mà sống
lẫn lộn với người thế tục ở suốt một dải đất
Phúc kiến. Bình sinh, sư không cất giữ bất
cứ một vật gì, không để bị luật nghi bó buộc,
mùa đông, mùa hạ chỉ khoác một tấm mền
rách. Hằng ngày sư đi dọc theo bờ sông tìm
bắt tôm, hến làm thức ăn, tối về ngủ ở một
ngôi miếu thờ thần. Dân cư địa phương gọi
HIÊN TỬ

H
2129
sư là “Hiện tử hòa thượng” (Hòa thượng
Hến).
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.13; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.17; Thần hội truyện
Q.19].
HIÊN TƯỢNG
.....
Đối lại với Bản thể, Bản chất.
Cái trạng thái của sự vật mà người ta có
thể cảm và biết được hiện bày ra trước mắt.
Trong Phật giáo, các hiện tượng được xem
là có giả, mà bản thể, bản chất, hoặc gọi là
tự tính, bản tính mới là có thật. Tông Duy
thức gọi đối tượng của nhận thức là ảnh
tượng (bóng dáng), gọi thực chất của ảnh
tượng là bản chất, còn cái hiện tượng biểu
hiện trong thực tại thì được gọi là Hiện hành.
Những hiện tượng mà người ta thấy chỉ là
bóng huyễn do nhận thức sai lầm mà có.
Ngoài ra, bản thể nhất như gọi là “lí”,
hiện tượng sai biệt gọi là “sự”.
(xt. Sự Lí).
HIỂN ẤM (1902-1925)
Vị tăng Trung quốc thời cận đại.
Sư người Sùng minh, tỉnh Giang tô, họ
Tống, tự Đại minh, xuất gia làm đệ tử ngài
Đế nhàn. Sư thông minh dĩnh ngộ, học rộng
nhớ dai, giỏi văn chương. Năm 1923, sư cùng
với Bao thừa chí sang Nhật bản, đến viện
Thiên đức trên núi Cao dã học Mật giáo và
được truyền thụ pháp Quán đính.
Năm 1925, sư trở về Trung quốc, truyền
bá Mật giáo ở Thượng hải và Hàng châu,
nổi tiếng một thời. Học vấn của sư uyên
thâm, văn bút điêu luyện. Sư từng phụ trách

biên tập các tạp chí của Phật giáo, viết các
bài tựa trong bộ Phật học Đại từ điển do
ông Đinh phúc bảo biên soạn và trong Đại
chính tân tu Đại tạng kinh của Nhật bản.
Ngoài ra, sư còn viết một số bài in rải rác
trong tạp chí Hải triều âm ở giai đoạn đầu.
Năm 1925 sư tịch, hưởng dương 24 tuổi.
HIỂN BẢN
Bản địa của Như lai được hiển bày trong
phẩm Như lai thọ lượng của kinh Pháp hoa
theo thuyết tông Thiên thai.
Ngài Trí khải đã nói rõ chỉ thú của kinh
Pháp hoa qua từ ngữ “Khai tích hiển bản”
(mở dấu tích, hiển bày gốc). Tích tức là “Thùy
tích”, chỉ cho việc đức Phật mới thành đạo;
Bản chỉ cho Bản địa đã thành từ lâu. Bởi vì
trời, người, v.v...… ở thế gian đều cho rằng
đức Thế tôn mới thành Phật ở Già da. Nhưng
thực ra thì Ngài đã thành Phật từ trăm nghìn
muôn ức na do tha kiếp về trước rồi, thân
Phật ở Già da chỉ là Thùy tích của Ngài mà
thôi, cho nên trong phẩm Như lai thọ lượng
kinh Pháp hoa, đức Thế tôn đã nói rõ tích
mới thành Phật ở Già da và hiển bày bản
địa đã thành Phật từ lâu xa rồi.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.7 phần
dưới, Q.9 phần dưới].
HIỂN CẢNH DANH NGÔN
Danh ngôn hiển rõ cảnh. Giáo nghĩa của
tông Duy thức.
Dùng danh từ, câu văn làm rõ nghĩa lí
của sự vật, gọi là Biểu nghĩa danh ngôn; còn
tâm và tâm sở của 7 chuyển thức có khả
năng nhận biết và phân biệt các cảnh tượng
bên ngoài thì gọi là Hiển cảnh danh ngôn.
HIỂN CHÍNH
Cũng gọi Thân chính, Lập chính.
Đối lại với phá tà.

Làm sáng tỏ nghĩa lí chân chính.
Tông Tam luận dựa theo Trung luận,
Bách luận và Thập nhị môn luận, chủ trương
phá tà hiển chính; luận Đại thừa khởi tín
HIỂN CHÍNH

H
2130
cũng lập môn “Hiển thị chính nghĩa” để đối
trị tà chấp mê lầm.
Ngoài ra, các luận Phá tà, Biện chính của
ngài Pháp lâm và luận Chân chính của ngài
Huyền nghi ở đời Đường, cũng mang ý nghĩa
phá tà hiển chính.
[X. Đại thừa huyền luận Q.5; Trung quán
luận sớ Q.1; Tam luận huyền nghĩa]. (xt. Phá
Tà Hiển Chánh).
HIỂN CHƯƠNG ẨN MẬT
Cũng gọi Hiển thuyết ẩn chương, Ẩn
hiển.
Nêu rõ ý kín đáo trong kinh. Đây là tiếng
dùng của Tịnh độ chân tông Nhật bản.
“Hiển” là bên ngoài sáng tỏ, “Chương”
là làm cho bên trong được rõ ràng; “Ẩn” là
ẩn giấu, “Mật” là ý kín đáo của Phật.
Kinh Quán vô lượng thọ bề ngoài tuy
nói về giáo nghĩa của yếu môn, trình bày
rõ Định thiện và Tán thiện, nhưng bên
trong lại ẩn chứa mật ý của Phật, mật ý ấy
tức là thệ nguyện rộng lớn của đức Phật A
di đà.
Trong 3 bộ kinh, ngoại trừ bộ Quán kinh
thì kinh A di đà cũng có nghĩa ẩn hiển. Kinh
A di đà là chân môn thiện bản, đức bản,
nói rõ nhất tâm tự lợi, ẩn chứa mật ý đại tín
tâm vô ngại của Phật. Còn kinh Vô lượng
thọ thì không có nghĩa ẩn hiển, hễ nói giả
thì tức là giả, mà chân tức là chân, là giáo
nghĩa chân thực.
[X. Giáo hành tín chứng Q.6].
HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO LUẬN
Phạm:Prakaraịàryavàcà-zàstra.
Cũng gọi Tổng bao chúng nghĩa luận,

Quảng bao chúng nghĩa luận, Hiển dương
luận.
Gồm 20 quyển, do ngài Vô trước người
Ấn độ soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời
Đường, thu vào Đại chính tạng tập 21.
Luận này làm cho nghĩa trọng yếu của
bộ luận Du già sư địa được sáng tỏ rực rỡ
nhất, nên gọi là Hiển dương Thánh giáo, là
một trong 10 chi luận Du già; một trong 11
bộ luận của tông Duy thức và là chỗ y cứ
của luận Thành duy thức. Nội dung gồm có
11 phẩm.
1. Phẩm Nhiếp sự.
2. Phẩm Nhiếp tịnh nghĩa.
3. Phẩm Thành thiện xảo.
4. Phẩm Thành vô thường.
5. Phẩm Thành khổ.
6. Phẩm Thành không.
7. Phẩm Thành vô tính.
8. Phẩm Thành hiện quán.
9. Phẩm Thành du già.
10. Phẩm Thành bất tư nghị.
11. Phẩm Nhiếp thắng quyết trạch.
Tất cả có hơn 252 bài tụng, cuối quyển
có phụ thêm Hiển dương Thánh giáo luận
tụng 1 quyển. Những sách chú thích của
luận này gồm có: Hiển dương sớ một quyển
(của ngài Khuy cơ đời Đường), Hiển dương
luận sớ 8 quyển(của ngài Cảnh hưng người
Tân la), v.v...… nhưng đều đã thất truyền.
Ngoài ra, Hiển dương luận và Hiển
dương Thánh giáo luận tụng do ngài Huyền
trang dịch thành 2 bản riêng biệt, cho nên
giới học giả thắc mắc không biết 2 tác phẩm
này có cùng một tác giả hay khác.
Về vấn đề này, nhà học giả Nhật bản là
ông Vũ tỉnh Bá thọ cho rằng Hiển dương
luận là tác phẩm của ngài Thế thân, còn

Hiển dương Thánh giáo luận tụng mới là
tác phẩm của ngài Vô trước. Quan điểm của
ông là: Luận Tam vô tính do ngài Chân đế
dịch vào đời Trần thuộc Nam triều tương
đương với phần văn chú thích của phẩm
Thành vô tính trong luận Hiển dương, còn
luận Tam vô tính và luận Chuyển thức (cũng
do ngài Chân đế dịch) đều là một phần
của luận Vô tướng. Vả lại, luận Chuyển thức
HIỂN DƯƠNG THÁNH GIÁO LUẬN

H
2131
và Tam thập duy thức tụng của ngài Thế
thân là cùng một bản mà dịch khác, cho
nên biết luận Vô tướng là tác phẩm của ngài
Thế thân. Cũng cứ đó mà suy thì biết luận
Hiển dương hẳn là văn chú thích của ngài
Thế thân.
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8].
HIỂN GIA
Gia bị rõ ràng.
Đối lại với Minh gia(Gia bị âm thầm).
Sự gia bị của chư Phật, Bồ tát ban cho
chúng sinh được hiển bày rõ ràng dễ thấy.
Như trên hội Hoa nghiêm, đức Phật dùng
tay xoa đỉnh đầu các vị Bồ tát để tăng thêm
uy lực cho các vị, dùng miệng giảng nói để
giúp thêm biện tài. Sự lợi ích ấy đều có thể
thấy rõ ràng, nên gọi là Hiển gia.
HIỂN GIỚI LUẬN
Gồm 3 quyển, do ngài Tối trừng, Tổ khai
sáng tông Thiên thai Nhật bản, soạn vào
năm 820, thu vào Đại chính tạng tập 74.
Ngài Tối trừng dâng biểu xin bỏ nghi
giới Tiểu thừa mà lập nghi giới Đại thừa,
đồng thời lập riêng đàn giới Đại thừa. Điều
này đã khiến các tông phái ở miền Nam phản
đối, hạch hỏi. Ngài Tối trừng nhân cơ hội
này mới soạn ra Hiển giới luận để minh xác
rằng giới Đại thừa là sự thực được dạy rõ
trong kinh luận.
Bộ luận này là cơ sở lí luận để thành lập
tông Thiên thai Nhật bản, đồng thời, cũng
là nền tảng cho việc sáng lập giới Đại thừa
thuần túy.
HIỂN HÀNH THỊ QUÁN

Từ gọi chung Hiển hành và Thị quán.
Sự tu hành nương vào tự lực của mình
mà được hiển hiện, gọi là Hiển hành, còn
chỉ bày rõ cái đức tha lực cứu độ của Phật A
di đà thì gọi là Thị quán.
Thuật ngữ này do ngài Chứng không,
Tổ khai sáng của phái Tây sơn thuộc tông
Tịnh độ Nhật bản, đặt ra khi ngài giải thích
ý nghĩa của Định thiện và Tán thiện trong
kinh Quán vô lượng thọ.
Thuật ngữ này có xuất xứ từ các câu
“Tán thiện hiển hành duyên” và “Định
thiện thị quán duyên” trong tác phẩm Quán
kinh sớ tự phần nghĩa của ngài Thiện đạo.
Trong đó, Hiển hành tương đương với
Hành môn, Thị quán thì tương đương với
Quán môn.
HIỂN ÍCH
Lợi ích rõ ràng.
Đối lại với Minh ích (lợi ích ngấm ngầm).
Được sự lợi ích của chư Phật và Bồ tát
ban cho ở ngay đời này.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 7 phần dưới
(Đại 33, 771 thượng), nói: “Khi bàn về công
đức hoằng truyền kinh (Pháp hoa) thì văn
kinh chỉ nói đến lợi ích ngầm về sau, chứ
không nói lợi ích ngay trong đời này”.
HIỂN MẬT NHỊ GIÁO
Hiển giáo và Mật giáo.
Cũng gọi Hiển mật, Hiển lộ bí mật, Hiển
thị bí mật.
Giáo pháp được hiển bày bằng ngôn ngữ
văn tự, gọi là Hiển giáo, giáo pháp bí mật,
không thể căn cứ vào ngôn ngữ, văn tự mà
hiểu được, gọi là Mật giáo. Có thể dựa theo
phương thức thuyết giáo, hoặc nội dung
giáo nghĩa mà phân biệt Hiển giáo và Mật
giáo.

Luận Đại trí độ quyển 4 (Đại 25, 84 hạ),
nói: “Giáo pháp của Phật có 2 thứ: Một là
Bí mật, hai là Hiển thị. Trong Hiển thị, Phật,
HIỂN MẬT NHỊ GIÁO

H
2132
Bích chi phật, A la hán đều là ruộng phúc,
vì các Ngài đã trừ sạch phiền não. Trong bí
mật thì nói các Bồ tát được vô sinh pháp
nhẫn, phiền não đã dứt, đủ 6 thần thông lợi
ích chúng sinh”.
Trong Tứ giáo hóa nghi, đại sư Trí khải
đã dựa vào những điều được nói trong luận
Đại trí độ mà nêu ra Hiển lộ bất định giáo
và Bí mật bất định giáo. Đây là căn cứ vào
phương thức thuyết giáo mà phân biệt.
Còn Tống cao tăng truyện quyển 3 và
Tịnh độ chỉ quy tập quyển thượng, thì cho
rằng kinh, luật, luận là Hiển giáo, đàn tràng
tác pháp, trì tụng mật chú, v.v...… là Mật
giáo.
Các tông phái Phật giáo nói chung đều
căn cứ vào ý thú của các tông như: Câu xá,
Duy thức, Tam luận, Hoa nghiêm, Thiên
thai; Tịnh độ, v.v...… mà phân biệt là Tiểu
thừa hay Đại thừa. Nhưng Chân ngôn Mật
tông thì không phân biệt theo Tiểu thừa và
Đại thừa mà phân biệt theo Hiển giáo và
Mật giáo. Theo quan điểm của mật tông thì
những kinh luận y cứ của các tông phái nói
trên, như các luận Câu xá, Duy thức, hoặc
các kinh Hoa nghiêm, Pháp hoa, v.v...… đều
bị Mật giáo xem là những giáo pháp nông
cạn, rõ ràng dễ hiểu nên gọi chung là Hiển
giáo. Trái lại, giáo pháp “Du già quán hành,
Tức thân thành Phật” của tông Chân ngôn
là những giáo pháp sâu xa, bí mật thì mới
gọi là Mật giáo.
Ở Ấn độ, Mật giáo lấy kinh Đại nhật
làm yếu chỉ thì gọi là Chân ngôn thừa, còn y
cứ vào kinh Kim cương đính làm trung tâm

thì gọi là Kim cương thừa.
Tại Nhật bản, phái Đông mật và Thai
mật căn cứ vào nội dung giáo nghĩa mà phân
loại Hiển giáo và Mật giáo:
1. Đông mật cho rằng Nhất thừa giáo,
Tam thừa giáo do Ứng thân của đức Phật
Thích ca mâu ni tùy theo căn cơ, năng lực
của chúng sinh mà nói ra, là Hiển giáo; còn
Tam mật giáo doPháp thân của đức Đại
nhật Như lai hiển bày nội dung chứng ngộ
tự thân (Tự thụ pháp lạc) thì thuộc Mật
giáo.
2. Thai mật thì cho rằng Tam thừa giáo
là Hiển giáo, Nhất thừa giáo là Mật giáo.
Thuyết này do các ngài Viên nhân, An
nhiên, v.v...… chủ trương.
Mật giáo cho rằng các kinh như Hoa
nghiêm, Pháp hoa chỉ lí luận về Thế tục đế
và Thắng nghĩa đế có cùng một thể tính,
chứ không nói về những sự tướng cụ thể
như ấn tướng, v.v...…, nên gọi là Lí mật giáo.
Còn các kinh như Đại nhật, Kim cương đính…
thì bàn về cả 2 mặt lí và sự, nên gọi là Sự lí
câu mật giáo. Trong Sự là Lí, thì Lí được
thuyết minh cố nhiên là giống nhau, nhưng
giáo pháp nói về Sự mật thì rất thù thắng,
cho nên gọi là “Sự thắng lí đồng”. Nhưng
người đời sau phần nhiều chủ trương kinh
Pháp hoa và kinh Đại nhật đều là Viên giáo,
chứ không phân biệt hơn kém. Hoặc có
thuyết cho rằng Mật giáo nói trong kinh
Pháp hoa là Tạp mật, còn Mật giáo nói trong
kinh Đại nhật là Thuần mật.
Ngoài ra các thuật ngữ như: “Hiển Mật
Kiêm Học” là chỉ cho sự tu tập cả Hiển giáo
và Mật giáo; cũng tức là tu học giáo pháp
của một đời đức Phật; “Hiển Mật Giới Tam
Học” là chỉ cho các kinh Hoa nghiêm, Pháp

hoa của Hiển giáo, Chân ngôn Mật giáo và
Giới luật.
[X. kinh Pháp hoa Q.10; Tô tất địa kinh
lược sớ Q.1; luận Thập trụ tâm Q.9, Q.10].
HIỂN MINH
Rõ ràng sáng tỏ, nghĩa là không nhớp
nhúa cáu bẩn.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 266 thượng), nói: “Tẩy sạch cáu bẩn,
rõ ràng trong trắng, làm rạng rỡ Phật pháp,
hóa độ chúng sinh”.
HIỂN MINH

H
2133
HIỂN QUÁ PHÁ
Đối lại với Lập lượng phá.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong đối luận Nhân minh, khi muốn
phá lập luận chủ trương của đối phương,
mình không tổ chức luận thức, mà chỉ tìm
ra những chỗ sai lầm trong luận thức của
họ để bác bỏ luận thức ấy, thì gọi là Hiển
quá phá (Vạch rõ lỗi để phá).
(xt. Năng Phá).
HIỂN SẮC
Phạm:Varịa-rùpa.
Đối lại với Hình sắc.
Chỉ cho những sắc pháp hiện rõ ràng
mà mắt người thường có thể thấy và phân
biệt được.
Về số lượng có nhiều thuyết khác nhau.
Cứ theo Thuyết nhất thiết hữu bộ thì có 12
loại hiển sắc:
1. Thanh (Phạm: nìla): Mầu xanh.
2. Hoàng (Phạm:pìta): Mầu vàng.
3. Xích (Phạm:lohita): Mầu đỏ.
4. Bạch (Phạm:avadàta): mầu trắng.
5. Vân (Phạm: abhra): Mây.
6. Yên (Phạm:dhùma): Khói.
7. Trần (Phạm:rajas): Bụi.
8. Vụ (Phạm:mahikà): Sương mù.
9. Ảnh (Phạm:chàryà): Bóng, ánh sáng
bị che nên không thấy được vật thể hoặc
các mầu sắc khác.
10. Quang (Phạm:àtapa): Ánh sáng, chỉ
cho ánh sáng mặt trời.
11. Minh (Phạm: àloka): Chỉ cho ánh
sáng mặt trăng, ngôi sao, viên ngọc báu, tia
chớp, v.v...…

12. Ám (Phạm: andhakàsa): Chỉ cho
bóng tối.
Trong đó, 4 loại xanh, vàng, đỏ, trắng là
mầu sắc chính, gọi là Tứ hiển sắc. Đặc biệt
mầu trắng rất thù thắng; 8 loại còn lại đều
do sự sai biệt của 4 mầu sắc chính tạo ra,
cho nên chúng đều thuộc về 4 mầu sắc
chính này.
Theo luận Du già sư địa quyển 1 thì có
13 loại Hiển sắc, gồm 12 loại nói trên và
thêm một loại nữa là “Không nhất hiển sắc”.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển 1
lại thêm “Quýnh sắc” nữa thành 14 loại.
Ngoài 12 loại Hiển sắc của Thuyết nhất
thiết hữu bộ nói trên, tông Câu xá còn lập
thêm 9 loại nữa là: Dài, ngắn, vuông, tròn,
cao, thấp, chính, bất chính và không nhất
hiển sắc, mà thành tất cả là 21 loại Hiển
sắc. Lại ngoài xanh, vàng, đỏ, trắng ra đặc
biệt Mật tông còn thêm mầu đen nữa.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng 12
loại hiển sắc này đều có “cực vi” và “thể tính”
riêng biệt. Còn Kinh bộ và tông Duy thức
thì chủ trương chỉ có 4 mầu sắc chính là
mầu thật, ngoài ra đều là mầu giả.
[X. luận Thức thân túc Q.1; luận Đại tì
bà sa Q.78, Q.85; luận Câu xá Q.1; Câu xá
luận quang kí Q.1].
HIỂN THỊ
Hiển bày rõ ràng.
Bản tính của tất cả chúng sinh có đầy đủ
nhân, quả, sự, lí, cho nên đức Phật chỉ bày
rõ ràng các giáo pháp 12 nhân duyên, 4 đế,
8 chính đạo, v.v...… khiến họ khai ngộ mà
được giải thoát.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; luận Du già
sư địa Q.8; Hoa nghiêm kinh sớ Q.1].
HIỂN THỊ NHÂN

Nhân hiển bày rõ ràng.
Là nhân của vọng tưởng đã có từ vô thủy
đến nay, một trong 6 tập nhân. Nghĩa là
một niệm vọng tưởng nổi lên thì chắc chắn
sẽ tạo tác các tướng thiện nghiệp, ác nghiệp
HIỂN THỊ NHÂN

H
2134
giống như đèn khi thắp lên sẽ soi sáng các
đồ vật một cách rõ ràng.
[X. kinh Đại thừa lăng già Q.2; Đại minh
tam tạng pháp số Q.26]. (xt. Lục Nhân).
HIỂN THỨC
Tên khác của thức A lại da.
Thức A lại da hàm chứa tất cả chủng tử
(hạt giống) thiện ác và có khả năng hiển
hiện hết thảy cảnh giới, cho nên gọi là Hiển
thức.
Cứ theo luận Hiển thức thì 9 loại thức
là: Thân thức, Ứng thụ thức, Chính thụ thức,
Thế thức, Số thức, Xứ thức, Ngôn thuyết
thức, Tự tha sai biệt thức và Thiện ác lưỡng
đạo sinh tử thức, đều do thức A lại da biến
hiện ra.
Ngoài 9 loại thức nói trên, luận Hiển thức
còn lập một thức nữa gọi là Phân biệt thức,
tức chỉ cho Ý thức, bao gồm Thân giả thức
và Thụ giả thức. Bản chất của 2 thức này
đều phân biệt hư vọng, cho nên gọi là Phân
biệt thức.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.5].
HIỂN THỨC LUẬN
Phạm:Vidyànirdeza-zàstra.
Có 1 quyển, do ngài Chân đế dịch vào
đời Trần thuộc Nam triều, thu vào Đại chính
tạng tập 31.
Nội dung của luận này nói về Hiển thức
và Phân biệt thức, kế đến thuyết minh yếu
chỉ của luận là “Tam giới duy thức”.
Dưới nhan đề của luận này và luận
Chuyển thức đều có ghi câu: “Rút ra từ
luận Vô tướng”. Ngoại trừ Tạng Cao li, còn
trong các Tạng Tống, Nguyên, Minh, ở đầu

quyển của luận này đều có 3 chữ “Hiển
thức phẩm”. Như vậy, ta có thể suy đoán
rằng luận này là tác phẩm giải thích phẩm
Hiển thức trong luận Vô tướng, nhưng vì
luận Vô tướng không có bản Hán dịch nên
cũng không biết đích xác tác giả của luận
này là ai.
Nhưng, trong, lời chú thích của luận này
(Đại 31, 880 trung), nói: “Lời sớ về nghĩa 9
thức tóm tắt có 2 nghĩa: Một là nói về thể
của thức, hai là nói về dụng của thức. Thể
của thức được rút ra từ luận Duy thức”.
Trong đoạn văn trích dẫn trên, “Lời sớ
về nghĩa 9 thức” có lẽ là của ngài Chân đế,
nhưng trong luận Chuyển thức cũng có câu
(Đại 31, 62 thượng). “Như trong phẩm Cửu
thức nghĩa đã nói đầy đủ”, vì vậy ta có thể
suy đoán rằng luận này và luận Chuyển
thức chắc chắn có mối quan hệ rất mật
thiết. Câu “được rút ra từ luận Duy thức”
và câu “Tất cả 3 cõi chỉ có thức” đều được
trích ra từ luận Duy thức; như thế thì luận
Vô tướng phải là tên khác của luận Duy
thức. Tuy nhiên, nếu xét về văn dịch của
luận này thì khác với lời văn dịch của ngài
Chân đế, cho nên ta có thể suy đoán luận
này đã do ngài Chân đế hoặc do học trò
củangài soạn ra.
[X. Đại chu san định thích giáo mục
lục Q.6; Khai nguyên thích giáo lục Q.7;
Ấn độ triết học nghiên cứu Q.6 (Vũ tỉnh
Bá thọ)].
HIỂN TÔNG KÍ
Gọi đủ: Hà trạch đại sư Hiển tông kí.
Có 1 thiên, gồm 660 chữ, do ngài Hà
trạch Thần hội soạn vào đời Đường, được
thu vào Cảnh đức truyền đăng lục quyển 30
trong Đại chính tạng tập 51.

Nội dung của thiên kí này trình bày về
yếu chỉ của Thiền tông, ở đầu sách có nói
(Đại 51, 458 hạ): “Vô niệm là tông, Vô tác
là gốc, Chân không là thể, Diệu hữu là dụng”.
Sau đó chia ra 3 đoạn:
1. Giải thích sơ lược về ý nghĩa Vô niệm,
Vô tác.
HIỂN TÔNG KÍ

H
2135
2. Bàn về lí Bát nhã và Niết bàn không hai.
3. Nói về sự quan trọng của việc truyền
áo bát trong Thiền tông.
Toàn thiên kí lấy những câu “Bát nhã
không trí” và “Ưng vô sở trụ nhi sinh kì
tâm” trong kinh Kim cương bát nhã làm cơ
sở và dùng những tư tưởng trong luận Bát
nhã vô tri, luận Niết bàn vô danh của ngài
Tăng triệu đời Hậu Tần và Định tuệ trong
kinh Pháp bảo đàn của Lục tổ Tuệ năng
làm y cứ.
Ngoài ra, sách này cũng được chép trong
Toàn đường văn quyển 916 và Thần hội hòa
thượng di tập của Hồ thích. Tiêu đề “Hiển
tông kí” cũng được dẫn dụng trong Tông
kính lục quyển 99 của ngài Diên thọ.
[X. Thiền tịch chí Q.thượng; Thiền học
tư tưởng sử (Hốt hoạt cốc khoái thiên);
Đường đại văn hóa sử (La hương lâm)]. (xt.
Hà Trạch Tông).
HIỂN TỪ (1888-1955)
Vị tăng Trung quốc thời hiện đại, người
Quảng đông.
Năm 1920, sư y vào ngài Đế nhàn xuất
gia, học giáo quán Thiên thai. Về sau, sư
đến tu học ở chùa Cao mân tại tỉnh Giang
tô, được vị thủ tọa là pháp sư Phổ tu chỉ bảo
rất nhiều.
Từ năm 1926, sư bắt đầu giảng kinh Di
đà, Lăng nghiêm cho Phật giáo cư sĩ lâm ở
Thượng hải. Năm 1928, sư nhập thất tĩnh
tu ở chùa Trích tinh tại Duy dương. Sau khi
ra thất, sư đến các nơi giảng kinh thuyết
pháp. Năm 1935, đáp lời thỉnh cầu, sư đến
Hương cảng để giáo hóa.

Tháng 8 năm 1955 sư tịch ở Cửu long,
thọ 68 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Lăng nghiêm dị giải
sớ 10 quyển, Tâm kinh quán châu giải, Viên
giác kinh thích yếu, Kim cương kinh chân
nghĩa sớ.
HIỂN VĂN (1856-1909)
Vị tăng Trung quốc thời hiện đại, người
Hồ nam, họ Dương tự là Khôi ấn.
Năm 11 tuổi, sư y vào ngài Giác thực
xuất gia ở chùa Cao minh tại tỉnh Chiết
giang, năm 20 tuổi, sư thụ giới Cụ túc. Sau
đó sư đến núi Hồng loa tại Ôn châu, ngày
đêm chuyên cần trì tụng các kinh Hoa
nghiêm, Pháp hoa trong 6 năm, thấu suốt
được ý chỉ sâu xa của kinh. Sau đó, sư lại
đến núi Cửu hoa và núi Thúy phong, bắt
đầu giảng kinh thuyết pháp. Rồi sư lại đến
núi Xích sơn ở Nam kinh theo thiền sư Pháp
nhẫn tham cứu, một hôm tình cờ bị viên đá
văng trúng chân, sư hoát nhiên tỉnh ngộ.
Năm Quang tự 28 (1902), sư cất am
tranh ở Lô sơn chuyên tu Thiền định,
không hề ngủ nghỉ. Lưu tư huấn nghe đạo
hạnh của sư, đến rước sư về trụ trì chùa Tì
lô ở Nam kinh.
Tháng 12 niên hiệu Tuyên thống năm
đầu (1909) sư tịch, thọ 54 tuổi.
Tác phẩm: Ngữ lục 1 quyển.
HIẾP TÔN GIẢ
Hiếp, Phạm:Pàrzva.
Dịch âm: Ba lật thấp phạ, Ba xa.
Dịch ý: Nan sinh (khó sinh).
Luận sư Thuyết nhất thiết hữu bộ và là
Tổ truyền pháp thứ 10 của Thiền tông Ấn
độ, vì ngài tinh tiến tu hành, không hề nằm
nghỉ (vị tằng hiếp ngọa) nên người đương
thời gọi ngài là Hiếp tôn giả, Hiếp tỉ khưu,

Hiếp la hán, Trưởng lão hiếp, Cần tỉ khưu
(tỉ khưu siêng năng, v.v...…).
Ban đầu, Tôn giả là một vị Phạm chí.
Năm 80 tuổi ngài mới xuất gia, bị các tỉ khưu
trẻ chê cười là già cả suy yếu, không tiến tu
được, mới lạm dự vào hàng xuất gia để mưu
cầu việc ăn no mà thôi. Tôn giả nghe những
HIẾP TÔN GIẢ

H
2136
lời dèm pha ấy
liền tự phát
nguyện: “Nếu
không thông
suốt lí Tam tạng,
dứt trừ tham
dục để được 6
thần thông và 8
giải thoát, thì
trọn đời quyết
không đặt lưng
xuống chiếu
(hiếp bất chí tịch)”. Trải qua 3 năm, Tôn giả
đã dứt hết tham dục trong 3 cõi, chứng được
Tam minh. Sau Tôn giả theo ngài Phật đà
mật đa học thêm về ý chỉ sâu xa của Phật
pháp và đã chứng được quả A la hán.
Bấy giờ ở Trung Ấn độ có ngài Mã minh
học theo Bà la môn có tài hùng biện, tranh
luận với các vị tỉ khưu nhằm công kích Phật
giáo, trong giới tăng sĩ không ai địch lại, nên
Phật giáo ở Trung Ấn độ rơi vào tình trạng
suy đồi. Hiếp tôn giả muốn cứu vãn vận
mệnh của Phật giáo, liền đến thành Hoa thị
biện luận với Mã minh, Mã minh bị chiết
phục và xin theo Tôn giả làm đệ tử, thụ giới
Cụ túc. Sau đó, Tôn giả trở về Bắc Ấn độ,
còn ngài Mã minh ở lại thành Hoa thị để
hoằng dương Phật pháp. Sau khi về đến nước
Ca thấp di la, Hiếp tôn giả vâng mệnh vua
Ca nhị sắc ca tham gia với 500 vị Thánh
hiền biên soạn luận Đại tì bà sa.
Sau, ngài truyền pháp cho đệ tử là Phú
na dạ xa rồi thị tịch. Vua tôi rất thương tiếc,
làm lễ trà tì, thu nhặt xá lợi và xây tháp

cúng dường.
[X. Phó pháp tạng nhân duyên truyện
Q.5; Đại đường tây vực kí Q.2; Q.3; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.2].
HIẾP HUYỀN
Treo ở hai bên. Tức là tượng vẽ và danh
hiệu được treo ở 2 bên Bản tôn.
Tịnh độ chân tông Nhật bản thường dùng
danh hiệu 9 chữ, 10 chữ, hoặc những tượng
Tông tổ, Trung tổ treo ở 2 bên bản tôn.
HIẾP SĨ
Cũng gọi Giáp thị, Hiệp thị, Hiếp thị,
Hiếp lập.
Chỉ cho các vị Thánh đứng hầu 2 bên
Bản tôn.
Sĩ, tức Đại sĩ, là tiếng dịch khác của danh
từ Bồ tát. Nhưng, những Hiếp sĩ không phải
chỉ có Bồ tát, mà Đồng tử và La hán cũng
thường là Hiếp sĩ.
Những vị Hiếp sĩ thường được thấy đứng
hầu 2 bên tượng Phật Thích ca là các bồ tát
Phổ hiền và Văn thù, hoặc 2 vị La hán là Ca
diếp và A nan. Đứng hầu 2 bên đức Phật A
di đà là 2 vị bồ tát Quan âm và Thế chí.
Đứng 2 bên đức Dược sư Như lai là 2 vị bồ
tát Nhật quang và Nguyệt quang, hoặc Dược
vương và Dược thượng. Hiếp thị của Bất
động minh vương là 2 đồng tử Chế tra ca và
Căng yết la. Đứng hầu 2 bên bồ tát Quan
âm là Thiện tài và Long nữ; bồ tát Bát nhã
thì có Phạm thiên, Đế thích, hoặc 2 vị bồ
tát là Pháp dũng, Thường đề làm hiếp thị.
Phó đại sĩ thì có 2 đồng tử Phổ kiến và Phổ
thành đứng hầu 2 bên.
Về số Hiếp thị thì không phải chỉ có 2 vị
mà cũng có nhiều vị, như đức Phật Dược sư
có 12 vị thần tướng đứng hầu, Bất động minh
vương có 8 Đại đồng tử, còn bồ tát Phổ hiền

thì có 10 La sát nữ, v.v...…
[X. kinh Đà la ni Q.1; Cổ kim đồ thư
tập thành thần dị điển Phật tượng bộ].
HIẾP TRÁC
Chiếc bàn hình chữ nhật kê ở 2 bên bàn
lễ. Một trong những dụng cụ của Phật đường.
Đặc biệt Mật giáo hay dùng loại bàn này.
Hiếp Tôn Giả
HIẾP TRÁC

H
2137
Trong đàn tràng tu pháp, Hiếp trác ở
bên phải của hành giả, thường đặt các pháp
khí để đánh gõ, như chuông, mõ, thanh la,
v.v...…, còn Hiếp trác bên trái thì để các đồ
đựng nước sái tịnh, hương xoa, chuỗi tràng,
lư hương có cán cầm, v.v...…
Ngoài ra, 2 cửa nách ở 2 bên cửa Tam
môn (ta quen gọi là cửa Tam quan) thì gọi là
Hiếp môn.
HIÊP NGAO
Cũng gọi Hiệp nga, dịch âm của tiếng
Tây tạng.
Hán dịch: Tướng công, Tăng chúng tổng
quản.
Tên chức Tăng chuyên coi về kỉ luật
trong các chùa viện của Lạt ma giáo. Vị này
thường cầm cái côn bằng sắt nên tục gọi là
Đại thiết bổng Lạt ma, Thiết bổng Lạt ma.
Thông thường có 2 vị Hiệp ngao, dưới quyền
2 vị này, đặt 2 vị Lạt ma, 2 vị Nẵng mã, 16
vị Cách dịch phụ tá, cũng cầm roi hoặc gậy
giúp đỡ để duy trì trật tự trong chùa viện.
Ngày xưa, vào tháng giêng hàng năm, ở
Lhasa, Tây tạng, trong thời gian mở Đại hội
Truyền triệu (Đại hội Toàn chiêu), Thiết
bổng Lạt ma ở chùa Triết bạng phụ trách
an ninh trật tự trong thành và xử lí các việc
kiện cáo của dân chúng.
HIÊP THIÊN THÚ CẦU
Đối lại với Trực nhĩ thú cầu.
Từ ngữ được dùng để giải thích ý nghĩa
của sự hồi hướng.
Phát nguyện và hồi hướng khác nhau.
Phát nguyện là người chưa có căn lành, chỉ
cầu vãng sinh thành Phật, nên gọi là Trực

nhĩ thú cầu. Còn hồi hướng là chỉ cho người
đã có căn lành và nhờ đó mà cầu được đến
quả lành, nên gọi là Hiệp thiện thú cầu.
Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển
cuối của ngài Tuệ viễn (Đại 37, 183 trung),
nói: “Trực nhĩ thú cầu là nguyện, Hiệp thiện
thú cầu là hồi hướng”.
HIẾU
..
Cũng gọi Hiếu thuận, Hiếu dưỡng.
Hết lòng thành kính và phụng dưỡng
cha mẹ.
Trong các kinh điển của Phật giáo, chữ
hiếu được nói đến rất nhiều. Như kinh Phạm
võng quyển hạ ghi, hiếu thuận là pháp chí
đạo, vì thế lấy hiếu làm giới.
Phẩm Báo ân trong kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán quyển 2 nói, cha có từ
ân, mẹ có bi ân; nếu có người một lòng cung
kính cúng dường 100 vị đại Bà là môn tịnh
hạnh, 100 vị đại thần tiên đủ 5 thần thông,
100 vị bạn tốt, như thế cho đến trăm nghìn
kiếp cũng không bằng một niệm trụ nơi
tâm hiếu thuận. Bởi thế cần phải siêng năng
tu tập hiếu dưỡng cha mẹ, thì phúc ấy bằng
với phúc cúng dường chư Phật, không có
sai khác.
Luật Ngũ phần quyển 22 nói, nếu có
người cõng cha mẹ trên 2 vai trong 100 năm,
dâng các thức ăn mặc quí hiếm nhất để cúng
dường cũng không thể báo đáp công ơn trong
muôn một, vì thế phải trọn đời hết lòng cúng
dường cha mẹ, nếu không sẽ mắc trọng tội.
Hiếu lại được chia làm 2 loại: Hiếu thế
gian và Hiếu xuất thế gian. Cung cấp các
thức ăn uống và quần áo cho cha mẹ là hiếu
thế gian, đem Phật pháp hướng dẫn cha mẹ
là hiếu xuất thế gian.

Kinh Tì ni mẫu quyển 2 nói, nếu cha mẹ
nghèo khổ thì trước hết phải truyền Tam
qui, Ngũ giới, Thập thiện cho cha mẹ, sau
mới cung cấp các thứ vật chất. Vì hiếu xuất
thế gian mới có năng lực giúp cho cha mẹ lìa
khổ não được an vui một cách triệt để.
Long thư tăng quảng tịnh độ văn quyển
6 ghi, trong Hiếu hữu văn (120 bài), thiền
HIẾU

H
2138
sư Trường lô Tông trách nói, phụng dưỡng
cha mẹ về vật chất là hiếu thế gian, khuyên
cha mẹ tu Tịnh độ là hiếu xuất thế gian.
Hiếu thế gian chỉ được một đời, là hiếu nhỏ;
còn hiếu xuất thế gian thì không có lúc nào
cùng tận. Vì nếu cha mẹ nhờ công đức tu
tập tịnh độ mà được vãng sinh thì sẽ được
hưởng phúc thọ lâu dài nhiều kiếp như số
cát sông Hằng, đó là hiếu lớn. Chúng sinh
nào hiếu dưỡng kính thuận cha mẹ thì sẽ
chiêu cảm được 5 thứ quả báo: ít bệnh, đẹp
đẽ, có uy thế lớn, sinh vào dòng dõi cao sang,
có nhiều tiền của, gọi là Ngũ thiện căn.
Ngoài những điều vừa được trình bày ở
trên, còn có nhiều kinh điển khác nói về
đạo hiếu như: Kinh Phật thăng Đao lợi thiên
vị mẫu thuyết pháp (ngài Pháp hộ dịch vào
đời Tây Tấn, gồm 3 quyển), kinh Lục phương
lễ, 1 quyển (ngài An thế cao dịch vào đời
Hậu Hán) kinh Phụ mẫu ân trọng nan báo,
kinh Đề vị ba lợi, kinh Vu lan bồn, v.v...…
Ở Trung quốc, người ta thường liên kết
đạo hiếu với Phật giáo, như trong các loại
sách sử, mục lục, truyện kí, v.v...… thường đặt
các hạng mục như: Hiếu, Báo ân, v.v...…, đồng
thời phối hợp ngũ giới của Phật giáo: không
sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm,
không uống rượu và không nói dối với ngũ
thường của Nho giáo: Nhân, nghĩa, lễ, trí,
tín và cho rằng người nào giữ được ngũ giới,
ngũ thường là đại hiếu. Nhưng theo lập
trường của Phật giáo thì căn bản của đạo
hiếu là thành Phật để cứu độ cha mẹ và báo
hiếu tổ tiên mới là hiếu lớn nhất.
[X. kinh Thiện sinh trong Trường a hàm

Q.11; kinh Ưu bà tắc giới Q.3; kinh Quán
vô lượng thọ; kinh Tứ thiên vương; kinh
Thiện sinh tử; Bồ tát giới nghĩa sớ Q.thượng;
Phạm võng kinh Bồ tát giới bản sớ quyển
3 (ngài Pháp tạng soạn); Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ phần 3;
Tứ phần luật hành sự sao tư trìkí Q.hạ
phần 3 đoạn 4].
HIẾU DƯỠNG
... ..
Cũng gọi Hiếu thuận.
Hết lòng hiếu kính phụng dưỡng cha mẹ.
[X. Hiếu].
HIẾU DƯỠNG TẬP
........
Gồm 3 quyển, do ngài Giác tông thuộc
tông Chân ngôn Nhật bản soạn, xuất bản
lần đầu vào năm Khoan vĩnh thứ 9 (1642),
lần thứ 2 vào năm Nguyên lộc thứ 7 (1694)
thu vào Đại Nhật bản Phật giáo toàn thư.
Nội dung sách này nói rõ yếu nghĩa của
niềm tin và bằng lối văn bình dị, trình bày
về ý thú của sự vãng sinh Cực lạc. Quyển
thượng nói về thiện ác, quyển trung thuyết
minh đạo lí chân thực, quyển hạ bàn về lâm
chung chính niệm vãng sinh Cực lạc.
Toàn tập sách trích dẫn rất nhiều kinh
luận như: kinh Nhân vương, kinh Chính
pháp niệm, kinh Lục ba la mật, kinh Tạp
bảo tạng, kinh Pháp hoa, Vãng sinh yếu tập
(Nguyên tín), v.v...…
HIẾU PHỤC
.....
Tức tang phục.
Trong Thiền lâm, khi vị lão Tăng cao
đức trụ trì viên tịch, thì hàng pháp quyến
hoặc đệ tử của vị ấy đều phải tùy theo thân
phận của mình mà mặc tang phục theo qui

định.
Cứ theo điều Thiên hóa hiếu phục,
chương Trụ trì trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển thượng, khi vị Trụ trì viên
tịch, Thị giả và các vị Đông tự, Tây tự đều
phải mặc áo dài bằng vải gai, vị Chủ tang và
các vị tôn trưởng trong pháp quyến phải mặc
áo dài bằng lụa sống, các Chức sự đã nghỉ
việc, Biện sự, người đồng hương trong pháp
quyến, người các Sơn môn đến phúng điếu
HIẾU PHỤC

H
2139
phải thắt dây lưng bằng lụa sống, tín đồ phổ
thông thắt dây lưng và chít khăn bằng lụa
sống, hành giả Phương trượng mặc áo và chít
khăn vải gai, Chúng hành giả chít khăn vải
gai, những người giúp việc trong Phương
trượng mặc áo ngắn vải gai, những vị Giáp
cán trang khách và những người phụ tá đều
chít khăn vải gai.
Nhưng theo Lục tổ đại sư Pháp bảo đàn
kinh, thì người nhận phúng điếu và mặc hiếu
phục đều chẳng phải chính pháp.
[X. thiên Tống chung trong Thích thị
yếu lãm Q.hạ; Phật chế tỉ khưu lục vật đồ;
môn Phục chương trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
HIỂU CỔ
Đối lại với Hôn cổ.
Hồi trống báo hiệu trời sáng. Trái lại,
trống đánh lúc chạng vạng tối gọi là Hôn
cổ.
Về cách đánh, trước tiên đánh dặt dặt
trên mặt trống 3 tiếng, kế đến đánh 3 hồi
dài từ chậm đến mau dần, cuối cùng đánh 3
tiếng là chấm dứt.
[X. chương Pháp khí trong Sắc tu Bách
trượng tranh qui Q.hạ]. (xt. Hôn Cổ).
HIỂU CÔNG TỨ GIÁO
Bốn giáo do ngài Nguyên hiểu, người
nước Tân la (nay là Triều tiên) lập ra để
phán thích các kinh.
Bốn giáo ấy là:
1. Tam thừa biệt giáo: Đức Phật nói Tứ
đế, Duyên khởi, v.v...… cho 3 thừa Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát cùng tu, trong đó, Nhị
thừa mới chỉ biết lí “Nhân không” chứ chưa

rõ lí “Pháp không” cho nên gọi là Tam thừa
biệt giáo.
2. Tam thừa thông giáo: Đức Phật nói
các kinh Bát nhã, Thâm mật, v.v...… cho 3
thừa Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát cùng
tu, cả3thừa đều biết rõ lí “Nhân không”,
lí “Pháp không” nên gọi là Tam thừa thông
giáo.
3. Nhất thừa phần giáo: Đức Phật nói
các kinh Anh lạc, Phạm võng, v.v...… riêng
cho Nhất thừa, tức hàng Bồ tát không cùng
tu với Nhị thừa, nên gọi là Nhất thừa. Lại vì
các kinh này chưa nói rõ sự viên dung trùm
khắp của pháp nên gọi là Phần giáo.
4. Nhất thừa mãn giáo: Đức Phật nói
kinh Hoa nghiêm, v.v...… cho Nhất thừa giáo,
hiển bày rõ lí pháp giới, viên dung trùm khắp
nên gọi là Nhất thừa mãn giáo.
Trong Hoa nghiêm kinh sớ sao huyền
đàm quyển 4, ngài Trừng quán nói rằng 4
giáo này của ngài Nguyên hiểu đại khái
giống với 4 giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên
của tông Thiên thai, chỉ có điều khác là
ngài Nguyên hiểu đem hợp Biệt giáo và
Viên giáo làm một, rồi thêm nhất thừa phần
giáo.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1].
HIỂU LIỄU
I. Hiểu Liễu.
Thông suốt một cách triệt để.
Kinh Quán đính quyển 12 (Đại 21, 533
trung), nói: “Dù biết rõ kinh mà không hiểu
đúng nghĩa, thì không thể phân biệt, hiểu
rõ sự việc một cách đúng đắn”.
II. Hiểu Liễu.
Vị Thiền tăng sống vào đời Đường, đệ
tử nối pháp của Lục tổ Tuệ năng, hiệu là

Hiểu liễu, trụ ở núi Biển đảm.
Bài minh trên tháp của sư do ngài Hốt
lôi trừng soạn. Năm sinh năm mất và quê
quán đều không rõ.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.2; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.5; Hiểu liễu thiền sư tháp
minh trong Toàn đường văn Q.913].
HIỂU LIỄU

H
2140
HIỂU OÁNH
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đời
Nam Tống, tự Trọng ôn.
Lúc trẻ sư đi hành cước, tham học hầu
hết các tùng lâm ở nhiều nơi, rõ được đại sự
(sinh tử) và nối pháp ngài Đại tuệ Tông cảo.
Cuối đời, sư trở về ẩn tu ở La hồ, Giang tây,
đóng cửa không tiếp khách.
Năm Thiệu hưng 25 (1155), sư đem
những điều thấy nghe trong cuộc đời tham
học của mình, những lời chỉ dạy của các bậc
tôn túc ở khắp nơi và những lời đàm luận
với bạn bè, biên soạn thành sách rất được
đời sau trân trọng.
Trứ tác: La hồ dã lục, 4 quyển, Vân ngọa
kỉ đàm, 2 quyển.
[X. Minh cao tăng truyện Q.8; Phật tổ
thông tải Q.20; Ngũ đăng hội nguyên bổ di;
Phật tổ cương mục Q.38].
HÌNH PHỤC
Chỉ cho áo ca sa với hình thức hoàn
chỉnh, sử dụng mầu sắc đúng như luật chế
định (nghĩa là tránh những mầu xanh, vàng,
đỏ, trắng, đen mà người đời thường dùng).
Chương Báo bản trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 2 (Đại 48, 1115 hạ),
nói: “Môn đồ của ta mặc hình phục (ca sa)
hoại sắc, dự vào dòng pháp, tuân thủ giới
hạnh, đó là luật”.
[xt. Ca Sa].
HÌNH SẮC
I. Hình Sắc.
Phạm:Saôsthàna-rùpa.
Đối lại với Hiển sắc.
Sắc có hình tướng, tức chỉ cho những

sắc pháp chất ngại, khi tiếp xúc có thể
biết được.
Hình sắc có 8 loại:
1. Trường (Phạm:Dìrgha, dài).
2. Đoản (Phạm:Hrasva, ngắn).
3. Phương (Phạm: Caturazra, vuông).
4. Viên (Phạm:Vftta, tròn).
5. Cao (Phạm: Unnata, cao).
6. Hạ (Phạm:Avanata, thấp).
7. Chính (Phạm:Zàta, ngay thẳng).
8. Bất chính (Phạm:Vizàta, không ngay
thẳng).
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng cực
vi của những Hình sắc này đều khác nhau
và đều có thể tính riêng biệt. Nhưng tông
Duy thức thì cho đây chẳng phải thực sắc
mà sắc giả.
[X. luận Câu xá Q.1; luận Du già sư địa
Q.1; luận Đại tì bà sa Q.13, Q.75; Câu xá
luận quang kí Q.1; Thành duy thức luận
thuật kí Q.2 phần đầu].
II. Hình Sắc.
Hình thể và sắc tướng. Tức chỉ cho tướng
mạo và mầu sắc của người và súc vật.
[X. phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa
Q.2; kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Phân biệt thiện ác báo ứng Q.hạ].
HÌNH SƠN
Chỉ cho nhục thân (thân thịt) của người
ta.
Tâm tính con người được giấu kín trong
nhục thân, cho nên kinh sách Phật giáo
thường dùng từ ngữ “Bí tại hình sơn” (giấu
trong Hình sơn) để chỉ tâm tính của mọi
người.
Tắc 92 trong Thung dung lục (Đại 48,
286 hạ), ghi: “Đại sư Vân môn nói: Trong
trời đất, giữa vũ trụ, có một bảo vật được

giấu kín trong thân (bí tại hình sơn)”.
HÌNH TẬN THẦN BẤT DIÊT LUẬN
Tác phẩm của ngài Tuệ viễn (334-416) ở
HÌNH TẬN THẦN BẤT DIÊT LUẬN

H
2141
Lô sơn đời Đông Tấn, được thu vào Hoằng
minh tập quyển 5 trong Đại chính tạng
tập 52.
Nội dung của luận này nói về hình thể
con người tuy sẽ diệt mất, nhưng tinh thần
thì không diệt.
(xt. Thần Diệt Bất Diệt Luận Tranh).
HÌNH THÂN
Chỉ cho văn tự. Văn tự lấy hình làm thể
nên gọi là Hình thân.
Kinh Lăng già quyển 2 (Đại 16, 494
trung), nói: “Vì hiển bày danh cú nên gọi là
Hình thân”.
HÌNH TƯỚNG CÔNG ĐỨC
Công đức trang nghiêm ở Tịnh độ cực
lạc, loại thứ 17 trong 29 loại trang nghiêm
Tịnh độ.
Luận Tịnh độ của ngài Thiên thân (Đại
26, 230 hạ), nói: “Ánh tịnh quang tràn đầy,
sáng như vầng nhật nguyệt”.
Trong Tịnh độ luận chú quyển thượng
(Đại 40, 828), ngài Đàm loan giải thích là:
“Hai câu trên đây gọi là trang nghiêm hình
tướng công đức thành tựu. Cõi Tịnh độ tuy
rộng lớn vô biên, nhưng ánh sáng thanh tịnh
vẫn tràn khắp”.
Đức dụng của công đức trang nghiêm
này không thể nghĩ bàn, phàm là trời
hoặc người được sinh về Tịnh độ cực lạc
thì tất cả đều được sắc tướng bình đẳng
tuyệt diệu, do lực dụng của ánh sáng
thanh tịnh tạo nên. Vì ở Tịnh độ cực lạc
ánh sáng chiếu soi đều khắp, giống như
gương, mặt trời và mặt trăng, cho nên
chúng sinh một khi sinh về cõi này thì

nhờ công đức thù thắng của ánh sáng ấy
mà được sắc tướng tuyệt diệu bình đẳng,
sự trang nghiêm đó gọi là Hình tướng
công đức.
HÌNH TƯỢNG
Phạm: Pratima.
Dịch âm: Bát la để ma.
Chân dung của chư Phật và Bồ tát. Chỉ
chung cho các loại tượng vẽ, tượng gỗ, tượng
đồng, tượng vàng, tượng đá, tượng đất, v.v...…
[X. Căn bản tì nại da Q.45; Nam hải kí
qui nội pháp truyện Q.4].
HÌNH TƯỢNG MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la của Mật giáo do vẽ hoặc chạm
trổ hình tượng của chư tôn mà thành. Đây
là phương tiện nhằm giúp hành giả tập trung
tâm ý khi quán tưởng.
Mạn đồ la gồm có 4 loại:
1. Đại mạn đồ la: Mạn đồ la vẽ hình
tượng các vị tôn.
2. Tam muội da mạn đồ la: Mạn đồ la
vẽ hình Tam muội da tượng trưng cho các
vị tôn.
3. Pháp mạn đồ la(cũng gọi chủng tử
mạn đồ la):Mạn đồ la tiêu biểu cho chủng
tử của các vị tôn.
4. Yết ma mạn đồ la: Mạn đồ la tượng
trưng cho sự nghiệp, động tác và tác dụng
của các vị tôn.
(xt. Mạn Đồ La).
HOA
Phạm: Puwpa.
Pàli:Puppha.
Tạng:Me-tog.
Dịch âm: Bố sắt ba, Bổ thệ ba.
Dâng hoa cúng dường chư Phật và Bồ
tát, gọi là Hiến hoa; còn rải hoa trên bàn để
cúng dường thì gọi là Tán hoa.

Cúng dường hoa bắt nguồn từ nghi thức
của Phật giáo Ấn độ trong các pháp tu của
Mật giáo, hoa là vật cúng dường rất quan
HOA

H
2142
trọng. Phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
nói, hành giả Chân ngôn nên dâng hoa mầu
trắng, vàng và đỏ tinh khiết để cúng dường
chư tôn. Còn Đại nhật kinh sớ quyển 7 thì
nói, tùy theo tính loại của các vị tôn và
phương vị Mạn đồ la mà cúng dường hoa
khác nhau.
Trong các loại hoa cúng dường, quí nhất
có 4 loại: Hoa Ưu bát la(hoa sen xanh), hoa
Bát đặc ma(hoa sen hồng), hoa Câu vật đầu
(hoa sen trắng) và hoa Phân đà lợi(hoa sen
trắng to); hoặc 4 loại: Hoa Mạn đà la, hoa
Ma ha mạn đà la, hoa Mạn thù sa và hoa
Ma ha mạn thù sa. Bốn loại hoa trước dùng
để trang nghiêm thế giới Cực lạc(theo kinh
Vô lượng thọ quyển thượng), còn 4 loại hoa
sau là điềm lành thứ 3 trong 6 điềm lành
nói trong kinh Pháp hoa, là loại hoa từ trên
trời rơi xuống.
[X. kinh Nhuy hi da Q.trung; kinh Khởi
thế Q.27; kinh Tì ni mẫu Q.5; phẩm Cúng
dường hoa trong kinh Tố tất địa yết ra
Q.thượng; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1; Phiên phạm ngữ Q.10; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.8]
HOA BÁO
Hoa nở trước khi kết trái, vì thế, đối với
quả báo được sau mà gọi là Hoa báo. Ví dụ
người trồng cây, ngoài việc thu hoạch quả
còn hái được cả hoa: Đó gọi là Hoa báo.
Chúng sinh gieo nghiệp nhân thiện hoặc
ác, quả có được từ nghiệp nhân này là quả
báo (cũng gọi Thực báo, Chính báo), còn
cái có trước quả báo thì gọi là Hoa báo. Như
lấy việc không giết hại làm nghiệp nhân, nhờ

vào nghiệp nhân không giết hại ấy mà được
sống lâu, đó là Hoa báo; lâu xa về sau cảm
được quả Niết bàn, đó là Quả báo. Còn như
lấy việc niệm Phật, tu thiện làm nghiệp nhân,
được sinh về thế giới Cực lạc là Hoa báo; về
sau chứng Đại bồ đề thì là Quả báo.
[X. kinh Quán đính Q.12; luận Đại trí
độ Q.11; Vãng sinh yếu tập Q.thượng phần
cuối].
HOA BÌNH
Cũng gọi Hoa sinh, Hoa nhập.
Bình cắm hoa.
Trong Mật giáo, Hoa bình vốn là Ca la
xa, một vật dụng đựng thuốc quí, nước
thơm, v.v...… để cúng dường chư tôn.
Ấn độ thời xưa thường dùng cái mâm để
đặt vòng hoa hoặc rải những bông hoa lên
trên để cúng Phật, đến đời sau thì dần dần
dùng bình để cắm hoa thay cho mâm.
Ngoài ra, còn có các đồ dùng được sắp
thành hàng trang nghiêm trước Phật như
một lư hương, một bình hoa, một cây đèn,
gọi là Tam cụ túc. Nếu đặt một lư hương, 2
bình hoa, 2 cây đèn thì gọi là Ngũ cụ túc.
HOA CÁCH
Vật dụng đựng hoa để cúng dường các
bậc cao quí theo phong tục Ấn độ. Đời sau,
trong Pháp hội, người ta dùng lẵng hoa là
phỏng theo Hoa cách ngày xưa.
(xt. Y Cách, Hoa Lung).
HOA CÁI
Phạm: Puwpa-cchatra.
Cây lọng trang sức bằng hoa.
Trong thần thoại cổ đại của Trung quốc
truyền rằng khi Hoàng đế đánh nhau với Si
vưu (. ), thì trên hư không thường có
đám mây ngũ sắc giống như cây lọng hoa
xuất hiện, che trên đầu Hoàng đế, gọi là Hoa

cái. Bởi thế, đời sau, lọng của các đế vương
dùng cũng được gọi là Hoa cái.
Ở Ấn độ và vùng Tây vực, khí hậu nóng
bức, người ta phần nhiều cầm ô (dù) che
nắng, có người trang sức cây dù bằng hoa,
HOA CÁI

H
2143
gọi là Hoa cái. Trong các kiến trúc Phật giáo,
như trên nóc cột kinh, tháp đá được chạm
trổ rất tinh vi, trông giống như cây lọng,
cũng gọi là Hoa cái, hoặc Bảo cái.
[X. Phẩm Phân biệt hộ ma trong kinh
Cù hê Q.hạ; kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Pháp
hoa huyền tán Q.2].
HOA CÁI AM
Am ở Ẩn sơn, cách huyện Quế lâm về
phía tây 1 km, thuộc tỉnh Quảng tây, Trung
quốc. Không rõ am được sáng lập vào thời
nào. Trong am có cất giữ 16 bức tranh A la
hán do sư Quán hưu vẽ vào cuối đời Đường
đầu đời Ngũ đại, nét vẽ tinh xảo, phong cách
sống động, hình thái mỗi vị một khác, là
những tác phẩm rất có giá trị về mặt lịch sử
nghệ thuật Trung quốc, đến nay còn được
bảo tồn toàn vẹn.
HOA ĐÀI
Đài hoa, tòa ngồi của Phật và Bồ tát,
thường có khắc hoa sen nên gọi là Hoa đài.
Đại nhật kinh sớ quyển 15 (Đại 39, 733
hạ), nói: “Người đời cho hoa sen là thanh
sạch tốt lành, có thể làm đẹp lòng mọi người,
nay trong Bí tạng cũng lấy Đại bi thai tạng
diệu pháp liên hoa làm phép sâu kín tốt lành
nhất, chư tôn của pháp môn Gia trì đều ngồi
trên đài hoa này”.
(xt. Liên Đài).
HOA ĐÌNH TỰ
Chùa ở núi Hoa đình bên bờ hồ Côn
minh, tỉnh Vân nam, Trung quốc. Chùa này
vốn là biệt thự của một nhà hào tộc đời Tống.
Năm Diên hựu thứ 7 (1320) đời Nguyên,
thiền sư Huyền phong cho làm lại và đặt

tên là chùa Viên giác, người sau lấy núi làm
tên, nên đổi lại là chùa Hoa đình.
Đầu đời Thanh, chùa bị binh lửa hủy
hoại, sau được trùng tu 2 lần vào những năm
Khang hi 26 (1687) và năm Quang tự thứ 9
(1883). Đến năm Dân quốc 11 (1922), hòa
thượng Hư vân đứng ra xây cất lại, có đào
được một tấm bia cổ, chỉ nhìn rõ được 2
chữ “Vân Thê”, còn về niên đại thì đã bị
mờ, không đọc được. Vì thế, hòa thượng
Hư vân mới đặt tên lại là Vân Thê Thiền
Tự. Nhà cửa nguy nga tráng lệ, qui mô rộng
lớn, trong chính điện thờ tượng 3 đức Phật
Tam thế, thân mầu vàng ròng, 2 bên vách
đắp tượng 500 vị La hán, trông rất sống động,
mỗi vị có thần thái riêng, rất có giá trị về
nghệ thuật.
HOA ĐÍNH TỰ
Chùa ở trên đỉnh núi Thiên thai, tỉnh
Chiết giang, do đại sư Đức thiều xây dựng
vào niên hiệu Thiên phúc năm đầu (936)
đời Hậu Tấn thời Ngũ đại, Trung quốc.
Chùa vốn có qui mô rộng lớn,tráng lệ,
tên là chùa Thiện hưng. Vì trải qua thời gian
lâu xa, chùa bị hư hỏng và được trùng tu
nhiều lần, nên không còn giữ lại được những
kiến trúc cũ.
Đại điện hiện nay đã được xây cất lại
vào năm dân quốc 17 (1928), cửa chùa có
tấm biển đề 4 chữ “Hoa Đính Giảng Tự”.
Điện Thiên Vương chùa Hoa Đình
HOA ĐÍNH TỰ

H
2144
Bên ngoài chùa cây cối mọc thành rừng, có
tới 72 ngôi am tranh rải rác, do các vị tăng
tạo lập. Thời xưa, vào những ngày lễ trọng
thể, chư tăng thường tập trung về chùa có
đến vài trăm vị. Trên đỉnh núi có đài lễ
kinh, tương truyền là nơi đại sư Trí khải
lạy kinh.
HOA ĐÍNH YẾU LƯỢC
Tác phẩm, gồm 200 quyển, 170 tập, do
các vị Đằng nguyên Vi thiện và Đằng nguyên
Vi thuần người Nhật bản biên soạn từ năm
1801 đến năm 1834.
Nội dung sách này ghi chép những sự
kiện ở viện Thanh liên của chùa Diên lịch
thuộc tông Thiên thai Nhật bản. Chính văn
gồm 150 quyển, phụ lục 49 quyển, mục lục
1 quyển. “Môn thủ truyện” của sách này
được thu vào Đại Nhật bản Phật giáo toàn
thư, “Môn hạ truyện” thì được thu vào Thiên
thai tông toàn thư.
HOA Ế
Đồng nghĩa: Hư không hoa.
Hoa đốm trong hư không, do mắt bị
bệnh mà sinh ra chứ chẳng phải hoa có thật.
Từ ngữ này thường được dùng để chỉ cho
vọng tâm phân biệt và chấp trước các sắc
tướng là có thật.
Kinh Viên giác (Đại 17, 915 hạ), “Ví như
đau mắt, vọng thấy không hoa, (...…) diệu giác
soi khắp, chẳng còn hoa ế”.
HOA HÌNH ĐÀN
Cái đàn (làm bằng gỗ hoặc đắp bằng đất)
lớn hình vuông 4 mặt có khắc hoa sen được
dùng trong Mật giáo.
Trên đàn được bày các pháp cụ như:

Luân bảo, Yết ma, 5 cái bình, chuông nhỏ,
chày 5 chĩa, hương, hoa, đèn, hương xoa, v.v...…
để cúng dường. Hoa sen ở 4 mặt đàn tượng
trưng cho Tâm bản hữu thanh tịnh. Mỗi
mặt đều có 2 lớp hoa sen, mỗi lớp có 8 cánh
hoa hướng lên và 8 cánh hoa hướng xuống;
8 cánh hướng lên biểu thị nghĩa thượng cầu
Bồ đề, 8 cánh hướng xuống biểu thị nghĩa
hạ hóa chúng sinh. Giữa 2 lớp cánh sen
hướng lên và quay xuống có khắc một
đường chỉ 5 sắc. Mười sáu cánh hoa hướng
lên tiêu biểu cho 16 vị tôn Tuệ môn như:
Tát, Vương, Ái, Hỉ, v.v...…, 16 cánh sen quay
xuống tượng trưng cho 16 vị tôn Định môn
là Bát cúng, Tứ nhiếp, Tứ ba la mật. Đường
chỉ 5 sắc tượng trưng 5 trí, 4 phương tượng
trưng 4 trí, 4 Phật, tổng thể của đàn tiêu
biểu cho Pháp giới thể tính trí, tức là bản
tôn Đại nhật.
Tóm lại,
4 mặt của
Hoa hình
đàn có 32
cánh sen,
tượng trưng
cho 32 vị
tôn, cộng
với 4 đức Phật ở 4 phương và đức Bản tôn
Đại nhật thì thành tất cả 37 vị. Ba mươi bảy
vị tôn này có đầy đủ 37 trí mà tạo nên ý
nghĩa sâu xa của Mạn đồ la.
[X. Mật giáo pháp cụ tiện lãm].
HOA KÊ
Cũng gọi Quán hoa.
Chỉ cho những bài kệ tụng trong văn
kinh.
Phần văn xuôi trong các kinh điển được
ví như những bông hoa rời rạc, tản mạn,

còn những bài kệ tụng (văn vần) đúc kết,
tóm thu ý nghĩa tản mạn trong phần văn
xuôi, thì được dụ như một xâu hoa, cho nên
gọi là Hoa kệ, hoặc Quán hoa. Trong Thiền
tông, Hoa kệ được đặc biệt chỉ cho kệ truyền
Đàn Hình Hoa
HOA KÊ

H
2145
pháp của Tổ Đạt ma.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 3 (Đại
51, 219 hạ), chép: “Tuệ khả bạch: Xin Thầy
chỉ dạy cho. Sư nói. Trong truyền pháp ấn
để khế chứng tâm, ngoài trao ca sa để định
tông chỉ. (…...) Hãy nghe kệ ta đây:
“Ta vốn đến xứ này,
Truyền pháp cứu mê tình
Một hoa nở năm cánh,
Kết quả tự nhiên thành.”
[X. Tổ đình sư uyển Q.3]
HOA KHAI LIÊN HIÊN
Hoa nở sen hiện, một trong 3 thí dụ về
hoa sen do tông Thiên thai lập ra.
Theo sự phán thích của tông Thiên thai
thì kinh Pháp hoa mở bày 2 môn: Bản môn
và Tích môn, để giải thích rõ ý chỉ của kinh
này, tông Thiên thai theo đề kinh Liên hoa
mà đặt ra 3 thí dụ về bản môn và tích môn,
gọi là Liên hoa tam dụ. Tức là dùng “hoa”
dụ cho Quyền pháp (pháp phương tiện tạm
thời) và Tích môn, dùng “sen” dụ cho Thực
pháp (pháp chân thật) và Bản môn.
Hoa khai liên hiện, nếu dụ cho Tích
môn, thì gọi là Khai quyền hiển thực, tức
mở ra Quyền pháp Tam thừa để hiển bày
Thực pháp Nhất thừa. Nếu dụ cho Bản
môn, thì gọi là Khai tích hiển bản, tức xóa
bỏ tình chấp cho rằng đức Thích tôn mới
thành Phật ở thành Già da (thùy tích), để
hiển bày nghĩa Ngài đã thành Phật từ lâu
xa (bản địa).
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 7 phần
dưới (Đại 33, 773 thượng), nói: “Hoa nở
nên sen hiện, cần phải có hoa để dinh

dưỡng hạt sen, ví như trong “Quyền” có
“Thực” mà không biết, nay mở ra Quyền
để hiển bàyThực, ý là cần phải có Quyền
pháp.
(xt. Bản Tích Nhị Môn, Khai Quyền
Hiển Thực, Liên Hoa Tam Dụ).
HOA LẠC LIÊN THÀNH
Hoa rụng sen thành, một trong 3 thí dụ
về hoa sen do tông Thiên thai lập ra.
Hoa lạc liên thành nghĩa là khi những
cánh hoa sen rụng thì hạt sen thành, dụ cho
Tích môn của kinh Pháp hoa, gọi là Phế
quyền lập thực, tức là khi Pháp phương tiện
tạm thời của Tam thừa được phế bỏ, thì pháp
chân thực của Nhất thừa mới được thành
lập. Còn Hoa lạc liên thành dụ cho Bản môn
kinh Pháp hoa, thì gọi là Phế tích hiển bản,
tức là khi thân Thùy tích tạm thời của đức
Thích tôn ở thành Già da được phế bỏ, thì
thân Bản địa chân thực của Ngài được
thành lập.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.7 phần
dưới]. (xt. Bản Tích Nhị Môn, Phế Tích
Hiển Bản, Phế Quyền Lập Thực, Liên Hoa
Tam Dụ).
HOA LÂM NHỊ HỔ
Hai con hổ (cọp) của ngài Hoa lâm.
Thiền sư Hoa lâm Thiện giác là đệ tử
nối pháp của ngài Mã tổ Đạo nhất, có 2 con
hổ già thường theo ngài làm thị giả, ngài đặt
tên cho chúng là Đại không và Tiểu không.
Ban đêm, khi tản bộ, ngài thường đi 7 bước
lại rung tích trượng một lần và niệm danh
hiệu bồ tát Quan âm. Tể tướng Bùi hưu
thâm cảm bí thuật phục hổ của ngài, nên
đem việc ấy thưa hỏi. Thiền sư đáp (Vạn
tục 148, 104 thượng): “Sơn tăng thường niệm
Quan âm”.

[X. Thiền uyển mông cầu Q.thượng].
HOA LÂM QUẬT
Phạm,Pàli:Kareri-kuỉika.
Cũng gọi Ca lê lệ, Ca lợi la thạch thất,
Ca lợi la quật, Câu lợi quật.
HOA LÂM QUẬT

H
2146
Thạch thất Hoa lâm, một trong các kiến
trúc ở tịnh xá Kì viên do trưởng giả Cấp cô
độc dâng cúng. Trước thạch thất có trồng
cây Ca lợi nên gọi là Ca lợi thụ quật. Đức
Thế tôn từng trụ ở đây.
Lời mở đầu của kinh Đại bản
(Mahàpadana-suttanta) trong Trường bộ
kinh 14, tiếngPàli, ghi: Đức Thế tôn ở tại
động Ca lợi thụ trong vườn ông Cấp cô độc,
rừng cây của thái tử Kì đà, thành Xá vệ. Hàng
ngày đức Thế tôn mang bát đi khất thực, rồi
trở về cùng ngồi với Đại chúng ở Viên đường
(Kareri-maịđalamàla) dưới cây Ca lợi,
giảng nói về các sự tích đời trước cho các vị
tỉ khưu nghe.
Ngoài ra, Hoa lâm quật cũng được nói
đến trong các kinh như: Tạp a hàm quyển
37, kinh Đại bản trong Trường a hàm, kinh
Khởi thế, kinh Khởi thế nhân bản, kinh Đại
lâu thán, kinh Thất Phật, v.v...…
HOA LÂM TỰ
Chùa ở Tây quan thuộc Quảng châu,
Quảng đông, Trung quốc.
Cứ theo Khai sơn bi kí do ngài Li huyễn
Nguyên giác, vị trụ trì đời thứ 2 soạn, thì
nơi này xưa kia là am Tây lai, chỗ ở đầu tiên
của Tổ Bồ đề đạt ma, khi ngài từ Ấn độ đến
Trung quốc vào niên hiệu Đại thông năm
đầu (527) đời Lương, vì thế gọi là “Tây lai sơ
địa”. Đầu năm Sùng trinh đời Minh, nhận
lời thỉnh cầu của am chủ, trưởng lão Tông
phù từ Chương châu đến đây xây dựng đạo
tràng. Đến năm Thuận trị 12 (1655) đời
Thanh thì hoàn thành Đại hùng bảo điện,
lầu gác, nhà hai bên, liêu phòng, rồi dẫn

nước sông vào gọi là nước công đức, trồng
cây làm thành Kì viên và đặt tên chùa là
Hoa lâm Thiền tự. Trưởng lão Tông phù
trụ trì chùa này được 17 năm, xiển dương
tông chỉ của Tổ Đạt ma, thường giảng giải
về thuyết Tam quan, đạo phong của ngài
vang xa, được nhiều người ngưỡng mộ.
Trước kia, chùa này cùng với 4 chùa:
Quang hiếu, Tịnh tuệ, Hải chàng, và Đại
Phật được gọi là Quảng phủ ngũ đại tùng
lâm (năm chốn tùng lâm lớn ở Quảng phủ).
Nhưng gần đây, chùa này đã suy đồi hoang
phế. Trước chùa có tòa tháp đá cao 1 trượng
6. Phía bắc La hán đường có khám thờ 3
pho tượng: Thích ca, Di đà và Di lặc, gọi là
Tam bảo Phật. Chính giữa La hán đường có
tháp A dục thiên vương cao hơn một trượng,
4 mặt tháp đều đắp một pho tượng Phật,
gọi là Tứ phương Phật. Trong La hán đường
có 500 pho tượng La hán, mỗi pho cao hơn
60 cm, một số pho nay không còn.
[X. Tây lai sơ địa Hoa lâm tự khảo phóng
kí (Cát định hoa); Chi na văn hóa sử tích
giải thuyết Q.3].
HOA LÂM VIÊN
I. Hoa Lâm Viên.
Khu vườn cây được nói đến trong kinh
Di lặc hạ sinh thành Phật, do ngài Cưu ma
la thập dịch.
Cứ theo kinh Di lặc hạ sinh thành Phật,
kinh Di lặc hạ sinh (ngài Trúc pháp hộ dịch)
và kinh Hiền ngu quyển 12, thì trong vị lai,
bồ tát Di lặc sẽ từ cung trời Đâu suất sinh
xuống nhân gian xuất gia tu đạo và thành
Tháp A Dục Vương chùa Hoa Lâm
HOA LÂM VIÊN

H
2147
Phật dưới cây Long hoa trong khu vườn này.
Sau đó, Ngài sẽ thuyết pháp 3 hội để hóa độ
chúng sinh ở đây.
II. Hoa Lâm Viên.
Khu vườn ở huyện Giang ninh, tỉnh
Giang tô ở thời đại Nam Bắc triều.
Niên hiệu Vĩnh minh năm đầu (483) Vũ
đế nhà Tề đã thiết lập hội Bát quan trai ở
đây. Niên hiệu Vĩnh nguyên năm đầu (499),
vua sắc thỉnh 30 vị tăng đến đây kết hạ an
cư, suy cử ngài Tăng mân –một bậc thạc
học về luận Thành thực– làm Pháp chủ.
Sang đời Lương, vào năm Thiên giám
thứ 5 (506), ngài Tăng mân lại đến kinh đô,
rất được Lương Vũ đế tôn kính. Sau đó nhà
vua sắc thỉnh các ngài Pháp sủng, Pháp vân
đến Hoa lâm viên để giảng bàn đạo nghĩa
với ngài Tăng mân.
Năm Thiên giám 14 (520), Lương Vũ đế
ban chiếu thỉnh ngài Tăng thiệu ở chùa An
lạc soạn Hoa lâm Phật điện chúng kinh mục
lục, 4 quyển, nhưng chưa hợp ý vua. Năm
Thiên giám 17 (523), vua thỉnh ngài Bảo
xướng sửa đổi bản mục lục của ngài Tăng
thiệu, rồi biên soạn lại và đặt tên là Kinh
lục, 4 quyển mà người đương thời gọi là “Bảo
xướng lục”. Vũ đế rất hoan hỉ và sắc lệnh
đưa vào Hoa lâm viên Bảo vân kinh tạng.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.15].
HOA LUNG
Cũng gọi Hoa cử, Hoa mãnh, Y cách,
Hoa khiếp, Hoa bàn.
Đồ đựng hoa dâng tặng những người cao
quí.
Ở Nhật bản, từ thời trung cổ đến nay,

Hoa lung được dùng trong pháp hội, thường
là mâm thau, hoặc rổ tre, trong đó đựng
những
cánh sen
bằng giấy
hoặc lá
cây mật, rồi khi hành đạo hoặc đứng dậy rải
hoa để bày tỏ lòng thành kính cúng dường
đức Phật.
(xt. Y Cách).
HOA MAN
Phạm: Kusumamàlà.
Dịch âm: Câu tô ma ma la.
Tạng: Me-tog-gi Phreí-ba.
Vòng hoa. Phong tục của người Ấn độ
thường hay xâu vòng hoa đeo ở cổ, hoặc
trang sức trên thân mình.
Theo luật
Phật chế
định, người
xuất gia
không được
dùng vòng
hoa để trang
sức trên thân
mình, mà chỉ
được treo
trong nhà
hoặc cúng dường đức Phật. Trung quốc và
Nhật bản thì dùng vòng hoa để trang nghiêm
trước tượng Phật. Vòng hoa phần nhiều dùng
hoa tươi và thơm kết thành. Ngoài hoa tươi
ra cũng có những hoa man bằng đồng đàn
mỏng, trên mặt khắc các hình hoa, chim và
thiên nữ. Hoặc có khi dùng da bò cắt thành
hoa man, gọi là “Ngưu bí hoa man”. Đến
đời sau, chủ yếu là dùng kim loại.
Trong nghệ thuật điêu khắc của Phật giáo

Ấn độ cổ đại, người ta thường thấy Hoa man,
như bức “hoa man” được khắc nổi trên tháp
A ma la bà đề (Phạm:Amaràvatì) hiện được
cất giữ ở Bảo tàng viện Calcutta, Ấn độ;
những Hoa man đào được ở Yusafzai, v.v...…
Ngoài ra, Mật giáo có ấn Hoa man, từ ấn
này sinh ra hoa Thất giác vô lậu và hoa Vân
hải trùm khắp pháp giới nhiều như vi trần
để cúng dường 10 Lẵng Hoa phương chư Phật.
Hoa Man
HOA MAN

H
2148
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.2; kinh Tì ni mẫu Q.5; luật Thập tụng
Q.39; Đại đường tây vực kí Q.2; Huyền ứng
âm nghĩa Q.1; Ấn độ Phật tích thực tả; Thế
giới mĩ thuật toàn tập 11, 15].
HOA NGHIÊM BIẾN TƯỚNG
Cũng gọi Tì lô giá na Phật hoa tạng thế
giới đồ, Thất xứ cửu hội hoa tạng thế giới
đồ, Hoa nghiêm thất xứ cửu hội đồ tượng.
Bức trang vẽ cảnh 7 chỗ 9 hội hoặc 7
chỗ 8 hội nói kinh Hoa nghiêm.
Cứ theo truyện Đường Pháp thành trong
Hoa nghiêm kinh truyện kí quyển 5, thì ngài
Pháp thành
đời Đường đã
từng vẽ tranh
7 chỗ 8 hội.
Đây là căn cứ
theo thuyết 7
chỗ 8 hội của
kinh Hoa
nghiêm bản
dịch cũ, có lẽ
đây là bức
Hoa nghiêm
biến tướng
đầu tiên.
Còn theo Đường Đại tiến phúc tự cố tự
chủ phiên kinh đại đức Pháp tạng hòa
thượng truyện và Cổ kim đồ thư tập thành
thần dị điển 91 đã ghi lại những gì được nói
đến trong bài tựa Tì lô giá na Phật hoa tạng
thế giới đồ tán của ông Lưu vũ tích đời
Đường, thì biết rằng đại sư Pháp tạng và các
học trò của ngài Trừng quán là Tự triệu,

v.v...… ở đời Đường, đều theo thuyết 7 chỗ 9
hội của kinh Hoa nghiêm bản dịch mới mà
vẽ thành biến tướng. Những bức tranh biến
tướng này đều có mầu sắc đẹp đẽ, nét vẽ
tinh xảo, khổ tranh rộng rãi, nhưng rất tiếc
nay đều đã thất truyền chỉ còn một vài bức
biến tướng của 7 chỗ 9 hội được vẽ trên
vách của các hang 8, 102, 117, 118 và 168
trong động Thiên Phật tại Đôn hoàng.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ diễn nghĩa sao
Q.9; Hoa nghiêm kinh cảm ứng lược kí;
Pháp tông ngũ tổ lược kí; P. Pelliot: Les
Grottes de Touen-Houang (P. Pelliot số 22,
184, 185, 216, 241, 332].
HOA NGHIÊM BỘ
Là bộ thứ 4 trong 5 bộ loại của kinh điển
Đại thừa.
Theo Khai nguyên thích giáo lục, thì Hoa
nghiêm bộ gồm có kinh Đại phương quảng
Phật hoa nghiêm và 26 kinh cùng loại, tổng
cộng có 187 quyển.
Theo Duyệt tạng tri tân của ngài Trí húc
đời Minh, thì Hoa nghiêm bộ đứng đầu trong
5 đại bộ, gồm 29 kinh, 236 quyển.
Ngoài ra, theo Hoa nghiêm truyện kí của
ngài Pháp tạng, thì Hoa nghiêm bộ gồm có
kinh Hoa nghiêm bản dịch cũ và mới 140
quyển và kinh Biệt sinh của các chi phái là
36 bộ, 105 quyển.
HOA NGHIÊM CẢM ỨNG TRUYÊN
Gọi đủ: Đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm kinh cảm ứng truyện.
Tác phẩm, 1 quyển, do ông Hồ u trinh
biên soạn vào đời Đường, được thu vào Đại
chính tạng tập 51.
Quyển sách này vốn do đệ tử của ngài
Pháp tạng là sư Huệ anh biên thành 2 quyển.
Năm Kiến trung thứ 4 (783) ông Hồ u trinh

ở núi Tứ minh soạn lại thành 1 quyển. Nội
dung ghi lại những việc linh nghiệm của tín
ngưỡng kinh Hoa nghiêm. Đây là tư liệu
nghiên cứu về tín ngưỡng kinh Hoa nghiêm
ở đời Đường. Những tác phẩm cùng loại này
còn có: Hoa nghiêm kinh cảm ứng lược kí
của ngài Châu hoành đời Minh, Hoa nghiêm
Hoa Nghiêm Biến Tướng
HOA NGHIÊM CẢM ỨNG TRUYÊN

H
2149
cảm ứng duyên khởi truyện của ngài Hoằng
bích đời Thanh và Hoa nghiêm kinh trì
nghiệm kí của Chu khắc phục đời Thanh.
HOA NGHIÊM CHỈ QUI
I. Hoa Nghiêm Chỉ Qui.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Pháp nghiệp
soạn vào đời Đông Tấn, nay đã thất truyền.
[X. Chư tông chương sớ lục Q.1].
II. Hoa Nghiêm Chỉ Qui.
Cũng gọi Hoa nghiêm kinh chỉ qui.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Pháp tạng
(643-712) soạn vào đời Đường, thu vào Đại
chính tạng tập 45.
Ngài Pháp tạng là Tổ thứ 3 của tông Hoa
nghiêm, ngài trứ tác rất nhiều; nhận xét một
cách tổng quát về tư tưởng và hệ thống giáo
học của ngài, người ta thấy Hoa nghiêm ngũ
giáo chương là nền tảng, mà Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí là tập đại thành, còn
Hoa nghiêm chỉ qui là tác phẩm quan trọng
ở khoảng giữa 2 tác phẩm trên.
Tông Hoa nghiêm vốn có thuyết “Thập
Huyền Duyên Khởi” để giải thích rõ tướng
trạng của pháp giới Vô ngại và cho rằng có
thông suốt nghĩa này thì mới có thể thâm
nhập lí sâu xa của kinh Hoa nghiêm. Căn
cứ vào thuyết Thập huyền duyên khởi, Nhị
tổ tông Hoa nghiêm là ngài Trí nghiễm sáng
lập “Thập Huyền Chương”, được gọi là “Cổ
Thập Huyền”. Ngài Pháp tạng lại phát huy
nghĩa sâu kín của Thập huyền mà gọi là “Tân
Thập Huyền”.
Hoa nghiêm chỉ qui bàn về yếu chỉ giữa
Cổ thập huyền và Tân thập huyền, nội dung
nêu ra “Thập Nghĩa” để làm căn cứ cho

“Thập Huyền Môn”.
HOA NGHIÊM DU TÂM PHÁP GIỚI KÍ
Tác phẩm, 1 quyển do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại
chínhtạng tập 45.
Sách này căn cứ vào “Ngũ giáo chỉ quán”
của ngài Đỗ thuận–Sơ tổ tông Hoa nghiêm–
để giải thích rõ về Quán môn của tông Hoa
nghiêm. Nội dung chia làm 5 môn:
1. Pháp thị ngã phi môn.
2. Duyên sinh vô tính môn.
3. Sự lí hỗn dung môn.
4. Ngôn tận lí hiển môn.
5. Pháp giới vô ngại môn.
Rồi soạn giả theo thứ tự của 5 môn trên
mà thuyết minh về tướng trạng sâu, cạn trong
Quán môn của Tiểu thừa giáo, Thủy giáo,
Chung giáo, Đốn giáo và Viên giáo.
[X. Hoa nghiêm tông kinh luận chương
sớ mụclục; Chư tông chương sớ lục Q.1; Q.2].
HOA NGHIÊM DU Ý
Cũng gọi Hoa nghiêm kinh du ý.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Cát tạng soạn
vào đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng
tập 35.
Trong sách này, tác giả đứng trên lập
trường của tông Tam luận, rồi từ 4 phương
diện: Hóa chủ, Hóa xứ, Giáo môn và Đồ
chúng mà bàn về các vấn đề: Phật thân, Phật
độ, Nhân quả, v.v...… trong giáo lí Hoa nghiêm.
Đồng thời, tác giả còn đứng về mặt quan hệ
giữa đức Phật Xá na và Phật Thích ca mà
bình luận về thuyết chủ trương 2 Phậtlà
mộtcủa các Luận sư miền Nam và thuyết
chủ trương 2 Phậtkhác nhau của các Luận
sư miền Bắc.
Sách này, về hình thức tuy phức tạp, khó
hiểu, nhưng phần nội dung được trình bày

khá rõ ràng.
HOA NGHIÊM DUYÊN KHỞI
Cũng gọi Hoa nghiêm tổ sư hội quyển,
Hoa nghiêm tông tổ sư hội truyện, Nghĩa
tương Nguyên hiểu hội.
HOA NGHIÊM DUYÊN KHỞI

H
2150
Truyện bằng tranh có 8 cuốn, nay chỉ
còn 6 cuốn, do các họa sĩ phái Thác ma có
quan hệ với chùa Cao sơn vẽ vào thời kì
đầu của thời đại Liêm thương, là giai đoạn
phục hưng tông Hoa nghiêm, lời chú thích
trong tranh do vị Tăng người Nhật bản tên
là Tuệ minh viết.
Nội dung diễn tả truyện 2 ngài Nghĩa
tương và Nguyên hiểu, người nước Tân la,
đến Trung quốc cầu pháp. Chủ yếu trình
bày việc ngài Nguyên hiểu trên đường đến
Trung quốc, chợt cảm ngộ rằng “Pháp ở
trong tâm, vậy cần gì phải đi tìm đâu xa”,
rồi ngài quay trở về, chỉ còn lại một mình
ngài Nghĩa tương, với tâm dũng mãnh, vượt
qua mọi hiểm nạn mà đạt thành chí nguyện
cầu pháp. Có điều mạch lạc câu chuyện
không được nhất quán, nên phải nhờ vào
những ghi chép trong Tống cao tăng truyện
quyển 4 mới có thể phân biệt rõ ràng.
Nét vẽ trong toàn bộ tranh rất sinh
động, tự nhiên, có thể xem là kiệt tác; phong
cách vẽ có phần chịu ảnh hưởng của hội
họa đời Tống, Trung quốc. Bộ tranh này
hiện nay được cất giữ ở chùa Cao sơn tại
Mai vĩ, Nhật bản.
HOA NGHIÊM ĐẦU
Chức vụ giảng nói về công đức của kinh
Hoa nghiêm cho người đàn việt (tín đồ) nghe.
Thông thường, các chùa viện thuộc
Thiền tông ở đời Đường đều có đặt ra chức
vụ này.
[X. Nhai phường hóa chủ trong Thiền
uyển thanh qui Q.4; môn Chức vị trong
Thiền lâm tượng khí tiên].

HOA NGHIÊM HUYỀN ĐÀM
Cũng gọi Hoa nghiêm kinh sớ sao huyền
đàm, Thanh lương huyền đàm.
Tác phẩm, 9 quyển, do ngài Trừng quán
soạn vào đời Đường, được thu vào Vạn tục
tạng tập 8.
Sách này rút ra những phần có liên quan
đến Huyền đàm trong Hoa nghiêm kinh sớ
và Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
(cũng do ngài Trừng quán biên soạn) mà
làm thành hội bản để ấn hành.
Nội dung sách này trình bày về cương
yếu của kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển),
nhằm đính chính lại những dị thuyết trong
Hoa nghiêm kinh san định kí của ngài Tuệ
uyển, đặc biệt lập ra nhiều nghĩa mới để làm
sáng tỏ giáo nghĩa của chư Tổ từ xưa đến
nay. Toàn bộ sách chia làm 10 môn:
1. Giáo kí nhân duyên.
2. Tạng giáo sở nhiếp.
3. Nghĩa lí phân tề.
4. Giáo sở bị cơ.
5. Giáo thể thiển thâm.
6. Tông thú thông biệt.
7. Bộ loại phẩm hội.
8. Truyền dịch cảm thông.
9. Tổng dịch giáo đề.
10. Biệt giải văn nghĩa.
Về các bản chú sớ của sách này thì có: Hoa
nghiêm huyền đàm quyết trạch, 6 quyển(Tiên
diễn), Huyền đàm hội huyền kí(Phổ thụy).
HOA NGHIÊM KHỔNG MỤC CHƯƠNG
Cũng gọi Hoa nghiêm kinh nội chương
môn đẳng tạp khổng mục chương, Hoa
Hoa Nghiêm Duyên Khởi
HOA NGHIÊM KHỔNG MỤC CHƯƠNG

H
2151
nghiêm kinh khổng mục chương, Khổng
mục chương.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Trí nghiễm
(602-668), Tổ thứ 2 của tông Hoa nghiêm,
soạn vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 45.
Soạn giả đem bộ kinh Hoa nghiêm (bản
60 quyển) chia làm 144 chương để giải thích
những chỗ khó hiểu trong kinh, đồng thời
nêu rõ sự ưu việt thù thắng và khẳng định
địa vị của kinh Hoa nghiêm đối với các kinh
khác. Đặc sắc của bộ sách này là ở chỗ dung
hợp Tam thừa với Nhất thừa và là giáo phán
của Đồng giáo và Biệt giáo, cho nên đã trở
thành tư tưởng rất trọng yếu của tông Hoa
nghiêm. Về sau, sách này là nền tảng cho
các tác phẩm: Hoa nghiêm kinh sưu huyền
kí, Hoa nghiêm nhất thừa thập huyền môn
và Hoa nghiêm thám huyền kí cũng do ngài
Pháp tạng soạn. Các chương quan trọng
trong bộ sách này là: Giáo phân tề nghĩa,
Nhất thừa Tam thừa chương nghĩa, Nhân
quả chương, Duy thức chương, Nhập Phật
cảnh giới chương (trong quyển 1), Phát bồ
đề tâm chương, Chân như chương, Nhất
thừa pháp hải chương (trong quyển 2) Thập
địa chương, Chuyển y chương, Duyên khởi
chương (trong quyển 3), Vãng sinh chương,
Tính khởi chương, Hồi tâm chương, Dung
hợp nhất thừa nghĩa (trong quyển 4), v.v...…
Các bản chú giải của sách này gồm có:
Hoa nghiêm khổng mục chương sao, do ngài
Tôn huyền soạn, Hoa nghiêm khổng mục
chương phát ngộ kí, do ngài Ngưng nhiên
người Nhật soạn.

[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Chư tông chương sớ lục Q.1; Phật điển
sớ sao mục lục Q.thượng].
HOA NGHIÊM KHỔNG MỤC CHƯƠNG PHÁT
NGỘ KÍ
Tác phẩm, 23 quyển, do ngài Ngưng
nhiên người Nhật bản soạn vào năm Hoằng
an thứ 9 (1286) ở viện Giới đàn chùa Đông
đại, được đưa vào Đại Nhật bản Phật giáo
toàn thư quyển 7 và quyển 122.
Nội dung sách này chú giải 18 chương
trong bộ Hoa nghiêm kinh khổng mục
chương quyển 1 của ngài Trí nghiễm.
[X. Luật uyển tăng bảo truyện Q.14; Chư
tông chương sớ lục Q.2]
HOA NGHIÊM KIM SƯ TỬ CHƯƠNG
Cũng gọi Kim sư tử chương, Đại
phương quảng Phật Hoa nghiêm kim sư
tử chương.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Pháp tạng
đời Đường soạn, được thu vào Đại chính
tạng tạp 45.
Sách này dùng thí dụ Kim sư tử (sư tử
bằng vàng) để giải thích về diệu lí của pháp
giới duyên khởi trong kinh Hoa nghiêm. Nhờ
thí dụ này mà ý nghĩa trong Thiên đế võng,
Thập trùng huyền môn, Hải ấn tam muội,
Lục tướng hòa hợp, Phổ nhãn cảnh giới, v.v...…
được rõ ràng, dễ hiểu.
Cứ theo Tống cao tăng truyện quyển 5
chép, thì ngài Pháp tạng đã từng tham dự
phiên dịch kinh Tân hoa nghiêm. Vào năm
Thánh lịch thứ 2 (699), trọn bộ kinh được
dịch xong, ngài vâng chiếu đến chùa Phật
thụ kí ở Lạc dương tuyên giảng kinh Hoa
nghiêm cho Vũ hậu Tắc thiên nghe. Khi ngài
Pháp tạng giảng đến nghĩa của Thiên đế
võng, Thập trùng huyền môn, Hải ấn tam

muội, Lục tướng hòa hợp, v.v...… thì Vũ hậu
mờ mịt không hiểu được ý chỉ, ngài liền chỉ
vào con sư tử bằng vàng ở trước điện làm
thí dụ, để giải thích sự cấu tạo của pháp giới.
Nhờ đó mà Vũ hậu hiểu được diệu lí của
Pháp giới duyên khởi trong kinh Hoa
nghiêm. Vì thế tác phẩm được đặt tên là
Kim Sư Tử Chương.
Nội dung sách này được chia làm 10 môn:
HOA NGHIÊM KIM SƯ TỬ CHƯƠNG

H
2152
1. Minh duyên khởi: Vàng vốn không
có tự tính, chỉ do bàn tay khéo léo của người
thợ đúc chạm mà thành con sư tử, nghĩa là
hình tướng sư tử tùy duyên mà hiện.
2. Biện sắc không: Thể tính của sư tử
tuy là không nhưng cũng không trở ngại gì
cho việc phô bày hình tướng sư tử.
3. Ước tam tính: Đem Sư tử tình hữu
(về mặt tình thì có sư tử nhưng về mặt lí thì
không), Sư tử tự hữu(sư tử có giả)và Kim
tính bất biến (chất vàng không thay đổi) phối
hợp với 3 tính Biến kế sở chấp, Y tha khởi
và Viên thành thực của Duy thức thì:
- Sư tử tình hữu: Sự tồn tại của sư tử là
do tư tưởng hư cấu chủ quan (Biến kế sở
chấp).
- Sư tử tự hữu: Sự tồn tại của sư tử là
nhờ duyên bên ngoài mà hiện ra một cách
giả có(Y tha khởi).
- Kim tính bất biến: Người thợ khéo léo
đúc vàng thành hình dáng sư tử, nhưng tính
chất của vàng thì không thay đổi(Viên thành
thực).
4. Hiển vô tướng: Về mặt thể tính mà
nói thì tất cả đều là vàng, ngoài vàng ra không
có sư tử cho đến tướng trạng của sư tử.
5. Thuyết vô sinh: Sư tử tuy có sinh
diệt, nhưng bản thể của vàng thì không
thêm, bớt.
6. Luận ngũ giáo: Về mặt duyên khởi
của sư tử, tất cả đều bàn rõ yếu chỉ của Hoa
nghiêm Ngũ giáo(Ngu pháp Thanh văn giáo,
Đại thừa Thủy giáo, Đại thừa Chung giáo, Đại
thừa Đốn giáo, Nhất thừa Viên giáo).
7. Lặc thập huyền: Lặc, nghĩa là thâu

tóm tất cả. Tông Hoa nghiêm mượn bản
chất, tướng trạng của sư tử làm thí dụ, để
trình bày từng môn trong thập huyền môn
của Pháp giới duyên khởi.
8. Quát lục tướng: Dùng 6 tướng tổng,
biệt, đồng, dị, thành, hoại của sư tử để bàn
rõ về lí “Lục tướng viên dung”.
9. Thành bồ đề: Nhờ vào các pháp môn
nói ở trên, khi thấy sư tử liền thấu suốt được
lí tất cả pháp hữu vi xưa nay vốn vắng lặng,
đồng thời xa lìa thủ xả, vào biển Nhất thiết
trí, rồi tiến lên được Nhất thiết chủng trí
mà ngộ đạo.
10. Nhập Niết bàn: Nếu thấy rõ được
tướng sư tử và vàng đều không còn, thì chẳng
sinh phiền não, vĩnh viễn xa lìa gốc khổ,
chứng nhập Niết bàn.
Hệ thống tông Hoa nghiêm tuy phức tạp,
sâu xa, khó hiểu, nhưng Kim sư tử chương
đã tóm tắt được những điểm cốt yếu một
cách rõ ràng, cho nên đã trở thành bộ sách
nhập môn của học thuyết Hoa nghiêm.
Về các bản chú sớ của sách này thì có:
Hoa nghiêm kinh Kim sư tử chương chú, 1
quyển, của Thừa thiên; Vân gian loại giải, 1
quyển của Tịnh nguyên; Quang hiển sao, 2
quyển, của Cao biện.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.39; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.15; Hoa nghiêm tông kinh
luận chương sớ mục lục; Chư tông chương
sớ lục Q.1]
HOA NGHIÊM KINH CHỈ QUI
Cũng gọi Hoa nghiêm chỉ qui.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 45.
Nội dung sách này trình bày tóm lược về
đại cương kinh Hoa nghiêm và chia làm 10

môn để giải thích rõ nghĩa “Viên dung vô
ngại”. Mười môn ấy là: Thuyết kinh xứ,
Thuyết kinh thời, Thuyết kinh Phật, Thuyết
kinh chúng, Thuyết kinh nghi, Biện kinh
giáo, Hiển kinh nghĩa, Thích kinh ý, Minh
kinh ích và Thị kinh viên.
[X. Hoa nghiêm kinh truyện kí Q.5;
Đường Đại tiến phúc tự cố tự chủ phiên
kinh đại đức Pháp tạng truyện; Tân biên
chư tông giáo tạng tổng lục Q.1; Chư tông
chương sớ lục Q.1].
HOA NGHIÊM KINH CHỈ QUI

H
2153
HOA NGHIÊM KINH CƯƠNG YẾU
Cũng gọi Đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm kinh cương yếu.
Tác phẩm, 80 quyển, do ngài Đức thanh
soạn vào đời Minh, được thu vào Vạn tục
tạng tập 12.
Nội dung sách này nêu ra những nghĩa
trọng yếu trong Hoa nghiêm đại sớ sao do
ngài Trừng quán soạn, rồi kết hợp với văn
kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) mà tạo
thành một bộ. Trong sách có thêm một số
hạng mục trình bày những kiến giải của tác
giả nhằm bổ túc cho những chỗ mà ngài
Trừng quán giải thích còn thiếu. Nhưng thực
ra cũng không ngoài những điều ngài Trừng
quán đã giải thích.
Ở đời Minh, trong lúc các tông phái Phật
giáo đều được Thiền tông hóa, thì một mình
ngài Đức thanh lại soạn chú sớ theo tác phẩm
của ngài Trừng quán, đây là việc làm rất có
ý nghĩa.
[X. Hoa nghiêm tông kinh luận chương
sớ mục lục; Thiền tịch chí Q.hạ].
HOA NGHIÊM KINH HỢP LUẬN
Tác phẩm, 120 quyển, do cư sĩ Lí thông
huyền soạn vào đời Đường được đưa vào
Vạn tục tạng tập 5.
Đây là sách chú thích kinh Hoa nghiêm
(bản 80 quyển). Nội dung lập ra 10 môn
để giải thích nghĩa trọng yếu trong kinh.
Đó là các môn: Y giáo phân tông, Y tông
giáo biệt, Giáo nghĩa sai biệt, Thành Phật
đồng biệt, Kiến Phật sai biệt, Thuyết giáo
thời phần, Tịnh độ quyền thực, Nhiếp hóa
cảnh giới, Nhân quả diên xúc và Hội giáo

thủy chung.
Lí thông huyền là một cư sĩ cùng thời
đại với Pháp tạng, tuy cũng tôn sùng Pháp
tướng của Thập huyền lục tướng, nhưng lập
trường của ông lại khác với lập trường của
ngài Pháp tạng. Ông dùng kiến giải riêng
của mình để nghiên cứu kinh Hoa nghiêm
(bản 80 quyển), là người mở đầu cho việc
chú thích bộ kinh đồ sộ này. Bộ Hoa nghiêm
đại sớ sao của Quốc sư Thanh lương Trừng
quán đã chịu rất nhiều ảnh hưởng của tác
phẩm này.
Trong quyển đầu có phần Tiểu sử của Lí
thông huyền và trình bày khái quát về sự
lưu truyền sách này. Điểm đặc biệt của sách
này là cho kinh Hoa nghiêm có 10 hội được
nói ở 10 chỗ, gồm 40 phẩm, không dùng
thuyết Ngũ giáo, mà dùng Thập giáo để phán
thích, thêm vào thuyết Tính ác, đồng thời
phát huy nghĩa “Tam Thánh Viên Dung”.
Về các sách chú sớ thì có: Hoa nghiêm
hợp luận giản yếu, 4 quyển, của Lí chí, Hoa
nghiêm kinh hợp luận toản yếu, 3 quyển
của Phương trạch.
HOA NGHIÊM KINH LUÂN QUÁN
Cũng gọi Phục am hòa thượng Hoa
nghiêm luân quán.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Phục am
soạn vào đời Tống, được thu vào Vạn tục
tạng tập 4.
Nội dung sách này nói sơ lược về 7 chỗ
8 hội 39 phẩm trong kinh Hoa nghiêm
(bản 80 quyển). Đây là tác phẩm tiêu biểu
cho việc nghiên cứu tư tưởng Hoa nghiêm
đã được Thiền tông hóa. Trước hết, sách
này nêu lên số phẩm của kinh, kế đến,
trình bày về thuyết Nhất kinh tam phần
của ngài Trừng quán, đồng thời theo những

đề mục ấy mà nêu ra 3 nghĩa để trình bày
những điều đã được nói trong các hội, các
phẩm; kế nữa, thuyết minh về Tứ phần,
Ngũ chu nhân quả, Thập huyền lục tướng,
Tứ pháp giới, v.v...… Sau cùng, nói về đồng
tử Thiện tài, thì dùng giáo chỉ của Thiền
tông để kết luận.
HOA NGHIÊM KINH LUÂN QUÁN

H
2154
HOA NGHIÊM KINH SAN ĐỊNH KÍ
Gọi đủ: Tục Hoa nghiêm kinh lược sớ
san định kí.
Cũng gọi Hoa nghiêm san định kí, Hoa
nghiêm kinh lược sớ san định kí.
Tác phẩm, 15 quyển hoặc 16 quyển, do
ngài Tuệ uyển soạn vào đời Đường, được
thu vào Vạn tục tạng tập 5.
Nội dung sách này lập ra 10 môn để chú
thích kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển).
Mười môn ấy là:
1. Giáo khởi sở nhân.
2. Tạng bộ sở nhiếp.
3. Hiển giáo sai biệt.
4. Giản sở bị cơ.
5. Năng thuyên giáo thể.
6. Sở thuyên tông thú.
7. Hiển nghĩa phân tề.
8. Bộ loại truyền dịch.
9. Cụ thích đề mục.
10. Y văn chính thích.
Sư Tuệ uyển là một trong 6 vị đệ tử ưu
tú của ngài Pháp tạng, tuy kế thừa di chí của
thầy mình, nhưng khi soạn bộ sách này thì
sư lại tự đặt ra nhiều thuyết trái ngược với
quan điểm của thầy.
Về sau, đại sư Thanh lương Trừng quán
mới soạn Hoa nghiêm đại sớ sao để bác bỏ
những thuyết sai lầm ấy.
Ngoài ra, giới Phật giáo Nhật bản lúc đầu
cũng căn cứ theo Hoa nghiêm kinh san định
kí của sư Tuệ uyển để giảng kinh Hoa nghiêm
(bản 80 quyển), nhưng đến khi Hoa nghiêm
đại sớ sao được truyền vào Nhật bản, thì
mới biết sách ấy là sai.

[X. Chư tông chương sớ lục Q.1; Đông
vực truyền đăng mục lục Q.thượng].
HOA NGHIÊM KINH SỚ
I. Hoa Nghiêm Kinh Sớ.
Gọi đủ: Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí.
Cũng gọi Hoa nghiêm thám huyền kí,
Thám huyền kí.
Tác phẩm, 20 quyển, do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 35.
Nội dung trình bày đại cương của kinh
Hoa nghiêm (bản 60 quyển) và giải thích
văn nghĩa trong kinh.
(xt. Hoa Nghiêm Kinh Thám Huyền Kí).
II. Hoa Nghiêm Kinh Sớ.
Gọi đủ: Trinh nguyên tân dịch Hoa
nghiêm kinh sớ.
Cũng gọi Hoa nghiêm kinh Phổ hiền
hành nguyện phẩm sớ, Hoa nghiêm kinh
hành nguyện phẩm sớ.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Trừng quán
soạn vào đời Đường, được thu vào Vạn tục
tạng tập 7.
(xt. Trinh Nguyên Tân Dịch Hoa
Nghiêm Kinh Sớ).
III. Hoa Nghiêm Kinh Sớ.
Gọi đủ: Đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm kinh sớ.
Cũng gọi Tân hoa nghiêm kinh sớ,
Thanh lương sớ, Hoa nghiêm đại sớ, Đại
sớ.
Tác phẩm, 60 quyển, do ngài Trừng quán
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 35.
Đây là sách chú thích kinh Hoa nghiêm
(bản 80 quyển).
(xt. Đại Phương Quảng Phật Hoa nghiêm

Kinh Sớ).
IV. Hoa Nghiêm Kinh Sớ.
Tác phẩm, 1 quyển, không rõ soạn giả,
được thu vào Đại chính tạng tập 85.
Nội dung chú thích kinh Hoa nghiêm
(bản 80 quyển), nhưng không phải chú thích
trọn bộ mà trong đó còn thiếu nhiều đoạn;
vì thế, có lẽ sách này đã do chỉnh lí những
đoạn còn sót mà thành.
HOA NGHIÊM KINH SỚ

H
2155
HOA NGHIÊM KINH SƯU HUYỀN KÍ
Gọi đủ: Đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm kinh sưu huyền phân tề thông trí
phương quĩ.
Gọi tắt: Hoa nghiêm kinh lược sớ.
Tác phẩm, 5 quyển hoặc 10 quyển, do
ngài Trí nghiễm soạn vào đời Đường, được
thu vào Đại chính tạng tập 35.
Nội dung sách này nói về cương yếu và
giải thích văn nghĩa của kinh Hoa nghiêm
(bản 60 quyển) được chia làm 5 môn:
1. Thán Thánh lâm cơ: Khen ngợi đức
Phật nói pháp hợp căn cơ.
2. Minh tạng nhiếp chi phân tề: Phân
định thuộc tạng nào (Thanh văn tạng hay Bồ
tát tạng).
3. Biện giáo hạ sở thuyên chi tông thú
cập năng thuyên chi giáo thể: Phân biệt về
tông thú sở thuyên và giáo thể năng thuyên.
4. Thích kinh đề mục: Giải thích tên kinh.
5. Phân văn giải nghĩa: Theo văn giải
nghĩa.
Bốn môn trên là phần Huyền đàm trong
Sưu huyền kí, môn thứ 5 gồm 34 phẩm từ
phẩm Tịnh nhãn cho đến phẩm Nhập pháp
giới. Mỗi phẩm được chia ra 4 khoa: Tên
phẩm, Ý nghĩa, Tông thú và Giải thích văn.
Ngài Pháp tạng đã căn cứ theo sách này
mà soạn bộ Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí, đặc biệt dùng thuyết “Thập huyền môn”
của sách này để phát huy ý chỉ sâu xa của
kinh Hoa nghiêm. Bản khắc in của sách này
được chép trong Đại chính tạng là lấy bản
của chùa Hải ấn tại Cao li, phát hành năm
1245, làm bản thảo. Còn bản được thu vào

Đại nhật bản Tục tạng kinh thì căn cứ vào
bản chép tay cổ được lưu truyền ở Nhật bản.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Hoa nghiêm tông kinh sớ mục lục; Phật
điển sớ sao mục lục Q.thượng; Hoa nghiêm
tông kinh luận chương sớ mục lục].
HOA NGHIÊM KINH THÁM HUYỀN KÍ
Cũng gọi Hoa nghiêm thám huyền kí,
Hoa nghiêm kinh sớ, Thám huyền, Thám
huyền kí.
Tác phẩm, 20 quyển, do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 35.
Sách này được mô phỏng theo bộ Hoa
nghiêm kinh sưu huyền kí của ngài Trí
nghiễm mà soạn thành. Nội dung nêu đại ý
của kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) và giải
thích văn kinh, chủ yếu nói rõ về giáo nghĩa
trung tâm của tông Hoa nghiêm. Gồm có
10 môn:
1. Giáo khởi sở do: Nguyên do đức Phật
nói kinh Hoa nghiêm.
2. Tạng bộ sở nhiếp: Kinh Hoa nghiêm
thuộc tạng nào(Thanh văn tạng hay Bồ tát
tạng).
3. Lập giáo sai biệt: Kinh Hoa nghiêm
lập các giáo pháp khác nhau.
4. Giáo sở bị cơ: Giáo pháp Hoa nghiêm
hóa độ căn cơ nào.
5. Năng thuyên giáo thể: Giáo thể giải
thích rõ ràng tông thú.
6. Sở thuyên tông thú: Tông thú được
giải thích rõ ràng.
7. Thích kinh đề mục: Giải thích tên kinh
(Hoa nghiêm).
8. Bộ loại truyền dịch: Các loại kinh Hoa
nghiêm được truyền dịch.
9. Văn nghĩa phân tề: Phân định văn và

nghĩa.
10. Tùy văn giải thích: Theo văn giải thích.
Về các bản chú sớ sách này thì có: Thám
huyền kí sao của Huyền tôn, Thám huyền
kí đỗng u sao của Ngưng nhiên, Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí phát huy sao của Phổ
tịch, Hoa nghiêm kinh thám huyền kí nam
kỉ lục của Phương anh, Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí giảng nghĩa của Tú tồn, Hoa
HOA NGHIÊM KINH SƯU HUYỀN KÍ

H
2156
nghiêm kinh thám huyền kí hội lục của
Vân khê.
[X. Chư tông chương sớ lục Q.1; Hoa
nghiêm tông kinh luận chương sớ mục lục].
HOA NGHIÊM KINH THẤT XỨ CỬU HỘI TỤNG
THÍCH CHƯƠNG
Cũng gọi Tân dịch Hoa nghiêm kinh thất
xứ cửu hội tụng thích chương, Hoa nghiêm
kinh thất xứ cửu hội tụng.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trừng quán
soạn vào đời Đường, được thu vào Vạn tục
tạng tập 4.
Sách này gồm 2 phần kệ tụng và chú
thích, dùng 68 câu kệ tụng thể 5 chữ để trình
bày ý nghĩa chủ yếu của 39 phẩm trong kinh
Hoa nghiêm (bản 80 quyển) được nói ở 7
chỗ, 9 hội. Sách này tuy chỉ có hơn một vạn
ba nghìn lời, nhưng đã trình bày đầy đủ yếu
nghĩa của kinh Hoa nghiêm, văn từ lại rất
bình dị nên đã thành là sách nhập môn của
giáo nghĩa Hoa nghiêm.
HOA NGHIÊM KINH TRUYÊN KÍ
Cũng gọi Hoa nghiêm kinh toản linh kí,
Hoa nghiêm truyện chi kí, Hoa nghiêm
truyện kí, Hoa nghiêm kinh truyện, Hoa
nghiêm truyện.
Tác phẩm, 5 quyển, do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 51.
Nội dung sách này gom chép sự tích
của các nhân vật có liên quan đến bộ loại,
truyền dịch, giảng giải, phúng tụng, v.v...… của
kinh Hoa nghiêm, gồm 10 môn: Bộ loại, Ẩn
hiện, Truyền dịch, Chi lưu, Luận thích,
Giảng giải, Phúng tụng, Chuyển độc, Thư

tả và Tạp thuật.
Sách này nghi chép những sự thực lịch
sử từ lúc bắt đầu lưu truyền kinh Hoa
nghiêm cho đến đương thời ngài Pháp tạng.
Sách soạn chưa xong thì ngài Pháp tạng đã
thị tịch, học trò của ngài là các sư Tuệ uyển,
Huệ anh, v.v...… tiếp tục hoàn thành và ấn
hành vào niên hiệu Chính đức năm đầu
(711).
HOA NGHIÊM KINH TÙY SỚ DIỄN NGHĨA SAO
Gọi đủ: Đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao.
Gọi tắt: Tùy sớ diễn nghĩa sao, Hoa
nghiêm đại sớ sao, Diễn nghĩa sao.
Tác phẩm, 90 quyển, do ngài Trừng quán
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 36.
Nội dung sách này được chia làm 4 phần:
1. Tổng tự danh ý: Giải thích bài tựa
của chính tác giả trong Đại sớ.
2. Qui kính thỉnh gia: Giải thích bài
tựa qui kính trong Đại sớ.
3. Khai chương thích văn: Lần lượt giải
thích rộng văn chính của Đại sớ.
4. Kiêm tán hồi hướng: Lược giải bài
kệ lưu thông ở cuối sách.
Ngài Trừng quán từng soạn Hoa nghiêm
kinh sớ, 60 quyển (cũng gọi Đại sớ, thu
vào Đại chính tạng tập 35). Về sau, ngài lại
giải thích Hoa nghiêm kinh sớ một cách tỉ
mỉ, rõ ràng hơn mà thành sách này. Chín
quyển đầu là tư tưởng Hoa nghiêm cương
yếu của tác giả, tức là bộ phận Huyền đàm
trong sách này rất được xem trọng từ trước
đến nay.
[X. Đại minh tam tạng thánh giáo Bắc
tạng mục lục Q.4; Duyệt tạng tri tân Q.35;
Hoa nghiêm tông chương sớ lục; Phật điển

sớ sao mục lục Q.thượng; Hoa nghiêm tông
kinh luận chương sớ mục lục].
HOA NGHIÊM KINH VĂN NGHĨA CƯƠNG MỤC
Cũng gọi Hoa nghiêm bát hội cương mục
chương, Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm
HOA NGHIÊM KINH VĂN NGHĨA CƯƠNG MỤC

H
2157
bát hội cương mục chương, Hoa nghiêm
kinh cương mục, Hoa nghiêm cương mục.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường, được đưa vào Đại chính
tạng tập 35.
Nội dung sách này lập ra 10 môn để trình
bày về đại cương của kinh Hoa nghiêm:
1. Biện giáo khởi sở nhân: Nói về
nguyên do đức Phật thuyết kinh Hoa
nghiêm.
2. Thích kinh đề mục: Giải thích tên
kinh.
3. Minh kinh tông thú: Nói rõ tông thú
của kinh.
4. Thuyết kinh thời xứ: Nói về thời gian
và nơi chỗ thuyết kinh.
5. Biện định giáo chủ: Biện minh và
quyết định ngôi Giáo chủ.
6. Minh chúng số sai biệt: Nói về số
người nghe kinh khác nhau.
7. Thỉnh thuyết phân tề: Phân định việc
thỉnh đức Phật thuyết kinh.
8. Sở nhập tam muội: Nói về các loại
Thiền định Phật trụ trong đó.
9. Phật quang gia trì: Hào quang của
Phật gia trì.
10. Chính thuyết phẩm hội: Chính thức
nói về các phẩm và các hội.
Về các bản chú thích của sách này thì
có: Hoa nghiêm cương mục giáp ngọ kí, 1
quyển, của ngài Tăng lãng, Văn nghĩa cương
mục huyền đàm tịnh phân khoa, 1 quyển,
của ngài Nghi nhiên, Văn nghĩa cương mục
giảng lục 1 quyển, của ngài Trạm hạnh.
HOA NGHIÊM KINH VẤN ĐÁP

Cũng gọi Hoa nghiêm vấn đáp.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 45.
Nội dung sách này dùng thể vấn đáp để
trình bày những điểm chính yếu của kinh
Hoa nghiêm. Các bậc tiên đức đều dùng sách
này làm tư liệu tham khảo. Nhưng, Hoa
nghiêm Ngũ giáo chương chỉ sự kí và Hoa
nghiêm Ngũ giáo chương thông lộ kí đều
cho sách này là ngụy tạo, có lẽ vì nghĩa nhân
chuyển quả chuyển được trình bày trong Hoa
nghiêm kinh vấn đáp không phù hợp với
nghĩa mà ngài Pháp tạng đã nói.
HOA NGHIÊM LUẬN TIẾT YẾU
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Tri nột
(1158-1210), vị tăng người Cao li soạn, đệ
tử là sư Xung trạm ấn hành.
Nội dung trích những điểm trọng yếu
trong Tân Hoa nghiêm kinh luận của cư sĩ
Lí thông huyền rồi thêm vào những kiến
giải của chính tác giả. Sách này đã thâm nhập
được chỗ cốt tủy trong giáo học tu hành thực
tiễn của Lí thông huyền, có thể sánh với
Hoa nghiêm luận giản yếu của Lí trác ngô,
người Trung quốc, sống vào đời Minh. Tuy
nhiên, đối với giáo nghĩa của Lí thông huyền,
phương pháp lí giải của Hoa nghiêm luận
tiết yếu và Hoa nghiêm luận giản yếu có sự
sai khác rõ rệt.
Ngoài ra, ở cuối sách này có thêm “Lí
Thông Huyền Trưởng Giả Hành Trạng”, là
tư liệu rất cần cho việc nghiên cứu tiểu sử
của Lí thông huyền.
HOA NGHIÊM NGŨ GIÁO CHỈ QUÁN
Cũng gọi Hoa nghiêm giáo phần kí, Ngũ
giáo phần kí, Ngũ giáo chỉ quán.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đỗ thuận,

Sơ tổ tông Hoa nghiêm soạn vào đời Đường,
được thu vào Đại chính tạng tập 45.
Nội dung sách này trình bày rõ thứ tự
thể nhập Ngũ giáo quán môn của tông Hoa
nghiêm. Ngũ giáo quán môn là:
1. Pháp hữu ngã vô môn: Pháp tu chỉ
quán của Tiểu thừa giáo.
HOA NGHIÊM NGŨ GIÁO CHỈ QUÁN

H
2158
2. Sinh tức vô sinh môn: Pháp tu chỉ
quán của Đại thừa thủy giáo.
3. Lí sự viên dung môn: Pháp tu chỉ
quán của Đại thừa chung giáo.
4. Ngữ quán song tuyệt môn: Pháp tu
chỉ quán của Đại thừa đốn giáo.
5. Hoa nghiêm tam muội môn: Pháp
tu chỉ quán của Nhất thừa viên giáo.
Danh xưng ngũ giáo(Tiểu, Thủy, Chung,
Đốn, Viên)mới chỉ nói đến tướng tu của các
pháp chỉ quán, chứ chưa phân biệt giáo
tướng. Nhưng căn cứ vào các kinh mà nêu
rõ thứ tự từ cạn đến sâu khác nhau của Quán
môn, cuối cùng qui về pháp quán Sự sự vô
ngại của Hoa nghiêm Viên giáo: Đó chính
là nguyên nhân đầu tiên khiến các ngài Chí
tướng và Pháp tạng thành lập Ngũ thời phán
giáo sau này.
Tương truyền, sách này do ngài Đỗ thuận
soạn, nhưng xét về ngôn ngữ trong sách thì
phần nhiều là ngôn ngữ được ngài Huyền
trang sử dụng(ngài Đỗ thuận đã thị tịch được
5 năm, thì ngài Huyền trang mới từ Ấn độ trở về
Trung quốc), vả lại, trong sách còn có các tên
chùa mà ở thời đại ngài Đỗ thuận vẫn chưa
ai dùng. Bởi thế, có thuyết cho rằng sách
này là bản thảo cuốn Hoa nghiêm du tâm
pháp giới kí của ngài Pháp tạng, hoặc có
thuyết nói về sách này bắt chước Hoa nghiêm
du tâm pháp giới kí mà ngụy tạo rồi mượn
tên ngài Đỗ thuận.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Hoa nghiêm tông kinh luận chương sớ
mục lục; Chư tông chương sớ lục Q.1].
HOA NGHIÊM NGŨ GIÁO CHƯƠNG

Gọi đủ: Hoa nghiêm nhất thừa giáo nghĩa
phân tề chương, Hoa nghiêm nhất thừa giáo
phân kí.
Gọi tắt: Ngũ giáo chương.
Tác phẩm, 3 hoặc 4 quyển, do ngài Pháp
tạng (643-712) soạn vào đời Đường, được
thu vào Đại chính tạng tập 45.
Sách này thuộc phần phán giáo của tông
Hoa nghiêm, tác giả đem chia giáo pháp của
một đời đức Phật làm Ngũ giáo(Tiểu thừa
giáo, Đại thừa thủy giáo, Đại thừa chung giáo,
Đốn giáo, Viên giáo) và Thập tông(Ngã pháp
câu hữu tông, Pháp hữu ngã vô tông, Pháp vô
khứ lai tông, Hiện thông giả thực tông, Tục vọng
chân thực tông, Chư pháp đãn danh tông, Nhất
thiết giai không tông, Chân đức bất không tông,
Tướng tưởng câu tuyệt tông và Viên minh cụ
đức tông). Trong Viên giáo, tác giả cho kinh
Pháp hoa là Đồng giáo nhất thừa, còn kinh
Hoa nghiêm là Biệt giáo nhất thừa, cũng tức
là kinh thù thắng nhất.
Nội dung sách này chia làm 10 chương:
Chương 1: Trình bày về ý nghĩa Nhất
thừa biệt giáo của kinh Hoa nghiêm và dung
hợp Tam thừa về Nhất thừa.
Chương 2: Trình bày về giáo nghĩa của
Nhất thừa và Tam thừa, cùng sự lợi ích của
các thừa này.
Chương 3: Trình bày về sự lập giáo và
sự phán thích giáo tướng của Thập sư từ
ngài Bồ đề lưu chi đến ngài Huyền trang.
Chương 4: Chỉnh lí các kiến giải về Phật
giáo để phán đoán giá trị của Ngũ giáo, Thập
tông.
Chương 5: Bàn về mối quan hệ hỗ tương
của Ngũ giáo.
Chương 6 và 7: Bàn về thứ tự thời gian
và lí do xuất hiện của các loại kinh điển Phật

giáo.
Chương 8: Nói rõ những điểm khác
nhau giữa Tam thừa và Nhất thừa.
Chương 9: Bàn về mối quan hệ của giáo
học Hoa nghiêm với giáo học Phật giáo khác,
đồng thời khảo sát các vấn đề ý thức, Phật
tính, tu hành, v.v...…
Chương 10: Bàn về các vấn đề nội dung
của giáo học Hoa nghiêm và về thuyết Lục
tướng cùng Thập huyền môn.
Qua nội dung trên, ta thấy tác giả đứng
HOA NGHIÊM NGŨ GIÁO CHƯƠNG

H
2159
trên lập trường của tông Hoa nghiêm mà
nhìn một cách tổng quát toàn thể Phật
giáo.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Hoa nghiêm tông kinh luận chương sớ
mục lục; Chư tông chương sớ lục Q.1].
HOA NGHIÊM NGŨ GIÁO CHƯƠNG NGHĨA UYỂN
Cũng gọi Hoa nghiêm Nhất thừa phân
tề chương nghĩa uyển sớ, Hoa nghiêm nhất
thừa giáo nghĩa phân tề chương nghĩa uyển
sớ, Hoa nghiêm ngũ giáo chương nghĩa uyển
sớ, Ngũ giáo chương nghĩa uyển sớ, Hoa
nghiêm nghĩa uyển sớ, Ngũ giáo chương đạo
đình sớ, Nghĩa uyển sớ.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Đạo đình
(1023-1100?) soạn vào đời Tống, được thu
vào Vạn tục tạng tập 103, là một trong 4
bản chú sớ lớn của tông Hoa nghiêm đời
Tống, do ngài Tịnh giác xuất bản vào năm
Gia định thứ 2 (1209) đời vua Ninh tông
nhà Nam Tống.
Nội dung sách này giải thích tác phẩm
“Hoa nghiêm ngũ giáo chương” của ngài
Pháp tạng(theo bản hiệu đính của ngài Thủy
tịnh nguyên đời Hậu Tấn). Ở đầu sách có bài
tựa của ông Dương kiệt, sau đó, tác giả lần
lượt theo văn mà giải nghĩa.
Ngài Sư hội cho rằng sách này tuy chú
thích Hoa nghiêm ngũ giáo chương của ngài
Pháp tạng(Tổ thứ 3 tông Hoa nghiêm), nhưng
hoàn toàn không căn cứ vào bộ “Hoa nghiêm
kinh sưu huyền kí” của ngài Trí nghiễm(Tổ
thứ 2 tông Hoa nghiêm) và bộ “Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí” của ngài Pháp tạng,
mà chỉ dựa vào thuyết của ngài Trừng quán

(Tổ thứ 4 tông Hoa nghiêm) và ngài Tông mật
(Tổ thứ 5 tông Hoa nghiêm) vì thế nên có nhiều
chỗ thiếu sót.
Nhưng vào cuối đời Đường đầu đời Ngũ
đại là thời loạn lạc, sách vở của tông Hoa
nghiêm phần lớn đã bị tổn hại; những tác
phẩm quan trọng của các vị Tổ, như: Hoa
nghiêm kinh sưu huyền kí, Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí, v.v...… đều đã bị mai một.
Trong tình huống như vậy mà ngài Đạo
đình vẫn còn soạn được bộ sách này, đem
Ngũ giáo chương và giáo thuyết của các ngài
Trừng quán và Tông mật làm thành một
hệ thống giáo học Hoa nghiêm là một việc
làm rất có ý nghĩa. Hơn nữa, đây là bộ sách
chú thích Ngũ giáo chương sớm nhất tại
Trung quốc.
HOA NGHIÊM NGŨ GIÁO CHƯƠNG PHỤC CỔ KÍ
Cũng gọi Hoa nghiêm nhất thừa giáo
nghĩa phân tề chương phục cổ kí, Hoa
nghiêm phục cổ kí, Ngũ giáo chương phục
cổ kí, Phục cổ kí.
Tác phẩm, 3 hoặc 6 quyển, do ngài Khả
đường Sư hội và đệ tử là sư Thiện hi soạn
vào đời Tống, được thu vào Vạn tục tạng
tập 103.
Nội dung sách này giải thích bộ “Hoa
nghiêm ngũ giáo chương” (căn cứ theo bản
hiệu đính của ngài Thủy tịnh nguyên đời
Hậu Tấn), là một trong 4 bản chú sớ lớn
của tông Hoa nghiêm đời Tống.
Ngài Sư hội thủa nhỏ đã học kinh Hoa
nghiêm, tinh thông bộ Hoa nghiêm khổng
mục chương. Lúc còn trẻ ngài đã chú thích
bộ Hoa nghiêm đồng giáo nhất thừa sách 1
quyển, Hoa nghiêm ngũ giáo chương phần
tân 2 quyển. Mãi đến năm 65 tuổi ngài mới
soạn sách này, nhưng khi soạn đến chương

Đoạn hoặc phân tề thì ngài bỗng nhuốm
bệnh rồi thị tịch. Sau đệ tử ngài là sư Thiện
hi tiếp nối chí nguyện của ngài mà hoàn
thành bộ sách này.
Cứ theo lời tựa của sư Thiện hi, thì
đương thời ngài Sư hội có nhiều sách chú
thích bộ Hoa nghiêm ngũ giáo chương đã
hiểu lầm giáo nghĩa của ngài Trí nghiễm
và ngài Pháp tạng. Riêng sách này đã giải
HOA NGHIÊM NGŨ GIÁO CHƯƠNG PHỤC CỔ KÍ

H
2160
thích theo đúng nghĩa cổ, vì thế mới đặt
tên là “Phục Cổ”.
Ngài Hi địch đời Tống có soạn “Bình
phục cổ kí” để bàn giải về sách này, nhận
định rằng nội dung sách này y theo văn mà
giải nghĩa, tuy có chỗ phát huy, nhưng về
nghĩa Tính tướng dung hợp thì không giải
rõ được, nên chưa trọn vẹn.
HOA NGHIÊM NGŨ THẬP NGŨ SỞ HỘI QUYỂN
Cũng gọi Hoa nghiêm ngũ thập ngũ xứ
duyên khởi, Thiện tài đồng tử ngũ thập ngũ
sở kinh lịch chi hội quyển vật, Thiện tài đồng
tử hội quyển.
Tranh vẽ, 1 quyển, hiện được cất giữ ở
chùa Đông đại, Nhật bản.
Nội dung họa phẩm này dựa vào phẩm
Nhập pháp giới trong kinh Hoa nghiêm,
miêu tả sự tích Thiện tài đồng tử lần lượt đi
tham vấn 53 vị thiện tri thức. Mỗi đoạn đều
có bài kệ khen ngợi phẩm Nhập pháp giới
do ông Dương kiệt soạn vào đời Bắc Tống.
Vào đầu năm Minh trị (1867), quyển tranh
vẽ này vẫn còn được cất giữ đầy đủ ở chùa
Đông đại, Nhật bản, nhưng sau đó bị thất
lạc; hiện nay chỉ còn 37 đoạn, ngoài ra đều
bị phân tán ở nhiều nơi.
Tác phẩm này được vẽ vào đầu đời Liêm
thương, tức là thời kì phục hưng Hoa nghiêm
giáo, đề tài tuy đơn điệu, nhưng nhờ nét bút
của các bậc thầy về hội họa, tác phẩm đã
được miêu tả một cách rất công phu. Cùng
một loại tranh này còn có các bản khác,
nhưng bị thiếu sót hoặc chỉ là những bản
mô phỏng lại mà thôi.
Ngoài ra còn có loại tranh được rút gọn

lại thành một bức gọi là “Hoa nghiêm hải
hội thiện tri thức”.
[X. Tam bảo hội Q.3; Đông đại tự sở tàng
Thiện tài đồng tử hội quyển khảo chứng;
Thế giới mĩ thuật toàn tập Q.13; Quốc bảo
mục lục].
HOA NGHIÊM NGŨ THẬP YẾU VẤN ĐÁP
Cũng gọi Yếu nghĩa vấn đáp, Hoa nghiêm
vấn đáp, Hoa nghiêm kinh vấn đáp.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Trí nghiễm
biên tập vào đời Đường, được thu vào Vạn
tục tạng tập 102.
Nội dung tập sách nhỏ này dùng 53 điều
vấn đáp để trình bày nghĩa cốt yếu của Hoa
nghiêm nhất thừa.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Chư tông chương sớ lục Q.1].
HOA NGHIÊM NGŨ VỊ
Vì 5 mục đích mà đức Phật tuyên thuyết
kinh Hoa nghiêm.
1. Chính vị: Vì hàng Bồ tát thừa bất
tư nghị mà đức Phật nói kinh Hoa
nghiêm, chứ không phải vì các chúng sinh
khác.
2. Kiêm vị: Vì cả chúng sinh chưa ngộ
nhập mà đức Phật nói kinh Hoa nghiêm
cho họ nghe để nhờ đó mà họ có thể khởi
lòng tin đối với Phật pháp và huân tập hạt
giống Phật.
3. Dẫn vị: Vì hàng Bồ tát quyền giáo
không tin nhận pháp viên dung, nên đức
Phật dùng tên Tam thừa, đặt ra ngôi vị Thập
địa mà dẫn dắt họ, để dần dần hiển bày pháp
viên dung thù thắng.
4. Quyền vị: Các vị Bồ tát dùng
phương tiện quyền xảo, thị hiện tướng Nhị
thừa ở trong pháp hội, để chứng tỏ rằng
căn cơ Tiểu thừa cũng có thể ngộ nhập

được pháp viên đốn Nhất thừa của Hoa
nghiêm.
5. Viễn vị: Tất cả phàm phu, ngoại đạo,
Xiển đề, v.v...… đều có tính Phật, nay tuy họ
không tin nhận, nhưng vẫn biết có pháp để
hủy báng; vì họ biết có pháp nên trong tương
lai chắc chắn họ sẽ tin nhận.
HOA NGHIÊM NGŨ VỊ

H
2161
HOA NGHIÊM NGUYÊN NHÂN LUẬN
Gọi tắt: Nguyên nhân luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Khuê phong
Tông mật soạn vào đời Đường, được thu
vào Đại chính tạng tập 45.
Mục đích của sách này là phá trừ vọng
chấp của Nho giáo, Đạo giáo và suy cứu về
nguồn gốc của nhân loại. Nội dung chia làm
4 thiên:
1. Xích mê chấp: Bác bỏ thuyết “Nguyên
khí phẫu phán” (phân tích nguyên khí) của
Nho giáo và thuyết “Hư vô đại đạo” của
Đạo giáo.
2. Xích thiên thiển: Nói về thiên kiến
nông cạn của các thuyết trong Phật giáo
như: Nhân thiên giáo, Tiểu thừa giáo, Đại
thừa pháp tướng giáo, Đại thừa phá tướng
giáo, v.v...… bác bỏ thuyết chủ trương nghiệp
và nguồn gốc, thuyết sắc tâm tương tục,
thuyết A lại da duyên khởi, thuyết vạn pháp
giai không.…
3. Trực hiển chân nguyên: Theo tông
chỉ hiển tính giáo của Nhất thừa Hoa
nghiêm, lấy chân tâm của bản giác làm cội
gốc của vũ trụ vạn hữu, hiển bày ý chỉ hết
thảy hữu tình xưa nay vốn là Phật.
4. Hội thông bản mạt: Dung thông các
giáo thuyết đã bác bỏ trước, rồi đưa tất cả
vào Nhất thừa phương tiện giáo.
Về các bản chú sớ của sách này thì có:
Nguyên nhân luận giải 5 quyển, Nguyên
nhân luận hợp giải 2 quyển.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3; Chư tông chương sớ lục Q.2].
HOA NGHIÊM NHẤT THỪA THẬP HUYỀN MÔN

Cũng gọi Hoa nghiêm kinh thập huyền
môn, Hoa nghiêm thập huyền chương.
Tác phẩm 1 quyển, do ngài Đỗ thuận
giảng thuyết, ngài Trí nghiễm biên soạn vào
đời Đường, được đưa vào Đại chính tạng
tập 45.
Nội dung sách này dựa theo Như lai
hải ấn Tam muội mà lập ra 10 huyền môn
và phát huy ý chỉ sâu xa của các môn ấy.
Đó là:
1. Đồng thời cụ túc tương ứng môn.
2. Nhân đà la võng cảnh giới môn.
3. Bí mật ẩn hiện câu thành môn.
4. Vi tế tương dung an lập môn.
5. Thập thế cách pháp dị thành môn.
6. Chư tạng thuần tạp cụ đức môn.
7. Nhất đa tương dung bất đồng môn.
8. Chư pháp tương tức tự tại môn.
9. Duy tâm hồi chuyển tự thành môn.
10. Thác sự hiển pháp sinh giải môn.
Mười môn trên, mỗi môn đều có đủ 10
nghĩa: Giáo nghĩa, lí sự, giải hành, nhân quả,
nhân pháp, phân tề cảnh vị, pháp trí sư đệ,
chủ bạn y chính, nghịch thuận thể dụng và
tùy sinh căn dục tính. Tổng cộng thành 100
môn, được dùng để giải thích rõ nghĩa trùng
trùng vô tận của kinh Hoa nghiêm.
[X. Hoa nghiêm tông kinh luận chương
sớ mục lục].
HOA NGHIÊM NIÊM PHẬT TAM MUỘI VÔ TẬN
ĐĂNG
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Viên trừng
Nghĩa hòa soạn vào niên hiệu Càn đạo năm
đầu (1165) đời Tống, được đưa vào Đại chính
tạng tập 47, hiện chỉ còn bài tựa trong Lạc
bang văn loại quyển 2.
Ngài Nghĩa hòa trụ ở Giáo viện Tuệ nhân
tại Hàng châu, nối tiếp học phong “Giáo

quán song tu” của ngài Tịnh nguyên, xem
giáo nghĩa tương tức tương nhập, viên dung
vô ngại của kinh Hoa nghiêm là giáo pháp
giao thoa giữa Phật và chúng sinh, dung
thông giữa Tịnh độ và Uế độ; hơn nữa, cho
hạnh Phổ hiền của môn quán Hoa nghiêm
tức là sự xưng niệm Phật A di đà ởtrong
HOA NGHIÊM NHẤT THỪA THẬP HUYỀN MÔN

H
2162
tâm và gọi đó là Hoa nghiêm dung thông
niệm Phật pháp môn, vì thế nên soạn thành
sách này.
HOA NGHIÊM PHÁP GIỚI HUYỀN KÍNH
Cũng gọi Hoa nghiêm pháp giới quán
huyền kính, Pháp giới huyền kính, Huyền
kính.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Trừng quán
soạn vào đời Đường, được đưa vào Đại chính
tạng tập 45.
Sách này được soạn sau Hoa nghiêm đại
sớ để chú thích bộ Hoa nghiêm pháp giới
quán môn của ngài Đỗ thuận. Tên Huyền
kính(gương huyền diệu)là căn cứ theo thí dụ
“Nhất kính nhiếp cửu kính(một tấm gương
thu nhiếp 9 tấm gương) mà ra.
Nội dung sách này dựa theo 3 phép quán
pháp giới: Chân không, Lí sự vô ngại và Chu
biến hàm dung của ngài Đỗ thuận mà trình
bày 4 pháp giới để chỉ rõ pháp giới có 3 tướng,
nhưng đều đầy đủ 4 lí. Đồng thời cho rằng
Thập huyền môn chính là xuất phát từ 10
môn của Chu biến hàm dung quán. Tác
phẩm chú Hoa nghiêm pháp giới quán môn
của ngài Tông mật chính là nối theo sách
Huyền kính này mà chú thích Hoa nghiêm
pháp giới quán môn. Và nhờ ảnh hưởng
của Huyền kính và Chú Hoa nghiêm pháp
giới quán môn mà bộ Hoa nghiêm pháp giới
quán môn của ngài Đỗ thuận được lưu hành
rộng rãi.
HOA NGHIÊM PHÁP GIỚI NGHĨA KÍNH
Cũng gọi Hoa nghiêm tông yếu.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Ngưng
nhiên, vị tăng Nhật bản soạn và ấn hành

vào năm Nguyên lộc thứ 8 (1695).
Nội dung trình bày về cương yếu của tông
Hoa nghiêm, chia làm 10 môn: Biện thích
danh tự, Xuất kì thể tính, Hiển thị hành
tướng, Quán hạnh trạng mạo, Lập giáo khai
tông, Bản kinh thuyết tướng, Tu chứng thứ
đệ, Sở bằng điển tịch và Tông tự tương thừa.
HOA NGHIÊM PHÁP GIỚI QUÁN MÔN
Gọi đủ: Tu đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm pháp giới quán môn.
Cũng gọi Hoa nghiêm pháp giới quán,
Pháp giới quán môn.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đỗ thuận
soạn vào đời Đường.
Nội dung sách này tường thuật về 3 pháp
quán của Hoa nghiêm pháp giới:
1. Chân không quán.
2. Lí sự vô ngại quán.
3. Chu biến hàm dung quán.
Về các chú sớ của sách này thì có: Hoa
nghiêm pháp giới huyền kính 2 quyển của
ngài Trừng quán, Chú Hoa nghiêm pháp
giới quán môn 1 quyển của ngài Tông mật;
cả 2 bản chú sớ này đều được thu vào Đại
chính tạng tập 45.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Hoa nghiêm tông kinh luận chương sớ
mục lục; Chư tông chương sớ lục Q.1; Q.2].
(xt. Pháp Giới Quán Môn).
HOA NGHIÊM TAM MUỘI
Cũng gọi Phật Hoa nghiêm tam muội,
Hoa nghiêm định, Phật hoa tam muội.
Tam muội tức là định. Tu định Hoa
nghiêm này, lấy Nhất chân pháp giới vô
tận duyên khởi làm lí để đạt tới, vì muốn
đạt lí ấy nên tu vạn hạnh, trang nghiêm
quả Phật, gọi là Hoa nghiêm; nhất tâm tu
hành, gọi là tam muội. Tam muội này bao

nhiếp pháp giới, là Đại tam muội vào tất
cả Phật pháp.
Cứ theo phẩm Li thế gian trong kinh
Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển 36, thì bồ
tát Phổ hiền vào Tam muội, Tam muội ấy
HOA NGHIÊM TAM MUỘI

H
2163
gọi là Phật Hoa nghiêm.
Hoa nghiêm du tâm Pháp giới kí giải
thích Tam muội này, cho rằng “Hoa” là
muôn hạnh của Bồ tát, “Nghiêm” là hạnh
thành quả mãn khế hợp tương ứng, vĩnh
viễn tiêu trừ cấu chướng, chứng lí viên dung
thanh tịnh; “Tam muội” là lí và trí không
hai, viên dung giao triệt, năng sở đều mất.
Sách này còn nêu ra nhiều giải thích khác
như: Hoa tức là Nghiêm, vì lí và trí không
trở ngại nhau hoạc Hoa tức là Nghiêm, vì tu
một hạnh tức đốn tu tất cả hạnh; Hoa
nghiêm tức Tam muội, vì một hạnh tức
nhiều hạnh mà một và nhiều không ngăn
ngại nhau; hoặc Hoa nghiêm tức Tam muội,
vì định và loạn dung hợp nhau; hoặc Tam
muội tức Hoa nghiêm, vì lí và trí như như.
Nếu đối chiếu Hoa nghiêm tam muội này
với Hải ấn tam muội, thì Tam muội này, về
mặt giải hành, là nhân, mà tam muội Hải
ấn là quả; nhân và quả vốn không hai, nên
2 tam muội này là 2 dụng của 1 thể.
Trong thuyết “Vọng tận hoàn nguyên
quán”, ngài Pháp tạng cho rằng thể của tự
tính thanh tịnh viên minh có 2 dụng:
1. Dụng của Hải ấn sum la thường trụ,
tức là Hải ấn tam muội.
2. Dụng của Pháp giới viên minh tự tại,
tức là Hoa nghiêm tam muội.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.17; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.5, Q.16; Hoa nghiêm ngũ
giáo chỉ quán]. (xt. Hải Ấn Tam Muội).
HOA NGHIÊM TAM MUỘI QUÁN
Tác phẩm 1 quyển, do ngài Pháp tạng

soạn vào đời Đường.
Sách này tức là “Hoa nghiêm tam muội
quán nhất quyển thập môn” được chép trong
bộ Hoa nghiêm kinh truyện kí quyển 5 (của
ngài Pháp tạng).
Sách này căn cứ vào sự quan hệ giữa
chương Phát bồ đề tâm và chương Hoa
nghiêm tam muội để tranh luận với Pháp
giới quán môn của ngài Đỗ thuận. Về nội
dung của sách này, có nhiều thuyết khác
nhau. Có thuyết cho rằng chương Tam muội
hiện còn vốn là Tam muội quán; mà Tam
muội quán thêm Quán môn vào, tức là
chương Phát bồ đề tâm. Lại có thuyết cho
rằng chương Phát bồ đề tâm, nếu bỏ bớt
Quán môn, thì tức là chương Tam muội,
mà chương Tam muội này không giống với
Tam muội quán.
[X. Đông vực truyền đăng mục lục
Q.thượng; Chư tông chương sớ lục Q.1].
HOA NGHIÊM TAM THÁNH
Chỉ cho 3 bậc Thánh của thế giới Hoa
tạng nói trong kinh Hoa nghiêm: Phật Tì lô
giá na, bồ tát Phổ hiền và bồ tát Văn thù.
1. Phật Tì lô giá na: Tì lô giá na nghĩa
là trùm khắp tất cả mọi nơi; đầy đủ các đức,
thân và quốc độ tương xứng, là chỗ nương
tựa cho các sắc tướng, vô lượng công đức
chân thật, là thực tính bình đẳng của tất cả
pháp; tự tính này cũng gọi là Pháp thân.
2. Bồ tát Phổ hiền: Thể tính trùm khắp
nên gọi là Phổ; địa vị gần với bậc Thánh
nên gọi là Hiền.
3. Bồ tát Văn thù sư lợi: Văn thù sư lợi
nghĩa là Diệu đức, vì ngài đã thấy rõ tánh
Phật, đầy đủ 3 đức Pháp thân, Bát nhã và
Giải thoát bất khả tư nghị, cho nên gọi là
Diệu đức.

Đức Phật Tì lô giá na đủ cả Lí và Trí, ở
ngôi vị chính giữa; bồ tát Văn thù chủ về
Trí, đứng ở bên trái; bồ tát Phổ hiền chủ về
Lí, đứng ở bên phải. Khi chuyển đổi bên
phải là Trí, bên trái là Lí thì hiển bày Lí và
Trí hòa nhập vào Mạn đồ la Thai tạng giới
của Mật giáo.
Về sự quan hệ của 3 bậc Thánh, cứ theo
Tam thánh viên dung quán môn của ngài
HOA NGHIÊM TAM THÁNH

H
2164
Trừng quán, thì 2 vị Bồ tát là Nhân, đức
Phật Tì lô giá na là Quả. Nhưng vì Phật quả
siêu việt ngôn ngữ, tư tưởng, cho nên phải
từ 2 nhân Lí và Trí mà ngộ giải; nếu ngộ
được lẽ huyền vi của 2 Nhân này thì biết
được chỗ sâu xa mầu nhiệm của Phật quả.
Cứ theo Tân Hoa nghiêm kinh luận
quyển 3, thì kinh Hoa nghiêm cho Phật quả
là bất khả thuyết, vì thế mới lấy 2 vị bồ tát
Văn thù và Phổ hiền làm chủ thuyết pháp,
trong đó lấy thân tâm năng tín làm Văn
thù,pháp giới sở tín làm Phổ hiền. Bởi vì
sự khuyến tu của ngài Văn thù thành trí
căn bản của Pháp thân, còn công hạnh của
ngài Phổ hiền thì thành đức của trí sai biệt.
Bởi thế, đem 2 ngài Văn thù và Phổ hiền
phối hợp với đức Phật Tì lô giá na mà thành
Hoa Nghiêm Tam Thánh, lợi lạc hết thảy
chúng sinh.
[X. luận Hoa nghiêm quyết nghi Q.1
phần trên; Hoa nghiêm Phật quang tam
muội quán bí bảo tạng Q.thượng; Hoa
nghiêm pháp giới nghĩa kính Q.thượng; Tam
thánh viên dung quán nghĩa hiển Q.2].
HOA NGHIÊM THÁP
Cũng gọi Tùng ẩn tháp.
Ngôi tháp ở mạnđông bắc thị trấn Tùng
ẩn, huyện Kim sơn, tỉnh Giang tô, Trung
quốc.
Ở thị trấn Tùng ẩn có một Thiền viện
được sáng lập vào đời Nguyên, cũng lấy tên
là Thiện viện Tùng ẩn. Chư Tăng trong
Thiền viện sao chép bộ kinh Hoa nghiêm
(81 quyển) và muốn xây cất một tòa tháp để
tôn trí kinh. Cho nên vào năm Hồng vũ 13

(1380) đời Minh khởi công xây tháp và 4
năm sau thì hoàn thành. Tháp bằng gỗ và
gạch, hình vuông, 7 tầng, đứng sừng sững ở
Nam ngạn sông Hoàng phố. Loại tháp hình
vuông làm bằng gạch và gỗ này rất ít thấy ở
đời Minh.
HOA NGHIÊM THẬP DỊ
Mười tướng khác nhau giữa kinh Hoa
nghiêm và các kinh khác.
Hoa nghiêm nhất thừa giáo nghĩa phân
tề chương quyển 1 tổng quát các tướng khác
nhau ấy thành 10 môn để hiển bày lí “trùng
trùng vô tận” của pháp giới Hoa nghiêm và
gọi kinh Hoa nghiêm là giáo nghĩa Nhất thừa
để phân biệt với Tam thừa.
Mười tướng khác nhau là:
1. Khác nhau về thời(Thời dị): Giáo
nghĩa Nhất thừa này do đức Thế tôn nói ở
thời đầu tiên trong 14 ngày, cũng như mặt
trời mới mọc, trước hết chiếu trên núi cao;
lại ở thời đầu tiên này bao nhiếp tất cả thời,
không có khoảng cách giữa trước và sau. Còn
Tam thừa thì vì tùy theo căn cơ mà thời
không nhất định, nên chưa thể nhất thời
thu nhiếp tất cả thời.
2. Khác nhau về nơi chỗ (Xứ dị): Nơi
đức Phật nói giáo nghĩa Nhất thừa này là ở
gốc cây Bồ đề trong Liên hoa tạng thế giới
hải được trang nghiêm bằng các thứ quí báu,
gồm thu cả 7 chỗ, 8 hội và vô lượng thế giới
hải khác ở trong đó, cũng tức là một chỗ
này bao nhiếp tất cả chỗ. Còn giáo nghĩa
Tam thừa thì chỉ được nói ở các gốc cây trong
thế giới Sa bà, mà cũng không có nghĩa là
một chỗ tức tất cả chỗ.
3. Khác nhau về chủ (Chủ dị): Giáo
nghĩa Nhất thừa này do 10 thân Phật Lô giá
na và vô tận thân Phật 3 thế gian tuyên nói,

tức là Phật, Bồ tát, cõi nước, chúng sinh, tất
cả 3 đời cùng nói; còn giáo nghĩa Tam thừa
thì chỉ do Hóa thân và Thụ dụng thân của
Phật tuyên nói.
4. Khác nhau về thính chúng (Chúng
dị): Thính chúng nghe kinh Nhất thừa này
là các vị Bồ tát như Phổ hiền, v.v...… và các vị
Thần vương trong cảnh giới Phật; khác với
thính chúng của các kinh Tam thừa, hoặc là
HOA NGHIÊM THẬP DỊ

H
2165
các vị Thanh văn, hoặc là 2 chúng Đại thừa
và Tiểu thừa.
5. Khác nhau về chỗ nương (Sở y dị):
Giáo nghĩa Nhất thừa nương vào Hải ấn
tam muội của Phật mà được nói ra; còn
giáo nghĩa Tam thừa thì y cứ vào Hậu đắc
trí của Phật.
6. Khác nhau về tuyên thuyết (Thuyết
dị): Khi tuyên nói một nghĩa, một phẩm,
một hội, v.v...… của giáo nghĩa Nhất thừa ở
một phương thì tất cả thế giới trong 10
phương cũng đều nói như vậy, đầy đủ chủ,
bạn mà thành một bộ; còn giáo nghĩa Tam
thừa thì tùy theo mỗi phương, mỗi tướng
mà nói chứ không bao gồm chủ và bạn.
7. Khác nhau về giai vị(Vị dị): Trong
giáo nghĩa Nhất thừa, từ quả vị Phật đến
các giai vị Thập tín, v.v...… đều bằng nhau,
trong một vị bao nhiếp tất cả vị; còn giáo
nghĩa Tam thừa thì có phân biệt các thứ
bậc trên dưới rõ ràng, không lẫn lộn được.
8. Khác nhau về tu hành (Hành dị):
Trong giáo nghĩa Nhất thừa, Bồ tát tu một
vị là gồm đủ cả 6 giai vị (Thập tín, Thập
trụ, Thập hành, Thập hồi hướng, Thập địa
và Phật địa) trong mỗi một giai vị, cùng lúc
gồm tu tất cả hành tướng sai biệt Định,
Tán. Nhưng trong giáo nghĩa Tam thừa thì
từ giai vị Bồ tát Thập địa trở lên vẫn còn
có sự sai khác, còn giai vị Bồ tát từ Thập
địa trở xuống thì không thể cùng một lúc
gồm tu đầy đủ được.
9. Khác nhau về pháp môn (Pháp môn
dị): Tuy có vô lượng pháp môn khác nhau,
nhưng kinh Nhất thừa giáo chỉ nêu sơ lược

10 môn: Thập Phật, Thập thông, Thập
minh, Thập giải thoát, Thập vô úy, Thập
nhãn, Thập thế, Thập đế, Thập biện và Thập
bất cộng pháp, để phân biệt với 10 môn:
Tam Phật, Lục thông, Tam minh, Bát giải
thoát, Tứ vô úy, Ngũ nhãn, Tam thế, Tứ đế
và Thập bát bất cộng pháp. Chữ “Thập” (10)
ở đây được dùng để hiển bày ý nghĩa vô tận.
10. Khác nhau về sự(Sự dị): Pháp tính
hằng như của giáo nghĩa Nhất thừa, tùy theo
những sự vật, hiện tượng như nhà cửa vườn
rừng, núi non, đất liền, v.v...… đều là pháp
môn; hoặc hạnh, hoặc vị, hoặc giáo nghĩa,
trong mỗi một hạt bụi đều đầy đủ tất cả sự
vật sai biệt của pháp giới; không giống như
giáo nghĩa Tam thừa chỉ nói “Tức không”,
“Tức chân như”…...
HOA NGHIÊM THẬP NGHĨA
Mười nghĩa căn bản làm chỗ nương tựa
cho “Thập huyền duyên khởi” của tông Hoa
nghiêm.
Mười nghĩa này được giải thích rõ ràng
trong các tác phẩm: Hoa nghiêm thám huyền
kí quyển 1, Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển trung và Hoa nghiêm chỉ qui, nhưng
về danh mục thì có hơi khác nhau.
Cứ theo Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển trung, thì 10 nghĩa là:
1. Giáo nghĩa: Giáo, chỉ cho tiếng nói,
tên gọi, câu văn, v.v...… có công năng giải
thích rõ ràng; Nghĩa, chỉ cho tất cả nghĩa lí
được giải thích rõ ràng. Giáo nghĩa Hoa
nghiêm tóm thu tất cả giáo nghĩa từ Nhất
thừa, Tam thừa cho đến Ngũ thừa. Trong
Tam thừa giáo, Giáo và Nghĩa hiển nhiên
có khác nhau, nhưng trong Nhất thừa giáo
thì Giáo và Nghĩa tương ứng tương tức trong
cùng một lúc.

2. Lí sự: Lí là chân lí làm chỗ nương tựa
cho các sự tướng. Sự chỉ cho các sự tướng
như sắc thân, v.v...… Trong Tam thừa giáo, Lí
và Sự đều khác nhau; nhưng trong Nhất thừa
giáo thì Lí tức Sự, Sự tức Lí, Lí, Sự viên dung
vô ngại.
3. Giải hành: Giải nghĩa là giải ngộ;
Hành nghĩa là tu hành. Trong giáo pháp
Tam thừa, Giải và Hành mỗi việc là một
phần của quá trình chứng ngộ; nhưng trong
Nhất thừa giáo thì Giải và Hành giống như
HOA NGHIÊM THẬP NGHĨA

H
2166
2 mặt của một vật thể, dung nhiếp lẫn nhau,
tương tức tương nhập.
4. Nhân quả: Đứng về phương diện
chứng ngộ Phật đạo mà nói, thì Nhân chỉ
chung cho quá trình tu hành; Quả là chỉ
cho cảnh giới rốt ráo đạt được. Trong giáo
Pháp Tiểu thừa, lấy “Thất phương tiện” làm
Nhân, lấy “Tứ sa môn quả” làm Quả; trong
giáo Tam thừa lấy các giai vị từ “Đẳng giác”
trở xuống làm Nhân, lấy “Diệu giác” làm
Quả; còn trong Nhất thừa Viên giáo thì lấy
các hạnh nguyện của bồ tát Phổ hiền làm
Nhân, thành tựu viên mãn Phật Tì lô giá na
là Quả.
5. Nhân pháp: Nhân chỉ cho Phật, Bồ
tát, cho đến các vị Luận sư, Tổ sư nhiều
đời. Còn Pháp chỉ cho yếu chỉ của các pháp
môn do các bậc kể trên giảng nói. Trong
Tam thừa giáo, Nhân và Pháp đều khác
nhau; nhưng trong Hoa nghiêm Nhất thừa
thì Nhân và Pháp cùng dung hợp hiển bày
lẫn nhau.
6. Phân định cảnh vị(Phân tề cảnh vị):
Trong pháp giới, mỗi mỗi pháp đều có phần
vị riêng biệt, nhất định, không lẫn lộn nhau.
7. Thầy trò với pháp và trí(Sư đệ pháp
trí): Sư là người có thể khơi mở, giáo hóa,
dắt dẫn; Đệ là người được bậc thầy khai thị,
chỉ dẫn và giúp đỡ cho thành tựu; Pháp chỉ
cho sự lí được rõ biết; Trí chỉ cho trí tuệ rõ
biết sự lí.
8. Chủ bạn, chỗ nương, người nương
(Chủ bạn y chính): Trong muôn pháp, hễ một
pháp làm chủ, thì các pháp còn lại là bạn,
như vậy, chủ và bạn nương vào nhau và làm

chỗ nương cho nhau.
9. Tùy theo căn cơ và ý muốn của
chúng sinh mà thị hiện(Tùy sinh căn dục
thị hiện): Bậc Thánh tùy theo căn cơ và sự
ưa thích của tất cả chúng sinh mà thị hiện
để giáo hóa, dắt dẫn. Căn cơ và sự ưa thích
của chúng sinh là “cảm”, sự thị hiện của bậc
Thánh là “ứng”, cảm ứng giao hòa, dung
nhiếp thành một thể.
10. Nghịch thuận thể dụng tự tại:
Nghịch là nghịch pháp, như tham sân si,
Thuận là thuận pháp, như 6 Ba la mật; Thể
chỉ cho bản thể chân như của các pháp;
Dụng chỉ cho tác dụng ứng hiện ở bên ngoài.
Nghĩa là thể và dụng của các pháp nghịch
thuận ứng nhau một cách tự tại, làm nhân
duyên cho nhau, vô cùng vô tận.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.10; Hoa nghiêm nhất thừa thập huyền
môn; Hoa nghiêm huyền đàm Q.6]. (xt Thập
Huyền Môn).
HOA NGHIÊM THỜI
Thời gian đức Phật nói kinh Hoa nghiêm,
21 ngày sau khi Ngài thành đạo, là một trong
5 thời giáo do tông Thiên thai lập ra.
Tuy nhiên, về thời gian Phật nói kinh
Hoa nghiêm, có rất nhiều thuyết như:
Tông Hoa nghiêm cho rằng đức Phật nói
kinh Hoa nghiêm sau khi thành đạo được
14 ngày, không định thời gian dài ngắn, cũng
không chia ra phần trước phần sau, 8 hội
đều nói một lần.
Tông Pháp tướng cũng cho rằng đức Phật
nói kinh Hoa nghiêm sau khi thành đạo
được 14 ngày, nhưng có chia ra phần trước,
phần sau, giống với chủ trương của tông
Thiên thai.
Tông Thiên thai chủ trương bộ kinh Hoa

nghiêm có 8 hội chia làm 2 phần trước và
sau. Hoa nghiêm phần trước từ hội thứ 1
đến hội thứ 7, tức là thời gian Phật thuyết
pháp trong 21 ngày sau khi Ngài thành đạo.
Còn Hoa nghiêm phần sau là chỉ cho hội
thứ 8, tức là thời gian đức Phật nói pháp sau
khi thành đạo được 21 ngày cho đến khi
vào Niết bàn, gọi là “Trường thời Hoa
nghiêm” (Hoa nghiêm thời gian dài).
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.2; Hoa
HOA NGHIÊM THỜI

H
2167
nghiêm sớ sao Q.1 phần trên; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.10 phần dưới]. (xt. Ngũ Thời
Bát Giáo, Thời Trường Hoa Nghiêm).
HOA NGHIÊM TÔNG
Cũng gọi Hiền thủ tông, Pháp giới tông,
Viên minh cụ đức tông.
Tông Hoa nghiêm y cứ vào ý chỉ vi diệu
của kinh Đại phương quảng Phật hoa nghiêm
mà lập ra thuyết Pháp giới duyên khởi, Sự
sự vô ngại, tôn thiền sư Đỗ thuận (tức Pháp
thuận, 557-640) đời Đường làm Sơ tổ. Là
một trong 13 tông của Trung quốc, một
trong 8 tông của Nhật bản. Tông này đặt
tên theo kinh Hoa nghiêm, nên gọi là tông
Hoa nghiêm.
Kinh Hoa nghiêm là pháp môn nội
chứng của đức Phật, được Ngài tuyên giảng
cho hàng Bồ tát thượng thừa như ngài Văn
thù và Phổ hiền, sau khi thành đạo được
14 ngày.
Tương truyền, khoảng 700 năm sau đức
Phật nhập diệt, bồ tát Long thụ được thấy
kinh này có 3 bản ở Long cung. Vì nhận
thấy căn cơ của phàm phu không thể thụ trì
được 2 bản thượng và trung, nên ngài chỉ
đem 10 vạn kệ tụng gồm 48 phẩm (có thuyết
nói 38 phẩm) của bản hạ về lưu truyền trong
dân gian Ấn độ và viết luận Đại bất tư nghị
gồm 10 vạn bài kệ để giải thích nghĩa của
văn kinh. Sau, ngài lại soạn luận Thập trụ tì
bà sa để chú thích một phần của phẩm Thập
địa trong kinh Hoa nghiêm, đây là bộ luận
mở đầu cho các bộ luận giải thích kinh Hoa
nghiêm sau này.
Sau khi đức Phật nhập diệt khoảng 900

năm, ngài Thế thân soạn Thập địa kinh
luận để giải thích phẩm Thập địa; các vịLuận
sư như Kim cương quân, Kiên tuệ, v.v...…
cũng lần lượt soạn luận để giải thích phẩm
Thập địa.
Tại Trung quốc, vào năm Nghĩa hi 14
(418) đời Đông Tấn, bản kinh Hoa nghiêm
60 quyển, do ngài Phật đà bạt đà la dịch ra
được gọi là Cựu Hoa nghiêm kinh (kinh Hoa
nghiêm bản dịch cũ). Sau đó không bao lâu,
có ngài Pháp nghiệp giảng kinh này và soạn
Hoa nghiêm chỉ qui 2 quyển; ngài cũng là
người đầu tiên giảng kinh này ở Trung quốc.
Khoảng năm Vĩnh bình (508-511) đời
Bắc Ngụy, các ngài Bồ đề lưu chi, Lặc na ma
đề ở Lạc dương dịch Thập địa kinh luận của
ngài Thế thân, ngài Tăng thống Tuệ quang
dựa theo luận này lập ra tông Địa luận, soạn
Hoa nghiêm kinh sớ 10 quyển, Hoa nghiêm
kinh lược sớ 4 quyển, đồng thời, lập 3 loại
giáo phán Tiệm, Đốn, Viên và lấy kinh Hoa
nghiêm làm Viên giáo. Tông địa luận tuy là
phái khác của tông Hoa nghiêm, nhưng vẫn
lấy bộ Thập địa kinh luận làm chỗ y cứ, chứ
chưa dùng kinh Hoa nghiêm.
Năm Thánh lịch thứ 2 (699), ngài Thực
xoa nan đà dịch lại bộ kinh này thành 80
quyển, đây tức là Tân Hoa nghiêm kinh
(kinh Hoa nghiêm bản dịch mới). Khoảng
năm Trinh nguyên, ngài Tam tạng Bát nhã
dịch phẩm Phổ hiền hạnh nguyện 40 quyển,
người đời gọi là Tứ thập Hoa nghiêm (Hoa
nghiêm 40 quyển).
Ngài Đỗ thuận biên soạn Ngũ giáo chỉ
quán và Hoa nghiêm pháp giới quán môn
để xiển dương giáo học Hoa nghiêm, được
vua Đường Thái tông qui kính. Ngài Trí
nghiễm, đệ tử của thiền sư Đỗ thuận đã từng

học tập các bộ: Tứ phần luật, Tì đàm, Thành
thực, Niết bàn, v.v...…; sau, nhờ đọc kinh Hoa
nghiêm mà có chỗ tỉnh ngộ, nên ngài mới
soạn các sách như: Hoa nghiêm kinh sưu
huyền bí, Hoa nghiêm khổng mục chương,
Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn đáp, v.v...… để
phát huy ý chỉ sâu kín của Thập huyền lục
tướng, đặt nền tảng cho việc thành lập tông
Hoa nghiêm.
Ngài Pháp tạng, đệ tử của đại sư Trí
nghiễm, rất được Vũ hậu Tắc thiên tôn kính,
HOA NGHIÊM TÔNG

H
2168
đã từng nêu ra những điểm hoài nghi đối
với kinh Hoa nghiêm. Nhưng đến niên hiệu
Vĩnh long năm đầu (680), ngài Tam tạng
Nhật chiếu đến Trung quốc, dâng bộ kinh
Hoa nghiêm bằng tiếng Phạm, ngài Pháp
tạng nhờ đó đã bổ sung được những chỗ
thiếusót của bản kinh Hoa nghiêm đã được
dịch ở Trung quốc. Ngài cũng từng tham
dự dịch trường phiên dịch kinh Tân Hoa
nghiêm do ngài Thực xoa nan đà chủ trì.
Sau, ngài soạn các sách: Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí, Hoa nghiêm ngũ giáo
chương, v.v...… và phán thích toàn bộ giáo
điển của đức Phật làm 3 thời, 5 giáo, chủ
trương Pháp giới duyên khởi và Sự sự vô
ngại của Hoa nghiêm là Biệt giáo Nhất thừa.
Ngài giảng kinh Hoa nghiêm trước sau hơn
30 lượt, lấy giáo nghĩa của 2 bậc Tôn sư
trước (tức ngài Đỗ thuận và ngài Trí
nghiễm) làm cơ sở mà tập đại thành tông
Hoa nghiêm, giáo tướng của Quán môn đến
đây đã đầy đủ.
Ngài Trừng quán chú giải kinh Hoa
nghiêm (bản dịch mới) có tới mấy trăm
quyển, người đời tôn xưng ngài là Hoa
nghiêm sớ chủ. Sau đó, có ngài Tông mật
từng thực tập Thiền học, khai sáng thiền
Hoa nghiêm, mở đầu cho chủ trương “Giáo
Thiền Nhất Trí”.
Về hệ thống truyền thừa, tông này thờ
đức Phật Tì lô giá na làm vị giáo chủ mở
pháp, rồi lập riêng thuyết Thập tổ, Thất tổ,
Ngũ tổ.
- Thập Tổ: Phổ hiền, Văn thù, Mã minh,
Long thụ, Thế thân, Đỗ thuận, Trí nghiễm,

Pháp tạng, Trừng quán và Tông mật.
- Thất tổ: Mã minh, Long thụ, Đỗ thuận,
Trí nghiễm, Pháp tạng, Trừng quán và Tông
mật.
- Ngũ tổ: Đỗ thuận, Trí nghiễm, Pháp
tạng, Trừng quán, Tông mật.
Đời Đường Vũ tông xảy ra pháp nạn Hội
xương, kinh luận bị thiêu hủy gần hết, các
tông đều suy. Đến đời Tống, ngài Tử tuyền
trùng hưng tông này. Môn nhân của ngài là
Tịnh nguyên làm chú sớ giải thích kinh luận
của tông này. Về sau, lại có các ngài Đạo
đình, Quán phục, Sư hội và Hi địch mỗi vị
đều soạn chú sớ Ngũ giáo chương, được người
đời gọi là Tứ đại gia của đời Tống. Đời
Nguyên có các ngài Phổ thụy, Viên giác, Bản
cảo, Bàn cốc, Văn tài, Đạt ích ba. Đời Minh
có các ngài Đức thanh, Cổ đình, Lí trác ngô,
Đạo thông, Như phi, Tổ trụ. Đời Thanh có
các ông Chu khắc phục, Tục pháp, v.v...… nối
nhau hoặc làm Chương sớ hoặc diễn giải
kinh Hoa nghiêm.
Đầu năm 1911, có ngài Nguyệt hà
(1861-1918) sáng lập Đại học Hoa nghiêm,
các sư Trí quang, Thường tỉnh, Định tây,
Từ chu, Liễu trần, v.v...… đều đến học tại
trường này, trong đó, có sư Thường tỉnh
nổi tiếng hơn cả.
Tông Hoa nghiêm phân biệt toàn bộ giáo
pháp của đức Phật làm Ngũ giáo, Thập tông.
Ngũ giáo: Tiểu thừa giáo, Đại thừa thủy
giáo, Chung giáo, Đốn giáo và Viên giáo.
Thập tông: Ngã pháp câu hữu tông, Pháp
hữu ngã vô tông, Pháp vô khứ lai tông, Hiện
thông giả thực tông, Tục vọng chân thực
tông, Chư pháp đãn danh tông, Nhất thiết
giai không tông, Chân đức bất không tông,
Tướng tưởng câu tuyệt tông và Viên minh

cụ đức tông. Sáu tông trước tức là Tiểu thừa
giáo. Từ tông thứ 7 đến thứ 10 theo thứ tự
là Đại thừa thủy giáo, Chung giáo, Đốn giáo
và Viên giáo. Tông thứ 10 tức là giáo chỉ
của tông Hoa nghiêm.
Tông chỉ của kinh Hoa nghiêm sâu xa
kín nhiệm, tuy giảng nói vô cùng, nhưng
phần cốt tủy thì không ngoài lí Pháp giới
duyên khởi. Pháp giới duyên khởi nghĩa là
vũ trụ vạn tượng tương tức tương nhập, một
vật làm duyên cho muôn vật khác, muôn
vật khác làm duyên cho một vật này, tự tha
đắp đổi lẫn nhau, viên dung vô ngại. Để giải
HOA NGHIÊM TÔNG

H
2169
bày rõ lí duyên khởi vô tận, sự sự vô ngại
của pháp giới, tông Hoa nghiêm đã lập ra
các pháp môn: Tứ pháp giới, Thập huyền
môn, Lục tướng viên dung…...
1. Tứ pháp giới: Sự pháp giới, Lí pháp
giới, Lí sự vô ngại pháp giới, Sự sự vô ngại
pháp giới. Bốn pháp giới này ở trong nhất
tâm nên gọi là Nhất tâm pháp giới, bao trùm
toàn thể vũ trụ vạn hữu.
2. Thập huyền môn: Mười môn này mở
bày tướng trạng của Pháp giới duyên khởi,
thuyết minh nguyên lí vạn vật đồng thể,
tương tức tương nhập, viên dung vô ngại.
3. Lục tướng viên dung: Tổng tướng,
Biệt tướng, Đồng tướng, Dị tướng, Thành
tướng, Hoại tướng, tất cả các pháp đều có
đầy đủ 6 tướng này, viên dung tương tức
vô ngại.
Tông Hoa nghiêm của Triều tiên do ngài
Nghĩa tương, vị tăng nước Tân la, truyền
vào Hải đông và là Sơ tổ của tông này ở Hải
đông, cùng với ngài Nguyên hiểu hợp lực
truyền bá tông này. Ngài Nguyên hiểu soạn
Hoa nghiêm kinh sớ, ngài Nghĩa tương soạn
Hoa nghiêm nhất thừa pháp giới đồ. Đến
thời đại Cao li, vương tử Nghĩa thiên mang
Hoa nghiêm chương sớ của nước mình sang
Trung quốc (đời Tống) theo ngài Tịnh
nguyên nghiên cứu về tông chỉ và nghĩa lí,
sau khi về nước, Nghĩa thiên hết sức truyền
bá tông này, nhờ đó mà sự nghiên cứu, học
tập và giảng thuyết về tông Hoa nghiêm được
thịnh hành và lâu dài hơn các tông khác.
Ở Nhật bản, kinh Hoa nghiêm (bản dịch
mới) bắt đầu được biên chép vào tháng 11

năm 722. Năm 736, ngài Đạo tuyền mang
Hoa nghiêm chương sớ từ Trung quốc sang
Nhật bản và bắt đầu truyền bá tông này.
Còn người đầu tiên giảng kinh Hoa nghiêm
tại Nhật bản là ngài Thẩm tường, vị tăng
nước Tân la, ngài cũng là Sơ tổ của tông
Hoa nghiêm Nhật bản. Về sau, ngài Thẩm
tường truyền pháp cho sư Lương biện người
Nhật bản và do sự tâu xin của sư Lương
biện, Thiên hoàng Thánh vũ (trị vì 724-749)
ban sắc xây dựng chùa Đông đại làm đạo
tràng căn bản của tông Hoa nghiêm.
Về sau, tông này lần lượt được truyền
qua các ngài Thực trang, Đẳng định, Chính
tiến đến Quang trí, vị cao tăng trung hưng
tông Hoa nghiêm đã xây dựng viện Tôn
thắng để làm đạo tràng chuyên tu Hoa
nghiêm. Sau ngài Quang trí, tông Hoa
nghiêm Nhật bản chia làm 2 hệ phái: Hệ
phái chùa Đông đại và hệ phái chùa Cao
sơn. Từ 2 hệ phái này đã xuất hiện 2 bậc kì
tài lỗi lạc, cùng nhau phục hưng tông Hoa
nghiêm ở thời đại Liêm thương, đó là ngài
Ngưng nhiên và ngài Cao biện.
[X. Hoa nghiêm pháp giới quán môn;
Hoa nghiêm kinh truyện kí; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.1, Q.19; Hoa nghiêm
kinh sớ Q.1, Q.2, Q.3; Phật tổ thống kỉ Q.29;
Pháp giới tông Ngũ tổ lược kí; Bát tông cương
yếu Q.hạ]. (xt. Thập Huyền Môn, Đại
Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh, Ngũ
Giáo Thập Tông, Lục Tướng Viên Dung,
Tứ Pháp Giới, Pháp Giới Duyên Khởi, Hoa
Nghiêm Thập Nghĩa).
HOA NGHIÊM TRIÊU
Chỉ cho buổi sáng Phật nói kinh Hoa
nghiêm.
Khi đức Phật mới thành đạo, Ngài nói

kinh Hoa nghiêm trong 21 ngày, đến khi
Phật diệt độ, Ngài nói kinh Niết bàn trong
một ngày một đêm. Bởi thế có danh xưng là
“Hoa nghiêm triêu, Niết bàn tịch” (Hoa
nghiêm buổi sáng, Niết bàn buổi tối).
HOA NGHIÊM TỨ PHẦN
Bốn phần của kinh Hoa nghiêm.
Đại tạng thánh giáo pháp bảo tiêu mục
chia 9 hội thuyết pháp trong kinh Hoa
HOA NGHIÊM TỨ PHẦN

H
2170
nghiêm (bản dịch mới) làm 4 phần:
1. Cử quả khuyến nhạo sinh tín phần
(gọi tắt là Tín phần):
Trong pháp hội thứ 1 nêu lên quả vị thù
thắng về y báo về chính báo của đức Như
lai để khuyến khích kẻ đương cơ sinh tâm
ưa thích mà phát khởi tịnh tín, cho nên gọi
là Tín phần.
2. Tu nhân khế quả sinh giải phần
(gọi tắt là Giải phần): Từ pháp hội thứ 2
đến pháp hội thứ 7, đem viên nhân để tiến
tu 6 giai vị: Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh,
Thập hồi hướng, Thập địa và Thập định,
khế chứng diệu quả Thập thân, khiến cho
người nghe sinh thắng giải, cho nên gọi là
Giải phần.
3. Thác pháp tiến tu thành hạnh phần
(gọi tắt là Hạnh phần): Đại chúng đối với 7
pháp hội trước đã sinh khởi thắng giải, nay
trong pháp hội thứ 8 này nhiếp giải thành
hạnh, tùy theo mỗi hạnh mà đốn tu 6 giai
vị, cho nên gọi Hạnh phần.
4. Y nhân chứng nhập thành đức phần
(gọi tắt là Chứng phần):
Trong pháp hội thứ 9 các hạnh đều viên
mãn đầy đủ thì tùy sự mà hiển lí, cũng tức
là đồng tử Thiện tài đi tham vấn các bậc
thiện tri thức, tùy theo chỗ thấy nghe của
mình mà được chứng nhập, cho nên gọi là
Chứng phần.
(xt. Đại Phương Quảng Phật Hoa
Nghiêm Kinh).
HOA NGHIÊM TỰ
I. Hoa Nghiêm Tự.
Chùa ở núi Ngũ đài, tỉnh Sơn tây, Trung

quốc, do đại sư Hiền thủ Pháp tạng xây dựng
vào đời Đường.
Trong chùa thờ tượng bồ tát Văn thù
nổi tiếng rất linh nghiệm. Tiếc rằng chùa
này nay không còn nữa.
II. Hoa Nghiêm Tự.
Chùa ở cửa Tây thành phố Đại đồng,
tỉnh Sơn tây, Trung quốc, là một trong
những ngôi chùa trọng yếu của tông Hoa
nghiêm ở thời đại Liêu Kim.
Trong chùa thờ các tượng các vị vua bằng
đá hoặc đồng mang tính chất Tổ miếu Hoàng
thất của nhà Liêu đương thời.
Từ giữa đời Minh về sau, chùa được chia
làm 2 phần: Hoa nghiêm thượng và Hoa
nghiêm hạ, mỗi chùa mở sơn môn và tự
thành kiểu cách riêng.
- Chùa Hoa nghiêm thượng cũng gọi là
chùa Thượng, được xây dựng vào đời nhà
Liêu, kiến trúc theo lối cổ, trang nghiêm
hùng vĩ. Năm 1122, chùa bị binh hỏa hủy
hoại. Năm 1140, chùa được làm lại trên nền
chùa cũ. Đại hùng bảo điện hiện nay chính
là kiến trúc của đời Kim còn lại. Mặt trước
chính điện rộng 9 gian, sâu vào 5 gian, tổng
diện tích 1559m2, là một trong những tòa
Phật điện lớn nhất ở thời Liêu Kim còn tồn
tại đến ngày nay. Trong điện thờ tượng Kim
thân của 5 đức Phật, 3 pho ở giữa là tượng
gỗ do thiền sư Liễu nhiên khắc tạo vào năm
Tuyên đức thứ 2 (1427) đời Minh. Gương
mặt các pho tượng có trán rộng, cằm thon,
trên đỉnh đầu có viên bảo châu hình trái
đào nổi lên (nhục kế) gần giống với kiểu
tượng Tây tạng. Hai bên bệ thờ có 20 Thiên
thần đứng hầu, thần sắc mỗi vị một khác,
mỗi tượng mỗi vẻ. Bốn mặt vách đều có các
HOA NGHIÊM TỰ

Chùa Hoa Nghiêm Thượng

H
2171
bức vẽ to lớn rộng khoảng 887m2. Trong
chùa còn có các tấm bia đá được dựng vào
các năm 1465 và 1581 đời Minh. Trước
chính điện có cột đá khắc Đà la ni (thần
chú) được dựng vào năm 1076 đời Liêu.
- Chùa Hoa nghiêm hạ, cũng gọi là chùa
Hạ, Chính điện (Bạc già giáo tạng điện) được
kiến tạo vào năm Trùng hi thứ 7 (1038) đời
Liêu, là một trong những kiến trúc bằng gỗ
xưa nhất và cũng là Giáo tạng cổ nhất, hoàn
chỉnh nhất hiện còn tại Trung quốc. Trong
điện có 31 pho tượng Phật, Bồ tát, Kim cương
lớn nhỏ bằng đất, đều được đắp từ đời Liêu.
Lầu kinh ở phía sau chính điện có lan can
chạm trổ hoa văn, trên mái có trang sức
những con thú bằng sành, rất sinh động,
như đang biến hóa. Đây là kiến trúc bằng
gỗ tuy nhỏ nhưng hoàn mĩ của đời Liêu còn
lại ở Trung quốc. Bên trong lầu còn hơn
1.700 hòm kinh thuộc các Tạng Minh,
Thanh, chứa tới hơn 18.000 quyển.
III. Hoa Nghiêm Tự.
Chùa ở chân núi Na la diên (núi Hoa
nghiêm), phía đông Lao sơn thuộc tỉnh Sơn
đông, Trung quốc, do ông Hoàng tông
xương xây dựng vào khoảng năm Sùng
trinh đời Minh.
Đây là ngôi chùa cổ duy nhất hiện còn
tại Lao sơn. Mới đầu, chùa được đặt tên là
am Hoa nghiêm, rồi đổi là Thiền viện Hoa
nghiêm, sau bị binh lửa phá hủy. Vào năm
đầu đời Thanh nhờ sự giúp đỡ của ông
Hoàng thản, thiền sư Từ triêm xây dựng
lại ngôi chùa trên nền hiện nay. Năm 1931,
chùa được đổi tên là Hoa nghiêm tự. Bên

ngoài cổng chùa có Tháp viện, trong viện
có ngôi tháp gạch 9 cấp, là mộ tháp của
thiền sư Từ triêm, vị trụ trì đầu tiên của
chùa này.
Trong chùa còn cất giữ rất nhiều di vật
văn hóa xưa, ngoài bộ Đại tạng kinh, còn có
các bản khắc kinh điển, các thủ bút và họa
phẩm của các danh nhân đời Minh, nhưng
rất tiếc là qua nhiều cuộc chiến tranh nên
nay đều không còn.
IV. Hoa Nghiêm Tự.
Chùa ở trên gò Thiếu lăng, huyện Trường
sa, tỉnh Thiểm tây, Trung quốc, cách thành
phố Tây an về phía bắc 15km, được xây
dựng vào năm Trinh nguyên 19 (803) đời
vua Đức tông nhà Đường. Chùa này là nơi
bắt nguồn của tông Hoa nghiêm Trung
quốc. Đến đời Minh, chùa được đổi tên là
chùa Khai phúc.
Vào khoảng năm Càn long đời Thanh,
vì một phần gò Thiếu lăng bị sụt lở, nên
nhà điện của chùa đều bị hư hoại, nay chỉ
còn 2 tòa tháp gạch: Tòa phía đông là tháp
của ngài Đỗ thuận, Sơ tổ tông Hoa nghiêm;
tòa phía tây là tháp của quốc sư Thanh lương,
Tổ thứ 4 tông Hoa nghiêm.
(xt. Khai Phúc Tự).
V. Hoa Nghiêm Tự.
Cũng gọi Thiền giáo lưỡng tông Đại già
lam Đại Hoa nghiêm tự.
Chùa ở núi Trí dị, quận Cầu lễ, tỉnh Toàn
la nam, Hàn quốc, do thiền sư Duyên khởi
xây dựng vào năm Chân hưng vương thứ 5
(544) thời đại Tân la, là một trong 4 chùa
lớn tại Hàn quốc.
Hai ngài Nguyên hiểu, Nghĩa tương từng
giảng dạy kinh Hoa nghiêm tại chùa này.
Cũng tại nơi đây, ngài Hiền tuấn thành lập

Chùa Hoa Nghiêm Hạ HOA NGHIÊM TỰ

H
2172
trung tâm
hoằng truyền
kinh Hoa
nghiêm. Năm
1592 chùa bị
binh lửa
thiêu hủy.
Năm 1605,
ngài Bích
nham dư xây
dựng lại làm
đạo tràng
Thiền tông.
Trong chùa
có 2 ngôi tháp cao 5 tầng ở phía đông và
phía tây. Trong đó, tháp Xá lợi cùng với tháp
Đa bảo của chùa Phật quốc ở Đường châu
được gọi là Song bích Phật tháp(hai viên
ngọc tháp Phật) của nước Tân la.
VI. Hoa Nghiêm Tự.
Chùa ở thôn Cốc cấp, quận Ấp phỉ, huyện
Kì phụ, thuộc tông Thiên thai Nhật bản, được
xây dựng vào đầu thời đại Bình an.
Tương truyền, trong chùa thường có
nhiên liệu từ dưới đất phun lên và được dùng
làm dầu đốt đèn. Bảng hiệu chùa này do
Thiên hoàng Đề hồ ban cho, nên chùa trở
thành một ngôi Sắc nguyện tự(chùa nhà vua
đến cầu nguyện). Về sau, chùa bị quân Tân
điền phá hủy trong chiến tranh thời Nam
Bắc triều. Trong chùa còn cất giữ rất nhiều
cấp triệp(loại áo của du tăng mặc ở bên ngoài,
áo không có tay).
HOA NGHIÊM VIÊN
Chùa viện ở núi Lộc môn, cách thành

Tương dương tỉnh Hồ bắc về mạn đông
nam 17km. Trong năm Kiến vũ (494-497)
đời Nam Tề, ông Tập úc lập miếu thờ thần
ở trong núi, hai bên cửa miếu có đặt 2 con
nai bằng đá, do đó tục gọi là núi Lộc môn
(núi của nai).
Viện Hoa nghiêm được xây dựng vào đời
Đường. Về sau, thiền sư Xử chân đến đây
hoằng truyền Thiền pháp Tào động, cho nên
nơi này trở thành tùng lâm của chúng tăng.
Đến đời Minh, viện được xây cất rộng thêm
và đổi thành Thiền tự.
HOA NGHIÊM XÃ
Xã đoàn Hoa nghiêm được thành lập ở
đời Đường.
Năm Trường khánh thứ 2 (822), ngài
Nam tháo ở chùa Long hưng tại Hàng châu,
thỉnh ngài Đạo phong ở chùa Linh ẩn giảng
kinh Hoa nghiêm. Khi nghe đến phẩm Hoa
tạng thế giới thì trong tâm ngài Nam tháo
sinh niềm hoan hỉ khó tả, do đó ngài phát
nguyện khuyến khích 10 vạn người cho đến
1.000 vạn người cùng tụng kinh Hoa
nghiêm. Từ đó về sau cứ mỗi năm tổ chức
4 lần tập hội và trai hội. Thi hào Bạch cư
dị (772-847) cũng là Xã viên của Xã đoàn
này. Vào năm Bảo lịch thứ 2 (826), theo
yêu cầu của các xã viên, ông có viết một
bài văn bia về Hoa Nghiêm Xã, được khắc
vào bia đá.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.42].
HOA NỘI TAM CHƯỚNG
Ba chướng nạn trong hoa sen.
Cứ theo kinh Quán vô lượng thọ và
Quán kinh sớ tán thiện nghĩa, thì người
phạm những tội ngũ nghịch và phỉ báng
chính pháp, tuy nhờ sức niệm Phật mà được
đức Phật A di đà tiếp nhận, vãng sinh Tịnh

độ, hóa sinh trong hoa sen, nhưng hoa sen
vẫn chưa nở, phải chịu 3 thứ chướng nạn
trong nhiều kiếp, rồi mới được an hưởng
niềm vui của Tịnh độ. Ba chướng là:
1. Không được thấy Phật và các Thánh
chúng.
2. Không được nghe chính pháp.
Đông Tháp, Tây Tháp
Chùa Hoa Nghiêm Hàn Quốc
HOA NỘI TAM CHƯỚNG

H
2173
3. Không được làm những việc cúng
dường.
Nhưng theo kinh Vô lượng thọ, thì
những người phạm các tội ngũ nghịch và
phỉ báng chính pháp đều không được vãng
sinh Tịnh độ.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; luận Vãng
sinh]. (xt. Ngũ Nghịch, Phỉ Báng Chính
Pháp).
HOA QUANG XUẤT PHẬT
Chư Phật hiện ra trong hào quang hoa
sen.
Cứ theo kinh Vô lượng thọ quyển
thượng, thì hoa sen ở cõi Tịnh độ cực lạc
phóng ra ánh sáng. Trong ánh sáng ấy có 36
trăm nghìn ức Phật thuyết pháp khắp các
thế giới trong 10 phương để cứu độ chúng
sinh. Sự kiện này được gọi là “Hoa quang
xuất Phật”.
HOA TẠNG TỰ
Chùa ở núi Bảo phượng (cách Khai thành
1,7 km), thuộc quận Trường thoan, tỉnh
Kinh kì, Hàn quốc.
Vào thời Trung túc vương nước Cao li,
ngài Đề nạp bạc đà(Chỉ không Thiền hiền),
người Tây vực, nhận lời thỉnh của vua vào
Khai thành, được rước vào Nội viện và rất
được trọng đãi. Sau, ngài dời đến núi Bảo
phượng xây dựng chùa này cùng với nhà,
tháp tạo thành một ngôi đại tùng lâm. Mỗi
năm vào mùa hạ, chư tăng qui tụ về đây tu
tập tọa thiền, nên vào thời ấy, chùa rất hưng
thịnh.
Vào năm cuối đời vua Nhân tổ nhà Lí,
chùa được trùng tu, mất 6 năm mới hoàn

thành. Sau bị hỏa hoạn thiêu hủy, đến đời
vua Hiếu tông chùa mới được xây dựng lại.
Hiện nay còn có các kiến trúc như: Điện
Đại hùng, tháp đá 7 tầng, điện Minh phủ,
nhà Tịch mặc, lầu Vạn tuế, điện Ứng chân,
nhà Vân hà, gác Vị thất, cửa Bát cước và
tháp Chỉ không.
[X. Hoa nghiêm tự cải sáng kí; Đông quốc
dư địa thắng lãm Q.12; Triều tiên Phật giáo
thông sử Q.hạ].
HOA THAI
Cũng gọi Hàm hoa, Thai sinh, Cung thai.
Nằm trong bào thai hoa sen.
Những người phát nguyện sinh về nước
Cực lạc phương Tây, tuy nhờ căn lành được
vãng sinh Tịnh độ, nhưng vì tâm nghi ngờ
tha lực của Phật A di đà, nên phải nằm trong
hoa sen 500 năm, không được thấy Phật nghe
pháp, giống như hài nhi nằm trong thai mẹ,
không được thấy nghe các việc bên ngoài,
nên gọi là Hoa thai.
HOA THỊ THÀNH
Phạm:Pàỉaliputra.
Pàli:Pàỉali-putta.
Cũng gọi Ba tra li tử, Ba tra la, Ba tra lợi
tử, Ba la lợi phất đa la, Ba tra lị bổ đát la, Ba
la lợi phất, Ba lân, Ba liên phất.
Thủ đô nước Ma yết đà, Trung Ấn độ,
nằm ở tả ngạn sông Hằng, nay là thành
phố Patna.
Ba tra li tử nguyên là một loại cây được
Điện Đại Hùng chùa Hoa Tạng Hàn Quốc
HOA THỊ THÀNH

H
2174
trồng nhiều ở nơi này, cho nên lấy tên cây
để đặt tên thành. Trong thời cai trị nước
Ma yết đà, vua A xà thế đã xây thành này
để đề phòng sự xâm lăng của chủng tộc
Bạt kì.
Cứ theo kinh Bát thành trong Trung a
hàm quyển 16 chép, thì sau khi đức Phật
nhập diệt, có nhiều vị Cao tăng đại đức từng
ở chùa Kê viên (Phạm:Kukkuỉàsàma) phía
đông nam thành này.
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
2 chép, thì sau khi lên ngôi được 17 năm,
vua A dục triệu tập 1.000 vị trưởng lão về
chùa A dục (Pàli:Asokàràma) ở phía tây
thành này, thỉnh ngài Mục kiền liên tử đế
tu (Pàli: Moggaliputta-tissa) làm
Thượng thủ, mở Đại hội kết tập kinh điển
lần thứ 3, trong thời gian 9 tháng. Về sau,
thành Hoa thị trở nên trung tâm chính trị
và Phật giáo của Ấn độ. Vua A dục đã xây
dựng các ngôi tháp lớn và cột đá ở phía
nam thành này.
Cứ theo Đại đường tây vực kí ghi chép, thì
các luận sư Long thụ, Đề bà, Mã minh, v.v...…
cũng đã từng hàng phục ngoại đạo ở thành
này. Đến thế kỉ VII, khi ngài Huyền trang
sang Ấn độ thì thành này đã hoang tàn.
Theo truyền thuyết, ở phía bắc ngôi
thành cổ này có tảng đá in dấu bàn chân
Phật, có tòa ngồi của 4 đức Phật quá khứ và
thạch thất lớn; phía nam có núi đá nhỏ và 5
ngôi tháp; phía đông nam có đại tháp A ma
lạc già; phía tây bắc có tháp Kiền trĩ và nền
nhà cũ của Bà la môn Quỉ biện, v.v...… nhưng
vào năm 750 Tây lịch, khi nước sông Hằng

tràn bờ gây ngập lụt thì phần lớn các di tích
ở tòa thành cổ này đã bị cuốn trôi mất.
Thời gần đây, các học giả phương Tây
đã nghiên cứu về thành Hoa thị và kết quả
của các cuộc nghiên cứu ấy đã được ghi lại
trong các tư liệu như: Excavations at
Pàỉaliputraand exact site ofAzoka’s classic
Capital ofPàỉaliputracủa L. Waddell;
Excavation of the sitc of Pàỉaliputracủa
P. C. Mukherji, v.v...…
[X. kinh Du hành trong Trường a hàm
Q.2; kinh Xá lợi phất vấn; phẩm Phụng trì
trong kinh Nhân vương hộ quốc Bát nhã
Ba la mật đa Q.hạ; luận Đại trí độ Q.3;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.15; Đại
đường tây vực kí Q.8; A. Cunningham:
Ancient Geography of India; N. L. Dey: The
Geographical Dictionary of ancient and
mediaeval India].
HOA THỦ KINH
Phạm: Kuzala-mùla-saôgraha.
Cũng gọi Nhiếp chư thiện căn kinh,
Nhiếp chư phúc đức kinh, Nhiếp thiện căn
kinh, Nhiếp phúc đức kinh.
Kinh, 10 quyển, do ngài Cưu ma la thập
dịch, được thu vào Đại chính tạng tập 16.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
ở trong vườn trúc Ca lan đà gần thành
Vương xá, giảng nói cho các Bồ tát từ 10
phương đến nghe về quá trình chứng đạo
của Bồ tát Đại thừa, về quả báo khổ đau của
việc dèm chê người tu hành Đại thừa, về
công đức tạo tượng và hộ trì Phật pháp….
Trong hội này, các Bồ tát đến tập họp,
tay cầm hoa dâng cúng Phật, vì thế nên đặt
tên kinh là Hoa thủ.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ quyển 8; Khai
nguyên thích giáo lục Q.4].

HOA THỦ KINH Di Tích Thành Hoa Thị

H
2175
HOA TIỄN
Mũi tên hoa. Một trong những thứ cúng
dường được dùng khi tu pháp Kính ái trong
Mật giáo. Tức là trên đàn tu
pháp đặt một mũi tên tượng
trưng cho việc bắn vào tâm
nhàm chán ghét bỏ. Đây là
pháp bí truyền từ xưa đến nay
và có nhiều thuyết khác nhau.
Truyền thuyết phổ thông cho
rằng mũi tên hoa được làm bằng
cây tía tô, dài độ 40cm. Nhưng
Chư nghi quĩ bẩm thừa lục
quyển 1 thì nói rằng tên được
làm bằng cuống hoa sen.
Cứ theo Kim cương đính du già hộ ma
nghi quĩ, thì khi tu pháp Kính ái, hành giả
quán tưởng, từ trong thân của Bản tôn tuôn
ra những Hoa tiễn đầy khắp vô lượng thế
giới, cúng dường hết thảy Phật, Thánh hiền,
đồng thời bắn vào tâm chán lìa của Thanh
văn, Duyên giác và tâm ghen ghét, hờn giận
lẫn nhau của chúng sinh trong 6 đường.
Hoa tiễn vốn chỉ cho Ma vương. Vì Ma
vương, theo luận Đại trí độ quyển 5, hay
dùng năm món dục lạc cám dỗ người tu hành
nhằm phá hoại các hạnh lành, nên gọi Ma
vương là Hoa tiễn. Về sau, Mật giáo dùng
Hoa tiễn từ bi bắn vào tâm chán lìa, ghen
ghét của chúng sinh để thành tựu pháp Kính
ái, có lẽ đã chuyển dụng từ nghĩa gốc(chỉ
cho Ma vương) của Hoa tiễn.
[X. Ma ha chỉ quán Q.8 phần dưới].
HOA TÒA QUÁN
Cũng gọi Hoa tòa tưởng.

Quán tưởng tòa sen trang nghiêm của
đức Phật A di đà, là pháp quán thứ 7 trong
16 pháp quán của kinh Quán vô lượng thọ.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 342
hạ), nói: “Trên đất bảy báu, quán tưởng hoa
sen, mỗi cánh sen có trăm mầu sắc báu. Mỗi
cánh có tám vạn bốn nghìn đường gân, giống
như trời vẽ ra, mỗi gân có tám vạn bốn nghìn
tia sáng, đều thấy được rõ ràng, cánh hoa bé
nhỏ cũng rộng tới 250 do tuần. Thế mà mỗi
hoa sen có tám vạn bốn nghìn cánh lớn thì
rộng biết bao nhiêu; trong mỗi cánh sen có
trăm ức hạt châu ma ni vương, mỗi hạt châu
ma ni vương phóng ra nghìn ánh sáng lấp
lánh, ánh sáng ấy giống như tàn lọng do bảy
thứ báu hợp thành, che khắp mặt đất. Tòa
sen này lấy Thích ca tì lăng già ma ni bảo
làm đài, (...…) nơi nơi đều biến hóa ra các tướng
lạ, hoặc làm đài kim cương, hoặc là lưới chân
châu, hoặc làm mây hoa ở khắp 10 phương,
tùy ý biến hiện mà thi tác Phật sự”.
(xt. Thập Lục Quán).
HOA VIÊN
Cũng gọi Đệ nhị hoa viện, Đệ tam hoa
viện.
Viện hoa diệp. Trong phép vẽ Mạn đồ
la của Mật giáo, vẽ hình Mạn đồ la 8 cánh
hoa sen 3 tầng, trong đó, Hoa viện tức là
chỉ cho các viện ở tầng thứ 2 và tầng thứ 3
bao chung quanh những cánh hoa của
Trung đài, gọi là Đệ nhị Hoa viện, Đệ tam
Hoa viện.
Phẩm Kim cương cát tường đại thành
tựu trong kinh Du già du kì (Đại 18, 263
thượng), nói: “Ở trong phải vẽ hoa sen 8
cánh 3 tầng, ở giữa vẽ thân ta, trên một
cánh sen trước ta, vẽ Nhất thiết Phật đính
luân, tay cầm 8 bức Kim cương bảo luân,

kế đó, vòng theo bên phải, vẽ Thất diệu sứ
giả. Ở Đệ nhị Hoa viện, ngay trước Luân
vương, vẽ Kim cương tát đỏa, kế đến vẽ 8
vị Đại Bồ tát cầm cờ hiệu. Đến Đệ tam
Hoa viện, xoay quanh bên phải vẽ 8 vị Đại
Kim cương minh vương; 4 mặt ngoài của
Hoa viện vẽ 8 vị sứ giả Đại cúng dường và
Mũi Tên Hoa
HOA VIÊN

H
2176
Tứ nhiếp, đều đội mũ Sư tử”.
HÒA GIÀ LA NA
Phạm: Vyàkaraịa.
Gọi tắt: Hòa la na, Hòa già na, Hòa già la.
Dịch ý: Thụ kí, Thụ quyết, Kí biệt.
Loại kinh nói về nhân quả sinh tử của
các đệ tử và những việc thụ kí thành Phật.
Là trong 12 loại kinh.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.1; Tứ phần
luật sớ sức tông nghĩa kí Q.3 phần đầu]. (xt.
Thập Nhị Bộ Kinh, Thụ Kí).
HÒA HỢP HƯƠNG
........
Cũng gọi Ngũ chủng hương.
Loại hương tổng hộp được điều chế từ
các hương liệu, thường dùng để cúng dường
trong các pháp tu của Mật giáo.
Cứ theo kinh Tô tất địa quyển thượng
và kinh Cù hê đàn đá la quyển trung, thì
dùng hương thoa và hương đốt trộn lẫn
với nhau gọi là Hòa hợp hương. Trong hòa
hợp hương không được bao hàm thân của
hữu tình, vật nhớp nhúa hoặc vật không
có mùi thơm.
HÒA HỢP TĂNG
........
Phạm: Saôgha.
Cũng gọi Hòa hợp chúng.
Gọi tắt: Hòa tăng, Hòa chúng.
Sự hòa hợp của tăng chúng.
Cứ theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 6 phần đầu, thì chúng tăng
được chia làm 3 loại: Lí hòa hợp tăng, Sự
hòa hợp tăng, Biện sự hòa hợp tăng, cả 3
hợp lại tạo thành Tăng đoàn.

Ngoài ra, chúng tăng cũng còn gọi là “Hòa
hợp hải”, ví dụ chúng tăng hòa hợp thành
một, giống như nước biển chỉ có một vị mặn
và ví dụ số lượng của chúng tăng nhiều vô
hạn, giống như sự sâu rộng của biển cả.
Người phá hòa hợp tăng bị tội rất nặng.
Trong 20 kiền độ, có Kiền độ phá tăng, là
một trong 5 tội nghịch. Phá tăng có 2 loại:
1. Phá Yết ma tăng: Làm cho tăng đoàn
chia rẽ.
2. Phá Pháp luân tăng: Lập riêng tăng
đoàn dị đạo.
Ngoài ra, tôn sùng công đức của hòa hợp
tăng, gọi là Hòa hợp tôn.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2;
Phật tổ chính truyền Bồ tát giới tác pháp].
(xt. Nhị Thập Kiền Độ).
HÒA HỢP TÍNH
........
Phạm:Sàmagrì.
Gọi tắt: Hòa hợp.
Tính hòa hợp của các nhân duyên khi
sinh khởi các pháp hữu vi. Là một trong
trăm pháp và một trong 24 pháp Bất tương
ứng hành theo thuyết của tông Duy thức.
Trong 6 nguyên lí của học phái Thắng
luận ở Ấn độ, nguyên lí thứ 6 là nguyên lí
hòa hợp (Hòa hợp cú nghĩa). Học phái này
cho tính hòa hợp ấy là thực pháp, nhưng
Phật giáo Đại thừa thì cho tính ấy chỉ là
phần vị giả lập. Còn tông Câu xá của Tiểu
thừa thì không lập riêng thuyết Hòa hợp
tính.
[X. luận Hiển dương Thánh giáo Q.1;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2; luận
Du già sư địa Q.3].
HÒA HƯƠNG HOÀN
........

Hòa trộn các thứ bột hương làm thành
một viên, thường dùng để ví dụ trong một
pháp có vô lượng Phật pháp.
Cứ theo kinh Thủ lăng nghiêm quyển
thượng chép, thì có lần đức Phật ở trong
núi Kì xà quật, gần thành Vương xá, nói
pháp cho bồ tát Kiên ý rằng: Các Bồ tát
HÒA HƯƠNG HOÀN

H
2177
trụ nơi Thủ lăng nghiêm tam muội, đời
đời tự được 6 Ba la mật, niệm niệm thường
có 6 Ba la mật, thân đều là pháp, hạnh
đều là pháp. Nghĩa là Bồ tát huân tập thân
tâm bằng tất cả pháp Ba la mật, ví như
đem trăm nghìn thứ hương liệu tán ra
thành bột, rồi trộn lẫn với nhau làm thành
“Hòa hương hoàn”, nếu có người tìm trong
đó để lấy ra một thứ mà không muốn nó
dính các bột hương khác thì không thể
được.
[X. Kim quang minh kinh huyền nghĩa
Q.thượng].
HÒA HƯU KINH
Cũng gọi Thái tử hòa hưu kinh.
Kinh, 1 quyển, được dịch vào khoảng
đời Tây Tấn, nhưng không rõ dịch giả, được
thu vào Đại chính tạng tập 12.
Nội dung kinh này tường thuật việc thái
tử Hòa hưu, con vua A xà thế, đến thưa hỏi
đức Phật về 27 loại pháp như: Xinh đẹp, 32
tướng, 3 nghiệp trong sạch, sự hòa thuận
trong gia đình, thần thông, nhớ biết các
nghiệp kiếp trước, sửa sang nước Phật, ánh
sáng soi khắp 10 phương, v.v...…
Kinh này còn có các bản dịch khác như:
Kinh Thái tử loát hộ, A xà thế vương tử hội
trong kinh Đại bảo tích quyển 37.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.3; Khai
nguyên thích giáo lục Q.2].
HÒA KĨ GIẢ
Đối lại với Công kĩ nhi.
Chỉ cho người hòa nhạc. Công kĩ nhi là
người diễn xuất, tức là người theo nhịp điệu
của tiếng nhạc mà trình diễn. Trong nghệ

thuật trình diễn, người hòa nhạc và người
diễn xuất phải ăn khớp với nhau mới có thể
hoàn thành vở kịch.
Trong Phật giáo, sự hòa hợp mật thiết
giữa 2 loại người này được dùng để ví dụ
tâm của người phàm phu, vì chấp trước ngoại
cảnh mà sinh ra điên đảo.
Phẩm Hiện chứng trong kinh Đại thừa
nhập lăng già (Đại 16, 620 thượng), nói:
“Người chấp trước văn tự.
Chẳng thấy “ngã” chân thực.
Tâm như kẻ hát xướng.
Ý như người hòa nhạc.
Năm thức làm bạn lữ,
Vọng tưởng xem trình tấu”.
[X. kinh Lăng già (bản 4 quyển) Q.4;
chương Lượng tọa chủ trong Cảnh đức
truyền đăng lục Q.8].
HÒA LUÂN TỈ KHƯU
Thầy dạy của đức Thế tôn ở đời quá khứ.
Cứ theo phẩm Chí thành Phật trong
kinh Bát chu tam muội (bản 3 quyển), thủa
xưa có vị tỉ khưu Hòa luân theo Phật Chí
thành thụ trì Bát chu tam muội. Lúc bấy giờ
đức Thế tôn là vị quốc vương dòng Sát đế
lợi. Một đêm kia ngài nằm mộng được nghe
Tam muội này, sau khi tỉnh dậy. Ngài tìm
đến chỗ tỉ khưu Hòa luân xin xuất gia làm
sa môn; nhưng vì không đoạn trừ được việc
ma quấy nhiễu nên cuối cùng Ngài đã
không thụ trì được Bát chu tam muội. Cho
nên ngày nay đức Thế tôn lấy đó răn dạy
các đệ tử nên tu Bát chu tam muội và cẩn
thận giữ gìn.
HÒA NAM
.....
Phạm,Pàli:Vandana.
Cũng gọi Bàn na mị, Bàn đàm, Phiền

đàm, Bạn đê, Bà nam, Bạn đề, Bạn đàm,
Bạn đạn nam, Mạt nại nam.
Dịch ý: Ngã lễ, Qui lễ, Kính lễ, Cung
kính, Độ ngã, Khể thủ. Lời thăm hỏi đối
với bậc trưởng thượng.
Luật Thập tụng quyển 39 cho rằng Hòa
HÒA NAM

H
2178
nam là bày tỏ sự cung kính bằng lời nói.
Luật Ma ha tăng kì quyển 27 (Đại 22,
446 trung), ghi: “Phật dạy: Từ nay về sau,
Hòa nam có 3 thứ là thân, khẩu, tâm.
- Thân: Ở trước người hoặc ngồi, hoặc
đứng, phải cúi đầu lễ chân.
- Khẩu: Nếu thấy người từ xa, phải chắp
tay cúi đầu thưa hỏi.
- Tâm: Nếu người quay lưng đi rồi, vẫn
chắp tay cung kính.
Nếu thấy bậc trưởng thượng đến mà
không đứng dậy cung kính đón chào, thì
phạm tội Việt tì ni”.
Theo kinh Pháp tập danh số
(Dharmasaôgraha, XIV) bản tiếng Phạm,
đây là pháp thứ 1 trong 7 phép lễ.
Ngoài ra, Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 3 và Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 4 phần đầu, đều cho rằng Hòa
nam là phiên âm sai; đúng ra phải là Bản
đê, Bạn đàm, Bạn đề, v.v...… Vì tiếng Phạm:
Vandana (Hòa nam) là do ngữ căn “Vand”
(có nghĩa tán thưởng, tôn sùng) thêm tiếp vĩ
ngữ “ana” vào sau mà thành.
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.15; Tứ
phần luật hành sự sao Q.hạ phần 3; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.11].
HÒA NÊ HỢP THỦY
Cũng gọi Đà nê đới thủy(trộn bùn với
nước).
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vì thực hiện hạnh từ bi mà hòa hợp với
chúng sinh trong trần tục để khuyến khích
họ làm lành lánh ác, mong đạt mục đích
cứu độ.

Tắc 87 trong Bích nham lục nói rằng ở
trong một hạt bụi thị hiện tất cả thân, tùy
theo các loại căn cơ mà hòa nê hợp thủy.
Ngoài ra còn có từ ngữ cùng nghĩa: “Hòa
phu thiếu miến” (trộn trấu với bột gạo).
[X. Chính pháp nhãn tạng Q.3 (Đại tuệ)].
HÒA QUANG ĐỒNG TRẦN
Hòa ánh sáng cùng với bụi. Nghĩa là hòa
hợp với trần tục mà không tự lập dị. Từ ngữ
này có xuất xứ từ câu “Hòa kì quang, đồng
kì trần” của Lão tử.
Trong Phật giáo, từ ngữ này được dùng
để chỉ cho việc Phật, Bồ tát vì cứu độ chúng
sinh phải ẩn giấu ánh sáng trí tuệ, dùng thân
Ứng hóa tạm thời phương tiện sinh trong
cõi trần dẫy đầy phiền não, kết duyên với
chúng sinh để rồi lần lượt dắt dẫn họ vào
Phật pháp.
Ma ha chỉ quán quyển 6 phần dưới gọi
việc làm quyền xảo trên đây là Hòa quang
đồng trần. Nhưng kinh Niết bàn quyển 6
(bản Bắc) thì gọi là Hòa quang bất đồng
trần, nghĩa là Phật và Bồ tát vì đạt mục
đích cứu độ mà hòa hợp với chúng sinh
cõi trần, nhưng không bị những điều xấu
ác làm ô nhiễm.
[X. Chú Duy ma cật kinh Q.1; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.6
phần 1].
HÒA SƠN
Cũng gọi Thu sơn.
Núi ở huyện Vĩnh tân, tỉnh Giang tây,
Trung quốc, vì núi này trồng nhiều lúa nên
gọi là Hòa sơn(núi lúa).
Núi này có nhiều ngọn kì lạ, chồng
xếp lên nhau, ngọn cao nhất gọi là Xích
diện phong (ngọn núi mặt đỏ), dưới Xích
diện phong có chùa Hòa sơn, cũng gọi là

chùa Cam lộ, vốn là một trong những đạo
tràng nổi tiếng của Thiền tông từ xưa. Ngài
Tuệ tông, ngài Vô ân (884-960), ngài Đức
phổ (1025-1091), ngài Tuệ phương, v.v...…
đều đã lần lượt hoằng pháp ở đây; người
đời mỗi khi nhắc đến Pháp hiệu của các
ngài đều có 2 chữ Hòa sơn ở trước như:
HÒA SƠN

H
2179
Hòa sơn Tuệ tông thiền sư, Hòa sơn Vô
ân thiền sư, v.v...…
[X. Đại minh nhất thống chí Q.56; Đại
thanh nhất thống chí Q.249; Độc sử phương
dư kỉ yếu Q.87].
HÒA SƠN GIẢI ĐẢ CỔ
Cũng gọi Hòa sơn tứ đả cổ, Giải đả cổ,
Hòa sơn đả cổ.
Tên công án trong Thiền tông.
Hòa sơn biết đánh trống.
Thiền sư Hòa sơn Vô ân (884-960) ở cuối
đời Đường đầu đời Ngũ đại, khi người học
đến tham vấn, chỉ dùng câu “Biết đánh
trống” để khai thị.
Tắc 44 trong Bích nham lục (Đại 48, 180
hạ) ghi: “Hòa sơn Vô ân dạy rằng: Học tập
gọi là nghe, tuyệt học gọi là gần, qua được 2
đoạn này mới là thật qua.
Có một vị tăng bước ra hỏi:
- Thế nào là thật qua?
- Biết đánh trống.
- Thế nào là chân đế?
- Biết đánh trống.
- Tức tâm tức Phật thì chẳng phải hỏi,
nhưng phi tâm phi Phật là thế nào?
- Biết đánh trống.
- Khi người hướng thượng đến, tiếp như
thế nào?
- Biết đánh trống”.
Có thuyết cho rằng “Biết đánh trống” là
ý tiếng dội lại ở mặt sau, cũng tức là lý mầu
nhiệm sâu kín ở ngoài lời nói. Bởi vì đối với
người đã lãnh hội được cảnh giới giác ngộ
của chư Phật thì ngôn ngữ trở thành vô
nghĩa, chẳng liên quan gì đến trí tuệ hiểu

biết. Nếu cảm nhận được điều đó thì ngay ở
câu đáp ấy liền trừ sạch tình chấp mà hoát
nhiên khai ngộ.
[X. Tông môn thống yếu tục tập Q.17;
Ngũ đăng hội nguyên Q.6; Niêm bình tam
bách tắc Q.trung].
HÒA TÁN
.....
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Bài hát hòa âm tán thán Phật, Bồ tát hoặc
Tổ sư.
Ở thời đại Bình an của Nhật bản, ngài
Lương nguyên soạn Bản giác tán, ngài
Thiên quán viết Cực lạc quốc xưng Di đà
hòa tán, ngài Nguyên tín làm Cực lạc lục
thời tán, v.v...…
Đến thời đại Liêm thương, có ngài Thân
loan soạn Tam thiếp hòa tán, ngài Trí chân
viết Biệt nguyện hòa tán, v.v...… cho đến thời
hiện đại, loại tác phẩm này vẫn tiếp tục xuất
hiện và đã chiếm một địa vị quan trọng trong
nền âm nhạc Phật giáo Nhật bản.
HÒA THƯỢNG
.....
Phạm:Upàdhyàya.
Pàli:Upajjhàya.
Cũng gọi Hòa xà, Hòa xã, Ốt xã, Cốt xã,
Ô xã.
Dịch âm: Ô ba đà da, Ưu bà đà ha, Úc
ba đệ da dạ.
Dịch ý: Thân giáo sư, Lực sinh, Cận tụng,
Y học, Đại chúng chi sư.
Chỉ cho bậc xuất gia có trí tuệ đức hạnh
cao quí. Hòa thượng là vị thầy gương mẫu
cho những người thụ giới, nên các tông Hoa
nghiêm, Thiên thai, Tịnh độ, v.v...… đều gọi
là “Giới hòa thượng”. Đến đời sau, từ này
được các đệ tử dùng để tôn xưng thầy tổ

của mình.
Nhưng danh từ Hòa thượng là chuyển
âm sai từ tiếng Tây vực, như tiếngPwàjjhaw
của Cưu tư, v.v...… Cũng có thuyết cho rằng
người Ấn độ xưa gọi thầy của mình là Ô xã,
còn người nước Vu điền thì gọi thầy là Hòa
xã, Hòa xà (Khosha), tiếng Hòa thượng
chính đã được chuyển âm sai từ đó. Còn
ngài Cưu ma la thập dịch từ Hòa thượng là
HÒA THƯỢNG

H
2180
Lực sinh, nghĩa là đệ tử nương vào bậc thầy
mà phát sinh đạo lực.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 13, thì sa
di, sa di ni xuất gia thụ giới, phải cầu thỉnh
2 vị thầy: Một là Hòa thượng, hai là A xà lê;
Hòa thượng ví như cha, A xà lê ví như mẹ.
Ở Tây tạng, Hòa thượng là ngôi vị cao nhất
trong bốn ngôi vị, quyền hạn chỉ dưới Đạt
lai lạt ma và Ban thiền lạt ma. Hòa thượng
giữ chức Trụ trì các chùa lớn.
Trong các cấp bậc quan chức của Tăng
đoàn Phật giáo Nhật bản, các danh xưng
chức vị Đại hòa thượng, Hòa thượng, về sau,
các từ này được chuyển thành tiếng tôn xưng
các bậc Cao tăng.
[X. Luật tứ phần Q.33, 39; Căn bản
thuyết nhất thiết hữu bộ bách nhất yết ma
Q.1; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.3;
Tống cao tăng truyện Q.3; Huyền ứng âm
nghĩa Q.8; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.4;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.13; môn Xưng hô trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
HÓA
..
I. Hóa.
Phạm:Sàdhya.
Chỉ dạy chúng sinh, khiến cho họ
chuyển hóa mà quay về chính đạo, tức phổ
thông thường nói giáo hóa, khuyến hóa
(khuyên người vào chính đạo), hóa đạo, hóa
ích(giáo hóa làm lợi ích), hóa độ(giáo hóa
cứu độ), v.v...…
Người chỉ dạy người khác gọi là “Năng
hóa”, người được chỉ dạy gọi là “Sở hóa”.
Đức Phật chính là Hóa chủ. Ngài không

dùng một phương thức giáo hóa nhất định
nào mà tùy thuận theo căn cơ của chúng
sinh để chỉ dạy, gọi là “Thích hóa vô
phương”; còn tùy duyên mà giáo hóa một
cách thích hợp thì gọi là “Tùy duyên hóa
vật” (vật ở đây là chỉ cho chúng sinh). Dùng
phương pháp tùy thuận giáo hóa chúng sinh
gọi là “Thuận hóa”, dùng phương pháp trái
ngược giáo hóa chúng sinh gọi là “Nghịch
hóa”.
[X. kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
Q.3; luận Thành duy thức Q.10].
II. Hóa.
Biến đổi thành một hình tướng hoặc
trạng thái khác, chẳng hạn như Phật và Bồ
tát vận dụng thần thông biến hóa thành
nhiều hình tượng để tùy cơ giáo hóa chúng
sinh.
III. Hóa.
Chỉ cho sự dời đổi biến diệt của con
người, tức là chết hoặc mất.
HÓA CHỦ
.....
I. Hóa Chủ.
Cùng nghĩa với Năng hóa, Giáo chủ.
Chỉ cho đức Phật Thích ca.
Bồ tát giới nghĩa sớ quyển thượng (Đại
40, 570 hạ), ghi: “Đấng Hóa chủ đệ nhất,
bậc Đại thánh Thích tôn”.
II. Hóa Chủ.
Người chủ yếu của việc giáo hóa. Chỉ cho
vị Trụ trì.
Bách trượng qui thằng tụng trong Thiền
uyển thanh qui quyển 10 (Vạn tục 111, 465
hạ), nói: “Người có đủ đạo nhãn, có đức hạnh
đáng được tôn quí, gọi là Trưởng lão, giống
như ở Tây vực người ta tôn xưng Trưởng
lão Tu bồ đề. Đã là Hóa chủ thì ở trong

phương trượng”.
III. Hóa Chủ.
Gọi đủ: Nhai phường hóa chủ.
Chỉ cho các chức vụ trong Thiền lâm
chuyên đi thuyết pháp, khuyến hóa tín đồ,
tùy theo khả năng, cúng dường giúp đỡ chùa
viện. Các chức vụ này gồm có: Chúc nhai
phường, Mễ mạch nhai phường, Thái nhai
phường, Tương nhai phường, v.v...… Những
phẩm vật khuyến hóa được gọi là Hóa mễ,
Hóa mạch, Hóa tương, v.v...…
HÓA CHỦ

H
2181
[X. Thiền uyển thanh qui Q.4, Q.5; môn
Chức vị trong thiền lâm tượng khí tiên].
HÓA CUNG ĐIÊN
........
Vật cầm ở tay trái trong 40 tay của bồtát
Thiên thủ Quan âm. Tay này được gọi là Hóa
cung điện thủ, Cung điện, Bảo điện thủ.
Thiên thủ thiên nhãn
Quan thế âm bồ tát đại bi tâm
đà la ni (Đại 20, 119 trung),
nói: “Nếu là người đời đời kiếp
kiếp thường ở trong cung điện
Phật, không thụ thân trong
bào thai, thì chính đang ở nơi
Hóa cung điện thủ này”.
[X. kinh Thiên quang nhãn Quán tự tại
bồ tát bí mật pháp; Đồ tượng sao Q.6].
HÓA DUYÊN
.....
I. Hóa Duyên.
Nhân duyên giáo hóa. Vì chúng sinh có
nhân duyên nhận lãnh giáo pháp, nên đức
Phật và các Bồ tát mới thị hiện ra đời để
thuyết pháp. Khi nhân duyên hết thì Phật
và Bồ tát liền nhập diệt.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.1].
II. Hóa Duyên.
Cơ duyên giáo hóa làm lợi ích. Nghĩa là
căn cơ của chúng sinh có khả năng tiếp nhận
sự giáo hóa của Phật và Bồ tát mà được lợi
ích, thì căn cơ ấy trở thành nhân duyên
thuyết pháp cho nên được gọi là Hóa duyên.
III. Hóa Duyên.
Mộ hóa, khuyến hóa.
Tên gọi khác của Nhai phường hóa chủ

do Phật giáo Nhật bản sử dụng.
HÓA ĐÀN
.....
Cũng gọi Niết bàn đài.
Là cái nền cao để di hài lúc hỏa táng.
[X. Sắc tu Bách tượng thanh qui Q.3;
Thiền lâm tượng khí tiên Q.1].
HÓA ĐỊA BỘ
........
Phạm: Mahìzàsaka.
Pàli: Mahiôsàsaka.
Dịch âm: Di sa tắc bộ.
Cũng gọi Chính địa bộ, Giáo địa bộ, Đại
bất khả khí bộ. Là một trong 20 bộ phái
Tiểu thừa.
Tương truyền, bộ này từ Thuyết nhất
thiết hữu bộ thuộc Thượng tọa bộ hệ tách
ra vào khoảng 300 năm sau đức Phật diệt
độ.
Về tên gọi của bộ này, Dị bộ tông luân
luận thuật kí (Vạn tục 83, 320 thượng), nói:
“ Tông chủ của bộ này vốn là một vị quốc
vương, cai trị đất nước, cảm hóa nhân dân
nên gọi là Hóa địa. Sau, vị quốc vương này
bỏ ngôi xuất gia, hoằng dương Phật pháp,
cho nên từ đó bộ phái do ngài sáng lập được
gọi là Hóa địa bộ”. Còn theo ngài Chân đế
thì chủ của Chính địa bộ vốn là một vị
Vương sư, khuông chính bờ cõi, rồi bỏ ngôi
để chuyên việc hoằng pháp, vì thế gọi là
Chính địa.
Theo Dị bộ tông luân luận, thì giáo nghĩa
của Hóa địa bộ được chia làm “Bản tông
đồng nghĩa” và “Mạt tông dị nghĩa” để giải
thích. Trong đó,Bản tông đồng nghĩa rất
giống với giáo nghĩa của Đại chúng bộ, cho
rằng không có quá khứ và vị lai, nhưng có
hiện tại và pháp vô vi. Đồng thời lập ra 9

pháp vô vi: Trạch diệt, Phi trạch diệt, Hư
không, Bất động, Thiện pháp chân như, Bất
thiện pháp chân, Vô kí pháp chân như, Đạo
chi chân như và Duyên khởi chân như. Về
Kiến đạo, chủ trương nhất thời hiện quán lí
Tứ thánh đế và khẳng định không có thân
“Trung hữu”, đồng thời cho 5 thức có sức
tạp nhiễm. Đối với 4 quả sa môn, bộ này
chủ trương quả Dự lưu có thoái chuyển, chỉ
Tay Cung Điện Hoá
HÓA ĐỊA BỘ

H
2182
có quả A la hán là không thoái chuyển. Còn
Mạt tông dị nghĩa thì gần giống với thuyết
của Tát bà đa bộ chủ trương có quá khứ, vị
lai và cũng có thân Trung hữu.
Theo 2 ngài Tứ ân và Hiền thủ thì Bản
tông đồng nghĩa thuộc về tông “Pháp vô khứ
lai”, còn Mạt tông dị nghĩa thì thuộc về tông
“Pháp hữu ngã vô”.
Ngoài ra, luật do Hóa địa bộ truyền trì
là Di sa tắc bộ hòa hê ngũ phần luật 30
quyển.
[X. kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ; kinh
Phật bản hạnh tập Q.2; Bộ chấp dị luận;
Xuất tam tạng kí tập Q.3; Huyền ứng âm
nghĩa Q.24].
HÓA ĐỘ
.....
Phạm: Nirmàịakwetra.
Cũng gọi Biến hóa độ, Ứng hóa độ,
Phương tiện hóa độ.
Cõi nước do đức Phật vì hàng Bồ tát địa
tiền, Nhị thừa và phàm phu mà phương tiện
thị hiện ra. Là một trong 3 cõi hoặc 4 cõi,
đối lại với “Chân thực báo độ”.
Cõi này tùy theo căn cơ của chúng sinh
mà có tịnh(trong sạch), uế(nhơ nhớp)khác
nhau. Quốc độ do tâm thanh tịnh chiêu cảm,
gọi là Tịnh độ, như Tịnh độ của đức Di lặc;
quốc độ do tâm ô nhiễm chiêu cảm, gọi là
Uế độ, như thế giới Sa bà do đức Phật Thích
ca thị hiện. Tịnh độ và Uế độ này đều là
Hóa độ biến hiện ra trong thời gian dài, khác
với Hóa độ nhất thời tạm biến hiện được
nói đến trong kinh Duy ma. Còn Tịnh độ
do đức Phật A di đà hóa hiện thì có nhiều

loại như: Nghi thành, Thai cung, Giải mạn
giới, Biên địa, v.v...… nói trong kinh Quán vô
lượng thọ.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.1 (bản Bắc);
luận Thành duy thức Q.10; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.7 phần cuối; Hiển
tịnh độ giáo hành chứng văn loại Q.6].
HÓA ĐỘ TỰ
Chùa ở phường Nghĩa ninh, đường Chu
tước tại Trường an (Tây an, tỉnh Thiểm tây).
Nguyên là ngôi nhà của quan Thượng thư
tả bộc xạ Tề quốc công Cao quýnh đời Tùy.
Năm Khai hoàng thứ 3 (583). Cao quýnh
hóa nhà làm chùa, đặt tên là Chân tịch tự.
Lúc bấy giờ, thiền sư Tín hành, Tổ khai sáng
Tam giai giáo, từ Sơn đông đến, ông Cao
quýnh nghe tin, liền cất một viện trong
khuôn viên chùa rồi thỉnh ngài đến ở. Trong
thời gian cư trú tại đây, ngài Tín hành đã
soạn bộ Tam giai tập lục hơn 40 quyển. Sau
khi ngài tịch, các đệ tử là Tăng ung, Tuệ
như, Tuệ liễu, v.v...… đều trụ ở chùa này.
Về sau, trong năm Vũ đức đời Đường,
ngài Tín nghĩa lập viện Vô tận tạng ở trong
chùa để làm trung tâm của Tam giai giáo.
Năm Vũ đức thứ 2 (619), chùa được đổi tên
là Hóa độ tự. Năm Hội xương thứ 5 (845),
lúc Vũ tông phá hủy Phật Pháp, chùa bị
hoang phế một thời gian, nhưng năm sau
được khôi phục và đổi tên là chùa Sùng phúc.
Ngoài ra, theo Cao tăng truyện, các ngài
Đàm toại, Đàm lương đời Tùy, Chuyển
minh, Trí thăng, Duy khác, Mãn ý, v.v...… đời
Đường đều đã từng ở chùa này.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.12; Tống cao
tăng truyện Q.5 Q.6, Q.14; Lưỡng kinh tân
kí; Tam giai giáo chi nghiên cứu].
HÓA GIÁO

Nam sơn Luật tông chia toàn bộ giáo
pháp của đức Phật làm Hóa giáo và Chế giáo.
Hóa giáo thích ứng với trình độ và năng lực
của chúng sinh, lấy định và tuệ làm căn bản,
tức là các kinh Đại thừa, Tiểu thừa. Còn
Chế giáo là ngăn ngừa những việc làm sai
trái, tức là tạng Giới luật.
Hóa giáo lấy lí làm nền tảng, trong tâm
HÓA GIÁO

H
2183
theo lí đó mà tu hành, thích ứng cho cả hàng
xuất gia và tại gia, Tiểu thừa và Đại thừa.
Còn Chế giáo thì lấy giới luật làm gốc, ngăn
cấm thân khẩu tạo tác các việc xấu ác. Nếu
hàng tại gia vi phạm sẽ phải chịu nghiệp
đạo quả báo; nếu hàng xuất gia trái phạm
thì ngoài việc chịu nghiệp đạo quả báo ra,
còn phải tội vi phạm giới luật Phật chế.
Ngoài ra, ngài Đạo tuyên chia Hóa giáo
làm 3: Tính không giáo(Tiểu thừa), Tướng
không giáo(Bát nhã Đại thừa) và Duy thức
Viên giáo(Duy thức Đại thừa), đồng thời lập
3 pháp quán: Tính không quán, Tướng
không quán và Duy thức quán. Rồi lại căn
cứ vào thể của Chế giáo mà lập ra 3 tông:
Thực pháp tông(Hữu bộ), Giả danh tông
(luận Thành thực) và Viên giáo tông(Duy
thức Viên giáo). Vì thế nên có danh xưng
Tam giáo tam tông, Tam quán tam tông.
Đối với luật, ngài Đạo tuyên lập Chế giáo
và Thính giáo. Phàm những việc mà đức
Phật cấm, gọi là Chế giáo; còn vì nhân duyên
đặc biệt được đức Phật cho phép, thì gọi là
Thính giáo.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 1; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.thượng phần 1, 2].
HÓA HÀNH
Cũng gọi Hóa chế.
Từ gọi chung Hóa giáo và Hành giáo.
Giáo pháp thích ứng với căn tính và năng
lực của chúng sinh mà giáo hóa, khiến cho
họ biết rõ đạo lí nhân quả và sự khác nhau
giữa tà và chính, gọi là Hóa giáo, là pháp
định tuệ thực tiễn, chung cho cả hàng xuất

gia, tại gia, tức là giáo pháp được nói trong
các kinh Tiểu thừa và Đại thừa. Còn các
giới hạnh mà các đệ tử Phật phải tuân thủ
thì gọi là Hành giáo, hoặc gọi là Chế giáo,
là giáo pháp ngăn cấm những đều sai trái,
tức chỉ cho tạng Luật.
Đại thừa nghĩa chương quyển 1 (Đại 44,
469 thượng), nói “Hóa giáo là Kinh, Hành
giáo là Luật. Hóa giáo nói chung về lí sự,
nhân quả, thị phi; Hành giáo nêu tỏ uy nghi
của hành vi, cử chỉ”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 1; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.thượng phần 1 đoạn
2; Nam sơn tứ phần hàm chú giới bản sớ
Q.1 phần trên].
HÓA HIÊN
.....
Hóa hiện những hình tướng khác nhau.
Vì cứu độ chúng sinh, Phật và Bồ tát
biến hóa thành nhiều hình tướng, thị hiện
trong thế gian.
(xt. Quyền Hóa).
HÓA LẠC THIÊN
Phạm: Nirmàịarati-deva.
Dịch âm: Ni ma la thiên, Duy na la nê
thiên.
Cũng gọi Hóa tự tại thiên, Hóa tự lạc
thiên, Bất kiêu lạc thiên, Lạc vô mạn thiên,
Vô cống cao thiên, Lạc biến hóa thiên.
Tầng trời thứ 5 trong 6 tầng trời cõi
Dục, tức là tầng trời ở dưới cõi trời Tha hóa
tự tại và ở trên cõi trời Đâu suất. Vì người
cõi trời này tự biến hóa ra 5 trần cảnh để
vui chơi, cho nên gọi là Hóa tự lạc. Một
ngày một đêm ở cõi trời này bằng 800 năm
ở cõi người, chư Thiên ở cõi này sống lâu
8.000 tuổi, thân cao 8 do tuần, thường phát

ra ánh sáng.
Nam nữ nhìn nhau hoặc cười với nhau
liền thụ thai. Đứa con sinh ra từ đầu gối của
người nam hoặc người nữ; trẻ sơ sinh đã to
bằng đứa bé 12 tuổi ở cõi người. Cõi trời này
cùng với các cõi Dạ ma, Đâu suất, Tha hóa tự
tại đều có 3 việc thù thắng hơn cõi Diêm phù
đề là: sống lâu, xinh đẹp và vui thú.
HÓA LẠC THIÊN

H
2184
[X. kinh Trường a hàm Q.20; kinh Khởi
thế Q.7; luận Đại trí độ Q.9; luận Câu xá
Q.11].
HÓA NGHI
Phương pháp và hình thức giáo hóa
chúng sinh của đức Phật.
Nội dung kinh điển để giáo hóa chúng
sinh gọi là Hóa pháp. Hóa pháp như vị thuốc,
Hóa nghi như phương thuốc, cả hai phải hỗ
trợ cho nhau mới có hiệu quả.
Ngài Trí khải lập 4 giáo: Đốn, Tiệm, Bí
mật và Bất định là 4 giáo Hóa nghi; còn 4
giáo: Tạng, Thông, Biệt, Viên là 4 giáo Hóa
Pháp.
[X. Thiên thai bát giáo đại ý]. (xt. Ngũ
Thời Bát Giáo).
HÓA NGHI TAM BẢO
Cũng gọi Hóa tướng tam bảo, Biệt tướng
Tam bảo.
Đại thừa chủ trương: Ba thân Phật là Phật
bảo; pháp Lục độ là Pháp bảo; Thập thánh
là Tăng bảo.
Tiểu thừa chủ trương: Thân Phật 1
trượng 6 là Phật bảo; pháp Tứ đế, Thập nhị
nhân duyên là Pháp bảo; Thanh văn, Duyên
giác là Tăng bảo. Vì Hóa tướng Tam bảo
này là vô thường, hình tướng sai biệt, cho
nên gọi là Biệt tướng Tam bảo.
[X. Thích môn qui kính nghi Q.thượng;
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí Q.thượng
phần 1 đoạn 1; Chính pháp nhãn tạng qui
y Tam bảo]. (xt. Tứ Chủng Tam Bảo).
HÓA NGHI TỨ GIÁO
Bốn giáo pháp do tông Thiên thai dựa
theo phương thức giáo hóa chúng sinh của

đức Phật mà lập ra. Đó là: Đốn giáo, Tiệm
giáo, Bí mật giáo và Bất định giáo.
Tứ giáo nghĩa quyển 1 và Bát giáo đại ý
giải thích như sau:
1. Đốn: Chỉ cho giáo nghĩa kinh Hoa
nghiêm. Tu hành theo giáo nghĩa này không
phải trải qua thứ bậc mà tiến thẳng đến quả
vị Phật, nên gọi là Đốn giáo.
2. Tiệm: Chỉ cho giáo nghĩa trong các
kinh A hàm, Bát nhã, Phương đẳng, v.v...…
tu tập theo giáo nghĩa này phải trải qua thứ
lớp, dần dần mới đạt đến quả vị Phật, nên
gọi là Tiệm giáo.
3. Bí mật: Chỉ giáo pháp đức Phật nói
cho cùng một thính chúng nhưng tùy theo
căn cơ mà mỗi người lãnh hội khác nhau,
không ai biết ai, nên gọi là Bí mật giáo.
4. Bất định: Chỉ cho giáo pháp đức Phật
nói cho cùng một thính chúng, họ đều biết
nhau, nhưng mỗi người hiểu một cách khác,
không ai giống ai, nên gọi là Bất định giáo.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10
phần dưới; Pháp hoa kinh văn cú Q.6 phần
dưới; Duy ma kinh huyền sớ Q.6; Thiên thai
tứ giáo nghi bị thích Q.thượng].
HÓA NHÂN
.....
Phạm: Nirmitaka.
Chỉ cho những người do sức thần thông
biến hóa mà hiển hiện ra.
Vì cứu độ các loài chúng sinh mà Phật,
Bồ tát và La hán thường tùy theo căn cơ
biến hóa ra hình người có các tướng trạng,
thân phận và mầu da khác nhau.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.73; luận Đại trí
độ Q.2; Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 3].
HÓA PHÁP

.....
Đối lại với Hóa nghi.
Nội dung giáo pháp trong các kinh do
đức Phật nói. Hóaphápví như vị thuốc,
Hóa nghi ví như phương thuốc.
HÓA PHÁP

H
2185
[X. Thiên thai bát giáo đại ý; Chỉ quán
nghĩa lệ Q.thượng; Thiên thai tứ giáo nghi
tập chú Q.thượng]. (xt. Hóa Nghi).
HÓA PHÁP TỨ GIÁO
Thuyết phán giáo của tông Thiên thai.
Tông Thiên thai dựa theo phương thức
giáo hóa chúng sinh của đức Phật mà chia
nội dung giáo pháp làm 4 loại:
1. Tạng giáo: Gọi đủ: Tam tạng (kinh,
luật, luận) giáo, chỉ cho Tiểu thừa giáo. Tức
là đức Phật nói riêng Tứ đế sinh diệt cho
hàng Tam thừa, phân tích Không quán cùng
đoạn Kiến, Tư hoặc, khiến họ vào Niết bàn
vô dư.
2. Thông giáo: Chỉ cho giáo pháp Bát
nhã, nghĩa dung thông cả Tiểu thừa và Đại
thừa, bao hàm đạo lí vừa sâu xa kín nhiệm
vừa rõ ràng dễ hiểu, tức là đức Phật nói Tứ
đế vô sinh cho hàng Tam thừa, khiến họ
cùng vào Niết bàn vô dư.
3. Biệt giáo: Chỉ cho giáo pháp trong
các kinh Phương đẳng (kinh Đại thừa). Tức
là đức Phật nói Tứ đế vô lượng riêng cho
hàng Đại bồ tát, không chung cho hàng Nhị
thừa, dùng Tam quán theo thứ tự phá Tam
hoặc, khiến họ chứng lí “Đãn trung”.
4. Viên giáo: Chỉ cho giáo nghĩa kinh
Hoa nghiêm, tức là đức Phật nói Tứ đế vô
tác cho hàng Bồ tát, dùng Tam quán viên
dung cùng đoạn Tam hoặc, khiến chứng lí
“Bất đãn trung”.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.1, Q.10; Tứ
giáo nghĩa Q.1, Q.6; Thiên thai bát giáo đại
ý; Thiên thai tứ giáo nghi]. (xt. Ngũ Thời
Bát Giáo, Hóa Pháp).

HÓA PHẬT
Phạm: Nirmàịa-buddha.
I. Hóa Phật.
Cũng gọi Ứng hóa Phật, Biến hóa Phật.
Thân biến hóa của chư Phật, tức là vì
mục đích cứu độ chúng sinh mà chư Phật
biến hóa hiện ra nhiều hình tướng khác
nhau.
[X. kinh Lăng già a bạt đa la bảo Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7
phần đầu].
II. Hóa Phật.
Vì đáp ứng cơ duyên cứu độ chúng sinh
mà Phật bỗng nhiên hóa hiện.
Kinh Quán vô lượng thọ
(Đại 12, 343 trung), nói: “Trong
vầng hào quang có trăm vạn ức
na do tha Hóa Phật, mỗi mỗi
Hóa Phật có vô số Hóa Bồ tát
làm thị giả”.
Ngoài ra, trong 40 tay của bồ tát Thiên
thủ Quan âm có một vị Hóa Phật trong một
bàn tay bên trái, cho nên tay ấy được gọi là
Hóa Phật thủ.
[X. Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm
bồ tát đại bi tâm đà la ni; Đại thừa nghĩa
chương Q.19]. (xt. Hóa Ứng Thân Tứ Cú).
HÓA SẮC
Chư Phật và Bồ tát vì phương tiện giáo
hóa các loài chúng sinh mà dùng sức thần
thông biến hóa ra các thứ hình thể, gọi là
Hóa sắc.
HÓA SINH
Phạm: Upapàduka.
Pàli:Upapàtika.
Chỉ cho các loài không do cha mẹ sinh
mà do nghiệp lực sinh, như chúng sinh trong
địa ngục, người các cõi trời, thân trung ấm,

người kiếp sơ, rồng và chim Kim xí, v.v...…
còn loài quỉ thì vừa là thai sinh vừa là hóa
sinh. Như vậy, trong 5 đường(người, trời,
địa ngục, quỉ đói, súc sinh) loài hóa sinh là
nhiều nhất.
Tay Phật Hóa
HÓA SINH

H
2186
Các loài hóa sinh tuy có đủ thân căn,
nhưng khi chết không để lại xác, vì là loài
chợt còn chợt mất, cho nên trong tứ sinh
loài này là hơn hết.
Cứ theo luận Câu xá quyển 9, thì loài
hóa sinh tùy theo họ ưa thích nơi nào liền
thụ sinh nơi đó. Còn theo các kinh thì những
người sinh về Tịnh độ cũng là Hóa sinh.
[X. phẩm Mộng trung hành trong kinh
Phóng quang bát nhã Q.13; kinh Vô lượng
thọ Q.hạ (bản dịch của ngài Khang tăng
khải); luận Câu xá Q.8; luận Vãng sinh].
(xt. Tứ Sinh).
HÓA SỚ
.....
I. Hóa sớ.
Tờ sớ ghi rõ mục đích đi hóa duyên. Khi
đi khuyến hóa, vị tăng có nhiệm vụ này phải
mang theo hóa sớ.
[Thiền uyển thanh qui Q.5]
II. Hóa sớ.
Chỉ cho các loại văn sớ, tiền giấy, ngựa
giấy, v.v...… đem đốt(hỏa hóa) để tế cáo thần
linh.
HÓA THA
.....
Giáo hóa người khác, đối lại với Tự hành
(tu hành cho mình).
Phật và Bồ tát giáo hóa chúng sinh, khiến
họ xa lánh điều ác, hướng về việc thiện.
(xt. Tự Hành).
HÓA THA THỌ
Đối lại với Tự chứng thọ.
Thọ mệnh vô lượng của đức Phật Vô
lượng thọ ở thế giới Cực lạc phương Tây, vì

Ngài sống lâu nên có thể hóa độ chúng sinh
cũng nhiều vô hạn lượng. Cho nên gọi là
Hóa tha thọ.
(xt. Tự Chứng Thọ).
HÓA THÀNH DỤ
Hóa thành, Phạm: Fddhi-nagara.
Ví dụ về thành ấp do biến hóa mà có, là
một trong 7 thí dụ của kinh Pháp hoa.
Theo phẩm Hóa thành dụ trong kinh
Pháp hoa quyển 3, có một đoàn người phải
vượt qua một chặng đường dài 500 do tuần,
đầy gian nan nguy hiểm, để đến được nơi
có nhiều châu báu, nhưng vì quá mỏi mệt
cực nhọc nên muốn quay về. Vì muốn làm
cho mọi người phấn chấn tinh thần, nên
người dẫn đường mới dùng sức phương tiện,
cách nơi đến khoảng 300 do tuần, hóa hiện
ra một tòa thành ấp để mọi người được
nghỉ ngơi, cuối cùng có thể tiến tới chỗ có
châu báu.
Phẩm kinh này mượn “Hóa thành” để
ví dụ Niết bàn mà hàng Nhị thừa đã đạt
được chưa phải là chỗ rốt ráo, mà chỉ là
phương tiện của đức Phật tạm lập ra, mục
đích muốn cho mọi người đạt được đến quả
Phật cao tột của Đại thừa.
Về chặng đường 500 do tuần có nhiều
thuyết khác nhau. Các nhà giải thích xưa
nay cho rằng 500 do tuần dụ chỉ cho lộ
trình đi đến quả Phật phải trải qua. Còn
về mỗi chặng, thì trong Pháp hoa văn cú
quyển 7 phần dưới có nêu rõ chủ trương
của các nhà cho rằng quả báo trong 3 cõi là
chỗ 300 do tuần, quốc độ Hữu dư là chỗ
400 do tuần, còn quốc độ Thực báo là chỗ
500 do tuần.
Nếu đứng về phương diện phiền não mà
nói, thì kiến hoặc là 100, Ngũ hạ phần 200,

Ngũ thượng phần là 300, Trần sa là 400 và
vô minh là 500.
Nếu đứng về phương diện quán trí mà
nói, thì vào “Không quán” là đã có thể vượt
qua 300 do tuần, vào “Giả quán” là vượt
qua 400 do tuần và vào “Trung quán” là
vượt qua 500 do tuần.
HÓA THÀNH DỤ

H
2187
[X. Pháp hoa huyền luận Q.8; Pháp hoa
kinh huyền tán Q.8; Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.5 phần dưới]. (xt. Pháp Hoa Thất
Dụ, Thí Dụ).
HÓA THÀNH TỰ
........
Chùa ở núi Cửu hoa, phía tây nam huyện
Thanh dương, tỉnh An huy, Trung quốc, do
ngài Bôi độ sáng lập vào năm Long an thứ 5
(401) đời Đông Tấn.
Về sau, ngài Kim địa tạng, người nước
Tân la đến chùa này tu Thiền, sống khổ
hạnh, bốn chúng cảm mến đức độ của ngài
nên xây dựng Thiền thất cúng dường.
Người đương thời thường cho ngài là Ứng
hóa thân của bồ tát Địa tạng, nên gần xa
rất tôn sùng. Đầu năm Kiến trung (780-
783), triều đình ban cho chùa tấm biển
“Hóa thành”.
Vào cuối đời Minh, đại sư Ngẫu ích từng
trụ ở chùa này.Khoảng năm Hàm phong
chùa bị quân Thái bình Thiên quốc phá
hủy, đến năm Quang tự 15 (1889) mới được
trùng tu.
Hiện nay
chùa vẫn còn,
ở phía tây chùa
là núi Thần
quang, trên
đỉnh có tháp
Kim địa tạng,
trong đó thờ
nhục thân của
ngài, nên từ
xưa tháp được

gọi là Điện
nhục thân.
Năm 1911,
chùa được sửa sang lại.
[X. Tống cao tăng truyện Q.20; Cửu hoa
sơn chí; điều Trì châu phủ sơn xuyên trong
Đại Thanh nhất thống chí Q.82].
HÓA THÂN
.....
Phạm:Nirmàịa-kàya.
Đức Phật vì lợi ích cứu độ chúng sinh
mà hiện ra các loại thân.
I. Hóa Thân.
Sinh thân của đức Phật đầy đủ 32 tướng,
cùng với Pháp thân hoặc Chân thân gọi
chung là Nhị thân. Giống như “Ứng thân”
trong 3 thân Pháp, Báo, Ứng.
[X. kinh Pháp thân; luận Đại trí độ Q.30].
II. Hóa Thân.
Các thứ thân hình rồng, quỉ, v.v...… do
đức Phật vì cứu độ chúng sinh trong 5 đường
mà hóa hiện ra, cùng với Ứng thân và Pháp
thân gọi chung là Tam thân. Trong đây, Ứng
thân chỉ cho thân hiện hình tướng Phật.
[X. phẩm Tam thân phân biệt trong kinh
Hợp bộ kim quang minh Q.1; luận Đại thừa
khởi tín (bản dịch mới) Q.thượng; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ phần đầu].
III. Hóa Thân.
Chỉ cho phân thân Hóa Phật nương nơi
Ứng thân (thân sinh trong cung vua và thành
đạo dưới gốc cây Bồ đề) mà hóa hiện, cùng
với Ứng thân và Chân thân gọi chung là
Tam thân.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.19]
IV. Hóa Thân.
Gọi đủ: Biến hóa thân.
Thân Phật hóa hiện 8 tướng thành đạo

để độ cho hàng Bồ tát địa tiền, Nhị thừa và
phàm phu, cùng với Tự tính thân, Thụ dụng
thân gọi chung là Tam thân.
[X. Phật địa kinh luận Q.7]. (xt. Tứ
Thân).
HÓA TÍCH
Chỉ cho giáo tích, tức là di tích đức Phật
giáo hóa chúng sinh.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
Điện Nhục Thân Bồ Tát Địa Tạng
Ở Chùa Hóa Thành
HÓA TÍCH

H
2188
sự sao Q.trung phần 1; Tứ phần luật hành sự
sao tư trì kí Q.trung phần 1 đoạn 2].
HÓA TIỀN
.....
Các nhà thuộc tông Tịnh độ căn cứ vào
Quán vô lượng thọ kinh sớ tự phần nghĩa
của ngài Thiện đạo mà chủ trương rằng các
giáo pháp do đức Phật nói trước kinh Quán
vô lượng thọ là “Hóa tiền”(giáo hóa trước).
HÓA ỨNG THÂN TỨ CÚ
..............
Đức Phật vì cứu độ chúng sinh mà biến
hiện ra các thân dưới nhiều hình tướng, như
khi biến hiện làm hình tướng Phật, thì gọi
là Ứng thân; khi biến hiện làm các hình
tướng khác, thì gọi là Hóa thân.
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
nêu ra 4 loại Hóa ứng thân, do đó, có Hóa
ứng thân tứ cú là:
1. Hóa thân phi ứng (Hóa thân chẳng
phải Ứng thân): Đức Phật vì cứu độ chúng
sinh nên tùy theo các loài mà biến hiện làm
thân hình rồng, quỉ, v.v...… không là thân Phật,
cho nên gọi là Hóa thân phi ứng.
2. Ứng thân phi hóa (Ứng thân chẳng
phải Hóa thân): Chỉ cho thân Phật vì các Bồ
tát địa tiền như: Thập trụ, Thập hạnh, Thập
hồi hướng, v.v...… mà ứng hiện, chứ không
phải Phật vì các trời, người, quỉ, súc sinh và
địa ngục mà hóa hiện, cho nên gọi là Ứng
thân phi hóa.
3. Diệc ứng diệc hóa(vừa là Ứng thân
vừa là Hóa thân): Chỉ cho thân Phật vì hàng
Thanh văn mà thị hiện tướng hảo trang
nghiêm, gọi là Ứng; Phật từ không biến ra

có, gọi là hóa, cho nên gọi là Diệc ứng
diệc hóa.
4. Phi ứng phi hóa(chẳng phải Ứng thân
chẳng phải Hóa thân): Chỉ cho Pháp thân và
Báo thân trong 3 thân (Pháp, Báo, Ứng) của
Phật. Pháp thân là lí thể trung đạo, Báo thân
là nhờ công đức tu hành mà được phúc báo
hiển hiện thực trí của Phật. Hai thân này
không thuộc về Ứng cũng chẳng thuộc về
Hóa, cho nên gọi là Phi ứng phi hóa.
HỌA
Từ cảm thán, biểu thị sự ngạc nhiên, kinh
ngạc.
Trong Thiền tông, các vị Thiền sư, khi
thình lình đại ngộ, thường dùng từ này để
bày tỏ sự kinh ngạc bất ngờ, như những tiếng
A! Ồ!…...
Thiền quan sách tiến (Đại 48, 1099 hạ),
ghi: “Vị Thủ tọa vào Thiền đường đốt hương,
tay đập vào hộp đựng hương phát ra tiếng,
bỗng nhiên tỏ ngộ, liền ồ (họa) lên một
tiếng”.
Bởi thế, trong Thiền lâm, những từ ngữ
như: “Họa địa nhất hạ” “Họa địa nhất
thanh” thường được dùng để biểu thị sự tỏ
ngộ một cách triệt để.
[X. tắc 81 phần Bình xướng trong Bích
nham lục; Lư sơn liên tông bảo giám Q.10;
Ngũ đăng hội nguyên Q.4].
HỌA BÍNH SUNG CƠ
Vẽ bánh cho đỡ đói.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là ăn bánh vẽ trên giấy không làm
cho người ta no được. Thiền tông dùng bánh
vẽ để ví dụ sự vô dụng của văn tự, ngôn
ngữ, người tu hành không thể nhờ cậy vào
đó mà thoát khỏi sinh tử.
[X. điều Hương nghiêm Trí nhàn trong

Cảnh đức truyền đăng lục Q.11].
HỎA BẢN
Tấm bản treo ở nhà bếp trong Thiền lâm.
Khi cơm đã chín, vị Phạn đầu(người trông
coi việc cơm nước) đánh 3 hồi Hỏa bản, vị
HỎA BẢN

H
2189
Hỏa đầu(người chuyên việc nấu cơm) liền tắt
lửa trong bếp. Đồng thời, khi đại chúng
nghe đánh Hỏa bản thì xả thiền chuẩn bị
dùng cơm.
[X. môn Bái khí trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
HỎA BIÊN
Phạm:Citrabhàna.
Dịch âm: Chất đát la bà noa.
Người Ấn độ. Một trong 10 vị Đại luận
sư Duy thức, người cùng thời với ngài Thế
thân, sống vào cuối
thế kỉ thứ IV. Ngài có
tài về văn chương, tuy
hình tướng thế tục,
nhưng đạo hạnh lại
cao vời. Ngài có chú
thích Duy thức tam
thập tụng.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần đầu].
HỎA CÁN BÁ CA SA
Áo ca sa may bằng Hỏa cán bá.
Hỏa cán bá(vải giặt lửa)là loại vải dệt
bằng lông của con Hỏa thử(chuột lửa). Loại
vải này không cháy, hễ bẩn thì bỏ vào lửa
mà giặt.
Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển 35,
thì vào thời vua Minh đế nhà Ngụy, có sứ
Tây vực đến dâng áo ca sa bằng Hỏa cán bá.
Kinh Sơn hải và Bão phác tử nói rằng châu
Viêm ở phương nam có núi Hỏa lâm (rừng
lửa) cháy suốt đêm ngày, có loại cây sinh
trưởng ở núi này không cháy, vỏ và hoa của
nó có thể dùng làm vải.

Ngoài ra, còn có loài thú Hỏa cán, hình
dáng giống như loài chuột, thường ở trong
lửa, lông của chúng dài và trắng, có thể dệt
làm vải, khi bẩn bỏ vào trong lửa mà giặt thì
lại trắng sạch như mới, cho nên gọi là Hỏa
cán bá. Theo Bão phác tử, Hỏa cán bá có 3
loại: Vỏ cây, hoa, lông thú. Còn có thuyết
cho rằng Hỏa cán bá được dệt bằng lông
Hỏa kê (gà lửa).
[X. kinh Đại bảo tích Q.109; Huyền ứng
âm nghĩa Q.5; Nghĩa sở lục thiếp Q.22; Loại
tụ danh vật khảo Q.259].
HỎA CẨU
Con chó trong địa ngục phun lửa để
trừng phạt tội nhân.
Kinh Lăng nghiêm quyển 8 nói, nếu có
người lúc còn sống làm các việc ác, đến khi
chết, thần thức người ấy trước hết thấy núi
lớn từ 4 mặt dần dần ép lại, kế đến lại thấy
thành lớn bằng sắt và các loài ác thú hung
dữ như: Rắn lửa, chó lửa, hổ (cọp), chó sói,
sư tử, v.v...… chuyên việc trừng phạt tội nhân.
HỎA CHÂU
Vật trang trí đặt ở trên nóc tháp.
Trên cửu luân của đỉnh tháp để một vật
trang sức hình viên ngọc báu, chung quanh
có hình ngọn lửa cháy, gọi là Hỏa châu.
(xt. Thủy Yên).
HỎA CHỦNG CƯ SĨ
Từ chỉ chung cho những người Bà la môn
thờ lửa ở Ấn độ cổ đại.
Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển 5 ghi,
thì đệ tử của đức Phật gọi những người Tát
già ni kiền tử ở thành Tì xá li là Hỏa chủng
cư sĩ.
HỎA DIÊM ẤN
Ấn minh thứ 9 trong 14 ấn minh căn
bản của Bất động tôn thuộc Mật giáo.

Phẩm Tối thắng lập ấn thánh vô động Hỏa Biện HỎA DIÊM ẤN

H
2190
tôn đại uy nộ vương niệm tụng nghi quĩ pháp
trong kinh Kim cương thủ quang minh quán
đính (Đại 21, 2 hạ), nói: “...… Kế đến, kết ấn
Hỏa diệm, lấy ngón cái của tay phải đè lên
móng ngón giữa và ngón áp út, duỗi ngón
trỏ chống vào bàn tay trái. Vì ngón trỏ(tượng
trưng gió) của tay phải đặt ở góc ngón giữa
(tượng trưng lửa) của tay trái, là biểu thị nghĩa
dùng ngọn gió(tức giáo pháp) đại bi của Phật
để thổi bùng ngọn lửa trí tuệ của chúng sinh.
Ngoài ra,
theo Để lí
tam muội da
bất động tôn
thánh giả
niệm tụng
pháp quyển
hạ, thì ấn
tướng này là
ngón cái của tay phải đè lên lưng của 3 ngón
kia, còn ngón trỏ thì duỗi thẳng chỉ vào bàn
tay trái, 5 ngón của tay trái xòe ra thành
hình ngọn lửa.
HỎA DIÊM LUÂN CHỈ ẤN
Cũng gọi Chế hỏa ấn, Già hỏa ấn.
Ấn minh thứ 10 trong 14 ấn minh căn
bản của Bất động tôn thuộc Mật giáo.
Phẩm Tối thắng
lập ấn thánh vô động
tôn đại uy nộ vương
niệm tụng nghi quĩ
pháp (Đại 21, 3
thượng), nói: “Hỏa
diệm luân chỉ ấn là 2
tay nắm lại, áp lưng

bàn tay vào nhau; 2 ngón cái(tượng trưng hư
không) đều đặt vào giữa kẻ ngón trỏ(tượng
trưng gió)ngón giữa(tượng trưng lửa), 2 đầu
ngón cái đều ló ra. Nếu ngón trỏ nằm gần
ngón giữa thì lửa càng mạnh, cho nên đặt
ngón cái vào giữa kẽ ngón trỏ và ngón giữa
khiến 2 ngón cách xa ra thì lửa tự tiêu diệt,
hàm ý là dùng “trí đại không” để tiêu trừ lửa
nghiệp phiền não.
HỎA DỤ BỒ TÁT THẬP CHỦNG THIÊN PHÁP
Dùng lửa để ví dụ cho 10 thiện pháp của
Bồ tát.
Cứ theo kinh Trừ cái chướng Bồ tát sở
vấn quyển 6, thì lửa ví dụ 10 thiện pháp
như sau:
1. Đốt củi phiền não: Bồ tát dùng trí
tuệ quán xét, diệt trừ hết các phiền não tham,
sân, si, v.v...… như ngọn lửa mạnh có thể đốt
sạch các cây cỏ trên mặt đất.
2. Thành thục Phật pháp: Bồ tát tu
hành, dùng trí tuệ quán xét, thành thục tất
cả Phật pháp; khi đã thành thục rồi thì dù
trải qua bao nhiêu kiếp cũng không hoại mất,
như tính nóng của lửa có thể giúp cho tất cả
hạt giống và cây cỏ nương mặt đất mà sinh
trưởng đều được thành thục.
3. Làm khô bùn lầy phiền não: Bồ tát
tu hành, dùng trí tuệ quán xét đoạn trừ các
phiền não cáu bẩn, khôi phục bản tính sáng
suốt trong sạch xưa nay vốn có, ví như ngọn
lửa mạnh có thể làm cho tất cả vật ẩm ướt
và bùn lầy khô ráo.
4. Như đống lửa lớn: Bồ tát dùng sức
trí tuệ, khai thị cho các hữu tình khiến cho
họ lìa khổ được vui; ví như đống lửa lớn
mang lại sự ấm áp cho những người ngồi
sưởi chung quanh.
5. Làm ánh sáng chiếu rọi: Bồ tát tu

hành, dùng ánh sáng trí tuệ chiếu rọi làm
cho hữu tình chưa giác ngộ đều được giác
ngộ, ví như người đốt đống lửa lớn trên đỉnh
núi Tuyết, ánh sáng chiếu khắp thì không
một chỗ tối tăm nào mà không sáng.
6. Làm cho kinh sợ: Bồ tát có đại uy
đức và trí tuệ, ánh sáng rực rỡ, có thể khiến
cho thiên ma, ngoại đạo đều kinh sợ, lìa bỏ
hang ổ của mình mà chạy tứ tán.
Ấn Hỏa Diệm
Ấn Hỏa Diệm Luân Chỉ
HỎA DIÊM LUÂN CHỈ ẤN

H
2191
7. Có thể mang lại sự an ổn: Bồ tát
thuyết pháp cho các loài hữu tình nghe,
khiến họ xa lìa phiền não, thẳng tới đường
Bồ đề chân chính; ví như người đi đường
xa, qua cánh đồng rộng trong đêm tối, không
biết phương hướng, tâm sinh sợ hãi, nhưng
nếu thấy đống lửa thì liền tới nơi muốn đến,
tâm được an ổn.
8. Có lợi đều cho mọi người cùng
hưởng: Bồ tát tùy chỗ lợi dưỡng có được,
đều chia đều cho mọi người cùng hưởng, dù
sang hay hèn nhất luật bình đẳng, không có
sai khác, như ngọn lửa lớn, soi sáng khắp
cả, không phân biệt kia đây.
9. Được mọi người cúng dường: Tâm
Bồ tát từ bi vô lượng, hóa đạo rộng rãi, tất
cả trời, người, A tu la…... đều cung phụng cúng
dường; ví như lửa ở thế gian, được các Bà la
môn, Sát đế lợi và thứ dân… đều phụng thờ.
10. Không ai khinh mạn: Bồ tát tuy
mới phát tâm Đại thừa nhưng có thể làm
cho trời, người, A tu la ở thế gian không
dám khinh mạn, vì họ biết không bao lâu
Bồ tát sẽ chứng quả Phật vô thượng; ví như
đốm lửa nhỏ, nhưng không ai dám khinh
suất; vì đốm lửa tuy nhỏ nhưng cũng có thể
bốc cháy lan tràn, nên chẳng ai dám xem
thường.
HỎA ĐẦU
Cũng gọi Du đầu.
Chức vụ coi việc thắp đèn trong Thiền
lâm.
Có chỗ cho rằng người chuyên trách việc
nấu cơm nước cũng gọi là Hỏa đầu.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.9; môn Chức

vị trong Thiền lâm tượng khí tiên].
HỎA ĐỒ ĐẠO
Chỉ cho đường địa ngục, là một trong ba
đường. Vì địa ngục là nơi chịu khổ bị lửa dữ
thiêu đốt nên gọi là Hỏa đồ đạo.
[X. kinh Tứ giải thoát; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.1 phần 3]. (xt.
Tam Đồ).
HỎA ĐỨC TINH QUÂN
Tên vị thần tiêu trừ hỏa hoạn theo tín
ngưỡng Đạo giáo. Hỏa là một trong ngũ hành
được phối với phương Nam, thần cách hóa
thành Hỏa đức tinh quân, được cúng tế cùng
với Viêm đế Thần nông.
Tại Trung quốc, từ đời Tống về sau, trong
các tùng lâm Thiền tông, trước tượng Bản
tôn trên Phật điện có treo tấm bản đề là
“Nam phương Hỏa đức tinh quân thần” và
vào các ngày mồng 4, 18 mỗi tháng, đọc kinh
Hỏa đức để cầu cho già lam được yên ổn.
[X. môn Linh tượng trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
HỎA GIỚI
Tự thể của lửa. Giới nghĩa là giữ gìn. Lửa
giữ gìn tự tính của nó, tính của lửa là nóng,
có thể làm cho mọi vật thành thục.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 3 trung),
nói: “Đất, nước, lửa, gió, đều có thể giữ gìn
tự tướng của chúng”.
HỎA GIỚI TAM MUỘI
Phạm: Agni-dhàtu-samàdhi.
Cũng gọi Hỏa định, Hỏa giới định, Hỏa
quang tam muội, Hỏa sinh tam muội.
Thiền định trong đó từ thân Thiền giả
phát ra lửa.
Luận Đại tì bà sa quyển 177 chép, đức
Phật Để sa trải ni sư đàn (tọa cụ), ngồi kết
già, vào Hỏa giới định.

Kinh Tần bà sa la vương nghinh Phật
trong Trung a hàm quyển 11 chép, tôn giả
Uất tì la ca diếp vào Hỏa định, thân phát
HỎA GIỚI TAM MUỘI

H
2192
ra những ngọn lửa. Cũng có trường hợp
vào định phát ra lửa để tự thiêu thân mà
nhập Niết bàn, cũng gọi là Hỏa giới tam
muội, như kinh Đại bát niết bàn (bản 3
quyển) quyển hạ chép, ngài Tu bạt đà la vào
Hỏa giới tam muội ở trước Phật mà nhập
Niết bàn.
Ngoài ra, Tam muội của Bất động minh
vương trong Mật giáo từ thân mình phát
ra lửa cũng gọi là Hỏa sinh tam muội, biểu
thị cho việc dùng lửa trí tuệ của tâm Bồ đề
thanh tịnh đốt sạch phiền não tam độc,
ngũ dục.
[X. kinh Tần bà sa la vương; kinh Để lí
tam muội da Q.thượng; phẩm Phổ thông
chân ngôn tạng trong kinh Đại nhật Q.2;
luật Ma ha tăng kì Q.32; luận Đại trí độ
Q.4; Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7].
HỎA HỒNG
Tên khác của pháp Hộ ma trong Mật
giáo.
Hỏa chỉ cho Hỏa pháp, tức là pháp Hộ
ma. Hồng (Phạm:Hùô) là chủng tử của tâm
Bồ đề thanh tịnh, tượng trưng cho lửa trí
tuệ của thực tướng tâm Bồ đề. Dùng lửa trí
tuệ đốt hết củi vô minh phiền não là nghĩa
Hộ ma, cho nên Hỏa hồng là tên khác của
Hộ ma.
[X. phẩm Nội hộ ma trong kinh Du kì].
HỎA HUYẾT ĐAO
Tức là Hỏa đồ(đường lửa), Huyết đồ
(đường máu), Đao đồ(đường dao), là tên khác
của 3 đường ác: Địa ngục, súc sinh, ngã
quỉ. Đường địa ngục là nơi bị lửa dữ thiêu
đốt, gọi là Hỏa đồ; đường súc sinh là nơi

các loài súc sinh ăn thịt lẫn nhau, gọi là
Huyết đồ; đường ngã quỉ là nơi tội nhân bị
dao gươm chém chặt, gậy gộc đánh đập,
gọi là Đao đồ.
[X. kinh Tứ giải thoát; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.1 phần 3]. (xt.
Tam Đồ).
HỎA KHÁCH
Cũng gọi Hỏa bạn, Hỏa điền.
Người chuyên phụ trách việc bếp núc,
nấu nướng trong Thiền lâm.
[X. chương Trụ trì trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.thượng; Thiền lâm bị
dụng thanh qui Q.7; môn Chức vị trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
HỎA KHANH
Hầm lửa. Từ này được dùng để ví dụ
cho 5 dục: Tiền tài, sắc đẹp, danh vọng, ăn
uống và ngủ nghỉ đáng sợ như hầm lửa. Hoặc
được ví dụ cho sự đáng sợ trong 3 đường ác:
Địa ngục, ngã quỉ, súc sinh.
Kinh Tạp a hàm quyển 43 (Đại 2, 314
thượng), nói: “Các Thánh đệ tử đa văn thấy
5 món dục lạc như hầm lửa”.
HỎA LÍ LIÊN
Hoa sen mọc trong lửa, ví dụ việc hiếm
có. Nhóm từ này được dùng để biểu thị sự
diệu dụng của Bồ tát.
Phẩm Phật đạo trong kinh Duy ma (Đại
14, 550 trung), nói: “Thị hiện thụ hưởng 5
món dục lạc, nhưng cũng lại thị hiện hành
thiền, làm cho tâm ma rối loạn, không có
cơ hội quấy phá. Hoa sen mọc trong lửa là
việc hiếm có, nhưng sống trong 5 dục mà
vẫn hành thiền cũng hiếm có như thế”.
HỎA LINH
Quả chuông lắc dùng để cảnh giác mọi
người đề phòng hỏa hoạn trong tùng lâm.

Theo điều Nhật trung hành sự trong HỎA LINH

H
2193
Oánh sơn hòa thượng thanh qui quyển
thượng nói, thì giờ Ngọ, giờ Hợi, giờ Dần
lắc Hỏa linh để nhắc nhở đại chúng đề phòng
hỏa hoạn.
Ngoài ra, Hỏa linh còn được dùng thay
cho bảng thông báo 2 thời cơm, cháo. Đời
sau, Hỏa linh được đổi thành pháp khí bằng
đồng, hình trái tim, gọi là Hỏa điểm.
[X. chương Pháp khí trong Sắc tu Bách
tượng thanh qui Q.8].
HỎA LUÂN ẤN
Cũng gọi Trí hỏa ấn, Tam giác hỏa luân
ấn.
Gọi tắt: Hỏa ấn.
Ấn khế có hình ngọn lửa. Một trong
những ấn tướng thường dùng của Mật
giáo.
Vì Hỏa đại tượng trưng cho lửa trí tuệ
của pháp tính, cho nên cũng gọi là Trí hỏa
ấn. Lại vì Hỏa luân thường có hình tam giác
nên cũng gọi Tam giác hỏa
luân ấn.
Ấn tướng này là: Hai
tay nắm lại thành Kim
cương quyền, 2 ngón cái
để trong lòng bàn tay, 2
ngón trỏ dựng thẳng,
đầu ngón chụm vào
nhau làm thành hình
tam giác.
HỎA NHẤT THIẾT XỨ
Phạm:Tejas-kftsnàyatana.
Cũng gọi Hỏa biến xứ, Hỏa đại biến nhất
thiết xứ định.
Thiền định quán tưởng lửa bao trùm

khắp mọi nơi không xen hở. Là một trong
10 biến xứ.
[X. luận Đại tì bà sa Q.85; luận Câu xá
Q.29]. (xt. Thập Biến Xứ).
HỎA TAI
Phạm: Teja#-saôvartanì.
Nạn lửa thiêu đốt xảy ra trong giai đoạn
cuối cùng của kiếp hoại. Là một trong 3 tai
họa lớn.
Khi hỏa tai bắt đầu, thế giới có 7 mặt
trời xuất hiện, làm cho các biển lớn và sông
hồ đều khô cạn, núi non trơ trụi, gió thổi
lửa bốc cháy dữ dội, từ địa ngục Vô gián
cho đến mãi cõi trời Sơ thiền của Sắc giới
đều bị thiêu rụi.
[X. luận Câu xá Q.12]. (xt. Tam Tai).
HỎA TÁNG
Phạm: Agnidagdha.
Cũng gọi Đồ tì (Pàli:Jhàpita, thiêu
đốt).
Đốt xác chết, là một trong 4 cách an táng
ở Ấn độ.
Từ xưa, người Ấn độ rất coi trọng việc
hỏa táng. Trước khi đức Phật ra đời, cách
an táng này được xem là cách an táng chính.
Trung quốc vốn lấy thổ táng (chôn xuống đất)
làm chính, nhưng về sau cũng thực hành
hỏa táng. Còn tại Nhật bản, hỏa táng bắt
đầu được thực hành từ năm ngài Đạo chiêu
thị tịch (700 Tây lịch).
[X. A thát bà phệ đà Q.18; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ phần
4; Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt. Tứ Táng).
HỎA TẾ
I. Hỏa Tế.
Phạm: Homa.
Dịch âm: Hộ ma.
Tức là cách bỏ các vật cúng vào trong

lửa để tế lễ được người Ấn độ thời xưa thực
hành, về sau trở thành một trong những
pháp tu quan trọng của Mật giáo.
Hỏa Luân Ấn
(Thai Tạng Giới)
HỎA TẾ

H
2194
Trong các pháp tu phần nhiều đều có
phụ thêm pháp Hộ ma. Về phương thức tu
pháp, vật phẩm dùng để cúng, việc chuẩn bị
đàn, lư, v.v...… đều tùy theo các pháp tu mà
có khác.
(xt. Hộ Ma).
II. Hỏa Tế.
Phạm: Agnihotra.
Pháp cúng tế của Bà la môn giáo và Ấn
độ giáo.
Nghi thức Hỏa tế có từ thời Dạ nhu phệ
đà được cử hành 2 lần mỗi ngày vào buổi
sáng và buổi chiều. Khi cử hành thì đổ váng
sữa bò và các vật cúng vào 3 thứ lửa (lửa gia
chủ, lửa cúng dường, lửa tế Tổ tiên). Người Ấn
độ thực hành phép tế tự này là để hối lỗi,
chuộc tội. Gần đây, phép tế này vẫn còn
được cử hành nhưng có thay đổi chút ít cho
hợp thời.
HỎA THIỂM
Cũng gọi Hỏa quát.
Đũa bằng gỗ dùng để gắp lửa.
(xt. Hỏa Thiểm Thí).
HỎA THIỂM THÍ
Cũng gọi Hỏa quát thí.
Ví dụ dùng đũa bằng gỗ để gắp lửa mà
hiển bày phương tiện khéo léo của Bồ tát.
Bồ tát thệ nguyện độ hết vô biên chúng
sinh rồi sau mới thành Phật, nhưng chúng
sinh chưa hết, Bồ tát đã tự thành Phật, cũng
giống như dùng đũa gỗ gắp lửa để đốt củi,
củi chưa cháy hết mà đũa đã cháy hết. Vì
Bồ tát lấy lợi tha làm đầu mà tự lợi đã thành
trước; khi tự lợi đã thành thì lợi tha tự tại,
phương tiện ấy rất khéo léo, cho nên gọi là

phương tiện thiện xảo.
[X. luận Đại trí độ Q.18; Vãng sinh luận
chú Q.hạ].
HỎA THIÊN
Phạm:Agni.
Pàli:Aggi.
Dịch âm: A kì ni, A nga na, Ác kì ni.
Cũng gọi Hỏa tiên, Hỏa thần, Hỏa quang
tôn.
Vị thần trấn giữ phương Đông nam, một
trong các vị thần Hộ pháp quan trọng của
Mật giáo. Mật hiệu là Hộ pháp kim cương.
Về hình tượng và vị trí của Hỏa thiên
tùy theo các bộ mà có khác nhau. Trong
Hiện đồ mạn đồ la của Thai tạng giới thì vị
tôn này ngồi ở góc Đông nam của Ngoại
viện. Hình tượng là vị tiên nhân ngồi trong
ngọn lửa, có 4 tay, tay thứ 1 bên phải cầm
Hỏa luân ấn, tay thứ 2 cầm chuỗi tràng; tay
thứ 1 bên trái cầm bình đựng nước, tay thứ
2 cầm gậy tiên. Còn trong Mạn đồ la Kim
cương giới, thì
vị tôn này ngồi
ở phía Tây của
Kim cương
Ngoại bộ và
hình tượng là
thân mầu da
người, tay phải
cầm Hỏa luân
ấn, tay trái cầm
gậy tiên.
Tế Lửa ở thời đại Phệ Đà
HỎA THIÊN
Hỏa Thiên
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

H
2195
Cứ theo Thập nhị thiên cúng nghi quĩ,
thì Hỏa thiên cỡi con dê mầu xanh, toàn
thân rực lửa, có 4 tay, 2 tay bên phải, một
tay cầm cây trúc mầu xanh, một tay cầm
bình đựng nước; 2 tay bên trái, một tay đưa
lên, một tay cầm chuỗi tràng, có 2 thiên nữ
cầm hoa đứng hầu, 2 bên tả hữu đều có hình
vị tiên khổ hạnh.
Ngoài ra, khi tu pháp Hộ ma trong Mật
giáo, trước hết phải lập đàn Hỏa thiên cúng
dường vị tôn này, rồi sau mới cúng dường
các vị tôn khác.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.1; Lược bản du già hộ ma quĩ; kinh Dược
sư thất Phật cúng dường nghi quĩ như ý
vương; kinh Đà la ni tập Q.11; phẩm Hộ
ma tăng ích trong kinh Bất không quyên
sách thần biến chân ngôn Q.7; Đại nhật kinh
sớ Q.5, Q.20]. (xt. Bát Phương Thiên, Thập
Nhị Thiên).
HỎA THIÊN CHÂN NGÔN
Chân ngôn của thần Hỏa thiên.
Cứ theo kinh Đại nhật quyển 2, thì chân
ngôn của Hỏa thiên là: “Nam ma tam mạn
đa bột đà nẫm a yết na duệ sa ha”.
Theo Đại nhật kinh nghĩa thích quyển
6, thì “Nam ma tam mạn đa bột đà nẫm”
nghĩa là Qui mệnh chư Phật; “A yết na duệ”
nghĩa là lửa. Lấy chữ “A” làm chủng tử
biểu thị tất cả pháp vốn không sinh, tức trở
về với trí thể kim cương. “Yết” nghĩa là hành,
vì các pháp vốn không sinh, nên tu hành
đầy đủ muôn hạnh mà thực ra chẳng có gì
để tu hành cả, bởi thế gọi là Vô sư tự giác,
tức cùng với Đại không trùm khắp pháp giới,

tức là đồng thể với Đại không của chữ “Na”.
Lại nữa, vì các pháp vô hành, nên ở trong 3
cõi bất động, bất xuất mà đạt tới địa vị Tát
bà nhã(Nhất thiết trí), cho nên Vô thừa mà
Thừa là nghĩa của chữ “Duệ”. Chữ “Duệ”
thêm tiếng Tam muội vào để nói rõ nghĩa
Thừa này định và tuệ bằng nhau. Nếu khi
triệu thỉnh thì thêm chữ “Y hệ y hệ”, còn
lúc sai khiến thì thêm chữ “Ca xa ca xa”.
Ngoài ra, theo kinh Đà la ni tập quyển
11, thì Hỏa thiên chân ngôn là: “Án a xa na
duệ ha tệ ca tệ bà ha na da địa tệ địa tệ địa
bạt dạ sa ha”.
[X. Thập nhị thiên quĩ; Du già hộ ma
nghi quĩ].
HỎA TIỄN
Tên lửa. Tức mũi tên đặt ở trên đàn khi tu
pháp Ái nhiễm minh vương trong Mật giáo.
Về cách làm Hỏa tiễn có nhiều thuyết,
có thuyết nói làm bằng cọng sen, cánh hoa
sen; có thuyết nói làm bằng cây anh đào,
đầu mũi tên bôi mầu đỏ, hoặc bằng đồng
mạ vàng; có thuyết nói làm bằng cây tía tô,
dài một thước ba tấc (Tàu), ở đuôi mũi tên
gắn lông cánh chim; cũng có thuyết nói gắn
lông cánh của chim uyên ương; hoặc có
thuyết nói trên lông cánh của chim uyên
ương vẽ mũi tên, v.v...…
Khi tu pháp, hành giả quán tưởng lấy Hỏa
tiễn bắn vào 5 chỗ: Trái tim, chỗ kín, vú trái,
vú phải và trán của người mình yêu mến.
HỎA TỊNH THỰC
Thực phẩm nấu chín. Một trong 5 loại
tịnh thực được Phật cho phép dùng.
Tức là các loại trái cây phải nấu chín rồi
mới được ăn, gọi là Hỏa tịnh thực.
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.36; Đại
minh tam tạng pháp số Q.24].

HỎA TRẠCH
Phạm:Adìptàgàra.
Nhà lửa, ví dụ 3 cõi khổ não mà chúng
sinh đang ở trong đó.
[X. Hỏa Trạch Dụ].
HỎA TRẠCH

H
2196
HỎA TRẠCH DỤ
Ví dụ về nhà lửa, một trong 7 thí dụ
trong kinh Pháp hoa.
Phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa
quyển 2 nói rằng, có một Trưởng giả đại
phú, tiền của nhiều vô lượng, một ngày
nọ, nhà bị cháy, các con của Trưởng giả
mải mê vui chơi, không hay biết. Trưởng
giả vì cứu các con ra khỏi nhà lửa nên bày
phương tiện, bảo các con rằng bên ngoài
có xe dê, xe nai và xe trâu sẵn sàng dành
cho các con. Nhưng khi các con ra khỏi
nhà lửa, Trưởng giả đều cho mỗi người
một cỗ xe trâu trắng to lớn, trang hoàng
rất đẹp.
Trong thí dụ này, nhà lửa dụ cho 3 cõi
(Dục, Sắc, Vô sắc) các con dụ cho chúng sinh,
Trưởng giả dụ cho đức Phật.
Các ngài Thiên thai Trí khải, Hiền thủ
Pháp tạng, v.v...… vì chủ trương pháp môn
Nhất Phật thừa, nên đem xe dê, xe nai, xe
trâu dụ cho Tam thừa trong 3 cõi, còn dùng
xe trâu trắng lớn dụ cho Nhất Phật thừa
ngoài 3 cõi, tức thuyết minh “Hội tam qui
nhất”. Còn các ngài Gia tường, Từ ân, v.v...…
thì chủ trương giáo pháp của đức Phật không
ngoài Tam thừa, nên cho rằng xe trâu và xe
trâu trắng lớn chỉ là một, dụ cho hội Nhị
thừa về Bồ tát thừa, tức thuyết minh “Hội
nhị qui nhất”.
[X. phẩm Ứng thời trong kinh Chính
Pháp hoa Q.2; phẩm Duyên giác trong kinh
Tu hành đạo địa; phẩm Phá ái võng trong
kinh Trung ấm Q.hạ; luận Đại trí độ Q.84;
Pháp hoa kinh luận Q.hạ].

HỎA TRẠCH TĂNG
Chỉ cho vị tăng có gia đình.
Cứ theo Mộng dư lục chép, thì ở đất Ngô
trung người ta gọi vị đạo sĩ có gia thất là
Hỏa cư(ở trong lửa). Còn theo Đường trịnh
hùng phiên ngung tạp kí, thì ở vùng Quảng
đông, dân chúng gọi vị tăng có vợ là Hỏa
trạch tăng.
[X. Sự vật dị danh lục; Xuyết canh lục
Q.6].
HỎA TRƯỚNG
Quyển sổ của vị Phạn đầu (chức vụ phụ
trách việc cơm cháo cho đại chúng)dùng để ghi
chép số người dùng cơm và lương thực được
tiêu thụ hàng ngày trong tùng lâm.
Tuyết nham tổ khâm thiền sư ngữ lục
quyển 2 (Vạn tục 122, 256 hạ), nói: “Các
ông sẽ bị thổi vào 88 tầng địa ngục Vô
gián, ở đó lão Diêm vương sẽ tha hồ tính
sổ(đả toán hỏa trướng) và đòi tiền cơm các
ông”.
[X. Thiền lâm tượng khí tiên Q.16].
HỎA TỤ
Phạm:Alàtacakra.
Cũng gọi Hỏa chuyển, Toàn hỏa luân.
Đốt một đốm lửa như trên đầu nén
hương rồi quay tròn tạo thành một vòng
lửa, gọi là Hỏa tụ.
Đại nhật kinh sớ quyển 3 (Đại 39, 609
thượng), nói: “Người cầm đốm lửa quay
trong hư không, tạo ra các thứ hình tướng,
hoặc vuông hoặc tròn, tam giác, bán
nguyệt, lớn nhỏ dài ngắn, tùy ý mình
muốn”.
Trên đây là dụ cho các pháp không có
thực thể, không tự tính, chỉ là tướng giả,
cho nên giống như ảo thuật, không thường
còn.

Ngoài ra, Hỏa tụ còn dụ cho luân hồi,
nghĩa là chúng sinh trong 3 cõi hệt như vòng
lửa xoay tròn, luân hồi trong 6 ngả.
[X. kinh Quán Phật tam muội hải Q.6;
Quán vô lượng thọ kinh sớ Q.3].
HỎA TỤ

H
2197
HỎA TỤ TIÊN
Vị tôn ngồi ở phía trên Tì sa môn thiên,
phía bắc của viện Kim cương bộ ngoài trong
Mạn đồ la Thai
tạng giới của Mật
giáo. Vì vị tiên này
lửa cháy khắp
mình nên gọi là
Hỏa tụ tiên. Hình
tượng vị này mầu
da người, ngồi trên
hoa sen, tay phải
cầm thanh gươm,
tay trái nắm lại
chống vào cạnh
sườn, có một tiên
nữ đứng hầu.
(xt. Trì Minh Tiên).
HỎA VIÊN MẬT PHÙNG ẤN
Cũng gọi Kim cương viêm, Kim cương
hỏa viêm, Kim cương hỏa viện giới ấn, Mật
phùng ấn, Hỏa ấn.
Ấn khế biểu thị ý nghĩa dùng lửa Kim
cương che kín các khe hở mà lúc kết giới
còn sót lại.
Nơi nào mà ấn khế và chân ngôn này
giữ gìn thì 4 phương và 4 góc của nơi ấy
đều thành bức tường lửa, vì thế cũng gọi
là Bát phương hỏa viện hay Hỏa viện
(tường lửa).
Khi kết ấn này, bàn tay trái úp lên lưng
tay phải, 2 ngón cái dựng thẳng, xoay thân
3 vòng về bên phải, quán tưởng phía ngoài
tường kim cương có hỏa viện bao quanh.
Chân ngôn là: “Án a tam mãng nghĩ nễ hồng

phát tra”.
[X. Vô lượng thọ cúng dường nghi quĩ;
Thập bát khế ấn].
HỎA XA ĐỊA NGỤC
Địa ngục dùng Hỏa xa chuyên chở tội
nhân đến nơi chịu tội hoặc để trừng phạt
tội nhân. Loại xe này toàn thân lửa bốc cháy.
Luận Đại trí độ quyển 14 nói, Đề bà đạt
đa đã phạm 3 tội nghịch, lại dùng thuốc độc
tẩm vào 10 đầu ngón tay để hại đức Phật,
ngay lúc đó mặt đất thành Vương xá nứt ra,
Hỏa xa đưa ông vào địa ngục.
Kinh Quán Phật tam muội hải quyển 5
nói, địa ngục này có cái vạc bằng đồng, rộng
40 do tuần, trong đó chứa đầy lửa, phía dưới
có 12 bánh xe lửa, phía trên có 94 vòng lửa,
những kẻ gian tà làm ác, sau khi chết bị hành
tội trên hỏa xa, từng lóng đốt bị lửa thiêu
cháy, hỏa xa cán thân, nát như bụi đất, từ
trên trời mưa nước đồng sôi trút xuống tưới
khắp thân thể, trong một ngày đêm chịu 90
ức lần chết đi sống lại.
[X. kinh Đại phương tiện Phật báo ân
Q.2; Kinh luật dị tướng Q.50].
HỎA XÁ
Cũng gọi Hỏa dã, Hỏa giả.
Loại lư hương bằng đồng có nắp đậy và
3 chân dùng để đốt hương đặt trên đàn khi
tu pháp Mật giáo.
Chúng Tiên Thành Tựu Đặc Minh
Mạn Đồ La Thai Tạng Giới
Hỏa Xa
HỎA XÁ

H
2198
Trong tu pháp, Mật giáo
thường dùng 6 thứ cúng
dường phối với 6 Ba la mật,
trong đó, khói hương nghi
ngút không dứt của Hỏa xá
được phối với Tinh tiến Ba
la mật.
[X. Loại tụ danh vật khảo Q.29; Khảo
tín lục Q.1].
HOẠCH
Phạm: Pratilambha.
Đối lại với Bất hoạch.
Nghĩa là được cái chưa từng được, hoặc
được cái từng được rồi mà đã mất. Một trong
các loại “Đắc”.
Luận Câu xá quyển 4 và luận A tì đạt
ma thuận chính lí quyển 10 nói, như phàm
phu được cái chưa từng được là sơ vô lậu
của giai vị Kiến đạo, hoặc được cái đã từng
được rồi lại mất là Hữu lậu định, đều gọi là
Hoạch.
Nhưng luận Đại tì bà sa quyển 157 dẫn
lời trong luận Thi thiết cho rằng 3 chữ Đắc,
Hoạch và Thành tựu đều đồng nghĩa, tên
tuy khác nhưng thể thì giống nhau.
(xt. Đắc)
HOẠCH THANG ĐỊA NGỤC
Địa ngục vạc nước sôi.
Những tội nhân trong địa ngục này bị
bỏ vào vạc nước sôi để trừng phạt các tội ác
mà họ đã tạo lúc còn sống.
Cứ theo kinh Quán Phật tam muội hải
quyển 5, thì địa ngục này có tất cả 18 cái
vạc, mỗi cái rộng 40 do tuần, có 7 lớp lưới
sắt, trong các vạc chứa đầy nước đồng sôi.

Có 500 quỉ La sát lấy tảng than đá lớn đốt
vạc đồng, ngọn lửa bốc lên ngùn ngụt liên
tiếp, ròng rã 60 ngày (tức bằng 12 vạn năm
ở thế giới Sa bà này) mà không tắt. Những
chúng sinh hủy phạm giới pháp của Phật,
sát sinh cúng tế, vì ăn thịt mà thiêu đốt núi
rừng làm thương tổn chúng sinh, thiêu đốt
các loài chúng sinh, v.v...… thì sau khi chết bị
quả báo đọa vào địa ngục này.
Người phạm tội khi sắp chết, thân tâm
phiền muộn, không làm chủ được đại tiểu
tiện, thân thể hoặc nóng như nước sôi, hoặc
lạnh như băng giá, liền nảy ra ý muốn được
tắm nước ấm. Ngục tốt La sát liền hóa làm
người hầu, tay bưng nồi nước nóng đến chỗ
tội nhân, tội nhân thấy nước nóng sinh tâm
ưa thích, liền tắt thở và sinh ngay vào địa
ngục Hoạch thang này. Tội nhân bị nấu
trong vạc, da thịt nhừ nát, chỉ còn lại bộ
xương, ngục tốt dùng cái chạc bằng sắt gắp
xương ra khỏi vạc, vứt cho chó sắt ăn, ăn
xong, chó ói mửa trên đất, tội nhân sống lại,
ngục tốt liền đuổi bắt tội nhân cho vào vạc
trở lại. Vì sợ vạc nóng, tội nhân liền đưa tay
bám vào cây bằng gươm dao, xương thịt bị
đứt nát, lại rơi vào trong vạc. Vì tội sát sinh
nên trong một ngày một đêm phải chịu quả
báo chết đi sống lại nhiều lần như số cát
sông Hằng. Đền tội xong rồi ra khỏi địa ngục,
phải sinh làm loài súc sinh có đời sống ngắn
ngủi như: lợn (heo), dê, gà, chó, v.v...…
Sau khi chịu thân súc sinh trong 8.000
vạn năm mới được sinh làm người. Tuy được
sinh trong loài người, nhưng phải chịu quả
báo nhiều bệnh và chết non. Trải qua vô
lượng kiếp sau mới được gặp thiện tri thức,
mới được thụ trì 5 giới, thực hành 6 độ.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.7; kinh

Luật dị tướng Q.50].
HOÀI CẢM (?-?)
.....
Vị tăng thuộc tông Tịnh độ sống vào đời
Đường.
Mới đầu sư ở chùa Thiên phúc tại Trường
an, học Duy thức và Giới luật, làu thông
kinh điển, nhưng đối với nghĩa Niệm Phật
Hỏa Xá (Lô Hương)
HOÀI CẢM

H
2199
Tịnh độ thì chưa
sinh chính tín. Về
sau, sư đến tham
vấn ngài Thiện
đạo, trình bày chỗ
hoài nghi của
mình, ngài Thiện
đạo mới đem lí
nghĩa sâu xa để
khuyến khích sư,
sư liền vào đạo
tràng tinh cần
niệm Phật. Sau 37
ngày, chưa thấy điềm lành, sư tự hận mình
tội chướng sâu nặng, muốn tuyệt thực để
chết, bị ngài Thiện đạo cản trở. Sư lại chí
thành niệm Phật, sau 3 năm cảm được linh
nghiệm, thấy hào quang và chứng được Tam
muội niệm Phật, sư liền soạn Thích tịnh độ
quần nghi 1 quyển, nhưng sách chưa soạn
xong thì sư thị tịch, sau nhờ đồng môn là
ngài Hoài uẩn hoàn thành chí nguyện của
sư. Những người tu Tịnh độ đời sau thường
lấy gương chí thành tinh tiến của sư làm
khuôn mẫu.
[X. Tống cao tăng truyện Q.6; Tịnh độ
thánh hiền lục Q.2; Phật tổ thống kỉ Q.27].
HOÀI ĐỊCH (?-?)
.....
Vị tăng đời Đường, người Tuân châu
(Huệ dương, tỉnh Quảng đông).
Lúc đầu sư ở chùa Nam lâu núi La phù,
học rộng kinh sách nội ngoại, đồng thời học
tiếng Phạm với vị tăng Ấn độ. Năm Thần
long thứ 2 (706), khi ngài Bồ đề lưu chí dịch

kinh Bảo tích, sư phụng chiếu vào kinh đô
giữ chức Chứng nghĩa.
Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 9, thì sư cùng với một vị tăng người
Ấn độ ở Quảng phủ dịch bộ kinh Đại Phật
đính Như lai mật nhân tu chứng liễu nghĩa
chư Bồ tát vạn hạnh thủ lăng nghiêm 10
quyển. Nhưng kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm e không phải được dịch từ bản tiếng
Phạm, cho nên vấn đề sư Hoài địch có tham
dự phiên dịch kinh này vẫn còn điểm đáng
ngờ.
[X. Tống cao tăng truyện Q.2; Tục cổ
kim dịch kinh đồ kỉ; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.14]. (xt. Đại Phật Đính
Thủ Lăng Nghiêm Kinh).
HOÀI HẢI (720-814)
Vị Thiền sư sống vào đời Đường, người
huyện Trường lạc thuộc Phúc châu (Phúc
kiến), họ Vương(có thuyết nói họ Hoàng). Vì
suốt quãng thời gian nửa đời sau sư thường
ở tại núi Bách trượng thuộc Hồng châu
(huyện Phụng tân, tỉnh Giang tây ngày nay), nên
người đời gọi sư là thiền sư Bách trượng.
Sư theo thiền sư Tuệ chiếu xuất gia ở
Tây sơn tại Triều dương(nay là huyện Triều
an, tỉnh Quảng đông) và y vào luật sư Pháp
triều ở Hành sơn thụ giới Cụ túc. Sau, sư
đến chùa Phù tra ở Lư giang (tỉnh An huy)
đọc Đại tạng. Khoảng đầu năm Đại lịch
(766), sư đến Nam khang (tỉnh Giang tây)
tham học thiền sư Mã tổ Đạo nhất.
Bách trượng Hoài hải thiền sư ngữ lục
(Vạn tục 119, 409 hạ), chép: “Một hôm, sư
theo ngài Mã tổ đi ra ngoài, giữa đường thấy
một đàn vịt trời bay qua, Mã tổ hỏi:
- Cái gì thế kia?
- Đàn vịt trời, sư đáp.

- Chúng bay đi đâu?
- Bay qua rồi, sư đáp.
Mã tổ liền vặn mũi sư, đau quá sư kêu
thất thanh.
- Hãy nói bay qua đi! Mã tổ giục sư.
Ngay câu nói đó sư tỏ ngộ và được nối
pháp”.
Sau khi ngài Mã tổ thị tịch, nhận lời
thỉnh cầu của đại chúng, sư khai đường
thuyết pháp ở núi Bách trượng, xiển dương
Hoài Cảm
HOÀI HẢI

H
2200
Thiền chỉ của Nam tông. Sư dung hợp luật
Đại thừa, Tiểu thừa lập ra “Bách Trượng
Thanh Qui”, là pháp tắc đầu tiên của Thiền
tông, cũng là sự cống hiến lớn nhất của sư
đối với Thiền gia.
Cứ theo Tổ đường tập quyển 14, thì bình
sinh sư khổ hạnh thanh cao, trong những
việc hằng ngày sư thường làm trước chúng
tăng, vị Chủ sự không nỡ thấy sư vất vả, lén
cất dụng cụ làm việc của sư đi và thỉnh sư
nghỉ ngơi, sư không chịu và nói: “Lão tăng
không có đức, đâu dám để mọi người cực
nhọc vì mình”, rồi đi tìm dụng cụ khắp nơi
không thấy, sư liền nhịn ăn vì không có dụng
cụ để làm việc. Cho nên trong tùng lâm có
giai thoại “Một ngày không làm, một ngày
không ăn”.
Sư thường dạy đại chúng làm việc một
cách bình đẳng và nhiếp thụ môn đồ cũng
với tâm bình đẳng, bởi thế những người tài
giỏi trong nước đều về tham học nơi sư.
Trong đó, nổi bật nhất có các ngài: Hoàng
bá Hi vận, Qui sơn Linh hựu, Bách trượng
Pháp chính, Tây viện Đại an, Đại từ Hoàn
trung, v.v...…, trong số này có đệ tử của ngài
Hoàng bá là Lâm tế Nghĩa huyền khai sáng
tông Lâm tế, đệ tử của ngài Qui sơn là
Ngưỡng sơn Tuệ tịch khai sáng tông Qui
ngưỡng.
Về Ngữ lục của sư, theo bài minh trên
tháp do ông Trần hủ soạn (Đại 48, 1157
thượng), nói: “Đệ tử của sư là Thần hành
Phạm vân thu chép những lời dạy của sư,
biên thành ngữ lục, những người học ngày
nay đều thờ bản Ngữ lục này làm thầy”.

Tổ đường tập cũng nói sư có Ngữ lục
lưu hành ở đời. Do đó ta biết được việc các
đệ tử biên tập Ngữ lục của sư vào thời ấy là
có thực. Những bộ Ngữ lục của sư hiện còn
thì có: Bách trượng Hoài hải thiền sư ngữ
yếu 2 quyển, Bách trượng Hoài hải thiền sư
ngữ lục 1 quyển, Bách trượng Hoài hải thiền
sư quảng lục 1 quyển, được thu vào Tứ gia
ngữ lục quyển 2, quyển 3 và Cổ tôn túc ngữ
lục quyển 1 trong Vạn tục tạng tập 119.
Về công án của sư, ngoài công án “Đàn
vịt trời” nói ở trên còn có các công án nổi
tiếng khác như: “Ngồi một mình trên ngọn
Đại hùng”, “Bách trượng và cáo đồng”,
“Cuốn chiếu”, “Tái tham Mã tổ”, v.v...…
Về niên đại sư thị tịch thì thông thường
các thuyết đều nhất trí cho rằng sư tịch vào
niên hiệu Nguyên hòa năm đầu (814).
Nhưng trong bài minh viết trên tháp do ông
Trần hủ soạn thì nói sư thọ 66 tuổi. Còn
Tống cao tăng truyện quyển 10, Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 6 và Thiên thánh
quảng đăng lục quyển 8 thì đều cho rằng sư
thọ 95 tuổi.
Sau khi sư thị tịch, vào niên hiệu Trường
khánh năm đầu (821), sư được đặt thụy hiệu
là “Đại Trí Thiền Sư”, hiệu tháp là “Đại
Thắng Bảo Luân”. Đến niên hiệu Đại quan
năm đầu (1107) đời Bắc Tống, sư được truy
thụy “Giác Chiếu Thiền Sư”. Rồi đến năm
Nguyên thống thứ 3 (1335) đời Thuận đế
nhà Nguyên, sư lại được thêm thụy hiệu
“Hoằng Tông Diệu Hạnh Thiền Sư”.
[X. Bích nhan lục tắc 26, tắc 53, tắc 70,
tắc 71; Vô môn quan tắc 2].
HOÀI LINH
.....
Cũng gọi Hữu tình.

Giống như nói hàm thức, nghĩa là ôm
giữ linh thức.
Lời tựa trong Đại đường tây vực kí (Đại
51, 867 trung), nói: “Đất trời rộng lớn bao
la, uẩn thức hoài linh muôn loại”.
(xt. Hữu Tình).
HOÀI NGỌC
.....
I. Hoài Ngọc(?-742).
Vị tăng thuộc tông Tịnh độ ở đời Đường,
người Đan khâu (huyện Ninh hải, tỉnh Chiết
HOÀI NGỌC

H
2201
giang), họ Cao.
Sư ở chùa Dũng tuyền tại Thai châu
(huyện Lâm hải, tỉnh Chiết giang), nghiêm trì
giới luật. Sư tụng kinh Di đà 30 vạn lần,
mỗi ngày niệm danh hiệu Phật 50 vạn tiếng.
Ngày mùng 9 tháng 6 niên hiệu Thiên bảo
năm đầu (742), sư nằm mộng thấy Thánh
tượng cõi Tây phương, biết mình sắp mệnh
chung, sư liền viết bài kệ (Vạn tục 135, 117
thượng) như sau:
“Thanh sạch trong sáng không bụi nhơ,
Đài sen thượng phẩm là cha mẹ;
Tôi đã tu hành trải mười kiếp,
Nay ở Diêm phù chán các khổ;
Một đời khổ hạnh vượt mười kiếp,
Lìa hẳn Sa bà về Tịnh độ”.
Viết kệ xong, sư thị tịch. Quan Thái thú
là Đoàn hoài nhiên làm kệ tán thán và an
táng sư rất trọng hậu.
[X. Tịnh độ thánh hiền lục Q.2].
II. Hoài Ngọc(?-?).
Vị tăng sống vào đời Đường, người Tinh
châu(huyện Thái nguyên, tỉnh Sơn tây), họ
Hứa.
Sư có giới đức tiết hạnh, chuyên lo việc
xây chùa, tạo tượng chép kinh. Khoảng
năm Đại lịch (766-779), sư ở chùa Sùng
phúc tại Thái nguyên, bên cạnh chùa sư
kiến thiết viện Tịnh độ, được vua ban
danh hiệu “Quán Đính Đạo Tràng Chủ”.
Sư thọ 63 tuổi.
HOÀI THAI DỤ
Ví dụ con la mang thai (la là con vật lai
giống giữa lừa và ngựa).
Cứ theo phẩm Lợi dưỡng trong kinh

Xuất diệu quyển 15, thì tỉ khưu Điều đạt
ham đắm danh lợi thế gian, nhận sự cúng
dường của thái tử A xà thế, đức Thế tôn
đem việc này để răn dạy các vị tỉ khưu, Ngài
dùng cây chuối, cây trúc, cây lau và con la
để ví dụ kẻ vì lòng tham mà phải mất mạng.
Chuối, trúc, lau vốn là vật mong manh, nếu
chúng đơm hoa, kết trái thì sẽ chết khô; còn
con la nếu mang thai thì mẹ con đều chết.
Đức Phật dùng thí dụ Hoài thai này để chỉ
thân người vô thường, nếu kẻ nào chạy theo
danh lợi thì sẽ rơi vào hố tội lỗi, đồng thời
cũng hại cho người khác.
HOÀI THÂM (1077-1132)
.....
Vị tăng thuộc tông Vân môn ở đời Tống,
người Lục an, phủ Thọ xuân, tỉnh An huy,
họ Hạ, tự Từ thụ.
Năm 14 tuổi sư xuất gia. Vào đầu năm
Sùng ninh (1102-1106), sư đến chùa Tư
thánh ở Gia hòa (huyện Gia hưng, tỉnh Chiết
giang) tham yết thiền sư Sùng tín và được
nối pháp của ngài. Sau, ngài Sùng tín đến
trụ trì chùa Trường lô tại tỉnh Giang tô, cử
sư làm Thủ tọa.
Năm Chính
hòa thứ 3 (1113),
nhận lời thỉnh của
Quận thú Nghi
chân, sư đến trụ trì
chùa Tư phúc,
chúng tăng các nơi
về học rất đông.
Về sau, triều đình
đổi chùa Tư phúc
làm cung Thần
tiêu, sư liền đến Tưởng sơn, trụ ở Tây am.
Sau đó, sư phụng chiếu đến ở Tiêu sơn tại

Giang tô, chùa Tuệ lâm ở Lạc dương.
Năm Thiệu hưng thứ 2 đời vua Cao tông
sư tịch, thọ 56 tuổi, pháp lạp 36.
Tác phẩm: Từ thụ Thâm hòa thượng
quảng lục 4 quyển.
HOÀI THỎ
Phạm:Zazin.
Tên khác của mặt trăng.
HOÀI THỎ
Hoài Thâm

H
2202
Phong tục dân gian Ấn độ tin rằng ở
trong mặt trăng có con thỏ, vì thế gọi mặt
trăng là Hoài thỏ(ôm thỏ).
Theo điều Bà la niệt tư quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 7, thì truyền thuyết
thỏ trong mặt trăng là chuyện tiền thân
của đức Phật. Nghĩa là ở thời quá khứ, khi
tu hạnh Bồ tát, Phật từng làm thỏ, ở cùng
với con cáo, con vượn trong rừng, Bấy giờ,
trời Đế thích muốn thử hạnh Bồ tát của
Ngài nên hóa thành một ông già, đến xin 3
con vật này thức ăn. Cáo liền men theo bờ
suối bắt cá tươi, vượn thì đi hái hoa trái lạ
đưa về dâng cho ông già ăn, chỉ có thỏ là
trở về tay không, chẳng có gì cho ông già,
thỏ bèn gieo mình vào lửa, đem thân cúng
dường. Trời Đế thích thâm cảm tấm lòng
của thỏ, liền thu nhặt xương cốt của nó
gửi trên mặt trăng. Do đó mà có truyền
thuyết Hoài thỏ này.
HOÀI TỐ
.....
I. Hoài Tố(634-707).
Vị tăng thuộc Luật tông ở đời Đường,
người Kinh triệu(Tây an, Thiểm tây), họ
Phạm.
Sư thông minh nhanh nhẹn từ nhỏ, tính
khí rộng rãi, năm 12 tuổi, sư y vào ngài
Huyền trang xuất gia, chuyên học kinh luận.
Sau khi thụ giới, sư theo ngài Đạo tuyên
học tập Tứ phần luật hành sự sao. Tiếp đó,
sư lại học Tứ phần luật sớ nơi ngài Đạo thành
(đệ tử của luật sư Pháp lệ). Về sau, vì cảm
khái về nghĩa luật của cổ nhân chưa được rõ
ràng, nên sư mới soạn thuật Tứ phần luật

khai tông kí 20 quyển, sửa chữa các bản sớ
cũ, tổng cộng có 16 lỗi và lập một thuyết
riêng biệt gọi là Tân sớ, để phân biệt với Tứ
phần luật sớ của ngài Pháp lệ. Từ đó, thuyết
mới do sư lập ra, được gọi là Đông tháp luật
tông, cùng với Tướng bộ tông của ngài Pháp
lệ và Nam sơn tông của ngài Đạo tuyên, gọi
chung là Luật học tam đại tông, tạo thành
thế chân vạc. Lúc đầu, sư trụ ở chùa Hoằng
tế tại Trường an. Niên hiệu Thượng nguyên
thứ 3 (676), sư vâng chiếu đến ở chùa Tây
thái nguyên, mở Đạo tràng hoằng truyền giới
luật, người học rất đông.
Niên hiệu Cảnh long năm đầu (707), sư
tịch, thọ 74 tuổi.
Tác phẩm của sư gồm có: Câu xá luận
sớ, Di giáo kinh sớ, Tứ phần tỉ khưu giới
bản sớ, Tăng yết ma, Ni yết ma…...
[X. Tống cao tăng truyện Q.14; Đại
đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo Q.trung; Chư tông chương sớ lục Q.1,
Q.2].
II. Hoài Tố(737-?).
Tăng sĩ kiêm thư pháp gia sống vào đời
Đường, người Trường sa (tỉnh Hồ nam), họ
Tiền, tự Tàng chân.
Thủa nhỏ sư thích đọc sách Phật, khi
rảnh rỗi thì tập viết chữ, nhưng vì nhà
nghèo không có giấy để viết, nên sư phải
dùng lá chuối và mâm sơn để tập viết. Sư
lần lượt học theo bút pháp của Âu dương
tuân, Ổ đồng, Trương húc, sau lại học cách
viết của các danh sĩ đương thời và chiêm
ngưỡng những thư pháp tuyệt bút của người
xưa để lại.
Tính tình sư hào phóng, không chấp tiểu
tiết, rất thích uống rượu, mỗi khi say thì
phóng bút viết

đầy chữ trên vách
chùa, tường nhà,
đồ sứ, v.v...… Sư
viết chữ thảo rất
đẹp, đặc biệt nổi
tiếng về cuồng
thảo (mỗi khi say
sư viết chữ thảo
lại càng đẹp) sư tự
xưng đã đạt được
Thảo thánh tam
muội, cho mình Thư Pháp của Hoài Tố
HOÀI TỐ

H
2203
là người thừa kế bút pháp của Trương húc,
bởi thế người đời mới gọi “Điên Trương
Cuồng Tố” (Trương húc điên, Hoài tố khùng).
Sư còn có bản kinh Tứ thập nhị chương
viết bằng chữ thảo lưu truyền ở đời. Hiện
nay ở trấn Vĩnh châu, huyện Linh lăng, tỉnh
Hồ nam, gần nền cũ của am Lục thiên, còn
một tấm bia đá từ đời nhà Thanh có khắc
1.000 chữ của sư Hoài tố, gần đó là những
di tích ao mực, gò bút, v.v...…
Không rõ sư mất năm nào, chỉ biết vào
năm Trinh nguyên 15 (799) đời Đường sư
vẫn còn sống, lúc ấy sư 63 tuổi.
Tác phẩm: Tự tự thiếp, Thiên kim thiếp,
Thánh mẫu thiếp, Tàng chân thiếp, Luật
công thiếp, Thực ngư thiếp, Khổ duẫn thiếp….
Những bức thư pháp này được gọi là
những viên ngọc báu.
[X. Toàn đường văn Q.433; Thái bình
quảng kí Q.208; Tăng hoài tố truyện (Lục
vũ); Thích thị nghi niên lục Q.4].
HOÀI VẤN (?-?)
Vị tăng Trung quốc sống vào đời Bắc
Tống.
Cứ theo Cảnh hựu tân tu pháp bảo lục
quyển 16, 17, 18 thì sư từng đến Thiên trúc
3 lần vào tháng 10 niên hiệu Thiên hi năm
đầu (1017), tháng giêng niên hiệu Thiên
thánh năm đầu (1023) và tháng giêng niên
hiệu Minh đạo năm đầu (1032), mang kinh
bằng tiếng Phạm, xá lợi Phật, chuỗi tràng, lá
Bồ đề, v.v...… về nước.
Vua Nhân tông ban cho sư danh hiệu
“Hiển Giáo Đại Sư”, trong lần thứ 2 đi
Thiên trúc, sư phụng chiếu Chân tông

Hoàng đế xây tháp bên cạnh tòa Kim cương
ở Phật đà già da; lần thứ 3 xây thêm 2 tháp,
đều có khắc bài tựa Thánh giáo do vua
Chân tông viết, văn phát nguyện của Hoàng
thái hậu và bài Tam bảo tán do vua Nhân
tông làm.
Vua Nhân tông hạ lệnh cho quan Khu
mật phó sứ Binh bộ thị lang và Hạ tủng
viết Kí sự về việc ngài Hoài vấn 3 lần đi
Thiên trúc.
[X. Ấn độ cổ Phật giáo quốc du kí (Lí
tuấn thừa); A. Cunningham: Mahàbodhi;
E. Chavannes: Les Inscriptions chinoise de
Bodhi-Gayà].
HOẠI ĐẠO SA MÔN
Cũng gọi Ô đạo sa môn.
Sa môn làm nát đạo, làm nhơ đạo.
Chỉ cho những sa môn dối trá, vi phạm
giới cấm, làm hoen ố đạo Phật mà không
biết hổ thẹn. Là một trong 4 loại sa môn.
[X. luận Câu xá Q.15; luận Du già sư địa
Q.29]. (xt. Tứ Sa Môn).
HOẠI KHỔ
.....
Phạm: Vipariịàma-du#khatà.
Pàli: Vipariịàma-dukkha.
Cũng gọi Biến dị khổ.
Cái khổ phát sinh khi người mình
thương yêu chết mất, hoặc vật mà mình nâng
niu ưa thích bị hư hoại. Một trong 3 nỗi
khổ. Lại nữa, đất, nước, lửa, gió trong thân
xâm lấn lẫn nhau, phá hoại lẫn nhau, làm
cho mình khổ, cũng gọi là Hoại khổ.
Ngoài ra, những điều thích ý, khi phát
sinh thì vui, khi hoại diệt thì khiến cho thân
tâm khổ não, cũng gọi là Hoại khổ.
[X. luận Câu xá Q.22; luận Du già sư địa
Q.42; luận Hiển dương thánh giáo Q.15; Đại

thừa nghĩa chương Q.3]. (xt. Tam Khổ).
HOẠI KIẾP
.....
Phạm: Saôvarta-Kalpa.
Thời gian giữa kiếp Trụ và kiếp Không
là Hoại kiếp, tức là thời kì thế gian chuyển
dần đến hoại diệt. Một trong 4 kiếp: Thành,
HOẠI KIẾP

H
2204
Trụ, Hoại, Không.
Khoảng thời gian kiếp hoại này được chia
làm 20 Trung kiếp, trong 19 Trung kiếp đầu,
chúng sinh hữu tình lần lượt hoại diệt hết,
khí thế gian(hoàn cảnh đất nước) chỉ còn
trống không, đến Trung kiếp cuối cùng thì
khí thế gian cũng hoại diệt hoàn toàn. Khí
thế gian lần lượt bị phá hoại bởi 3 tai họa
lớn: Lửa, nước, gió gọi là Đại tam tai. Hỏa
tai (nạn lửa) xảy ra do 7 mặt trời xuất hiện
cùng một lúc, từ tầng trời Sơ thiền của cõi
Sắc trở xuống đều bị cháy thành tro; Thủy
tai(nạn nước) xảy ra do mưa dầm, từ tầng
trời Nhị thiền trở xuống đều bị ngập chìm;
Phong tai(nạn gió) xảy ra bởi gió va chạm
nhau, từ tầng trời Tam thiền trở xuống đều
bị gió thổi tan. Ba tai họa lớn này cũng
được gọi là Kiếp tai, nhưng chỉ phá hoại từ
tầng trời Tam thiền của cõi Sắc trở xuống
mà thôi.
[X. luận Đại tì bà sa Q.14, Q.135; luận
Câu xá Q.12; Câu xá luận quang kí Q.12].
(xt. Tam Tai, Tứ Kiếp, Kiếp).
HOẠI LƯ XA
........
Chiếc xe hư do con lừa già yếu kéo, đối
lại với cỗ xe trang hoàng đẹp đẽ do con trâu
trắng lớn kéo nói trong kinh Pháp hoa.
Tông Thiên thai lập ra Thập thừa quán
pháp và cho rằng, nếu không tu hành đầy
đủ 10 pháp năng quán và 10 cảnh sở
quán thì chẳng có công dụng gì, cũng
giống như chiếc xe đã hư mà do con lừa
già kéo vậy.
Chỉ quán nghĩa lệ quyển hạ (Đại 46, 453

thượng), nói: “Tu 10 thừa 10 cảnh là tu chân
chính, (…...) nếu không có 10 cảnh thì 10 thừa
không có thể; nếu không có 10 pháp thì gọi
là Hoại lư xa”
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.18 (bản Bắc);
Đại bát niết bàn kinh sớ Q.20; Ma ha chỉ
quán Q.7 phần dưới].
HOẠI NẠP
Chỉ cho áo cà sa của chư tăng.
Hoại, tức là hoại sắc (Phạm:Durvarịì,
Pàli: Dubbaịịa), nghĩa là không dùng 5
mầu chính: Xanh, vàng, đỏ, trắng, đen, mà
dùng các mầu nhuộm xen lẫn nhau như
xanh đen, mộc lan, v.v...… Còn Nạp, tức là
Nạp y, là áo pháp được may bằng nhiều
miếng vải khâu lại với nhau.
Ngoài ra, tiếng Hoại nạp cũng được dùng
để chỉ tăng sĩ Phật giáo.
(xt. Nạp, Ca Sa).
HOẠI PHÁP BẤT HOẠI PHÁP
..............
Hoại pháp và Bất hoại pháp là 2 pháp
quán tưởng để thành tựu quả A la hán. Đây
là theo cảnh sở quán mà đặt tên.
“Hoại pháp”, tức là khi tu quán bất tịnh,
dùng tuệ giả tưởng, lần lượt thực hành 9
quán tưởng về bản thân và về người mình
yêu mến, đó là: Quán tưởng chương sình
lên, quán tưởng bắt đầu rữa nát, quán tưởng
máu chảy ra, quán tưởng mủ rịn ra, quán
tưởng xanh bầm, quán tưởng chim thú đến
ăn và giòi bọ rúc rỉa, quán tưởng da thịt
tan rã, quán tưởng chỉ còn bộ xương và
quán tưởng lửa đốt thành tro. Khi đến
pháp quán lửa đốt thành tro thì quán tưởng
tất cả đều không nên gọi là Hoại pháp.
Người tu pháp này chỉ một lòng cầu dứt
khổ, nhưng vì hành giả không thích tu sự

quán, cho nên dù đã được quả A la hán
“Tuệ giải thoát” vẫn còn thoái chuyển, bỏ
quả A la hán.
“Bất hoại pháp” cũng dùng tuệ giả tưởng
tu quán bất tịnh. Trong 9 quán tưởng nói
trên, lần lượt tu từ pháp quán tưởng sình
chương lên đầu tiên trở đi như thường,
nhưng dừng lại ở Pháp quán thứ 8(còn trơ
bộ xương)chứ không tiến tới pháp quán
HOẠI PHÁP BẤT HOẠI PHÁP

H
2205
thứ 9(lửa đốt thành tro, quán không). Khi dừng
lại ở pháp quán thứ 8 “còn trơ bộ xương”
thì khiến cho trí quán tưởng tăng thêm,
thấy suốt được ở trong xương có: Đất, nước,
lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng, gọi là 8 sắc
mà trước kia chưa thấy. Tám sắc này đều
phát ra ánh sáng tựa hồ như nước chảy,
bao quanh bộ xương, khiến cho người tu
quán cảm thấy hổ thẹn, tâm định lắng yên,
càng lúc càng sâu.
Tóm lại, người thực hành pháp quán này,
về phương diện tuệ quán, có đầy đủ tất cả
công đức như: Bát bối xả, Bát thắng xứ, Quán
luyện huân tu, thần thông biến hóa, v.v...…
Trải qua quá trình tu quán như thế, sau mới
chứng quả Vô học, tức là thành tựu quả A
la hán “Câu giải thoát”. Vì khi thực hành
pháp quán này, hành giả còn giữ lại bộ
xương, không quán tưởng tất cả đều không,
cho nên gọi là Bất hoại pháp.
[X. kinh Tạp a hàm Q.2; luận Đại trí độ
Q.21; Ma ha chỉ quán Q.9 phần trên; Thiên
thai tứ giáo nghi tập chú Q.trung]. (xt. Bát
Giải Thoát).
HOAN HỈ
I. Hoan Hỉ.
Phạm: Pramudita.
Pàli: Pamudita.
Dịch âm: Ba mâu đề đà.
Cảm giác vui mừng khi người ta tiếp xúc
với cảnh vừa lòng đẹp ý. Đặc biệt chỉ cho
chúng sinh nghe đức Phật nói pháp hoặc
nghe danh hiệu của chư Phật mà sinh tâm
vui mừng, cho đến tin nhận vâng làm.
Kinh Giáo hóa bệnh trong Trung a hàm

quyển 6 (Đại 1, 460 trung), ghi: “Đức Thế
tôn nói pháp cho tôi nghe, khuyên phát tâm
khát ngưỡng, thành tựu hoan hỉ”.
Trong quá trình tu hành, có nhiều tầng
bậc hoan hỉ khác nhau. Trong đó, tu chứng
đến quả vị Sơ địa là hoan hỉ chân chính, vì
thế bồ tát Sơ địa được gọi là bồ tát Hoan hỉ
địa. Nhưng phàm phu dưới Sơ địa cũng có
thể nhờ nghe Phật pháp hoặc cảm niệm công
đức hi hữu của chư Phật và Bồ tát mà sinh
tâm hoan hỉ, đây thật là do kết quả của tín
thụ, có thể nói là sự thể nghiệm tông giáo
quí giá.
Cứ theo Thập địa kinh luận quyển 2 của
ngài Thiên thân, thì sự hoan hỉ của bồ tát
Hoan hỉ địa là chỉ cho “tâm hỉ, thể hỉ, căn
hỉ”. Hoan hỉ này có 9 thứ:
1. Kính tín hoan hỉ.
2. Ái niệm hoan hỉ.
3. Khánh duyệt hoan hỉ.
4. Điều nhu hoan hỉ.
5. Dũng dược hoan hỉ.
6. Kham thụ hoan hỉ.
7. Bất hoại tha ý hoan hỉ.
8. Bất não chúng sinh hoan hỉ.
9. Bất sân hận hoan hỉ.
Nếu nói theo chủ trương của Tịnh độ
giáo Nhật bản, thì “Hoan hỉ” đặc biệt chỉ
cho sự vui mừng phát sinh từ trong lòng
nhờ được Phật cứu độ, hoặc do nghĩ rằng
chắc chắn mình sẽ được sinh về Tịnh độ
cực lạc; bởi vậy, sự vui mừng ấy thường được
miêu tả bằng các từ ngữ “Tín tâm hoan hỉ”,
“Dũng dược hoan hỉ”.
Trong “Nhất niệm đa niệm chứng văn”,
ngài Thân loan đã phân biệt ý nghĩa khác
nhau giữa “Hoan” và “Hỉ”, bảo rằng Hoan
là làm cho thân vui mừng, Hỉ là làm cho

tâm vui mừng. Hoan hỉ tức biết trước chắc
chắn mình sẽ được vãng sinh, cho nên trong
tâm vui mừng. Bởi thế, người tu Tịnh độ, vì
biết trước sau khi chết, mình được sinh về
Cực lạc phương Tây mà vui mừng, gọi là
Hoan hỉ. Còn trong đời hiện tại, nhờ lòng
tin vững chắc, được vào địa vị Bất thoái mà
vui mừng, thì gọi là Khánh hỉ.
[X. phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa
Q.2; kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Thích thị yếu
lãm Q.hạ; Hiển Tịnh độ chân thực giáo hành
HOAN HỈ

H
2206
chứng văn loại Q.3].
II. Hoan Hỉ.
Phạm:Ànanda.
Chỉ cho ngài A nan đà, vị “Đa văn đệ
nhất” trong 10 vị đệ tử lớn của đức Phật.
(xt. A Nan).
HOAN HỈ ĐỊA
Phạm:Pramudità-bhùmi.
Dịch âm: Ba mâu đề ba bộ nhĩ.
Cũng gọi Cực hỉ địa, Sơ hoan hỉ địa.
Gọi tắt: Sơ địa.
Địa vị đầu tiên trong 10 địa, tức địa vị
thứ 41 trong 52 địa vị tu hành của Bồ tát.
Bồ tát tu hành trải qua các thứ bậc: Thập
tín, Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng,
v.v...…, trong thời gian một đại a tăng kì kiếp
mới chứng được Thánh tính chân như bình
đẳng và lí nhân không pháp không, thành
tựu hạnh lợi mình, lợi người, tâm thường
hoan hỉ, nên gọi là Hoan hỉ địa.
Cứ theo luận Thập trụ tì bà sa quyển 2,
thì các Bồ tát chứng được Sơ địa đều có 7
đặc điểm như sau:
1. Có khả năng chịu đựng: Làm được
những việc khó làm, tu tập vô lượng phúc
đức thiện căn và ra vào đường sinh tử trải
vô lượng hằng hà sa kiếp để giáo hóa những
chúng sinh ương ngạnh xấu ác, mà tâm
không chán nản.
2. Không ưa tranh cãi: Bồ tát ưa đạo vắng
lặng, không thích tranh cãi với người khác.
3. Tâm thường mừng rỡ: Làm cho thân
nhu nhuyến, tâm an ổn.
4. Tâm thường vui vẻ: Khi nói pháp tâm
thường vui vẻ, an ổn, không lo sợ.

5. Ưa sự thanh tịnh: Xa lìa các phiền
não cấu uế, đối với tất cả Phật pháp và các
hạnh Bồ tát đều có tín tâm thanh tịnh.
6. Tâm thương xót chúng sinh: Thương
xót và cứu độ tất cả chúng sinh.
7. Không có tâm sân hận: Bồ tát tuy chưa
dứt hết phiền não kết sử, nhưng tâm không
sân hận nên thường được an vui.
Cũng theo luận nói trên, sự hoan hỉ của
bồ tát Sơ địa và phàm phu dưới Sơ địa có
khác nhau. Chẳng hạn như bồ tát Sơ địa
luôn nghĩ rằng chư Phật có vô lượng công
đức, đồng thời biết mình trong vị lại chắc
chắn sẽ thành tựu Phật quả, cho nên tâm
thường hoan hỉ. Còn phàm phu tuy cũng
siêng năng niệm Phật, nhưng không dám
nghĩ rằng “mình sẽ thành Phật”, do đó sự
hoan hỉ của phàm phu không giống như bồ
tát Sơ địa.
Thập địa kinh luận quyển 2 (Đại 26,
135 hạ), nói: “Bồ tát này trụ trong Hoan hỉ
địa, thành tựu nhiều thứ hoan hỉ như: Đa
kính tín hoan hỉ, Đa ái niệm hoan hỉ, Đa
khánh duyệt hoan hỉ, Đa điều nhu hoan
hỉ, Đa dũng dược hoan hỉ, Đa kham thụ
hoan hỉ, Đa bất hoại tha ý hoan hỉ, Đa bất
não chúng sinh hoan hỉ và Đa bất sân hận
hoan hỉ”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.23 (bản dịch cũ);
kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ; Thập
địa kinh luận Q.1; luận Thập trụ tì bà sa
Q.1; luận Du già sư địa Q.78; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.10].
HOAN HỈ ĐOÀN
Phạm:Mahotikà.
Dịch âm: Ma hô đồ ca.
Cũng gọi Hoan hỉ hoàn.
Thực phẩm làm bằng váng sữa, bột mì,

mật, gừng, v.v...… được se lại thành viên tròn
(đoàn, hoàn). Là một trong các món ăn của
người Ấn độ rất được ưa chuộng và cũng
được nói đến rất nhiều trong các kinh luận
của Phật giáo.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển 39
(bản Bắc), thì Hoan hỉ đoàn được làm bằng
váng sữa, bột mì, mật, gừng, hạt tiêu, lá lốt,
quả nho, quả đào, quả lựu, v.v...…
HOAN HỈ ĐOÀN

H
2207
Luận Đại trí độ quyển 39 nói, Hoan hỉ
đoàn được làm bằng trăm thứ cỏ thuốc và
quả thuốc. Còn Đại nhật kinh sớ quyển 7
thì nói, Hoan hỉ đoàn phải dùng váng sữa
chưng với bột gạo và 3 thứ thuốc có vị cay.
Trong Mật giáo, Hoan hỉ
đoàn được dùng làm phẩm vật
cúng dường chư tôn trong Mạn
đồ la, cũng là vật cúng của Hoan
hỉ thiên, hoặc là vật cầm ở tay
của Hoan hỉ thiên.
Cứ theo Đại thánh hoan hỉ song thân
Đại tự tại thiên Tì na dạ ca vương qui y niệm
tụng cúng dường pháp, thì khi cúng dường
Đại tự tại thiên Tì na dạ ca vương, phải làm
một cái đàn (nền) tròn nhỏ, rồi đặt các thức
ăn, thức uống, rượu thuốc, hạt cải, Hoan hỉ
đoàn, v.v...… trên đàn mà đón mời. Trong đó,
3 thứ: Hoan hỉ đoàn, hạt cải và rượu tượng
trưng cho 3 độc tham, sân và si, dùng để
cúng dường Song thân Tì na dạ ca, tức là
biểu thị nghĩa chuyển hóa 3 độc thành
thanh tịnh.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.59; dụ Ngũ
bách hoan hỉ hoàn trong kinh Bách dụ Q.3;
luận Đại trí độ Q.17].
HOAN HỈ NHẬT
Cũng gọi Phật hoan hỉ nhật.
Ngày chư Phật hoan hỉ.
Chúng tăng kết hạ an cư trong khoảng
thời gian từ rằm tháng 4 đến rằm tháng 7,
ngày rằm tháng 7 là ngày viên mãn, ngày đó
có nhiều vị chứng quả, Phật rất vui mừng,
nên gọi là Hoan hỉ nhật.
[X. kinh Vu lan bồn; Vu lan bồn kinh

sớ Q.hạ].
HOAN HỈ TAM MUỘI
Thiền định phát sinh vui mừng.
Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25, 400
thượng), nói “Người được Hoan hỉ tam muội,
đối với các pháp phát sinh vui mừng”.
Theo kinh Đại bát niết bàn quyển 14
(bản Bắc), thì bậc Đại bồ tát trụ ở địa vị vô
úy, được 25 thứ Tam muội có thế phá diệt
“25 Hữu”. Trong 25 thứ Tam muội này nếu
chứng được Hoan hỉ tam muội, thì có khả
năng phá dẹp “A tu la hữu”(cõi A tu la).
Ngoài ra, theo Duy ma kinh lược sớ thùy
dụ kí quyển 2, thì sau khi chứng quả, Bồ tát
có thể tùy loại mà hiện thân làm lợi ích cho
chúng sinh; nếu chứng được Hoan hỉ tam
muội, thì Bồ tát có thể thị hiện thân A tu la
để phương tiện hóa độ.
[X. Quan âm nghĩa sớ Q.hạ; Duy ma kinh
lược sớ thùy dụ kí Q.10].
HOAN HỈ THIÊN
Phạm: Nandikezvara.
Cũng gọi Hoan hỉ tự tại thiên, Nan đề
tự tại thiên, Đại thánh hoan hỉ thiên.
Gọi tắt: Thánh thiên, Thiên tôn.
Gọi đủ: Đại thánh hoan hỉ tự tại thiên
(Phạm: Mahàrya-nandikezvara).
Nguyên là tên khác của thần Thấp bà
(Phạm:Ziva) ở Ấn độ, Phật giáo thì gọi Nga
na bát để (Phạm: Gaịa-pati) là Hoan hỉ
thiên. Hoan hỉ thiên là con của Thấp bà và
Ba la hòa để (Phạm:Pàravatì, hoặc Ô ma
(Phạm: Umà). Nga na bát để dịch ý là quân
đội, tức là các vị tướng thân thuộc của trời
Đại tự tại do Hoan hỉ thiên và em trai là
Tắc kiện đà (Phạm: Skandha) cùng nhau
thống lãnh quyến thuộc của cha là trời Đại
tự tại, nên có tên là Hoan hỉ thiên. Nga na

bát để hàm ý là có sức ngăn trở sự nghiệp
của người khác, hoặc dẹp bỏ các thứ chướng
ngại, cho nên cũng gọi là Tì na dạ ca (Phạm:
Vighnàyaka), nghĩa là chướng ngại hoặc
phá trừ chướng ngại.
Hình tượng Hoan hỉ thiên là đầu voi
mình người, có 2 loại là Đơn thân và Song
Hoan Hỉ Đoàn
HOAN HỈ THIÊN

H
2208
thân. Hình đơn thân có 2 tay, 4 tay, 6 tay, 8
tay, 12 tay. Về vật cầm tay thì trong các kinh
quĩ nói có khác nhau. Tượng Song thân là
hình 2 vợ chồng trời đứng ôm nhau. Vì Mật
giáo cho trời nam tính Tì na dạ ca là thân
chân thực, tức Ma vương; còn trời nữ tính
là thân giả tạm, tức là hóa thân của Quan
âm 11 mặt. Tì na dạ ca thường theo dõi
chúng sinh, chờ cơ hội để gây chướng ngại;
Phạm vương và các Đại long vương đều
không phá trừ được Tì na dạ ca, mà chỉ có
Quan âm 11 mặt và
Quân đồ lợi minh
vương mới hàng
phục được. Bởi thế,
Quan âm 11 mặt
phải thuận theo
bản tính dục vọng
của Tì na dạ ca(tức
Hoan hỉ thiên) mà
thị hiện thân đàn
bà để dẫn dụ Ma
vương này vào
Thánh pháp.
Tại Ấn độ, vào thời đại Phú lan na (Phạm:
Puràịa), tín ngưỡng về Hoan hỉ thiên rất
thịnh hành, người ta gọi vị thần này là Nga
ni sa (Phạm:Gaịeza), có sức chướng ngại
và phá trừ chướng ngại. Cho nên mỗi khi
bắt đầu cầu nguyện, người ta đều cung kính
xưng danh hiệu Hoan hỉ thiên.
[X. kinh Đại sử chú pháp; kinh Kim
cương tát đỏa thuyết tần na dạ ca thiên thành
tựu nghi quĩ Q.1, Q.2; Đại thánh hoan hỉ
song thân tì na dạ ca thiên hình tượng phẩm

nghi quĩ].
HOAN HỈ THIÊN PHÁP
Cũng gọi Hoan hỉ thiên cúng, Thánh
thiên cúng.
Pháp tu trong Mật giáo thờ Hoan hỉ thiên
làm Bản tôn để cầu trừ chướng nạn, được
giầu sang.
Cứ theo Đại thánh hoan hỉ song thân
đại tự tại thiên tì na dạ ca vương qui y niệm
tụng cúng dường pháp, nếu không biết Hoan
hỉ thiên pháp, thì các tôn pháp khác khó
thành và gặp nhiều chướng ngại. Cho nên,
khi hành giả Mật giáo tu các Đại pháp thì
phải tu thêm Hoan hỉ thiên pháp. Nhưng
nếu vì cầu được giầu sang, thông minh, thăng
chức, v.v...… thì chỉ chuyên tu Hoan hỉ thiên
pháp là đủ.
Tu Hoan hỉ thiên pháp có 3 loại: Dục
du cúng, Tửu cúng và Hoa thủy cúng. Trong
đó, pháp Dục du cúng là dùng dầu vừng
(mè) rưới lên tượng Hoan hỉ thiên.
Cứ theo kinh Sử chú pháp, muốn tu
Hoan hỉ thiên pháp, trước tiên phải tạo
tượng đầu voi mình người, ở trong tịnh thất
dùng phân bò sạch đắp một cái nền (đàn)
hình tròn, nên lấy một thăng dầu vừng, trì
tụng chú, đun ấm dầu, rồi dùng cái thau
đồng đựng dầu để ở trên nền, sau đó, lấy cái
thìa hoặc phễu bằng đồng sạch múc dầu rưới
lên tượng Hoan hỉ thiên. Trong khi rưới dầu,
nên cầu nguyện liên tục. Ngoài ra, nên chuẩn
bị các vật cúng như: Chén rượu, viên hoan
hỉ, củ cải, v.v...… để cúng dường.
[X. kinh Đà la ni tập Q.4; Thập nhất
diện thần chú tâm kinh; kinh Đại sử chú
pháp; kinh Thập nhất diện Quán tự tại bồ
tát tâm mật ngôn niệm tụng nghi quĩ
Q.thượng].

HOAN HỈ UYỂN
Phạm, Pàli: Nandana-vana.
Dịch âm: Nan đàn bàn na, Nan đà.
Cũng gọi Hoan hỉ viên, Hoan lạc viên,
Hỉ lâm uyển, Ca vũ uyển, Đại hỉ uyển.
Vườn vui chơi. Một trong 4 khu vườn
của Đế thích trên cung trời Đao lợi, nằm
về phía bắc thành Thiện kiến, trên đỉnh
núi Tu di.
HOAN HỈ UYỂN
Trời Hoan Hỉ

H
2209
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 133, thì
4 khu vườn ở cung trời Đao lợi đều là hình
vuông, nhưng mỗi khu đều có đặc sắc riêng.
Nếu đi dạo chơi đến vườn Hoan hỉ thì những
cảnh trí cực kì vi diệu đều hiện ra ở trước
mắt, ngắm nhìn mãi không chán.
Theo luận Đại trí độ quyển 8, lúc những
người trời vào vườn này thì trong lòng đều
vui vẻ, hòa nhã; nếu A tu la kéo quân đến
đây, thì tâm chiến đấu tiêu tan, nên gọi là
vườn Hoan hỉ.
Ngoài ra, theo Báo ân kí của ngài Tồn
giác, vị tăng Nhật bản, thủa xưa, đức Thế
tôn lên cung trời Đao lợi, trong thời gian an
cư từ rằm tháng 4 đến rằm tháng 7, Ngài
ngồi dưới gốc cây Ba lợi chất đa trong vườn
Hoan hỉ thuyết pháp cho mẫu hậu nghe,
đây chính là nguyên do đức Phật nói kinh
Báo ân.
[X. kinh Trường a hàm Q.20; kinh Khởi
thế Q.6; kinh Khởi thế nhân bản Q.6; luận
Câu xá Q.11]. (xt. Đế Thích Tứ Uyển).
HOÀN CẢNH
Cảnh chung quanh. Trong kinh điển
Phật giáo, từ ngữ này thường được gọi là
“Cảnh” (Phạm: Viwaya, gocara) hoặc
“Cảnh giới”.
Đứng trên lập trường căn bản của Phật
giáo mà nói, thì giữa chủ thể(nội tâm) và
hoàn cảnh(ngoại giới) có sự quan hệ mật
thiết với nhau, nương vào nhau mà tồn tại,
nhưng đều không có thực thể cố định, nghĩa
là cả hai đều không có tự tính, đều là không.
HOÀN CHÂU ĐỘNG MA NHAI TẠO TƯỢNG
Những bức tượng được khắc trên vách

đá trong động Hoàn châu.
Động Hoàn châu ở trên núi Phục ba,
huyện Quế lâm, tỉnh Quảng tây, Trung quốc,
mặt nhìn ra sông Lí giang. Đời Đường, động
này gọi là Động nham.
Trong động Thiên Phật có 200 bức tượng
khắc trên vách đá vào đời Đường, nổi tiếng
hơn cả là các bức tượng và bài kí tạo tượng
của ông Tống bá khang khắc vào năm Đại
trung thứ 6 (852), đây là những kiệt tác của
nghệ thuật Phật giáo.
Ngoài ra, còn rất nhiều văn tự hoặc tượng
được khắc trên vách đá, sớm nhất là hàng
chữ đề tên Quế quản quan sát sứ Việt cách
và Nhiếp chi sứ Lưu hư bạch được khắc vào
năm Hàm thông thứ 4 (863) đời Đường,
tượng tự vẽ của Mễ phất, một họa sĩ lớn ở
đời Tống, thơ Lộc minh (Nai kêu) của Phạm
thành, v.v...… đều là những tư liệu quan trọng
để nghiên cứu về hội họa và thư pháp ở các
đời Đường, Tống.
HOÀN DIÊT
Cũng gọi Hoàn nguyên.
Đối lại với Lưu chuyển.
Chuyển mê lầm để trở về tịch diệt.
Luận Đại tì bà sa quyển 100 và luận Hiển
dương Thánh giáo quyển 15 nói, nhờ công
hạnh tu hành, đoạn trừ phiền não, ra khỏi
sinh tử mà trở về nguồn gốc Niết bàn.
Ma ha chỉ quán quyển 5 thượng (Đại 46,
56 trung), nói: “Trở về cội nguồn, pháp giới
đều lặng, ấy gọi là Chỉ”.
HOÀN DIÊT
Tượng Phật ở động Hoàn Châu

H
2210
Luận Câu xá quyển 3 căn cứ vào Lưu
chuyển và Hoàn diệt mà lập thành 22 căn,
trong đó, 14 căn trước được thành lập theo
4 nghĩa: Sở y, Sinh, Trụ, Thụ dụng của Lưu
chuyển; còn 8 căn sau cũng được thành lập
theo 4 nghĩa trên, nhưng là của Hoàn diệt.
Tức là 5 căn Tín, Tiến, v.v...… là sở y(chỗ
nương) của Hoàn diệt; còn trong 3 căn vô
lậu, thì nhờ Vị tri đương tri căn mà sinh trí
Vô lậu, nhờ Dĩ tri căn mà được Vô lậu trí
trụ, nhờ Cụ tri căn mà được Thụ dụng hiện
pháp lạc trụ.
[X. luận Du già sư địa Q.51; luận A tì đạt
ma thuận chính lí Q.9; luận Thành duy thức
Q.3; Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.trung
phần cuối, Q.hạ phần cuối]. (xt. Lưu Chuyển).
HOÀN HUYỀN (369-404).
Cũng gọi Linh bảo.
Tên một người bày tôi phản nghịch ở
đời Đông Tấn, tự là Kính đạo. Hoàn huyền
là con trai của Đại tư mã Hoàn ôn, kéo quân
về kinh đô, cướp ngôi An đế nhà Đông Tấn
rồi tự lên làm vua.
Từ khoảng năm Hàm khang (335-342)
trở đi, đã xảy ra cuộc tranh luận “Sa môn
bất kính vương giả” (Sa môn không kính
vua chúa), Hoàn huyền là một trong những
người chủ trương “Sa môn ưng kính vương
giả” (Sa môn phải kính vua chúa), do đó
ngài Tuệ viễn viết luận “Sa môn bất kính
vương giả” để bác bỏ luận điệu của Hoàn
huyền. Những tư liệu liên quan đến cuộc
tranh luận này đều được thu vào Hoằng
minh lập quyển 12.
(xt. Sa Môn Bất Kính Vương Giả Luận).

HOÀN HƯƠNG
... ..
Hương liệu được điều chế và se thành
viên, một trong những vật cúng được dùng
khi tu pháp Hộ ma của Mật giáo.
Hoàn hương do các loại hương như:
Đinh tử hương, bạch đàn hương, trầm
hương, huân lục hương, v.v...… trộn lẫn với
nhau mà thành, tượng trưng cho việc thu
gom hết các phiền não, rồi bỏ hoàn hương
vào lửa là biểu thị nghĩa dùng lửa trí tuệ đốt
hết các phiền não ấy. Trong 3 độc tham,
sân, si, hoa tượng trưng cho tham, hương
bột tượng trưng cho si, còn hoàn hương
tượng trưng cho sân. Một ngày được chia
làm 3 thời, mỗi thời 36 viên, cộng chung là
108 viên, tượng trưng 108 phiền não. Nếu
đem phối với Lục độ, thì hương viên(hoàn
hương)và hương bột biểu thị Tinh tiến độ.
(xt. Lục Ba La Mật, Tán Hương).
HOÀN MÔN
Pháp môn quán chiếu tâm năng quán
bất khả đắc. Một trong 6 diệu môn do tông
Thiên thai thành lập.
Người tu hành tuy tu quán chiếu, nhưng
trí tuệ chưa phát thì phải phản chiếu lại tâm
năng quán; nếu biết rõ tâm năng quán là hư
vọng, không thực có, thì ngã chấp sơ quán
tự tiêu diệt, phương tiện vô lậu tự nhiên
sáng rỡ, vì thế Hoàn môn được xếp vào hàng
Diệu môn thứ 5.
[X. Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển
thượng phần dưới]. (xt. Lục Diệu Môn).
HOÀN NIÊN DƯỢC
Loại thuốc làm cho người già trẻ trở lại.
Luận Đại trí độ quyển 22 (Đại 25, 224
trung), nói: “Tướng già cả như thế lại biến
thành son trẻ, giống như uống Hoàn niên

dược”.
HOÀN SINH
I. Hoàn Sinh.
Từ cõi Niết bàn sống lại.
HOÀN SINH

H
2211
Theo ý nghĩa của Phật giáo Đại thừa thì
hàng Nhị thừa tuy đã vào cõi Niết bàn vô
dư, nhưng dư nghiệp chưa hết, nên trải qua
nhiều kiếp rồi sinh trở lại, phát tâm Bồ đề
Đại thừa mà được thành Phật.
II. Hoàn Sinh.
Người phá giới nhờ sám hối mà khôi phục
được chính mệnh.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 2 phần 2 nói, nếu người nào trái phạm
5 giới cho đến 250 giới, qui y tà sư, tà pháp,
thì người ấy đã là xác chết trong biển Phật
pháp, nếu nhờ sám hối mà khôi phục được
chính mệnh thì gọi là Hoàn sinh.
HOÀN SƠN LỤC
Gọi đủ: Cổ sơn Vi lâm thiền sư hoàn
sơn lục.
Cũng gọi Vi lâm thiền sư hoàn sơn lục.
Tác phẩm, 4 quyển, do thiền sư Vi lâm
Đạo bái (1615-1702) thuộc tông Tào động
soạn vào cuối đời Minh đầu đời Thanh, các
ngài Hưng đăng, v.v...… biên tập, ấn hành vào
năm Khang hi 27 (1688), thu vào Vạn tục
tạng tập 125.
Vì sách này biên chép các ngữ lục của
ngài Đạo bái từ sau khi ngài trở lại trụ ở Cổ
sơn, cho nên được gọi là Hoàn sơn lục.
Nội dung gồm các phần: Thướng đường,
Thị chúng, Phật sự, Kệ, Tán, Tự, Đề bạt, Kí,
v.v...…, ở cuối quyển có phụ thêm bài “Lữ bạc
huyễn tích”, do ngài tự thuật về hành trạng
và sự nghiệp sáng tác của mình.
HOÀN THỔ
.....
Cũng gọi Cửu hoàn thổ (9 viên đất).

Những viên đất dùng để rửa tay sau khi
đi vệ sinh.
Ở thời cổ, Ấn độ không có giấy, sau
khi đi vệ sinh, thường dùng cái thẻ tre hoặc
thanh gỗ mỏng để làm cho sạch. Nhưng
nhưvậy thì trong tay và bình đều dơ dáy,
nên có cách dùng 9 viên đất. Trong số đó,
3 viên để rửa tay, 3 viên rửa bình, 3 viên
rửa chân có nơi dùng đất trét vách sau khi
đã khô để thay cho hoàn thổ hoặc trộn
chung cát sạch với bột đậu nhỏ để thay
cho hoàn thổ.
[X. điều Tiện lợi chi sự trong Nam hải kí
qui nội pháp truyện Q.2].
HOÀN TRUNG HƯ BẠCH
Hoàn trung nghĩa là rỗng không; Hư
bạch nghĩa là tâm trắng phau. Chỉ cho cảnh
giới tuyệt đối siêu việt thiện ác, thị phi, hữu
vô, mê ngộ, v.v...…
HOÀN TỤC
Cũng gọi Qui tục.
Trở về với thế tục.
Có 3 nguyên nhân khiến người đã xuất
gia làm tăng phải hoàn tục:
1. Tự mình không muốn làm tăng nữa
mà bỏ pháp phục, hoặc vì giáo pháp của
đức Phật quá sâu xa, việc học đạo quá khó
khăn nên hoàn tục.
2. Vì phạm tội nên bị đuổi ra khỏi Tăng
đoàn.
3. Vì tuân lệnh triều đình mà phải hoàn
tục, như trong Pháp nạn thời Vũ đế nhà
Bắc Chu.
Theo qui định của giới luật, tăng ni được
phép tự do xả giới hoàn tục, nhưng tì khưu
ni sau khi đã hoàn tục thì không được xuất
gia trở lại.
Ngoài ra, giữa hoàn tục và qui tục cũng

có nghĩa khác nhau:
- Qui tục: Người xuất gia tự trở về thế tục.
- Hoàn tục: Người xuất gia vì phạm tội
nên bị đuổi ra khỏi Tăng đoàn.
[X. kinh Mộc tích dụ trong Trung a hàm
Q.1; Đại trang nghiêm luận kinh Q.6; Hữu
HOÀN TỤC

H
2212
bộ tì nại gia tạp sự Q.30; Cầu na bạt ma
trong Lương cao tăng truyện Q.3; điều Bắc
Chu Vũ đế Kiến đức tam niên trong Phật tổ
thống kỉ Q.38; môn Tội trách trong Thiền
lâm tượng khí tiên].
HOÀN TƯỚNG HỒI HƯỚNG
Gọi tắt: Hoàn tướng.
Đối lại với Vãng tướng hồi hướng, một
trong 2 loại hồi hướng.
Cứ theo Vãng sinh luận chú quyển hạ
và Vãng sinh lễ tán kệ nói, thì các bậc Thánh
hiền đã được sinh về Tịnh độ của đức Phật
A di đà, lại khởi tâm đại bi lợi tha, trở lại cõi
này tế độ tất cả chúng sinh đều hướng về
Phật đạo.
[X. Quán kinh sớ Q.4]. (xt. Hồi Hướng).
HOÀN TƯỚNG HỒI HƯỚNG NGUYÊN
Nguyện thứ 22 trong 48 nguyện của đức
Phật A di đà.
Nghĩa là bậc Bồ tát đã sinh về cõi Cực
lạc, nhưng vì tế độ chúng sinh nên thệ
nguyện sinh lại ở các quốc độ phương
khác.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 trung), nói: “Khi tôi được thành
Phật thì các chúng Bồ tát ở các cõi Phật
phương khác sinh về nước tôi, cuối cùng
sẽ đạt đến địa vị Nhất sinh bổ xứ, trừ ra
các vị có bản nguyện tự tại giáo hóa, vì
chúng sinh mà mặc áo giáp hoằng thệ, tích
lũy gốc đức, độ thoát tất cả, dạo khắp các
cõi Phật, tu hạnh Bồ tát, cúng dường chư
Phật Như lai trong 10 phương, khai hóa
hằng sa vô lượng chúng sinh, khiến họ an
lập nơi đạo Vô thượng chính chân, vượt

khỏi các hạnh theo thứ tự của những giai
vị thông thường, hiện tiền tu tập công đức
Phổ hiền. Nếu chẳng được như thế thì tôi
không thành chính giác”.
HOÀN XUYẾN
Những vật trang sức bằng kim loại quí
lưu hành ở Ấn độ.
“Hoàn” chỉ cho chiếc nhẫn đeo ở ngón
tay và tất cả vật trang sức có hình dáng giống
như chiếc nhẫn. Còn “Xuyến” là vòng đeo
ở cánh tay, cổ chân…
Kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 2 (Đại 16, 409 hạ, 410 thượng), nói:
“Ví như có người muốn có được vàng, (...…)
có được vàng rồi, tùy ý làm ra các món trang
sức đẹp đẽ như hoàn, xuyến, v.v...… tuy công
dụng của chúng khác nhau, nhưng tính chất
của vàng thì không thay đổi”.
HOÁN CHUNG
Cũng gọi Bán chung, Tiểu chung, Phạn
chung.
Chuông báo hiệu. Một trong 6 vật dụng
ở Phật đường.
Hoán chung treo trong Phật đường, khi
pháp hội sắp bắt đầu thì đánh chuông báo
hiệu cho đại chúng biết. Hoán chung còn
được treo dưới mái hiên nhà kho để báo
hiệu giờ dùng cơm, nên cũng được gọi là
Phạn chung.
[X. luận Khảo tín Q.1; điều Bán chung
trong Trì bảo thông giám Q.trung]. (xt. Bán
Chung).
HOANG ĐIỀN TÙY BÚT
Gọi đủ: Bất năng ngữ hoang điền tùy
bút.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Chỉ nguyệt
Tuệ ấn thuộc tông Tào động Nhật bản soạn,
được thu vào Đại chính tạng tập 82.

Nội dung sách này gồm có các đề mục:
Tuyển Phật. Xuất thế bất xuất thế, Tu hành
thành đạo, Tự chứng hóa tha, Hiện tại diệt
HOANG ĐIỀN TÙY BÚT

H
2213
độ, Y tòa thất, Giới định tuệ, Đế duyên độ,
Truyền giáo, Định tổ chi dư, Thứ tổ, v.v...…
Cảm thương sự suy đồi của Phật giáo nên
trong Tùy bút của mình, ngài Tuệ ấn đã nêu
rõ tông chỉ của Phật giáo, yếu quyết của Tổ
đạo, chí nghiệp cao xa, ngôn giáo chân thực
và sự hành trì nghiêm mật của các bậc Tổ
sư để khuyên bảo người học kiên trì đạo
nghiệp.
Sách này tuy gọi là “Tùy bút” nhưng thực
ra là bộ sách bàn về tông nghĩa.
HOANG HẠNH
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Tu khổ hạnh nơi rừng núi hiểm trở, hoặc
lội qua sông nước giá buốt, hoặc ngồi dưới
ánh nắng thiêu đốt, v.v...… Đây là phương thức
tu hành của phái Tu nghiệp đạo và của
những hành giả khổ hạnh trong giới Phật
giáo Nhật bản.
HOÀNG BÁ CHÀNG TỬU
Hoàng bá ăn bã rượu.
Tên công án trong Thiền lâm.
Công án này nói về việc thiền sư Hoàng
bá Hi vận ở đời Đường chỉ trích những người
chấp trước ngôn ngữ, văn tự.
Tắc 11 trong Bích nham lục (Đại 48, 151
trung), ghi: “Hoàng bá dạy chúng rằng: Tất
cả các ông chỉ là người ăn bã rượu. Hành
cước những đâu? Các ông có biết trong nước
Đại đường(tức Trung quốc)ngày nay, ở đâu
có Thiền sư không? Lúc ấy có vị tăng bước
ra hỏi:
- Vậy thì các nơi thu lãnh đồ chúng, nên
hiểu như thế nào?
- Không phải không có Thiền, chỉ là

không có thầy mà thôi. Hoàng bá đáp”.
Người tu Thiền mà bị kẹt trong ngôn
ngữ, văn tự thì không biết được Thiền vị,
cũng như người chỉ ăn bã rượu thì không
biết được hương vị thực của rượu.
Về tên của công án này, các sách ghi
chép có hơi khác, như có chỗ chép là
“Hoàng bá tửu tao hán”, có chỗ ghi “Hoàng
bá chàng tao”, lại có chỗ chép “Hoàng bá
chàng tửu tao”….
[X. Tắc 53 trong Thung dung lục; Long
hưng Phật giáo biên niên thông luận Q.26].
HOÀNG BÁ ĐOẠN TẾ NGỮ LỤC
Cũng gọi Đoạn tế thiền sư ngữ lục, Hoàng
bá Hi vận thiền sư ngữ lục.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Hoàng bá
Hi vận soạn vào đời Đường, được thu vào
Cổ tôn túc ngữ lục quyển 2 trong Vạn tục
tạng tập 118.
Nội dung sách này gồm 2 phần: Một ghi
chép những cơ duyên ngữ yếu của thiền sư
Bách trượng chỉ dạy khi ngài Hoàng bá Hi
vận tham vấn và một biên tập các pháp ngữ
của chính ngài Hi vận như: Thướng đường,
Thị chúng, v.v...
HOÀNG BÁ KHÁN KINH
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Hoàng bá Hi vận và đệ tử nối pháp
của ngài là Lâm tế Nghĩa huyền.
Lâm tế lục hành lục (Đại 47, 505 trung),
nói: “Sư lên núi Hoàng bá vào giữa hạ, thấy
Hòa thượng đang xem kinh. Sư tự nghĩ:
Mình tưởng là người thế nào, hóa ra chỉ là
ông Hòa thượng già chấp trước văn kinh.
Sư ở vài ngày rồi từ biệt ra đi. Ngài Hoàng
bá nói:
- Ông phá hạ đến đây, sao không ở hết

hạ hãy đi?
Sư đáp:
- Con chỉ tạm đến lễ bái Hòa thượng.
Ngài Hoàng bá liền đánh rồi đuổi đi. Sư
đi được vài dặm đường thì sinh ngờ về việc
HOÀNG BÁ KHÁN KINH

H
2214
này, bèn trở lại ở đến hết hạ”.
(xt. Hắc Đậu Pháp).
HOÀNG BÁ LỄ PHẬT
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Hoàng bá và một vị sa di(tức vua
Tuyên tông nhà Đường).
Hoàng bá uyển lăng lục (Vạn tục 119,
419 hạ), nói: “Trong hội Diêm quan, khi
thấy sư lên điện lễ Phật, vị sa di hỏi: Không
cầu Phật, không cầu Pháp, không cầu Tăng,
vậy Trưởng lão lễ Phật để cầu gì?
Sư đáp: Không cầu Phật, không cầu Pháp,
không cầu Tăng, chỉ thường lễ như thế thôi.
Sa di nói: Như vậy thì lễ làm gì?
Sư liền đánh.
Sa di nói: Thô quá!
Sư hỏi: Trong ấy có cái gì mà ông nói
thô nói tế? Nói rồi lại đánh. Sa di liền chạy”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.4].
HOÀNG BÁ SƠN
I. Hoàng Bá Sơn.
Cũng gọi Nam sơn.
Núi ở phía tây cách huyện lị Phúc
thanh, tỉnh Phúc kiến 15km. Vì núi này
có rất nhiều cây hoàng bá(vỏ cây dùng làm
thuốc chữa
bệnh và thuốc
nhuộm) nên
gọi là núi
Hoàng bá.
Năm
Trinh nguyên
thứ năm
(789) đời

Đường, thiền
sưChính cán
mở núi xây
chùa, đặt tên
là Bát nhã đường. Về sau, Bát nhã đường
được kiến thiết to lớn hơn và đổi tên là chùa
Kiến phúc. Thiền sư Hi vận đến ở đây, từ
đó núi Hoàng bá cũng như chùa Kiến phúc
đều trở nên nổi tiếng. Vào thời Tống chùa
rất hưng thịnh. Đến đời Minh, vua Thần
tông ban bảng hiệu là “Vạn Phúc Thiền Tự”.
Năm Sùng trinh 14 (1641) đời Minh, ngài
Ẩn nguyên bắt đầu trùng tu chùa này. Sau,
ngài Ẩn nguyên sang Nhật bản hoằng pháp,
sáng lập chùa ở núi Đại hòa theo qui mô
của Vạn phúc thiền tự và lấy tên: “Hoàng
bá sơn Vạn phúc thiền tự”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.9; Tống
cao tăng truyện Q.20; Thích thị kê cổ lược
Q.3; Hoàng bá sơn chí]. (xt. Vạn Phúc Tự).
II. Hoàng Bá Sơn.
Cũng gọi Thứu phong sơn.
Núi ở cách huyện Nghi phong, tỉnh
Giang tây 57km về phía tây. Cuối đời Đường,
thiền sư Hi vận đến đây khai sơn. Vì ngài
xuất gia ở núi Hoàng bá tại Phúc châu nên
người đời gọi núi này là núi Hoàng bá và
cũng đặt tên chùa là chùa Hoàng bá. Không
bao lâu, người học từ khắp nơi nghe danh
về tụ họp rất đông, chúng vãng lai thường
có tới hơn nghìn người. Vua Tuyên tông nhà
Đường đã từng đến núi này, cùng với ngài
Hi vận xem thác nước chảy và đối đáp thi
phú với nhau, từ đó tông phong Hoàng bá
hưng thịnh ở Giang nam. Sau ngài Hi vận,
có các thiền sư Pháp tế, Chí nhân, Duy sơ,
Duy thắng, Đạo toàn, Vĩnh thái, v.v...… lần
lượt đến ở núi này, nên tên núi lại càng

nổi tiếng.
Năm Thiệu hưng thứ 9 (1139) đời Nam
Tống, vua Cao tông ban hiệu chùa là: “Báo
ân quang hiếu thiền tự” để làm nơi tưởng
nhớ phụ hoàng là vua Huy tông. Đến giữa
đời Minh chùa bị hoang phế, nhưng vào
thời vua Tư tông nhà Minh thì được các
ngài Thường ngu, Chiểu thông, v.v...… khôi
phục lại.
HOÀNG BÁ SƠN
Tháp Các Vị Tổ Sư trên núi Hoàng Bá

H
2215
[X. bài tựa trong Hoàng bá thiền sư
truyền tâm pháp yếu; Long hưng Phật giáo
biên niên thông luận Q.26; Phật tổ lịch đại
thông tải Q.23].
III. Hoàng Bá Sơn.
Tên núi của chùa Vạn phúc, đại bản sơn
của tông Hoàng bá Nhật bản.
(xt. Vạn Phúc Tự).
HOÀNG BÁ SƠN CHÍ
Tác phẩm, 8 quyển, do ngài Tính u thuộc
tông Hoàng bá biên tập, ấn hành vào năm
Thuận trị thứ 8 (1653) đời Thanh.
Nội dung nói về nguồn gốc và sự thay
đổi của Vạn phúc thiền tự ở núi Hoàng bá
thuộc tỉnh Phúc kiến. Toàn sách chia làm 8
mục: Núi, chùa, tăng, pháp, tháp, ngoại hộ,
văn, thi kệ...… Từ quyển 1 đến quyển 5, ở đầu
mỗi quyển đều có vẽ tranh về cảnh chùa,
đài tháp và ghi rõ các dòng phái chính thống
phát xuất từ thiền sư Hoàng bá Hi vận cho
đến pháp hệ của thiền sư Ẩn nguyên.
HOÀNG BÁ SƠN ĐOẠN TẾ THIỀN SƯ TRUYỀN
TÂM PHÁP YẾU
Tác phẩm, 1 quyển, do ông Bùi hưu thu
chép vào năm Đại trung 11 (857) đời Đường,
được đưa vào Đại chính tạng tập 48.
Nội dung sách này gồm những lời pháp
trọng yếu của thiền sư Hoàng bá Hi vận mà
chính ông Bùi hưu được nghe và thu chép
lại, trong đó có ghi rõ ngày tháng. Qua sách
này, người ta thấy được tận đáy nguồn sâu
thẳm của Thiền phong đời Tống.
Ở đầu quyển có lời tựa của ông Bùi hưu,
cuối quyển có phụ thêm Uyển lăng lục 1
quyển của thiền sư Hoàng bá Hi vận. Nhưng

trong Hoàng bá Hi vận thiền sư Truyền tâm
pháp yếu chép trong Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 9 thì các chương đều bỏ tháng
năm, cuối quyển lại lược bớt 1 phần 3 mà
thêm vào đó là bài kệ truyền tâm dài theo
thể 4 chữ của Bùi hưu.
HOÀNG BÁ THANH QUI
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Mộc am
Tính thao (1611-1684) Tổ sư đời thứ 2 của
tông Hoàng bá Nhật bản duyệt xét và ngài
Cao tuyền Tính đôn (1633-1695), Tổ sư đời
thứ 5 biên soạn sửa chữa, được thu vào Đại
chính tạng tập 82.
Sách này phỏng theo hình thức Bách
trượng thanh qui, nói về qui tắc, nghi thức,
v.v...… do ngài Ẩn nguyên Long kì (1592-
1673), Tổ khai sáng tông Hoàng bá Nhật
bản chế định. Nội dung gồm có 10 chương:
Chúc li, Báo ân, Tôn tổ, Trụ trì, Phạm
hạnh, Phúng tụng, Tiết tự, Lễ pháp, Phổ
thỉnh và Thiên hóa; đồng thời phụ thêm:
Phật sự phạm bái tán, Khai sơn dự chúc
ngữ, Tháp viện qui ước, Cổ đức tập yếu và
Pháp cụ đồ.
HOÀNG BÁ TÔNG
Một trong 3 phái của Thiền tông Nhật
bản.
Năm Vĩnh lịch thứ 8 (1654), ngài Ẩn
nguyên Long kì (1592-1673) ở Vạn phúc
Thiền tự, núi Hoàng bá, Trung quốc và ngài
Độc trạm nhận lời thỉnh của sư Dật nhiên ở
chùa Sùng phúc tại Trường kì Nhật bản,
cùng đến hoằng dương Thiền lâm tế tại Nhật.
Năm 1658, Đức xuyên Gia cương hiến
cho ngài một khu đất ở Sơn thành và đến
năm 1662 ngài lập Hoàng bá sơn Vạn phúc
thiền tự trên khu đất này, khai sáng tông
Hoàng bá.

Năm 1666, đệ tử là Mộc am Tính thao
kế thừa Vạn phúc Thiền tự, ngài Ẩn nguyên
đến vùng Bạch kim vùng Giang hộ sáng lập
chùa Thánh thụy và mở rộng Thiền phong
ở chùa Chính minh tại Cận giang. Nhờ đó
HOÀNG BÁ TÔNG

H
2216
tông Hoàng bá được đến đất Quan đông.
Nhưng sau thời trung hưng của ngài Cao
tuyền Tính đôn, Tổ đời thứ 5 của tông
Hoàng bá, thì chùa Vạn phúc dần dần suy
vi. Đến năm Gia hòa thứ 4 (1851) mới được
ngài Lương trung đời thứ 33 chấn chỉnh tông
môn thì tông phong mới được hưng thịnh
trở lại.
Năm Minh trị thứ 7 (1874), tông Hoàng
bá được sáp nhập với tông Lâm tế. Nhưng
năm Minh trị thứ 9 (1876) lại tuyên bố độc
lập. Tông này lấy chùa Vạn phúc làm tổng
bản sơn, ngoài ra còn có hơn 500 chùa trực
thuộc. Tông chỉ của tông này là khai thị pháp
môn “Chính pháp nhãn tạng, thực tướng
vô tướng”. Ngoài ra còn lấy “Giáo Thiền nhất
như” làm tông qui. Khi thừa kế tông phong
phái Dương kì tông Lâm tế ở Trung quốc,
ngài Ẩn nguyên chủ trương “Thiền tịnh nhất
như”, tuyên dương tín ngưỡng Tịnh độ của
đức Phật A di đà và khuyến khích mọi
người tu “Niệm Phật thiền”, khác hẳn với
tông phong của các Thiền phái khác tại
Nhật bản, Ngài lại cho rằng “Muôn pháp
duy tâm, ngoài tâm không có pháp khác”,
“Thân mình là Di đà, tâm mình là Tịnh
độ”, v.v...… cũng lại khác với tín ngưỡng của
tông Tịnh độ nói chung. Ngài cũng tụng
kinh theo âm Hán, đối với các pháp hội và
phương thức tu hành vẫn giữ phong cách
đời Minh, Trung quốc.
[X. Hoàng bá tông giám lục; Phật giáo
các tông cương yếu Q.9]. (xt. Lâm Tế Tông).
HOÀNG BÁ TÔNG GIÁM LỤC
Tác phẩm, 2 quyển, do các ngài Cao

tuyền Tính đôn và Cảo đường Nguyên sưởng
thuộc tông Hoàng bá, Nhật bản, biên soạn
và được ấn hành vào năm Nguyên lộc thứ 6
(1693).
Nội dung nói về thứ tự và ngày, tháng,
năm của sự truyền thừa pháp mạch cho nhau
giữa các vị tăng cùng thuộc tông Hoàng bá;
ghi chép việc truyền thừa từ 7 đức Phật đời
quá khứ, 28 vị tổ Ấn độ, 6 vị tổ Trung quốc,
cho đến các đệ tử nối pháp từ ngài Nam
nhạc Hoài nhượng trở xuống. Ngoài ra, tác
giả còn ghi thêm tên của những vị tăng cùng
một tông, cùng một bản sơn, theo thứ tự
truyền thừa cho nhau từ ngài Cao tuyền
Tính đôn trở về sau.
HOÀNG BẢNG THỨC
... ... ..
Tờ yết thị được viết bằng giấy mầu vàng
để thông báo các việc phải làm trong Thiền
viện.
Chương Chúc li trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui nói: Vào ngày đản sinh của Hoàng
đế(Thiên thọ thánh tiết)phải thiết lập đạo
tràng Kim cương vô lượng thọ, đồng thời,
viết dòng chữ “Kim thượng Hoàng đế thánh
thọ vạn tuế” trên giấy vàng, ghi pháp hiệu
của vị Trụ trì, rồi dán trên tấm gỗ, treo ở
bên phải cổng chùa.
HOÀNG CA SA
........
Ca sa mầu vàng.
Vàng là mầu càn đà la, tức là dùng vỏ
của cây càn đà la làm thuốc nhuộm để
nhuộm áo ca sa. Nhưng về mầu áo ca sa,
chủ trương của các bộ phái không giống
nhau.
Theo kinh Xá lợi phất vấn, thì Đàm vô
khuất đa ca bộ dùng mầu đỏ, Tát bà đa bộ

dùng mầu đen, Ca diếp di bộ dùng mầu
mộc lan, Di sa tắc bộ dùng mầu xanh, Ma
ha tăng kì bộ dùng mầu vàng. Nhưng ở Ấn
độ, xanh, vàng, đỏ, trắng, đen là 5 mầu
chính mà đức Phật cấm không được dùng,
sắc hoại của mầu vàng vốn chỉ cho mầu
vàng đục. Nhưng người dịch kinh khó có
thể dùng chữ nào để chỉ cho mầu hoại sắc,
nên vẫn gọi bằng xanh, vàng, đỏ, v.v...
HOÀNG CA SA

H
2217
Hoàng phái thuộcLạt ma giáo Tây tạng cũng
mặc áo mầu vàng.
Ngoài ra, cứ theo Đại tống tăng sử lược
quyển thượng, thì chư tăng ở Giang nam
phần nhiều mặc áo mầu đen, mầu đỏ, thỉnh
thoảng cũng có vị mặc áo mầu vàng sậm,
được gọi là Hoàng nạp. Về sau, Hoàng nạp
được gọi là Quan âm nạp.
[X. Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi Q.hạ].
HOÀNG CHUNG ĐẠI LÃ THANH
........... ..
Hoàng chung(chuông vàng)là nhạc khí,
có 12 âm cơ bản là 6 luật(tiếng dương) và 6
lã(tiếng âm), trong đó, Đại lã là âm thanh
cao nhất, hay nhất. Trong kinh điển Phật
giáo, từ ngữ “Hoàng chung đại lã thanh”
được dùng đểchỉcho yếu chỉ sâu xa của
Phật pháp.
Hư đường lục quyển 4 (Đại 47, 1012
trung), chép: “Tổ sư Đạt ma từ Tây thiên
trải qua 10 vạn dặm đường mới đến Trung
quốc, trước hết nói lời Hoàng chung đại lã
với Lương Vũ đế”.
HOÀNG CÔNG VĨ (1908- )
........
Người huyện Định, tỉnh Hà bắc, Trung
quốc, vốn tên là Sĩ học, hiệu Nghị dân, về
già lấy hiệu là Đông vũ hiên chủ.
Ông tốt nghiệp khoa Trung văn trường
Đại học Yên kinh, từng học tại Đại học Đế
quốc ở Đông kinh (Tokyo), Nhật bản và đậu
Thạc sĩ. Lúc còn trẻ, ông từng theo học các
ông Lương khải siêu, Thang dụng đồng, Hứa
địa sơn, v.v...… nên rất có căn bản về Phật
học. Ông từng giữ các chức vụ ở Quốc sử

quán và Báo xã tại Trung quốc. Sau khi ra
Đài loan, ông lần lượt dạy các chương trình
Triết học, Phật học, Lí học Tống, Minh tại
các trường Đạm giang, Chính đại, Phụ nhân,
Đài đại, v.v...… Ông còn dành nhiều thì giờ
cho công việc soạn thuật.
Các tác phẩm của ông gồm có: Ấn độ
triết học sử thoại, Ấn độ Phật học thể hệ
luận sử, Trung quốc Phật học tư tưởng
truyền thống sử, Phật học nguyên lí thông
thích.
HOÀNG DIÊN LÃO TỬ
Cũng gọi Hoàng diện Cù đàm, Hoàng
diện lão, Hoàng đầu đại sĩ, Hoàng đầu lão,
Hoàng diện, Hoàng lão, Hoàng đầu.
Chỉ cho đức Phật Thích ca mâu ni.
Thành Ca tì la vệ, tiếng Phạm là
Kapilavastu, trong đó, Kapila nghĩa là
mầu vàng(hoàng sắc),vastunghĩa là chỗ ở,
là thành. Cho nên tiếng Phạm của thành
Ca tì la vệ có nghĩa là chỗ ở của vị tiên Ca tì
la, vị tiên Đầu vàng. Vì đức Thích tôn sinh
ra ở thành này nên gọi là Hoàng diện lão tử
(Ông già mặt vàng).
Thiền tông thường dùng nhóm từ này
để biểu hiện cơ pháp trách Phật mắng Tổ,
như điều Thế tôn niêm hoa trong Vô môn
quan (Đại 48, 293 hạ), nói: “Hoàng diện lão
tử dối gạt mọi người, nếu bảo không có
truyền thụ, thì tại sao lại truyền riêng cho
ngài Ca diếp?”
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
HOÀNG DIÊP CHỈ ĐỀ
Dùng chiếc lá vàng để dỗ đứa trẻ nín
khóc. Ví dụ đức Như lai dùng phương tiện
để hóa độ chúng sinh.
Khi thấy chúng sinh tạo các nghiệp ác,
Như lai liền nói về thường, lạc, ngã, tịnh ở

cõi trời Ba mươi ba (Đao lợi thiên) cho họ
nghe, khiến cho tâm họ sinh vui thích mà
siêng năng làm các việc thiện, dứt trừ các
nghiệp ác. Nhưng thực ra thì cõi trời Ba mươi
ba vẫn còn trong vòng sinh tử, thuộc về vô
thường, vô lạc, vô ngã, bất tịnh, mà nói là
thường, lạc, ngã, tịnh thì đó chỉ vì hóa độ
HOÀNG DIÊP CHỈ ĐỀ

H
2218
chúng sinh mà Như lai phương tiện nói
thế thôi. Việc này cũng giống như lúc đứa
trẻ khóc, cha mẹ lấy chiếc lá vàng(hoàng
diệp) của cây dương cho đứa trẻ để nó nín
khóc(chỉ đề). Nhưng thực ra lá vàng chẳng
phải là vàng thật, mà chỉ là chiếc lá phương
tiện tạm thời cha mẹ dùng để dụ dỗ đứa
trẻ nín khóc.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.20 (bản Bắc)].
HOÀNG DƯƠNG MỘC THIỀN
Thiền cây hoàng dương. Tiếng dùng
trong Thiền lâm.
Cây hoàng dương rất chậm lớn, nếu gặp
năm nhuận thì nó lại co lại một tấc. Trong
Thiền tông, từ ngữ này được dùng để quở
trách người độn căn tham thiền đã lâu mà
chẳng ngộ, cũng giống như cây hoàng dương
chậm lớn.
[X. Đại tuệ thiền sư phổ thuyết Q.hạ;
Bản thảo cương mục Q.36].
HOÀNG ĐÌNH KIÊN (1045-1105)
Thi nhân Trung quốc ở đời Tống, người
Phần ninh, Hồng châu, tự Lỗ trực, hiệu
Sơn cốc.
Ông rất giỏi về thơ phú, văn chương, từ
khúc và viết thảo, ông đậu Tiến sĩ và từng
ra làm quan, thành tích chính trị vượt bậc,
nhưng vì nạn bè phái nên ông bị giáng chức
và lưu đày. Ông kính tín Phật giáo, tuy là cư
sĩ nhưng được nối pháp của ngài Hoàng long
Tổ tâm (1025-1100). Ông từng học đạo ở
chùa Sơn cốc tại tỉnh An huy nên lấy hiệu
là Sơn cốc đạo nhân. Về già, ông cất tinh xá
ở Bồi tân, tu pháp Tịnh độ nên lại lấy hiệu
là Bồi ông. Sau khi ông qua đời, học trò đặt

thụy hiệu cho ông là Văn tiết tiên sinh.
Tại Nhật bản, thơ văn do ông sáng tác
được lưu hành rộng rãi trong giới tăng sĩ ở
thời Túc lợi, có ảnh hưởng rất lớn đối với
lịch sử văn học chữ Hán.
Ông để lại các tác phẩm: Sơn cốc nội
ngoại tập, Biệt tập.
[X. Tống sử Q.444; Tống sử tân biên
Q.171; Nguyên hựu đảng nhân truyện Q.4].
HOÀNG ĐOAN BÁ (?-1645)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Minh, người huyện Tân thành, tỉnh
Giang tây, tự Nguyên công, hiệu Hải ngạn
đạo nhân.
Ông đậu Tiến sĩ vào niên hiệu Sùng trinh
năm đầu (1628), làm quan đến chức Lễ bộ
lang trung. Sau ông bị quân nhà Thanh bắt,
vì không khuất phục nên bị giết.
Ông dốc lòng tin kính Phật pháp, từng
tham học thiền sư Vô minh Tuệ kinh thuộc
tông Tào động, chuyên tâm tham cứu công
án “Triệu châu bách thụ tử”(cây bách của
ngài Triệu châu) có chỗ tỉnh ngộ.
Ông để lại các trứ tác: Dị sớ, Dao quang
các tập.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.62; Minh sử
Q.275; Minh mạt trung liệt kỉ thực Q.12].
HOÀNG KHÁNH (977-1049)
Vị tăng Nhật bản thuộc tông Thiên thai.
Mới đầu, sư tu học tại núi Tỉ duệ, về sau
sư đến ở chùa Đại nhật gần hồ Đan ba,
chuyên nghiên cứu Thai mật, đệ tử có hơn
30 người. Năm Vĩnh thừa thứ 4 (1049), sư
tịch ở Đông tháp, thọ 73 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Quán đính tùy yếu
kí, Thai tạng đạo tràng quán tư kí, Hộ ma
tư kí.
HOÀNG KIM ĐẢM TỬ THIÊN QUÂN TRỌNG

Người gánh vàng ròng nặng nghìn quân
(1 quân = 20 kg).
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Thiền tông
HOÀNG KIM ĐẢM TỬ THIÊN QUÂN TRỌNG

H
2219
dùng từ ngữ này để ví dụ cái khí thế mạnh
mẽ của người ngộ đạo, ánh sáng của người
ấy phát ra cũng rực rỡ như vàng ròng.
Hư đường lục quyển 9 (Đại 47, 1055
thượng), ghi: “Tăng hỏi: Đức Thế tôn nói:
Ta có chính pháp nhãn tạng, nay phó chúc
cho Ma ha ca diếp, ý này như thế nào?
Sư đáp: Người gánh vàng ròng nặng nghìn
quân (Hoàng kim đảm tử thiên quân trọng)”.
HOÀNG KIM TRẠCH
Nhà vàng, tức chỉ cho già lam.
Thủa xưa, ở Ấn độ, trưởng giả Tu đạt
muốn mua khu vườn cây của thái tử Kì đà
để xây cất tinh xá cúng dường đức Phật. Thái
tử nói đùa rằng nếu Trưởng giả có đủ vàng
trải khắp mặt đất trong vườn thì mới chịu
bán. Trưởng giả liền y lời, dùng voi chở vàng
đến trải khắp mặt đất. Thái tử Kì đà rất cảm
kích trước tấm lòng thành của Trưởng giả,
cho nên hiến cúng đất vườn, được Trưởng
giả xây dựng thành tinh xá Kì viên. Vì thế
nên già lam được gọi là Hoàng kim trạch.
[X. Tổ đình sự uyển Q.3].
HOÀNG LÃO
Từ gọi chung Hoàng đế và Lão tử.
Tại Trung quốc, vào thời đại Đông Hán,
tư tưởng Đạo gia thịnh hành, tín đồ Đạo
giáo tôn sùng quyền uy của Lão tử nên kết
hợp Lão tử với Hoàng đế. Về sau, Phật giáo
truyền bá ở Trung quốc, nhất là vào giai đoạn
đầu, các sư cũng đã từng mượn tư tưởng
Hoàng Lão để giải thích lí nghĩa của Phật
giáo. Cho nên có người thờ chung cả Phật
và Lão tử.
HOÀNG LONG PHÁI

... ... ..
Cũng gọi Hoàng long tông.
Chi phái của tông Lâm tế, do thiền sư
Hoàng long Tuệ nam (1002-1069) khai sáng.
Thiền sư Tuệ nam là học trò của ngài
Thạch sương Sở viên, Tổ thứ 7 của tông Lâm
tế. Vào năm Cảnh hựu thứ 3 (1036), sư đến
ở núi Hoàng long, huyện Long hưng, tỉnh
Giang tây, mở rộng việc giáo hóa, bèn trở
thành Tổ khai sáng phái Hoàng long. Sự
tiếp hóa của ngài Thạch sương rất nghiêm
khắc, sư Tuệ nam thấu hiểu được phương
pháp của ngài nên cũng có phong cách như
thế. Bấy giờ, sư Dương kì Phương hội cũng
là học trò của ngài Thạch sương, sáng lập
phái Dương kì; người đương thời dụ sư
Hoàng long Tuệ nam là rồng và dụ sư Dương
kì Phương hội là hổ.
Đệ tử của sư Hoàng long có các vị: Chân
tịnh Khắc văn, Đông lâm Thường tổng, Hối
đường Tổ tâm, v.v...… Học trò của Khắc văn
thì có: Đâu suất Tòng duyệt, Lặc đàm Văn
chuẩn, Tuệ nhật Văn nhã, v.v...; Học trò
của Tổ tâm có: Tử tâm Ngộ tân, Linh
nguyên Duy thanh, Lặc đàm Thiện thanh,
v.v...… Phái Hoàng long đã đóng góp rất nhiều
công sức vào việc thành lập Đại Tạng Kinh
bản đời Tống.
Vào thời Nam Tống, phái Dương kì hưng
thịnh, còn phái Hoàng long thì mỗi ngày
một suy vi dần. Đến năm Thuần hi 13 (1186)
đời Tống, có vị tăng Nhật bản là Minh am
Vinh tây đến Trung quốc, theo học nơi Hư
am Hoài xưởng của phái này. Sau khi trở về
nước, sư Vinh tây mở ra một phái Hoàng
long tại chùa Kiến nhân thuộc tông Lâm tế
Nhật bản, thành là một trong 24 dòng phái
của Thiền tông Nhật bản.

[X. Thiền lâm tăng bảo truyện Q.22; Ngũ
đăng hội nguyên Q.7; Thiền tông chính
mạch Q.9]. (xt. Hoàng Long Tam Quan).
HOÀNG LONG SƠN
... ... ..
Cũng gọi Phụ sơn.
Núi nằm về phía tây huyện Tu thủy, tỉnh
HOÀNG LONG SƠN

H
2220
Giang tây, tương truyền ở trên đỉnh núi có
con rồng mầu vàng hay làm gió làm mưa,
nên gọi là núi Hoàng long (núi rồng vàng).
Ngài Hối cơ đời Đường khai sơn làm
chùa, ngài Tuệ nam đời Tống hoằng dương
Thiền pháp ở đây và thành lập phái Hoàng
long. Về sau, các ngài Tổ tâm, Ngộ tân, Duy
thanh, Trí minh, Đức phùng, Đạo chấn,
Pháp trung, v.v... nối tiếp nhau trụ trì nơi
này, khiến cho tông phong phái Hoàng long
hưng thịnh, sau hơn 150 năm sự truyền thừa
pháp mạch mới cáo chung.
Trong núi có viện Hoàng long, cũng gọi
là chùa Vĩnh an. Hiện nay còn 2 ngôi tháp
của các ngài Tuệ nam và Tổ tâm.
[X. Thiền lâm tăng bảo truyện Q.22,
Q.29; Ngũ đăng hội nguyên Q.17, Q.18,
Q.20; Cổ kim đồ thư tập thành chức phương
điển 848].
HOÀNG LONG TAM QUAN
Ba câu hỏi do Tổ của phái Hoàng long
thuộc tông Lâm tế là ngài Tuệ nam đặt ra
để tiếp hóa người học, gọi là Hoàng long
tam quan(ba cửa ải của Hoàng long).
Cứ theo Tụng cổ liên châu thông tập
quyển 38 (Vạn tục 115, 243 thượng), thì 3
câu hỏi về Sinh duyên, Phật thủ, Lư cước
như sau:
- Câu 1: Mọi người đều có chỗ thụ sinh
(Sinh duyên), vậy chỗ thụ sinh của Thượng
tọa ở đâu?
- Câu 2: Tay tôi sao giống tay Phật (Phật
thủ)?
- Câu 3: Chân tôi sao giống chân lừa (Lư
cước)?

Ngài Hoàng long dùng 3 câu hỏi trên
đây để xét nghiệm khả năng của người học.
Vậy mà trong hơn 30 năm không có ai khế
hợp được yếu chỉ của ngài. Vì thế nên Thiền
lâm gọi đó là Hoàng long tam quan.
[X. Tục truyền đăng lục Q.7; Tông môn
thống yếu tục tập Q.11; chương Hoàng long
Tuệ nam trong Ngũ đăng hội nguyên Q.17;
Nhân thiên nhãn mục Q.2].
HOÀNG LONG TUÊ NAM THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Huệ tuyền
biên tập vào đời Nam Tống, được thu vào
Đại chính tạng tập 47.
Nội dung trước hết thu chép các pháp
ngữ thướng đường 11 điều của ngài Hoàng
long Tuệ nam lúc ngài ở Thiền viện Đồng
An Sùng Thắng, kế đến là ngữ lục 13 điều
khi ngài dời đến ở chùa Qui tông; pháp ngữ
14 điều lúc ở núi Hoàng bá tại Quân châu,
ngữ lục 14 điều ở núi Hoàng long và 40 bài
kệ tụng. Trong phần ngữ yếu cũng có thu
chép pháp ngữ của các ngài: Nam nhạc Hoài
nhượng, Thạch đầu, Vân môn, Đại điên,
Nghiêm dương, Lâm tế, Đức sơn, Kính
thanh, Lặc đàm, Vĩnh gia, Bàng uẩn, Đại
châu, v.v...
Ngoài ra, ngài Đông tuấn ở núi Cao
phong, viện Lưỡng túc, chùa Kiến nhân tại
kinh đô (Kyoto) Nhật bản còn biên tập
“Hoàng long Tuệ nam thiền sư ngữ lục tục
bổ”, được thu vào Vạn tục tạng tập 120,
đồng thời được chép vào phần cuối của Tuệ
nam ngữ lục trong Đại chính tạng tập 47.
Nội dung thu chép 12 bài kệ tụng của ngài
Tuệ nam từ Gia thái phổ đăng lục, Ngũ
đăng hội nguyên, Lâm gian lục và Vân ngọa
kỉ đàm.
HOÀNG LONG TỨ GIA LỤC

Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Huệ tuyền
biên tập, được thu vào Vạn tục tạng tập 120.
Nội dung ghi chép ngữ lục của 4 vị Tổ
phái Hoàng long theo thứ tự như sau:
- Hoàng long Tuệ nam thiền sư ngữ lục
của Sơ tổ Tuệ nam.
- Bảo giác Tổ tâm thiền sư ngữ lục của
HOÀNG LONG TỨ GIA LỤC

H
2221
ngài Hối đường Tổ tâm, đệ tử nối pháp của
ngài Tuệ nam.
- Tử tâm Ngộ tân thiền sư ngữ lục của
ngài Tử tâm Ngộ tân đệ tử nối pháp của
ngài Tổ tâm.
- Siêu tông Tuệ phương thiền sư ngữ lục
của ngài Hòa sơn Tuệ phương, đệ tử nối
pháp của ngài Ngộ tân.
Ở đầu quyển “Hoàng long tứ gia ngữ lục”
này có bài tựa do ông Tiền mật soạn vào
năm Thiệu hưng 11 (1141).
HOÀNG MAI
Tên huyện, ở phía đông nam tỉnh Hồ
bắc, Trung quốc.
Huyện Hoàng mai có 2 núi Đông sơn và
Tây sơn, là nơi Tứ tổ Đạo tín và Ngũ tổ
Hoằng nhẫn tham thiền ngộ đạo, Ngũ tổ
lấy nơi này làm căn cứ địa để mở rộng pháp
môn Đông sơn. Trong đó, ngài Đạo tín ở
chùa Chính giác, núi Song phong (Tây sơn)
cách huyện Hoàng mai 17 km về mạn Tây
bắc; còn ngài Hoằng nhẫn thì ở chùa Chân
tuệ, núi Phùng mậu(Đông sơn) cách huyện
Hoàng mai 17km về phía Đông bắc; Lục tổ
Tuệ năng thừa kế y bát của Ngũ tổ Hoằng
nhẫn, hoằng pháp ở chùa Đông tiệm thuộc
ngoại thành mạn Tây nam huyện Hoàng
mai. Từ đó về sau, Tùng lâm mọc lên khắp
nơi và huyện Hoàng mai trở thành địa danh
nổi tiếng của Phật giáo, trong lịch sử gọi là
Hoàng Mai Phật Quốc (Hoàng mai nước
Phật).
Ở huyện Hoàng mai có chùa Lão tổ, chùa
Tứ tổ và chùa Ngũ tổ là 3 Thiền lâm lớn
nhất. Cách huyện Hoàng mai 23km về mạn

Tây bắc có núi Hoàng mai, trong đó mọc
rất nhiều cây mai nên gọi là núi Hoàng mai,
vua Thánh tổ nhà Thanh có ban tấm biển
hiệu đề là “Thiên hạ đệ nhất sơn”.
HOÀNG MAI ĐẢ TAM TRƯỢNG
Tổ Hoàng mai đưa gậy gõ ba tiếng.
Tên công án trong Thiền tông.
Ngũ tổ Hoằng nhẫn cầm gậy gõ vào cối
giã gạo 3 tiếng, biểu thị ý ấn khả và truyền
pháp cho ngài Tuệ năng. Có thuyết cho rằng
ngài Ngũ tổ ngầm bảo Tuệ năng canh ba thì
đến trượng thất.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 1 (Vạn tục
138, 18 hạ), chép: “Lúc đêm tối, Tổ đến nhà
giã gạo, hỏi Tuệ năng: Gạo trắng chưa? Tuệ
năng đáp: Trắng rồi, nhưng chưa có dần
(sàng). Tổ đưa gậy gõ vào cối ba cái. Lúc
canh ba, Tuệ năng liền vào thất”.
HOÀNG MẬU LÂM (?-?)
........
Học giả Phật giáo ở thời Dân quốc, người
tỉnh Quảng đông. Ông rất giỏi tiếng Anh.
Lúc đầu ở Hương cảng, ông và một người
Anh nghiên cứu Phật giáo Tiểu thừa, sau
ông đến Thượng hải chuyên dịch kinh,
truyền bá Phật giáo ra Hải ngoại. Ông còn
sáng lập “Trung quốc Phật giáo tạp chí”
viết bằng tiếng Anh và trong những lúc
rảnh rỗi, dịch các tư liệu nói về tình hình
Phật giáo ở các nước để giới thiệu sự phát
triển của Phật giáo tại Âu Mĩ cho người
trong nước biết.
Năm Dân quốc 22 (1933), ông sang Tích
lan nghiên cứu tiếngPàli Tháp Hồng Sơn núi Phùng Mậu Hoàng Mai và
tiếng Phạm,
HOÀNG MẬU LÂM

H
2222
sau vì bị bệnh phổi nên ông đã qua đời ở
Tích lan.
Ông để lại các dịch phẩm sau đây: Lục
tổ đàn kinh, kinh Di đà, kinh Thập thiện
nghiệp đạo, Anh quốc Phật giáo hội lược sử,
Đức quốc Phật giáo cư sĩ lâm, Anh quốc tỉ
khưu Mã hiển đức truyện.
HOÀNG MÔN
Phạm: Paịđaka.
Dịch âm: Bán trạch ca, Ban tra, Ban đồ
ca, Bán trạch, Bán thác ca.
Dịch ý: Yêm nhân(người bị thiến, hoạn),
Bất nam (bất lực). Chỉ cho người nam căn bị
hư hoại.
Luật Thập tụng quyển 21 và luật Tứ phần
quyển 35, 59, chia Hoàng môn làm 5 loại,
gọi là Ngũ chủng hoàng môn (Phạm: Paĩca
paịđakà#), Ngũ chủng bất năng nam, Ngũ
chủng bất nam. Đó là:
1. Sinh bất năng nam, cũng gọi sinh
Hoàng môn (Phạm: jàti-paịđaka): Chỉ
cho người sinh ra đã không có khả năng
hành dâm.
2. Bán nguyệt bất năng nam, cũng gọi
Bán bất nam, Bán nguyệt hoàng môn (Phạm:
Pakwa-paịđaka): Người nửa tháng có thể
hành dâm, nửa tháng không thể.
3. Đố bất năng nam, cũng gọi Đố
hoàng môn (Phạm: Ìrwyà-paịđaka): Chỉ
cho người thấy kẻ khác hành dâm liền khởi
tâm dâm.
4. Biến bất năng nam, cũng gọi Biến
hoàng môn, Bão sinh hoàng môn, Tinh bất
năng nam, Xúc bảo hoàng môn (Phạm:
Àsak-tapràdurbhàvì-paịđaka): Chỉ cho

người lúc muốn hành dâm thì bỗng nhiên
mất nam căn.
5. Bệnh bất năng nam, cũng gọi Kiện
bất năng nam, Kiện bất nam, Hình tàn
hoàng môn (Phạm: Àpat-paịđaka): Chỉ
cho người sinh ra nam căn đã bị hư nát,
hoặc vì trùng cắn mà bị đứt mất nam căn.
Luận Câu xá quyển 15 chia Hoàng môn
làm 2 loại: Phiến sỉ (Phạm:Waịđha) và Bán
trạch ca (Phạm:paịđaka).
Câu xá luận quang kí quyển 3 thì giải
thích thêm và nêu 5 loại Hoàng môn là: Bản
tính phiến sỉ(tương đương với sinh bất năng
nam), Tổn hoại phiến sỉ(tương đương với Bệnh
bất năng nam), Tật đố bán trạch ca(khi thấy
người khác hành dâm thì nam căn mới thình
lình phát khởi), Bán nguyệt bán trạch ca(tương
đương với Bán nguyệt bất năng nam) và Quán
sái bán trạch ca(khi tắm rửa nam căn mới
thình lình phát khởi).
Còn luật Ma ha tăng kì thì có thuyết
“Lục chủng bất năng nam”, tức là Sinh, Nại
phá, Cát khước, Nhân tha, Đố và Bán
nguyệt. Trong đó, “Nại phá bất nam”, chỉ
cho vợ cả vợ lẽ đồng thời sinh con trai, vì
ghen ghét lẫn nhau, nên bên này phá hư
nam căn(sinh thực khí)của đứa bé bên kia
ngay từ lúc còn nhỏ “Cát khước bất nam”,
chỉ cho các Hoạn quan, “Nhân tha bất nam”
chỉ cho người vì xúc chạm với người đối diện
mà thình lình nam căn phát khởi.
Giới luật qui định những loại người nói
trên đây đều không được xuất gia thụ giới
Cụ túc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.3; luận Đại thừa a
tì đạt ma tạp tập Q.8; Tứ phần luật hành sự
sao tư trì kí Q.thượng phần 3 đoạn 1; Câu
xá luận quang kí Q.15; Huyền ứng âm nghĩa

Q.24].
HOÀNG PHAN
... ..
Lá phan làm bằng giấy mầu vàng treo ở
mộ tháp người chết.
Kinh Quán đính nói, khi người ta chết,
làm Hoàng phan treo ở chùa, cầu cho họ
thoát khỏi khổ bát nạn mà sinh về các cõi
Tịnh độ của chư Phật trong 10 phương.
Còn Chư kinh yếu tập thì nói, làm
HOÀNG PHAN

H
2223
Hoàng phan treo trên mộ tháp của người
chết, có thể dắt dẫn thân “Trung ấm” của
họ khỏi sa vào ác thú, không sinh nơi biên
quốc; việc này tuy không thấy được giải thích
trong kinh điển, nhưng suy đoán về ý nghĩa
thì mầu vàng của Hoàng phan biểu thị sự
trung thành và hết lòng làm việc phúc.
HOÀNG QUYỂN XÍCH TRỤC
Cũng gọi Hoàng quyển chu trục, Hoàng
chỉ chu trục.
Chỉ cho kinh điển của Phật giáo. Vì văn
kinh được viết trên giấy vàng rồi dùng cái
trục mầu đỏ để cuộn lại.
Cứ theo Duy ma kinh lược sớ thùy dụ kí
quyển 1, thì vào khoảng năm Trinh quán
(627-649) đời Đường, vua ra lệnh dùng giấy
vàng viết kinh để phòng ngừa mối mọt ăn
hại. Y cứ vào đó mà suy đoán, thì kinh điển
Phật giáo được viết chép trên giấy vàng bắt
đầu từ năm Trinh quán trở về sau.
Theo một truyền thuyết khác, vào năm
Vĩnh bình thứ 10 (63), theo lời tâu xin của
đạo sĩ Chử thiện tín, vua Minh đế nhà Hậu
Hán ra lệnh đốt kinh của Phật giáo và Đạo
giáo để xem thật giả thế nào, thì sách vở của
Đạo giáo đều cháy thành tro, còn kinh điển
của Phật giáo thì khói xông thành mầu vàng,
trục biến thành mầu đỏ rực, vì thế được gọi
là Hoàng quyển xích trục.
[X. luận Truyền pháp chính tông Q.hạ;
Bắc sử Q.72].
HOÀNG SÁM HOA (?-?)
Học giả Phật giáo Trung quốc, người
huyện Thuận đức, tỉnh Quảng đông, đệ tử
của cư sĩ Âu dương tiệm, bậc thầy về Duy

thức học.
Ông tốt nghiệp Đại học Đế quốc ở
Đông kinh, Nhật bản, thông thạo các thứ
tiếng Phạm, Tây tạng, nghiên cứu Triết học
Ấn độ và Tây phương. Ông từng làm giáo
sư của các trường Đại học Phục đán, Hạ
môn, v.v...
Ông có những tác phẩm: Phật giáo các
tông đại ý, Trung quốc, Phật giáo sử, Duy
thức học luân khuếch dữ Hoa nghiêm căn
bản đích giáo nghĩa, Tây phương triết học
sử cương, Hiện đại triết học khái quan, Ấn
độ triết học sử cương, Kim cương đính Bồ
đề tâm luận thiển thích, v.v...
HOÀNG SẮC
Mầu vàng. Một trong 5 mầu của Mật
giáo.
Mầu vàng tượng trưng cho đức tính bền
chắc không hư hoại.
Nếu đem Hoàng sắc phối với Ngũ tự,
Ngũ đại, Ngũ Phật, Ngũ căn, Ngũ lực, v.v...
thì trong Ngũ tự, Ngũ đại mầu vàng là mầu
của chữ (A) và của Địa đại; trong Ngũ
Phật, là mầu của đức Khai hoa vương Như
lai phương Nam; trong Kim cương giới và
Thai tạng giới, là mầu của Thai tạng; trong
Tứ pháp, là mầu của pháp Tăng ích; trong
Ngũ căn, Ngũ lực, mầu vàng có ý nghĩa
tương ứng với Niệm căn, Niệm lực, Tiến
căn, Tiến lực. Ngoài ra, trong các kinh quĩ,
mầu vàng còn nhiều thuyết giải thích và
phối trí khác.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.6, Q.12]. (xt. Ngũ
Sắc).
HOÀNG Y
Áo pháp mầu vàng. Mầu vàng là một
trong 5 mầu chính. Giới luật cấm chư tăng
dùng mầu vàng. Áo vàng nguyên là áo các

quan Trung quốc thời xưa mặc: trong Phật
giáo, các sư mặc áo vàng từ thời Bắc Chu.
Đến đời Nguyên, các vị cao Tăng thường
được vua ban cho áo vàng, do đó truyền
đến ngày nay áo pháp cũng thường được
HOÀNG Y

H
2224
nhuộm mầu vàng. Còn phái Tân giáo của
Lạt ma giáo Tây tạng mặc áo và đội mũ mầu
vàng, cho nên được gọi là Hoàng y phái hoặc
Hoàng giáo.
[X. Đại tống tăng sử lược Q.thượng].
HOẢNG DƯỠNG HẠO HÃN
Từ ngữ hình dung cảnh nước mênh
mông lênh láng. “Hoảng dưỡng” là nước
không có bờ bến; “Hạo hãn” là dáng nước
mênh mông.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
278 thượng), nói: “Khi kiếp thủy xảy đến,
nước tràn ngập khắp thế giới, muôn vật chìm
trong biển nước mênh mông không bờ bến
(hoảng dưỡng hạo hãn)”.
HOÀNH BỊ
Cũng gọi Hoành phi, Hoành bí, Hoành
bì, Hoành vĩ, Hoành đới.
Loại áo đắp trên vai bên phải khi mặc
pháp y 7 điều.
Điều Nhị thời thực pháp trong Giáo giới
tân học tỉ khưu hành hộ luật nghi (Đại 45,
871 trung), nói: “Khi mặc áo 7 điều thì
Hoành bị phải ngang bằng với cổ áo, thẳng
xuống cánh tay, che nửa bả vai”.
Cứ theo Phật chế tỉ khưu lục vật đồ của
ngài Nguyên hiểu đời Tống, cái áo che vai
bên trái gọi là Kì chi; cái áo che vai bên phải
gọi là Phú kiên.
Cứ theo Chân ngôn tông trì vật đồ thích,
trong 5 áo của tì khưu ni thì có áo Kì chi và
áo Phú kiên, chứ không có áo Hoành bị, vì
thế cho rằng Hoành bị là do Luật tông đời
sau dùng để chỉ cho Kì chi, Phú kiên hoặc
áo khác. Hợp cả 2 thuyết nói trên lại, ta

thấy áo Phú kiên xưa, hiện nay được gọi là
Hoành bị.
Hoành bị của hành giả Tịnh độ Chân
tông Nhật bản thời cận đại, có chiều dài
khoảng 5 thước (Tàu), rộng 1 thước, 2 đầu
có dây để cột, khoác ở vai bên phải, cột lại ở
trước ngực bên trái, rồi mới đắp áo 7 điều
lên trên. Mầu sắc và cách cắt may đều hơi
giống ca sa.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.hạ phần 1; Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.2; Hiển mật uy nghi tiện lãm Q.thượng;
Pháp thể trang thúc sao].
HOÀNH LAI CƠ
Cũng gọi Hoành lai tân thụ tiểu cơ.
Các vị tăng tu hành theo Tiểu thừa nghe
pháp của đức Phật giữa chừng chứ không
theo thứ tự.
Đối với loại căn cơ này đức Phật cũng
không bỏ sót, mà dùng nhiều phương tiện
khéo léo để giáo hóa tiếp dẫn họ. Chẳng
hạn như đạo lí “Vô thường” của Tiểu thừa
nói trong kinh Duy ma, hoặc thời “Phương
đẳng” trong 5 thời phán giáo của tông Thiên
thai, tức là nói cả giáo nghĩa Tam tạng Tiểu
thừa trong giáo nghĩa Đại thừa.
HOÀNH NIÊM
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Sư gia nêu ra đề tài rồi bình luận và giải
thích một cách tự do, tự tại. Còn khi sư gia
chỉ dạy người học, vận dụng phương pháp
linh hoạt, có thể thu về phóng ra một cách
tự do, thì gọi là Hoành niêm thụ phóng(nắm
ngang buông dọc), Hoành niêm đảo dụng.
[X. Khô nhai mạn lục Q.thượng].
HOÀNH QUẢI LẠC
Cũng gọi Quải tử, Lạc tử.
Ca sa của giới tăng sĩ Phật giáo Nhật bản.

Quải lạc được chia làm 2 loại:
1. Tiểu quải lạc: Chỉ vắt ở cổ, thường
dùng khi làm việc.
HOÀNH QUẢI LẠC

H
2225
2. Đại quải lạc: Tức là Hoành quải lạc,
được vắt ngang trên 2 vai để thay thế cho ca
sa khi cử hành những nghi thức đơn giản.
HOÀNH SIÊU
Vượt ngang. Chỉ cho pháp môn không
cần phải trải qua thứ tự các giai vị mà hành
giả có thể đạt được Vô thượng Niết bàn
một cách nhanh chóng. Một trong Nhị song
tứ trùng giáo phán của Tịnh độ Chân tông
Nhật bản.
Pháp môn này tức là ý nghĩa chân thực
của bản nguyện Di đà. Ngài Thiện đạo, Tổ
sư của tông Tịnh độ Trung quốc, đã căn cứ
vào ý nghĩa của câu: “Hoành tiệt ngũ ác thú,
ác thú tự nhiên bế”(Cắt ngang năm đường
ác, đường ác tự nhiên dứt) trong kinh Vô lượng
thọ quyển hạ (Đại 12, 274 trung) mà lập
thuyết “Hoành siêu đoạn tứ lưu”(Vượt ngang
dứt bốn dòng), tức có hàm nghĩa “Nhất thừa
đốn giáo” trong đó. Ngài Thân loan, Tổ khai
sáng của Tịnh độ Chân tông Nhật bản, noi
theo thuyết của ngài Thiện đạo, cho rằng
“Hoành siêu” tức là ý nghĩa chọn Báo độ
chân thực của bản nguyện thì liền được vãng
sinh. Cũng tức là đối với bản nguyện của
Phật Di đà một lòng tin sâu, không hoài
nghi, theo nguyện lực của Ngài mà tu hành,
tâm không tán loạn, thì sau khi mệnh chung
sẽ trực tiếp được sinh về Báo độ chân thực.
Vì Hoành siêu là nhờ vào bản nguyện tha
lực của Phật nên bản nguyện của Ngài cũng
được gọi là “Hoành siêu đại thệ nguyện”.
Ngoài ra, do sự hồi hướng bản nguyện lực
của tín tâm kim cương có khả năng cắt ngang
5 đường ác, vượt chứng Đại niết bàn, cho

nên cũng gọi là Hoành siêu kim cương tâm.
[X. Quán kinh huyền nghĩa phần (Thiện
đạo); Giáo hành tín chứng Q.3; Hiển tịnh
độ chân thực tín văn loại; Hiển tịnh độ
phương tiện hóa thân độ văn loại; Ngu thốc
sao Q.thượng; Duy tín sao văn ý]. (xt. Nhị
Song Tứ Trùng).
HOÀNH SIÊU ĐẠI THÊ NGUYÊN
Chỉ cho nguyện 18 trong 48 nguyện của
đức Phật A di đà.
Nguyện này là nguyện trọng yếu nhất
trong 48 nguyện, cho nên cũng được gọi là
Nguyện vương.
Đức Phật A di đà thệ nguyện tiếp thụ tất
cả chúng sinh trong 10 phương, do sức
nguyện một niệm mà người có lòng tin liền
ra khỏi biển sinh tử, siêu chứng quả Phật.
[X. luận Tịnh độ (Thế thân); Chính tín
niệm Phật kệ]. (xt. Tứ Thập Bát Nguyện).
HOÀNH SIÊU TRỰC ĐẠO
Con đường thẳng vượt qua.
Tịnh độ Chân tông của Nhật bản, chủ
trương hoàn toàn nương tựa vào bản nguyện
tha lực của Phật A di đà, không phải trải
qua thứ tự các giai vị, mà vượt qua 5 đường
ác, trực tiếp chứng nhập Niết bàn vô thượng
một cách mau chóng.
HOÀNH SIÊU TUÊ NHẬT (1906-)
Học giả Phật giáo Nhật bản, người huyện
Ái tri.
Năm 1929, ông tốt nghiệp khoa triết học
Ấn độ tại trường Đại học Đông kinh. Ông
từng là Nghiên cứu viên của sở Nghiên cứu
đông Kinh thuộc Học viện Văn hóa Đông
phương, Nghiên cứu viên của sở Nghiên cứu
văn hóa Đông dương thuộc trường Đại học
Đông kinh, Giáo sư kiêm Khoa trưởng Văn
khoa trường Đại học Đại cốc, v.v...…

Ông chuyên nghiên cứu tư tưởng Phật
giáo Trung quốc thời Lục triều, nhờ luận án
“Giới luật của Trung quốc trước khi Quảng
luật được truyền đến” mà ông đậu bằng Tiến
sĩ Văn học. Ông là một trong những học giả
HOÀNH SIÊU TUÊ NHẬT

H
2226
nghiên cứu về Phật giáo Trung quốc có uy
tín tại Nhật bản.
Những tác phẩm của ông gồm có: Trung
quốc Phật giáo chi nghiên cứu, Niết bàn
kinh, Pháp hoa tư tưởng, Pháp hoa tư tưởng
chi nghiên cứu, Bắc Ngụy Phật giáo chi
nghiên cứu.
Ngoài ra, ông còn soạn chung với nhóm
các ông Chu kiều Nhất tai, v.v... các bộ Phật
giáo học từ điển và Tông hợp Phật giáo đại
từ điển.
HOÀNH SƠN
.....
Cũng gọi Nam nhạc.
Núi nằm về mạn bắc huyện Hoành
dương, tỉnh Hồ nam, Trung quốc. Một trong
Ngũ nhạc.
Cứ theo văn bia của chùa Lộc sơn(chùa
ở chân núi)được khắc vào năm Khai nguyên
18 (730) đời Đường, thì ngài Pháp sùng khai
sơn làm chùa vào năm Bảo đỉnh thứ 2 (268)
đời Ngô(thời Tam quốc). Trong núi có các
chùa: Vạn thọ(Lộc sơn), Thắng nghiệp(chùa
Chúc thánh), Phúc nghiêm, Đạo lâm và viện
Truyền pháp…...
Các vị Thiền sư: Tuệ tư đời Trần thuộc
Nam triều, Hoài nhượng, Hi thiên, Đạo nhất
đời Đường, Khắc cần, Sư phạm đời Tống,
Đức thanh đời Minh, v.v...… đều đã từng ở
đây, nhờ đó mà núi này nổi tiếng ở đời.
[X. Tục cao tăng truyện Q.17; Liễu hà
đông tập Q.6]. (xt. Nam Nhạc).
HOÀNH THỤ
Đồng nghĩa với Tung Hoành.
Ngang và Dọc. Có 2 nghĩa:

1.Theo thứ tự gọi là Thụ(dọc), không
theo thứ tự gọi là Hoành(ngang).
Tuyển trạch quyết nghi sao quyển 3 (Đại
83, 69 thượng), nói: “Hoặc Hoành hoặc Thụ,
nếu những người tu hành niệm Phật có đầy
đủ 3 tâm thì trăm nghìn người đều vãng
sinh, vạn người không sót một”. Đây là theo
ý nghĩa thứ tự, không thứ tự.
2.Về thời gian gọi là Thụ, về không gian
gọi là Hoành.
Hiển danh sao ghi: Quang minh vô lượng
là Hoành, hiển 10 phương, lợi ích vô biên;
thọ mệnh vô lượng là Thụ, bày 3 đời, hóa
đạo vô hạn. Thuyết này dùng “hoành thụ”
biểu thị nghĩa không gian, thời gian.
[X. Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên, Q.5
phần trên; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.2
phần trên; Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao Q.22; luận Thập trụ tâm Q.10;
Giáo hành tín chứng văn loại Q.3, Q.6].
HOÀNH TIÊT
Cắt ngang. Nghĩa là dứt ngang dòng sinh
tử nối tiếp trong 3 cõi 5 đường mà sinh về
thế giới Cực lạc.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
274 trung), nói: “Mọi người đều tinh tiến,
gắng sức tự cứu mình, chắc sẽ được siêu thoát,
sinh về cõi yên vui, chặt ngang 5 nẻo ác, nẻo
ác tự nhiên dứt, lên đường vô cùng cực”.
HOÀNH TRÍ PHÁI
... ... ..
Một Thiền phái thuộc tông Tào động
của Trung quốc, tức là hệ thống của ngài
HOÀNH TRÍ PHÁI
Điện Đại Hùng Chùa Chúc Thánh Hoành Sơn

H
2227
Hoành trí Chính giác (1091-1157), đệ tử
nối pháp của thiền sư Đơn hà Tử thuần
đời Tống.
Vào năm Kiến viêm thứ 3 (1129), ngài
Hoành trí Chính giác đến núi Thiên đồng,
sửa sang già lam, chỉnh đốn thanh qui; hoằng
truyền thiền phong Mặc chiếu mà người
đương thời gọi là Mặc chiếu thiền, Hoành
trí thiền. Ngài trụ ở núi này trong hơn 30
năm, người học rất đông, trong đó có Văn
am Tự tông, Tự đắc Tuệ huy, Thạch song
Pháp cung, v.v... là nổi bật hơn cả.
Ở Trung quốc, tông Tào động không
mạnh bằng tông Lâm tế, cho nên dòng phái
của ngài Hoành trí truyền bá cũng không
được rộng. Nhưng tông Tào động truyền
sang Nhật bản thì pháp mạch khá thịnh.
Đầu tiên, vào năm 1228, ngài Đạo nguyên
truyền hệ thống Thiền của ngài Trường hư
Thanh liễu sang Nhật bản; kế đến, vào năm
1308, ngài Đông minh Tuệ nhật truyền hệ
thống Thiền của ngài Hoành trí. Cuối cùng,
vào năm 1351, ngài Đông lăng Vĩnh dư cũng
truyền Thiền pháp Tào động. Hai ngài Đông
minh, Đông lăng nối nhau trụ trì các chùa
danh tiếng như: Viên giác, Kiến tường, Nam
thiền, Thiên long, v.v... ở Kyoto và Nara,
tông phong cũng theo đó mà hưng thịnh.
HOÀNH TRÍ TAM CHỦNG CÔNG HUÂN
Ba loại cảnh giới chứng ngộ do thiền sư
Hoành trí Chính giác đời Tống nêu ra:
1. Chính vị nhất sắc: Đã chứng ngộ rồi,
thì tất cả không có tướng sai khác, mà hiển
hiện cảnh giới bình đẳng.
2. Đại công nhất sắc: Đã chứng ngộ rồi

thì không chấp trước tất cả sự vật, mà hiển
hiện cảnh giới dứt bặt.
3. Kim thời nhất sắc: Đã chứng ngộ rồi
thì hoàn toàn phủ định tất cả sự phân biệt,
mà hiển hiện cảnh giới nhậm vận tự do.
[X. Nhân thiên nhãn mục Q.3].
HOÀNH TRÍ TỨ TÁ
...........
Bốn pháp do thiền sư Hoành trí đời Tống
đặt ra để chỉ rõ con đường tu hành cốt yếu
cho người học:
1. Tá công minh vị: Dựa vào tác dụng
(công) của muôn vật trong thế giới hiện tượng
để rõ suốt bản thể(vị) của chúng.
2. Tá vị minh công: Dựa vào bản thể
(vị)của muôn vật để làm sáng tỏ tác dụng
(công) của chúng.
3. Tá tá bất tá tá: Bản thể và tác dụng
của muôn vật đều mất, không một vật nào
còn tồn tại.
4. Toàn siêu bất tá tá: Vượt lên không
vị thứ 3 mà đạt tới cảnh giới tự do chẳng
còn một niệm.
[X. Động thượng cổ triệt Q.1; Hoành trí
thiền sư quảng lục Q.8].
HOÀNH TRỤ CHỈ HỢP CHƯỞNG
Cũng gọi Đề lí duệ.
Một trong 12 cách chắp tay của Mật giáo.
Tức khi chắp tay, 2 bàn tay ngửa lên,
đầu các ngón giữa hơi co lại và chạm vào
nhau.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13; Đại nhật kinh
nghĩa thích Q.8]. (xt. Thập Nhị Hợp
Chưởng).
HOÀNH XUẤT
I. Hoành Xuất.
Đối lại với Thụ xuất.
Giáo nghĩa nương vào tha lực, không trải

qua thứ tự tu tập mà được ra khỏi vòng sống
chết, gọi là Hoành xuất. Một trong Nhị song
Tứ trùng giáo phán do Tịnh độ Chân tông
Nhật bản lập ra.
Trái lại, giáo nghĩa nương vào tự lực, trải
qua thứ tự tu tập mà được xuất li sinh tử,
HOÀNH XUẤT

H
2228
thì gọi là Thụ xuất.
II. Hoành Xuất.
Đối lại với Hoành siêu.
Trong dị hành đạo của Tịnh độ môn,
Chân tông của Nhật bản lại chia làm “Hoành
siêu” và “Hoành xuất”. Ở trong tự lực, dùng
tâm tự lực tu tập các hạnh định tán, được
sinh vào cõi phương tiện hóa độ, gọi là
Hoành xuất. Còn nương vào bản nguyện
của đức Phật Di đà, dốc lòng tin tưởng, không
hề nghi ngờ, mà được vào cõi Chân thực
báo độ, thì gọi là Hoành siêu.
[X. Ngu thốc sao Q.hạ]. (xt. Nhị Song
Tứ Trùng, Hoành Thụ).
HOẠNH TỬ
Cũng gọi Phi thời tử, Bất lự tử, Sự cố tử.
Chết oan. Vì gặp tai nạn ngoài ý muốn
mà chết. Có 9 thứ chết oan:
1. Bị bệnh không có thuốc chữa mà chết.
2. Phạm pháp bị hành hình mà chết.
3. Bị loài phi nhân(yêu quái) hút hết tinh
khí mà chết.
4. Bị chết cháy.
5. Bị chết đuối.
6. Bị ác thú ăn thịt.
7. Từ trên sườn núi rơi xuống mà chết.
8. Bị thuốc độc, bùa chú mà chết.
9. Bị chết đói, chết khát.
[X. kinh Dược sư lưu li quang Như lai
bản nguyện công đức; kinh Phật thuyết cửu
hoạnh; kinh Hư không bồ tát vấn thất Phật
đà la ni chú].
HOẠT CÚ TỬ CÚ
... ... ... ..
Cũng gọi Hoạt ngữ tử ngữ.

Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hoạt cú là câu nói linh diệu, siêu việt
mọi sự phân biệt; Tử cú là câu nói không
hoạt dụng.
Trong Lâm gian lục quyển thượng của
ngài Tuệ hồng đời Tống, có ghi câu nói của
thiền sư Động sơn Thủ sơ (Vạn tục 148,
299 hạ): “Trong lời có lời gọi là Tử cú; trong
lời không lời gọi là Hoạt cú”.
[X. Sơn phòng dạ thoại Q.hạ (Minh bản)].
HOẠT ĐẠO SA MÔN
Chỉ cho vị sa môn tu các hạnh lành. Nhờ
hạnh lành mà tuệ mệnh sinh trưởng. Là một
trong 4 loại sa môn.
(xt. Tứ Chủng Tăng).
HOẠT MÊNH
.....
I. Hoạt Mệnh.
Phạm:Jìvaka, ajìvaka(dịch âm: A thời
phạ ca, A thời bà ca, A dần bà ca, A thời
bà),Ajìvika(dịch âm: A kì tì già, A di duy,
A kì duy).
Chỉ cho sự sinh hoạt, sự sống còn. Người
xuất gia tu hành nên dứt bỏ vật dục, chuyên
tâm tu đạo, nếu kinh doanh buôn bán, xem
tướng số, bói lành dữ cho người, hoặc hiện
các việc kì lạ để lòe đời, mong được tiền của
cho việc mưu sinh, hoặc vì cơm áo mà nói
pháp cho người, v.v...… thì gọi là Hoạt mệnh,
nghĩa là kiếm sống bằng tà đạo chứ không
phải chính đạo. Như luật Tứ phần quyển
30 chép, thời đức Phật còn tại thế, có nhóm
Lục quần tỉ khưu ni học tập chú Chi tiết,
chú Sát lợi, xem tướng chết, bói để biết âm
thanh các loài chim, v.v...… và dùng cách đó
để mưu sinh(hoạt mệnh).
Ngoài ra, nhóm Mạt ca lợi cù xá lê (Pàli:
Makkhali-gosàla) thuộc ngoại đạo Ni kiền

tử cùng thời với đức Phật, cũng làm những
nghề nói trên để kiếm sống, nên gọi là Tà
mệnh ngoại đạo.
[X. kinh Trường a hàm Q.14; phẩm Bố
thí trúc viên trong kinh Phật bản hạnh tập
Q.45; luật Ma ha tăng kì Q.7; luận Đại trí
độ Q.19; Thành duy thức luận thuật kí Q.1
HOẠT MÊNH

H
2229
phần cuối; Đại thừa nghĩa chương Q.10].
(xt. Tà Mệnh).
II. Hoạt Mệnh.
Phạm:Jìvaka.
Dịch âm: Kì bà, Thời bà, Thời phạ ca.
Tên một vị Đại lương y ở thời đức Phật.
Vì ông đã cứu mạng sống cho nhiều người
mắc bệnh nan y, nên được gọi là Hoạt mệnh.
Câu xá luận quang kí quyển 5 (Đại 41,
103 thượng), nói: “Bấy giờ có Phạ ca, Hán
dịch là Hoạt mệnh, rất giỏi về thuốc, chữa
lành các bệnh, cứu sống được nhiều người,
nên gọi là Hoạt mệnh”.
Ngoài ra còn có một Đồng tử tên là Hoạt
mệnh, từng được đức Phật thụ kí.
HOẠT MÊNH ẤN MINH
Ấn minh của Mật giáo dùng trong pháp
Diên mệnh chiêu hồn(pháp gọi hồn người
chết sống lại).
Kinh Hiện chứng tam muội đại giáo
vương quyển 14 (Đại 18, 389 thượng), nói:
“Kết ấn hình lưỡi câu bí mật, chắc chắn,
mười ngón tay hướng ngoại và xòe ra, rồi
đặt lên giữa đỉnh đầu, khiến cho người chết
được sống lại”.
Chân ngôn là: Án (oô, qui mệnh) phạ
nhật la tát đỏa (vajrasattva, kim cương hữu
tình) hồng nhược (hùô ja#, dẫn nhập câu
triệu).
[X. Nhũ vị sao Q.12; Bí sao vấn đáp Q.9].
HOẠT NHÂN KIẾM
........
Đối lại với Sát nhân đao.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Gươm cứu sống người. Gươm, dao đều

được dùng để ví dụ trí tuệ. Trí tuệ có khả
năng đánh thức linh tính sẵn có của con
người, thì gọi là Hoạt nhân kiếm; trái lại đặt
con người vào chỗ chết, thì gọi là sát nhân
đao(dao giết người).
Điều Nham đầu Toàn khoát trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 16 (Đại 51, 326
hạ), nói: “Thạch sương tuy có sát nhân đao
nhưng lại không có hoạt nhân kiếm”.
Phần Thùy thị, tắc 12, trong Bích nham
lục (Đại 48, 152 hạ), ghi: “Sát nhân đao, hoạt
nhân kiếm vốn là phép tắc từ xưa, nhưng
cũng là chỗ then chốt của thời nay”.
[X. Giáp sơn Thiện hội trong Tông môn
thống yếu tục tập Q.14].
HOẠT NHI TỬ
Cũng gọi Bồ đề tử.
Đứa con chết sống lại.
Kinh Sổ châu công đức chép, thời xưa,
một ngoại đạo có đứa con chết, ông ta liền
đến cầu xin dưới cây Bồ đề, nhờ đó mà con
ông sống lại. Vì lí do ấy nên hạt Bồ đề được
gọi là Hoạt nhi tử.
[X. Tô tất địa quĩ Q.hạ).
HOẠT PHẬT
Tạng: Hpbrulsku.
Mông cổ: Khutuktu, Khutukutu,
Hobilghan.
Phật sống của Tây tạng.
Lạt ma cựu giáo(Hồng giáo)của Tây tạng
được phép lấy vợ sinh con làm người thừa
kế pháp vị. Từ khi ngài Tông khách ba sáng
lập Hoàng giáo mới qui định đời sống độc
thân, cho nên trong quá trình kế thừa pháp
vị đã có sự chuyển biến lớn lao, đó là sự
“chuyển sinh của Lạt ma”. Sau khi vị Đạt lai
lạt ma đời thứ I là Căn đôn châu ba (Tạng:
Dge-#dun-grub-pa), đệ tử ưu tú của ngài

Tông khách ba, thị tịch vào năm 1475 Tây
lịch, mọi người đều tin rằng ngài chuyển sinh
thành Căn đôn gia mục thố, đó là trường
hợp đầu tiên về chế độ chuyển sinh của
Hoạt Phật. Không bao lâu, Ban thiền lạt ma
cũng noi theo chế độ này, do đó, chế độ
HOẠT PHẬT

H
2230
chuyển sinh dần dần trở thành phương pháp
chính thức kế thừa địa vị Cao tăng trong
Lạt ma giáo.
Tư tưởng về hóa thân Phật sống ở đời
hiện tại này đã khiến cho các nơi xuất hiện
nhiều Phật sống quá, đến nỗi đưa đến sự
đối kháng lẫn nhau giữa các tông phái có
thế lực. Bởi vậy, để duy trì sự phát triển của
giáo đoàn, khi lâm chung, vị Cao tăng liền
báo trước phương hướng chuyển sinh đời
kế tiếp. Đệ tử theo phương hướng thầy mình
đã nói, đến nơi ấy tìm một thần đồng sinh
ra trong vòng một năm, sau khi đã qua cuộc
thử nghiệm chính thức, cậu bé ấy được suy
tôn làm người thừa kế, đó chính là Hô tất
lặc hãn (Hobilghan, Khublighan). Hô tất lặc
hãn là tiếng Mông cổ, có nghĩa là “tự tại
chuyển sinh”, “tái lai nhân”, v.v... và là Châu
cô (Sprul-sku); Châu cô là tiếng Tây tạng,
có nghĩa là “hóa thân”. Người phàm phu
vọng niệm chưa trừ, theo nghiệp chuyển sinh
không được tự tại; bậc Thánh của Đại thừa
đã trừ sạch vọng niệm, chứng pháp tính chân
thực, không bị nghiệp chuyển, nên tự làm
chủ việc sinh tử, tự tại chuyển sinh, tùy duyên
độ chúng. Tư tưởng tự tại chuyển sinh này
bắt nguồn từ tín ngưỡng luân hồi thụ sinh
và 3 thân của Phật.
Qua phương thức chuyển sinh Hô tất
lặc hãn để tiếp nhận chức vị do đời trước để
lại, thì chức ấy được gọi là Hô đồ khắc đồ,
tiếng Mông cổ là Khutuktu, nghĩa là “minh
tâm kiến tính, sinh tử tự chủ”, từ ngữ này
tiếng Tây tạng cũng có nghĩa là Châu cô (hóa
thân) và Thánh giả. Có thuyết cho rằng bậc

Thánh chuyển sinh của Tây tạng gọi là Hô
tất lặc hãn, còn thân chuyển hóa của các
bậc Thánh tăng Ấn độ và Tây tạng thì gọi
chung là Hô đồ khắc đồ. Nhưng nói chung,
Hồ đồ khắc đồ là một chức vụ về mặt hành
chính được nhà nước phong tặng, còn Hô
tất lặc hãn là người tu hành tuy chuyển sinh
nhưng vẫn không mê mất bản tính, cho nên
phàm đã là Hô đồ khắc đồ tất nhiên cũng là
Hô tất lặc hãn.
Nhưng người tu hành trở thành Hô tất
lặc hãn thì chưa hẳn đều được phong tặng
tước vị Hô đồ khắc đồ. Hiện nay có tới 160
vị Hoạt Phật từ các vùng Tây tạng, Ngoại
mông, Nội mông, Cam túc, Thanh hải, Tây
khang, v.v... đang sống tại thủ đô Bắc kinh.
Các vị Đạt lai lạt ma và Ban thiền lạt ma
của Tây tạng, Triết bá tôn đan ba hô đồ
khắc đồ (Rje btsun dam pa khutukta)
của Ngoại mông và Chương gia của Nội
mông, v.v... đều là những vị Hoạt Phật nổi
tiếng trong lịch sử.
[X. điều Ô tư tạng đại bảo pháp vương
trong Minh sử Q.331; Thánh triều phủ tuy
Tây tạng kí thượng, hạ trong Thánh vũ kí
Q.5; Đại thanh hội điển sự lệ; Mông Tạng
Phật giáo sử (Diệu chu); Cận đại Tây tạng
sử nghiên cứu cập cận đại Mông cổ sử nghiên
cứu (Thỉ dã Nhân nhất); Mông cổ lạt ma
giáo sử (Kiều bản Quang bảo)].
HOẠT QUỐC
Kunduz.
Tên một nước xưa ở Tây vực, nằm về
phía tây núi Thông lĩnh.
Đại đường tây vực kí quyển 12 (Đại 51,
940 thượng), nói: “Hoạt quốc là vùng đất cũ
của nước Đổ hóa la, chu vi hơn 2000 dặm.
Đại đô thành rộng hơn 20 dặm, không có

vua, lệ thuộc nước Đột quyết. Đất đai bằng
phẳng, lúa cấy 2 vụ, cây cỏ xanh tốt, hoa
quả sum suê, khí hậu điều hòa, phong tục
thuần phác, người trong nước tính tình
nóng nảy, y phục bằng dạ, phần đông tin
Tam bảo, ít thờ các thần linh. Trong nước
có 10 ngôi chùa với vài trăm vị tăng, tu
học cả Đại thừa và Tiểu thừa. Vua là người
nước Đột quyết”.
Khi ngài Huyền trang sang Ấn độ cầu
pháp, trên đường qua nước này, thì vùng
HOẠT QUỐC

H
2231
đất Đổ hóa la đều thuộc lãnh thổ của chủng
tộc Đột quyết, đô thành cũ lúc bấy giờ là
Phược hát (Bokhara), còn Hoạt quốc này là
đô thành mới. Nước này có một học giả tên
là Đạt ma tăng già từng du học ở Ấn độ.
Nước này chính là vùng Khố trát ô nhật
(Kunduz) ở phía nam sông Áo khắc tát tư
(Oxus) ngày nay.
[X. Đại đường tây vực kí Q.1; Đại từ ân
tự Tam tạng pháp sư truyện Q.5; S. Beal:
Buddhist Records of the Western World
vol.I].
HOẠT THẠCH KINH
Kinh văn được khắc trên loại đá trơn
láng rồi chôn vào lòng đất.
Hình thức các bản hoạt thạch đều giống
nhau, cong từ 40 độ đến 120 độ, trên có kẻ
dòng để tiện việc khắc kinh. Lúc chôn đều
phải sắp xếp theo hình tròn.
Loại kinh này hiện nay còn rất ít bản
như: Viện bảo tàng Quốc lập ở Đông kinh,
Nhật bản, còn cất giữ phẩm tựa kinh Pháp
hoa; một người Nhật tên là Đảo địa đại cũng
tàng trữ phẩm Diệu trang nghiêm vương bản
sự và phẩm Phổ hiền bồ tát khuyến phát
trong kinh Pháp hoa, mỗi thứ có 1 bản.
Ngoài ra, như đã nói trên, các bản kinh
hoạt thạch đều có hình thức giống nhau,
cho nên ta có thể suy đoán loại kinh này đã
được thực hiện trong cùng một thời đại.
HOẮC HOẮC BÀ ĐỊA NGỤC
Hoắc hoắc bà, Phạm:Hahava.
Cũng gọi Hác hác phàm, A ba ba, A
bà bà.
Một trong 8 địa ngục lạnh.

Cứ theo Câu xá luận bảo sớ quyển 11,
thì những người rơi vào địa ngục này, vì lạnh
giá quá nên lưỡi cứng đờ, không cử động
được chỉ phát ra tiếng “hừ hừ”. Âm thanh
khổ sở này được dùng làm tên cho địa ngục.
[X. luận Du già sư địa Q.4; luận Câu xá
Q.11; luận Đại trí độ Q.16].
HOẮC HƯƠNG THỤ
Hoắc hương, Phạm: Tamàlapatra, dịch
âm: Đa ma la bạt.
Pàli:Tamàla, dịch âm: Đa ma la.
Tên khoa học: Cinnamomum nitidum.
Loại cây thuộc
họ Chương, mọc
từng bụi là là trên
mặt đất, hoa mầu
vàng lợt, vỏ cây có
mùi thơm như quế,
có thể dùng làm cho
thoát mồ hôi và
chữa bệnh bao tử.
Loại cây này sinh
sản ở Trung quốc,
Nam Ấn độ, Tích
lan, v.v...…
Kinh Đại bát nhã quyển 318 (Đại 6, 624
thượng), nói: “Bấy giờ, các thiên tử ở cõi
Dục đều cầm bột thơm của cõi trời như:
Đa yết la, Đa ma la, Chiên đàn (...…) tung
lên đức Phật”.
[X. phẩm Pháp sư công đức trong kinh
Pháp hoa Q.6; phẩm Phạm hạnh trong kinh
Đại bát niết bàn Q.20 (bản Bắc); Tăng quảng
bản thảo cương mục Q.14].
HOẶC
..
Mê lầm không hiểu.
Chỉ cho trạng thái thân tâm não loạn,

hoặc chỉ chung tất cả phiền não làm chướng
ngại tâm giác ngộ.
Luận Thành duy thức quyển 8 (Đại 31,
43 trung), nói: “Sinh tử nối nhau là do hoặc,
nghiệp và khổ. Phiền não phát nghiệp,
nhuận sinh gọi là Hoặc”.
Cây Hoắc Hương
HOẶC

H
2232
Bởi vì chúng sinh mê lầm sự lí, phát khởi
nghiệp hữu lậu, tăng trưởng sức mạnh cho
“Hữu” ở vị lai, làm nhân cho sự sinh tử
tiếp nối, gọi là Hoặc. “Hoặc” gần giống với
nghĩa “Vô minh”. Do phiền não kết hợp
với nghiệp tướng làm nhân chung cho quả
báo luân hồi nên Hoặc và Nghiệp thường đi
đôi với nhau.
Trong 12 chi Duyên khởi, Vô minh là
Hoặc phát nghiệp, gọi là Đẳng khởi nhân; 2
chi Ái, Thủ là Hoặc nhuận sinh, gọi là Sinh
khởi nhân.
Do sự tu hành có những giai đoạn khác
nhau nên Hoặc có 2 loại là Kiến hoặc và Tu
hoặc. Nếu mê lí Tứ đế thì gọi là Kiến hoặc,
cũng gọi là Mê lí hoặc; còn mê tất cả sự lí thì
gọi là Tu hoặc, cũng gọi là Mê sự hoặc.
Trong 10 Tùy miên thì 5 món: Tham,
sân, si, mạn, nghi là Tu hoặc; còn 5 món:
Thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến
và giới cấm thủ kiến thì thuộc về Kiến hoặc.
Trong đó, 3 món tham, sân, mạn của Tu
hoặc chỉ duyên riêng từng việc mà sinh,
không thể duyên khắp các việc trong 3 đời,
nên gọi là Tự tướng hoặc. Còn 5 kiến hoặc,
nghi và vô minh thì duyên nhiều việc mà
sinh, có khả năng trói buộc khắp các việc
trong 3 đời, cho nên gọi là Cộng tướng hoặc.
Chương Nhất thừa trong kinh Thắng
man chia Hoặc làm 5 loại: Kiến nhất xứ trụ
địa, Dục ái trụ địa, Sắc ái trụ địa, Hữu ái trụ
địa và Vô minh trụ địa. Tức Kiến hoặc là
Kiến nhất xứ trụ địa, còn Tu hoặc là Dục ái
trụ địa, Sắc ái trụ địa và Hữu ái trụ địa, đồng
thời lập riêng Vô minh làm Vô minh trụ

địa. So với các trụ địa nói trên, Vô minh trụ
địa có sức mạnh nhất.
Phẩm Bồ đề trong kinh Vô thượng y
quyển thượng cho rằng, Vô minh trụ địa
là Hoặc sinh duyên, các hành do Vô minh
trụ địa sinh ra là Hoặc sinh nhân, ở đây
cũng chia Hoặc làm 2 loại là Phát nghiệp
và Nhuận sinh.
Ngoài ra, tông Thiên thai lập 3 Hoặc:
Kiến tư hoặc là phiền não giới nội (chỉ cho 3
cõi Dục, Sắc, Vô sắc) làm chướng ngại lí
“Không”. Trần sa hoặc là hằng sa tập khí
của giới nội và ngoại(ngoài 3 cõi) làm
chướng ngại lí “Giả”, Vô minh hoặc là Hoặc
giới ngoại làm mê lí “Trung đạo đệ nhất
nghĩa đế”.
Phổ thông đều cho “Hoặc” và “Phiền
não” là đồng nghĩa, mà “Hoặc” thì có nghĩa
không hiểu, mờ tối, vì thế cũng có thể được
xem là tên khác của Vô minh.
[X. luận Đại tì bà sa Q.55; luận Câu xá
Q.9, Q.20, Q.21; luận Thành duy thức Q.6;
luận Thuận chính lí Q.53; Đại thừa nghĩa
chương Q.5 phần đầu; Thắng man bảo quật
Q.trung phần cuối; Ma ha chỉ quán Q.4 phần
trên]. (xt. Phiền Não).
HOẶC NGHIÊP KHỔ
........
Do các hoặc tham, sân, si mà tạo các
nghiệp thiện ác, rồi lại do các nghiệp này
làm nhân mà chiêu cảm quả khổ sống chết
trong 3 cõi. Do hoặc khởi nghiệp, vì nghiệp
mà phải chịu khổ, khổ lại khởi hoặc, cứ
thế xoay vần, sinh tử không dứt, nên gọi là
3 đạo.
[X. luận Thành duy thức Q.8].
HOẶC NHIỄM
.....

Các phiền não tham sân si làm nhơ nhớp
chân tính.
Duy ma kinh lược sớ quyển 1 của ngài
Trí khải (Đại 38, 564 trung), nói: “…... Cho
nên biết rằng tuy còn hoặc nhiễm, nhưng
nhờ nguyện lực giữ tâm cũng được an trụ”.
HOẶC THÚ
Hoặc nghĩa là mê, thú là lí thú. Tức là
mê lí.
HOẶC THÚ

H
2233
Bài tựa luận Trung quán (Đại 30, 1
thượng), nói: “Khiến cho những người mê lí
(hoặc thú) thấy được yếu chỉ sâu kín mà thay
đổi tức khắc”.
HOẶC TRƯỚC
Vì phiền não mê hoặc nên đối với cảnh
sở duyên tâm tham ái chấp trước không
rời.
Ma ha chỉ quán quyển 7 phần trên (Đại
46, 93 thượng), nói: “Nếu duyên theo nữ
sắc, say đắm trong lòng, hoặc trước không
lìa, thì nên đối trị bằng pháp quán bất tịnh”.
HOẰNG KINH ĐẠI SĨ
...........
Các bậc Đại sĩ giải thích và hoằng dương
kinh tạng. Như các ngài:
- Bồ tát Long thụ sáng tác luận Đại trí
độ để giải thích kinh Đại phẩm bát nhã;
luận Thập trụ tì bà sa giải thích kinh Hoa
nghiêm thập địa.
- Bồ tát Vô trước soạn luận Nhiếp đại
thừa để giải thích phẩm Nhiếp đại thừa trong
kinh Đại thừa A tì đạt ma; Kim cương bát
nhã kinh luận để giải thích kinh Kim cương
bát nhã.
- Bồ tát Thế thân được tôn xưng là “Thiên
bộ luận chủ”, vì Ngài là tác giả của nghìn bộ
luận để chú thích và phát huy tư tưởng trong
các kinh: Pháp hoa, Hoa nghiêm, Niết bàn,
Bát nhã, Duy ma, A di đà, v.v...…, trong đó,
2 bộ Thập địa kinh luận và Phật tính luận
là các tác phẩm quan trọng xiển dương tư
tưởng Như lai tạng và A lại da thức…...
HOÀNG LỄ (1600-1667)
.....

Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở cuối
đời Minh đầu đời Thanh, người Cối kê
(Thiệu hưng, Chiết giang), họ Trương, tự
Cụ đức.
Sư xuất gia ở chùa Phổ đà, sau tham yết
ngài Hán nguyệt Pháp tạng ở chùa An ẩn.
Một hôm, sư nhìn vào gương bỗng nhiên có
chỗ tỉnh ngộ. Sau sư nhận chức Thanh đầu
(chức vụ quét dọn nhà vệ sinh), trong lúc dọn
phân, hoát nhiên đại ngộ.
Năm Sùng trinh 11 (1636), sư trụ trì chùa
Quang hiếu ở Vân môn, không bao lâu sư
lại dời đến Kính sơn, cuối cùng sư trụ trì
chùa Thiên ninh.
Năm Khang hi thứ 6 (1667) sư tịch, thọ
68 tuổi, pháp lạp 47.
Sư để lại tác phẩm: Cụ đức Lễ thiền sư
ngữ lục 30 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.69].
HOẰNG MINH TẬP
Tác phẩm, 14 quyển, 58 thiên, do ngài
Tăng hựu (445-518) soạn vào đời Lương
thuộc Nam triều, thu vào Đại chính tạng
tập 52.
Nội dung sách này thu tập các bộ luận
điển xiển dương và hộ trì Phật pháp trong
khoảng hơn 500 năm từ thời Đông Hán cho
đến các đời Tề, Lương thuộc Nam triều.
Phật giáo Trung quốc từ thời Đông Tấn
về sau đã rất hưng thịnh, dần dần có thế
hơn cả Nho giáo và Đạo giáo. Do đó, các
Nho gia và Đạo sĩ đã đặt ra nhiều vấn đề
tranh luận để công kích và bài bác Phật giáo
một cách kịch liệt. Như “Bạch hắc luận” của
Tuệ lâm, “Di hạ luận” của Cố hoan, “Môn
luật” của Trương dung, v.v...… đều nhằm hạ
giảm uy tín của Phật giáo.
Trong tình hình ấy, ngài Tăng hựu tuy

đã già yếu, lại thêm bệnh hoạn luôn, nhưng
vẫn gắng sức hộ trì Phật pháp, bất cứ việc
gì có ích cho Tam bảo, ngài đều biên chép,
như bản Hoằng minh tập này là bộ sách
giải đáp những vấn đề bài Phật của thế tục
đương thời, trong đó, ngài nêu ngay những
việc được ghi chép trong sách sử của Nho
HOẰNG MINH TẬP

H
2234
giáo và Đạo giáo để thuyết minh nghĩa lí
của Phật giáo.
Tập luận này được gọi là “Hoằng minh”
có nghĩa là hoằng đạo, minh giáo. Mười một
quyển đầu trả lời sự phê phán của Nho, Đạo
và nêu rõ chỗ dị đồng giữa Nho, Thích, Đạo;
3 quyển sau thì tích cực xiển minh giáo nghĩa
Phật giáo.
Bộ sách này rất dễ hiểu đối với mọi người
và là một tư liệu quan trọng cho việc tìm
hiểu sự giao lưu giữa Nho, Thích, Đạo ở
đương thời.
Ngoài ra, sách này được chép trong Xuất
tam tạng kí tập chỉ có 10 quyển 33 thiên, về
sau bổ sung thành 14 quyển, 57 thiên; ngài
Đạo tuyên đời Đường căn cứ vào đây soạn
“Quảng hoằng minh tập” 30 quyển, chính
là tiếp theo sách này.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.11; Đại đường
nội điển lục Q.4; Đường thư nghệ văn chí
Q.49].
HOẰNG NGUYÊN NHẤT THỪA
...........
Chỉ cho pháp môn Nhất Phật thừa. Tức
là pháp chân thực khiến cho tất cả chúng
sinh đều có thể thành Phật. Đây là pháp
hoằng nguyện của đức Phật A di đà.
(xt. Hoằng Nguyện).
HOẰNG NHẪN
I. Hoằng Nhẫn(602-675).
Tổ thứ 5 của Thiền tông Trung quốc
sống vào đời Đường, người Tầm dương
(Cửu giang, Giang tây), có thuyết nói là
người Hoàng mai, Kì châu (Kì xuân, Hồ
bắc), họ Chu.

Năm lên 7 tuổi, sư theo ngài Đạo tín, Tổ
thứ 4, xuất gia ở chùa Đông sơn, núi Song
phong, Hoàng mai, Kì châu, tại đây, sư triệt
ngộ ý chỉ đốn tiệm và được truyền tâm ấn.
Năm Vĩnh huy thứ 2 (651) đời Đường,
ngài Đạo tín nhập diệt, lúc đó sư 51 tuổi,
kế thừa pháp tịch của thầy. Người đời tôn
xưng sư là “Ngũ Tổ Hoàng Mai”. Năm Hàm
hanh thứ 2 (671), sư truyền pháp cho Lục
tổ Tuệ năng.
Sự truyền thừa của Thiền tông Trung
quốc từ Sơ tổ Bồ đề đạt ma đến Ngũ tổ
Hoằng nhẫn được các phái Thiền đời sau
đều công nhận. Tổ Hoằng nhẫn tiếp nối
sự truyền thừa này, phát huy Thiền phong,
hình thành pháp môn Đông sơn và bắt đầu
truyền kinh Kim cương bát nhã thay thế
cho kinh Lăng già. Tư tưởng của Ngũ tổ
Hoằng nhẫn lấy việc liễu ngộ nguồn gốc
tâm tính làm tông chỉ, giữ tâm là cốt yếu
của sự tham học.
Ngũ tổ có rất đông đệ tử, trong đó có 2
vị Thần tú và Tuệ năng lập thành 2 hệ thống
Thiền Bắc tông và Thiền Nam tông, đến
đời sau, từ 2 hệ thống này lại chia ra thành
nhiều tông phái.
Ngũ tổ tịch vào năm Thượng nguyên thứ
2 (675) đời vua
Cao tông nhà
Đường, thọ 74
tuổi. Vua Đại
tông ban thụy
hiệu “Đại Mãn
Thiền Sư”. Tương
truyền sư có tác
phẩm: Ngũ tổ
Hoằng nhẫn đại
sư tối thượng thừa

luận 1 quyển.
Nhưng có thuyết
cho là ngụy tác.
[X. Tống cao tăng truyện Q.8; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.3; Ngũ đăng hội nguyên
Q.1; Phật tổ thống kỉ Q.29, Q.39].
II. Hoằng Nhẫn (1599-1638).
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đời
Minh, người Tứ xuyên, đất Thục, họ Trịnh,
tự Đàm cát.
HOẰNG NHẪN
Hoằng Nhẫn

H
2235
Từ nhỏ sư đã thông minh, học rộng nghe
nhiều, năm 20 tuổi sư xuất gia, rất hâm mộ
phong cách mẫu mực của các ngài Tăng triệu,
Huyền trang, rồi tự trách mình không có
chân sư thiện hữu.
Năm Sùng trinh thứ 4 (1631), sư đến
Ngô trung tham học; một hôm, sư xem Ngữ
lục của ngài Hán nguyệt Pháp tạng, bất giác
toàn thân toát mồ hôi, liền vào núi xin ngài
Pháp tạng chỉ giáo và được tỏ ngộ. Sau khi
ngài Pháp tạng thị tịch, sư trụ trì chùa An
ẩn và lấy sự gắng sức tu tập của chính mình
để giáo hóa người học. Sư thường bài xích
thói đồi bại trong chốn Thiền lâm và nỗ lực
cải cách những tệ nạn của đương thời.
Năm Sùng trinh 11 (1638) sư tịch, thọ
40 tuổi.
Sư có các tác phẩm: An ẩn lục, Tận dư
ngoại tập.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.69].
HOẰNG NHẤT (1880-1942).
.....
Vị danh tăng trung hưng Luật học Nam
sơn, sống vào thời Dân quốc, người Bình
hồ, Chiết giang, họ Lí, tên Quảng hầu, hiệu
Thúc đồng. Cũng lấy tên là Thành hề, tự
Tích sương.
Tính sư điềm đạm, giản dị, ngoài thi văn
từ phú ra, sư còn giỏi về thư họa, đặc biệt là
chữ triện, thư pháp đã đạt được bí quyết
của Hán Ngụy Lục triều. Năm 26 tuổi, sư
sang Nhật bản theo học ở trường Mĩ thuật
chuyên môn tại Thượng dã, đồng thời nghiên
cứu về âm nhạc, sáng lập “Xuân liễu kịch
xã”, mở đầu phong trào vận động tân kịch

nghệ Trung quốc. Sau khi về nước, sư dạy
ở trường Công nghiệp chuyên môn tại
Thiên tân, rồi đến Thượng hải làm chủ bút
báo Thái bình dương, mượn thư họa văn
tự để tuyên truyền cách mạng. Sư nhận lời
mời của trường Sư phạm đệ nhất ở Chiết
giang đặc trách về các khoa Hội họa, Âm
nhạc trong 7 năm,
là người đầu tiên
giới thiệu hí kịch,
hội họa, âm nhạc
phương Tây ở
Trung quốc.
Năm dân quốc
thứ 7 (1918), lúc
39 tuổi, sư đến
chùa Đại từ ở
Hàng châu, lễ ngài
Liễu ngộ xin xuất
gia. Ít lâu sau, sư được phép đến chùa Linh
ẩn thụ giới Cụ túc, được đặt pháp danh là
Diễn âm, hiệu Hoằng nhất. Sư từng than
thở sở dĩ giới tăng sĩ thường bị người đời chê
cười là vì không giữ giới luật, cho nên sư
phát nguyện trọn đời tinh nghiêm giới pháp.
Mới đầu, sư học luật của Hữu bộ, nhưng
về sau thì chuyên hoằng truyền Luật tông
Nam sơn. Sư tu hành kham khổ, thường
mang dép gai, một mình một túi, vân du
khắp nơi, giảng kinh hoằng pháp. Năm Dân
quốc 16 (1927), sư gởi thư đến nhà cầm
quyền ở Hàng châu đề nghị chấm dứt chính
sách “diệt Phật”. Dân quốc 25 (1936), sư
nhập thất trong hang núi Nhật quang trên
hòn đảo Cổ lãng, rồi ra nước ngoài thỉnh
được tạng Kinh hơn một vạn quyển. Về sau,
sư lại nhập thất ở chùa Phổ tế tại Vĩnh xuân
và chùa Phúc lâm tại Tuyền châu.

Về già, sư tự xưng là Vãn tình lão nhân,
Nhị nhất lão nhân. Bình sinh sư rất sùng
kính đại sư Ấn quang và học theo phong
cách của ngài là không thu nhận đồ chúng,
không trụ trì chùa, am nào, chỉ lấy việc viết
chữ tặng người để kết duyên.
Phong cách cao thượng, thanh thoát và
điềm đạm của sư đã có ảnh hưởng rất lớn
đối với giới Phật giáo thời Dân quốc.
Tháng mười năm Dân quốc 31 (1942)
sự thị tịch tại viện Dưỡng lão Ôn lăng, Tấn
giang, thọ 63 tuổi, tăng lạp 24.
HOẰNG NHẤT
Hoằng Nhất

H
2236
Tác phẩm của sư gồm có: Di đà nghĩa sớ
hiệt lục, Tứ phần luật tỉ khưu giới tướng
biểu kí, Thanh lương ca tập, Hoa nghiêm
liên tập, Giới bản yết ma tùy giảng biệt lục,
Tứ phần hàm chú giới bản giảng nghĩa, Nam
sơn đạo tổ lược phổ…...
HOẰNG NHẤT ĐẠI SƯ PHÁP TẬP
.................
Tác phẩm, 6 tập, do đại sư Hoằng nhất
soạn, ông Thái niệm sinh biên tập, nhà xuất
bản Tân văn phong phát hành.
Nội dung thu chép hơn 20 loại soạn thuật
như: Dược sư kinh tích nghi, Tứ phần luật
tỉ khưu giới tướng biểu kí, Địa tạng bồ tát
thánh đức đại quan, Luật học giảng lục 33
thiên, Giảng diễn tập, Niên phổ (do Lâm tử
thanh biên), Vĩnh hoài lục, v.v...
HOẰNG PHÁP ĐẠI SƯ HÀNH TRẠNG HỘI
TRUYÊN
Cũng gọi Cao đã đại sư hành trạng hội
truyện.
Truyện bằng tranh ghi lại hành trạng của
đại sư Hoằng pháp(Không hải) người Nhật
bản, được lưu hành từ thời Liêm thương trở
về sau.
Những truyện kí về đại sư Hoằng pháp
Không hải có rất nhiều bản in như:
1. Bản Đông tự12 quyển, do nhóm ông
Hành trung gồm 6 người vẽ, được in vào
năm 1379.
2. Bản Địa tạng viện(núi Cao dã), 6
quyển, do Cự thế Hữu khang vẽ, hoặc có
thuyết nói do Thổ tá Quang tín vẽ, được in
vào năm 1319. Còn các bản khác là những
tác phẩm thuộc thời đại Thất đinh.

HOẰNG PHÚC TỰ
Chùa nằm về phía nam huyện Trường
an, tỉnh Thiểm tây, được xây dựng vào năm
Trinh quán thứ 8 (634) đời Đường Thái tông
để truy tiến cho hoàng hậu Thái mục.
Chùa được xây trên nền nhà cũ của Hữu
lãnh Đại tướng quân Bành quốc công Vương
quân. Năm Trinh quán 19 (645), ngài Huyền
trang thỉnh xá lợi Phật, tượng Phật và 520
hòm gồm 657 bộ kinh, luật, luận Đại Tiểu
thừa từ Ấn độ về để ở chùa này. Tháng 3
năm ấy, Dịch trường của ngài Huyền trang
được thành lập và các bộ: Kinh Bồ tát tạng,
kinh Phật địa, kinh Lục môn đà la ni, luận
Hiển dương Thánh giáo được phiên dịch
trước tiên tại Dịch trường này. Từ đó về sau,
sự nghiệp dịch kinh được tiếp tục cực thịnh
một thời. Bộ Đại đường tây vực kí cũng được
soạn vào thời gian này.
Tháng 10 năm Trinh quán 22 (648), chùa
Đại từ ân được xây cất xong, viện Dịch kinh
được dời về chùa này. Niên hiệu Thần long
năm đầu (705) đời vua Đường Trung tông,
chùa Hoằng phúc được đổi tên là chùa
Hưng phúc, sau lại được đổi là chùa Hồng
phúc. Đến năm Hồng vũ thứ 2 (1369) đời
Minh, chùa được dời từ phường Tu đức ở
phía tây cung Thái cực trong nội thành
Trường an đến địa chỉ hiện nay. Khoảng
năm Thành hóa (1465-1487) đời vua Hiến
tông nhà Minh, chùa được vị Trụ trì Chân
cảnh trùng tu.
[X. Đại đường đại từ ân tự Tam tạng pháp
sư truyện Q.6, Q.7; Đại đường cố Tam tạng
Huyền trang pháp sư hành trạng; Trường
an chí Q.9; Đại thanh nhất Truyện bằng tranh của Đại Sư Hoằng Pháp
thống chí Q.180].
HOẰNG PHÚC TỰ

H
2237
HOẰNG QUYẾT NGOẠI ĐIỂN SAO
Tác phẩm, 4 quyển, do Cụ bình Thân
vương, người Nhật bản soạn.
Nội dung của sách này là sao chép và
giải thích văn của các ngoại điển như: Chu
dịch, Thượng thư mà trong Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết ngài Trạm nhiên
đời Đường đã dẫn dụng để chú giải bộ Ma
ha chỉ quán.
[X. Nhật bản kỉ lược hậu thiên Q.11; Đại
nhật bản sử Q.94; Nhật bản phỏng thư chí].
HOẰNG SUNG
.....
Vị tăng học giả thời Nam Bắc triều, người
Vũ uy, Lương châu, tỉnh Cam túc, Trung
quốc.
Lúc còn trẻ sư đã thông suốt học thuyết
Lão trang và kinh, luật Phật giáo, đặc biệt
giỏi về nghị luận. Khoảng cuối năm Đại
minh (457-464) đời Vũ đế nhà Lưu Tống,
sư đến chùa Đa bảo diễn giảng và biện luận
với các học giả. Sau, sư khai trường thuyết
pháp, các học giả đến tranh luận rất sôi
nổi và hào hứng. Vì trí tuệ của sư sâu rộng,
cùng suốt lẽ huyền vi, lại thêm biện tài vô
ngại, nên sư đã đánh đổ tất cả luận thuyết
của đối phương, làm cho mọi người đều
thông suốt.
Sư thuyết giảng kinh Pháp hoa, Thập
địa kinh luận, v.v...… người đến tham học
rất đông, nhiều bậc danh thần triều Lưu
Tống qui y sư. Và, sau khi lên ngôi, vua
Minh đế chọn sư giữ chức “Cương lĩnh”,
đồng thời xây chùa Tương cung thỉnh sư
về trụ trì.

Khoảng năm Vĩnh minh (483-493) đời
vua Vũ đế nhà Nam Tề, sư tịch, thọ 72 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Chú Văn thù vấn
bồ đề kinh, Chú Thủ lăng nghiêm kinh.
[X. Lương cao tăng truyện Q.8].
HOẰNG TÁN (1611-1685)
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động ở
cuối đời Minh đầu đời Thanh, người Tân
hội, Quảng đông, họ Chu, tự Tại tham.
Thủa nhỏ, sư theo ông Dư tập sinh học
sách Nho, học giỏi, hạnh kiểm tốt, có tài
làm văn, năm 20 tuổi, sư được bổ làm chức
Học sinh ở huyện. Sau khi nhà Thanh thống
trị Trung quốc, sư từ quan đi xuất gia, nghiên
cứu, tu tập Thiền pháp, tham yết ngài Đạo
khâu ở Đỉnh hồ và được ấn khả.
Lúc đầu, sư ở Bảo tượng lâm tại Quảng
châu, sau nối pháp tịch của ngài Triệu khánh
ở Đỉnh hồ. Bình sinh, sư đặc biệt chú trọng
những việc thực tiễn, tuy tinh thông Thiền
pháp, nhưng lại xót xa vì cái phong khí khoa
trương phù phiếm trong chốn tùng lâm, nên
sư tuyệt nhiên không nói gì về Thiền đạo
mà chỉ thực hành luật nghi, đề cao giới hạnh
và lấy đó làm bổn phận của mình.
Năm Khang hi 24 (1685) sư tịch, thọ 75
tuổi.
Sư có các tác phẩm: Đỉnh hồ sơn mộc
nhân cư tại tham thiền sư sát cảo 5 quyển,
Thất câu chi Phật mẫu sở thuyết chuẩn đề đà
la ni kinh hội thích 12 quyển, Qui giới yếu
tập 3 quyển, Bát quan trai pháp, Lễ Phật nghi
thức…; Tứ phần giới bản như thích 12 quyển.
[X. Đỉnh hồ sơn chí].
HOẰNG TÁN PHÁP HOA TRUYÊN
Gọi tắt: Pháp hoa truyện.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Huệ tường
ở Lam cốc soạn vào đời Đường, được thu

vào Đại chính tạng tập 51.
Nội dung sách này nói về việc lưu truyền
kinh Pháp hoa và sự linh nghiệm của những
người tu tập, trì tụng kinh này trong khoảng
thời gian từ đời Tam quốc đến đời Trung
đường. Sách được chia làm 8 phần: Tranh
HOẰNG TÁN PHÁP HOA TRUYÊN

H
2238
tượng, Phiên dịch, Giảng giải, Tu quán, Di
thân, Tụng trì, Chuyển đọc và Viết chép… ...
Phần Tranh tượng ghi chép những nhân
duyên kiến thiết chùa viện, kinh tượng, bảo
tháp, v.v...… Phần phiên dịch trình bày về
những bản dịch kinh thật, giả và sự dị đồng
giữa các bản dịch ấy. Các phần còn lại đều
là truyện kí hoặc là sự cảm ứng của những
người tu tập và trì tụng kinh Pháp hoa. Căn
cứ vào đó người ta thấy được ảnh hưởng và
địa vị của kinh Pháp hoa trong lịch sử Phật
giáo Trung quốc.
HOẰNG THÁNH TỰ
........
Chùa ở dưới chân ngọn Thất phong núi
Điểm thương phủ Đại lí tỉnh Vân nam,
Trung quốc.
Cứ theo Vân nam thông chí thì chùa
nằm về mạn tây nam huyện lị Thái hòa, có
tháp 10 cấp cao 10 trượng, tương truyền do
vua A dục xây cất. Khoảng năm Gia tĩnh
(1522-1566) đời Minh, chùa được ông Lí
nguyên dương là người trong quận trùng tu.
Theo Điểm thương sơn kí của Dương
thận du, thì chùa Hoằng thánh có tháp cao
200 thước (Tàu), kiểu cách trang nghiêm.
Xét trong dã sử, thì có thuyết cho là tháp do
vua A dục kiến tạo, cũng có thuyết nói do
vua Văn đế nhà Tùy hạ chiếu xây dựng.
HOẰNG THÊ
.....
Phạm: Mahàsarnàha-Sannaddha.
Cũng gọi Hoằng thệ nguyện, Đại thệ
trang nghiêm.
Thệ nguyện rộng lớn bao trùm khắp cả

chúng sinh.
Nguyên nghĩa của tiếng Phạm là “mặc
giáp lớn”, tức là lập thệ nguyện rộng lớn cứu
độ chúng sinh để thành tựu Vô thượng bồ
đề. Đây chỉ cho nguyện chung của hàng Bồ
tát. Nguyện này rộng lớn bền chắc, nên dùng
giáp trụ để ví dụ, gọi là “giáp hoằng thệ”.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 trung), nói: “… ... Vì chúng sinh nên
mặc giáp hoằng thệ, tích lũy công đức, độ
thoát tất cả”.
Nói chung thì chư Phật và Bồ tát đều có
4 thệ nguyện rộng lớn. Ngoài 4 nguyện này,
mỗi vị Phật, Bồ tát còn có nguyện riêng, như
bồ tát Pháp tạng (tên của đức Phật A di đà
khi chưa thành Phật) có 48 nguyện, bồ tát
Di lặc phụng hành 10 nguyện lành...…
Tịnh độ Chân tông Nhật bản lấy nguyện
thứ 18 trong 48 nguyện của đức Phật A di
đà làm Bản hoằng thệ nguyện (Bản nguyện,
Hoằng nguyện, Thệ nguyện, Hoằng thệ) và
lấy giáo nghĩa hoằng nguyện này làm pháp
chân thực, vì thế Tịnh độ Chân tông Nhật
bản còn được gọi là “Hoằng nguyện chân
tông”. Hoằng thệ này không thể nghĩ bàn
nên gọi là Nan tư hoằng thệ. Nan tư hoằng
thệ này là sức thệ nguyện rộng lớn của đức
Phật A di đà, là tăng thượng duyên cho
chúng sinh được vãng sinh Tịnh độ, cho
nên gọi là Hoằng nguyện cường duyên.
Nghĩa là bản nguyện hoằng thệ của đức Phật
A di đà là nhân duyên thù thắng giúp chúng
sinh vãng sinh. Hoằng thệ ấy có khả năng
chuyên chở chúng sinh vượt qua biển sinh
tử để đến Tịnh độ, cho nên dùng thuyền
để ví dụ gọi là Hoằng thệ thuyền, cũng gọi
Đại nguyện thuyền.
Luận Tịnh độ quyển hạ của ngài Ca tài

(Đại 47, 102 thượng), nói: “Đức Phật A di
đà vận dụng mái chèo từ bi, lái con thuyền
đại nguyện chuyên chở tất cả chúng sinh ra
khỏi biển sinh tử khổ não”.
Hoằng thệ còn được ví với biển cả mà
gọi là Hoằng thệ hải. Biển hoằng thệ sâu
rộng có thể bao dung tất cả, vô luận chúng
sinh thiện hay ác đều có thể vượt qua.
[X. kinh Đạo hành bát nhã Q.1; phẩm
Hư không tạng bồ tát trong kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.17; phẩm Vấn tăng na trong
HOẰNG THÊ

H
2239
kinh Phóng quang bát nhã Q.3; Vãng sinh
yếu tập Q.3]. (xt. Tứ Hoằng Thệ Nguyện,
Yếu Môn).
HOẰNG THÊ PHẬT ĐỊA
Hoằng thệ của đức Phật A di đà được
ví như mặt đất, là nơi nương tựa để vun
bồi lòng tin vững chắc không gì có thể hủy
hoại được.
Văn loại tụ sao (Đại 83, 645 thượng),
nói: “Tâm nương đất hoằng thệ của Phật, ý
chảy vào biển pháp khó lường”.
HOẰNG TRỪ (1605-1672)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở cuối
đời Minh đầu đời Thanh, người Thông châu,
Giang nam, họ Lí, tự Kế khởi, hiệu Thoái
ông.
Thủa nhỏ, gia đình gặp nạn, sư được bà
nội nuôi nấng. Năm 16 tuổi, sư học ở trường
làng, nhưng không nghĩ đến công danh, trái
lại rất tin Phật pháp và thích đạo Thiền,
tham cứu có chỗ tâm đắc. Năm 25 tuổi, sư
theo ngài Hán nguyệt Pháp tạng xuất gia,
khổ tu nhiều năm, cuối cùng được nối pháp.
Về sau, sư hoằng pháp ở chùa Tường phù,
núi Phù tiêu, Thường châu, rồi lần lượt trụ
trì các danh lam như: Chùa Sùng báo, núi
Linh nham, Tô châu, chùa Bảo vân ở núi
Nghiêu phong, chùa Vân nham ở núi Hổ
khâu, chùa Kim túc quảng tuệ ở Tú châu
(Gia hưng, Chiết giang), v.v...…
Sư thông suốt nội điển và các học thuyết
của Bách gia chư tử, độ lượng bao dung, uy
nghi đĩnh đạc, ai thấy cũng kính phục. Sau
khi người Mãn Thanh xâm chiếm Trung

hoa, sư thường hoài vọng cố quốc, mưu việc
khôi phục nên thường giúp đỡ các đội nghĩa
quân ở Ngô, Việt. Có lần sư bị bắt, tin chắc
sẽ chết, nhưng sau được nghĩa sĩ ra sức cứu
thoát. Mỗi năm đến ngày quốc nạn, sư mặc
áo tang rơi lệ lễ bái, suốt 28 năm. Người đời
cho đó là lấy trung hiếu làm Phật sự.
Dưới pháp tòa của sư, có vài trăm vị long
tượng, hơn 70 người đắc pháp. Tháng 9 năm
Khang hi 11 (1672) sư tịch, thọ 68 tuổi, tháp
xây ở núi Nghiêu phong hiệu Đại quang
minh tạng. Sư có trứ tác trên 100 quyển Ngữ
lục và thi văn kệ tụng, nhưng phần lớn đã
bị thiêu hủy. Hiện nay chỉ còn các sách: Nam
nhạc Kế khởi hòa thượng ngữ lục, 10 quyển,
Nam nhạc lặc cổ, 1 quyển, Linh nham kí
lược, 1 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.69; Chính
nguyên lược tập Q.5].
HỌC
..
I. Học.
Tu hành thực tiễn. Nghĩa là nghiên cứu
chân lí, tu tập giới, định, tuệ để đoạn trừ
vọng hoặc.
Kinh Tạp a hàm quyển 14 (Đại 2, 95
trung), nói: “Tỉ khưu ấy xa lìa ái dục, diệt
hết sự mong cầu, thế gọi là học”.
[X. Hữu bộ luật Phá tăng sự Q.7].
II. Học.
Gọi đủ: Hữu học.
Đối lại: Vô học.
Chỉ cho bậc Thánh dưới quả vị A la hán
chưa đoạn hết vọng hoặc, vẫn còn phải tu
tập giới, định, tuệ. Trái lại, Vô học là chỉ cho
những bậc Thánh đã chứng quả vị A la hán.
[X. Pháp hoa văn cú Q.8 phần trên; Pháp
hoa nghĩa sớ Q.9 (Cát tạng)].

HỌC ĐẠO DỤNG TÂM TẬP
Gọi đủ: Vĩnh bình sơ tổ học đạo dụng
tâm tập.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đạo nguyên,
Sơ tổ tông Tào động Nhật bản soạn, thu
vào Đại chính tạng tập 82.
Nội dung, chỉ dạy phương pháp dụng tâm
HỌC ĐẠO DỤNG TÂM TẬP

H
2240
tu đạo cho những người sơ cơ. Tất cả có 10
chương, từ chương “Khả phát bồ đề tâm sự”
thứ 1 cho đến chương “Trực hạ thừa đương
chi sự” thứ 10.
Hơn 100 năm sau khi ngài Đạo nguyên
thị tịch, sách này mới được xuất bản cùng
với Nghĩa vân hòa thượng ngữ lục. Đây là
bộ sách mở đầu cho việc xuất bản các sách
Thiền của tông Tào động Nhật bản.
HỌC ĐỊA
... ..
Chỉ cho các giai vị của bậc Hữu học còn
phải tu giới, định, tuệ để chứng các quả Tu
đà hoàn, Tư đà hàm và A na hàm trong 4
quả Thanh văn.
HỌC ĐỊNH KIÊN CỐ
Cũng gọi Thiền định kiên cố.
Sau khi đức Phật nhập diệt được chia
làm 5 thời kì, mỗi thời kì 500 năm, để phân
biệt trạng huống thịnh suy của Phật pháp.
Trong khoảng thời gian 500 năm thứ 2, có
rất nhiều người tu Thiền định, cho nên gọi
là Học định kiên cố, Thiền định kiên cố.
[X. kinh Đại phương đẳng đại tập Q.55].
(xt. Ngũ Ngũ Bách Niên).
HỌC ĐỒ
.....
Cũng gọi Học giả, Học nhân.
Đồng nghĩa với Học sinh, Đệ tử, Môn
nhân, v.v...
Chỉ cho người theo thầy thụ học.
[X. luận Câu xá Q.1; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu].
HỌC GIAI
... ..

Những cấp bậc được ấn định theo kiến
thức về Phật học của giới tăng sĩ tại Nhật bản.
Vào thời đại Bình an của Nhật bản, người
tốt nghiệp 3 pháp hội giảng kinh (hội Duy
ma, hội Ngự trai, hội Tối thắng) được tổ
chức tại Nại lương (Nara) gọi là Đắc nghiệp.
Người vâng mệnh vua đảm nhiệm chức
Giảng sư trong 3 hội mà vẫn chưa được giảng
kinh, gọi là Nghĩ giảng, đã giảng kinh, gọi là
Dĩ giảng. Vào thời gần đây, chế độ Học giai
của các tông phái phần nhiều cũng còn dùng
các tên gọi xưa, như tông Tịnh độ có các
danh từ Khuyến học, Dĩ giảng, Giảng sư,
Nghĩ giảng, Đắc nghiệp; phái chùa Bản
nguyện thuộc Chân tông thì dùng các từ
Khuyến học, Tư giáo, Phụ giáo, Trợ giáo,
Đắc nghiệp; phái Đại cốc thì có các chức
Giảng sư, Tự giảng, Nghĩ giảng, Học sư (vốn
là Liêu ti); tông Thiên thai thì dùng các từ
Thám đề, Dĩ giảng, Nghĩ giảng, Vọng nghĩ
giảng, v.v...… Vị tăng có Học giai cao nhất mới
được thống lãnh các học sinh, đồng thời có
trách nhiệm quyết định con đường tiến thân
của họ, vì thế cũng có khi gọi vị này là Học
chức. Phái chùa Bản nguyện từ xưa đến nay
vốn chỉ đặt ra một chức Năng hóa do một
người đảm nhiệm, nhưng khi người này “ba
nghiệp không thanh tịnh” (tức không còn
đủ tư cách) thì thay người khác. Còn chức
Giảng sư hoặc Tự giảng của phái Đại cốc lúc
đầu chỉ do một người giữ, nhưng về sau thì
có thể do nhiều người đảm nhiệm.
[X. Thích gia quan ban kí Q.hạ; Chư tông
giai cấp Q.thượng].
HỌC GIÁO THÀNH MÊ
Cũng gọi Học giáo khởi mê.
Đây là từ ngữ của tông Tam luận chỉ cho
tình trạng tu học giáo pháp của đức Phật

mà lại sinh ra hiểu lầm. Chẳng hạn như
những kiến chấp của Tiểu thừa và Quyền
thừa chính là Học giáo thành mê.
Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 1 trung),
ghi: “Nói không hợp đạo là phá chứ không
thu; nói ắt khế lí là thu mà không phá. Học
HỌC GIÁO THÀNH MÊ

H
2241
giáo khởi mê vừa phá vừa thu, phá trừ tình
chấp năng mê, thu lấy giáo pháp sở hoặc.
Nhưng thực tướng của các pháp thì dứt bặt
nói năng suy nghĩ, thật không thể phá, cũng
chẳng thể thu”.
HỌC GIỚI
Chỉ cho Tam tụ tịnh giới: Nhiếp luật nghi
giới, Nhiếp thiện pháp giới, Nhiêu ích hữu
tình giới.
Vì Bồ tát muốn thành tựu 6 Ba la mật
nên thực hành 6 việc trong đó, Học giới (tức
Tam tụ tịnh giới) nếu được thực hành lâu
dài thì có thể thành tựu Giới ba la mật một
cách viên mãn.
(xt. Lục Thành Tựu).
HỌC HẢI (?–?)
Cũng gọi Đàm hiển.
Vị tăng sống vào đời Bắc Chu thuộc Nam
Bắc triều.
Sư thông hiểu tạng Kinh, nổi tiếng về tuệ
học, được Thừa tướng Vũ văn thái kính trọng.
Thừa tướng thỉnh sư căn cứ vào các kinh điển
Đại thừa để soạn thành Bồ tát tạng chúng
kinh yếu và Bách nhị thập pháp môn.
Sư tịch vào khoảng năm Thiên hòa, Kiến
đức (566-577).
[X. Tục cao tăng truyện Q.1].
HỌC HẢI DŨNG TRÍ THỦY
Nước trí tuệ của biển học tuôn trào.
Ví dụ sự biện luận của trí tuệ học hiểu
giống như nước lũ cuồn cuộn, không gì có
thể ngăn cản được.
HỌC HỐI
... ..
Chỉ cho vị tỉ khưu phạm một trong 4 tội

Ba la di (sát, đạo, dâm, vọng) sau đó sám hối.
Người phạm trọng tội này đã mất tư cách
của tỉ khưu, nhưng nếu sám hối thì được
gọi là Học hối và suốt đời ngồi dưới các tỉ
khưu khác.
HỌC LIÊU
... ..
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nơi chúng tăng cư trú để tu học Phật
pháp. Đây là do các chùa lớn của Phật giáo
Nhật bản phỏng theo chế độ Đại học liêu
của nhà nước mà đặt tên. Bắt đầu từ thời
đại Thất đinh (1392-1572), thời đại Giang
hộ (1600-1867), các nơi như chùa Trường
cốc, viện Trí tích, chùa Tăng thượng, chùa
Khoan vĩnh, chùa Bản nguyện, v.v...… đều
có xây cất các Học liêu làm nơi nghiên cứu
Tông học.
[X. Nhật bản thư kỉ 28; Diên lịch thức
20].
HỌC LỮ
... ..
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho các vị tăng có học vấn. Từ ngữ
này được các chùa ở Nam đô và ở núi Cao
dã sử dụng.
(xt. Cao Dã Tam Phương).
HỌC NHÂN
.....
I. Học Nhân.
Phạm: Saikwa, Sacchisya.
Pàli:Sekha.
Gọi đủ: Hữu học nhân.
Chỉ chung những người tu đạo trong
Phật giáo còn trong giai đoạn học hỏi.
Cứ theo kinh Phúc điền trong Trung a
hàm quyển 30, thì trong thế gian có hai
hạng Phúc điền nhân là Học nhân (Pàli:

Sekha) và Vô học nhân (Phạm: Azikwa,
Pàli:Asekha), Học nhân có 18 loại, Vô
học nhân có 9 loại. Đây là chia 27 bậc
HỌC NHÂN

H
2242
Thánh làm 2loại Hữu học và Vô học. Hai
mươi bảy bậc Thánh này lại được đơn giản
hóa còn 7 bậc.
Tứ giáo nghĩa quyển 6 (Đại 46, 739
thượng), nói: “Trong bảy bậc Thánh này
thì 5 bậc trước là Học nhân, còn 2 bậc
sau là Vô học. Bắt đầu từ pháp nhẫn phát
được chân trí mới có Thánh nhân, do 2
loại Ngũ ấm hữu lậu và Vô lậu mà thấy
dấu vết Thánh nhân, nên gọi là Học
nhân, còn đối với Thánh đế không tìm
cầu nên gọi là Vô học nhân”. Tức là trong
7 bậc Thánh: Tùy tín hành, Tùy pháp
hành, Tín giải, Kiến chí, Thân chứng,
Tuệ giải thoát và Câu giải thoát thì 5 bậc
trước là phát được chân trí, vì còn có 5
ấm hữu lậu và 5 ấm vô lậu, còn phải tu
học, nên gọi là Học nhân. Hai bậc sau là
Thánh vô học.
(xt. Thất Thánh, Hiền Thánh).
II. Học Nhân.
Cũng gọi Học đạo nhân, Học đạo trượng
phu.
Tiếng gọi chung những người tu học Phật
pháp. Trong Thiền lâm thì chỉ cho người
tham thiền.
Tắc 8 trong Thung dung lục (Đại 48, 232
hạ) ghi: “Có học nhân hỏi: Bậc đại tu hành
còn rơi vào nhân quả không?”.
Chương Trường sa cảnh sầm trong
Cảnh đức truyền đăng lục (Đại 51, 274,
trung), nói:
“Bao người học đạo chẳng rõ chân
Chỉ bởi xưa nay nhận thức thần;
Sinh tử ngọn nguồn vô thủy kiếp.

Kẻ si gọi đó bản lai thân”.
[X. Hoàng bá Đoạn tế thiền sư uyển
lăng lục; Trấn châu Lâm tế Tuệ chiếu
thiền sư ngữ lục; Vân môn Khuông chân
thiền sư quảng lục Q.thượng; chương Tuệ
thông trong Tục truyền đăng lục Q.19;
Hoàng bá sơn Đoạn tế thiền sư truyền
tâm pháp yếu].
HỌC PHÁP QUÁN ĐÍNH
Cũng gọi Thụ minh quán đính, Thụ
pháp quán đính, Trì minh quán đính, Đệ
tử quán đính.
Đối lại với Truyền pháp quán đính.
Nghi thức mà hành giả Mật giáo phải
trải qua để được chính thức thừa nhận là
một đệ tử.
Khi một hành giả được chấp nhận cho
học tập hoặc thụ trì giáo pháp của Mật giáo,
thì trước tiên phải cử hành nghi thức quán
đính này, để tạo mối quan hệ thầy trò giữa
vị A xà lê và hành giả. Nếu chưa thụ pháp
quán đính này mà đã cử hành lễ trao truyền
Mật pháp thì đó là việc xưa nay bị nghiêm
cấm, người vi phạm sẽ bị trọng tội “Việt tam
muội da”.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.3; Hộ ma lược kí
(Tuệ lâm)]. (xt. Quán Đính).
HỌC PHẬT ĐẠI BI TÂM
Học tập tâm đại từ bi của đức Phật để
cứu giúp chúng sinh. Đây là một đức tính
mà Tăng bảo cần phải có.
Có nhiều cách và mức độ cứu giúp khác
nhau. Đứng về phương diện rốt ráo của môn
Tịnh độ mà nói, thì sự cứu giúp ấy là làm
cho chúng sinh được vãng sinh Tịnh độ.
Quán kinh sớ huyền nghĩa phần của ngài
Thiện đạo (Đại 37, 245 hạ), nói: “Các bậc
Hiền thánh tam thừa, học tâm đại bi của

Phật, mãi mãi không bao giờ thôi”. Nhưng
trong hàng Tam thừa, hạnh Bồ tát gồm cả
lợi mình, lợi người, cho nên thực hành tâm
đại bi; còn Thanh văn, Duyên giác thì chỉ
lợi mình chớ không lợi người; vả lại, Thanh
văn, Duyên giác không thừa nhận có Tịnh
độ ở ngoài 3 cõi nên cũng không khuyên
người sinh về Tịnh độ. Điều này có vẻ mâu
thuẫn với quan điểm của ngài Thiện đạo
HỌC PHẬT ĐẠI BI TÂM

H
2243
trong Quán kinh sớ huyền nghĩa phần nói
trên. Về vấn đề này, trong Quán kinh sớ
truyền thông kí, ngài Lương trung của Nhật
bản có nêu ra 3 thuyết, một trong 3 thuyết
đó là dẫn luận Pháp hoa, cho rằng hàng
Thanh văn ứng hóa, trong ẩn hạnh Bồ tát,
ngoài hiện tướng Thanh văn, đó là người
học tâm đại bi của Phật.
HỌC SINH
Người còn đang theo đuổi việc học vấn.
Theo điều Thụ giới quĩ tắc trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 3, thì học
sinh vốn chỉ cho các thiếu niên trong chùa
viện đang học tập ngoại điển.
Tại Nhật bản, học sinh vốn chỉ cho các
sinh viên còn đang theo học ở các trường
Đại học, về sau thì chuyên chỉ cho người
nghiên cứu và tu học Phật đạo. Tổ khai sáng
tông Thiên thai Nhật bản là ngài Tối trừng
có đặt ra điều khoản “Học sinh thức”, qui
định pháp “Chỉ quán nghiệp học sinh” và
“Giá na nghiệp học sinh” phải tu học trong
12 năm tại các tùng lâm. Tông Chân ngôn
thì có Kim cương nghiệp học sinh và Thai
tạng nghiệp học sinh.
Ngoài ra, các sư Nhật bản đến Trung
quốc du học gọi là Lưu học sinh, Hoàn học
sinh. Đến đời sau, danh từ học sinh cũng
được dùng để chỉ cho những người có trình
độ học vấn uyên thâm.
HỌC TĂNG
... ..
Cũng gọi Học vấn tăng.
Chỉ cho vị tăng nghiên cứu Phật giáo,
hoặc vị tăng học giả có trình độ học vấn

uyên bác.
HỌC TUÊ KIÊN CỐ
Cũng gọi Giải thoát kiên cố.
Chỉ cho thời kì có rất nhiều người tu
hành có đầy đủ trí tuệ, chứng được quả giải
thoát. Tức là khoảng thời gian 500 đầu tiên
sau khi đức Phật nhập diệt.
[X. kinh Đại phương đẳng đại tập Q.55].
(xt. Ngũ Ngũ Bách Niên).
HỌC TƯỢNG
... ..
Chỉ cho học đồ, học sinh.
Thầy gọi là Sư tượng, học trò gọi là Học
tượng.
Ngoài ra, cũng chỉ cho vị tăng có trình
độ học vấn uyên thâm.
HỌC UẨN (1613-1689)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở cuối
đời Minh, người huyện Nhị hải, tỉnh Vân
nam, họ Vương, hiệu Tri không.
Năm 14 tuổi (có thuyết nói 10 tuổi), sư
xuất gia ở chùa Tịch quang, núi Kê túc, nghe
giảng và tu tập các kinh Pháp hoa, Lăng
nghiêm, Viên giác, v.v...… Năm Thuận trị thứ
5 (1648) đời Thanh, sư ở trong tịnh thất
Ngọc lâm hiên lạy kinh Vạn Phật danh đến
quyển thứ 3, vừa mới xướng lên 2 chữ “Na
mô” thì bỗng
nhiên đại ngộ, sư
liền đến núi Lung
can tham yết ngài
Thủy mục Vô trụ
và được ấn khả.
Sau sư lại đến tham
lễ ngài Mật hạnh
Tịch nhẫn ở Khai
phong, trình bày

chỗ tỏ ngộ và được
nối pháp.
Sư từng trụ trì các chùa: Phúc thành ở
phủ Sở hùng, tỉnh Vân nam, Đại phương
quảng trên núi Cửu đài, viện Tiên dương ở
huyện Quảng thông, tỉnh Vân nam, v.v...…
HỌC UẨN
Học Uẩn

H
2244
Năm Khang hi 28 (1689) sư tịch, thọ 77
tuổi.
Sư có các tác phẩm: Ngữ lục 2 quyển,
Thảo đường tập.
[X. Tri không Uẩn thiền sư ngữ lục phụ
hành lục].
HỌC VÔ HỌC
... ... ..
Phạm: Zaikwa-azaikwa.
Pàli: Sekha-asekha.
Tức là Hữu học và Vô học.
Theo thuyết của Tiểu thừa thì Hữu học
chỉ cho những bậc tuy đã giác ngộ lí Tứ đế,
nhưng chưa dứt hết phiền não nên còn phải
tu học giới, định, tuệ, tức là những bậc Thánh
dưới quả A la hán đều là hữu học. Còn bậc
Thánh, chứng quả A la hán, đã đoạn trừ tất
cả phiền não, không còn tu học nữa, gọi là
Vô học.
Nhưng theo thuyết của Đại thừa thì bồ
tát Thập địa trở xuống đều là Hữu học, còn
Phật quả mới là Vô học.
[X. phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa
Q.2; Pháp hoa nghĩa sớ Q.9]. (xt. A La Hán).
HỌC XỨ
.....
Phạm:Ziksàpada.
Pàli:Sikkhàpada.
Những chỗ (điều) cần phải học. Chỉ
chung cho giới luật. Tức là những giới điều
mà tỉ khưu, tỉ khưu ni phải tuân thủ, như 5
giới, 8 giới, 10 giới, v.v...… gọi là Học xứ.
Phật giáo Nam truyền gọi giới học, định
học, tuệ học là Tam học xứ.
Còn theo kinh Bồ tát địa trì quyển 1, thì

Bồ tát có 7 học xứ là: Tự lợi, lợi tha, chân
thực nghĩa, lực, thành thục chúng sinh, tự
thục Phật pháp và Vô thượng bồ đề.
Ngoài ra, phẩm Thụ phương tiện học xứ
trong kinh Đại nhật quyển 6 chia ra Hiển,
Mật để nói về sở học và dịch là “Học cú”
[X. phẩm Học xứ trong luận Pháp uẩn
túc Q.1; luận Đại tì bà sa Q.124; luận Câu
xá Q.14; Câu xá luận quang kí Q.14].
HÒE AN QUỐC NGỮ
Tác phẩm, 7 quyển, do ngài Bạch ẩn Tuệ
hạc, người Nhật soạn, ngài Nhất nặc ghi
chép, ấn hành năm 1750, được thu vào Đại
chính tạng tập 81.
Nội dung sách này bình xướng bộ Tông
phong diệu siêu ngữ lục của Quốc sư Đại
đăng. Những câu ngắn gọn dưới dấu hiệu
(O) là phần nói lên chỗ tâm đắc của tác giả
đối với yếu chỉ của tông thừa. Ngài Tuệ hạc
dùng từ “Hòe an quốc” trong “Nam kha kí”
để đặt tên cho tác phẩm của mình là tự
khiêm rằng những lời trong sách này chỉ là
lời nói trong mộng mà thôi.
Toàn sách gồm các phần: Lời dạy khai
pháp, Yếu ngữ khi trụ ở chùa Đại đức (gồm
quyển 1, 2); Yếu ngữ khi trụ ở chùa Sùng
phúc (quyển 3); Yếu ngữ khi dời chùa Sùng
phúc trở về chùa Đại đức (quyển 4); Tụng
cổ (các quyển 5, 6), Niêm cổ (quyển 7).
Ngài Tuệ hạc lấy cách thức của Bích
nham lục, Thung dung lục làm qui tắc mà
phát huy 10 bài Niêm cổ trong quyển 7 để
làm trọng tâm cho tác phẩm này.
HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ
Mông cổ: Khutuktu, khutukutu.
Cũng gọi Hồ đồ khắc đồ, Hồ thổ khắc
đồ, Khố đồ khắc đồ.
Chức vị do chính phủ phong cho vị Cao

tăng thuộc Lạt ma giáo Tây tạng sau khi
chuyển sinh theo chế độ Hoạt Phật.
Hô đồ khắc đồ là tiếng Mông cổ, có nghĩa
là “biết rõ kiếp trước kiếp sau, không bị luân
hồi, sống chết tự do, sau khi chết có thể tái
sinh”. Tiếng Tây tạng có nghĩa là Sprul-Sku
(Châu cô), nghĩa là Hóa thân, Thánh giả.
HÔ ĐỒ KHẮC ĐỒ

H
2245
Cứ theo tư liệu lưu trữ ở viện Lí phiên
đời Thanh, thì đến năm Càn long 48 (1783)
đã có tất cả 148 vị Hô đồ khắc đồ, trong đó,
4 vị: Đạt lai, Ban thiền, Triết bá tôn đan ba
và Chương gia được gọi là Tứ thánh của Phật
giáo Mông cổ, Tây tạng và được phân công:
Ngài Đạt lai thống lãnh toàn bộ, ngài Ban
thiền phụ tá ngài Đạt lai phụ trách vùng
Hậu tạng, ngài Triết bá tôn đan ba phụ trách
vùng Ngoại mông và ngài Chương gia phụ
trách vùng Nội mông.
Tại Tây tạng, ngoài 2 vị Đạt lai và Ban
thiền, còn có 30 vị khác trong số đó có
một vị Phật sống nữ trụ ở chùa Tang đình,
thị trấn Tát đinh cát, bên bờ hồ Dương
trác, là vị nữ Hô đồ khắc đồ duy nhất trong
Lạt ma giáo.
(xt. Hoạt Phật).
HÔ PHONG KHIẾU CHỈ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Gọi gió huýt sáo. Tức là ứng xử tự tại,
không bị trở ngại.
Từ ngữ này có xuất xứ từ điển tích danh
y Triệu bính đời Hậu Hán. Một hôm, Triệu
bính muốn qua sông, gọi đò mãi mà không
ai trả lời, ông liền hú gió, huýt sáo, lấy nón
làm thuyền qua sông. Đời sau, Thiền tông
dùng điển tích này để ví dụ người tham thiền
đã tỏ ngộ thì được tự tại giải thoát, ứng xử
linh hoạt, không bị ràng buộc.
Hư đường hòa thượng ngữ lục quyển 8
(Đại 47, 1045 thượng), nói: “Hú gió huýt
sáo tự do, dường như không người; số trăm
thành đàn chẳng thuộc vương hóa”.
HÔ TẤT LẶC HÃN

...........
Mông cổ: Hobilghan, Khubilghan.
Tạng: Sprul-Sku.
Phạm:Nirmàịa-kàya.
Cũng gọi Hô tất nhĩ hãn.
Tự tại chuyển sinh hoặc chỉ cho người
tái sinh, nghĩa là những người đã giác ngộ,
sau khi bỏ thân này, có thể tùy ý chuyển
sinh, tiếp nối chức vị đời trước. Người phàm
tục chưa trừ vọng niệm, phải theo nghiệp
chuyển sinh, càng chuyển càng mê mà không
tự biết. Còn các bậc Thánh đã đoạn hết vọng
niệm, chứng pháp tính chân thực, không bị
nghiệp chuyển, tự làm chủ việc sống chết,
tùy ý chuyển sinh, theo duyên độ chúng,
cho nên gọi là Hô tất lặc hãn.
Sau thời ngài Tông khách ba, Giáo tổ
của Hoàng giáo Tây tạng, các vị Đạt lai lạt
ma, Ban thiền lạt ma và Hồ đô khắc đồ, đều
là những vị chuyển sinh của đời trước. Tư
tưởng tự tại chuyển sinh là do sự kết hợp
giữa tín ngưỡng “Luân hồi thụ sinh” và “ba
thân Phật” mà thành. Nhưng chế độ đời đời
chuyển sinh mà vẫn đồng nhất danh xưng,
đồng nhất chức vị, thì đó là điểm đặc sắc
của Phật giáo Tây tạng. Tương truyền chế
độ này bắt nguồn từ Bổng giáo, một tông
giáo nguyên thủy của Tây tạng.
(xt. Hô Đồ Khắc Đồ, Hoạt Phật).
HỒ BÌNH
.....
Chiếc bình có hình đầu chim, là vật cầm
ở tay bên phải trong 40 tay của bồ tát Thiên
thủ Quan âm. Cánh tay ấy được gọi là Hồ
bình thủ hoặc Bảo bình thủ (tay Hồ bình,
tay bình báu).
Tương truyền loại bình này do người
nước Hồ ở phía bắc núi Tuyết phỏng theo

hình con chim Kim sí (chim cánh vàng) mà
chế ra, cho nên gọi là Hồ bình. Chuyển luân
thánh vương đặt chiếc bình này
ở trước mình, tượng trưng cho
nghĩa tự tại. Trong Mật giáo, nếu
muốn cầu sự hòa thuận trong gia
đình, họ hàng thì tu pháp Hồ
bình. Cách thực hành pháp tu này
là: Rót nước vào Hồ bình rồi đặt
HỒ BÌNH
Tay Hồ Bình

H
2246
ở trước Tôn tượng, tụng niệm chân ngôn
xong, lấy nước ấy rưới lên những người họ
hàng bất hòa, thì tất cả được hòa thuận yên
vui, như nhiều vị hợp thành một vị.
[X. kinh Thiên quang nhãn Quán tự tại
bồ tát bí mật pháp; Thiên thủ thiên nhãn
Quan thế âm bồ tát đại bi tâm đà la ni; Tạo
tượng độ lượng kinh tục bổ].
HỒ CHỦNG TỘC
Dòng giống người Hồ. Vốn được dùng
để chỉ dân Hung nô trước thời Tần Hán.
Nhưng về sau dùng để chỉ chung những dân
tộc ở ngoài biên thùy phía tây Trung quốc.
Thiền tông thì dùng từ ngữ này để chỉ
cho pháp hệ của Tổ Đạt ma.
Tắc 8 trong Bích nham lục (Đại 48, 148
trung), nói: “Hiểu biết như thế gọi là diệt
giống người Hồ”.
Ngoài ra, Hồ chủng tộc cũng được dùng
để chỉ cho người Ấn độ, vì thế Tổ Bồ đề đạt
ma được gọi là Lão Hồ.
[X. Tổ đình sự uyển Q.1].
HỒ ĐỒNG KHÍ
........
Cũng gọi Sa trương, Sa la, Đồng cổ,
Hưởng đồng.
Loại pháp khí bằng đồng, hình dáng
giống cái chén, đường kính từ khoảng 6 đến
hơn 30 phân tây, bề dày
khoảng 3 phân và sâu
từ 3 đến 12 phân, dùng
để gõ lúc tụng kinh
niệm Phật. Nguồn gốc
không được rõ.
Cứ theo Tống sử lễ thứ 72 và Liệt truyện

252 ghi, có lẽ khí cụ này đã được truyền từ
vùng Di nhung (gọi chung các rợ Hồ), cho
nên có tên là Hồ đồng khí.
[X. điều Bái khí môn đồng la trong Thiền
lâm tượng khí tiên].
HỒ LOẠN
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Cẩu thả
lộn xộn.
Lời chú thích tắc 1 trong Bích nham lục
(Đại 48, 140 thượng), nói: “Hồ loạn chỉ chú”
(chú giải một cách cẩu thả lộn xộn).
Ngoài ra, tham cứu một cách chiếu lệ
gọi là Hồ tham hoặc Hồ toản loạn chàng
(khua gõ lung tung). Ngồi không theo thứ
bậc vị trí gọi là Hồ loạn tọa. Nói năng càn
bậy gọi là Hồ thuyết, Hồ đạo, hoặc Hồ thuyết
loạn đạo.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; điều
Thuyết tâm thuyết tính trong Chính pháp
nhãn tạng; Thiền quan sách tiến chư tổ pháp
ngữ tiết yếu].
HỒ MA
.....
Hạt vừng (mè), có 3 loại: Bạch hồ ma
(vừng trắng), Hắc hồ ma (vừng đen), Kim
hồ ma (vừng vàng).
Hạt dẹt và rất nhỏ, có thể ép lấy dầu nấu
ăn hoặc để bôi tóc. Trong Mật giáo, bạch hồ
ma là vật để gia trì chú nguyện trong pháp
Tiêu tai hộ ma.
Ngoài ra, trong các kinh luận, hồ ma
thường được dùng để ví dụ các nghĩa: Nhỏ
nhiệm, trùm khắp, vô số, v.v...…
[X. kinh Lược xuất Q.1].
HỒ NAM HẢI CHÚNG
Đối lại với Giang tây vân nạp.
Chỉ cho số chúng tăng đông đảo tụ tập ở

vùng Hồ nam để tiếp nhận sự giáo hóa của
thiền sư Thạch đầu Hi thiên.
Ngài Thạch đầu Hi thiên là một vị Thiền
sư lớn thuộc hệ thống Thanh nguyên Hành
tư của dòng Thiền Nam tông vào đời Đường
ở Trung quốc. Vào khoảng năm Thiên bảo
Chuông Nhỏ Bằng Đồng
HỒ NAM HẢI CHÚNG

H
2247
(742-755), ngài hoằng pháp ở Hoành sơn,
tỉnh Hồ nam, nêu cao Thiền phong, chúng
tăng từ khắp nơi tụ tập về đây tu học,
Hoành sơn bỗng trở thành một trung tâm
giáo hóa ở vùng Hồ nam lúc bấy giờ. Vì
thế nên trong Thiền lâm mới có danh xưng
“Hồ nam hải chúng”.
[X. Tống cao tăng truyện Q.9. Q.10;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.6, Q.14; Tổ
đường tập Q.4].
HỒ NGỮ
... ..
Tiếng nói của người Hồ ở Tây vực, hoặc
chỉ cho tiếng Phạm.
Khi bàn về chỗ đúng, sai trong các kinh
luận phiên dịch, thì ngài Đạo an đời Đông
Tấn gọi nguyên văn tiếng Phạm là Hồ ngôn,
Hồ kinh. Còn Xuất tam tạng kí tập thì gọi
nguyên văn của các kinh luận Hán dịch là
Hồ bản.
Ngài Ngạn tông đời Đường viết luận Biện
chính chủ trương tiếng Phạm, tiếng Hồ cần
được phân biệt rõ ràng. Vì xưa nay cái mà
Trung quốc gọi là Hồ ngữ, về nghĩa của nó
cũng tùy theo thời đại mà có khác. Chẳng
hạn như:
1. Thời Tần Hán: Gọi Hung nô là Hồ,
vì thế cho tiếng Hung nô là Hồ ngữ.
2. Thời Đông Hán về sau: Gọi chung
vùng đất bên ngoài biên thùy phía tây Trung
quốc là Hồ, bao gồm: Cao xương, Yên kì,
Cưu tư, Vu điền, Nguyệt chi, Đại hạ, Kế
tân, Ấn độ, v.v... cho nên tiếng nói của các
xứ này được gọi chung là Hồ ngữ.
3. Từ Nam Bắc triều đến thời Tùy

Đường: Chỉ riêng dân cư vùng Túc đặc
(Sogdiana) là Hồ và gọi tiếng Túc đặc là
Hồ ngữ.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 1 (Đại
54, 1056 thượng), nói: “Âm Hồ, âm Phạm
khác nhau. Từ đời Hán đến đời Tùy đều gọi
các nước Tây vực là nước Hồ. Đời Đường
có pháp sư Ngạn tông phân biệt Hồ, Phạm
rõ ràng như sau: Từ ngọn Thông lĩnh về
phía Tây đều thuộc Phạm chủng, còn phía
trái Thiết môn đều là quê hương giống
Hồ”.
Theo Tống cao tăng truyện quyển 3, thì
các vùng đất ở phía bắc và phía đông núi
Tuyết gọi chung là Hồ. Trong khoảng thời
gian từ đời Đông Hán đến đời Tùy, vì Hồ
và Phạm không được phân biệt rõ ràng, nên
Phạm ngữ được xem là một trong các thứ
Hồ ngữ.
[X. Đại đường tây vực kí Q.1].
HỒ QUỊ
Cũng gọi Hồ kị.
Cách quì lạy của người Hồ.
Có nhiều thuyết khác nhau:
1. Hồ quị là cách biểu tỏ lòng tôn kính
của người Hồ, cách biểu tỏ này chỉ cần quì
gối là đủ phép hồ quị.
2. Quì dài, tức là 2 đầu gối để sát đất, 2
bắp đùi dựng thẳng để đỡ thân thể.
3. Đầu gối bên phải đặt sát đất, đầu gối
bên trái dựng thẳng. Trong 3 cách Hồ quị
trên, cách thứ 3 được xem là đúng phép
hơn cả.
[X. phẩm Tứ thiên vương trong kinh Kim
quang minh Q.2; Thích môn qui kính nghi
Q.hạ; Thích thị yếu lãm Q.2].
HỒ SÀNG
Một loại ghế ngồi hình dáng giống ghế

dựa hoặc ghế gấp hiện nay. Vốn do người
Tây nhung (rợ ở phía tây Trung quốc) chế
ra, nên gọi là Hồ sàng. Ghế có 2 loại: “Bị
cơ” và “Đơn cơ”. Bị cơ gọi là Triệp ỷ (ghế
gấp); Đơn cơ gọi là Hồ sàng, tức chỉ cho
Thiền sàng.
Theo sách Phong tục thông chép, thì
vua Linh đế nhà Hán rất thích vật dụng
HỒ SÀNG

H
2248
của người Hồ, nên ở kinh đô có rất nhiều
Hồ sàng.
Lại theo sách Phụ vận hải chép, thì vua
Mục tông nhà Đường đổi Hồ sàng gọi là
Thằng sàng (giường dây).
HỒ THÍCH (1891-1962)
.....
Nhà học giả Trung quốc, người huyện
Tích khê, tỉnh An huy, tự Thích chi, từng
du học nước Mĩ.
Ông là nhà tư tưởng nổi tiếng trong và
ngoài nước từ thời Dân quốc đến nay, từng
được tặng 35 văn bằng Tiến sĩ danh dự, lần
lượt giữ các chức vụ như: Giáo sư Đại học
Bắc kinh, Viện trưởng viện Văn học, Hiệu
trưởng trường Công học Trung quốc, Đại
sứ Trung quốc tại Mĩ, Viện trưởng viện
Nghiên cứu Trung ương Đài loan….
Học vấn của họ Hồ rất sâu rộng, phàm
các môn Sử học, Quốc học, Triết học, Văn
học, Ngoại giao, Giáo dục, Thiền học, v.v...…
đều thông suốt. Ông còn chủ trương cải cách
văn học, đề xướng cuộc vận động văn Bạch
thoại, ảnh hưởng rất to lớn. Ông là người
tiên phong trứ tác loại sách Triết học sử
Trung quốc.
Năm Dân quốc 15 (1926), trong khi
nghiên cứu văn hiến Đôn hoàng ở thư viện
Quốc lập Ba lê nước Pháp và viện Bảo tàng
Đại anh ở nước Anh, ông đã tìm thấy nhiều
tư liệu về lịch sử Thiền tông Trung quốc ở
thời kì đầu.
Ông qua đời vào năm Dân quốc 51
(1962), thọ 72 tuổi.
Những tác phẩm của ông gồm có: Bồ đề

đạt ma khảo, Thiền học cổ sử khảo, Bạt tào
khê đại sư biệt truyện, Thần hội hòa thượng
di tập, Lăng già tập khảo, Thường thí tập,
Bạch thoại văn học sử, Thủy kinh chú, Tứ
thập tự thuật, Hồ thích văn tồn (4 quyển),
Hồ thích thủ cảo (10 quyển), Trung quốc
triết học sử đại cương….
HỒ THÍCH THIỀN HỌC ÁN
Tác phẩm, do Hồ thích soạn, Liễu điền
Thánh sơn người Nhật bản thu tập.
Nội dung sách này gồm 20 thiên nói về
Thiền học, được viết bằng tiếng Anh và tiếng
Hoa như: Bồ đề đạt ma khảo, Hà trạch đại
sư thần hội truyện, Thần hội hòa thượng
ngữ lục, Trung quốc thiền học đích phát
triển, Ch’an Buddhism in China, its History
and Method...… Ở đầu quyển có 2 bài:
Hồ thích bác sĩ dữ Trung quốc sơ kì Thiền
tông sử chi nghiên cứu, Hồ thích bác sĩ Thiền
học niên phổ, do Liễu điền Thánh sơn soạn.
HỘ GIỚI THẦN
Thiện thần thủ hộ giới luật của Phật và
che chở những người lãnh thụ giới luật này.
Kinh Quán đính quyển 4 (Đại 21, 504
thượng), nói: “…... Vì thế ta nói lời này, để
khuyên các thiện nam, tín nữ có lòng tin
trong sạch nên thụ Tam qui, Ngũ giới. Thụ
Tam qui thì có vua của 36 quỉ thần thường
theo giúp đỡ, giữ gìn; thụ ngũ giới thì có 25
vị thần luôn luôn ở 2 bên cửa để bảo vệ,
diệt trừ những điều xấu ác”.
(xt. Nhị Thập Ngũ Thần).
HỘ MA
.....
Phạm: Homa.
Cũng gọi Hô ma.
Dịch ý: Hỏa tế tự pháp (pháp cúng tế
lửa), Hỏa cúng dường pháp, Hỏa cúng, Hỏa

pháp, Hỏa thực.
Pháp cúng tế bằng cách đốt các vật cúng
để cúng dường là việc làm quan trọng trong
các pháp tu của Mật giáo, hàm ý ví dụ dùng
lửa trí tuệ thiêu đốt tâm mê muội.
Pháp này nguyên là pháp cúng dường
thần lửa A kì ni (Phạm: Agni) để trừ ma
HỘ MA

H
2249
cầu phúc ở Ấn độ đời xưa. Trong nghi thức
tông giáo ở thời đại Ấn Y (Indo-Iranian Period)
của Ấn độ cổ đại đã có pháp này; trong
các văn hiến ở thời kì đầu của Lê câu phệ
đà, Dạ nhu phệ đà, Bách đạo phạm thư
(Phạm:Zatapatha-bràhmaịa), v.v...… cũng
có nói đến việc thiết lập 3 loại hỏa đàn để tu
pháp. Ngoài ra, trong kinh Gia đình (Phạm:
Gfhya sùtra) cũng nói rõ về các loại pháp
Hộ ma rất phức tạp.
Trong các vị thần của thời đại Phệ đà,
thần A kì ni là quan trọng nhất, nghi thức
cúng tế vị thần này của những người Bà la
môn thờ lửa ở thời bấy giờ đã rất thịnh hành,
họ bỏ vật cúng vào trong lò lửa của đàn tế,
chờ lửa bốc lên thì cho rằng các vật cúng đã
đến được miệng của các thần, các thần nhờ
đó mà được sức mạnh để hàng phục các ma
và ban cho loài người phúc lành, bởi thế họ
cho rằng lửa là miệng của các thần, cũng là
miệng của trời (Phạm:Devànàô mukha).
Pháp cúng tế này về sau được Mật giáo thu
dụng và dần dần trở thành pháp tu quan
trọng. Nhưng ý nghĩa pháp Hộ ma trong
Mật giáo rất khác với nghi thức cúng tế của
Bà la môn giáo.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 19,
quyển 20, thì trước khi thành đạo, đức Phật
chưa biết rõ tự tính của lửa, nên Ngài đã y
cứ vào kinh điển Phệ đà mà nói 44 pháp
Hộ ma. Nhưng sau khi thành đạo, đức Phật
đã biết rõ tự tính của lửa, liền tuyên thuyết
12 pháp Hộ ma, biểu trưng cho ánh sáng
Nhất thiết trí của Như lai. Đây mới là Hộ
ma chân thực.

Hộ ma của Mật giáo được chia làm 2 loại:
1. Ngoại Hộ ma: Tu ở trong đàn Hộ
ma, phải có đủ 3 thứ: Tượng Bản tôn, lư
hương, hành giả, tượng trưng cho Tam mật
(thân, khẩu, ý) của hành giả. Trong đó, tượng
Bản tôn tượng trưng cho Ý mật, không hạn
cuộc ở bất cứ đức Như lai nào hay vị Minh
vương nào, chỉ tùy theo pháp tu mà quyết
định; lư hương tượng trưng Khẩu mật, còn
tự thân của hành giả thì tượng trưng cho
Thân mật.
Về phương thức thực hành thì trước hết
là chọn đất, làm đàn, đặt lư hương, tụng
chân ngôn, rồi bỏ các vật cúng như nhũ mộc,
ngũ cốc, v.v... vào trong lư hương để thanh
tịnh hóa Tam mật của hành giả hầu thành
tựu các pháp Tức tai, Tăng ích, Hàng phục,
v.v...… Vì thực hành pháp này đều là những
việc ở ngoài tâm, cho nên gọi là Ngoại hộ
ma, Sự hộ ma.
2. Nội Hộ ma: không cần lập đàn, tượng
Bản tôn và lư hương, mà chỉ lấy tự thân
hành giả làm đàn tràng, trong tâm quán
tưởng dùng lửa trí tuệ của Như lai đốt hết
các nghiệp phiền não, vì pháp Hộ ma này
thuộc về pháp quán của nội tâm, cho nên
gọi là Nội hộ ma, lại vì pháp quán này thuộc
về quán “Lí pháp” nên cũng gọi là Lí hộ ma.
Pháp Nội hộ ma này tuy là pháp tu đặc biệt
của Mật giáo, nhưng nếu xét về nguồn gốc,
thì có lẽ nó đã từ thuyết “Nội bộ hỏa tế”
(Phạm: Antara-agnizad) mà ra.
Nội Hộ ma thông thường có 5 pháp:
1. Pháp tức tai: Quán tưởng bản tính
đức Đại nhật Như lai.
2. Pháp tăng ích: Quán tưởng bản tính
đức Bất không thành tựu Như lai.
3. Pháp kính ái: Quán tưởng Bản tính

đức Vô lượng thọ Như lai.
4. Pháp câu triệu: Quán tưởng bản tính
đức Bảo sinh Như lai.
5. Pháp điều phục: Quán tưởng bản tính
đức A súc Như lai.
Nếu phân biệt theo tính tương đối thế
gian và xuất thế gian, thì pháp Hộ ma của
xuất thế gian là Nội hộ ma, còn pháp Hộ
ma của thế gian và ngoại đạo là Ngoại hộ
ma. Tuy nhiên, trong pháp Hộ ma xuất thế
gian cũng có nội ngoại khác nhau, tức lấy
“Quán tâm” làm nội và lấy “Sự tướng” làm
ngoại. Còn pháp Ngoại hộ ma, vì chưa tương
HỘ MA

H
2250
ứng với nội quán, không thành tựu “Tất địa”,
cho nên khi thực hành Ngoại hộ ma thì phải
đồng thời tu quán Tam bình đẳng của Nội
hộ ma, để mong nội ngoại tương ứng, lí sự
dung hợp, mau thành tựu Tất địa; đó là nghĩa
chân thực “Ngoại hộ ma tức Nội hộ ma”.
Đây không những chỉ là chỗ khác biệt giữa
Ngoại hộ ma của Mật giáo và Ngoại hộ ma
của ngoại đạo, mà còn là một yếu quyết của
hành giả Mật giáo khi tu pháp Hộ ma.
Nếu chỉ nói riêng về Ngoại hộ ma, thì
ngoài tượng Bản tôn, hành giả đã trình bày
ở trên, khi tu pháp, còn phải lập một đàn
Hộ ma ở trước tượng Bản tôn, ở chính giữa
đàn đặt một lư hương, 4 góc đàn cắm 4 cây
cọc, trên các đầu cọc đều buộc dây kim
cương. Trước bàn đặt mâm lễ, mỗi cạnh
mâm lễ kê một cái bàn, trên mỗi bàn để củi
Hộ ma, hương bột, lư hương có cán cầm,
vật gia trì, v.v...… Tu pháp này thông thường
có 3 loại pháp, 4 loại pháp, 5 loại pháp, 6
loại pháp khác nhau:
1. Ba loại pháp, cũng gọi 3 loại Hộ ma.
Chỉ cho 3 pháp: Tức tai, Tăng ích và Hàng
phục. Ba pháp này tương ứng với nội chứng
của 3 bộ Thai tạng giới.
2. Bốn loại pháp, cũng gọi 4 loại Hộ
ma. Chỉ cho 4 pháp: Tức tai, Tăng ích, Kính
ái và Hàng phục. Bốn pháp tu này được thực
hành rộng rãi nhất.
3. Năm loại pháp, cũng gọi 5 loại Hộ
ma. Là 4 loại pháp trên cộng thêm pháp
Câu triệu. Năm pháp này tương ứng với nội
chứng của 5 trí thuộc 5 bộ Kim cương giới.
Nói về công đức của 5 pháp này thì mỗi

pháp đều có hiệu quả của 4 pháp kia, gọi là
Ngũ pháp hỗ cụ. Chẳng hạn như khi tu pháp
Tức tai thì dứt được phiền não tham, sân
hoặc tiêu trừ tai nạn, đó là ý nghĩa Tức tai.
Khi đã dứt trừ phiền não tham, sân thì tăng
trưởng được công đức giới, định, tuệ và các
thứ phúc đức khác, đó là ý nghĩa Tăng ích.
Khi công đức đã được tăng trưởng, thì dần
dần phá vỡ vô minh, diệt trừ các tai ách, đó
là ý nghĩa Điều (hàng) phục. Nhờ các công
đức ấy mà được chư Phật, Bồ tát hộ trì, đó
là ý nghĩa Kính ái. Nhờ những công đức nói
trên mà các điều thiện sinh khởi, muôn pháp
hiển hiện, đó là ý nghĩa Câu triệu. Bốn pháp
kia cũng như thế.
4. Sáu loại pháp, cũng gọi 6 loại Hộ ma.
Tức là 5 loại pháp nói trên thêm pháp Diên
thọ(pháp này sinh ra từ pháp Tăng ích).
Ngoài ra, củi đốt trong pháp Hộ ma, gọi
là Hộ ma mộc, tro tàn gọi là Hỏa thực hôi,
dao chặt củi gọi là Hộ ma đao. Tờ giấy hoặc
thẻ gỗ viết chép mang nội dung cầu nguyện
và chỉ thú của pháp Hộ ma, có thể dùng
làm bùa hộ mạng, gọi là Hộ ma trát; phòng
xá trong đó pháp Hộ ma được cử hành, gọi
là Hộ ma đường.
[X. phẩm Thế xuất thế hộ ma trong kinh
Đại nhật Q.6; kinh Đại thừa lí thú lục ba la
mật đa Q.3; kinh Tô tất địa yết la Q.hạ; Đại
nhật kinh sớ Q.8, Q.15; Bách luận sớ
Q.thượng phần giữa; Tuệ lâm ân nghĩa Q.41;
Hi lâm ân nghĩa Q.1].
HỘ MA ĐÀN
........
Đàn, Phạm: Maịđala.
Dịch âm: Mạn đồ la, Man đồ la.
Cũng gọi Quang minh đàn, Hộ ma hỏa
đàn, Hỏa đàn, Quân đồ đàn, Hỏa mạn đồ la.

Đàn tu pháp Hộ ma của Mật giáo.
Tùy theo nguyên liệu làm đàn có thể chia
làm 2 loại: Thổ đàn (đàn đắp bằng đất) và
Mộc đàn(đàn đóng bằng gỗ).
1. Thổ đàn: Đàn đắp bằng đất rất thịnh
hành ở Ấn độ; có 2 cách lập, gọi là Thất
nhật tác đàn pháp và Thủy đàn pháp. Cách
thứ 1: Trước hết chọn địa điểm, cúng thần
đất trong 7 ngày 7 đêm, sau đó đào đất, làm
cho sạch sẽ, rồi vẽ Mạn đồ la chư tôn. Cách
thứ 2: Trong tình hình khẩn cấp như dịch
bệnh bộc phát, chiến tranh bùng nổ, v.v...
HỘ MA ĐÀN

H
2251
thì nghi thức cần phải vắn tắt. Nghĩa là chỉ
trong một ngày rưới nước làm cho đất sạch
sẽ, rồi lập đàn Hộ ma, giữa đàn đào một cái
lò, bên ngoài lò vẽ 3 lớp viện, các vị tôn
trong Mạn đồ la của 3 lớp viện tùy theo các
pháp: Tức tai, Tăng ích, Hàng phục, Câu
triệu, Kính ái mà có khác và thường được
tượng trưng bằng hình Tam muội da.
Cứ theo Kim cương đính du già hộ ma
nghi quĩ, nếu tu pháp Tức tai thì ở 4 phương
của viện chính giữa vẽ chày Yết ma, 4 góc
vẽ hoa sen; 4 phương của viện thứ 2 vẽ 4
bồ tát Ba la mật(Kim cương ba la mật, Bảo
ba la mật, Pháp ba la mật, Yết ba la mật),4
góc vẽ 4 bồ tát Nội cúng dường (Hi, Man,
Ca, Vũ), 4 cửa của viện thứ 3 vẽ 4 Nhiếp
bồ tát (Kim cương câu, Kim cương tác, Kim
cương tỏa, Kim cương linh), 4 góc vẽ 4 bồ
tát Ngoại cúng dường (Hương, Hoa, Đăng,
Đồ), chính giữa vẽ Bát phương thiên (8 vị
trời thủ hộ 8 phương) ở chính giữa Mạn đồ
la an vị tượng Biến chiếu tôn(đức Đại nhật
Như lai). Tuy nhiên cách vẽ và phân bố
các tôn vị cũng tùy theo các kinh và nghi
quĩ mà có khác nhau.
Về hình dáng và kích thước của Thổ
đàn, cứ theo các kinh và nghi quĩ thì có
nhiều thuyết, nhưng phổ thông thì đàn Hộ
ma Tức tai là hình tròn, mầu trắng hoặc
vàng; đàn Tăng ích là hình vuông, mầu đỏ
hoặc vàng; đàn Hàng phục hình 3 góc, mầu
đen; đàn Câu triệu và Kính ái là hình bán
nguyệt, hoặc là hình 8 cánh sen, mầu đỏ
hoặc tạp sắc. Còn về kích thước thì tùy
theo đường kính lớn nhỏ mà có cao thấp

khác nhau như: 4 khuỷu tay, 3 khuỷu tay,
2 khuỷu tay, v.v...…
2. Mộc đàn: Hình dáng và kích thước
cũng tùy theo pháp tu mà có khác nhau,
nhưng phổ thông phần nhiều dùng đàn hình
vuông. Bên ngoài lò Hộ ma không vẽ 3 lớp
viện. Bốn góc đàn đóng 4 cây cọc, dùng
những sợi tơ 5 mầu giăng trên các đầu cọc.
Trên đàn bày nước hoa thơm(át già), hương
xoa, tràng hoa, hỏa xá(lư hương), các thức
ăn uống, đèn sáng, nước sái tịnh, nước súc
miệng, 5 chiếc bình, v.v...… Cách trang trí và
sự sắp xếp các vật cúng trên đàn cũng tùy
theo các phái mà có khác.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.4; phẩm Hộ ma đàn
trong kinh Nhất tự Phật đính luân vương
Q.5; kinh Du già đại giáo vương Q.6; phẩm
Hộ ma trong Từ thị quĩ Q.hạ; Hộ ma bí yếu
sao Q.5].
HỘ MA ĐƯỜNG
Nhà để tu pháp Hộ ma của Mật giáo.
Trong nhà này thường bài trí các tượng
Bản tôn như: Bất động minh vương, Ái
nhiễm minh vương. Phía trước tượng Bản
tôn bày đàn Hộ ma.
HỘ MA MỘC
Cũng gọi Hộ ma tân, Hộ ma sài, Hỏa
mộc.
Củi dùng để đốt trong lò khi tu pháp
Hộ ma của Mật giáo, có 2 loại:
- Đoạn mộc: Củi bằng gỗ thông khô,
được chặt ra từng khúc.
- Nhũ mộc: Củi còn tươi, như cây dâu,
v.v...…
Khi để củi vào lò để đốt thì đặt đoạn
mộc ở dưới, rồi xếp nhũ mộc lên trên. Lại
tùy theo cách tác pháp của 5 loại pháp Hộ

ma mà củi và độ dài có khác nhau.
Như Kim cương đính du già hộ ma nghi
quĩ nói, pháp Tức tai dùng củi có vị ngọt,
pháp Tăng ích dùng củi của cây ăn trái, pháp
Hàng phục dùng củi có vị đắng, pháp Câu
triệu dùng củi của loại cây có gai, pháp Kính
ái dùng củi của loại cây có hoa.
Đại nhật kinh sớ quyển 8 thì cho rằng
pháp Tức tai dùng củi ngọn, pháp Tăng ích
HỘ MA MỘC

H
2252
dùng củi cành, pháp Hàng phục thì dùng
củi gốc. Hiện nay thường dùng gỗ thông, gỗ
sam, gỗ cối.
[X. kinh Tô tất địa yết la Q.hạ; kinh
Nhất thiết Như lai đại bí mật vương vị tằng
hữu tối thượng vi diệu đại mạn noa la Q.3;
kinh Nhuy hi da Q.hạ; kinh Mâu lê mạn
đồ la chú].
HỘ MA TRÁT
........
Tấm thẻ gỗ hoặc mảnh giấy ghi lời cầu
nguyện, biểu thị sự cầu nguyện pháp Hộ ma
đã hoàn thành. Phổ thông, người ta tin rằng
Trát hộ ma có năng lực thần bí có thể trừ
tai họa, mang lại phúc lành, cho nên thường
được dùng làm bùa hộ mạng. Có 2 loại: Trát
bằng gỗ và Trát bằng giấy. Trát bằng gỗ thời
xưa thường dùng gỗ cối, nay thì dùng gỗ
thông hoặc các loại gỗ khác.
(xt. Hộ Ma).
HỘ NGUYÊT (?–?)
Phạm:Candra-gupta.
Cũng gọi Xứng nguyệt tạng.
Vị Cao tăng ở chùa Na lan đà, Trung
Ấn độ, sống đồng thời với luận sư Hộ pháp.
Ngài từng chú thích luận Biện trung biên,
thuyết minh về A lại da duyên khởi và đề
xướng thuyết Chủng tử bản hữu. Nhưng tất
cả các sách ấy hiện nay đã thất truyền.
[X. Đại đường tây vực kí Q.9; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2 phần cuối].
HỘ NIÊM
.....
Phật, Bồ tát, chư thiên và các vị thiện
thần thường nhớ nghĩ và che chở những

người tin kính Tam bảo, khiến cho họ
không bị các chướng nạn làm hại. Sự nhớ
nghĩ che chở của các Ngài như bóng theo
hình, không cách rời, làm cho ác quỉ không
thể đến gần làm hại, vì thế gọi là Ảnh hộ hộ
niệm. Lại nữa, để chứng minh cho giáo pháp
do đức Phật nói ra là chân thực, chư Phật và
Bồ tát bèn lập thệ nguyện, nếu chúng sinh
tin nhận và làm theo giáo pháp này, thì sẽ
được lợi ích vô cùng, đó gọi là Chứng thành
hộ niệm.
HỘ NIÊM TĂNG THƯỢNG DUYÊN
..............
Cũng gọi Hộ niệm đắc trường mệnh tăng
thượng duyên.
Sức mạnh của nhân duyên hiện thế được
Phật và Bồ tát thương nhớ che chở mà được
sống lâu. Một trong 5 loại duyên tăng thượng
mà hành giả niệm Phật có được.
[X. Quán niệm pháp môn]. (xt. Ngũ
Chủng Tăng Thượng Duyên).
HỘ PHÁP
.....
I. Hộ Pháp.
Hộ trì chính pháp.
Trời Phạm vương, trời Đế thích, 4 Thiên
vương, 12 thần tướng, 28 bộ chúng, v.v...…
sau khi nghe đức Phật nói pháp, đều phát
nguyện hộ trì chính pháp; các vị thần này
được gọi chung là thần Hộ pháp hoặcthiện
thần Hộ pháp. Vua chúa và những người
tín đồ bảo hộ người tu theo Phật pháp
cũng được gọi là Hộ pháp. Lại vì mục đích
hộ pháp, các vị thiện thần hiện hình đồng
tử hầu hạ người tu hành và bảo vệ linh
địa, gọi là Hộ pháp đồng tử hoặc Hộ pháp
thiên đồng.
II. Hộ Pháp.

Phạm: Dharmapàla.
Cao tăng Ấn độ sống vào khoảng thế kỉ
VI Tây lịch, con của quan Đại thần nước
Đạt la tì đồ (Phạm: Dràviđa) thuộc Nam
Ấn độ, là 1 trong 10 vị Đại luận sư Duy
thức.
Sư vâng mệnh cha mẹ kết hôn với một
HỘ PHÁP

H
2253
công chúa, nhưng vào ngày tổ chức hôn lễ
thì sư cạo tóc xuất gia. Sư tinh thông giáo
nghĩa Đại Tiểu thừa, đặc biệt về Duy thức
học; sư giảng dạy ở chùa Na lan đà thuộc
nước Ma kiệt đà, học trò có tới mấy nghìn
người. Năm 29 tuổi, sư về ẩn ở chùa Đại bồ
đề (Phạm: Mahàbodhi) chuyên việc trứ
thuật. Sư tịch năm 32 tuổi.
Tác phẩm: Đại thừa quảng bách luận
thích luận; Thành duy thức bảo sinh luận,
Quán sở duyên luận thích.
[X. Đại đường tây vực kí Q.5, Q.9; Đại
từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.3; Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
HỘ PHÁP A LA HÁN
Bậc A la hán ưa thích và giữ gìn pháp
mà mình đã chứng được. Một trong 6 bậc A
la hán, 1 trong 9 bậc Vô học.
[X. luận Câu xá Q.25]. (xt. Cửu Vô Học).
HỘ PHÁP LUẬN
Tác phẩm, 1 quyển, do ông Trương
thương anh soạn vào thời Bắc Tống, được
thu vào Đại chính tạng tập 52.
Nội dung luận này phản bác thuyết bài
Phật của Âu dương tu và đả phá quan niệm
sai lầm về Phật giáo của Hàn dũ, Trình y
xuyên, v.v...… So sánh giữa Nho giáo, Đạo giáo
và Phật giáo, Trương thương anh cho rằng
Nho giáo trị bệnh ngoài da, Đạo giáo trị bệnh
mạch máu, còn Phật giáo thì chữa bệnh trong
xương tủy.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.29; Thích
thị kê cổ lược Q.4; Cư sĩ truyện Q.28].
HỘ PHÁP LỤC
Tác phẩm, 10 quyển, do ông Tống liêm

soạn vào đời Minh, ngài Vân thê Châu hoành
sưu tập, ông Tiền khiêm ích hiệu đính.
Nội dung sách này thu chép những bài
viết có liên quan đến việc hộ trì Tam bảo
trong sách “Kim hoa văn tập” của ông Tống
liêm, trong đó nhiều thể loại như: Tháp
minh, Bi, Kí, Tự, Cáo, Tán, Minh, Tụng,
Kệ, Thuyết, Đề bạt, v.v...…
HỘ PHÁP THIÊN THẦN
...........
Cũng gọi Hộ pháp thần, Hộ pháp
thiên.
Gọi chung các vị Thiện thần hộ trì Phật
pháp. Đó là: Trời Phạm vương, trời Đế
thích, lực sĩ Kim cương, 4 Thiên vương,
trời Hộ thế trấn giữ 8 phương, 10 La sát
nữ, 12 vị Thần tướng, 16 vị Thiện thần, 28
Bộ chúng, 30 Phan thần, 36 Thần vương,
18 vị Thiện thần bảo vệ già lam, các vua
Rồng, Quỉ thần, v.v...…
Tọa thiền dụng tâm kí (Đại 82, 413
trung), nói: “Đạo tràng phải thanh khiết,
thường thắp hương dâng hoa, thì chư Phật,
Bồ tát và các vị Thiện thần hộ pháp mới
đến giữ gìn, che chở”.
[X. kinh Tô bà hô đồng tử thỉnh vấn
Q.trung].
HỘ QUỐC CHÂU
Chỉ cho kinh Nhân vương.
Nội dung kinh này đức Phật chỉ dạy 16
vị Quốc vương về nhân duyên hộ trì Phật
pháp và bảo vệ quốc gia. Nếu thụ trì đọc
tụng và giảng thuyết kinh này thì đất nước
thanh bình, nhân dân an lạc, vì thế thí dụ
kinh này là viên ngọc báu che chở quốc gia
(Hộ quốc châu).
Phẩm phụng trì trong kinh Nhân vương
hộ quốc Bát nhã ba la mật đa quyển hạ (Đại

8, 843 hạ), nói: “Tất cả quốc độ nếu thọ trì,
đọc tụng, giải thuyết kinh này (…...) thì những
tai họa như chiến tranh, dịch bệnh, v.v...
đều bị tiêu trừ”.
HỘ QUỐC CHÂU

H
2254
HỘ QUỐC KINH ĐIỂN
Chỉ cho 3 bộ kinh điển nói về việc bảo
hộ quốc gia. Đó là:
1. Kinh Nhân vương bát nhã ba la mật,
2 quyển, do ngài Cưu ma la thập dịch.
2. Kinh Kim quang minh, 4 quyển, do
ngài Đàm vô sấm dịch.
3. Kinh Diệu pháp liên hoa, 7 quyển,
do ngài Cưu ma la thập dịch.
Ngoài ra, còn có kinh Kim quang tối
thắng vương 10 quyển, do ngài Nghĩa tịnh
dịch, là bản dịch khác của kinh Kim quang
minh.
HỘ QUỐC TÔN GIẢ SỞ VẤN ĐẠI THỪA KINH
Gọi tắt: Hộ quốc tôn giả sở vấn kinh.
Kinh, 4 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào
đời Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 12.
Nội dung này ghi chép việc đức Phật ở
núi Kì xà quật, gần thành Vương xá, nói
cho tôn giả Hộ quốc nghe về pháp trọng
yếu của Bồ tát.
Hội Hộ quốc bồ tát (do ngài Xà na quật
đa dịch vào đời Tùy) trong kinh Đại bảo
tích (quyển 80, 81) là bản dịch khác của
kinh này.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.7,
Q.9; Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục Q.1].
HỘ THÂN PHÁP
........
Cũng gọi Hộ thân gia trì pháp.
Trước khi tu một pháp nào đó trong Mật
giáo, hành giả phải kết ấn, tụng chân ngôn
gia trì nơi thân tâm của chính mình, làm

cho thanh tịnh để thành tựu pháp tu ấy.
Về ấn tướng và chân ngôn mà 2 bộ Kim
cương giới và Thai tạng giới thường sử dụng,
thì gồm có 5 loại gọi là Ngũ hộ thân. Đó là:
1. Ấn Tịnh tam nghiệp: Diệt trừ các tội
của 3 nghiệp.
2. Ấn Tam muội da của Phật bộ: Làm
cho thân nghiệp thanh tịnh.
3. Ấn Tam muội da của Liên hoa bộ:
Làm cho khẩu nghiệp thanh tịnh.
4. Ấn Tam muội da của Kim cương bộ:
Làm cho ý nghiệp thanh tịnh.
5. Ấn Bị giáp hộ thân: Mặc giáp trụ từ bi
rộng lớn của đức Phật để ngăn ngừa các
chướng nạn do thiên ma và ác nhân gây ra.
Ngoài ra, trong Đại pháp Thai tạng giới
còn có các tác pháp hộ thân đặc biệt như:
Tam muội da của Phật bộ, Pháp giới sinh,
Chuyển pháp luân, Lãm tự quán, v.v...…; còn
trong Đại pháp Kim cương giới thì có các
tác pháp Tịnh địa, Tịnh thân, v.v...…
[X. kinh Bồ đề tràng sở thuyết nhất tự
đính luân vương Q.2; Thập bát khế ấn; Thập
bát đạo niệm tụng thứ đệ (Không hải); Thai
tạng giới hư tâm kí Q.thượng; Kim cương
giới Tịnh địa kí].
HỘ THÂN PHÙ
........
Cũng gọi Hộ phù, Thần phù, Linh phù,
Bí phù.
Bùa hộ thân. Tức những lá bùa trong
đó có vẽ hình tượng hoặc viết chủng tử,
chân ngôn của Phật, Bồ tát, chư thiên, quỉ
thần, v.v...… đeo trong mình hoặc nuốt vào
bụng để mong được chư tôn gia trì hộ niệm.
Có nhiều loại bùa hộ thân và tùy theo sự
mong cầu mà tác dụng của chúng cũng khác,
như: Trừ ách nạn, trừ nạn nước, nạn lửa,

sinh nở được bình an, v.v...… Trong các kinh
và nghi quĩ Mật giáo cũng nói rất nhiều về
Hộ thân phù.
Cứ theo Tây tạng tân chí, thì dân chúng
Tây tạng đều đeo bùa hộ thân. Chẳng hạn,
họ dùng những sợi chỉ buộc một trang kinh
lại, để vào chiếc hộp nhỏ bằng kim loại rồi
HỘ THÂN PHÙ

H
2255
đeo trong người, hoặc dùng tranh vẽ “Lữ
nhân dĩ mã” và “Kim cương hệ khuyển” làm
hộ phù để trừ nạn mưa bão và chó dữ.
Ngoài ra, Nhật bản vào thời đại bình an,
phong tục đeo bùa hộ thân cũng thịnh hành,
chẳng hạn như Ngưu vương bảo ấn cũng là
một loại hộ thân phù.
[X. kinh Uế tích kim cương cấm bách
biến pháp; kinh Quán đính Q.1].
HỘ THẾ TỨ THIÊN VƯƠNG
Cũng gọi Hộ quốc tứ vương, Tứ đại thiên
vương, Tứ vương.
Bốn vị trời ở 4 phương lưng chừng núi
Tu di để hộ trì Phật pháp và che chở chúng
sinh trong 4 đại châu. Đó là:
1. Phương Đông: Trì quốc thiên vương.
2. Phương Nam: Tăng trưởng thiên
vương.
3. Phương Tây: Quảng mục thiên vương.
4. Phương Bắc: Đa văn thiên vương.
[X. kinh Đại hội trong Trường a hàm
Q.12; kinh Tăng nhất a hàm Q.9; phẩm
Tứ thiên vương hộ quốc trong kinh Kim
quang minh tối thắng vương Q.6; kinh A
dục vương Q.6].
HỔ BÀO TUYỀN
I. Hổ Bào Tuyền.
Suối ở chùa
Hổ bào, núi Đại
từ, huyện Hàng,
tỉnh Chiết giang.
Chùa Hổ bào
tên cũ là Đại từ
định tuệ thiền tự;
tương truyền vào

năm Nguyên hòa
14 (819) đời
Đường, thiền sư
Hoàn trung đến
ở chùa này, rất khổ cực vì không có nước.
Một hôm, bỗng có 2 con hổ đến đào đất
làm hang, nước theo đó phun lên, vì thế có
tên là suối Hổ bào và chùa Đại từ định tuệ
thiền từ đó cũng được đổi lại gọi là chùa Hổ
bào. Nước suối trong mát và ngọt, được xếp
hạng là “Suối thứ 3 trong thiên hạ”.
Phía tây suối còn lại nền một ngôi tháp
thờ ngài Đạo tế, vị Cao tăng đời Tống và
phía sau núi có tòa tháp thờ một phần di
cốt của pháp sư Hoằng nhất.
[X. Đại minh nhất thống chí Q.38; Đại
thanh nhất thống chí Q.217].
II. Hổ Bào Tuyền.
Suối ở phía bắc tháp Xá lợi trên đỉnh
núi, đàng sau chùa Đông lâm, Lô sơn, mạn
nam huyện Cửu giang, tỉnh Giang tây,
Trung quốc.
Tương truyền vào thời Đông Tấn, ngài
Tuệ viễn cùng với các vị Hiền sĩ Liên xã
thường đến ngọn núi này du ngoạn, nhưng
rất khổ vì không có nước. Một hôm, có con
hổ đến đào hang, nước bỗng từ đó phun lên
nên gọi là Hổ bào tuyền(suối do hổ đào).
[X. Lô sơn kí Q.1].
HỔ HỔ BÀ ĐỊA NGỤC
Hổ hổ bà, Phạm:Huhuva.
Cũng gọi Hổ hổ phàm địa ngục, Ẩu hầu
hầu địa ngục.
Địa ngục thứ 5 trong 8 địa ngục lạnh.
Chúng sinh trong địa ngục này chịu cái
khổ rét buốt như cắt, không mở miệng được,
chỉ rên hừ hừ, hòa hòa(hổ hổ bà).
Luận Du già sư địa quyển 4 (Đại 30, 297

thượng), nói: “Hát tích hỗ, Hác hác phàm,
Hổ hổ phàm, ba địa ngục này dựa theo tiếng
kêu khổ não khác nhau của tội nhân thốt
lên mà đặt tên”.
[X. kinh Khởi thế Q.4; kinh Đại lâu
thán Q.2; luận Câu xá Q.11; luận Đại trí
Suối Hổ Bào ở Núi Đại Từ độ Q.16].
HỔ HỔ BÀ ĐỊA NGỤC

H
2256
HỔ HUYÊT LỤC
Gọi đủ: Đại hưng tâm tông Phật đức
quảng thông Quốc sư Hổ huyệt lục.
Cũng gọi Ngộ khê hòa thượng ngữ lục,
Ngộ khê lục.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Ngộ khê
Tông đốn (1416-1500) thuộc tông Lâm tế
Nhật bản soạn, ngài Tông trụ trùng đính,
được thu vào Đại chính tạng tập 81.
Nội dung sách này thu chép những Ngữ
lục của ngài Ngộ khê Tông đốn khi ngài trụ
tại các chùa: Diệu tâm núi Chính pháp, Đại
đức núi Long bảo, Thụy tuyền núi Thanh
long, gồm các tiết mục: Thị chúng, Pháp ngữ,
Kệ tụng, Đạo hiệu, Tượng tán, Phật sự, Hành
trạng, Tạp lục….
HỔ KHÂU PHÁI
Chi phái thuộc dòng Dương kì, tông Lâm
tế, do thiền sư Thiệu long ở núi Hổ khâu
khai sáng vào đời Tống.
Thiệu long và Đại tuệ Tông cảo là đệ tử
của ngài Viên ngộ Khắc cần(đời thứ 3 của
phái Dương kì Phương hội), thành lập 2 chi
phái lớn. Phái của thiền sư Tông cảo được
gọi là phái Đại tuệ, phái của thiền sư Thiệu
long được gọi là phái Hổ khâu, vì môn phong
của phái này tuyệt hiểm nên chỉ có một người
đắc pháp là sư Ứng am Đàm hoa, nhưng
dưới sư Ứng am thì có 8 vị, trong đó 2 vị
Mật am Hàm kiệt và Hòa sơn Tâm giám là
xuất sắc nhất. Dưới ngài Mật am có nhiều
vị cao tăng xuất hiện như: Phá am Tổ tiên,
Tùng nguyên Sùng nhạc, Tào nguyên Đạo
sinh, v.v...… làm cho đạo pháp hưng thịnh.
Từ đời Nguyên trở về sau, môn phái này

được truyền sang Nhật bản.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.30; Ngũ
đăng hội nguyên Q.19; Thiền tông chính
mạch Q.19].
HỔ KHÂU SƠN
Cũng gọi Vũ khâu sơn, Hải dũng phong.
Núi ở huyện Ngô, tỉnh Giang tô, Trung
quốc.
Vào cuối thời Xuân thu, vua Ngô phù
sai chôn cất thân phụ là Hạp lư ở đây, tương
truyền, sau khi chôn cất được 3 ngày thì có
con hổ trắng đến ngồi ở trên mộ, vì thế gọi
là Hổ khâu. Một thuyết khác thì cho rằng
hình dáng núi này giống như con hổ ngồi,
cho nên đặt tên Hổ khâu.
Năm Thái hòa thứ 3 (368) đời Đông Tấn,
quan Tư đồ Vương tuân và em là quan Tư
không Vương dân xây cất 2 ngôi biệt thự ở
đây, về sau biến 2 biệt thự này làm 2 ngôi
chùa gọi là chùa Hổ khâu sơn Đông và Tây.
Đến đời Đường, vì tránh tên húy của vua
Thái tổ là Lí hổ nên đổi tên chùa là Vũ khâu
báo ân tự. Thời kì pháp nạn Hội xương (841-
846) chùa bị phá hủy, sau được dời lên làm
trên đỉnh núi và thu lại còn một chùa.
Khoảng năm Chí đạo (995-997) đời Bắc
Tống, chùa được xây dựng lại, quan Tri châu
tên là Ngụy tường tâu xin đổi tên chùa là
Vân nham Thiền tự.
Đầu đời Tấn, các ngài Trúc đạo nhất,
Đàm đế, pháp sư Ngập, v.v...… lần lượt đến
đây hoằng dương giáo pháp. Ngài Trúc đạo
sinh đề xướng thuyết “Nhất xiển đề thành
Phật”, bị giới Phật giáo đương thời phản
đối kịch liệt, cũng lánh vào núi này với hàng
trăm người đi theo. Tương truyền ở đây
ngài Đạo sinh dựng đá nói pháp, đá cũng
gật đầu, từ đó, đời truyền tụng giai thoại:

“Sinh công thuyết pháp, ngoan thạch điểm
đầu”(Ông Sinh nói pháp, đá ngu gật đầu). Ngài
Tăng mân ở đời Lương lúc còn nhỏ cũng tu
học tại đây; ngài Tăng thuyên, Tổ trung hưng
tông Tam luận, lúc cuối đời cũng về núi này
tĩnh tu. Đời Tùy, Đường có rất nhiều vị cao
tăng về trụ ở núi này như các ngài: Trí tụ,
HỔ KHÂU SƠN

H
2257
Tuệ nghiêm,
Tăng viện, Tề
hàn, v.v...… Đến
đời Tống,
Thiền tông
phát triển
mạnh, chùa
trở thành đạo
tràng hoằng
pháp của các
vị Thiền tăng.
Đến khi thiền
sư Thiệu long
(1077?-1136)
về trụ trì, đại chúng theo học rất đông, từ
đó hình thành phái Hổ khâu.
Khoảng năm Thiệu hưng (1131-1162)
đời Nam Tống, qui mô chùa Vân nham
đã to lớn, nguy nga tráng lệ, được xếp vào
hàng thứ 9 trong 10 ngôi chùa lớn nhất
tại Giang tô.
Nhìn từ xa, núi Hổ khâu chỉ là một cái
gò đất nhỏ nổi lên giữa vùng đồng bằng,
nhưng khi đến gần mới cảm thấy cái khí
thế hùng vĩ, như đang đi giữa chốn núi cao
rừng thẳm.
Từ đời Tùy đến đời Thanh, chùa Hổ
khâu đã qua 7 phen hưng phế, may mắn
còn lại ngôi tháp chùa Vân nham được xây
dựng vào đời Ngũ đại và điện Đoạn lương
kiến trúc vào đời Nguyên, ngoài ra đều do
đời sau làm lại.
Những thắng cảnh trong núi Hổ khâu
gồm có: Thiên nhân thạch, Kiếm trì, Hám
hám tuyền, Thí kiếm thạch, Tôn vũ tử đình,

Bạch liên trì, Nhị tiên đình, Đệ tam tuyền,
Lãnh hương các, Trí sảng các, Tiểu ngô hiên,
Ủng thúy sơn trang, v.v...…
[X. Lương cao tăng truyện Q.5; Tống cao
tăng truyện Q.4, Q.15; Đại minh nhất thống
chí Q.8; Độc sử phương dư kỉ yếu Q.24; Tô
châu phủ chí Q.7, Q.42]. (xt. Hổ Khâu Phái,
Vân Nham Tự).
HỔ KHÂU THIÊU LONG THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Hổ khâu Long hòa thượng
ngữ lục.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Hổ khâu
Thiệu long thuộc tông Lâm tế soạn vào đời
Tống, ấn hành vào năm Vạn lịch 20 (1592),
được thu vào Vạn tục tạng tập 120.
Nội dung sách này gom chép các pháp
ngữ ở Khai thánh thiền viện tại Hòa châu,
Chương giáo thiền viện tại Tuyên châu, Hổ
khâu Vân nham thiền viện tại phủ Bình giang;
và các bài: Sơ tổ tán, Tống Lâm tế chính truyền
Hổ khâu Long hòa thượng tháp minh, v.v...…
HỔ KHÊ NHAM
Núi ở mạn bắc núi Ngọc bình, Hạ môn,
Phúc kiến. Dưới chân núi có khe nước, tương
truyền thời xưa có hổ ở trong hang đá gần
khe nước ấy, vì thế núi có tên là Hổ khê.
Trong núi toàn nham thạch, những gốc
si già rễ quấn chằng chịt, cảnh sắc thiên nhiên
tuyệt đẹp. Khoảng năm Vạn lịch (1573-
1620), Lâm mậu thời tạo thạch thất Lăng
tằng, gọi là động Lăng tằng và trên vách động
khắc 4 chữ: “Lăng Tằng”, “Mô Thiên”.
Từ đời Minh, Thanh trở về sau, lần lượt
có các nhân sĩ: Trì hiển phương, Hồ chân
khanh và Lí chương xây dựng ngôi chùa lớn
tại đây. Chùa vốn có tên là Ngọc bình, nhưng
vì chùa Đông lâm ở Lô sơn có sự tích “Hổ
Khê Tam Tiếu” nên chùa này cũng gọi là

chùa Đông lâm. Trên cổng chùa có tấm biển
đề là “Hải Kiệu Đông Lâm”.
Cửa động Lăng tằng nhìn ra hướng
đông, khi trăng hiện lên, ánh trăng dọi vào
trong động, soi trên những pho tượng La
hán và các con hổ bằng đất, tạo nên cảnh
sắc tịch mịch, thanh u, kì thú tuyệt vời,
nên có tên là “Hổ Khê Dạ Nguyệt” (Khe
Hổ Đêm Trăng).
Tháp chùa Vân Nham núi Hổ Khâu
HỔ KHÊ NHAM

H
2258
HỔ KHÊ TAM TIẾU
Ba người đứng cười ở khe hổ. Sự tích về
ngài Lô sơn Tuệ viễn với nhà Nho Đào uyên
minh và đạo sĩ Lục tu tĩnh.
Tương truyền, một hôm Đào uyên minh
và Lục tu tĩnh đưa nhau lên Lô sơn thăm
ngài Tuệ viễn, một vị cao tăng đời Đông
Tấn. Lúc khách ra về, ngài Tuệ viễn tiễn
chân, 3 người vừa đi vừa chuyện trò rất tâm
đắc, đến nỗi vượt qua cây cầu bắc ngang khe
nước mà ngài Tuệ viễn đã tự đặt giới hạn
cho mình không bao giờ được vượt qua,
bỗng có tiếng hổ gầm vang, 3 người cùng
giật mình, lúc đó mới biết đã đi quá giới
hạn ấn định, 3 người nhìn nhau phá lên
cười. Sự tích này về sau trở thành một đề
tài hội họa nổi tiếng, tượng trưng cho tư
tưởng Tam giáo dung hòa.
Truyền thuyết Hổ Khê Tam Tiếu bắt đầu
từ đời Đường, đến đời Tống, Lí long miên
(Công lân, 1049-1106) là người đầu tiên vẽ
tranh Tam tiếu và ngài Trí viên làm bài tán,
đã trở thành giai thoại kì thú đối với nhiều
người. Trong các tác phẩm như: Đại Tống
tăng sử lược quyển hạ, Long hưng Phật giáo
biên niên thông luận quyển 8, Phật tổ thống
kỉ quyển 26, quyển 36, Thích thị thông giám
quyển 3, Thích thị tư giám quyển 2, Thích
thị kê cổ lược quyển 2, v.v...… đều có chép
giai thoại này.
Nhưng theo sự thực lịch sử, thì ngài Tuệ
viễn viên tịch vào năm Nghĩa hi 13 (417)
đời vua An đế nhà Đông Tấn; Đào uyên
minh nếu qua đời vào năm Nguyên gia thứ
4 (427) đời Lưu Tống, thì 2 người là cùng

thời đại; hơn nữa, Uyên minh là người huyện
Tầm dương, gần Lô sơn, thì việc giao du giữa
2 người là điều có thể chấp nhận được. Còn
về Lục tu tĩnh, theo luận Biện chính quyển
6, luận Chân chính quyển hạ, Tập cổ kim
Phật đạo luận hành quyển 1, truyện Đàm
hiển trong Tục cao tăng truyện quyển 23, Phật
tổ lịch đại thông tải quyển 10, v.v...… thì vào
niên hiệu Thiệu thái năm đầu (555) đời vua
Kính đế nhà Tống, Lục tu tĩnh cùng với ngài
Đàm hiển biện luận về sự hơn kém của Phật
giáo và Đạo giáo, lúc đó ngài Tuệ viễn đã thị
tịch được 138 năm. Còn theo Phật tổ thống
kỉ quyển 26, thì Lục tu tĩnh mất vào năm
Thái thủy thứ 3 (467) đời Lưu Tống. Và theo
Vân cấp thất tiêm bản truyện trong Đạo giáo
loại thư, thì Lục tu tĩnh tạ thế vào năm
Nguyên huy thứ 5 (477) đời Lưu Tống, hưởng
thọ 72 tuổi. Do đó mà biết rằng thời đại giữa
ngài Tuệ viễn và đạo sĩ Lục tu tĩnh cách nhau
rất xa, bởi thế, nếu nói giữa 2 người có sự giao
du qua lại là điều rất miễn cưỡng. Từ đời
Đường trở đi, xu thế Tam giáo dung hòa đã
dần dần trở thành hiện thực, cho nên truyền
thuyết Hổ Khê Tam Tiếu có lẽ đã dựa vào đó
mà được hư cấu. Ở Nhật bản, vào hậu kì thời
đại Liêm thương, loại họa phẩm này cũng bất
đầu được lưu truyền.
[X. Lô sơn kí Q.1; Nhàn cư biên Q.16;
Đàm tân văn tập Q.13; Đông lâm thập bát
cao hiền truyện; Trần thiêm ái nang sao Q.5].
HỔ QUAN SƯ LUYÊN (1278-1346)
Vị Thiền sư Nhật bản, thuộc tông Lâm
tế, người Kinh đô (Kyoto) họ Đằng nguyên,
Hổ Khê Tam Tiếu
HỔ QUAN SƯ LUYÊN

H
2259
pháp danh Sư luyện.
Sư thông minh dĩnh ngộ từ thủa nhỏ,
rất thích đọc sách, người đương thời gọi sư
là đồng tử Văn thù. Năm lên 10 tuổi, sư
xuất gia và thụ giới Cụ túc ở núi Tỉ duệ. Về
sau, sư lần lượt tham học các ngài: Qui am
Tổ viên chùa Nam thiền, Đào khê Đức ngộ
chùa Viên giác, Vô ẩn Viên phạm chùa Kiến
nhân, Nhất sơn Nhất ninh ở Liêm thương,
Ước ông Đức kiệm chùa Kiến trường, v.v...…
sau sư nối pháp ngài Tổ viên. Sư không
những nghiên cứu sâu rộng nghĩa tông thừa
mà còn thông suốt cả nội, ngoại điển. Sư rất
giỏi về văn thơ, có thể sánh ngang với Bát
đại gia thời Đường, Tống của Trung quốc.
Năm Chính hòa thứ 2 (1313), sư trụ tại
Tha nga; năm Chính hòa thứ 3 (1314) và
niên hiệu Văn bảo năm đầu (1317), sư lần
lượt sáng lập am Tế bắc ở Bạch hà và am
Bảo giác ở Y thế. Niên hiệu Gia lịch năm
đầu (1326), lúc đầu sư hoằng pháp ở chùa
Tam thánh, sau dời đến ở chùa Đông phúc,
chùa Nam thiền, v.v...…
Niên hiệu Chính bình năm đầu (1346)
sư tịch, thọ 69 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Nguyên hanh thích
thư 30 quyển, Tế bắc tập 20 quyển, Phật
ngữ tâm luận 18 quyển, Hổ quan thập thiền
chi hòa thượng lục 3 quyển, Thiền dư hoặc
vấn 2 quyển, Thiền giới qui 1 quyển.
Người đời gọi
sư là Hải tạng
hòa thượng, hiệu
ban: Hổ Quan
Quốc Sư, Bản

Giác Quốc Sư.
Đệ tử gồm các vị:
Tính hải Linh
kiến, Long tuyền
Lệnh thốt, Nhật
điền Lợi sa, Hồi
đường Trọng
uyên, v.v...…
HỖ DỤNG TỘI
Tội dùng lẫn lộn các vật của Tam bảo.
Gồm có 4 loại:
1. Tam bảo hỗ dụng: Vật dùng để cúng
Phật đem dùng vào việc Pháp và Tăng, hoặc
vật dùng để làm việc Pháp lại đem cúng
dường Phật và Tăng, hoặc là vật thuộc về
Tăng lại đem cúng dường Phật và Pháp.
2. Đương phần hỗ dụng: Tiền bạc của
tín đồ quyên góp để tạo tượng Phật Thích
ca, lại đem dùng vào việc tạo tượng Phật
A di đà, hoặc vật cúng cho chư tăng ở
chùa này lại đem cúng cho chư tăng ở chùa
khác.
3. Tượng bảo hỗ dụng: Vật dùng để
cúng dường Ngũ phần pháp thân mà đem
cúng dường hình tượng, hoặc vật dụng cúng
dường tăng Đệ nhất nghĩa đế lại đem cúng
dường cho phàm tăng.
4. Nhất nhất hỗ dụng: Những vật dụng
để sửa chữa nhà cửa, những nông cụ, những
vật cúng dường như: Hương, đèn, thức ăn,
uống, v.v...… không phân biệt mà sử dụng bừa
bãi, lẫn lộn nhau.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.trung phần 1, đoạn 4; Phạm võng kinh
Bồ tát giới bản sớ Q.1].
HỖ QUỊ
Một phép quì để tỏ lòng cung kính của
người Ấn độ.

Theo Thích môn qui kính nghi quyển
hạ, thì Hỗ quị được thực hành trong các
nghi thức thưa thỉnh, sám hối hoặc thụ giới,…
khi quì thì đầu gối phải và các ngón chân
phải đặt sát đất, đầu gối trái hơi nghiêng
ép lên trên đầu gối phải, 5 ngón chân trái
cũng sát đất, hơi cúi mình về phía trước,
chuyên tâm chí thành thưa thỉnh sám hối.
Nhưng tư thế quì này rất Hổ Quan Sư Luyện dễ bị mỏi mệt,
HỖ QUỊ

H
2260
cho nên các tỉ khưu ni có thể thực hành
theo tư thế quì dài (2 gối sát đất). Nhưng
người đời sau không quì theo tư thế này
mà, trái lại, khi quì, đầu gối phải sát đất,
đầu gối trái dựng đứng, toàn thân ngay
thẳng.
HỘC PHẠN VƯƠNG
Hộc phạn, Phạm: Droịodana.
Dịch âm: Đồ lô đan na.
Cũng gọi Cốc tịnh vương.
Một vị vua sống vào khoảng thế kỉ VI
trước Tây lịch ở Ấn độ, là con của vua Sư tử
Giáp (Phạm: Siôhahanu), em vua Tịnh
phạn (Phạm:Suddhodana), chú ruột của
đức Phật. Về những người con của vị vua
này thì có nhiều thuyết, có thuyết cho rằng
vua có 2 con là A ni lâu đà và Bạt đề lê ca,
hoặc Ma ha nam và A ni lâu đà, hoặc Đề bà
đạt đa và A nan đà. Lại có thuyết cho rằng
vua có 3 người con là A ni lâu đà, Ma ha
nam và một người con gái là Bạt nại lê.
[X. kinh Khởi thế Q.hạ; kinh Thập nhị
du; kinh Chúng hứa ma ha đế Q.2; kinh
Đại phương tiện Phật báo ân Q.3; luật Ngũ
phần Q.15; Hữu bộ tì nại da phá tăng sự
Q.2; luận Đại trí độ Q.3; luận Chương sở tri
Q.thượng; Thích ca phổ Q.1].
HỘC THỰC
Hộc, nguyên là cái đồ dùng để đong
lường, thời xưa 1 hộc là 10 đấu, nhưng nay
1 hộc chỉ có 5 đấu.
Hộc thực là cái mâm lớn bằng gỗ hình
vuông đựng nhiều thức ăn để cúng dường
thần linh trong 3 cõi. Trong pháp hội Vu
lan bồn thường sắp bày Hộc thực cúng

dường.
[X. kinh Cứu bạt diệm khẩu ngã quỉ đà
la ni; Thích thị yếu lãm Q.thượng; Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.7].
HỒI CỐT
Uigur.
Cũng gọi Hồi hột.
Chủng tộc thuộc tộc Thổ nhĩ kì, sống
rải rác ở các vùng Mông cổ, Cam túc, Tân
cương. Từ thế kỉ VIII đến thế kỉ IX là thời
kì toàn thịnh của bộ tộc này, họ lấy bờ sông
Orkhon (Ngạc nhĩ khôn) ở Ngoại mông cổ
làm cứ điểm để tiến vào vùng Trung á.
Ban đầu, bộ tộc này là một phần của bộ
tộc Thiết lặc, dưới sự cai trị của người Đột
quyết, đến đời Tùy thì độc lập, rồi lại bị nhà
Đường đô hộ. Về sau họ chia làm 2 nhánh:
- Cam châu Hồi cốt và Sa châu Hồi cốt.
Bộ tộc này rất hung hãn, sống vào các thời
Tống, Liêu, Kim.
- Tây châu Hồi cốt, sống ở vùng Tư thản,
phía đông Thổ nhĩ kì, tức là nước Cao xương
ngày xưa. Bộ tộc này sùng tín Ma ni giáo và
Phật giáo.
Khoảng thế kỉ thứ VIII, Tây châu Hồi
cốt sử dụng loại văn tự có nguồn gốc từ văn
tự Túc đặc (Sogd) và dùng thứ văn tự này để
viết chép kinh Phật, những kinh điển hiện
còn ấy gồm có: Kinh Kim quang minh, phẩm
Phổ môn, kinh Pháp hoa, kinh Di lặc hạ
sinh, kinh Tôn thắng đà la ni, kinh Thiên
địa bát dương thần chú, v.v...… Căn cứ vào
lời Bạt của
các kinh nói
trên, người
ta biết các
kinh này
phần nhiều

được dịch
lại từ các
bản dịch
Tây tạng,
Thổ phồn
và Hán, chứ
không phải Tranh vẽ Người Hồi Cốt
HỘC THỰC

H
2261
dịch trực tiếp từ tiếng Phạm.
[X. Tống sử liệt truyện 249].
HỒI CƠ
Xoay chuyển cơ dụng.
Chỉ cho người truyền trì tâm ấn Phật, xoay
chuyển cơ dụng của chính mình mà đi vào 6
đường luân hồi trong 3 cõi để thực hành hạnh
phương tiện lợi tha cứu độ chúng sinh.
HỒI ĐẠI NHẬP NHẤT
...........
Xoay chuyển tâm Đại thừa phương tiện
trở về Nhất Phật thừa.
Cứ theo phẩm Thí dụ trong kinh Pháp
hoa quyển 3, thì vị Trưởng giả đem 3 loại xe
là xe dê, xe nai và xe trâu cho 3 người con,
lại dành riêng một cỗ xe do trâu trắng lớn
kéo để ở ngoài nhà chờ khi các con ra khỏi
ngôi nhà đang cháy thì cho. Trong thí dụ
này, vị Trưởng giả chỉ cho đức Phật, 3 xe chỉ
cho Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát. Xưa
nay có 2 thuyết về vấn đề này:
1. Xe trâu(tức Bồ tát thừa)với xe trâu
trắng lớn là một, tức hàng Thanh văn,
Duyên giác sau khi đã chuyển vào Đại thừa
thì chắc chắn sẽ nhập vào Nhất Phật thừa.
Ngài Gia tường tông Tam luận và ngài Từ
ân tông Pháp tướng chủ trương thuyết này.
2. Xe trâu khác với xe trâu trắng lớn,
tức hàng Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát
đều là phương tiện để đi vào Nhất Phật thừa.
Các ngài Hiền thủ thuộc tông Hoa nghiêm
và ngài Trí khải thuộc tông Thiên thai chủ
trương thuyết này.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
HỒI ĐẦU THỊ NGẠN

...........
Quay đầu lại liền thấy bến bờ.
Hồi đầu, biểu thị nghĩa tỉnh ngộ, hối cải.
Ví dụ người làm ác, một lúc nào đó, biết ăn
năn tỉnh ngộ mà hướng thiện thì được cứu
vớt. Phật giáo thường dùng câu “Khổ hải vô
biên, hồi đầu thị ngạn”(bể khổ mênh mông,
quay đầu thấy bờ)để khuyên người ta hướng
thiện. “Bể khổ” chỉ cho thế giới đầy dẫy các
khổ nạn, cũng tức là vòng luân hồi sống chết
trong 3 cõi 6 đường, chúng sinh chìm nổi
trong đó khó thoát ra được.
HỒI HỖ BẤT HỒI HỖ
... ... ... ... ..
Chủ trương trọng yếu của Thiền Thạch
đầu, dung hợp Thiền lí với thuyết Thập
huyền duyên khởi của tông Hoa nghiêm.
Hồi hỗ nghĩa là muôn vật trong vũ trụ
đan dệt với nhau, nương vào nhau mà tồn
tại, không thể tách rời, tương đương với nghĩa
“Lí sự vô ngại, Sự sự vô ngại” của tông Hoa
nghiêm. Còn Bất hồi hỗ nghĩa là mỗi sự vật
đều có vị trí riêng, mỗi mỗi trụ nơi tự tính
của chính nó, tồn tại độc lập, tương đương
với “Lí sự các lập, Sự sự trụ vị” của tông
Hoa nghiêm. Hồi hỗ bất hồi hỗ là hiển bày
trong Hồi hỗ có Bất hồi hỗ, trong Bất hồi
hỗ cũng hàm có Hồi hỗ, dùng để nói về lí
vạn vật nương vào nhau mà tồn tại, nhưng
đồng thời cũng tồn tại một cách độc lập.
Đối với cảnh giới của Phật giáo, sự nhận
thức khế hợp với “Tính” và “Lí” không thôi
thì chưa phải là sự giác ngộ tối cao, mà còn
phải từ nơi tất cả sự tướng do “Lí” diễn sinh,
biết rõ mối tương quan hồi hỗ bất hồi hỗ của
muôn vật. Tức là quán xét thấy rõ “Sự” sai biệt
và “Lí” vô sai biệt là một, hoàn toàn dung hợp
với nhau: Đó mới là cảnh giới giác ngộ tối cao.

[X. Tham đồng khế trong Cảnh đức
truyền đăng lục Q.30].
HỒI HƯỚNG
.....
I. Hồi Hướng.
Phạm:Parìịàma.
Cũng gọi Chuyển hướng, Thí hướng.
HỒI HƯỚNG

H
2262
Đem công đức thiện căn do chính mình
tu được chuyển lại cho chúng sinh để cùng
được lợi ích như mình, gọi là hồi hướng.
Trong các kinh luận có nhiều thuyết nói
về hồi hướng.
1. Theo thuyết “Tính không” của hệ
tư tưởng Bát nhã, nếu hồi hướng mà không
thấy có người hồi hướng, có pháp để hồi
hướng, có nơi chốn để hồi hướng, thì mới
được gọi là Hồi hướng chân thực.
Phẩm Hồi hướng trong kinh Tiểu phẩm
bát nhã do ngài Cưu ma la thập dịch (Đại
8, 548 trung), nói: “Không có một pháp
nào có thể gọi là pháp hồi hướng, mới được
gọi là chính hồi hướng A nậu đa la tam
miệu tam bồ đề (…...) Vì chư Phật dạy hồi
hướng không được chấp tướng, (...…), nếu
hồi hướng mà còn chấp tướng thì gọi là
Tạp độc”
2. Đại thừa nghĩa chương quyển 9 của
ngài Tuệ viễn chia hồi hướng làm 3 loại:
a. Bồ đề hồi hướng: Đem tất cả thiện
pháp mà mình tu hành để hướng cầu Bồ đề.
b. Chúng sinh hồi hướng: Vì thương
chúng sinh nên nguyện đem tất cả pháp lành
mà mình tu được để ban cho họ.
c. Thực tế hồi hướng: Đem thiện căn của
mình hồi hướng để cầu pháp tính bình đẳng
như thực.
3. Trong Hoa nghiêm kinh sớ quyển
26, ngài Trừng quán nêu ra 10 loại hồi
hướng, nhưng thâu tóm lại còn 3 loại:
a. Bồ đề hồi hướng: Xoay nhân hướng
tới quả, xoay kém hướng hơn, xoay tỉ hướng
chứng.

b. Chúng sinh hồi hướng: Xoay mình
hướng tới người, xoay ít hướng nhiều, xoay
nhân hạnh của mình hướng tới nhân hạnh
của người.
c. Thực tế hồi hướng: Xoay sự hướng lí,
xoay hạnh sai biệt hướng hạnh viên dung.
Ngoài 8 loại hồi hướng trên đây, 2 loại
còn lại là: Xoay thế(việc thế tục)hướng xuất
thế(cầu Phật đạo) và Xoay thuận lí sự hạnh
hướng lí sở thành sự. Hai loại Hồi hướng
này thông cả quả Bồ đề hồi hướng và Thực
tế hồi hướng.
4. Theo thuyết của tông Tịnh độthì có
2 loại Hồi hướng:
a. Vãng tướng hồi hướng: Đem công đức
của mình ở đời quá khứ và đời hiện tại hồi
hướng cho chúng sinh, nguyện cùng được
sinh về Tịnh độ phương tây.
b. Hoàn tướng hồi hướng: Sau khi đã
vãng sinh Tịnh độ, phát tâm đại bi trở lại
cõi Sa bà, giáo hóa chúng sinh, cùng hướng
về Phật đạo.
5. Trong An lạc tập quyển hạ, ngài Đạo
xước nêu ra 6 loại hồi hướng:
a. Đem các công đức do mình tu được
hồi hướng đức Phật A di đà cầu sinh về Tịnh
độ, để sau khi được 6 thần thông, trở lại thế
gian cứu độ chúng sinh.
b. Hồi nhân hướng quả.
c. Hồi hạ hướng thượng.
d. Hồi chậm hướng nhanh.
e. Hồi hướng cho chúng sinh bi niệm
hướng thiện.
g. Hồi hướng dứt hết tâm phân biệt.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Vãng sinh
luận chú Q.hạ; Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí Q.8].
II. Hồi Hướng.

Cũng gọi Thập hồi hướng vị.
Mười giai vị tu hành của Bồ tát.
(xt. Bồ Tát Giai Vị).
HỒI HƯỚNG ĐÀ LA NI
Cũng gọi Hồi hướng luân đà la ni.
Loại Đà la ni được trì tụng để hồi hướng
thiện căn cho tất cả chúng sinh, cầu tiêu
diệt các ác nghiệp trọng tội của họ. Đà la ni
ấy là:
Án (oô, qui mệnh) sa ma la sa ma la
(smara smara, ức niệm ức niệm) vi ma
HỒI HƯỚNG ĐÀ LA NI

H
2263
nẵng (vimàna) sa ra (sara, kiên lao) ma ha
chước ca ra (mahà-cakra, đại luân) phạ (va,
chủng tử) hồng (huô, chủng tử).
[X. kinh Thủ hộ Q.1; kinh Hồi hướng luân].
HỒI HƯỚNG LỢI ÍCH THA HÀNH
Cũng gọi Lợi ích tha hồi hướng hạnh.
Hạnh nguyện đem công đức của mình
đã đạt được, hồi hướng làm lợi ích cho chúng
sinh. Đây là hạnh nguyện của môn Hồi
hướng thứ 5 trong 5 Niệm môn thuộc về
việc vãng sinh Tịnh độ. Hành tướng của môn
này có 2 loại: Vãng tướng hồi hướng và Hoàn
tướng hồi hướng.
[X. luận Tịnh độ (Thế thân); Vãng sinh
luận chú Q.hạ]. (xt. Hồi Hướng).
HỒI HƯỚNG MÔN
Đem công đức thiện căn của mình hồi
hướng cho tất cả chúng sinh, cầu diệt trừ
khổ não cho họ và nguyện cùng sinh về Tịnh
độ an vui. Là một trong 5 Niệm môn.
(xt. Ngũ Niệm Môn, Hồi Hướng).
HỒI HƯỚNG PHÁT NGUYÊN TÂM
Tâm phát nguyện đem công đức thiện
căn của mình tu được hồi hướng về Tịnh độ
để cầu được vãng sinh. Là một trong 3 tâm
tự lực nói trong kinh Quán vô lượng thọ.
Ngoài ra, xoay chuyển tình chấp tự lực
hướng về bản nguyện tha lực của đức Phật
A di đà mà phát khởi ý tưởng vãng sinh, thì
cũng gọi là Hồi hướng phát nguyện tâm,
thuộc một trong 3 tâm tha lực.
(xt. Tam Tâm).
HỒI HƯỚNG VĂN
Cũng gọi Hồi hướng kệ.
Bài kệ được đọc lúc kết thúc khóa lễ hoặc

pháp hội, phát nguyện đem công đức tụng
kinh, trì chú hồi hướng cho tất cả chúng
sinh đều được vãng sinh thành Phật.
Bài kệ trong phẩm Hóa thành dụ, kinh
Pháp hoa (Đại 9, 24 hạ):
“Nguyện đem công đức này,
Hướng về khắp tất cả,
Đệ tử và chúng sinh,
Đều trọn thành Phật đạo”.
Còn bài kệ trong bài tựa Quán kinh
huyền nghĩa phần của ngài Thiện đạo (Đại
37, 246 thượng) là:
“Nguyện đem công đức này
Bình đẳng thí tất cả,
Cùng phát tâm Bồ đề
Sinh về nước An lạc”.
HỒI KỊ
Ngày giỗ hằng năm của người chết.
Về cách tính Hồi kị của Trung quốc, thì
ngay ngày chết bắt đầu tính là lần thứ nhất
(1 lần), bởi vậy, đến ngày giỗ tròn 2 năm, thì
gọi là Tam hồi kị(giỗ lần thứ 3); cứ thế suy
ra thì biết ngày giỗ tròn 6 năm, gọi là Thất
hồi kị(giỗ lần thứ 7); ngày giỗ tròn 99 năm,
gọi là Bách hồi kị(giỗ lần thứ 100), v.v...…
HỒI LỄ
.....
Cũng gọi Hoàn lễ, Phục lễ.
Đáp lại sự trọng đãi của người khác dành
cho mình.
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 5,
điều Du phương tham thỉnh (Đại 48, 1140
thượng), nói: “Vị Tham đầu dẫn chúng đến
Khách ti (nơi ở của vị Tri khách), (…...) trở về.
Sáng hôm sau, vị Tri khách đến hồi lễ”.
Tấm bảng dùng để dán tờ thông báo việc
hồi lễ gọi là Hồi lễ bảng.
[X. điều Thỉnh lập tăng trong Thiền uyển

thanh qui Q.7; môn Lễ tắc trong Thiền lâm tượng khí tiên]. HỒI LỄ

H
2264
HỒI NHÂN CHUYỂN QUẢ
Xoay chuyển nhân ác quả ác thành nhân
thiện quả thiện. Cũng có nghĩa là chuyển
mê khai ngộ.
Nhập chúng nhật dụng thanh qui (Vạn
tục 111, 473 hạ), nói: “Thụ trai xong rồi,
chắp tay tưởng niệm:
“Ăn xong uy lực mạnh vô cùng,
Chấn động mười phương đấng Đại hùng
Hồi nhân chuyển quả tâm vô niệm
Chúng sinh hết thảy được thần thông”.
HỒI NHÂN HƯỚNG QUẢ
...........
Xoay nhân hạnh mình đang tu, hướng
tới quả vị mình mong cầu. Là một trong 6
thứ hồi hướng nói trong An lạc tập quyển
hạ của ngài Đạo xước.
(xt. Lục Chủng Hồi Hướng).
HỒI PHONG
.....
Cũng gọi Hồi phong hành, Hành môn.
Phương pháp tu hành bằng cách đi lễ
bái chung quanh các chùa tháp, đền thờ trên
núi Tỉ duệ của các vị A xà lê thuộc phái Tu
nghiệm đạo, tông Thiên thai Nhật bản. Vị
A xà lê tu hành theo cách ấy gọi là Hồi phong
hành giả, Hành môn a xà lê.
Danh từ “Hồi phong” có xuất xứ từ Kim
cương đính kinh nhất tự đính luân vương
du già nhất thiết thời xứ niệm tụng thành
Phật nghi quĩ. Theo truyền thuyết, “Hồi
phong” vốn do Tổ sư của phái Tu nghiệm
đạo là ngài Dịch tiểu dác sáng lập, hòa
thượng Tương ứng (831-918) kế thừa, đồng
thời sửa lại phép tắc, từ đó núi Tỉ duệ bắt

đầu thực hành pháp Hồi phong và thầy
trò truyền thừa cho đến ngày nay. Còn có
thuyết cho rằng Hồi phong bắt nguồn từ
việc ngài Tối trừng phỏng theo 3 Thánh tích
của Ấn độ là núi
Linh thứu, tịnh xá
Kì viên và chùa
Song lâm mà thiết
lập tại Đông sơn,
Kyoto, để lễ bái.
Pháp tu Hồi
phong thờ Bất động
minh vương làm
Bản tôn, hành giả
tu bí pháp Nhật
nhật bất động lập
ấn, đầu đội nón lá thông, chân mang giầy
cỏ, tu khổ hạnh nhiều năm trong rừng núi,
chứng nghiệm pháp Tam mật gia trì. Pháp
tu này lấy 1000 ngày làm kì hạn, người tu
được 500 ngày, gọi là Bạch đới hành giả
(Hành giả đai trắng), là Mãn hạ căn; người
tu đủ 700 ngày, gọi là Thường hành mãn,
tức là Mãn trung căn; người tu đủ 1000 ngày,
gọi là Tối thượng đại mãn hành giả, Đại hành
mãn, tức là Mãn thượng căn. Hành giả Đại
hành mãn có thể tiến vào điện Thanh lương
gia trì Thánh thể, gọi là Ngọc thể gia trì, đó
là người vinh dự nhất trong Hành môn.
Ngoài ra, hành giả được mang giầy cỏ vào
điện tham bái nên gọi là Thổ túc tham nội.
Pháp tu Hồi phong được lưu hành ở thời
đại Thất đinh, đến thời đại Đức xuyên thì
cực thịnh.
[X. Bắc lãnh hồi phong tiền gia hành
thứ đệ; Đường sơn tuần lễ linh sở pháp thí
kí; Tuần lễ sở tác thứ đệ; Bắc lãnh hành
môn kí].

HỒI PHỤC NẠN
Hồi phục nghĩa là dòng nước xoáy hoặc
dòng nước ngược, từ đó dẫn đến nghĩa luân
hồi hoặc thoái chuyển. Nạn nghĩa là chướng
nạn, tai nạn.
Hồi phục nạn chỉ cho chướng nạn luân
hồi, hoặc chướng nạn thoái chuyển. Cũng
Đồ Dùng của Hành Giả Hồi Phong
HỒI PHỤC NẠN

H
2265
tức là chỉ cho chướng nạn luân hồi trong
dòng nước xoáy của biển sống chết, hoặc
chỉ cho chướng nạn trở lui của hàng Nhị
thừa trên đường tiến đến quả Phật.
Cứ theo luận Thập trụ tì bà sa quyển 1,
thì chúng sinh luân hồi trong dòng nước
xoáy của biển sống chết, theo nghiệp qua
lại, không bao giờ dừng nghỉ.
[X. Thập địa kinh luận Q.4; Vãng sinh
luận chú Q.hạ; Tuệ lâm âm nghĩa Q.13].
HỒI QUANG PHẢN CHIẾU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tự chiếu soi lại tâm tính.
Lâm tế lục (Đại 47, 502 thượng), ghi:
“Ngay nơi lời nói, ông tự hồi quang phản
chiếu, không tìm cầu gì khác, thì biết được
thân tâm mình không khác gì với Phật tổ”.
Thạch đầu thảo am ca trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 30 (Đại 51, 461 hạ),
nói:
“Ở am này, thôi giảng giải.
Ai khoe hàng quán mua người vẽ?
Hồi quang phản chiếu liền biết đường về.
Rỗng suốt tính linh chẳng hướng ngoại”.
HỒI TÀI
.... .
Trả lại tiền của.
Môn Tiền tài trong Thiền lâm tượng khí
tiên quyển 29 nói: “Thí chủ đến chùa truy
tiến hương linh, nếu chưa nộp chi phí, thì
xin tạm mượn tiền của Thường trụ để sắm
sửa, sau đó thí chủ phải trả lại đủ số, gọi là
Hồi tài”.
HỒI TÂM
Xoay chuyển tâm ý. Tức chuyển đổi tâm

tà ác chạy theo dục vọng thế gian, thành
tâm hướng thiện và qui y Phật giáo.
Chuyển đổi Tiểu thừa tự lợi hướng về
Đại thừa lợi tha, gọi là Hồi tâm hướng đại.
Xoay chuyển tự lực để tin vào tha lực (Phật,
Bồ tát) gọi Xả tự qui tha. Người ngay từ đầu
có thể vào thẳng Đại thừa, gọi là Trực nhập
căn cơ, người phải nhờ sự hồi tâm chuyển ý,
thì gọi là Hồi tâm căn cơ.
HỒI TÂM GIỚI
Tên khác của viên đốn giới.
Cũng gọi Phạm võng bồ tát giới, Bồ tát
kim cương bảo giới, Nhất thừa giới.
Giới của những người thiện tâm Tiểu
thừa hướng về Đại thừa lãnh thụ. Tức y theo
diệu chỉ của kinh Pháp hoa mà truyền trao
10 giới nặng và 48 giới nhẹ nói trong kinh
Phạm võng.
(xt. Viên Đốn Giới).
HỒI TÂM HƯỚNG ĐẠI
Phạm:Mahàyànàtiprativàhanàrtha.
Xoay tâm Tiểu thừa hướng về tâm Đại
thừa để cầu Vô thượng bồ đề.
Hồi tâm hướng đại phát xuất từ kinh
điển Đại thừa. Đứng trên lập trường 5 tính
khác nhau, tông Pháp tướng cho rằng Nhị
thừa định tính không có khả năng hồi tâm
hướng đại, chỉ có Nhị thừa Bất định tính
mới có thể hồi tâm hướng đại, vào Niết bàn
Vô dư. Trái lại, tông Hoa nghiêm và tông
Thiên thai đứng trên lập trường “tất cả đều
thành” chủ trương Nhị thừa đều có khả năng
hồi tâm hướng đại, cho đến thành Phật.
Cứ theo kinh Niết bàn quyển 11, quyển
21 (bản Bắc), thì Nhị thừa phải trải qua 1
vạn kiếp cho đến 8 vạn kiếp mới có thể trở
thành bồ tát Đại thừa. Tông Pháp tướng cho
rằng Nhị thừa Bất định tính, trước khi vào

Niết bàn Vô dư, phải đem chủng tử của Bồ
tát chủng tính trong thức A lại da hồi tâm
và tùy theo căn cơ khác nhau mà thời gian
cần để đạt đến giai vị Thập tín cũng khác
HỒI TÂM HƯỚNG ĐẠI

H
2266
nhau. Tông Thiên thai và tông Hoa nghiêm
thì nói, Bồ tát hồi tâm trước khi vào Niết
bàn Vô dư, không có thời gian nhất định.
Nhưng một khi đã vào Niết bàn Vô dư thì
sự phát tâm bồ đề có nhanh, chậm khác
nhau.
[X. phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa
Q.2; luận Thành duy thức Q.10; Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.3, Q.4].
HỒI TÂM TRỰC TIẾN
Chỉ cho Hồi tâm giáo và Trực tiến giáo
trong Đại thừa thủy giáo, thuộc 5 giáo pháp
của tông Hoa nghiêm.
- Hồi tâm giáo: Giáo pháp được lập ra để
độ căn cơ tiệm ngộ.
- Trực tiến giáo: Giáo pháp được đặt ra
để độ căn cơ đốn ngộ.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.2;
Ngũ thập yếu vấn đáp Q.thượng, Q.hạ].
HỒI TẾ
.....
Cùng nghĩa với Hồi tài.
(xt. Hồi Tài).
HỒI THÍ
.....
Đem công đức của mình bố thí cho
chúng sinh để họ được sinh về Tịnh độ. Hồi
thí có 2 nghĩa:
1. Phật hồi thí cho tất cả chúng sinh
2. Chúng sinh này hồi thí cho chúng sinh
khác.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ].
HỒI THÍ HƯỚNG THIÊN
...........
Đem công đức thiện căn của mình ban

bố cho tất cả chúng sinh để mong mọi người
cùng nhau hướng thiện.
(xt. Hồi Hướng).
HỒI TRÁNH LUẬN
Phạm:Vigraha-vyàvartanì.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Long thụ
(Phạm:Nàgàrjuna) soạn, 2 ngài Tì mục trí
tiên và Cù đàm lưu chi dịch vào năm Hưng
hòa thứ 3 (541) đời Hậu Ngụy, được thu
vào Đại chính tạng tập 31.
Toàn bộ sách có 72 bài kệ, mỗi bài đều
do chính tác giả chú thích. Nội dung gồm 2
phần:
1. Phần nghi ngờ chất vấn Luận giả.
2. Phần bác bỏ các điều nghi ngờ chất
vấn ấy.
Phần 1 nêu ra những điều nghi ngờ, chất
vấn của đối phương về mệnh đề căn bản:
“Tất cả pháp không vô tự tính” (duyên khởi)
trong giáo lí Đại thừa.
Phần 2 thuyết minh giáo nghĩa “Tất cả
pháp đều do nhân duyên giả hòa hợp mà
sinh, không có tự tính” để bác bỏ tất cả luận
điểm của đối phương.
Hai phần trên đây có 10 mục, nhưng
chủ yếu nhất là nói rõ về lí Vô tự tính và
tự tính (thực thể) thành lập hay không
thành lập.
HỒI TRÌ HƯỚNG TỐC
Xoay chậm hướng nhanh.
Nghĩa là chuyển đổi hạnh tiệm tu tiệm
ngộ thành hạnh đốn tu đốn ngộ(thay vì tu
muôn kiếp mới thành tựu giác ngộ, thì chỉ tu
trong một đời là thành tựu).
(xt. Hồi Hướng).
HỒI VẬT
.....
Vật phẩm do tín đồ bố thí.

Điều Điển tọa giáo huấn trong Vĩnh bình
thanh qui quyển thượng (Đại 82, 321
thượng) nói: “Thí chủ đến chùa thiết trai,
HỒI VẬT

H
2267
phải cùng nhau bàn bạc phân chia Hồi vật,
không được lấn quyền loạn chức”.
HỐI
..
Tên của tâm sở. Ăn năn những tội lỗi
mình đã tạo ra. Cùng nghĩa với “ác tác”.
[X. luận Thành duy thức Q.7].
HỐI ĐƯỜNG MỘC TÊ HƯƠNG
Tên công án trong Thiền tông.
Nhân duyên ngộ đạo của quan Thái sử
Hoàng đình kiên đời Tống khi đến tham
yết thiền sư Hối đường Tổ tâm.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 17 (Vạn tục
138, 336 hạ) ghi: “…... (Hoàng đình kiên) đến
nương tựa ngài Hối đường xin chỉ dạy con
con đường tắt”.
Ngài bảo: Trọng ni nói rằng vài ba người
cho là ta có dấu diếm nhưng ta có dấu diếm
ông điều gì đâu. Bình thường Thái sử nghĩ
thế nào về câu này?
Hoàng đình kiên định trả lời, ngài Hối
đường nói: Chẳng phải! Chẳng phải!
Hoàng đình kiên mờ mịt, không ngộ
được.
Một hôm, họ Hoàng theo hầu ngài Hối
đường đi dạo núi, lúc ấy hoa quế (mộc tê)
nở rộ, ngài Hối đường nói: ông có nghe mùi
thơm của hoa quế không?
Họ Hoàng đáp: Dạ có!
Ngài Hối đường nói: Tôi có dấu ông điều
gì đâu!
Ngay câu nói ấy, Thái sử Hoàng đình
kiên tỉnh ngộ, liền lễ bái”.
HỐI NGỰ NIÊM TỤNG
Gọi tắt: Hối niệm tụng.

Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Pháp niệm tụng do Thiên hoàng hành
trì ở viện Chân ngôn trong cung, vào 3 ngày
cuối cùng của mỗi tháng, để cầu cho vua
được an ổn, quốc gia được vững bền.
Pháp này bắt nguồn từ Ấn độ. Vào năm
Thiên bảo thứ 5 (746) đời Đường, ngài Tam
tạng Bất không tu bí pháp Du già ở điện
Trường sinh trong cung để cầu cho vua
Huyền tôn được trường thọ.
Về sau, ở Nhật bản, vào niên hiệu Thừa
hòa năm đầu (834) ngài Không hải cũng
phỏng theo pháp này mà lập “Hậu Thất Nhật
Ngự Tu Pháp” để hành trì ở viện Chân ngôn
trong cung.
(xt. Ngự Tu Pháp).
HỐI QUÁ
.....
Sám hối tội lỗi. Nghĩa là tự giãi bày trước
Phật, Sư trưởng hoặc chúng tăng xin sám
hối những sai lầm mà 3 nghiệp thân, khẩu,
ý đã phạm để cầu giảm nhẹ hoặc tiêu trừ
tội lỗi.
Văn chép trình tự của nghi thức hối quá
này gọi là Sám nghi hay Sám văn, những
Sám văn được y cứ vào các kinh khác nhau
mà soạn thành, nên mới có Pháp hoa sám
văn, Kim quang minh sám văn…
Quảng hoằng minh tập quyển 28 có chép
10 thiên văn Hối quá của các ông vua đời
Lương, Trần theo các kinh mà sám hối rồi
soạn ra như: Ma ha bát nhã sám văn, Kim
cương bát nhã sám văn, Thắng thiên vương
bát nhã sám văn, v.v...… Còn ở Nhật bản thì
nghi thức hối quá không nương theo kinh,
mà căn cứ vào các tôn tượng được phụng
thờ mà cử hành, cho nên có: Dược sư hối
quá, Cát tường hối quá, A di đà Phật hối

quá, v.v...…
HỐI SƠN (1610-1672)
Vị tăng sống vào cuối đời Minh, người
huyện Thái thương, tỉnh Giảng tô, họ
Vương, tự là Nguyện vân.
HỐI SƠN

H
2268
Từ nhỏ sư đã được thấm nhuần Phật
pháp. Sau khi nhà Minh diệt vong, sư y vào
ngài Tam muội xuất gia, không bao lâu thụ
giới Cụ túc, được đặt pháp hiệu là Giới hiển,
biệt hiệu là Hối sơn, Bãi ông. Lúc đó sư đã
35 tuổi. Về sau, sư tham yết ngài Cụ đức ở
chùa Hiển ninh, núi Cao đình tại Hàng châu
và được nối pháp; kế đó, sư đến viện Địa
tạng ở huyện Cao bưu, tỉnh Giang tô và chùa
Linh ẩn ở Tây hồ tham học.
Sư từng trụ trì am Hải tạng, chùa Chân
như núi Vân sơn, chùa Linh ẩn, v.v...… Sư
nghiêm trì giới luật, học vấn uyên bác.
Thường ngày, ngoài việc nghiên cứu Tam
tạng, sư còn sáng tác và làm thơ xướng họa
với ông Ngô mai thôn.
Năm Khang hi 11 (1672) sư thị tịch ở
chùa Phật nhật núi Cao đình, thọ 63 tuổi,
pháp lạp 28.
Tác phẩm của sư gồm có: Thiền môn
đoán luyện thuyết, Phật pháp bản thảo,
Thứu phong tập, Hiện quả tùy lục, Sa di
luật nghi tì ni nhật dụng hợp tham….
Trong đó, Phật pháp bản thảo và Thứu
phong tập hiện nay đã thất truyền. Còn
Thiền môn đoán luyện thuyết là tác phẩm
phỏng theo thể tài Binh pháp của Tôn tử,
gồm 13 thiên, trình bày phương pháp rèn
luyện các Thiền sinh.
HỘI
..
Phạm: Parwad.
Pàli:Parisà.
Gồm có những nghĩa sau đây.
1. Tập hội, hội họp, pháp hội, tức là

đại chúng tập hợp lại để nghe thuyết giảng
kinh pháp, như Niết bàn hội, Duy ma hội,
Pháp hoa hội.
2. Dung hội, như “Hội tam qui nhất” và
“Khai hội” của tông Thiên thai; nghĩa là khai
trừ tình chấp phân biệt từ trước mà dung hội
chứng nhập vào cảnh giới Nhất thừa.
3. Hội thông, Hòa hội, nghĩa là hợp
vào một lí, như làm lời sớ giải, chú thích để
hợp thông các thuyết khác nhau.
4.Trong Thiền tông có từ “Hội đắc”
hoặc nói tắt “Hội”, nghĩa là liễu ngộ, hiểu
thầm hợp với chân lí.
Tắc 18 trong Bích nham lục (Đại 48, 157
hạ), ghi: “Quốc sư im lặng hồi lâu rồi hỏi:
Hội không?”
Pháp nhãn Văn ích thiền sư ngữ lục (Đại
47, 588 trung), nói “Ông hiểu như thế, liệu
được gì không?”
HỘI BẢN
.....
Tập hợp các kinh văn hoặc chú sớ cùng
loại thành một bản để lưu thông, như Thập
bất nhị môn chỉ yếu sao hội bản,Diệu tông
sao hội bản, Hoa nghiêm đại sớ sao hội
bản, v.v...… Loại Hội bản phần nhiều được
thực hiện từ đời Tống trở về sau.
HỘI ĐỒ BẢN
Bản có tranh vẽ. Tức là những bức tranh
Phật, Bồ tát và chư thiên được vẽ kèm trong
bản kinh Phật bằng lá bối của Ấn độ và ở
trang đầu, trang cuối bản kinh bằng giấy của
Tây tạng.
Phật tổ thống kỉ của ngài Chí bàn và
Văn thù chỉ nam đồ tán của ngài Duy bạch
đời Tống đều thuộc loại này.
Ở Nhật bản, vào thời đại Nại lương, bản
kinh có vẽ tranh Phật, Bồ tát thì có kinh

Quá khứ hiện tại nhân quả. Đến thời Bình
an thì có lối vẽ Phản hội(vẽ ở bìa mặt và bìa
sau), Hạ hội(dùng mầu lợt vẽ tranh ở cuối để
làm phần cúng dường của người viết kinh), thông
thường người Nhật bản gọi những loại này
là Hội nhập bản.
Ngoài ra, trong những kinh sách đào
được ở Đôn hoàng, cũng có hình bản vẽ
tượng của bồ tát Quan âm và ở phần trên
HỘI ĐỒ BẢN

H
2269
mỗi dòng của bản kinh Phật danh chép tay
xưa, đều có vẽ một hình tượng Phật nhỏ.
HỘI GIẢ ĐỊNH LI
Có họp ắt có chia lìa. Ý nói sự vô thường
ở thế gian. Kinh Phật di giáo (Đại 12, 1112
trung), nói:
“Thế gian đều vô thường,
Hội hợp ắt chia li,
Chớ ôm lòng lo buồn,
Cuộc đời là như thế”.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.2 (bản Bắc)].
HỘI HẠ
.....
Cũng gọi Môn hạ, Hội trung, Hội lí.
Chỉ chung cho những người đến nghe
thuyết pháp, tu học hoặc tham thiền nơi
một bậc thầy nào đó. Như Thanh nguyên
hội hạ, Nam nhạc hội hạ, v.v...…
Lâm tế Nghĩa huyền thiền sư ngữ lục chi
hành lục (Đại 47, 504 trung), nói: “Mới đầu
sư ở trong hội của ngài Hoàng bá(Hoàng bá
hội hạ), hạnh nghiệp thuần nhất”.
HỘI NHẤT LẬP NGŨ
Hội thông yếu chỉ Nhất thừa mà lập
thuyết Ngũ tính sai biệt. Đây là thuyết của
kinh Giải thâm mật.
Kinh Pháp hoa, kinh Niết bàn, v.v...… chủ
trương chỉ có Nhất Phật thừa, chứ không có
2 thừa, 3 thừa, nhưng kinh Giải thâm mật
thì cho rằng chỉ có Nhất thừa là Phật thừa,
còn chúng sinh thì tùy theo căn cơ lợi, độn
mà có 5 tính khác nhau.
Kinh Giải thâm mật quyển 2 (Đại 16,
695 thượng), nói: “Tất cả Thanh văn, Duyên
giác, Bồ tát đều cùng chung một đạo thanh

tịnh mầu nhiệm này, đều cùng một đạo rốt
ráo thanh tịnh này, chứ không có đạo nào
khác. Nay căn cứ vào đó mà ngầm chỉ rằng:
Chỉ có Nhất thừa, nhưng chẳng phải trong
các cõi Hữu tình không có những chủng tính
khác nhau: Hoặc căn tính đần độn, hoặc
căn tính bậc trung, hoặc căn tính lanh lợi”.
HỘI PHẬT SƯ
Cũng gọi Hội sư, Hội họa sư, Phật họa sư.
Tiếng dùng trong mĩ thuật Phật giáo Nhật
bản, chỉ chung cho các vị sư chuyên vẽ tượng
Phật từ giữa thời kì Bình an trở về sau.
Cứ theo Sơ liệt sao quyển thượng, thì
Hội Phật sư được xếp vào hàng Tăng cương.
Việc này bắt đầu từ năm Trị lịch thứ 4 (1068)
đời Hậu lãnh tuyền Thiên hoàng; bấy giờ có
Hội Phật sư là ngài Giáo thiền, ở chùa Pháp
thành, vẽ 121 tượng Phật, được Thiên hoàng
ban thưởng và xếp vào hàng Tăng cương,
giữ chức Pháp kiều.
Đề tài hội họa chủ yếu của các Hội Phật
sư phần nhiều là các tự viện, nhưng đôi
khi cũng có những chủ đề thế tục. Các ngài
Định phong, Giáo thiền, Viên tâm, Lại
nguyên, v.v...… là những Hội Phật sư nổi tiếng
nhất.
HỘI QUYỂN
Cũng gọi Hội từ.
Tiếng dùng trong mĩ thuật Phật giáo
Nhật bản.
Chỉ cho loại sách có hình thức giống như
loại truyện bằng tranh.
Phàm những điềm ứng nghiệm của Bản
tôn, truyện kí của các bậc Cao tăng, duyên
khởi của các chùa viện, v.v...… đều có thể
được dùng làm nội dung của Hội quyển.
Trong đó, nếu vẽ lại truyện kí của một
người nào đó, thì gọi là Họa truyện(truyện

vẽ, truyện tranh).
Tại Nhật bản, vào cuối thời kì Đằng
nguyên đến thời đại Liêm thương là thời kì
thịnh hành nhất của Hội quyển. Đề tài của
HỘI QUYỂN

H
2270
Hội quyển phần nhiều có liên quan đến Phật
giáo, hoặc vẽ kinh Nhân quả, hoặc dùng các
bức tranh để trang nghiêm kinh, đó là khởi
nguồn của phong cách vẽ này.
Hình thức diễn đạt của Hội quyển rất
phong phú. Dựa vào thứ tự thời gian mà
được sáng tác nên Hội quyển có tính liên
tục và rất mạch lạc. Hội quyển “Thiện tài
đồng tử 53 lần tham vấn” là tác phẩm tiêu
biểu đẹp nhất. Còn về mặt diễn đạt giáo
nghĩa thì như Địa ngục thảo tử, Ngã quỉ
thảo tử, v.v...… là những kiệt tác về loại này.
Những Hội quyển có liên quan đến duyên
khởi các chùa Phật, thì như duyên khởi Tín
quí sơn, Phấn hà tự, Thạch sơn tự … là những
danh tác. Ngoài ra còn có nhiều loại tác
phẩm về duyên khởi, như Thần xã duyên
khởi, Hoa nghiêm duyên khởi, Tổ sư hội
truyện, v.v...…
HỘI TAM QUI NHẤT
...........
Cũng gọi Hội tam nhập nhất.
Hợp 3 thừa phương tiện vào Nhất thừa
chân thực. Từ ngữ này do tông Thiên thai
căn cứ vào giáo nghĩa kinh Pháp hoa mà
lập ra.
Tông Thiên thai cho rằng trong các kinh
trước Pháp hoa, đức Phật phương tiện nói
3 thừa: Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát để
thích ứng với những căn cơ chưa thuần
thục, cho nên những pháp phương tiện ấy
gọi là Quyềnpháp. Đến khi căn cơ chúng
sinh đã thuần thục viên mãn, thì Phật mở
bày Nhất thừa. Nếu khi tình chấp ngăn
che đã được trút bỏ thì Quyền tức Thực, 3

tức 1, đó là duy nhất Phật thừa, đã hợp 3
vào 1 nên gọi là Hội tam qui nhất. Cũng
giống như “Khai quyền hiển thực”, “Phế
quyền lập thực”, nhưng Khai quyền hiển
thực là căn cứ vào giáo thể mà lập; Phế
quyền lập thực căn cứ vào giáo dụng mà
lập, còn Hội tam qui nhất thì căn cứ vào
hạnh tu mà lập.
Ngoài ra, các tông Thiên thai, Hoa
nghiêm dùng 3 xe dê, nai, trâu, dụ cho 3
thừa và dùng xe trâu trắng lớn dụ cho Nhất
thừa, do đó mà đề xướng tông chỉ Hội
tam qui nhất. Nhưng các nhà chủ trương
chỉ có 3 xe, như ngài Gia tường, Từ ân, thì
phủ nhận thuyết trên và cho rằng Bồ tát
thừa trong 3 thừa là Phật thừa, rằng kinh
Pháp hoa là dung hội Thanh văn, Duyên
giác vào Bồ tát thừa, gọi là “Hội Nhị Qui
Nhất”.
[X. phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp
hoa; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.1 (Pháp vân);
Pháp hoa huyền nghĩa Q.9 phần dưới].
(xt. Khai Quyền Hiển Thực, Khai Hiển).
HỘI THIÊN TỰ
........
Chùa ở dưới ngọn Tích thúy, phía tây
nam chân núi Thái thất Tung sơn, huyện
Đăng phong, tỉnh Hà nam, Trung quốc, là
đạo tràng của tông Tào động, cùng với các
chùa Thiếu lâm và chùa Tung nhạc núi
Thiếu thất là những chùa danh thắng ở
Tung sơn.
Cứ theo Tung sơn Hội thiện tự trùng tu
Phật điện bi kí được khắc vào năm Khai
bảo thứ 5 (972) đời Bắc Tống, thì chùa này
vốn là Li cung, nơi nghỉ mát của vua Hiếu
văn đế nhà Bắc Ngụy, về sau vua cúng để
làm chùa. Khoảng năm Khai hoàng (581-

HỘI THIÊN TỰ Tranh Đức Thích Tôn khi còn là Thái Tử đang tập Bắn Cung Tranh trong Kinh Nhân Quả

H
2271
600) đời Tùy,
chùa được đổi tên
là chùa Thiện hội.
Nhưng theo
Thiện hội tự phù
đồ minh, khắc
vào tháng 7 năm
Thần qui thứ 3
(520) đời Hậu
Ngụy và Thiện
hội tự bi, khắc
vào năm Vũ bình
thứ 7 (576) đời
BắcTề, thì tên chùa Thiện hội đã có trước
đời Tùy. Từ đời Đường các vị Thiền tăng
về đây trụ trì mỗi ngày một đông. Như ngài
Đạo an là môn hạ của Ngũ tổ Hoằng nhẫn
thị tịch vào năm Cảnh long thứ 2 (708);
ngài Tịnh tạng là đệ tử của Lục tổ Tuệ
năng được người đời sau tôn là Tổ thứ 7,
thị tịch vào năm Thiên bảo thứ 5 (746);
ngài Cảnh hiền là đệ tử nối pháp của thiền
sư Thần tú, thị tịch vào năm Khai nguyên
11 (723), v.v...…
Ngoài ra, vào đầu đời Đường, thiền sư
Nhất hạnh và luật sư Nguyên đồng có thiết
lập đàn giới Ngũ Phật chính tư duy ở chùa
này, từ đó chùa trở nên hưng thịnh một thời,
được gọi là Lạc vực đệ nhất, về sau suy vi
dần. Đến khi ngài Thừa như từ chùa An
quốc ở Thượng đô về trụ trì, chùa lại được
phục hưng, hằng năm kiến lập giới đàn
phương đẳng, giảng dạy giới luật. Vào năm
Đại lịch thứ 2 (767), triều đình cho phép
lập đàn giới Lưu li ở phía tây chùa, số người

thụ giới hàng năm đạt tới hơn nghìn vị; thiền
sư Triệu châu Tùng thẩm cũng thụ giới ở
đây và tại đàn giới này, ngài Nguyên khuê
truyền giới cho thần núi.
[X. Kim thạch tụy biên Q.94, Q.95; Bồ
đề đạt ma tung sơn sử tích đại quan; China
văn hóa sử tích Q.2; Thiền tông sử nghiên
cứu (Vũ tỉnh Bá thọ)].
HỘI THÔNG
.....
Cũng gọi Hòa hội, Dung hội, Hội thích
hoặc gọi tắt là Hội.
Dung hợp các thuyết, các nghĩa khác
nhau để điều hòa sự mâu thuẫn giữa các
thuyết hầu tìm ra ý nghĩa chân chính.
Bởi vì Phật giáo vốn có nhiều phương
tiện nói pháp để thích ứng với các căn cơ,
trình độ; hơn nữa, do thời gian lưu truyền
lâu dài, qua nhiều quốc độ, cho nên e có
người cho rằng giáo thuyết ấy có chỗ mâu
thuẫn, bởi vậy phải nghiên cứu rộng rãi
giáo thuyết phương tiện, rồi điều hòa, dung
hợp để tìm ra ý chỉ chân thực hầu đưa về
một mối.
[X. Pháp hoa huyền luận Q.9; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.2].
HỘI THỨC
.....
Cũng gọi Ngự hội thức, Ngự mệnh giảng,
Báo ân hội, Đại hội thức, Khai sơn hội, Ngự
ảnh cúng.
Nghi thức pháp hội được cử hành vào
ngày giỗ Tổ sư Nhật liên của tông Nhật liên
ở Nhật bản.
Hằng năm vào các ngày 12, 13 tháng 10,
các chùa viện thuộc tông Nhật liên dâng
bánh cúng dường trước tượng Tổ sư, bên
cạnh tượng trang hoàng hoa nhân tạo, ngày

đêm tụng kinh thuyết pháp. Đêm hôm ấy,
tín đồ kết vạn ngọn đèn, đứng quanh tượng,
đánh trống lớn, xướng đề kinh, lễ bái. Đặc
biệt ở chùa Bản môn ở Đông kinh, nơi ngài
Nhật liên nhập tịch, pháp hội này được cử
hành rất trọng thể.
HỘI TÒA
.....
Nơi thuyết pháp. Nếu phân biệt nơi
thuyết pháp và chỗ nhóm họp để thuyết
Tháp của Thiền Sư Tịnh Tạng
Ở Chùa Thiện Hội
HỘI TÒA

H
2272
pháp, thì có “chỗ” và “hội” khác nhau.
Như kinh Hoa nghiêm (60 quyển, bản
dịch đời Tấn) chỉ ra rằng, 7 chỗ từ Bồ đề
đạo tràng cho đến Trùng các giảng đường,
có tất cả 8 lần hội họp, gọi là Thất xứ bát
hội(7 chỗ 8 hội).
Trong kinh Hoa nghiêm (80 quyển, bản
dịch đời Đường) thì có thuyết Thất xứ cửu
hội(7 chỗ 9 hội).
Đến kinh Pháp hoa thì có thuyết 2 chỗ
(Linh sơn và Hư không) 3 lần hội họp, thông
thường gọi là Pháp hoa nhị xứ tam hội (2
chỗ 3 hội Pháp hoa).
HỘI TUYỀN (1874-1943)
.....
Danh tăng Trung quốc, người huyện
Đồng an, tỉnh Phúc kiến, họ Trương, pháp
danh Minh tính, biệt hiệu Ấn nguyệt, bút
hiệu Hoa mãn, về già lấy hiệu là Liên sinh
đạo nhân.
Năm 19 tuổi, sư y vào ngài Thiện ôn ở
núi Hổ khê tại Hạ môn, xuất gia. Năm 20
tuổi, sư lễ ngài Phật thừa ở chùa Sùng phúc
tại Nam sơn, Long khê, Chương châu, thụ
giới Cụ túc, đồng thời ở đây học luật, rồi
hỏi đạo nơi ngài Hỉ tham tại Nam phổ đà.
Sau đó, sư đi tham vấn các ngài Ấn quang,
Đế nhàn, Huyễn nhân, Nguyệt hà, Đạo
giai, v.v...…
Sư từng giảng kinh Lăng nghiêm ở chùa
Tuyết phong tại Nam an, giảng kinh Kim
cương ở chùa Linh tuyền tại Cơ long, Đài
loan và giảng luận Đại thừa khởi tín ở tịnh
xá Tuệ nguyệt tại Thạch tỉnh. Năm 1913,
sư nhận chức trụ trì chùa Thừa thiên và sáng

lập Học lâm Ưu đàm sơ cấp. Năm 1924, sau
khi chùa Nam phổ đà được đổi làm Thập
phương đạo tràng, sư được mời làm vị trụ
trì đầu tiên.
Trong thời kì chiến tranh chống Nhật,
sư cùng với các vị Hoành thuyền, Khai luận,
v.v...… đến Tân gia ba, Ngưỡng quang Miến
điện, Nam dương
để hoằng pháp.
Tiếp đó, sư đến
Penang Mã lai,
xây dựng Diệu
hương lâm để mở
rộng Phật pháp.
Sư đã từng
sáng lập Phật học
viện Mân nam,
Học xá Lăng
nghiêm, Hội
nghiên cứu Phật
học, Viện Phật giáo dưỡng chính, xuất bản
nguyệt san Phật giáo công luận; đối với nền
Phật giáo Mân nam, sư đã có những cống
hiến rất lớn.
Năm 1943 sư tịch tại Penang, thọ 70 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Đại thừa khởi tín
luận khoa chú, Phật học thường thức dị tri
lục, Phổ môn phẩm giảng nghĩa, A di đà
kinh tập giảng, Kim cương kinh giảng nghĩa.
[X. Trung quốc Phật giáo cận đại sử tập
hạ (Đông sơ)].
HỘI XƯƠNG PHÁP NẠN
Chỉ cho sự kiện phá bỏ Phật giáo vào
niên hiệu Hội xương đời Vũ tông nhà
Đường.
Vua Vũ tông vốn tin Đạo giáo, sau khi
lên ngôi, vào tháng 9 niên hiệu Hội xương
năm đầu (841), vua cho triệu nhóm Đạo sĩ

gồm 81 người do Triệu qui chân dẫn đầu
vào cung để tu phép Kim lục đạo tu ở Tam
điện. Tháng 10 năm ấy, vua đến Tam điện,
lên Cửu tiên huyền đàn đích thân nhận pháp
Lục. Tháng 6 năm Hội xương thứ 2 (842),
vua cho triệu đạo sĩ Lưu nguyên tĩnh ở
Hoành sơn vào cung, nhận các chức Ngân
thanh quang lộc đại phu, Sùng huyền quán
học sĩ và cùng với đạo sĩ Triệu qui chân ở lại
trong cung để tu pháp Lục. Tháng 3 năm
HỘI XƯƠNG PHÁP NẠN
Hội Tuyền

H
2273
Hội xương thứ 3 (843), vua bổ nhiệm Triệu
qui chân làm Tả hữu nhai đạo môn giáo
thụ tiên sinh. Bấy giờ vua đã có ý định phế
bỏ đạo Phật, nên ra lệnh cho Tả hữu nhai
đạo môn tra xét lại sự hưng phế của đất
nước từ khi có đạo Phật đến nay, xem có
điều gì có thể trưng ra làm chứng cứ để
tiến hành việc phá Phật, đồng thời, vua hạ
lệnh cho Tăng sĩ và Đạo sĩ biện luận với
nhau ở điện Lâm đức. Sa môn Tri huyền
lên tòa, trình bày những điểm căn bản của
Đạo giáo, rồi chê bai chỉ trích, nét mặt nhà
vua không vui. Tháng 1 năm Hội xương
thứ 5 (845), vua cho xây cất lầu Vọng tiên
ở Nam giao, triệu tập các Đạo sĩ để hỏi về
đạo Tiên. Bấy giờ đạo sĩ Triệu qui chân
đặc biệt được vua tin yêu, kề cận bên vua,
Gián quan đã mấy lần dâng sớ nói về việc
này. Triệu qui chân biết được việc này, bèn
tiến cử đạo sĩ Đặng nguyên siêu ở núi La
phù và rước vào cung. Từ đó các Đạo sĩ
bàn mưu tính kế diệt Phật, Thừa tướng Lí
đức dụ cũng đồng lõa trong âm mưu đó.
Tháng 4 năm ấy, vua hạ lệnh cho quan Từ
bộ kiểm kê tất cả các chùa viện và tăng ni
trong cả nước, có 44.600 ngôi chùa, hơn
265.000 vị tăng. Tháng 5 vua ra lệnh cho
Thượng đô, Đông đô mỗi nơi giữ lại 4 ngôi
chùa, mỗi chùa 30 vị tăng. Còn các châu
quận trong nước mỗi nơi để lại một ngôi
chùa, chùa lớn 20 vị tăng, chùa vừa 10 vị,
chùa nhỏ 5 vị, còn bao nhiêu bắt phải hoàn
tục. Các chùa còn lại đều bị phá hủy,
chuông, khánh, tượng đồng đều giao cho
quan Diêm thiết sứ đúc tiền, tượng sắt thì

giao cho các quan địa phương đúc nông cụ,
tượng bằng vàng, bạc, du thạch(loại đồng
có mầu vàng), v.v...… thì giao cho Độ chi(người
tính toán việc xuất chi tiền bạc). Trong dân
chúng, ai có tượng vàng, bạc hạn trong một
tháng phải đưa nộp cho nhà nước. Tháng
8 năm ấy, vua ban chiếu chỉ tuyên bố rõ
việc phá bỏ Phật giáo.
Tháng 3 năm Hội xương thứ 6 (846), vua
lâm bệnh và băng hà. Vua Tuyên tôn lên
ngôi, ra lệnh bắt nhóm Qui chân, Nguyên
tĩnh, Nguyên siêu… gồm 12 người giam vào
ngục. Tháng 3 niên hiệu Đại trung năm đầu
(847), vua cho khôi phục các chùa Phật trong
nước. Người đời gọi sự kiện vua Vũ tông
phế bỏ Phật giáo là Pháp nạn Hội xương.
[X. Tống cao tăng truyện Q.6, Q.12; Đại
tống tăng sử lược Q.trung; Cựu đường thư
Q.18; Đường thủ Vũ tông bản kỉ 8].
HÔN CHUNG MINH
Đồng nghĩa: Tịch chung, Hôn chung,
Vãn chung, Nhập tướng chung. Đối lại: Hiểu
chung.
Tiếng chuông được đánh vào 8 giờ tối,
cũng chỉ cho thời điểm lúc canh một.
Trong các tùng lâm thời xưa, khoảng thời
gian từ lúc chập tối cho đến rạng sáng được
chia làm 5 phần, gọi là năm canh, mỗi canh
lại được chia làm năm phần, tức là 5 điểm.
Sau Hôn cổ(tiếng trống lúc hoàng hôn) thì gõ
canh để báo giờ, sau đó đánh ba hồi Hôn
chung, tất cả 108 tiếng.
[X. chương Tôn tổ trong Bách trượng
thanh qui; môn Bái khí trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
HÔN CỔ
Trống đánh vào lúc hoàng hôn (chạng
vạng tối) để báo hiệu sắp tối.

Tùy theo mỗi mùa mà thời gian đánh
trống có khác. Cách đánh cũng giống như
Hiểu cổ(trống đánh báo trời sáng) tức là đánh
3 hồi từ chậm rãi đến nhanh dần, cuối cùng
đổ hồi; xong hồi thứ 3 thì chấm dứt bằng
3 tiếng.
Môn Bái khí trong Thiền lâm tượng khí
tiên nói: “Trước canh một đánh 3 hồi trống,
đó là Hôn cổ”.
HÔN CỔ

H
2274
Chương Pháp khí trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui (Đại 48, 1156 thượng),
nói: “Trống báo canh, sớm, tối đều đánh
3 hồi”.
Một hồi có 120 tiếng, 3 hồi là 360
tiếng, tượng trưng cho số ngày trong một
năm.
HÔN MIÊN CÁI
Phạm: Styàna-middha-àvaraịa.
Cũng gọi là Thụy miên cái.
Gọi đủ: Hôn trầm thụy miên cái.
Tiếng gọi chung 2 phiền não Hôn trầm
và Thụy miên. Vì hai phiền não này che lấp
và chướng ngại trí tuệ nên gọi là Cái(che,
đậy). Là một trong Ngũ cái.
Trong Ngũ cái, Hôn miên cái và Trạo
hối cái(Trạo cử, Ác tác) là hai món hợp làm
một, vì tác dụng của chúng và cách đối trị
đều giống nhau.
[X. kinh Tạp a hàm Q.27; luận Câu xá
Q.21; Đại thừa nghĩa chương Q.5 phần đầu].
(xt. Ngũ Cái).
HÔN NGỤ TIỀN
Cũng gọi Lục đạo tiền, Lục văn tiền, Chỉ
tiền.
Trước khi chôn cất người chết, thân
nhân bỏ tiền vào quan tài để chuẩn bị lộ
phí cho cuộc hành trình luân hồi trong 6
đường của họ.
Loại tiền này thông thường là 6 đồng
tiền đồng hoặc là tiền giả(giấy tiền vàng bạc),
nay hầu hết dùng tiền giả. Phật giáo vốn
không có phong tục này, mà nó đã bắt nguồn
từ trong dân gian Trung quốc vào đời Hán.
Thời ấy, khi hoàng hôn buông xuống, người

dân Trung quốc thường đem tiền ra chôn
ngoài mộ để cho người chết tiêu dùng, phong
tục chôn tiền bắt đầu từ đó. Về sau người
Nhật bản cũng làm theo.
HÔN THÀNH
Thành quách tối tăm, ví cho chỗ ở của
phàm phu.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
(Đại 54, 204 hạ): “Dẫn dắt 4 loài trong nhà
lửa, cữu vớt 3 cõi trong Hôn thành”.
HÔN TRẦM
Phạm:Styàna.
Pàli: Thìna.
Cũng gọi Hôn.
Tác dụng tinh thần làm cho thân tâm
mờ tối, bải hoải, nặng nề, đần độn, si
mê, mất chí tiến thủ và những hoạt động
tích cực. Là tên của Tâm sở(tác dụng của
tâm).
Tông Câu xá cho Hôn trầm là một
trong những Đại phiền não địa pháp, là
tâm sở sinh ra tất cả tâm ô nhiễm (tâm
bất thiện và tâm hữu phú vô kí). Còn tông
Duy thức thì xếp Hôn trầm vào một trong
20 Tùy phiền não. Về vấn đề thể tính của
tâm sở này là thật hay giả thì xưa nay có
nhiều thuyết khác nhau, nhưng trong đó,
thuyết chủ trương Hôn trầm có thể tính
riêng là chính thống. Tâm sở này lấy si
làm gốc mà sinh khởi, si lấy mê muội
làm tính, vì thế tâm sở này lấy mờ tối
làm tính.
Hôn trầm thuộc một trong 10 triền,
hợp với Thùy miên thành “Hôn trầm miên
cái”, là một trong Ngũ cái. Thiền tông cho
Hôn trầm là loại phiền não làm chướng
ngại thiền định, ví như hầm hố tối tăm,
hang quỉ trong núi vô minh, như hang ếch

nhái, là một trong 50 loại ma phá hoại
thiền định.
[X. luận Thành duy thức Q.6; luận Đại
tì bà sa Q.37; luận Câu xá Q.4]. (xt. Ngũ
Cái).
HÔN TRẦM

H
2275
HỒN LÔN
Cũng gọi: Hồn luân, Hỗn luân, Cốt luân,
Hốt luân, Côn lôn.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vốn chỉ cho trạng thái tối tăm, mờ mịt,
khi trời đất chưa hình thành, âm dương chưa
phân định.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được sử
dụng để chỉ cho một khối hỗn độn, không
rõ ràng, không thể phân biệt, hoặc chỉ cho
chân tính bình đẳng vô sai biệt.
Thiên Thiên thụy trong sách Liệt tử ghi:
“Khí đã hình thành, chất đã có đủ, nhưng
chưa tách rời nhau, cho nên gọi là Hồn luân”.
Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục (Đại
47, 504 thượng), chép: “Sư thấy vị tăng vừa
đến, sư liền dang 2 tay ra, vị tăng im lặng.
Sư hỏi: Hiểu không? Vị tăng đáp: Thưa
không! Sư nói: Một khối hỗn độn, mờ mịt
tách không ra, cho ông 2 đồng tiền”. Vì “Hồn
lôn” cũng gọi là Côn lôn, nên thường được
dùng lẫn lộn với “núi Côn lôn”.
Núi Côn lôn ở Tây vực, có nhiều ngọc
quí, là Linh sơn và cũng là chỗ ở của Tây
vương mẫu trong truyền thuyết, sông Hoàng
hà bắt nguồn từ đó. Núi Côn lôn nay là dãy
núi ở phía nam Hòa điền thuộc tỉnh Tân
cương và ở phía bắc Tây tạng. Thiền tông
dùng núi này để biểu thị sự cao siêu, sâu kín
của Phật pháp.
Hư đường lục quyển 3 (Đại 47, 1005 hạ)
ghi: “Nếu nói đến Kim luân thủy tế, đỉnh
núi Côn lôn, thì công qui về đâu?”.
HỒN TẾ
Cũng gọi Linh tế, Bồn tế, Thánh linh tế,

Tinh linh tế.
Nghi thức cúng tế vong linh tổ tiên của
Thần đạo Nhật bản.
Hồn tế là một loại hành sự hàng năm
được kết hợp giữa hội Vu lan bồn của Phật
giáo và phong tục cúng tế tổ tiên của Thần
đạo Nhật bản mà thành. Bắt đầu từ năm
Suy cổ Thiên hoàng 14 (606), hàng năm
vào ngày 8 tháng 4 và ngày rằm tháng 7,
các chùa viện ở Nhật bản đều có thiết lễ
Hồn tế. Tháng 7 năm Tề minh Thiên hoàng
thứ 3 (675), chùa Phi điểu tổ chức lễ hội
Vu lan bồn, về sau lại được mở trong cung
vua và tại các chùa lớn; từ đó, lễ hội này
được thực hành rộng rãi trong dân gian,
cho mãi đến ngày nay. Đặc biệt từ thời
Trung cổ (khoảng cuối thế kỉ XII đến cuối
thế kỉ XVI) về sau, hội Vu lan bồn được
gọi là Hồn tế.
(xt. Vu Lan Bồn).
HỒN THẦN TINH THỨC
Cũng gọi Tinh thần, Tinh linh, Tinh
thức, Hồn thần.
Chỉ cho tâm thức của chúng sinh, cũng
chỉ chung thần thức của con người hoặc tinh
linh của loài vật.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
276 thượng), nói: “Thay hình đổi nẻo, thọ
mệnh dài ngắn, hồn thần tinh thức, tự nhiên
hướng tới”.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19,
108 hạ), nói: “Tinh thức sáng láng, sinh ra
các duyên”.
Thủ lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh
quyển 1 phần 2 (Đại 39, 837 hạ) giải thích:
“Thức A lê da thứ 8 nhỏ nhiệm nhất trong
các thức, cho nên gọi là Tinh thức”.
Các danh từ thần hồn, tinh linh, hồn

phách, thức tinh, v.v...… đã được sử dụng rất
sớm trong các sách vở của Trung quốc thời
xa xưa. Như trong sách Hoài nam tử có câu:
“Khí trời là hồn, khí đất là phách”. Truyện
Tả thị xuân thu nói: “Tâm tinh linh chính
là hồn phách”. Nghi lễ chú sớ thì nói: “Hơi
thở ra vào gọi là hồn, tính sáng tỏ linh lợi
HỒN THẦN TINH THỨC

H
2276
của tai mắt, gọi là phách, người chết thần
hồn đi thì phách cũng lìa”.
Ngoài ra, thời xưa người ta cũng cho rằng
khí dương là hồn, khí âm là phách, âm dương
hòa hợp thì thành người, vì thế mà có thuyết
chủ trương sau khi người ta chết thì hồn
phách lên trời.
Khi kinh điển Phật giáo được truyền dịch,
các dịch giả thường mượn loại dụng ngữ này
để chỉ chung cho tinh thần, tâm thức, hoặc
dùng làm tên khác của thân tâm.
Như Chư kinh yếu tập quyển 19 (Đại
54, 178 hạ), nói: “Hồn là linh, phách là xác
(chết) cho nên khi người mới chết, đem áo
của họ mặc lúc còn sống, đặt lên xác chết, vì
hồn đã ra khỏi xác, dùng áo gọi hồn, hồn
biết áo mình, tìm về với phách. Nếu hồn về
với phách, thì tờ giấy đậy miệng xác hơi
động; còn nếu hồn không về, thì tờ giấy
không động”.
[X. kinh Thủ lăng nghiêm Q.9].
HỖN ĐỘN CÚNG
Cũng gọi Tạp hòa cúng.
Những vật phẩm cúng dường được trộn
lẫn với nhau.
Khi tu pháp Hộ ma của Mật giáo, trước
hết dâng hương viên, hương tán, hương hoa,
cơm, ngũ cốc, thuốc, v.v...… cúng riêng từng
món, sau đó, trộn lẫn các thứ còn lại với
nhau để cúng dường chư Tôn và chư Thiên
ở 10 phương.
Kim cương đính du già hộ ma nghi quĩ
(Đại 18, 922 trung), nói: “Dâng cúng chư
Tôn rồi, các thứ còn lại như: Ngũ cốc, hương
hoa, v.v...… gom hết vào cái mâm để cúng

dường chư Thiên trong 10 phương”.
Ngoài ra, khi tu pháp Hộ ma tức tai, nếu
ít vật cúng quá, thì cũng có thể trộn lẫn các
vật cúng với nhau.
[X. kinh Tô tất địa yết la Q.hạ; Nhũ vị
sao Q.7, Q.20].
HỒNG
..
Tức là chữ (hùô), mẫu tự Tất đàm, là
chủng tử chung của chư thiên.
Chữ này là phỏng theo tiếng rống của
bò, hổ, là chân ngôn được dùng trong nghi
thức Phệ đà đời xưa, gồm các nghĩa: Ngờ
vực, vâng theo, phẫn nộ, sợ hãi v.v...… Mật
giáo thì dùng chữ này làm tiếng uy hiếp đe
dọa, là chủng tử chung của Kim cương bộ.
Lại trong ba bộ thì chư thiên thuộc về Kim
cương bộ, cho nên chữ Hồng cũng là chủng
tử chung của chư thiên.
Chữ Hồng do 4 chữ Hạ (ha), A, Ô, Ma
hợp thành, là chủng tử Bồ đề tâm của tất cả
Như lai, chân như diệu thể hằng sa công
đức riêng của tất cả Như lai đều từ chữ này
sinh ra.
Bát nhã lí thú thích quyển thượng (Đại
19, 609 hạ), nói: “Chữ Hồng này có đầy đủ
nghĩa của 4 chữ và lấy chữ Hạ làm bản thể.
Chữ Hạ từ chữ A sinh ra, mà chữ A thì có
nghĩa là tất cả pháp chẳng sinh, do đó, tất
cả pháp là bất khả đắc. Trong chữ Hồng có
âm Ô, mà âm Ô thì có nghĩa tất cả pháp tổn
giảm bất khả đắc. Trên đầu chữ Hồng có
chấm hình bán nguyệt đó là chữ Ma, tức là
nghĩa “ngã của tất cả pháp bất khả đắc”.
Trong tác phẩm Hồng tự nghĩa cũng giải
thích rõ nghĩa chữ Hồng, cho rằng chữ A
biểu thị nghĩa Pháp thân, bao nhiếp tất cả lí
chân như, pháp giới, pháp tính, thực tế; chữ

Ha biểu thị nghĩa Báo thân, bao nhiếp cả
giáo nội ngoại, đại tiểu, quyền thật, hiển mật;
chữ Ô biểu thị nghĩa Ứng thân, bao nhiếp
tất cả hạnh Tam thừa, Ngũ thừa; chữ Ma
biểu thị nghĩa Hóa thân, bao nhiếp tất cả
quả pháp.
Hồng tự nghĩa (Đại 77, 407 hạ), nói: “Một
chữ Hồng này bao nhiếp tất cả nhân, hạnh,
quả của hàng Tam thừa và nhân hạnh của
Hiển giáo Nhất thừa, Bí mật Nhất thừa, v.v...…
HỖN ĐỘN CÚNG

H
2277
Kế đến là nói chữ Hồng này bao nhiếp tất
cả nghĩa lí nói rõ trong các kinh luận.
[X. kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10].
HỒNG ANH (1012-1070)
.....
Vị Thiền tăng thuộc phái Hoàng long
tông Lâm tế đời Tống, người huyện Thiện
vũ, tỉnh Phúc kiến, họ Trần, người đời gọi
sư là Anh thiệu vũ.
Lúc đầu, sư xem luận Hoa nghiêm thập
minh mà ngộ nhập tông yếu. Sau nghe tin
ngài Hoàng long Tuệ nam hoằng pháp ở
chùa Tích thúy núi Hoàng bá, sư liền đến
xin y chỉ và được nối pháp của ngài. Sau
đó, sư đến Sơn tây, trụ ở Song lãnh. Năm
Hi ninh thứ 2 (1069), ngài Tuệ nam thị
tịch, sư bèn khai pháp ở chùa Lặc đàm (tỉnh
Giang tây), người đời gọi sư là Lặc đàm
Hồng anh.
Năm Hi ninh thứ 3 (1070), sư tịch, thọ
59 tuổi, pháp lạp 43.
Sư có tác phẩm: Lặc đàm Anh thiền sư
ngữ yếu 1 quyển.
HỒNG ANH THAO TẤT
Tên công án trong Thiền tông, Hồng anh
gõ đầu gối.
Trong công án này, thiền sư Khả chân
dùng sự tích “cô gái xuất định” để tiếp dẫn
đại chúng.
Thiền uyển mông cầu quyển thượng
(Vạn tục 148, 106 thượng) ghi: “Ngài Thúy
nham Khả chân chỉ vào ngực, hỏi đại
chúng: Văn thù là thầy của 7 đức Phật, vì
sao không làm cho cô gái ấy xuất định được?

Mà bồ tát Võng minh từ phương dưới đến,
lại có thể làm cho cô gái xuất định được,
tại sao? Trong chúng không ai đáp được,
chỉ một mình Hồng anh ngay lúc đó lấy
tay gõ vào đầu gối rồi đi ra. Ngài Khả chân
liền cười và nói: Ông khách bán thìa
(muỗng) đũa đã đi rồi!”.
HỒNG CÁP LA TẤT LỢI (1103-1165)
..............
Vị cao tăng người nước Mạt quang thát
thuộc Bắc Ấn độ.
Ngài ở tại núi Kê túc, tụng Mật ngữ của
chư Phật, có thần thông lớn. Khoảng năm
Thiệu hưng (1141-1148) ngài cùng với 7 vị
sư khác trong đó có người em ruột là Tam
ma da tất lợi đến Trung quốc, lên núi
Thanh lương lễ bồ tát Văn thù và đến núi
Linh nham lễ bái bồ tát Quan âm. Sau đó,
ngài xây cất chùa Văn thù chân dung ở Tế
nam, để người em ở lại trụ trì. Rồi ngài lại
đến Lệ châu làm chùa Tam học và trụ trì
tại đó.
Niên hiệu Càn đạo năm đầu (1165) đời
Nam Tông, ngài tịch thọ 63 tuổi.
[X. Bổ tục cao tăng truyện Q.1; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.31; Thích thị nghi niên
lục Q.8].
HỒNG CHÂU TÔNG
........
Một tông phái Thiền Trung quốc do
thiền sư Mã tổ Đạo nhất (709-788) sáng lập.
Vì ngài Mã tổ ở chùa Khai nguyên tại
Hồng châu (huyện Nam xương, tỉnh Giang
tô), xiển dương Thiền pháp rất hưng thịnh,
vì thế môn phái của ngài được gọi là tông
Hồng châu.
Tông này chủ trương rằng tất cả những
sinh hoạt thường ngày như: đi, đứng, ngồi,

nằm, nhướng mày, chớp mắt, mặc áo, ăn
cơm, v.v...… đều là sự hiển hiện của tính Phật.
Tông phong này khác với chủ trương của
thiền Bắc tông và thiền Ngưu đầu.
Đời sau cho pháp hệ của ngài Mã tổ là
chính hệ, còn pháp hệ của ngài Khuê phong
Tông mật thừa kế tông Hà trạch là chi hệ.
[X. Thiền tông sư tư thừa tập đồ].
HỒNG CHÂU TÔNG

H
2278
HỒNG GIÁO
Cũng gọi: Cựu giáo, Hồng mạo phái.
Đối lại với Tân giáo (Hoàng giáo).
Tức phái Ninh mã thuộc Lạt ma giáo
Tây tạng, do Thượng sư Liên hoa sinh
(Phạm:Padmasambhava), một học giả trứ
danh người Ấn độ sáng lập.
Năm 747 Tây lịch, sau khi được mời đến
Tây tạng, ngài đi khắp nơi trong nước, hết
lòng truyền đạo. Giáo nghĩa của ngài lấy việc
hộ trì tâm Bồ đề làm chính, và dẹp trừ đồng
bóng, bùa chú, dị đoan đang mê hoặc người
dân Tây tạng. Hai mươi lăm vị đệ tử của
ngài chia nhau đi giáo hóa các địa phương
chỉ trong vòng 3 năm, Mật giáo đã phổ cập
khắp đất nước Tây tạng, chùa tháp, linh đàn,
nguy nga tráng lệ. Đến đây, nền tảng của
Lạt ma giáo Tây tạng đã được thiết lập vững
chắc và Thượng sư Liên hoa sinh trở thành
vị Tổ khai sáng của Lạt ma giáo Tây tạng.
Về sau, Lạt ma giáo Tây tạng, chia ra nhiều
chi phái, nhưng riêng phái Hồng giáo thì
vẫn duy trì được trạng thái cũ, mặc dầu trải
qua nhiều cuộc biến đổi. Tăng chúng của
phái này đều mặc ca sa mầu đỏ, đội mũ mầu
đỏ, cho nên gọi là Hồng giáo. So với các
phái khác thì phái này lại không xem trọng
giới hạnh. Giáo chủ phái này được lấy vợ,
cho rằng việc ấy không trở ngại gì cho việc
tu đạo. Nhưng từ khi ngài Tông khách ba
thi hành chính sách đổi mới Lạt ma giáo,
sáng lập phái Hoàng giáo(giáo phái mặc áo
mầu vàng) vào thế kỉ thứ XIV, thì thế lực
của phái Hồng giáo dần dần suy yếu, hiện
nay tín đồ không còn được bao nhiêu.

(xt. Tây Tạng Phật Giáo, Ninh Mã Phái).
HỒNG HỒNG
... ..
Hồng vốn là tiếng rống của bò, hổ
(cọp), Mật giáo dùng âm thanh này để biểu
thị ý nghĩa trừ tà, dọa nạt.
Trong Thiền lâm, 2 chữ Hồng hồng
được dùng để biểu thị cho cảnh giới vô phân
biệt, không thể dùng văn tự, ngôn ngữ để
giải thích.
Lâm tế lục, khám biện (Đại 47, 504
thượng), ghi: “Sư hỏi Hạnh sơn: Thế nào là
trâu trắng ở chỗ đất trống? Hạnh sơn đáp:
Hồng hồng”.
HỒNG LIÊN HOA
Phạm: Padma.
Dịch âm: Bát đầu ma hoa.
Hoa sen mầu hồng (đỏ lợt).
Trong 40 tay của bồ tát Thiên thủ
Quan âm, một trong những tay bên trái
của Ngài cầm hoa này, gọi là Hồng liên
hoa thủ.
Thiên thủ thiên nhãn
Quan thế âm bồ tát đại bi tâm
đà la ni (Đại 20, 118 trung),
nói: “Nếu người muốn cầu
sinh lên các cõi trời, thì nên
hướng về tay Hồng liên hoa.
Chân ngôn là: Án thương yết
lệ tát phạ hạ”.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.3].
HỒNG LÔ THƯỢNG NHẤT ĐIỂM TUYẾT
.................
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một lọn tuyết trên lò lửa đỏ.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được dùng
để ví dụ sự vô thường, hư ảo hoặc chỉ cho
cảnh giới vắng bặt, không dấu vết.

1. Vô thường, hư ảo.
Chương Trường tì khoáng trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại 51, 313
thượng), ghi: “Ngài Thạch đầu hỏi: Ông
thấy đạo lí gì mà lễ bái? Trường tì đáp: Theo
chỗ đệ tử thấy thì giống như lọn tuyết trên
lò lửa”.
Hồng Liên Hoa Thủ
HỒNG LÔ THƯỢNG NHẤT ĐIỂM TUYẾT

H
2279
2. Chỉ cho cảnh giới vắng bặt, không
dấu vết.
Tắc 69 trong Bích nham lục (Đại 48,
198), nói: “Thấu suốt rừng gai gốc, ngôi nhà
của nạp tăng giống như một lọn tuyết trên
lò lửa đỏ”.
HỒNG LÔ TỰ
........
Tòa nhà dùng để tiếp khách nước ngoài
của triều đình nhà Hán, Trung quốc.
Vị quan đứng đầu Hồng lô tự, đời Tần
gọi là Điển khách, đời Hán gọi là Hồng lô
khanh, có nhiệm vụ quản lí, tiếp đón
khách nước ngoài và các việc tang ma,
chúc mừng, v.v...…
Cứ theo Đường thư Bách quan chí 38,
Hồng lô tự đặt một vị Khanh, 2 vị Thiếu
khanh, 2 vị Thừa, chuyên việc tiếp khách
và điều khiển lễ nghi. Khi Phật giáo mới
được truyền vào Trung quốc các vị sa môn
Tây vực đến đây hoằng pháp, được mời an
nghỉ ở Hồng lô tự, do vị Hồng lô khanh chỉ
dẫn việc ăn ở, tới lui. Chính do đây mà đời
sau gọi chỗ ở của Tăng ni là “tự” (chùa).
Đến đời Đường, Phật giáo hưng thịnh,
các vị sư Tây vực, như ngài Bồ đề lưu chí,
Thiện vô úy, Bất không, v.v...… đều đã được
tặng chức Hồng lô khanh.
[X. Hán thư bách quan công khanh biểu
7 phần trên; Khai nguyên thích giáo lục Q.9].
HỒNG NGHÊ TỨ DUYÊN
Bốn duyên cầu vồng.
Cứ theo kinh Pháp tập quyển 2, thì do
nhân duyên thiện căn hạnh nghiệp, mà các
Bồ tát có quả báo thắng diệu khác nhau,

cho nên trong kinh dùng nhiều thí dụ để
nói rõ việc này, Hồng nghê (cầu vồng) chính
là một trong các thí dụ ấy. Mầu sắc của cầu
vồng sinh ra trong hư không là do nhân
duyên 4 đại đất, nước, lửa, gió, 4 đại này tuy
không có trong cầu vồng, nhưng nhờ có 4
đại mà cầu vồng mới hiển hiện. Bốn duyên:
1. Địa đại sinh hoàng: Mầu vàng là mầu
của đất, từ đất ánh hiện, cho nên cầu vồng
hẳn phải nương vào đất mà sinh khởi.
2. Thủy đại sinh thanh: Mầu xanh của
cầu vồng là mầu của nước, do nước chiếu
rọi mà sinh, vì thế cầu vồng hẳn phải nhờ
mưa mà có.
3. Hỏa đại sinh xích: Mầu đỏ của cầu
vồng là mầu của lửa, cũng là mầu của mặt
trời, cho nên cầu vồng phải nhờ ánh sáng
của mặt trời chiếu soi mới hiện.
4. Phong đại sinh luân: Cầu vồng tùy
nơi mà hiện khởi, mới đầu không có thực,
nhưng nhờ sức của gió giữ gìn, nên có hình
tướng như bánh xe, đó là do thể tính của
gió, vận động theo bản năng.
HỒNG NHƯ (1592-1664)
.....
Vị Thiền tăng sống vào đầu đời Thanh,
người Mâu định, tỉnh Vân nam, họ Đặng,
tự Vô trụ.
Lúc còn ít tuổi, sư đã nghiên cứu kĩ kinh
Kim cương, theo ngài Hải lượng Đại thiên
xuất gia, tham yết ngài Triệt dung Chu lí.
Về sau, sư đến chùa Phúc thành, huyện Định
viễn giữ việc trông coi về cơm nước cho
chúng tăng, một đêm nghe tiếng chuông
bỗng nhiên tỉnh ngộ. Sư từng theo hầu ngài
Chu lí đến Kim lăng thỉnh Đại tạng kinh,
rồi đi khắp nơi tham vấn các bậc tôn túc
như Thiên đồng, Lục tuyết, v.v...… Sau khi

trở về quê, sư sáng lập chùa Bảo hoa ở núi
Thủy mục. Ngoài việc xiển dương Thiền
pháp, sư còn truyền bá Luật học, tông
phong rạng rỡ, đạo tràng hưng thịnh một
thời. Sau sư phó pháp cho đệ tử là Phi tướng
Phổ hành.
Năm Khang hi thứ 3 (1664) sư tịch, thọ
73 tuổi, đệ tử xây tháp thờ ở núi Thủy mục.
Sư để lại các tác phẩm: Thương sơn tập,
HỒNG NHƯ

H
2280
Không minh tập, Khổ hải từ hàng tập, Tông
môn ngữ lục, Nam đăng tục diệm.
[X. Điền thích kỉ Q.2; Tân tục cao tăng
truyện Q.21].
HỒNG PHẢ LÊ SẮC A DI ĐÀ PHẬT
Tượng đức Phật A di đà có mầu pha lê
hồng, ngồi kết già trên tòa sen hồng, đầu
đội mũ báu ngũ Phật kim cương, 2 tay kết
Định ấn, uy dung đoan nghiêm. Là một
trong 5 đức Phật.
Nếu phối hợp với 5 đại, thì vì đức Phật
A di đà ở về phương Tây nên thuộc hỏa
đại, nếu phối với 5 mầu thì Ngài thuộc về
mầu đỏ.
[X. kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà là ni
Q.2; Vô lượng thọ Như lai quán hành cúng
dường nghi quĩ].
HỒNG QUAN ÂM
Hóa thân của bồ tát Quan âm. Một trong
các vị Bản tôn của Mật tông thuộc Phật giáo
Tây tạng.
HỒNG TUÂN (530-608)
Vị cao tăng thuộc Luật tông sống vào
đời Tùy, người Tương châu (huyện An
dương, tỉnh Hà nam), họ Thời.
Sư xuất gia năm 8 tuổi, lớn lên, sau khi
thụ giới Cụ túc, đi các nơi học về Luật. Sau,
sư theo ngài Đạo vân học Hoa nghiêm và
Đại luận, rồi lại thụ pháp nơi ngài Đạo huy
ở Nghiệp đô. Về sau, sư tu tập Đại luận, Tì
đàm và pháp điều thuận của Thiền, suốt 10
năm. Từ đó, sư bắt đầu dạy Luật, người theo
học có tới hơn nghìn vị.
Năm Thừa quang thứ 5 (577), Bắc Tề bị
Bắc Chu tiêu diệt, sư ẩn cư ở núi Bạch lộc.

Năm Khai hoàng thứ 7 (587) đời Tùy, sư
vâng sắc lệnh của vua về trụ trì chùa Đại
hưng thiện. Năm Khai hoàng 11 (591), sư là
một trong 10 vị Đại đức sa môn tham dự
vào Dịch trường của ngài Xà na quật đa,
người Ấn độ. Năm Khai hoàng 16 (596), sư
được phong hiệu là “Giảng Luật Chúng
Chủ”, giảng luật Tứ phần ở chùa Sùng kính,
khiến cho nền Luật học ở Quan nội xưa
nay vốn chỉ coi trọng luật Tăng kì, nhờ đó
được thay đổi. Ngoài ra, sư còn giảng kinh
Pháp hoa.
Năm Đại nghiệp thứ 4 (608), sư tịch, thọ
79 tuổi.
Sư có tác phẩm: Tứ phần luật đại thuần
sao 5 quyển.
[X. Tục cao tăng truyện Q.21; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.12; Khai nguyên thích giáo
lục Q.7].
HỒNG TỰ NGHĨA
... ... ..
Cũng gọi Hồng tự nghĩa thích, Hồng tự
chân ngôn.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Không hải,
vị tăng Nhật bản soạn, được đưa vào Đại
chính tạng tập 77.
Nội dung sách này giải thích về tự tướng
(theo Hiển giáo) và tự nghĩa(theo thâm nghĩa
của Mật giáo) của chữ (hùô).
(xt. Hồng).
HỒNG TỰ QUÁN
........
Pháp quán chữ (hùô, hồng), trong
pháp tu của Mật giáo.
Chữ Hồng là mật ngữ (chân ngôn) dùng
trong chú pháp từ thời Phệ đà ở Ấn độ đến
nay. Trong Mật giáo, chữ này bao hàm nhiều
ý nghĩa sâu xa và có vô lượng công đức, cho

nên đức A súc Như lai, Kim cương tát đỏa,
Kim cương ba la mật, Kim cương quân đồ
lợi và chư tôn trong viện Kim cương thủ
thuộc Thai tạng giới, đều lấy chữ này làm
chủng tử của mình.
HỒNG TỰ QUÁN

H
2281
Cứ theo Kim cương vương bồ tát bí mật
niệm tụng nghi quĩ do ngài Bất không dịch,
thì hành giả quán tưởng tự thân là Kim
cương tát đỏa, quán chữ “Hồng” ở 2 đầu
gối, tim, lưỡi và 2 tay, chữ Hồng liền phóng
ra ánh sáng vàng, chiếu khắp pháp giới.
[X. Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.5].
HỒNG YỂN (504-564)
.....
Vị tăng sống vào đời Trần thuộc Nam
triều, người Sơn âm, Cối kê (nay là huyện
Thiệu hưng, tỉnh Chiết giang), họ Tạ.
Sư thông minh từ thủa nhỏ, thích đọc
sách, xuất gia học đạo nơi pháp sư Xước ở
chùa Long quang, chuyên nghiên cứu giáo
nghĩa.
Sau, sư mở đạo tràng giảng luận Thành
thực, đồ chúng đến nghe rất đông, tiếng tăm
vang xa. Sư còn giỏi về thi họa, viết chữ lệ,
văn chương phóng khoáng, ít ai sánh kịp,
cho nên người thời bấy giờ gọi “mạo, nghĩa,
thi, thư” của sư là Tứ tuyệt. Vua Giản đế
đời Lương khuyên sư hoàn tục làm quan
nhưng sư không chịu. Sau vì chạy loạn nên
sư vào ở trong tinh xá Nhã da tại Tấn vân.
Sau khi vua Vũ nhà Trần bình định được
thiên hạ, sư mở đạo tràng giảng kinh tại chùa
Tuyên vũ ở Kiến khang, người đến nghe rất
đông, hưng thịnh một thời.
Năm Thiên gia thứ 5 (564) sư tịch, thọ
61 tuổi.
Tác phẩm của sư gồm: Thành thực luận
sớ, Văn tập (mỗi thứ hơn 20 quyển).
HỐT
Vốn là tấm thẻ mỏng của các quan Đại

thần thời xưa cầm ở tay mỗi khi vào chầu
vua, được làm bằng gỗ, ngà, tre. Tấm thẻ
này được dùng để ghi những việc sắp tâu
lên vua cho khỏi quên.
Trong Thiền lâm, Hốt được làm bằng gỗ,
dài hơn 38 phân tây, hình dáng như cột xương
sống của người. Khi lên tòa giảng, vị giảng
sư thường gõ hốt để nhấn mạnh đoạn văn
mình đang giảng, hoặc dùng để chống khi
ngồi, cũng có thể dùng để đánh người học
hầu phá trừ vọng niệm, chấp trước của họ.
[X. môn Khí vật trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
HỐT HOẠT CỐC KHOÁI THIÊN (1867-1934)
Danh tăng Nhật bản thuộc tông Tào
động, người Đông kinh lúc còn nhỏ tên là
Khoái phu, 10 tuổi xuất gia đổi tên là Khoái
thiên.
Năm Minh trị 17 (1884), sư vào học ở
trường Đại học thuộc tông Tào động. Tháng
3 năm Minh trị 20 (1887), sư tốt nghiệp,
nhờ công phu nghiên cứu Thiền tông đã đạt
đến trình độ rất cao. Năm Đại chính thứ 8
(1919), sư giữ chức Giáo vụ trưởng trường
Đại học của tông Tào động, năm sau làm
Hiệu trưởng trường này. Năm Đại chính 14
(1925) sư đậu Tiến sĩ văn học. Tháng 3 năm
Đại chính 14 (1925), trường Đại học tông
Tào động được nâng cấp thành Đại học Câu
trạch, sư vẫn giữ chức vụ Hiệu trưởng.
Tháng 3 năm Chiêu hòa thứ 9 (1934),
sư từ chức, để dốc sức vào việc truyền bá
giáo nghĩa của tông Tào động. Tháng 7 năm
Chiêu hòa thứ 9 (1934), do bị bệnh chảy
máu não sư tịch, thọ 68 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Thiền học phê phán
luận, Thiền học gỉảng thoại, Thiền diệu vị,
Tham thiền đạo thoại, Đạt ma dữ Dương

minh, Thanh tân thiền thoại, Thiền học tư
tưởng sử, Triều tiên thiền giáo sử, Hòa Hán
danh sĩ tham thiền tập.…
HỐT TẤT LIÊT
........
Khubilai (1212-1294).
Hoàng đế đời thứ nhất của triều Nguyên
HỐT TẤT LIÊT

H
2282
và đời thứ 5 của Đế
quốc Mông cổ. Miếu
hiệu là Thế tổ.
Trước khi Hốt tất
liệt sáng lập triều
Nguyên, các tông
phái ở Tây tạng, vì
muốn mở rộng thế
lực của phái mình đã
tranh thủ gây ảnh
hưởng với các Khả hãn (vua) Mông cổ, nhất
là phái Ca nhĩ mã và phái Tát ca tích cực
hơn cả. Bát tư ba của phái Tát ca cuối cùng
đã trở thành Quốc sư của Hốt tất liệt, rất
được trọng đãi và tín nhiệm và vâng mệnh
vua thống trị Tây tạng, xây dựng thể chế
chính trị và tông giáo hợp nhất.
Bắt đầu từ Hốt tất liệt, các bậc đế vương
của triều Nguyên đều sùng kính phái Tát ca
và trước khi lên ngôi phải được Quốc sư Lạt
ma truyền trao giới luật.
[X. Thế tổ kỉ trong Nguyên sử Q.14-17;
Thế tổ kỉ trong Tân nguyên sử Q.7-12; Hốt
tất liệt hãn (Ái đãng Tùng nam, 1941)].
HỘT LỢI CÂU
Cũng gọi Hột lợi, Hiệt lợi.
Tức là chữ (hrì#) của mẫu tự Tất
đàm, là chủng tử của đức Phật A di đà trong
Kim cương giới và cũng là chủng tử của bồ
tát Quan âm của Mật giáo.
Chữ này do 4 chữ: (hạ), (ra), (ì),
(a#) hợp lại với nhau mà thành chân
ngôn.
Cứ theo Lí thú thích quyển hạ nói, thì
chữHạnghĩa là nghiệp nhân, vì nhân của

các nỗi thống khổ là tham dục, cho nên chữ
này được phối với tham dục; Ranghĩa là
hỏa đại, vì lửa tức giận có thể đốt cháy củi
thiện căn, cho nên chữ này được phối với
sân khuể;Ì nghĩa là tự tại, vì ngu si là vua
của phiền não, cho nên chữ này được phối
với ngu si;A# nghĩa là Niết bàn, tức tự tính
vốn thanh tịnh. Hợp cả 4 chữ ấy lại thì có
nghĩa là tự tính của 3 độc tham, sân, si xưa
nay vốn trong sạch, mầu nhiệm như hoa
sen không nhiễm.
Cũng theo Lí thú thích quyển hạ, thì
Mạn đồ la của chữ Hột lợi câu được phối
trí như sau: Ở cửa đông vẽ hình Thiên nữ,
tượng trưng tham dục; cửa nam vẽ hình
rắn, tượng trưng sân khuể; cửa tây vẽ hình
lợn (heo) tượng trưng ngu si; cửa bắc vẽ
hoa sen, tượng trưng Niết bàn. Nếu vào
được luân đàn này, thì sẽ đến Vô thượng
bồ đề, tất cả các hoặc (phiền não) đều không
làm nhiễm ô được.
[X. Niệm Phật đề hồ bí yếu tạng; Chân
ngôn niệm Phật tập Q.thượng].
HỘT LỢI CÂU TỰ HƯƠNG LƯ
Lò hương có vẽ chữ (hrì#, hột lợi
câu), được đặt ở trong đàn khi tu pháp “Tâm
chân ngôn nhất ấn niệm tụng” của bồ tát
Quán tự tại trong Mật giáo.
Quán tự tại bồ tát đại bi trí ấn chu
biến pháp giới lợi ích chúng sinh huân chân
như pháp (Đại 20, 33 trung), nói: “Lò
hương này hàm nhiếp các tướng trùm
khắp pháp giới của bồ tát Quán tự tại.
Tướng ấy như thế nào? Tức là hương ấn ấy
phải hợp “Hột”, “Lí” làm một. Trí nghiệp là
lí bất khả đắc, gồm
có 4 nghĩa của 4
chữ: ghép

lại thành một chữ,
tức là chữ vậy….”
Về hình dáng thì
lò hương này giống
như một tòa sen 8
cánh, trên nắp có
đục các lỗ thành
hình những chữ
“Án phạ nhật la đạt
Hốt Tất Liệt
HỘT LỢI CÂU TỰ HƯƠNG LƯ
Lư Hương hình chữ Hột Lợi Câu

H
2283
ma”, phía trên nắp có cây chày một chĩa dựng
đứng để cầm, trên đầu chày có hoa sen 8
cánh nở rộ, để tượng trưng cho bản thệ của
bồ tát Quan âm. Trong lò đặt hương hình
chữ , đốt lửa ở một đầu hương, lửa cháy
đến đâu thì khói hương chữ tự kết thành
hình Tam muội da. Từ trong hình này lại
quán tưởng hình thể của Bản tôn, tất cả để
biểu thị cho bản thệ của nhân vị (Quan âm)
khế chứng với quả đức (Di đà) để cầu diệt
trừ tai họa, nguyện sinh Cực lạc.
[X. Thánh quan âm trong A sa phược sao
Q.83; Mật giáo pháp cụ tiện lãm Q.thượng].
HỘI LỢI CÂU TỰ THÁP
Tháp 5 tầng bằng đá hoặc bằng gỗ, ở
chính giữa có viết chữ (hrì#, Hột lợi câu).
Tháp tức là chữ Tông (Vaô), biểu thị
cho cung điện pháp giới của quả vị Đại nhật
thuộc Kim cương giới. Còn chữ Hột lợi câu
thì biểu thị cho chủng tử căn bản của Vô
lượng thọ Như lai ở phương Tây và chủng
tử nhân vị của Vô lượng thọ tát đỏa. Vì thế
chủng tử này có các nghĩa: “Khéo hiện nhân
quả không hai”, “Vào đại bi sinh Liên hoa
tam muội”, “Trí diệu quan sát được phát
hiện khi trụ nơi thức thứ 6”, “Tích tập vô
lượng công đức trong pháp giới”, “Cứu giúp
tất cả chúng sinh”.
HỢP
..
I. Hợp.
Phạm: Upanaya.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Là tác pháp dựa vào Đồng dụ và Dị dụ
để liên kết Tông (mệnh đề) và Nhân (lí do),

được ứng dụng sau khi đã khẳng định mệnh
đề, là chi thứ 4 trong tác pháp 5 chi của Cổ
nhân minh.
Vì chi “Hợp” chỉ có công dụng so sánh
suy lí, sức chứng minh của nó rất yếu ớt,
cho nên trong tác pháp 3 chi của Tân nhân
minh, ngài Trần na đã đổi chi “Hợp” làm
nguyên tắc phổ biến và sáp nhập vào trong
chi “Dụ” để phát huy công dụng diễn dịch
suy lí hầu tăng cường sức chứng minh cho
chi “Dụ”.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)]. (xt. Ngũ
Chi Tác Pháp).
II. Hợp.
Phạm: Anvaya.
Gọi đủ: Hợp tác pháp.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
(xt. Hợp Tác Pháp).
HỢP CAN
.....
Cũng gọi Hợp can nhân.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho người có liên quan đến nghi thức
tống táng.
[X. điều Trụ trì, chương Thiên hóa trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.3].
HỢP CHƯỞNG
.....
Phạm,Pàli:Aĩjali.
Cũng gọi Hợp thập.
Chắp tay cung kính lễ bái.
Người Ấn độ cho rằng tay phải là tay
thanh khiết, tay trái là tay bất tịnh, vì thế
mà có thói quen phân biệt giữa 2 tay, nhưng
nếu 2 tay chắp lại thì thanh khiết và bất
tịnh là một. Cho nên chắp tay là biểu hiện
cái bản lai chân thực nhất của con người.

Trong các kinh luận có nhiều chỗ nói về
chắp tay cung kính lễ Phật.
Về hình thức chắp tay, nói theo Mật giáo,
thì 2 tay phối với Kim cương giới và Thai
tạng giới, hoặc lí và trí, định và tuệ, v.v...
đồng thời, 10 ngón phối với Ngũ đại, Thập
ba la mật.
Ngoài ra, Đại nhật kinh sớ quyển 10,
HỢP CHƯỞNG

H
2284
có nêu 12 kiểu chắp tay:
1. Hai lòng bàn tay sáp vào nhau.
2. Lòng bàn tay rỗng.
3. Hoa sen búp.
4. Hoa sen mới chớm nở.
5. Ngửa 2 bàn tay.
6. Như vụm bàn tay để lấy nước.
7. Chắp tay kim cương.
8. Mười ngón đan tréo nhau.
9. Lưng bàn tay dính vào nhau (tay mặt
ngửa, tay trái úp).
10. Hai bàn tay ngửa, hai ngón giữa dính
nhau, đầu các ngón còn lại hơi hé mở.
11. Úp 2 bàn tay hướng xuống.
12. Úp 2 tay.
Mười hai kiểu chắp tay này đều có ý nghĩa
sâu xa.
[X. phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa;
Pháp uyển châu lâm Q.20; Thiền lâm tượng
khí tiên Q.10]. (xt. Thập Nhị Hợp Chưởng).
HỢP CHƯỞNG QUAN ÂM
...........
Quan âm chắp tay, một
trong 33 hóa thân của bồ
tát Quan âm.
Cứ theo phẩm Phổ
môn trong kinh Pháp hoa
quyển 7, thì bồ tát Quan
âm tùy duyên thị hiện 33
thân để hóa độ chúng sinh,
trong đó, thân Bà la môn
được phối với Hợp chưởng
Quan âm.
(xt. Tam Thập Tam Quan Âm).
HỢP ĐÀN

.....
Gọi đủ: Hợp đàn hộ ma.
Đối lại: Li đàn.
Cũng gọi: Tức đàn.
Khi tu pháp Cúng dường và pháp Hộ
ma, rước thỉnh chư tôn của Đại đàn dời đến
đàn Hộ ma, để hợp chung làm một đàn mà
cúng dường Bản tôn.
Ngoài ra, một lò hương phải có 4 loại
hình và viết các chữ chủng tử ở 4 phương
trong lò, vẽ ấn khế của mỗi phương dưới
đáy lò, gọi là Hợp đàn lư. Nếu hướng vào lò
này mà tu 4 pháp: Tức tai, Tăng ích, Hàng
phục, Kính ái cùng một lúc, thì gọi là Hợp
đàn hộ ma. Còn pháp cúng dường và pháp
Hộ ma được thực hành theo đàn riêng, thì
gọi là Li đàn. Li đàn được thiết lập theo môn
Lí và Trí, còn Hợp đàn thì được thiết lập
theo môn Lí, Trí bất nhị.
HỢP ĐỒNG THUYỀN
Cũng gọi Thừa hợp thuyền.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cùng ngồi một thuyền mà không phân
biệt thân phận, địa vị. Ví dụ cảnh giới
không có cái thấy phân biệt về phàm thánh,
sang hèn.
Chương Nam dương Tuệ trung trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 5 (Đại 51,
245 thượng), nói: “Cùng ngồi một thuyền
dưới cây không bóng, không có tri thức trên
điện Lưu li”.
HỢP HẠ
.....
Cũng gọi Trực hạ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là tức thời, tức khắc, liền, ngay.
Tắc 19 trong Bích nham lục (Đại 48, 205
hạ), nói: “Vẽ ngay (hợp hạ) một cái vòng

tròn, rồi bảo Đầu tử bước vào”.
[X. Phật quả Viên ngộ thiền sư tâm yếu
Q.thượng].
HỢP LƯ
.....
Cũng gọi Hợp đàn lư.
Lò hương Hộ ma dùng lúc tu pháp Hộ
Hợp Chưởng Quan Âm
HỢP LƯ

H
2285
ma trong Mật giáo.
Cứ theo phẩm Kì vũ pháp trong Tôn
thắng nghi quĩ quyển hạ do ngài Thiện vô
úy dịch, thì ở 4 phương của Hợp lư viết 4
chữ chủng tử như sau:
1. Phương Đông: Chữ (a) hình
vuông mầu vàng.
2. Phương Tây: Chữ (ha) hình bán
nguyệt mầu xanh.
3. Phương Bắc: Chữ (vaô) hình tròn
mầu trắng.
4. Phương Nam: Chữ (raô) hình tam
giác mầu đỏ.
Ở đáy lò, mỗi phương đều có vẽ ấn khế,
tức phương đông vẽ bánh xe, phương bắc
vẽ hoa sen, phương nam vẽ phạ nhật ra và
phương tây vẽ lưỡi câu.
Khi tu 4 pháp: Tức tai, Tăng ích, Hàng
phục, và Kính ái thì phải dùng 4 loại lò này.
Nếu thêm vào pháp Diên mệnh nữa, thì gọi
là Ngũ chủng pháp hợp lư.
[X. phẩm Hộ ma trong kinh Nhất tự đính
luân vương Q.5].
HỢP SÁT
Âm điệu dùng để xướng tụng danh hiệu
Phật khi thời kinh sắp kết thúc.
Về ý nghĩa của Hợp sát có nhiều thuyết
khác nhau:
- Có thuyết cho rằng “hợp sát” là dịch
âm từ chữ “Waw” của tiếng Phạm, dịch ý
là lục (sáu), hợp lục là 12, vì thế gọi là
Hợp sát. Dùng hợp sát này để biểu thị ý
nghĩa niệm Phật ngày đêm 12 thời không
lui sụt.
- Thuyết khác thì cho rằng “hợp sát”

nguyên là tên một điệu nhạc ở đời Đường,
đặc biệt được dùng để kết thúc một bản nhạc.
Vì sát nghĩa là tan ra, mà khi khúc điệu sắp
được kết thúc thì âm thanh nhỏ dần, tạo
thành trạng thái êm nhẹ, lan tỏa rồi dứt hẳn,
vì thế gọi là Hợp sát.
Trong Phật giáo, Hợp sát được chuyển
dụng để gọi khúc điệu trong tán tụng rất
thịnh hành ở Trung quốc, sau được truyền
vào Nhật bản cũng rất phổ biến, nhưng
cách sử dụng của Nhật bản có khác với
Trung quốc.
Ngoài ra, vì Hợp sát là khúc điệu để kết
thúc bản nhạc nên cũng được chuyển dụng
với nghĩa “rốt cuộc”.
Hoàng bá Đoạn tế thiền sư uyển lăng
lục nói, dẫu cho tu hành đến địa vị Tam
thừa, Tứ quả, Thập thánh, v.v...… nhưng rốt
cuộc (hợp sát) vẫn còn chấp trước phàm
thánh.
HỢP SƠN
.....
Cũng gọi Toàn sơn, Hạp sơn.
Chỉ cho toàn thể tùng lâm, hoặc tất cả
tăng chúng trong một sơn môn.
Ngoài ra, toàn thể chúng tăng qui tụ lại
ở một chùa để tu hành, gọi là Hợp sơn thanh
chúng, hay Hạp sơn thanh chúng.
HỢP TÁC PHÁP
... ... ..
Cũng gọi Tùy bạn.
Gọi tắt: Hợp.
Đối lại: Li tác pháp.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, khi muốn
nêu rõ Đồng dụ thể, thì phải kết hợp Tông
(mệnh đề) với Nhân (lí do) để xác lập Tông
nghĩa. Như:

Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì do sự động tác mà có ra.
Phàm những gì do sự động tác mà
có ra(Nhân đồng phẩm) đều là vô
thường(Tông đồng phẩm).
Đồng dụ: Như cái bình, v.v...…
Trong luận thức trên, Nhân đồng phẩm
và Tông đồng phẩm được kết hợp chặt chẽ
với nhau. Nghĩa là bất cứ đâu có nghĩa của
HỢP TÁC PHÁP

H
2286
Nhân đều phải có nghĩa của Tông đi kèm.
Và qui tắc nhất định của Hợp tác pháp là:
“Nhân trước Tông sau”.
[X. Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí
Q.3]. (xt. Tiên Nhân Hậu Tông, Tiên Tông
Hậu Nhân).
HỢP THÂN
.....
Thân Phật trong giáo nghĩa của Thông
giáo thuộc 4 giáo hóa pháp do tông Thiên
thai lập ra. Vì 2 Ứng thân Thắng và Liệt là
từ thân này mà hiển hiện, thân này kết hợp
2 thân Thắng, Liệt nên gọi là Hợp thân.
Luận Đại trí độ quyển 34 nêu 2 loại Ứng
thân: Thân Phật hiện tướng tỉ khưu cao một
trượng sáu ngồi trên tòa cỏ là Liệt ứng thân,
thân tôn quí ngồi trên tòa nhung tơ của cõi
trời là Thắng ứng thân.
Tuy nhiên, đối với Hợp thân của Thông
giáo thì Thắng ứng thân mà hàng độn căn
thấy được, chỉ là Liệt ứng thân hiện tướng tỉ
khưu cao 1 trượng 6 mà đức Phật thị hiện
để thích ứng với căn cơ Tiểu thừa.
[X. Pháp hoa văn cú Q.2].
HỢP THỦ KHẨU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ngậm miệng. Tức không nói lời vô ý nghĩa.
Vì Phật pháp chân thực, ngôn ngữ không
thể diễn đạt một cách tường tận, bởi thế,
nếu chấp trước vào ngôn ngữ thì dễ trở thành
chướng ngại cho việc tu đạo.
Tắc 8 trong Bích nham lục (Đại 48, 148
hạ) ghi: “Thúy nham lải nhải(con hồ li tinh
này hãy ngậm miệng– hợp thủ khẩu)”.
HỢP TRÍ ẤN

........
Cũng gọi Bế tâm hộ ấn, Bế tâm môn ấn,
Hạp tâm môn ấn, Hạp trí tự ấn, Hạp trí tự
đà la ni ấn, Như lai kiên cố quyền ấn, Kim
cương quyền tam muội da ấn, Tam muội da
kim cương quyền ấn, Kim cương nhập ấn.
Ấn này có năng lực làm cho trí vô lậu
tịch tĩnh của Như lai hòa hợp với tự tâm
của hành giả trong tàng thức một cách kiên
cố không lay chuyển.
Khi hành giả Mật giáo tu pháp Kim
cương giới thì kết tụng ấn ngôn này để gia
trì. Khi kết ấn này, 2 tay đan vào nhau, 2
ngón cái để vào lòng bàn tay, đốt giữa của 2
ngón trỏ co lại, đầu móng tay hợp vào nhau.
Chân ngôn là: Phạ nhật la (Vajra, kim
cương) mẫu sắt để (muwỉi, quyền) tông (vaô,
phược).
[X. Lí thú hội Phổ hiền nghi quĩ].
HỢP TRUNG TRI
... ... ..
Đối lại với Li trung tri.
Căn và cảnh phải trực tiếp xúc chạm
nhau thì mới có thể sinh ra sự nhận biết,
gọi là Hợp trung tri.
Trong 5 căn, thì 3 căn mũi, lưỡi, thân
chỉ hay biết được khi cảnh chạm đến chúng,
ấy là Hợp trung tri; còn 2 căn mắt và tai thì
thấy nghe được cảnh mà không cần chạm
vào cảnh, ấy là Li trung tri. Chẳng hạn như
khi mũi(căn) ngửi mùi(cảnh) thì phải đợi
khi mùi tiếp xúc với lỗ mũi mới nghe thơm
hoặc hôi; còn khi mắt(căn)thấy sắc(cảnh)
thì không cần đợi sắc chạm vào mắt vẫn có
thể thấy được sắc ngay.
[X. luận Câu xá Q.2; Câu xá luận quang
kí Q.2]. (xt. Ngũ Căn).
HUÂN LỤC HƯƠNG THỤ

Huân lục hương, Phạm: Kundura hoặc
Kunduraka.
Cũng gọi Quân đỗ rô hương thụ, Quân
trụ rô hương thụ, Đỗ rô hương thụ.
Tên khoa học: Boswellia thurifera.
Loại cây có nhựa dùng làm hương đốt.
HUÂN LỤC HƯƠNG THỤ

H
2287
Hình dáng
và mùi thơm
của nhựa cây
này rất giống
với nhựa cây
thông, nhựa
cây nhỏ
xuống giống
như núm
vú, nên cũng
gọi là Nhũ
hương, Nhũ đầu hương.
Xưa nay hương này thường được trộn lẫn
với các thứ hương khác như: An tức, Chiên
đàn, Long não, Tô hợp, Đa yết la, v.v... để
đốt lên cúng dường. Hiện nay người Ấn độ
thường xông hương này để cho phòng ốc
thơm tho, sạch sẽ.
[X. kinh Khổng tước chú vương Q.hạ;
Bất động sứ giả đà la ni bí mật pháp; kinh
Đà la ni tập Q.10; Đại đường tây vực ký
Q.11; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8].
HUÂN NỖ BỐI (1392-1481)
........
Tạng: Gshon-nu-dpal.
Dịch âm: Hùng nỗ phẫu.
Dịch ý: Đồng tử Cát tường.
Vị tăng Tây tạng thuộc phái Ca nhĩ cư.
Sư từng theo học những bậc thầy của
các phái đương thời, cho nên sư thông hiểu
các giáo nghĩa Đại thừa, Tiểu thừa, Hiển giáo,
Mật giáo. Cả đời sư chuyên nghe pháp, giảng
dạy, thường đem nhị chứng Giáo và Lí để
chỉ dạy, dắt dẫn người học.
Ngoài ra, sư còn là một sử gia nổi tiếng.

Năm 1481 sư tịch, thọ 90 tuổi.
Tác phẩm: Thanh sử.
HUÂN TẬP
Phạm:Vàsanà, Pravfti, Abhyàsa.
Gọi tắt: Huân.
Cũng giống như người dùng mùi thơm
để xông ướp quần áo, thế lực của các pháp
nhiễm tịnh, mê ngộ(đặc biệt chỉ cho các hành
vi của 3 nghiệp: Thân, Ngữ, Ý) in sâu vào
tâm thức của con người, ấy là Huân tập
(xông, ướp).
Kinh lượng bộ của Phật giáo Tiểu thừa
chủ trương sắc (vật chất) và tâm huân tập
lẫn nhau, vì thế nên có thuyết Sắc tâm hỗ
huân. Nhưng hoàn thành thuyết Huân tập
này thì chính lại là tông Duy thức của Đại
thừa. Theo thuyết ấy thì pháp năng huân
(cái do thân, ngữ, ý hiện ra) là “Hiện hành”,
mà pháp sở huân là “Tâm”, tác dụng huân
tập lưu lại các chủng tử: Tàn khí, tập quán,
dư tập (tập khí), v.v...… trong tâm sở huân.
Tông Duy thức cho rằng sự hiện hành
của 7 chuyển thức là pháp năng huân, còn
thức A lại da thứ 8 là nơi sở huân chứa chất
các chủng tử. Mối quan hệ giữa sở huân và
năng huân này là lý nhân quả nối nhau của
thức A lại da.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,
thì Sở huân và Năng huân mỗi thứ đều có
4 nghĩa.
1. Bốn nghĩa sở huân:
a. Kiên trụ tính: Tính chất giữ gìn khiến
cho nó được kiên cố, tồn tại, tương tục.
b. Vô kí tính: Tính chất chẳng phải thiện,
chẳng phải ác.
c. Khả huân tính: Tính chất có khả năng
chịu sự huân tập và có thể tự huân tập,
nhưng chẳng phải là tự thể kiên cố bất biến.

d. Năng sở hòa hợp: Tính chất của sở
huân hòa hợp với năng huân. Chỉ có thức
A lại da đầy đủ 4 nghĩa này.
2. Bốn nghĩa năng huân:
a. Hữu sinh diệt: Tác dụng chuyển biến
để sinh trưởng tập khí.
b. Hữu thắng dụng: Tác dụng duyên lự,
có “thắng dụng” mạnh mẽ và năng lực phát
sinh tập khí.
c. Hữu tăng giảm: Chỉ cho Thắng dụng
HUÂN TẬP
Cây hương Huân lục

H
2288
có năng lực tăng, giảm để giữ gìn tập khí.
d. Năng sở hòa hợp: Năng huân và sở
huân hòa hợp.
Bảy chuyển thức và các tâm sở đều có
đủ 4 nghĩa này.
Bảy chuyển thức đã có tác dụng năng
huân, thì trong Tứ phần, chúng thuộc về
phần nào? Về vấn đề này, xưa nay có các
thuyết:Nhị huân(Kiến phần huân, Tướng
phần huân),Tam huân tập(Danh ngôn tập
khí, Ngã chấp tập khí, Hữu chi tập khí) vàTứ
huân tập(Vô minh huân tập, Vọng tâm huân
tập, Vọng cảnh giới huân tập và Tịnh pháp
huân tập).
[X. Lăng già a bạt đa la bảo kinh Q.4;
luận Nhiếp đại thừa Q.thượng (bản dịch đời
Lương); Nhiếp đại thừa luận thích Q.2 (bản
dịch đời Lương); Thành duy thức luận thuật
kí Q.3 phần đầu]. (xt. Sở Huân Tứ Nghĩa,
Năng Huân Tứ Nghĩa).
HUÂN TU
Dùng đức để tu thân như lấy hương xông
ướp y phục.
Kinh Đại thừa trí ấn quyển 1 (Đại 15,
475 trung), nói: “Các chúng hữu tình gần
gũi Như lai và Đại bồ tát, huân tu trí tuệ, ba
nghiệp cung kính”.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; phẩm Thập
hồi hướng trong kinh Hoa nghiêm Q.25 (bản
80 quyển)].
HUÂN TỬU
.....
Danh từ chỉ chung cho rượu, thịt và các
loại thực vật có vị cay và mùi hôi nồng như
hành, tỏi, hẹ, củ kiệu, hưng cừ, v.v…... Đây là

những món mà người tu hành bị cấm không
được dùng.
Ngoài ra, tấm bia dựng ở ngoài cổng chùa
có ghi hàng chữ: “Không cho người ăn thịt
uống rượu (Huân tửu) vào chùa” gọi là Cấm
bi thạch, Giới đàn thạch, Huân tửu bài.
[X. luật Tứ phần Q.15; luật Thập tụng
Q.17; luận Câu xá Q.14, Q.18; Pháp uyển
châu lâm Q.93]. (xt. Ngũ Tân).
HUẤN ĐỒNG HÀNH
Hòa thượng trụ trì dạy bảo các hành giả
nhỏ tuổi.
Theo điều Huấn đồng hành trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui quyển 2, thì vào
các ngày mồng 1 và ngày rằm mỗi tháng,
sau khi Hòa thượng trụ trì thuyết pháp xong,
vị hành giả Tham đầu bảo vị hành giả Hát
thực, treo bảng thông báo ở trước liêu của
hành giả(Hành đường)để báo cho các hành
giả ở các bộ phận được rõ. Sau khi thỉnh
chuông buổi chiều, gõ 3 tiếng bảng ở trước
Hành đường, các hành giả tụ tập, trước tiên
lên điện Phật, kế đến xuống Tổ đường, vào
Tăng đường rồi đến nhà nghỉ, đứng xếp hàng
đúng theo vị trí. Lúc đó, vị Tham đầu vào
phương trượng, thỉnh Hòa thượng trụ trì an
tọa. Vị hành giả Tham đầu bước lên phía
trước cắm hương vào lư, rồi trở về chỗ cũ,
hô lên một tiếng “Tham!”, đại chúng thấp
giọng đáp: “Bất thẩm”, rồi lạy 3 lạy. Sau đó
lắng tâm cung kính nghe lời dạy dỗ của Hòa
thượng trụ trì, nghe xong lạy 3 lạy, hành giả
Tham đầu hô: “Trân trọng!” Đại chúng thấp
giọng họa lại rồi lui.
[X. môn Thùy thuyết trong Thiền lâm
tượng kí tiên].
HUÊ MÂN (573-649)
Vị cao tăng Trung quốc sống vào đời

Đường, người Hà đông, tự Huyền tố.
Năm 9 tuổi, sư bắt đầu học Phật, tu tập
giáo nghĩa Pháp hoa. Năm 15 tuổi, sư theo
ngài Huyền quang, vị tăng người Tân la,
học luận Thành thực. Năm 17 tuổi, sư giảng
kinh Pháp hoa ở chùa Quang hưng tại Hải
HUÊ MÂN

H
2289
diêm,người đến nghe rất đông. Sau khi thụ
giới Cụ túc, sư theo ngài Trúc viên chí học
luật Thập tụng và các bộ luật khác. Sau, sư
ở chùa Thông huyền tại đất Ngô, suốt 17
năm không ra khỏi viện, siêng tu đạo
nghiệp.
Năm Trinh quán 33 (649) sư thị tịch,
thọ 77 tuổi.
Sư có các trứ tác: Thập tụng tư kí 13
quyển; Đạo tục Bồ tát giới nghĩa sớ 4 quyển.
[X. Tục cao tăng truyện Q.22; Lục học
tăng truyện Q.19].
HUÊ QUẢ (746-805)
.....
Vị cao tăng Trung quốc sống vào đời
Đường, người huyện Chiêu ứng, phủ Kinh
triệu, tỉnh Thiểm tây, họ Mã, người đời gọi
sư là Thanh long A xà lê. Là Tổ thứ 7 của
Mật giáo được phó pháp.
Sư vào đạo từ thủa nhỏ, mới đầu, sư
theo ngài Đàm trinh học tập các kinh. Năm
17 tuổi, sư theo ngài Đàm trinh vào Nội
đạo tràng tu tập, sư tỏ ra xuất sắc hơn người
nên được ngài Tam tạng Bất không khen
ngợi và truyền trao pháp yếu Tam mật.
Năm 20 tuổi, sư chính thức xuất gia thụ
giới Cụ túc. Sư lại thụ các pháp Thai tạng
và Tô tất địa nơi ngài Huyền siêu, đệ tử
của Tam tạng Thiện vô úy, thụ mật pháp
Kim cương giới nơi
ngài Bất không. Sư
dung hội 2 pháp này
mà lập ra thuyết
“Kim Thai Bất Nhị”.
Từ đó về sau, sư

thường được vua Đại
tông thỉnh vào Nội
đạo tràng để tu pháp,
đồng thời kế vị ngài
Bất không làm Quán
đính Quốc sư viện
Đông tháp chùa
Thanh long, vì thế sư cũng được gọi là Hòa
thượng Thanh long.Sư lần lượt làm Quốc
sư của 3 triều vua: Đại tông, Đức tông và
Thuận tông, danh đức vang lừng và được
bội phần sùng kính.
Sư thông hiểu các kinh Hiển mật, nội
ngoại và hết sức dìu dắt lớp người sau, cho
nên môn đồ từ khắp nơi về học, thường
đến vài nghìn người. Các vị tăng nước ngoài
đến Trung quốc cầu pháp vào thời ấy, phần
lớn theo sư học giáo nghĩa Mật tông. Sư
từng truyền pháp cho các vị Không hải,
người Nhật, Huệ nhật, Ngộ châu, v.v...
người Tân la, khi trở về, các vị này đã đem
Mật tông về truyền bá tại nước họ. Về sau,
tông Chân ngôn Nhật bản xếp sư vào bậc
thứ 8 trong 8 vị Tổ tương thừa của Mật
giáo, cho nên trong lịch sử của Mật giáo sư
đã chiếm một địa vị quan trọng. Hai bộ
Mạn đồ la và các đạo cụ bí mật của các
pháp tu khác do Không hải truyền đều là
do sự chỉ dạy của sư.
Niên hiệu Vĩnh trinh năm đầu (805) sư
tịch, thọ 60 tuổi. Sư Không hải vâng sắc chỉ
của vua soạn văn bia.
Tác phẩm của sư gồm có: Thập bát khế
ấn, A xà lê đại mạn đồ la quán đính nghi
quĩ, Đại nhật Như lai kiếm ấn, Kim cương
giới, Kim cương danh hiệu.
[X. Đại đường thanh long tự tam triều
cung phụng đại đức hành trạng; Huệ quả

hòa thượng hành trạng; Phật tổ thống kỉ
Q.29, Q.41; Hoằng pháp đại sư ngự truyện
Q.thượng; Chân ngôn truyện Q.1].
HUÊ QUANG (1881-1967)
Vị tăng Trung quốc, người huyện Tương
đàm, tỉnh Hồ nam, họ Lí, pháp danh Thánh
như, biệt hiệu Phục định.
Năm 11 tuổi, sư y vào hòa thượng Diệu
hoa chùa Thiết lô ở huyện Trường sa, tỉnh
Hồ nam xuất gia, năm 13 tuổi Huệ Quả học thiền, 19
HUÊ QUANG

H
2290
tuổi thụ giới Cụ túc
ở chùa Khai phúc tại
Hồ nam. Trong suốt
14 năm, sư lần lượt
cầu học tại các Phật
học viện: Khai phúc
tại Trường sa, Vũ
xương, Vũ viện ở Hồ
bắc, Trung hoa ở Bắc
bình và Báo ân,
Quán tông ở Thất
tháp. Sư từng nhập
thất 4 lần để xem
Đại tạng kinh, đối với các tông: Hiền thủ,
Thiên thai, Tính, Tướng, Luật, Tịnh, Mật,
Thiền, v.…v... sư đều thể ngộ sâu sa.
Năm Dân quốc 56 (1967) sư tịch, thọ 79
tuổi.
Tác phẩm: Tông môn giảng lục, Thiền
học chỉ nam, Thiền học vấn đáp, Thích ca
ứng hóa sử tích.
HUÊ VẬN (800-871)
.....
Vị tăng Nhật bản, thuộc tông Chân
ngôn, người Kinh đô (Kyoto), họ An đàm
thường được gọi là Tăng đô chùa An tường,
là một trong 8 vị tăng Nhật bản du học ở
Trung quốc vào đời Đường.
Sư thụ pháp Quán đính nơi ngài Thực
tuệ ở Đông tự, Nhật bản. Năm Khai thành
thứ 3 (838, có thuyết nói năm Hội xương
thứ 2 đời Vũ tông) đời vua Văn tông nhà
Đường, sư đến Trung quốc, thụ 2 bộ Mật
ấn nơi ngài Nghĩa chân ở chùa Thanh long.
Mười năm sau (có thuyết nói 6 năm) sư trở

về nước, thỉnh về 220 quyển kinh điển Mật
giáo, trụ tại chùa An tường, sau giữ chức
Biệt đương ở chùa Đông đại.
Năm 871, có thuyết nói năm 869, sư tịch,
thọ 72 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Bồ đề tâm giới nghi
1 quyển, Kim cương giới yếu kí 1 quyển.
HUNG HÀNH
Chỉ cho loại động vật di chuyển bằng
bụng, tức loại bò sát, như loài rắn.
Trong các kinh, khi đề cập đến loài động
vật di chuyển bằng bụng này, có khi không
trực tiếp nói đến tên của chúng mà chỉ gọi
bằng từ “Hung hành” để thay thế.
HUNG TỰ
Chữ...(Vạn) ở trên ngực của đức Phật.
Một trong 32 tướng tốt.
Kinh Quán Phật tam muội quyển 3 (Đại
15, 661 trung), nói: “Khi ấy đức Thế tôn
mặc áo Tăng kì chi, để lộ chữVạn ở ngực,
khiến các tỉ khưu nhìn thấy chữ này thì
biết được công đức trí tuệ trang nghiêm
của Phật; từ trong ấn chữ Vạn mà nói về
84.000 hạnh công đức của Phật. Các vị tỉ
khưu thấy rồi, bèn tán thán đức Phật rằng:
Thế tôn rất kì đặc! Chỉ ở nơi chữ Vạn mà
nói vô lượng nghĩa, huống gì là công đức
của Phật tâm”.
HÙNG DÃ SƠN
... ... ..
Cũng gọi Hùng dã tam sơn, Hùng dã tam
xã, Tam ngự sơn, Tam hùng dã, Hùng dã
quyền hiện, Hùng dã tam sở quyền hiện.
Núi ở quận Đông mâu lâu, đảo Kỉ y,
Nhật bản.
Trong núi có 3 ngôi đền thờ thần (Thần
xã), đứng đối nhau tạo thành thế chân vạc,
đó là: Hùng dã tọa, Hùng dã tốc ngọc và

Hùng dã phu tu mĩ:
- Hùng dã tọa thần xã, được xây dựng
vào năm Sùng thần đế 16 (82 tr. T.L.), đời
gọi là Hùng dã bản cung, thờ Tố trản minh
tôn hoặc Y trang sách tôn.
- Hùng dã tốc ngọc thần xã, được kiến
thiết vào năm Cảnh hành đế 59 (129), đời
Huệ Quang
HÙNG DÃ SƠN

H
2291
gọi là Hùng dã tân cung, thờ Nam thần
Sự giải.
- Hùng dã phu tu mĩ thần xã, được kiến
tạo vào niên hiệu Văn ứng năm đầu (1260),
đời gọi là Na trí sơn, hoặc Na trí, thờ Nam
thần Tốc ngọc.
Ba cung trên đây, mỗi cung đều có thờ
12 vị thần đất, vì thế cũng gọi là Thập nhị
xã quyền hiện.
Vào thời đại Bình an, thuyết Bản địa
Thùy tích của Thần Phật rất thịnh hành.
Bản địa của Bản cung là A di đà Như lai,
Bản địa của Tân cung là Dược sư Như lai,
Bản địa Na trí là bồ tát Quan thế âm 11
mặt, 1.000 tay.
Phong tục lễ bái Hùng dã tam sở quyền
hiện xưa nay rất phổ cập.
[X. Hùng dã quyền hiện kim cương tạng
vương bảo điện tạng tạo công nhật kí; Phú
tang lược kí Q.30; Bách luyện sao Q.5; Nhật
bản thư kỉ Q.1; Tam đại thực lục Q.2; Nhật
bản kỉ lược tiền thiên Q.17].
HÙNG DÃ TỈ KHƯU NI
Cũng gọi Ca tỉ khưu ni, Khuyến tiến tỉ
khưu ni, Hội giải tỉ khưu ni.
Những vị tỉ khưu ni ở trên núi Hùng dã,
Nhật bản, vào cuối thời đại Thất đinh.
Các tỉ khưu ni này thường dùng những
bức tranh Địa ngục, Tịnh độ cực lạc để giải
thích lí nghiệp báo trong Phật giáo mà
khuyên người ta niệm Phật.
[X. Đông hải đạo danh sở kí Q.3; điều
Nhị nguyệt trong Nhật thứ kỉ sự].
HÙNG LẠI BA
Chức vụ của vị tăng phụ trách việc học

tập kinh điển trong Trát thương ở các chùa
viện của Phật giáo Tây tạng, do vị Kham bố
(Trụ trì) ủy nhiệm.
HÙNG NHĨ SƠN
Núi nằm về phía nam huyện Lư thị, tỉnh
Hà nam, Trung quốc. Núi này có 2 ngọn
núi song song và dựng đứng như tai con gấu,
cho nên gọi là Hùng nhĩ sơn (núi tai gấu).
Tháp của sơ tổ Thiền tông Bồ-đề đạt ma
được xây ở đây.
[X. Đại minh nhất thống chí Q.29; Đại
thanh nhất thống chí Q.162].
HÙNG THẬP LỰC (1882-1968)
........
Nhà học giả Trung quốc, người huyện
Hoàng cương, tỉnh Hồ bắc, tự là Tử chân.
Thủa nhỏ, ông thông minh dĩnh ngộ,
nhà nghèo, 10 tuổi mới học Tam tự kinh,
Tứ thư do cha dạy. Không bao lâu, cha ông
mắc bệnh và qua đời, từ đó ông tự học để
cầu tiến. Nhờ đọc các sách của Vương thuyền
sơn, Cố đình lâm, v.v... mà ông nuôi chí
cách mệnh. Năm 17 tuổi, ông tham gia
phong trào và lần lượt thành lập: Hội Nhật
tri, Học xã Quần trị, Học xã Chấn vũ để cổ
động cách mạng. Sau cuộc khởi nghĩa Vũ
xương thành công, ông chen chân vào quan
trường. Nhưng khi Viên thế khải dẹp bỏ
quân cách mệnh thì ông cũng bị đuổi. Ông
về quê làm ruộng, đọc sách. Ít lâu sau, ông
lại giữ chức tham mưu trong quân Bắc phạt.
Đền thờ thần Hùng Dã Tốc Ngọc
HÙNG THẬP LỰC

H
2292
Năm 35 tuổi, ông chợt nhận ra rằng, nếu
con người làm cách mệnh mà không tu
dưỡng thân tâm, thì không thể mang lại sự
yên vui chân chính. Từ đó ông thôi làm
quan, hiến thân cho học thuật, ra sức giảng
dạy, chủ trương tự phản tỉnh.
Về sau, ông đến Nam kinh, vào viện “Chi
na nội học” theo Âu dương tiệm học Phật,
ông nghiên cứu giáo nghĩa Đại thừa rất sâu
sắc, đặc biệt về Duy thức học. Ông soạn bộ
luận Tân duy thức, chủ trương đem lí Không
của Phật dung hợp với Thần của Dịch. Học
thuyết của ông đại khái lấy tư tưởng Nho
gia và triết học của kinh Dịch làm tông chỉ
để ngầm phê phán Phật giáo. Đại sư Thái
hư, pháp sư Ấn thuận và các ông Vương ân
dương, v.v… đều soạn văn để phản bác, cho
rằng họ Hùng đã có nhận thức sai lầm về
Phật pháp.
Năm 35 tuổi, ông lần lượt làm Giáo sư
các trường: Đại học Bắc kinh, Đại học Vũ
xương, Đại học Trung ương, Thư viện Phục
tính ở Lạc sơn. Ông lâm bệnh và qua đời
vào tháng 5 năm 1968 tại Thượng hải.
Tác phẩm của ông gồm có: Phật gia danh
tướng thông thích (2 quyển), Tân duy thức
luận, Thể dụng luận, Trung quốc thông sử
giảng thoại, Độc kinh thị yếu, Thập lực ngữ
yếu, Thập lực ngữ yếu sơ tục, Phá phá tân
duy thức luận, Nhân minh đại sớ san chú,
Nguyên nho, Minh tâm thiên, Càn khôn
diễn…...
HUY TÔNG BÀI PHẬT
Vua Huy tông đời Bắc Tống bài xích
Phật giáo.

Vua Huy tông vốn sùng tín Đạo giáo nên
đã tin dùng các Đạo sĩ: Từ tri thường, Từ
thủ tín, Lưu hỗn khang, v.v… và tự xưng là
Giáo chủ Đạo quân Hoàng đế, xây cất cung
Ngọc thanh chiêu dương thờ Lão tử, phá bỏ
chùa Phật, lập một nghìn pháp hội Đạo giáo,
làm hao tổn tiền của triều đình.
Năm Chính hòa thứ 6 (1116), vua hạ
lệnh đốt bỏ kinh Phật ở viện Đạo tịch. Niên
hiệu Tuyên hòa năm đầu (1119), vua xuống
lệnh đổi danh hiệu Phật thành Đại giác kim
tiên, gọi Bồ tát là Tiên nhân đại sĩ, tăng là
Đức sĩ, ni là Nữ đức sĩ, làm thay đổi diện
mạo của Phật giáo. Bấy giờ có ngài Vĩnh đạo
ở viện Hương tích, đang giữ chức Tả nhai,
dâng biểu can ngăn, vua chẳng những không
nghe, mà còn đày ngài ra Đạo châu. Đến
năm Tuyên hòa thứ 2 (1120), pháp phục và
danh xưng của tăng ni Phật giáo mới dần
dần được khôi phục. Và mãi đến năm Tuyên
hòa thứ 7 (1125), ngài Vĩnh đạo mới được
ân xá và được thừa nhận việc làm của ngài
là vì đạo pháp, cho nên vua mới ban hiệu
cho ngài là “Viên Thông Pháp Tế Đại Sư”.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.46, Q.54; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.19].
HUYỀN BÍ THÁP BI
Bia tháp huyền bí. Tên một tấm bia ở
đời Đường.
Tháp do pháp sư Đại đạt dựng vào niên
hiệu Hội xương năm đầu (841) đời Đường,
văn bia do ông Bùi hưu soạn, chữ do ông
Liễu công quyền viết. Bia cao 4,8m, văn bia
gồm 28 dòng, mỗi dòng 54 chữ.
Bia này trước để ở Nam nguyên, huyện
Trường lạc, sau được dời về Phủ học, huyện
Tây an. Hiện nay thì để ở Tây an bi lâm,
tỉnh Thiểm tây, vì quá lâu đời nên văn bia

phần nhiều đã hư hoại.
[X. Kinh thạch sử].
HUYỀN CAO (402-444)
.....
Vị tăng đời Bắc Ngụy, người Vạn niên,
huyện Phùng dực, họ Ngụy, tên Linh dục.
Năm 12 tuổi, sư xuất gia ở núi Trung
thường, lấy pháp danh là Huyền cao. Sư
HUYỀN CAO

H
2293
chuyên nghiên cứu Thiền và Luật, mỗi khi
sư thuyết pháp, tứ chúng đều kính phục.
Về sau, sư thờ ngài Phật đà bạt đà làm thầy
và được truyền trao bí pháp Thiền quán.
Chỉ trong một tuần, sư đã thông suốt Thiền
pháp, ngài Phật đà bạt đà rất khen ngợi sư.
Từ đó, sư ẩn tu ở núi Mạch tích. Hà nam
vương nghe danh đức của sư, sai sứ đến đón
về, tôn làm Quốc sư. Sau, sư đến đất Lương,
được Hà tây vương là Thư cừ Mông tốn
nghinh tiếp cúng dường. Khi Thái vũ đế nhà
Bắc Ngụy diệt nước Lương, sư bèn đến Bình
thành, lại được thái tử Hoảng tôn làm thầy
và mọi người đều kính ngưỡng.
Thái vũ đế nhà Bắc Ngụy đã có ý hủy
diệt Phật pháp nhưng còn e ngại danh tiếng
của sư, nên vào tháng 9 năm Thái bình chân
quân thứ 5 (444), bức ép sư tự vẫn, lúc ấy sư
mới 43 tuổi. Nhục thân của sư được an táng
trên ngọn đồi ở ngoại ô huyện Bình thành.
[X. Cổ kim Phật đạo luận hành giáp;
Lương cao tăng truyện Q.11; Phật tổ thống
kỉ Q.38].
HUYỀN CHỈ
.....
Ý chỉ nhiệm mầu sâu kín, cũng tức là
nghĩa căn bản tông chỉ.
Tín tâm minh (Đại 48, 378 trung), nói:
“Nếu không thấy suốt được huyền chỉ, thì
tư duy tịch tĩnh cũng uổng công”.
Ngoài ra, Huyền chỉ còn chỉ cho bản chỉ
của Niết bàn.
Triệu luận (Đại 45, 158 hạ), nói: “Đạo
quả Niết bàn vượt ra ngoài cảnh giới hữu,
vô (...), nếu như vô thì trái với thần cực, tổn

hại đến huyền chỉ”.
[X. Thị chúng trong lâm tế lục].
HUYỀN CHỈ QUI MÊNH ĐÀN
..............
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Pháp Quán đính truyền khẩu lấy thần
Ma đa la làm Bản tôn.
Đây là bí pháp huyền chỉ tâm yếu của
Tổ sư do tông Thiên thai Nhật bản thực
hành vào thời Trung cổ. Về sau, người học
qui y lãnh thụ huyền chỉ ấy qua sự truyền
khẩu, gọi là “Huyền chỉ qui mệnh”. Tư
tưởng và hình thức của pháp này rất phức
tạp, vừa thực hành nghi thức quán đính,
vừa xen lẫn các pháp ngữ giống như công
án Thiền tông.
Về sau, do chịu ảnh hưởng của phái Lập
xuyên thuộc tông Chân ngôn, pháp này dần
dần đã có khuynh hướng dâm từ, rồi diễn
biến thành một loại tà giáo. Đến giữa thời
đại Giang hộ, pháp này bị cấm chỉ, sách vở
bị đốt hết.
HUYỀN CỔ
.....
Một loại trống treo được dùng như một
thứ nhạc khí trong các pháp hội, hoặc dùng
để tu pháp quán tưởng mặt trời (Nhật quán).
Kinh Quán vô lượng thọ (đại 12, 341
hạ), nói: “Tất cả chúng sinh, chỉ trừ người
mù, còn ai cũng thấy mặt trời lặn. Cho nên,
khi quán tưởng mặt trời, nên ngồi ngay thẳng
xoay mặt về hướng tây, chuyên chú quán
tưởng mặt trời sắp lặn có hình dáng giống
như quả trống treo. Thấy như vậy rồi thì lúc
nhắm mắt, mở mắt đều thấy được rõ ràng,
ấy là Nhật tưởng”.
[X. chương Pháp khí trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.hạ; Loại tụ danh vật

khảo Q.317; môn Bái khí trong Thiền lâm
tượng khí tiên).
HUYỀN CƯỚC TỌA
........
Pháp hàng phục quỉ thần của Mật giáo.
Khi tu pháp này, 2 bàn tay nắm chặt lại đặt
lên 2 bắp đùi, rồi mắm môi, trừng mắt, vẻ
mặt giận dữ, đó là ấn A tra bà câu hàng
phục đại ma quỉ thần.
HUYỀN CƯỚC TỌA

H
2294
[X. A tra bạc câu nguyên soái tu hành
nghi quĩ Q.hạ].
HUYỀN ĐÀM
I. Huyền Đàm.
Đồng nghĩa: Huyền nghĩa, Huyền luận,
Khai đề.
Bàn về tựa đề, thể lệ, chỉ thú, hoặc tác
giả của một bộ kinh luận nào đó, trước khi
giải thích phần chính văn. Như: Hoa nghiêm
kinh sớ sao huyền đàm, Hoa nghiêm huyền
đàm hội huyền kí, Khởi tín luận huyền
đàm, v.v…...
II. Huyền Đàm.
Bàn luận một cách tổng quát về lí huyền
nhiệm của Phật giáo. Như: Thập huyền
đàm, v.v…...
III. Huyền Đàm.
Chỉ cho thuật Hoàng lão. Tức là những
lời bàn luận bông lông không sát thực.
HUYỀN ĐẠO
.....
Đạo sâu sa mầu nhiệm. Tức chỉ cho Phật
đạo, Chân đế, Trung đạo đệ nhất nghĩa.
Đạo này chẳng phải có, chẳng phải
không, chẳng phải chẳng có, chẳng phải
chẳng không, “lìa tứ cú, tuyệt bách phi”, dứt
bặt nói năng suy nghĩ.
Từ ngữ “Huyền đạo” vốn có xuất xứ từ
Đạo đức kinh của ngài Lão tử: “Đạo mà
nói được thì chẳng phải là đạo thường,
Danh mà gọi được thì chẳng phải là danh
thường. Vô danh là đầu mối của trời đất,
hữu danh là mẹ đẻ của muôn vật (...) Cả
hai đồng thể mà dị danh, đều gọi là “huyền”,
huyền lại thêm huyền là cửa của các thứ

mầu nhiệm”.
Đạo thì vô danh, trời đất thì hữu danh,
cả hai đều từ một thể mà ra, lí ấy rất sâu
sa kín nhiệm, khó lường biết được, Phật
giáo mượn từ “huyền đạo” để hiển bày lí
“Chân đế vô sở đắc”.
[X. chương Diệu tồn, chương Huyền đắc
trong luận Niết bàn vô danh; Trung luận sớ
Q.1; Tông kính lục Q.92].
HUYỀN ĐỀ BẢO THÁP
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Tháp đá có khắc 7 chữ “Na Mô Diệu
Pháp Liên Hoa Kinh” do
tông Nhật liên của Nhật
bản làm ra.
Những Huyền đề bảo
tháp này thường được
dựng ở bên cổng các chùa
viện, nơi vệ đường, hoặc
nơi xóm làng thôn ấp để
cho mọi người có cơ hội
được kết duyên với kinh
Pháp hoa.
HUYỀN ĐÔ QUAN
........
Ngôi Đạo quan (chùa của Đạo giáo) ở
Trường an, trung tâm nghiên cứu và chỉnh
lí kinh điển Đạo giáo (Đạo tạng) ở thời Bắc
Chu.
HUYỀN GIÁC (665-713)
.....
Cũng gọi Chân giác đại sư.
Vị Thiền tăng sống vào đời Đường, người
huyện Vĩnh gia, Ôn châu (Chiết giang), họ
Đới, tự Minh đạo, hiệu Vĩnh gia Huyền giác.
Sư xuất gia năm 8 tuổi, học suốt 3 tạng,
đặc biệt thông hiểu pháp chỉ quán của tông
Thiên thai. Về sau, sư cất Thiền am dưới

dốc núi cạnh chùa Long hưng ở Ôn châu tu
tập Thiền quán. Tình cờ được sự khích lệ
của ngài Huyền lãng ở Tả khê, sư nảy chí du
phương, rồi cùng với sư Huyền sách ở Đông
dương lên đường cầu đạo.
Khi đến Vận dương, sư ra mắt ngài Tào
HUYỀN GIÁC
Huyền Đề Bảo Tháp

H
2295
khê Tuệ năng.
Sau cuộc tham
vấn, sư được tổ
Tuệ năng ấn khả.
Tổ giữ sư ở lại
một đêm, sáng
hôm sau sư liền
trở về chùa Long
hưng, người
đương thời gọi là
“Nhất túc giác”
(Giác ngộ trong một đêm).
Ngày 17 thàng 10 năm Tiên thiên thứ 2
(có thuyết nói năm Khai nguyên thứ 2-714-
hoặc niên hiệu Tiên thiên năm đầu-712), sư
ngồi kiết già thị tịch, hưởng dương 49 tuổi,
thụy hiệu Vô tướng.
Đệ tử có các vị: Huệ tháo, Huệ đặc, Đẳng
từ, Huyền tịch.
Tác phẩm gồm có: Chứng đạo ca, Thiền
tông ngộ tu viên chỉ 1 quyển, Vĩnh gia tập
10 quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.8; Phật tổ
thống kỉ Q.10; Cảnh đức truyền đăng lục
Q.5; Ngũ đăng hội nguyên Q.2].
HUYỀN GIÁM
.....
I. Huyền Giám (?-?).
Cư sĩ Phật giáo Ấn độ, sống vào giữa thế
kỉ VI.
Ông là một cư sĩ hết lòng cúng dường bồ
tát Hộ pháp, một trong 10 vị Đại luận sư
Duy thức. Sau khi ngài Hộ pháp thị tịch,
ông lại là người có công lớn trong việc gìn
giữ các bộ luận giải thích về Duy thức do

ngài soạn. Khi ngài Huyền trang đến Ấn
độ, thì được ông trao lại những bộ luận về
Duy thức của ngài Hộ pháp, nhờ đó mà Duy
thức học được phát triển rực rỡ trên đất nước
Trung quốc.
[X. Thành duy thức luận xu yếu
Q.thượng phần đầu].
II. Huyền Giám (?-?).
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đời
Nguyên, người huyện Khúc tĩnh, tỉnh Vân
nam.
Sư y vào ngài Vân nham Tĩnh công ở Hổ
khâu xuất gia. Mới đầu tu tập giáo quán. Sau,
sư theo thiền sư Cao phong Nguyên diệu học
Thiền, được cử giữ chức Thủ tọa. Sau khi
ngài Cao phong thị tịch, sư theo học ngài
Trung phong Minh bản, khế ngộ tâm ấn, được
giữ chức Đệ nhất tòa. Không bao lâu, sư trở
về Vân nam, khai trường giảng pháp, xiển
dương Thiền phong, có hàng trăm đệ tử theo
học, trong đó, có 5 người được sư ấn khả.
Sư tịch ở núi Đại hoa, hưởng dương 37
tuổi, ngài Trung phong Minh bản làm điếu
văn tỏ lòng thương tiếc.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.58; Tăng đính
Phật tổ đạo ảnh Q.2 (Hư vân)].
HUYỀN HỌC
.....
Môn học sâu xa huyền diệu, chỉ chung
cho giáo nghĩa của Phật giáo.
Nhưng trong lịch sử Triết học Trung
quốc, thì từ này chỉ cho học thuyết Lão
Trang. Ngày nay, Huyền học được gọi là
Hình nhi thượng học, tức là Siêu hình học.
HUYỀN HỘI (582-640)
.....
Vị tăng sống vào đời Đường, người Phàn
xuyên, Kinh triệu (huyện Trường an, tỉnh

Thiểm tây), họ Tịch, tự là Hoài mặc.
Năm 12 tuổi, sư theo pháp sư Tổng xuất
gia ở chùa Hải giác, học kinh Niết bàn. Về
sau, sư sáng lập chùa Từ bi để tiếp hóa hàng
hậu học.
Năm Trinh quán thứ 8 (634), sư vâng
sắc dời đến ở chùa Hoằng phúc, sư ngưng
việc giảng dạy để chuyên tu tịnh nghiệp. Một
hôm, sư cảm được điềm mộng, nên tạo tượng
Phật A di đà để chiêm bái.
Huyền Giác
HUYỀN HỘI

H
2296
Tháng 5 năm Trinh quán 14 (640), sư
thị tịch ở chùa Từ bi, thọ 59 tuổi.
Tác phẩm: Niết bàn kinh sớ, 4 quyển.
[X. Tục cao tăng truyện Q.15; Thích thị
lục thiếp Q.10; Lục học tăng truyện Q.23).
HUYỀN HUÊ (1302-1350)
.....
Vị tăng Nhật bản thuộc tông Thiên thai,
hiệu là Kiện tẩu, Tẩy tâm tử, thường gọi là
Bắc điền Pháp ấn.
Sư là em của ngài Hổ quan Sư luyện,
theo học ở núi Tỉ duệ; sư rất am tường những
chú giải của Nho học đời Tống, từng giảng
dạy cho Thiên hoàng Hậu đề hồ. Có lần sư
biện luận về tông chỉ của Thiền tông với các
vị Thiền sư Thông ông Kính viên và Tông
phong Diệu siêu ở điện Thanh lương nhưng
không thắng được, nên sau sư qui y ngài
Diệu siêu. Sư được triều đình và Mạc phủ
tín nhiệm nên được tham dự việc chế định
các điều mục Kiến vũ của Mạc phủ.
Năm Chính bình thứ 5 (1350) sư tịch,
thọ 49 tuổi.
Tác phẩm của sư gồm có: Đình huấn
vãng lai, Khiết trà vãng lai, Du học vãng lai.
HUYỀN HƯƠNG
.....
Cũng gọi Quải hương (hương treo).
Túi hương được treo ở một góc của Tăng
phòng để trừ mùi hôi.
Luật Tứ phần quyển 52
(Đại 22, 958 trung), nói:
“Trong phòng các tỉ khưu
có mùi hôi, nên đức Phật
dạy: Phải chăm quét dọn,

nếu có mùi hôi thì rắc bột
thơm, hoặc treo hương ở 4
góc nhà”. Đây chỉ là một
cách tạm thời, chứ không
phải pháp nhất định.
[X. Ung châu phủ chí Q.6].
HUYỀN KHOÁNG
.....
Chỉ cho Phật đạo rộng lớn, sâu xa.
Phẩm Đề bà đạt đa trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 35 hạ), nói: “Làm thế nào có thể
chứng được Vô thượng bồ đề? Phật đạo sâu
xa, rộng lớn, phải trải qua vô lượng kiếp,
cần khổ, tích chứa công đức, tu lục độ vạn
hạnh, rồi mới thành tựu được”.
HUYỀN KHÔNG TỰ
........
Chùa ở mỏm Tứ diêu, dưới núi Hoằng
sơn, phía nam huyện Hồn nguyên, tỉnh Sơn
tây, Trung quốc, được kiến thiết vào thời
Bắc Ngụy.
Chùa nằm tựa vào sườn núi, giữa những
ngọn núi cao sừng sững; người ta đóng các
cây cột và đà dài để chống đỡ, trên cất lầu
gác cao đến mấy tầng, lẫn trong mây; người
đi phía dưới trông lên thấy giống như tòa
lâu đài trong hư không. Đây là một kiểu kiến
trúc độc đáo tại Trung quốc.
[X. Sơn tây sơn chí].
HUYỀN KÍ
.... .
Cũng gọi Sấm kí, Vị lai kí.
Lời đoán trước của đức Phật về những
việc sẽ xảy ra trong tương lai.
Huyền Hương
HUYỀN KÍ
Quang Cảnh bên ngoài của chùa Huyền Không

H
2297
Có rất nhiều kinh điển nói về sự huyền
kí của đức Phật, như kinh Tạp a hàm quyển
23 đoán trước việc vua A dục ra đời vào
khoảng 100 năm sau đức Phật nhập diệt;
kinh Ma ha ma da quyển hạ tiên đoán việc
các vị tỉ khưu: Thi la nan đà, Thanh liên
hoa nhãn, Bảo thiên và 2 vị Đại luận sư Mã
minh, Long thụ xuất hiện; cũng có các kinh
đoán trước những việc lớn sẽ xảy ra trong
khoảng 1.500 năm, hoặc 2.500 năm sau đức
Phật nhập diệt, như các kinh Phật lâm Niết
bàn kí pháp trụ, Đại phương đẳng đại tập
quyển 55, v.v…...
Những việc trên đây tuy được trình bày
dưới hình thức huyền kí, nhưng trong đó
cũng có nhiều sự kiện sau khi xảy ra rồi mới
được ghi chép, bởi thế, huyền kí là những tư
liệu rất quí báu về mặt lịch sử kinh điển và
lịch sử giáo đoàn Phật giáo tại Ấn độ.
[X. kinh Đại pháp cổ Q.hạ; luận Đại tì
bà sa Q.126; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2 phần đầu].
HUYỀN KÍNH
Cũng gọi Quải kính, Đàn kính.
Cái gương treo ở Phật đường, biểu thị
cho Pháp thân thanh tịnh, tương đương với
Đại viên kính trí. Trong kinh điển Phật giáo,
gương thường được dùng để tượng trưng cho
sự tròn đầy của Phật đức. Ngoài ra, gương
cũng được dùng để trang nghiêm đạo tràng.
Nếu được treo trên đàn cầu nguyện hay treo
ở trong nhà, thì huyền kính còn có tác dụng
xua đuổi tà ma.
[X. kinh Đà la ni tập Q.3; Q.12].
HUYỀN LÃNG (673-754)

Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người huyện Ô thương, Vụ châu
(nay là huyện Nghĩa ô, tỉnh Chiết giang), họ
Phó, tự Tuệ minh, hiệu Tả khê. Là Tổ thứ 8
của tông Thiên thai.
Sư xuất gia
năm 9 tuổi; 20
tuổi, y vào luật sư
Đạo ngạn ở
Quang châu thụ
giới Cụ túc, sau
đó, được vua ban
sắc trụ trì chùa
Thanh thái ở
Đông dương. Sư
học giới luật và
kinh luận, đặc
biệt tinh thông kinh Niết bàn. Sư từng đến
chùa Diệu hỉ ở Cối kê theo thiền sư Ấn tông
học tập Thiền yếu. Sau sư lại đến chùa Thiên
cung ở Đông dương theo ngài Tuệ uy học
kinh Pháp hoa, rồi lại tu tập chỉ quán với
thiền sư Cung.
Ngoài ra, sư còn nghiên cứu Nho học và
Lão giáo. Về sau, vì thích núi rừng, chán
nơi náo nhiệt, nên sư ẩn cư tu khổ hạnh
hơn 30 năm trên núi Tả khê, huyện Phố
dương, Vụ châu.
Năm Khai nguyên 16 (728), nhận lời
thỉnh cầu của quan Thứ sử Vụ châu tên là
Vương chính dung, sư tạm xuống ở trong
thành để hoằng pháp, chỉ trong thời gian
ngắn, sư cáo bệnh trở về núi. Thường ngày,
sư hết lòng với việc giảng dạy, giáo pháp
Thiên thai bấy giờ nhờ sư mà dần dần hưng
thịnh.
Một hôm, sư bảo các đệ tử rằng (Đại 49,
188 trung): “Ta nay lục tức đã tròn, muôn

hạnh không được, Giới là nguồn gốc của
tâm, các ông hãy lấy giới làm thầy”.
Năm Thiên bảo 13 (754), sư thị tịch, thọ
82 tuổi. Ngô việt vương ban thụy hiệu “Minh
Giác Tôn Giả”, người đời tôn xưng sư là
“Tả Khê Tôn Giả”.
Đệ tử có các vị: Trạm nhiên, Pháp dung,
Lí ứng, Thuần anh, v.v…...
Tác phẩm: Pháp hoa khoa văn 2 quyển.
Huyền Lãng
HUYỀN LÃNG

H
2298
[X. Vĩnh gia tập; Tống cao tăng truyện
Q.26; Phật tổ thống kỉ Q.7, Q.40; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.17; Thích thị kê cổ lược Q.3].
HUYỀN LỘ
Con đường sâu thẳm, mầu nhiệm lìa
ngôn ngữ, văn tự và các kiến chấp, tức chỉ
cho chân lí.
(xt. Động Sơn Tam Lộ).
HUYỀN LƯU
.....
Chỉ chung cho giới tăng sĩ của Phật giáo.
“Huyền” tức là truy, là mầu đen, “lưu”
tức là dòng phái.
Bài tựa Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết (Đại 46, 141 thượng), nói: “Nối
tiếp bốn đời, gần hai trăm năm, dắt dẫn
huyền lưu ra khỏi vòng lẩn quẩn của ngữ
ngôn văn tự”.
HUYỀN MÔN
Cũng gọi Phật môn, Không môn, Chân
môn.
Pháp môn mầu nhiệm, diệu lí sâu thẳm,
tức chỉ chung cho Phật pháp.
Luận Tịnh độ quyển thượng của ngài Ca
tài (Đại 47, 83 trung), nói: “Tịnh độ huyền
môn, mười phương đều khen ngợi”.
Tư trì kí quyển thượng 1, phần cuối (Đại
40, 179 trung), nói: “Phật pháp sâu xa mầu
nhiệm, người có lòng tin mới vào được, cho
nên gọi là Huyền môn”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng; Quảng hoằng minh
tập Q.12].
HUYỀN MÔN VÔ NGẠI THẬP NHÂN
Mười đức của pháp tính làm nhân sinh

khởi đại nghiệp dụng, khiến cho các pháp
của huyền môn viên dung vô ngại, trùng
trùng vô tận. Mười nhân ấy là:
1. Duy tâm sở hiện: Tất cả các pháp
đều do chân tâm hiển ra, cho nên các pháp
là tâm, tâm đã viên dung thì pháp cũng vô
ngại.
2. Pháp vô định tính: Các pháp đều do
tâm hiển hiện, từ nhân duyên mà sinh nên
không có tính chất nhất định, vì không có
tính chất nhất định cho nên có cái lí cái
này, cái kia dung hòa; như một mảy bụi chứa
được cả hư không.
3. Duyên khởi tương do: Pháp duyên
khởi không thể biệt lập, mà phải nương dựa
lẫn nhau mới thành thể.
4. Pháp tính dung thông: Tính của pháp
giới viên dung vô ngại, tính đã dung thông
thì sự cũng dung thông, như mỗi mảy bụi
đều hàm chứa cả pháp giới.
5. Như huyễn mộng: Các pháp hư giả
không thật, giống như chiêm bao, trò dối,
cho nên có thể dung hòa với nhau.
6. Như ảnh tượng: Các pháp từ tâm hiện
ra, có thể hàm chứa tính trong sáng, giống
như chiếc gương có khả năng ánh hiện hình
bóng của các pháp.
7. Nhân vô hạn: Khi xưa Bồ tát tu vô
lượng nhân thù thắng, nên nay được vô
lượng quả, cũng diệu dụng vô biên.
8. Phật chứng cùng: Phật chứng được
tận cùng chân tính, đầy đủ tự giác, giác tha
và giác hạnh, 6 thần thông tự tại.
9. Thâm định dụng: Dùng sức thiền
định mầu nhiệm sâu xa khiến cho tất cả các
pháp đều hiện rõ ràng, viên dung vô ngại.
10. Thần thông giải thoát: Đức Phật
dùng sức thần thông giải thoát chẳng thể

nghĩ bàn, khiến cho tất cả pháp kiến lập
trong một pháp, hiển hiện viên dung vô ngại.
Trong 10 nhân nói trên, thì 6 nhân trước
là bàn về mặt tự tính của các pháp, 4 nhân
còn lại là bàn về sự vô ngại của nghiệp dụng.
Tông Hoa nghiêm lập ra 10 huyền môn
HUYỀN MÔN VÔ NGẠI THẬP NHÂN

H
2299
để nói rõ cái tướng của “Sự sự vô ngại pháp
giới”, còn Huyền môn vô ngại thập nhân
thì được dùng để giải thích lí do của sự “sự
sự vô ngại”.
(xt. Thập Huyền Môn).
HUYỀN NGHI (?-?)
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, họ Đỗ, tên Xoa.
Thủa nhỏ, sư tu học theo Đạo giáo, về
sau, nhờ tinh thông tam huyền, thất lược,
sư được tôn làm Đại hoằng Đạo quan chủ ở
Lạc đô, hiệu là Đỗ xoa luyện sư, thống lãnh
tín đồ Đạo giáo. Thời ấy, Vũ hậu Tắc thiên
nhà Đường qui y Phật pháp, giúp đỡ việc
truyền giáo độ tăng, sư cảm ngộ điều đó,
nên khẩn cầu xuất gia, được triều đình chấp
thuận và vâng sắc trụ ở chùa Phật thụ kí tại
Lạc dương. Không bao lâu, sư giữ chức Tự
đô và tham dự việc phiên dịch. Sư từng viết
sách chỉ ra những điều hư dối sai lầm của
Đạo gia.
Tác phẩm: Luận Chân chính 3 quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.17; Khai
nguyên thích giáo lục Q.10].
HUYỀN NGHĨA
.....
Bàn luận một cách tổng quát về ý nghĩa
sâu kín của một bộ kinh, luận trước khi giải
thích chính văn.
Đại sư Trí khải của tông Thiên thai chia
nội dung Huyền nghĩa làm 5 phạm trù để
giải thích ý chỉ của một bộ kinh, gọi là Ngũ
trùng huyền nghĩa. Năm phạm trù ấy là:
1. Thích danh: Giải thích tên kinh.
2. Biện thể: Bàn rõ ý nghĩa được hiển

bày trong tên kinh.
3. Minh tông: Nói rõ mục đích chủ yếu
của giáo pháp trong bộ kinh.
4. Luận dụng: Bàn về tác dụng của giáo
pháp ấy.
5. Phán giáo: Phân định địa vị của giáo
pháp ấy trong toàn thể Phật giáo.
Ngài Trí khải đã dùng Ngũ trùng huyền
nghĩa này để giải thích đề mục của các bộ
kinh như: Pháp hoa, Kim cương bát nhã,
Quán vô lượng thọ, A di đà, Duy ma, Thỉnh
Quan âm, v.v… Ngài cũng dùng Tam trùng
huyền nghĩa: Thích danh, Xuất thể, Liệu
giản để giải thích đề mục của kinh Phạm
võng, v.v...… Còn ngài Cát tạng thì soạn Tam
luận huyền nghĩa, lập 2 nghĩa Phá tà và Hiển
chính để bàn về yếu chỉ của Tam luận. Ngài
Thiện đạo soạn Quán kinh sớ huyền nghĩa
phần cũng dùng Thất môn huyền nghĩa như:
Tự đề, Thích danh, v.v…... để giải thích kinh
Quán vô lượng thọ….
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10
phần cuối; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.1 phần trên; Kim quang minh kinh huyền
nghĩa thập di kí Q.1; Quán kinh huyền nghĩa
phần truyền thông kí Q.1].
HUYỀN NGHĨA PHẦN
........
Phần trình bày về ý nghĩ sâu xa của một
bộ kinh.
Như trong Quán vô lượng thọ kinh sớ 4
quyển của ngài Thiện đạo đời Đường thì có
1 quyển là Huyền nghĩa phần.
Nội dung của quyển Huyền nghĩa phần
này, trước tiên nêu một bài kệ phát nguyện
qui y Tam bảo, kế đến chia ra 7 môn Huyền
nghĩa như: Tự đề, Thích danh, v.v... để giải
thích yếu chỉ của kinh Quán vô lượng thọ.

(xt. Quán Vô Lượng Kinh Sớ).
HUYỀN NGHIỄM (675-742)
.....
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Đường,
người ở Chư kí (Chiết giang), họ Từ.
Năm 12 tuổi, sư theo ngài Tăng huy ở
Phú xuân. Năm 20 tuổi, sư xuất gia ở chùa
Huyền lựu, y vào ngài Đạo ngạn ở Quang
HUYỀN NGHIỄM

H
2300
châu thụ giới Cụ túc. Sau, sư đến Trường
an, được các luật sư Mãn ý và Dung tế ấn
khả. Do đó, sư nổi tiếng khắp kinh đô và
được xếp vào hàng Đại đức của chùa An
quốc và chùa Phật thụ kí. Không bao lâu, sư
trở về Giang tả, chuyên giảng dạy luật Tứ
phần. Sư ở chùa Pháp hoa tại Việt châu,
cấm túc gần 30 năm.
Năm Khai nguyên 24 (736), vua Đường
Huyền tông chú thích kinh Kim cương bát
nhã, ban lệnh giảng kinh này khắp trong
nước, ông Nguyên ngạn trọng thỉnh sư ra
tuyên giảng. Năm Khai nguyên 26 (738),
Châu lệ thỉnh sư chủ trì việc giảng kinh,
nhân dịp này, có cả vạn người xin xuất gia
thụ giới.
Niên hiệu Thiên bảo năm đầu (742), sư
tịch, thọ 68 tuổi.
Đệ tử của sư có các vị: Thần ung, Đàm
tuấn, Sùng mặc, Sùng hiểu, Duy trạm, Đạo
chiêu….
Tác phẩm của sư gồm có: Hành sự sao
phụ thiên kí 10 quyển, Yết ma thuật chương
3 thiên, Kim cương nghĩa sớ 7 quyển.
[X. Tống cao tăng truyên Quyển 14].
HUYỀN NGUYÊT
Vầng trăng huyền ảo giữa hư không, dụ
cho chân lí trong sáng thanh tịnh.
Tam luận đại nghĩa sao quyển 1 (Đại 70,
120 thượng), nói: “Đưa ngón tay bí mật để
chỉ vầng trăng huyền ảo kia”.
HUYỀN NHẤT (?-?)
.....
Cao tăng Trung quốc sống vào đời
Đường, có thuyết cho rằng sư là người nước

Tân la (nay là Cao li).
Sư tinh thông về pháp tướng học, chuyên
việc trứ tác.
Những tác phẩm của sư gồm có: Vô lượng
thọ kinh kí 2 quyển, Quán vô lượng thọ kinh
kí 1 quyển, Pháp hoa kinh sớ 8 quyển, A di
đà kinh sớ 1 quyển, Niết bàn kinh liệu giản
2 quyển, Du già luận sớ 17 quyển, Trung
biên luận liệu giản 1 quyển, Phạm võng
kinh sớ 3 quyển, Duy thức xu yếu tư kí 1
quyển.
Phần lớn các tác phẩm trên đây của sư
đã thất truyền, hiện chỉ còn Vô lượng thọ
kinh kí quyển thượng được thu vào Vạn tục
tạng tập 32.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Đông vực truyền đăng mục lục; Chư
tông chương sớ lục Q.2; Liên môn loại tụ
kinh tịch lục Q.thượng].
HUYỀN PHẠM (?-?)
.....
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, vì sư là người cùng thời đại với
ngài Huyền trang, nên có thuyết cho rằng
sư là học trò của ngài Huyền trang. Sư rất
ham học, trình độ Phật pháp thâm sâu,
đặc biệt là môn Duy thức. Sư ở chùa Phổ
quang tại Trường an, chuyên việc soạn
thuật.
Những tác phẩm của sư gồm có: Giải
thâm mật kinh sớ 10 quyển, Thành duy thức
luận sớ 20 quyển, Nhiếp đại thừa luận sớ 7
quyển, Biện trung biên luận sớ 3 quyển, Tạp
tập luận sớ 16 quyển, Đối pháp luận sớ 10
quyển, Đại nhân minh luận sớ 2 quyển,
Nhân minh chính lí môn luận sao 2 quyển,
Nhân minh nhập chính lí luận sớ 1 quyển,
Pháp hoa kinh sớ 8 quyển, Vô cấu xưng

kinh sớ 6 quyển, Nhân vương kinh sớ 4
quyển, Năng đoạn kim cương bát nhã kinh
thuật tán 3 quyển, Đại niết bàn kinh sớ
sao 2 quyển.…
Rất tiếc là tất cả những tác phẩm trên
đều đã thất lạc!
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Đông
vực truyền đăng mục lục; Chư tông chương
sớ lục Q.1, Q.2].
HUYỀN PHẠM

H
2301
HUYỀN PHONG (1266-1349)
.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế sống
vào đời Nguyên. Sư vốn là người đất Sở, họ
Chu, nhưng vì ông nội làm quan ở Điền
nam, nên mới dời đến Côn minh.
Tương truyền thân mẫu sư nằm mộng
thấy áng mây lành bao bọc quanh nhà, bà
liền mang thai và sinh ra sư.
Từ nhỏ, sư đã
thông minh dĩnh
ngộ và có uy nghi
đĩnh đạc, năm 12
tuổi đã thông suốt
Nho học, năm 14
tuổi nhàm chán
trần tục, cho nên
theo pháp sư
Hùng biện xin
xuất gia. Sau khi
thụ giới Cụ túc, sư
đến tham yết ngài Bảo tích Đàn chủ, kết
bạn với thiền sư Tuyết đình, nhưng không
khế ngộ. Sau, sư từng tham thiền 7 ngày
trong rừng, nghe chim hót líu lo, bỗng nhiên
tỉnh ngộ.Sư lại đến núi Thiên mục tham
yết ngài Trung phong Minh bản và được
ấn khả. Sau khi trở về Điền nam, sư trụ tại
Hoa đình, khai đường thuyết pháp, đạo
phong vang xa.
Tháng 12 năm Chí chính thứ 9 (1349)
sư tịch, thọ 84 tuổi, pháp lạp 70.
Sư có soạn Cao tăng truyện và Ngữ lục
lưu hành ở đời.
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.2 (Hư

vân)].
HUYỀN PHƯỞNG (?-746)
Vị tăng Nhật bản thuộc tông Pháp tướng,
người Đại hòa (huyện Nại lương), họ A đao.
Sư theo ngài Nghĩa uyên xuất gia và học
Duy thức ở chùa Long môn.
Năm Linh qui
thứ 2 (716), sư
vâng sắc đến
Trung quốc, theo
ngài Trí chu học
tông nghĩa Pháp
tướng và ở lại đó 20
năm. Vua Huyền
tông nhà Đường
nghe tài học của
sư liền ban hàm
“Tam phẩm” và áo đỏ. Năm Thiên bình thứ
6 (734), sư trở về Nhật bản, mang theo hơn
5.000 quyển kinh sớ. Sau sư đặt trung tâm
hoằng pháp ở chùa Hưng phúc.
Năm Thiên bình thứ 9 (737), sư giữ chức
Tăng chính, được ban ca sa đỏ, đây là lần
đầu tiên vua ban ca sa đỏ ở Nhật bản. Nhờ
sự đãi ngộ đặc biệt của nhà vua nên sư rất
có quyền thế trong cung và cũng vì thế mà
sau sư bị họ Đằng nguyên đày đến chùa
Quan âm ở Trúc tử.
Năm Thiên bình thứ 8 (746) sư tịch.
[X. Nguyên hanh thích thư Q.16; Phù tang
lược kí Q.6; Bản triều cao tăng truyện Q.67].
HUYỀN QUAN
I. Huyền Quan.
Cửa huyền diệu. Tức là pháp môn để
chứng nhập đạo sâu xa mầu nhiệm.
Đầu đà tự bi nói: “Huyền quan khóa kín,
cảm được liền thông”.
Lời dạy trong tắc 88 của Bích nham lục

(Đại 48, 212 hạ), nói: “Đương cơ đã điểm,
đập nát khóa vàng huyền quan”.
Gia thái phổ đăng lục quyển 17 (Vạn
tục 137, 126 hạ), nói: “Huyền quan mở rộng,
chính nhãn lưu thông”.
II. Huyền Quan.
Chỉ cho thư viện, hoặc cửa chính của
nhà ở.
Huyền Phong
Huyền Phưởng
HUYỀN QUAN

H
2302
HUYỀN QUANG
Cao tăng nước Tân la (nay là Triều tiên),
người Hùng châu.
Từ nhỏ sư đã thông minh. Sau khi xuất
gia, sư đến Trung quốc. Năm Thái kiến thứ
5 (573) đời Trần, sư lên núi Nam nhạc ra
mắt ngài Tuệ tư, học hạnh an lạc trong kinh
Pháp hoa, gắng sức tu hành, không bao lâu
đã chứng được Pháp hoa tam muội. Sau, sư
trở về Tân la, lập chùa ở núi Ông sơn tại
Hùng châu, hoằng dương Pháp hoa, người
theo học rất đông. Sư là người đầu tiên truyền
bá giáo lí Pháp hoa ở Hải đông.
Trong số các đệ tử của sư, người nối pháp
là Hạnh chân, một người được thụ kí thăng
đường, một người nhập Hỏa quang tam
muội, 2 người nhập Thủy quang tam muội.
Sau này sư là một trong 28 vị Tổ được thờ ở
Tổ đường tại núi Nam nhạc và ở chùa Quốc
thanh tại núi Thiên thai.
[X. Tống cao tăng truyện Q.18; Thích
môn chính thống Q.1; Phật tổ thống kỉ Q.9,
Q.37; Triều tiên Phật giáo thông sử Q.hạ].
HUYỀN SA ĐÁO HUYÊN
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa thiền sư Huyền sa Sư bị (835-
908) và Trưởng lão Tiểu đường về cảnh giới
huyền diệu “Động tĩnh chẳng phải một,
chẳng phải hai”.
Điều Sư bị thiền sư trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 18 (Đại 51, 347
thượng), ghi: “Sư đi về phía nam đến huyện
Bồ điền, được tiếp rước bằng nhiều trò vui
chơi.

Hôm sau, sư hỏi Trưởng lão Tiểu đường
rằng: Hôm qua có rất nhiều trò huyên náo,
hôm nay đâu cả rồi?
Ngài Tiểu đường nắm chéo áo đưa lên.
Sư nói: Hiển nhiên chẳng dính dáng.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.7; Tụng cổ
liên châu thông tập Q.31; Tông môn thống
yếu tục tập Q.7].
HUYỀN SA SƯ BỊ THIỀN SƯ QUẢNG LỤC
Gọi đủ: Phúc châu Huyền sa tông nhất
đại sư quảng lục.
Cũng gọi: Huyền sa quảng lục.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Huyền sa
Sư bị soạn vào đời Đường, ngài Trí nghiêm
biên tập, ấn hành vào năm Nguyên phong
thứ 3 (1080) đời vua Thần tông nhà Tống,
được thu vào Vạn tục tạng tập 126.
Nội dung sách này gồm các phần:
Thướng đường ngữ tụng, Thướng đường
thị chúng, Phương trượng lục, Phật tâm ấn
lục, v.v... Ở cuối quyển có phụ thêm: “Đường
phúc châu an quốc thiền viện tiên khai sơn
Tông nhất đại sư bi văn tinh tự” do ông
Lâm trừng soạn.
Ngoài ra, còn có Huyền sa Sư bị thiền sư
ngữ lục 3 quyển, cũng gọi Phúc châu Huyền
sa Tông nhất thiền sư ngữ lục, Huyền sa
ngữ lục, Huyền sa đại sư ngữ lục, do ông
Lâm hoằng diễn biên tập, ấn hành vào năm
Thiên khải thứ 6 (1626) đời vua Hi tông
nhà Minh, cũng được thu vào Vạn tục tạng
tập 126.
Nội dung sách này thu chép những yếu
ngữ mà bộ Quảng lục bỏ sót, như: Thướng
đường, Niêm hương, Thùy thị, Cương tông
tam cú, Niêm bình cổ tắc công án, v.v... và
phụ thêm phần Lược truyện của ngài
Huyền sa.

HUYỀN SA TAM CHỦNG BÊNH NHÂN
Cũng gọi Huyền sa tiếp vật lợi sinh,
Huyền sa tam chủng bệnh, Huyền sa tam
bệnh.
Tên công án trong Thiền tông.
HUYỀN SA TAM CHỦNG BÊNH NHÂN

H
2303
Nội dung công án này là cơ duyên ngữ
cú của ngài Huyền sa Sư bị nêu lên vấn đề
làm thế nào để tiếp hóa 3 loại bệnh nhân:
mù, điếc, câm.
Tắc 88 trong Bích nham lục (Đại 48, 212
hạ) ghi: “Ngài Huyền sa dạy mọi người rằng:
Những bậc lão túc ở các nơi đều hết lòng
tiếp vật lợi sinh, nhưng nếu gặp 3 loại bệnh
nhân mù, điếc, câm đến thì làm sao tiếp hóa?
Vì người mù thì giơ chùy, dựng phất, họ
không thấy; người điếc thì nói Tam muội
họ cũng không nghe; người câm thì bảo nói
thì họ cũng không nói được, vậy làm thế
nào để giáo hóa, tiếp dắt họ? Nếu không
tiếp hóa được những người ấy thì Phật pháp
không linh nghiệm sao”.
Có vị tăng nêu vấn đề này hỏi ngài Vân
môn. Ngài nói: “Ông lễ bái đi!” Vị tăng lễ
xong, đứng dậy, ngài Vân môn dùng gậy ra
hiệu, vị tăng lùi lại phía sau. Ngài Vân môn
nói: “Ông không bị mù” Rồi bảo vị tăng
đến gần. Vị tăng liền tiến đến. Ngài Vân
môn nói: “Ông không bị điếc!” Ngài lại hỏi:
“Ông có hiểu không?”. Vị tăng thưa: “Không
hiểu”. Ngài Vân môn nói: “Ông không bị
câm”. Ngay lời nói ấy, vị tăng tỉnh ngộ.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.18;
Tụng cổ liên châu thông tập Q.31; Cổ tôn
túc ngữ lục Q.34; Tông môn cát đằng tập
Q.hạ].
HUYỀN SA VĂN YẾN TỬ THANH
.................
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
ngữ cú của thiền sư Huyền sa Sư bị nhân

nghe tiếng chim én kêu mà khai thị cho
đại chúng.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 7 (Vạn tục
138, 123 thượng), ghi: “Một lần sư thăng
tòa, nghe chim én kêu, sư bèn nói: Đúng là
bàn về thực tướng, rất sâu xa, nói pháp
yếu khéo léo”.
Rồi xuống tòa.
Lúc ấy, có vị tăng thưa:
-Đệ tử không hiểu.
Sư nói:
-Đi! Ai tin được ông!
HUYỀN SÁCH (?-854)
.....
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Cối kê (tỉnh Chiết giang),
họ Lỗ.
Thủa nhỏ, sư theo cha đi buôn bán khắp
nơi, nhân dịp đến núi Thiên thai tham dự
“Hội Quang Minh”, thấy cảnh muôn người
lễ bái tấp nập, sư bèn lễ pháp sư Trí quảng ở
chùa Thiền lâm xin xuất gia. Về sau, sư tham
yết thiền sư Mã tổ Đạo nhất ở Giang tây,
bổng nhiên ngộ đạo.
Trên đường du phương, thấy thế núi Cửu
tỉnh hùng vĩ lạ kì, sư bèn dừng lại đây kết
am tranh làm nơi ẩn tu.
Năm Đại trung thứ 8 (854), sư tịch, thụy
hiệu “Viên Tịch”.
[X. Tống cao tăng truyện Q.11].
HUYỀN SỚ
.....
Cũng gọi Diệu huyền diệu sớ.
Chỉ cho 2 bộ sách do đại sư Trí khải nói,
ngài Chương an ghi chép. Huyền tức là “Pháp
hoa kinh huyền nghĩa”, còn Sớ tức là “Pháp
hoa kinh văn cú”.
HUYỀN SƯỚNG

.....
I. Huyền Sướng (416-484).
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Ngụy
Tấn, người Kim thành, Hà tây (thuộc huyện
Hoa, tỉnh Thiểm tây), họ Triệu.
Thời thơ ấu, cả nhà bị quân Hồ tàn
sát, sư liền đến Lương châu xuất gia. Mới
đầu, sư lấy tên là Tuệ trí, sau đến Bình
thành, theo học ngài Huyền cao, mới đổi
HUYỀN SƯỚNG

H
2304
tên là Huyền sướng. Vua Vũ đế nhà Bắc
Ngụy vì nghe lời sàm tấu của Tể tướng Thôi
hạo và đạo sĩ Khấu khiêm chi nên cấm chỉ
không ai được cúng dường sa môn và thầy
pháp, rồi ra lệnh bắt các ngài Huyền cao,
Huệ sùng, v.v... lúc đó sư may mắn chạy
thoát.
Năm Nguyên gia 22 (445) đời Lưu Tống,
sư đến Dương châu, rất được vua Văn đế
tôn kính và thỉnh sư làm thầy dạy cho Thái
tử, nhưng sư từ chối, rồi đến trụ ở chùa
Trường sa tại Kinh châu. Bấy giờ có vị sa
môn người Tây vực tên là Công đức trực
dịch kinh Bồ tát niệm Phật tam muội 6
quyển và kinh Vô lượng môn phá ma đà la
ni 1 quyển, do sư nhuận sắc văn và chứng
nghĩa. Sư cũng giỏi về hội họa; vào những
năm cuối đời Lưu Tống, sư đến chùa Đại
thạch tại Thành đô và tự tay vẽ 16 bức tượng
thần Kim cương mật tích.
Năm Thăng minh thứ 3 (479), sư đến
núi Tề hậu ở huyện Quảng dương, kết am
tranh ẩn tu, ít lâu sau, sư xây cất chùa Tề
hưng. Đến khi vua Vũ đế nhà Tiêu Tề lên
ngôi, quan Tư đồ là Văn tuyên vương và
thái tử Huệ văn sai sứ đến thỉnh sư về kinh
đô, sư bèn xuôi thuyền xuống miền Đông,
nửa đường sư bị bệnh phải dừng lại ở chùa
Linh căn nghỉ ngơi.
Ngoài cái học nội điển, sư còn tinh thông
các thuật chiêm tinh bói toán và học thuyết
của Bách gia chư tử. Sư thường than rằng
giáo nghĩa Hoa nghiêm sâu rộng, nhưng chưa
được giải thích, nên sư chuyên cần tư duy
nghiên cứu để soạn lời chú giải. Đó là mở

đầu cho các bộ Hoa nghiêm kinh sớ sau này.
Ngoài ra sư cũng giỏi về Tam luận nên rất
được các học giả tôn sùng.
Năm Vĩnh minh thứ 2 (484) sư tịch, thọ
69 tuổi.
Tác phẩm: Ha lê bạt ma truyện (1 thiên).
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.11; Lương
cao tăng truyện Q.8].
II. Huyền Sướng(797-875).
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Đường,
người huyện Tuyên thành, họ Trần, tự là
Thân chi.
Khoảng năm Đại trung (847-859), sư vào
cung giảng đạo, được vua Ý tông ban hiệu
“Pháp Bảo”.
Các tác phẩm của sư gồm có: Lịch đại đế
vương lục, Hiển chính kí, Khoa lục thiếp
danh nghĩa đồ, Tam bảo ngũ vận….
[X. Tống cao tăng truyện Q.17].
HUYỀN TỊCH
.....
Kinh sách nhiệm mầu, sâu xa, thông
thường chỉ cho kinh điển của Phật giáo.
Bài tựa trong Chú duy ma cật kinh (Đại
38, 327 thượng), nói: “Chỗ cùng tột của âm
vận là không lời, nhưng kinh sách nhiệm
mầu thì đầy khắp”.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển hạ phần 4 (Đại 40, 148 trung),
ghi: “Đặt ra kinh sách nhiệm mầu để nêu tỏ
chỗ sâu thẳm của tâm”.
[X. Tứ phần luận hành sự sao tư trì kí
Q.hạ phần 4 đoạn 1].
HUYỀN TỐ (668-752)
.....
Vị Thiền tăng Trung quốc, thuộc tông
Ngưu đầu, sống vào đời Đường, người Diên
lăng, Nhuận châu (tỉnh Giang tô), họ Mã,

tự là Đạo thanh, vì thế cũng gọi là Mã tố, là
đệ tử nối pháp của thiền sư Trí uy.
Niên hiệu Như ý năm đầu (692) đời
Đường, sư xuất gia ở chùa Trường thọ tại
Giang ninh. Sau khi thụ giới Cụ túc, sư
thường tư duy về nghĩa lí huyền nhiệm, mến
mộ các bậc tông tượng. Cuối đời, sư vào chùa
U thê ở Thanh sơn thờ ngài Trí uy làm thầy
và liễu ngộ chân tông, nhưng vẫn hiện thân
tu hành cần khổ. Đối với sang hèn, oán thân
đều xem bình đẳng, người đương thời tôn
HUYỀN TỐ

H
2305
xưng sư là vị bồ tát Anh nhi hạnh.
Khoảng năm Khai nguyên (713-742),
nhận lời mời của vị tăng tên Uông mật, sư
đến Kinh khẩu, sau đó, lại theo lời thỉnh
cầu của quan Quận mục tên là Vi tiển, sư
đến ở chùa Hạc lâm trên núi Hoàng hạc tại
Nhuận châu, giới xuất gia, tại gia đều thành
kính qui y, các bậc vương hầu thường lễ bái
đón mời, nhưng sư không vì thế mà động
tâm. Một hôm, có người đồ tể đến bái kiến
sư, sám hối những tội lỗi đã làm và thỉnh sư
đến nhà để được cúng dường, sư hoan hỷ
nhận lời, đến nhà
người đồ tể, mọi
người đều kinh
ngạc cho là việc kì
lạ, sư bèn nói (Đại
51, 229 hạ): “Phật
tính bình đẳng,
hiền ngu như
nhau, hễ người
nào độ được thì
ta độ, nào có
phân biệt gì?”.
Năm Thiên bảo 11 (752) sư thị tịch, thọ
85 tuổi. Các đệ tử dựng tháp thờ sư ở phía tây
núi Hoàng hạc, thụy hiệu “Đại luật Thiền sư”.
[X. Tổ đường tập Q.3; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.4; Phật tổ lịch đại thông tải Q.13;
Tống cao tăng truyện Q.9].
HUYỀN TÔNG
.....
Đồng nghĩa: Huyền chỉ.
Tông chỉ huyền diệu, tức gọi chung Phật
giáo.

Bài tựa trong Chú duy ma cật kinh quyển
1 (Đại 38, 327 trung), nói: “Thường sợ rằng
huyền tông có thể bị những người phiên dịch
làm sai lạc”.
Duy thức xu yếu quyển thượng phần đầu
(Đại 43, 608 thượng), nói: “Văn chứa huyền
tông, ý hàm áo chỉ”.
HUYỀN TRÁCH (?-?)
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người huyện Kì, Thái nguyên (huyện
Phần dương, tỉnh Sơn tây), họ Vương, là đệ
tử nối pháp của Ngũ tổ Hoằng nhẫn.
Năm Trinh quán 20 (646), ngài Huyền
trang dịch bộ luận Đại thừa a tì đạt ma tạp
tập 16 quyển, ở viện Dịch kinh chùa Hoằng
phúc, thì sư giữ chức Bút thụ. Đến khi ngài
Huyền trang dịch Đại Bồ tát tạng kinh 20
quyển, thì sư cùng với Hạnh hữu giữ việc
nhuận sắc văn. Sau, sư vào ẩn tu tại Thọ
sơn ở An châu (Hồ bắc).
Năm Cảnh long thứ 2 (708), sư vâng sắc
về kinh đô thụ Tam qui cho vua Trung tông.
Đệ tử là Tịnh giác căn cứ vào Lăng già nhân
pháp chí của sư mà soạn bộ Lăng già sư tư
kí, được phát hiện tại Đôn hoàng, là tư liệu
rất quí để nghiên cứu lịch sử Thiền tông.
Tác phẩm: Lăng già nhân pháp chí (đã
thất truyền).
[X. Lăng già sư tư kí; Tục cao tăng truyện
Q.4; Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.4; Thiền tông sử
nghiên cứu (Vũ tỉnh Bá thọ)].
HUYỀN TRANG (602-664)
.....
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người huyện Khu thị, Lạc châu
(huyện Yển sư, tỉnh Hà nam), họ Trần, tên
Huy, là Sơ tổ tông Pháp tướng và là nhà

dịch kinh nổi bật nhất của Trung quốc, được
người đời tôn xưng là Tam tạng pháp sư
hoặc là Đường tam tạng. Có thuyết cho rằng
ngài sinh năm Khai hoàng 20 (600) đời Tùy.
Người anh của ngài xuất gia ở chùa Tịnh độ
tại Lạc dương, pháp hiệu là Trường tiệp.
Thủa nhỏ, ngài học tập kinh điển với người
anh và đọc các sách Nho, Đạo, Bách gia.
Năm Đại nghiệp thứ 8 (612), quan nhà
Huyền Tố
HUYỀN TRANG

H
2306
Tùy là Trịnh thiện quả, khi tuyển chọn người
làm tăng ở Lạc dương, thấy ngài tuy nhỏ
tuổi nhưng thông minh xuất chúng, đối đáp
trôi chảy, nên đặc cách cho phép ngài làm
tăng. Từ đó ngài đến ở chùa Tịnh độ cùng
với anh, rồi theo ngài Tuệ cảnh học kinh
Niết bàn và theo pháp sư Nghiêm học luận
Đại thừa.
Khoảng cuối đời Tùy đầu đời Đường,
thiên hạ loạn lạc, ngài cùng với anh đi khắp
các vùng như: Lũng tây, Ba thục, Kinh châu,
Triệu châu, v.v... tham vấn các bậc Lão túc.
Ngài học Nhiếp luận, Tì đàm với các ngài
Đạo cơ và Bảo thiên, nghe luận Phát trí với
pháp sư Chấn. Năm Vũ đức thứ 5 (622) đời
Đường, ngài thụ giới Cụ túc, rồi học Luật
bộ. Sau lại theo ngài Đạo thâm học luận
Thành thực, theo ngài Đạo nhạc học luận
Câu xá và nghe các ngài Pháp thường, Tăng
biện giảng luận Nhiếp đại thừa.
Nhưng ngài thường than rằng, các sư
giảng không giống nhau, mà xét trong các
Thánh điển cũng có những chỗ bất đồng,
cho nên sinh ra nhiều mối ngờ vực, không
biết nương vào đâu làm gốc, vì thế ngài phát
nguyện đến Thiên trúc để tìm cầu những
kinh điển nguyên bản bằng tiếng Phạm để
giải quyết mối nghi.
Vào năm Trinh quán thứ 3 (629, có
thuyết nói Trinh quán năm đầu), ngài khởi
hành một mình, trải qua nhiều gian nan,
nguy hiểm, đi qua các vùng Tần, Lương, Cao
xương, v.v... đến vùng phía bắc Thiên trúc,
tức là ngài vượt qua con đường phía bắc tỉnh
Tân cương ngày nay, rồi đi về phía tây, qua

Turkistan, Afghanistan mà tiến vào nội địa
Ấn độ, dọc đường chiêm bái các Thánh tích
và cuối cùng đến nước Ma kiệt đà, dừng lại
ở chùa Na lan đà. Bấy giờ là năm Trinh quán
thứ 5 (631) ngài vừa 30 tuổi.
Tại chùa Na lan đà, ngài thờ đại sư Giới
hiền làm thầy, học tập các bộ luận như: Du
già sư địa, Hiển dương, Bà sa, Câu xá, Thuận
chính lí, Đối pháp, Nhân minh, Thanh
minh, Tập lượng, Trung, Bách, v.v... trong
khoảng 5 năm. Sau đó, ngài đi tham vấn các
bậc danh hiền, thạc đức và tìm cầu các bản
kinh tiếng Phạm trên toàn cõi Ấn độ suốt
12 năm, rồi trở về chùa Na la đà. Đại sư
Giới hiền giao cho ngài giảng các bộ luận
Nhiếp đại thừa và Duy thức quyết trạch.
Thời bấy giờ, có ngài Sư tử quang thuộc
phái Trung quán, giảng Trung luận, Bách
luận để bài bác thuyết của ngài Huyền trang,
ngài liền dung hội 2 tông Trung quán và Du
già mà làm 3.000 bài tụng lấy tên là “Hội
Tông Luận” để bác bỏ thuyết của ngài Sư tử
quang. Về sau, ngài lại làm luận “Phá Ác
Kiến” gồm 1.600 bài tụng để phản bác luận
“Phá Đại Thừa” của luận sư Tiểu thừa nước
Ô đồ. Từ đó, danh tiếng ngài Huyền trang
vang dội khắp cõi Ấn độ. Vua Giới nhật
nghe danh ngài xin đến bái yết.
Bấy giờ (642), ngài Huyền trang đã được
HUYỀN TRANG
Cuộc Hành Trình Của Ngài Huyền Trang Đi Ấn Độ

H
2307
41 tuổi, ngài có ý muốn trở về Trung quốc.
Vua Giới nhật bèn tổ chức Đại pháp hội ở
thành Khúc nữ để ngài Huyền trang có dịp
tuyên dương giáo lí Đại thừa và tranh luận
với các phái Tiểu thừa cùng ngoại đạo. Đây
là Đại hội biện luận nổi tiếng trong lịch sử
Phật giáo, với sự tham dự của 18 vị Quốc
vương khắp 5 xứ Thiên trúc, cùng với hơn
7.000 vị tăng Đại, Tiểu thừa và Bà la môn.
Trong Đại hội này, ngài Huyền trang được
mời làm Luận chủ và ngài đề xuất “Chân
duy thức lượng” để làm nội dung cho cuộc
tranh luận, rồi treo ở ngoài cửa hội trường.
Nhưng qua 18 ngày, không có ai dám đứng
ra tranh luận. Vua Giới nhật càng thêm tôn
sùng ngài và 18 vị Quốc vương đều xin quy
y làm đệ tử.
Sau Đại hội ở thành Khúc nữ bế mạc,
ngài Huyền trang quyết định trở về nước,
vua Giới nhật cố thỉnh ngài lưu lại không
được, lại triệu tập 18 vị Quốc vương đến
thành Bát la na ca mở Đại hội Vô già (bố
thí) trong 75 ngày để tiễn chân ngài về nước.
Năm Trinh quán 17 (643), ngài Huyền
trang chính thức từ biệt vua Giới nhật để
lên đường hồi hương. Ngài theo con đường
phía nam tỉnh Tân cương ngày nay, qua các
xứ Vu điền, Lâu lan, v.v... mà về nước. Cuộc
hành trình của ngài, từ khi đi đến lúc về,
ròng rã 17 năm, trải qua 5 vạn dặm đường.
Vào tháng giêng năm Trinh quán 19 (645),
ngài về tới Trường an, vua sai trăm quan
văn vũ như Lương quốc công Phòng huyền
linh, v.v... tổ chức đại lễ đón rước ngài, cùng
với kinh, tượng, xá lợi do ngài mang về gồm

vài trăm kiện, trong đó có 657 bộ kinh tiếng
Phạm.
Sau khi về nước, ngài được vua Thái tông
và vua Cao tông tôn sùng, tổ chức lễ cúng
dường trong cung và ban hiệu “Tam Tạng
Pháp Sư”. Vua Thái tông đã 2 lần khuyên
ngài hoàn tục để giúp việc nước, ngài đều từ
chối với lí do “nguyện giữ giới trọn đời, hoằng
dương Phật pháp” để báo đáp quốc ân. Cuối
cùng, vua cũng phải thuận theo chí nguyện
của ngài và giúp đỡ ngài trong sự nghiệp
phiên dịch kinh điển sau này.
Ngài Huyền trang lần lượt ở các chùa:
Hoằng phúc, Đại từ ân và cung Ngọc hoa.
Trong 19 năm, ngài dịch được 75 bộ, gồm
1335 quyển kinh, luận. Trong đó, có những
bộ kinh, luận chủ yếu như: Kinh Đại bát
nhã 600 quyển, luận Du già sư địa 100
quyển, luận Đại tì bà sa 200 quyển, luận
Câu xá, luận Thành duy thức, luận Nhiếp
đại thừa.
Ngài thường chê trách phương pháp dịch
ý của ngài Cưu ma la thập mà đề xướng qui
tắc phiên dịch trung thành với nguyên tác
và dịch từng chữ. Qui tắc này đã trở thành
chuẩn mực cho các nhà dịch kinh đời sau.
Từ đó, các kinh được dịch trước thời ngài
Huyền trang gọi là “Cựu dịch”(dịch cũ), từ
ngài Huyền trang trở về sau gọi là “Tân dịch”
(dịch mới).
Ngoài ra, ngài còn soạn bộ Đại Đường
Tây Vực Kí 12 quyển, trong đó, ngài thuật
lại cuộc hành trình Tây du cầu pháp của
ngài trong 17 năm, trải qua 138 quốc gia;
những điều ngài thấy nghe và tìm hiểu về
lịch sử, địa lí, tông giáo, văn hóa, phong thổ,
sơn xuyên, sản vật, nhân tính, v.v... của
HUYỀN TRANG

Tuyến đường Ngài Huyền Trang đi, bắt đầu từ Trường An, Trung Quốc đến nước Ma Kiệt Đà, Trung Ấn Độ.

H
2308
những nơi mà ngài đã đi qua, đều được ghi
chép rõ ràng. Bộ sách này không chỉ là một
bộ du kí mà về mặt lịch sử, địa lí, văn hóa,
giao thông… đều có giá trị rất lớn, vô cùng quí
báu cho việc nghiên cứu về các nước Tây
vực, Ấn độ và vùng Trung á, ở thời cổ đại.
Vì thế, bộ sách đã được các học giả trên thế
giới rất coi trọng, và đã được dịch ra nhiều
thứ tiếng.
Ngày mồng 5 tháng 2 niên hiệu Lân đức
năm đầu (664) ngài thị tịch, thọ 63 tuổi(có
các thuyết nói ngài thọ 65 tuổi, 69 tuổi). Nghe
tin ngài tịch, vua Cao tông nhà Đường rất
đau buồn, bãi triều 3 ngày. Vua ban thụy
hiệu cho ngài là Đại Biến Giác và sắc lệnh
xây tháp thờ ngài trên ngọn đồi ở phía bắc
Phiền xuyên. Về sau, khi loạn Hoàng sào
nổi lên, linh cốt của ngài được đưa về nhập
tháp tại Nam kinh. Thời Thái bình thiên
quốc, tháp bị đổ nát, đến khi yên định thì
không còn dấu tích gì có thể nhận ra. Thời
kháng chiến chống Nhật (1937-1945),
người Nhật bản đến
Nam kinh, sửa đường
đào đất phát hiện
được linh cốt của
ngài, họ bèn đưa về
thờ ở nước của họ. Về
sau, họ trả lại một
phần xương đỉnh đầu
cho Trung quốc và
hiện đang được thờ ở
chùa Huyền trang tại
đầm Nhật nguyệt,
huyện Nam đầu, tỉnh

Đài loan.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
(Tuệ lập); Đại đường tam tạng thánh giáo
tự; Đại đường tây vực kí tự; Huyền trang
tam tạng sư tư truyện tùng thư; Đại đường
nội điển lục Q.5; Đại đường cố tam tạng
Huyền trang pháp sư hành trạng; Tục cao
tăng truyện Q.4; Phật tổ thống kỉ Q.39; Khai
nguyên thích giáo lục Q.8; Pháp uyển châu
lâm Q.29; Cổ kim dịch kinh đồ kỉ Q.4].
HUYỀN TRANG TỰ
........
Chùa nằm bên bờ đầm Nhật nguyệt,
huyện Nam đầu, Đài loan, được sáng lập
vào năm 1961, để thờ xương đỉnh đầu và xá
lợi của ngài Huyền trang. Đây là một trong
những ngôi chùa nổi tiếng ở Đài loan.
Năm 1952, trong thời gian Hội Hữu nghị
Phật giáo thế giới nhóm họp tại Tokyo, 2
ông Cao sâm Long giới và Thương trì Tú
phong người Nhật bản tuyên bố trả lại xương
đỉnh đầu và xá lợi của ngài Huyền trang mà
họ đã tìm thấy ở Nam kinh vào năm 1942,
giới Phật giáo Trung quốc bèn xây cất chùa
này để phụng thờ, kinh phí do chính phủ
Đài loan giúp đỡ.
Các ngài Thái thương chùa Giang thiên
ở Kim sơn, ngài Đạo an chùa Tùng sơn, ngài
Diễn bồi tịnh xá Phúc nghiêm, pháp sư Ngộ
minh chùa Hải minh, v.v... đã lần lượt kiêm
nhiệm chức Trụ trì chùa này.
HUYỀN TRUNG TỰ
........
Chùa ở phía nam núi Thạch bích, cách
huyện Giao thành thuộc tỉnh Sơn tây, Trung
quốc 15, km về mạn tây bắc, do ngài Đàm
HUYỀN TRUNG TỰ
Ngài Huyền Trang Cầu Pháp

Chùa Huyền Trang

H
2309
loan sáng lập vào năm Diên hưng thứ 2 (472)
đời vua Văn đế nhà Bắc Ngụy.
Chùa này là một trong những đạo tràng
chủ yếu của tông Tịnh độ. Hiện nay được
gọi là Đại long sơn thạch bích Vĩnh ninh
huyền trung thiền tự. Sau ngài Đàm loan
đời Bắc Ngụy thì đến các ngài Đạo xước
đời Tùy, ngài Thiện đạo đời Đường nối tiếp
nhau hoằng dương Tịnh độ giáo và trụ trì
ngôi chùa này. Ngài Thân loan của Nhật
bản cũng tiếp nhận giáo nghĩa Tịnh độ,
thành lập Tịnh độ Chân tông và xem chùa
này là Tổ đình. Năm Trinh nguyên 13
(797), tỉ khưu Thận vi lập giới đàn ở chùa
này, được vua ban hiệu là “Cam lộ vô ngại
nghĩa đàn”. Giới đàn này cùng với Linh
cảm đàn ở Trường an và Hội thiện đàn ở
Lạc dương được gọi chung là Tam đô tam
giới đàn.
Về sau, chùa này trở thành chùa của Luật
tông, mãi đến đời Nguyên mới được đổi làm
Thiền tự, gọi là Đại long sơn Thập phương
hộ quốc Thạch bích Vĩnh ninh thiền tự.
Trong chùa hiện còn bia của ngài Đàm
loan, điện Thiên vương, lầu chuông, lầu
trống, điện Phật, điện Quan âm, Khách
đường, Thiền đường, Phương trượng,Tiếp
dẫn đường, v.v... Ngoài ra, còn có Thiên Phật
các(Gác Nghìn Phật), trong đó thờ 225 pho
tượng Phật ngồi đúc bằng sắt.
[X. truyện Đàm loan trong Tục cao tăng
truyện Q.6, truyện Đạo xước Q.20; Sơn tây
thông chí Q.168; Đại thanh nhất thống chí
Q.97; Trung quốc Phật giáo sử tích đạp tra
kí (Thường bàn Đại định); Trung quốc Tịnh

độ giáo dữ Huyền trung tự (Đạo đoan
Lương tú)].
HUYỀN UYỂN (562-636)
.....
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Tùy
Đường, người Hoằng nông, Hoa âm, sau
dời đến huyện Tân phong, Ung châu, họ
Dương.
Sư xuất gia năm 15 tuổi, y vào ngài Đàm
diên thụ giới Cụ túc, rồi theo ngài Hồng
tuân học luật Tứ phần. Sư tinh thông Luật
bộ và giữ giới nghiêm khắc. Sư học kinh,
luận với ngài Đàm thiên và có năng khiếu
giảng thuyết. Đầu năm Trinh quán (627),
triều đình ban chiếu thỉnh sư thụ giới Bồ
tát cho Thái tử và các Thân vương, đồng
thời xây chùa Phổ quang thỉnh sư trụ trì.
Sư thường dạy Thái tử 4 việc là: Thực hành
từ bi, không giết hại, không tức giận và ăn
chay. Vua nghe việc ấy, đặc biệt ra lệnh
trong năm Trinh quán thứ 9 (635), từ tháng
3 đến tháng 9, không được sát sinh, sư tâu
vua triển hạn thêm, vua chấp thuận đến
cuối năm.
Năm Trinh quán thứ 10 (636), sư tịch ở
chùa Diên hưng, thọ 75 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Phật giáo hậu đại
quốc vương thưởng phạt Tam bảo pháp, An
dưỡng thương sinh luận (1 quyển), Tam đức
luận (1 quyển).
[X. Tục cao tăng truyện Q.22; Phật tổ
thống kỉ Q.39; Thích thị kê cổ lược Q.3].
HUYỀN ỨNG (?-?)
.....
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Đường.
Sư là người học rộng, nghe nhiều, nhớ
HUYỀN ỨNG
Toàn Cảnh Chùa Huyền Trung

H
2310
dai, rất am tường về âm vận và giải thích
văn tự. Năm Trinh quán 19 (645) ngài
Huyền trang từ Ấn độ trở về, thành lập
dịch trường, sư cũng được mời tham dự
việc dịch kinh.
Tác phẩm của sư gồm có: Huyền ứng
âm nghĩa (Nhất thiết kinh âm nghĩa) 25
quyển, Nhiếp đại thừa luận sớ 10 quyển,
Biện trung biên luận sớ, Nhân minh nhập
chính lí luận sớ 3 quyển, Đại bát nhã kinh
âm nghĩa 3 quyển.
[X. Tục cao tăng truyện Q.8; Đại từ ân
tự tam tạng pháp sư truyện Q.6; Tuệ uyển
âm nghĩa tự; Đại đường nội điển lục Q.5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8].
HUYỀN ỨNG ÂM NGHĨA
...........
Cũng gọi Nhất thiết kinh âm nghĩa.
Tác phẩm, 25 quyển (Đại đường nội điển
lục quyển 5 gọi là Chúng kinh âm nghĩa, 15
quyển; Pháp uyển châu lâm quyển 100 gọi
là Đại đường chúng kinh âm nghĩa, 20
quyển), do ngài Huyền ứng soạn vào đời
Đường, được thu vào Trung hoa Đại tạng
kinh tập 1, quyển 30.
Nội dung sách này chú thích những tự
cú, pháp số và âm nghĩa khó hiểu trong
458 bộ kinh luận, từ kinh Hoa nghiêm cho
đến luận Thuận chính lí. Đây là bộ sách
âm nghĩa xưa nhất hiện còn và mức độ giải
thích rất chính xác, rất được các học giả
xem trọng.
Những sách được Huyền ứng âm nghĩa
trích dẫn là những bộ sách rất xưa mà hiện
nay phần nhiều đã bị thất lạc, như: Thương

hiệt thiên, Tam thương, Thông tục văn, Tự
uyển, Cổ văn, Kì tự, Tự lược, Thanh loại,
Vận lược, Thiết vận, v.v... Sách này là tư
liệu rất quí giá cho việc nghiên cứu về âm
vận học.
(xt. Nhất Thiết Kinh Âm Nghĩa).
HUYỀN Y ÔNG
Bộ hạ của Sơ giang vương trong Thập
điện minh vương.
Cứ theo Tịnh độ kiến văn tập, thì người
chết sau 14 ngày, phải đến sảnh đường của
Sơ giang vương ở âm phủ, lúc đó, Đoạt y bà
lột hết quần áo của người chết, rồi đem giao
cho Huyền y ông, Huyền y ông treo quần áo
ấy lên cây Y lãnh, tùy theo treo cao hay thấp
mà phán xét tội nghiệp của người chết là
nặng hay nhẹ.
[X. kinh Địa tạng bồ tát phát tâm nhân
duyên thập vương Q.2].
HUYỄN
Phạm:Màyà.
Giả tướng. Tất cả các hiện tượng trong
thế gian đều không có thể thật, mà chỉ là giả
tướng huyễn hiện như trò ảo thuật.
[X. phẩm Vấn huyễn trong kinh phóng
quang bát nhã Q.3; luận Đại trí độ Q.55].
HUYỄN CẤU
Thân tâm của chúng sinh là do 6 đại
(đất, nước, lửa, gió, không và thức) giả hòa
hợp mà thành, không có thực thể, thuộc
về hữu lậu và nhơ nhớp, cho nên gọi là
huyễn cấu.
Kinh Viên giác (Đại 17, 914 hạ), nói:
“Này thiện nam tử! Nên biết thân tâm đều
là huyễn cấu. Tướng cấu đã diệt thì mười
phương thanh tịnh”.
HUYỄN HÓA
I. Huyễn Hóa.

Những sự vật do nhà ảo thuật biến hóa
ra.
Trong kinh điển Phật giáo, huyễn hóa
HUYỄN HÓA

H
2311
thường được dùng để ví dụ các pháp không
có thực thể, đều do nhân duyên giả hòa
hợp mà sinh.
Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 101
hạ), nói: “Ví như voi ngựa và các vật
huyễn hóa khác, tuy biết là không thật,
nhưng cũng có thể thấy, có thể nghe, đối
với sáu tình(mừng, giận, thương, vui, yêu,
ghét) không có lẫn lộn. Các pháp cũng
như thế…...
II. Huyễn Hóa.
Huyễn và hóa. Hai dụ trong 10 thí dụ về
pháp không.
Huyễn là những sự vật do nhà ảo thuật
làm ra. Hóa là Phật và Bồ tát dùng sức thần
thông biến hóa ra.
(xt. Thập Dụ).
HUYỄN HÓA TÔNG
Tông phái chủ trương các pháp thế tục
đế đều như huyễn hóa, nhưng tâm là Đệ
nhất nghĩa đế thì có thực. Là một trong
Lục gia thất tông thuộc học phái Bát nhã
do ngài Đạo nhất thành lập vào đời Đông
Tấn.
Thần nhị đế luận của ngài Đạo nhất nói:
“Tất cả các pháp đều như huyễn hóa, nên
gọi là Thế tục đế. Còn tâm thì chân thực, là
Đệ nhất nghĩa đế…”.
[X. Hán Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc triều
Phật giáo sử (Thang tích dư)].
HUYỄN MÔN
Pháp môn huyễn hóa.
Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa thích
tiêm quyển 4 phần 1, thì Bồ tát dùng pháp
môn huyễn hóa để phá trừ huyễn hoặc của

chúng sinh, dùng huyễn đại bi để làm lợi
ích cho huyễn hữu tình, khi công hạnh tự
lợi, lợi tha đã hoàn tất, liền vào huyễn Niết
bàn vô sở đắc.
HUYỄN SƯ
Phạm:Màyà-kàra.
Cũng gọi Huyễn sĩ, Huyễn nhân, Huyễn
thuật sư.
Nhà ảo thuật, tức là người có khả năng
biến hóa ra những vật không có thật.
[X. kinh Đại thừa nhập lăng già Q.2; kinh
Kim quang minh tối thắng vương Q.5; kinh
Huyễn sư bạt đà thần chú; luận Đại trí độ
Q.44, Q50].
HUYỄN TƯỚNG
Chỉ cho những hình tướng giả tạm,
không có thực thể.
Đứng trên lập trường của Phật giáo mà
nói, thì tất cả các pháp đều do nhân duyên
hòa hợp mà sinh ra, tuy có hình tướng nhưng
đều là giả tạm, không có thực thể.
(xt. Huyễn).
HUYỄN TRỤ AM THANH QUI
Thanh qui, 1 quyển, do ngài Trung
phong Minh bản soạn vào đời Nguyên, thu
vào Vạn tục tạng tập 111.
Nội dung chia làm 10 môn là: Nhật tư,
Nguyệt tiến, Niên qui, Thế phạm, Doanh
biện, Gia phong, Danh phận, Tiễn lí, Nhiếp
dưỡng, Tân tống.
Bộ Thanh qui này được khắc in vào năm
Diên hựu thứ 4 (1317) và thực hành hàng
ngày trong các tùng lâm thuộc dòng phái
Thiên mục.
HUYẾT BỒN KINH
Gọi đủ: Đại tạng chính giáo huyết bồn
kinh.
Kinh, 1 quyển, được thu vào Vạn tục

tạng tập 87. HUYẾT BỒN KINH

H
2312
Nội dung kinh này tường thuật việc
tôn giả Mục liên đến huyện Truy dương
thuộc Vũ châu, thấy những người đàn bà
chịu khổ trong địa ngục Huyết bồn trì.
Tôn giả Mục liên bèn hỏi ngục tốt về
nguyên nhân do đâu mà họ chịu khổ, ngục
tốt cho biết, vào những ngày có kinh nguyệt
hoặc khi sinh nở, những người đàn bà
thường mang đồ máu me dơ bẩn đến giặt
ở các ao hồ, sông ngòi, những người khác
không biết, thường lấy nước từ các nơi ấy
về cúng dường thần thánh, do đó mà họ
phải chịu khổ báo. Ngài Mục liênlại hỏi
làm cách nào để họ thoát được tội khổ ấy,
thì ngục tốt cho biết phải hiếu thuận cha
mẹ, cung kính Tam bảo, tụng kinh Huyết
bồn, trì trai thanh tịnh, v.v... thì sẽ được
siêu thoát….
Kinh này không thấy được ghi trong các
bộ Kinh lục, cho nên bị ngờ là kinh giả,
nhưng vì có nói nhiều về công đức lợi ích
chúng sinh, nên Thiền tông Nhật bản cũng
trì tụng; nhất là tông Tào động mỗi khi có
pháp hội truyền giới thì thường tặng kinh
này cho phụ nữ.
HUYẾT MẠCH
Mạch máu. Trong Phật giáo, từ ngữ
này được dùng để chỉ cho sự truyền thừa
giáo pháp. Huyết mạch biểu thị ý nghĩa lưu
thông liên tục không ngừng, vì thế pháp
môn được truyền nối giữa thầy và trò gọi
là “Huyết mạch tương thừa”. Đồ biểu về
hệ thống truyền thừa giữa thầy và trò gọi
là “Huyết mạch phổ”. Ở Trung quốc,
khoảng năm Trinh nguyên (785-804) đời

Đường đã có lưu truyền cách làm Huyết
mạch phổ.
Tại Nhật bản, Huyết mạch phổ đặc biệt
được Thiền tông và Mật giáo coi trọng. Trong
Huyết mạch phổ, hệ phổ ghi chép các việc
lớn của tông phái, được gọi là Tông mạch
hoặc Pháp mạch, còn hệ phổ ghi chép việc
truyền giới thì gọi là Giới mạch. Nói chung,
khi chư tăng trao truyền ấn tín cũng được
ghi chép tường tận trong Huyết mạch phổ.
Ngoài ra tín đồ tại gia kết duyên Phật pháp,
đôi khi cũng được truyền Huyết mạch phổ,
nhưng đơn giản hơn.
HUYẾT THƯ
Cũng gọi Huyết tả.
Dùng máu để viết chép kinh văn.
Kinh Phạm võng quyển hạ (đại 24, 1009
thượng), nói: “Lột da làm giấy, chích máu
làm mực, lấy tủy làm nước, chẻ xương làm
bút để biên chép giới của Phật”.
[X. kinh Tập nhất thiết công đức tam
muội Q.trung; luận Đại trí độ Q.28; Phổ
chiếu quốc sư niên phổ Q.hạ].
HUYÊT ĐẲNG TÂM
Tạng: Phug-lta-bu#i sems.
Chỉ cho tâm dễ bị loạn động, không giữ
được trạng thái an định lúc ban đầu. Đây là
tâm thứ 58 trong 60 thứ vọng tâm phân biệt
của phàm phu được liệt kê trong phẩm Trụ
tâm của kinh Đại nhật quyển 1.
(xt. Lục Thập Tâm).
HUYNH ĐÊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho đại chúng, là những người cùng
tu hành trong Thiền viện.
Điều Tự pháp sư kị trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 2 (Đại 48, 1119
thượng), nói: “Tụng kinh xong chuẩn bị

nước nóng, trái cây, (...) rồi mời tôn trưởng,
pháp quyến, huynh đệ đồng môn cùng thụ
dụng”.
[X. môn Xưng hô trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
HUYNH ĐÊ

H
2313
HUỲNH HOẶC TINH
........
I. Huỳnh Hoặc Tinh.
Phạm:Aígàraka.
Dịch âm: Áng già la ca.
Cũng gọi Huỳnh hoặc
thiên, Hỏa tinh, Hỏa diệu
tinh, Tứ lợi tinh, Hỏa tinh
tinh, Hư hán tinh, Vân hán
tinh. Sao Huỳnh hoặc, một
trong Cửu diệu.
Hình tượng của vị thần
sao này mình mặc áo da beo,
bên ngoài khoác tấm da lừa,
tóc, chân và môi đều mầu
đỏ, có 4 tay. Hai tay bên
phải, tay trên cầm thương,
tay dưới cầm tên. Hai tay
bên trái, tay trên cầm gươm,
tay dưới cầm cung.
[X. Thai tạng giới thất tập Q.hạ]. (xt. Cửu
Diệu).
II. Huỳnh Hoặc Tinh.
Phạm: Piígala#.
Dịch âm: Băng nga la.
Chỉ cho Thiên bộ ở phía nam Kim cương
bộ ngoại trên Mạn đồ la Kim cương giới của
Mật giáo, cũng là một trong 20 vị trời của
Kim cương bộ ngoài thuộc hội Tam muội
da Kim cương giới. Vị tôn này cùng với Nhật
thiên, thuộc hàng chư thiên trên hư không,
một trong 5 loại chư thiên.
Hình tượng vị tôn này là hình thiên nữ,
thân mầu da người, ngồi trên tòa lá sen, tay
trái nắm lại để ở chỗ thắt lưng, tay phải cầm

vòng lửa để ở trước ngực. Chân ngôn là:
Án (oô) phạ nhật la (Vajra, Kim cương)
băng nga la (pingala, hạt sắc) sa phạ ha
(svàhà).
[X. kinh Giáo vương Q.10 (bản dịch
đời Tống); Hiền kiếp thập lục tôn quĩ; Bí
tạng kí].
HƯ AM (?-?)
Tức là thiền sư Hoài xưởng, thuộc phái
Hoàng long, tông Lâm tế, sống vào đời Nam
Tống, là đệ tử nối pháp của ngài Tuyết am
Tòng cẩn ở chùa Thiên đồng.
Năm Thuần hi 16 (1189) đời Nam
Tống, vị tăng người Nhật bản tên là Vinh
tây, đến chùa Cảnh đức trên núi Thiên
đồng theo sư tu Thiền. Năm Thiệu hi thứ
2 (1191), sư truyền pháp cho sư Vinh tây.
Sau, sư Vinh tây trở về Nhật, sáng lập chùa
Kiến nhân.
[X. Hoàng long thập thế lục; Ngũ sơn
văn học tân tập Q.3].
HƯ ĐƯỜNG HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Cũng gọi Hư đường Trí ngu thiền sư ngữ
lục, Hư đường thiền sư ngữ lục, Hư đường
lục, Hư đường ngữ lục.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Hư đường
Trí ngu soạn vào đời Tống, được thu vào
Đại chính tạng tập 47.
Nội dung ghi chép các pháp ngữ, kệ tụng,
thi văn của thiền sư Hư đường Trí ngu, thuộc
phái Dương kì, tông Lâm tế. Bảy quyển trước
do các đệ tử ấn hành lúc ngài còn sống, 3
quyển sau thì do ngài Diệu nguyên biên tập
và xuất bản năm Hàm thuần thứ 5 (1269)
đời Tống.
HƯ ĐƯỜNG TẬP
Cũng gọi Hư đường lục.
Gọi đủ: Lâm tuyền lão nhân bình xướng

Đơn hà Thuần thiền sư tụng cổ Hư đường
tập.
Tác phẩm, 6 quyển, do thiền sư Đơn hà
Tử thuần soạn vào đời Tống, ngài Lâm tuyền
Tòng luân bình xướng, ấn hành vào niên
hiệu Trinh nguyên năm đầu (1295) đời vua
HƯ ĐƯỜNG TẬP
Huỳnh Hoặc Tinh

H
2314
Thành tông nhà Nguyên, được thu vào Vạn
tục tạng tập 124.
Nội dung gồm 100 cổ tắc công án như:
Thanh nguyên giai cấp, Thạch đầu tào khê,
Dược sơn tọa thứ, Thuyền tử giáp sơn,
Thiên ninh dạ bán, Thiên ninh thướng
đường, Bảo thọ thướng đường, Tam giới
duy tâm, v.v...
HƯ ĐƯỜNG TRÍ NGU (1185-1269)
Vị Thiền tăng thuộc phái Dương kì, tông
Lâm tế, sống vào đời Tống, người huyện
Tượng sơn, tỉnh Chiết giang, họ Trần, hiệu
Hư đường, tức Canh tẩu.
Năm 16 tuổi, sư theo ngài Sư uẩn ở chùa
Phổ minh xin xuất gia. Sau, sư tham học
các ngài Tuyết đậu, Tịnh từ, nhưng không
khế ngộ, sư bèn đến Kim sơn tham yết ngài
Vận am Phổ nham và được nối pháp. Năm
Thiệu định thứ 2 (1229), lần đầu tiên, sư
trụ trì chùa Hưng thánh, sau lần lượt ở các
chùa Báo ân, Hiển hiếu, Thụy nham, Diên
phúc, Bảo lâm, Dục vương, Tịnh từ, Kính
sơn...,… vua Lí tông, Độ tông nhà Tống đều
qui y sư.
Năm Hàm thuần thứ 5 (1269), sư thị tịch,
thọ 85 tuổi.
Tác phẩm: Hư đường Hòa thượng ngữ
lục, 10 quyển.
[X. Tăng tục truyền đăng lục Q.4; Phật
tổ cương mục Q.40; Tục đăng tồn cảo Q.4].
HƯ KHÔNG
Phạm:Àkàza.
Dịch âm: A ca xá.
I. Hư Không.
Chỉ cho pháp vô vi thanh tịnh, không

bị chướng ngại. Là 1 trong 3 vô vi của Thuyết
nhất thiết hữu bộ và Kinh lượng bộ, 1 trong
9 vô vi của Đại chúng bộ và Hóa địa bộ, 1
trong 6 vô vi của luận Bách pháp minh môn
và luận Thành duy thức, 1 trong 4 vô vi của
luận Đại thừa ngũ uẩn, 1 trong 8 vô vi của
luận Du già sư địa và luận A tì đạt ma tạp
tập, v.v...
II. Hư Không.
Khoảng không bao la, gồm có 5 nghĩa:
Trùm khắp, thường hằng, không bị ngăn
ngại, không phân biệt, dung nạp hết thảy
muôn vật. Còn theo Tông kính lục quyển
6, thì Hư không có 10 nghĩa: Không chướng
ngại, cùng khắp, bình đẳng, rộng lớn, vô
tướng, thanh tịnh, bất động, hữu không,
không không, vô đắc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.75; luận Câu xá
Q.1, Q.6; luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn,
luận Du già sư địa Q.53; luận A tì đạt ma
tạng hiển tông Q.1; luận Thuận chính lí Q.1;
Đại thừa nghĩa chương Q.2; Câu xá luận
bảo sớ Q.1]. (xt. Hư Không Vô Vi).
III. Hư Không.
Tên khác của Không giới. Chỉ cho
khoảng không gian, nơi tồn tại của tất cả
các pháp, 1 trong 6 giới.
Tuy nhiên, cứ theo Thuyết nhất thiết
hữu bộ, thì giữa hư không và không giới có
sự khác nhau, bộ này cho rằng Hư không
chẳng phải sắc, còn Không giới thì là sắc;
Hư không không thấy được, Không giới thì
thấy được; Hư không vô lậu, Không giới
hữu lậu; Hư không vô vi, Không giới hữu
vi. Cái không mà chúng ta thấy đó là Không
giới, chứ chẳng phải Hư không. Nhưng
trong các kinh thì phần nhiều không phân
biệt 2 từ này mà dùng thay cho nhau. Ngoài

ra, Hữu bộ còn cho rằng sắc của Không
giới lấy sáng, tối làm thể, là có thật. Nhưng
các bộ phái khác thì không công nhận
thuyết này.
[X. luận Du già sư địa Q.54; luận Đại tì
bà sa Q75; luận Câu xá Q.1; luận Pháp uẩn
túc Q.10; luận Thuận chính lí Q.2; Đại thừa
nghĩa chương Q.2; Du già luận kí Q.14
phần dưới].
HƯ KHÔNG

H
2315
HƯ KHÔNG TẠNG BỒ TÁT
Hư không tạng, Phạm: Àkàza-garbha
(dịch âm: A ca xá nghiệt bà),Gagana-gaĩja
(dịch âm: Nga nga nẵng ngạn nhạ).
Tạng: Nam-mkha#i-sĩiị-po, Nammkha#-
mdsod.
Cũng gọi Hư không dựng bồ tát.
Vị Bồ tát này có phúc tạng và trí tạng vô
lượng, giống như hư không, rộng lớn vô biên,
lại dùng vô lượng pháp bảo bố thí, làm lợi
lạc hết thảy chúng sinh.
Bồ tát này gồm có 3 tôn vị:
1. Hư không tạng bồ tát, là chủ tôn của
viện Hư không tạng, thuộc Mạn đồ la Thai
tạng giới Mật giáo. Hình tượng vị này, thân
mầu da người, ngồi trên hoa sen báu, đầu
đội mũ Ngũ Phật, cánh tay phải co lại, cầm
thanh kiếm có ánh lửa sáng; tay trái đặt ở
cạnh sườn, cầm hoa sen, trên hoa sen có
viên ngọc báu như ý. Ngọc báu và thanh
kiếm của vị Bồ tát này biểu thị cho phúc
môn và trí môn. Mật hiệu là Như ý kim
cương, chủng tử là (i), hình Tam muội da
là Kiếm tuệ.
2. Hư không tạng bồ tát, là vị thị giả
đứng hầu trong viện Thích ca. Hình tượng
của vị tôn này, mình mặc thiên y, đứng trên
tòa sen nở, mặt hơi hướng về phía trái, bàn
tay phải dựng thẳng, ngón trỏ và ngón giữa
co lại, cầm phất trần trắng, tay trái nắm lại
đặt ở chỗ rốn, cầm hoa sen, trên hoa sen có
viên ngọc mầu xanh. Mật hiệu là Vô tận
kim cương, chủng tử là (à), hình Tam
muội da là ngọc mầu xanh trên hoa sen.
3. Hư không tạng bồ tát, là 1 trong 16

vị tôn thuộc Hiền kiếp của Kim cương giới
(cũng gọi là bồ tát Kim cương chàng, bồ tát Bảo
chàng) là vị thứ 3 trong 4 vị tôn ngồi ở phía
nam của Phương đàn thuộc viện ngoài. Hình
tượng vị này, mình mầu trắng, tay trái nắm
lại chống vào eo, tay phải cầm hoa sen, trên
hoa sen có ngọc báu.
Mật hiệu là Phú quí
kim cương, Viên mãn
kim cương, chủng tử là
(à), hình Tam muội
da là ngọc báu có 3
cánh, ấn tướng là Kim
cương phược, tức là 2
ngón trỏ làm thành
hình bình báu, 2 ngón
cái dựng đứng.
[X. phẩm Hư không tạng trong kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.14; kinh Hư không
bồ tát; kinh Kim cương đính du già lược
xuất niệm tụng Q.3; kinh Bát nhã lí thú;
Đại nhật kinh sớ Q.5; Q.10; Lưỡng bộ mạn
đà la nghĩa kí Q.3, Q.4; Hiện đồ mạn đồ la
Kim cương giới chư tôn tiện lãm Q.2].
HƯ KHÔNG TẠNG BỒ TÁT KINH
Phạm:Àkàzagarbha-sùtra.
Cũng gọi Hư không tạng kinh, Hư không
tạng bồ tát thần chú kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Phật đà da xá
dịch vào đời Diêu Tần, được thu vào Đại
chính tạng tập 13.
Nội dung kinh này tường thuật về việc
khi đức Phật đang ở núi Khư la để sí, thì bồ
tát Hư không tạng từ nơi ở của đức Phật
Thắng hoa phu tạng trong thế giới Nhất thiết
hương tập y nằm về phương tây hiện đến,
dùng thần lực biến thế giới Sa bà thành Tịnh
độ, rồi biến trong 2 tay của đại chúng đều

có hạt ma ni bảo châu như ý, từ trong hạt
châu ấy tuôn ra các thứ báu. Kế đó là nói về
các đà la ni trừ bệnh được phúc, về người
niệm danh hiệu của vị Bồ tát này sẽ được trí
nhớ dai, mọi ý nguyện được viên mãn.
Các bản dịch khác của kinh này còn
có: Kinh Hư không tạng bồ tát thần chú 1
quyển, do ngài Đàm ma mật đa dịch vào
đời Lưu Tống, kinh Hư không dựng bồ tát
HƯ KHÔNG TẠNG BỒ TÁT KINH
Bồ tát Hư Không Tạng
Mạn Đồ La Thai Tạng Giới

H
2316
2 quyển, do ngài Xà na quật đa dịch vào
đời Tùy.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.4].
HƯ KHÔNG TẠNG BỒ TÁT PHÁP
Gọi tắt: Hư không tạng pháp.
Pháp tu này y cứ vào Đại hư không tạng
bồ tát niệm tụng pháp do ngài Bất không
dịch vào đời Đường.
Nội dung chia làm 3 pháp: Phúc đức,
Trí tuệ, Âm thanh. Nếu nương vào pháp
này mà tu hành thì sẽ tiêu trừ được nghiệp
báo chướng, tăng trưởng phúc đức, tâm thần
an vui, có lòng tin thanh tịnh đối với Đại
thừa, làm lợi lạc chúng sinh, tâm không thoái
chuyển, được mọi thứ của báu trong thế gian
và xuất thế gian.
[X. Hạnh lâm Q.43; Bí sao Q.trung; Nhũ
vị sao Q.9].
HƯ KHÔNG TẠNG CẦU VĂN TRÌ PHÁP
Gọi đủ: Hư không tạng bồ tát năng mãn
chư nguyện tối thắng tâm đà la ni cầu văn
trì pháp.
Cũng gọi: Hư không tạng cầu văn trì
pháp kinh, Hư không tạng bồ tát mãn
nguyện tối thắng tâm đà la ni kinh, Cầu văn
trì kinh, Cầu văn trì nghi quĩ, Cầu văn trì
pháp, Cầu văn trì quĩ.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Thiện vô úy
dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 20.
Nghi quĩ này được rút ra từ phẩm
Thành tựu nhất thiết nghĩa trong kinh Kim
cương đính. Nội dung nói về đà la ni Năng
mãn chư nguyện tối thắng tâm và Đàn

pháp, Ấn pháp, v.v...
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.14].
HƯ KHÔNG TẠNG VIÊN
Viện này thờ bồ tát Hư không tạng làm
vị chủ tôn, là viện thứ 10 trong 12 viện lớn
thuộc Mạn đồ la Thai tạng giới của Mật giáo.
Viện Hư không tạng biểu thị cho Bi,
Trí hợp nhất, hàm chứa muôn đức, có khả
năng ban bố cho chúng sinh tất cả của quí
báu, tuy có đầy đủ trí đức nhưng lấy phúc
đức làm chính. Tay phải của bồ tát Hư
không tạng cầm thanh kiếm tiêu biểu cho
trí đức; tay trái cầm hoa sen tiêu biểu cho
phúc đức.
Trong viện có 28 vị tôn, chính giữa là bồ
tát Hư không tạng, các vị tôn khác ở 2 bên
tả hữu của Ngài chia làm 2 hàng trên và
dưới. Hàng trên gồm có 10 vị bồ tát Ba la
mật, 5 vị ở bên phải là: Đàn, Giới, Nhẫn,
Thiền tượng trưng cho Phúc môn; 5 vị ở
bên trái là: Bát nhã, Phương tiện, Nguyện,
Lực, Trí tượng trưng cho Trí môn. Ở hàng
dưới, phía bên trái gồm có các vị Bồ tát: Vô
cấu thệ, Tô bà hô, Kim cương châm, Tô tất
địa yết la, Mạn đồ la; hàng dưới, phía bên
trái, gồm có các Bồ tát: Cộng phát ý chuyển
luân, Sinh niệm xứ, Phẫn nộ câu, Bất không
câu. Còn Thiên thủ Quan âm ở đầu bên
phải lấy viện Quan âm của Liên hoa bộ làm
nhân hạnh mà sinh ra quả đức; bồ tát Kim
cương tạng vương ở đầu bên trái lấy viện
Kim cương thủ của Kim cương bộ làm nhân
hạnh mà sinh ra quả đức.
Ngoài ra, còn có thuyết cho rằng 2 vị
tôn Thiên thủ, Kim cương tạng và quyến
thuộc của các Ngài được chia thành 2 viện

khác nhau, cho bồ tát Hư không tạng thuộc
về Phật bộ, cùng với bồ tát Kim cương tạng
và Thiên thủ Quan âm ở 2 bên cùng ở trong
viện này, đều tượng trưng cho đức của 3 bộ
Thai tạng giới.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.1, phẩm Mật ấn Q.4; kinh Bất không
HƯ KHÔNG TẠNG CẦU VĂN TRÌ PHÁP

H
2317
quyên sách Q.9]. (xt. Thai Tạng Giới Mạn
Đồ La, Mạn Đồ La).
HƯ KHÔNG VÂN HẢI MINH MÔN
Từ ngữ dùng để mô tả trí tuệ không giới
hạn của Bồ tát địa thứ 11 (Phật quả).
Bồ tát Sơ địa chứng được Bách pháp
minh môn, Bồ tát từ nhị địa trở lên thì
mỗi địa tùy theo thứ tự tăng lên nhiều lần
cho đến địa thứ 10, mỗi địa đều có số minh
môn khác nhau. Nhưng sau khi đến địa
thứ 11, tức là quả Phật, thì trí tuệ chứng
được không thể hạn lượng, ví như hư
không, mây, biển, cho nên gọi là Hư không
vân hải minh môn.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 657
hạ) nói: “Đến địa thứ 11, bằng minh môn
(trí tuệ) hư không vân hải, Bồ tát sẽ thấy tất
cả thế giới Liên hoa tạng trang nghiêm”.
HƯ KHÔNG VÔ BIÊN SIÊU VIÊT BỒ TÁT
Hư không vô biên siêu việt, Phạm:
Gaganànanta-vikrama.
Tạng: Nam-makha#-la rnam-par
#gro-ba.
Cũng gọi: Việt vô lượng hư không bồ
tát, Hư không vô biên du bộ kim cương bồ
tát, Hư không du bộ chấp kim cương bồ
tát. Vị Bồ tát thứ 4 ở hàng thứ 2 trong viện
Kim cương thủ thuộc Thai tạng giới của
Mật giáo.
Hình tượng vị
Bồ tát này. Mình
mầu vàng lợt, ngồi
kết già trên hoa
sen đỏ, cánh tay
phải co lại, khuỷu

tay dang ra và bàn
tayngửa lên, đầu
các ngón tay
hường về bên
phải, tay trái hướng vào trong để ngang
ngực, cầm chày ba chĩa. Mật hiệu là Quảng
đại kim cương, hình Tam muội da là chày
3 chĩa, chủng tử là (hùô), ấn tướng là
Trì địa ấn.
[X. phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.1; Chư thuyết bất
đồng kí Q.4].
HƯ KHÔNG VÔ CẤU TRÌ KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Hư không vô cấu trì kim cương, Phạm:
Gaganàmala-vajradhara.
Hán âm: Nga nga na ma la phạ nhật ra
thải lạc.
Tạng: Rdo-rje-#dsin nam-mkha# drima-
med-pa.
Cũng gọi: Hư không vô cấu chấp kim
cương bồ tát.
Vị Bồ tát thứ nhất ở hàng thứ 2 mé bên
đông trong viện Kim cương thủ thuộc Thai
tạng giới Mật giáo. Là một trong mười chín
vị Chấp kim cương nội quyến thuộc của Hội
Mạn đồ la nói trong kinh Đại nhật.
Hình tượng vị tôn này, mình mầu da
người, ngồi trên hoa sen đỏ, cánh tay phải
co lại, bàn tay ngửa lên, các đầu ngón tay
hướng về bên phải; tay trái nắm lại, cầm
chày một chĩa đưa lên để ở trước ngực phía
trái, mặt hướng về bên phải. Mật hiệu là Li
nhiễm kim cương, chủng tử là (hùô),
ấn tướng là
Kim cương trí
ấn của Đại nhật
Như lai, tượng
trưng cho đức

“Nhân” . ..
trong “Ngũ
chuyển”, cũng
tức là thể của
tâm Bồ đề. Vì
thể của tâm Bồ
đề lìa tất cả
HƯ KHÔNG VÔ BIÊN SIÊU VIÊT BỒ TÁT
Bồ Tát Hư Không Vô Biên Siêu Việt
Mạn Đồ La Thai Tạng Giới
Bồ Tát Hư Không Vô Cấu Trì Kim Cương
Mạn Đồ La Thai Tạng Giới

H
2318
phiền não hí luận, trong sạch như hư không,
nên gọi là Hư không vô cấu.
[X. phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.1; Chư thuyết bất
đồng kí Q.4; Thai tạng giới thất tập Q.thượng].
HƯ KHÔNG VÔ VI
Phạm:Àkàzàsaôskfta.
I. Hư Không Vô Vi.
Lí chân không thanh tịnh, vô ngại, bao
trùm muôn pháp, là 1 trong 3 pháp vô vi do
Thuyết nhất thiết hữu bộ tiểu thừa thành lập.
Hư không là vô ngại, Vô vi là pháp thực
tại, lìa nhân duyên tạo tác không bị 4 tướng
sinh, trụ, dị, diệt làm cho đổi dời.
[X. luận Câu xá Q.1; Câu xá luận quang
kí Q.1; Câu xá luận bảo sớ Q.1].
II. Hư Không Vô Vi.
Chỉ cho chân như xa lìa các chướng ngại,
giống như hư không. Một trong 6 pháp vô
vi do tông Duy thức thành lập
Luận Thành duy thức lập 6 pháp vô vi,
cho rằng Hư không vô vi do Hữu bộ thành
lập chẳng phải là pháp có thật, rằng pháp
tính mà đức Phật chứng được là một tướng
trong 6 tướng vô vi. Thể của pháp tính xa lìa
các chướng ngại, gọi là Hư không vô vi, chớ
chẳng phải có cái hư không vô vi nào khác
trùm khắp muôn vật. Bởi thế, theo lập thuyết
của Hữu bộ, thì từ ngữ “Hư không”chỉ thẳng
cho bầu hư không rộng lớn. Còn theo chủ
trương của Duy thức thì hư không chỉ là ví
dụ, vì vô vi của pháp tính giống như hư không
bao la, nên gọi là Hư không vô vi.
[X. luận Thành duy thức Q.2; Đại thừa
bách pháp minh môn luận sớ Q.thượng].

HƯ TÂM HỢP CHƯỞNG
Phạm: Saôpuỉa.
Dịch âm: Tam bổ tra.
Cũng gọi: Không tâm hợp chưởng,
Không trung hợp chưởng, Hư hợp, Hư tâm
hợp.
Một kiểu chắp tay mà
lòng 2 bàn tay tạo thành
một khoảng trống. Đây là
ấn thứ 2 trong 12 ấn khế
hợp chưởng cơ bản của
Mật giáo.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt. Thập
Nhị Hợp Chưởng).
HƯ THỤ TÍN THÍ TỘI
Gọi tắt: Hư thụ tội.
Tội nhận lãnh của tín thí với tâm hư
dối, hoặc tăng ni đã phạm tội phá giới mà
còn nhận vật cúng dường của tín đồ.
[X. kinh Quán Phật tam muội hải Q5;
kinh Phạm võng Q.hạ; kinh Tì ni mẫu Q.2;
Mục liên vấn giới luật trung ngũ bách khinh
trọng sự].
HƯ VÂN
Thiền sư Trung quốc, người làng Tương,
tỉnh Hồ nam, họ Tiêu, tên Cổ nham, tự Đức
thanh.
Cuộc đời sư tiếp nối pháp mạch của 5
dòng Thiền: Tào động, Lâm tế, Vân môn,
Pháp nhãn và Qui ngưỡng. Năm 19 tuổi sư
theo ngài Thường khai lão nhân chùa Dũng
tuyền, núi Cổ sơn, tỉnh Phúc kiến, xin xuất
gia. Năm 20 tuổi sư y vào ngài Diệu liên
thụ giới Cụ túc. Về sau, sư du phương tham
học khắp các vùng Tứ xuyên, Tây khang,
Tây tạng, Ấn độ, Tích lan, Miến điện, v.v...
Năm 43 tuổi, sư phát tâm lên chiêm bái núi
Ngũ đài để đền đáp ơn sâu của cha mẹ, bắt

đầu từ am Pháp hoa ở núi Phổ đà, cứ 3 bước
lạy 1 lạy, ròng rã trong ba năm, chịu đủ nỗi
đói lạnh, ba lần bị bệnh nặng, tưởng như
chờ chết, đều được bồ tát Văn thù cảm ứng
cứu giúp. Cuối cùng, sư đến được chùa Hiển
HƯ VÂN
Hư Tâm Hợp Chưởng

H
2319
thông núi Ngũ đài.
Năm 56 tuổi, sư ở chùa Cao mân tại tỉnh
Giang tô, một hôm nhân bị nước sôi bắn
vào tay làm cho tách trà rơi xuống đất, sư
bỗng nhiên dứt gốc ngờ, triệt ngộ bản lai.
Năm 61 tuổi, cuối đời Thanh, sư theo
Lưỡng cung(chỉ cho vua và Thái hậu) đến
phía tây mở pháp hội “Chúc Thánh Hộ
Quốc Tiêu Tai”, rồi trở về ẩn tu ở núi Chung
nam, đổi tên là Hư vân, hiệu Huyễn du. Sau,
sư đến hoằng pháp ở đảo Penang, Mã lục
giáp, Cát long pha (Kuala Lumpur), Đài
loan, v.v... Năm 68 tuổi, lúc giảng kinh ở
Thái lan, sư từng nhập định 9 ngày, gây xôn
xao cả kinh đô Thái. Sư cũng từng thuyết
phục quân Hiệp thống tỉnh Vân nam là Lí
căn nguyên, chấm dứt việc đuổi tăng phá
chùa, cũng như đã điều đình sự tranh chấp
giữa Trung quốc và Tây tạng, trừ khử họa
chiến tranh, khuyên dụ bọn trộm cướp trở
về con đường lương thiện. Sư hoằng dương
giáo pháp ở tỉnh Vân nam 18 năm. Năm 90
tuổi sư mới trở về trụ trì chùa Dũng tuyền ở
núi Cổ sơn.
Năm 109 tuổi, sư hoằng pháp ở Hương
cảng. Sau, vì hoài bão bi nguyện hộ giáo
cứu tăng nên năm sau sư trở về đại lục.
Năm 1951, sư được 112 tuổi. Mùa xuân
năm ấy, cộng sản Tàu đến quấy phá chùa
Vân môn, đệ tử của sư là Diệu vân bị cộng
sản đánh đến chết, chính sư cũng bị đánh
đến hôn mê. Không bao lâu phát bệnh, sư
ngồi kết già, nhịn ăn trong 9 ngày, cộng
sản thấy sư không chết lấy làm lạ, từ đó
không dám quấy nhiễu nữa. Cuối đời sư

đến ở núi Vân cư tại tỉnh Giang tây.
Trọn đời sư đã vâng giữ các hạnh thanh
tịnh, khổ, hiếu, nhẫn, định, xả, bi, dị,
phương tiện, vô úy, bất phóng dật. Sư
thường than thở tông phong suy tàn, đạo
tràng đổ nát, luật giáo không còn được
nghe, sư phát nguyện chấn hưng, trùng tu
các tùng lâm trong nước, tổng cộng hơn 80
ngôi lớn nhỏ như: Chùa Hoa đình (Vân thê)
tại tỉnh Vân nam, Chúc Thánh thiền tự ở
núi Kê túc, tùng lâm Hoa nam ở Tào khê,
chùa Dũng tuyền ở núi Cổ sơn, tỉnh Phúc
kiến, Vân môn thiền tự ở huyện Khúc giang,
tỉnh Quảng đông, Chân như thiền tự ở núi
Vân cư, tỉnh Giang tây, v.v... Mỗi nơi sau
khi hoàn thành sư đều giao cho một vị làm
trụ trì, sau đó lại đi nơi khác. Tuy là bậc cự
phách trong Thiền tông nhưng sư cũng dạy
người chân thật niệm Phật.
Mùa thu năm 1959 sư thị tịch tại núi
Vân cư, thọ 120 tuổi, pháp lạp 101.
Lúc sinh thời sư từng soạn các bộ: Lăng
nghiêm kinh huyền yếu, Pháp hoa kinh lược
sớ, Di giáo kinh chú thích, Viên giác kinh
huyền nghĩa, Tâm kinh giải, v.v... nhưng tất
cả những tác
phẩm trên đều
đã bị cộng sản
lấy đi hết trong
vụ cướp phá
chùa Vân môn
năm 1951. Hiện
nay chỉ còn
Pháp ngữ, Khai
thị, Vấn thư,
Thi ca…... do
người sau biên
tập thành “Hư

Vân Hòa
Thượng Pháp Vậng”.
[X. Hư vân hòa thượng pháp vậng; Hư
vân lão hòa thượng sự lược].
HƯ VỌNG
Gọi tắt: Vọng.
Hư giả, chẳng phải chân thực.
Nếu phân biệt thì hư vọng có 3 nghĩa:
1. Không có thật, không tồn tại (Phạm:
A-santa-bhàva). Như vọng pháp, vọng
cảnh, vọng hữu, v.v...
HƯ VỌNG
Hư Vân (năm 120 tuổi)

H
2320
2. Chấp mê một cách phi lí (Phạm:
Vitatha). Như vọng thức, vọng tâm, vọng
niệm, vọng chấp, vọng tình, vọng phân
biệt, v.v...
3. Hư dối (Phạm:Mfwà). Như vọng ngữ,
vọng ngôn, v.v...
[X. phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa Q.1; luận Du già sư địa Q.36; luận
Thành duy thức Q.9].
HƯ VỌNG LUÂN
Bánh xe hư vọng quay chuyển không
ngừng, ví dụ chúng sinh vì hoặc nghiệp hư
vọng mà phải sinh tử luân hồi trong 6 đường
không dứt.
Kệ tán thán Phật A di đà (Đại 47, 424
thượng), nói: “Từ vô thủy con nổi chìm trong
ba cõi, Hư vọng luân quay mãi không ngừng”.
HƯ VỌNG PHÂN BIÊT
Phạm: Vitatha-vikalpa.
Gọi tắt: Vọng phân biệt.
Sự phân biệt hư dối sai lầm không đúng
với chân tướng của sự vật.
Muôn pháp do tâm tạo, ngoài tâm không
có pháp, nhưng phàm phu ngu si khởi vọng
tâm loạn thức, sinh ra đủ thứ phân biệt hoặc
chấp thực ngã, thực pháp, cái chấp này là
biến kế sở chấp, không khế hợp với chân
tính, nên gọi là Hư vọng phân biệt.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
14, chia Hư vọng phân biệt làm 10 loại là:
Căn bản phân biệt, Tướng phân biệt, Tướng
hiển hiện phân biệt, Tướng biến dị phân
biệt, Tướng hiển hiện biến dị phân biệt, Tha
dẫn phân biệt, Bất như lí phân biệt, Như lí
phân biệt, Chấp trước phân biệt và Tán loạn

phân biệt.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.5; luận
Du già sư địa Q.36; luận Thành duy thức
Q.7, Q.8; luận Biện trung biên Q.thượng;
luận Nhiếp đại thừa Q.9 (bản dịch đời
Lương); Biện trung biên luận thuật kí
Q.thượng].
HƯ VÔ CHỦ NGHĨA (NIHILISM)
Chủ nghĩa phủ định tất cả đạo đức, tập
quán, chế độ, tôn giáo, hoặc chân lí, giá trị
của bất cứ sự vật gì.
Những người theo chủ nghĩa hư vô tuy
có tích cực đề xướng cuộc vận động cách
mạng xã hội, nhưng phần đông họ là những
kẻ trốn tránh, tiêu cực không quan tâm.
Cũng có những người rơi vào chủ nghĩa tìm
cầu khoái lạc nhất thời. Có thể nói, đây là
chủ nghĩa tối tăm, tuyệt vọng. Đức Phật
Thích ca dùng nguyên lí phủ định “Phạm
ngã” siêu hình làm tiền đề, nhìn thẳng vào
hiện thực để thấu suốt hiện thực mà tìm
con đường giải quyết, nên Ngài bị những
người Bà la môn(chủ trương có Phạm ngã)
xem đồng như Lục sư ngoại đạo và công
kích là người theo chủ nghĩa hư vô. Đó là vì
đức Phật thấu suốt hiện thực, nên Ngài biết
rõ sự vật tồn tại đều là vô thường, khổ, vô
ngã, nhất là nhấn mạnh con người nhờ có
“chết” mà tồn tại, do đó mà Ngài bị hiểu
lầm là người theo chủ nghĩa hư vô. Thực ra,
qua tư tưởng, hành vi và giáo thuyết của
đức Phật, thì Ngài không giống như những
người theo chủ nghĩa hư vô, trốn tránh hiện
thực, mà trái lại, Ngài nhìn thẳng vào hiện
thực, thấu suốt hiện thực, siêu việt hiện thực
để giải quyết vấn đề thống khổ của kiếp
người. Vì thế, Phậtgiáo tuyệt nhiên chẳng
phải là chủ nghĩa hư vô.

Khi đức Phật sắp nhập diệt, Ngài căn
dặn các đệ tử phải nương vào “pháp” và
nương vào “chính mình” để đạt đến giải
thoát. Từ đó, ta thấy thái độ của đức Phật
đối với nhân sinh rất là khẩn thiết. “Pháp”
mà muôn vật y cứ và “chính mình”, tức là
chủ thể, đều là “không”. Nhưng cái không ở
HƯ VÔ CHỦ NGHĨA

H
2321
đây chẳng phải là “không” đối với “có”, mà
là “không” siêu việt “có” và “không”, vì thế
cái “không” này chẳng phải là cái không (vô)
thông thường của chủ nghĩa hư vô.
(xt. Không).
HƯ VÔ TĂNG
Cũng gọi Hư vọng tăng, Tiến tăng, Cô
tăng, Phổ hóa tăng, Mãng lỗ phá khỏa, Mộ
lộ, Phạm luận, Phạm luận tử.
Từ ngữ gọi chung các
vị tăng của phái Thiền
Phổ hóa ở Nhật bản.
Hư vô tăng không
mặc áo pháp, đầu đội
nón cói, miệng thổi ống
sáo(Xích bát, một loại
nhạc khí đời xưa, dài 1
thước 8 tấc Tàu), cổ
khoác ca sa, vai mang
một cái đãy, đi xin ăn
khắp nơi.
[X. Phổ hóa tông vấn đáp; Chư tông bình
phán kí; Thất thập nhất phiên ca hợp
Q.trung; Hư đạc truyền kí Q.thượng; Sa
thạch tập Q.8]. (xt. Phổ Hóa Tông).
HƯ VÔ THÂN
Pháp thân đã chứng được diệu lí Niết bàn.
Hư vô là tên khác của Niết bàn, vì Niết
bàn xa lìa tất cả tướng sai biệt nên gọi là Hư
vô. Thân Phật dung thông tự tại, lìa tất cả
tướng, nên gọi là Hư vô thân.
Người sinh về Tịnh độ cực lạc, khế nhập
diệu lí Niết bàn, cũng được thân hư vô, thể
vô cực.
Cứ theo Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ của

ngài Cát tạng, thì nhờ thần thông không
chỗ nào mà chẳng đến, nên gọi là Thể vô
cực; sắc như ánh sáng, nên gọi là Thân hư
vô. [X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng].
HỨA ĐỊA TIÊN (1893-1941)
........
Học giả Phật giáo Trung quốc, người Yết
dương, tỉnh Quảng đông, tên là Tán khôn,
cũng có tên là Thúc sửu, tự Địa sơn, bút
hiệu Lạc hoa sinh.
Ông tốt nghiệp Đại học Yên kinh, sau
đến Đại học Colombia ở Hoa kì để nghiên
cứu về lịch sử tôn giáo, tỉ giảo tôn giáo học,
ông đậu bằng Thạc sĩ văn học và nổi tiếng
về các môn Nhân loại học, Dân tục học.
Năm 1925, ông chuyển đến Đại học Oxford,
Anh quốc, chuyên nghiên cứu tiếng
Phạm. Vì muốn biết rõ về nguồn gốc của tư
tưởng Phật học, nên ông đến Ấn độ để khảo
sát. Về sau ông lần lượt làm giáo sư các trường
Đại học Yên kinh, Bắc kinh, Thanh hoa,
Nam khai và chủ nhiệm hệ Đại học Hương
cảng. Các tác phẩm văn học của ông thường
dung nhập tư tưởng Phật giáo, có phong cách
riêng, nhất là bút pháp tả chân lãng mạn
trong văn xuôi, đã chiếm một địa vị quan
trọng trong văn học sử cận đại của Trung
quốc. Về sau, ông lại chuyên tâm nghiên cứu
Phật giáo và Đạo giáo. Ông qua đời năm
1941, hưởng dương 49 tuổi.
Tác phẩm của ông gồm có: Trần na dĩ
tiền Trung quán phái dữ Du già phái chi
Nhân minh, Ấn độ văn học, Phật tạng tử
mục dẫn đắc, Trung quốc Đạo giáo sử, Đạo
tạng tử mục dẫn kiểm, Đạo giáo sử thượng
biên, Phù ki mê tín để nghiên cứu, Không
sơn linh vũ tản văn tập.
HỨA KHẢ

.....
Chấp nhận.
Trong Mật giáo, chỉ cho sự chấp nhận
cho tu học một phần Mật giáo, hoặc sau
khi thụ pháp Quán đính, hành giả được
trao ấn tín chấp nhận cho làm thầy. Như
tác pháp hứa khả của tông Chân ngôn, hoặc
HỨA KHẢ
Hư Vô Tăng

H
2322
như tờ giấyHứa khả trong tông Tịnh độ
được cấp cho đệ tử sau khi vị thầy đã trao
giới Viên đốn.
Ngoài ra, khi giảng truyền sự tướng, có
thiết lập đàn Quán đính hứa khả(cũng gọi
Hứa khả đàn) để thực hành pháp Quán đính
hứa khả.
[X. Nghiễm tị la sao Q.12; A sa phược
sao Q.14].
HỨA NGUY VĂN (1908- )
Học giả Phật giáo Trung quốc, người
huyện Cửu giang, tỉnh Giang tây.
Ông là kĩ sư ngành hóa học của trường
Đại học công nghiệp Mộ ni hắc, cũng là Tiến
sĩ khoa học tự nhiên của trường Đại học
công nghiệp Minh hưng, Tây đức. Sau khi
về nước, ông đã cống hiến rất lớn cho công
cuộc nghiên cứu ngành hóa học phân tử tại
Trung quốc.
Ông sùng tín Phật giáo, thường nghiên
cứu Phật pháp. Ông cho rằng Phật pháp
hoàn toàn phù hợp với khoa học và khoa
học thì cần phải có sự chỉ đạo của Phật pháp
mới không gây tai hại cho nhân loại.
Tác phẩm: Nguyên tử và Vô ngã.
Dịch phẩm: Luận đại thừa đích hưng khởi.
HƯNG CỪ
Phạm: Hiịgu.
Cũng gọi Hưng cù, Hưng cựu, Hưng
nghi, Hình ngu, Hình cụ.
Một loại thực vật có mùi hôi như tỏi,
sinh sản ở các vùng Hòa điền thuộc tỉnh
Tân cương, Tây tạng, Ấn độ, Iran, A phú
hãn, v.v... là một trong ngũ tân(hành, hẹ, tỏi,
củ kiệu, hưng cừ).

Đây là loài thực vật thân thảo cao 2 mét,
củ giống như củ cải nhỏ, mầu trắng, ăn được.
Nếu cắt ngang thân cây thì ngay ở chỗ cắt
tiết ra một chất lỏng, sau khi đông cứng lại
có thể dùng
làm thuốc,
gọi là A ngùy,
diệt được sâu
bọ và trừ
mùihôi.
Cứ theo
Huyền ứng
âm nghĩa
quyển 19, thì
có người cho
rằng hưng cừ
là rau vân đài(củ cải dầu) của Trung quốc,
nhưng thực ra không đúng.
[X. truyện Tuệ nhật trong Tống cao tăng
truyện Q.29]. (xt. Ngũ Tân).
HƯNG GIÁO TỰ
Chùa ở cách thành Trường an, tỉnh Thiểm
tây, Trung quốc về phía nam khoảng 30 km,
được xây dựng vào đời Đường, là 1 trong 8 tự
viện lớn ở Phiền xuyên vào thời đó.
Cứ theo Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Quyển 10, thì ngài Tam tạng Huyền
trang thị tịch ở chùa Ngọc hoa vào ngày
mùng 5 tháng 2 niên hiệu Lân đức năm
đầu (664) đời Đường, được an táng tại phía
đông Sản thủy vào ngày 14 tháng 4. Đến
ngày mùng 8 tháng 4 năm Tổng chương
thứ 2 (669), vua Cao tông ban sắc dời di
cốt của Ngài về để ở đồng bằng phía bắc
Phiền xuyên và chùa Hưng giáo cũng được
sáng lập từ đó.
Thời vua Trung tông, ngài Huyền trang
được ban thụy hiệu là “Đại Biến Giác”, còn

vua Túc tông thì ban hiệu chùa là Hưng giáo
tự. Niên hiệu Trường khánh năm đầu (821)
và năm Thái hòa thứ 2 (828), 2 ngài Đàm
cảnh và Nghĩa lâm nối tiếp nhau trùng tu.
Hiện nay, trong chùa có 3 ngôi tháp, ngôi cao
nhất ở chính giữa là tháp thờ xá lợi của ngài
Huyền trang, còn 2 ngôi tháp nhỏ ở 2 bên là
HƯNG GIÁO TỰ
Cây Hưng Cừ

H
2323
tháp thờ 2 vị đệ tử của ngài Huyền trang là
các vị Khuy cơ và Viên trắc. Ngoài ra, còn có
Đại hùng bảo điện, lầu để kinh, v.v...
Khoảng năm Đồng trị (1862-1874) đời
Thanh, chùa này từng bị hỏa hoạn, cho nên
ngoại trừ 3 ngôi tháp, còn các kiến trúc khác
đều mới được làm lại vào thời cận đại.
Tháng 10 năm 1948, giới Phật giáo Trung
quốc và Nhật bản đã tổ chức lễ kỉ niệm lần
thứ 1320 ngày đại sư Huyền trang thị tịch
tại chùa này.
[X. Đại đường Tam tạng Đại biến giác
pháp sư tháp minh tinh tự; Tống cao tăng
truyện Q.4; Đường hội yếu; Trường an chí;
Trường an cổ sát đề yếu. Đại thanh nhất
thống chí Q.180; Chi na văn hóa sử tích
giải thuyết 9 (Thường bàn Đại định, Quan
dã trinh)].
HƯNG HÓA ĐẢ TRUNG
... ... ... ..
Tên công án trong Thiền tông.
Cơ duyên đối thoại giữa thiền sư Hưng
hóa Tồn tưởng đời Đường với một vị tăng.
Chương Hưng hóa trong Ngũ đăng hội
nguyên quyển 11 (Vạn tục 138, 196 hạ) ghi:
“Có vị tăng hỏi: Khi 4 phương 8 hướng đến
thì thế nào?
Sư đáp: Đánh ở khoảng giữa. Vị tăng liền
lễ bái.
Sư nói: Hôm qua vào trong thôn thụ
trai, giữa đường gặp mưa to gió lớn, liền
trú trongmột ngôi cổ miếu”.
[X. Lục tổ đàn kinh; tắc 6 trong Bích
nham lục].
HƯNG HÓA TỒN TƯỞNG THIỀN SƯ NGỮ LỤC

Cũng gọi Hưng hóa ngữ lục, Quảng tế
đại sư ngữ lục.
Ngữ lục, 1 quyển, do thiền sư Hưng hóa
Tồn tưởng soạn vào cuối đời Đường, ấn hành
vào đầu năm Vĩnh lạc (1403?) đời Minh,
được thu vào Cổ tôn túc ngữ lục quyển 5
trong Vạn tục tạng tập 118.
Nội dung sách này gồm có: Cơ duyên
vấn đáp giữa ngài Tồn tưởng và ngài Nghĩa
huyền, lời đối đáp giữa ngài và vua Trang
tông đời Hậu Đường, Pháp ngữ khai đường
thị chúng ở chùa Hưng hóa. Ngoài ra, ở cuối
quyển có chép thêm bài kí nói về tháp của
thiền sư Lâm tế Tuệ chiếu do ngài hiệu đính.
HƯNG HOÀN (1634-?)
Vị Thiền tăng thuộc tông Tào động sống
vào cuối đời Minh, người Hoài quận, họ
Viên. Người đời gọi là Cổ nham Hưng hoàn
thiền sư.
Lúc mới sinh, thân mẫu sư phải đốt
nhang khấn lạy, nguyện ăn chay, sư mới
chịu bú. Năm lên 9 tuổi, sư theo thân phụ
đến lễ ngài Tung nhũ Đạo mật xin xuất
gia. Được 3 năm, sư nghe ngài Đạo mật
dạy người tham
thiền, sư cũng
theo đó tham cứu
ngày đêm không
nghỉ.
Năm Thuận trị
13 (1656), sư đến
chùa Báo ân tham
vấn hòa thượng
Thụy ông y, có chỗ
tỉnh ngộ. Sau đó, Hưng Hoàn
HƯNG HOÀN
Cổng Tam Quan Chùa Hưng Giáo

H
2324
sư đến tham yết ngài Thiên đồng Đạo mân,
rồi trở về lễ hòa thượng Đàn độ y và được
nối pháp. Ban đầu, sư hoằng pháp ở chùa
Văn thù, sau dời đến chùa Hồ tâm để mở
rộng việc giáo hóa.
Tác phẩm: Tục cận đại tôn túc lục.
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.3 (Hư
vân)].
HƯNG KHỞI HÀNH KINH
Cũng gọi Thập duyên kinh, Nghiêm giới
túc duyên kinh.
Kinh, 2 quyển, do ngài Khang mạnh
tường dịch vào đời Hậu Hán, được thu vào
Đại chính tạng tập 4.
Nội dung kinh này nói về nhân duyên
mà đức Phật phải chịu 10 tai nạn trong một
đời, gồm có 10 kinh như: Kinh Tôn đà lợi
túc duyên, kinh Đầu thống túc duyên, kinh
Mộc thương thích cước nhân duyên, kinh
Khổ hạnh túc duyên, v.v...
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Đại đường
nội điển lục Q.1].
HƯNG THẾ
.....
Sự ra đời của đức Phật.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
quyển thượng phần 1 (Đại 40, 165
thượng), nói: “Nay theo sự hiểu biết của
người ở thế giới Sa bà, thì Phật sinh ra
trong cung vua, nhàm chán thế gian, xuất
gia tu hành, hàng ma thành đạo, nên gọi
là Hưng thế”.
HƯNG THIỀN HỘ QUỐC LUẬN
Tác phẩm, 3 quyển, do thiền sư Vinh
tây (1141-1215) người Nhật soạn.

Thiền sư Vinh tây là người đầu tiên
truyền Thiền phái Hoàng long thuộc tông
Lâm tế từ Trung quốc đến Nhật bản. Tuy bị
các tông ở vùng Bắc lãnh Nam đô bách hại,
nhưng ngài quyết không khuất phục, trái
lại, dùng chỉ thú “Trấn hộ quốc gia, hưng
thiền hộ quốc” để soạn luận, hầu xiển dương
Thiền tông tại Nhật bản.
Nội dung bộ luận này chia làm 10 môn:
1. Linh pháp cửu trụ môn.
2. Trấn hộ quốc gia môn.
3. Thế nhân quyết nghi môn.
4. Cổ đức thánh chứng môn
5. Tông phái huyết mạch môn.
6. Điển cứ tăng tín môn.
7. Đại cương khuyến tham môn.
8. Kiến lập chi mục môn.
9. Đại quốc thuyết thoại môn.
10. Hồi hướng phát nguyện môn.
[X. Phú tang thiền lâm thư mục].
HƯNG TRÙ (1639-1695)
.....
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào cuối
đời Minh, người huyện Phố dương, tự Tâm
việt, hiệu Đông cao, Tổ của phái Thọ xương,
tông Tào động, Nhật bản.
Sư xuất gia năm 10 tuổi, sau đến tham
yết ngài Thúy vi Khoát đường, ở 2 năm. Một
hôm, ngài Khoát đường hỏi về thoại đầu
“Con chó có Phật tính không”, sư toan mở
miệng thì ngài Khoát đường hét một tiếng,
cứ như thế đến 7, 8 lần. Ngày hôm sau, sư
vào thất, ngài Khoát đường hét đuổi ra, bỗng
nhiên sư dứt hết mối ngờ vực từ trước đến
nay, ngài Khoát đường liền phó kệ ấn chứng,
bấy giờ sư được 33 tuổi. Khi nhà Minh mất,
nhà Thanh lên ngôi, sư ẩn cư ở chùa Vĩnh
phúc tại Tây hồ.

Năm Khang hi 15 (1676), nhận lời thỉnh
của ngài Trừng nhất (vị tăng Trung quốc
đời Minh) đang trụ trì chùa Hưng phúc tại
Trường kì, Nhật bản, sư sang Nhật hoằng
pháp. Năm 1683, sư đến ở chùa Đại đức,
sau đổi tên là chùa Kì viên.
Sư bản tính thông minh, ngoài nội điển
HƯNG TRÙ

H
2325
sư còn tinh thông các sách nho học, giỏi về
âm nhạc, thư pháp, hội họa và khắc chữ triện.
Sư tịch vào năm 1695, thọ 57 tuổi.
Tác phẩm: Đông cao tập.
HƯNG TỪ (?-?)
.....
Danh tăng Trung quốc sống vào cuối đời
Thanh, đầu thời Dân quốc, người huyện
Thiên thai, tỉnh Chiết giang, tự Quán nguyệt,
hiệu là Thiên thai Quán nguyệt.
Sư tu học theo giáo pháp Thiên thai,
nhưng lại hoằng dương Tịnh độ giáo, duyên
pháp của sư phổ cập khắp vùng Thượng hải,
huyện Hàng. Sư xây chùa Pháp tạng ở
Thượng hải, chuyên hoằng dương giáo quán,
hàng ngày giảng kinh niệm Phật, trong mấy
mươi năm không hề thay đổi. Sư nghiêm trì
giới luật, dốc lòng niệm Phật, sống đời đạm
bạc, Thiền Tịnh song tu, thực là bậc tôn túc
vào bậc nhất ở Thượng hải.
Sư có tác phẩm: Nhị khóa hợp giải, Kim
cương kinh dị tri sớ.
HƯƠNG
..
Phạm,Pàli:Gandha.
Dịch âm: Càn đà.
Cảnh sở duyên của tị căn (mũi ngửi), cũng
là đối tượng phân biệt của tị thức(thức mũi),
1 trong 5 trần, 1 trong 6 cảnh, 1 trong 12
xứ, 1 trong 18 giới, 1 trong 75 pháp của tông
Câu xá, 1 trong 100 pháp của tông Duy thức.
Luận Phẩm loại túc quyển 1 và luận Pháp
uẩn túc quyển 10, chia hương làm 3 loại:
Hảo hương, ố hương, bình đẳng hương. Còn
luận Đại tì bà sa quyển 13 và luận Câu xá

quyển 1, thì chia hương làm 4 loại: Hảo
hương, ố hương, bình đẳng hương, bất bình
đẳng hương.
Theo quan điểm của luận Đại tì bà sa
quyển 13, thì hương mang lại cho người ta
cái cảm giác khoan khoái(hảo hương), không
khoan khoái(ố hương) hoặc chẳng phải
khoan khoái chẳng phải không khoan
khoái(bình đẳng hương); hoặc hương có thể
bồi bổ hay gây hại cho 5 cảm quan của người
ta, cho đến nguyên nhân phát sinh ra hương
là do phúc nghiệp hay tội nghiệp, hoặc do
thế lực của tứ đại, hoặc do sức của 4 loại
hương này cân bằng hay không cân bằng
mà nó có thể bồi bổ hoặc gây tổn hại cho
thân thể.
Do nhựa cây hoặc gỗ có mùi thơm được
chế thành hương và tùy loại hương liệu khác
nhau mà có: Chiên đàn hương, Trầm thủy
hương, Đinh tử hương, Uất kim hương, Long
não hương. Năm loại hương này Mật giáo
thường sử dụng khi lập đàn.
Ngoài ra, còn có Huân lục hương, Già la
hương, Chân bàn hương, An tức hương, v.v...
Trong Phật giáo hương thường được dùng
trong pháp hội cúng dường hoặc để ví dụ
công đức của Phật pháp như: Giới hương,
văn hương, thí hương, hoặc giới hương, định
hương, tuệ hương, giải thoát hương, giải thoát
tri kiến hương, v.v...
[X. phẩm Pháp sư công đức trong kinh
Pháp hoa Q.6; kinh Đà la ni tập Q.12; kinh
Hoa nghiêm Q.49 (bản dịch cũ); kinh Hoa
nghiêm Q.67 (bản dịch mới)].
HƯƠNG ẤN
... ..
Cũng gọi Hương triện.
Một loại hương được làm

theo hình dáng chữ Triện.
Thời xưa, trong tùng lâm
thường đốt hương này để
tính biết giờ khắc.
HƯƠNG BA CA NHĨ CƯ
Một chi hệ lớn trong phái Ca nhĩ cư
thuộc Phật giáo Tây tạng, do ngài Quỳnh ba
nam giao sáng lập. Vì phái này có thế lực rất
HƯƠNG BA CA NHĨ CƯ
Hương Ấn

H
2326
mạnh ở vùng Hương ba thuộc Hậu Tạng
(nay là vùng Đông bắc Nhật khách tắc, Tây tạng)
nên có tên như trên.
Môn đồ của phái này chia ra thành 2 chi
phái Giả tự và Tang định tự. Thủy tổ của
phái Cách lỗ là ngài Tông khách ba và đệ tử
là Khắc chủ kiệt cách lôi bối tang từng theo
học giáo pháp của phái này. Sau thế kỉ XIV,
XV, phái này suy vi dần.
HƯƠNG BÀN
... ..
Cũng gọi Hương đài, Thường hương bàn.
Cái mâm dùng để
đốt hương được làm
bằng gỗ hoặc bằng
kim loại, có hình
dáng như cái đài
vuông, trong mâm
đựng đầy hương xếp
thành hình các chữ
Phạm để đốt.
[X. môn Khí vật trong Thiền lâm tượng
khí tiên; An trai tùy bút Q.2].
HƯƠNG BẢN
... ..
Thanh gỗ dùng để sách tiến sự tu hành
trong tùng lâm, hình dáng giống như thanh
bảo kiếm. Tùy theo mục đích sử dụng mà
hương bản có nhiều tên gọi khác nhau: Dùng
để thúc đẩy người dụng công tu đạo, gọi là
Cảnh sách hương bản; dùng để trừng phạt
người vi phạm thanh qui, gọi là Thanh qui
hương bản; dùng để đánh thức người ngồi
thiền ngủ gục, gọi là Tuần hương hương bản;
sử dụng trong Thiền thất, gọi là Giám hương

hương bản.
Nói chung, các chức vụ Phương trượng,
Thủ tọa, Tây đường, Hậu đường, Đường chủ,
Duy na, Tri khách, Kiểm sát, v.v... đều có
thể sử dụng Hương bản.
[X. Kim sơn cộng trụ qui ước].
HƯƠNG CA SA
........
Ca sa nhuộm hương.
Hương là dịch nghĩa từ tiếng Phạm
Gandha(càn đà) là tên một loại cây thơm.
Vỏ cây càn đà có mầu vàng sậm được dùng
để nhuộm áo ca sa, là một loại hoại sắc được
đức Phật cho phép các vị tỉ khưu sử dụng.
(xt. Ca Sa).
HƯƠNG CẢNG PHẬT GIÁO
Hương cảng, xưa gọi là Đồn môn thuộc
huyện Tân an, tỉnh Quảng đông, Trung
quốc, vào đời Đường, Đồn môn là của ngõ
giao thương với vùng Nam hải. Năm 1842,
triều đình nhà Thanh cắt nhượng đất này
cho nước Anh, từ đó trở thành bến cảng
quốc tế nổi tiếng ở phương Đông.
Theo lịch sử thì thiền sư Bôi độ là người
đầu tiên truyền Phật giáo vào Hương cảng,
đạo tràng hoằng pháp của ngài là am Bôi độ
và chùa Linh độ. Ngày nay vẫn còn các di
tích như động Bôi độ, giếng Bôi độ, v.v... Sự
tồn tại của Phật giáo ở Hương cảng gần như
đồng thời với sự tồn tại của Phật giáo ở
Quảng châu, chỉ có điều là Phật giáo Hương
cảng không được phát đạt lắm.
Từ năm 1911 trở đi, Phật giáo mới chính
thức được truyền vào Hương cảng. Đầu tiên,
năm 1916, có tổ chức hội Phật học; kế đến,
có nhóm các ông Lư gia xương, v.v... thiết lập
viện Cực lạc, pháp sư Mậu phong hoằng
dương giáo nghĩa Thiên thai. Năm 1920, có

pháp hội giảng kinh của đại sư Thái hư, ảnh
hưởng của Phật giáo từ đó dần dần lan rộng.
Năm 1925, hội “Cư sĩ Lâm” được thành lập,
chủ yếu là để tuyên dương Mật giáo. Sau lại
có những người dựa vào việc mở tiệm cơm
chay để truyền bá Phật giáo Trung quốc, như
các nơi ăn chay Bàn đào thiên, Vệ lạc quốc,
Tiểu kì viên, v.v... đã hình thành một đặc sắc
HƯƠNG CẢNG PHẬT GIÁO
Hương Bàn

H
2327
trong việc phát triển Phật giáo tại Hương cảng.
Đồng thời các chùa viện Phật giáo vốn đã có
từ trước ở Tân giới cũng dần dần được khôi
phục, không kể là tăng sĩ hay cư sĩ, tất cả đều
tích cực vận động phát triển Phật giáo, như
việc thành lập “Đa đa Phật học xã”, chuyên
hoằng dương Tịnh độ giáo. Ngoài ra, Trúc
lâm thiền viện, Lộc dã uyển cũng được xây
dựng, rồi lại có cư sĩ Trương liên giác sáng lập
Đông liên giác uyển và Nữ tử Phật học viện,
v.v... song song với sự thành lập hội Phật học
Hương cảng, hội Thanh niên Phật giáo Hương
cảng và sự phát hành Nguyệt san “Nhân hải
đăng” khiến cho phong trào giảng kinh, hoằng
pháp khá sôi nổi.
Năm 1936, Y viện Đông hoa tổ chức “Đại
hội vạn thiện chúng duyên thủy lục”, lần đầu
tiên, do hòa thượng Hư vân chủ trì. Đến thời
đó, các tông Thiên thai, Tịnh độ, Thiền tông,
Mật tông, Pháp tướng (...)… đều lần lượt mở
rộng về mọi mặt như hoằng pháp, tu trì, văn
hóa, giáo dục Phật giáo (...) tất cả tương đối
đã vững chắc. Nhưng đến khi đại chiến thế
giới lần thứ 2 bùng nổ, thì mọi hoạt động của
Phật giáo Hương cảng cũng bị ngưng trệ.
Sau khi đại chiến thứ 2 kết thúc, Hương
cảng dần dần đã khôi phục được quang cảnh
phồn hoa như xưa. Sau khi cộng sản chiếm
trọn lục địa Trung quốc vào năm 1949, thì
rất nhiều tăng sĩ chạy sang Hương cảng, trong
đó phần đông đã xây cất chùa viện hoặc tinh
xá để an cư, đây cũng là một đặc sắc khác
của Phật giáo Hương cảng.
Hiện nay việc giáo dục tăng già cũng như
một số công tác xã hội của Phật giáo Hương

cảng đang phát triển. Như thư viện Năng
nhân biến thành trường Đại học do giới Phật
giáo điều hành; ngoài ra, cũng có các trường
Trung học phổ thông như trường Bảo giác,
trường Đại quang, v.v... rồi đến thư viện Phật
giáo và các tạp chí “Nội Minh”, “Phật Giáo
Hương Cảng”, v.v..., viện Từ ấu, viện An
lão, nghĩa trang Phật giáo, Y viện Phật giáo...
đều được mở rộng. Còn về phương diện đoàn
thể Phật giáo cư sĩ thì có các hội như: Hội
pháp tướng học, hội Kim cương thừa học,
hội Pháp trụ học, v.v...
Tóm lại, do cư dân ở Hương cảng phần
lớn là người Quảng đông, cho nên thực chất
của Phật giáo Hương cảng là sự mở rộng của
Phật giáo Quảng đông. Nhưng từ vài mươi
năm gần đây, do hình thái xã hội biến đổi,
nên Phật giáo Hương cảng cũng khác với
Phật giáo Quảng đông ngày xưa.
[X. Hương cảng Phật giáo (Trương mạn
đào, Phật quang học báo kì 2)].
HƯƠNG CỬ
Cũng gọi Hương hạp, Hương hợp, Hương
hàm, Hương sương.
Hộp đựng hương, thường được đóng
bằng gỗ rồi sơn,
cũng có loại làm
bằng đất nung và
kim loại. Hình dáng
thường là hình tròn
và lớn nhỏ có nhiều
loại khác nhau.
Hộp đựng hương vốn là vật dùng để cúng
Phật, đời sau người ta dùng nó trong các tiệc
trà và hình dáng của nó cũng khác xưa.
[X. Thánh tiết, chương Chúc li trong Sắc
tu Bách tượng thanh qui Q.thượng; môn Khí
vật trong Thiền lâm tượng khí tiên].

HƯƠNG DƯỢC
.....
Có 3 nghĩa:
1. Chỉ chung cho 5 loại hương và 5 loại
thuốc phổ thông.
2. Danh từ gọi chung 20 vật: 5 thứ báu
vật, 5 loại hương, 5 loại thuốc và 5 loại hạt.
3. Chỉ cho hợp chất được điều hợp từ 20
loại kể ở trên, thường dùng cho pháp Quán
đính của Mật giáo.
HƯƠNG DƯỢC
Hương Cử

H
2328
HƯƠNG ĐĂNG
... ..
Hương và đèn, hoặc chỉ cho người trông
coi việc đốt nhang, thắp đèn trong các chùa
viện.
HƯƠNG ĐIÊN
Cũng gọi Hương điển, Hương tiền,
Hương tư, Hương nghi.
Dâng cúng hương hoa phẩm vật trước
Phật hoặc trước bàn thờ vong linh.
HƯƠNG ĐÌNH
... ..
Chiếc khám nhỏ dùng để đặt lư hương,
thường dùng trong nghi thức chôn cất.
Hình dáng khám này giống như cái đình,
4 mặt được che bằng lụa mỏng, dưới rèm
phía trước treotấm biển đề 2 chữ “Hương
Đình”, bên trong đặt một lư hương lớn. Khi
cử hành tang lễ của bậc
tôn túc trong tùng lâm,
thì Hương đình được sắp
hàng đi trước Chân đình
(Khám đặt ảnh tượng bậc
tôn túc).
[X. điều Tôn túc thiên hóa trong Thiền
uyển thanh qui Q.7; môn Khí vật trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
HƯƠNG GIỚI
.....
Cũng gọi Hương phụ.
Từ ngữ gọi chung các chùa viện của Phật
giáo, thường được dùng trong thi ca của
người xưa.
Trong bài thơ “Đề núi Vân môn” của
nhà thơ Mạnh hạo nhiên có câu:

“Xả chu nhập hương giới,
Đăng các khế chiên đàn”.
Nghĩa là:
“Rời thuyền vào chốn am mây
Leo lên gác nghỉ, ngất ngây chiên đàn”.
HƯƠNG HOA
Cũng gọi Hoa hương.
Gọi chung Hương (Phạm: Gandha) và
Hoa (Phạm: Puwpa).
Hương hoa dùng để cúng Phật. Người
dâng cúng sẽ được 10 thứ công đức:
1. Cuộc đời tươi đẹp như hoa.
2. Thân thể thơm tho.
3. Hương phúc, hương giới tỏa khắp
mọi nơi.
4. Dù sinh ở bất cứ nơi nào, căn mũi
không hư hoại.
5. Vượt trên tất cả, được mọi người qui
ngưỡng.
6. Thân thường không có mùi hôi
7. Được niềm vui trong chính pháp,
thường thụ trì đọc tụng.
8. Đầy đủ các phúc báo.
9. Sau khi mệnh chung, được sinh lên
các cõi trời.
10. Mau chứng quả Niết bàn.
Tại Nhật bản, các chùa viện thuộc về gia
đình riêng, gọi là Hương hoa viện hoặc
Hương hỏa viện.
[X. kinh Phật vị Thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt; Pháp uyển châu lâm
Q.36].
HƯƠNG HỎA
Chỉ cho nhang và đèn, hoặc người phụ
trách việc thắp hương, đốt đèn trong các
chùa viện.
Thích môn chính thống quyển 4 (Vạn
tục 130, 411 thượng), nói: “Việc lễ bái,

hương đèn, đến nay vẫn thịnh”.
Tục cao tăng truyện quyển 1 (Đại 50,
429 trung), nói: “Hương hỏa, tụng kinh, lễ
bái, xướng đạo”.
HƯƠNG HỎA
Hương Đình

H
2329
Ngoài ra, chùa viện nào có đông tín đồ
đến lễ bái, người ta thường nói rằng chùa
viện đó hương hỏa sầm uất.
HƯƠNG HỎA NHÂN DUYÊN
Chỉ cho sự kiện 2 người tâm đầu ý hợp,
dường như đã kết lời thề từ đời trước nên
ngày nay gặp nhau thì càng thân thiết nhau
hơn. Từ ngữ này bắt nguồn từ tập tục của
người xưa, mỗi khi lập lời thề ước, thường
bày hương án để tế cáo thần minh.
Truyện Lục pháp hòa trong Bắc Tề thư
nói: “Pháp hòa là người muốn được làm Phật,
cho nên đối với ngôi vị trời Đế thích, trời
Phạm vương còn chẳng mong cầu, huống
chi là ngôi vua? Nhưng, khi ở chỗ đức Phật
Không vương, Pháp hòa và Chúa thượng đã
có Hương hỏa nhân duyên, vả lại, Chúa
thượng chắc sẽ chịu báo, nên ngài sẽ đến
cứu giúp!”.
HƯƠNG HỎA XÃ
Hội đoàn niệm Phật, do cư sĩ Bạch lạc
thiên (tức Bạch cư dị, 772-846) cùng với ngài
Như mãn sáng lập vào khoảng năm Hội
xương (841-846) đời vua Vũ tông nhà
Đường, tại chùa Phật quang, Lạc dương,
Trung quốc. Sự tồn tại của hội đoàn này có
ý nghĩa rất sâu xa đối với việc Đường Vũ
tông phá hủy Phật giáo.
[X. truyện Bạch cư dị trong Cựu đường
thư Q.116].
HƯƠNG KÊ
Cũng gọi Thiêu hương kệ, Thiêu hương
hồi hướng văn.
Bài kệ được xướng lên khi dâng hương
trước đức Phật.

Lễ Phật nghi thức (Vạn tục 129, 118
thượng), nói: “Khi kính lễ tán thán công đức
của Phật, trước phải đến đài hương, thân
quì ngay thẳng, mắt nhìn tôn dung của Phật,
lắng tâm tư duy, dứt hết tạp niệm, tay bưng
lò hương, chỉ nghĩ tưởng đến công đức của
Phật, rồi xướng bài kệ rằng:
Hương giới, hương định, hương giải thoát,
Đài mây soi sáng khắp pháp giới.
Cúng dường mười phương vô lượng Phật
Người ngửi hương này chứng vô sinh.
(Bài kệ này được trích từ kinh Hoa
nghiêm, nhưng đã lược bớt phần hương tuệ
và hương giải thoát tri kiến)”.
Kinh Quán Phật tam muội hải quyển 10
(Đại 15, 695 thượng) ghi:
“Nguyện dâng hoa hương này
Khắp cõi nước mười phương
Cúng dường hết thảy Phật
Hóa Phật và Bồ tát
Cùng vô số Thanh văn
Thụ lãnh hương hoa này
Dùng làm đài quang minh
Soi sáng vô biên cõi
Làm Phật sự khôn cùng”.
Trong các tông phái, có tông dùng bài
kệ trên đây làm kệ dâng hương, nhưng cũng
có tông chỉ lấy ý văn, rồi soạn thành bài
tụng khác.
[X. Thích thị yếu lãm Q.thượng; Chư
kinh yếu tập Q.3; Tập chư kinh lễ sám nghi
Q.thượng; Pháp sự tán tư kí Q.thượng].
HƯƠNG KHẨU TỈ KHƯU
Vị Tỉ khưu trong miệng thường bay ra
mùi hương vi diệu.
Luận Đại trí độ quyển 11 (Đại 25, 144
thượng), nói: “Vua A du già một ngày vẽ 8
vạn tượng Phật, tuy chưa thấy đạo, nhưng

đối với Phật pháp cũng có tâm tin ưa, hằng
ngày thường thỉnh các vị tỉ khưu vào cung
cúng dường và theo thứ tự thỉnh một vị Pháp
sư ở lại nói pháp.
Một hôm đến phiên vị Tam tạng pháp
HƯƠNG KHẨU TỈ KHƯU

H
2330
sư trẻ đẹp, thông minh được thỉnh, vị này
khi thuyết pháp, trong miệng thường phát
ra mùi thơm kì lạ, nhà vua rất ngạc nhiên
và cho rằng vị này không đoan chính, muốn
dùng mùi thơm để quyến rũ người trong cung
vua, nên hỏi vị tỉ khưu rằng: Trong miệng
của nhà ngươi có gì, há miệng cho ta xem?,
vị tỉ khưu liền há miệng, nhưng chẳng có
vật gì cả. Nhà vua lại sai lấy nước cho vị tỉ
khưu súc miệng, súc miệng xong, mùi thơm
vẫn bay ra như cũ. Vua hỏi: Đại đức! Mùi
thơm này mới có hay đã có lâu rồi? Vị tỉ
khưu đáp: (...) Thủa quá khứ, trong thời đức
Phật Ca diếp, tôi là một tỉ khưu thuyết pháp,
thường ở giữa đại chúng, vui mừng diễn nói
công đức vô lượng của đức Phật Ca diếp và
thực tướng các pháp (...), cho nên từ đó đến
nay, trong miệng tôi vẫn thường phát ra
mùi thơm vi diệu như thế”.
[X. Thích môn qui kính nghi Q.hạ].
HƯƠNG LÂM TÂY LAI Ý
Cũng gọi Hương lâm tọa cửu thành lao.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên đối thoại
giữa thiền sư Hương lâm với một vị tăng.
Tắc 17 trong Bích nham lục (Đại 48, 157
thượng), chép: “Vị tăng hỏi ngài Hương lâm:
- Tổ sư từ Tây thiên đến là ý gì?
Ngài Hương lâm trả lời:
- Ngồi lâu sinh mệt.
[X. Cảnh đức truyền tăng lục Q.22; Ngũ
đăng hội nguyên Q.5].
HƯƠNG LÂU
... ..
Gỗ thơm được xếp đống thành một cái

lầu cao để đặt kim quan của đức Phật.
Đại niết bàn kinh hậu phần quyển hạ
(Đại 12, 908 thượng, 908 hạ), chép: “Bấy
giờ tất cả đại chúng thu góp những cây gỗ có
mùi hương vi diệu, lan tỏa khắp thế giới, rồi
xếp những cây gỗ ấy thành một cái lầu hương
lớn, cao bằng núi Tu di. (...) Lúc ấy, đại chúng
và trời, người, đưa kim quan của đức Thế
tôn đặt trên lầu hương (...) dần dần đồ tì
(đốt), suốt 7 ngày lầu hương vi diệu này mới
cháy hết”.
HƯƠNG LÔ
.....
Cũng gọi Hỏa lô, Huân lô.
Lư hương, một khí cụ dùng để đốt hương,
thường được bày ở trước Phật và Phật đàn.
Là một trong 18 thứ vật dụng của tỉ khưu,
một trong Tam cụ túc, Ngũ cụ túc.
Lò hương được chế tạo bằng nhiều loại
nguyên liệu, như vàng, bạc, đồng, đồng vàng,
đồng bạch, đồng đỏ, đồng xanh, cũng có loại
làm bằng sành, lưu li, ngà voi, gỗ, v.v...
Loại lư hương được đặt cố định ở một
chỗ gọi là Trí hương lô(cũng gọi là Cư hương
lô), loại này thường thấy được điêu khắc ở
các di tích tại Ấn độ đời xưa; loại lư hương
có cán cầm ở tay gọi là Bính hương lô, loại
dùng để bước qua cho thân thể được thanh
tịnh gọi là Tượng lô(Hương tượng, có hình
dáng con voi), loại này cũng có thể dùng để
trang trí trên giường hay trên bàn.
Từ loại lư hương nhỏ cầm tay, đến loại
lư hương lớn đặt ở trước nhà, có nhiều kiểu
dáng, như Văn hương lô, Dũng trắc hương
lô, Cử hương lô, Tứ phương hương lô, Hỏa
bát hương lô, v.v...
Về Trí hương lô
thì hương lô Bác

sơn là nổi tiếng
hơn cả, nắp đậy có
hình quả núi, trên
chóp núi có một
trụ nhỏ. Đây là
một khí cụ bằng
đồng lớn được chế
tạo vào đời Hán,
đến thời Lục triều
HƯƠNG LÔ
Hương Lô

H
2331
và đời Đườngđã trở nên thịnh hành.
Ngoài ra, có Hương lô hỏa xá, giống như
cái hỏa xá trong các pháp cụ của Mật giáo,
bằng sành phẳng và nông, gồm 3 chân, có
thêm cái nắp hình bán cầu, trên nắp có chạm
hình quả đào và mây.
Ngoài ra, Hương lô của chùa Kim sơn có
hình dáng như lồng đèn, nhưng không có
nắp và lư hương hình cái vạc có 3 chân, 2
quai, nắp hình bán cầu, thường có chạm sư
tử, loại này tương đối phổ biến.
Loại lư hương khá nổi tiếng hiện còn là
Hương ấn tọa, có hình cánh sen, được cất
giữ ở viện Chính thương tại Nhật bản; lư
hương Ngột lí tự bằng sành, nắp hình lá sen,
có khắc chữ Phạm, được tàng trữ ở viện Pháp
kim cương.
[X. Thích thị lục thiếp Q.22; Loại tụ danh
vật khảo Q.252, Q.254, Q.255; Cổ kim đồ
thư tập thành khảo công điển 236]. (xt. Bính
Hương Lô).
HƯƠNG MỘC
Thanh gỗ thơm hình bát giác, được treo
trên cọc trước nhà xí, sau khi vệ sinh, chà 2
tay vào gỗ thơm ấy để khử mùi hôi.
[X. môn Khí vật loại 28 trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
HƯƠNG NGHIÊM
.....
I. Hương Nghiêm.
Tên một vị Thiên tử và Đồng tử trong
kinh Phật.
Kinh Duy ma cật sở thuyết quyển hạ (Đại
14, 552 thượng), nói: “Có các Thiên tử đều
hiệu là Hương nghiêm”.

Kinh Lăng nghiêm quyển 5 chép, đồng
tử Hương nghiêm bạch đức Phật rằng (Đại
19, 125 hạ): “Thấy các tỉ khưu đốt hương
trầm thủy, mùi thơm lặng lẽ xông vào mũi,
con quán mùi thơm ấy, chẳng phải từ gỗ ra,
chẳng phải từ hư không đến (...…) đức Như
lai ấn chứng cho con, hiệu là Hương nghiêm.
Mùi trầm bỗng diệt, diệu hương bao trùm,
con từ Hương nghiêm chứng A la hán”.
II. Hương Nghiêm(?-898).
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Thanh châu (Ích đô, Sơn
đông), pháp hiệu Trí nhàn.
Ban đầu, sư theo ngài Bách trượng Hoài
hải xuất gia. Sau sư tham yết ngài Qui sơn
Linh hựu, không khế hợp, sư rơi lệ từ biệt.
Một hôm, sư đang phát cỏ ở trong núi, bỗng
nghe viên sỏi bắn vào gốc tre phát ra tiếng
mà thoắt tỉnh ngộ. Lúc đó, sư mới thấu suốt
ý chỉ sâu xa trong lời dạy trước kia của ngài
Qui sơn, nhờ thế được nối pháp của ngài.
Về sau sư vào núi Hương nghiêm, Đặng
châu, xiển dương Thiền pháp, đồ chúng
tham học thường hơn nghìn người. Đời sau
tôn xưng sư là Hương nghiêm thiền sư.
Bản tính sư nghiêm cẩn, lời nói ngay
thẳng giản đơn. Sư có làm hơn 200 bài kệ
tụng, lưu truyền khắp nơi.
Sư thị tịch vào năm 898, sau được vua
ban thụy là “Tập Đăng Đại Sư”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.11; Tống
cao tăng truyện Q.13].
HƯƠNG NGHIÊM KÍCH TRÚC
...........
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về nhân duyên ngộ đạo
của thiền sư Hương nghiêm Trí nhàn.
Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển

11, thì sư Trí nhàn đến tham học ngài Qui
sơn Linh hựu, ngài Linh hựu biết sư là hàng
pháp khí (người có thể dùng để truyền pháp
cho) nên muốn nói khích. Một hôm, ngài
bảo sư Hương nghiêm (Đại 51, 283 hạ): “Ta
không hỏi người về học giải và những gì ghi
chép trong các kinh sách mà bình sinh ngươi
đã đạt được, nhưng ta chỉ hỏi: Khi cha mẹ
chưa sinh ra thì ngươi là ai, người hãy thử
HƯƠNG NGHIÊM KÍCH TRÚC

H
2332
nói một câu xem nào?”.
Sư trả lời, nhưng không khế hợp, liền
trở về liêu tìm khắp các câu nói của các bậc
thầy mà sư đã học, nhưng không một lời
nào có thể đối đáp được. Sư bèn đốt hết
sách vở và nghẹn ngào từ biệt thiền sư Qui
sơn. Đến Nam dương, sư thấy di tích của
Quốc sư Tuệ trung, bèn dừng chân lập am
tranh ẩn tu. Một hôm, sư đang phát cỏ, bỗng
một viên sỏi bắn vào gốc tre phát ra tiếng,
sư hoát nhiên tỉnh ngộ. Sư về am, tắm gội
sạch sẽ, đốt hương từ xa lễ vọng về ngài Qui
sơn và khen ngợi: “Hòa thượng đại bi, ân
đức hơn cả cha mẹ; khi ấy nếu ngài nói ra,
thì làm sao con có được việc hôm nay?”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.9; Thiền tông
tụng cổ liên châu thông tập Q.25].
HƯƠNG NGHIÊM NGUYÊN MỘNG
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về việc các ngài Ngưỡng
sơn Tuệ tịch và Hương nghiêm Trí nhàn
đoán giấc mộng của thiền sư Qui sơn Linh
hựu. Nguyên mộng nghĩa là đoán mộng,
giải mộng.
Một hôm, thiền sư Qui sơn Linh hựu ngủ
trưa nằm mộng, tỉnh dậy liền đem giấc mộng
hỏi 2 vị đệ tử là các ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch
và Hương nghiêm Trí nhàn, sư Ngưỡng sơn
mang thau nước và khăn mặt đến, còn sư
Hương nghiêm thì dâng tách trà. Ngài Qui
sơn bình rằng (Đại 51, 265 hạ): “Kiến giải
của 2 đệ tử còn hơn cả Thu tử”.
[X. chương Qui sơn linh hựu trong cảnh
đức truyền đăng lục Q.9; Thiền uyển mông
cầu Q.thượng].

HƯƠNG NGHIÊM QUẾ (1631-1708)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế ở đầu
đời Thanh, Trung quốc, người huyện Gia
hưng, tỉnh Chiết giang, họ Trần.
Năm 11 tuổi, sư theo ngài Ẩn phòng Nhĩ
liêm xuất gia ở chùa Tinh nghiêm, tu tập
giáo pháp Du già. Năm 26 tuổi, sư y vào
ngài Viên mộ Sơn phẫu thụ giới Cụ túc.
Năm 30 tuổi, sư tham lễ ngài Nhất tạng ở
am Cổ ẩn và tham cứu gia phong của ngài
Mật vân Viên ngộ. Năm 41 tuổi, sư đến
chùa Phổ minh tại Gia hưng yết kiến ngài
Thạch quan lăng, đệ tử nối pháp của thiền
sư Phí ẩn Thông dung rất khế cơ và năm
sau đắc pháp.
Năm Khang hi 16 (1677), sư thừa kế ngôi
vị của thầy ở chùa Phổ minh, về sau, sư lần
lượt trụ trì các viện Dũng vạn, Đại bình và
chùa Tinh nghiêm.
Năm Khang hi 47 (1708), sư thị tịch, thọ
78 tuổi.
Sư có tác phẩm: Phổ minh Hương
nghiêm thiền sư ngữ lục.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.92].
HƯƠNG NGHIÊM THƯỢNG THỤ
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về việc Thiền
sư Hương nghiêm Trí nhàn khai thị đại
chúng.
Tắc 5 trong Vô môn quan (Đại 48, 293
hạ) chép: “Hòa thượng Hương nghiêm dạy:
Như người trên cây, miệng ngậm cành cây,
tay không vin cành, chân không đạp lên
cây. Lúc ấy, dưới đất có người hỏi: Thế nào
là ý Tổ sư từ Tây thiên đến? Nếu không trả
lời thì có lỗi với người hỏi, mà trả lời thì
tan thân mất mạng. Vậy, ngay khi ấy phải
làm sao?”.

HƯƠNG NGHIÊM TỰ
........
Chùa ở trong núi Bạch nhai, phía tây
bắc huyện Đặng, tỉnh Hà nam, Trung quốc,
vốn do hai ngài Nhất hạnh và Hổ nhân sáng
lập vào đời Đường.
HƯƠNG NGHIÊM TỰ

H
2333
Sau ngài Nhất hạnh thị tịch ở Trường
an, vua Túc tông đích thân đến dự lễ tang,
lúc bấy giờ trong núi Bạch nhai bỗng có mùi
hương bay tỏa, cả tháng không dứt, vì thế
chùa được đặt tên là Hương nghiêm.
Về sau, ngài Nam dương Tuệ trung là đệ
tử nối pháp của Lục tổ Tuệ năng đến trụ trì
chùa này, lúc đó chùa có tên là Hương
nghiêm trường thọ tự. Khi ngài Tuệ trung
thị tịch, cũng được an táng tại nơi này. Ngoài
ra đệ tử nối pháp của thiền sư Qui sơn Linh
hựu là Hương nghiêm Trí nhàn cũng từng
trụ trì chùa này.
[X. Đại minh nhất thống chí Q.30]. (xt.
Trường Thọ Tự).
HƯƠNG NGỮ
... ..
Gọi đủ: Niêm hương pháp ngữ.
Pháp ngữ được tuyên thuyết khi niêm
hương.
Khi cử hành pháp hội, vị Trụ trì lên Tăng
đường niêm hương, nói pháp ngữ, kế đến
trình bày ý nghĩa Phật sự trong tháng và
đọc các câu kệ ngắn. Cuối cùng kết thúc
bằng tiếng hét.
Hương ngữ có thể dựa theo tình hình
đương thời, hoặc căn cứ vào những điều thấy
nghe mà làm ra, cũng có khi dùng theo
những câu đã có sẵn của người xưa, ngày
nay dần dần đã trở thành câu nói bình
thường.
[X. phẩm Phú na kì duyên trong kinh
Hiền ngu Q.6; môn Tùng quĩ trong Thiền
lâm tượng khí tiên].
HƯƠNG NHẬP

... ..
Phạm: Gandhàyatana
Cũng gọi Hương xứ.
Từ gọi chung những mùi do mũi ngửi
được. Một trong 12 nhập, một trong 12 xứ.
(xt. Thập Nhị Xứ).
HƯƠNG NHIỄM
... ..
Cũng gọi Trà hạt sắt, Mộc lan sắc.
Một loại mầu dùng nhuộm áo ca sa. Tức
là mầu vàng sẫm (hoại sắc) do ngâm vỏ cây
càn đà (gandha) với nước mà thành.
HƯƠNG PHÒNG
Phạm,Pàli:Gandha-kuỉì
Dịch âm: Kiện đà câu tri.
Cũng gọi Hương thất, Hương điện,
Hương đài, Tịnh hương phòng, Hương
tích điện, Hương khố viện, Thanh tịnh
hương đài.
Vốn chỉ cho phòng xá của đức Phật,
nhưng đến đời sau thì chỉ chung cho điện
đường thờ tượng Phật và phòng chúng tăng
phụ thuộc điện Phật.
Cứ theo Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ Tì nại da tạp sự quyển 14 chép, thì Hương
phòng phần nhiều được xây ở khoảng giữa
Tăng viện, muốn đi qua nơi này thì phải
tụng Già đà (kệ), nếu không sẽ phạm tội
Việt pháp.
[X. Tì nại da tạp sự Q.26].
HƯƠNG QUANG TRANG NGHIÊM
Tam muội niệm Phật có công năng trang
nghiêm hành giả, ví như người được xông
ướp mùi thơm.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 5 (Đại 19,
128 thượng), nói: “Nếu con nhớ mẹ cũng
như mẹ nhớ con, thì mẹ con đời đời không
xa nhau. Nếu tâm chúng sinh nhớ Phật và

niệm Phật, thì hiện tại và đương lai nhất
định được thấy Phật, cách Phật không xa;
chẳng cần nhờ vào phương tiện nào khác,
mà tâm tự khai ngộ. Như người được xông
hương, thân có mùi thơm, đó gọi là Hương
quang trang nghiêm”.
HƯƠNG QUANG TRANG NGHIÊM

H
2334
HƯƠNG QUỐC
Cũng gọi Hương tích quốc, Chúng hương
quốc, Chúng hương thế giới.
Đất nước của đức Hương tích Như lai.
Cõi nước này ở phương trên, cách thế
giới Sa bà 42 hằng hà sa cõi Phật, là thế
giới mà trong đó tất cả lầu gác, đất đai, cho
đến vườn, rừng, v.v... đều phát ra mùi
hương vi diệu. Đồng thời, mùi thơm từ thức
ăn ở cõi này đều bay khắp 10 phương vô
lượng thế giới.
[X. phẩm Hương tích Phật trong kinh
Duy ma cật sở thuyết Q.hạ].
HƯƠNG SÁT
Chỉ cho chùa viện.
Hương, ví dụ công đức của Phật pháp,
hoặc công đức của những kiến trúc Phật giáo.
Đồng nghĩa với Hương của Hương điện,
Hương thất.
Sát, Phạm:Kwetra, vốn là nghĩa cây cột
thuộc phần lộ bàn trên đỉnh tháp, về sau, từ
sát được dùng để gọi tháp và chùa, viện.
HƯƠNG SƠN TỰ
... ... ..
I. Hương Sơn Tự.
Chùa ở sườn phía đông núi Long môn,
cách huyện Lạc dương, tỉnh Hà nam, Trung
quốc, 14 km về mạn tây nam.
Chùa được sáng lập vào thời đại nào
không được rõ. Có thuyết cho rằng nó được
xây dựng vào niên hiệu Hi bình năm đầu
(516) đời Bắc Ngụy. Lại có thuyết cho rằng
nơi đây là phần mộ của ngài Tam tạng Nhật
chiếu đời Đường, về sau do Lương vương
kiến thiết thành già lam.

Trong năm Nguyên hòa (806-820), đệ tử
nối pháp của thiền sư Mã tổ Đạo nhất là
ngài Phục ngưu Tự tại từng trụ ở chùa này.
Năm Đại hòa thứ 6 (832) đời Đường, ông
Bạch cư dị trùng tu và thỉnh ngài Thanh
nhàn làm Trụ trì. Trong chùa có 5270 quyển
Kinh, Luật, Luận chia làm 3 tạng Đại thừa,
3 tạng tiểu thừa.
Hương sơn là 1 trong 10 ngôi chùa nổi
tiếng ở Long môn thời bấy giờ. Về sau, chùa
dần dần suy đồi. Mãi đến đầu đời Thanh
mới được vua ban sắc trùng tu. Nay trong
chùa có mộ của ông Bạch cư dị và bia của
hòa thượng Bất không.
[X. Bạch thị văn tập Q.68, Q.71; Đại
minh nhất thống chí Q.29; Đại thanh nhất
thống chí Q.163; Cổ kim đồ thư tập thành
phương chức điển 428, 434].
II. Hương Sơn Tự.
Chùa trên núi
Hương sơn phía
tây bắc thành phố
Bắc bình, được
sáng lập vào đời
Liêu.
Năm Đại định
26 (1186) đời Kim,
chùa được xây
dựng lại và được
ban tên “Đại Vĩnh
An Tự”, cũng gọi
là Cam lộ tự. Chùa
dựa theo thế núi, Tháp Lưu Li
Chùa Hương Sơn, Bắc Bình
HƯƠNG SƠN TỰ
Cảnh chùa Hương Sơn ở Hà Nam

H
2335
vốn có điện 5 tầng, 2 bên có hiên gác. Sau,
chùa bị cháy, tầng dưới vẫn còn thềm đá
và đàn hoa xếp bằng gạch lưu li. Chùa nổi
tiếng về những cây bách. Các vua triều
Thanh từng kiến thiết đại qui mô, sửa sang
nhiều lầu gác, điện đường. Nhưng phần lớn
các kiến trúc này đã bị liên quân Anh, Pháp
đốt phá vào năm Hàm phong thứ 10 (1860)
và liên quân 8 quốc gia vào năm Quang tự
26 (1900).
HƯƠNG THANG
Nước nóng có pha hương liệu để tắm gội
thân thể.
Xưa nay vào ngày Phật đản, các chùa
viện thường dùng hương thang để tắm
tượng Phật. Thời xưa nước hương có đủ 5
vị, nhưng về sau chỉ dùng cam thảo và mộc
cam trà.
Thiền tông dùng 7 vị thuốc như: Trần
bì, phục linh, địa cốt bì, nhục quế, đương
qui, chỉ xác và cam thảo để nấu nước thơm,
gọi là Thất hương thang.
Ngoài ra, hương thang cũng được dùng
để giặt ca sa.
[X. kinh Quán tẩy Phật hình tượng;
kinh Kim quang minh tối thắng vương
Q.7; điều Phật giáng đản, chương Báo ân
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng].
HƯƠNG THANG KÊ
Khi Bố tát, đọc kệ Hương thủy xong,
quì xuống, chắp tay, xướng bài kệ Hương
thang.
Kệ rằng (Đại 82, 432 thượng):
Hương thang gột rửa sạch hồng trần

Pháp thân trọn đủ cả năm phần
Bát nhã chiếu soi tràn giải thoát
Pháp giới hàm dung thảy chứng chân.
(xt. Hương Thủy Kệ).
HƯƠNG THÁP
Ngôi tháp nhỏ làm bằng bột hương trộn
lẫn với bùn. Trong tháp tôn trí kinh văn để
cúng dường lễ bái.
(xt. Tháp).
HƯƠNG THẦN
.....
Phạm: Gandharva.
Dịch âm: Càn thát bà thần.
Cũng gọi Hương ấm thần, Tầm hương
thần, Hương âm thần, Nhạc thần.
Tên vị thần trông coi về âm nhạc của
trời Đế thích, là một trong 8 bộ chúng.
Thức ăn của thần Càn thát bà là hương
và toàn thân ngài toát ra mùi thơm, vì thế
gọi là Hương thần.
[X. Duy ma kinh huyền sớ Q.5]. (xt. Càn
Thát Bà).
HƯƠNG THỐN
.....
Đơn vị thời gian được tính bằng độ dài
của nén nhang.
Thời xưa, trong tùng lâm, nén nhang
thường được cắt ra làm 1 tấc(khoảng 3 cm)
hoặc 2 tấc để làm tiêu chuẩn mà tính thời
gian ngồi thiền.
HƯƠNG THỦY
Phạm:Gandha-vàri.
Nước sạch có pha mùi thơm, dùng để
rửa các vật cúng dường hoặc để tắm gội.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 3 (Đại 3, 554 hạ), nói: “Trên hư không,
các trời Phạm vương, Đế thích, rưới hương
thủy lên thân Bồ tát”.

Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 627
thượng), nói: “Khi làm tua mũ, nên chọn
tơ thật tốt và mịn, rồi dùng hương thủy
HƯƠNG THỦY

H
2336
giặt cho thật sạch”.
Về sau, có phép gia trì hương thủy, nghĩa
là dùng nước thơm đã được gia trì rưới lên
thân thể, rảy trong đạo tràng, hoặc các vật
phẩm dâng cúng.
Trong Mật giáo, hương thủy chủ về trí
đức, cho nên nước hương được điều chế cũng
tùy theo các loại tu pháp mà có khác nhau.
[X. kinh Trường a hàm Q.1; kinh Hoa
nghiêm Q.27 (bản dịch cũ); Thai quán kí
bản trong A sa phược sao Q.1]. (xt. Hương).
HƯƠNG THỦY HẢI
Gọi tắt: Hương hải.
Biển nước thơm.
Cứ theo truyền thuyết của Phật giáo, thì
thế giới có 9 núi, 8 biển, núi Tu di ở giữa.
Chung quanh núi Tu di có 8 núi, 8 biển bao
bọc, trong đó, trừ biển thứ 8 là nước mặn,
còn những biển kia đều chứa nước 8 công
đức, rất trong mát và có mùi vị thơm tho, vì
thế gọi là Hương hải thủy.
[X. luận Câu xá Q.11; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; Phật tổ thống kỉ Q.31].
HƯƠNG THỦY KÊ
Bài kệ được đọc lúc lấy hương thủy rửa
tay trước khi Bố tát. Bài kệ ấy là (Đại 82,
432 thượng):
“Nước tám công đức tẩy bụi nhơ
Tay rửa sạch rồi tâm vô nhiễm
Giữ gìn giới cấm không sai phạm
Nguyện khắp chúng sinh đều thanh tịnh”.
Lúc đọc câu kệ chót, tay phải cầm bình
nước dội lên tay trái, rửa sạch hai tay, rồi lấy
khăn sạch lau cho khô.
HƯƠNG THỦY TIỀN

Tiền do tăng ni nộp cho quan phủ để
được cấp độ điệp.
Vào cuối đời Đường, sau loạn An lộc
sơn và Sử tư minh, binh lính đói khổ,
nhân dân khốn quẫn, nên Tể tướng Bùi
miện tâu vua Đường túc tông, đề nghị thu
thuế của tăng ni, gọi là Hương thủy tiền,
để giúp cho việc quân nhu. Tức là trong
nước ai muốn xuất gia làm tăng ni thì phải
nộp tiền trước, rồi mới được xuất gia thụ
giới.
[X. chương Thích thần hội trong Tống
cao tăng truyện Q.8]. (xt. Độ Điệp).
HƯƠNG TÍCH PHẠN
... ... ..
Cũng gọi Hương phạn.
Cơm có mùi thơm vi diệu ở cõi nước
Chúng hương của đức Phật Hương tích.
Phẩm Hương tích Phật trong kinh Duy
ma cật sở thuyết (Đại 14, 552 trung), nói:
“Lúc đó, đức Phật Hương tích lấy bát đựng
đầy cơm thơm trao cho Hóa Bồ tát”.
HƯƠNG TÍCH PHẬT
Cũng gọi Hương đài Phật.
Đức Phật trụ ở thế giới Chúng hương
thuộc phương trên.
Hương chỉ cho hương giới, hương định,
hương tuệ, xa lìa sự nhơ nhớp của thế gian.
Tích nghĩa là tụ tập, chứa góp các công
đức.
Phẩm Hương tích Phật trong kinh Duy
ma cật sở thuyết quyển hạ (Đại 14, 552
trung), nói: “Ở phương trên, cách thế giới
Sa bà 42 hằng hà sa cõi Phật, có cõi nước
tên là Chúng hương, đức Phật ở cõi nước ấy
tên là Hương tích. So với mùi hương của
các cõi Phật trong 10 phương thế giới, thì
mùi hương của cõi này vi diệu bậc nhất.

Huyền ứng âm nghĩa quyển 4 giải thích
Hương tích tiếng Phạm làGandhàlaya, dịch
âm là Càn đà la da.
[X. Duy ma kinh lược sớ Q.10].
HƯƠNG TÍCH PHẬT

H
2337
HƯƠNG TÍCH TỰ
... ... ..
Chùa ở phía nam
huyện Trường an, tỉnh
Thiểm tây, được xây
dựng vào năm Thần
long thứ 2 (706) đời
vua Trang tông nhà
Đường, để kỉ niệm đại
sư Thiện đạo.
Đến đời Tống, chùa
được đổi tên là Khai lợi
tự. Sang đời Minh chùa
được trùng tu và khôi
phục lại cảnh quan cũ.
Chùa có tòa tháp gạch
5 tầng, qua 2 trận động đất, đỉnh tháp và
vài tầng trên đã bị lở. Hiện nay vẫn còn
nhưng cảnh quan không được như xưa.
HƯƠNG TÍNH BÀ LA MÔN
Hương tính, Phạm: Droịa.
Pàli:Doịa.
Cũng gọi Đậu ma bà la môn, Đầu na bà
la môn, Đồn khuất bà la môn, Đột lộ noa
bà la môn.
Người Bà la môn họ Hương, ông này đã
đề nghị chia xá lợi của đức Phật làm 8 phần.
Khi đức Phật nhập diệt, Kim thân của
Ngài được đồ tì(hỏa thiêu), sau đó, vua các
nước đều muốn thỉnh xá lợi về nước mình
để phụng thờ, cho nên đã đưa đến sự tranh
chấp.
Bấy giờ Bà la môn họ Hương mới đề nghị
chia xá lợi làm 8 phần cho 8 nước để xây
tháp cúng dường. Mọi người đều hoan hỷ

chấp thuận đề nghị ấy và cuộc tranh giành
chấm dứt.
[X. kinh Du hành trong Trường a hàm
Q.4; kinh Đại bát niết bàn Q.hạ (bản 3
quyển)].
HƯƠNG TRẦN
Cảnh sở duyên của thức mũi và căn mũi.
Một trong 6 trần(sắc, thanh, hương, vị, xúc,
pháp).
Trần nghĩa là bụi bậm nhiễm ô, vì nó
hay làm cho tâm thức nhơ nhớp, khiến
chân tính không hiển lộ ra được. Các loại
hương từ chiên đàn, trầm hương, hương
của các thức ăn uống, hương trên thân
thể người nam, người nữ, cho đến tất cả
những thứ mùi thơm, mùi hôi, v.v... đều
là Hương trần.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.28].
HƯƠNG TRÙ
.....
Cũng gọi Hương tích.
Nhà bếp của Tăng viện.
Danh từ này lấy điển tích “cơm thơm
ở cõi Phật Hương tích” trong kinh Duy
ma cật.
(xt. Hương Tích Phạn).
HƯƠNG TÚY SƠN
... ... ..
I. Hương Túy Sơn.
Hương túy, Phạm, Pàli: Gandhamàdana.
Dịch âm: Càn đà ma ha thuật, Kiện đà
ma la.
Cũng gọi Hương thủy sơn, Hương tích
sơn, Hương sơn.
Núi ở vùng cực bắc của châu Diêm phù
đề. Núi này có các mùi hương làm cho người
ta bị say, cho nên gọi là Hương túy.
Cứ theo kinh Khởi thế nhân bản quyển

1, phẩm Diêm phù châu trong kinh Khởi
thế quyển 1, thì có vô lượng Khẩn na la
(thần âm nhạc) sống trong Hương sơn,
thường tấu nhạc và múa hát, có các loại
cây tỏa ra mùi thơm, cũng là chỗ ở của các
HƯƠNG TÚY SƠN
Tháp Chùa Hương Tích

H
2338
vị thần Đạiuy đức. Trong núi có 2 hang
động Tạp sắc và Thiện Tạp sắc, do 7 thứ
báu như mã não, v.v... tạo thành. Hang
dài và rộng 50 do tuần, là nơi ở của vua
Càn thát bà và 500 Khẩn na la nữ. Phía
bắc 2 hang động này lại có Đại sa la thụ
vương, rừng cây Bát thiên sa la và hồ Mạn
đà cát ni.
Từ xưa, tín đồ của Ấn độ giáo tin rằng
trên đỉnh núi này là cõi trời của thần Thấp
bà (Phạm:Ziva), trong đó có cung điện
của thần Cung tì la. Cho đến nay, người
Ấn độ vẫn cho núi Hương túy là núi
thiêng.
Cứ theo vị trí và hình dáng được mô tả
trong kinh điển, thì núi này có lẽ là núi
Kailàsa, đứng sừng sững trên bờ phía bắc
hồ Mànasa trong dẫy núi Himalayas
ngày nay.
[X. kinh Quán Phật tam muội hải Q.1;
kinh Đại lâu thán Q.1; luận Câu xá Q.11;
luận Lập thế a tì đàm Q.2].
II. Hương Túy Sơn.
Cũng gọi Tiểu thanh lương cảnh.
Núi ở mạn tây bắc của thành phố Bắc
bình, Trung quốc, nổi tiếng là nơi thâm u
tịch mịch. Trong núi có dòng suối, nước
ngọt và mát. Thổ dân dẫn nước ấy vào
ruộng để cấy lúa, trồng sen, có mùi thơm
lạ, chính vì thế mà núi được gọi là Tiểu
thanh lương cảnh. Thời xưa trong núi này
có chùa Hương sơn.
(xt. Hương Sơn Tự).
HƯƠNG TƯỢNG
.....

I. Hương Tượng.
Phạm: Gandhahastin,
gandha-gaja.
Mùi thơm toát ra từ
ngà con voi đực trong
thời kì giao phối.
Cứ theo luận Đại tì
bà sa quyển 30, thì thời kì này voi đực rất
mạnh, tính hung bạo, khó chế phục, sức của
nó mạnh bằng 10 con voi bình thường.
[X. kinh Tạp bảo tạng Q.1; Chú duy ma
kinh Q.1].
II. Hương Tượng.
Cũng gọi Tượng lô.
Lò đốt hương hình con voi được dùng
trong đạo tràng quán đính bí mật của Mật
giáo.
Lúc thụ quán đính, trước khi vào đàn,
người thụ bước qua Hương tượng, nhờ mùi
thơm xông lên mà thân được thanh tịnh.
Ngoài ra, nghi thức truyền pháp của tông
Tịnh độ Nhật bản cũng dùng lò hương hình
con voi, gọi là Xúc hương.
[X. Nhũ vị sao Q.16].
HƯƠNG TƯỢNG BỒ TÁT
Hương tượng, Phạm: Gandha-hastin.
Dịch âm: Càn đà ha đề bồ tát, Càn đà
ha trú bồ tát. Kiền đà ha sa để bồ tát.
Cũng gọi Hương huệ bồ tát, Xích sắc bồ
tát, Bất khả tức bồ tát.
Vị Bồ tát thứ nhất trong 4 vị tôn phía
nam trên phương đàn của viện ngoài trong
Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Là một
trong 16 vị tôn của Hiền kiếp.
Hương nghĩa là lan tỏa khắp mà không
ngại; Tượng nghĩa là hạnh đầy đủ và có sức
mạnh to lớn.
Hương tượng

biểu thị hạnh
và quả đều
viên mãn.
Hình
tượng vị Bồ
tát này, thân
mầu da
trắng, ngồi
trên hoa sen,
tay phải nắm
HƯƠNG TƯỢNG BỒ TÁT
Hương Tượng Hương Tượng Bồ Tát
Mạn Đồ La Kim Cương Giới

H
2339
lại, cầm hoa sen để ở trước ngực, trên hoa
có hộp hương, tay trái nắm lại đặt ở trên
bẹn. Mật hiệu là Đại lực kim cương, Hộ giới
kim cương.
Trong các kinh Đại thừa như: Tiểu phẩm
bát nhã quyển 9, Vô lượng thọ quyển thượng,
A di đà, v.v... thường thấy danh hiệu của vị
Bồ tát này.
[X. kinh Đạo hành bát nhã Q.9; Kim
cương giới mạn đồ la sao Q.hạ].
HƯƠNG TƯỢNG ĐỘ HÀ
Hương tượng qua sông, chân nó đặt tận
đáy nước, ví dụ người nghe giáo pháp, chứng
được chỗ sâu xa.
Trong các kinh luận thường nói về 3 con
thú qua sông là thỏ, ngựa, hương tượng, để
ví dụ chỗ chứng đắc có sâu, nông khác nhau
khi nghe giáo pháp. Chẳng hạn như thỏ qua
sông thì nổi, ngựa qua sông thì chìm phân
nửa thân, còn hương tượng qua sông thì chân
giẫm đến đáy nước.
Người thời nay cũng cho rằng bình luận
văn chương đến chỗ thấu triệt, gọi là Hương
tượng độ hà.
HƯƠNG TY
.....
Chức vụ phụ trách việc báo giờ giấc trong
Thiền lâm. Ngày xưa thường đốt hương để
tính thời khắc, cho nên gọi chức vụ ấy là
Hương ty.
HƯƠNG VI PHẬT SỨ
Mùi hương là sứ giả của Phật, vì mùi
hương có khả năng thông đạt lòng tin của
người đời đến đức Phật.
[X. thiên Phó thỉnh trong Tứ phần luật

san phồn bổ khuyết hành sự sao; Tứ phần
luật hành sự sao tư trì kí Q.hạ].
HƯƠNG VƯƠNG BỒ TÁT
Hương vương, Phạm: Gandha-ràja.
Dịch âm: Kiền đà la xà.
Cũng gọi Hương vương quan âm.
Vị Bồ tát bản tôn trong pháp tu tăng
ích, diệt tội, là quyến thuộc của bồ tát Quan
âm.
Hương nghĩa là lan tỏa khắp nơi; Vương
nghĩa là tự tại. Hương vương biểu thị nghĩa
tự tại hóa độ chúng sinh khắp pháp giới.
Cứ theo kinh Hương vương bồ tát đà la
ni chú, thì hình tượng vị Bồ tát này, thân
mầu da trắng, ngồi kết già trên hoa sen,
diện mạo đoan chính, đầu đội mũ trời, cổ
đeo chuỗi ngọc, tay phải buông xuống, năm
ngón duỗi thẳng như kết ấn Thí vô úy,
tượng trưng cho mưa cam lộ từ năm đầu
ngón tay tuôn xuống, để bố thí cho chúng
sinh trong năm đường. Cánh tay trái co
lại, cầm hoa sen đặt ở trước ngực, hoa sen
này là từ tòa sen của Ngài ngồi hiện ra.
Phía sau Bồ tát có vòng hào quang, trên có
lọng che. Y phục của Ngài là gấm mịn 5
mầu, 2 cánh tay có buộc dây lụa mầu đỏ,
mầu vàng đính châu ngọc.
Pháp tu lấy vị Bồ tát này làm Bản tôn
để cầu diệt tội, gọi là Hương vương bồ tát
pháp. Khi tu pháp này thì thiết lập một
đàn vuông 4 tấc ở phía trước tượng, dâng
hương, đèn và phẩm vật cúng dường; nửa
đêm hành giả thức
dậy, y phục trang
nghiêm thanh
tịnh, tụng 1.008
biến thần chú
Hương vương bồ

tát, nếu đến sáng
mà không buồn
ngủ, thì những
điều mong cầu đều
được toại nguyện.
HƯƠNG VI PHẬT SỨ
Bồ Tát Hương Vương

H
2340
HƯƠNG XÀ LÊ (?-?)
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Bắc
Ngụy, trụ trì chùa Phi phó, núi Thanh
thành, Ích châu (huyện Quán, tỉnh Tứ
xuyên).
Thời bấy giờ có tập tục hàng năm đến
ngày mùng 3 tháng 3, dân chúng lên núi
Thanh thành du ngoạn, mang theo rượu
thịt để vui say. Hương xà lê thường đến
khuyên răn nhưng họ vẫn không bỏ. Một
năm nọ, vào dịp này, sư cũng đến tham dự
tiệc rượu, mọi người tranh nhau chuốc rượu
dâng thịt, dâng đến đâu hết đến đó. Ăn
xong, sư kêu đau bụng, rồi nôn ra đủ thứ,
nào thịt gà, thịt dê, cá, cua, ngỗng, vịt, sau
đó biến thành những con vật chạy nhảy
bơi lội lẫn lộn, khiến mọi người đều kinh
hãi, phát nguyện không giết hại, không ăn
thịt nữa. Từ đó, phong cảnh núi Thanh
thành cũng đổi mới.
Sau khi sư thị tịch, lúc di quan, các đệ tử
lấy làm lạ vì quan tài rất nhẹ, mở ra thì không
thấy nhục thân của sư, chỉ còn cây tích
trượng mà thôi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.25, Q.26].
HƯƠNG Y
Cũng gọi Hương nhiễm, Hương bào
thường, Hương phục.
Áo pháp được nhuộm bằng nước của vỏ
cây càn đà(vỏ cây hương, có mùi thơm).
(xt. Ca Sa, Hương Ca Sa).
HƯỚNG HẠ
.....
Đối lại: Hướng thượng.
I. Hướng Hạ.

Cũng gọi Hướng hạ môn, Thuận vạn
(..) tự.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Từ cảnh giới đại ngộ mà hiển hiện sức
diệu dụng tự tại, tùy thuận căn cơ để tiếp
hóa người học; thuộc về môn lợi tha.
II. Hướng Hạ.
Tức là Hướng hạ môn được nói trong
luận Ma ha diễn, là 1 trong 2 môn của Sinh
diệt môn.
III. Hướng Hạ.
Gọi đủ: Hồi văn hướng hạ.
Tức là trước hết dẫn văn kinh rồi sau
mới giải thích. Một trong 12 cách khẩu
truyền của Mật giáo.
(xt. Thập Nhị Khẩu Truyền, Hướng
Thượng).
HƯỚNG HỎA
Ngồi cạnh lò than để sưởi ấm vào mùa
đông.
Cứ theo điều Nhật dụng qui phạm,
chương Đại chúng trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển 6, thì khi hướng hỏa(sưởi
ấm) phải ngồi ngay thẳng gần lò sưởi, vái
chào mọi người, không được đùa nghịch thìa
xúc hương, đũa gắp lửa, không được bươi
lửa làm cho tro bay, không được chụm đầu
nói chuyện, không được nướng các vật để
ăn, không được sấy giầy dép, hơ quần áo,
cũng không được vén quần áo để lộ da thịt,
không được khạc nhổ hay vứt bỏ vật dơ bẩn
vào trong lửa.
Nhưng theo luật Tứ phần quyển 59, thì
hướng hỏa có 5 điều hại:
1. Làm cho người ta mất vẻ hồng hào.
2. Làm cho sức khỏe tổn giảm.
3. Làm cho mờ mắt.
4. Gây sự ồn ào.

5. Thường nói việc thế tục.
[X. chương Nam tuyền phổ nguyện
trong Cảnh đức truyền đăng lục Q.8; Tông
môn thống yếu tục tập Q.4; Thiền lâm
tượng khí tiên Q.9].
HƯỚNG HỎA

H
2341
HƯỚNG KHỨ
.....
I. Hướng Khứ.
Phát tâm hướng về Phật tính xưa nay
vốn có của chính mình.
II. Hướng Khứ.
Đối lại với Hướng lai.
Đồng nghĩa với Hướng hậu.
Nghĩa là sau này, từ nay về sau.
III. Hướng Khứ.
Đối lại với Khước lai.
Hướng tới chính vị, gọi là Hướng khứ;
từ chính vị hướng tới thiên vị, thì gọi là
Khước lai.
[X. chương Đức sơn Tuyên giám trong
Tổ đường tập Q.5; chương Thạch sương
Khánh chư trong Tổ đường tập Q.6; Thiền
lâm tượng khí tiên Q.6].
HƯỚNG LAI
Đối lại với Hướng khứ.
Nghĩa là từ xưa đến nay.
Chương Thuyền tử Đức thành trong Tổ
đường tập quyển 5 có từ ngữ “Hướng lai sở
nghị”(những điều được bàn từ xưa đến nay).
Ngoài ra trong bài thơ “Vãn ca” (thơ
viếng người chết) của Đào tiềm có câu:
“Hướng lai tương tống nhân
Các tự hoàn kì gia”.
(Xưa nay cùng tiễn người
Rồi ai về nhà nấy).
(Xt. Hướng Khứ).
HƯỚNG THƯỢNG
.....
I. Hướng Thượng.
Đối lại với Hướng hạ.

Cũng gọi Hướng thượng môn, Nghịch
vạn(..) tự.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Từ cảnh giới mê vọng nỗ lực cầu Bồ đề
hướng tới cảnh giới giác ngộ giải thoát, thuộc
về môn tự lợi.
Từ ngữ Hướng thượng được thấy rải
rác trong các sách vở của Thiền tông và
tùy theo trường hợp mà được ghép chung
với những từ khác để diễn đạt ý nghĩa,
như:
-Hướng thượng nhất lộ, Hướng thượng
đạo: Biểu thị chỗ chí cực của đại đạo và cảnh
giới đại ngộ.
-Hướng thượng cực tắc sự, Hướng thượng
quan lệ tử, Hướng thượng sự: Mô tả việc
tìm cầu lí sâu xa rất mực của Phật đạo.
-Hướng thượng nhất lộ, thiên thánh bất
truyền: Hình dung cảnh giới giác ngộ chân
thực tuyệt đối mà chư Phật và Tổ sư các đời
không hề nói đến, chỉ do người tu thiền tự
tham cứu mà thể nhận được thôi.
-Hướng thượng chuyển khứ: Từ cảnh giới
tương đối của phàm phu mà hướng tới cảnh
giới tuyệt đối của chư Phật.
-Hướng thượng cánh đạo: Khi vị thầy
bảo đệ tử hoặc Thiền khách đưa ra kiến
giải triệt để thì thường dùng từ này để
biểu thị.
-Hướng thượng kiềm chùy: Tức là Đệ
nhất nghĩa đế mà vị thầy dùng để tiếp hóa
và rèn luyện người học.
-Hướng thượng nhất cơ: Chỉ cho lực
lượng và cơ dụng mà người học nhờ đó có
thể tiến thẳng vào cảnh giới rốt ráo của
chư Phật.
-Hướng thượng nhân, Hướng thượng cơ:
Chỉ cho người có năng lực thể nhận cảnh

giới của chư Phật một cách triệt để.
-Hướng thượng nhất cú: Câu nói đưa đến
cảnh giới giác ngộ cùng tột.
-Hướng thượng tông thừa: Tức là yếu chỉ
sâu xa cùng cực của Thiền tông.
[X. tắc 10, 11, 43 trong Bích nham lục;
Tắc 31, 83 trong Thung dung lục].
II. Hướng Thượng.
Tức là Hướng thượng môn được nói
HƯỚNG THƯỢNG

H
2342
trong luận Thích ma ha diễn quyển 2, là 1
trong 2 môn của Sinh diệt môn.
III. Hướng Thượng.
Gọi đủ: Hồi văn hướng thượng.
Lời chú giải được ghi ở trên mỗi danh
từ, là một trong 12 cách truyền khẩu của
Mật giáo.
(xt. Thập Nhị Khẩu Truyền).
HƯỚNG THƯỢNG NHẤT LỘ
Đồng nghĩa với Hướng thượng nhất
trước.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho Đại đạo chân chính tuyệt đối,
dứt bặt ngôn ngữ, suy tư.
Chương Bàn sơn Bảo tích trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 7 (Đại 51, 253
trung), nói: “Một con đường hướng thượng,
nghìn Thánh không truyền, người học
luống công, nhọc mình, như vượn bắt
bóng”.
Vì con đường hướng thượng này là đạo
mầu nhiệm, xa thẳm mà nghìn Thánh không
truyền, là cái mà đức Thích ca không nói,
ngài Đạt ma im lặng, vượt ngoài ngôn ngữ
tâm niệm, đó là đạo vô thượng chí chân, chỉ
tự chứng tự biết mà thôi.
[X. tắc 12 trong Bích nham lục].
HƯỞNG CỐC TRIÊT (1606-1673)
Vị Thiền tăng thuộc tông Lâm tế, sống
vào đời Thanh, Trung quốc, người huyện
Quyên xuyên, tỉnh Hồ nam, họ Hoàng, hiệu
Hưởng cốc.
Sư xuất gia năm 23 tuổi, sau tham học
thiền sư Mật vân Viên ngộ ở núi Thiên đồng,
có chỗ khế ngộ. Sư lại lần lượt tham phỏng

khắp các tùng lâm, cuối cùng thờ ngài Vạn
như Thông vi ở Long trì, Giang tô, làm thầy,
được nối pháp của ngài và trụ trì chùa Vạn
tùng tại Kim lăng.
Năm Khang hi 12 (1673) sư thị tịch, thọ
68 tuổi.
Sư có tác phẩm: Hưởng cốc Triệt thiền
sư ngữ lục 10 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.72].
HƯỞNG ĐƯỜNG
Ngôi nhà thờ hình tượng và bài vị của
các bậc Tổ sư trong các chùa viện của Thiền
tông.
Vì ngôi nhà này là nơi tế tự, dâng lễ vật
cúng dường Tổ sư nên gọi là Hưởng đường.
[X. môn Điện đường trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
HƯỞNG ĐƯỜNG SƠN THẠCH QUẬT
Cũng gọi Hưởng đường sơn tự.
Hang động ở núi Hưởng đường. Có Bắc
Hưởng đường và Nam Hưởng đường.
Bắc Hưởng đường nằm ở huyện Vũ an,
tỉnh Hà nam, còn Nam Hưởng đường thì
nằm ở huyện Từ, tỉnh Hà bắc, Trung quốc.
Hai động cách nhau khoảng 15 km, được
khai tạo vào khoảng những năm 550-557
đời Bắc Tề.
Vì trong động này chỉ phất tay áo là
có thể phát ra các thứ tiếng chiêng, tiếng
trống vang
vang nên có
tên là Hưởng
đường sơn
(núi nhà tiếng
vang), Cổ sơn
(núi trống),
Thạch cổ sơn
(núi trống đá),

Phũ sơn.
Hưởng
đường sơn
(cả Nam và
Bắc) có tất cả
HƯỞNG ĐƯỜNG SƠN THẠCH QUẬT
Điêu khắc trên vách động thứ 4
ở Bắc Hưởng Đường

H
2343
16 động đá, với hơn 3.400 pho tượng lớn
nhỏ. Cácđộng sâu thẳm, cấu trúc tinh xảo,
đặc biệt là những pho tượng, trông rất sinh
động, nổi tiếng gần xa. Ngoài ra, các kiến
trúc phụ thuộc trong hang động cũng có qui
mô hoành tráng, dựa theo thế núi, trùng
trùng điệp điệp. Đây là di sản quí giá về nghệ
thuật kiến trúc, điêu khắc, thư pháp, hội
họa, v.v... của Trung quốc cổ đại.
(xt. Thạch Quật).
HƯU ĐỒ
Cũng gọi Phù đồ.
Chỉ cho đức Phật hoặc chúng tăng.
Truyện Hoắc khứ bệnh trong Hán thư
chép: “Bắt Hưu đồ tế người Thiên kim”. Hưu
đồ ở đây chỉ cho chúng tăng.
Ngụy lược Tây di truyện chép: “Niên hiệu
Nguyên thọ năm đầu đời vua Ai đế, Tiến sĩ
Cảnh hiến được sứ giả của vua nước Đại
nguyệt thị là Y tồn khẩu truyền Hưu đồ
kinh”. Hưu đồ ở đây chỉ cho đức Phật; còn
Hưu đồ kinh tức là kinh Phật.
Ngoài ra, theo thuyết của ông Nguyễn
nguyên, thì Phật giáo được truyền vào
Trung quốc từ thời Tây Hán, lúc đầu gọi là
Hưu đồ, sau gọi là Phù đồ, Phật đồ, Phật
đà, đều là từ một chữ Phạm mà dịch âm
khác nhau.
[X. Ngụy thư Thích Lão chí 20]. (xt. Phật,
Phù Đồ).
HƯU LƯƠNG
Chỉ cho tiền bạc và vật dụng của vị
tăng hành cước trên đường được mọi người
tặng cho.
Chương Dược sơn Duy nghiễm trong

Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 312 thượng), nói: “Ông nên trở về quê,
nếu ông trở về, tôi sẽ chỉ cho ông phương
pháp hưu lương”.
HƯU LƯU TIÊN HÓA THẠCH
Tiên Hưu lưu hóa đá.
Tiên Hưu lưu tức là ông Ưu lâu khư, Tổ
của học phái Thắng luận ở Ấn độ.
Cứ theo Chỉ quán tư kí quyển 10, thì vị
tiên này ra đời vào cuối kiếp Thành, uống
thuốc trường sinh, hóa thành đá, như hình
con bò nằm. Khoảng 800 năm trước khi
đức Phật ra đời thì khối đá ấy tan thành
tro, môn đồ đều cho rằng vị tiên ấy đã vào
Niết bàn.
(xt. Ưu Lâu Khư).
HƯU TĨNH
I. Hưu Tĩnh(?-?).
Vị Thiền tăng Trung quốc, thuộc tông
Tào động, sống vào đời Đường, là đệ tử nối
pháp của ngài Động sơn Lương giới.
Sư trụ trì chùa Hoa nghiêm tại Kinh
triệu, xiển dương tông Tào động. Sau khi sư
thị tịch, được vua Trang tông nhà Hậu
Đường ban thụy hiệu là “Bảo Trí Đại Sư”.
[X. Tổ đường tập Q.8; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.17].
II. Hưu Tĩnh (1520-1604).
Danh tăng Hàn quốc, sống vào đời Lí,
người An châu, tỉnh Bình an nam, họ Thôi,
tự Huyền ứng, hiệu Thanh hư đường, người
đời gọi là Tây sơn đại sư.
Năm sư lên 9 tuổi, mẹ mất; năm sau,
cha qua đời, sư bèn theo quan Quận thú là
Lí tư tằng lên kinh đô học tập. Sau sư học
kinh luận nơi ngài Sùng nhân, kế đến theo
hầu ngài Linh quán 3 năm. Một đêm, bỗng
thoát li sự chướng ngại của văn tự, sư liền

xuất gia thụ giới Cụ túc, rồi lần lượt tham
phỏng các chùa nổi tiếng. Năm 30 tuổi, sư
đậu kì thi Tăng khoa phục cựu lần thứ nhất
do vua Minh tông chủ trì, rồi được tiến cử
làm đến chức “Thiền Giáo Lưỡng Tông Phán
HƯU TĨNH

H
2344
Sự”. Năm Minh tông 12 (1557), sư trả ấn
tín, rồi lần lượt vào các núi: Kim cương, Đầu
lưu, Trí dị và Diệu hương khai đường thuyết
pháp, người đến theo học rất đông.
Năm Tuyên tổ 26 (1592), khi quân Nhật
bản tiến đánh Triều tiên, vua Tuyên tổ phải
chạy đến Long loan, Nghĩa châu, sư tụ họp
đệ tử khởi nghĩa, lập nhiều chiến công. Sau
khi Tuyên tổ trở về kinh đô, sư tâu xin lui
về ẩn tu, vua ban hiệu cho sư là “Quốc Nhất
Đô Đại Thiền Sư Thiền Giáo Đô Tổng
Nhiếp Phù Tông Thụ Giáo Phổ Tế Đăng
Giai Tôn Giả”.
Năm Tuyên tổ 38 (1604) sư thị tịch, thọ
85 tuổi. Trong số các đệ tử của sư, có 4 vị
nổi tiếng hơn cả được gọi là Tứ đại đệ tử, đó
là: Tùng vân Duy chính, Tiên dương Ngạn
cơ, Tiêu diêu Thái năng và Tĩnh quán Nhất
thiền. Về sau, 4 vị này lập thành 4 chi phái.
Sư có các tác phẩm: Thiền giáo thích,
Thiền giáo quyết, Vân thủy đàn, Tam gia
qui giám (mỗi loại 1 quyển), Thanh hư đường
tập (4 quyển).
[X. Lí triều Tuyên tổ thực lục; Triều tiên
Phật giáo thông sử; Lí triều Phật giáo; Triều
tiên thiền giáo sử].
HỮU
..
Phạm,Pàli:Bhava.
Nghĩa là tồn tại, sinh tồn.
Trong kinh điển Phật giáo, phạm vi sử
dụng của chữ “Hữu” rất rộng, rồi về ý nghĩa
và sự phân loại của nó cũng có nhiều thuyết
khác nhau.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 60, thì

“Hữu” có nhiều nghĩa, nhưng chủ yếu thì
chỉ cho quả thể dị thục của chúng sinh có
tình thức và các nghiệp có khả năng chiêu
cảm quả thể dị thục này, cũng tức là do
nghiệp nhân thiện ác mà mang lại quả báo
khổ vui. Vì loại nhân quả báo ứng này nối
tiếp nhau không mất, nên gọi là “Hữu”.
Còn luận Câu xá quyển 9 và luận Thành
duy thức quyển 8, thì cho rằng nghiệp có
khả năng đưa đến quả báo vị lai, gọi là
“Hữu”, hữu này tức là chi “Hữu” trong 12
nhân duyên.
“Hữu” biểu thị sự tồn tại của các pháp,
đối lại với “Vô”, không tồn tại. Thuyết nhất
thiết hữu bộ cho rằng các pháp tồn tại, 3
đời có thật; nhưng tông Duy thức thì chủ
trương các pháp y tha khởi tính là “Giả hữu”,
Viên thành thực tính là “Thực hữu”, nhưng
ý nghĩa “Thực hữu” ở đây khác với ý nghĩa
“3 đời thực có” của Thuyết nhất thiết hữu
bộ. Tức “Thực hữu” này là chỉ cho Thực
tính (chân như) của các pháp là thường tồn,
cùng khắp. Vì thực tính ấy không sinh diệt
nên tông Duy thức đặc biệt gọi “Hữu” này
là Diệu hữu, Chân hữu.
Ngoài ra, vì phàm phu chấp trước cõi
Sắc và cõi Vô sắc là cảnh giới giải thoát,
nên thường dấy sinh ý niệm giải thoát, vọng
cầu sinh về 2 cõi này, vì muốn ngăn dứt
tình chấp này nên trong Phật pháp lập ra
các “Hữu”, để nói rõ ràng 2 cõi này không
phải là cảnh giới giải thoát chân thực.
Chẳng hạn như gọi “Tham” của cõi Sắc và
cõi Vô sắc là “Hữu tham”, gọi phiền não là
“Hữu lậu”, hoặc gọi “Ái” của cõi Vô sắc là
“Hữu ái”….
Về chủng loại “Hữu” thì gồm có:
1. Ba hữu: Chỉ cho 3 cõi, cũng tức là

Dục hữu, Sắc hữu và Vô sắc hữu.
2. Bảy hữu: Địa ngục hữu, Ngã quỉ hữu,
Bàng sinh hữu, Thiên hữu, Nhân hữu,
Nghiệp hữu, Trung hữu.
3. Hai mươi lăm hữu:
-Bốn ác thú: Địa ngục, ngạ quỉ, súc sinh,
A tu la.
-Bốn châu: Đông thắng thần châu, Nam
thiệm bộ châu, Tây ngưu hóa châu, Bắc câu
lư châu.
-Sáu tầng trời cõi Dục: Trời Tứ thiên
vương, trời Dạ ma, trời Đao lợi, trời Đâu
HỮU

H
2345
xuất, trời Hóa lạc, trời Tha hóa tự tại.
Các tầng trời cõi Sắc: Trời Sơ thiền,
trời Đại phạm, trời Nhị thiền, trời Tam
thiền, trời Tứ thiền, trời Vô tưởng, trời
Ngũ tịnh cư.
Các cõi trời Vô sắc: Trời Không vô biên
xứ, trời Thức vô biên xứ, trời Vô sở hữu xứ,
trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ.
4. Hai mươi chín hữu: Tức là 25 Hữu
nói trên cộng với 5 tầng trời của Ngũ tịnh
cư: Vô phiền thiên, Vô nhiệt thiên, Thiện
kiến thiên, Thiện hiện thiên, Sắc cứu kính
thiên.
Ngoài ra, bậc Thánh Sơ quả còn phải 7
lần qua lại trong nhân gian và cõi trời, cộng
lại thành 14 lần sinh, mỗi lần sinh lại chia
làm Sinh hữu và Trung hữu, nên tổng cộng
là 28 hữu, cũng gọi 28 sinh. Đây là số lần
thụ sinh cao nhất của bậc Thánh Sơ quả, vì
thế không có cái Hữu thứ 29. Lại vì trạng
thái tồn tại của tất cả vạn hữu không giống
nhau nên mới chia làm nhiều loại Hữu và
được gọi chung là “Chư hữu”, Chư hữu vốn
rộng lớn vô biên giống như biển cả nên cũng
gọi là “Chư hữu hải”.
Luận Đại trí độ quyển 12 chia các pháp
tồn tại ra làm 3 Hữu:
1. Tương đãi hữu: Sự tồn tại (Hữu) có
đối đãi, như lớn nhỏ, dài ngắn, v.v...
2. Giả danh hữu: Tức là Hữu do nhiều
nhân duyên tập hợp lại mà thành, như thân
người là do 4 đại giả hòa hợp mà có, là Hữu
giả danh chứ không có thực thể.
3. Pháp hữu: Pháp do nhân duyên sinh,
tuy không có tự tính, nhưng chẳng phải hữu

danh vô thực như sừng thỏ, lông rùa… nên
gọi là Pháp hữu.
[X. luận Tập dị môn túc Q.4; luận Đại tì
bà sa Q.192; luận Câu xá Q.19; luận Thuận
chính lí Q.45; luận Thành duy thức Q.2,
Q.9; luận Đại trí độ Q.3; Đại thừa nghĩa
chương Q.8]. (xt. Thập Nhị Nhân Duyên,
Tam Hữu, Tứ Hữu, Vô).
HỮU ÁI TRỤ ĐỊA
Cũng gọi Vô sắc ái trụ địa.
Chỉ cho Tư hoặc trong cõi Vô sắc. Là
một trong 5 Trụ địa hoặc.
Trong các phiền não ở cõi Vô sắc, ngoại
trừ Vô minh và Kiến, các phiền não khác
tuy đã xa lìa Sắc tham nhưng còn chấp trước,
ái nhiễm thân mình, nên gọi là Hữu ái trụ
địa. Ái chỉ cho tham ái, là một trong các loại
Tư hoặc. Tuy Tư hoặc chỉ chung cho cả 4
món tham, sân si, mạn, nhưng vì tham ái có
ý nghĩa nhuận sinh mạnh nhất nên mới dùng
Ái để biểu thị cho Tư hoặc. Ngoài ra, vì Tư
hoặc là chỗ nương, chỗ trụ của tất cả phiền
não, hơn nữa, lại có khả năng sinh ra phiền
não, cho nên gọi là Trụ địa.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.5 phần
đầu]. (xt. Ngũ Trụ Địa Hoặc).
HỮU BAN
.....
Vị trí của vị Tri sự.
Trong Thiền lâm, lúc hội họp, đại chúng
theo thứ tự xếp hàng ở 2 bên trong Pháp
đường, gọi là Lưỡng ban, Lưỡng tự. Vị trí
của vị Tri sự ở bên phải nên gọi là Hữu ban
hay Đông tự.
HỮU BIÊN
Nghiêng hẳn về bên hữu (có).
Nghĩa là chấp trước tất cả các pháp
trong thế gian là do các duyên hòa hợp

mà sinh, sức hòa hợp này có khả năng
hiện bày tác dụng của các pháp, nên gọi
là Hữu biên. Trái lại, chấp trước các pháp
là do nhân duyên giả hòa hợp mà sinh,
nên không có tự tính, đã không tự tính
thì thể của các pháp chẳng phải có thực,
gọi là Vô biên.
Hữu biên, vô biên là các từ ngữ được sử
HỮU BIÊN

H
2346
dụng khi bàn về lí Hữu, Vô; những từ ngữ
này được thấy rải rác trong các kinh luận.
Như kinh Tiễn dụ (Đại 1, 917 trung),
nói: “Thế gian hữu biên, thế gian vô biên.
Nếu người chấp trước hữu biên, vô biên
thì rất dễ rơi vào kiến giải thiên lệch, hạn
hẹp”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.10; kinh Nhập
lăng già Q.5; Trung luận Q.4; luận Du già
sư địa Q.36; Đại minh tam tạng pháp số
Q.8].
HỮU BIÊN VÔ BIÊN LUẬN
Cũng gọi Biên vô biên đẳng tông.
Tông phái chấp trước thế gian là hữu
biên, là vô biên, cũng là hữu biên cũng là
vô biên, chẳng phải hữu biên chẳng phải
vô biên. Là một trong 16 tông phái ngoại
đạo.
[X. Du già luận kí Q.3 phần dưới]. (xt.
Ngoại Đạo Thập Lục Tông).
HỮU BỘ
.....
Phạm:Sarvàsti-vàdin.
Dịch âm: Tát bà a tư để bà địa, Tát bà đế
bà, Tát bà đa.
Dịch ý: Nhất thiết hữu, Nhất thiết ngữ
ngôn.
Gọi đủ: Thánh căn bản thuyết nhất thiết
hữu bộ.
Cũng gọi: Hữu bộ tông, Hữu tông.
Bộ phái chủ trương tất cả pháp trong 3
đời đều có thật. Là một trong 20 bộ phái
của Phật giáo Tiểu thừa.
Bộ phái này lấy các bộ luận A tì đạt
ma làm chỗ y cứ mà lập thuyết, cực thịnh

một thời ở các vùng Ca thấp di la, Kiện
đà la, v.v... thuộc miền Tây bắc Ấn độ
đời xưa.
[X. luận Dị bộ tông luân; Tam luận huyền
nghĩa]. (xt. Thuyết Nhất Thiết Hữu Bộ).
HỮU BỘ LUẬT
Gọi đủ: Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ tì nại da (Phạm:Mùla-sarvàstivàdavinaya).
Luật, 50 quyển, do ngài Nghĩa tịnh dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 23.
Nội dung nói về giới luật của Thuyết nhất
thiết hữu bộ, chia ra 8 khoa: Tứ ba la di
pháp, Thập tam tăng già bà thi sa pháp, Nhị
bất định pháp, Tam thập ni tát kì ba dật để
ca pháp, Cửu thập ba dật để ca pháp, Tứ ba
la đề đề xá ni pháp, Chúng đa học pháp và
Thất diệt tránh pháp.
(xt. Căn Bản Thuyết Nhất Thiết Hữu
Bộ Tì Nại Da).
HỮU CĂN THÂN
Phạm:Sendriya-kàya.
Gọi đủ: Hữu sắc căn thân.
Thân thể con người.
Sắc nghĩa là vật chất, tức là vật có hình
dáng; Căn tức 5 căn, hoặc cũng gọi là 5 sắc
căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,
quyển 3, thì 5 sắc căn (Thắng nghĩa căn) và
chỗ nương tựa của chúng(tức Phù trần căn)
gọi chung là Hữu căn thân.
[X. luận Đại tì bà sa Q.118; luận Câu
xá Q.5, Q.10; Thành duy thức luận diễn bí
Q.3 phần đầu; Thành duy thức luận thuật
kí Q.3].
HỮU CĂN VÔ CĂN
Chỉ cho loài hữu tình và vô tình.
Căn chỉ cho thân căn, nhãn căn, v.v...

cho nên phàm chúng sinh hữu tình có thân
căn, nhãn căn… đều gọi là Hữu căn. Vì 4 đại
năng tạo: Đất, nước, lửa, gió và 4 vị sở tạo:
HỮU CĂN VÔ CĂN

H
2347
Sắc, hương, vị, xúc, khi ở vào vị trí 5 căn:
Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, thì năng tạo và sở
tạo của chúng đều có căn, nên gọi hữu tình
là Hữu căn. Trái lại, những vật vô tình như:
Cỏ, cây, núi, sông, v.v... thuộc về khí thế
giới và tóc, lông, răng, móng, v.v... thuộc về
chúng sinh hữu tình, thì năng tạo và sở tạo
của chúng lìa căn, cho nên gọi là Vô căn.
HỮU CHẤP THỤ
Phạm:Upàtta.
Đối lại: Vô chấp thụ.
Có cảm giác, cảm thụ. Tức thân thể
chúng sinh do tâm và tâm sở pháp nắm giữ.
Tông Câu xá cho rằng có sinh mệnh thì
có chấp thụ; vì 5 căn(mắt, tai, mũi, lưỡi,thân)
của chúng sinh và 4 cảnh(sắc, hương, vị, xúc)
cộng lại thành 9 phạm trù đều do tâm và
tâm sở pháp nắm giữ, vả lại, cũng là chỗ
nương tựa của tâm và tâm sở pháp, cho nên
gọi là Hữu chấp thụ. Năm căn và 4 cảnh
này là “Hữu căn thân” của chúng sinh hữu
tình. Chữ “Thụ” trong Hữu chấp thụ nghĩa
là “Hữu căn thân” có khả năng sinh ra giác
thụ(cảm giác, cảm thụ khổ và vui, v.v...). Ngoài
ý nghĩa giác thụ do tông Câu xá chủ trương,
tông Duy thức cho rằng “Chấp thụ” còn có
nghĩa là “Cùng chung an nguy”, tức là ngoài
“Hữu căn thân” ra, chủng tử hàm chứa trong
thức A lại da cũng là Hữu chấp thụ và cùng
chung an nguy với thức A lại da. An chỉ cho
đường thiện, nguy chỉ cho nẻo ác. Sự an nguy
của chủng tử và Hữu căn thân tức là sự an
nguy của thức A lại da. Vòng quanh trong 6
ngả, chúng cùng chung số phận, nên nói là
cùng chung an nguy.

Cứ theo Thành duy thức luận thuật kí
quyển 3 phần đầu, thì Chấp nghĩa là nhiếp
trì, Thụ nghĩa là lãnh thụ, cảm giác. Nếu
nói theo nghĩa giác thụ của tông Câu xá thì
Hữu căn thân là Chấp thụ, Chủng tử và
Khí thế giới là Phi chấp thụ. Nhưng nếu nói
theo nghĩa cùng chung an nguy của tông Duy
thức thì Hữu căn thân và Chủng tử là Chấp
thụ, còn Khí thế giới là Phi chấp thụ.
[X. luận Câu xá Q.2, Q.3; luận Du già sư
địa Q.66; luận Thành duy thức Q.2, Q.3;
Câu xá luận quang kí Q.2; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1].
HỮU CHI TẬP KHÍ
Đồng nghĩa: Nghiệp chủng tử, Dị thục
tập khí.
Chủng tử nghiệp chiêu cảm quả Dị thục
trong 3 cõi, do sự huân tập khí phần của
nhân trong 3 cõi tạo thành. Có thể chia làm
2 loại:
1. Hữu chi tập khí thiện chiêu cảm quả
thiện cõi người, cõi trời.
2. Hữu chi tập khí ác chiêu cảm quả báo
3 đường ác.
Luận Thành duy thức quyển 8 (Đại 31,
43 trung), nói: “Hữu chi tập khí nghĩa là
nghiệp chủng chiêu cảm quả Dị thục trong
3 cõi. Hữu chi có 2: Một là hữu lậu thiện,
có khả năng chiêu cảm nghiệp quả đáng ưa
thích. Hai là chư bất thiện, có công năng
chiêu cảm nghiệp quả không được ưa
thích”.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.8
phần đầu] (xt. Tam Chủng Tập Khí).
HỮU CHỦ VẬT
........
Đối lại: Vô chủ vật.
Tài vật đã có người làm chủ. Được chia

làm 2 loại:
1. Vật của Tam bảo:
- Vật của Phật: Tượng Phật, xá lợi Phật,
áo bát của Phật, màn trướng, tòa ngồi trong
Phật đường, lụa là đắp trên thân Phật, phan
lọng bằng 7 báu, tháp Phật, v.v...
- Vật của Pháp: Kinh luận, bí chú, các
vật dụng như trục cuộn kinh, khăn đậy
HỮU CHỦ VẬT

H
2348
rương kinh, vải phủ pho kinh, v.v...
- Vật của Tăng: Chia làm 2 loại:
a) Vật của tăng thường trụ trong 10
phương và vật của tăng hiện tiền trong 10
phương.
b) Vật của chúng tăng và vật của cá nhân.
2. Các loại vật khác: Vật của người thủ
hộ, vật của quan, vật của người điên cuồng,
vật của súc sinh, vật của thần, vật của quỉ,
vật của trời, v.v...
[X. kinh Phạm võng Q.hạ; luật Tứ phần
Q.1; luật Ma ha tăng kì Q.3]. (xt. Tam Bảo
Vật, Tăng Vật).
HỮU CÔNG DỤNG
Phạm:Sàbhoga.
Tạm mượn động tác của thân, khẩu, ý
để tu tập vô tướng quán; tức là chưa có thể
đạt đến chỗ không cần dụng công để tu tập
mà vẫn còn phải nhờ vào phương tiện gia
hạnh. Trái lại, nếu không cần nhờ vào thân,
miệng, ý để tu hành, mà nhậm vận tự như,
tùy thuận pháp tính mà tu tập thì gọi là Vô
công dụng (Phạm: An-àbhoga).
Trong 10 địa của Bồ tát thì Bồ tát ở 7
địa trước phải nổ lực gia hạnh để tu tập
Vô tướng quán, nên gọi là Hữu công dụng
địa; còn Bồ tát từ địa thứ 8 trở lên thì đã
nhậm vận tự như nên gọi là Vô công dụng
địa. Tuy nhiên, nếu nói theo Phật quả thì
Bồ tát từ địa thứ 8 trở trên cũng thuộc về
Hữu công dụng, chỉ có Phật quả là Vô
công dụng.
Ngoài ra, tông Thiên thai cho rằng Bồ
tát trước Sơ địa của Biệt giáo và Bồ tát trước
Sơ trụ của Viên giáo đều thuộc Hữu công

dụng và được gọi chung là Sơ địa Sơ trụ
chứng đạo đồng viên.
[X. kinh Thập địa Q.6; luận Nhiếp đại
thừa Q.hạ (bản dịch đời Lương); luận Thành
duy thức Q.9; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.9, Q.13; Tứ giáo nghi Q.11].
HỮU CÚ
... ..
Trong các kinh luận, 4 câu: Khẳng định,
Phủ định, Phức khẳng định, Phức phủ định
thường được sử dụng để phân loại các pháp,
hoặc để giải thích các nghĩa lí, gọi là “Tứ
cú phân biệt”. Và trong Tứ cú phân biệt,
nếu dùng khái niệm “Hữu”, “Vô” làm tiêu
chuẩn để phân biệt thì gọi là “Hữu vô tứ
cú” và câu thứ nhất trong Hữu vô tứ cú
tức là “Hữu cú”. Nếu nói theo nghĩa Hữu,
Vô thì có thể thành lập 4 câu để phân biệt
các pháp, đó là:
1. Hữu cú: Tức là có chứ chẳng phải
không.
2. Vô cú: Tức là không chứ chẳng phải
có.
3. Song diệc cú(phức khẳng định): Tức
là cũng có cũng không.
4. Song phi cú: (phức phủ định): Tức là
chẳng phải có chẳng phải không.
(xt. Tứ Cú Phân Biệt).
HỮU DA VÔ DA
...........
Tâm chạy theo 2 bên có không, nên do
dự không quyết định.
Nói chung, từ ngữ này thường được dùng
để chỉ cho tâm vô phú vô kí mà người tu
hành ở cõi Dục phải đoạn trừ; nhưng cũng
có khi được dùng để bày tỏ sự hồ nghi.
HỮU DANH VÔ THỰC ĐẾ
Cũng gọi Thế gian thế tục đế.

Chỉ có tên giả không có thực thể.
Các pháp thế gian vốn không có thực
thể, nhưng người phàm phu si mê chấp là
thật, cho nên thuận theo cái thấy biết
thông thường của thế gian mà tạm đặt ra
tên gọi cho các pháp ấy, gọi là Hữu danh
vô thực đế.
HỮU DANH VÔ THỰC ĐẾ

H
2349
Phật giáo không thừa nhận sự tồn tại
của một thực thể thường hằng bất biến, mà
chủ trương rằng các pháp đều do nhân duyên
giả hòa hợp mà thành, như cái ta, cái bình,
chiếc xe, v.v...
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển 13
(bản Bắc) thì Hữu danh vô thực có nghĩa là
tất cả pháp thế gian như “ta”, chúng sinh,
cho đến vòng lửa xoay tròn và danh cú, v.v...
đều thuộc về Thế tục đế.
[X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.2 phần cuối]. (xt. Nhị Đế).
HỮU DỊ THỤC
Phạm:Sa-vipàka.
Đối lại: Vô dị thục.
Có năng lực chiêu cảm quả Dị thục ở
vị lai.
Cứ theo luận Câu xá quyển 3 thì trong
22 căn, Ưu căn là Hữu dị thục, vì tính của
nó là tính hữu kí hoặc thiện hoặc ác, vả lại,
nó là pháp hữu lậu nên có thể chiêu cảm
quả Dị thục trong vị lai. Mười một căn kế
tiếp là Nhãn căn, Nhĩ căn, Tị căn, Thiệt căn,
Thân căn, Nam căn, Nữ căn, Mệnh căn (8
căn này có tính vô kí), Vị tri căn, Dĩ tri căn và
Cụ tri căn(3 căn này thuộc tính vô lậu). Mười
một căn trên đều là Vô dị thục. Mười căn
còn lại thì chung cho cả Hữu dị thục và Vô
dị thục, trong đó 4 căn Ý, Hỉ, Lạc, Xả khi ở
tính hữu kí, tính hữu lậu thì là Hữu dị thục,
còn khi ở tính vô kí, tính vô lậu thì là Vô
dị thục; về Khổ căn thì tính hữu kí của nó
làHữu dị thục và tính vô kí của nó là Vô
dị thục; còn 5 thiện căn Tín, Cần, Niệm,
Định, Tuệ thì tính hữu lậu của chúng là

Hữu dị thục và tính Vô lậu của chúng là
Vô dị thục.
[X. luận A tì đạt ma phát trí Q.3; luận
Đại tì bà sa Q.144; Câu xá luận quang kí
Q.3].
HỮU DUYÊN
.....
Đối lại Vô duyên.
Có mối quan hệ nhân duyên với nhau.
Thông thường hữu duyên chỉ cho những
người có duyên với Phật đạo, cũng tức là chỉ
cho chúng sinh có cơ duyên nghe pháp được
giải thoát.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 344
thượng), nói: “Tất cả chúng sinh hữu duyên
đều được thấy”.
Kinh Đại phương tiện Phật báo ân quyển
7 (Đại 3, 161 trung), nói: “Đức Phật Thế
tôn ứng hiện ở thế gian, tiếp dẫn chúng sinh
hữu duyên, khi chúng sinh hữu duyên đã
hết, Ngài liền vào Niết bàn”.
An lạc tập quyển hạ và Quán kinh tán
thiện nghĩa thì cho rằng đức Phật A di đà và
giáo pháp vãng sinh Tịnh độ có nhân duyên
rất sâu xa đối với chúng sinh của thế giới Sa
bà này. Ngoài ra, chư Phật và Bồ tát cũng
đều vì đại sự nhân duyên mà phát tâm từ bi
rộng lớn, độ khắp chúng sinh hữu duyên.
Danh từ Hữu duyên vốn chỉ cho “pháp
duyên”, nhưng được người đời sử dụng rộng
rãi để chỉ cho mối quan hệ hữu nghị, thân
tình giữa người với người. Chẳng hạn như
những câu: “Hữu duyên thiên lí lai tương
ngộ”(có duyên nghìn dặm đến gặp nhau),
“Thiên lí nhân duyên nhất tuyến khiên”(Sợi
dây nhân duyên nghìn dặm dắt nhau), “Hữu
duyên hà xứ bất tương phùng”(Có duyên thì
nơi nào chẳng gặp nhau), v.v...

[X. phẩm Nhập pháp giới trong kinh Hoa
nghiêm Q.75 (bản 80 quyển); Tán A di đà
Phật kệ; Vãng sinh lễ tán].
HỮU DƯ
.....
I. Hữu Dư.
Phạm: Sopadhi-zewa.
Đối lại: Vô dư.
HỮU DƯ

H
2350
Chưa thật rốt ráo diệt hết mà vẫn còn
sót lại một phần.
Luận Đại trí độ quyển 23 (Đại 25, 229
hạ), nói: “Lại có 2 loại quán tướng vô thường:
Một là Hữu dư, hai là Vô dư. Như đức Phật
dạy tất cả người, vật diệt hết, chỉ còn tên
gọi, đó là Hữu dư. Nếu người, vật diệt hết,
tên gọi cũng không còn thì đó là Vô dư”.
Ngoài ra, khi chứng được Niết bàn mà
thân này vẫn còn, thì Niết bàn chứng được
ấy gọi là “Hữu dư y Niết bàn”. Quốc độ mà
người vẫn còn vô minh phiền não được
sinh đến, gọi là “Hữu dư độ”. Người đề
xướng ra học thuyết chưa rốt ráo, thì gọi là
“Hữu dư sư”.
[X. kinh Đại pháp cổ Q.hạ; luận Đại tì
bà sa Q.32, Q.36; luận Câu xá Q.1].
II. Hữu Dư.
Phạm:Zewavat.
Tức từ sự thực hiện tại suy ra mà biết
sự thực ở quá khứ. Một trong các phương
pháp suy luận (tỉ lượng).
Luận Kim thất thập quyển thượng (Đại
54, 1246 thượng), nói: “Tỉ lượng có 3: Hữu
tiền, Hữu dư và Bình đẳng”.
(xt. Tỉ Lượng).
HỮU DƯ NIẾT BÀN
...........
Phạm: Sopadhi-zewa-nirvàịa.
Gọi đủ: Hữu dư y Niết bàn.
Đối lại: Vô dư Niết bàn.
Tuy đã dứt hết phiền não mà chứng được
Niết bàn nhưng chưa rốt ráo, vì vẫn còn
thân do hoặc nghiệp đời trước tạo thành.
Tức là nhân sinh tử đã đoạn, nhưng quả

sinh tử chưa dứt hết, nên gọi là Hữu dư Niết
bàn. Trái lại, nhân sinh tử đã đoạn hết, quả
sinh tử cũng không còn mà đã đạt đến cảnh
giới Niết bàn cùng tột, thì gọi là Vô dư Niết
bàn(khôi thân diệt trí). Đây là quan điểm của
Phật giáo Tiểu thừa. Nhưng kiến giải của
Phật giáo Đại thừa thì có hơi khác.
Theo Đại thừa nghĩa chương quyển 19,
thì Ứng thân và Hóa thân của Phật là Hữu
dư Niết bàn, còn Chân thân của Phật là Vô
dư Niết bàn.
Thắng man bảo quật quyển hạ phần đầu
thì cho rằng khi nhân quả sinh tử của Tiểu
thừa diệt hết, gọi là Hữu dư Niết bàn; khi
nhân quả sinh tử của Đại thừa trừ sạch, thì
gọi là Vô dư Niết bàn.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.7; kinh Pháp
hoa Q.2; kinh Thắng man; luận Đại tì bà sa
Q.32; luận Đại trí độ Q.31; luận Thành duy
thức Q.10; Thiên thai tứ giáo nghi].
HỮU DƯ SƯ
........
Cũng gọi Hữu dư, Dư sư, Hữu chư sư,
Hữu nhân.
Các vị Luận sư không thuộc phái chính
thống hoặc các học giả không được liệt vào
hàng Đại gia.
Các bộ luận Câu xá, Đại tì bà sa, v.v...
cho rằng thuyết của các vị Luận sư chính
thống thì nghĩa chân thực, rốt ráo, còn thuyết
của các Luận sư khác thì nghĩa chưa được
rốt ráo, vì thế gọi họ là Hữu dư sư.
Ngoài ra, luận thuyết của Hữu dư sư gọi
là Hữu dư sư thuyết, Hữu dư thuyết, Hữu
thuyết. Còn các bộ tông thuộc về luận thuyết
Hữu dư sư thì gọi là Hữu dư bộ.
[X. kinh Đại pháp cổ Q.hạ; kinh Thắng
man; luận Câu xá Q.6, Q.16; Thắng man

bảo quật Q.trung phần cuối]. (xt. Hữu Dư).
HỮU ĐÃI
Chỉ cho thân thể con người.
Từ này vốn có xuất xứ từ câu “Do hữu
sở đãi dã” (còn có chỗ tiếp đãi vậy) trong
Tiêu dao du của ngài Trang tử.
Thân thể còn cần có thức ăn, y phục, v.v...
…mới sống còn được, nên gọi là Hữu đãi.
Ma ha chỉ quán quyển 4 thượng (Đại 46,
HỮU ĐÃI

H
2351
36 thượng), nói: “Thân hữu đãi phải nhờ sự
giúp đỡ”.
Ngoài ra, thân được sống còn là nhờ các
duyên phụ trợ gọi là Y thân hữu đãi; sự
chuyển biến của thân thể gọi là Hữu đãi
chuyển biến, sự vô thường của thân thể gọi
là Hữu đãi bất định.
[X. truyện Đạo an trong Lương cao tăng
truyện].
HỮU ĐẠO TÍNH LỰC PHÁI
... ... ... ... ..
Phạm:Dakwiịàcàra Zàkta.
Một chi phái thuộc phái Tính lực của
Ấn độ giáo.
Phái này nổi lên vào khoảng thế kỉ XIII,
thờ Thương yết la (Phạm: Zaíkara, 700-
750) của học phái Phệ đàn đa làm thủy tổ,
nhằm chấn chỉnh những tệ hại và sai lầm
do phái Tả đạo tính lực gây ra.
(xt. Tả Đạo Tính Lực Phái).
HỮU ĐÍNH HOẶC
........
Cũng gọi Phi tưởng hoặc.
Hoặc nghiệp ở cõi Hữu đính.
Theo luận Câu xá quyển 24 thì cõi Hữu
đính là cõi trên hết trong 3 cõi 9 địa, hoặc
nghiệp ở cõi này có 2 loại là Kiến hoặc và
Tu hoặc, trong đó, Kiến hoặc được đoạn trừ
ở giai vị Kiến đạo, còn Tu hoặc được đoạn
trừ ở giai vị Tu đạo. Tức là trước hết dùng 6
quán hạnh đoạn trừ 72 phẩm hoặc nghiệp
ở 8 địa dưới, kế đến dùng trí vô lậu đoạn trừ
8 phẩm dưới trong 9 phẩm hoặc nghiệp ở
cõi Hữu đính, lúc này gọi là A la hán hướng;
sau cùng, khi đoạn trừ hoặc nghiệp phẩm

thứ 9 thì gọi là A la hán quả.
Hoặc nghiệp ở cõi Hữu đính, ngoài trí
vô lậu ra không có cách nào đoạn trừ được,
vì thế lực của trí vô lậu rất mạnh, có công
năng phá trừ hoặc nghiệp ở tự địa và ở các
địa trên.
HỮU ĐÍNH THIÊN
Phạm:Akaniwỉha.
Pàli:Akaniỉỉha.
Dịch âm: A ca ni tra.
Cũng gọi Sắc cứu kính thiên.
Tầng trời thứ 9 của Tứ thiền thiên thuộc
cõi sắc, là đỉnh cao nhất của thế giới hữu
hình.
Ngoài ra, Hữu đính thiên cũng chỉ cho
tầng trời thứ 4 của cõi Vô sắc, tức là cõi
trời Phi tưởng phi phi tưởng xứ, vì tầng
trời này là đỉnh cao nhất của 3 cõi nên
gọi là Hữu đính. Trong văn xuôi cũng như
văn vần của kinh Pháp hoa bản tiếng
Phạm hiện còn, đều dùng tiếng Phạm
Bhavàgra (Hữu đính) chứ không dùng
chữ Akaniwỉha.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa Q.1; luận
Đại tì bà sa Q.74; luận Câu xá Q.24; Pháp
hoa nghĩa sớ Q.2 (Cát tạng)]. (xt. Phi Tưởng
Phi Phi Tưởng Xứ Thiên).
HỮU ĐỐI
Phạm: Sa-pratigha.
Đối lại: Vô đối.
Đối hàm ý là ngăn ngại. Hữu đối nghĩa
là pháp có tính ngăn ngại. Ngại có 2 loại là
chướng ngại và câu thúc. Chẳng hạn như
các pháp 5 căn, 5 cảnh và tâm, tâm sở, v.v...
bị chướng ngại nên không sinh khởi, hoặc
các pháp ấy bị cảnh sở thủ sở duyên câu
thúc nên chẳng thể chuyển biến đến cảnh
khác.

Cứ theo luận Câu xá quyển 2 thì Hữu
đối có thể chia làm 3 loại:
1. Chướng ngại hữu đối: Nghĩa là 10
sắc pháp (5 căn + 5 cảnh) do cực vi tạo thành,
ngăn ngại lẫn nhau nên không sinh, như
tay ngăn ngại tay, đá ngăn ngại đá, v.v...,
2 loại vật này không thể cùng lúc phát
HỮU ĐỐI

H
2352
sinh ở một chỗ, nên gọi là Chướng ngại
hữu đối.
2. Cảnh giới hữu đối: Nghĩa là 6 căn, 6
thức và tâm sở pháp(một phần pháp giới) bị
cảnh sở thủ trói buộc, không thể sinh khởi
cảnh khác. Chẳng hạn như căn mắt, thức
mắt và tâm sở tương ứng với chúng, đã sinh
khởi cảnh sắc thì bị tự cảnh của chúng trói
buộc nên không sinh khởi ở cảnh khác
được, các căn thức khác cũng thế. Cũng
như luận Thi thiết quyển 5 nói, mắt của cá
chỉ thấy được ở dưới nước, trên đất liền thì
vô dụng; mắt người ta cũng vậy, chỉ thấy
được trên đất liền(nghĩa là bị đất liền trói
buộc, ngăn ngại), chứ không thể khởi tác
dụng ở dưới nước.
3. Sở duyên hữu đối: Nghĩa là 6 thức và
tâm sở chỉ chuyển biến ở cảnh sở duyên của
chúng; cũng tức là 6 thức và tâm sở bị pháp
sở duyên của chúng trói buộc.
Cảnh giới và sở duyên nói trên đây đều
là 6 cảnh, nhưng nương vào công năng thủ
cảnh mà gọi là Cảnh giới hữu đối và căn cứ
vào tác dụng duyên theo phụ mà gọi là Sở
duyên hữu đối.
[X. luận Đại tì bà sa Q.76, Q.128; luận
Tạp a tì đàm tâm Q.1; luận Thành duy thức
Q.1; Câu xá luận quang kí Q.2].
HỮU ĐỐI XÚC
Đối lại: Tăng ngữ xúc.
Trong 6 Xúc, tâm sở xúc tương ứng với
5 thức trước(nhãn xúc, nhĩ xúc, tị xúc, thiệt
xúc, thân xúc), gọi là Hữu đối xúc; còn Ý xúc
tương ứng với thức thứ 6 thì gọi là Tăng
ngữxúc. Vì 5 xúc nhãn, nhĩ, v.v... lấy 5

căn hữu đối làm chỗ nương tựa, cho nên
gọi là Hữu đối xúc; còn Ý xúc thì duyên
theo tên của sự vật mà phân biệt nên gọi là
Tăng ngữ xúc.
[X. luận Câu xá Q.10]. (xt. Hữu Đối,
Tăng Ngữ Xúc).
HỮU ĐỘNG ĐỊNH
........
Đối lại: Bất động định.
Chỉ cho 3 thiền định (sơ thiền, nhị thiền,
tam thiền) trong 4 định của cõi Sắc. Còn định
thứ 4 thuộc về Bất động.
Cứ theo luận Câu xá quyển 28, thì 3
thiền định trước có 8 nạn là Tầm, Tứ, Hỉ,
Lạc, Khổ, Ưu, Nhập tức(hít vào), Xuất tức
(thở ra). Tám nạn này như gió nhiễu động
mặt nước lặng yên (định), cho nên gọi là Hữu
động; còn trong định thứ 4 không có 8 nạn
trên nên gọi là Bất động.
[X. Câu xá luận quang kí Q.28]. (xt. Tứ
Thiền).
HỮU ĐỨC NỮ
........
Người con gái của Bà la môn Hữu đức ở
thành Ba la nại, Ấn độ đời xưa.
Cô gái này nhờ thấy tướng hảo của đức
Phật mà sinh khởi lòng tin thanh tịnh, thưa
hỏi Phật về pháp sâu xa mầu nhiệm, Phật
liền giảng nói lí thực tướng các pháp tự tính
không vô, do đó mà có kinh Hữu đức nữ sở
vấn (1 quyển) lưu truyền ở đời.
HỮU ĐỨC NỮ SỞ VẤN KINH
Cũng gọi Hữu đức nữ sở vấn Đại thừa
kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Bồ đề lưu chí
dịch vào năm 693, đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 14.
Mục đích của kinh này là làm sáng tỏ

tư tưởng Đại thừa. Nội dung tường thuật
việc người con gái Hữu đức thưa hỏi, đức
Phật giảng nói về 12 nhân duyên và giải
thích vô minh vốn không có tự tính, nhưng
vì ngu si điên đảo nên phàm phu tạo nghiệp
chịu khổ. Đức Như lai phương tiện tùy
thuận thế gian, tuyên giảng Đệ nhất nghĩa
HỮU ĐỨC NỮ SỞ VẤN KINH

H
2353
đế, khiến chochúng sinh liễu ngộ. Hữu
đức nghe rồi, biết rõ pháp luân do đức Phật
chuyển đúng là Hư không pháp luân, Xuất
li pháp luân, Vô tướng pháp luân và hiểu
rõ thực tướng của các pháp là không có tự
tính, cho nên được đức Phật thụ kí trong
vị lai sẽ thành Phật.
Kinh này còn có bản dịch khác dưới
nhan đề: Phạm chí nữ thủ ý kinh, do ngài
Trúc pháp hộ dịch vào khoảng năm 266-
313 đời Tây Tấn, được thu vào Đại chính
tạng tập 14.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.2, Q.9;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.3, Q.14].
HỮU GIẢI
Đối lại: Không giải.
Kiến giải cho rằng các pháp là có chứ
chẳng phải không.
Trong Ma ha chỉ quán quyển 10 phần
dưới có câu: “Tác thử hữu giải”(sinh khởi
kiến giải cho rằng các pháp là có).
Nếu người chấp trước kiến giải ấy thì
sẽ không tỏ ngộ được lí Trung đạo thực
tướng.
HỮU GIÁN
... ..
Đối lại: Vô gián.
Chỉ cho tác dụng của các loại tâm thức
xen tạp lẫn nhau, hoặc chỉ cho sự ngăn cách
về phương diện thời gian và không gian.
Trong Vãng sinh luận chú quyển thượng
có từ ngữ “Hữu gián tâm”, tức chỉ cho tâm
xen tạp, không chuyên nhất, hoặc chỉ cho
sự ngăn cách về thời gian.

HỮU GIÁN VÔ GIÁN ĐỐI
Niệm Phật có gián đoạn đối lại với niệm
Phật không gián đoạn, là 1 trong 5 cặp đối
đãi để so sánh sự hơn kém giữa Chính hạnh
niệm Phật và Tạp hạnh niệm Phật trong
môn Tịnh độ.
[X. Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập]. (xt. Chính Tạp Nhị Hạnh).
HỮU GIÁO VÔ NHÂN
Đồng nghĩa với Quả đầu vô nhân.
Chỉ có giáo pháp, chứ thực tế không có
người tu hành chứng quả.
Cứ theo phán giáo của tông Thiên thai
thì giaivịđoạn hoặc của Tạng giáo, Bát địa
trở lên của Thông giáo, Sơ địa trở lên của
Biệt giáo đều là Hữu giáo vô nhân. Bởi vì,
nếu nói theo quan điểm “hành nhân bẩm
giáo”(người tu hành vâng theo giáo pháp)
(Nhân), thì Tạng, Thông, Biệt giáo vừa có
giáo pháp vừa có người tu hành hướng tới
cực quả, cho nên gọi là “Hữu giáo hữu
nhân”. Nhưng nếu nói theo quan điểm
“nhân hành quả mãn”(nhân thành tựu, quả
viên mãn) (Quả), thì chỉ có giáo pháp, chứ
thực tế không có người chứng đắc cực quả,
cho nên gọi là “Hữu giáo vô nhân”. Đó là
vì căn cơ của Tạng giáo trải qua 3 đại A
tăng kì kiếp mới trở thành hàng Hậu giáo
(Thông giáo, Biệt giáo, Viên giáo), hàng Thông
giáo từ Bát địa trở lên đã biết rõ lí Trung
đạo, hàng Biệt giáo từ Sơ địa trở lên đồng
với giai vị Sơ trụ của Viên giáo; bởi thế,
những người tu hành trong 3 giáo nói trên,
mặc dầu còn ở trong “Nhân” nhưng đã được
lợi ích tiếp nhập vào trong Hậu giáo, do
đó trên thực tế, không có người chứng đắc
cực quả của 3 giáo ấy. Tông Thiên thai căn
cứ vào đây để nói rõ ý nghĩa Tạng giáo,

Thông giáo và Biệt giáo đều là quyền giáo
phương tiện.
Ngoài ra, tông Tịnh độ cũng dựa theo
quan điểm trên mà cho rằng trong thời mạt
pháp, môn Thánh đạo tự lực tu hành rất
khó chứng quả, nên chỉ là Hữu giáo vô
HỮU GIÁO VÔ NHÂN

H
2354
nhân; còn môn Tịnh độ tu hành nhờ tha
lực, thì dễ tu dễ chứng, cho nên là Hữu
giáo hữu nhân, Hữu giáo hữu chứng.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.12; Ma ha chỉ quán
Q.3 phần dưới; An lạc tập Q.thượng; Duy
ma kinh huyền sớ Q.4; Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.3 phần 4]. (xt. Quả
Đầu Vô Nhân).
HỮU HẢI
Ví dụ 3 hữu (3 cõi), 25 hữu (25 cõi) mông
mênh như biển cả, trong đó, chúng sinh sống
chết, nổi chìm trôi dạt không biết ngày nào
thoát ra được.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 1 trung),
nói: “Do phiền não, hoặc nghiệp thế gian
mà trôi dạt trong Hữu hải”.
(xt. Hữu Lưu, Hữu Ngục, Hữu Luân).
HỮU HÀNH TƯỚNG
Tên khác của tâm vương, tâm sở.
Hành tướng nghĩa là khi tâm, tâm sở tiếp
xúc với đối tượng (cảnh), thì bóng dáng của
đối tượng hiện lên ở trong tự thể và tâm
liền phân biệt.
Luận Câu xá quyển 4 (Đại 29, 21 hạ)
chép: “Gọi hữu hành tướng tức là đối với
những cảnh sở duyên sai biệt mà khởi lên
hành tướng”.
(xt. Tâm Vương, Tâm Sở, Hành Tướng).
HỮU HẬU SINH TỬ
Một lần sinh sau cùng.
Bồ tát Pháp vân địa chưa đoạn được
một phẩm vô minh cuối cùng nên còn
phải chịu một lần biến dịch sinh tử nữa,
gọi là Hữu hậu sinh tử. Một trong 7 loại
sinh tử.

[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.6]. (xt.
Thất Chủng Sinh Tử).
HỮU HỈ ĐỊNH
Pàli:Sappìtika-samàdhi.
Cảnh giới thiền định có cảm thụ vui
mừng (hỉ) và tâm không tán loạn, như Sơ
thiền, Nhị thiền trong Tứ thiền và Sơ thiền,
Nhị thiền, Tam thiền, v.v... trong 5 loại
thiền.
[X. luận Thanh tịnh đạo 3].
HỮU HIẾP
Cũng gọi Hữu hiếp ngọa, Hữu hiếp sư
tử ngọa, Sư tử ngọa.
Tư thế nằm nghiêng bên phải, 2 chân
duỗi ra chồng lên nhau, gối đầu lên tay phải,
tay trái duỗi thẳng, đặt xuôi theo thân. Đây
là cách nằm đúng phép của các vị tỉ khưu và
phần đông tín đồ Phật giáo cũng áp dụng.
Không được nằm nghiêng bên trái, vì đó là
tướng dâm dục; không được nằm ngửa, vì
đó là nghiệp A tu la, không được nằm sấp,
vì đó là nghiệp ngã quỉ.
[X. kinh Trưởng lão thượng tôn thụy
miên trong Trung a hàm Q.20; kinh Du
hành trong Trường a hàm Q.3].
HỮU HỌC
... ..
Phạm:Zaikwa.
Pàli: Sekha.
Cũng gọi Học nhân.
Bậc còn phải tu tập giới, định, tuệ vô lậu
và lí trạch diệt để dứt sạch tất cả phiền não,
hầu chứng được Thánh quả, cho nên gọi là
Hữu học.
Trong Tứ hướng, Tứ quả của Tiểu thừa,
bậc Thánh Tứ hướng và 3 quả vị trước là
Hữu học, chỉ có bậc Thánh chứng quả vị A
la hán mới được gọi là Vô học.

Cứ theo kinh Phúc điền trong Trung a hàm quyển 30, thì Hữu học gồm có 18 loại, HỮU HỌC

H
2355
gọi là Thập bát hữu học hay Thập bát học
nhân, đó là: Tùy tín hành, Tùy pháp hành,
Tín giải, Kiến chí, Thân chứng, Gia gia, Nhất
gián, Dự lưu hướng, Dự lưu quả, Nhất lai
hướng, Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Bất
hoàn quả, Trung ban, Sinh ban, Hữu hành
ban, Vô hành ban và Thượng lưu ban.
Ngoài ra, trong các kinh luận như luận
Thành thực, v.v... Hữu học còn được phân
loại bằng nhiều cách khác nhau.
[X. luận Câu xá Q.24; luận Thành thực
Q.1; luận Thuận chính lí Q.65; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.5 phần đầu]
(xt. Thập Bát Hữu Học, Tứ Hướng Tứ Quả,
Vô Học).
HỮU HỮU LỰC BẤT ĐÃI DUYÊN
Nhân của các pháp duyên khởi có đầy
đủ lực dụng để sinh ra quả mà không cần
nhờ sự giúp sức của các duyên khác. Là một
trong 6 nghĩa của Nhân do tông Hoa nghiêm
lập ra.
Đứng về phương diện Như lai tạng mà
luận, thì Hữu là thể Như lai tạng bất biến;
Hữu lực là thể bất biến nhưng lại tùy duyên
mà hiển hiện các pháp, giống như gương
sạch hiện bày muôn tượng; Bất đãi duyên
nghĩa là thể của Như lai tạng tuy bất biến
nhưng lại có năng lực sinh ra các pháp mà
không cần sự trợ lực của các duyên khác. Vì
các pháp có 2 nghĩa Hữu và Không; bản thể
chân như tùy duyên hiển hiện các pháp, đó
là “Hữu”, cho nên gọi là Hữu hữu lực bất
đãi duyên.
[X. Thập địa kinh luận Q.8; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; Hoa nghiêm

ngũ giáo chương Q.4]. (xt. Nhân Lục Nghĩa).
HỮU HỮU LỰC ĐÃI DUYÊN
Nhân của các pháp duyên khởi tuy có
lực dụng sinh ra quả, nhưng vẫn phải nhờ
sự giúp sức của các duyên khác mới thành.
Là một trong 6 nghĩa của Nhân do tông Hoa
nghiêm lập ra.
Các pháp có đủ 2 nghĩa Không và Hữu,
trong đó, bản thể chân như tùy duyên hiển
hiện các pháp là nghĩa Hữu; có công năng
sinh ra quả là Hữu lực, nhờ duyên giúp sức
mới sinh ra quả là Đãi duyên. Vì Nhân này
có đủ các nghĩa Hữu, Hữu lực, Đãi duyên
nên gọi là Hữu hữu lực đãi duyên.
[X. Thập địa kinh luận Q.8; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.4]. (xt. Nhân Lục Nghĩa).
HỮU KẾT
.....
Hữu là quả báo sinh tử, Kết là phiền não
chiêu cảm quả báo. Nghĩa là các phiền não
tham, sân, si trói buộc con người, khiến phải
ở trong cảnh giới sinh tử, không thể thoát
ra được.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa (Đại 9, 1 hạ),
nói: “Khi hết các hữu kết thì tâm được tự
tại”.
[X. Pháp hoa văn cú Q.1 phần trên].
HỮU KHÔNG
.....
Đối lại: Không hữu.
Hữu tức là Không(chân không), gọi là
Hữu không; Không tức là Hữu(diệu hữu),
thì gọi là Không hữu.
Hữu chỉ cho tướng của muôn vật trong
thế giới hiện tượng; Không chỉ cho thực thể
tồn tại của tất cả hiện tượng.
Về mối quan hệ giữa Hữu và Không thì

luận Bất chân không trong Triệu luận nói
rằng tuy có mà không tức “phi hữu”, tuy
không mà có tức “phi vô”. Lại có thuyết cho
rằng “tướng Hữu là tính Không, mà tính
Không cũng là tướng Hữu”, cho đến các
thuyết “Sắc tức là không, không tức là sắc”
trong Bát nhã ba la mật đa tâm kinh, v.v...
HỮU KHÔNG

H
2356
đều là cảnh giới “Hữu không bất nhị”, là
cốt tủy của giáo nghĩa Vô sở đắc của Đại
thừa.
[X. phẩm Nhập bất nhị pháp môn trong
kinh Duy ma; Trung quán luận sớ Q.4; Tam
luận huyền nghĩa Q.2].
HỮU KÍ PHÁP
........
Đối lại: Vô kí pháp.
Chỉ cho 2 pháp thiện, ác; tướng của 2
pháp này hiển bày rõ ràng, có thể cho biết
trước quả tướng ở vị lai. Cũng tức là pháp
có năng lực đưa đến quả Dị thục.
[X. luận Đại tì bà sa Q.51].
HỮU KIẾN
.....
I. Hữu Kiến.
Phạm:Astiva-nizrita.
Pàli:Atthità.
Cũng gọi Thường kiến.
Kiến giải vọng chấp muôn vật trong thế
gian đều có thực thể thường hằng bất biến.
Như chủ trương: Người thì mãi mãi là
người, súc sinh thì vĩnh viễn là súc sinh, giầu
nghèo thường hằng không thay đổi, v.v...
đều thuộc loại Hữu kiến.
Pháp hoa huyền tán quyển 4 phần đầu
(Đại 34, 725 trung), nói: “Hữu là chấp ngã
có thân sau, thuộc về thường kiến; Vô là
chấp ngã không có thân sau, thuộc về đoạn
kiến”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.2; kinh Trung
a hàm Q.26; phẩm Phương tiện trong
kinh Pháp hoa; luận Đại trí độ Q.7; luận
Đại tì bà sa Q.200; Pháp hoa kinh nghĩa

sớ Q.4].
II. Hữu Kiến.
Phạm: Sanidarzana.
Đối lại: Vô kiến.
Sắc cảnh do mắt có thể thấy được.
[X. luận Câu xá Q.2]. (xt. Thường Kiến).
HỮU LẬU
.....
I. Hữu Lậu.
Phạm:Sàsrava.
Đối lại: Vô lậu.
Lậu, Phạm:Àsrava, nghĩa là thấm ra,
rò rỉ, tên khác của phiền não.
Phiền não sinh ra tội lỗi làm cho con
người trôi lăn trong thế giới mê vọng
không ngừng, khó có thể ra khỏi biển khổ
sinh tử.
Trong 4 Thánh đế thì Khổ đế, Tập đế
thuộc về quả và nhân mê vọng, là pháp
hữu lậu; Diệt đế, Đạo đế là quả và nhân
giác ngộ, là pháp vô lậu. Pháp hữu lậu, vô
lậu có vị trí rất quan trọng trong nhân và
quả của sự tu hành.
Cứ theo luận Câu xá quyển 1 thì Hữu
lậu có nhiều tên gọi khác như: Thủ uẩn,
Hữu tránh, Khổ, Tập, Thế gian, Kiến xứ,
Tam hữu, Hữu nhiễm, Hữu nhiễm ô, Hữu
phú, Trần cấu, v.v...
Cứ theo luận Đại thừa a tì đạt ma tạp
tập quyển 3 thì Hữu lậu có 6 loại: Lậu tự
tính, Lậu tương thuộc, Lậu sở phược, Lậu
sở tùy, Lậu tùy thuận và Lậu chủng loại.
[X. luận Đại tì bà sa Q.22; luận Câu xá
Q.2; luận Thuận chính lí Q.1, Q.49; Câu xá
luận quang kí Q.1, Q.2; Câu xá luận bảo sớ
Q.1, Q.2]. (xt. Lục Lậu, Hữu Lậu Pháp, Hữu
Lậu Vô Lậu).
II. Hữu Lậu.

Đối lại: Dục lậu, Vô minh lậu.
Chỉ cho 52 loại phiền não ở cõi Sắc và
cõi Vô sắc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.47, Q.48; luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.7; Câu xá
luận quang kí Q.20]. (xt. Tam Lậu).
HỮU LẬU DUYÊN
........
Đối lại: Vô lậu duyên.
HỮU LẬU DUYÊN

H
2357
Dùng pháp hữu lậu làm đối tượng để
duyên theo.
Cứ theo luận Câu xá quyển 19, trong 98
tùy miên thì 6 hoặc (tham, sân, si, mạn, nghi,
ác kiến) mà Đạo đế và Diệt đế đoạn trừ
thuộc về Vô lậu duyên, các tùy miên còn
lại đều là những hoặc thuộc về Hữu lậu
duyên. Nghĩa là các Kiến hoặc và Tu hoặc
của Khổ đế và Tập đế là thuộc về Hữu lậu
duyên; còn 4 hoặc của Diệt đế và 5 hoặc
(kiến thủ, giới cấm thủ, tham, sân, mạn) của
Đạo đế, vì chúng là những phiền não mê
lầm nhiều lớp, tùy theo các hoặc của Vô lậu
duyên mà sinh khởi, chứ không thể trực tiếp
duyên theo pháp vô lậu, nên đều thuộc về
Hữu lậu duyên.
(xt. Vô Lậu Duyên).
HỮU LẬU ĐẠO
........
Phạm:Sàsravamàrga.
Cũng gọi Thế gian đạo, Thế tục đạo, Hữu
lậu lộ.
Đối lại: Vô lậu đạo.
Phương pháp tu hành có khả năng chiêu
cảm quả báo người, trời trong 3 cõi. Tức là
tu tập 6 hành quán: Ưa thích 3 hành tướng
Tĩnh, Diệu, Li của cõi trên và chán lìa 3
hành tướng Thô, Khổ, Chướng của cõi dưới,
để đoạn trừ 72 phẩm Tu hoặc của 8 cõi dưới.
Ngoài ra, cứ theo luận Câu xá quyển 5
thì nghiệp Hữu lậu đạo có 5 quả là Dị thục
quả, Đẳng lưu quả, Li hệ quả, Sĩ dụng quả
và Tăng thượng quả. Còn theo Văn thù sư
lợi bồ tát vấn bồ đề kinh luận quyển hạ, thì
5 Ba la mật: Bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh

tấn và thiền định trong 6 Ba la mật là Hữu
lậu đạo, có thể thành tựu quả thế gian, còn
Bát nhã ba la mật là Vô lậu đạo, có công
năng thành tựu quả xuất thế gian.
[X. luận Đại tì bà sa Q.64, Q.162; luận
Thành duy thức Q.10; Bách pháp vấn đáp
sao Q.7]. (xt. Lục Hành Quán, Vô Lậu Đạo).
HỮU LẬU ĐỊNH
........
Cũng gọi Hữu lậu thiền, Thế gian thiền.
Định tương ứng với tâm hữu lậu.
Hàng phàm phu tu 6 hành quán hữu
lậu, đối với cõi dưới(cảnh giới thấp kém) quán
3 hành tướng thô, khổ, chướng để chán lìa,
đối với cõi trên(cảnh giới vi diệu) quán 3 hành
tướng tĩnh, diệu, li để mong cầu, 6 hành
quán này có năng lực đoạn trừ phiền não ở
cõi dưới và an trụ trong các định Tứ thiền,
Tứ vô sắc, v.v... đây tức là Hữu lậu định. Về
tính chất của định Tứ thiền có thể chia làm
3 loại: Vị định, Tịnh định và Vô lậu định,
trong đó, Vị định và Tịnh định thuộc về
Hữu lậu định.
Ngoài ra, tông Duy thức cho rằng Hữu
lậu định chỉ khắc phục được sự hiện hành
của phiền não, chứ không có năng lực đoạn
trừ chủng tử của phiền não.
Còn Pháp giới thứ đệ quyển thượng phần
sau thì cho rằng Tứ thiền, Tứ vô lượng tâm
định, Tứ không xứ định(Tứ vô sắc)đều là
thế gian thiền. Cũng sách đã dẫn (Đại 64,
673 thượng), ghi: “Các thiền định đã nói từ
trước, tuy cũng sâu xa nhưng đều là pháp cố
hữu của thế gian. Từ đầu đến cuối, chán cõi
dưới thích cõi trên, trong các cõi đều chưa
có phương tiện xuất thế là quán tuệ để chiếu
rọi, vì thế phàm phu ngoại đạo tu được 12
môn thiền này mà vẫn không thể phát chân

ngộ đạo, nên sinh tử không dứt”. Nhưng khi
bậc Thánh vào định Tứ thiền và 3 Vô sắc
định sau(Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ,Phi
tưởng phi phi tưởng xứ) mà phát được trí vô lậu
thì những định ấy trở thành định Vô lậu.
(xt. Tam Đẳng Chí).
HỮU LẬU ĐOẠN
........
Đối lại: Vô lậu đoạn.
Dùng đạo hữu lậu đoạn trừ phiền não.
HỮU LẬU ĐOẠN

H
2358
Tức là phàm phu tu 6 hành quán hữu lậu
để đoạn trừ 72 phẩm Tu hoặc ở 8 cõi, đây là
thuyết của luận Câu xá. Nhưng Đại thừa thì
cho rằng đạo hữu lậu chỉ khắc phục phiền
não chứ không thể dứt hết phiền não.
[X. luận Câu xá Q.22, Q.23, Q.24]. (xt.
Hữu Lậu Đạo).
HỮU LẬU HÀNH
I. Hữu Lậu Hành.
Đối lại: Vô lậu hành.
Dùng trí hữu lậu(trí thế tục) mà thực hiện
những hành vi thiện ác, v.v... của thế tục.
Tức là những phương pháp tu hành được
thực hiện bởi tâm hữu lậu, như sự tu hành
của giai vị Kiến đạo trở xuống và tâm hữu
lậu tu tập tĩnh lự trong giai vị Tu đạo.
II. Hữu Lậu Hành.
Tên khác của Hữu vi.
Hữu lậu chỉ cho pháp hữu lậu, tức là
pháp hữu vi; Hành nghĩa là tạo tác. Bởi thế,
Hữu lậu hành ở đây là chỉ cho pháp hữu lậu
hoặc hữu vi tạo tác.
HỮU LẬU NGHIÊP
........
Đối lại: Vô lậu nghiệp.
Các nghiệp thiện, ác trong thế gian.
Các nghiệp này đều do phiền não gây ra.
Như trong 4 nghiệp hắc bạch thì 3 nghiệp:
Hắc hắc nghiệp chiêu cảm ác quả trong cõi
Dục, Bạch bạch nghiệp mang lại thiện quả
trong cõi Sắc và Hắc bạch nghiệp mang lại
thiện quả trong cõi Dục là các nghiệp hữu
lậu, còn Phi hắc phi bạch nghiệp dứt hết 3
nghiệp nói trên, là nghiệp vô lậu.
[X. luận Câu xá Q.16].

HỮU LẬU NHÂN
........
Nhân mang lại quả báo trong 3 cõi, tương
đương với Khổ đế trong 4 đế, như các nhân
ngũ nghịch, thập ác, ngũ giới, thập thiện… đều
là nhân hữu lậu.
Chương Bồ đề đạt ma trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 3 (Đại 51, 219 thượng)
ghi: “Vua hỏi: Vì sao không có công đức? Sư
đáp: Đó chỉ là tiểu quả nhân thiên, nhân
hữu lậu như bóng theo hình, tuy có nhưng
chẳng phải thật”.
(xt. Thập Thiện Thập Ác, Ngũ Giới, Ngũ
Nghịch, Tứ Đế).
HỮU LẬU PHÁP
........
Đối lại: Vô lậu pháp.
Chỉ cho các lậu(phiền não) tùy thuận tăng
trưởng lẫn nhau. Tức là pháp Khổ đế và
Tập đế trong Tứ đế.
Các phiền não này đối với pháp tương
ứng là Khổ đế, Tập đế và cảnh sở duyên của
chúng tùy thuận tăng trưởng lẫn nhau, cho
nên gọi pháp Khổ đế, Tập đế là Hữu lậu.
Còn các lậu duyên theo Diệt đế và Đạo đế
mà sinh khởi thì vì không tùy thuận tăng
trưởng lẫn nhau, cho nên pháp Diệt đế, Đạo
đế chẳng phải là pháp hữu lậu.
Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển
1, thì sau khi đức Phật nhập diệt 500 năm,
ở nước Viêm la phược chúc có luận sư
Pháp thắng soạn luận A tì đàm tâm, đã
dùng “Tùy sinh” để giải thích Hữu lậu.
Về sau, luận sư Pháp cứu soạn luận Tạp a
tì đàm tâm để bổ túc thêm cho thuyết của
ngài Pháp thắng. Ngài Pháp cứu cho rằng
Diệt đế và Đạo đế tuy cũng có thể sinh ra
các lậu, nhưng lậu này chẳng phải hữu

lậu, nên theo ngài thì nghĩa “sinh” trong
“Tùy sinh” là không đúng, vì thế đổi “Tùy
sinh” thành “Tùy tăng”. Thuyết Tùy tăng
ngày nay chính là căn cứ vào thuyết của
ngài Pháp cứu mà ra. Có thể chia Tùy tăng
làm 2 loại:
1. Tương ứng tùy tăng: Tức là phiền
não và tâm sở tương ứng với nó tùy thuận
HỮU LẬU PHÁP

H
2359
tăng trưởng lẫn nhau.
2. Sở duyên tùy tăng: Tức là phiền não
và cảnh sở duyên của nó tùy thuận tăng
trưởng lẫn nhau.
Ngoài ra, theo luận Câu xá quyển 1 thì
Hữu lậu có nhiều tên gọi khác nhau như:
Thủ uẩn, Hữu tránh, Khổ, Tập, Thế gian,
Kiến xứ, Tam hữu, v.v... Còn pháp hữu
lậu thì là tên gọi chung cho nhân quả Khổ,
Tập(Tập là nhân, Khổ là quả) trong 3 cõi
thế gian. Cũng luận Câu xá quyển 2, cho
rằng 15 giới(5 căn + 5 cảnh + 5 thức)trong
18 giới là hữu lậu, 3 giới còn lại(ý căn, pháp
trần, ý thức) thì chung cho cả hữu lậu và
vô lậu.
Về sự giải thích pháp hữu lậu, các bộ
phái có những quan điểm khác nhau như
sau:
1. Thuyết nhất thiết hữu bộ cho “Tùy
tăng” là nghĩa hữu lậu, nên thừa nhận Khổ
đế, Tập đế là pháp hữu lậu. Nhưng trong
sự tương tục, phiền não của 6 thức không
cùng khởi với tâm thiện và vô phú vô kí, ở
đây không có nghĩa Tùy tăng, cho nên tâm
thiện và vô phú vô kí không phải là pháp
hữu lậu.
2. Đại chúng bộ và các nhà phân biệt
luậncho rằng Tùy miên là pháp bất tương
ứng, không tùy tăng với cảnh sở duyên và
pháp tương ứng, nhưng vì chúng tương tục
hiện khởi nên thừa nhận tâm thiện và vô
phú vô kí cũng là pháp hữu lậu. Ngoài ra,
các vị Luận sư này đều nhận rằng thuyết
của Hữu bộ cho 15 giới(5 căn, 5 cảnh, 5
thức) là hữu lậu, mà thân Phật cũng thuộc

15 giới nên thân Phật cũng là hữu lậu là
không đúng và bác bỏ quan điểm này của
Hữu bộ bằng thuyết “Phật đã dứt hẳn Tùy
miên nên thân Ngài là vô lậu”.
3. Kinh lượng bộ cho rằng trong tự thân
có chủng tử hữu lậu, do chủng tử này mà
sinh ra tâm thiện và vô phú vô kí, cho nên
tâm ấy là hữu lậu.
4. Duy thức Đại thừa thì bác bỏ các
thuyết nói trên, mà cho rằng ngã chấp của
thức Mạt na là thể của các lậu, bất cứ pháp
nào cùng chuyển với nó thì đều gọi là pháp
hữu lậu. Tức là phiền não tương ứng với 6
thức tuy có nghĩa là “lậu”, nhưng thức thứ 7
là chỗ nương dựa của các thức nhiễm tịnh,
thường hằng tương tục mà không gián đoạn,
là thể của các “lậu”, cho nên pháp nào cùng
chuyển với nó thì gọi là pháp hữu lậu.
[X. luận Đại tì bà sa Q.22, Q.76, Q.86;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.1; luận Câu xá
Q.13, Q.19; luận Thuận chính lí Q.1, Q.49;
luận Thành duy thức Q.5, Q.10; Câu xá luận
quang kí Q.2, Q.19; Pháp hoa kinh huyền
tán Q.1]. (xt. Vô Lậu Pháp).
HỮU LẬU QUẢ
........
Quả báo do nhân hữu lậu mang lại, tương
đương với Khổ đế trong Tứ đế.
Ba cõi Sáu đường đều là quả báo hữu
lậu.
(xt. Tứ Đế).
HỮU LẬU THIỀN
........
Cũng gọi Hữu lậu định, Thế gian thiền.
Đối lại: Vô lậu thiền.
Tứ thiền, Tứ vô sắc định, Tứ vô lượng
tâm định, v.v... đều là Hữu lậu thiền.
(xt. Hữu Lậu Định).

HỮU LẬU THIÊN
........
Đối lại: Vô lậu thiện.
Cũng gọi: Hữu lậu thiện pháp.
Thiện căn của phàm phu có được trước
khi phát sinh trí vô lậu.
Ngũ giới, Thập thiện và Thiện căn từ
giai vị Kiến đạo trở xuống đều là Hữu lậu
thiện. Nếu tu thiện pháp hữu lậu thì có thể
mang lại quả báo hữu lậu trời, người…...
HỮU LẬU THIÊN

H
2360
Cứ theo luận Câu xá quyển 4, quyển 12,
thì 4 cái thiện: Sinh đắc, Văn, Tư, Tu là
Hữu lậu thiện. Sinh đắc thiện là cái thiện có
đồng thời lúc mới sinh ra, còn 3 thiện Văn,
Tư, Tu là nhờ nghe giáo pháp, suy nghĩ xem
xét, thiền định quán hạnh mà được, 3 thiện
này có năng lực sinh ra trí tuệ vô lậu.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.5
phần cuối]. (xt. Thiện).
HỮU LẬU THỨC
Đối lại: Vô lậu thức
Chỉ cho thức của các hữu tình từ địa thứ
10(Kim cương vô gián đạo) trở xuống.
Cứ theo các nhà Duy thức thì chỉ có tịnh
thức của Phật quả là vô lậu, còn tất cả thức
của loài hữu tình đều hữu lậu.
[X. luận Thành duy thức Q.10].
HỮU LẬU TỊNH ĐỘ
...........
Tịnh độ được chiêu cảm bởi sức thiện
nghiệp do sự tu hành bằng tâm hữu lậu
của phàm phu.
Các nhà Duy thức cho cõi này là một
trong những biến hóa độ, tức là cõi được
biến hiện từ tâm hữu lậu của chúng sinh do
nghiệp nhân hữu lậu chiêu cảm. Cũng tức
là Phật dùng Thành sở tác trí biến hiện ra
cõi nước tương ứng và giống với loại chúng
sinh ở cõi này để hóa độ và làm lợi ích cho
họ. Bởi thế đứng về phương diện Phật thì
cõi này được gọi là Vô lậu tướng phần, còn
đứng về phương diện chúng sinh, thì vì tâm
hữu lậu của chúng sinh mà biến hiện ra,
cho nên gọi là Hữu lậu độ.
Cứ theo luận Thích tịnh độ quần nghi

quyển 1 của ngài Hoài cảm đời Đường, thì
Tịnh độ do tâm vô lậu của Phật biến hiện ra
là vô lậu, mà tâm của phàm phu là hữu lậu
nên không được sinh về cõi này; nhưng
phàm phu có thể do tâm hữu lậu của chính
mình biến hiện ra Tịnh độ giống như Tịnh
độ vô lậu để vãng sinh.
Nói cách khác, Cực lạc tịnh độ nếu luận
theo bản độ của Phật thì là Tịnh độ vô lậu,
còn nói theo sự biến hiện và thụ dụng của
phàm phu, thì là Tịnh độ hữu lậu.
HỮU LẬU TRÍ
........
Phạm:Sàsrava-jĩàna.
Đối lại: Vô lậu trí.
Cũng gọi: Tục trí, Thế gian trí, Thế trí,
Thế tục trí.
Chỉ cho trí tuệ thế gian chưa dứt sạch
phiền não.
Trí tuệ này tuy quán duyên tất cả pháp
hữu vi, vô vi, nhưng thường lấy pháp thế
tục làm chính, nên cũng gọi là Thế tục trí.
Trí này còn mang theo phiền não hữu lậu
nên không có năng lực dứt trừ tất cả phiền
não thuộc về mê lí. Thông thường, Hữu lậu
trí là chỉ cho Sinh đắc tuệ(tuệ khi sinh ra đã
có)và 3 tuệ Văn, Tư, Tu của phàm phu và
ngoại đạo.
[X. luận Câu xá Q.26; luận Thuận chính
lí Q.73; luận Du già sư địa Q.73].
HỮU LẬU TỨ QUÁ
...........
Bốn lỗi của hữu lậu.
Hữu lậu nghĩa là rơi lọt vào đường sinh
tử trong 3 cõi.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 56, thì
Hữu lậu có 4 lỗi là:
1. Bất tịch tĩnh: Chúng sinh chạy theo

căn trần, khởi các vọng tưởng, điên đảo tán
loạn, không dụng công thiền định, cho nên
không thể đoạn hoặc chứng quả.
2. Nội ngoại biến dị: Chúng sinh do
trong tâm loạn tưởng, lại thêm cảnh ngoài
đổi dời, tâm cảnh ứng nhau, thay đổi chẳng
ngừng, tâm rong ruổi theo cảnh mà khởi, bị
phiền não trói buộc, không thể giải thoát.
HỮU LẬU TỨ QUÁ

H
2361
3. Phát khởi ác hạnh: Chúng sinh do
phiền não vọng hoặc tạo các nghiệp ác như:
Giết hại, trộm cướp, gian dâm, nói dối… nên
phải trôi lăn trong vòng sinh tử, khó có ngày
ra khỏi.
4. Nhiếp thụ nhân: Chúng sinh do
gây nhân ác nghiệp nên chuốc lấy quả khổ
ở vị lai, cứ thế xoay vòng không thể giải
thoát.
HỮU LẬU VÔ LẬU
...........
Gọi chung hữu lậu và vô lậu, chỉ cho
phiền não.
Về sự phân biệt giữa hữu lậu và vô lậu
có những điểm sau đây:
Thân thể của phàm phu gọi là Hữu
lậu thân, còn thân Phật thì thanh tịnh vô
lậu, gọi là Vô lậu thân; tu 6 hành quán
hữu lậu được quả báo trời, người trong 3
cõi, gọi là Hữu lậu đạo, Hữu lậu lộ, còn
pháp tu chứng được đạo quả Niết bàn thì
gọi là Vô lậu đạo, Vô lậu lộ. Nhờ vào pháp
thế tục mà phát sinh trí tuệ, gọi là Hữu
lậu trí, còn chứng biết lí 4 đế và trí tuệ
của bậc Thánh từ giai vị Kiến đạo trở lên,
gọi là Vô lậu trí. Phàm phu từ giai vị Kiến
đạo trở xuống làm thiện, gọi là Hữu lậu
thiện, còn điều thiện do bậc Thánh từ giai
vị Kiến đạo trở lên đạt được, gọi là Vô lậu
thiện. Hành vi thế tục do trí hữu lậu tạo
tác, gọi là Hữu lậu hạnh, còn dùng trí vô
lậu tu quán hạnh Tứ đế thì gọi là Vô lậu
hạnh. Dùng đạo hữu lậu để đoạn trừ phiền
não thì gọi là Hữu lậu đoạn; dùng đạo Vô
lậu để đoạn trừ phiền não thì gọi là Vô

lậu đoạn. Hạnh hữu lậu có thể chiêu cảm
quả hữu lậu trời, người, v.v... trong 5
đường, cho nên gọi là Hữu lậu nhân; còn
hạnh vô lậu thì có khả năng chứng quả
vô lậu Niết bàn, cho nên gọi là Vô lậu
nhân. Phàm phu nhờ tu 6 hạnh quán mà
an trụ trong các định Tứ thiền, Tứ vô sắc
định, Tứ vô lượng tâm định, v.v... gọi là
Hữu lậu định, hoặc Hữu lậu thiền; còn
thiền định do bậc Thánh dùng trí vô lậu
mà phát được thì gọi là Vô lậu định, hay
Vô lậu thiền. Định Vô lậu này sinh khởi
ở trong 9 địa Vô lậu (Vị chí định, Trung
gian định, Tứ căn bản định, Không vô biên
xứ định, Thức vô biên xứ định và Vô sở hữu
xứ định).
Ngoài ra, theo tông Duy thức thì tịnh
thức của quả Phật gọi là Vô lậu thức, còn
thức khi chưa thành Phật thì gọi là Hữu lậu
thức. Thức thứ 6, thứ 7 khi ở Sơ địa vào giai
vị Kiến đạo đã chuyển một phần thức thành
trí, thì cũng có thể đoạn được gọi là Vô lậu
thức. Còn 5 thức trước và thức thứ 8 thì khi
thành quả Phật mới có thể chuyển biến
thành thức vô lậu. Sau hết, sự giác ngộ vô
lậu xưa nay vốn vắng lặng, gọi là Vô lậu vô
vi; nhưng khi do tác dụng mà khởi động thì
gọi là Vô lậu hữu vi.
[X. luận Đại tì bà sa Q.22, Q.173; luận
Câu xá Q.1, Q.2, Q.12; luận Thuận chính lí
Q.1, Q.49; luận Thành duy thức Q.5, Q.10;
Thành duy thức luận thuật kí Q.5 phần cuối,
Q.10 phần cuối].
HỮU LUÂN
Chỉ cho 3 hữu, 25 hữu là các cõi sinh
tử mê vọng, trong đó chúng sinh bị nhân
quả nghiệp lực kéo lôi nên luân hồi không
dứt, giống như bánh xe quay tròn không

ngưng nghỉ.
[X. Nhân vương bát nhã kinh sớ Q.3;
An lạc tập Q.thượng].
HỮU LƯỢNG CHƯ TƯỚNG
Các sự tướng có hạn lượng và tính toán
được.
Theo nghĩa rộng, các tướng hữu lượng
chỉ cho các pháp trong cõi mê, còn theo
HỮU LƯỢNG CHƯ TƯỚNG

H
2362
nghĩa hẹp thì chỉ cho chúng sinh trong cõi
mê. Nghĩa là chúng sinh ở trong cõi mê,
tâm, thân đều có hạn lượng và sai khác
nhau, cho nên mới sinh ra các sự tướng
bất đồng. Các sự tướng hữu lượng có chia
ra cái này cái kia đối lập nhau, chẳng phải
là thực thể. Còn thực thể tuyệt đối bình
đẳng thì không có hạn lượng đây kia, nên
là vô lượng.
[X. kinh Văn thù vấn bồ đề; luận Đại trí
độ Q.82; kệ tán Phật A di đà].
HỮU LƯU
... ..
Cũng gọi Hữu bạo lưu.
Chỉ cho tất cả các hoặc trong cõi Sắc và
cõi Vô sắc, nhưng không bao gồm Kiến hoặc
và Vô minh hoặc. Một trong 4 lưu.
Hữu là nhân quả không mất; Lưu là trôi
đi không trở lại. Nghĩa là các hoặc này(Tư
hoặc) làm cho con người sống chết, trôi lăn
trong cõi Sắc và cõi Vô sắc không thoát ra
được, cho nên gọi là Hữu lưu.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.23; luận
Câu xá Q.20]. (xt. Tứ Bạo Lưu).
HỮU MÔN
Quán các pháp là có để làm cửa vào
đạo. Một trong 4 môn do tông Thiên thai
lập ra.
Tức quán xét các pháp nhân duyên sinh
diệt là có, phá trừ 16 tri kiến… mà phát khởi
trí vô lậu đích thực để thấu suốt “lí thiên
chân”(chỉ thấy một bên).
Các tông Tì đàm, Câu xá, v.v... thuộc
Tam tạng giáo trong Thiên thai tứ giáo phần
nhiều đặt nặng về Hữu môn. Ngoài ra, giáo

nghĩa của tông Pháp tướng cũng có pháp
môn này.
[X. luận Đại trí độ Q.31; Tứ giáo nghĩa
Q.3, Q.4; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.8
phần dưới, Q.9 phần trên]. (xt. Tứ Môn).
HỮU NGHĨA VÔ NGHĨA
...........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, danh từ
sau(Hậu trần)của Tông(mệnh đề)được gọi
là Nghĩa. Nếu nghĩa được cả người lập luận
và người vấn nạn (đối phương) cùng chấp
nhận thì gọi là Hữu nghĩa; trái lại, nếu nghĩa
không được cả đôi bên công nhận thì gọi là
Vô nghĩa.
(xt. Hữu Thể Vô Thể).
HỮU NGHIÊM (1021-1101)
.....
Cao tăng Trung quốc, thuộc tông Thiên
thai, sống vào đời Tống, người Thai châu
(huyện Lâm hải, tỉnh Chiết giang), họ Hồ,
hiệu Đàm vũ.
Năm lên 9, sư theo người anh tên là Tông
bản xuất gia, năm 14 tuổi thọ giới Cụ túc.
Về sau, nhân đọc Tâm kính lục của thiền sư
Diên thọ mà có chỗ tỏ ngộ. Không bao lâu,
sư đến chùa Thừa thiên theo ngài Thần chiếu
Bản như học giáo quán Thiên thai. Sau đó,
sư đến chùa Sùng thiện tại Xích thành hoằng
dương giáo pháp trong mấy mươi năm.
Khoảng năm Thiệu thánh, sư kết am tranh
ẩn cư trên ngọn Đông phong núi Linh thứu,
lấy hiệu là Tra am. Trong thời gian ẩn cư
hơn 20 năm, sư chuyên tu tịnh nghiệp cầu
vãng sinh an dưỡng.
Mùa hạ niên hiệu Kiến trung tĩnh quốc
năm đầu (1101), trong định sư thấy Thiên
thần, lại nằm mộng thấy trong ao mọc đóa

sen lớn, đồng thời nghe thiên nhạc trỗi
khắp 4 phương, 7 ngày sau sư thị tịch, thọ
81 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Huyền nghĩa thích
tiêm bị kiểm 4 quyển, Văn cú kí tiên nan 4
quyển, Chỉ quán phụ hành trợ lãm 4 quyển,
An lạc hạnh chú 1 quyển, Không phẩm chú
1 quyển, Long vương pháp ấn kinh sớ 1
HỮU NGHIÊM

H
2363
quyển, A di đà Phật lễ văn 1 quyển.
[X. Thích môn chính thống Q.6; Phật tổ
thống kỉ Q.13, Q.28; Thích thị kê cổ lược
Q.4; Tịnh độ thánh hiền lục Q.3].
HỮU NGHIÊM
Do tu hành hoặc cầu nguyện mà có
những hiện tượng linh nghiệm. Người hay
hiển bày hiện tượng linh nghiệm ấy gọi là
Hữu nghiệm giả.
HỮU NGỤC
... ..
¦Ví dụ 3 hữu (cõi), 25 hữu như lao ngục.
Chúng sinh do phiền não mà tạo nghiệp,
do tạo nghiệp mà phải chịu khổ sinh tử xoay
vần trong 3 cõi, khó có thể ra khỏi, giống
như tường đồng vách sắt của nhà ngục giam
hãm con người, khó có thể trốn thoát.
[X. Phạm võng kinh bồ tát giới bản sớ
Q.3].
HỮU NGỮ
... ..
Văn sớ “đạo tràng” được đọc vào lúc mở
đầu và kết thúc pháp hội trong Thiền lâm.
Thông thường, trước hết nêu tỉnh, huyện,
xã, chùa, người nào tên gì, cầu việc gì, tụng
kinh gì, v.v..., kế đến là lời sớ bằng thể văn
biền ngẫu. Vì lời mở đầu của sớ phải có 3
chữ “Hữu phục dĩ”, cho nên sớ ngữ cũng
gọi là Hữu ngữ. “Hữu” là chỉ cho đoạn văn
nói về các việc đã được trình bày ở trước
(chữ Hán được viết theo hàng dọc, từ phải
sang trái, cho nên “Hữu ngữ” (lời bên phải)
tức chỉ cho đoạn văn trước); còn “phục dĩ”
là nói về mục đích của sự cầu nguyện...… được
trình bày ở phần sau.

Khi có pháp hội, vị Duy na tuyên đọc
văn sớ, lúc đọc đến Hữu ngữ thì vị Trụ trì
phải quì xuống trước lư hương, gọi là Hữu
ngữ quị lư.
[X. môn Văn sớ trong Thiền lâm tượng
khí tiên Q.15].
HỮU NHÂN LUẬN
Luận thuyết chủ trương có nhân thực
sinh ra quả thực, là một loại luận thuyết thiên
kiến. Phật giáo dùng nghĩa căn bản “vô sinh”
để phá Hữu nhân luận này.
Kinh Lăng già quyển 4 (Đại 16, 507 hạ),
nói:
“Chiêm bao và ảo thuật
Sóng nắng Càn thát bà
Thế gian nhiều sự tướng
Không nhân mà vẫn hiện
Phá dẹp Hữu nhân luận
Giải rõ nghĩa vô sinh
Vô sinh được sáng tỏ
Dòng pháp mãi không dứt”.
HỮU NHIỄU
.....
Phạm: Pradakwiịa.
Pàli:Padakkhiịa.
Dịch âm: Bát lạt đặc kì noa.
Cũng gọi Hữu toàn, Toàn hữu.
Đi vòng quanh, tay phải hướng về tôn
tượng ở chính giữa để tỏ lòng tôn kính đối
với Phật, tháp và các bậc tôn túc. Ở Ấn độ
từ xưa đã thịnh hành phép lễ này.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 267 thượng), nói: “Cúi đầu lễ chân Phật,
đi hữu nhiễu ba vòng”.
Chương Toàn hữu quán thời trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 3 (Đại 54,
225 trung), nói: “Chữ Bát lạt có nhiều nghĩa,
1 trong các nghĩa ấy là biểu thị sự đi vòng

quanh. Còn Đặc kì noa tức là bên phải, biểu
thị nghĩa tôn kính và thuận tiện, vì thế người
thời bấy giờ gọi tay phải là tay Đặc kì noa;
nghĩa là đi theo chiều bên phải của mình
thì vừa tôn kính vừa thuận tiện, mới hợp
với phép tắc Hữu nhiễu”.
HỮU NHIỄU

H
2364
Ngoài ra, cứ theo kinh Đề vị ba lợi thì đi
hữu nhiễu quanh đức Phật được 5 điều phúc
lợi, đó là:
1. Đời sau được hình tướng đoan chính,
trang nghiêm.
2. Âm thanh trong trẻo, dịu dàng.
3. Sinh vào nhà vua, ở ngôi tôn quí.
4. Được sinh lên các cõi trời.
5. Cuối cùng chứng đạo quả Niết bàn.
[X. luận Đại trí độ Q.67; Đại đường tây
vực kí Q.2; Pháp uyển châu lâm Q.37; Vạn
thiện đồng qui tập Q.2].
HỮU NHIỄU PHẬT THÁP CÔNG ĐỨC KINH
Cũng gọi Nhiễu tháp công đức kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Thực xoa nan đà
(652-710) dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 16.
Nội dung kinh này tường thuật về việc
đức Phật theo lời thỉnh cầu của ngài Xá lợi
phất, dùng kệ tuyên giảng về công đức hữu
nhiễu tháp Phật. Trước hết, nói về chúng
tại gia hữu nhiễu tháp Phật sẽ được các công
đức như: Dạ xoa quỉ thần, v.v... gần gũi cúng
dường, xa lìa 8 nạn, sắc tướng tốt đẹp, sinh
trong dòng họ tôn quí, dung nhan xinh đẹp...
Kế đến, nói về việc chúng xuất gia hữu nhiễu
tháp Phật thì được các công đức: 4 niệm xứ,
4 chính cần, 4 như ý túc, 4 đế, căn, lực, giác,
đạo, xa lìa tham sân si, chứng Độc giác bồ
đề, v.v...
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.12].
HỮU NIÊM
.....
Đối lại: Vô niệm.

Dùng sự vật cụ thể làm đối tượng để tu
quán, gọi là Hữu niệm.
Trong môn Tịnh độ, Tán thiện được gọi
là Hữu niệm, còn Định thiện thì được gọi là
Vô niệm. Hữu niệm hay Vô niệm tùy theo
căn cơ của chúng sinh khác nhau mà có sự
sai biệt. Nhưng khi từ Hữu niệm tiến vào
Vô niệm thì Hữu niệm và Vô niệm không
hai. Như niệm Phật vãng sinh, tuy có tướng
niệm, nhưng khi lắng tâm dứt bặt vọng niệm
mà vào được diệu đức của tam muội Niệm
Phật, thì tự nhiên khế hợp với Vô niệm, lúc
đó hữu vô là một, đạt được cảnh giới “cũng
hữu niệm cũng vô niệm”.
(xt. Vô Niệm).
HỮU PHÁP
.....
I. Hữu Pháp.
Gọi đủ: Hữu thể pháp
Đối lại: Vô pháp.
Pháp tồn tại hoặc pháp có thực.
Tông Duy thức cho rằng các pháp trong
18 giới hiện tại có thể tính, cho nên gọi là
Hữu thể pháp; pháp vô vi cũng thuộc về
Hữu thể pháp này. Trái lại, các pháp quá
khứ, vị lai, lông rùa, sừng thỏ, v.v... không
có thể tính, cho nên gọi là Vô thể pháp
(Vô pháp).
Kinh Đại bát niết bàn quyển 10 (Đại 12,
422 hạ), nói: “Xưa có nay không, xưa không
nay có, hữu pháp 3 đời, không có lí ấy”.
II. Hữu Pháp.
Tiếng dùng trong Nhân minh
Chỉ cho danh từ trước của Tông (mệnh
đề) trong luận thức Nhân minh, còn danh
từ sau của Tông thì gọi là Pháp. Hữu pháp
là có thuộc tính mà Pháp là thuộc tính. Như
nói âm thanh là Vô thường thì âm thanh

(danh từ trước = hữu pháp) là một sự vật có
cái thuộc tính vô thường, còn vô thường
(danh từ sau = pháp) là cái thuộc tính ấy của
âm thanh và của nhiều sự vật khác.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
thượng (Đại 44, 98 hạ), nói: “Danh từ trước
(tiền trần) chỉ có một nghĩa, có tự thể cố định
nên nghĩa không được rộng rãi, không được
gọi là “pháp”. Còn danh từ sau(hậu trần)
HỮU PHÁP

H
2365
thì bao hàm cả 2 nghĩa(hữu pháp và pháp),
vì nghĩa của nó rộng rãi như thế nên đặc
biệt được gọi là “pháp”.
HỮU PHÁP SAI BIÊT TƯƠNG VI QUÁ
Cũng gọi Hữu pháp sai biệt tương vi
Nhân (Phạm: Dharmi-vizewa-viruddha).
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi do Nhân trái với ý nghĩa hàm súc
trong Hữu pháp(danh từ trước), tức là lỗi
thiếu 2 điều kiện(tướng) sau trong 3 điều
kiện của Nhân. Đây là lỗi thứ 4 trong 4 lỗi
tương vi của Nhân(lí do) trong 33 lỗi Nhân
minh.
Hữu pháp chỉ cho tiền trần (danh từ
trước– chủ từ) của Tông(mệnh đề); sai biệt
chỉ cho ý nghĩa hàm súc trong danh từ
trước; tương vi tức là trái ngược nhau, mâu
thuẫn.
Khi lập luận thức Nhân minh, người lập
luận khôn ngoan, bao giờ cũng có 2 ẩn ý
trong danh từ trước của Tông, chỉ thành lập
một, còn một để phòng hờ và hi vọng đối
phương sẽ không thành lập ẩn ý ấy. Nhưng
Nhân(lí do) trong mệnh đề của người lập
luận không có quan hệ với đồng phẩm, trái
lại, có quan hệ với dị phẩm, nên bị đối
phương dùng Nhân chính xác đánh đổ. Như
luận thức sau đây:
Tông: Có một đấng thường còn.
Nhân: Vì không có hình tướng.
Dụ: Như hư không.
Ý của người lập luận là muốn xác lập
một đấng Tạo hóa thường hằng sinh ra muôn
vật, nhưng có thể bị phản bác bằng một luận
thức chính xác của đối phương:

Tông: Đấng ấy của ông là thường còn,
nhưng không tạo ra được vật gì cả.
Nhân: Vì đấng ấy không có hình tướng.
Dụ: Như hư không.
Trong trường hợp này, người lập luận
đã phạm lỗi “trái ngược với ý nghĩa hàm súc
mà mình chủ trương trong danh từ trước,
tức là “Hữu pháp sai biệt tương vi”.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.trung phần
cuối; Nhân minh nhập chính lí luận sớ thụy
nguyên kí Q.4, Q.7]. (xt. Tứ Tương Vi, Nhân
Minh, Đông Phương Luận Lí Học).
HỮU PHÁP TỰ TƯỚNG TƯƠNG VI QUÁ
Cũng gọi Hữu pháp tự tướng tương vi
Nhân (Phạm: Dharmi-svarùpa-viruddha).
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi do Nhân trái với danh từ trước, là
lỗi thứ 3 trong 4 lỗi tương vi của Nhân(lí
do) trong 33 lỗi Nhân minh.
Hữu pháp chỉ cho danh từ trước(chủ từ)
của Tông(mệnh đề); tự tướng chỉ cho sự kiện
được trình bày trong phần danh từ trước;
tương vi nghĩa là trái ngược nhau, là mâu
thuẫn với nhau.
Trong pháp Nhân minh, khi 2 bên biện
luận, Nhân do người lập luận nêu ra trái với
Hữu pháp của Tông do chính mình thành
lập, khiến cho Nhân được trình bày ở phần
danh từ trước không đứng vững và cái lí do
được nêu ra cũng tiêu tan, giúp cho đối
phương cơ hội dùng ngay Nhân ấy để phản
bác. Đó là lỗi Hữu pháp tự tướng tương vi.
Tức là người lập luận đã phạm lỗi thiếu 2
điều kiện(tướng) sau trong 3 điều kiện của
Nhân.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí;
Nhân minh nhập chính lí luận sớ Q.trung

phần cuối; Nhân minh nhập chính lí thụy
nguyên kí Q.4, Q.7]. (xt. Tứ Tương Vi,
Nhân Minh).
HỮU PHÁP Ý HỨA
...........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, khi người
lập luận có chủ ý riêng ẩn chứa trong phần
HỮU PHÁP Ý HỨA

H
2366
Hữu pháp(danh từ trước)của Tông, gọi là
Hữu pháp ý hứa. Cũng như trường hợp các
lỗi Hữu pháp tự tướng tương vi nhân và
Hữu pháp sai biệt tương vi nhân, ở đây đối
phương cũng đã khám phá ra Hữu pháp ý
hứa(ẩn ý) của người lập luận, rồi dùng ngay
Nhân(lí do), Dụ(ví dụ) của chính người
lập luận để bác bỏ chủ trương của người
lập luận.
(xt. Hữu Pháp Tự Tướng Tương Vi Quá,
Hữu Pháp Sai Biệt Tương Vi Quá).
HỮU PHẦN THIỀN
........
Đồng nghĩa: Vô tâm định.
Vô tưởng định ở cõi Sắc và Diệt tận định
ở cõi Vô sắc. Tức là thiền định trong trạng
thái vô ý thức.
(xt. Vô Tâm Tam Muội).
HỮU PHẦN THỨC
Hữu chỉ cho sự sinh tồn của tất cả
chúng sinh mê vọng trong 3 cõi(Dục, Sắc,
Vô sắc); phần nghĩa là nguyên nhân. Hữu
phần thức chỉ cho thức làm nguyên nhân
căn bản của sự sinh tử luân hồi trong 3
cõi. Là một trong 9 tâm luân do Thượng
tọa bộ lập ra.
Thức này trùm khắp 3 cõi, tương tục
không dứt và tồn tại thường hằng. Vào
thời kì đầu của Phật giáo bộ phái, Thượng
tọa bộ và các nhà phân biệt luận, đều gọi
thức này là Hữu phần thức. Sau khi tư
tưởng Đại thừa hưng khởi, tông Duy thức
cho rằng thức A lại da là nguyên nhân
căn bản sinh ra muôn pháp trong vũ trụ,
rồi căn cứ vào thuyết của Thượng tọa bộ

mà cho rằng Hữu phần thức là tên khác
của thức A lại da.
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.2 (bản
dịch đời Lương); luận Thành duy thức Q.3;
Thành duy thức luận thuật kí Q.4 phần đầu].
HỮU PHẦN VÔ MÃN NHÂN
... ... ... ... ..
Từ ngữ chỉ chung hàng Bồ tát Thập tín,
Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập
địa. Vì Bồ tát ở các giai vị này mới chỉ được
Phần giác chứ chưa viên mãn trí thủy giác.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.4].
HỮU PHẬT VÔ PHẬT TÍNH TƯỚNG THƯỜNG TRỤ
Bất luận là có Phật xuất hiện nơi thế gian
hay không thì tính tướng của các pháp vẫn
thường trụ, không thay đổi, không thêm bớt.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
21 (Đại 12, 492 thượng), nói: “Bấy giờ, Phật
bảo Đại bồ tát Quang minh biến chiếu cao
quí đức vương rằng: Thể của Niết bàn chẳng
phải xưa không mà nay có. Nếu thể của
Niết bàn xưa không mà nay có thì chẳng
phải là pháp vô lậu thường trụ. Cho dù có
Phật hay không, tính tướng vẫn thường trụ;
chỉ vì chúng sinh bị phiền não che lấp,
không thấy được Niết bàn, nên cho là
không. Bậc Đại bồ tát tinh tiến tu hành
giới, định, tuệ, dứt sạch phiền não, chứng
được Niết bàn”.
Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 65, cho
rằng tính của các pháp thế gian chính là
thực tướng của các pháp, mà thực tướng
của các pháp tức là Bát nhã ba la mật. Nếu
dựa vào Thường luận, Vô thường luận… để
tìm cầu thực tướng các pháp thì đều sai
lầm. Nhưng nếu thể nhập vào pháp tính
mà tìm cầu thì sẽ đạt được lí thực tướng.
Do đó mà biết là bất luận có Phật hay không

Phật, tính tướng của các pháp vẫn thường
trụ không mất.
[X. phẩm Hiện thế gian trong kinh Đại
bát nhã Q.547; phẩm Vô tác trong kinh Đại
phẩm bát nhã Q.12; phẩm Cụ túc trong kinh
Đại phẩm bát nhã Q.25; phẩm Tướng vô
tướng trong kinh Tiểu phẩm bát nhã Q.5;
HỮU PHẬT VÔ PHẬT TÍNH TƯỚNG THƯỜNG TRỤ

H
2367
luận Đại trí độ Q.41; Pháp hoa kinh văn cú
Q.9 phần dưới].
HỮU PHÚ VÔ KÍ
Phạm:Nivftàvyàkfta.
Cũng gọi Hữu phú tâm, Hữu phú (che
đậy).
Một loại tâm nhiễm ô làm trở ngại Thánh
đạo và có khả năng che lấp chân tính, cho
nên gọi là Hữu phú. Nhưng vì thế lực của
nó yếu kém, không thể sinh ra quả Dị thục,
cho nên gọi là Hữu phú vô kí.
[X. luận Đại tì bà sa Q.12, Q.51, Q.161;
luận Thành duy thức Q.3, Q.5; luận Câu xá
Q.4, Q.13, Q.19; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.5 phần đầu]. (xt. Vô Kí).
HỮU QUẢ
.....
Tên gọi khác của pháp hữu vi, vì pháp
hữu vi là pháp sinh diệt, có nhân có quả nối
nhau, nên được gọi là Hữu quả.
Câu xá luận tụng sớ quyển 1 (Đại 41,
819 trung), nói: “Hữu vi có quả, vô vi không
quả, vì thế hữu vi được gọi là Hữu quả”.
(xt. Hữu Vi).
HỮU QUÍ
.....
Có lòng hổ thẹn đối với những việc làm
sai trái của mình.
Kinh Di giáo (Đại 12, 1111 trung), nói:
“Người biết hổ thẹn(hữu quí) thì có pháp
lành”.
HỮU QUÝNH (1824-1889)
.....
Vị Thiền tăng Triều tiên, người huyện
Ngọc quả, Hồ nam, họ Lí, tên Phụng văn,

hiệu Tuyết đậu.
Sư thông minh từ thủa nhỏ, giỏi Nho
học. Năm 19 tuổi, sư xuất gia làm đệ tử ngài
Chính quán Khoái dật chùa Bạch dương,
núi Bạch nham, phủ Trường thành, tỉnh
Toàn la nam. Không bao lâu, sư y vào ngài
Chẩm minh Hàn tỉnh ở núi Tào khê thụ
giới Cụ túc, rồi lần lượt tham vấn các bậc
Trưởng lão, Tôn túc, cuối cùng nối pháp
của ngài Bạch nham Đạo viên. Về sau, sư
giáo hóa đồ chúng hơn 10 năm.
Năm Lí thái vương thứ 7 (1870), sư dời
đến ở chùa Phật giáp núi Mẫu nhạc. Năm
Lí thái vương 26 (1889), sư mở Thiền môn
giảng hội ở chùa Phụng ấn, núi Thiên ma,
Dương châu (Kinh kì). Tháng 8 cùng năm
ấy, sư thị tịch trong động Tiểu lâm chùa Qui
nham, thọ 66 tuổi, pháp lạp 46. Sư là một
trong 3 vị tăng nổi tiếng của Phật giáo Triều
tiên thời cận đại.
Sư có các tác phẩm: Thiền nguyên tố lưu,
Khải chính lục.
[X. Triều tiên Phật giáo thông sử
Q.thượng; Linh qui sơn Tuyết đậu đại sư
hành trạng; Đông sư liệt truyện Q.5].
HỮU SẮC THIÊN
Đối lại: Vô sắc thiên.
Chỉ cho các người trời ở cõi Sắc, vì các vị
trời ở cõi này có sắc pháp nhỏ nhiệm thanh
tịnh, nên gọi là Hữu sắc thiên.
HỮU SỞ DUYÊN
Tên gọi khác của tâm và tâm sở, vì tâm
và tâm sở đều có cảnh sở duyên nên gọi là
Hữu sở duyên(có chỗ để duyên theo).
Sở duyên là cảnh giới mà tâm thức duyên
theo, nương dựa, như thức mắt duyên theo
mầu sắc, thức tai duyên theo âm thanh...
Còn vật ở ngoài tâm thức, thì gọi là Vô sở

duyên, bởi vì nó bị tâm thức vin theo, chứ
nó không thể tự vin theo được.
[X. luận Câu xá Q.2, Q.4]. (xt. Tâm Tâm
Sở).
HỮU SỞ DUYÊN

H
2368
HỮU SỞ ĐẮC
Phạm:Pràpti.
Đối lại: Vô sở đắc.
Tâm chấp trước phân biệt có, không,
một, khác, phải, trái, v.v... Nếu xa lìa quan
niệm có, không tương đối mà thể ngộ được
chân lí “Không” thì gọi là Vô sở đắc.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.21, Q.22;
kinh Nhân vương Q.thượng (Bất không);
luận Đại trí độ Q.18, Q.60; Chú duy ma cật
kinh Q.8].
HỮU SỞ ĐOẠN GIẢ
Tên khác của quả vị Đẳng giác.
Cứ theo phẩm Phạm hạnh trong kinh
Đại bát Niết bàn (bản Nam và bản Bắc) thì
giai vị Đẳng giác tuy đã gần với giai vị Diệu
giác nên gọi là Giác, nhưng vẫn còn phải
đoạn trừ một phẩm vô minh và tập khí rất
nhỏ nhiệm, vì thế gọi là “Hữu sở đoạn giả”
để phân biệt với giai vị Diệu giác.
(xt. Đẳng Giác).
HỮU SỞ Y
Tên khác của tâm, tâm sở, vì tâm, tâm
sở đều có chỗ để nương gá nên gọi là Hữu
sở y.
Luận Du già sư địa quyển 55 có nêu các
tên khác của tâm, tâm sở như: Hữu sở duyên,
Tương ứng, Hữu hành, Hữu sở y, v.v... Hữu
sở y chỉ cho pháp nương gá vào các pháp
khác mà chuyển biến.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 4,
thì các tâm, tâm sở đều có sở y, những sở y
ấy gồm có 3: Nhân duyên y, Tăng thượng
duyên y và Đẳng vô gián duyên y. Trong các
pháp, chỉ có tâm, tâm sở pháp có đủ 3 sở y

này, cho nên gọi là Hữu sở y.
Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
quyển 4 phần cuối (Đại 43, 739 thượng) ghi:
“Hỏi: Tâm, tâm sở pháp sinh khởi nhờ
4 duyên, tại sao chỉ nói có 3 thứ sở y?
Đáp: Sở duyên duyên chung cho cả nội
và ngoại, còn Nhân duyên, Đẳng vô gián
duyên, Tăng thượng duyên thì thuộc nội,
cho nên chỉ nói có ba”.
Hỏi: Các thức khác duyên nội, ngoại, thì
không nói 4 y; thức thứ 7 chỉ duyên nội, tại
sao cũng không nói 4 y?
Đáp: Vì 3 duyên kia sinh thức mạnh hơn,
nên chỉ nói 3 y; Duyên y cũng là duyên bên
ngoài, sức yếu nên không nói 4 y”.
Tức là trong 4 duyên, trừ sở duyên duyên,
còn 3 duyên kia là 3 sở y.
[X. luận Câu xá Q.4]. (xt. Tâm Tâm Sở).
HỮU SƯ TRÍ
........
Đối lại: Vô sư trí.
Trí tuệ có được nhờ học hỏi nơi các vị
danh sư, thạc đức. Trái lại, Vô sư trí là trí
tuệ tự mình thể ngộ được mà không do thầy
chỉ dẫn.
HỮU TÁC VÔ TÁC
...........
Có tạo tác và không tạo tác.
Cứ theo kinh Di hê trong Trung a hàm
quyển 10, thì cảnh giới của Phật là vô vi vô
tác, còn cảnh giới của phàm phu là hữu vi
hữu tác.
Phẩm Niệm tăng trong kinh Phật tạng
quyển thượng cho rằng, xưa nay vốn không
có pháp sở hữu, nhưng vì hạng người hữu
sở đắc phân biệt chấp trước các tướng ngã,
nhân, thọ giả, mệnh giả, rồi nhớ tưởng phân
biệt pháp vô sở hữu mà bàn luận, hoặc cho

là đoạn thường, hoặc cho là hữu tác, hoặc
cho là vô tác….
Cứ theo Truyền thông kí nhữu sao
quyển 5 của ngài Thánh cảnh, thì trong
các kinh luận cựu dịch gọi là Hữu tác vô
HỮU TÁC VÔ TÁC

H
2369
tác; còn các kinh luận tân dịch thì gọi là An
lập phi an lập.
Ngoài ra, hữu tác tức là hữu vi, cũng tức
là pháp do nhân duyên sinh.
(xt. An Lập).
HỮU TÀI NGÃ QUỈ
...........
Chỉ chung cho ngã quỉ Thiểu tài và ngã
quỉ Đa tài trong 3 loại ngã quỉ.
1. Ngã quỉ Thiểu tài: Ngã quỉ này
thường ăn máu mủ, có 3 loại:
a) Châm mao quỉ: Loài quỉ có lông bén
nhọn như kim, lúc đi thì lông tự đâm vào
mình. Vì đời trước đâm chích làm thương
tổn súc sinh, dối gạt làm nghề châm cứu để
kiếm tiền chứ không hết lòng chữa bệnh,
cho nên phải chịu quả báo này.
b) Xú mao quỉ: Loài quỉ có lông bén
nhọn và hôi thối, tự nhổ lông để chịu khổ.
Vì đời trước buôn bán lợn dê, làm thịt
ngỗng vịt, chém chặt nấu nướng, làm cho
chúng đau đớn vô cùng, cho nên phải chịu
quả báo này.
c) Đại anh quỉ: Quỉ này có cái bướu lớn,
chỉ ăn máu mủ. Vì đời trước ghen ghét với
người, thường ôm lòng sân hận, cho nên
phải chịu quả báo này.
2. Ngã quỉ Đa tài: Loài quỉ thường được
nhiều thức ăn ngon, cũng có 3 loại:
a) Đắc khí quỉ: Thường được thức ăn thừa
do người cúng tế bỏ đi. Vì đời trước phạm
nhiều tội, ít làm phúc, tham lam bỏn sẻn,
không muốn bố thí, cho nên phải chịu quả
báo này.
b) Đắc thất quỉ: Thường được thức ăn

thừa người ta vứt bỏ trong ngõ hẻm. Vì đời
trước thường sinh tâm keo kiệt, chỉ cho người
khác những vật mình vứt đi, cho nên phải
chịu quả báo này.
c) Thế lực quỉ: Chỉ cho quỉ Dạ xoa, La
sát, v.v... Loại quỉ này hưởng sự giầu sang,
vui sướng ngang với trời, người….
[X. luận Thuận chính lí Q.31]. (xt. Ngã
Quỉ Đạo).
HỮU TÀI THÍCH
........
Phạm: Bahu-vrìhi.
Pàli:Bahu-bìhi.
Cũng gọi Đa tài thích.
Cách giải thích một danh từ kép gồm 2
chữ trở lên, mà có tác dụng của hình dung
từ. Là một trong Lục hợp thích.
Cứ theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 1, thì Hữu tài thích là không
nêu tên chính mà dùng tài vật để thay thế;
trong tiếng Phạm, cách giải thích này được
gọi là Hữu tài thích. Chẳng hạn như người
có thân cao, thì “thân cao” này được dùng
để gọi thay cho tên của người ấy.
Phương pháp giải thích này có 2 loại:
Toàn phần tha danh(Toàn thủ tha danh) và
Nhất phần tha danh(Nhất thủ tha danh).
1. Toàn phần tha danh: Hoàn toàn lấy
hình dung từ kép làm tên gọi để thay cho
loại danh từ không có hình dung từ kép miêu
tả, như danh từ tiếng Phạm: Mahà-bahu#
(cánh tay lớn) được dùng để gọi thay cho người
có cánh tay lớn. Chẳng hạn Na la vương có
cánh tay lớn, thì “Cánh tay lớn” được dùng
để gọi thay cho Na la vương.
2. Nhất phần tha danh: Lấy một phần
hình dung từ kép làm tên gọi để thay cho
loại danh từ có hình dung từ kép miêu tả,

như danh từ tiếng phạm: Mahàbàhu#
nala#(Na la vương có cánh tay lớn).
Trong 6 hợp thích, ngoài Hữu tài thích
ra thì những từ kép của 5 loại kia cũng có
trường hợp có tác dụng của hình dung từ,
chẳng hạn như Tam nhãn (Phạm: Trilocana),
từ kép này thuộc về Đới số thích,
nhưng cũng có thể giải thích là “có 3 mắt”
hoặc “người có 3 mắt”, trường hợp này xưa
nay được gọi là Đới số thích mang tên Hữu
tài thích.
HỮU TÀI THÍCH

H
2370
[X. Câu xá luận quang kí Q.1; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.3; Đại minh
tam tạng pháp số Q.26; Thành duy thức luận
liễu nghĩa đăng Q.1 phần đầu]. (xt. Lục Hợp
Thích).
HỮU TÂM VỊ
Đối lại: Vô tâm vị.
Chỉ cho lúc tâm thức khởi tác dụng.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 13, thì
trừ 6 vị là Vô tâm thùy miên vị, Vô tâm
muộn tuyệt vị, Vô tưởng định vị, Vô tưởng
sinh vị, Diệt tận định vị và Vô dư Niết bàn
giới vị ra, còn tất cả các vị khác đều là Hữu
tâm vị.
Ngoài ra, tông Duy thức cho rằng 8 thức
cùng khởi, nhưng thức thứ 7, thứ 8 thường
nối nhau không gián đoạn, còn lại 5 thức
trước, lúc khởi tác dụng thì tất nhiên cùng
khởi với thức thứ 6, vì thế tông Duy thức
chỉ căn cứ vào thức thứ 6 có khởi hay không
mà nhận định hữu tâm hay vô tâm. Nhưng
tông Câu xá không thừa nhận 2 tâm cùng
khởi một lúc, nên cho rằng bất cứ một thức
nào trong 6 thức khởi tác dụng thì đều gọi
là Hữu tâm vị.
[X. luận Thành duy thức Q.7]. (xt. Ngũ
Vị Vô Tâm).
HỮU TẦM HỮU TỨ
Pàli:Savitakka-savicàra.
Pháp tương ứng với 2 tâm sở Tầm và
Tứ.
Cứ theo luận Câu xá quyển 2, thì trong
18 giới, nói về tương ứng hay không tương
ứng với tầm, tứ, thì có thể chia làm 4 phẩm:
Hữu tầm hữu tứ, Vô tầm vô tứ, Vô tầm duy

tứ(không có tầm chỉ có tứ) Vô tứ duy tầm
(không có tứ chỉ có tầm). Trong đó, hành tướng
của 5 thức trước(thức mắt, thức tai, thức mũi,
thức lưỡi, thức thân) thì thô và chuyển biến ở
bên ngoài, cho nên thường tương ứng với
tầm, tứ, tức là Hữu tầm hữu tứ. Mười sắc
giới(5 căn, 5 cảnh) không phải là những pháp
tương ứng, cho nên thường không tương ứng
với tầm, tứ, tức là Vô tầm vô tứ. Ba giới: Ý
giới, ý thức giới và pháp giới thì chung cho
cả 3 phẩm: Hữu tầm hữu tứ, vô tầm duy tứ
và Vô tầm vô tứ. Tức là 3 giới này, trong cõi
Dục và Sơ tĩnh lự, ngoại trừ 2 pháp tầm, tứ,
còn các pháp tương ứng khác thì thường
tương ứng với tầm, tứ, cho nên là Hữu tầm
hữu tứ. Còn trong khoảng Sơ tĩnh lự và Tĩnh
lự thứ 2 thì các pháp này chỉ tương ứng với
tứ, cho nên là Vô tầm duy tứ. Từ Tĩnh lự
thứ 2 trở lên cho đến Hữu đính địa, thì
những pháp này không tương ứng với tầm,
tứ, cho nên là Vô tầm vô tứ. Do đó, cõi
Dục và Sơ tĩnh lự được gọi là Hữu tầm
hữu tứ địa; khoảng giữa Sơ tĩnh lự và Tĩnh
lự thứ 2 được gọi là Vô tầm duy tứ địa; còn
từ Tĩnh lự thứ 2 trở lên được gọi là Vô tầm
vô tứ địa.
Ngoài ra, các pháp phi tương ứng trong
pháp giới và pháp tứ của Tĩnh lự trung gian,
đều là Vô tầm vô tứ. Còn pháp tầm thì chỉ
tương ứng với pháp tứ, cho nên trong tất
cả thời gian, đều là Vô tầm duy tứ. Pháp tứ
thì trong cõi Dục và Sơ tĩnh lự chỉ tương
ứng với pháp tầm, cho nên là Vô tứ duy
tầm. Tuy nhiên, trong các kinh luận như
luận Đại tì bà sa, v.v... còn có nhiều thuyết
khác.
[X. luận Đại tì bà sa Q.52, Q.90, Q.145;
luận Du già sư địa Q.4, Q.56; Đại thừa a tì

đạt ma tạp tập luận thuật kí Q.4; luận Thuận
chính lí Q.4; luận Câu xá Q.10; Câu xá luận
quang kí Q.2].
HỮU TẦM HỮU TỨ TAM MA ĐỊA
Phạm:Savitarka-savicàra-samàdhi.
Pàli:Savitakka-savicàra-samàdhi.
Cũng gọi Hữu giác hữu quán tam muội.
HỮU TẦM HỮU TỨ TAM MA ĐỊA

H
2371
Thiền định tương ứng với 2 tâm sở Tầm
(giác) và Tứ(quán), thuộc Sơ thiền và Vị chí
định, là một trong 3 loại Tam muội.
Tầm nghĩa là suy tính tìm cầu, tức là tác
dụng tinh thần thô tạp; Tứ nghĩa là thẩm
xét tư duy, là tác dụng tinh thần vi tế.
[X. luận Câu xá Q.28; luận Đại trí độ
Q.23]. (xt. Tam Tam Muội).
HỮU TẤT TRƯỚC ĐỊA
Cũng gọi Hỗ quị, Hồ quị.
Quì gối bên phải, đầu các ngón chân phải
chấm đất, đầu gối bên trái dựng đứng, bàn
chân trái đạp đất. Là một trong những phép
lễ kính của người Ấn độ.
Phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 16 trung), nói: “Trật áo trên vai
bên phải, đầu gối bên phải đặt sát đất, một
lòng chắp tay”.
[X. môn Lễ tắc trong Thiền lâm tượng
khí tiên Q.10].
HỮU THAM
.....
Phạm,Pàli:Bhava-ràga.
Cũng gọi: Hữu dục.
Đối lại: Dục tham.
Tham đắm thiền định ở cõi Sắc và cõi
Vô sắc.
Hữu chỉ cho định và thân sở y của định
ở cõi Sắc và cõi Vô sắc, nghĩa là người ở 2
cõi này thường có tâm tham đắm thiền định,
sinh ra phiền não tham ái, chấp trước, cho
nên gọi là Hữu tham. Vì phàm phu thế gian
thường nghĩ rằng người ở 2 cõi này đã được
giải thoát, lầm tưởng 2 cõi này là các nơi giải
thoát, nên Phật giáo mới lập danh từ Hữu

tham để ngăn dứt ý tưởng sai lầm ấy và nói
rõ 2 cõi này chẳng phải là những nơi giải
thoát chân thực.
[X. luận Câu xá Q.19; luận Thuận chính
lí Q.45; Câu xá luận tụng sớ Q.19].
HỮU THAM TÂM
Tâm có tham.
Cứ theo luận Câu xá quyển 26, thì tâm
tương ứng với tham và lệ thuộc vào tham,
gọi là Hữu tham tâm. Trái lại, các thiện tâm
khác và tâm vô phú không tương ứng với
tham, thì gọi là Li tham tâm (tâm lìa tham).
HỮU THẮNG THIÊN KINH
Bài kinh nhỏ thứ 2 trong Trung a hàm
quyển 19, do ngài Cù đàm tăng già bà đề
dịch vào đời Đông Tấn, Trung quốc, được
thu vào Đại chính tạng tập 1.
Nội dung bài kinh này thuật lại việc
tôn giả A na luật đà giảng cho vị tài chủ
Tiên dư nghe về nhân quả sai biệt ở các cõi
Quang thiên, Tịnh quang thiên và Biến tịnh
quang thiên.
HỮU THÂN KIẾN
........
Phạm:Satkàya-dfwỉi.
Pàli:Sakkàya-diỉỉhi.
Dịch âm: Tát ca da kiến, Táp ca da kiến,
Tát ca tà kiến.
Dịch ý: Hư ngụy thân kiến, Hoại thân
kiến, Di chuyển thân kiến.
Cái thấy sai lầm cho rằng thân do 5 uẩn
hợp thành có thực ngã và ngã sở(ta và của
ta), vì pháp thể của 5 uẩn này là có thật.
Một trong 5 kiến, một trong 10 Tùy miên.
Vọng kiến này do Thuyết nhất thiết hữu
bộ lập ra.
(xt. Ngũ Kiến, Tát Ca Da Kiến).
HỮU THỂ

Phạm:BhàvahoặcSattva.
Đối lại: Vô thể
Pháp có thể tính, như 75 pháp trong luận
HỮU THỂ

H
2372
Câu xá, 84 pháp trong luận Thành thực,
100 pháp trong luận Duy thức.
Các pháp này bao gồm vật chất có hình,
tâm thức không hình, pháp hữu vi do nhân
duyên sinh, pháp vô vi chẳng do nhân
duyên sinh.
(xt. Hữu Thể, Vô Thể).
HỮU THỂ THI THIẾT GIẢ
Tạm đặt tên giả trên pháp thể không tên.
Một trong 2 giả.
Cứ theo Tông kính lục quyển 67, thì
những điều nói trong Thánh giáo tuy có pháp
thể, nhưng chẳng phải ngã pháp, thể vốn
không tên, tùy duyên bày đặt, tạm gọi là
Ngã pháp, cho nên gọi đó là Hữu thể thi
thiết giả.
Ngoài ra, nếu theo thực tướng các pháp
mà bàn, thì tất cả sự vật trong thế gian đều
là Hữu thể thi thiết giả.
[X. luận Thành duy thức Q.1]. (xt. Nhị
Giả).
HỮU THỂ VÔ THỂ
1. Hữu Thể Vô Thể.
Các pháp có thực thể và các pháp không
có thực thể.
Về thực tướng các pháp, Thuyết nhất
thiết hữu bộ chủ trương pháp thể hằng hữu;
tông Pháp tướng Đại thừa thì cho rằng
ngoài tướng năng y, còn có thể sở y, tức là
trong 3 tính Biến, Y, Viên, thì ngoài các
pháp Y tha khởi ra, còn có chân như thực
thể Viên thành thực. Còn các tông thuộc
về pháp tinh như Hoa nghiêm, Thiên thai,
v.v... thì chủ trương tướng năng y tức là
thể sở y, cho nên ngoài tướng của các pháp

Y tha khởi ra thì không có chân thể Viên
thành thực.
[X. phẩm La bà na vương khuyến thỉnh
trong kinh Đại thừa nhập lăng già Q.1; phẩm
Thuật cầu trong Đại thừa trang nghiêm kinh
luận Q.4; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1]. (xt.Thể).
II. Hữu Thể Vô Thể.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Hữu thể, nghĩa là trong luận thức Nhân
minh, bất cứ sự vật gì được nêu ra đều phải
được người lập luận và người vấn nạn cùng
công nhận là có thật.
Vô thể, sự vật được nêu ra không được
người lập luận và người vấn nạn công nhận
là có thật.
Theo lẽ thông thường, bất cứ sự vật gì
tồn tại trên thực tế, thì gọi là Hữu thể, còn
sự vật không tồn tại trên thực tế thì gọi là
Vô thể. Nhưng trong Nhân minh, việc quyết
định một sự vật là Hữu thể hay Vô thể thì
hoàn toàn tùy thuộc vào ý kiến chủ quan
của người lập luận và người vấn nạn. Bất
luận là sự vật có tồn tại trên thực tế hay
không, nhưng chỉ cần người lập luận và
người vấn nạn cùng công nhận sự vật ấy là
có thật thì gọi đó là Hữu thể, còn nếu đôi
bên không công nhận là có thật thì gọi là
Vô thể. Do đó, vấn đề Hữu thể, Vô thể trong
Nhân minh hoàn toàn tùy theo quan điểm
của người lập luận và người vấn nạn mà
chuyển biến.
Nhân minh gọi danh từ trước(tiền trần)
của Tông (mệnh đề)là thể, danh từ sau(hậu
trần) của Tông là nghĩa. Cho nên, nói theo
danh từ trước thì có Hữu thể, Vô thể; nói
theo danh từ sau thì có Hữu nghĩa, Vô
nghĩa. Cái tiêu chuẩn phân biệt Hữu thể

vô thể, Hữu nghĩa vô nghĩa hoàn toàn giống
với tiêu chuẩn phân biệt Cực thành bất
cực thành; bởi thế, Hữu thể, Hữu nghĩa
tức là Cực thành thể, Cực thành nghĩa; còn
Vô thể, Vô nghĩa tức là Bất cực thành thể,
Bất cực thành nghĩa.
Hữu thể vô thể và Hữu nghĩa vô nghĩa
được chia làm 4 loại:
1. Lưỡng câu hữu thểhoặc Lưỡng câu
HỮU THỂ VÔ THỂ

H
2373
hữu nghĩa: Người lập luận và người vấn nạn
đều công nhận là có thật.
2. Lưỡng câu vô thể hoặc Lưỡng câu
vô nghĩa: Người lập luận và người vấn nạn
đều không công nhận là có thật.
3. Tự hữu tha vô thểhoặcTự hữu tha
vô nghĩa: Người lập luận công nhận có thật,
người vấn nạn không công nhận có thật.
4. Tha hữu tự vô thểhoặcTha hữu tự
vô nghĩa: Người vấn nạn công nhận có thật,
người lập luận không công nhận có thật.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề)]. (xt. Cực
Thành).
HỮU THỦ
Tay phải. Ở Ấn độ, từ xưa đến nay tay
trái thường được sử dụng để cầm nắm
những vật bất tịnh như khi đại tiểu tiện…,
trái lại, tay phải là tay tiêu biểu cho thần
thánh, phần nhiều dùng để cầm nắm những
vật thanh tịnh.
Trong Phật giáo, tùy theo thời đại và sự
sai biệt giữa các tông phái mà ý nghĩa tiêu
biểu cũng khác nhau. Tông Thiên thai dùng
tư thế chắp tay để biểu thị ý nghĩa “Quyền,
Thực bất nhị”, trong đó, tay trái tượng trưng
cho Ứng thân Phật “Quyền thân ngũ uẩn”,
còn tay phải thì tượng trưng cho Báo thân
Phật “Thực thân ngũ uẩn”. Trong Thiền
tông thì như tông Tào động xưa nay có
thuyết “Chính”, “Thiên”, tay phải biểu thị
Chính vị, tượng trưng cho lí bình đẳng;
tay trái biểu thị Thiên vị, tượng trưng cho
hiện tượng sai biệt.
Còn Mật giáo, trong nghi thức của các

pháp tu, khi kết ấn khế, thì thường dùng
tay phải tiêu biểu cho trí tuệ, thuộc về Kim
cương giới; tay trái tiêu biểu cho “lí” và
“định”, thuộc về Thai tạng giới.
Đại nhật kinh sớ quyển 3 (Đại 39, 612
trung), nói: “Tay trái tượng trưng cho tam
muội, tay phải tượng trưng bát nhã , 10 ngón
tượng trưng cho 10 ba la mật”.
Bí tạng kí, phần đầu (Đại 86, 7 trung),
nói: “Tay phải làm tất cả mọi việc, nên
gọi là trí, thuộc Kim cương giới, (...) 5 ngón
tay phải tượng trưng 5 trí của Kim cương
giới”.
HỮU THỦ
I. Hữu Thủ.
Phạm:Hastin.
Tên khác của con voi.
Cứ theo Bách luận sớ quyển thượng phần
cuối của ngài Cát tạng đời Tùy, thì con voi
có 7 chi, mà cái vòi(thủ)là thù thắng hơn
hết, cho nên voi được gọi là “Hữu thủ”(có
tay). Trong bộ sách này, voi và “hữu thủ”
còn được dùng làm thí dụ để phân tích, luận
chứng lí Không, khiến cho ngoại đạo thể
ngộ bản tính Không, mà chẳng khởi phiền
não có sở đắc để được giải thoát.
II. Hữu Thủ.
Có lòng tin. “Thủ” ví dụ lòng tin, người
có lòng tin được gọi là Hữu thủ nhân.
Đại thừa khởi tín luận nghĩa sớ quyển
thượng phần trên (Đại 44, 175 trung), nói:
“Lòng tin như tay(thủ), người có tay vào
kho báu thì có thể tùy ý nhặt lấy; người
không có tay, tuy vào kho báu cũng chẳng
nhặt được gì”.
[X. luận Đại trí độ Q.1].
HỮU THỦ THỨC
Thức có phiền não. Thủ là tên gọi chung

các phiền não.
Cứ theo luận Câu xá quyển 30, thì lúc
mệnh chung (hấp hối) có rất nhiều chủng
tử dẫn nghiệp tụ tập lôi kéo người chết vào
vòng luân hồi trong 6 đường. Khi ấy, Hữu
thủ thức này rõ biết 3 loại chủng tử nghiệp
mà đi đầu dẫn đến quả báo, còn các thức
HỮU THỦ THỨC

H
2374
khác thì không. Ba loại chủng tử nghiệp
đó là:
1. Chủng tử trọng nghiệp: Chủng tử
do nghiệp nặng dẫn dắt, như chủng tử nghiệp
của tội ngũ nghịch, v.v...
2. Chủng tử cận khởi nghiệp: Chủng
tử do cận khởi nghiệp dắt dẫn, như chủng
tử nghiệp dẫn khởi lúc hấp hối gặp bạn lành
hoặc bạn ác.
3. Chúng tử sác tập nghiệp: Chủng tử
do nghiệp tập quen dẫn khởi, như chủng tử
nghiệp huân tập dẫn khởi lúc bình sinh.
HỮU THƯỢNG SĨ
........
Đối lại: Vô thượng sĩ.
Chỉ cho Bồ tát Đẳng giác.
Trong các giai vị tu hành của Bồ tát Đại
thừa, Đẳng giác và Diệu giác là 2 giai vị cuối
cùng. Bồ tát Đẳng giác còn chút ít phiền
não sót lại, tức là vẫn chưa dứt hết hoặc;
cho nên đối với bậc Vô thượng sĩ(tức giai vị
Diệu giác)đã dứt sạch phiền não mà gọi Bồ
tát Đẳng giác là Hữu thượng sĩ.
(xt. Đẳng Giác).
HỮU TÌNH
Chỉ cho chữ Từ trong Từ bi, tương đương
với chữ Từ trong chữ Từ thị (Di lặc, Phạm:
Maitrì).
Chữ Maitrì là do chữ Mitra (hữu =
bạn bè)biến hóa mà ra, người đời gọi là
Hữu tình(tình bè bạn). Hữu tình biểu thị
lòng từ bi vô điều kiện(vô duyên từ). Trong
Phật giáo, Hữu tình vô điều kiện là sự phát
huy đến tột độ của chữ Ái(tình yêu) ở ngoài
đời. Chữ Ái này vượt ra ngoài giới hạn

huyết thống, địa phương, gia đình, quốc
gia, không giới hạn trong tình thân cốt
nhục vị kỉ, mà bình đẳng đối với tất cả
mọi người. Đây là điều kiện tất yếu của tín
đồ Phật giáo.
HỮU TÌNH
.....
Phạm:Sattva.
Pàli:Satta.
Dịch âm: Tát đa bà, Tát đóa phạ, Tát
đóa.
Cũng gọi: Hữu thức, Hữu linh.
Dịch cũ: Chúng sinh.
Loài có tình thức và có sự sống còn.
Về mối quan hệ giữa “Hữu tình” và
“Chúng sinh” có nhiều thuyết khác nhau.
Có thuyết cho rằng Hữu tình chỉ riêng cho
những sinh vật có tình thức như loài người,
các trời, quỉ đói, súc sinh, A tu la, v.v...
còn những vật không có tình thức như cỏ
cây, gạch đá, núi sông, đất liền, v.v... là
loài vôtình. Còn chúng sinh thì bao quát
cả 2 loại Hữu tình và Vô tình. Nhưng có
thuyết lại cho rằng Hữu tình tức là tên khác
của chúng sinh, cả 2 cùng một thể nhưng
khác tên.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần đầu; Câu xá luận bảo sớ Q.1; Huyền
ứng âm nghĩa Q.23]. (xt. Chúng Sinh).
HỮU TÌNH DUYÊN TỪ
...........
Cũng gọi Chúng sinh duyên từ.
Coi tất cả loài hữu tình thân thiết như
cha mẹ, quyến thuộc mà đối xử với họ bằng
tâm từ bi bình đẳng, không phân biệt. Là
một trong 3 duyên từ bi.
(xt. Từ Bi).
HỮU TÌNH SỐ

........
Phạm:Sattvàkhyà.
Đối lại: Phi hữu tình số.
Thuộc về loài hữu tình.
Chúng sinh luân hồi trong 6 đường tức
là Hữu tình số. Còn núi sông, đất đai, cây
cỏ, v.v... thì thuộc về Phi hữu tình số. Đến
HỮU TÌNH SỐ

H
2375
như bản thân của người hóa(hữu tình không
có cảm giác) tuy không có cảm giác nhưng
cũng thuộc về Hữu tình số.
Ngoài ra, luận Đại tì bà sa quyển 138
căn cứ vào 2 bộ luận Phẩm loại túc và Thức
thân túc để giải thích nghĩa Hữu chấp thụ
mà cho rằng Hữu tình số đồng nghĩa với
“Hữu căn”, “Dị thục sinh”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.13, Q.15, Q.60;
luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.1; luận
Câu xá Q.5; Câu xá luận quang kí Q.1].
HỮU TÌNH THẾ GIAN
...........
Cũng gọi: Giả danh thế gian, Chúng sinh
thế gian, Chúng sinh thế.
Chính báo của loài hữu tình, tức chỉ cho
tất cả chúng sinh do 5 ấm tạo thành. Một
trong 3 loại thế gian.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 5 phần
trên, thì Ngũ ấm thế gian có 10 loại khác
nhau, nên chúng sinh chiêu cảm cũng có
10 loại bất đồng. Chẳng hạn như chúng
sinh chịu tội khổ trong 3 đường, chúng
sinh hưởng vui sướng trên cõi trời, cõi
người, v.v... còn Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 4 thì chia chúng sinh thế gian thành
2 loại: Thường và Vô thường; luận Câu
xá quyển 8, quyển 9, quyển 10, đã nói rõ
hiện tượng sinh, trụ, dị, diệt của Hữu tình
thế gian. Hoa Nghiêm kinh văn nghĩa
cương mục thì chia Chúng sinh thế gian
thành 2 loại là Đồng sinh chúng và Dị
sinh chúng.
Ngoài ra, luận Vãng sinh nói rằng chúng
sinh thế gian của cõi Cực lạc, có 8 thứ trang

nghiêm thành tựu công đức của Phật và 4
thứ trang nghiêm thành tựu công đức của
Bồ tát.
[X. kinh Xuất diệu Q.24; luận Đại trí độ
Q.47; Vãng sinh luận chú Q.thượng; Đại
thừa nghĩa chương Q.6]. (xt. Tam Chủng
Thế Gian).
HỮU TÍNH
... ..
Đối lại: Vô tính.
Có tính xuất li, giải thoát sinh tử, gọi là
Hữu tính; trái lại, không có tính xuất li, giải
thoát sinh tử thì gọi là Vô tính.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.26, Q.32 (bản
Bắc); kinh Viên giác]. (xt. Nhất Xiển Đề).
HỮU TOÀN
Cũng gọi Hữu hồi, Hữu nhiễu.
Xoay vòng theo bên phải, giống như sợi
lông trắng ở khoảng giữa 2 chân mày của
đức Phật.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 343
trung), nói: “Sợi lông trắng ở 2 chân mày
của Phật uốn vòng theo chiều bên phải như
5 núi Tu di”.
Ngoài ra, khi đi vòng quanh bên phải,
tay phải luôn hướng về phía tượng Phật, tháp
Phật, các bậc Tôn túc, Trưỡng lão, v.v... cũng
gọi là Hữu toàn. Đây là một trong những
cách bày tỏ lòng tôn kính thịnh hành ở Ấn
độ từ xưa.
(xt. Hữu Nhiễu).
HỮU TÔNG
.....
Cũng gọi Hữu giáo.
Đối lại: Không tông.
Tông phái chủ trương các pháp có thật.
Lập trường giải thích vũ trụ vạn hữu của
Phật giáo vốn không nghiêng hẳn về bất cứ

một bên nào, hoặc có hoặc không. Nhưng
Hữu tông thì chấp có hình tướng hiện thực,
mà đại biểu là Thuyết nhất thiết hữu bộ(gọi
tắt là Hữu bộ) của Tiểu thừa. Về sau, hệ thống
“Hữu” của ngài Thế thân được phát triển
song song với hệ thống “Không quán” của
ngài Long thụ và đã đưa đến cuộc tranh luận
về Không, Hữu. Hữu tông của Đại thừa lấy
HỮU TÔNG

H
2376
Duy thức làm căn bản và đại biểu là tông
Pháp tướng.
(xt. Hữu Không Luận Tranh, Thuyết
Nhất Thiết Hữu Bộ).
HỮU TRÁNH
¦Phạm,Pàli:Sa-raịa.
Tên khác của Hữu lậu.
Tránh là phiền não, Hữu là tùy tăng. Hữu
tránh nghĩa là pháp Khổ đế và Tập đế thuận
theo phiền não, va chạm với thiện phẩm,
gây tổn hại đến thân mình và thân người,
cho nên gọi là Hữu tránh.
[X. luận Câu xá Q.1]. (xt. Hữu Lậu Pháp).
HỮU TÙY MIÊN TÂM
Phạm:Sànuzaya-citta.
Chỉ cho tâm phiền não. Tùy miên tức là
phiền não.
Cứ theo luận Câu xá quyển 20 và Câu
xá luận quang kí quyển 20, thì Hữu tùy
miên tâm được chia làm 2 loại: Hữu nhiễm
hữu tùy miên tâm và Vô nhiễm hữu tùy
miên tâm.
1. Hữu nhiễm hữu tùy miên tâm: Bao
gồm cả Duyên phược đã dứt và Duyên phược
chưa dứt.
a) Hữu nhiễm tùy tăng hữu tùy miên tâm:
Tùy miên chưa đoạn trừ, vì tương ứng với
sở duyên mà có tính tùy tăng.
b) Hữu nhiễm bất tùy tăng hữu tùy miên
tâm: Tùy miên tuy đã bị đoạn trừ nhưng
vẫn còn tính đồng bạn tương ứng với tâm.
2. Vô nhiễm hữu tùy miên tâm: Tùy
miên chưa dứt hẳn, chỉ mới y cứ vào tùy
tăng của Sở duyên phược, vì tâm vô nhiễm
này không có Tương ứng phược mà chỉ có

Sở duyên phược.
Luận Đại tì bà sa quyển 22 có nêu ra
quan điểm của 3 nhà đối với Hữu tùy miên
tâm, trong đó, các nhà chủ trương nhất tâm
tương tục cho rằng trong thân này nếu
Thánh đạo chưa hiện tiền, thì phiền não
chưa dứt hết, cho nên tâm có Tùy miên;
nếu Thánh đạo hiện tiền thì phiền não đoạn
tận, vì thế tâm không có Tùy miên. Tuy
nhiên, tâm có Tùy miên và tâm không Tùy
miên mặc dầu có sai khác, nhưng tính của
chúng chỉ là một, giống như nhơ bẩn và
không nhơ bẩn có khác nhau, nhưng áo thì
không khác.
[X. luận A tì đạt mà phát trí Q.1].
HỮU TƯỚNG
Phạm:Sàkàra.
Đối lại: Vô tướng.
Có hình tướng.
Cứ theo luận Đại thừa khởi tín và kinh
Đại nhật quyển 7, thì hữu tướng chỉ cho
tướng trạng sai biệt của các pháp hữu hình.
Những gì có tướng sinh diệt đổi dời đều gọi
là Hữu tướng hay Hữu vi pháp.
Theo Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển
10 phần trên, nếu dùng lí “Hữu” mà đắc
đạo, rồi chia Hữu thành các cấp bậc khác
nhau như Thập địa, v.v... để hiển bày công
đức hành tướng của nó thì cũng gọi là Hữu
tướng.
Ngoài ra, quán xét sự tướng sai biệt của
thế tục, gọi là Hữu tướng quán; tu muôn
hạnh thiện gọi là Hữu tướng thiện; chỉ rõ vị
trí, thiết lập Tịnh độ bằng hình tượng thanh
tịnh, gọi là Hữu tướng độ, v.v... đều là căn
cứ vào sự tướng sai biệt, đối với vô tướng
bình đẳng mà gọi là Hữu tướng.
Thông thường, phần nhiều cho nghĩa

Hữu tướng là nông cạn, mà nghĩa vô tướng
là sâu xa, nhưng Mật giáo thì cho rằng hữu
tướng gồm có 2 nghĩa: Cạn hẹp và sâu kín.
1. Nghĩa cạn hẹp: Các pháp sắc tâm mà
người thường nhận thấy hàng ngày, có sự
tướng rõ ràng, hiện hành trước tâm, rất dễ
biết rõ.
HỮU TƯỚNG

H
2377
2. Nghĩa sâu kín: Tướng của tất cả pháp,
mỗi mỗi đều rõ ràng mà an trụ, đây là dùng
sự tướng của Tam mật du già làm ý nghĩa
cho hữu tướng sâu kín.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1]. (xt. Hữu
Tướng Vô Tướng, Vô Tướng).
HỮU TƯỚNG AN LẠC HẠNH
Đối lại: Vô tướng an lạc hạnh.
Pháp môn tu hành chỉ cần một lòng tụng
niệm kinh Pháp hoa. Pháp môn này do tông
Thiên thai căn cứ vào kinh Phổ hiền quán
và văn kệ Tứ an lạc hạnh của ngài Nam
nhạc Tuệ tư mà lập ra.
Tông Thiên thai cho rằng lí quán là Vô
tướng an lạc hạnh, còn sự tụng là Hữu tướng
an lạc hạnh. Nghĩa là không cần vào thiền
định tam muội, mà trong tất cả mọi lúc như
đi, đứng, ngồi phải nhất tâm tụng niệm văn
kinh Pháp hoa, như thế gọi là Hữu tướng
an lạc hạnh. Nếu tu hạnh này mà thành tựu
thì thấy được thân thượng diệu của bồ tát
Phổ hiền.
[X. Pháp hoa kinh an lạc hạnh nghĩa;
Vạn thiện đồng qui tập Q.2]. (xt. An Lạc
Hạnh, Vô Tướng An Lạc Hạnh).
HỮU TƯỚNG CHẤP TRƯỚC
Bám chặt vào những sự tướng sai biệt
hữu hình.
HỮU TƯỚNG GIÁO
Cũng gọi Tam thừa biệt giáo.
Giáo môn hữu tướng sai biệt mà đức Phật
tuyên thuyết cho hàng Tam thừa sau khi
Ngài thành đạo. Là một trong 5 thời phán
giáo do ngài Tuệ quán đời Lưu Tống và ngài
Lưu cầu đời Nam Tề thành lập.

Cứ theo Tam luận huyền nghĩa quyển
thượng, thì Tam thừa biệt giáo là nói Tứ đế
cho hàng Thanh văn, nói 12 nhân duyên
cho hàng Bích chi phật, chỉ dạy pháp Lục
độ cho hàng Đại thừa; vì nhân hạnh của
hàng Tam thừa này khác nhau nên chứng
quả cũng bất đồng. Đó là giáo môn Hữu
tướng sai biệt của Tam thừa.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.1]. (xt. Ngũ
Thời Giáo).
HỮU TƯỚNG LIÊT TUÊ CƠ
Đối lại: Vô tướng thắng tuệ cơ.
Chỉ cho các hành giả Mật giáo có căn cơ
yếu kém, chuyên tu hạnh tam mật hữu tướng
(tay kết ấn khế, miệng tụng chân ngôn, tâm
quán Bản tôn) để thành tựu diệu hạnh “Tức
thân thành Phật”.
Căn cơ này được chia làm 4 loại:
1. Thâm trí tương ứng ấn minh hạnh.
2. Sự quán tương ứng kết tụng hạnh.
3. Duy tín tác ấn tụng minh hạnh.
4. Tùy ư nhất mật chí công hạnh.
[X. Ngũ luân cửu tự minh bí thích (Giác
tông)].
HỮU TƯỚNG QUÁN
Đối lại: Vô tướng quán.
Quán xét sự tướng sai biệt của thế gian,
tức dùng các tướng lưu chuyển, hoàn diệt,
nhiễm tịnh... làm cảnh sở quán.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 9,
trong 10 địa Bồ tát, thì Bồ tát 4 địa trước, vì
trí quán chưa nhuần nhuyễn nên quán chân
tục khác nhau; Bồ tát địa thứ 5 mới chứng
loại vô biệt chân như, khơi mở tri kiến sự lí
không hai, được chân tục hợp quán, nhưng
pháp quán sở tu vẫn còn nhiều tướng lưu
chuyển, hoàn diệt, nhiễm tịnh, nên sức quán
hữu tướng thì mạnh, mà sức quán vô tướng

thì yếu kém. Bồ tát địa thứ 6 thường an trụ
nơi hạnh vô tướng, tuy sức quán hữu tướng
yếu, sức quán vô tướng mạnh, nhưng cũng
HỮU TƯỚNG QUÁN

H
2378
chưa hoàn toàn trút bỏ được các tướng lưu
chuyển, hoàn diệt, nhiễm tịnh (...) Bồ tát
địa thứ 7 tuy đạt được vô tướng quán nhưng
vẫn còn phải gia công dụng hạnh mới được
tương tục. Bồ tát địa thứ 8 đã hoàn toàn
nhập vào vô tướng quán, không cần gia công
dụng hạnh mà vẫn được tự nhiên tương tục.
HỮU TƯỚNG TAM MẬT
Đối lại: Vô tướng tam mật.
Tam mật chỉ cho Thân mật, Khẩu mật
(Ngữ mật), Ý mật (Tâm mật). Hữu tướng tam
mật tức là người tu hành Mật giáo, tay kết
ấn khế, miệng tụng chân ngôn và tâm quán
Bản tôn. Hành giả tu Hữu tướng tam mật
để chuyển 3 nghiệp thân, khẩu, ý của mình
thành 3 mật thân, khẩu, ý của Như lai, nhờ
sự gia trì của 3 mật mà thành tựu diệu hạnh
“Tức thân thành Phật”.
Trái lại, Vô tướng tam mật thì lấy tất cả
hành vi thuộc về thân của chúng sinh làm
thân mật, tất cả âm thanh làm ngữ mật, tất
cả tư niệm làm ý mật.
(xt. Tam Mật).
HỮU TƯỚNG TÔNG
Cũng gọi Tướng tông, Pháp tướng tông,
Duy thức tông.
Đối lại: Vô tướng tông.
Tông phái chủ trương cảnh ngoài tâm là
không, pháp trong tâm là có; Sơ tổ của tông
này là đại sư Huyền trang đời Đường.
Hữu tướng tông lấy thức A lại da làm
thức căn bản, lập ra 5 vị 100 pháp để phân
biệt tướng trạng của các pháp hữu vi, vô vi
và dùng 3 thời: Hữu giáo, Không giáo, Trung
đạo giáo để phân chia Thánh giáo do đức

Phật nói trong một đời.
[X. Tống cao tăng truyện Q.4; Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập]. (xt. Pháp
Tướng Tông).
HỮU TƯỞNG
.....
Phạm: Saôjĩin.
Pàli:Saĩĩin.
Đối lại: Vô tưởng.
Có cảm giác, nhận thức, ý chí tư duy
hoặc chỉ cho hữu tình chúng sinh có đủ các
tác dụng này.
Cứ theo phẩm Tùy hỉ công đức trong
kinh Pháp hoa, thì chúng sinh có nhiều loại
như: Hữu hình, vô hình, hữu tưởng, vô
tưởng, phi hữu tưởng phi vô tưởng, v.v...
Trong kinh Kim cương cũng có câu:
“Nhược hữu tưởng, nhược vô tưởng”…
Ngoài ra, Hữu tưởng cũng chỉ cho cõi
trời Hữu tưởng, là nơi ở của loài chúng sinh
có tư tưởng.
HỮU TƯỞNG CHẤP TRƯỚC
Chấp trước những sự vật mà cảm quan
con nguời nhận biết là có thật, rồi cố bám
níu lấy không chịu rời bỏ.
HỮU TƯỞNG LUẬN
Luận thuyết cho rằng chúng sinh sau khi
chết vẫn có các tác dụng ý thức như: Cảm
giác, nhận thức, ý chí, tư duy, v.v...
Đây là thường kiến trong 62 loại kiến
chấp của ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 6, thì
do 4 loại “Tứ cú” mà tạo thành 16 loại Hữu
tưởng luận.
Tứ cú thứ 1: Tưởng và Sắc đối đãi nhau.
1. Hữu sắc hữu tưởng(cũng gọi Ngã hữu
sắc tử hậu hữu tưởng luận): Chấp trước “Ngã”
là sắc pháp và cho rằng sau khi chết, Ngã

vẫn có ý thức và tồn tại ở cõi Dục và cõi Sắc,
nhưng không tồn tại ở cõi trời Vô tưởng.
2. Vô sắc hữu tưởng(cũng gọi Ngã vô sắc
tử hậu hữu tưởng luận): Chấp trước Ngã là
HỮU TƯỚNG TÔNG

H
2379
“vô sắc uẩn”, sau khi chết vẫn có ý thức và
tồn tại ở cõi Dục cho đến Vô sở hữu xứ, chỉ
trừ cõi trời Vô tưởng.
3. Diệc hữu sắc diệc vô sắc hữu tưởng
(cũng gọi Ngã diệc hữu sắc diệc vô sắc tử hậu
hữu tưởng luận): Chấp trước Ngã là “Ngũ
uẩn”, sau khi chết vẫn có ý thức và tồn tại ở
khắp cõi Dục.
4. Phi hữu sắc phi vô sắc hữu tưởng
(cũng gọi Ngã phi hữu sắc phi vô sắc tử hậu
hữu tưởng luận): Tức cho rằng Ngã chẳng
phải sắc chẳng phải tâm, thường trụ không
hoại diệt.
Tứ cú thứ 2: Tưởng và Biên, Vô biên
đối đãi nhau.
1. Hữu biên hữu tưởng(cũng gọi Ngã hữu
biên tử hậu hữu tưởng luận): Chấp trước Ngã
là sắc hoặc chẳng phải sắc, cho thể của Ngã
cũng như sở y, sở duyên của nó đều có tính
sai biệt, tính giới hạn, sau khi chết cũng có ý
thức và tồn tại ở cõi Dục, cõi Sắc, chỉ trừ cõi
trời Vô tưởng.
2. Vô biên hữu tưởng(cũng gọi Ngã vô
biên tử hậu hữu tưởng luận): Chấp trước Ngã
là sắc pháp hoặc chẳng phải sắc pháp, trùm
khắp tất cả mọi chỗ, sau khi chết vẫn có ý
thức, tùy chỗ thích ứng mà tồn tại trong
toàn bộ cõi Dục.
3. Diệc hữu biên diệc vô biên hữu tưởng
(cũng gọi Ngã diệc hữu biên diệc vô biên tử hậu
hữu tưởng luận): Nếu chấp trước Ngã là sắc
pháp thì cho rằng lượng của Ngã tùy theo
sự biến hiện của thân sở y mà là hữu biên
hay vô biên; nếu chấp trước Ngã chẳng phải
là sắc pháp thì cho rằng tùy theo sở y và sở

duyên có hạn lượng hay không hạn lượng,
mà hữu biên hoặc vô biên; sau khi chết vẫn
có ý thức và tùy chỗ thích ứng mà tồn tại
trong toàn bộ cõi Dục.
4. Phi hữu biên phi vô biên hữu tưởng
(cũng gọi Ngã phi hữu biên phi vô biên tử hậu
hữu tưởng luận): Không thừa nhận Ngã là
hữu biên hay vô biên và chủ trương sau khi
chết sinh về cõi Hữu tưởng.
Tứ cú thứ 3:
1. Nhất tưởng(cũng gọi Ngã hữu nhất
tưởng, Duy nhất tưởng): Tức cho rằng khi Ngã
ở 3 tầng trời dưới trong 4 tầng trời cõi Vô
sắc, thì các tưởng của Ngã chỉ nương vào “ý
môn” mà lưu chuyển, cho nên Ngã chỉ có 1
tưởng.
2. Chủng chủng tưởng(cũng gọi Nhược
can tưởng, Ngã hữu chủng chủng tưởng): Tức
cho rằng khi Ngã ở cõi Dục, cõi Sắc thì các
tưởng của Ngã nương vào “lục căn môn”
mà chuyển, duyên theo nhiều cảnh, cho nên
Ngã có nhiều thứ tưởng.
3. Tiểu tưởng(cũng gọi Ngã hữu tiểu
tưởng): Chấp trước, Ngã là tiểu sắc, tiểu vô
sắc, nương vào tiểu thân, duyên theo tiểu
cảnh, cho nên là Ngã nhỏ hẹp. Trong đó,
nếu cho ngã là “tiểu sắc uẩn”, thì Ngã tồn
tại ở cõi Dục và cõi Sắc, chứ không tồn tại
ở cõi trời Vô tưởng. Còn nếu cho Ngã là
“tiểu vô sắc uẩn”(tức bất cứ một uẩn nào
trong 4 uẩn: Thụ, tưởng, hành, thức), thì trừ
cõi trời Vô tưởng, Ngã tồn tại ở cõi Dục
cho đến Vô sở hữu xứ.
4. Vô lượng tưởng(cũng gọi Ngã hữu vô
lượng tưởng): Chấp trước Ngã là sắc uẩn
vô lượng, hoặc chấp trước Ngã là vô sắc
uẩn(thụ, tưởng, hành, thức) vô lượng. Trong
đó, nếu chấp trước Ngã là sắc uẩn thì Ngã

trùm khắp tất cả mọi chỗ, lấy ý thức làm
“Ngã sở” nương vào vô lượng thân, duyên
theo vô lượng cảnh, hợp cùng với sắc uẩn
kia, cho nên có vô lượng tưởng, Ngã tồn
tại ở cõi Dục và cõi Sắc, chỉ trừ cõi trời
Vô tưởng. Còn nếu chấp trước Ngã là vô
sắc uẩn vô lượng, thì ngoài trừ cõi trời Vô
tưởng, Ngã tồn tại ở cõi Dục cho đến Vô
sở hữu xứ.
Tứ cú thứ 4:
1. Ngã thuần hữu lạc(cũng gọi Hữu lạc
hữu tưởng): Cảm thụ của Ngã ở các cõi trời
Sơ thiền, Nhị thiền và Tam thiền cõi Sắc.
HỮU TƯỞNG LUẬN

H
2380
2. Ngã thuần hữu khổ(cũng gọi Hữu khổ
hữu tưởng): Cảm thụ của Ngã ở địa ngục.
3. Ngã hữu khổ hữu lạc(cũng gọi Hữu
khổ hữu lạc hữu tưởng): Cảm thụ của Ngã ở
các cõi quỉ đói, súc sinh, người và các trời
cõi Dục.
4. Ngã vô khổ vô lạc(cũng gọi Phi hữu
khổ phi hữu lạc hữu tưởng): Cảm thụ của Ngã
ở cõi trời Đệ tứ thiền cõi Sắc trở lên.
Bốn loại kiến giải trên đây đều cho rằng
đời này, đời khác giống nhau, các cảm giác
như khổ, vui, v.v... là khách, còn “Ngã thể”
thì lưu chuyển trong trạng thái mờ mịt, sau
khi chết thì vẫn có ý thức.
[X. kinh Phạm động trong Trường a hàm
Q.14; luận Đại tì bà sa Q.199; Đại thừa nghĩa
chương Q.6]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến,
Thường Kiến).
HỮU TƯỞNG VÔ TƯỞNG PHI HỮU TƯỞNG PHI
VÔ TƯỞNG
.............................
Cũng gọi Tưởng vô tưởng phi tưởng phi
vô tưởng.
Tưởng, Phạm:Saôjĩà: Cảm thụ, quan
niệm, khái niệm, ý thức….
Hữu tưởng, Phạm: Saôjĩin. Pàli:
Saĩĩin.
Vô tưởng, Phạm: A-saôjĩin.Pàli: Asaĩĩin.
Phi hữu tưởng phi vô tưởng, Phạm:
Naiva-saôjĩin-nàsaôjĩin.
Pàli:Neva-saĩĩinàsaĩĩin.
Tùy theo loài chúng sinh có tưởng hay
không có tưởng mà chia nơi hữu tình chúng
sinh ở làm 3 loại là Hữu tưởng, Vô tưởng và
Phi hữu tưởng phi vô tưởng.

Cứ theo luận Kim cương Bát nhã ba la
mật phá thủ trước bất hoại giả danh quyển
thượng, thì Hữu tưởng nghĩa là đối với
Không vô biên xứ khởi không tưởng, đối
với Thức vô biên xứ khởi thức tưởng; Vô
tưởng nghĩa là đối với Vô sở hữu xứ lìa thiểu
tưởng, còn Phi hữu tưởng phi vô tưởng thì
thuộc về Hữu đính. Đây là phối hợp hữu
tình chúng sinh với 4 cõi trời Vô sắc.
Ngoài ra, theo sự giải thích của Đại thừa
và Hữu bộ tông, nhất là của Hữu bộ tông,
trong 9 nơi ở của hữu tình thì 7 Thức trụ
được phối với Hữu tưởng, trời Vô tưởng là
Vô tưởng, Phi tưởng phi phi tưởng xứ là Phi
hữu tưởng phi vô tưởng. Còn cách giải thích
của Đại thừa thì trong 4 nơi thuộc cõi Vô
sắc, Thức vô biên xứ được phối với Hữu
tưởng, Vô sở hữu xứ phối với Vô tưởng, Phi
tưởng phi phi tưởng xứ phối với Phi hữu
tưởng phi vô tưởng.
[X. phẩm Tùy hỉ công đức trong kinh
Pháp hoa Q.6; kinh Đại bát nhã Q.577;
kinh Kim cương bát nhã ba la mật; kinh
Kim cương năng đoạn bát nhã ba la mật;
Kim cương bát nhã kinh sớ; Kim cương
bát nhã sớ Q.2]. (xt. Cửu Địa, Cửu Hữu
Tình Cư).
HỮU VI
.....
Phạm: Saôskfta.
Pàli:Saíkhata.
Cũng gọi Hữu vi pháp.
Pháp do tạo tác mà có. Chỉ chung cho
các hiện tượng do nhân duyên hòa hợp mà
được tạo ra. Cũng tức là tất cả hiện tượng
trong quan hệ hỗ tương, sinh diệt biến hóa,
lấy 4 tướng hữu vi sinh, trụ, dị, diệt làm đặc
trưng. Ngược lại, pháp nào vĩnh viễn bất

biến và tồn tại tuyệt đối thì gọi là Vô vi
pháp.
Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển 5,
thì nhân duyên tạo tác gọi là “Vi”, còn các
pháp sắc, tâm từ nhân duyên, có sự tạo tác
của nhân duyên, cho nên gọi là Hữu vi, do
đó, Hữu vi cũng là tên khác của pháp duyên
khởi. Tiểu thừa chú trọng việc dùng hữu vi
để nói rõ về lẽ vô thường của kiếp người,
còn Đại thừa thì đi xa hơn mà đặt nặng việc
HỮU VI

H
2381
phân tích tất cả hiện tượng vật chất và tinh
thần trong thế giới để thuyết minh lí tính
không, duy tâm.
Phổ thông cho 5 uẩn là pháp hữu vi, còn
trong 75 pháp của tông Câu xá thì pháp hữu
vi chiếm hết 72 thứ; trong 100 pháp của
tông Duy thức thì pháp hữu vi chiếm 94
loại. Nói một cách bao quát, pháp hữu vi có
thể chia ra 3 loại gọi là Tam hữu vi, đó là:
Sắc pháp(vật chất), Tâm pháp(tâm) và Phi
sắc phi tâm pháp(pháp bất tương ứng).
Pháp hữu vi là pháp vô thường, chuyển
biến, đổi dời trong từng sát na, vì thế cũng
gọi là Hữu vi chuyển biến. Sinh, trụ, dị,
diệt(Tứ tướng hữu vi) là đặc trưng căn bản
của các pháp hữu vi, cũng có thuyết hợp 2
tướng trụ, dị làm một mà lập Tam tướng
hữu vi.
Luận Câu xá quyển 1 có nêu 4 tên khác
của pháp hữu vi: Thế lộ, Ngôn y, Hữu li và
Hữu sự.
1. Thế lộ: Thế nghĩa là tam thế(3 đời);
lộ tức là pháp, là chỗ nương tựa của đời(thế).
Nghĩa là pháp quá khứ là đời đã qua rồi;
pháp hiện tại là đời đang diễn ra; pháp vị lai
là đời sẽ diễn ra. Bởi thế pháp hữu vi là chỗ
nương tựa của 3 đời, cho nên gọi là Thế lộ.
Thế cũng còn bao hàm ý nghĩa “có thể phá
hoại”, pháp hữu vi là pháp có thể phá hoại,
mà cũng là chỗ nương tựa của vô thường,
cho nên gọi là Thế lộ.
2. Ngôn y: Ngôn chỉ cho lời nói lấy âm
thanh làm thể, là pháp mà Danh ngôn năng
thuyên và Thực nghĩa sở thuyên dựa vào
để biểu hiện và tồn tại. Lí do tại sao pháp

hữu vi được gọi là Ngôn y, là vì nghĩa sở
thuyên và danh năng thuyên đều rơi vào 3
đời và hiện hành trong 3 đời(quá khứ, hiện
tại, vị lai).
3. Hữu li: Li nghĩa là xa lìa vĩnh viễn,
tức chỉ cho Niết bàn. Tất cả các pháp hữu vi
cuối cùng sẽ bị lìa bỏ mà đến Niết bàn, cho
nên gọi là Hữu li.
4. Hữu sự: Sự là nhân, nghĩa là các pháp
hữu vi đều từ nhân mà sinh ra, cho nên gọi
là Hữu sự.
Lại nữa, pháp hữu vi phải nhờ quan hệ
nhân quả mới thành lập được, như vậy,
phàm là pháp hữu vi thì nhất định sẽ sinh
ra quả, cho nên Hữu vi cũng được gọi là
Hữu quả. Ngoài ra, Hữu vi còn có tên khác
là “Hữu sát na” vì nó có tính chất sinh diệt
đổi dời trong từng sát na.
[X. luận Câu xá Q.5; luận Thành duy
thức Q.2; Câu xá luận tụng sớ Q.1; Thành
duy thức luận thuật kí Q.2 phần cuối; Đại
thừa nghĩa chương Q.2]. (xt. Ngũ Vị Thất
Thập Ngũ Pháp, Ngũ Vị Bách Pháp, Tứ
Tướng).
HỮU VI CHUYỂN BIẾN
Tất cả sự vật trong thế gian đều do nhân
duyên sinh, rồi cũng theo nhân duyên mà
diệt, sinh diệt chuyển biến không ngừng, gọi
là Hữu vi chuyển biến.
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
6 thượng), nói: “Do sức nhân duyên của pháp
hữu vi mà xưa không nay có, tạm thời có rồi
lại không, muốn cho thấy khác với vô vi,
mà giả lập 4 tướng (...); mới có gọi là Sinh,
sau không gọi là Diệt, Sinh rồi giống nhau
và nối nhau không dứt gọi là Trụ, sự nối
nhau chuyển biến ấy gọi là Dị, vì thế 4 tướng
đều là giả lập”.

Căn cứ vào những điều được trình bày
trên đây, ta có thể biết pháp hữu vi do nhân
duyên mà sinh, có đủ 4 tướng sinh, trụ, dị,
diệt, vì chúng chuyển biến vô thường nên
các nhà Duy thức cho rằng 4 tướng đều là
tạm thời giả lập, đó chính là nghĩa Hữu vi
chuyển biến.
Ngoài ra, theo sự giải thích trong luận
Câu xá quyển 4, thì chuyển biến tức là sự
biến đổi khác nhau giữa trước và sau trong
quá trình lưu chuyển tương tục.
HỮU VI CHUYỂN BIẾN

H
2382
HỮU VI CÔNG ĐỨC
...........
Đối lại: Vô vi công đức.
Chỉ cho tất cả công đức thiện pháp
thế gian do nhân duyên sinh. Đối lại, Niết
bàn đệ nhất nghĩa đế thì gọi là Vô vi công
đức.
Thập nhị thời ca trong Triệu châu lục
(Vạn tục 118, 167 thượng) ghi:
“Mặt trời mọc vào lúc giờ Mão
Thanh tịnh bỗng trở thành phiền não
Hữu vi công đức dính bụi trần
Vô hạn ruộng đất chưa từng xáo”.
[X. kinh Nhân vương Q.thượng].
HỮU VI GIẢI THOÁT
Cũng gọi: Vô học chi.
Đối lại: Vô vi giải thoát.
Thắng giải tương ứng với chính kiến của
bậc Vô học A la hán.
Thắng giải này là một trong 10 thứ Đại
địa pháp thuộc Tâm sở hữu pháp, cho nên
gọi là Hữu vi; lại vì thắng giải của pháp hữu
vi này sinh khởi từ trong quả thể của bậc
Vô học A la hán, cho nên gọi là Hữu vi giải
thoát; chia làm Thời giải thoát và Bất thời
giải thoát. Thời giải thoát và Bất thời giải
thoát mỗi thứ lại đều có 2 loại:
1. Tâm giải thoát: Xa lìa tham dục.
2. Tuệ giải thoát: Xa lìa vô minh.
Trong 5 phần pháp thân, Tâm giải thoát
và Tuệ giải thoát này được gọi là Giải thoát
uẩn.
[X. luận Câu xá Q.25; luận Đại tì bà sa
Q.28, Q.101]. (xt. Giải Thoát).
HỮU VI KHÔNG

........
Phạm:Saôskfta-zùnyatà.
Tất cả các pháp hữu vi đều không có tự
tính vì do nhân duyên giả hòa hợp mà thành.
Là một trong 18 thứ không.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 16 (bản
Bắc) (Đại 12, 461 trung), nói: “Hữu vi
không nghĩa là tất cả các pháp hữu vi đều
là không”.
[X. kinh Ma ha bát nhã ba la mật Q.5;
luận Đại trí độ Q.31, Q.46]. (xt. Thập Bát
Không).
HỮU VI NIẾT BÀN
...........
Đối lại: Vô vi Niết bàn.
Niết bàn không có đủ 4 đức: Thường,
lạc, ngã, tịnh. Trái lại, nếu đầy đủ 4 đức ấy
thì gọi là Vô vi Niết bàn.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 3 (bản
Nam) có nêu ra 8 vị của Niết bàn để phối
với 4 đức:
1. Phối 2 vị thường, hằng với thường.
2. Phối 2 vị an, khoái lạc với lạc.
3. Phối 2 vị không già, không chết với
ngã.
4. Phối 2 vị trong sạch, không dơ với tịnh.
[X. kinh Niết bàn Q.32 (bản Nam)].
HỮU VI QUẢ
........
Đối lại: Vô vi quả.
Quả của pháp hữu vi do nhân duyên hòa
hợp kết thành. Tức là 4 quả: Sĩ dụng, Tăng
thượng, Đẳng lưu và Dị thục.
[X. luận Câu xá Q.6; luận Thành duy
thức Q.8]. (xt. Ngũ Quả).
HỮU VI SINH TỬ
Cũng gọi Phần đoạn sinh tử.
Đối lại: Vô vi sinh tử(Biến dịch sinh tử).

Sự sống chết của chúng sinh trong 3
cõi.
Chúng sinh trong 6 đường do quả báo
bất đồng nên thân hình, thọ mệnh đều có
hạn định khác nhau, loại sinh tử này có
HỮU VI SINH TỬ

H
2383
phần đoạn giới hạn, nên gọi là Hữu vi
sinh tử.
(xt. Phần Đoạn Sinh Tử).
HỮU VI VÔ LẬU
...........
Cũng gọi Vô lậu hữu vi.
Chỉ cho pháp hữu vi vô lậu.
Luận Câu xá cho rằng Khổ đế, Tập đế
trong Tứ đế là pháp hữu vi hữu lậu, Diệt
đế là pháp vô vi vô lậu, còn Đạo đế thì
tuy là pháp vô lậu, nhưng vì có tính chất
sinh diệt nên thuộc về pháp hữu vi, do
đó, Đạo đế cũng được gọi là pháp Hữu vi
vô lậu.
Ngoài ra, trong 75 pháp thì có 29 pháp
là pháp Hữu vi vô lậu, đó là: Vô biểu sắc
trong Sắc pháp, thức thứ 6 tâm vương trong
Tâm pháp, 10 Đại địa pháp, 10 Đại thiện
địa pháp, Tầm, Tứ trong Tâm sở hữu pháp,
Đắc và 4 tướng Sinh trụ dị diệt trong Tâm
bất tương ứng hành pháp.
(xt. Thất Thập Ngũ Pháp, Tứ Đế).
HỮU VÔ
.....
Phạm: Bhava-abhava.
Hữu và vô, chỉ cho sự tồn tại và sự không
tồn tại.
Trong Phật giáo, nếu cho rằng tất cả sự
vật tồn tại đều là giả tướng tạm thời, gọi
là Giả hữu(có giả); vì chúng theo nhân
duyên mà sinh diệt, không có thực thể
thường còn (ngã, tự tính), cho nên nói vô
ngã, vô tự tính. Trái lại, nếu chấp tất cả là
thường trụ bất biến (có thật) và tồn tại lâu
dài, thì gọi là Hữu kiến, Ngã kiến. Nếu vượt

qua loại Hữu kiến, Hữu ngã này thì hiểu
rõ lí vô thường, vô ngã, không, v.v... Nhưng
dứt khoát không thể xem vô ngã, vô
thường, không, v.v... này là một thứ tư
tưởng hư vô mà phải thấu suốt ý nghĩa chân
thực của chúng.
Tư tưởng hư vô bị Phật giáo xếp vào
loại “Hư vô không kiến”, tư tưởng này và
ngã kiến, hữu kiến đều là chấp trước nên
phải phá trừ. Đức Phật chủ trương lí Trung
đạo, có thể phá trừ sự chấp trước Hữu,
Vô mà liễu ngộ lí Thực tướng. Do đó, chữ
“Vô” trong Phật giáo là chỉ cho cái
“Không” siêu việt Hữu, Vô. Trung luận
của ngài Long thụ (Phạm:Nàgàrjuna,
150–250) đã trực tiếp phá tư tưởng “Hữu”,
đồng thời làm sáng tỏ chân nghĩa “Không”,
khiến cho người ta không còn lầm tưởng
“Không” là hư vô mà rơi vào Không kiến
và Hữu kiến.
Hữu và vô vốn là 2 nghĩa của 1 pháp,
tức là các pháp do nhân duyên mà sinh,
thực sự tồn tại, đó là Hữu. Nhưng vì các
pháp do nhân duyên sinh nên không có
tự tính, đó là Vô. Nếu chấp trước bất cứ
một nghĩa nào trong 2 nghĩa ấy đều dễ
rơi vào kiến giải thiên lệch hẹp hòi, vì
thế đức Phật chủ trương thuyết Trung
đạo, để phá trừ sự chấp trước ở trên mà
thể ngộ được nghĩa chân thực của các
pháp.
[X. kinh Tạp a hàm Q.12]. (xt. Hữu).
HỮU VÔ LỰC ĐÃI DUYÊN
Nhờ vào sức giúp đỡ của các duyên mà
nhân có thể dẫn sinh ra quả. Là một trong
6 nghĩa của nhân do tông Hoa nghiêm căn
cứ vào nghĩa “hằng tùy chuyển” trong “sáu
nghĩa chủng tử” của tông Duy thức mà

lập ra.
Các pháp duyên khởi đều có 2 nghĩa
Không và Hữu, bản thể chân như tùy
duyên hiển hiện các pháp, ấy là nghĩa
Hữu; nhưng Hữu này là giả hữu, không
có tự tính, đó là nghĩa Không. Theo nghĩa
Hữu mà nói về thể của “nhân”, nếu muốn
dẫn sinh ra quả thì nhân ấy phải nhờ sự
giúp đỡ của các duyên khác mới có thể
HỮU VÔ LỰC ĐÃI DUYÊN

H
2384
sinh ra quả, bởi vì nhân ấy cũng là giả
hữu, cho nên gọi là Hữu vô lực đãi duyên.
Chẳng hạn, Như lai tạng từ vô thủy đến
nay thường theo duyên vô minh mà sinh
quả, đó là Hữu mà vô lực; theo mà đợi
duyên khác nên gọi là Hữu vô lực đãi
duyên.
[X. Thập địa kinh luận Q.8; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; Hoa nghiêm
ngũ giáo chương Q.4]. (xt. Nhân Lục
Nghĩa).
HỮU VÔ NHỊ KIẾN
...........
Hữu kiến và Vô kiến.
Cứ theo Pháp hoa văn cú kí quyển 4 phần
dưới thì Hữu kiến là thường kiến, Vô kiến
là đoạn kiến, do 2 loại kiến này mà sinh ra
62 kiến giải sai lầm.
Ngoài ra, nếu chấp trước Hữu hay chấp
trước Vô, thì đều là thiên kiến, gọi là Hữu
vô nhị biên.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa;
Triệu luận]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến).
HỮU VÔ TÀ KIẾN
...........
Hữu kiến và Vô kiến đều chẳng phải là
chính kiến Trung đạo, mà là thiên lệch, hẹp
hòi, bất chính, nên gọi Hữu vô tà kiến.
(xt. Thường Kiến).
HỮU VÔ TỨ CÚ
...........
Bốn câu liên quan đến siêu hình của các
học phái ngoại đạo. Đó là:
1. Hữu cú: Chấp trước nhất định thân
ta là có thật, thuộc về thường kiến.

2. Vô cú: Chấp trước thân này là không,
thuộc về đoạn kiến.
3. Diệc cú: Chấp trước thân này cũng
có cũng không, thuộc về Hữu vô tương vi
kiến (quan điểm có, không trái nhau).
4. Phi cú: Chấp trước thân này chẳng
phải có chẳng phải không, thuộc về Hí luận
kiến.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.16; Đại minh
tam tạng pháp số Q.18]. (xt. Tứ Cú Phân Biệt).
HỮU VÔ TỨ CÚ

I

ÍCH

I. Ích ch.

Tức lợi ích, tăng tiến.

(xt. Lợi Ích).

II. Ích ch.

Cũng gọi Ải, Y, Ế.

Tức là chữ (i) của mẫu tự Tất đàm, một trong 12 nguyên âm và một trong 50 chữ cái Tất đàm.

Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già kim cương đính (Đại 18, 338 trung), nói: "Chữ Y là tất cả pháp vốn bất khả đắc".

(xt. Y).

ÍCH HI VI

Tạng: Ye-Ces-hod.

Dịch ý: Trí quang.

Vua Tây tạng, vốn tên là Kha nhiệt (Tạng: Kho-re) sống vào khoảng thế kỉ X, XI, sau thoái vị xuất gia và là người đặt nền móng cho công cuộc hoằng pháp (từ A lí truyền vào khu vực Vệ tạng) ở thời kì sau của Phật giáo Tây tạng. Nhà vua từng cho ngài Nhân khâm tang ba đến nước Ca thấp di la (nay là Kashmir) học Phật pháp.

Vua Kha nhiệt xây dựng chùa Thác lâm phỏng theo kiểu chùa Tang da. Về sau, trong khi giao chiến với quân đội của nước Cát la lộc (một nước nhỏ ở phía Tây bắc Tây tạng bấy giờ theo Hồi giáo) thì bị bắt rồi bị giết. Vua di chúc lại cho cháu là Giáng khúc vi (Tạng: Byaí-chub-#od, Hán dịch: Bồ đề quang) kế tục đón rước Tôn giả A đề sa đến Tây tạng hoằng pháp.

K
2391
K
KÊ CẨU GIỚI
Giới gà và giới chó. Một trong các lối tu
khổ hạnh của ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa.
Ngoại đạo này cho rằng khổ hạnh là con
đường đưa đến giải thoát, cho nên người giữ
giới gà thì đứng một chân suốt ngày; kẻ giữ
giới chó thì ăn phân người.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.10 phần 1]. (xt. Khổ Hạnh Ngoại
Đạo).
KÊ DẬN BỘ
Phạm: Kurkutika, Kaukkuỉika,
Gaukulika, Gokulika.
Pàli: Kukkuỉika, Gokulika.
Cũng gọi Kiểu củ chi bộ, Cao câu lê ha
bộ, Câu câu la bộ, Cứu cứu la bộ, Quật cư
bộ, Khôi sơn trụ bộ.
Bộ phái Phật giáo từ Đại chúng bộ tách
ra vào khoảng 200 năm sau đức Phật nhập
diệt. Là 1 trong 20 bộ phái Tiểu thừa.
Truyền thuyết cho rằng người sáng lập
ra bộ phái này là hậu duệ của giòng dõi Kê
nên mới có tên gọi như thế. Phái này chủ
trương quá khứ, vị lai không có thực thể;

trong 3 tạng thì coi trọng tạng Luận, còn
Kinh, Luật chỉ là các giáo pháp phươngtiện
mà đức Phật thành lập để thích ứng với mọi
căn cơ, cho nên được xem như thứ yếu.
Trong 6 tông của Tiểu thừa, bộ phái này
thuộc về “Pháp vô khứ lai tông”.
[X. Dị bộ tông luân luận thuật kí].
KÊ ĐỘC
Phạm: Sindhu.
Cũng gọi Hiền đậu, Thân độc.
Chỉ cho Thiên trúc, tức Ấn độ ngày nay.
(xt. Thiên Trúc).
KÊ KHƯƠNG NA QUỐC
Kê khương na, Phạm: Kikàịa.
Tên một nước xưa ở Tây Ấn độ, nằm về
mạn tây nước Phạt lạt noa, giữa núi cao sông
rộng, theo chế độ Quân chủ, nhờ nuôi nhiều
dê và ngựa mà nổi tiếng. Ngựa ở đây có thân
hình to lớn, là giống ngựa quí hiếm.
Nước Phạt noa tức nay là Pannu (Ban
nô); còn nước Kê khương na tức là vùng đất
nằm về mạn tây Waziristan. Có thuyết cho
rằng chủng tộc Kì khang ở dẫy núi phía đông
nước Afghanistan, ngày nay sản xuất nhiều
ngựa tốt, chính là dòng dõi của nước Kê
khương na.
[X. Đại đường tây vực kí Q.12].
KÊ KHƯƠNG NA QUỐC

K
2392
KÊ LÂU CỔ
Cũng gọi Hề lâu tử, Kê lâu tử.
Một loại trống bưng bằng da thuộc,
hình dáng tròn trĩnh
giống như cái vò
(hũ), khi sử dụng
thường đeo ở trước
ngực và vỗ vào 2 đầu
giống như trống
cơm. Đây là nhạc
khí của các nước
Cưu tư, Sớ lặc, Cao
xương, v.v...
[X. Văn hiến thông khảo Q.136].
KÊ QUÍ QUỐC
Kê quí, Phạm: Kurkuỉa-izvara.
Dịch âm: Câu câu tra ế thiết la.
Tên khác của nước Cao li. Câu câu tra
nghĩa là gà(kê), Ế thiết la nghĩa là quí. Nhân
dân nước này quí kính gà như thần, đầu đội
lông gà làm vật trang điểm.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.1].
KÊ TÚC SƠN
I. Kê Túc Sơn.
Phạm:Kukkuỉapàda-giri, Kurkuỉrapàda
-giri.
Pàli: Kukkuỉapada-giri, Kurkuỉapadagiri.
Cũng gọi Kê cước sơn, Tôn túc sơn, Lang
túc sơn, Lang tích sơn.
Núi ở nước Ma kiệt đà thuộc Trung Ấn
độ, là nơi ngài Ma ha ca diếp nhập tịch.
Vị trí núi này cách Già da (Phạm:Gayà)
hiện nay khoảng hơn 25 cây số về mạn bắc
đông bắc và cách Phật đà già da (Phạm:Buddha-
Gayà) về phía đông bắc 32 cây số.

Đại đường tây vực kí quyển 9 (Đại 51,
919 trung) nói: “Núi non cao chót vót, hang
động sâu thăm thẳm, dòng suối uốn quanh
co, cây cối mọc um tùm, che kín cả cửa động,
ba ngọn cao sừng sững như lẫn trong mây
(...). Tôn giả Đại Ca diếp nhập tịch nơi này,
người đời tỏ lòng tôn kính nên gọi núi này
là Tôn túc sơn.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.44; kinh A
dục vương Q.7; Cao tăng Pháp hiển truyện].
II. Kê Túc Sơn.
Núi ở huyện Tân xuyên, tỉnh Vân nam,
Trung quốc, về phía tây bắc khoảng hơn 50
cây số.
Cứ theo điều Sơn xuyên trong Đại thanh
nhất thống chí quyển 378, thì núi Kê túc
nằm về mạn tây bắc cách châu Tân xuyên
100 dặm, là chỗ giáp ranh giữa huyện Thái
hòa và châu Đặng xuyên. Còn trong Đại
minh nhất thống chí thì có nói đến núi Cửu
khúc nằm về phía đông Nhĩ hà hơn 100
dặm, núi non trùng điệp xếp thành hình
như 9 mâm hoa sen nên gọi là Cửu trùng
nham sơn. Trong núi có động đá nhưng
không thể đi vào được. Trong Du kí của
ông Lí nguyên dương nói: “Phía đông sông
Diệp du, đi đường bộ 80 dặm, có một dẫy
núi cao chót vót, hướng nam của đỉnh núi
bằng phẳng; còn 3 hướng kia có 3 ngọn nhỏ
như 3 cái chân trên đỉnh núi, nên gọi là Kê
túc sơn(núi chân gà).
KÊ TÚC SƠN
Trống Kê Lâu
Chùa Chúc Thánh trên Núi Kê Túc

K
2393
Trên đỉnh núi có một động đá, tương
truyền là nơi ngài Ma ha ca diếp nhập định,
đợi ngài Di lặc ra đời để trao lại áo của Phật
Thích ca, vì thế núi này cũng được coi là
đạo tràng của ngài Ma ha ca diếp và là trung
tâm của Phật giáo tỉnh Vân nam, rất đông
tăng chúng trụ ở đây. Ở thời Tam quốc chỉ
có một ngôi am nhỏ, đến đời Đường được
mở rộng và vào thời hưng thịnh có tới hơn
100 chùa viện lớn nhỏ, trong đó có 5 ngôi
lớn nhất là các chùa: Thạch tông, Tất đàn,
Đại giác, Hoa nghiêm và Truyền y.
[X. Điền thích kí Q.1; Tiểu phương hồ
trai dư địa tùng sao, pho thứ 4; Điền nam bi
truyện tập Q.32; Minh quí điền kiềm Phật
giáo khảo (Trần viên)].
KÊ TỬ DIÊN
Chỉ cho tượng của Bồ tát có gương mặt
hình dáng như quả trứng.
Cứ theo phần Tục bổ trong kinh Tạo
tượng lượng đạc, thì búi tóc trên đỉnh đầu
Ngài cao 8 ngón tay, đỉnh nhọn cao 2 ngón,
mặt hình trứng hiền từ vui vẻ. Mắt dài 3
ngón tay, rộng một ngón tay, giống như cánh
hoa sen.
Tai dài
4 ngón
tay;
hình
tướng
đàn ông
nhưng
không
có râu
mép.

KÊ VIÊN TỰ
Phạm: Kukkuỉàrma, Kurkuỉàràma.
Pàli: Kukkuỉàràma.
Hán âm: Khuất khuất tra a lạm ma.
Hán dịch: Kê tự, Kê tước tự, Kê lâm tinh
xá, Kê tước tinh xá, Kê đầu mạt tự, Kê ma
tự, Tước viên tăng già lam.
Ngôi chùa ở thành Ba tra li tử (Phạm:
Pàỉaliputra), nước Ma kiệt đà thuộc Trung
Ấn độ, do vua A dục xây dựng.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 99, thì
tỉ khưu Đại thiên xuất gia ở chùa này. Về
sau, một hôm sư thăng tòa bố tát, nhân
nói về 5 việc mà gây ra cuộc tranh cãi suốt
đêm giữa 2 chúng Thánh, phàm, khi vua
đến chùa thì sự tranh cãi mới chấm dứt.
Từ đó mới bắt đầu phân chia ra 2 bộ phái
là Thượng tọa bộ và Đại chúng bộ. Vua A
dục từng triệu tập cả nghìn vị tăng thuộc 2
chúng Thánh, phàm ở nơi này để cúng
dường tứ sự, thỉnh ngài Mục kiền liên tử
đế tu (Pàli:Moggaliputta-tissa) kết tập
kinh điển. Nhưng đến thời vua Phất sa mật
đa la (Phạm:Puwyamitra) thì chùa bị phá
hoại.
[X. kinh Tạp a hàm Q.25; kinh Bát
thành trong Trung a hàm Q.60; Thiện
kiến luật tì bà sa Q.2; Đại đường tây vực
kí Q.8].
KẾ
..
So đo tính toán, tức là dùng vọng tâm
phân biệt của mình để suy tính phán đoán
lí nghĩa của sự vật.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 3
phần đầu cho rằng Kế là tên khác của tâm
phân biệt. Ở thời đại Phật giáo bộ phái, mỗi
bộ phái đều có kiến giải chính thống của bộ

mình, gọi là “Bản kế”; quan điểm trái với
tông phái của mình, gọi là Dị kế. Ngoài ra,
chấp trước hư vọng, gọi là Vọng kế, Tà kế;
so đo tính toán đối với tất cả pháp, gọi là
Biến kế.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.6;
Nhiếp đại thừa luận thích Q.4, Q.8 (bản dịch
đời Đường)].
KẾ
Gương mặt hình trứng

K
2394
KẾ BẢO
.....
Viên ngọc quí trong búi tóc của Luân
vương, dụ cho lí chân thực Nhất thừa.
Bài tựa trong Đại từ ân tự Tam tạng pháp
sư truyện (Đại 50, 220 hạ), nói: “Dùng viên
ngọc quí trong búi tóc(Kế bảo) của Luân
vương để chỉ bày hạt châu trong chéo áo,
mượn 1 phá 3, gom ngọn về gốc”.
[X. Thích thị lục thiếp Q.7]. (xt. Kế Châu
Dụ).
KẾ CHÂU DỤ
Cũng gọi Đính châu dụ.
Ví dụ về viên ngọc quí trong búi tóc của
Luân vương. Là 1 trong 7 ví dụ nói trong
phẩm An lạc hạnh, kinh Pháp hoa.
Trong thí dụ này, Luân vương dụ cho
Như lai, búi tóc dụ quyền giáo Nhị thừa,
viên ngọc dụ thực lí Nhất thừa. Khi viên
ngọc còn trong búi tóc giống như lí chân
thực còn ẩn trong quyền giáo. Nghĩa là trên
hội Pháp hoa đức Như lai khai quyền hiển
thực, thụ kí cho hàng Nhị thừa trong vị lai
đều được thành Phật, giống như Luân vương
lấy viên ngọc quí trong búi tóc ra ban cho
các công thần.
(xt. Pháp Hoa Thất Dụ).
KẾ ĐẠC PHÂN BIÊT
Phạm:Abhinirùpaịà-vikalpa.
Cũng gọi Suy đạc phân biệt, Phân biệt
tư duy.
Phân biệt, so lường, suy tính. Một trong
3 thứ phân biệt. Nghĩa là sự tính toán so
lường đối với cảnh sở duyên, là tác dụng của
tán tuệ tương ứng với ý thức.

Luận A tì đạt ma câu xá quyển 2 (Đại
29, 8 trung), nói: “Tán nghĩa là chẳng phải
định. Tán tuệ tương ứng với ý thức gọi là
Kế đạc phân biệt”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.42; luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập Q.2]. (xt. Tam Phân Biệt).
KẾ ĐĂNG LỤC
Tác phẩm, 7 quyển, trong đó có 1 quyển
Mục lục, do ngài Vĩnh giác Nguyên hiền
(1578-1657) soạn vào đời Minh, Trung
quốc, ấn hành vào năm Thuận trị thứ 8
(1651) đời Thanh, thu vào Vạn tục tạng
tập 147.
Ngài Nguyên hiền đã sưu tập các loại
văn hiến và tham khảo các bộ Truyền đăng
lục như: Ngũ đăng hội nguyên, Ngũ đăng
hội nguyên tục lược, v.v... mà biên soạn
thành sách này. Nội dung gồm cơ duyên
lược truyện, pháp ngữ tông thừa của 264
vị lão túc trong Thiền lâm, trong đó gồm
41 vị thuộc tông Tào động từ ngài Thiên
đồng Như tịnh đời thứ 16 trở xuống trong
pháp hệ của ngài Thanh nguyên Hành tư,
216 vị thuộc tông Lâm tế từ ngài Tịnh từ
Ngộ minh đời thứ 18 trở xuống trong pháp
hệ của ngài Nam nhạc Hoài nhượng và 7
vị phụ lục không rõ pháp hệ như ngài Qui
sơn Thái sơ...
KẾ LÍ CÁT LA KIM CƯƠNG NỮ
Kế lí cát la, Phạm:Kelikila.
Dịch ý: Thích duyệt kim cương nữ.
Cũng gọi Kế lợi cát la kim cương nữ,
Kế lê kế la kim cương nữ, Kế lí kế la kim
cương nữ, Xúc kim cương nữ, Xuân kim
cương nữ.
Gọi tắt: Xúc nữ.
Vị tôn này ngồi ở góc phía sau, bên phải
của Kim cương tát đỏa, là 1 trong 17 vị tôn

trong hội Lí thú mạn đồ la Kim cương giới
Mật giáo, 1 trong 4 vị minh phi của Kim
cương tát đỏa.
Lí thú thích quyển hạ (Đại 19, 617
KẾ LÍ CÁT LA KIM CƯƠNG NỮ

K
2395
thượng), nói: “Vì muốn bình đẳng điều phục,
khiến cho thế gian được thanh tịnh, nên vị
tôn này điều phục từ cõi trời Hữu đính cho
đến các đường ác trong tất cả các cõi, đây là
hạnh Tam ma địa của minh phi Kim cương
kế lê cát la, thuộc về nghĩa Đại tĩnh lự”.
Vị Bồ tát này biểu thị đại định trong 5
loại Tam ma địa của Kim cương tát đỏa. Về
hình tượng của vị tôn này có nhiều chỗ nói
khác nhau.
Theo Đại lạc kim cương tát đỏa tu hành
thành tựu nghi quĩ, thì hình tượng vị tôn
này mầu trắng, ôm Kim cương tát đỏa, còn
theo Kim cương giới thất tập quyển hạ, thì
hình tượng vị tôn này mầu vàng và cầm tràng
hoa.
Ngoài ra, cứ
theo Thập thất
thánh đại mạn đồ la
nghĩa thuật, thì vị
tôn này dùng hoa
giác Bồ đề để cúng
dường khắp 10
phương, đó cũng là
dùng phương tiện
trao cho chúng sinh
khiến họ làm các
công đức lợi ích. Ngài cầm hoa làm ấn khế,
chủng tử là (ja#) hoặc (jra).
[X. kinh Phật thuyết tối thượng căn bản
đại lạc kim cương bất không tam muội đại
giáo vương Q.3; Lí phú kinh văn cú ngu thảo
Q.1; Kim cương giới mạn đồ la tôn vị hiện
đồ sao tư Q.3].
KẾ LỊ CÁT LA

...........
Phạm:Kelikila.
Dịch ý: Kim cương hỉ duyệt, Xúc kim
cương.
Gọi đủ: Kế lị cát la kim cương.
Cũng gọi Kế lí cát la, Kế lị chỉ la.
Vị tôn này ngồi ở bên phải của Kim
cương tát đỏa, là một trong 17 vị tôn của
hội Lí thú mạn đồ la Kim cương giới Mật
giáo. Tiếng PhạmKelikiladịch ý là xúc,
nghĩa là nam nữ đụng chạm nhau.
Cứ theo Bát nhã kinh nghĩa thuật, thì vì
muốn cho chúng sinh đều được giải thoát
nên vị tôn này chỉ dạy rõ rằng tính xúc chạm
tức là Bồ đề. Hình tượng của vị tôn này toàn
thân mầu trắng, đầu đội mũ báu Ngũ Phật,
2 tay tréo nhau để ở trước ngực, tay cầm
chày 3 chĩa.
[X. Đại lạc Kim cương tát đỏa tu hành
thành tựu nghi quĩ; Lí thú thích Q.thượng].
KẾ LỢI SA BÀN
Phạm:Kàrwàpaịa.
Pàli: Kahàpaịa.
Cũng gọi Cát lợi sa bát noa, Ca lợi sa bát
na, Ca lí sa bàn noa, Kế lợi sa bàn, Kế lợi sa
cổ na.
Tên một loại tiền tệ của Ấn độ thời xưa,
hoặc là đơn vị trọng lượng. Phiên Phạm ngữ
quyển 1 giải thích rằng (Đại 54, 987 hạ):
“Kế lợi sa bàn đáng lẽ phải nói Kế lợi sa cổ
na mới đúng, dịch là số tiền”.
[X. Tứ phần luật sớ sức tông nghĩa kí
Q.4 phần đầu; Kinh luật dị tướng Q.28]. (xt.
Ca Lợi Sa Bát Na).
KẾ NA THI KHÍ PHẬT
Phạm: Ratnazikhi.
Dịch ý: Bảo kế Phật, Bảo tích Phật, Bảo
đính Phật.

Cũng gọi Lạt na thi khí Phật.
Danh hiệu của một đức Phật ở thời quá
khứ.
Luận Đại trí độ quyển 4 (Đại 25, 87
thượng), nói: “Trong thời quá khứ từ đức
Phật Thích ca văn đến Phật Kế na thi khí, là
kiếp a tăng kì đầu tiên, lúc ấy Bồ tát không
còn mang thân người nữ. Từ đức Phật Kế
Kế Lí Cát La Kim Cương Nữ
KẾ NA THI KHÍ PHẬT

K
2396
na thi khí đến Phật Nhiên đăng, là kiếp a
tăng kì thứ 2, (...) bấy giờ Phật Nhiên đăng
thụ kí cho Bồ tát rằng: “Trong đời vị lai ông
sẽ thành Phật, hiệu là Thích ca mâu ni”.
[X. kinh Ưu bà tắc giới Q.1; luận Đại tì
bà sa Q.177; luận Câu xá Q.18].
KẾ NGHIÊP (?-?)
.....
Vị tăng Trung quốc sống vào đời Bắc
Tống, người huyện Diệu, tỉnh Thiểm tây,
họ Vương, ở tại viện Thiên thọ, Lạc dương.
Vào năm Càn đức thứ 2 (964), vua Tống
Thái tổ ban sắc cho 300 vị sa môn trong đó
có ngài Kế nghiệp đến Thiên trúc thỉnh xá
lợi Phật và kinh điển. Vào năm Khai bảo
thứ 9 (976), sư trở về nước, đem kinh điển
và xá lợi đã thỉnh được dâng lên vua Thái
tông, vua cho phép sư được chọn nơi danh
sơn để tu tập, sư bèn cất am Ngưu tâm trên
núi Nga mi thuộc tỉnh Tứ xuyên để ở, gọi là
chùa Ngưu tâm.
Cuộc hành trình đến Tây vực của sư ghi
chép từng phần ở cuối mỗi quyển trong hòm
kinh Niết bàn (42 quyển) được cất giữ ở chùa
này. Những kí sự của sư tuy không rõ ràng,
nhưng vẫn là tư liệu quí báu về mặt địa lí.
KẾ NHIÊU DI QUỐC
Kế nhiêu di, Phạm: Kanyakubja.
Dịch ý: Khúc nữ thành, Diệu đồng nữ
thành.
Cũng gọi Yết nhã cúc xà quốc, Cát na
cập quốc.
Tên một nước xưa ở Trung Ấn độ, tức
nay là vùngKanaujiở phía đông bờ sông
Kàlì, một chi nhánh của sông Hằng, tây bắc

Ấn độ.
Đô thành nước này vốn có tên là Câu tô
ma bổ la (Phạm: Kusumapura, dịch ý là
Hoa cung). Vào đời vua Phạm thụ (Phạm,
Pàli:Brahma-datta), nhà vua đã xúc phạm
một vị tiên nhân, nên vị tiên ấy đã dùng ác
chú làm cho 99 cung nữ bị còng lưng, vì
thế thành này có tên là Khúc nữ (con gái
còng lưng).
Truyện Đạt ma cấp đa trong Tục cao tăng
truyện quyển 2 cho biết, nước này có tên là
Kiện noa cứu bát xà (Phạm: Karịakubja,
Hán dịch: Nhĩ xuất thành). Vào khoảng
thế kỉ thứ VII, khi ngài Huyền trang ở Ấn
độ đã đến dự Đại hội Vô già do vua Giới
nhật (Phạm:Zìlàditya) tổ chức tại thành
Khúc nữ.
Ngoài ra, theo điều Yết nhã cúc xà quốc
trong Đại đường tây vực kí quyển 5, thì kinh
tế nước này dồi dào, nhân dân tin cả chính
lẫn tà, có hơn 100 ngôi chùa với trên một
vạn tăng chúng, tu học cả Đại thừa và Tiểu
thừa. Có hơn 200 đền thờ trời và dị đạo
hơn vài nghìn người.
[X. kinh Bát đại linh tháp danh hiệu;
Cao tăng Pháp hiển truyện].
KẾ SA LA HOA
Kế sa la, Phạm:Kesara.
Dịch ý: Nhị, Hoa nhị.
Cũng gọi Kế tát la hoa, Kê tát la hoa.
Tên khoa học: Rottleria tinctoria hoặc
Mimusops elengi hoặc Mesua ferrea.
Tên một loại hoa.
Nhưng kinh Hoa nghiêm quyển 76 (bản
80 quyển) thì cho rằng Kế sa la là tên của
một loại ngọc báu, còn Tuệ uyển âm nghĩa
quyển hạ thì cho là vằn lông xoáy tròn trên
mình sư tử. Ngoài ra, hoa của cây Thiết đao,

Thiết lăng sinh sản ở vùng Mã lai á cũng gọi
là Kế sa la.
KẾ TÂN QUỐC
Cũng gọi Kiếp tân quốc, Yết tân quốc.
Tên một nước xưa ở tây bắc Ấn độ, nay
là vùng đấtKashmir.
KẾ TÂN QUỐC

K
2397
Về tên gọi của nước này, có nhiều thuyết
khác nhau: Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục quyển 17 cho rằng Kế tân là tên gọi
lầm của nước Ca tất thí (Phạm: Kapiza).
Phạm ngữ tạp danh thì cho Kế tân là tên gọi
tắt của Kiếp tỉ xá dã (Phạm:Karpizaya).
Ông A. Rémusat thì bảo Kế tân là Hán âm
của Kophes, tên cổ xưa của Kabul. Còn các
ông S. Lévi và E. Chavannes thì cho rằng
Kế tân là tên xưa của nước Ca thấp di la
(Phạm:Kazmìra). Vì tên nước này từ xưa
(thời nhà Hán) đã được ghi trong chính sử
của Trung quốc, lại thường thấy trong kinh
điển Phật giáo, theo thời đại bất đồng nên
miền đất được chỉ ra cũng khác nhau. Nhưng
đại khái thì Kế tân là tên cổ xưa của nước
Ca thấp di la.
[X. Lạc dương già lam kí Q.5; điều Ca
tất thí quốc trong Đại đường tây vực kí Q.1;
Tùy thư Tây vực liệt truyện 48; điều Kế tân
quốc trong Đường thư Tây vực liệt truyện
146 thượng; S. Lévi, E. Chavannes: L’
Itinéraire d’ Ou-K’ oung (Journal Asiatique,
1895)]. (xt. Ca Thấp Di La Quốc).
KẾ TÂN QUỐC LONG TRÌ
Ao rồng ở nước Kế tân.
Thủa xưa ở nước Kế tân có vua rồng A
la bà lâu (Phạm:Aravàđa) làm mưa to gió
lớn khiến ruộng lúa biến thành ao nước
mênh mông. Đến thời vua A dục có đệ tử
của ngài A nan là Mạt điền để ca (Phạm:
Madhyantika) chứng được 6 thần thông,
đầy đủ 8 giải thoát, đến nơi ấy hóa đạo, tĩnh
tọa trong rừng, hiện thần lực lớn, vua rồng
thấy thế tín phục, hỏi Ngài cần điều gì xin

làm theo ý muốn. Ngài Mạt điền để ca liền
bảo vua rồng dùng sức thần rút hết nước
trong ao ra, vua rồng liền làm theo rồi hiến
đất cho Ngài. Sau đó, ngài Mạt điền để ca
vận dụng sức đại thần thông xây dựng 500
ngôi chùa tại đây và giảng kinh Thí dụ khiến
8 vạn chúng sinh đắc đạo, hàng nghìn người
xuất gia. Vùng đất ấy đến đời sau trở thành
nước Ca thấp di la.
[X. điều Ca thấp di la quốc trong Đại
đường tây vực kí Q.3; Thiện kiến luật tì bà
sa Q.2].
KẾ TÂN VƯƠNG TÍ ĐỌA
Truyền thuyết về cánh tay vua nước Kế
tân rơi xuống đất khi nhà vua giết hại tôn
giả Sư tử.
Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển
2, tôn giả Sư tử, vị Tổ thứ 24 trong 28 vị Tổ
của Thiền tông Ấn độ, đến nước Kế tân hóa
đạo, bấy giờ vua nước ấy tên là Di la quật, tà
kiến sâu nặng, hủy hoại các chùa tháp, sát
hại chúng tăng. Di la quật dùng kiếm chém
đầu tôn giả Sư tử, nhưng từ nơi cổ của Ngài
không có máu chảy ra mà chỉ thấy một dòng
sữa trắng vọt lên đến mấy thước, cùng lúc
đó cánh tay phải của nhà vua cũng theo
dòng sữa ấy mà rơi xuống đất, 7 ngày sau
vua qua đời.
[X. Phó pháp tạng nhân duyên truyện
Q.6; Phật tổ thống kỉ Q.5]. (xt. Sư Tử).
KẾ TRUNG (1012-1082)
.....
Danh tăng Trung quốc thuộc phái Sơn
gia, tông Thiên thai, sống vào thời Bắc Tống,
người huyện Vĩnh gia, tỉnh Chiết giang, họ
Khâu, tự là Pháp thần, hiệu Phù tông.
Năm 8 tuổi, sư xuất gia ở chùa Khai
nguyên, khi lớn lên, sư học kinh luật. Sau,

sư lâm bệnh, nhờ thành tâm tu sám Quan
âm mà qua khỏi. Không bao lâu, sư đến chùa
Diên khánh ở Nam hồ thụ pháp nơi ngài
Quảng trí Thượng hiền, rất được ngài Quảng
trí coi trọng, sư thường thay thế ngài giảng
kinh, ngài Tuyết đậu thấy thế cũng khen
ngợi. Sau, sư đến chùa Thiên trúc ở Hàng
châu lễ bồ tát Quan âm, bỗng nhiên tỏ ngộ,
KẾ TRUNG

K
2398
thấu suốt lí nghĩa kinh điển. Sư lưu lại chùa
này giảng kinh Pháp hoa trong một thời gian.
Về sau, sư lần lượt trụ ở chùa Khai nguyên,
Diệu quả, Tuệ an, rồi lại lui về ẩn cư tại
chùa Giang tâm, tu tập Thiền quán, sau lại
trụ tại viện Pháp minh ở Vĩnh gia.
Sư có thân hình cao lớn, khỏe mạnh,
tiếng nói vang như chuông, thuyết pháp
không chuộng lời văn bóng bảy, chỉ cần rõ
suốt kinh luận, biện tài thao thao vô ngại.
Hàng năm, vào ngày mùng 8 tháng giêng sư
mở đàn truyền giới Bồ tát, số giới tử thường
tới vài vạn. Sư tu Tam muội Pháp hoa,
Quang minh, Di đà, Quan âm không ngừng
nghỉ, tụng chú cứu khổ rất linh nghiệm. Khi
sư vào trong phố, hễ ngồi thì người nhường
chỗ, đi thì người tránh đường, người thời
bấy giờ tôn xưng sư là Giới sư.
Năm 1082 sư thị tịch, thọ 71 tuổi, pháp
lạp 64. Đệ tử của sư có tới mấy trăm người,
trong đó, các vị Tòng nghĩa, Xử nguyên là
nổi tiếng hơn cả.
Sư có các tác phẩm: Phù tông tập 50
quyển, Nhị sư khẩu nghĩa 15 quyển, Thập
gián thư, Chỉ mê, Quyết mạc, Phù tông kí,
Thập môn tích nạn, Giải báng thư.
[X. Thích môn chính thống Q.6; Phật
tổ thống kỉ Q.13, Q.25; Thích thị kê cổ
lược Q.4].
KÊ
Thể văn vần được dùng trong kinh điển
Phật giáo. Có 2 loại là Già đà (Phạm:Gàthà)
và Kì da (Phạm:Geya). Hai loại này đều là
Kệ tụng, nhưng ý nghĩa của chúng thì khác
nhau.

Già đà: Cũng gọi Cô khởi kệ, tức là phần
văn vần trực tiếp chuyên chở ý nghĩa của
giáo pháp, trước nó không có văn xuôi
(Trường hàng), mà nếu có thì ý nghĩa cũng
không liên quan gì đến phần văn vần này.
Kì dạ: Cũng gọi Trùng tụng kệ, tức là
phần văn vần lập lại ý nghĩa đã được trình
bày trong đoạn văn xuôi ở trước.
Trên đây là nói theo nghĩa rộng, nhưng
trong các kinh luận cũng có những trường
hợp dùng lẫn lộn 2 loại kệ tụng này. Còn
nói theo nghĩa hẹp, thì Kệ là chỉ riêng cho
tiếng PhạmGàthà, dịch âm là già đà, già
tha, kệ đà, kệ tha; dịch ý là phúng tụng, kệ
tụng, tạo tụng, cô khởi tụng, bất trùng tụng
kệ, tụng, ca dao. Là 1 trong 9 thể tài, 1 trong
12 thể tài kinh điển. Ngữ cú của thể văn
này gọi là Kệ ngữ. Kệ có rất nhiều loại, loại
thường được dùng nhất trong kinh Phật gồm
2 hàng, 16 âm tiết(2 câu, mỗi câu 8 âm tiết),
gọi là Thủ lô ca (Phạm:Zloka) hoặc gọi là
Thông kệ. Một loại kệ khác thì có 2 hàng từ
22 đến 24 âm tiết(2 câu, mỗi câu 11 đến 12
âm tiết), gọi làTriwỉubh(một loại âm luật).
Ngoài ra, còn có loại kệ không hạn định số
âm tiết, gọi làÀryà(một loại âm luật). Dưới
đây là thí dụ loại kệ Thủ lô ca, 1 hàng:
Bài kệ trên đây được dịch ra tiếng Hán
có loại 4 chữ, có loại 5 chữ, mỗi loại đều có
2 câu, 2 hàng; nhìn trên hình thức thì giống
như bài thơ chữ Hán, nhưng không có vận
luật. Trong bài kệ dài, không hẳn là một bài
kệ 2 hàng, mà thường có 1 đến 4 hàng; số
âm tiết của bài kệ tiếng Phạm không quan
hệ trực tiếp với số chữ trong câu kệ sau khi
được dịch sang Hán văn. Ngoài ra, loại kệ
Thủ lô ca thường không hạn chế sự dài ngắn
của âm tiết. Còn có 1 loại kệ nữa đem chia

các đoạn văn xuôi thành từng nhóm 32 âm
tiết để chỉ rõ độ dài của bài văn. Chẳng hạn
như 400 quyển đầu của kinh Đại bát nhã
bản Hán dịch tương đương với 400 quyển
của bản tiếng Phạm, gọi làThập vạn tụng
Bát nhã.
Trong kinh điển Hán dịch, có nhiều chỗ
đề cập đến kệ tụng, nhưng đều nói khác
KÊ
Anityà bata sàôskàrà, ùtpàdàvyayadhàrmiịa#(
kí hiệuV là âm tiết ngắn, kí
hiệu– là âm tiết dài).
VVVVV
VV

K
2399
nhau. Luận Thuận chính lí quyển 44 bảo
rằng kệ có 2, 3, 4, 5, 6 câu. Luận Đại trí độ
quyển 33 thì nói tất cả các loại kệ đều gọi là
Kì dạ, cũng gọi là già đà, có 3, 5, 6 câu, v.v...
Luận Thành thực quyển 1 cho rằng Kì dạ
(kệ) có 2 loại già đà và lộ già, lộ già lại được
chia làm 2 thứ là thuận phiền não và bất
thuận phiền não. Già đà trong 12 thể tài
kinh là thuộc về loại bất thuận phiền não.
Bách luận sớ quyển thượng thì cho rằng Kệ
có 2 loại, một là thông kệ, tức Thủ lô ca,
gồm 32 âm tiết tiếng Phạm; hai là biệt kệ,
gồm 4 câu, mỗi câu 4, 5, 6, 7 chữ.
Ngoài ra, thơ và văn trong Phật giáo được
gọi là Kệ biệt; Kệ là thơ, biệt là văn.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.6; luận
Đại tì bà sa Q.126; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.2 phần đầu]. (xt. Thập Nhị Bộ Kinh, Cô
Khởi Kệ, Kì Dạ).
KÊ TÁN
Dùng kệ tụng khen ngợi công đức của
chư Phật, Bồ tát hoặc của người khác.
Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật sao
quyển 5 (Vạn tục 37, 58 hạ), nói: “Lại dùng
kệ tán kim cương để khen ngợi chư tôn”.
KẾT
..
I. Kết.
Phạm: Bandhana hoặc Saôyojana.
Cũng gọi Kết sử.
Trói buộc, chỉ cho phiền não. Vì phiền
não trói buộc chúng sinh vào cảnh mê, khiến
cho không thể thoát khỏi cái khổ sinh tử,
nên gọi là Kết(trói buộc). Kết có nhiều loại:

1. Nhị Kết: Theo kinh Trung a hàm
quyển 33, thì Kết có 2 loại là Khan (bỏn sẻn)
và Tật(ghen ghét).
2. Tam Kết.
- Kinh Tăng nhất a hàm quyển 17 nêu 3
loại kết là: Thân tà kết(cũng gọi Thân kiến
kết), Giới đạo kết(cũng gọi Giới cấm thủ kiến
kết) và Nghi kết. Sáu phiền não: 5 kiến và
nghi cũng bao hàm 3 kết này.
- Luận A tì đàm cam lộ vị và luận Câu
xá quyển 31 thì gọi 3 thứ Ái, Khuể, Vô
minh là Tam kết. Nếu dứt trừ 3 kết này thì
đoạn được tất cả Kiến hoặc mà chứng quả
Dự lưu.
- Kinh Quang tán bát nhã quyển 2 thì
gọi 3 thứ Tham thân, Hồ nghi và Hủy giới
là Tam kết.
3. Tứ kết.
- Kinh Tăng nhất a hàm quyển 20 nêu
4 loại Kết: Dục kết, Sân kết, Si kết và Lợi
dưỡng kết.
- Luận thành thực quyển 10, luận Đại tì
bà sa quyển 2 và Đại thừa nghĩa chương
quyển 5 phần đầu, nêu ra 4 loại thân kết:
Tham tật thân kết, Sân khuể thân kết, Giới
thủ thân kết và Tham trước thị thực thủ
thân kết(cũng gọi Kiến thủ thân kết).
4. Ngũ kết.
- Kinh Trung a hàm quyển 56, luận A tì
đạt ma phát trí quyển 3, luận Tập dị môn
túc quyển 12 và luận Câu xá quyển 21, chia
Ngũ kết thành 2 loại: Ngũ hạ phần kết và
Ngũ thượng phần kết.
a) Ngũ hạ phần kết là 5 loại phiền não
trói buộc chúng sinh trong cõi Dục, đó là:
Hữu thân kiến kết, Giới cấm thủ kiến kết,
Nghi kết, Dục tham kết và Sân khuể kết.
b) Ngũ thượng phần kết là 5 loại phiền

não trói buộc chúng sinh ở cõi Sắc và cõi
Vô sắc, đó là: Sắc tham kết, Vô sắc tham
kết, Điệu cử kết, Mạn kết và Vô minh kết.
- Thu tóm cả 5 kết của cõi Dục, cõi Sắc,
cõi Vô sắc nói trên là 5 món: Tham kết, Sân
kết, Mạn kết, Tật kết và Khan kết.
5. Cửu kết.
Kinh Tạp a hàm quyển 18, luận A tì đạt
ma phát trí quyển 3 và luận Biện trung biên
quyển thượng liệt kê 9 loại phiền não là Ái,
KẾT

K
2400
Khuể, Mạn, Vô minh, Kiến, Thủ, Nghi, Tật
và Khan. Cửu kết này là do 6 phiền não
căn bản(chia Ác kiến thành 3 kiến: Thân kiến,
Biên kiến, Tà kiến, gọi là Kiến kết và gom chung
2 kiến: Kiến thủ kiến và Giới cấm thủ kiến, gọi
là Thủ kết) rồi thêm vào Tật kết, Khan kết
mà thành.
Luận Đại tì bà sa quyển 50 nói rằng thể
(tự tính) của 9 kết gồm có 100 loại.
[X. kinh Tạp a hàm Q.32; luận Đại tì bà
sa Q.46, Q.49; phẩm Tạp phiền não trong
luận Thành thực Q.10; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.6]. (xt. Cửu Kết, Tứ Kết).
II. Kết.
Phạm: Nigamana.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chi thứ 5 trong Ngũ chi tác pháp do Cổ
nhân minh thành lập, tức kết luận toàn bộ
luận thức, cũng tức là chi Tông(mệnh đề)
được trình bày lại một lần nữa sau khi đã
được khẳng định bằng luận cứ.
Từ xưa, ở Ấn độ, luận lí Nhân minh đã
được lưu hành một cách phổ biến. Thời bấy
giờ một luận thức được tạo thành bởi 5 phần:
Tông, Nhân, Dụ, Hợp và Kết. Đây gọi là Cổ
nhân minh. Thí dụ:
Tông: Âm thanh là vô thường
Nhân: Vì là do sự tác động mà có ra.
Dụ: Ví như cái bình, vân vân...
Hợp: Cái bình là do sự tác động mà có
ra, là vô thường; âm thanh cũng do sự tác
động mà có ra, nên âm thanh cũng là vô
thường.
Kết: Vì thế nên biết được rằng âm thanh
là vô thường.

Trong 5 phần của luận thức Cổ nhân
minh trên đây, ta nhận thấy chỉ có 3 phần
đầu “Tông, Nhân, Dụ” là cần thiết mà thôi,
còn 2 phần sau chẳng qua là lập lại nên
không cần lắm. Vì vậy, đến thế kỉ VI Tây
lịch, ngài Trần na mới bỏ 2 phần ấy của Cổ
nhân minh ra và sửa đổi lại phần Nhân, Dụ
mà biến thành Tân nhân minh.
Bây giờ ta đem một luận thức của Tân
nhân minh so sánh với luận thức trên để
thấy sự khác nhau giữa Tân và Cổ:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì là do sự tác động mà có ra.
Dụ: Những gì do sự tác động mà có ra
đều là vô thường, ví như cái bình, vân vân...
Ta thấy luận thức của Tân nhân minh
chỉ còn có 3 phần, so với luận thức 5 phần
của Cổ nhân minh, tuy là giản lược và vắn
tắt hơn, nhưng lại rõ ràng và chính xác hơn
nhiều. Đó là một đặc sắc lớn của Tân nhân
minh.
(xt. Ngũ Chi Tác Pháp).
KẾT ẤN
.....
Tức là 2 bàn tay và 10 ngón kết thành
một hình tướng nào đó theo qui tắc để tiêu
biểu cho bản thệ nội chứng của đức Như
lai, là nghi thức rất quan trọng của Mật giáo.
Kết ấn là sự khế hợp, phải do Thầy đích
thân truyền trao, không để người khác thấy
được. Theo kinh Nhất tự kì đặc Phật đính
quyển thượng, nếu kết ấn không đúng pháp
thì ma quỉ và Tì na dạ ca, v.v... sẽ gây các
chướng nạn, khi chết ắt rơi vào địa ngục.
Ngoài ra, đứng trước những người chưa thụ
quán đính hoặc chưa phát tâm bồ đề thì
không nên kết ấn.
[X. kinh Tô bà hô đồng tử Q.thượng;

kinh Đà la ni tập Q.5; Đại nhật kinh sớ
Q.13].
KẾT DUYÊN
.....
Đời này tu hành tuy chưa được giải thoát
nhưng đó là cơ duyên để đắc quả ở kiếp sau.
Ma ha chỉ quán quyển 6 phần cuối (Đại
46, 80 thượng), nói: “Hòa đồng với trần tục
là đầu mối của sự kết duyên”.
Theo tông Thiên thai, kết duyên được
ứng dụng chung cho cả Tạng giáo, Thông
KẾT DUYÊN

K
2401
giáo, Biệt giáo và Viên giáo. Pháp hoa huyền
nghĩa quyển 6, hạ(hội bản), cho rằng nếu
kết duyên với Tạng giáo thì nói pháp sinh
diệt; nếu kết duyên với Thông giáo thì nói
pháp vô sinh; nếu kết duyên với Biệt giáo
thì tuyên thuyết Phật pháp bất sinh sinh
hằng sa; nếu kết duyên với Viên giáo thì
tuyên dương pháp bất sinh bất sinh nhất
thực tướng.
Tông Thiên thai còn căn cứ vào căn cơ
lợi độn của chúng sinh mà chia kết duyên
làm 2 loại: Phiếm nhĩ kết duyên và Hạ chủng
kết duyên.
a) Phiếm nhĩ kết duyên, có 2 loại:
1. Kết duyên với hạng chúng sinh căn
cơ chậm lụt, nghiệp chướng sâu nặng, tuy
nghe giáo pháp Viên đốn nhưng không giải
ngộ được.
2. Kết duyên với hạng chúng sinh có căn
cơ chậm lụt, nhưng nghiệp chướng nhẹ, nghe
giáo pháp quyền thừa có thể ngộ giải được.
b) Hạ chủng kết duyên, cũng có 2 loại:
1. Kết duyên với hạng chúng sinh căn cơ
lanh lợi nhưngnghiệp chướng còn nặng nề.
2. Kết duyên với hạng chúng sinh căn cơ
lanh lợi, nghiệp chướng cũng nhẹ nhàng.
Hai hạng chúng sinh này nghe giáo pháp
Viên đốn có thể giải ngộ được, hạt giống
Phật được huân vào bản thức.
Ngoài ra, bỏ tiền bạc tài vật dùng vào
việc xây dựng chùa tháp, tạo tượng đúc
chuông, in ấn kinh sách, v.v... cũng gọi là
Kết duyên. Về sau, giới Phật giáo thường
dùng từ ngữ này để chỉ cho nghĩa kết duyên
lành với nhau.

Còn Phật giáo Nhật bản thì dùng nhóm
từ “Kết duyên ngũ trùng” để chỉ cho 5 loại
pháp hội là: Kết duyên quán đính, Kết duyên
bát giảng, Kết duyên kinh, Kết duyên cúng
dường và Kết duyên thụ giới.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.4; Pháp hoa văn
cú Q.2 phần cuối; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.6 phần 3].
KẾT DUYÊN CHÚNG
........
Chỉ cho thính chúng đời này thấy Phật
nghe pháp, tuy chưa chứng ngộ nhưng đã
kết duyên lành để được độ ở đời sau. Là 1
trong 4 chúng nghe pháp.
[X. Pháp hoa văn cú Q.2 phần cuối; Đại
minh tam tạng pháp số Q.15]. (xt. Tứ
Chúng).
KẾT DUYÊN ĐẬU
........
Nấu đậu cúng dường đại chúng để kết
duyên lành.
Tức vào ngày mùng 8 tháng 12(có thuyết
nói ngày mùng 8 tháng 4) âm lịch, các chùa
viện thời xưa thường nấu đậu cúng dường
đại chúng. Nghi thức được cử hành như sau:
Buổi tối, đại chúng mang đậu lên chính điện
đặt trước Phật, quì xuống nhặt đậu; mỗi lần
nhặt một hạt đậu thì niệm Phật 1 tiếng. Khi
nhặt xong, đậu được đem đi nấu; sáng hôm
sau, dâng đậu ấy cúng dường đại chúng để
kết thiện duyên, gọi là đậu kết duyên.
[X. điều Tuế thời phong tục trong Tân
môn tạp kí Q.thượng].
KẾT DUYÊN QUÁN ĐÍNH
Cũng gọi Đầu hoa tam muội da (Tam
muội da tung hoa).
Nghi thức quán đính của Mật giáo được
cử hành để kết duyên với Phật pháp. Là 1

trong 3 pháp quán đính, Tam muội da thứ
2 trong 5 loại Tam muội da.
Pháp quán đính này được truyền trao
cho mọi người không phân biệt độn căn, lợi
căn, giữ giới, phá giới, không giới, v.v... Nghi
thức cử hành rất giản đơn, tức trước tiên, vị
A xà lê dùng 1 mảnh lụa sạch phủ lên mặt
người thụ pháp, trao cho ấn và chú, rồi cầm
đầu ấn có cắm 1 bông hoa dẫn người ấy bước
KẾT DUYÊN QUÁN ĐÍNH

K
2402
qua lư hương đi vào trong Đại đàn, tung
bông hoa vào Mạn đồ la trải trên đàn, tùy
theo chỗ hoa rơi mà chọn được vị Bản tôn
của mình. Bấy giờ vị A xà lê lấy mảnh lụa
phủ mặt người thụ pháp ra, người ấy thấy
được chỗ vị Bản tôn của mình đã chọn; kế
đến là xướng tôn hiệu của Bản tôn, rồi lấy
nước trong bình rưới lên đỉnh đầu người
thụ 3 lần và trao cho ấn và chú của vị Bản
tôn. Người thụ nhờ sức gia hộ của Bản tôn
mà không rơi vào 3 đường ác, diệt trừ tất cả
tội chướng, được vô lượng công đức.
Vào năm Thiên bảo thứ 5 (764), ngài
Tam tạng Bất không từ nước Sư tử trở lại
Trung quốc, vua Đường Huyền tông ban sắc
triệu ngài Bất không vào cung lập đàn truyền
pháp quán đính cho vua, đây là nghi thức
quán đính kết duyên đầu tiên được cử hành
tại Trung quốc.
[X. kinh Kim cương đính Q.3; kinh Chư
Phật cảnh giới nhiếp chân thực Q.1; kinh
Bất không quyên sách thần biến chân ngôn
Q.15; kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1; Đại nhật kinh sớ
Q.4; Tống cao tăng truyện Q.1]. (xt. Quán
Đính).
KẾT GIÀ PHU TỌA
Phạm: Nyawìdat-paryaíkam àbhujya.
Cũng gọi Kết gia phu tọa, Kết già phụ
tọa, Già phu chính tọa, Già phu tọa, Gia
phu tọa, Già tọa, Kết tọa, Dũng kiện tọa.
Tư thế ngồi xếp bằng, tréo 2 chân, 2 bàn
chân ngửa lên đặt trên 2 bắp vế, là cách ngồi
vững chãi và an ổn nhất.
Được chia làm 2 loại là Hàng ma tọa và

Cát tường tọa.
1. Hàng ma tọa: Trước đặt chân phải
đè lên đùi trái,
sau đó đặt chân
trái đè lên đùi
phải, 2 bàn chân
ngửa lên, tay trái để trên tay phải. Thiên
thai tông, Thiền tông, v.v... thường ngồi theo
tư thế này.
2. Cát tường tọa: Trước đặt chân trái đè
lên đùi phải, sau đó đặt chân phải đè lên
đùi trái, tay phải đặt trên tay trái. Chân phải
biểu thị Phật giới, chân trái biểu thị chúng
sinh giới. Chân phải đè lên chân trái là tượng
trưng chân Phật giới thu lấy chúng sinh giới
và chúng sinh
giới trở về với
Phật giới, tức là
biểu thị ý nghĩa
chúng sinh và
Phật không hai.
Khi thành đạo dưới gốc cây Bồ đề, đức
Như lai đã ngồi trong tư thế này, Mật giáo
gọi là Liên hoa tọa và thường sử dụng cách
ngồi này trong các pháp tu Tăng ích hoặc
Tức tai.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1; kinh Bất không
quyên sách Q.9; Kim cương đính du già hộ
ma nghi quĩ; Vô lượng thọ Như lai tu quán
hạnh nghi quĩ; luận Đại trí độ Q.7; Đại
thừa khởi tín luận sớ kí Q.6; điều Tọa thiền
nghi trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.5; Tuệ lâm âm nghĩa Q.8; môn Lễ tắc
trong Thiền lâm tượng khí tiên]. (xt. Cát
Tường Tọa).
KẾT GIỚI
I. Kết Giới.

Giữ gìn giới pháp sau khi đã thụ trì.
Luận Đại trí độ quyển 22 (Đại 25, 225
thượng), nói:
“Chúng tăng như nước biển
Kết giới làm bờ mé
Nếu có người phá giới
Không được ở trong tăng
Ví như nước biển lớn
Không dung chứa tử thi”.
KẾT GIỚI
Cát Tường Tọa
Hàng Ma Tọa

K
2403
II. Kết Giới.
Đặt ra giới pháp.
Luật Ngũ phần quyển 1 (Đại 22, 3 trung),
nói: “Vì có 10 điều lợi ích, nên kết giới cho
các tỉ khưu”.
[X. kinh Duy ma cật sở thuyết Q.hạ].
KẾT GIỚI
.....
Phạm: Sìma-bandha hoặc Bandhayasìman.
Dịch âm: Bạn đà dã tử man.
Theo đúng tác pháp mà phân định một
khu vực riêng biệt.
I. Theo pháp “Bạch nhị yết ma”.
Vạch ra một khu vực nhất định ở bất cứ
chỗ nào để chúng tăng khỏi vi phạm các lỗi
lầm như: Biệt chúng, Li túc(lìa áo pháp cách
đêm), Túc chử(nấu ăn trong chỗ ở), v.v... Về
phạm vi và phương pháp kết giới, các luật
đều nói khác nhau. Theo luật Tứ phần thì
kết giới có 3 loại: Nhiếp tăng giới, Nhiếp y
giới và Nhiếp thực giới.
1. Nhiếp tăng giới: Khu vực được hoạch
định để các tỉ khưu nhóm họp một chỗ, tiện
lợi cho các việc làm như Bố tát(nghi thức ở
chung mà thực hành thuyết giới sám hối), v.v...
khỏi phải vất vả đi xa. Nhiếp tăng giới được
chia ra làm 2 loại là Tự nhiên giới và Tác
pháp giới.
- Tự nhiên giới cũng gọi là Bất tác pháp
giới, là khu đất có ranh giới tự nhiên mà
không cần phải ấn định qua tác pháp yết
ma. Có 4 loại:
a) Tụ lạc giới: Chỉ cho những xóm làng,
thị trấn. Có 2 hình thái khác nhau: Nếu
xóm làng có ranh giới rõ ràng thì lấy xóm

làng làm giới hạn; còn nếu những làng xóm
liên tiếp nối nhau không phân biệt được
phạm vi của làng xóm này với làng xóm khác,
thì lấy mỗi bề 36 bộ(1 bộ: 6 thước tàu) làm
giới hạn.
b) Lan nhã giới: Chỉ cho những khu
rừng vắng vẻ không có dân ở. Ranh giới A
lan nhã cũng có 2 hình thái.
- Nơi nguy hiểm vì có các loài thú dữ,
v.v... thì giới hạn được ấn định trong vòng
58 bộ(khoảng 84m).
- Nơi không nguy hiểm thì giới hạn
được ấn định rộng một câu lô xá(600 bộ:
1.800m).
c) Đạo hành giới: Ranh giới tự nhiên
lúc đi đường, tùy theo chỗ ở, lấy phạm vi
dọc ngang một câu lô xá làm giới hạn. Trong
phạm vi này, không được ăn riêng, bố tát
riêng.
d) Thủy giới: Tức kết giới trên sông nước
khi đi thuyền.
- Tác pháp giới chia làm 3 loại:
a) Đại giới: Có 3 loại: Nhân pháp nhị
đồng, Pháp thực nhị đồng và Pháp đồng thực
biệt(cũng gọi Đơn pháp đồng). Trong đó, Nhân
pháp nhị đồng là chính, còn 2 loại kia là tùy
duyên mà lập. Nhân đồng chỉ cho các tỉ khưu
cùng sống chung(đồng nhất trú xứ) và cùng
thuyết giới chung(đồng nhất thuyết giới) trong
một giới khu. Pháp đồng chỉ cho mỗi nửa
tháng các tỉ khưu tụ tập để làm lễ Bố tát
thuyết giới. Phạm vi của Đại giới là lấy ngoại
giới của một ngôi chùa làm giới hạn nhỏ
nhất, rộng từ 10 dặm cho đến 100 dặm. Kết
Đại giới là tạo ra một khu vực rộng lớn để
cho chúng tăng nhóm họp trong hòa hợp
hầu làm tăng sự như thuyết giới, v.v... Phạm
vi Đại giới phải lấy những vật có thể trông

thấy rõ ràng như núi, sông, rừng cây, v.v...
làm ranh giới, gọi là Giới tướng. Về hình
tướng của Đại giới, các luật đều nói khác
nhau. Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
17 thì hình vuông, hình tròn, hình quả
trống, hình bán nguyệt và hình tam giác là
5 loại hình được dùng để kết Đại giới. Ngoài
ra, lúc kết Đại giới, sau khi chúng tăng ở
trong giới tướng đã nhóm họp đông đủ, thì
vị tăng biết rõ địa hình ranh giới phải xướng
giới tướng của 4 phương và thông báo rằng
KẾT GIỚI

K
2404
“lấy đồng nhất trú xứ, đồng nhất thuyết giới
làm kết giới”.
b) Giới tràng: Là khu vực nhỏ nằm
trong phạm vi Đại giới, có thể dung chứa ít
nhất 21 vị tỉ khưu, được dành riêng cho
việc cử hành các nghi thức sám hối hoặc
thụ giới, v.v... Hình thức Giới tràng 4 bề
vuông vức, gọi là Tứ phương giới tướng. Giới
tràng tại Ấn độ vốn là khu đất trống, trong
đó không được xây cất phòng tăng, chỉ được
thiết lập điện Phật và trồng cây Bồ đề. Ban
đầu, Giới tràng được kết ở ngoài phạm vi
của Đại giới, nhưng sau vì nạn trộm cướp
nên được phép kết bên trong Đại giới.
Thứ tự kết giới như sau: Trước kết Giới
tràng, sau kết Đại giới. Nếu trước đó đã kết
Đại giới rồi, thì phải giải Đại giới để kết Giới
tràng, sau mới kết Đại giới. Muốn kết Giới
tràng trong phạm vi của Đại giới, trước hết
phải lập 3 lớp tiêu tướng(xem hình vẽ). Tức
là phía chung quanh Giới tràng lấy khoảng
đất trống tự nhiên làm vòng khép kín, Đại
giới lấy giới tự nhiên làm vòng bao bọc, ô
vuông đen bên ngoài là bức tường lớn, ô
vuông đen bên trong là bức tường nhỏ, hình
chữ nhật ở trong cùng là Giới tràng. Hai
mặt đông bắc ở phía trong lấy bức tường
nhỏ làm tiêu tướng, tức chân tường và mặt
đất là thể của tự nhiên giới; trong bức tường
lớn của 2 mặt Nam, Tây nếu không có tiêu
tướng thì cách bức tường lớn 1 thước 8 tấc
(Tàu), lấy dây giăng 3 góc Đông nam, Tây
nam và Tây bắc của Giới tràng để làm ranh
giới của Giới tràng. Phía ngoài bức tường
nhỏ và phía trong bức tường lớn là Đại giới.

Dùng đường viền trong bức tường nhỏ và
dây làm nêu để kết Giới tràng, gọi là “tướng
ngoài của Giới tràng là tiêu tướng bên trong
của giới tự nhiên”; dùng bức tường nhỏ và
bức tường lớn để kết Đại giới, gọi là “phía
ngoài của giới tự nhiên là tiêu tướng bên
trong của Đại giới”; chung quanh bức tường
lớn, gọi là “tiêu tướng bên ngoài Đại giới”.
Nếu kết cả Đại giới và Giới tràng thì khi
giải giới phải giải Đại giới trước, sau đó mới
giải giới tràng, không được đảo lộn thứ tự.
c) Tiểu giới: Khu vực được kết giới tạm
thời vào một lúc nào đó dành cho những
việc bất thường xẩy ra, như: Thụ giới, Thuyết
giới, Tự tứ, v.v...
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển thượng phần 2 (Đại 40, 14
trung) ghi: “Trong lúc nguy cấp, sợ bỏ pháp
sự, nên đức Phật tùy duyên, cho phép kết
Tiểu giới, nhưng không có hạn lượng nhất
định, chỉ tùy theo chỗ người ngồi tức là giới
tướng. Có 3 lí do kết Tiểu giới. Một là thụ
giới, trường hợp này phải theo Giới tràng,
nhưng không có tướng ngoài. Hai là thuyết
giới, chỉ cần đủ chỗ cho 4 người ngồi. Ba là
tự tứ, cần đủ chỗ cho 5 người ngồi. Đây là
những trường hợp lâm nạn mà phương tiện
cho phép, không có hạn lượng nhất định,
chỉ căn cứ vào số người nhiều hay ít mà kết
giới, xong việc liền giải giới”.
Tóm lại, trong tự nhiên giới của Nhiếp
tăng giới, nói về nơi chỗ thì có 4 loại bất
đồng; nói về phạm vi lớn nhỏ thì có 6 loại
khác nhau. Đại giới và Tiểu giới trong Tác
pháp giới mỗi thứ giới đều có 3 loại, cộng
KẾT GIỚI
Đại Giới Ngoại Tướng
Đại Giới Ngoại Tướng

Đại Giới Ngoại Tướng
Đại Giới Ngoại Tướng
Đại Giới Nội Tướng
Đại Giới Nội Tướng
cửa lớn
NAM
Tiêu tướng
TÂY
BẮC
ĐÔNG
Giới
Đàn
Thể
Giới Tràng
Biểu đồ Kết Giới
(Trích trong Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao)

K
2405
thêm Giới tràng thành 7 loại giới.
2. Nhiếp y giới(cũng gọi Bất thất y giới,
Bất li y túc giới):
Tức là vạch ra một phạm vi nhất định
để tránh cho các tỉ khưu khỏi phạm tội Li
túc(Cách đêm). Theo luật định, các tì khưu
đi đến đâu cũng mang theo 3 tấm áo pháp
bên mình, nếu tì khưu lìa áo một đêm (li
túc) thì phạm tội Xả đọa. Nhưng vì nhiều
trường hợp không thể mang theo áo bên
mình, nên phải vạch ra một phạm vi nhất
định (kết giới nhiếp y) và nội trong phạm vi
ấy, các tỉ khưu được phép nghỉ cách đêm
mà không cần mang theo 3 áo. Giới thứ 2
trong 30 pháp Xả đọa của Ba la đề mộc xoa
chính là qui định về việc này. Nhiếp y giới
cũng chia làm 2 loại là: Tự nhiên giới và Tác
pháp giới.
3. Nhiếp thực giới: Kết giới qui định
chỗ cất chứa các thức ăn và khu vực cho
phép các tỉ khưu nấu nướng để khỏi phạm
tội nấu ăn trong chỗ ở. Nơi được chỉ định
gọi là Tịnh địa(hoặc Tịnh trù). Nấu nướng
trong khu vực này thì không phạm tội.
Về tác pháp thực hành được chia làm 2
loại: Thông kết và Biệt kết. Muốn giải Nhiếp
thực giới, phải tác pháp bạch nhị yết ma
cũng như lúc kết giới.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
thượng phần 2 đoạn 1 (Đại 40, 202 hạ), nói:
“Y giới(Nhiếp y giới) là thu nhiếp áo để áo
thuộc về người, khiến không phạm tội lìa
áo cách đêm; Thực giới(Nhiếp thực giới) là
thu nhiếp thực vật để ngăn cách thức ăn với
chúng tăng, khiến không phạm tội nấu

nướng trong chỗ ở; Tăng giới(Nhiếp tăng
giới) là thu nhiếp chúng tăng để tăng ở chung,
khiến không phạm tội ở riêng”.
[X. kinh Tì ni mẫu Q.2, Q.7, Q.8; luật
Ma ha tăng kì Q.8; luật Ngũ phần Q.18;
Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.1; luật
Tứ phần Q.43; Tứ phần luật san bổ tuy cơ
yết ma Q. thượng phần 1, Q. thượng phần
2, Q. trung phần 2, Q. hạ phần 1, Q. hạ
phần 2; Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma
sớ Q.2; Thích thị yếu lãm Q. hạ]. (xt. Ngũ
Chủng Kết Giới Tướng).
II. Chỉ cho “nữ nhân kết giới”:
Tức là nơi ngăn cấm đàn bà không được
ra vào.
III. Nội trận, Ngoại trận.
Nội trận: Phần chính giữa tôn trí tượng
Phật. Ngoại trận: Khu vực chung quanh nội
trận hoặc bên ngoài, nơi dành cho việc lễ
bái. Thông thường 2 khu vực này có lan can
bao quanh nên cũng gọi là Kết giới.
IV. Phép kết giới của Mật giáo.
Tức là một khu vực được hoạch định để
phòng ngừa ma chướng xâm nhập trong khi
tu pháp hầu bảo hộ đạo tràng và người tu
hành. Khu vực này được gọi là Kết giới, Kết
hộ(nghĩa là kết giới để hộ thân). Phép kết giới
này có nhiều loại.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách
quyển 2 và kinh Đà la ni tập quyển 1, thì có
thể chú nguyện vào hạt cải trắng rồi đem rải
khắp 4 phương, trên, dưới để kết giới. Còn
theo phẩm cúng dường trong kinh Tô tất
địa quyển hạ, thì dùng các chân ngôn: Địa
phương giới, Không giới, tường Kim cương,
thành Kim cương, v.v... để kết giới.
Nói chung, Mật giáo thường căn cứ vào
ý nghĩa trong kinh Đà la ni tập quyển 3 và

Quân đồ lợi nghi quĩ, v.v... mà thực hành 5
loại kết giới sau đây:
1. Địa kết, cũng gọi Kim cương quyết
(cọc kim cương), dựng cọc trên mặt đất, chân
của cọc này có chỗ nói là đến mé Kim luân,
có chỗ nói đến mé thủy luân, v.v... Là ấn
thứ 6 trong 18 đạo khế ấn.
2. Tứ phương kết, cũng gọi Kim cương
tường(bức tường kim cương). Nếu ở 4 phía
không có tường thì dùng tam hồ làm tường.
Đây là ấn thứ 7 trong 18 đạo khế ấn.
3. Hư không võng, cũng gọi Kim cương
võng. Giăng lưới kim cương trong hư không,
KẾT GIỚI

K
2406
đầu lưới phủ trên đàn kim cương. Là ấn thứ
14 trong 18 đạo khế ấn.
4. Hỏa viện, cũng gọi Kim cương viêm.
Dùng lửa bao vây chung quanh lưới hư không
ấy thì diệt trừ được chướng nạn thiên ma Ba
tuần. Là ấn thứ 15 trong 18 đạo khế ấn.
5. Đại tam muội da: Là tổng kết giới
bên ngoài Hỏa viện nói ở trên. Đại tam muội
da này, trong 18 đạo khế ấn và Như ý luân
quĩ đều không thấy nói đến.
Khi tu pháp, thì 5 loại kết giới trên đây
mỗi loại đều tùy theo sự khác nhau của 3
bộ, 5 bộ mà kết tụng ấn tướng và chân ngôn
của vị Minh vương chủ bộ bộ ấy. Tức là khi
tu pháp Phật bộ thì dùng khế ấn và chân
ngôn của Minh vương Bất động, tu pháp
Liên hoa bộ thì dùng khế ấn và chân ngôn
của Minh vương Mã đầu (hoặc Minh vương
Đại uy đức); tu pháp Kim cương bộ thì dùng
khế ấn và chân ngôn của Minh vương Hàng
tam thế, tu pháp Bảo bộ thì dùng khế ấn và
chân ngôn của Minh vương Quân đồ lợi và
tu pháp Yết ma bộ thì dùng khế ấn và chân
ngôn của Minh vương Vô năng thắng (hoặc
Kim cương Dạ xoa).
Còn về diện tích của khu vực kết giới,
theo các kinh quĩ, thì lớn nhất có thể đến
1.000 do tuần, kế là 900, 700, 500, 300, 100,
cho đến 1 do tuần; nhỏ nhất là 7 khỉu tay, 5
khỉu tay, 3 khỉu tay, 1 khỉu tay, cho đến 1
bàn tay, 1 móng tay. Tóm lại, tất cả đều căn
cứ vào sự rộng hẹp của tự tâm hành giả mà
kiến lập khu vực đạo tràng. Nhưng trên thực
tế, lúc tu pháp, thường giới hạn ở chu vi của
đàn tu pháp, hoặc lấy điện đường của đạo

tràng làm khu vực kết giới.
Về hình dáng kết giới thường căn cứ vào
pháp sở tu mà có khác, nếu tu pháp Tức tai
thì dùng hình tròn, tu pháp Tăng ích thì
dùng hình vuông, tu pháp Hàng phục dùng
hình tam giác, tu pháp Kính ái dùng hình
hoa sen.
Ngoài ra, Mật giáo cũng nương vào sự, lí
mà chia kết giới làm 2 loại; như tác pháp cụ
thể hoạch định khu vực, kết ấn tướng, tụng
chân ngôn, v.v... như đã nói ở trên là thuộc
về “Sự kết giới”; còn nếu hành giả chỉ dùng
pháp quán tưởng mà hoàn thành kết giới,
thì thuộc về “Lí kết giới”.
[X. kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
Q.9; kinh Chuẩn đề đại minh đà la ni; Đại
nhật kinh sớ Q.10; Bí tạng kí sao Q.6; Thập
bát đạo sao Q.thượng]. (xt. Thập Bát Ấn,
Thập Bát Đạo).
KẾT GIỚI CĂN BẢN TỘI
Cũng gọi Tứ trọng cấm.
Chỉ cho 4 tội nặng: Giết hại, trộm cướp,
dan dâm và nói dối. Bốn tội này là những
tội nặng nhất trong kết giới, vì chắc chắn
chúng sẽ mang lại quả báo đọa địa ngục nên
cũng gọi là Cực trọng cảm đọa tội.
KẾT GIỚI THẠCH
I. Kết Giới Thạch.
Chỉ cho tấm đá đánh dấu tướng bên
ngoài của Đại giới thuộc Nhiếp tăng giới.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển thượng phần 2 (Đại 40, 16
thượng), nói: “Lớp ngoài cùng là ngoại tướng
của Đại giới”. Cũng trong quyển thượng
phần 2 của sách trên (Đại 40,
15 thượng) ghi: “Kết giới xong,
phải dựng Kết giới thạch để
chỉ rõ chỗ ấy, khiến người đến

sau thấy được, chủ khách đều
biết, không còn hồ nghi”. Trên
tấm đá này có ghi “Đại giới
ngoại tướng” hoặc “Nhiếp tăng
Đại giới”.
(xt. Kết Giới).
II. Kết Giới Thạch.
Cũng gọi Cấm bài thạch, Huân tửu bài.
Tấm bảng đá khắc hàng chữ cấm người
Tấm đá đánh dấu
chỗ kết giới
KẾT GIỚI THẠCH

K
2407
uống rượu, ăn thịt không được vào trong
khu vực đã được kết giới để giúp cho tăng
chúng tinh tiến đạo nghiệp.
Điều Lão nhân dự chúc ngữ trong Hoàng
bá thanh qui (Đại 82, 780 hạ), nói: “Bản
sơn và các Thiền viện thuộc pháp hệ Hoàng
bá đều không cho những người ăn thịt, uống
rượu vào cửa chùa phá trọng giới của Phật”.
Trong hình vẽ các
pháp cụ ở hình phụ lục
của sách đã dẫn có hình
tấm bảng đá cao 7
thước, rộng 1 thước 2
tấc (Tàu), trên khắc
hàng chữ “Bất hứa huân
tửu nhập sơn môn”
(Cấm mang rượu thịt vào
cổng chùa)dựng ở ngoài
cửa Tam quan.
Hiện nay, trước cửa các Thiền viện thuộc
tông Hoàng bá, Tào động, v.v... ở Nhật bản
cũng có dựng bảng đá này, có lẽ là noi theo
truyền thống của ngài Ẩn nguyên Long kì,
Tổ của tông Hoàng bá.
KẾT HỘ
.....
Tác pháp hộ thân kết giới của hành giả
Mật giáo, để dẹp trừ chướng nạn ác ma
trước khi vào đàn tu pháp.
Pháp kết hộ có nhiều loại khác nhau.
Kinh Đại tì lô giá na Phật thuyết yếu lược
niệm tụng, nêu ra 7 pháp kết hộ bí mật là:
Bí mật tam muội da, Thanh tịnh pháp thân,
Kim cương pháp luân, Kim cương giáp trụ,
Pháp giới thanh tịnh, Trừ chướng đại hộ và

Bất động uy nộ.
Tô tất địa quĩ quyển thượng dùng Đại
tam muội da làm ấn minh của pháp kết giới
hộ thân; Hàng tam thế ngũ trùng kết hộ lấy
ấn ngôn của Hàng tam thế minh vương làm
kết hộ. Nhưng trong các kinh quĩ của Kim
cương bộ và Thai tạng bộ Mật giáo thì sử
dụng ấn minh của pháp Bất động uy nộ(tức
kết hộ tịch trừ) nhiều nhất, ấn minh này cũng
dùng chung cho tất cả các loại kết hộ. Tức
khi tu Tam muội, kết ấn kiếm của Bất động
minh vương và tụng chú Từ cứu; trước hết,
chuyển ấn qua bên trái để dẹp trừ, kế đến,
chuyển qua bên phải để kết giới , biểu thị ý
nghĩa ngoài dẹp trừ ác ma, trong hộ trì tự
thân. Uy lực của pháp kết hộ dẹp trừ này có
khả năng bảo vệ Đại giới ở 10 phương, lại
có năng lực hộ thân, làm sạch chỗ ở, hành
giả tâm niệm chú và ấn, đi đến đâu cũng có
năng lực khiến cho các loài khác và quyến
thuộc của quỉ vọng lượng thấy uy lực mạnh
mẽ của Kim cương giống như đống lửa lớn
trùm khắp.
[X. phẩm Cúng dường trong kinh Tô
tất địa yết la Q. hạ; Niệm tụng kết hộ pháp
phổ thông chư bộ; Tô tất địa yết la kinh
lược sớ Q.6].
KẾT KINH
.....
Đối lại: Khai kinh.
Đoạn kinh ở sau bộ kinh lớn thuật lại yếu
chỉ của toàn bộ kinh đã nói ở trước. Như
tông Thiên thai dùng kinh Vô lượng nghĩa
làm kinh mở đầu cho kinh Pháp hoa và dùng
kinh Phổ hiền quán làm kinh Kết thúc. Còn
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm quyển 10
phần cuối thì dùng kinh Tượng pháp quyết
nghi làm kết kinh cho kinh Niết bàn.

[X. Pháp hoa văn cú kí Q.8 phần 4]. (xt.
Khai Kinh).
KẾT NGUYÊN
.....
I. Kết Nguyện.
Lập thệ nguyện.
Kinh Quán đính quyển 12 (Đại 21, 536
thượng), nói: “Nếu bốn chúng đệ tử tụng
trì kinh này thì những điều kết nguyện đều
được như ý”.
Bảng cấm người ăn thịt,
uống rượu vào chùa
KẾT NGUYÊN

K
2408
II. Kết Nguyện.
Đối lại: Khai bạch.
Tác pháp cầu nguyện viên mãn cử hành
vào ngày cuối cùng của pháp tu hoặc ngày
cuối cũng của pháp hội.
Nhật bản đặc biệt coi trọng nghi thức
tác pháp này.
KẾT PHÁT
.....
Cũng gọi Kết đính pháp, Kết đính kế.
Phép tết tóc trên đỉnh đầu của hành giả
Mật giáo sau khi tắm gọi.
Phẩm Trì giới trong kinh Tô tất địa yết
la quyển thượng (Đại 18, 607 thượng), nói:
“Tắm gội xong, (...) nếu là tại gia thì tết tóc
trên đỉnh đầu, tụng 7 biến chân ngôn trong
lúc đang tết tóc. Nếu là xuất gia thì nắm tay
phải lại, để lên đỉnh đầu, tụng 7 biến chân
ngôn: Án, tô tất địa yết lí sa ha”.
Theo kinh Tô tất địa bản Ứng vĩnh của
Nhật bản thì ấn tướng kết phát là: Đầu ngón
cái của quyền ấn tay phải bấm vào đầu ngón
trỏ làm thành hình vòng tròn.
[X. Tô tất địa yết la cúng dường pháp
Q. thượng; Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.2;
Tô tất địa yết la kinh lược sớ Q.2]. (xt. Chu
La Phát).
KẾT SINH
Phạm: Pratisaôdhi.
Chỉ cho thân “Trung hữu” gá sinh vào
thai mẹ.
Luận Câu xá quyển 9 (Đại 29, 46 hạ),
nói: “Thân trung hữu muốn đến chỗ thụ
sinh, trước hết là khởi tâm điên đảo rồi
hướng tới chỗ nào có hành dâm, nhờ nghiệp

lực mà khởi nhãn căn, tuy ở một nơi nào đó
thật xa, nhưng thân trung hữu cũng thấy
được chỗ cha mẹ đang giao hội mà khởi tâm
điên đảo. Nếu là thân trung hữu nam thì
duyên theo mẹ mà khởi tâm dâm dục của
người nam; nếu là thân trung hữu nữ thì
duyên theo cha mà khởi tâm dâm dục của
người nữ. Nếu trái với duyên này thì cả hai
đều khởi lên tâm tức giận. (...) Do khởi hai
tâm điên đảo ấy nên thân trung hữu cho
rằng thân mình hợp với người mình yêu
thích, khi chất dơ bẩn đáng ghét lọt vào thai
thì cho là đã có, nên sinh tâm vui mừng, từ
đấy thân ngũ uẩn thành hình, thân trung
hữu liền mất, thân sinh hữu đã bắt đầu, gọi
là đã kết sinh”.
Trên đây là nói về phàm phu kết sinh, vì
chỉ có phàm phu mới sinh tâm điên đảo ấy,
chứ Bồ tát thì không như thế. Khi Bồ tát
vào thai mẹ, tâm không điên đảo, đối với
cha thì biết là cha, đối với mẹ thì biết là mẹ,
đều yêu mến như nhau, không có tâm phân
biệt sai khác.
[X. luận Đại tì bà sa Q.60; luận Du già
sư địa Q.1, Q.66; luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập Q.5; Thành duy thức luận diễn bí
Q.3 phần cuối]. (xt. Trung Hữu).
KẾT SỬ
Tên khác của phiền não.
“Kết” là các phiền não trói buộc chúng
sinh, khiến cho không ra khỏi được sinh tử;
“Sử” là các phiền não sai khiến làm não loạn
chúng sinh. Kết có 9 thứ, Sử có 10 thứ, gọi
là 9 kết 10 sử.
Luận Đại trí độ quyển 1 (Đại 25, 58 hạ),
nói: “Tất cả chúng sinh bị bệnh kết sử làm
cho phiền não, từ vô thủy sinh tử đến nay,
không ai có thể chữa được bệnh này”.

[X. luận Đại trí độ Q.5; Đại thừa nghĩa
chương Q.5 phần đầu]. (xt. Cửu Kết).
KẾT TÁN
.....
Sau khi tụng kinh, đọc bài kệ tán thán
công đức của Phật để kết thúc thời khóa.
Chương phúng tụng trong Hoàng bá
KẾT TÁN

K
2409
thanh qui (Đại 82, 772 trung) ghi: “Đến trước
bàn thờ vong linh, xướng kệ khen ngợi Tam
bảo, tụng kinh Di đà(hoặc chú Đại bi), Tâm
kinh, chú Vãng sinh, Chân ngôn biến thực,
Kết tán, Hồi hướng”.
KẾT TẬP
Kết là phiền não, Tập là tập khí.
Kinh Duy ma cật sở thuyết quyển trung
ghi, ở nơi tịnh thất của cư sĩ Duy ma cật,
Thiên nữ đem hoa trời rải trên các vị Bồ
tát, hoa đều rơi xuống, đến khi rải trên các
Đại đệ tử Thanh văn thì hoa dính chặt
không rơi. Do kết tập chưa hết nên hoa
dính thân, nếu kết tập hết rồi thì hoa không
dính thân.
Chú Duy na cật kinh quyển 6 của ngài
Tăng triệu đời Hậu Tần (Đại 38, 387 hạ),
nói: “Có hai loại tập khí: Một là kết tập, hai
là ái tập. Khi được vô sinh pháp nhẫn thì
kết tập đều hết, nhưng chưa đoạn trừ ái tập
Phật pháp”.
KẾT TẬP
.....
Phạm,Pàli: Saôgìti.
Cũng gọi Tập pháp, Tập pháp tạng, Kết
kinh, Kinh điển kết tập, Hợp tụng. Tức là
các vị tỉ khưu cùng tụ họp ở một nơi để đọc
tụng, chỉnh lí và biên tập những lời dạy của
đức Phật sau khi Ngài nhập diệt, nhằm xác
định giáo quyền và phòng ngừa giáo pháp
lâu ngày bị tán thất, gọi là Kết tập.
Nội dung các cuộc kết tập như sau:
I. Kết tập lần thứ nhất.
Cũng gọi Ngũ bách kết tập, Ngũ bách
tập pháp, Ngũ bách xuất.

Vào năm đức Phật nhập diệt, dưới sự
bảo hộ của vua A xà thế, 500 vị A la hán
tập họp trong hang Thất diệp ở vùng ngoại
ô thành Vương xá nước Ma kiệt đà, tôn ngài
Ma ha Ca diếp làm Thượng thủ, cử hành
kết tập kinh điển lần thứ nhất.
Cứ theo luật Ngũ phần quyển 30 và luật
Ma ha tăng kì quyển 32, thì trong lần kết
tập này ngài A nan tụng kinh(Tu đa la hay
Pháp tạng), ngài Ưu ba li tụng luật(Tì ni
tạng), sau đó, các bậc Trưởng lão xem xét
chỉnh lí rồi biên tập thành các kinh, luật
Thuyết này được các nhà sử học cho là
tương đối đáng tin. Ngoài ra còn có các
thuyết như sau:
1. Kết tập 3 tạng: Kinh, Luật, Luận.
Theo luận Tứ phần quyển thứ 54, luật
Thập tụng quyển 60 và luận Đại trí độ quyển
2, thì ngài A nan tụng Kinh, Luận (A tì đàm
tạng) ngài Ưu ba li tụng Luật. Còn Phó pháp
tạng nhân duyên truyện quyển 1 thì cho rằng
ngài A nan tụng kinh, ngài Ưu ba li tụng
Luật, ngài Ca diếp tụng Luận. Nhưng theo
các bộ Ca diếp kết kinh, Soạn tập tam tạng
và Tạp tạng truyện, v.v... thì nói 3 tạng đều
do ngài A nan tụng ra.
2. Kết tập 5 tạng: Kinh, Luật, Luận, Tạp
tập, Cấm chú.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 9
và Bộ chấp dị luận sớ, thì khi ngài Ca diếp
triệu tập 500 vị A la hán cử hành kết tập
lần thứ nhất, còn có vài trăm ngàn người
suy tôn ngài Bà sư ba làm Thượng thủ, cử
hành kết tập 5 tạng, gọi là Quật ngoại kết
tập, Đại chúng bộ kết tập để phân biệt với
Quật nội kết tập, Thượng tọa bộ kết tập
của ngài Ca diếp. Nhưng đối với thuyết này,
ý kiến giữa các học giả không giống nhau.

Có người cho rằng thuyết này có lẽ đã do
chúng tăng Thượng tọa bộ hư cấu ra sau
khi các bộ phái phân hóa, cho nên không
thừa nhận.
3. Kết tập kinh Đại thừa.
Theo phẩm Xuất kinh trong kinh Bồ
tát xử thai quyển 7, thì tôn giả Ca diếp sai
ngài A nan tụng các tạng Bồ tát, Thanh
văn, Giới luật, v.v... gồm tất cả 8 tạng là:
Thai hóa tạng, Trung ấm tạng, Ma ha diễn
KẾT TẬP

K
2410
phương đẳng tạng, Giới luật tạng, Thập trụ
bồ tát tạng, Tạp tạng, Kim cương tạng và
Phật tạng.
Ngoài ra, theo luận Đại trí độ quyển 100
và luận Kim cương tiên quyển 1, thì đồng
thời với ngài Ca diếp kết tập 3 tạng Tiểu
thừa ở núi Kì xà quật, các ngài Văn thù, Di
lặc và A nan cũng cùng nhau kết tập kinh
điển Đại thừa ở núi Thiết vi, gọi là Thiết vi
sơn Đại thừa kết tập, nhưng đây có lẽ là
truyền thuyết sau khi Phật giáo Đại thừa
hưng khởi.
II. Kết tập lần thứ hai.
Cũng gọi Thất bách kết tập, Thất bách
tập pháp, Đệ nhị tập pháp tạng, Đệ nhị tập.
Lần kết tập này lấy Luật tạng làm chính,
xác định 10 việc mà các tỉ khưu thuộc chủng
tộc Bạt kì thực hành là trái phép.
III. Kết tập lần thứ ba.
Sau khi đức Phật nhập diệt được 236
năm, dưới sự hộ trì của vua A dục, 1000 vị
tỉ khưu nhóm họp ở thành Hoa thị nước
Ma kiệt đà, tôn ngài Mục kiền liên tử đế tu
làm Thượng thủ, cử hành kết tập lần thứ 3.
Lần kết tập này lấy 3 tạng Kinh, Luật, Luận
làm chính. Ngài Mục kiền liên tử đế tu tự
soạn bộ “Luận sư” để phê bình và bác bỏ
những dị nghị tà thuyết của ngoại đạo đương
thời. Sau khi kết tập, một số vị tỉ khưu đã
được Đại hội lựa chọn và phái đến những
địa khu ngoài lưu vực sông Hằng và ngoài
biên thùy Ấn độ để truyền bá Phật pháp.
Cuộc kết tập lần thứ nhất và thứ hai đều
được lưu truyền ở cả phương Bắc và phương
Nam, nhưng cuộc kết tập thứ ba này chỉ

được lưu truyền ở phương Nam mà thôi.
IV. Kết tập lần thứ tư.
Có 2 thuyết: Bắc truyền và Nam truyền.
1. Phật giáo Bắc truyền: Có 2 thuyết.
a) Cứ theo Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện
chép, thì sau đức Phật nhập diệt 500 năm,
ngài Ca chiên diên thuộc Thuyết nhất thiết
hữu bộ đến nước Kế tân ở Tây bắc Ấn độ,
triệu tập 500 vị A la hán và 500 vị Bồ tát
tiến hành kết tập, bồ tát Mã minh ghi chép
và soạn thành Thuyết nhất thiết hữu bộ A
tì đạt ma tì bà sa(tức luận Đại tì bà sa) gồm
100 vạn bài tụng.
b) Theo Đại đường tây vực kí quyển 3,
thì sau khi đức Phật nhập diệt 400 năm,
dưới sự hộ trì của vua Ca nị sắcca (Phạm:
Kaniwka), 500 vị tỉ khưu nhóm họp ở nước
Ca thấp di la (Phạm:Kazmir, tức Kế đàn),
suy tôn các ngài Hiếp tôn giả (Phạm:
Parzva) và Thế hữu (Phạm: Vasumitra)
làm Thượng thủ, tạo luận giải thích 3 tạng.
Trước hết, tạo luận Ô ba đệ thước 10 vạn
bài tụng, giải thích tạng Tố đát lãm(tạng
Kinh); kế đến, tạo luận Tì nại da tì bà sa 10
vạn bài tụng giải thích Tì nại da(tạng Luật);
sau cùng, tạo luận A tì đạt ma tì bà sa 10
vạn bài tụng, giải thích A tì đạt ma(tạng
Luận). Tất cả gồm 30 vạn bài tụng, 960
vạn lời, vua Ca nị sắc ca cho đàn mỏng
đồng đỏ thành từng lá để khắc các bộ luận
nói trên, rồi cất trong hòm đá và xây tháp
để thờ.
Trong 2 thuyết trên đây, thuyết của Đại
đường tây vực kí đáng tin hơn, tuy nhiên,
Phật giáo Nam truyền thì hoài nghi.
2. Phật giáo Thượng tọa bộ Nam
truyền: Theo Đại sử, v.v... thì cuộc kết tập
lần thứ 4 được cử hành trong động A lô ca

(chùa A lô) ở thôn Mã đặc liệt tại nước Tích
lan vào thời vua Bà tha già mã ni (Pàli:
Vaỉỉagàmaịi), do Đại thượng tọa La hi đa
chủ trì, có 500 vị tỉ khưu tham dự. Trong
hội đã tụng 3 tạng của Phật giáo Thượng
tọa bộ, sửa chữa các sách chú thích về 3 tạng,
sắp đặt lại thứ tự các kinh điển, viết thành
bộ Tam tạng đầu tiên bằng tiếngPàli và
các bản chú thích bằng tiếng Tăng già la (Sinhalese
= tiếng Tích lan).
V. Kết tập lần thứ năm.
Theo chương thứ 6 trong Giáo sử tiếng
Pàli và lịch sử Miến điện... thì vào năm
KẾT TẬP

K
2411
1871, vua nước Miến điện là Mẫn đông
(Mindon, ở ngôi 1853-1878) đã triệu tập
2400 vị Cao tăng, cử hành kết tập 3 tạng
lần thứ 5 ở thủ đô Mạn đức lặc (Mandalay).
Lần kết tập này lấy tạng Luật làm chủ yếu,
hiệu đính đối chiếu chỗ đồng dị trong nguyên
văn Thánh điển, cùng nhau hợp tụng suốt
5 tháng trời mới hoàn thành. Rồi đem toàn
bộ văn tự của 3 tạng đã kết tập khắc trên
729 phiến đá hoa đại lí hình vuông, dựng
trong chùa tháp Câu tha đà (Kuthodaw) ở
chân núi Mạn đức lặc, phía ngoài có 45 ngôi
tháp Phật vây quanh, hiện nay vẫn còn ở cố
đô Mạn đức lặc.
VI. Kết tập lần thứ sáu.
Vào ngày 17 tháng 5 năm 1954, tức ngày
lễ Phật đản(Visàkha Day, ngày Phật giáo
thế giới), dưới sự giúp đỡ của nhà nước, Phật
giáo Miến điện cử hành kết tập lần thứ 6.
Ý nghĩa của cuộc kết tập lần này là đoàn
kết Phật giáo đồ, đẩy mạnh sự phát triển
Phật giáo Thượng tọa bộ, đề cao địa vị của
nước Miến điện độc lập. Địa điểm kết tập
là trên sườn núi Nghệ cố thuộc vùng ngoại
ô phía bắc thủ đô Ngưỡng quang (Rangoon)
của Miến điện, được kiến trúc phỏng theo
hang Thất diệp nơi cử hành kết tập lần
thứ nhất tại Ấn độ. Lần kết tập này lấy
văn bản được khắc trên 729 phiến đá hoa
đại lí của lần kết tập thứ 5 làm chỗ y cứ,
đồng thời, sử dụng tất cả các loại bản in
tiếngPàli của “Hiệp hội Thánh điểnPàli”
ở Tích lan, Thái lan, Cao miên, Luân đôn
và Miến điện để khảo đính một cách rõ
ràng tỉ mỉ. Sau khi kết tập hoàn thành, toàn

bộ văn bản được ấn hành để lưu thông.
Lần kết tập này, ngoài các vị tỉ khưu thuộc
các nước Phật giáo Nam truyền, các vị tỉ
khưu của các nước Phật giáo Bắc truyền
cũng được mời tham dự, ròng rã hơn 2 năm,
đến ngày lễVisàkhanăm 1956 (Phật lịch
2500) mới hoàn thành.
[X. kinh Phật ban nê hoàn Q.hạ; kinh
Phúc cái chính hạnh sở tập Q.3; Cao tăng
pháp hiển truyện; Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.2 phần đầu; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.trung phần 1 đoạn 2;
Nguyên thủy Phật giáo Thánh điển chi tập
thành (Ấn thuận); A tì đạt ma luận nghiên
cứu]. (xt. Thập Sự Phi Pháp).
KẾT TẬP SỬ
........
Pàli: Saígìtivaôsa.
Tác phẩm, do Thân vương Somadej Phra
Vanarat người Thái lan soạn, hoàn thành
năm 1789. Năm 1923, vua Rama VI ban
sắc lệnh xuất bản.
Tác phẩm này tổng kết 9 lần kết tập
của Phật giáo Thượng tọa bộ Nam truyền.
Trong đó ghi chép 3 lần kết tập đầu được
tổ chức tại Ấn độ, lần kết tập thứ 4 đến
thứ 7 cử hành ở Tích lan, lần thứ 8, thứ 9
thì diễn ra ở Thái lan. Theo sự khảo chứng,
nội dung của lần kết tập thứ nhất đến thứ 5
hoàn toàn phù hợp với những sự kiện được
ghi trong Đại sử, v.v... của Tích lan, còn 4
lần kết tập sau vẫn chưa được các nước
thuộc Phật giáo Thượng tọa bộ Nam truyền
thừa nhận.
KẾT THAI NGŨ VỊ
Năm trạng thái của con người khi ở trong
thai. Đó là:
1. Yết la lam: Nhơ nhớp lẫn lộn, nghĩa

là 7 ngày đầu khi mới vào thai, tinh huyết
mới kết đọng.
2. Át bộ đàm: Tức là bào thai, nghĩa là
trong khoảng 14 ngày sau khi vào thai, thai
trạng như sữa đặc
3. Bế thi: Tức ngưng kết lại, nghĩa là
trong khoảng 21 ngày vào thai, thai nhi mới
thành hình, thịt đã bắt đầu sinh và còn mềm.
4. Kiện nam: Tức là trong khoảng 28
ngày, khối thịt ngưng tụ và đã hơi cứng.
KẾT THAI NGŨ VỊ

K
2412
5. Bát la xa khư: Tức sau 35 ngày thai
nhi đã hiện đủ các tướng chân tay và đầu.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.30; kinh
Đại bát Niết bàn Q.38 (bản Bắc); luận Câu
xá Q.9; Tuệ lâm âm nghĩa Q.14, Q.26;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
KẾT THÀNH LÊNH VĂN (1902- ?)
...........
Học giả Phật giáo Nhật bản, người huyện
Binh khố.
Năm 1929, ông tốt nghiệp ngành Triết
học Ấn độ thuộc Văn khoa Đại học Tokyo.
Ông từng là nghiên cứu viên của sở Nghiên
cứu thuộc học viện văn hóa Đông phương ở
Tokyo và là giáo sư Đại học Tokyo. Năm
1963, ông về hưu. Sau, ông giữ chức Viện
trưởng viện Truyền đạo chùa Bản nguyện
thuộc phái Bản nguyện tự, Giảng sư Đại học
Đông phương.
Những tác phẩm quan trọng của ông gồm
có: Duy thức tư tưởng sử, Duy thức tư tưởng
dữ lịch sử, Thế thân duy thức chi nghiên
cứu, Duy thức học điển tịch chí, Nhân gian
tính chi thám cứu, Kiếm thiền nhất thư,
Tịnh độ chân tông.
KẾT TÒA
.....
Kết thúc thời thuyết giảng trong pháp
hội.
Ngoài ra, Kết tòa cũng chỉ cho ngày
cuối cùng của pháp hội. Ngày cuối cùng
của pháp hội thường cử hành nghi thức
kết nạp những nguyện vọng của người tham
dự pháp hội, nên cũng gọi là ngày kết
nguyện.

Điều Trụ trì nhật dụng trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 2 (Đại 48, 1119 hạ),
nói: “Nêu lên những yếu ngữ của chư Tổ,
giải thích tường tận những chỗ khó hiểu,
nói lời cảm tạ rồi mới kết tòa”.
(xt. Kết Nguyện).
KẾT TRỤ
.....
Tác pháp kết tụng khế ấn và chân ngôn
Kiên cố chú nguyện vào giáp trụ kim cương
khi tu pháp Kim cương giới của Mật giáo,
để dẹp trừ các ma, mau chóng thành tựu
Tất địa.
Cứ theo Kim cương đính Liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ, thì hành giả Chân
ngôn đối với chúng sinh hữu tình nên khởi
tâm đại bi, thường mặc giáp trụ(áo và mũ
của người chiến sĩ mặc khi ra trận) Đại nguyện
của Như lai vào trong sinh tử vô tận hàng
phục Thiên ma.
Về cách kết ấn, 2 tay nắm lại thành kim
cương quyền, mỗi tay duỗi ngón trỏ, cánh
tay hơi co, đặt ở trước ngực, quán tưởng ở
đầu ngón trỏ của tay phải có chữ (oô),
đầu ngón trỏ của tay trái có chữ (ỉuô),
lại quán tưởng từ 2 chữ này hiện ra 1 cái
vòng dây mầu xanh, dùng vòng dây này
gia trì ở 12 chỗ: Tim, lưng, đầu, gối phải,
đầu gối trái, rốn, cạnh sườn, vai phải, vai
trái, yết hầu, ót, trán và đỉnh đầu mỗi chỗ
xoay 3 vòng, rồi từ từ buông xuống phía
trước.
Khi giải ấn, bắt đầu duỗi lần lượt từ ngón
út tay phải, ngón út tay trái, v.v... Kết trụ
như thế, có năng lực hộ trì tất cả, các Thiên
ma không thể phá loại.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.3; Du già Liên hoa

bộ niệm tụng pháp; Kim cương đính du già
tam ma địa pháp; Kim cương đính kinh Liên
hoa bộ tâm niệm tụng thứ đệ].
KẾT TUYẾN
.....
Một loại chú pháp được sử dụng khi tu
pháp Lục tự kinh của Mật giáo.
Khi thực hành, tay cầm một nhúm 14
sợi tơ trắng, miệng tụng chân ngôn để cầu
KẾT TUYẾN

K
2413
nguyện mong trói buộc được các oán địch
và tai họa nguy hiểm, v.v... không cho sinh
khởi. Sau khi cầu nguyện thành tựu thì thực
hành pháp giải tuyến(cởi dây). Nhưng cũng
có trường hợp phải đề phòng, không để cho
oán địch phát sinh trở lại nên không thực
hành pháp giải tuyến.
KẾT YẾU PHÓ CHÚC
Cũng gọi kết yếu tứ cú.
Qui kết phần quan trọng nhất của giáo
pháp và truyền trao cho người.
Phẩm Như lai thần lực trong kinh Pháp
hoa quyển 6 nói rằng, đức Thích tôn đem
tất cả pháp của Như lai, tất cả sức thần tự
tại của Như lai, tất cả bí tàng của Như lai,
tất cả việc sâu xa của Như lai phó thác cho
bồ tát Thượng hạnh, v.v... dặn dò các Bồ tát
này lưu truyền cho đời sau.
Pháp hoa văn cú kí quyển hạ của ngài
Trí khải cho rằng 4 câu “Tất cả pháp, tất cả
lực, tất cả bí tạng và tất cả việc sâu xa” là
biểu thị danh dụng(tác dụng), thể(bản chất)
và tông(mục đích) thù thắng nhất của kinh
Pháp hoa, cũng là tông chỉ(4 câu kết yếu)
của 1 bộ kinh. Nhưng ngài Nhật liên người
Nhật bản thì chủ trương trong 4 câu pháp
yếu, quan trọng nhất cũng là 5 chữ “Diệu
Pháp Liên Hoa Kinh”(5 chữ kết yếu) và tự
nhận mình là bồ tát Thượng hạnh tái sinh,
người được đức Phật phó chúc. Bởi thế ngài
Nhật liên mới dạy chúng sinh trong thời mạt
pháp chuyên niệm 5 chữ “Diệu Pháp Liên
Hoa Kinh” này.
KHA NGUYÊT
Kha là mầu trắng của ngọc, nguyệt là ánh

sáng mặt trăng. Kha nguyệt dùng để ví dụ
một vật có mầu trắng tươi mát.
Phẩm Diệu trang nghiêm vương trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 60 hạ) nói: “Tướng
lông trắng giữa chân mày của đức Phật như
kha nguyệt”.
KHẢ CHÂN (?-1064)
.....
Vị Thiền tăng Trung quốc, thuộc tông
Lâm tế, sống vào đời Tống, người Trường
kê, Phúc châu (tỉnh Phúc kiến).
Sư là đệ tử nối pháp của Thiền sư Thạch
sương Sở viên, từng trụ ở núi Thúy nham,
phủ Long hưng (Giang tây), cho nên sư còn
được gọi là Thúy nham Khả chân. Về sau,
sư dời đến núi Đạo ngô ở Đàm châu (huyện
Trường sa, tỉnh Hồ nam). Tài biện luận của
sư lưu loát, trôi chảy nên tiếng đồn khắp
gần xa.
Sư có tác phẩm: Thúy nham Chân thiền
sư ngữ yếu 1 quyển, được thu vào Cổ tôn
túc ngữ yếu.
[X. Kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục
Q.7; Liên đăng hội yếu Q.14; Gia thái phổ
đăng lục Q.3; Ngũ đăng hội nguyên Q.12;
Tục truyền đăng lục Q.7; Thiền tông chính
mạch Q.12; Phật tổ cương mục Q.36].
KHẢ CHÂN ĐIỂM HUNG
Tên công án trong Thiền tông.
Khả chân chỉ ngực. Công án này nói về
sự khai ngộ đắc pháp của Thiền sư Thúy
nham Khả chân đời Tống. Lúc đầu, sư theo
hầu dưới tòa ngài Thạch sương Sở viên. Một
hôm ngài Sở viên muốn xét nghiệm sư nên
hỏi (Vạn tục 148, 140 hạ):
“Như thế nào là đại ý Phật pháp?
Sư đáp: Đỉnh núi không mây, trăng chìm
đáy nước.

Ngài Sở viên quở rằng: Đầu bạc răng long
mà còn hiểu như vậy sao? Nghe thế sư khóc
lóc, xin ngài Sở viên chỉ dạy.
Ngài bảo: ông cứ hỏi ta đi!
Sư liền đem câu trước mà hỏi ngài. Ngài
Sở viên thong thả đáp:
KHẢ CHÂN ĐIỂM HUNG

K
2414
Đỉnh núi không mây, trăng chìm đáy
nước.
Sư nghe lời ấy, hoát nhiên chỉ ngực(rõ
suốt đại pháp, không còn chút gì vướng mắc) mà
khai ngộ đắc pháp.
Do nhân duyên này mà trong tùng lâm
thường gọi Khả chân là “Chân điểm hung”.
[X. Thiền uyển mông cầu Q. hạ].
KHẢ ĐẮC TƯƠNG TỰ QUÁ LOẠI
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi do người vấn nạn cố tình phản bác
Nhân(lí do) chính xác của người lập luận.
Là lỗi thứ 5 trong 14 lỗi Tự năng phá của
Cổ nhân minh do Túc mục, Tổ khai sáng
của Nhân minh, lập ra.
Như đệ tử Phật lập luận thức:
Tông: Âm thanh là Vô thường
Nhân: Vì do sự nỗ lực không ngừng mà
phát ra
Dụ: Như cái bình, v.v...
“Nhân”(lí do)trong luận thức trên đây
là đúng, nhưng người vấn nạn cố ý muốn
phá nên nói bừa rằng “Điện là Vô thường,
chẳng phải vì sự nỗ lực không ngừng mà
phát ra, nhưng vì có thể thấy được nên là
Vô thường, âm thanh cũng chẳng phải vì sự
nỗ lực không ngừng mà phát ra”.
Trong hình thức đối luận trên đây, đệ tử
Phật viện lí do “Vì sự nỗ lực không ngừng
mà phát ra” để chứng minh âm thanh là vô
thường; bởi vì “Những gì do sự nỗ lực mà có
ra” thì nhất định là vô thường. Nhưng tất
cả những gì vô thường chưa hẳn đều lấy sự
nỗ lực không ngừng mà có ra để làm Nhân.
Phạm vi vô thường rất rộng, còn sự nỗ lực

không ngừng mà phát ra chỉ là một phần
của Nhân vô thường. Như điện tuy chẳng
phải do sự nỗ lực không ngừng phát ra nhưng
cũng là vô thường. Người vấn nạn không
xét đến lí này, nên cố ý dùng lí do “tương
tự” để phản bác, như thế là phạm loại lỗi
“Khả đắc tương tự”.
[X. Nhân minh chính lí môn luận bản;
Nhân minh nhập chính lí luận sớ thụy
nguyên kí Q.8]. (xt. Thập Tứ Quá Loại,
Nhân Minh).
KHẢ HỒNG (?-?)
... ..
Học giả Trung quốc, sống vào khoảng đời
Hậu Đường đến đời Hậu Tấn thời Ngũ đại.
Lúc đầu ông theo Nho học, sau qui y
Phật giáo, đọc nhiều kinh sách. Bắt đầu từ
năm Trường hưng thứ 2 (931) đời Hậu
Đường, ông tham khảo các bộ Huyền ứng
âm nghĩa, Tuệ uyển âm nghĩa, Tuệ lâm âm
nghĩa, Hi lân âm nghĩa, v.v... mà soạn thành
bộ “Tân tập tạng kinh âm nghĩa tùy hàm
lục” (30 quyển), ròng rã 10 năm mới hoàn
tất. Trong sách này, đối với loại cổ tự, tục
tự, điểm họa, v.v... ông đều giải thích rất
rõ ràng.
KHẢ KIẾN BẤT ĐỐI SẮC
Khả kiến là chỉ cho những gì mắt người
có thể thấy được; Bất đối sắc là chỉ cho những
cái không có tính ngăn ngại. Tức là loại sắc
pháp do cực vi tạo thành, mắt thường có
thể thấy, có mầu sắc nhưng không có hình
thể, không làm chướng ngại các vật chất
khác. Tức chỉ cho 4 sắc pháp: bóng, ánh
mặt trời, sáng và tối...
KHẢ KIẾN HỮU ĐỐI SẮC
Cũng gọi Hữu kiến hữu đối sắc.
Khả kiến chỉ cho những gì mắt thường

có thể thấy được; Hữu đối chỉ cho những gì
do vật chất rất nhỏ nhiệm tạo thành và có
tính chướng ngại. Khả kiến hữu đối sắc tức
chỉ cho sắc cảnh. Bởi vì sắc pháp gồm có 11
thứ(5 căn, 5 cảnh, vô biểu sắc), trong đó, Sắc
cảnh là Khả kiến hữu đối sắc, 5 căn và 4
KHẢ KIẾN HỮU ĐỐI SẮC

K
2415
cảnh(thanh, hương, vị, xúc) là Bất khả kiến
hữu đối sắc; còn Vô biểu sắc là Bất khả
kiến vô đối sắc. Như núi, sông, đất đai, cỏ
cây, v.v... có mầu sắc, hình tướng, có thể
ngăn ngại các vật chất khác, đều là Khả kiến
hữu đối sắc.
KHẢ LẬU TỬ
........
Cũng gọi Xác lậu tử, Khả lậu.
I. Khả Lậu Tử.
Phong bì để thư tín trong Thiền lâm thời
xưa. Khả lậu nguyên chỉ cho cái vỏ trứng,
nghĩa là đơn từ, thư tín dán kín bỏ vào trong
ống tre, giống như loài sâu bọ rút vào trong
vỏ bọc, nên gọi là Khả lậu tử.
Cách viết phong bì như sau: Thỉnh Hòa
thượng Thiền sư Đường đầu ở... chức vụ...
cẩn phong”.
[X. môn Văn sớ trong Thiền lâm tượng
khí tiên Q.15].
II. Khả Lậu Tử.
Cái túi rách. Chỉ cho nhục thể của con
người, hàm ý khinh miệt.
Động sơn thiền sư ngữ lục (Đại 47, 515
thượng) chép: “Sư hỏi vị tăng: Khi lìa bỏ cái
túi rách(xác lậu tử)này rồi, thì ta sẽ gặp
nhau ở đâu?”.
KHẢ QUÁN (1092-1182)
.....
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Tống, người huyện Hoa đình, tỉnh Giang
tô, họ Thích(có thuyết nói họ Phó), tự Nghi
ông, hiệu Giải không, Trúc am.
Năm 16 tuổi, sư thụ giới Cụ túc, học
giáo nghĩa Thiên thai.

Mới đầu, sư y chỉ vào ngài Nam bình
Tinh vi, sau nghe danh Thiền sư Trạch
khanh ở Xa khê vang khắp vùng Giang tô,
Chiết giang, sư liền đến theo học và được
pháp của ngài. Đầu năm Kiến viêm đời Nam
Tống, sư trụ trì chùa Thọ thánh ở Gia hòa,
khoảng năm Thiệu hưng (1131-1162), sư
chuyển sang ở chùa Đức tạng tại Đương
hồ, ngoài giờ giảng thuyết, sư lại chú thích
kinh Lăng già. Sau, sư dời đến ở chùa Tường
phù, vì nhuốm bệnh nên sư lui về ẩn dật ở
Trúc am tại Nam lâm, Đương hồ. Năm Càn
đạo thứ 7 (1171) nhận lời thỉnh của Thừa
tướng Ngụy bả, sư về trụ trì chùa Thiên
thai ở Bắc thiền. Năm Thuần hi thứ 7 (1180),
nhận lời thỉnh của Ngụy Hiến vương, sư
làm viện chủ chùa Diên khánh ở Nam hồ,
không bao lâu, sư lại về ẩn ở Trúc am tại
Đương hồ.
Năm Thuần hi thứ 9 (1182) sư thị tịch,
thọ 91 tuổi. Đệ tử nối pháp có các vị: Bắc
phong Tông ấn, Trí hành Thủ mân, Thần
biện Thanh nhất, v.v...
Tác phẩm của sư gồm có: Lăng già thuyết
đề tập giải bổ chú 4 quyển, Lan bồn bổ chú
2 quyển, Sơn gia nghĩa uyển 2 quyển, Kim
cương thông luận, Kim cương sự thuyết (hoặc
Kim cương sự quyển), Viên giác thủ giám 1
quyển, Trúc am thảo lục 1 quyển...
[X. Phật tổ thống kỉ Q.15, Q.25; Thích
môn chính thống Q.7; Thích thị kê cổ lược
Q.4; Phật tổ lịch đại thông tải Q.21].
KHẢ TRÚNG
... ..
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là nếu, giả sử, giá như, nhược
bằng, v.v... Là phương ngôn thông dụng ở
đời Đường, Tống, Trung quốc. Các vị Thiền

tăng cũng hay dùng từ này.
Qui sơn cảnh sách (vạn tục 111, 146 hạ)
ghi: “Nếu (khả trúng) đốn ngộ chính nhân thì
đó là bước đầu để dần dần ra khỏi trần lao”.
KHẢ TƯƠNG (1206-1290)
Vị Thiền tăng thuộc dòng Phá am, phái
Dương kì, tông Lâm tế, sống vào đời Tống,
Nguyên, Trung quốc, người Ninh hải, Thai
KHẢ TƯƠNG

K
2416
châu (Chiết giang), họ Cát, hiệu Tuyệt ngạn,
đệ tử nối pháp của ngài Vô chuẩn Sư phạm.
Sư từng ở các nơi như: Lưu hồng Hưng
thánh thiền tự ở phủ Gia hưng (Chiết giang),
Nhạn sơn Năng nhân thiền tự tại Ôn châu
(Chiết giang), Cửu nham Tuệ vân thiền tự
ở Việt châu (Chiết giang), Hộ quốc Quảng
ân thiền tự tại Thiên thai (Chiết giang) Sùng
ân Diễn phúc thiền tự ở phủ Lâm an (Chiết
giang), Long tường Hưng khánh thiền tự ở
Ôn châu.
Năm Hàm thuần thứ 8 (1272), Sư trụ trì
Sùng thánh thiền tự trên núi Tuyết phong
thuộc Phúc châu (Phúc kiến) khoảng 10 năm.
Sau đó, sư từ bỏ mọi việc trong viện, lui về
sống ở chùa Bảo thọ tại Hàng châu, ít lâu
sau, sư lại được thỉnh trở về Sùng thánh thiền
tự. Năm Chí nguyên 27 (1290) sư tịch, thọ
85 tuổi, do cốt thờ ở Tuyết phong, tháp xây
ở Tây am.
Sư có tác phẩm: Tuyệt ngạn hòa thượng
ngữ lục 1 quyển.
[X. Kế đăng lục Q.3; Tăng tục truyền
đăng lục Q.4; Tục đăng tồn cảo Q.4].
KHÁCH ĐẦU HÀNH GIẢ
Gọi tắt: Khách hành.
Tên chức vụ trong Thiền lâm, người phụ
tá vị Tri khách (tiếp đãi tân khách).
[X. điều Phương trượng đặc vị tân cựu
lưỡng tự thang trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.4; Thiền lâm tượng khí tiên
Q.8].
KHÁCH TRẦN
Phạm: Akasmàt-kleza.
Cũng gọi Khách trần phiền não.

Đối lại: Tự tính thanh tịnh.
Tức là phiền não. Phiền não vốn chẳng
phải là vật có sẵn trong tâm tính, nhưng là
do mê lí mà khởi lên, cho nên gọi là Khách;
làm cho tâm tính nhơ nhớp giống như bụi
bặm làm bẩn đồ vật, cho nên gọi là trần.
Bản tính chúng sinh vốn thanh tịnh,
nhưng do những hiện tượng bên ngoài
khiến cho đối cảnh sinh mê mà tâm dấy
lên phiền não.
Chú Duy ma kinh quyển 5 (Đại 38,
378 trung), nói: “Tâm gặp duyên bên
ngoài, phiền não liền nổi lên, nên gọi là
Khách trần”.
Lại chữ “trần”(bụi) vốn là cái rất nhỏ
bé của sắc thể, cho nên dùng nó để ví dụ
cho phiền não như những hạt bụi không
chỗ nào mà không có, cùng khắp cả ba
nghìn đại thiên thế giới, người tu đạo cần
phải trừ bỏ khách trần này mới có thể thành
Thánh quả.
Phẩm Như lai thọ lượng trong kinh Tối
thắng vương quyển 1 (Đại 16, 407 thượng),
nói: “Các hoặc phiền não đều là Khách trần;
pháp tính là chủ, không có đi lại”.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19,
109 hạ), nói: “Tất cả chúng sinh không thể
thành Bồ đề và A la hán là đều do Khách
trần phiền não làm mê hoặc”.
Ngoài ra, theo luận Phật tính quyển 4,
thì Khách trần phiền não gồm có 9 loại là
Tùy miên tham dục phiền não, Tùy miên
sân, Tùy miên si, Tham sân si đẳng cực
trọng thượng tâm hoặc(Tâm do tham sân si
làm mê hoặc nặng nề), Vô minh trụ địa, Kiến
đế sở diệt, Tu tập sở diệt, Bất tịnh địa và
Tịnh địa hoặc.
[X. kinh Lăng già Q.7; kinh Duy ma Q.

trung; luận Đại tì bà sa Q.4].
KHÁCH TRẦN NHỊ NGHĨA
Hai nghĩa của khách và trần.
Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 1 thì khách trần có 2 nghĩa
sau đây:
1. Khách: Chúng sinh bị Hoặc làm mê
KHÁCH TRẦN NHỊ NGHĨA

K
2417
lầm, không rõ cảnh trần bên ngoài, nên sinh
ra các thứ vọng tưởng. Nếu dùng trí tuệ quán
xét thể của Hoặc vốn không, thì lí của pháp
tính tự nhiên hiện bày, Hoặc cũng không từ
đâu sinh khởi được.
2. Trần (bụi): Hoặc(mê lầm)rất nhỏ
nhiệm, hay làm nhơ nhớp chân tính thanh
tịnh, giống như lúc ánh mặt trời chiếu qua
khe của sổ thì bụi bặm hiện lên, bay lăng
xăng làm rối loạn tính vắng lặng của hư
không. Nhưng nếu dùng trí tuệ quán
chiếu, thì lí Hoặc vốn không, trần cũng
chẳng có.
(xt. Khách Trần).
KHÁCH VỊ
Chỗ nghỉ ngơi của tân khách hoặc người
mới nhậm chức trong các chùa viện Thiền
tông, tức là một nơi riêng biệt ngoài Đán
quá liêu.
Điều Nghinh thị tôn túc, chương Trụ trì
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển
thượng (Đại 48, 1122 trung) ghi: “Thị giả lại
thắp hương, rót trà, trà xong, các vị nguyên
Tri sự, Tạng chủ, v.v... của Lưỡng tự cùng
đưa khách về Khách vị”.
Điều Du phương tham thỉnh, chương
Đại chúng trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui quyển hạ (Đại 48, 1140 trung) ghi: “Khi
có bậc tôn túc đến thăm, Trụ trì tiễn chân
về Khách vị để đáp lễ”.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.1; môn Điện
đường trong Thiền lâm tượng khí tiên].
KHAI BÁ NHĨ ẢI KHẨU
..............
Khaibar hoặc Khyber Pass.

Cửa ải ở biên giới A phú hãn (Afghanistan)
và vùng núi Tô lí mạn thuộc miền
tây bắc Ba cơ tư thản (Pakistan). Cách Bạch
hạ ngõa (Peshàwar) vài mươi cây số về phía
đông nam. Đây là một trong những con
đường giao thông quan trọng giữa Trung á
và Ấn độ từ xưa đến nay, người muốn
đến Ấn độ phần nhiều phải men theo phía
bắc sông Khố nạp (Kunat) để vào ải. Thời
xưa, những người Aryans di cư đến Ấn
độ, Đại đế Á lịch sơn đại (Alexandre) của
Hi lạp xâm lăng Ấn độ, chư tăng Trung
quốc đến Ấn độ cầu pháp hay những vị
tăng do vua A dục phái sang phương Tây
hoằng dương Phật pháp, phần nhiều cũng
đều phải qua cửa ải này. Sau cuộc chiến
tranh A phú hãn lần thứ 1 (1838-1842)
quân đội Anh đã nhiều lần vượt qua chỗ
này đến xâm lược Pakistan. Hiện nay đã có
đường sắtthông qua cửa ải đến vùng biên
trấn Landi kotal. Vùng phụ cận cửa ải này
vẫn còn những di tích Phật giáo của thời
đại vua A dục, như Ca phi nhi khấu đặc
(Kafir Kot), Tu phổ lạp sử đô phạ (Shipla
Stupa), v.v...
KHAI CẬN HIỂN VIỄN
Chủ trương phá trừ sự chấp trước cho
rằng đức Phật mới thành đạo ở Phật đà già
da(Bồ đề đạo tràng) mà hiển thị Bản Phật đã
thành từ lâu xa.
Trong 28 phẩm của kinh Pháp hoa, 14
phẩm đầu nói rõ về Tích môn, 14 phẩm sau
thì trình bày về Bản môn. Nhưng thân Phật
vốn không có Bản Tích riêng biệt, nên tông
Thiên thai mới dùng từ ngữ “Khai cận hiển
viễn” nhằm trừ sạch tình chấp cho rằng đức
Phật mới thành Phật ở Bồ đề đạo tràng mà
hiển bày đức Thế tôn đã thành Phật từ lâu

xa rồi. Nói theo thời gian thì gọi là Khai cận
hiển viễn; nói theo ý nghĩa thì gọi là Khai
tích hiển bản.
[X. phẩm Như lai thọ lượng trong kinh
Pháp hoa Q.5; Pháp hoa huyền nghĩa Q.10
phần cuối; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.1; Pháp
hoa huyền luận Q.1]. (xt. Bản Tích Nhị Môn;
Khai Tích Hiển Bản, Khai Hiển).
KHAI CẬN HIỂN VIỄN

K
2418
KHAI CHẨM
.....
Cùng gọi Khai bị an chẩm.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Sắp đặt mền gối để ngủ nghỉ. Trong
Thiền lâm, sau 10 giờ đêm vị Thần ti (chức
vụ trông nom về giờ giấc) báo giờ, sau đó, vị
Đường hành(chức vụ đi tuần tra) gõ 3 hồi
bảng treo trước Thiền đường, rồi vị Chung
ti(chức vụ chuyên việc thỉnh chuông)gióng
18 tiếng chuông để báo hiệu hết giờ tọa
thiền, đồng thời, cũng để báo giờ Khai
chẩm; 18 tiếng chuông này gọi là Khai chẩm
chung, Thập bát chung, Định chung, Sơ
dạ chung.
[X. điều Nhật dụng quĩ phạm, chương
Đại chúng trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.hạ].
KHAI CƠ
Cũng gọi Khai sơn.
Sáng lập chùa viện. Người bỏ tiền của để
chi dùng vào việc sáng lập chùa viện, cũng
gọi là Khai cơ.
KHAI DỤC
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Mở nhà tắm để vào tắm gội.
Theo điều Lưỡng tự đầu thủ, chương
Lưỡng tự trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui quyển hạ, thì vào những tháng trời lạnh,
cứ 5 ngày tắm một lần, trời nóng thì tắm
hàng ngày. Trước nhà Trai có treo bảng
thông báo ngày và giờ tắm. Khi nghe trống
khai dục thì chúng tăng vào tắm trước, sau
đến Tri sự và Trụ trì. Nhưng đến đời sau thì

thứ tự này được đổi ngược lại.
Khi vào nhà tắm phải giữ im lặng, nghiêm
túc, không được nói cười. Trước khi vào tắm,
đến thắp hương trước tượng của ngài Bạt đà
bà la, rồi đọc bài kệ (Đại 82, 776 hạ):
“Tắm gội thân thể
Nguyện cho chúng sinh
Thân tâm thanh tịnh
Trong ngoài sáng sạch”.
Và xướng 7 biến chú: “Án bạt chiết ra
não ca tra sa ha”.
[X. điều Dục chủ trong Thiền uyển thanh
qui Q.4; điều Tri dục trong Thiền lâm bị
dụng thanh qui Q.7; chương Nhật dụng kệ
trong Thiền lâm bị dụng thanh qui Q.10].
KHAI ĐÀN
.....
Mở đàn Mạn đồ la để truyền pháp quán
đính. Vị thầy tự khai đạo tràng để trao pháp
quán đính cho đệ tử, thì gọi là Khai đàn A
xà lê, Khai đàn giả.
KHAI ĐẠO Y
Cũng gọi Khai tị pháp, Khai đạo căn,
Đẳng vô gián duyên y (Phạm: Samanantara
-pratyaya), Đẳng vô gián y.
Danh từ này do tông Pháp tướng đặt ra.
Một trong 3 loại duyên làm chỗ nương (y)
cho tâm, tâm sở khi khởi tác dụng.
Những hoạt động tâm thức của con người
cứ niệm niệm nối nhau, không có gián đoạn,
một niệm trước vừa diệt mất thì niệm sau
liền sinh khởi, giữa khoảng niệm trước niệm
sau sinh diệt này, có mối quan hệ rất mật
thiết. Tức là tâm vương của một niệm trước
mở đường và làm chỗ nương dựa(Khai đạo
y)cho tâm vương, tâm sở của một niệm sau
sinh khởi, vì thế gọi là Khai đạo y.
Tâm vương của niệm trước mở đường

dẫn sinh tâm vương, tâm sở của niệm sau,
trong đó có mối quan hệ dẫn sinh đồng
loại, dị loại. Về vấn đề này, giữa các vị Luận
sư ở Ấn độ thời xưa như các ngài: Nan đà,
An tuệ, Hộ pháp, v.v... đều có kiến giải
khác nhau.
KHAI ĐẠO Y

K
2419
1. Ngài Nan đà cho rằng 5 thức: Mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân đều từ thức thứ 6 phát
sinh, còn thức thứ 6 thì tự nó có công năng
làm cho niệm trước niệm sau nối nhau, lại
vừa có năng lực sinh ra 5 thức trước, vì thế
thức thứ 6 là “Khai đạo y”(mở đường dẫn
sinh)của cả 6 thức. Thức Mạt na thứ 7 và
thức A lại da thứ 8 chỉ có năng lực tương
tục chính mình, chứ không thể sinh các
thứ khác.
2. Ngài An tuệ thì chủ trương: Thức
thứ 6 lấy chính nó và thức thứ 7, thức thứ
8 làm khai đạo y, thức thứ 7 lấy chính nó
và thức thứ 6 làm khai đạo y, thức thứ 8
lấy chính nó và thức thứ 6, thứ 7 làm khai
đạo y.
Ý kiến của 2 vị Luận sư trên tuy có khác
nhau, nhưng đều đồng ý rằng các tâm vương
khác loại có thể làm khai đạo y cho nhau.
3. Ngài Hộ pháp thì cho rằng 8 thức tâm
vương đều tự giới hạn trong mỗi thức, cho
nên tâm vương này không thể làm khai đạo
y cho tâm vương khác. Kiến giải này của
ngài Hộ pháp trái với quan điểm của 2 vị
Luận sư trên.
[X. luận Thành duy thức Q.4; Thành duy
thức luận thuật kí Q.5 phần đầu; Thành
duy thức luận liễu nghĩa đăng Q.4 phần
cuối].
KHAI ĐỀ
.....
I. Khai Đề.
Đồng nghĩa: Huyền đàm, Huyền nghĩa.
Giải thích tựa đề và nói rõ về những điểm
cốt yếu của kinh luận, như Đại nhật kinh

khai đề, Kim cương kinh khai đề, v.v...
Ngoài ra, chép lại văn kinh và thêm phần
tán thán cúng dường, gọi là Khai đề cúng
dường.
II. Khai Đề.
Mở quyển kinh để tụng đọc.
(xt. Khai Kinh).
KHAI ĐƯỜNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nguyên là nghi thức trong việc dịch kinh
đời xưa. Hàng năm, đến ngày Thánh đản
(sinh nhật của vua), viện Dịch kinh thường
phải dâng một bộ kinh mới dịch lên để chúc
thọ vua. Hai tháng trước đó, các quan nhóm
họp để xem xét việc dịch kinh. Rồi trước
ngày Thánh đản 1 tháng, các vị Dịch kinh
sứ và quan nhuận văn lại nhóm họp để dâng
bộ kinh ấy lên vua, gọi là Khai đường. Về
sau, buổi tuyên thuyết đại pháp của vị Tân
trụ trì trong lễ nhập tự cũng được gọi là Khai
đường, đây là nghi thức quan trọng trong
Thiền lâm. Trong lễ nhập tự, cũng có nghi
thức cầu nguyện quốc thái dân an, Thánh
hoàng muôn tuổi, cho nên cũng được gọi là
Khai đường chúc thọ, Khai đường chúc
thánh, Chúc quốc khai đường.
Về nghi thức Khai đường thì trước hết
cung thỉnh một vị tăng đức độ cao vời, kiến
thức sâu rộng, giữ chức Bạch chùy sư, an
tọa tại phía đông pháp tòa để giám sát việc
khai đường. Các quan viên thì ngồi đối diện
với pháp tòa. Kế đến nghinh thỉnh vị Trụ
trì, sau khi trình công văn(những giấy tờ về
việc bổ nhiệm Trụ trì) và tuyên nói pháp ngữ,
vị Duy na đọc các lá sớ. Sau đó, vị Trụ trì
đưa tay chỉ về phía pháp tòa, tuyên thuyết
pháp ngữ, rồi thăng tòa niệm hương chúc
mừng Thánh thọ. Khi Đế sư và các quan

lần lượt niệm hương xong, Bạch chùy sư gõ
một tiếng kiền chùy(cái kiểng) rồi nói (Vạn
tục 113, 118 hạ): “Chúng long tượng trong
pháp hội, nên quán xét Đệ nhất nghĩa”. Tiếp
theo, vị Trụ trì nêu lên cương yếu của tông
môn, cảm tạ các quan, chư sơn Thiền đức,
Bạch chùy sư lại gõ chùy xướng rằng: “Quán
xét kĩ pháp của Pháp vương, pháp của Pháp
vương là như thế”. Sau cùng, vị Trụ trì dộng
tích trượng xuống đất một tiếng, rồi bắt đầu
KHAI ĐỀ

K
2420
vấn thoại (hỏi đáp giảng giải). Vấn đáp xong,
kết thúc nghi thức Khai đường.
Ngoài ra, “Khai đường Hòa thượng” là
một vị Chấp sự quan trọng trong đàn
truyền giới ở Trung quốc. Về các pháp tắc
thụ giới, về các nghi lễ và qui củ sinh hoạt
của giới tử, v.v... đều do Khai đường hòa
thượng chỉ dạy.
[X. Tổ đình sự uyển Q.8; điều Nhập viện
khai đường chúc thọ, chương Trụ trì trong
Bách trượng thanh qui Q. thượng; môn Tùng
quĩ trong Thiền lâm tượng khí tiên].
KHAI GIÀ
.....
Cũng gọi Khai chế, Già khai.
Khai là cho phép; Già là cấm chỉ.
Trong giới luật, có khi khai cho, có khi
cấm chỉ. Giới của Tiểu thừa rất nghiêm,
không có trường hợp tạm khai; còn giới
pháp của Đại thừa thì lấy hạnh nguyện từ
bi làm gốc, vì thế có lúc tạm khai theo tinh
thần hoạt dụng của giới pháp, gọi là Khai
già trì phạm, đây là đặc trưng của giới Đại
thừa.
[X. luận Du già sư địa Q.41; Phạm võng
Bồ tát giới bản sớ Q.1; Tứ phần luật hành
sự sao Q.trung]. (xt. Trì Phạm).
KHAI GIÁC
.....
Khơi mở Phật tính sẵn có của mình để
chứng ngộ nguồn gốc của pháp.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.6 (bản 80 quyển)].
KHAI HIỂN
Khai là khai trừ, tức phá trừ chấp trước;
Hiển là hiển bày nghĩa chân thực. Đây là

từ ngữ phán giáo kinh Pháp hoa của tông
Thiên thai.
Về tư tưởng khai hiển của kinh Pháp hoa,
trong các tác phẩm của các luận sư Ấn độ,
như luận Đại trí độ, luận Pháp hoa, v.v...
chưa thấy được đề cập đến, còn ở Trung
quốc thì đầu tiên có ngài Trúc pháp khoáng
đời Đông Tấn đề xướng ý chỉ “Hội Tam Qui
Nhất”, rồi đến các ngài Cưu ma la thập, Cát
tạng, Tăng triệu, Pháp vân, v.v... tiếp tục phát
huy ý chỉ này. Sau hết, Đại sư Trí khải tông
Thiên thai lập thêm nghĩa “phương tiện tức
chân thực” mà hoàn chỉnh hệ thống tư tưởng
Khai hiển của kinh Pháp hoa.
Tông Thiên thai chủ trương tất cả giáo
pháp đức Phật tuyên giảng trước thời Pháp
hoa đều chưa phải là giáo pháp chân thực
(chưa khai hiển), đến thời kinh Pháp hoa đức
Phật mới hiển bày giáo pháp chân thực. Tông
này cũng căn cứ vào giáo pháp và Phật thân
mà lập thành các nghĩa: Khai quyền hiển
thực, Khai tam hiển nhất, Khai tích hiển
bản, Khai cận hiển viễn, v.v...
Ngoài ra, theo Pháp hoa kinh Huyền
nghĩa, thì kinh Pháp hoa có khai hiển Bản
môn và khai hiển Tích môn như sau.
1. Khai hiển tích môn: Nói theo giáo
pháp, thì 14 phẩm trước của kinh Pháp hoa
là Khai quyền hiển thực, Khai tam hiển nhất.
Vì có người không biết rằng giáo pháp trước
kinh Pháp hoa chỉ là phương tiện tạm thời
dắt dẫn đến chỗ chân thực nên chấp trước
vào giáo pháp của Tam thừa. Muốn phá trừ
sự chấp trước này, đức Phật nói rõ Tam thừa
chỉ là phương tiện, Nhất thừa mới là chân
thực, đồng thời thuyết minh phương tiện
tức chân thực mà hiển bày lí Tam thừa đều
qui về Nhất thừa.

2. Khai hiển bản môn: Nói theo thân
Phật của đức Thích ca mâu ni, thì 14 phẩm
sau của kinh Pháp hoa là Khai tích hiển bản,
Khai cận hiển viễn. Nghĩa là phá trừ sự chấp
trước cho rằng đức Phật mới thành đạo dưới
gốc cây Bồ đề ở Phật đà già da(Bồ đề đạo
tràng) để hiển bày lí đức Phật đã thành đạo
từ kiếp sâu xa.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa
KHAI HIỂN

K
2421
Q.1, phẩm pháp sư kinh Pháp hoa Q.4.
phẩm Như lai thọ lượng kinh Pháp hoa
Q.5; bài tựa trong Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.1 phần trên; Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.9 phần cuối; Pháp hoa huyền
nghĩa thích tiêm Q.1; Pháp hoa nghĩa kí
Q.1, Q.2, Q.3, Q.8; Pháp hoa huyền luận
Q.2, Q.4, Q.5]. (xt. Bản Tích Nhị Môn,
Khai Phế Hội).
KHAI HÓA TỰ
........
Chùa ở gần bờ sông Tiền đường, huyện
Hàng, tỉnh Chiết giang, Trung quốc, do ngài
Vĩnh minh Diên thọ sáng lập vào năm Khai
bảo thứ 4 (971) đời Bắc Tống, theo lời thỉnh
cầu của Ngô Việt vương Tiền thúc, để trấn
áp ngọn thủy triều của sông Tiền đường.
Mới đầu chùa có tên là viện Thọ ninh.
Trong viện có tháp Lục hòa, do ngài Diên
thọ kiến tạo, trong tháp có thờ xá lợi, sau bị
thiêu hủy. Năm Thiệu hưng 22 (1152), Lễ
bộ vâng mệnh vua khởi công xây cất lại với
sự góp sức của Ty chuyển vận phủ Lâm an.
Năm Thiệu hưng 26 (1156) đời Nam tống,
ngài Trí đàm về trụ trì chùa này, ra sức
khuyết hóa, quyên góp tịnh tài để xây dựng
tòa tháp 7 tầng và 100 gian nhà, viện. Năm
Long hưng thứ 2 (1164), vua ban tấm biển
“Từ ân khai hóa giáo tự”. Năm Long hưng
thứ 3 (1165), do công lao của ngài Trí đàm,
vua ban cho
chùa nhiều
kinh điển đặc
biệt. Từ các
đời Nguyên,

Minh về sau,
chùa cũng
nhiều lần gặp
nạn. Khoảng
năm Gia tĩnh
(1522-1566)
đời Minh,
chùa bị thiêu hủy và đến khoảng năm Vạn
lịch (1573-1619) được sửa lại. Ngôi tháp Lục
hòa hiện nay là ngôi tháp được xây cất lại
vào năm Ung chính 13 (1735) và được trùng
tu vào năm Quang tự 26 (1900) đời Thanh.
Tháp có hình bát giác 13 tầng. Đứng trên
tháp người ta có thể thấy toàn cảnh sông
Tiền đường.
[X. Chiết giang thông chí Q.226; Hàng
châu chí Q.35; Tây hồ thắng tích; Hàng
châu dữ Tây hồ, Chi na văn hóa sử tích
giải thuyết Q.4; China đích Phật giáo (Thôn
điền Trị lang)]. (xt. Lục Hòa Tháp).
KHAI HỘI
.....
Khai là khai trừ, Hội là hội nhập. Tức
phá trừ sự chấp trước giáo pháp Tam thừa
phương tiện mà hội nhập giáo pháp Nhất
thừa chân thực. Đây là từ ngữ phán thích
kinh Pháp hoa của tông Thiên thai.
Khai hội gồm có 2 loại là Pháp khai hội
và Nhân khai hội. Về phương diện lí luận
thì tất cả pháp đều cùng một mối, gọi là
Pháp khai hội; theo đó thì trên thực tế không
phân biệt Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát
hay phàm phu, tất cả đều có thể thành Phật,
gọi là Nhân khai hội.
Về Nhân khai hội lại có Đồng loại khai
hội và Dị loại khai hội. Đồng loại khai hội
là Khai tiểu thiện và Hội đại thiện, còn Dị
loại khai hội là Khai ác, Hội thiện. Loại trước

là Chủng loại khai hội, loại sau là Địch đối
khai hội.
Trong 5 thời thuyết pháp, thời thứ 4 là
thời Bát nhã chỉ nói Pháp khai hội, đến thời
thứ 5 là Pháp hoa Niết bàn mới chỉ bày rõ
về Nhân và Pháp khai hội.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa
Q.1; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.9 phần
cuối; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q1, Q.2, Q.3;
Thai tông nhị bách đề Q.13]. (xt. Khai Phế
Hội, Khai Hiển, Hội Tháp Lục Hòa Chùa Khai Hóa Tam Qui Nhất).
KHAI HỘI

K
2422
KHAI HUÂN
... ..
I. Khai Huân.
Tạm thời cho phép dùng Ngũ huân với
mục đích chữa bệnh, gọi là Khai huân (cho
phép ăn mặn).
[X. luật Thập tụng Q.26; luật Ma ha tăng
kì Q.32; luật Tứ phần Q.42].
II. Khai Huân.
Cũng gọi Khai trai.
Người trước kia ăn chay, nay đổi sang ăn
mặn, gọi là Khai huân(bắt đầu ăn mặn).
Nhưng ngày xưa gọi là Giải tố, Khai tố(bỏ
ăn chay), chứ không gọi là Khai huân.
KHAI KHẢI
I. Khai Khải:
Cũng gọi Khải kiến.
Chỉ cho lúc bắt đầu cử hành nghi thức
pháp hội:
Điều Thánh tiết, chương Chúc lí, Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển thượng ghi:
“Vào ngày lễ Chúc thánh, các chùa cần
chuẩn bị kiến lập đạo tràng Kim cương vô
lượng thọ, trong 1 tháng, hàng ngày chư tăng
luân phiên lên điện, khai kinh(khai khải).
II. Khai khải:
Cũng gọi Khai bạch, Khải bạch, Biểu
bạch.
Đối lại: Kết nguyện.
Nghi thức tác bạch trước Bản tôn về chỉ
thú, những việc cầu nguyện và thời hạn tu
pháp trong pháp hội của Mật giáo. Khai khải
cũng chỉ cho ngày mở đầu của pháp hội. Ở
Nhật bản, nghi thức này rất được coi trọng.
KHAI KINH

.....
I. Khai kinh:
Đối lại: Kết kinh.
Phần tự thuyết ở đầu 1 bộ kinh, gọi là
Khai kinh. Còn phần cuối là phần kết luận
tổng quát yếu chỉ của bộ kinh, thì gọi là
Kết kinh. Khai kinh, kết kinh gọi chung là
Khai kết. Như phần khai kinh của kinh
Pháp hoa là chỉ cho kinh Vô lượng nghĩa,
còn phần kết kinh thì chỉ cho phẩm Quán
Phổ hiền.
[X. Chú Vô lượng nghĩa kinh Q.1].
II. Khai Kinh.
Cũng gọi Khai đề, Khai trục.
Mở văn kinh để tụng đọc, gọi là Khai
kinh.
Thông thường, trước khi tụng văn kinh
thì đọc bài kệ khai kinh:
“Pháp Phật cao siêu rất nhiệm mầu
Trăm ngàn muôn kiếp dễ hay đâu.
Con nay nghe thấy chuyên trì tụng
Nguyện hiểu Như lai nghĩa thật sâu”.
KHAI LẠP SA SƠN
...........
Phạm:Kailàsa.
Pàli: Kelàsa-pabbata.
Núi thiêng, truyền thuyết nói ở phía bắc
Hi mã lập sơn.
Cứ theo Tự sự thi La ma da na (Phạm:
Ràmàyaịa, I, 26), thì trong núi này có hồ
Mã na tát (Mànasa), sông Sa lạp ưu (Phạm:
Sarayù) bắt nguồn từ hồ này, sau khi chảy
vòng quanh thành Vô đấu (Phạm: Ayodhyà)
thì đổ vào sông Hằng.
Trong văn học Ấn độ xưa thường mô tả
vẻ tráng lệ của núi Khai lạp sa. Phật sở hành
tán (Phạm: Buddha-carita, I, 21) của ngài
Mã minh (Phạm: Azvaghowa) cũng nói:

“Ánh trăng chiếu rọi khắp 4 phương, rực rỡ
như núi Khai lạp sa”.
KHAI LÔ
.....
Ngày đầu tiên mở lò sưởi để sưởi ấm vào
mùa đông trong các chùa viện Thiền tông
Trung quốc thời xưa.
KHAI LÔ

K
2423
Ngày Khai lô là ngày mồng 1 tháng 10
âm lịch, gọi là Khai lô nhật, Khai lô tiết.
Đến ngày mồng 1 tháng 2 âm lịch năm sau
thì đóng cửa lò sưởi, gọi là Bế lô. Ngày khai
lô, vị Trụ trì thăng tòa thuyết pháp, gọi là
Khai lô thướng đường.
[X. điều Thánh tăng thị giả Lô đầu trực
đường trong Thiền uyển thanh qui Q.4].
KHAI MÔN TIẾT
Tiếng Thái: Hào ngõa tát.
Ngày lễ tịnh trai lớn nhất tại khu vực
người Thái theo Phật giáo Tiểu thừa sống
ở hạ du sông Lan thương tỉnh Vân nam,
Trung quốc.
Theo lịch Thái, khoảng thời gian từ ngày
15 tháng 9 đến 15 tháng 12 là tiết Quan
môn (tiết đóng cửa), tiết Quan môn kết thúc,
gọi là tiết Khai môn(tiết mở cửa). Mỗi lần
gặp ngày lễ này thì tín đồ và quần chúng
trang phục đẹp đẽ, đem thực vật, hoa tươi
và tiền bạc dâng cúng Phật. Ngoài việc chúc
mừng thời kì tịnh trai kết thúc, họ còn nhân
dịp này để cầu phúc và mong được một vụ
mùa bội thu.
KHAI MỤC SAO
Tác phẩm, 2 quyển, do sư Nhật liên người
Nhật bản soạn vào năm 1272, được thu vào
Đại chính tạng tập 84.
Sách này được viết ra trong thời kì tác
giả bị lưu đày, nội dung nói về sự thể nghiệm
tín ngưỡng và khảo xét một cách sâu sắc về
những lí do cùng giải đáp các nghi hoặc vì
sao tác giả phải chịu pháp nạn Long khẩu.
Đồng thời đem học thuyết của ngoại đạo và
Nho gia để đối chiếu, so sánh với giáo học

của các tông phái Phật giáo, đề xướng thuyết
“Ngũ trùng tương đối” để giải thích giáo quán
Nội ngoại, Đại tiểu, Quyền thực, Bản tích
và Chủng thoát, nhằm đưa người ta vào chân
lí rốt ráo của kinh Pháp hoa.
Đây là một tác phẩm về Tỉ giảo tôn giáo
học và cùng với Quán tâm bản tôn sao là 2
viên ngọc của tông Nhật liên.
KHAI NGOẠI HỌC
... ... ..
Cho phép học tập ngoại điển(sách vở
ngoài Phật giáo) nhằm mục đích chế phục tà
giáo, dắt dẫn thế gian về với chính đạo.
KHAI NGUYÊN SONG THÁP
Đông tháp và Tây tháp của chùa Khai
nguyên ở huyện Tấn giang, tỉnh Phúc kiến,
Trung quốc, là những kiến trúc lịch sử nổi
tiếng.
Hai ngôi tháp này cách nhau khoảng 200
mét. Đông tháp gọi là tháp Trấn quốc, được
xây dựng vào năm Hàm thông thứ 6 (865)
đời Đường, sau 12 năm mới hoàn thành.
Tháp có hình bát giác, cao 48,4 mét, nguyên
làm bằng gỗ, đến đời Nam Tống được xây
lại bằng gạch và sau cùng bằng đá hoa
cương. Tây tháp gọi là tháp Nhân thọ, được
xây dựng vào năm Trinh minh thứ 2 (916)
đời Hậu Lương, 10 năm sau mới hoàn
thành, tháp cao 44,6 mét, làm bằng gỗ, đến
đời Bắc Tống được xây dựng lại bằng gạch
và sau cùng cũng được làm bằng đá hoa
cương. Trên mặt của
cả 2 tháp có tất cả
180 bức phù điêu.
Kiểu kiến trúc
của 2 tháp đều chịu
ảnh hưởng văn hóa
Trung á, kết hợp giữa

hình thức Trung
quốc và Tây vực, cho
nên có giá trị nghệ
thuật rất cao. Thời
xưa 2 ngôi tháp này
có tiếng là “Hải nội
KHAI NGUYÊN SONG THÁP
Đông tháp và Tây tháp
Chùa Khai nguyên

K
2424
đệ nhất”, “Thế giới đệ nhất tháp”.
Đến nay, tuy đã trải qua thời gian hơn
700 năm, qua bao tang thương biến đổi,
nhưng 2 tòa tháp vẫn giữ được vẻ hùng vĩ
như xưa.
[X. Ôn lăng Khai nguyên tự chí; Thích
thị kê cổ lược Q.3].
KHAI NGUYÊN TAM ĐẠI SĨ
... ... ... ... ..
Chỉ cho 3 vị Đại sư của Mật tông Ấn độ
đến Trung quốc vào niên hiệu Khai nguyên
dưới triều vua Huyền tông nhà Đường, đó
là các ngài: Thiện vô Úy, Kim cương trí và
Bất không.
(xt. Bất không, Kim Cương Trí, Thiện
Vô Úy).
KHAI NGUYÊN THÍCH GIÁO LỤC
Cũng gọi Khai nguyên lục, Khai nguyên
mục lục, Trí thăng lục.
Tác phẩm, 20 quyển, do ngài Trí thăng
soạn vào năm Khai nguyên 18 (730) đời
Đường, được thu vào Đại chính tạng tập
55. Toàn bộ sách được chia làm 2 phần:
I. Tổng quát quần kinh lục (từ quyển 1
đến quyển 10) tương đương với Đại lục. Phần
này theo thứ tự thời gian phiên dịch, bắt
đầu từ năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời Minh
đế nhà Đông Hán, đến năm Khai nguyên
18 (730) đời Đường khoảng 664 năm, có
176 dịch giả dịch được 2278 bộ kinh, luật,
luận Đại Tiểu thừa, gồm 7046 quyển. Trong
đó, những tư liệu liên quan đến những bộ
kinh đã dịch được sưu tập rất đầy đủ, bao
quát cả tên gọi khác, tên gọi tắt, số lượng
quyển, kinh còn hay mất, tên tác giả, niên

đại phiên dịch, nơi phiên dịch và những
người có liên quan đến việc phiên dịch
những bộ kinh đó. Ngoài ra, còn phân biệt
những kinh có bản dịch và mất bản dịch,
dịch một lần và dịch nhiều lần, Đại kinh và
kinh Biệt sinh, v.v... Phần Đại lục này là do
kế thừa các bộ Lịch đại Tam bảo kỉ và Đại
đường nội điển lục mà có.
II. Biệt phần thừa tạng lục (từ quyển
11 đến quyển 20), phần này phỏng theo cách
phân loại mục lục của Pháp kinh lục, tương
đương với các bộ Tiêu chuẩn nhập tạng mục
lục và Hiện tạng nhập tạng mục lục. Phần
Biệt phần thừa tạng lục này lấy kinh làm
chính, chia ra 7 loại:
1. Hữu dịch hữu bản lục: Có tên người
dịch, có bản dịch (quyển 11 đến 13).
2. Hữu dịch vô bản lục: Có tên người
dịch, nhưng không có bản dịch (quyển 14
đến 15).
3. Chi phái biệt hành lục: Những bản
kinh lưu hành riêng có tính chi phái
(quyển 16).
4. San lược phồn trùng lục: Lược bỏ
chỗ rườm rà trùng lập (quyển 17).
5. Bổ khuyết thập di lục: Thêm vào
những chỗ còn thiếu sót (quyển 17).
6. Nghi hoặc tái tường lục: Giải thích
lại một cách rõ ràng những chỗ nghi hoặc
(quyển 18).
7. Ngụy vọng loạn chân lục: Mục lục
các bản kinh được ngụy tạo (quyển 18).
Còn 2 quyển cuối cùng là mục lục của
1076 bộ kinh điển Đại Tiểu thừa gồm 5048
quyển được đưa vào Tạng. Xưa nay có câu:
“Tất cả hơn 5000 quyển kinh” là bắt nguồn
từ đó.
Trên đây, trong phần Hữu dịch hữu bản

lục, các kinh Đại thừa được chia làm 5 bộ
lớn là: Bát nhã, Bảo tích, Đại tập, Hoa
nghiêm, Niết bàn và có chú thích rõ ràng về
trường hợp dịch một lần hay dịch nhiều lần.
Phương pháp này đã được những người biên
tập mục lục Đại tạng kinh đời sau noi theo.
Và để đề phòng sự lầm lẫn, ngài Trí thăng
còn dùng Thiên tự văn để ghi số hiệu mục
lục được nhập Tạng của bộ sách này và biên
soạn thành “Khai nguyên thích giáo lục lược
KHAI NGUYÊN THÍCH GIÁO LỤC

K
2425
xuất 4 quyển. Từ đời Tống trở về sau, bộ
Lược xuất này là chỗ y cứ cho việc khắc in
số hiệu của Đại tạng kinh.
Khai nguyên thích giáo lục ghi chép các
việc rất đầy đủ và rõ ràng, là khuôn mẫu
cho các bộ Kinh lục và sự tổ chức Đại tạng
kinh đời sau.
Năm Trinh nguyên thứ 10 (794), ngài
Viên chiếu soạn thêm 3 quyển để nối theo
Khai nguyên thích giáo lục và lấy tên là Đại
Đường trinh nguyên tục khai nguyên thích
giáo lục.
[X. Tống cao tăng truyện Q.5; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.14,
Q.19].
KHAI NGUYÊN TỰ
... ... ..
Vào năm Khai nguyên 26 (738), vua
Đường Huyền tông của Trung quốc ban sắc
cho các châu, quận xây chùa Khai nguyên
để làm nơi cầu nguyện cho quốc thái dân
an, do các quan địa phương chủ trì.
Về lí do vua Huyền tông hạ lệnh cho
toàn quốc xây dựng chùa Khai nguyên, thì
ngày nay không thể khảo chứng được, nhưng
theo văn bia “Tây an phủ thành nội nguyên
đại Khai nguyên tự hưng giáo”, thì được biết
vào năm Khai nguyên 28 (740, nghi là lầm,
đáng lẽ là năm Khai nguyên 26-738), vua
Huyền tông từng bàn luận với pháp sư Thắng
quang về vấn đề “Ơn đức Phật” ở điện Diên
khánh. Sau khi bàn luận, vua Huyền tông
qui y làm đệ tử Phật và hạ lệnh cho các châu,
phủ trên cả nước mỗi nơi xây dựng một ngôi
chùa lấy tên là Khai nguyên. Nhưng nay

không có tư liệu để khảo sát xem vào năm
ấy các châu, phủ trong nước có tuân lệnh
hay không, mà chỉ thấy trong Cựu đường
thư quyển 9 có đoạn ghi: “Vào tháng 4 năm
Thiên bảo thứ 3 (744), vua ban sắc lệnh cho
2 kinh đô Trường an, Lạc dương và các châu
trong nước đều đúc một pho tượng Thiên
tôn và một pho tượng Phật bằng kim đồng
để thờ ở chùa Khai nguyên”.
Tuy nhiên, trong các tư liệu về lịch sử
Phật giáo, như Đông chinh truyện của hòa
thượng Giám chân đời Đường, Lữ hành kí
của các vị tăng người Nhật bản đến tu học
ở Trung quốc là Viên tải, Viên nhân, Viên
trân, v.v... đều có những ghi chép liên quan
đến chùa Khai nguyên. Còn theo Đại minh
nhất thống chí, thì vào đời Minh vẫn còn
lại 12 ngôi chùa Khai nguyên rải rác ở 12
nơi là: Ở Kí châu, phủ Chân định, tỉnh Trực
lệ, ở huyện Nguyên thị, ở phủ Vĩnh bình, ở
phủ Thuận đức, huyện Hàm ninh, phủ Tây
an, tỉnh Thiểm tây, ở Ôn lăng, phủ Tuyền
châu, tỉnh Phúc kiến, ở huyện Mân, phủ
Phúc châu, ở phủ Đăng châu, tỉnh Sơn đông,
ở phủ Qui đức, tỉnh Hà nam, ở huyện Ninh
lăng, ở huyện Ngu thành và ở Vũ dương
phủ Nam dương... nhưng không còn thịnh
như xưa.
Vào đời Đường, Tống từ chùa Khai
nguyên ở các nơi đã xuất hiện nhiều bậc cao
tăng, như các ngài Nguyên hạo, Biện tú ở
chùa Khai nguyên tại Tô châu, ngài Nghĩa
sở ở chùa Khai nguyên tại Tề châu, các ngài
Đạo nhất, Thê ẩn ở chùa Khai nguyên tại
Hồng châu, ngài Huyền án ở chùa Khai
nguyên tại Ngạc châu, v.v... Trong đó, ngài
Đạo nhất của chùa Khai nguyên ở Hồng châu
là nổi tiếng hơn cả.

Tình trạng các ngôi chùa Khai nguyên ở
các nơi không giống nhau, đến các đời
Nguyên, Minh tuy được trùng tu, nhưng hiện
nay không còn được bao nhiêu.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.34; Thích thị kê
cổ lược Q. 3; Cổ kim đồ thư tập thành chức
phương điển 61, 104, 117, 200, 278, 395,
457, 507].
I. Khai Nguyên Tự.
Chùa ở mạn tây nam huyện Ngô tỉnh
Giang tô, Trung quốc, do nhũ mẫu của Ngô
tôn quyền xây dựng vào thời Tam quốc.
KHAI NGUYÊN TỰ

K
2426
Mới đầu, chùa có tên là Trùng nguyên,
Thông nguyên, đến đời Đường đổi tên là
chùa Khai nguyên. Vào đời Tấn, có 2 pho
tượng Phật và 1 bình bát bằng đá từ ngoài
biển trôi vào, hiện nay còn được thờ trong
chùa. Trải qua các đời, chùa này lần lượt
có các vị cao đức thuộc các tông đến ở,
như các ngài Ấn tông(đệ tử nối pháp của
Lục tổ Tuệ năng), Kinh khê Trạm nhiên,
Trường khánh Tuệ lăng, Hoàng long Sở
nam, Thanh lương Trừng quán, Từ vân
Tuân thức, v.v...
[X. Khai nguyên tự chí; Đại minh nhất
thống chí Q.8].
II. Khai Nguyên Tự.
Chùa ở huyện Tấn giang, tỉnh Phúc kiến,
được xây dựng vào năm Thùy củng thứ 2
(686) đời Vũ hậu của Trung quốc.
Mới đầu, chùa có tên là Liên hoa, sau
được đổi tên là Hưng giáo, Hưng long. Năm
Khai nguyên 26 (738), vua ban sắc đổi tên
là chùa Khai nguyên. Từ thời Ngũ đại đến
đời Tống, hơn 100 viện phụ thuộc được xây
dựng. Đời Nguyên, vua ban hiệu là “Khai
nguyên vạn tuế thiền viện”. Khoảng năm
Chính bình (1341-1398) chùa bị phá hủy.
Trong những năm Hồng vũ và Vĩnh lạc,
chùa dần dần được kiến thiết lại, cuối đời
Minh, ông Trịnh chi long trùng tu Đại hùng
bảo điện, đình Bái thánh, điện Tử vân bình,
Tháp, v.v... Trong đó, có tháp Đông(tháp
Trấn quốc) và tháp Tây(tháp Nhân thọ) là
nổi tiếng hơn cả. Đây là những kiến trúc
lịch sử của Trung quốc được thế giới biết
đến. Đại hùng bảo điện cũng gọi là điện

Bách trụ(điện trăm cột) được kiến trúc theo
kiểu “Trùng thiềm hiết sơn”(có 2 lớp mái,
mái dưới nhô ra, rường hơi cong), là kiến trúc
đời Minh còn lại, trên đẩu cũng có chạm
trổ 24 vị Phi thiên tấu nhạc, đường nét rất
tinh vi.
[X. Phúc kiến thông chí Q.264; Đại thanh
nhất thống chí Q.328].
III. Khai nguyên Tự.
Cũng gọi viện Thượng lam.
Chùa ở phía đông huyện Tân kiến phủ
Nam xương tỉnh Giang tây, Trung quốc.
Đây là đạo tràng hoằng dương Thiền pháp
nổi tiếng của đại sư Mã tổ Đạo nhất đời
Đường.
Vào đời Tống, chùa này được đổi tên là
chùa Năng nhân, đến đời Minh đổi tên là
chùa Vĩnh ninh, rồi sang đời Thanh chùa
lại được đổi tên là chùa Hựu thanh.
[X. Đại minh nhất thống chí Q.49; Đại
thanh nhất thống chí Q.239; Giang tây thông
chí Q.111].
IV. Khai Nguyên Tự.
Chùa ở phía đông phủ Tây an tỉnh
Thiểm tây, Trung quốc, được sáng lập vào
khoảng năm Khai nguyên đời vua Huyền
tông nhà Đường.
Đại Hùng Bảo Điện chùa Khai nguyên, tỉnh Phúc kiến Chùa Khai nguyên
ở Tây an
KHAI NGUYÊN TỰ

K
2427
Trong số các chùa Khai nguyên do vua
Huyền tông ban sắc xây dựng trên khắp
nước, thì chùa này có qui mô lớn nhất, nhưng
trải qua nhiều đời không được tu bổ nên
cảnh chùa bị tàn phá, không còn như xưa.
V. Khai Nguyên Tự.
Chùa ở phía nam huyện Thương khưu,
tỉnh Hà nam, Trung quốc, được xây dựng
vào đời Đường.
Đời Tống, chùa được đổi tên là Bảo dung,
Hưng long. Trong chùa có một cột đá khắc
hàng chữ “Bát quan trai hội báo đức kí” do
nhà thư pháp Nhan chân khanh viết vào
đời Đường.
VI. Khai Nguyên Tự.
Chùa ở huyện Ngu thành, tỉnh Hà nam,
Trung quốc, được kiến thiết vào năm Thiệu
thánh thứ 3 (1096) đời Tống.
VII. Khai Nguyên Tự.
Chùa ở phủ Triều châu, tỉnh Quảng
đông, Trung quốc, được sáng lập vào năm
Khai nguyên 26 (738) đời Đường. Là một
tùng lâm lớn ở miền Đông nam, đời Nguyên
gọi là Khai nguyên vạn thọ thiền tự; từ đời
Minh về sau gọi là Khai nguyên trấn quốc
thiền tự. Chùa có kiểu kiến trúc thanh nhã,
cổ kính, việc lễ bái rất thịnh.
VIII. Khai Nguyên Tự.
Chùa ở huyện Đại đồng, tỉnh Sơn tây,
Trung quốc.
(xt. Thiện Hóa Tự).
KHAI NHÃN CÚNG DƯỜNG
Cũng gọi Khai quang minh, Khai quang,
Khai nhãn, Khai minh.
Nghi thức khai quang điểm nhãn tượng

Phật trong lễ an vị. Khi thay thế tượng Phật
cũ bằng tượng Phật mới trên chính điện,
phải cử hành nghi thức Khai nhãn cúng
dường.
[X. điều Tượng tháp Khai nhãn cúng
dường pháp trong Hành trì quĩ phạm Q.2;
môn Thùy thuyết trong Thiền lâm tượng
khí tiên; phẩm Khai nhãn trong luận Thuyết
pháp minh nhãn].
KHAI PHẾ CÂU THỜI
Khai quyền và Phế quyền cùng một lúc,
không chia trước sau. Đây là lời phán thích
kinh Pháp hoa của tông Thiên thai.
Vì muốn nêu rõ ý chỉ Khai hiển của kinh
Pháp hoa, nên tông Thiên thai căn cứ vào 2
chữ “Liên Hoa” trong đề kinh mà khai lập 3
dụ Bản môn và 3 dụ Tích môn. Khai phế
câu thời là từ 3 dụ Tích môn khai hội mà ra.
Ba dụ Tích môn là:
1. Vị liên cố hoa: Vì hạt nên có hoa, ví
dụ vì thực mà lập quyền.
2. Hoa khai liên hiện: Hoa nở hạt hiện,
ví dụ khai quyền hiển thực.
3. Hoa lạc liên thành: Hoa rụng hạt
thành, ví dụ phế quyền lập thực.
Trong 3 dụ trên, dụ thứ 2(hoa nở hạt
hiện)và dụ thứ 3(hoa rụng hạt thành) nếu
căn cứ vào sự thực mà nói, thì hoa nở hoa
rụng phải có trước sau. Nhưng, nếu nói theo
lí hội nhập của giáo pháp thì khai quyền và
phế quyền xảy ra cùng lúc, chứ không có
trước sau. Tóm lại, khai quyền hiển thực là
nói theo thể của giáo pháp, mà phế quyền
lập thực là nói theo dụng của sự giáo hóa, cả
2 đều hiển bày pháp thể của quyền giáo tức
là nghĩa của giáo pháp chân thực. Đó là diệu
pháp của quyền thực nhất thể, cho nên mới
đặc biệt dùng từ ngữ Khai phế câu thời để

nói rõ nghĩa ấy.
(xt. Liên Hoa Tam Dụ).
KHAI PHẾ HỘI
........
Chỉ cho 3 nghĩa khai hội của Bản môn
và Tích môn trong kinh Pháp hoa theo sự
phán thích của tông Thiên thai.
Phần Tích môn trong 14 phẩm trước của
KHAI PHẾ HỘI

K
2428
kinh Pháp hoa nói rõ ý chỉ Khai quyền hiển
thực, Phế quyền lập thực và Hội tam qui
nhất để giải thích lí tất cả là Nhất Phật thừa.
Phần Bản môn trong 14 phẩm sau là thuyết
minh ý chỉ Khai tích hiển bản, Phế tích hiển
bản và Hội tích qui bản để giải thích sự cửu
viễn bản Phật(đã thành Phật từ lâu xa). Khai
là khai trừ quyền giáo, tích môn; Phế là phế
bỏ quyền giáo, tích môn, Hội là hội nhập
quyền giáo và tích môn để trở về thực giáo
và bản môn.
Khai quyền hiển thực, Khai tích hiển bản
nêu trên là nói theo thể của giáo pháp; Phế
quyền lập thực, Phế tích hiển bản là nói theo
dụng của sự hóa đạo; còn Hội tam qui nhất,
Hội tích hiển bản thì nói theo sự tu hành.
Đứng về phương diện bản thể của giáo
pháp thì gọi là Khai quyền hiển thực, tức
là đối với thực giáo mà nói thì quyền giáo
là giáo pháp phương tiện. Trừ bỏ sự chấp
trước đối với quyền giáo thì thực giáo có
thể hiển hiện.
Đứng về mặt phương tiện giáo hóa chúng
sinh thì gọi là Phế quyền lập thực, tức là đã
trừ bỏ sự chấp trước quyền giáo mà hội nhập
thực giáo rồi thì không cần đến quyền giáo
nữa. Nghĩa là đã đạt đến cứu kính thì không
cần phương tiện nữa.
Đứng về phương diện tu hành thực tiễn
mà nói thì gọi là Hội tam qui nhất; tức là
Tam thừa Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát
đều có thể hội nhập Nhất thừa mà thành
Phật. Bản môn Pháp hoa nhắm vào Phật
thân cũng có thể dùng Khai tích hiển bản,
Phế tích hiển bản và Hội tích hiển bản để

xiển minh diệu pháp quyền thực nhất thể.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển 9 phần
cuối, về Bản môn, Tích môn mỗi môn lại
lập 10 lớp để giải thích rõ lực dụng của kinh
Pháp hoa như sau:
- Mười lớp trong Tích môn: Phá tam hiển
nhất, Phế tam hiển nhất, Khai tam hiển nhất,
Hội tam hiển nhất, Trụ nhất hiển nhất, Trụ
tam hiển nhất, Trụ phi tam phi nhất hiển
nhất, Phú tam hiển nhất, Trụ tam dụng nhất
và Trụ nhất dụng tam. Mười lớp này cũng
có thể phối với Thập diệu của Tích môn.
- Mười lớp của Bản môn: Phá tích hiển
bản, Phế tích hiển bản, Khai tích hiển bản,
Hội tích hiển bản, Trụ bản hiển bản, Trụ
tích hiển bản, Trụ phi tích phi bản hiển bản,
Phú tích hiển bản, Trụ tích dụng bản và
Trụ bản dụng tích. Mười lớp này cũng có
thể phối với Tập diệu của Bản môn.
Ngoài ra, 10 lớp của Bản môn, Tích môn
cũng có thể phối với Tứ tất đàn. Phương
pháp phối hợp được nói rõ ràng trong Pháp
hoa kinh huyền nghĩa.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa
Q.1, phẩm Pháp sư kinh Pháp hoa Q.4; Pháp
hoa kinh huyền nghĩa Q.5 phần trên, Q.7
phần dưới; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.1; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.1-3; Pháp
hoa văn cú Q.3 thượng, Q.3 hạ, Q.4 thượng,
Q.4 hạ; Pháp hoa huyền luận Q.2, Q.4, Q.5].
(xt. Bản Tích Nhị Môn, Khai Phế Câu Thời,
Liên Hoa Tam Dụ).
KHAI PHONG THIẾT THÁP
Tháp ở chùa Cam lộ, mạn đông bắc thành
Khai phong, tỉnh Hà nam, Trung quốc.
Vốn có tên là tháp Linh cảm, năm Khánh
lịch thứ 4 (1044) đời vua Nhân tông nhà
Tống bị

hỏa hoạn
thiêu hủy.
Sau đó, nhà
kiến trúc
trứ danh là
Du hạo đã
xây dựng
lại bằng lưu
li 7 mầu gọi
là tháp Lưu
li. Tháp có Tháp sắt ở Khai phong
KHAI PHONG THIẾT THÁP

K
2429
hình bát giác, 13 tầng, cao 32 mét, vì mầu
Lưu li trông giống như sắt nên gọi là Thiết
tháp. Trên mỗi khối lưu li của Tháp đều có
khắc hoa văn Phi thiên, Phật, tăng, rồng,
phượng, kì lân, v.v... rất tinh xảo và tuyệt
mĩ. Đây là một thắng tích nổi tiếng của thành
Khai phong.
KHAI PHU HOA VƯƠNG NHƯ LAI
Phạm:Saôkusumita-ràja-tathàgata.
Dịch âm: Tam cú tô nhĩ đa la nhạ đát
tha nga đa.
Cũng gọi Sa la thụ vương hoa khai phu
Phật, Khai phu hoa Phật, Hoa khai phu
Phật.
Đức Như lai ở phía nam viện Trung đài
bát diệp trong Mạn đồ la Thai tạng giới của
Mật giáo. Ngài trụ trong Tam muội Li cấu,
dùng chủng tử tâm bồ đề trưởng dưỡng
muôn hạnh đại bi, thành tựu Chính biến
giác, muôn đức bừng nở, cho nên gọi là Khai
phu hoa vương Như lai. Mật hiệu là Bình
đẳng kim cương.
Hình tượng của Ngài toàn thân mầu
vàng, ngồi trên tòa sen hồng, phóng ánh sáng
cùng khắp, đắp ca sa trùm kín 2 vai, bàn tay
phải ngửa lên
hướng ra ngoài, các
ngón tay duỗi
xuống, tay trái cầm
góc áo ca sa đặt ở
ngang rốn. Chủng
tử là (a), hình
Tam muội da là
chày kim cương 5
chĩa. Chân ngôn là

“Nẵng mồ tam mạn
đa mẫu đà nẫm
tông phạ sa ha”.
[X. phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật Q.1;
Đại Tì lô già na kinh quảng đại nghi quĩ Q.
thượng; Đại nhật kinh sớ Q.4].
KHAI PHÚC ĐẠO NINH THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi: Đàm châu Khai phúc báo từ
thiền tự Đạo ninh sư ngữ lục, Khai phúc
Ninh hòa thượng ngữ lục.
Gọi đủ: Đàm châu Khai phúc thiền tự
đệ thập cửu đại Ninh hòa thượng ngữ lục.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Khai phúc
Đạo ninh soạn vào đời Tống, ngài Nguyệt
am Thiện quả biên chép, được thu vào Vạn
tục tạng tập 120.
Nội dung ghi chép các pháp ngữ Khai
đường, Niêm hương, Thướng đường, Tiểu
tham, Thùy thị, Kệ tụng, Di giới, v.v... Đầu
quyển và cuối quyển có lời tựa và sớ.
Bộ ngữ lục này được in lại vào năm Thiền
hi thứ 6 (1179) đời vua Hiếu tông nhà Tống.
KHAI QUYỀN HIỂN THỰC
Phá trừ sự chấp trước vào quyền giáo
phương tiện của Tam thừa để hiểnbày nghĩa
chân thực Nhất thừa. Đây là từ ngữ phán
thích kinh Pháp hoa do tông Thiên thai
lập ra.
Khai nghĩa là khai trừ, khai phát, khai
thác; khai trừ là trừ bỏ quyền chấp(chấp vào
giáo pháp phương tiện tạm thời), Khai phát là
do cơ duyên bên trong thuần thục mà lìa
quyền chấp, khai thác là quyền tức thực mà
mở rộng ý nghĩa về thể của nó. Giáo pháp
do đức Phật thuyết giảng trước kinh Pháp
hoa là giáo pháp phương tiện, nhằm thích
ứng với những căn cơ chưa thuần thục, hầu
dắt dẫn chúng sinh vào giáo pháp chân thực.

Vì dùng phép phương tiện quyền giả (tạm
thời) để hiển bày nghĩa chân thực, nên gọi là
Khai quyền hiển thực. Tuy nhiên, quyền
thực vốn chẳng khác nhau, nếu trừ bỏ được
chấp trước này, thì quyền thực không hai,
quay về với chân nghĩa Nhất Phật thừa.
Trên đây là nói theo Hóa nghi Tích môn
Khai Phu Hoa Vương Như Lai
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
KHAI QUYỀN HIỂN THỰC

K
2430
thuộc nửa bộ trước của kinh Pháp hoa. Mà
“Khai tích hiển bản” thuộc Hóa nghi Bản
môn của nửa bộ sau cũng gọi là “Khai quyền
hiển thực” tức phá trừ chấp trước vào quyền
giáo Tích môn, để hiển bày thực nghĩa Bản
môn. Nếu nói theo trọn bộ kinh Pháp hoa,
thì 14 phẩm trước là Khai tam hiển nhất,
14 phẩm sau là Khai cận hiển viễn, tức là
nửa bộ trước trừ bỏ giáo pháp Tam thừa
phương tiện, để hiển bày giáo pháp Nhất
thừa chân thực; còn nửa bộ sau là trừ bỏ
Cận Phật thùy tích(Phật mới thành), mà hiển
bày Chân Phật bản địa(Phật đã thành từ lâu
xa). Như vậy, tất cả 28 phẩm kinh Pháp hoa
đều qui về Khai quyền hiển thực.
Lại nữa, Khai tam hiển nhất là nói theo
“người”, “căn cơ”, trái lại, Khai quyền hiển
thực là nhằm giải thích “lí”, “giáo”.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5
thượng; Pháp hoa văn cú kí Q.8 phần 3;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng;
Pháp hoa huyền luận Q.3, Q.5]. (xt. Bản Tích
Nhị Môn, Khai Tam Hiển Nhất, Khai Cận
Hiển Viễn).
KHAI SĨ
.....
Phạm: Bodhisattva.
Dịch âm: Bồ đề tát đỏa.
Cũng gọi Xiển sĩ.
Từ tôn xưng các bậc cao đức, thông đạt.
Khai là sáng suốt, chỉ cho người mở ra
chính đạo để dắt dẫn chúng sinh, đặc biệt
chỉ cho các vị Bồ tát.
A tì đạt ma thức thân túc luận quyển 1
(Đại 26, 531 thượng) nói: “Uy lực Khai sĩ

tạng Như lai, mắt tuệ soi sáng khắp ba cõi”.
Thích thị yếu lãm quyển thượng (Đại 54,
260 hạ) nói: “Trong các kinh, phần nhiều
gọi Bồ tát là Khai sĩ. Vua Phù kiên đời Tiền
Tần, ban danh hiệu Khai sĩ cho các bậc sa
môn có đức hạnh và trí tuệ”.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.4].
KHAI SĨ NHẬP DỤC
...........
Cũng gọi Khai sĩ ngộ thủy nhân.
Tên công án trong Thiền tông.
Khai sĩ vào phòng tắm. Nhân duyên ngộ
đạo của ngài Bạt đà bà la và 16 vị Khai sĩ
(Bồ tát).
Tắc 78 Bích nham lục (Đại 48, 205
thượng) ghi: “Xưa có 16 vị Khai sĩ, đến giờ
chư tăng tắm gội, các vị cũng lần lượt vào
tắm, bỗng nhiên tỏ ngộ nhân duyên của
nước. Chư thiền đức hiểu thế nào? Ngài Bạt
đà bà la nói: Hiểu rõ được xúc trần là mầu
nhiệm thì ngay lúc đó liền thành Phật. Cần
phải trải qua nhiều thủ đoạn tung hoành
ngang dọc mới rõ được chỗ này”.
KHAI SƠN
.....
Cũng gọi Khai cơ.
Khai sơn vốn chỉ cho việc khai sáng chùa
viện. Thời xưa các chùa viện thường được
xây cất ở những nơi rừng núi tĩnh mịch, cho
nên khai quang rừng núi để kiến thiết chùa
viện, gọi là Khai sơn. Vị trụ trì đời thứ nhất
của chùa viện cũng được tôn xưng là Khai
sơn. Khai sơn lại có: Khuyến thỉnh khai sơn
và Sáng kiến khai sơn. Sáng kiến khai sơn là
tự khai sáng chùa viện và làm Trụ trì, còn
Khuyến thỉnh khai sơn là tự mình đứng ra
sáng lập chùa viện rồi thỉnh vị tăng có đức
về làm Trụ trì.

Ngoài ra, người sáng lập một tông phái
cũng gọi là Khai sơn, Khai tổ, Khai sơn tổ,
Khai sơn tổ sư.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.14; môn Linh
tượng trong Thiền lâm tượng khí tiên].
KHAI SƠN ĐƯỜNG
Cũng gọi Tổ sư đường, Tổ đường, Ảnh
đường, Ảnh thất.
KHAI SƠN ĐƯỜNG

K
2431
Ngôi nhà thờ tượng Tổ khai sơn bản
tự, thường được xây dựng ở phía tây trước
điện Phật và đốidiện với Già lam đường ở
phía đông. Vào thời Tống, vì tôn sùng vị
Khai sơn, nên trong Tổ đường chỉ đặt hình
tượng vị Khai sơn. Nhưng đến đời sau trong
Tổ đường cũng có thờ bài vị của các đời
Trụ trì.
[X. Tổ đường cương kỉ trong Bạch vân
Thủ đoan thiền sư quảng lục Q.1].
KHAI SƠN KỊ
Ngày giỗ của vị Khai sơn chùa viện.
Ngày xưa ở Trung quốc đã có ngày lễ
này, thường được các chùa viện cử hành rất
trọng thể. Còn ở Nhật bản thì mãi đến thời
Thiền tông được truyền vào, các chùa viện
mới làm theo.
Ngoài ra, ngày giỗ các vị Tổ sáng lập tông
phái thì gọi là Tổ sư kị.
[X. điều Khai sơn lịch đại tổ kị, chương
Tôn tổ, trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q. thượng].
KHAI TAM HIỂN NHẤT
Trừ bỏ quyền chấp Tam thừa để hiển
bày thực nghĩa Nhất thừa. Đây là từ ngữ
phán thích kinh Pháp hoa do tông Thiên
thai đặt ra.
Nửa bộ trước của kinh Pháp hoa là
hiển bày “Tích môn”, nửa bộ sau là hiển
bày “Bản môn”, Khai tam hiển nhất tức
là trong phần hóa nghi của Tích môn, trừ
bỏ sự chấp trước vào quyền giáo Tam thừa
(Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát)được tuyên
thuyết trong các kinh trước thời Pháp hoa,
để hiển bày giáo pháp chân thực Nhất thừa

(Phật thừa). Nhưng sự sai khác của Tam
thừa và Nhất thừa thực ra chỉ do căn cơ
chưa thuần thục mà thôi. Nếu trừ bỏ được
vọng chấp sai biệt, thì đạo do Tam thừa
tu tập tức là Phật đạo, mà giáo lí của Tam
thừa cũng tức là giáo lí của thực tướng Nhất
thừa; bởi thế, Tam thừa rốt cục đều qui về
Nhất thừa.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.9;
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.1; Pháp
hoa văn cú Q.4; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.1,
Q.8; Pháp hoa huyền luận Q.4]. (xt. Bản
Tích Nhị Môn, Khai Quyền Hiển Thực,
Khai Hiển).
KHAI TÂM TỰ
Chùa ở quận Lễ tuyền, tỉnh Khánh
thượng bắc, Hàn quốc.
Trong khu nội tự có ngôi tháp đá hình
tứ giác, cao 5 tầng được xây dựng vào năm
1.009 và được xem là thuộc hệ thống tháp
đá Tân la ở đầu thời đại Cao li. Phía trên
cửa chính của
tầng thứ nhất có
khắc tượng
Nhân vương,
thủ pháp điêu
khắc giống hệt
như tháp gạch ở
thời đại nhà
Liêu, vì thế được
cho là chịu ảnh
hưởng của nghệ
thuật điêu khắc
đời Liêu.
KHAI THẤT
... ..
Đồng nghĩa: Nhập thất.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.

Vị thầy mở cửa thất cho phép đại chúng
vào hỏi đạo.
Nhập thất là nói về phía người học, còn
Khai thất là nói về phía vị thầy.
[X. môn Thùy thị trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
Tháp đá 5 tầng của chùa Khai tâm
KHAI THẤT

K
2432
KHAI THỊ NGỘ NHẬP
Khai là khai phát, tức là phá trừ vô minh,
mở Như lai tạng khiến chúng sinh thấy được
lí thực tướng. Thị là hiển bày, vô minh đã
trừ thì tri kiến thể hiện, muôn đức trong
pháp giới hiển hiện rõ ràng. Ngộ là liễu ngộ,
vô minh đã trừ, tri kiến đã hiển, thì “sự”
(hiện tượng), “lí”(bản thể) dung thông, có chỗ
tỏ ngộ. Nhập là chứng nhập, nghĩa là sự, lí
đã dung thông thì được tự tại vô ngại, chứng
nhập biển trí tuệ.
Cứ theo phẩm Phương tiện trong kinh
Pháp hoa quyển 1, thì mục đích duy nhất
của chư Phật xuất hiện nơi thế gian là để
khơi mở cho chúng sinh ngộ vào tri kiến
của Phật, tức là giác ngộ thành Phật.
Pháp hoa văn cú quyển 4 thượng, đã đứng
trên lập trường khác nhau của Tứ vị, Tứ trí,
Tứ môn, Quán tâm, v.v... mà giải thích lí
của Khai Thị Ngộ Nhập, đồng thời phối hợp
4 chữ này với 4 hạng mục vừa nêu ở trên.
1. Phối hợp với Tứ vị của Bồ tát.
a) “Khai” phối hợp với Thập trụ vị: Ở
giai vị này, Bồ tát có khả năng phá trừ vô
minh, mở bày Như lai tạng mà thấy được lí
Thực tướng.
b) “Thị” phối hợp với Thập hạnh: Ở giai
vị này hoặc chướng đã trừ, thể của tri kiến
cũng tự hiển bày; thể này đầy đủ muôn đức,
cho nên tất cả các đức của pháp giới đều
hiển hiện rõ ràng.
c) “Ngộ” phối hợp với Thập hồi hướng:
Ở giai vị này, chướng đã trừ, thể đã hiện,
muôn đức của pháp giới đã sáng tỏ, cho nên
sự lí ắt dung thông.

d) “Nhập” phối hợp với Thập địa: Ở giai
vị này, sự lí đã dung thông, cho nên được tự
tại vô ngại, nhậm vận tự nhiên mà hòa nhập
vào biển nhất thiết trí (tát bà nhã).
2. Phối hợp với Tứ trí.
a) “Khai” phối hợp với Đạo tuệ: Trong
thực tính khai phát được tri kiến của Phật.
b) “Thị” phối hợp với Đạo chủng tuệ:
Biết rõ sự sai biệt của các đạo trong 10 pháp
giới và biết rõ tướng của giải hoặc đều do tri
kiến Phật hiển bày.
c) “Ngộ” phối hợp với Nhất thiết trí: Biết
rõ “nhất tướng tịch diệt” của tất cả pháp tức
là liễu ngộ được tri kiến Phật.
d) “Nhập” phối hợp với Nhất thiết chủng
trí: Biết rõ “nhất tướng tịch diệt tướng” của
tất cả pháp và biết được tướng mạo của các
loại hành, tức là nhập vào tri kiến Phật.
3. Phối hợp với Tứ môn.
a) “Khai” phối hợp với Không môn: Hiểu
rõ lí “Nhất không nhất thiết không” trong
Không môn là khơi mở được tri kiến Phật.
b) “Thị” phối hợp với Hữu môn: Hiểu
rõ lí “Nhất hữu nhất thiết hữu” trong Hữu
môn tức hiển bày tri kiến Phật.
c) “Ngộ” phối hợp với Diệc không diệc
hữu môn: Thấu suốt lí “Nhất thiết diệc
không nhất thiết diệc hữu” tức thể ngộ tri
kiến Phật.
d) “Nhập” phối hợp với Phi không phi
hữu môn: Chứng được lí “Nhất thiết phi
không nhất thiết phi hữu” tức là nhập vào
tri kiến Phật.
4. Phối với Quán tâm.
Sử dụng thuyết “Nhất tâm tam quán”
của tông Thiên thai để trực tiếp giải thích lí
khai thị ngộ nhập. Tam quán là Không quán,
Giả quán và Trung quán.

a) Quán rõ suốt “Tâm tính tam đế”
không thể nghĩ bàn, pháp quán này trong
sáng không trở ngại, cho nên gọi làKhai.
b) Cảnh này quán này tuy không thể nghĩ
bàn, nhưng tâm có thể quán không, Giả,
Trung phân biệt rõ ràng không lẫn lộn cho
nên gọi làThị.
c) Tâm quán Không, Giả, Trung tức 3
mà 1, tức 1 mà 3, cho nên gọi làNgộ.
d) Ba quán Không, Giả, Trung chẳng phải
là 3 quán cá biệt mà là quán chiếu Không,
KHAI THỊ NGỘ NHẬP

K
2433
Giả, Trung trong cùng một tâm, cho nên
gọi làNhập.
[X. Pháp hoa kinh luận Q. hạ; Pháp hoa
kinh nghĩa kí Q.3; Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.5 thượng; Duy ma kinh huyền sớ
Q.4; Pháp hoa nghĩa sớ Q.3 (Cát tạng); Pháp
hoa kinh huyền tán Q.3 phần cuối; Thiên
thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng; Thai
tông nhị bách đề Q.15].
KHAI THIÊN TỰ
... ... ..
I. Khai Thiện Tự.
Chùa ở núi Chung sơn, ngoài cửa Triều
dương của thành phố Nam kinh, Trung
quốc.
Năm Thiên giám 13 (514) đời Lương,
ngài Bảo chí thị tịch. Lương Vũ đế ban
chiếu chỉ an táng ngài ở Chung sơn và xây
một ngôi tháp 5 tầng, vua thân hành đến
đặt móng, bỗng thấy trong đám mây có
hình của Đại sĩ, vua liền cho lập chùa này
và ban sắc cho đệ tử của ngài là sư Trí tạng
trụ trì.
Vào thời Trần thuộc Nam triều, ngài Trí
viễn cũng từng ở chùa này. Trong năm Càn
phù đời Đường, vua ban lệnh đổi chùa thành
viện Bảo công. Sang đời Tống, trong năm
Khai bảo, chùa được đổi tên thành Khai
thiện đạo tràng. Đến năm Thái bình hưng
quốc thứ 5 (980), Đạo tràng này cùng với
các chùa viện khác ở Chung sơn được hợp
lại mà gọi chung là Thái bình hưng quốc tự.
Từ đó chùa này trở thành một chi viện ở
Chung sơn và mất tên cũ.
II. Khai Thiện Tự.

Tục gọi: Linh sơn tự.
Chùa ở Triều dương. Quảng đông, Trung
quốc.
Khoảng năm Thái nguyên đời Đường,
Thiền sư Đại điên đến trụ tại chùa này. Ông
Hàn dũ nghe danh ngài, đến bái kiến và
tham vấn Thiền pháp, ông rất kính phục.
KHAI TÍCH HIỂN BẢN
Cũng gọi: Phát tích hiển bản.
Phá trừ tình chấp Quyền Phật mới thành
ở Phật đà già da để hiển bày Bản Phật vốn
đã thành từ lâu xa. Đây là từ ngữ phán thích
kinh Pháp hoa của tông Thiên thai.
Theo đại sư Trí khải của tông Thiên thai,
thì kinh Pháp hoa có Khai hiển Bản môn và
Khai hiển Tích môn. Trong Khai hiển Bản
môn, nói theo thân Phật thì là Khai tích
hiển bản, mà ý nghĩa như đã nói ở trên.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 7 hạ (Đại
33, 773 thượng), nói: “Phật giới thập như
trong Tích môn hiển bày ra Phật giới thập
như trong Bản môn”, nghĩa là Tích môn đã
khai trừ Quyền của 9 cõi dưới để hiển bày
Thực của Phật giới. Cho nên Bản môn hiển
thị lí “Vốn đã có lâu xa” của Phật giáo, khiến
cho chúng sinh biết rõ những điều đượcnói
trong Tích môn mà hiểu rõ bản địa của chư
Phật.
[X. phẩm Như lai thọ lượng kinh Pháp
hoa Q.5; Pháp hoa văn cú Q.9 hạ; Pháp hoa
huyền luận Q.1]. (xt. Bản Tích Nhị Môn,
Khai Cận Hiển Viễn, Khai Hiển).
KHAI TĨNH
.....
Chỉ cho Khai giác tĩnh thụy và Khai
phóng tĩnh lự.
1. Khai giác tĩnh thụy: Đánh bảng gọi
chúng tăng thức dậy vào sáng sớm trong

Thiền lâm. Khai tĩnh có Đại khai tĩnh và
Tiểu khai tĩnh. Tiểu khai tĩnh cũng gọi là
Khai tiểu tĩnh, tức đánh tấm bảng ở trước
nhà kho gọi chúng tăng dậy vào lúc 4 giờ
sáng. Giờ này các vị Hành giả dậy trước.
Đại khai tĩnh cũng gọi là Khai đại tĩnh, tức
là đánh bảng ở trước nhà kho và ở các chỗ
khác vào lúc 5 giờ sáng để gọi tất cả đại
chúng trong chùa đều dậy.
KHAI TĨNH

K
2434
2. Khai phóng tĩnh lự: Đánh bảng báo
hiệu hết giờ tọa thiền, hoặc cho phép nghỉ
ngơi sau khóa tụng, bữa ăn, nghe giảng, làm
việc, v.v..., đối lại với giờ Chỉ tĩnh nên gọi
giờ này là Khai tĩnh. Khi báo giờ khai tĩnh
thì đánh bảng khai tĩnh. Khai tĩnh cũng có
Đại khai tĩnh và Tiểu khai tĩnh. Đại khai
tĩnh là gọi theo các thời khóa buổi sáng,
cơm cháo, buổi tối và khi đi ngủ. Tiểu khai
tĩnh là tạm nghỉ ngơi một chút trong lúc
chỉ tĩnh.
Về các loại pháp khí và cách sử dụng để
khai tĩnh thì trong các tông phái đều khác
nhau.
[X. chương Đại chúng trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q. hạ; môn Bái khí trong
Thiền lâm tượng khí tiên]. (xt. Chỉ Tĩnh).
KHAI TRƯỚNG
.....
Cũng gọi: Khải khám, Khai phi, Khải
trướng.
Mở bức màn che tượng Phật tượng Tổ
sư để tín đồ lễ bái.
Lệ khai trướng bắt đầu từ đời Đường ở
Trung quốc, về sau mới thịnh hành tại Nhật
bản. Nói chung, tượng Phật ở các chùa viện
tại Nhật bản thường được che kín và chỉ
khai trướng vào những dịp cử hành pháp
hội định kì như 3 năm, 7 năm, 10 năm. 12
năm, 20 năm, 33 năm, 50 năm, 60 năm mà
thôi.
Ngoài ra, cũng có khi cung nghinh tượng
Phật và Bồ tát rước quanh làng xã, gọi là
Xuất khai trướng.
[X. Tư trị thông giám Q.240; Hiếu kinh

lâu mạn bát Q.4; Tam dưỡng tạp chí Q.3].
KHÁI CỔ LỤC
Cũng gọi Trạm nhiên thiền sư Khái cổ lục.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trạm nhiên
Viên trừng (1581-1626) thuộc tông Tào động
soạn vào đời Minh, thu vào Vạn tục tạng
tập 114.
Ngài Viên trừng nhận thấy qui củ trong
tùng lâm vào thời ấy quá lỏng lẻo, dần dần
đi đến tình trạng hủ bại trụy lạc và sợ rằng
sự suy đốn ấy có thể dẫn tới pháp nạn giống
như thời Tam vũ, cho nên ngài viện dẫn
những cơ duyên sống động của các Thiền
sư từ đời Lục tổ đến hết đời Đường, Tống
để kêu gọi phấn chấn đạo tâm, trùng hưng
tông phong.
Qua tác phẩm này, người ta có thể biết
rõ tình hình của Thiền lâm vào cuối đời
Minh.
KHẢI CHÂU (1385-1438)
Tạng: Mkhas-grub.
Dịch Hán: Hiền thiện thành tựu.
Gọi đủ: Mkhas-grub Dge-legs dpalbzaí-
po.
Dịch âm: Khải châu ca lỗ ba tang bảo,
Khai lỗ khắc vương kiệt.
Cũng gọi:Mkhas-rab. Thiện xảo.
Cao tăng Tây tạng, vị Ban thiền lạt ma
đời thứ nhất, người nước Vu điền, một
trong2 vị đệ tử lớn của ngài Tông khách
ba, cũng là trưởng tử của ngài Côn ca tháp
tây (Tạng: Kun-dga# bkra zis) thuộc hệ
thống Mật chú.
Sư thông minh từ thủa nhỏ, lần lượt
học tập tại các chùa Gia mẫu lâm (Tạng:
Íam-rin), Tát ca (Phạm: Sa-skya). Năm
17 tuổi, sư thụ giới Sa di; năm 23 tuổi, sư
theo vị tăng thuộc phái Tát ca là ngài Nhân

đạt oa (Tạng: Reímda#-ba) thụ giới Cụ
túc, học Trung quán, Lượng luận, Giới luật,
Câu xá, Bát nhã, các giáo thuyết về tính
tướng, yếu nghĩa của 4 bộ Đát đặc la và
Chân ngôn. Sau, sư lại theo các ngài Đạt
nhĩ ma nhân khâm (Tạng: Dar ma rinchen),
Lạp cách ba (Tạng:Grags-pa rgyalmtshan),
Chiêm khách nhĩ ba và Chiêm
KHẢI CHÂU

K
2435
mẫu an ca chu âu (Tạng: #jam dbyaís
rgya-mtsho), v.v... học giáo pháp Hiển mật.
Năm Vĩnh lạc thứ 6 (1408) sư thờ ngài
Tông khách ba làm thầy. Trong 10 tháng
hầu thầy, hàng ngày sư nghe ngài Tông
khách ba giảng về Câu xá, Lượng luận, Bí
mật tập, Thời luân, Đát đặc la và Hiển giáo,
Mật giáo...
Sư rất nổi tiếng về học vấn và đức hạnh,
đặc biệt có tài biện luận, nhiều lần tổ chức
các cuộc tranh luận, tận lực dẹp bỏ các mối
dị đoan trong và ngoài Hoàng giáo. Sư từng
biên soạn giáo thuyết khó hiểu của ngài Tông
khách ba thành sách cương yếu; sư cũng xây
dựng nhiều chùa viện Hoàng giáo. Các hóa
thân Lạt ma dưới hệ thống của sư đến đời
sau đều gọi là Ban thiền Lạt ma.
Năm 47 tuổi, sư thừa kế ngài Căn đôn
châu ba làm Tọa chủ đời thứ 2 của chùa
Cam đan (Tạng: Dga#-ldan khri-pa), đến
năm 1438 sư thị tịch, thọ 54 tuổi. Đệ tử đắc
pháp của sư gồm có: Tuệ pháp hộ, Hà lô
thiện chàng, Kham cần phúc thắng thành,
Biến trí thắng quang, Cụ pháp thiện hiện,
Bạt thoa pháp chàng, Bảo hải tuệ, Cẩn nga
tuệ chàng, Sát khuếch ngõa pháp xứng,
Nghĩa thành đường, Dạng nhung ngõa pháp
tự tại xưng, Pháp hộ, v.v...
Về các tác phẩm của sư thì có: Tông
khách ba đại sư truyện, Hiện quán trang
nghiêm luận chú sớ, Thích lượng luận đại
sớ, luận Hiển thị thậm thâm không chân
thực nghĩa, luận Tam tịnh nghĩa kiến lập,
v.v... Ngoài ra, còn có Truyện kí, Thư giản,
Thính văn lục, Nguyện văn, Lễ tán... tất cả

hơn 60 bộ loại.
[X. Tây tạng soạn thuật Phật điển mục
lục; Tây tạng Phật giáo nghiên cứu].
KHẢI ĐỊNH SỚ
........
Cũng gọi: Quán vô lượng thọ kinh sớ.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Thiện đạo
soạn vào đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tạp 37.
Do ở cuối quyển 4 có câu: “Nay muốn
nêu ra nghĩa trọng yếu của kinh này để định
lại mẫu mực(Khải định)xưa nay”, nên người
đời gọi bộ Sớ này là Khải định sớ. Về sau, vị
tăng người Nhật bản tên là Hiển ý soạn Quán
kinh sớ Khải định kí để chú thích bộ Khải
định sớ của ngài Thiện đạo gồm 36 quyển,
người đời gọi là Khải định kí.
KHẢI KIẾN KÌ VŨ SỚ
Văn sớ được đọc trong pháp hội cầu mưa.
Thời xưa, gặp những năm hạn hán kéo
dài, người ta thường tổ chức lễ “đảo vũ”.
Trong thời gian cử hành nghi lễ này, mỗi
ngày vào 2 thời cơm cháo, tụng 7 biến chú
Đại bi để cầu cho mưa xuống. Ngày đầu tiên
của pháp hội gọi là Khải kiến, đặc biệt trang
nghiêm đạo tràng, cầu nguyện bồ tát Quan
thế âm, tụng thần chú Thủ lăng nghiêm và
tuyên đọc văn sớ. Văn sớ được tuyên đọc
vào ngày này gọi là Khải kiến kì vũ sớ.
[X. Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.1].
KHẢI KIẾN THÁN PHẬT
Nghi thức tán Phật được cử hành vào
ngày đầu tiên của pháp hội truyền giới.
Trong ngày thứ nhất của lễ truyền giới,
vào giờ Ngu trung(khoảng 10 giờ sáng), sau
khi tụng kinh nghinh Thánh xong, Giáo thụ
sư khuyến thỉnh Đạo sư(Khải thỉnh sư, Khải
sư) cử hành nghi thức tán thán công đức

của Phật.
KHẢI MÔNG THƯ
Những kinh sách có khả năng mở mang
sự ngu tối và làm phát sinh chính trí bát
nhã.
Trong các kinh điển, những kinh thường
KHẢI MÔNG THƯ

K
2436
được trích dẫn để dạy dỗ tín đồ như: Kinh
Pháp cú, kinh Hiền ngu, kinh Tạp bảo tạng
và những tác phẩm do ngài Long thụ của
Ấn độ soạn thuật như: Bồ đề hành kinh,
Khuyến phát chư vương yếu kệ, v.v... đều
được gọi là Khải mông thư.
Ở Trung quốc thì có các tác phẩm như:
Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu(Tiểu
chỉ quán)của ngài Trí khải đời Tùy, Hoa
nghiêm kim sư tử chương của ngài Pháp tạng
đời Đường, Thiền lâm bảo huấn của ngài
Tịnh thiện đời Tống, v.v... đều thuộc loại
sách này.
Ngoài ra, tại Nhật bản, những sách như:
Quán tâm giác mộng sao của ngài Lương biến,
Bát tông cương yếu của ngài Ngưng nhiên,
Tam quốc Phật giáo truyền thông duyên
khởi, v.v... cũng đều là Khải mông thư.
Rồi thời cận đại đến nay, những tác phẩm
thuộc loại này cũng rất nhiều như cuốn
Buddhism (Phật giáo) của ông Ch. Humphreys,
người Anh, được lưu hành khá phổ biến.
KHẢI SƯƠNG ĐÀI
Cũng gọi: Ngự sử đài.
Chỉ cho nơi thiết lập đàn giới. Sương đài
vốn là nơi thi hành luật pháp, vì thế nơi đặt
đàn giới gọi là Khải sương đài.
Thiền uyển thanh qui quyển 9 (Vạn tục
111, 464 thượng), nói: “Lời cảm tạ đại giới
(nhân dịp chúc thọ Thánh hoàng vạn tuế, thiên
hạ bình an, đặc biệt có thiết lập Khải sương đài)”.
KHẢI THỈNH
Phạm: Adhyewanà, adhyewita.
Phụng thỉnh chư Phật trước khi tụng
kinh. Như xướng: “Na mô Lăng nghiêm

hội thượng Phật Bồ tát” trước khi tụng văn
chú Thủ lăng nghiêm.
Trong nghi thức “Vọng hối lược Bố tát”,
tức là mỗi tháng vào ngày mồng 1 và ngày
rằm, cử hành nghi thức Bố tát vắn tắt, thì
sau khi đọc văn sám hối, xướng rằng: “Na
mô Quá khứ thất Phật, Na mô Thích ca
mâu ni Phật, Na mô Văn thù bồ tát, Na
mô Phổ hiền bồ tát, Na mô Quan thế âm
bồ tát, Na mô Di lặc bồ tát, Na mô Lịch
đại tổ sư bồ tát”, v.v... đây là Khải thỉnh,
sau đó mới xướng Tứ hoằng thệ nguyện.
Nhưng trong nghi thức tống táng, thì khi
tụng chú Lăng nghiêm, không cử hành nghi
thức khải thỉnh.
Mật giáo thì dùng khế ấn và chân ngôn
để Khải thỉnh. Như trong pháp Kim cương
giới, kết tụng ấn ngôn Đạo tràng quán, Đại
hư không tạng, Tiểu kim cương luân, v.v...
và chuẩn bị đầy đủ luân đàn xong, thì kết
ấn ngôn để triệu thỉnh Bản tôn Thánh chúng
ở các Tịnh độ phương khác, thầm hội nhất
thể với Bản tôn của đạo tràng đang tu quán.
[X. kinh Phật mẫu đại khổng tước minh
vương Q. thượng; phẩm Thỉnh Phật kinh
Lăng già Q.1; môn Phúng xướng trong Thiền
lâm tượng khí tiên]. (xt. Bình Cử, Khuyến
Thỉnh).
KHAM BỐ
Nguyên là tên gọi của người chủ trì việc
truyền giới trong Phật giáo Tây tạng, nhưng
về sau những vị Lạt ma tinh thông kinh điển,
trụ trì các tự viện hoặc làm Hiệu trưởng các
trường Phật học, thì đều được gọi là Kham
bố. Từ ngữ này còn là tên một chức vụ thuộc
hệ thống Tăng quan trong chính phủ địa
phương tại Tây tạng, như vị hầu cận cao cấp
của đức Ban thiền Lạt ma. Còn vị tăng quan

trông coi các việc trong cung Bố đạt lạp thì
được gọi là Cơ xảo kham bố.
KHAM NHẪN
Phạm: Kwama.
Nhẫn nại chịu đựng sự bức bách đau đớn
KHAM BỐ

K
2437
của thân và tâm.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Nam) quyển
26 (Đại 12, 779 hạ) nói: “Không tiếc thân
mệnh, kham nhẫn các nạn”.
Lại nữa, tiếng Phạm: Sahà(dịch âm:
Sa bà), cũng được dịch là kham nhẫn. Thế
giới Kham nhẫn là chỉ cho thế giới Sa bà,
vì chúng sinh trong thế giới Sa bà nhẫn
chịu 3 độc tham, sân, si và các nỗi khổ não,
rồi các Bồ tát vì giáo hóa chúng sinh mà
cũng nhẫn chịu mệt nhọc, cho nên gọi là
thế giới Kham nhẫn.
[X. kinh Đại phương tiện Phật báo ân
Q.5; phẩm Diệu âm bồ tát kinh Pháp hoa
Q.7; kinh Đại bát niết bàn Q.11 (bản Nam);
kinh Bi hoa Q.5; Pháp hoa văn cú Q.2 hạ;
Pháp hoa kinh huyền tán Q.2; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.7].
KHAM NHẪN ĐỊA
Cũng gọi: Hoan hỉ địa.
Địa đầu tiên trong 10 địa Bồ tát, theo
thuyết của tông Thiên thai.
Cứ theo phẩm Thánh hạnh trong kinh
Niết bàn quyển 11 (bản Nam) thì người đã
chứng được Tứ niệm xứ, ở trong Kham nhẫn
địa, có thể chịu đựng được tham dục, sân
hận, si mê, lạnh nóng, đói khát, muỗi mòng,
rận rệp, giông bão, sự va chạm xấu ác, các
chứng bệnh tật, sự hành hạ đánh đập và tất
cả khổ não của thân tâm, vì chịu đựng được
hết thảy nên gọi là Kham nhẫn địa.
[X. Niết bàn kinh hội sớ Q.11; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.4 thượng].
KHAM NHẬP BẤT KHÔNG GIÁO
Chỉ cho Thông giáo, tức giáo thứ 2 trong

4 giáo hóa pháp theo phán thích của tông
Thiên thai.
Lí của Thông giáo là “Huyễn hữu tức
không”(có giả tức là không), chưa hiển phát
được lí Bất không (Trung đạo). Nhưng thông
giáo có 3 nghĩa: Đương thông, tiền thông và
hậu thông. Hậu thông cũng gọi là “Bị tiếp”,
nghĩa là người lợi căn trong Thông giáo có
khả năng đoạn trừ Kiến hoặc, bỏ qua hành
vị Thông giáo mà nhập ngay vào Biệt giáo
hay Viên giáo. Hành giả Thông giáo có thể
tiếp tục tiến đến các giáo sau, cho nên gọi là
Bị tiếp. Các giáo sau là Trung đạo giáo, được
gọi là Bất không. Thông giáo thì từ “Bị tiếp”
mà có thể Kham nhập vào Trung đạo giáo
Bất không, cho nên gọi là Kham nhập bất
không giáo.
KHÁM
I. Khám.
Chỗ đục khoét trên vách núi làm hang
động để thờ Phật.
Cứ theo kinh Quán Phật tam muội hải
quyển 4, thì trên núi Tu di có vô lượng
khám thất, trong đó có vô số hóa Phật. Còn
theo luận Đại tì bà sa quyển 177, thì đức
Phật Để sa lên đỉnh núi vào khám Phệ lưu
li, trải ni sư đàn(tọa cụ), ngồi kết già, nhập
định Hỏa giới.
Hiện nay, trong các di tích lớn của Phật
giáo, như động đá A chiên đa, Y la lạp ở Ấn
độ, các động Vân cương, Long môn... ở
Trung quốc, trên 4 mặt vách động đều xoi
đục khám thất để thờ Phật và Bồ tát. Đời
sau, khám được làm bằng đá hoặc gỗ theo
hình cái hòm, có cửa, trong đó thờ tượng
Phật gọi là Phật khám, cũng có khi khám
được dùng để thờ tượng Tổ sư khai sơn.
II. Khám.

Cũng gọi Khám quan, Khám tử, Khám
cữu, Khám thuyền, Linh khám. Quan tài để
xác chết.
Thích thị yếu lãm quyển hạ (Đại 54, 307
hạ), nói: “Nay quan tài để tẩn liệm chư tăng
có hình dáng giống như ngôi tháp, gọi là
Khám”.
KHÁM

K
2438
Thu liệm xác người chết vào quan tài,
gọi là Tiến khám, hoặc Nhập khám (tục gọi
Nhập quan); rưới dầu thơm vào rồi đóng nắp
lại, gọi là Tỏa khám, Phong khám; dời quan
tài đến nơi chôn cất, gọi là Di khám (Di
quan); văn sớ đọc trước khám, gọi là Khám
tiền sớ; dựng nhà tạm thời trước khám, gọi
là Khám tiền đường.
[X. điều Thiên hóa trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.3; Trì bảo thông giám
Q. trung; môn Tang tiến trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
KHÁM BIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Bậc sư gia phán đoán và biện biệt năng
lực của đệ tử, hoặc người học dò xét việc tà
chính của vị thầy.
[X. điều Khám biện trong Thiền lâm loại
tụ tập Q.6].
KHÁM PHÁ
.... .
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
So sánh, thử nghiệm, chất vấn để hiểu
rõ đối thủ, tức là xét định sự việc đúng sai.
Tắc 48, Vô môn quan (Đại 48, 297
thượng) ghi: “Hãy kiểm nghiệm xem, cả 2
đều lỗi. Lại nói: Triệu châu khám phá Bà tử
thế nào?”
[X. Tắc 97 Bích nham lục].
KHÁM QUÁ
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Xem xét, thử nghiệm để làm rõ chân
tướng.
Tắc 20 Bích nham lục (Đại 48, 160

thượng), nói: “Long nha hỏi Thúy vi: Thế
nào là ý của Tổ sư từ Tây trúc sang?(Những
lời nói xưa của các bậc tôn túc cũng cần phải xét
lại (Khám quá)).
KHAN
Phạm:Màtsarya.
Cũng gọi: Xan.
Bỏn sẻn, tên của một tâm sở, 1 trong 75
pháp của Câu xá, 1 trong 100 pháp của Duy
thức.
Tông Câu xá cho rằng Khan là 1 trong
các Tiểu phiền não địa pháp, 1 trong 8 triền,
10 triền, 9 kết; đẳng lưu của Khan là tham,
có thực thể riêng biệt. Tông Duy thức thì
cho Khan là 1 trong các Tùy phiền não, lấy
một phần tham ái làm thể, lìa tham thì
không có tướng dụng riêng của Khan.
Cứ theo phẩm Tạp phiền não trong
luận Thành thực quyển 10, thì Khan có 5
loại: Trụ xứ khan, Gia khan, Thí khan,
Xưng tán khan và Pháp khan, nghĩa là tâm
còn muốn chiếm riêng cho mình về chỗ
ở, nhà cửa, bố thí, khen ngợi và pháp
nghĩa.
[X. luận Đại tì bà sa Q.50; luận Câu xá
Q.21; luận Thành duy thức Q.6; luận Du
già sư địa Q.89; luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập Q.1].
KHAN PHÁP THẤT BÁO
Bảy quả báo xấu mà người bỏn xẻn giáo
pháp phải hứng chịu.
Cứ theo luận Thành thực quyển 12 và
Đại minh tam tạng pháp số quyển 30, thì
người bỏn sẻn không ưa bố thí pháp là tiêu
diệt hạt giống Phật, 3 đời 10 phương chư
Phật coi họ là giặc, đời sau phải chịu 7 thứ
ác báo là:
1. Sinh manh báo: Từ thai mẹ sinh ra

đã bị mù, không thấy được ánh sáng mặt
trời, mặt trăng và muôn vật.
2. Ngu si báo: Mê lầm, không biết rõ
các pháp.
3. Sinh ác gia báo: Sinh vào nhà người
KHAN PHÁP THẤT BÁO

K
2439
không tin Tam bảo, gây các tội ác, hoặc
sinh vào nhà có thù oán.
4. Thai yểu báo: Chết non ngay khi còn
trong bụng mẹ.
5. Vật khủng báo: Bị tất cả vật ác làm
cho sợ hãi.
6. Thiện nhân viễn li báo: Người lương
thiện đều xa lánh, không muốn gần gũi.
7. Vô ác bất tác báo: Làm tất cả các việc
ác, không từ một việc nào.
KHAN TÂM
Cũng gọi: Xan tham tâm.
Tâm bị các thứ phiền não bỏn sẻn,
tham lam che lấp nên không chịu làm việc
bố thí, hoặc có bố thí thì cũng chỉ đem
những vật mình không dùng được nữa để
cho người. Là một trong Lục tế(6 thứ tâm
xấu xa).
[X. luận Đại trí độ Q.33; Đại minh tam
tạng pháp số Q.37]. (xt. Lục Tế).
KHAN THAM
Phạm:Màtsarya-ràga.
Cũng gọi: Xan tham.
Bỏn sẻn và tham lam. Tiếc tiền của
không bố thí cho người và tham cầu không
biết chán.
Phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa (Đại
9, 8 thượng), nói: “Nếu dùng pháp Tiểu thừa
để giáo hóa người, thì dù chỉ một người thôi
ta cũng rơi vào khan tham”.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 581
thượng), nói: “Vì biết thể của pháp tính
không có khan tham, nên tùy thuận tu hành
Bố thí ba la mật”
Tâm khan tham có thể dùng Bố thí ba la

mật để đối trị.
[X. kinh Trung a hàm Q.31; kinh Bồ tát
bản hạnh Q.thượng; Pháp hoa kinh văn cú
Q.4 hạ].
KHAN TÍCH GIA HỦY GIỚI
Cũng gọi: Xan sinh hủy nhục giới, Xan
tích tài pháp giới, Cố xan gia hủy giới, Xan
giới, Bất xan giới.
Giới răn không được sẻn tiếc tài pháp và
làm nhục người. Là 1 trong 10 giới trọng
cấm của Hiển giáo.
Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24, 1004
hạ), nói: “Khi Bồ tát thấy những người nghèo
khổ đến cầu xin, lẽ ra phải tùy nhu cầu của
họ mà cung cấp theo khả năng của mình,
nhưng vì tâm xấu xa, tâm hờn giận, nên
chẳng những Bồ tát đã không cho ai được
một đồng tiền, một cây kim, một ngọn cỏ;
hoặc nói một câu kinh, một bài kệ cho người
cầu pháp, mà trái lại, còn nhục mạ họ, thì
đó là tội Ba la di của Bồ tát”.
[X. Bồ tát giới nghĩa sớ Q. hạ]. (xt. Thập
Trọng Cấm Giới).
KHÁN
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Vốn chỉ
cho sự lưu tâm, chú ý trong im lặng, hoặc
đọc thầm, như: Khán kinh(xem kinh), khán
thư(xem sách), v.v...
Trong các bộ Ngữ lục của Thiền tông,
chữ Khán thường được dùng làm trợ từ đặt
sau động từ có nghĩa là khuyên bảo.
Bàng Cư sĩ ngữ lục quyển thượng (Vạn
tục 120, 29 hạ) ghi: “Trả tôi một chưởng
nào!”
Sĩ tiến gần đến trước, nói: “Thử xuống
tay xem (Khán)!”
KHÁN BÊNH
Cũng gọi Chiêm bệnh.

Khán bệnh, thăm hỏi chăm sóc người
bệnh.
Kinh Phạm võng quyển hạ nói rằng, bố
KHÁN BÊNH

K
2440
thí cho người bệnh là phúc đức lớn nhất
trong 8 phúc điền. Trong luật cũng nói muốn
cúng dường Phật thì trước hãy cúng dường
người bệnh.
Cứ theo luật Tứ phần quyển 41, thì có 5
cách chăm sóc người bệnh:
1. Phải biết thức ăn nào người bệnh ăn
được, thức ăn nào không ăn được.
2. Không ghê tởm đồ đại tiểu tiện và khạc
nhổ của người bệnh.
3. Có lòng từ bi thương xót, nhưng không
bao giờ nghĩ rằng mình sẽ được đền bù bằng
cơm áo.
4. Phải chuẩn bị thuốc men cho người
bệnh.
5. Nói pháp cho người bệnh nghe để họ
vui vẻ.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.24; luật
Thập tụng Q.28; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q. hạ; thiên Chiêm bệnh
trong Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.hạ phần 4].
KHÁN KINH
Đồng nghĩa: Độc kinh.
Xem kinh, đọc thầm. Trong Thiền lâm,
từ Khán kinh còn được dùng để chỉ cho
những việc làm hàng ngày.
Ngoài ra, thí chủ thỉnh chư tăng tụng
kinh, khi tụng xong, thí chủ cúng dường tiền,
gọi là Khán kinh tiền. Vị tăng trông nom
nhà xem kinh, gọi là Khán kinh đường thủ
tọa; tấm bảng treo trong chùa niêm yết ngày
giờ tụng kinh, gọi là Khán kinh bài.
[X. điều Tạng chủ trong Thiền uyển
thanh qui Q.3; môn Văn sớ trong Thiền lâm

tượng khí tiên].
KHÁN KINH TỰ
Chùa ở quần thể hang động Long môn
tại Hương sơn, Lạc dương, Trung quốc,
đượckiến tạo vào đời Vũ tắc thiên đời
Đường(có thuyết cho là do vua Đường Cao
tông sáng lập).
Tương truyền ngày xưa chùa này từng là
nơi ngài Huyền trang phơi kinh. Trên trần
nóc hang động có khắc hình hoa sen, phía
trên khắc hình chư thiên đang bay, hình
thái lả lướt, dải áo phấp phới, giống như bay
múa giữa hư không, trông rất đẹp đẽ. Trên
mặt vách động có chạm trổ hình tượng của
29 vị Tổ sư Thiên trúc, từ ngài Ma ha Ca
diếp đến ngài Bồ đề Đạt ma, nét khắc tinh
vi, thần thái trông như sống.
KHÁN LƯƠNG
Chức vụ coi về lương thực của chúng
tăng trong tùng lâm, dưới quyền vị Điển tọa
(người phụ trách việc trông nom cơm cháo cho
chúng tăng).
KHÁN PHƯỜNG
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Người giữ gìn chùa viện gọi là Khán
phường. Ngoài ra, vị tăng không phải là Trụ
trì nhưng thay vị Trụ trị mà giữ chức vụ
này, cũng gọi là Khán phường.
KHÁN THOẠI NIÊM PHẬT
Cũng gọi Tham cứu niệm Phật, niệm
Phật công án.
Tức là dùng câu “A di đà Phật” hoặc
“người niệm Phật là ai” làm công án để tham
cứu mà cầu khai ngộ. Đây là một loại thiền
Khán thoại đầu.
Vào đời Tống, ngài Đại tuệ Tông cảo
chủ trương thiền Khán thoại đầu để làm
pháp môn khơi mở tâm tính. Thời bấy giờ,

chủ trương Thiền Tịnh song tu cũng thịnh
hành. Ngài Chân hiết Thanh liễu cũng chủ
trương dùng 4 chữ A di đà Phật làm thoại
KHÁN THOẠI NIÊM PHẬT

K
2441
đầu, có thể đốn ngộ kiến tính và vãng sinh,
gọi là Khán thoại niệm Phật.
[X. điều Nhất tâm bất loạn trong Tây
phương trực chỉ Q.thượng; Tịnh độ chỉ qui
tập Q.thượng; Chư gia niệm Phật tập Q.4;
Thiền tổ niệm Phật tập Q.thượng].
KHÁN TRƯỚC TỨC HẠT
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Dính vào
cái thấy thì mù.
Nghĩa là còn thấy có chỗ thấy thì sẽ bị
cái thấy trói buộc, cho nên tuy nói là “khán”
(xem thấy), nhưng thực ra không khác gì
mù. Thiền tông dùng từ ngữ này để chỉ ra
rằng nếu còn chấp trước vào kiến giải của
mình thì không tỏ ngộ được.
[X. tắc 62 trong Bích nham lục].
KHANG CƯ QUỐC
Tên một nước xưa ở Tây vực, do dân tộc
du mục Thổ nhĩ kì kiến lập, chạy dài từ hạ
lưu sông Tích nhĩ đến đồng bằng Kirgif.
Cứ theo Tiền Hán thư Tây vực truyện
66, thượng, thì nước Khang cư có 5 vị tiểu
vương chia nhau cai trị 5 thành là: Thành
Tô giới,(nước Sử) thành Phụ mặc(nước Cư
sương nễ ca), thành Dũ nặc(nước Thạch),
thành Kế(nước An)và thành Áo kiện(nước
Hóa lợi tập di). Căn cứ vào đó ta có thể biết
được là đến đời Hán lãnh thổ nước Khang
cư đã mở rộng đến vùng Túc đặc(Sogdiana),
Tháp thập hãn (Tashkend) và Hỏa tầm
(Khiva) ở phía nam.
Lại cứ theo Ngụy thư tây vực liệt truyện
90, thì nước Khang, nước Thiệt đều có sau
nước Khang cư, cho nên, vào thời Nam Bắc
triều, nước Khang cư có thể đã bị diệt vong.

Khang cư cũng là 1 trong những nơi phát
xuất sớm nhất của Phật giáo Trung quốc.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2 và
Lương cao tăng truyện quyển 1, thì từ đời
Đông Hán về sau, các vị danh tăng như:
Khang tăng hội, Khang cự, Khang mạnh
tường, Khang tăng khải, v.v... đã lần lượt
đến Trung quốc phiên dịch kinh Phật đều
là người Khang cư hoặc tổ tiên các ngài là
người Khang cư. Tuy nhiên, có thể những
vị danh tăng kể trên không phải là người
nước Khang cư của dân tộc du mục mà là
người nước Khang thuộc chủng tộc Túc đặc
(Sogdiana) ở phía nam, cũng tức là nước
Khang ở vùng Tán mã nhĩ can (Samarkand).
Bởi vì thời bấy giờ người Tây vực thường
dùng tên nước mình làm họ, cho nên dễ lẫn
lộn giữa nước Khang cư và nước Khang.
[X. Sử kí đại uyển liệt truyện 63; Đường
thư tây vực liệt truyện 146; Đại đường tây
vực kí; tiết 2 chương 3 trong Tây vực chi
Phật giáo (Vũ khê Liễu đế)].
KHANG HỮU VI (1858-1927)
........
Học giả Trung quốc, người huyện Nam
hải, tỉnh Quảng đông, vốn tên là Tổ di, tự
Quảng hạ, Cánh sinh, hiệu Trường tố.
Ông tinh thông Khổng học, mà đối với
áo chỉ của Phật học ông cũng hiểu được một
cách sâu sắc. Trong các trứ tác của ông
thường bao hàm tư tưởng Phật học, nhất là
tác phẩm “Đại đồng thư” có thể nói đã hoàn
toàn thoát thai từ Thập pháp giới quán của
Phật giáo.
KHANG LÂM HÃN
........
Cunningham, Sir Alexander (1814-1893)
NhàKhảo cổ học người nước Anh, được

đời tôn là cha đẻ của ngành khảo cổ học
Ấn độ.
Từ năm 1834 đến năm 1854, ông liên
tiếp đào được những di tích của Ấn độ ở các
khu vực Manikyala, Sarnath, Bhilsa, v.v...
đồng thời bắt đầu nghiên cứu lịch sử Phật
giáo. Ông viết nhiều bài nói về tòa Đại tháp
KHANG LÂM HÃN

K
2442
ở Bồ đề già da (Buddha-Gayà) nơi đức Phật
thành đạo, điều tra các kiến trúc Phật giáo ở
Khách thập mễ nhĩ (Kashmir) và khảo
chứng tuyến đường ngài Huyền trang đi Ấn
độ cầu pháp.
Ngoài ra, ông cũng còn tìm hiểu về các
loại ngọc quí, ấn chương tiền cổ, v.v... của
vùng Bắc Ấn và Trung á.
Tác phẩm của ông gồm có: Ancient Geography
of India, 1871; the Stùpa of
Bharhut, 1879, Coins of Ancient India,
1891, TheMahàbodhi, 1892, Khảo cổ học
báo cáo 24 thiên.
KHANG MẠNH TƯỜNG (?-?)
Nhà dịch kinh sống vào đời Đông Hán
của Trung quốc. Tổ tiên của ngài là người
nước Khang cư. Nhờ có trí tuệ học mà ngài
nổi tiếng ở Lạc dương.
Khoảng từ niên hiệu Hưng bình năm
đầu đến năm Kiến an thứ 4 (194-199) đời
vua Hiến đế, ngài dịch được các kinh: Xá
lợi phất Ma ha mục kiền liên tứ cù 1 quyển,
kinh Hưng khởi hành 2 quyển, kinh Phạm
võng 2 quyển và kinh Tứ đế 1 quyển; đồng
thời, dịch chung với ngài Trúc đại lực kinh
Tu hành bản khởi 2 quyển và dịch chung
với ngài Đàm quả kinh Trung bản khởi 2
quyển.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, Q.13; Lịch
đại tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
KHANG PHÁP LÃNG (?-?)
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Tấn,
người Trung sơn (nay thuộc tỉnh Hà nam,
có chỗ nói huyện Định, tỉnh Hà bắc).

Sư xuất gia từ thủa nhỏ, giữ giới rất tinh
nghiêm. Sư phát nguyện sang Ấn độ chiêm
bái các Phật tích, tìm kiếm các kinh điển
còn sót lại, rồi mời được 4 người đồng học
cùng đi, bắt đầu từ huyện Trương dịch, tỉnh
Cam túc. Giữa đường gặp ngôi chùa cũ,
bên trong có 2 gian nhà đã hư nát, trong
mỗi gian đều có 1 người, một người tụng
kinh, một người bị bệnh kiết lị, phẩn giải
bừa bãi. Hai người tuy ở sát phòng nhau
nhưng việc ai nấy làm, chẳng hề quan tâm
giúp đỡ lẫn nhau. Vì lòng từ bi thương xót,
sư Pháp lãng lưu lại mấy ngày, hết lòng
chăm lo, cọ rửa tắm giặt. Đến ngày thứ 7
bổng nghe bên trong phòng ngào ngạt mùi
thơm, sư mới biết đó là thần nhân hóa hiện.
Vị Hòa thượng tụng kinh khuyên 4 người
không cần đi các nước xa xôi mà chỉ nên
tự lực hànhđạo, chớ phí phạm thì giờ. Còn
đối với sư Pháp lãng thì vị Hòa thượng đoán
trước rằng sau khi đi các nước trở về sẽ trở
thành vị Đại pháp sư. Sau đó, 4 người đồng
hành quay trở lại, còn một mình sư tiếp
tục cuộc hành trình, đi qua nhiều nước.
Sau khi nghiên cứu tìm kiếm các kinh, sư
lại trở về Trung sơn mở đàn truyền pháp,
xiển dương giáo lí Pháp tướng, có hàng trăm
người theo học.
Sau khi sư thị tịch, vị đệ tử của sư là Lữ
thiều tư khắc tượng sư bằng gỗ để thờ.
[X. Lương cao tăng truyện Q.4].
KHANG TĂNG HỘI (?- 280)
........
Vị cao tăng dịch kinh ở thời đại Tam
quốc, người Giao chỉ (miền Bắc Việt nam),
tổ tiên của sư gốc người nước Khang cư
(nay là miền Bắc Tân cương), nhưng đời
đờisống ở Ấn độ; đến đời thân phụ của sư

vì theo nghề buôn bán nên mới dời đến ở
Giao chỉ.
Năm sư hơn 10 tuổi, cha mẹ đều mất, cư
tang xong, sư xuất gia, tu hành tinh tiến,
học thông kinh, luật, luận. Sau sư theo các
ngài Hàn lâm ở Nam dương, Bí nghiệp ở
Dĩnh xuyên và Trần tuệ ở Cối kê, luyện tập
phiên dịch kinh Phật ra chữ Hán.
KHANG TĂNG HỘI

K
2443
Năm Xích ô
thứ 10 (247) thời
Ngô (Tam quốc),
sư đến Kiến
nghiệp, lập đạo
tràng thờ tượng
Phật, trọn ngày
đốt hương lễ bái,
tụng kinh, ngồi
thiền và vào phố
khất thực. Việc
làm của sư khiến mọi người trong phố ngờ
vực, bèn báo với Ngô tôn quyền, Tôn quyền
cho triệu sư vào để hỏi. Nhưng sau khi nghe
sư nói pháp và nhìn hình tướng uy thần của
sư, Ngô tôn quyền vô cùng cảm mến, bèn
xin qui y sư rồi cho xây chùa Kiến sơ để
cúng dường sư làm nơi truyền đạo và dịch
kinh. Phật giáo ở miền Nam Trung quốc
nhờ đó mà bắt đầu hưng thịnh.
Niên hiệu Thái khang năm đầu (280) sư
thị tịch, thụy hiệu là “Siêu Hóa Thiền Sư”.
Dịch phẩm: Ngô phẩm 5 quyển, kinh
Tạp thí dụ 2 quyển, kinh Lục độ tập 9 quyển
(nay còn 8 quyển) và Chú giải các kinh An
ban thủ ý, Pháp kính, Đạo thụ, v.v...
[X. Lương cao tăng truyện Q.1; bài Tựa
kinh Thập pháp cú nghĩa trong Xuất tam
tạng kí tập Q.10; Nguyên Kim lăng tân chí].
KHANG TĂNG KHẢI (?-?)
Phạm: Saôghavarman.
Dịch âm: Tăng già bạt ma.
Vị tăng dịch kinh sống vào thời đại Tam
quốc, tương truyền sư là người Ấn độ, nhưng
căn cứ vào họ Khang ở trước tên ta có thể

suy đoán nguồn gốc của sư có quan hệ nước
Khang cư ở vùng Trung á.
Vào năm Gia bình thứ 4 (252) đời Tào
Ngụy, sư đến Lạc dương, trụ ở chùa Bạch
mã, phiên dịch các kinh: Úc già trưởng giả
2 quyển, kinh Vô lượng thọ 2 quyển, Tứ
phần tập yết ma 1 quyển, v.v... Nhưng lời
dịch trong kinh Vô lượng thọ đối chiếu với
văn dịch của kinh Úc già trưởng già không
giống nhau, cho nên giữa các học giả cũng
có người ngờ là kinh Vô lượng thọ không
phải do sư dịch.
Ngoài ra, trong Tục tạng kinh chữ Vạn
(..) có thu kinh Vô lượng thọ Phật danh
hiệu lợi ích đại nhân duyên 1 quyển, đề là
Khang tăng khải đời Tào Ngụy dịch, điều
này cũng khả nghi.
[X. truyện Đàm kha ca la Lương cao tăng
truyện Q.1; Lịch đại Tam bảo kỉ quyển 5;
Khai nguyên thích giáo lục Q.1].
KHANG TĂNG UYÊN (?-?)
........
Danh tăng sống vào đời Đông Tấn, tổ
tiên của sư là người Tây vực, sư sinh ra ở
Trường an, Trung quốc.
Sư có tướng mạo khôi ngô, đoan chính,
chí nghiệp cao xa, hiểu sâu lí không, thường
tụng kinh Phóng quang bát nhã và Đạo hành
bát nhã. Thời vua Thành đế nhà Đông Tấn,
sư cùng với các vị Khang pháp sướng, Chi
mẫn độ, thường đi du hóa, nhưng vì sống
thanh đạm nên ít người biết đến. Sau, nhân
dịp ông Ân hạo hỏi về lí sâu xa trong kinh
Phật, sư bèn dùng nghĩa tính tình trong sách
ở ngoài đời để giải đáp, từ đó sư mới nổi
tiếng. Lại do sư có mũi cao, mắt sâu, thường
bị Vương mậu ở Lang gia đùa cợt, sư nói
(Đại 50, 347 thượng): “Mũi là núi của mặt,

mắt là vực của mặt, núi không cao thì chẳng
thiêng, vực không sâu thì chẳng trong”, với
câu nói này, người đương thời khen sư là
cơ trí.
Về sau, sư cất chùa trên núi Dự chương,
phong cảnh rất yên tĩnh, đẹp đẽ, thường đọc
kinh tiếng Phạm, thấu suốt nghĩa lí và giảng
thuyết rõ ràng, nên học chúng tụ tập về rất
đông. Sau, sư tịch ở chùa này.
[X. Lương cao tăng truyện Q.4].
Khang Tăng Hội
KHANG TĂNG UYÊN

K
2444
KHANG THÁP CƠ PHẠT NA
Phạm: Kaịỉhakìvana.
Pàli: Kaịỉakì-vana.
Cũng gọi: Đề khang phạt cơ đạt na (Pàli:
Tikaịđaki-vana) Vườn cây ở thành phố
Sa kì đa (Pàli: Sàketa) tại Ấn độ. Một trong
6 đô thị lớn ở thời đại đức Phật.
Cứ theo Tương ứng bộ kinh 47, thì các
ngài Xá lợi phất, Mục kiền liên và A na luật
cùng trụ ở khu vườn này. Một hôm, ngài Xá
lợi phất và Mục kiền liên đến thăm ngài A
na luật và hỏi về phương pháp mà bậc Hữu
học, Vô học cầu đạt tới thượng trí, ngài A
na luật bảo nương vào pháp Tứ niệm xứ thì
có thể đạt tới.
Ngoài ra, theo Tăng chi bộ kinh V. 144,
thì đức Thích tôn từng dạy Ngũ tưởng quán
cho các tỉ khưu ở vườn cây này.
KHÁNH
..
I. Khánh.
Loại nhạc khí của Trung quốc đời xưa,
được chế tạo bằng ngọc thạch có hình dạng
giống như cái dấu mũ “^”.
II. Khánh.
Pháp khí được làm bằng đồng để dùng
trong các thời khóa niệm tụng trong các chùa
viện ngày nay tại Trung quốc.
Khánh mang nhiều hình dáng khác nhau
như: hình mây, hình cong, hình bướm, hình
hoa sen, v.v... lớn nhỏ không nhất định.
Khánh cũng có nhiều loại như khánh lớn,
khánh tròn, khánh nhỏ cầm ở tay, khánh
biển. Khánh lớn có đường kính từ 30 đến
60 phân Tây; khánh tròn được đặt trên cái

đế đánh khi tụng niệm và lễ Phật; khánh
biển làm bằng đá, có hình dáng giống như
bảng mây, treo ở ngoài hành lang phương
trượng, khi có khách đến thăm vị Trụ trì thì
Tri khách đánh 3 tiếng để báo hiệu; khánh
nhỏ cầm ở tay tục gọi là Dẫn khánh, hình
dáng giống như chiếc bát nhỏ, có gắn cán
cầm bằng gỗ, dùng thanh sắt nhỏ để đánh,
khi lễ Phật tụng kinh đều dùng khánh này
để làm nhịp từ đầu đến cuối. Khánh được
sử dụng trong các chùa viện ở Nhật bản đại
khái cũng giống như tại Trung quốc, riêng
có chiếc khánh nhỏ cầm tay thì được gọi là
Linh(cái chuông nhỏ).
[X. điều Khánh trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.8; môn Bái khí trong Thiền
lâm tượng khí tiên; Trì bảo thông giám
Q.trung].
KHÁNH CHIÊU (963-1017)
... ..
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời Bắc
Tống, người huyện Tiền đường, tỉnh Chiết
giang, họ Hồ, tự là Tử văn.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ ở viện Khai hóa,
13 tuổi, thụ giới Cụ túc ở chùa Khai nguyên
tại Cối kê. Năm 23 tuổi, sư lễ ngài Nguyên
thanh chùa Phụng tiên học giáo pháp Thiên
thai suốt 17 năm. Sau khi ngài Nguyên thanh
thị tịch, sư thừa kế pháp tòa của ngài. Niên
hiệu Cảnh đức năm đầu (1004), sư đến chùa
Phạm thiên giảng kinh Pháp hoa và Chỉ
quán, mỗi loại hơn 100 lần, xiển dương tông
phong, hưng thịnh một thời.
Trước đó, các ngài Nguyên thanh, Hồng
mẫn có viết “Nạn từ nhị thập điều”(Hai
mươi điều vấn nạn) để đề cao tác phẩm Quang
minh huyền nghĩa phát huy kí của thầy mình
là ngài Ngô ân, còn ngài Tứ minh Tri lễ thì

soạn “Thích nạn phù tông kí” để bác lại.
Tháng 10 năm cảnh đức thứ 3 (1006).
Khánh chiêu lại cùng với sư Trí viên soạn
“Biện ngoa”(biện minh điêu sai trái) để bảo
vệ thuyết của ngài Ngô ân. Đến tháng 12,
ngài Tri lễ lại viết “Vấn nghi” để hỏi vặn
lại. Trong 7 năm ròng, 2 bên cật vấn qua
lại đến 5 lần.
Đây là cuộc tranh luận kéo dài giữa các
KHÁNH CHIÊU

K
2445
đệ tử Sơn gia và Sơn ngoại của tông Thiên
thai mà sư Khánh chiêu là người đại diện
cho phái Sơn ngoại.
Sư giữ giới rất tinh nghiêm, tu hành cần
khổ, nghĩ sâu, nhanh trí, biện bác lưu loát,
hiếm thấy ở đời.
Niên hiệu Thiên hi năm đầu (1017) sư
tịch, thọ 55 tuổi.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.10; Thích môn
chính thống Q.5; Nhàn cư biên Q.15].
KHÁNH CHƯ (807-888)
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, thuộc pháp hệ thứ 4 dòng Thanh
nguyên Hành tư, người Tân kim (Giang tây)
Lư lăng, họ Trần.
Năm 13 tuổi, sư theo ngài Thiệu loan
xuất gia, 23 tuổi đến Tung sơn thụ giới Cụ
túc và học giới luật. Về sau, sư chuyên tâm
tu Thiền, làm đệ tử ngài Qui sơn Linh hựu,
lãnh chức Mễ đầu(người trông nom việc thóc
gạo), hết lòng phục vụ đại chúng. Sau, sư
tham yết Hòa thượng Đạo ngô ở Vân nham,
Đàm châu và được khế ngộ, từ đó sống trà
trộn với dân chúng ở vùng Trường sa, không
ai biết đến. Về sau, Tổ của tông Tào động là
Thiền sư Động sơn Lương giới cho người đi
tìm, lúc đó sư mới lộ diện, rồi ở tại núi
Thạch sương.
Lúc ngài Đao ngô (Viên trí) sắp tịch,
muốn phó chúc cho sư làm người nối pháp
chính thức, bèn thân hành đến núi Thạch
sương thăm sư. Đến khi ngài Đạo ngô thị
tịch, 500 đồ chúng của ngài vân tập về núi
Thạch sương. Sư tránh họ chẳng được, nên
từ đó sư bắt đầu hoằng pháp và sớm chiều

cùng với học chúng vấn đáp. Sư ở trên núi
Thạch sương trong khoảng 20 năm, học
chúng của sư có người ngồi hoài không nằm,
cứ sừng sững như gốc cây, người đời gọi là
“Thạch sương khô mộc chúng” (Chúng cây
khô của Thạch sương). Vua Đường Hi tông
nghe đạo hạnh của sư, sai sứ mang áo đỏ
đến ban cho sư, sư cố từ không nhận.
Năm Quang khải thứ 4 (888) sư thị tịch,
thọ 82 tuổi, 59 tuổi đạo, thụy hiệu “Phổ Hội
Đại Sư”.
[X. Tống cao tăng truyện Q.12; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.15; Ngũ đăng hội nguyên
Q.5; Giáo ngoại biệt truyền Q.14; Thiền tông
chính mạch Q.5].
KHÁNH HỈ
I. Khánh Hỉ.
Do nghe Phật pháp mà vui mừng. Tức là
người niệm Phật có đầy đủ lòng tin, quyết
định ngay đời này có thể trụ nơi quả vị bất
thoái của chính định tụ, nhờ đó mà tràn
đầy niềm vui...
(xt. Hoan Hỉ)
II. Khánh Hỉ.
Phạm:Ànanda.
Dịch âm: A nan, An nan đà.
Một trong 10 vị đệ tử lớn của đức Phật.
Kinh Đại bát nhã phần nhiều dùng tên
Khánh hỉ, chứ ít dùng tên A nan.
(xt. A Nan).
KHÁNH KHÁI
I. Khánh Khái.
Tiếng hắng dặng. Một trong 10 thứ thần
lực mà Phật thị hiện sau khi giảng nói kinh
Pháp hoa.
Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 10 hạ,
thì khánh khái có 2 nghĩa:
1. Khánh khái sự liễu: Tiếng hắng dặng

biểu tỏ một sự việc đã hoàn thành. Sau hơn
40 năm đức Phật mới nói kinh Pháp hoa để
khai quyền hiển thực, tiếng khánh khái sau
thời pháp này của đức Phật là để đánh dấu
một đại sự nhân duyên, hoài bão xuất thế
của Ngài đã viên mãn.
2. Khánh khái phó tha: Tiếng hắng dặng
KHÁNH KHÁI

K
2446
của đức Phật bày tỏ ý muốn giao phó đại
pháp này (kinh Pháp hoa) lại cho các vị Bồ
tát để dắt dẫn làm lợi ích cho chúng sinh
đời sau.
[X. Pháp hoa nghĩa sớ Q.1].
II. Khánh Khái.
Tiếng ho nhẹ gọi là khánh, tiếng ho
mạnh gọi là khái. Khánh khái nghĩa là nói
và cười.
KHẢO TÍN LỤC
Tác phẩm, 5 quyển, gồm 337 hạng
mục, do ngài Cảnh diệu Huyền trí, người
Nhật bản soạn, được thu vào Nhật bản
Chân tông toàn thư tạp bộ. Nội dung tìm
hiểu về căn cứ và lí do của những phép
tắc và nghi thức được thực hành trong
các chùa viện.
KHÁP TẠP
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vốn chỉ cho phân dơ, uế tạp. Trong
Thiền lâm, từ ngữ này được dùng để chỉ
những vật vô dụng, vô giá trị.
Các ngữ lục, công án của Thiền tông là
những cơ pháp phương tiện nhằm mục đích
dắt dẫn khai ngộ, phá trừ chấp trước mà đặt
ra, cho nên nếu không biết dung thông vô
ngại, mà trở lại chấp trước vào những lời
nói, câu văn trong ngữ lục và công án, thì
cũng giống như giữ chặt lấy phẩn uế, tạp
vật, bởi thế, các bậc cổ đức trong Thiền tông
thường gọi đùa ngữ lục, công án là “Kháp
tạp đôi”(đống phẩn uế) vậy.
Vân môn lục quyển thượng (Đại 47, 547
thượng), nói: “... Đó chỉ là kẻ ăn đờm dãi
của người, chỉ ghi nhớ được một đống phẩn

uế, xuôi ngược khắp nơi, môi lừa mỏ ngựa,
khoe khoang ta đây hiểu biết nhiều”.
[X. Đại tuệ Phổ giác thiền sư tông môn
vũ khố].
KHÁT ÁI
Phạm:Tfwịà.
Pàli: Taịhà.
Tạng:Red-pa.
Dục vọng, tham dục, tính ái, ái(một trong
12 nhân duyên).
Từ ngữ khát ái dụ cho tâm mong cầu
thú vui yêu đương của phàm phu, giống như
người khát đi tìm nước.
Kinh Thiêm phẩm diệu pháp liên hoa
quyển 3 (Đại 9, 154 thượng), nói: “Bậc trượng
phu hiểu được nghĩa này rồi liền xuất gia tu
hành, ở nơi vắng vẻ, chuyên giữ một lòng,
dứt tâm khát ái thế gian, chứng được 5 thần
thông”.
Phẩm Phương tiện thiện xảo kinh Thuyết
vô cấu xưng (Đại 14, 560 hạ), nói: “Thân
này như sóng nắng, từ các phiền não khát ái
mà sinh”.
Thuyết vô cấu xưng kinh sớ quyển 3 phần
đầu (Đại 38, 1039 trung), nói: “Như sóng
nắng mùa xuân, xa trông như nước, những
con nai bị nóng khát bức não đều chạy đến
đó, chẳng phải nước mà tưởng là nước. Thân
hữu lậu này từ các phiền não khát ái mà
sinh, cũng lại như thế”.
[X. phẩm Hủy hoại kinh Hoa thủ Q.7;
phẩm Nghịch thuận kinh Hoa thủ Q.8;
phẩm Phương tiện kinh Duy ma cật sở thuyết
Q.thượng; Chú Duy ma cật kinh Q. 2]. (xt.
Ái).
KHÁT ĐỊA LA THỤ
Khát địa la, Phạm,Pàli:Khadira.
Cũng gọi Cát địa la, Khư đà la, Kha lê la,

Kha địa la, Khát đạt la, Khả lê la, Kiệt địa
lạc ca, Khư đề la ca.
Cây không phá, cây thiềm, cây đàn tía,
thuộc họ cây đậu.
Tên khoa học: Acacia catechu. Sinh sản
KHÁT ĐỊA LA THỤ

K
2447
ở vùng Orissa,
Hi mã lạp sơn ở
Ấn độ và ở Miến
điện, v.v... Thân
cây hơi cao, lá
kép dáng như
lông cánh chim,
hoa mầu trắng
hoặc vàng nhạt,
hoa rụng, quả
kết thành chùm,
dài khoảng 3 tấc,
rủ xuống như giải áo, cây rất cứng, nhựa cây
có thể dùng làm thuốc A tiên (Catechu).
Thuyết núi Tu di trong Phật giáo cho rằng
núi thứ 5 của 7 núi vàng (Kim sơn) gọi là
núi Khát địa la, vì núi này mọc nhiều cây
Khát địa la nên có tên như thế.
[X. kinh Đà la ni tập Q.3, Q.10; Hữu bộ
tì nại da Q.3; luận Đại tì bà sa Q.173; Câu
xá luận quang kí Q.11; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25; Huyền ứng âm nghĩa Q.25].
KHÁT GIÀ
Phạm: Kađga.
I. Khát già.
Cũng gọi Kiệt nga.
Dịch là dao, gươm. Một trong 7
vật được dùng khi cầu nguyện đã
thành tựu.
Phẩm Thành tựu chư vật tướng
kinh Tô tất địa yết la quyển trung
(Đại 18-622 hạ), nói: “Nếu muốn
thành tựu Đao pháp, thì phải dùng
dao bằng thép, dài 2 khuỷu tay, rộng
bằng 4 ngón út, nhẫn nhụi, mầu

xanh biếc”.
[X. phẩm Tất địa xuất hiện kinh
Đại nhật Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.36; Phạm ngữ tạp danh].
II. Khát Già.
Con tê giác. Các kinh luận dùng sừng
con tê giác để dụ cho Độc giác.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.1]. (xt. Khát
Già Tì Sa Noa).
KHÁT GIÀ TÌ SA NOA
Phạm: Khađga-viwàịa.
Cũng gọi Khư già tì sa noa, Khư già bà
sa, Khát già bà sa, Hát già tì sa noa.
Huyền ứng âm nghĩa quyển 24 giải thích:
Khát già là con tê giác; Tì sa noa là sừng, chỉ
cho một cái sừng của con tê giác. “Một” là
“Độc”, vì thế Khát già tì sa noa được dùng
để dụ cho bậc Thánh Độc giác (một mình
giác ngộ, không có thầy chỉ dạy).
Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 51
(Đại 13, 338 thượng), nói: “Nơi ấy không
sinh không diệt, chẳng chứng chẳng tu,
chẳng có chẳng không, chẳng bờ này chẳng
bờ kia, chẳng tối chẳng sáng, chẳng phải
phân biệt, chẳng phải không phân biệt,
không thể suy lường. Đó là cảnh giới Khư
già tì sa noa”.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.3; Đại
nhật kinh sớ Q.15; Huyền ứng âm nghĩa Q.1].
KHÁT LAM BÀ
Cũng gọi Khát lam ba, A la.
Cứng mạnh, nơi mai phục. Là chỗ ở của
loài quỉ, một cái gò to lớn, hoang vắng, rất
đáng sợ, phần nhiều Dạ xoa, La sát đều ở
trong đó.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18 (Đại 54, 420
trung), nói: “Khát lam bà là nơi quỉ mai phục,
không phải nghĩa chữ, mà là tên đất”.

[X. kinh Địa tạng thập luân Q.4; Huyền
ứng âm nghĩa Q.21].
KHÁT NGƯỠNG
Tưởng nhớ và kính ngưỡng một cách
thiết tha, mong được trông thấy, như người
KHÁT NGƯỠNG
Cây Khát Địa La
Khát Già

K
2448
khát muốn uống nước. Trong kinh điển, từ
ngữ này thường được sử dụng để miêu tả sự
ngưỡng mộ đối với Phật và pháp.
Kinh Úc già trưởng giả trong Trung a
hàm quyển 9 (Đại 1, 479 hạ), nói: “Bấy giờ
đức Thế tôn thuyết pháp cho người ấy nghe,
khuyên phát tâm khát ngưỡng, thành tựu
hoan hỉ”.
Phẩm Như lai thọ lượng kinh Pháp hoa
quyển 5 (Đại 9, 43 thượng), nói: “Này các tỉ
khưu! Khó có thể được thấy Như lai, chúng
sinh nghe những lời ấy ắt sẽ sinh ý tưởng
khó gặp, ôm lòng luyến mộ, khát ngưỡng
đối với Phật, liền gieo căn lành”.
[X. kinh Ngưu giác sa la lâm Trung a hàm
Q.48; kinh Đại bát niết bàn Q.1; Cao tăng
Pháp hiển truyện].
KHÁT THỤ LA THỤ
Khát thụ la, Phạm:Kharjùra.
Tên khoa học: Phoenix sylvestris.
Cây khát thụ la, thuộc họ cây cọ, lá hình
răng lược, giống như lá dừa nhưng thô và
ngắn, quả to bằng đầu ngón tay và ăn rất
ngon. Nhựa cây có thể dùng để nấu rượu,
gọi là rượu Khát thụ la (Phạm:Kharyùrarasa).
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ bách
nhất yết ma quyển 5 có nêu 8 loại nước
thuốc, trong đó, loại thứ 8 là nước Khát thụ
la. Cũng sách đã
dẫn còn chú
thích (Đại 34,
478 thượng):
“Quả khát thụ la
giống như trái
táo nhỏ, chát mà

lại ngọt, nguồn
gốc từ nước Ba
tư. Trung quốc
cũng có loại cây
này nhưng vị hơi
khác; cây này mọc lẻ loi, hình dáng giống
như cây cọ, quả có nhiều nước, người ở huyện
Phiên ngung gọi là táo Ba tư, vị nó rất giống
với vị của quả hồng khô.
[X. kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.29].
KHẮC ÂN
.....
Kern, Johan Hendrik Caspar (1833-1917)
Nhà Phật học và Ấn độ học người Hà lan.
Ông sinh ở Java, Indonesia (cựu thuộc
địa của Hà lan).
Ông học tiếng Phạm với ông Weber. Từ
năm 1865 trở đi, ông làm giáo sư Đại học
Leiden và là Giám tu tờ tạp chí “Nghiên
cứu Ấn độ”, đồng thời nghiên cứu thơ cổ
Java, phiên dịch các tác phẩm Văn học cổ
điển tiếng Phạm ra tiếng Hà lan.
Năm 1891, ông hiệu đính và xuất bản
tác phẩmJatakamàlà(Bản sinh man) và
quyển Ấn độ Thiên văn học. Đầu năm 1896,
ông hợp tác với ông Nam điều Văn hùng
(người Nhật bản) hiệu đính và xuất bản kinh
Diệu pháp liên hoa (Saddharmapuịđarìka-
sùtra) tiếng Phạm, sau đó ấn hành
bản dịch tiếng Anh của kinh này.
Ông có các tác phẩm: Lịch sử Phật giáo
Ấn độ (Geschiedenis de van hetBuddhisme
in Indi, 1881-1883, Manual of Indian Buddhism.
KHẮC CẦN (1063-1135)
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Tống, người Sùng ninh, Tứ xuyên, họ Lạc,
tự là Vô trước.

Thủa nhỏ, sư y vào ngài Tự tỉnh xuất gia
ở viện Diệu tịch, sau khi thụ giới Cụ túc, sư
theo ngài Viên minh ở thành đô học tập
kinh luận. Về sau, sư đến núi Ngũ tổ tham
yết ngài Pháp diễn và được ấn chứng. Sư
nổi tiếng ngang hàng với Cây Khát Thụ La các vị Phật giám
KHẮC CẦN

K
2449
Tuệ cần và Phật
nhãn Thanh viễn,
được người đời
khen ngợi là 3 bậc
kiệt xuất trong
chốn tùng lâm
đương thời.
Đầu năm
Chính hòa, sư đến
Kinh châu, danh sĩ
đương thời là ông
Trương vô tận đến
yết kiến, cùng sư đàm luận về yếu chỉ Hoa
nghiêm và Thiền, sư lại nhận lời mời của
quan Thứ sử Lễ châu đến trụ trì Thiền viện
Linh tuyền ở Giáp sơn. Bấy giờ quan Khu
mật là ông Đặng tử thường tâu xin vua ban
cho sư áo đỏ và hiệu Phật Quả Thiền Sư.
Cuối năm Chính hòa, sư vâng chiếu đến
Tưởng sơn, Kim lăng, hoằng dương tông
phong. Sau, sư trụ tại Kim sơn, được vua
Cao tông ban hiệu Viên Ngộ, từ đó, người
đời gọi sư là Viên ngộ Khắc cần. Sau, sư trở
về chùa Viên giác ở Thành đô.
Năm Thiệu hưng thứ 5, sư tịch, thọ 73
tuổi, thụy hiệu là Chân Giác Thiền Sư. Đệ
tử ưu tú của sư có các vị Đại tuệ Tông cảo,
Hổ khưu Thiệu long, v.v... là những bậc long
tượng trong Thiền lâm.
Sư có các tác phẩm: Bích nham lục 10
quyển, Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục
20 quyển.
[X. Đại tuệ Phổ giác thiền sư niên phổ;
Tăng bảo chính tục truyện Q.4; Gia thái phổ
đăng lục Q.11; Ngũ đăng hội nguyên Q.19;

Phật tổ thống kỉ Q.46; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.30; Thích thị kê cổ lược Q.4; Tục
truyền đăng lục Q.25].
KHẮC CHU NHÂN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Người khắc thuyền, từ ngữ này có xuất
xứ từ câu chuyện “Khắc chu cầu kiếm”
(Khắc thuyền tìm gươm) trong thiên “Sát
Kim” của Lã thị xuân thu: Có người đi
thuyền vô ý đánh rơi thanh gươm xuống
sông, anh ta vội khắc lên man thuyền để
đánh dấu chỗ gươm rơi. Khi thuyền cập
bến, đậu lại, anh ta liền theo dấu ấy lặn
xuống tìm gươm, mà không biết rằng
thuyền đã đi đến nơi khác rồi và gươm
không thể đi theo thuyền. Kết quả uổng
công vô ích, còn bị người đời chê cười là
ngu ngốc.
Thiền tông dùng từ ngữ này để chỉ cho
người học mê vọng, chấp trước, đối với
cơ pháp của thầy không biết dung thông
tự tại.
[X. Hoè an quốc ngữ Q.5].
KHẮC CHUNG
Ấn định thời hạn để chứng quả.
Khắc là nhất định, kì hạn, Chung là cuối
cùng. Do nhân mà nhất định được quả, là
khắc; quả là việc cuối cùng, là Chung. Tóm
lại, nhờ nhân tu tập không ngừng nên cuối
cùng nhất định sẽ chứng quả, gọi là Khắc
chung.
Ngoài ra, còn các từ đồng nghĩa với từ
Khắc chung như: Khắc quả, khắc chứng,
khắc thánh, khắc thực, v.v...
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Hoa
nghiêm kinh âm nghĩa Q. thượng. Tông viên
kí Q.3].
KHẮC GIA CHI TỬ

...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Người con có thể thừa kế nghiệp cha.
Trong Thiền lâm, nhóm từ này được dùng
để chỉ cho người đệ tử có khả năng giữ gìn
giáo pháp của thầy.
Tắc 6 trong Thung dung lục (Đại 48, 231
thượng), nói:
Khắc Cần
KHẮC GIA CHI TỬ

K
2450
“Thuốc để chữa bệnh, trông vào tiên Thánh
Bệnh cần điều trị, biết nhờ ai đây?
Đầu bạc đầu xanh chừ nhờ con nối dõi
Có nói không nói chừ cơ pháp tuyệt dòng”.
KHẮC KÌ THỦ CHỨNG
Hạn định kì gian tu hành để chứng quả.
Cứ theo kinh Viên giác, nếu muốn tu
hành mau có kết quả, thì phải kiến lập đạo
tràng ở nơi vắng lặng, đặt ra kì hạn ở trong
đó tịnh tu. Nếu kì hạn dài thì 120 ngày, kì
hạn vừa 100 ngày và kì hạn ngắn 80 ngày.
KHẮC LÊ KHẢ TÚC
Tạng: Khri- gtsug lde- brtsan.
Cũng gọi Khả lê khả túc, Lai ba thiệm
(Tạng:Ral-pa-can), Nhiệt ba trung.
Vua nước Tây tạng, ở ngôi từ năm 815
đến 836 (có thuyết nói 838), một vị vua văn
võ kiêm toàn, có công mở mang lãnh thổ và
cùng với Khí tông lộng tán, Khất lật song đề
tán là 3 vị vua hộ trì Phật giáo mạnh nhất ở
Tây tạng.
Những thành tựu về mặt lịch sử văn hóa
Tây tạng thời đó là nhờ nhà vua đã biết ứng
dụng phép đo lường của Ấn độ, bắt chước
chế độ Sử quan của triều Đường Trung quốc
để biên soạn lịch sử đương thời. Ông tận
lực chấn hưng Phật giáo, thành tích bất hủ
của ông là việc phiên dịch kinh điển và
thống nhất giáo nghĩa của Phật giáo, hơn
phân nửa của Đại tạng kinh Tây tạng(hoàn
thành vào khoảng thế kỉ XIV) đã được dịch
vào thời kì này.
Ngoài ra, nhà vua còn muốn thuần túy
hóa các loại giáo nghĩa Phật giáo được truyền
vào Tây tạng và tăng cường chính sách bảo

hộ Phật giáo, nhưng không thực hiện được
vì bị thế lực truyền thống của Bổng giáo hạn
chế. Về sau, vua bị Lãng đạt ma (Tạng:
Glaídar-ma) ám sát để cướp ngôi.
KHẮC PHÙ LIÊU GIẢN
...........
Bài kệ tụng của Thiền sư Khắc phù đời
Đường nói về “Tứ liệu giản” của ngài Lâm
tế Nghĩa huyền.
Ngài Khắc phù là người Trác châu (Cố
an, Hồ bắc), bình thường thích mặc áo
giấy, cho nên người đời gọi là Chỉ y đạo
giả(ông đạo áo giấy), Chỉ y hòa thượng.
Sau, sư nhờ tham cứu Tứ liệu giản của
ngài Lâm tế Nghĩa huyền mà được tỉnh
ngộ.
Tứ liệu giản là 4 tiêu chuẩn do ngài
Lâm tế Nghĩa huyền đề ra để tiếp dắt
người học. Đó là: Đoạt người chẳng đoạt
cảnh, Đoạt cảnh chẳng đoạt người; Người
cảnh đều đoạt cả; Người cảnh đều chẳng
đoạt.
Những bài kệ tụng của ngài Khắc phù
được nghi chép đầy đủ trong Thiền uyển
mông cầu quyển hạ (Vạn tục 148, 140
thượng) là:
“Đoạt người chẳng đoạt cảnh:
Duyên tự mắc sai lầm
Toan mong cầu huyền chỉ
Nghĩ lại đáng trách mà!
Li châu dù xán lạn
Cung quế bóng phôi pha
Nhìn nhau không gì khác
Đều vướng trong võng la (lưới).
Đoạt cảnh chẳng đoạt người:
Tìm lời chân ở đâu?
Hỏi Thiền, Thiền là vọng
Xét lí, lí không gần

Mặt trời soi bóng lạnh
Núi thẳm mầu thanh tân
Lí huyền dù hiểu được
Cũng chỉ mắt vương trần (vương bụi).
Người cảnh đều đoạt cả:
Xưa nay việc phải làm
Bất luận Phật hay Tổ
Nói chi Thánh với phàm
KHẮC LÊ KHẢ TÚC

K
2451
Toan đọ cùng kiếm khách
Lại gặp kẻ chẳng kham
Tiến tới cầu diệu ngộ
Chặt đứt bậc siêu phàm.
Người cảnh đều chẳng đoạt:
Suy nghĩ ý không cùng
Chủ khách nói chẳng khác
Hỏi đáp lí đều dung
Dẵm nát đầm trăng lặng
Mở bung khoảng trời trong
Nếu không thành diệu dụng
Chìm đắm mãi không thôi.
(xt. Tứ Liệu Giản).
KHẮC TÂN XUẤT VIÊN
...........
Khắc tân ra khỏi viện.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về việc thiền
sư Hưng hóa Tồn tưởng thuộc tông Lâm tế
đời Đường dùng cơ pháp linh hoạt tiếp dẫn
đệ tử là Khắc tân.
Thiền uyển mông cầu quyển hạ (Vạn tục
148, 139 thượng), nói: “Ngài Hưng hóa bảo
Duy na Khắc tân rằng:
-Không bao lâu nữa, ông sẽ là bậc đạo
sư.
Sư Khắc tân thưa:
-Con chẳng vào đoàn thể ấy đâu.
Ngài Hưng hóa hỏi:
-Ông hiểu mà chẳng vào hay không hiểu
mà chẳng vào?
Sư Khắc tân hỏi lại:
-Đều không cho sao?
Ngài Hưng hóa liền đánh và nói:
-Duy na Khắc tân, pháp chiến bị thua

rồi, phải bị phạt tiền thiết trai.
Hôm sau, ngài Hưng hóa lên Tăng
đường đánh kiền chùy bảo đại chúng
rằng: Duy na Khắc tân pháp chiến bị thua
rồi, phạt tiền 5 quan để thiết trai cúng
dường chư tăng, nhưng vẫn phải ra khỏi
Thiền viện”.
KHẮC THỨC
Khắc là chắc chắn, tất nhiên; Thức là
ghi chép. Nghĩa là khi Thiên thần ghi chép
những việc thiện, ác mà người ta đã làm thì
chắc chắn một mảy may cũng không sai sót.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
276 trung) nói: “Thiên thần khắc thức, phân
biệt rõ tên tuổi và quê quán”.
KHẮC THỰC THÔNG LUẬN
Cũng gọi: Cứ thực thông luận.
Đối lại: Cứ thắng vi luận.
Căn cứ vào sự thực của vấn đề để thảo
luận.
Khi so sánh 2 vấn đề, nếu chỉ nêu lên cái
ưu điểm của một vấn đề để bàn, thì gọi là
Cứ thắng vi luận. Còn nếu chọn lấy một
điểm chung giữa 2 vấn đề để bàn, thì gọi là
Khắc thực thông luận.
Chẳng hạn như nước A là nước nông
nghiệp, nước B là nước công nghiệp; khi so
sánh 2 nước này, nếu chỉ nêu lên cái đặc
điểm của mỗi bên mà bàn, thì gọi là Cứ thắng
vi luận. Còn nếu chọn lấy một lợi điểm
chung của nông nghiệp và công nghiệp để
bàn, thì gọi là Khắc thực thông luận.
(xt. Cứ Thắng Vi Luận).
KHẮC TƯ NHĨ THIÊN PHẬT ĐỘNG
Quần thể động đá ở sườn núi trên bờ
bắc sông Mộc trát, phía đông nam trấn Khắc
tư nhĩ, huyện Bái thành, tỉnh Tân cương,
Trung quốc. Quần thể hang động này được

đục mở vào thời Nam Bắc triều đến cuối
đời Đường (khoảng thế kỉ IV đến thế kỉ IX),
có tất cả 236 hang động, địa thế quanh co,
chạy dài tới 2 cây số, qui mô to lớn, chỉ đứng
sau động Đôn hoàng mà thôi. Bái thành là
đất cũ của nước Cưu tư đời xưa, vì thế quần
KHẮC TƯ NHĨ THIÊN PHẬT ĐỘNG

K
2452
thể hang động này cũng được gọi là Cưu tư
thiên Phật động (Động Nghìn Phật ở nước
Cưu tư).
Những hang động chủ yếu gồm có hang
lễ bái, giảng đường tăng đường. Nội dung đề
tài điêu khắc thuộc nghệ thuật Phật giáo Tiểu
thừa, sùng bái Phật Thích ca mâu ni và Phật
Di lặc, phong cách ít nhiều chịu ảnh hưởng
nghệ thuật hang động Ba mễ dương; thời kì
cuối thì chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Phật
giáo Đại thừa, đồng thời, hấp thu thành phần
nghệ thuật hang động Đôn hoàng mà xuất
hiện đề tài Thiên Phật(Nghìn Phật), Nhất
Phật nhị Bồ tát(tượng Tam tôn), v.v...
Về bố cục của quần thể hang động này,
ở giữa tạc một cột đá hình vuông, chia hang
động làm hai gian trước sau, trên mặt vách
2 bên gian trước vẽ hình đức Phật thuyết
pháp, vách chính đắp khám Phật ngồi hoặc
tượng Phật đứng, trên nóc động thì vẽ sự
tích bản sinh của đức Phật, gian sau vẽ hoặc
đắp tượng Phật nhập Niết bàn hoặc những
tích truyện về đức Phật và tượng những người
cúng dường.
Thời gần đây, quần thể hang động này
đã bị cướp phá rất nhiều và phần lớn các
pho tượng, bích họa được đưa ra nước ngoài,
những vách hang bị đập phá, không một
bức ào còn nguyên vẹn, thật là một tai nạn
lớn đối với nghệ thuật khắc đá.
KHẨN BA CA QUẢ
Khẩn ba ca, Phạm: Kimpaka.
Cũng gọi Chân ba ca quả.
Tên khoa học: Trichosanthes palmata.
Một loại quả có

chất độc, thân thảo,
thuộc họ bầu.
Tuệ lâm âm
nghĩa quyển 41 nói
rằng loại quả này
rất đẹp, ai trông
thấy cũng thích,
nhưng nếu người
nào đụng vào nó
thì phải chết, vì thế
nó được dùng để
dụ cho chất độc.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 29 thì
bảo loại quả này mọc ở bãi biển, ăn vào thì
bị say trong 7 ngày.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.68;
Huyền ứng âm nghĩa Q.11].
KHẨN NA LA
Phạm: Kiônara.
Pàli: Kinnara.
Cũng gọi: Khẩn nại lạc, Khẩn noa la,
Khẩn đảm lộ, Chân đà la.
Dịch ý: Ca thần, Ca nhạc thần, Âm
nhạc thần, Nghi thần, Nghi nhân, Nhân
phi nhân.
Vốn là vị thần trong thần thoại Ấn độ,
sau được Phật giáo thu dụng và xếp vào bộ
thứ 7 trong 8 bộ chúng.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí quyển 2, thì hình dáng vị thần này giống
như người, nhưng trên đỉnh đầu có một
cái sừng, khiến người thấy sinh nghi. Trong
tiếng Phạm, chữ “Kim” có nghĩa là nghi
vấn, “nara” nghĩa là người, vì thế
Quả Khẩn Ba Ca
KHẨN NA LA
Bích họa ở động Thiên Phật ở Khắc tư nhĩ

K
2453
Kiônasa được dịch là Nghi nhân, Nghi
thần. Vị thần này có âm thanh hay và ca
múa giỏi.
Theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 5, thì
vị thần này là Nhạc thần chấp pháp của
Thiên đế. Trong các kinh Đại thừa, tên của
vị thần này thường được nói đến trong số
thính chúng nghe Phật nói pháp.
Trong Mật giáo, vị thần này là quyến
thuộc của Câu tì la. Trong bức tranh Mạn
đồ la do ngài Thiện vô úy truyền thì vị thần
được đặt ở lớp thứ 3 phía bắc. Còn trong
Hiện đồ mạn đồ la thì Ngài được đặt ở phía
bắc Kim cương bộ ngoài; phía bắc chúng
Ma hầu la già có 2 vị Khẩn na la, thân mầu
da người, một vị trên 2 bắp vế đặt cái trống
nằm ngang, còn vị kia thì phía trước có để 2
cái trống đứng, cả 2 vị đều trong tư thế đang
đánh trống.
Ngoài ra, tùy theo các cơ loại, bồ tát Quan
thế âm thường thị hiện 32 ứng thân để cứu
độ chúng sinh, trong đó, ứng thân thứ 29 là
Khẩn na la. Nghĩa là nếu Khẩn na la muốn
trút bỏ được thân Khẩn na la, thì bồ tát
Quan thế âm liền ứng hiện thân Khẩn na la
ở trước để thuyết pháp cho nghe, khiến
thành tựu nguyện vọng.
[X. kinh Đại thụ khẩn na la vương sở
vấn Q.1; luận Đại trí độ Q.17; Chú Duy ma
cật kinh Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.6; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.11].
KHẤT LẬT SONG ĐỀ TÁN (742-797)
Phạm: Khri-sroí lde-btsan.
Cũng gọi Khất lê tô lung lạp tán, Xích
tùng đức tán.

Vua nước Tây tạng, con của công chúa
Kim thành (người Hán), người đã đặt nền
tảng cho thời đại toàn thịnh của Thổ phồn.
Ông lên ngôi năm 13 tuổi, Tể tướng
Mã tương (Phạm: Ma-shaí), vốn theo
Bổng giáo (tông giáo truyền thống của dân
Tây tạng) và có ác cảm đối với Phật giáo từ
lâu. Do đó, nhân vua còn nhỏ dại, Mã tương
thừa cơ phá hủy Phật giáo, xua đuổi tăng
chúng, đốt hết kinh tượng biến Đại điện
thờ Phật Thích ca ở thủ đô Lha-sa thành
lò sát sinh!
Khi vua lớn
khôn, hết lòng
phục hưng Phật
giáo, trở thành 1
trong 3 vua hộ
pháp vĩ đại của
lịch sử Phật giáo
Tây tạng. Ông
được tôn là Hóa
thân của bồ tát
Văn thù. Khi ngài
Liên hoa giới (Phạm: Kamalazìla) từ Ấn
độ đến Tây tạng truyền đạo vua đã đóng vai
trò quan trọng trong công cuộc thiết lập cơ
sở của Mật giáo Ấn độ tại Tây tạng.
[X. Cựu đường thư Q.146; Tân đường
thư Q.141; Tây tạng vương thống kí].
KHẤT NHÃN BÀ LA MÔN
Tên người Bà la môn đã xin con mắt của
một vị Bồ tát.
Cứ theo kinh Hiền ngu quyển 6, kinh
Di lặc bồ tát sở vấn bản nguyện, kinh Phúc
cái chính hạnh sở tập quyển 7, kinh Bản Khẩn Na La
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
Khất Lật Song Đề Tán
KHẤT NHÃN BÀ LA MÔN

K
2454
sinh (tiếngPàli) và luận Bản sinh man (tiếng
Phạm), thì đời quá khứ, khi còn ở nhân vị
tu hành, đức Phật là Đại vương Tu đề la ở
thành Phú ca la bạt (Phạm:Puwkaràvatì)
thuộc Bắc Ấn độ, đã bố thí đôi mắt cho
người Bà la môn mù theo lời khẩn cầu của
ông ta; Bà la môn mù ở thành Xá vệ này tức
là Khất nhãn bà la môn.
Ngoài ra, theo luận Đại trí độ quyển 12,
thì ngài Xá lợi phất khi thực hành đạo Bồ
tát trong 60 kiếp, muốn tu hạnh Bố thí ba
la mật, lúc đó có người đến xin mắt, ban
đầu Ngài ngần ngại không cho, người ấy năn
nỉ, Ngài mới móc 1 con mắt để cho, người
ấy ngửi mắt, chê hôi rồi ném xuống đất và
lấy chân chà lên, Ngài liền tự nghĩ lũ người
như thế không thể độ được, chi bằng ta tự
tu để sớm thoát khỏi sinh tử. Nghĩ như thế
rồi, ngài Xá lợi phất đang từ đạo Bồ tát rơi
xuống hạnh Tiểu thừa.
[X. kinh A dục vương tức hoại mục nhân
duyên; kinh Soạn tập bách duyên Q.4; kinh
Lục độ tập Q.4; Đại thừa khởi tín luận nghĩa
kí Q. hạ phần đầu].
KHẤT SÁI
.....
Cũng gọi Khất xoa, Cát xoa, Sát, Sai, Đồ,
La, Củ.
Chữ Tất đàm (Kwa). Một trong 50 tự
môn (chữ cái), 1 trong 42 tự môn Tất đàm.
Kinh Đại phẩm Bát nhã quyển 5, giải
thích chữ Phạm:Kwaya(dịch âm: Khất xoa
da, dịch ý: Tận) nghĩa là “Chư pháp tận bất
khả đắc” (các pháp hết chẳng thể được).
Kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 4

và kinh Đại phương quảng quyển 4, giải
nghĩa Khất sái là Nhẫn (Phạm:Kwànti).
Kinh Xuất sinh vô biên môn đà la ni giải
thích Khất sái là Sát na (Phạm:Kwaịika),
Vô tận (Phạm: Akwaya). Cho nên, khi nghe
âmKwathì liên tưởng ngay đến cả 3 âm:
Kwàịti, Kwaịika và Kwaya.
Phẩm Tự mẫu của kinh Văn thù vấn thì
bảo: Khi đọc chữ Khất sái thành 1 âm thì có
nghĩa là tất cả văn tự rốt ráo không có lời
nói, âm thanh. Đây là giải thích lại nghĩa
chữ Phạm:Akwara(âm Hán: Ác xoa la).
[X. phẩm Thích tự mẫu kinh Kim cương
đính; kinh Phóng quang bát nhã Q.4; luận
Đại trí độ Q.48; Tất đàm tự kí].
KHẤT SĨ
.....
Phạm: Bhikwu.
Chỉ cho tỉ khưu. Các tỉ khưu không mưu
sinh bằng bất cứ nghề nghiệp gì, mà chỉ đi
xin ăn để duy trì sắc thân, sống cuộc đời
thanh tịnh, cho nên gọi là Khất sĩ.
[X. luận Đại trí độ Q.3; Chú duy ma cật
kinh Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.27]. (xt. Tỉ
Khưu).
KHẤT THỰC
... ..
Phạm:Paiịđapàtika.
Pàli: Piịđapàta.
Cũng gọi Đoàn đọa, Phần vệ, Thác bát,
Hành khất.
Hành nghi của tăng sĩ Ấn độ, đi xin thức
ăn của mọi người để nuôi dưỡng sắc thân, là
1 trong 12 hạnh đầu đà.
Khất thực vốn có 2 ý nghĩa:
1. Tự lợi: Dứt bỏ tất cả các việc thế tục,
làm phương tiện tu đạo.
2. Lợi tha: Tạo cơ hội cho chúng sinh

gieo nhân phúc đức.
Khất thực thuộc về chính mệnh của tăng
sĩ, nếu tự kinh doanh, buôn bán để mưu
sinh là tà mệnh.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
47 và Tì ni thảo yếu quyển 6 thì khi vào
thành khất thực, phải đi sát bên lề đường,
tay trái cầm bình bát, theo thứ tự khất thực,
cốt để duy trì mệnh sống, tâm không tham
đắm, cho nên khi được thức ăn không mừng,
KHẤT THỰC

K
2455
không được cũng không lo, chỉ lấy việc trừ
bệnh đói, nuôi dưỡng khí lực làm chính.
Lại theo kinh Pháp tập quyển 1, thì việc
đức Như lai đi khất thực có 3 nghĩa:
1. Không tham đắm vị ngon: Ngon, dở
đều bình đẳng.
2. Để phá trừ ngã mạn: không phân biệt
nhà giàu, nghèo.
3. Từ bi bình đẳng: Làm lợi ích lớn cho
chúng sinh.
Tỉ khưu Ca lưu đà di có sắc mặt đen
thui vào thành khất thực lúc gần tối, trời
mưa gió sấm chớp, khi ấy có người đàn bà
đang mang thai, trông thấy Ca lưu đà di
tưởng lầm là quỉ, bà ta sợ hãi quá đến nỗi bị
sẩy thai. Vì việc này mà đức Phật liền chế
giới cấm khất thực sau giờ Ngọ.
Theo kinh Bảo vũ quyển 8, thì Bồ tát đi
khất thực là để thành tựu 10 pháp:
1. Nhiếp thụ chư hữu tình: Bồ tát thấy
tất cả loài hữu tình chịu các nổi khổ não,
tuy có thể thành tựu chút ít thiện căn, nhưng
thời gian thực hành chẳng được bao lâu. Vì
muốn thu nhiếp và làm lợi ích cho các hữu
tình nên Bồ tát đi khất thực.
2. Thứ tự: Khi vào thành ấp, làng xóm,
giữ gìn chính niệm, đầy đủ uy nghi, các căn
tĩnh lặng, theo thứ tự khất thực, không bỏ
nhà nghèo để đến nhà giầu (chỉ trừ các nhà
hung ác và chỗ ở của các ngoại đạo).
3. Bất bì yếm(mỏi mệt, nhàm chán): Bồ
tát khi theo thứ tự đi khất thực không sinh
tâm nhàm chán, xa lìa, cũng không mỏi
mệt, đối với các hữu tình, không có tâm
thương, ghét.

4. Tri túc(biết đủ): Vì không mỏi mệt
nhàm chán nên biết đủ.
5. Phân bố: Sau khi được thức ăn, dù
ngon dù dở đều phải nhận lấy, rồi trở về
chỗ mình ở, trước dâng lên cúng dường
tượng đức Như lai hoặc trước tháp Xá lợi,
rồi chia thức ăn mình xin được làm 4 phần,
3 phần thí cho những người đồng tu, những
người nghèo cùng và những chúng sinh trong
đường ác, phần còn lại thì mình ăn.
6. Bất đàm thị: Bồ tát tuy ăn nhưng đối
với việc ăn không tham đắm, không nhiễm
trước.
7. Tri lượng: Ăn cốt để sống, nếu ăn ít
quá, thể lực suy yếu, sẽ ảnh hưởng đến việc
tu trì, còn nếu ăn quá no thì dễ tăng trưởng
sự ngủ nghỉ.
8. Thiện phẩm hiện tiền: Bồ tát ăn uống
đúng như pháp, có thể làm cho các thiện
căn hiện tiền thêm lớn.
9. Thiện căn viên mãn: Bồ tát siêng năng
tu tập, không biếng nhác, nên được tư lương
bồ đề viên mãn.
10. Li ngã chấp: Nhờ tất cả những thiện
phẩm, thiện căn ấy mà thành tựu được thất
bồ đề phần, xa lìa ngã chấp, có thể bỏ nhục
thân bố thí cho hữu tình.
Từ xưa, Trung quốc gọi khất thực là Thác
bát, khi thác bát, phải lưu tâm đến uy nghi,
chú ý đến đạo; nếu không có đạo tâm mà
chỉ có hình thức thì chẳng khác gì những kẻ
ăn xin tầm thường.
Cứ theo luận Hiển dương thánh giáo,
thì tỉ khưu khi đi khất thực có 5 chỗ không
nên đến để tránh sự hiềm nghi. Đó là:
1. Nhà hát xướng: Nhà hát là chỗ vui
chơi náo nhiệt, làm tán loạn tâm thiền định.
2. Nhà bán dâm: Mọi sinh hoạt ở đây

đều không trong sạch, tiếng tăm không tốt,
nhân duyên sắc dục là gốc của sự chướng
đạo.
3. Nhà bán rượu: Rượu là nguyên nhân
sinh ra lỗi lầm và tội ác.
4. Cung vua: Chỗ ở của quyền quí, chỗ
nghiêm cấm mọi quan hệ, vì thế không nên
đến.
5. Nhà Chiên đà la: Nhà đồ tể, nơi
đây tâm sát sinh rất mạnh, não hại chúng
sinh, nếu người trông thấy thì tổn thương
lòng từ bi, hư hoại căn lành, vì thế không
nên đến.
KHẤT THỰC

K
2456
[X. kinh Trung a hàm Q.4; kinh Thập
bát ngưu dác sa la lâm; Ngũ phần luật Q.27;
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí Q.trung
phần 3 đoạn 2; Tứ phần luật hành sự sao tư
trì kí Q.hạ phần 4; Thích thị yếu lãm
Q.thượng].
KHẤT THỰC THẬP LỢI
...........
Khất thực có 10 điều lợi ích:
1. Thức ăn xin được dùng để nuôi thân
mệnh.
2. Khi chúng sinh cho thức ăn, thì phải
làm cho họ an trú nơi Tam bảo, rồi sau
mới ăn.
3. Nếu có người cho thức ăn, thì phải
khuyên họ tinh tấn tu tập hạnh bố thí, rồi
sau mới ăn.
4. Thuận theo giáo hạnh của đức Phật.
5. Ăn uống giản dị.
6. Phá trừ kiêu mạn.
7. Chiêu cảm thiện căn Vô kiến đính
tướng trong 32 tướng của Phật.
8. Thấy tỉ khưu đi khất thực, những
người tu các thiện pháp khác cũng làm theo.
9. Không quan hệ với nam nữ, lớn nhỏ.
10. Khất thực phải theo thứ tự, có tâm
bình đẳng đối với chúng sinh.
[X. luận Thập trụ tì bà sa Q.16; Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao Q. hạ
phần 3].
KHẤT THỰC TỨ PHẦN
...........
Thức ăn xin được đem chia làm 4 phần.
Cứ theo kinh Bảo vân quyển 8, thì đức
Phật chế pháp khất thực một ngày chỉ giới

hạn trong 7 nhà và khi xin được thức ăn
phải chia làm 4 phần như sau:
1. Một phần cúng dường những người
đồng tu tịnh hạnh: Mỗi khi đi khất thực,
tất phải có người ở lại trông nom phòng xá,
hoặc có những người già cả bệnh hoạn
không thể đi khất thực, khi tỉ khưu đi xin
đượcthức ăn trở về, phải dành một phần
cho các vị ấy, khiến họ no đủ và được yên
tâm tu đạo.
2. Một phần cho những người nghèo
khổ: Khi xin được thức ăn, gặp người nghèo
khổ đến xin, tỉ khưu phải khởi tâm thương
xót, chia cho họ một phần, rồi khuyên họ
làm lành.
3. Một phần cho các quỉ thần: Để một
phần thức ăn xin được vào cái chén hoặc
đĩa sạch, đợi đến chiều tối, thắp hương, tụng
chú cầu nguyện, rồi bố thí cho tất cả quỉ
thần, khiến họ no đủ, ra khỏi các đường
khổ não và đều được giải thoát.
4. Một phần để mình ăn: Tỉ khưu đi
khất thực, trừ 3 phần nói trên, chỉ để lại
một phần mình ăn. Ăn rồi, chuyên tâm tu
đạo, để khỏi luống phí của tín thí.
KHẤT VŨ
.....
Cũng gọi Kí vũ, Thỉnh vũ, Đảo vũ.
Cầu mưa. Khi hạn hán lâu ngày, người
xưa thường tổ chức lễ cầu mưa. Nghi thức
này bắt nguồn từ kinh Hải long vương của
Phật giáo. Tại Trung quốc và Nhật bản lại
còn thêm các nghi thức cầu mưa theo tín
ngưỡng dân gian như: Sắp hàng, nhảy
múa, v.v..., nhưng vẫn lấy việc tụng kinh
(hoặc trì chú)và tu pháp để cầu nguyện là
chính. Người cầu mưa nếu là tỉ khưu thì
phải đầy đủ luật nghi, nếu là cư sĩ thì phải

thụ 8 giới. Khi tu pháp , chỉ được ăn cơm
với sữa và phó mát, hàng ngày phải tắm gội
bằng nước thơm, mặc áo mới mầu xanh sạch
sẽ; ở mặt tây đàn đặt một tòa ngồi cũng được
làm bằng vật mầu xanh. Trên bàn để kinh
Đại vân, 2 người, 3 người cho đến 7 người
thay phiên nhau đọc tụng, tiếng tụng kinh
không được gián đoạn.
Phép cầu mưa đã được thực hành sớm
nhất ở Ấn độ. Ở Trung quốc thì từ đời
KHẤT VŨ

K
2457
Hoàng đế trở về sau mới có nghi thức cầu
mưa. Như thời Hoàng đế có Xích tương tử
làm thầy Khất vũ, thời Thần nông có Xích
tùng tử, thời Hán có sa môn Trúc đàm cái
tụng kinh Hải long vương cầu mưa; thời
Tấn, có lần vùng Tầm dương nắng hạn,
pháp sư Tuệ viễn cũng tụng kinh Hải long
vương cầu mưa, chỉ trong chốc lát liền có
trận mưa to. Khoảng năm Trinh quán đời
Đường xẩy ra đại hạn, chùa Ngọc tuyền
hết nước, sa môn Không tạng cầu mưa,
nước từ suối vọt lên, mưa cũng trút xuống
tràn đầy. Nhật bản, Cao li, Việt nam, v.v...
cũng có tục cầu mưa.
[X. kinh Đại vân luân thỉnh vũ; phẩm
Thỉnh vũ trong kinh Đại phương đẳng đại
vân; kinh Hải long vương].
KHẤU BĂNG CỔ PHẬT (844-928)
Cũng gọi Khấu băng tảo tiên.
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Lương thời Ngũ đại, người huyện Tân phong,
tỉnh Phúc kiến, họ Ông.
Thân mẫu sư có lần nằm mộng thấy một
vị tỉ khưu, sắc diện rực rỡ, chống tích trượng
đến xin tá túc. Năm Hội xương thứ 4 (844),
lúc sinh ra sư, sương thơm tỏa khắp phòng,
suốt ngày không tan. Năm 13 tuổi, sư theo
ngài Hạnh toàn ở chùa Hưng phúc núi Ô
sơn xin xuất gia. Năm Hàm thông thứ 6
(865), sư thụ giới
Cụ túc. Sau, sư
đến tham yết ngài
Tuyết phong
Nghĩa tồn.
Về sau, sư ở

núi Nga hồ, tỉnh
Giang tây, rồi lại
về núi Ôn lãnh
dựng am tranh để
tu, thường có 2
con hổ hầu 2 bên.
Mùa hạ sư mặc áo giấy, mùa đông thì phá
băng để tắm gội, cho nên người đời gọi sư
là Khấu băng cổ Phật(Phật cổ phá băng).
Năm Thiên thành thứ 3 (928) đời Hậu
Đường, sư nhận lời thỉnh của Mân vương
vào cung, ở được 10 ngày sư viện cớ bệnh
xin trở về Cổ sơn.
Tháng 12 năm Thiên thành thứ 3 sư tịch,
thọ 64 tuổi, được vua ban thụy hiệu Diệu
Ứng Pháp Uy Từ Tế Thiền Sư.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.2; Tăng đính
Phật tổ đạo ảnh Q.4 (Hư vân); Thiền lâm
khẩu thực hỗn danh tập Q.thượng].
KHẤU ĐỘC LÂU TRI SINH XỨ
Gõ đầu lâu biết được nơi vãng sinh. Thời
đức Phật còn tại thế, có ngoại đạo Kì vực gõ
đầu lâu nghe tiếng phát ra có thể đoán biết
chỗ người ấy vãng sinh, thậm chí biết họ là
nam hay nữ, vì bệnh tật gì mà chết và các sự
tích lúc còn sống.
Luật Ngũ phần quyển 20 (Đại 22, 134
thượng), nói: “Kì vực phân biệt âm thanh
rất giỏi, đức Phật đưa ông ta đến nghĩa địa,
chỉ 5 cái đầu lâu của 5 người rồi bảo Kì vực
gõ; gõ xong Kì vực bạch Phật: Người thứ
nhất sinh địa ngục, người thứ 2 sinh súc
sinh, người thứ 3 sinh ngã quỉ, người thứ 4
sinh cõi người, người thứ 5 sinh cõi trời.
Đức Phật bảo Kì vực: Hay thay! Đều đúng
như ông nói. Đức Phật lại chỉ một đầu lâu
khác, Kì vực gõ 3 lần mà chẳng biết chỗ
sinh đến, liền bạch Phật: Con không biết

chỗ vãng sinh của người này! Đức Phật bảo
Kì vực: Ông không biết được đâu. Vì sao?
Vì đây là đầu lâu của bậc A la hán, không
có chỗ sinh đến”.
Ngoài ra, phẩm Thanh văn của kinh
Tăng nhất a hàm quyển 20 cũng ghi chép
giống như vậy, chỉ khác là ngoại đạo tên là
Lộc đầu phạm chí.
[X. Ma ha Khấu Băng Cổ Phật chỉ quán Q.7 hạ].
KHẤU ĐỘC LÂU TRI SINH XỨ

K
2458
KHẨU AN LẠC HẠNH
Miệng không nói lỗi của người và của
kinh điển. Là 1 trong 4 hạnh an lạc.
Phẩm An lạc hạnh kinh Pháp hoa (Đại
9, 37 hạ), nói: “Văn thù sư lợi! Sau khi Như
lai diệt độ, trong thời mạt pháp muốn nói
kinh này, nên trụ nơi hạnh an lạc, không
nên nói lỗi của người và của kinh điển”.
(xt. Tứ An Lạc Hạnh).
KHẨU ĐẦU THIỀN
........
Cũng gọi Khẩu đầu tam muội.
Thiền nói ở đầu môi, chót lưỡi, chứ
không có công phu tu trì chân thực để thâm
nhập Lí Thiền.
Trong Thái căn đàm có câu: “Chỉ giảng
nói suông về Thiền, mà không tu luyện thực
sự là Khẩu đầu thiền”.
[X. điều Thị chúng trong Thiền quan
sách tấn của Thiền sư Hoàng ba Hi vận ở
Quân châu].
KHẨU LUÂN
Cũng gọi Giáo giới luân, Chính giáo luân,
Thuyết pháp luân.
Giáo pháp do đức Phật nói có khả năng
diệt trừ phiền não cho chúng sinh, khiến
chúng sinh bỏ tà về chính, nương theo chính
giáo mà tu hành, cho nên gọi là Khẩu luân.
[X. Kim quang minh kinh văn cú Q.2; Đại
minh tam tạng pháp số Q.8]. (xt. Tam Luân).
KHẨU LỰC LUẬN SƯ
Luận sư chủ trương hư không là nhân
sinh ra muôn vật. Một trong các phái ngoại
đạo ở Ấn độ đời xưa.
Cứ theo luận Ngoại đạo tiểu thừa niết

bàn, thì Khẩu lực luận sư là phái thứ 19
trong 20 phái ngoại đạo, do chủ trương hư
không là nhân sinh ra muôn vật, nên cho
rằng hư không là nguồn gốc của vũ trụ, từ
hư không sinh ra gió, từ gió sinh ra lửa, từ
lửa sinh ra hơi ấm, từ hơi ấm sinh ra nước,
nước đông lại, sau đó cứng chắc trở thành
đất, đất sinh ra các loại cây cỏ, các loại cây
cỏ sinh ra ngũ cốc, mệnh sống, v.v...
Trong Chư thừa pháp số và Giáo thừa
pháp số, ngoại đạo này được gọi là “Nhân
lực luận sư” có lẽ đã lầm lẫn.
Sự giải thích về từ ngữ “Khẩu lực” xưa
nay không nhất định. Có chỗ cho rằng hư
không giữa vũ trụ và hư không trong miệng
có mối quan hệ tương đồng, đầu tiên sinh
ra hư không, hư không sinh ra gió, giống
như xoang miệng hà ra hơi; có chỗ lại cho
rằng trời đất, vạn vật đều do Phạm thiên
tạo ra, hư không sinh ra gió, gió sinh ra muôn
vật chính là nghĩa từ xoang miệng Phạm
thiên phát ra hơi. Cũng có chỗ giải thích
rằng ngoại đạo này coi thức ăn là sinh mệnh,
nghĩa là dùng “Khẩu lực” làm kế sinh sống,
vì thế gọi là Khẩu lực luận sư.
[X. Hoa nghiêm huyền đàm Q.8; Trung
quán luận sớ Q.3 phần đầu].
KHẨU NGHIÊP
.....
Phạm: Vàk-karman.
Cũng gọi Ngữ nghiệp.
Lời nói bày tỏ ý muốn của nội tâm, từ
đó dẫn đến Vô biểu nghiệp. Một trong 3
nghiệp.
Khẩu nghiệp chia làm 2: Biểu nghiệp và
Vô biểu nghiệp. Về vấn đề này, quan điểm
của Đại thừa và Tiểu thừa có khác nhau.
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương Ngữ

biểu nghiệp lấy âm thanh làm thực thể, cho
Vô biểu nghiệp cũng là thực sắc. Luận thành
thực cho Ngữ biểu nghiệp là giả lập, Vô biểu
nghiệp là phi sắc, phi tâm. Kinh bộ và Duy
thức thì cho rằng Ngữ biểu nghiệp là âm
KHẨU NGHIÊP

K
2459
thanh giả, lấy “Tư” do Ngữ nghiệp phát ra
làm thể, Vô biểu nghiệp cũng là giả lập, lấy
công năng thiện hoặc phát khởi bất thiện
và công năng bất thiện hoặc ngăn thiện của
chủng tử Tư làm thể.
[X. luận Chúng sự phần A tì đàm Q.5;
luận Câu xá Q.1, Q.13; luận Tạp a tì đàm
tâm Q.3; luận Đại tì bà sa Q.113; luận
Thành thực Q.7; luận Thành duy thức Q.1;
Thành duy thức luận thuật kí Q.2 phần
đầu; Đại thừa nghĩa chương Q.7]. (xt. Tam
Nghiệp, Nghiệp).
KHẨU NGHIÊP CÔNG ĐỨC
...........
Chỉ cho công đức khẩu nghiệp của Phật
A di đà, là 1 trong 8 thứ công đức của 29
thứ trang nghiêm ở Tịnh độ Cực lạc.
Đức Phật trang nghiêm 3 nghiệp như
khẩu nghiệp là để đối trị 3 nghiệp dối trá
của chúng sinh, vì thế công đức khẩu nghiệp
cũng có lợi ích của nó.
Cứ theo Vãng sinh luận chú quyển hạ,
nếu chúng sinh vì hủy báng chính pháp hoặc
chê bai hiền thánh mà phải chịu khổ báo bị
rút lưỡi, câm ngọng, v.v... mà được nghe
danh hiệu và âm thanh thuyết pháp của đức
Phật A di đà thì liền thoát khỏi sự trói buộc
của khẩu nghiệp, vào nhà Như lai, rốt ráo
được khẩu nghiệp bình đẳng, vì thế nên biết
công đức của khẩu nghiệp chỉ cho cả danh
thanh và âm thanh. Danh thanh là danh
hiệu của Phật vang khắp 10 phương; còn
âm thanh là tiếng thuyết pháp của Phật
thông suốt pháp giới.
[X. luận Tịnh độ (Thiên thân); Vãng sinh

luận chú Q.thượng].
KHẨU NGHIÊP CÚNG DƯỜNG
Chỉ cho công đức của miệng khen ngợi
chư Phật và Bồ tát. Là một trong 3 nghiệp
cúng dường.
[X. Pháp hoa văn cú Q.2 phần cuối]. (xt.
Khẩu Nghiệp).
KHẨU TRUYỀN
... ..
Cũng gọi Khẩu quyết, Khẩu thụ, Diện
thụ, Diện thụ khẩu quyết. Vị thầy truyền
pháp cho đệ tử bằng cách nói miệng.
Ấn độ thời xưa xem cách ghi chép
kinh Phật là việc làm coi thường thần
thánh, vì thế chỉ dùng cách truyền khẩu.
Sự truyền trao bí pháp của Mật giáo cũng
là khẩu truyền, cho nên có từ ngữ “Thập
nhị khẩu truyền”. Tông Thiên thai của
Nhật bản cũng có các pháp môn khẩu
truyền.
[X. luận Phân biệt công đức Q.2; Đại nhật
kinh sớ Q.14; Cao tăng Pháp hiển truyện].
(xt. Thập Nhị Khẩu Truyền).
KHẨU TRUYỀN SAO
... ... ..
Tác phẩm, 3 quyển, do vị tăng người
Nhật là Giác như soạn, được thu vào Đại
chính tạng tập 83.
Sách này được viết bằng tiếng Nhật, nội
dung gồm 21 điều pháp ngữ của Tổ sư Thân
loan, người khai sáng Tịnh độ Chân tông
của Nhật bản, có phụ thêm những kí lục
của sư Như tín.
KHẨU XƯNG
Đồng nghĩa: Xưng danh.
Miệng xưng niệm Na mô A di đà Phật.
Nhờ phương pháp khẩu xưng này, đạt đến
trạng thái “nhất tâm bất loạn” mà phát

được Tam muội, gọi là Khẩu xưng tam
muội.
[X. Quán kinh tán thiện nghĩa (Thiện
đạo); Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập]. (xt. Niệm Phật, Xưng Danh).
KHẨU XƯNG

K
2460
KHẨU XƯNG TAM MUỘI
Miệng xưng danh hiệu Phật, không xen
lẫn niệm khác, nương theo đó mà niệm từng
tiếng từng tiếng liên tục, một lòng chẳng rối
loạn, thì phát sinh Tam muội.
KHÊ LAM THẬP DIÊP TẬP
..............
Tùy bút, 300 quyển (hiện còn 116 quyển),
do sư Quang tông (1276-1347) người Nhật
soạn từ niên hiệu Ứng trường năm đầu
(1311) đến năm Trinh hòa thứ 3 (1347) mới
xong, được thu vào Đại chính tạng tập 76.
Nội dung ngoài Phật pháp ra, tác giả còn
đề cập đến nhiều lĩnh vực như: y học, ca
đạo, binh pháp, canh tác, toán học, v.v...
Đây là tư liệu nghiên cứu về Thần đạo của
Nhật bản.
KHẾ ẤN
... ..
I. Khế Ấn.
Đồng nghĩa: Ấn khế.
Khế ấn theo nghĩa hẹp chỉ riêng cho hình
Tam muội da, nhưng theo nghĩa rộng thì
chỉ cho thủ ấn và hình Tam muội da.
Luận Bồ đề tâm (Đại 32, 574 trung), nói:
“Thân mật (1 trong Tam mật) như kết khế
ấn, triệu thỉnh Thánh chúng”.
II. Khế ấn.
Chỉ cho những hình Tam muội da của
các vị tôn được vẽ ở trên đàn Hộ ma; hoặc
chỉ cho hình Tam muội da tượng trưng nội
tâm của Hỏa thiên. Thông thường khế ấn
này được làm bằng đất, hoặc được vẽ dưới
đáy lư Hộ ma.
KHẾ ẤN MẠN ĐỒ LA

Mạn đồ la vẽ các khế ấn và hình Tam
muội da của các vị tôn trong Mật giáo. Là
Tam muội da mạn đồ la trong 4 loại Mạn
đồ la.
Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại 39, 642
thượng), nói: “Trong mạn đồ la Khế ấn, trên
tòa Kim cương cũng đặt hoa sen trắng, trên
hoa mỗi vị tôn đều biểu trưng hình Tam
muội da của mình”.
KHẾ ĐAN
... ..
Cũng gọi: Khiết đan, Khất đan.
Tên một bộ tộc thời xưa. Vào đầu thế kỉ
thứ X, bộ tộc này sống ở lưu vực Hắc long
giang, trung nam bộ Mông cổ. Về sau, họ
xâm nhập vào các vùng bắc và đông bắc của
Trung quốc, kiến lập thành nhà Liêu và
cũnglấy tên nước là Khế đan. Nước này có
5 kinh đô ở 5 nơi gọi là “Ngũ kinh”: Thượng
kinh ở phủ Lâm hoàng (đông bộ Mông cổ),
Đông kinh ở phủ Liêu dương (đông bắc
Liêu dương), Trung kinh ở phủ Đại định
(tên một tòa thành lớn ở Nhiệt hà), Nam
kinh ở phủ Triết tân (Bắc kinh) và Tây kinh
ở phủ Đạiđồng. Nước này được sáng lập
vào năm 907 Tây lịch, trải 9 đời vua, trị vì
cả thảy 219 năm.
Tôn giáo cố hữu của Khế đan là Tát
mãn giáo, tuy nhiên ngay từ thời kì đầu lập
quốc, Phật giáo vẫn được phát triển. Vua
Thái tổ nhà Liêu thỉnh các vị tăng Trung
quốc đến xây các chùa Khai giáo, chùa Đại
quảng ở châu Long hóa và chùa Đại hùng
ở Thượng kinh.
Vào năm Thiên hiển 12 (937), vua Thái
tông lấy được tỉnh Hà bắc và bắc bộ tỉnh
sơn tây, từ đó Phật giáo ở miền Bắc Trung
quốc liền được truyền vào Khế đan. Về sau,

dưới các đời vua Thế tông, Mục tông và
Cảnh tông, Phật giáo càng phát triển mạnh,
cho đến đời Thánh tông, Hưng tông và Đạo
tông thì Phật giáo trở nên toàn thịnh, có
thể gọi là thời Hoàng kim của Phật giáo
Khế đan.
KHẾ ĐAN

K
2461
Việc khắc Đại tạng kinh Khế đan được
bắt đầu từ thời vua Thánh tông, đến thời
vua Đạo tông thì hoàn thành vào năm
Thanh ninh thứ 5 (1059), toàn bộ gồm 5048
quyển. Về sau, bộ Đại tạng kinh này được
truyền vào Cao li và đã ảnh hưởng rất lớn
đối với Đại tạng kinh Cao li.
Các tác phẩm Phật giáo do những vị Cao
tăng của Khế đan soạn, có rất nhiều bộ nổi
tiếng như: Long khám thủ giám của ngài
Hành quân, Tục nhất thiết kinh âm nghĩa
10 quyển của ngài Hi lân, Đại nhật kinh
nghĩa thích mật sao 10 quyển của ngài Giác
uyển, Hiển mật viên thông thành Phật tâm
yếu tập 2 quyển của ngài Đạo trách, Tùy
nguyện vãng sinh tập 20 quyển của ngài Phi
trược, Tam bảo cảm ứng yếu lược 3 quyển,
cũng do ngài Phi trược soạn.
[X. Liêu sử; Khế đan quốc chí; Tống sử
tân biên Q.192; Khế đan Phật giáo văn hóa
sử khảo (Thần vĩ Nhất xuân); Thạch sơn
kinh Vân cư tự dữ thạch khắc tạng kinh
(Trủng bản Thiện long); Liêu kim chi Phật
giáo (Dã thượng Tuấn tĩnh)].
KHẾ KINH NHỊ NGHĨA
...........
Hai nghĩa của Khế kinh.
Cứ theo luận A tì đạt ma đại tì bà sa
quyển 1, thì Khế nghĩa là trên khế với lí của
chư Phật, dưới hợp với cơ của chúng sinh.
Kinh là pháp, là thường. Khế kinh có 2 nghĩa
như sau:
1. Nghĩa kết tập: Khế kinh của Như lai
nhiếp trì nhiều nghĩa, thu tóm tâm của chúng
sinh, khiến cho họ không quên mất; giống

như kết vòng hoa trên đầu chúng sinh, lâu
mà không rơi mất.
2. Nghĩa san định: Khế kinh của Như
lai xét định mọi nghĩa, biết rõ phải trái, bỏ
ác, lấy thiện; giống như người thợ mộc, dùng
mực thước sửa chữa cây gỗ, loại bỏ chỗ cong
queo, giữ lại chỗ thẳng thắn.
KHẾ PHẠM
... ..
Tên khác của kinh điển.
Kinh Phật có 2 nghĩa: Khế lí, Khế cơ, là
phép tắc và khuôn mẫu (Phạm) phá mê mở
ngộ, vì thế gọi là Khế phạm.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1].
KHẾ TRA QUỐC
Khế tra, Phạm: Kheđahoặc Kaccha.
Tên một nước xưa thuộc Trung Ấn độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11,
thì nước này lệ thuộc nước Ma lạp bà, dân
số đông đúc, sản vật dồi dào, nhà cửa khang
trang giầu có. Trong nước có chừng hơn 10
ngôi chùa với trên 1000 vị tăng, tu học cả
Đại thừa, Tiểu thừa. Ngoài ra, còn có vài
mươi đền thờ trời, ngoại đạo rất đông.
Về vị trí nước này có nhiều thuyết, có
thuyết cho rằng vùng Khải y lạp (Kàira) ở
phía bắc Bombay hiện nay là đất cũ của nước
Khế tra ngày xưa; lại có thuyết bảo vị trí
nước Khế tra là vùng Cutch ngày nay; còn
thuyết khác thì cho rằng vùng Cambay hiện
giờ tức là đất cũ của nước Khế tra, v.v...
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.4; Giải thuyết tây vực kí; A.
Cunningham: Ancient Geography of India;
S. Beal: Buddhist Records of the Western
World, Vol. II].
KHẾ TUNG (1007-1072)

.....
Vị Thiền tăng thuộc tông Vân môn, sống
vào đời Tống, người Đàm tân, Đằng châu
(nay là huyện Đằng, tỉnh Quảng tây), họ Lí,
tự Trọng linh, hiệu Tiềm tử.
Năm 7 tuổi, sư xuất gia, năm 13 tuổi được
cho cạo tóc, năm 19 tuổi du phương. Sư
thường cung kính lễ bái tượng bồ tát Quan
KHẾ TUNG

K
2462
âm, mỗi ngày tụng danh hiệu của Ngài 10
vạn biến. Về sau, sư đắc pháp nơi thiền sư
Động sơn Hiểu thông. Sư giỏi cả nội, ngoại
điển, viết văn hay, từng dựa vào luận thuyết
“Giáo Thiền nhất trí” của ngài Tông mật
mà bàn rộng thêm về nghĩa lí, nhấn mạnh
thuyết “Nho Phật nhất trí” và soạn Nguyên
giáo, Hiếu luận để phản bác luận điệu bài
Phật của các nhà Nho nhưHàn dũ, v.v...
Những tác phẩm của sư được vua Nhân tông
ban chiếu thu vào Đại tạng, đồng thời ban
áo đỏ và hiệu là “Minh Giáo Đại Sư”. Vì sư
trụ ở núi Phật nhật tại Tiền đường nên cũng
gọi là Phật nhật thiền sư. Sư cũng từng trụ ở
tinh xá tại núi Vĩnh an, nên người đời sau
gọi sư là thiền sư Vĩnh an.
Năm Hi ninh thứ 5 (1072) sư tịch ở chùa
Linh ẩn tại Hàng châu, thọ 66 tuổi.
Tác phẩm của sư gồm có: Truyền pháp
chính tông định tổ đồ, Truyền pháp chính
tông kí, Nguyên giáo, Hiếu luận, các tác
phẩm này sau được đệ tử biên tập thành
Đàm Tân Văn Tập 20 quyển.
[X. Truyền pháp chính tông kí Q.1; Tục
truyền đăng lục Q.5; Đàm tân Minh giáo
đại sư hành nghiệp kí].
KHỂ THỦ
... ..
Cúi đầu chạm đất.
Trong 9 phép lạy được chép trong sách
Chu lễ của Trung quốc, thì khể thủ là phép
lễ cung kính nhất. Khể thủ trong Phật giáo
là khom lưng cúi mình, đầu mặt sát đất,
duỗi 2 bàn tay hướng về 2 chân của người
được lễ bái, vì thế gọi là Tiếp túc lễ. Khể

thủ cùng nghĩa với qui mệnh, nhưng khể
thủ thuộc về thân, còn qui mệnh thì thuộc
về ý.
[X. Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ
Q.1; Đại thừa nghĩa chương Q.4; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí Q.thượng; Thích môn
qui kính nghi Q.hạ; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24; Thích thị yếu lãm Q.trung].
KHÍ
..
I. Khí.
Tên gọi chung tất cả đồ dùng. Trong
kinh điển Phật giáo, từ Khí thường được
dùng để gọi những người có căn cơ hoằng
pháp là Căn khí, có khả năng tiếp nhận
và tin chịu Phật pháp là Pháp khí, Đạo
khí; người tuân thủ giới luật, gọi là Giới
khí, v.v... Trái lại thì gọi là Phi khí. Phi khí
gồm có 5 loại:
1. Tà kiến, không tin Phật pháp.
2. Phỉ báng chân lí, mua chuộc tiếng
khen.
3. Chấp trước văn tự, trái với ý đạo.
4. Hành vi thấp hèn.
5. Trụ vào phương tiện, không biết thực
nghĩa.
Năm hạng người trên gọi là Ngũ nhân
phi khí. Khi thụ giới, thuyết pháp loại bỏ 5
hạng người này gọi là Giản khí.
II. Khí.
Gọi đủ: Khí thế gian.
Nơi ở của các loài hữu tình.
(xt. Khí Thế Gian).
KHÍ ÂN
Chỉ sự xả bỏ ân ái thế tục.
Chư kinh yếu tập quyển 4 dẫn lời kinh
Thanh tín sĩ độ nhân, nói (Đại 54, 29 trung):
“Nếu người muốn xuất gia, vốn mặc áo thế

tục, sau khi lạy từ cha mẹ tôn thân rồi, đọc
bài kệ:
“Trôi lăn trong ba cõi
Khó thoát khỏi ân ái
Bỏ ân vào vô vi
Mới thật là báo ân”.
Nói kệ xong, liền cởi bỏ áo thế tục.
[X. Đệ thập lục tổ trong Truyền quang
lục Q.thượng].
KHÍ ÂN

K
2463
KHÍ GIỚI THUYẾT
... ... ..
Khí giới là chỉ cho thế giới trong đó có
núi sông, đất đai, cây cỏ, v.v... là nơi sinh
sống của các loài hữu tình. Như lai dùng
thần lực không thể nghĩ bàn khiến cho cây
cỏ, đất nước diễn thuyết chính pháp, gọi là
Khí giới thuyết. Là một trong 5 loại thuyết
pháp của kinh Hoa nghiêm.
Như kinh Hoa nghiêm nói, cây Bồ đề,
rừng Cực lạc, v.v... đều có thể tuyên thuyết
diệu pháp, đó tức là Khí giới thuyết.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.1; Tam tạng
pháp số Q.20].
KHÍ LƯỢNG
.....
Vốn chỉ dung lượng của đồ vật, về sau
danh từ này được dùng để chỉ cho tài trí và
độ lượng của người ta.
Cứ theo kinh Tối thắng vương quyển 1,
thì đức Thế tôn không có phân biệt, tùy
theo căn cơ và khí lượng của chúng sinh mà
nói pháp.
Lời tựa trong Bách luận của ngài Tăng
triệu (Đại 30, 168 thượng) nói: “Sa môn Cưu
ma la thập, người nước Thiên trúc, khí lượng
sâu rộng, thần trí siêu phàm”.
KHÍ NGŨ CÁI
Trừ bỏ 5 cái: Tham dục, sân khuể, thụy
miên, điệu hối và nghi.
Cái nghĩa là che đậy, là tên khác của
phiền não. Năm loại phiền não này thường
che lấp tâm tính, làm cho mờ tối, không
khai phát được định tuệ, cho nên gọi là
Ngũ cái.

Khi tham dục dấy lên, thì nghĩ đến 5
dục, sinh tâm mê say; khi sân khuể dấy lên,
thì tâm sinh oán giận, bừng bừng như lửa,
luôn luôn bực tức; khi thụy miên (buồn ngủ)
dấy lên, thì tâm thần mơ màng, sáu thức tối
tăm, khiến người tu hành quên mất thiền
định chính niệm; khi điệu hối dấy lên, thì
tâm bồn chồn lo lắng, hối hận những điều
lỗi lầm mà sinh sầu não; khi nghi dấy lên,
thì ngờ mình, ngờ thầy, ngờ pháp. Ngờ mình
tức là ngờ chính mình chẳng phải đạo khí;
ngờ thầy là ngờ về giới hạnh của thầy, không
hợp ý mình, sợ mình sẽ lầm; ngờ pháp tức
là ngờ pháp mình đã tiếp nhận chưa chắc
đã đúng chân lí.
Tất cả 5 phiền não (5 cái) trên đây đều
chướng ngại định tuệ, cho nên phải trừ bỏ.
Nghĩa là dùng Bất tịnh quán trừ bỏ tham
dục, dùng Từ bi quán trừ bỏ sân khuể, dùng
hạnh Tinh tiến trừ bỏ thụy miên, dùng Sổ
tức quán trừ bỏ Điệu hối. Còn phiền não
Nghi có 3 cách quán tưởng để trừ bỏ 3 cái
nghi mình, nghi thầy và nghi pháp.
Nếu nghi mình thì nghĩ (Đại 46, 45
trung): “Thân ta tức là đứa con đui mù giầu
có, đầy đủ tài bảo pháp thân vô thượng,
nhưng vì bị phiền não che đậy nên mắt đạo
chưa mở, cần luôn luôn tu sửa”.
Lại nghĩ: “Từ vô lượng kiếp đến nay, tập
nhân đâu có cố định? Há lại tự nghi, mất
thời gian, mất lợi lạc. Thân người khó được,
chớ để nghi hoặc làm tổn thương mình”.
Nếu nghi thầy thì nghĩ rằng: “Ta nay ngu
si, bậc thượng thánh đại nhân đều cầu pháp,
không chấp người, (...), thường khởi tâm
cung kính Như lai 3 đời. Thầy tức là chư
Phật vị lai, sao lại sinh tâm nghi?”.
Nếu nghi pháp thì nghĩ: “Mắt pháp của

ta chưa mở, chưa phân biệt phải trái, chỉ
nhờ vào lòng tin mà thôi. Phật pháp như
biển, chỉ có lòng tin mới có thể vào được”.
Trừ bỏ 5 phiền não (cái) này, thì liền
sinh chính niệm thiền định.
[X. Ma ha chỉ quán Q.4 hạ; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết Q.4 hạ; Thứ
đệ thiền môn Q.2; Chỉ quán đại ý; Tứ giáo
nghi tập chú Q.hạ phần cuối]. (xt. Ngũ Cái).
KHÍ NGŨ CÁI

K
2464
KHÍ PHÁC
... ..
Danh từ được dùng trong Quán kinh sớ
định thiện nghĩa của ngài Thiện đạo đời
Đường.
Khí là cây cong, Phác là cây thẳng. Khí
và phác chỉ cho cây gỗ còn nguyên chưa gia
công. Ngài Thiện đạo dùng danh từ này để
ví dụ định cơ hay tán cơ của chúng sinh.
Ngoài ra, có chỗ cho rằng Khí là đồ để
thụ pháp, còn Phác là chỉ cho cây gỗ nguyên.
KHÍ PHÁC LUẬN
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Thác hà
(Thác a), Tổ thứ 7 của Thời tông Nhật bản
soạn, được thu vào Đại chính tạng tập 84,
ấn hành năm Bảo vĩnh thứ 3 (1706), khắc
in lại vào năm An vĩnh thứ 5 (1776).
Nội dung sách này trình bày về giáo nghĩa
của Thời tông, chia làm 15 môn như: Thánh
tịnh nan dị, Bản hoài phi bản hoài, Nhị tôn
nhị giáo, v.v... và giải thích rõ ràng, rồi qui
kết giáo thuyết một đời của đức Thích ca
vào môn Niệm Phật.
KHÍ THẾ GIAN
... ... ..
Phạm:Bhàjana-loka.
Cũng gọi Khí thế giới, Khí giới, Khí.
Chỉ cho đất nước là nơi sinh sống của
tất cả chúng sinh, 1 trong 3 thế gian. Vì
đất nước chứa đựng chúng sinh giống như
đồ dùng chứa đựng các vật nên gọi là Khí,
dễ biến đổi, dễ hư nát nên gọi là Khí thế
gian.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 134, thì
trong 1 kiếp Khí thế gian được tạo thành,

trong 19 kiếp các loài hữu tình dần dần sinh
trụ. Khí thế gian chỉ đến cõi trời Sắc cứu
kính, phía trên đó là trời Vô sắc. Tiểu thừa
cho rằng Khí thế gian do cộng nghiệp của
chúng sinh chiêu cảm lấy, còn Duy thức Đại
thừa thì chủ trương rằng Khí thế gian là do
thức A lại da biến hiện.
Ngoài ra, trong luận Tịnh độ của ngài
Thiên thân, Tịnh độ trang nghiêm của Phật
A di đà được gọi là Khí thế gian thanh tịnh,
vì Tịnh độ này là do sức bản nguyện của
Như lai kiến lập, cho nên gọi là Khí thế gian,
nhưng khác với quốc độ hữu lậu do cộng
nghiệp của chúng sinh chiêu cảm.
[X. luận Đại tì bà sa Q.133; luận Câu xá
Q.11; luận Thành duy thức Q.2; Vãng sinh
luận chú Q.3; Câu xá luận quang kí Q.11;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 phần đầu;
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.5;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.17; Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.1; Bách
pháp vấn đáp sao Q.1; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.7]. (xt. Thế Gian).
KHÍ THẾ GIAN THANH TỊNH
..............
Chỉ cho Tịnh độ trang nghiêm của Phật
A di đà. Chúng sinh thế gian là chính báo
của chúng sinh, Khí thế gian là y báo của
chúng sinh nương vào đó mà sống còn. Ở
cực lạc Tịnh độ thì bất luận chính báo, y
báo, đều lấy diệu lí thực tướng Niết bàn của
pháp thân làm thể, thể ấy thanh tịnh vô
nhiễm, vượt ra ngoài 3 cõi, nên gọi là Khí
thế gian thanh tịnh.
Trong 29 thứ trang nghiêm ở Tịnh độ
cực lạc thì về quốc độ có 17 thứ là: Thanh
tịnh, lượng, tính, hình tướng, chủng chủng
sự, diệu sắc, xúc, tam chủng(nước, đất, hư

không), vũ(mưa), quang minh, diệu thanh,
chủ, quyến thuộc, thụ dụng, vô chư nạn,
đại nghĩa môn và nhất thiết sở cầu mãn túc.
Đó là Khí thế gian thanh tịnh, một trong 2
thứ thanh tịnh.
[X. luận Tịnh độ (Thiên thân); Tịnh độ
luận chú Q.hạ]. (xt. Nhị Thập Cửu Chủng
Trang Nghiêm, Nhị Chủng Thanh Tịnh).
KHÍ THẾ GIAN THANH TỊNH

K
2465
KHÍ THẾ GIAN THUYẾT PHÁP TAM NGHĨA
... ... ... ... ... ... ..
Ba nghĩa của Khí thế gian thuyết pháp.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 8, thì
Khí thế gian thuyết pháp có 3 nghĩa sau đây:
1. Ước thông lực thuyết(nương vào sức
thần thông mà nói): Phật dùng sức thần thông
khiến các vật vô tình của thế gian đều có
khả năng thuyết pháp.
2. Ước dung thông thuyết(dựa vào sự
dung thông mà nói): Bản tính của y báo(quốc
độ)và chính báo(thân căn) dung thông nhau,
cho nên thân có thể thuyết pháp, mà độ
cũng có thể thuyết pháp.
3. Ước hiển lí thuyết(nhờ sự hiển rõ lí
mà nói): Bồ tát tiếp xúc với cảnh đều có thể
biết rõ, như lúc Bồ tát tiếp xúc sắc cảnh thì
liền hiển bày các lí nghĩa: Chất ngại, duyên
sinh, vô thường, v.v...
KHÍ THỦ THIÊN
Phạm:Karoỉapàịi.
Cũng gọi Khí tửu thiên.
Tên một vị trời thuộc Kim cương bộ
ngoài của Mạn đồ la Thai tạng giới Mật
giáo, là quyến thuộc của trời Y xá na. Vì
tay của vị trời này cầm bình rượu nên gọi
là Khí tửu thiên.
KHÍ THỦ THIÊN HẬU
Phạm:Karoỉapàịiịì.
Tên một vị trời thuộc Kim cương bộ ngoài
trong Mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo, là
quyến thuộc của trời Y xá na. Vị trời này cùng
với Khí thủ thiên tayđềucầm bình rượu.
KHÍ TÔNG LỘNG TÁN (?-650)
Tạng: Khri-lde-sroí-bstan-sgam-po.

Cũng gọi Song tán tư cam phổ (Tạng:
Sroí-bstan-sgam-po), Khí tô nông tán,
Tùng tán can bố.
Vua Tây tạng, sống cùng thời với nhà
Đường ở Trung quốc, ông đã làm cho nền
Phật giáo Tây tạng hưng thịnh.
Ông lên ngôi năm 16 tuổi(có thuyết nói
13 tuổi), tính kiêu dũng, nhiều mưu lược.
Năm 634, ông sai sứ đến Trường an triều
cống, sau đưa 20 vạn quân đến tấn công
Tùng châu, bị quân nhà Đường đánh bại,
liền xin cầu hôn với nhà Đường. Năm 641,
ông cưới công chúa Văn thành nhà Đường,
muốn theo văn hóa Hán tộc, ông cho người
trong Hoàng gia đến Trung quốc học tập.
Về sau, ông lại cưới công chúaBhfkuỉicủa
Nepal làm phi(có thuyết nói bà này được cưới
trước). Hai vị công chúa khi về Tây tạng, mỗi
người đều mang theo tượng Phật và kinh
điển, đó là nguyên nhân đã làm cho Phật
giáo Tây tạng hưng thịnh. Rồi ông lại sai đại
thần Đoan mĩ tam bồ đề (Tạng: Thon-misam-
bhoỉa) đến Nam Ấn độ học tiếng
Phạm, truyền dịch kinh Thiền, kinh Bách
bái sám hối, kinh Tam pháp vân. Đồng
thời, ông lấy tiếng Phạm làm gốc, châm
chướcchữ Tây tạng rồi chế ra văn tự riêng
của Tây tạng và soạn các sách chú giải về
thanh tự và văn pháp. Ngoài ra, ông ứng
dụng pháp Thập thiện của Phật giáo để
canh tân chính sách đã suy bại và chế định
hình pháp mới
cho Tây tạng.
Truyền thuyết
đời sau cho rằng
Quốc vương là hóa
thân của bồ tát
Quan thế âm, 2 bà

phi và ông Đoan
mĩ tam bồ đề thì
được coi là hóa
thân của bồ tát Đa
la, bồ tát Văn thù.
Vua Khí tông
KHÍ TÔNG LỘNG TÁN
Khí Tông Lộng Tán

K
2466
lộng tán cùng với vua Khất lật song đề tán
(Tạng:Khri-sroí-lde-bstan), vua Khất lật
lai ba chiêm (Tạng:Khri-ral-pa-can) là 3
vị vua hộ giáo lớn nhất trong lịch sử Tây
tạng. Tây tạng Quan âm kinh (Tạng), tức
Thánh điển Phật giáo Tây tạng, là do tuân
theo di mệnh của vua Khí tông lộng tán thu
chép mà thành.
[X. luận Chương sở tri Q.thượng; Đại
đường tây vực cầu pháp cao tăng truyện
Q.thượng; Thổ phồn truyện thượng trong
Đường thư Q.196 thượng; Thổ phồn truyện
thượng trong Tân đường thư 216 thượng;
Sách phủ nguyên qui 979; Mông cổ nguyên
lưu 2; Thánh vũ kí 5; Mông Tạng Phật giáo
sử Q.thượng; Obermiller: History of Buddhism
by Bu-ston, Part II; W. W. Rockhill:
Tibet; Surat Candra Das: Tibetan Enghish
Dictionary].
KHÍCH DU TRẦN
Phạm:Vàtàyanacchidra-rajas.
Cũng gọi Hướng du trần, Nhật quang
trần.
Những mảy bụi lởn vởn mà mắt thường
có thể thấy được khi ánh sáng mặt trời xuyên
qua các kẽ hở.
Cứ theo luận Câu xá quyển 12, thì trong
đó mảy bụi nhỏ nhất tương đương với
823.543 lần của một “cực vi” (Phạm:Paramàịu),
còn mảy lớn nhất thì tương đương
với 1 phần trong 2.401 phần của đốt ngón
tay.
Cứ theo Tát bà đa bộ (Thuyết nhất thiết
hữu bộ) thuộc Phật giáo Tiểu thừa, thì “cực
vi” là nguyên tố rất nhỏ, cơ bản nhất cấu

tạo thành vũ trụ. Hình trạng của cực vi tuy
không có dài ngắn, vuông tròn, cũng không
có mầu sắc xanh vàng đỏ trắng, mắt thường
không thể thấy được, nhưng nó là một sắc
pháp có thực chất tồn tại, tất cả vật chất
đều do cực vi tạo thành, cũng tức là đem
phân tích tất cả vật chất đến nguyên tố cuối
cùng không còn phân tích được nữa, thì đó
chính là cực vi. Cho nên, trong hư không,
cực vi chiếm một vị trí không gian nhất định,
hình thái tồn tại của nó thường lấy 7 cực vi
kết hợp ở một chỗ gọi là 1 vi trần (Phạm:
Aịu-rajas), tức lấy 1 cực vi làm trung tâm,
rồi tụ tập ở 6 phương(đông, tây, nam, bắc,
trên, dưới), mỗi phương 1 cực vi, như vậy, 7
cực vi cộng lại thành 1 vi trần, cứ theo đó
mà suy: 7 vi trần là 1 kim trần (Phạm:Loharajas,
cũng gọi Đồng trần, Thiết trần), 7
kim trần là 1 thủy trần (Phạm:Ab-rajas), 7
thủy trần là 1 thố mao trần (Phạm:Zazarajas),
7 thố mao trần là 1 dương mao trần
(Phạm: Avi-rajas), 7 dương mao trần là 1
ngưu mao trần (Phạm: Go-rajas), 7 ngưu
mao trần là 1 khích du trần.
[X. luận Đại tì bà sa Q.75; luận Câu xá
Q.2; luận Thuận chính lí Q.32; luận Thành
duy thức Q.1; Thành duy thức luận thuật kí
Q.2 phần đầu].
KHIÊM ÍCH (?-?)
.... .
Sơ tổ Luật tông ở nước Bách tế (Triều
tiên) thời xưa.
Năm Thánh vương thứ 4 (526), sư vượt
biển đến chùa Đại luật ở Thường già na,
Trung Ấn độ, học tiếng phạm 5 năm, nghiên
cứu Luật điển để trang nghiêm giới thể.
Sau, sư cùng với một vị tăng người Ấn
độ là Tam tạng Bồi đạt đa mang 5 bộ Luật

thuộc tạng A đàm bằng tiếng Phạm về nước,
vua Bách tế với lễ nghi trọng thể ra ngoài
thành tiếp rước những bộ Luật này về chùa
Hưng luân, sau đó, vua triệu thỉnh 28 vị
danh tăng trong nước cùng dịch Luật bộ 72
quyển. Về sau, các ngài Đàm húc và Huệ
nhân soạn bộ Luật sớ gồm 36 quyển dâng
lên vua, vua bèn viết bài tựa cho bộ sớ này,
rồi cất giữ trong điện Thai diệu.
Tạng A đàm nói trên có lẽ là Tì đàm ở
KHIÊM ÍCH

K
2467
đời sau? Hoặc chỉ cho tạng A tì đàm? Còn
sự quan hệ giữa 5 bộ Luật với tạng A đàm
cũng không rõ.
[X. điều Bách tế Thánh vương tứ niên
trong Triều tiên Phật giáo thông sử thượng
biên].
KHIÊN DUY
Chỉ cho việc bồ tát Mã minh vén màn
hàng phục Bà la môn Quỉ biện.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 8,
thì trong thành Ba tra li tử ở nước Ma kiệt
đà, có một Bà la môn thờ quỉ để cầu phúc,
biện luận cũng nhờ sức quỉ, cho nên khi
luận đàm thường che màn để đối đáp với
người. Khi ngài Mã minh đến tranh luận,
Bà la môn này ở phía sau màn cứ im lặng,
ngài liền vén màn(khiên duy) hàng phục
ông ta.
KHIỂN HOÁN
Gọi đủ: Phát khiển chiêu hoán.
Chỉ bảo và vời gọi. Đức Thế tôn chỉ dạy
(phát khiển) chúng sinh nương theo thuyền
đại nguyện của Phật A di đà mà sinh về Tịnh
độ cực lạc; còn đức Phật A di đà cũng từ
Tịnh độ cực lạc đến đây vời gọi và tiếp đón
chúng sinh.
[X. Quán kinh sớ tán thiện nghĩa]. (xt.
Phát Khiển Chiêu Hoán).
KHIỂN HOÀNG
Trừ sâu. Tức là cầu nguyện để diệt trừ
(khiển) sâu bọ, khiến cho ngũ cốc được
mùa.
Điều Kì đảo trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển 1 (Đại 48, 1115 trung), nói:
“Do đó, cần phát tâm thành, thiết lập đạo

tràng khiển hoàng, hàng ngày thỉnh chư tăng
trì tụng kinh chú”.
KHIỂN SỨ ĐẮC
Trường hợp đắc giới do đức Phật phái
người đến truyền. Một trong 10 duyên đắc
giới.
Người phụ nữ có nhan sắc xinh đẹp, trên
đường đến nơi thụ giới tỉ khưu ni, sợ gặp tai
nạn, nên Phật sai người(khiển sứ) đến thụ
giới Cụ túc cho.
[X. luận Câu xá Q.14]. (xt. Thập Chủng
Đắc Giới Duyên).
KHIẾT TRÀ DƯỠNG SINH KÍ
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Vinh tây
(1141-1215), vị tăng Nhật bản chép.
Nội dung dựa theo phong tục uống trà
của Trung quốc, Ấn độ, viện dẫn các sách
như: Tôn thắng đà la ni phá địa ngục pháp
bí sao, Nhĩ nhã, Trà kinh, v.v... để nói về sự
quan hệ giữa 5 tạng là gan, phổi, tim, lá lách,
thận với 5 vị là chua, cay, ngọt, đắng, mặn...
cho đến công hiệu của sự uống trà và kĩ thuật
trồng cây trà, đồng thời, thuyết minh về
phương pháp dưỡng sinh.
KHIẾT TRAI
Cũng gọi Tinh tiến khiết trai, Trai thanh
tịnh. Vật kị. Giữ gìn trai giới, dứt dâm dục,
bỏ rượu thịt, kiêng ngũ tân, v.v... để cho
thân tâm được trong sạch.
Cứ theo truyện Sở vương anh trong Hậu
Hán thư quyển 72, thì khi Phật giáo mới
truyền vào Trung quốc, vua nước Sở đã phát
nguyện khiết trai 3 tháng. Đây là trường hợp
danh từ “Khiết trai” đã được sử dụng sớm
nhất.
Khiết trai thông thường được thực hành
trong những dịp sau đây:
1. Khi biên chép văn kinh hay đắp vẽ

tượng Phật, thì kiêng cữ rượu thịt, ngũ tân, KHIẾT TRAI

K
2468
tắm gội và mặc áo sạch.
2. Khi cầu nguyện trước thần, Phật thì
giữ trai giới, tắm gội sạch sẽ, thân tâm thanh
tịnh.
3. Người tu hành, để giữ cho 6 căn thanh
tịnh, nên khi tu hành ở chốn núi rừng đồng
nội cũng thực hành pháp khiết trai.
[X. Loại tụ danh vật khảo Q.31].
KHIÊU THẦN TIẾT
Lễ hội của Phật giáo Tây tạng, được cử
hành hàng năm vào ngày 29 tháng 12 theo
lịch Tây tạng ở cung Bố đạt lạp và chùa Mộc
lộc tại Lạp tát (Lhasa), gọi là “Cung nội
khiêu thần” và “Mộc lộc khiêu thần”.
Đến giờ làm lễ, các vị Lạt ma hóa trang
thành Thần linh, quỉ quái, đi nhiễu quanh
chùa Đại chiêu, khua vang các thứ vũ khí
hò hét inh ỏi, xua đuổi ma quỉ để tượng
trưng cho việc tiễn đưa năm cũ, đón rước
năm mới.
KHIẾU HOÁN ĐỊA NGỤC
Khiếu hoán, Phạm: Raurava, Pàli:
Roruva.
Cũng gọi Dịch khiếu địa ngục, Đề khốc
địa ngục, Hào khiếu địa ngục.
Địa ngục kêu gào, 1 trong 8 địa ngục
nóng.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 19,
thì ngục tốt bắt các tội nhân trong ngục bỏ
vào vạc nước sôi đun nấu, sau đó lại vớt ra
và ném lên vỉ sắt để nướng, làm cho các tội
nhân vô cùng đau đớn, kêu gào thảm thiết.
Tuy trải qua những sự trừng trị khổ sở như
thế, nhưng vì tội chưa hết nênkhiến cho
tội nhân không chết hẳn, mà phải 3 lần

chết đi sống lại để chịu khổ qua 16 địa ngục
nhỏ nữa.
Theo luận Du già sư địa quyển 4, thì
tuổi thọ của chúng sinh ở địa ngục này rất
dài lâu, mà một ngày đêm ở địa ngục này
tương đương với 4.000 năm ở cõi trời Tri
túc (Đâu suất). Như vậy, thời gian mà tội
nhân phải chịu khổ trong địa ngục này,
không thế tưởng tượng được. Những tội
nhân lúc còn sống bắt nhốt người trong
phòng kín rồi dùng lửa thiêu chết, hoặc hun
đốt muỗi mòng, hoặc trộm cắp, gian dâm,
uống rượu, v.v... sau khi chết sẽ rơi vào địa
ngục này.
Ngoài ra, ngục thứ 5 trong 8 địa ngục
nóng, gọi là địa ngục Đại khiếu hoán, tội
nhân trong địa ngục này chịu các hình phạt
còn đau đớn, nặng nề hơn địa ngục Khiếu
hoán. Hai địa ngục này trong các kinh
thường được gọi chung là Khiếu hoán Đại
khiếu hoán.
[X. kinh Đại lâu thán Q.2; kinh Khởi
thế Q.2; luận Lập thế a tì đàm Q.8; luận
Câu xá Q.11]. (xt. Bát Nhiệt Địa Ngục).
KHINH AN
... ..
Phạm: Prasrabdhi.
Pàli: Passaddhi.
Đối lại: Hôn trầm.
Tên tâm sở, là tâm thái nhẹ nhàng, an
ổn trước cảnh sở duyên, 1 trong 75 pháp
của Câu xá, 1 trong 100 pháp của Duy thức.
Tông Câu xá cho Khinh an là 1 trong
các Đại thiện địa pháp, còn tông Duy thức
thì coi nó là 1 trong những tâm sở thiện.
Khinh an thường khởi lên trong Thiền định,
giúp sự tu tập được tiến hành liên tục.
Theo Thuyết nhất thiết hữu bộ, thì

Khinh an có 2 loại: Thân khinh an và Tâm
khinh an. Thân khinh an là tính kham nhẫn
của tâm tương ứng với 5 thức trước, Tâm
khinh an là tính kham nhẫn của tâm tương
ứng với thức thứ 6. Thuyết nhất thiết hữu
bộ còn cho rằng Thân khinh an chỉ có trong
hữu lậu và tán vị, còn Tâm khinh an thì có
cả trong hữu lậu và vô lậu, tán vị và định vị.
KHINH AN

K
2469
Nhưng theo Kinh bộ thì Thân khinh an là
sự xúc chạm nhẹ nhàng, mà tâm sở khinh
an không tương ứng với 5 thức trước; còn
Tâm khinh an là sự sai biệt của tâm sở Tư,
chỉ có trong Định vị.
Cứ theo Thành duy thức luận thuật kí
quyển 6 phần cuối, thì Khinh an chia làm
2 loại: Hữu lậu khinh an và Vô lậu khinh
an. Trong 2 loại Khinh an này, tâm thái
đều nhẹ nhàng, thoải mái, đều ở trong
định vị.
[X. luận Đại tì bà sa Q.42; luận Câu xá
Q.4; luận Thành duy thức Q.6; luận Phẩm
loại túc Q.3; Câu xá luận quang kí Q.4].
KHINH CẤU TỘI
........
Đối lại: Trọng tội (tội Ba la di).
Tội tuy nhẹ nhưng làm ô nhiễm hạnh
thanh tịnh, nên gọi là Khinh cấu tội. Thiên
Khinh cấu tội trong Phạm võng kinh bồ tát
giới bản sớ quyển 4 (Đại 40, 634 trung), nói:
“Để phân biệt với các tội nặng nên gọi là
Khinh; so với các tội nặng khác thì không
phạm, nên gọi là Cấu; làm ô nhiễm hạnh
thanh tịnh, gọi là Cấu; thể của nó không
quá nặng, gọi là Khinh”.
(xt. Tứ Thập Bát Khinh Giới).
KHINH MAO
Sợi lông nhẹ bay theo chiều gió thổi, lúc
sang đông, lúc sang tây, dụ cho tâm lực của
Bồ tát ở giai vị Thập tín còn yếu kém nên
tiến thoái bất định.
Luận Thích ma ha diễn quyển 7 (Đại
32, 649 hạ), nói: “Phẩm vị Thập tín gọi là
bất định, nghĩa là gặp duyên thuận thì hướng

về đường thiện; trái lại, nếu gặp duyên nghịch
thì sẽ đi vào nẻo ác, giống như sợi lông nhẹ,
bị quấn theo chiều gió”.
Pháp hoa văn cú quyển 2 thượng (Đại
34, 21 thượng), nói: “Bồ tát giai vị Thập tín,
vì tín căn chưa vững chắc, nên còn thoái
chuyển”.
Ngoài ra, vì Thập tín đã vượt qua giai
đoạn phàm phu nên được gọi là Tín ngoại
khinh mao, còn phàm phu dưới Thập tín
thì gọi là Mao đạo phàm phu.
[X. kinh Nhân vương bát nhã ba la mật
Q.hạ; Quán kinh sớ huyền nghĩa phần].
KHINH TRỌNG NHỊ NGHIÊP
...........
Hai nghiệp nhẹ và nặng.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển
31 (bản Bắc), thì 2 nghiệp nhẹ và nặng là
do người trí và ngu khác nhau, nên chịu
quả báo cũng khác nhau, có 2 trường hợp
như sau:
1. Trọng nghiệp khinh thụ(nghiệp nặng
chịu báo nhẹ): Người trí dùng sức trí tuệ tu
tập phạm hạnh thì có năng lực chuyển
nghiệp nặng địa ngục thành quả báo nhẹ ở
đời hiện tại.
2. Khinh nghiệp trọng thụ(nghiệp nhẹ
chịu nặng): Người ngu vì si mê chấp trước
mà tăng trưởng nghiệp lực khiến cho nghiệp
ở đời hiện tại phải chịu quả báo nặng ở địa
ngục trong đời sau.
KHOA VĂN
Cũng gọi Khoa chương, Khoa tiết, Khoa
đoạn, Phân khoa.
Giải thích các kinh luận bằng cách chia
nội dung thành từng phần, từng đoạn, rồi
tóm tắt chỗ cốt yếu của nội dung mỗi đoạn,
như thế gọi là Khoa văn.

Thông thường, mỗi bộ kinh được chia
làm 3 phần: Phần tựa, phần chính tông và
phần lưu thông, gọi là Tam phần khoa văn.
Tại Ấn độ, phương thức chia 1 bộ kinh
thành 3 phần bắt đầu từ Thập địa kinh luận
quyển 1, còn ở Trung quốc thì bắt đầu từ
ngài Đạo an ở đời Phù Tần.
KHOA VĂN

K
2470
Phần tựa lại được chia làm 2: Tựa chung
và Tựa riêng.
1. Tựa chung: Tất cả các kinh đều mở
đầu bằng đoạn văn: “Như thị ngã văn”, v.v...
cho đến “dữ đại tỉ khưu chúng thiên nhị
bách ngũ thập nhân câu”, v.v... Đây là phần
tựa chung cho tất cả kinh điển do đức Phật
nói ra.
2. Tựa riêng: Sau phần tựa chung là phần
duyên khởi riêng của mỗi bộ kinh.
Tựa chung là phần khiến chúng sinh phát
khởi lòng tin nên cũng gọi là Chứng tín tự.
Còn tựa riêng là phần trình bày về nhân
duyên của bộ kinh ấy nên cũng gọi là Phát
khởi tự. Nhưng theo chủ trương của ngài
Thiện đạo thì 4 chữ “Như thị ngã văn” (Tôi
nghe như vầy) mới là Chứng tín tự, còn từ đó
trở xuống đều là phát khởi tự và phần tương
đương với tựa chung trong Phát khởi tự gọi
là Hóa tiền tự.
Tựa chung cũng được chia làm 6 thành
tựu, tức là Tín (như vầy), Văn(tôi nghe), Thời
(một thời), Chủ(Phật), Xứ(ở...), Chúng(cùng
với chúng tỉ khưu), v.v... Phần tựa chung trong
các kinh của Phật giáo đều phải đầy đủ 6
đều kiện trên. Ngoài ra, cũng có chỗ hợp 2
thành tựu Chủ và Xứ làm một mà gọi là
“Ngũ thành tựu”; lại có chỗ đem chia thành
tựu Văn làm 2 là Ngã và Văn mà gọi là Thất
thành tựu.
Từ thế kỉ XX trở đi, trong Phật giáo đã
có nhiều phương pháp mới để nghiên cứu,
cho nên Khoa văn không còn được dùng
nữa.
[X. luận Đại thừa khởi tín; Pháp hoa kinh

văn cú Q.1; Pháp hoa kinh huyền tán nhiếp
thích 1].
KHÓA GIÀ LUẬN
Tác phẩm, 1 trong 8 luận, thuộc 18 bộ
Đại kinh do ngoại đạo ở Ấn độ thành lập.
Theo Bách luận sớ quyển thượng, thì
Khóa già là bộ luận giải thích về phương
pháp thu nhiếp tâm. Có thuyết cho rằng
tên tiếng Phạm của bộ luận này làGarga,
nhưng các học giả hiện đại căn cứ vào bộ
Prasthànabheda mà cho rằng tên tiếng
Phạm chính xác của nó làYoga.
KHÓA TỤNG
Cũng gọi Công khóa.
Các thời khóa tụng niệm kinh chú vào
buổi sáng sớm và chiều tối tại các chùa viện
Phật giáo. Hàng ngày thực hành các thời khóa
tụng niệm để mong đạt được công đức nên
cũng gọi là công khóa.
Tại Trung quốc thời xưa, pháp tụng niệm
lúc đầu rất đơn giản, chỉ có kinh chú và kệ
tán. Nhưng từ sau đời Tấn đã phát triển
thêm pháp sám hối. Kế đó, khi có nghi thức
Thủy lục, Diệm khẩu thì việc xướng niệm
ngày càng thêm phức tạp.
Về nguồn gốc của khóa tụng thì trong
phẩm Pháp sư của kinh Pháp hoa đã có ghi
các danh xưng như: Thụ trì pháp sư, Độc
kinh pháp sư, Tụng kinh pháp sư, v.v..., do
đó có thể suy ra rằng nghi thức khóa tụng ở
Trung quốc là do những nhà dịch kinh Phật
từ các nước Tây vực truyền đến. Những ghi
chép sớm nhất về khóa tụng trong các sách
ở Trung quốc có thể thấy trong sự tích Trách
dung đời Đông Hán được chép chung với
truyện Lưu diêu trong Ngô thư. Vua chúa
các đời cũng đề cao khóa tụng, như vua
Đường Huyền tông ban sắc thỉnh Tam tạng

Bất không tụng kinh Nhân vương, Đường
Đại tông ra sắc lệnh chọn 27 vị sa môn tụng
chú Phật đính cầu nguyện cho đất nước
trường tồn, nhân dân an lạc.
Điều Trì tụng công thâm trong Phật tổ
thống kỉ quyển 53, có nêu ra 19 việc đặc
biệt của đạo tục tụng kinh trong khoảng thời
gian hơn 700 năm từ vua An đế đời Đông
Tấn đến vua Quang tông đời Tống. Như
KHÓA TỤNG

K
2471
vậy, ta có thể thấy khóa tụng đã rất phổ
biến và có một lịch sử lâu dài rồi.
Về nghi thức khóa tụng thì ở Ấn độ thời
xưa thực hành nghi chế “Tam khải”, nghĩa
là trước tiên ngâm tụng thơ văn tán thán
đức Phật(Phật sở hành tán) do ngài Mã minh
sáng tác, kế đến, chính thức tụng kinh Phật,
sau cùng là văn hồi hướng, phát nguyện.
Toàn bộ quá trình là mở ra 3 tiết đoạn, cho
nên gọi là Tam khải. Khi tụng kinh xong,
đại chúng đồng thanh niệm “Tô bà sư đa”
hoặc “Sa bà độ”(khen ngợi văn kinh là những
lời vi diệu). Nghi thức tụng niệm ở Trung
quốc xưa nay cũng theo phép Tam khải này,
chỉ thiếu phần đại chúng đồng niệm Tô bà
sư đa hoặc Sa bà độ, nhưng lại có xướng
“Thiện” hay “Thiện tai”.
Nghi thức tụng niệm ở Trung quốc bắt
đầu từ Tăng Ni Quĩ Phạm do ngài Đạo an
chế định vào đời Đông Tấn, trong đó qui
định hàng ngày có 6 thời hành đạo, khi ăn
phải hiến cúng, tức là phép hiến trai. Đời
sau thực hành 2 thời khóa tụng niệm sớm
tối, tức đã bắt nguồn từ đây.
Những kinh văn trì tụng trong 2 thời
khóa đều là kinh Đại thừa, như chú Lăng
nghiêm, chú Đại bi, kinh A di đà, văn Sám
hối, Mông sơn thí thực, xưng niệm danh
hiệu Phật, v.v... Còn về lịch trình và nội
dung của 2 thời khóa thì tùy theo các tông
phái mà có khác nhau.
[X. điều Niệm tụng trong Thiền uyển
thanh qui Q.2; Pháp uyển châu lâm Q.36;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4; Cao
tăng Pháp hiển truyện; Trung quốc Phật giáo

nhân vật dữ chế độ khóa tụng chương
(Vương tân)].
KHỎA ĐẦU
.....
Mũ đội đầu của chư tăng đời xưa.
Cứ theo luật Tứ phần quyển 40, thì đức
Phật cho phép các tỉ khưu được đội mũ để
che đầu khi trời lạnh hoặc đau đầu, ngoài
trường hợp này ra thì bị cấm.
Tương truyền,
Dượng đế nhà Tùy khi
còn là Tấn vương, có
thỉnh đại sư Trí khải
trao giới Bồ tát cho ông,
gặp lúc thời tiết giá rét,
vua lấy tay áo trùm lên
đầu Đại sư, gọi là Khỏa
đầu. Tại Nhật bản, khi chư tăng đi tuần tra
trong chùa thường dùng ca sa che đầu, gọi
là Khỏa đầu chúng.
[X. Hiển mật uy nghi tiện lãm Q.hạ;
Trinh văn tạp kí Q.2; Đông tự tháp cúng
dường kí].
KHỎA HÌNH NGOẠI ĐẠO
Khỏa hình, Phạm: Accelaka.
Cũng gọi Lộ hình ngoại đạo, Vô y ngoại
đạo, Vô tàm ngoại đạo. Ngoại đạo ở
truồng, 1 trong 20 thứ ngoại đạo ở Ấn độ
thời xưa.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
25 (Đại 10, 136 trung), nói: “Nguyện cho
tất cả chúng sinh, được áo hổ thẹn để che
thân, lìa bỏ pháp xấu xa của tà đạo lộ
hình”.
[X. kinh Khỏa hình phạm chí trong
Trường a hàm Q.16; luận Ngoại đạo Tiểu
thừa niết bàn; điều Ma kiệt đà quốc trong
Đại đường tây vực kí Q.9].

KHỎA HÌNH TƯỢNG
Cũng gọi khỏa Phật.
Tượng không mặc áo, chỉ cho tượng
đản sinh của đức Phật Thích ca xưa nay
thường được điêu khắc hoặc đắp vẽ lộ
hình.
Ngoài ra, ở Nhật bản cũng có tượng Phật
A di đà và tượng bồ tát Địa tạng lộ hình.
Khỏa Đầu
KHỎA HÌNH TƯỢNG

K
2472
KHOÁI DIÊU CẢN BẤT CẬP
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Diêu là loài chim ưng nhỏ giống như
chim cắt, bay rất nhanh.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được sử
dụng để chỉ cho Thiền cơ loang loáng như
ánh chớp, như tia lửa từ trong đá bắn ra, dù
có bay nhanh như chim cắt thì đuổi cũng
không kịp(cản bất cập); cũng chỉ cho thời
gian trôi qua nhanh chóng.
Tắc 12, Bích nham lục (Đại 48, 153
thượng) ghi: “Ngày qua nhanh(mắt trái nửa
cân, chim cắt đuổi không kịp, đặt ngang mình
trong ngọn lửa đỏ); đêm chóng sáng(mắt phải
8 lạng, làm hang ổ trong cung Hằng nga), phải
khéo ứng phó thế nào để khỏi bị khinh rẻ,
xúc phạm?”.
KHOÁI LẠC VÔ THOÁI LẠC
Niềm an vui không bao giờ mất. Một
trong 10 niềm vui mà người niệm Phật vãng
sinh Tịnh độ đạt được. Đây là thuyết của
ngài Nguyên tín, Tổ thứ 6 của Tịnh độ Chân
tông Nhật bản.
Ở cõi Cực lạc bên phương Tây, con người
sống lâu vô lượng, không có 8 nỗi khổ: Sinh,
già, bệnh, chết, yêu thương phải chia lìa, oán
ghét phải sống chung, mong cầu không được
và 5 uẩn bức bách. Nếu có nguyện sinh ở
phương khác thì đó là sống chết tự tại chứ
chẳng phải do nghiệp báo, vì thế không có
khổ mà chỉ là vui. Và niềm vui này vĩnh
viễn không thay đổi, không thoái thất.
[X. Vãng sinh yếu tập Q.thượng]. (xt.
Thập Lạc).
KHOÁI MÃ

Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho con ngựa hay(ngựa chạy nhanh).
Ngựa hay chỉ cần người cỡi đánh một roi là
nó chạy, gọi là “Khoái mã nhất tiên” (ngựa
hay một roi). Trong Thiền lâm, từ ngữ này
được dùng để chỉ cho người đệ tử có căn cơ
nhạy bén, chỉ cần một lời mở bày của thầy
liền được triệt ngộ.
Tắc 38 trong Bích nham lục (Đại 48, 175
hạ), nói: “Khoái nhân nhất ngôn, Khoái mã
nhất tiên”(Người có căn cơ nhạy bén, chỉ cần
nói một lời liền ngộ; ngựa hay chỉ cần đánh một
roi liền chạy).
KHOÁI TIÊN NAN PHÙNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cơ hội nghìn năm có một (rất khó gặp).
Tắc 54 trong Bích nham lục (Đại 48, 188
trung) ghi: “Ngài Vân môn hỏi vị tăng:
-Ông vừa rời chỗ nào?
Vị tăng trả lời:
-Tây thiền.
Ngài Vân môn hỏi:
-Tây thiền gần đây có ngôn cú gì?
Vị tăng dang 2 tay, ngài Vân môn đánh
thật mạnh(theo lệnh mà làm, đánh mạnh, cơ
hội nghìn năm khó gặp)”.
KHOAN NHÂN
.....
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Nhân rộng. Tức phạm vi Nhân (lí do)
của pháp năng lập rộng hơn phạm vi Nhân
của pháp sở lập, là 1 trong những Tự nhân
(lí do không đúng) của Nhân minh.
Trong 3 phần (chi) Nhân minh, thì Tông
(mệnh đề) là pháp sở lập, Nhân và Dụ là
pháp năng lập. Theo qui định về 3 phần
của Nhân minh, đã là Nhân chính xác thì
giữa phạm vi của pháp năng lập và phạm vi

của pháp sở lập có một sự quan hệ nhất
định; nghĩa là phạm vi của pháp năng lập
phải bằng hoặc hẹp hơn phạm vi của pháp
sở lập. Trái lại, nếu pháp năng lập rộng hơn
KHOAN NHÂN

K
2473
(Khoan nhân) pháp sở lập thì trong phạm vi
của “Nhân đồng phẩm” không những chỉ
có “Tông đồng phẩm” mà còn có cả “Tông
dị phẩm” khiến cho pháp năng lập chuyển
theo Tông dị phẩm mà phá hoại tướng thứ
3 của Nhân là “Dị phẩm biến vô tính”(tuyệt
đối không có dị phẩm). Như vậy thì Nhân đề
ra là “Tự nhân”(Nhân sai lầm) không thể
biện chứng cho Tông.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại đề)].
KHOÁN MÔN
Cửa cuốn, một lối kiến trúc thời cổ, kiến
trúc Phật giáo cũng thu dụng.
Phần trên cửa xây cuốn bằng gạch hoặc
đá với hình bán cầu hoặc hình cung. Nếu
cây cầu được xây cất theo kiểu này thì gọi là
Củng kiều(cầu vòng cung).
KHOÁNG DÃ THÀNH
........
Tòa thành lớn nằm giữa 2 nước Ma kiệt
đà và Kiều tát la thuộc Trung Ấn độ thời xưa.
Cứ theo Căn bản thuyết nhất hữu bộ Tì
nại da quyển 47, thì thành này nguyên là nơi
đồng không mông quạnh, có bọn cướp gồm
500 tên thường hay giết hại khách buôn, cho
nên giữa 2 vùng này tuyệt nhiên không có
dấu chân người qua lại. Bấy giờ Ảnh thắng
vương nghe biết, mới sai Đại tướng tiêu diệt
bọn cướp, chúng van xin tha mạng, vị Đại
tướng vì lòng từ bi thương xót, xây dựng một
tòa thành mới ở giữa 2 vùng, rồi chiêu tập dân
chúng đến ở, đó là nguồn gốc của thành này.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.13; luật Tứ
phần Q.3].

KHOÁNG DÃ THẦN
........
Phạm:Àỉavika hoặcÀỉavaka.
Dịch âm: A tra bạc câu, A tra bà câu.
Dịch nghĩa: người rừng, ở rừng.
Cũng gọi Khoáng dã quỉ thần, Khoáng
dã quỉ, Khoáng dã dạ xoa.
Thần ở đồng trống, 1 trong 16 thần Dược
xoa. Trong Phật giáo xưa nay có pháp thí
thực, tức là đem thức ăn bố thí cho thần
này.
Theo kinh Đại bát niết bàn quyển 15
(bản Nam), thì khi đức Phật còn tại thế, thần
Khoáng dã ở trong làng xóm, đồng nội, ăn
thịt nhiều chúng sinh, sau tuy được đức Phật
giáo hóa, nhưng vẫn ăn thịt uống máu để
sống còn, vì thế Phật chế giới, bất cứ chỗ
nào có người tu hành Phật pháp đều phải
bố thí thức ăn cho thần này.
Theo kinh Quán Phật tam muội hải, thì
loài qủi thần này có 1 cổ, 6 đầu, 6 mặt, đầu
gối có 2 mặt, khắp mình mọc lông giống
như các mũi tên sắt, hễ cử động thì lông
bắn ra, trợn mắt đỏ ngầu, máu chảy ròng
ròng.
Ở phía bắc sông Hằng và cách đền thờ
trời Na la diên về mạn đông có 1 ngôi tháp,
tức là nơi mà ngày xưa đức Phật hàng phục
và giáo hóa thần Khoáng dã.
Mật giáo thờ thần Khoáng dã để tiêu trừ
các chướng nạn như ác thú, nước lửa, đao
binh, v.v... và coi họ như thiện thần giữ gìn
đất nước và chúng sinh.
Tông Thai mật của Nhật bản rất xem
trọng thần Khoáng dã, thường thờ làm Bản
tôn khi tu pháp Trấn hộ quốc gia và tôn
xưng là Đại nguyên Súy minh vương.
[X. kinh Kim quang tối thắng vương Q.9;

kinh Quán Phật tam muội hải Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.7].
KHOÁNG KIẾP
.....
Khoáng là lâu xa, kiếp (Phạm:Kalpa) là
đơn vị thời gian được người Ấn độ đời xưa
dùng để chỉ cho thời hạn rất lớn, tức Khoáng
kiếp là thời gian vô cùng tận.
KHOÁNG KIẾP

K
2474
Tắc 1 Bích nham lục (Đại 48, 140 hạ),
nói: “Tâm hữu thì khoáng kiếp vẫn là phàm
phu; tâm vô thì trong sát na chứng quả Diệu
giác”.
KHÔ CẢO CHÚNG SINH
Chúng sinh khô héo, ví dụ hạng người
phàm phu bị tham sân si làm ô nhiễm, khiến
cho pháp thân tuệ mệnh khô kiệt, giống như
cây cỏ bị nắng hạn không phát triển được.
Phẩm Dược thảo dụ kinh Diệu pháp liên
hoa (Đại 9, 20 thượng), nói: “Giống như
đám mây lớn, che mát tất cả chúng sinh
khô héo”.
Đạo tuyên thuật giáo giới luật nghi (Đại
45, 869 trung), nói: “Bên trong thì trái với
tâm Bồ tát, bên ngoài thì thiếu hạnh Thanh
văn, bốn uy nghi không có, nên gọi là Khô
cảo chúng sinh”.
KHÔ MỘC
Cây khô, ví dụ trạng thái vô tâm, hoặc
chỉ bám chặt vào việc ngồi thiền cầu khai
ngộ, chứ không có công dụng hóa độ người
khác.
KHÔ MỘC CHÚNG
Chúng cây khô. Chỉ cho những vị tăng
đệ tử của thiền sư Thạch sương Khánh chư
thuộc tông Tào động đời Đường.
Theo truyện Khánh chư trong Tống cao
tăng truyện quyển 12, thì các vị lão túc trong
Thiền đường ngồi mãi chẳng nằm, lù lù bất
động như gốc cây, mọi người gọi là Thạch
sương khô mộc chúng.
Tắc 96 trong Thung dung lục (Đại 48,
289 hạ) ghi: “Thiền sư Thạch sương một đời
tạo dựng khô mộc đường, lập khô mộc

chúng, trọn ngày thường ngồi chẳng nằm,
có nhiều vị ngồi hoặc đứng mà hóa”.
KHÔ MỘC LONG NGÂM
Cũng gọi Khô mộc lí long ngâm.
Tên công án trong Thiền tông.
Rồng ngâm nga trong cây khô, có nghĩa
là dứt bặt tất cả vọng niệm, vọng tưởng, đến
chỗ một phen chết đi rồi sống lại, lúc ấy
mới được tự tại, giải thoát hoàn toàn.
Chương Hương nghiêm Trí nhàn trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 11 (Đại
51, 284 trung) ghi: “Hỏi: Thế nào là đạo? Sư
đáp: Khô mộc long ngâm”.
[X. Tông môn thống yếu tục tập Q.8;
Ngũ đăng hội nguyên Q.13; Thiền lâm tăng
bảo truyện Q.1].
KHÔ NHAI MẠN LỤC
Cũng gọi Khô nhai hòa thượng mạn
lục.
Tác phẩm, 3 quyển, do hòa thượng
Khô nhai Viên ngộ biên chép vào đời
Tống, ấn hành vào năm Hàm thuần thứ
8 (1272), được thu vào Vạn tục tạng tập
184.
Nội dung sách này chủ yếu bổ sung cho
những phần ứng cơ tiếp vật, cơ duyên nhập
đạo, thị chúng pháp ngữ của các bậc tôn
túc được ghi trong Cảnh đức truyền đăng
lục, Gia thái phổ đăng lục, v.v..., hoặc kỉ
truyện, hoặc niên tán, hoặc cảnh ngữ, tùy
theo chỗ thấy nghe của tác giả mà ghi chép
một cách tự do, chứ không theo thứ tự
thống nhất.
KHÔ QUI TÁNG MÊNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Rùa già mất mạng, nghĩa là người có chút
tài mà thích xông pha trước đầu sóng ngọn
gió đến nỗi thân bại mạng vong.

Tương truyền, khi vua Đại vũ trị thủy ở KHÔ QUI TÁNG MÊNH

K
2475
sông Hoàng hà, có con rùa thần nổi lên, vì
trên lưng nó có vằn như những chữ sốnên
rùa bị bắt giết. Thiền tông mượn điển tích
này để ngụ ý chê bai những người thích khoe
tài mà mất mạng.
Tắc 10 trong Thung dung lục (Đại 48,
233 trung), nói: “Rùa già mất mạng vì trên
lưng có chữ, ngựa hay bị hàm thiết dây cương
vì chạy nhanh”.
KHÔ QUỈ TỬ ĐỂ
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Quỉ chết khô. Trong Thiền tông, từ ngữ
này được sử dụng để chỉ cho trạng thái dứt
bặt ý thức. Hoặc là dụ cho Vô tưởng định,
Diệt tận định, 2 định này gọi chung là Nhị
vô tâm định.
[X. chương Tổ sư thiền trong Truyền
quang lục 47]. (xt. Vô Tưởng Định, Diệt Tận
Định).
KHÔ THIỀN
.....
I. Khô Thiền.
Cũng gọi Khô cảo tọa thiền.
Pháp ngồi thiền tuyệt đối buông bỏ tất
cả, để đạt đến cảnh giới vô vi, vượt ra ngoài
vòng đối đãi.
II. Khô Thiền.
Danh từ này được các nhà chủ trương
Khán thoại thiền(thiền tham cứu công án)
dùng để mỉa mai những người chủ trương
Mặc chiếu thiền, cho rằng ngồi lặng lẽ giống
như gốc cây khô.
KHỐ CHỦ
.....

Tên chức vụ trông coi kho lẫm trong
Thiền lâm, cũng là từ gọi chung cho cả 3
chức: Đô tự, Giám tự và Phó tự. Ngoài ra
cũng có chỗ chỉ gọi Đô tự là Khố chủ.
(xt. Khố Đầu, Đô Tự, Giám Tự).
KHỐ ĐẦU
.....
Cũng gọi Phó tự, Quĩ đầu, Tài bạch.
Chức vụ trông coi việc chi thu trong Thiền
lâm, là 1 trong 6 vị Tri sự ở Đông tự, dưới
chức Đô tự. Chức này tuy thấp nhưng nhiệm
vụ lại rất quan trọng, vì phụ trách việc thu
xuất hàng ngày như lúa gạo, tiền bạc, v.v...
Cứ theo Bách trượng thanh qui cáo
hương hồ, thì thời xưa dưới chức Đô tự còn
có 3 vị Phó tự, 1 vị ở trên chức Duy na gọi là
Thượng phó tự, 2 vị ở dưới chức Duy na gọi
là Hạ phó tự. Dưới vị Phó tự còn đặt ra chức
Tri khố, về sau vị Phó tự kiêm luôn chức
này để quản lí việc chi thu, xuất nạp tài chính
trong chùa.
[X. điều Đông tự Tri sự Phó tự, chương
Lưỡng tự trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.hạ; Chức vị môn trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
KHỐ LÍ
Cũng gọi Khố viện, Trù viện, Hương tích
cục, Khố hạ, Khố đường, Bào trù, Thực trù.
Nhà kho cất chứa các phẩm vật của chùa.
Phòng bếp, phòng tăng cũng gọi chung là
Khố lí để phân biệt với Điện đường.
KHỐ MỘC THỔ LẠT THIÊN PHẬT ĐỘNG
Cũng gọi Khố mộc thổ lạp thạch khố.
Quần thể hang động ở phía đông cửa
sông Vị can, cách huyện Khố xa, tỉnh Tân
cương, Trung quốc, về mạn tây nam khoảng
30 km. Những hang động này được đục mở
khoảng từ đầu đời Đường đến đầu đời Tống.

Tất cả có 99 hang động, những pho tượng
đắp trong các động đã bị hư nát quá phân
nửa, chỉ còn các bức bích họa trong 31 hang
là được bảo tồn tương đối hoàn chỉnh, chủ
yếu là những tác phẩm của thời thịnh Đường.
KHỐ MỘC THỔ LẠT THIÊN PHẬT ĐỘNG

K
2476
Trong hang đá còn có bài kí bằng chữ
Hán và chữ Cưu tư, các bích họa miêu tả
cõi Tịnh độ của Phật A di đà ở phương Tây,
các sự tích của Phật giáo Đại thừa và các
tượng Phật, Bồ tát như Thích ca, Di lặc, v.v...
(xt. Thiên Phật Động).
KHỐ TỬ
.....
Cũng gọi Khố ti hành giả.
Người phụ trách việc kế toán trong Thiền
gia. Chức vụ này phải chọn người có tâm
lực, có khả năng viết lách, tính toán, giữ mình
nghiêm cẩn để đảm nhận.
[X. điều Đông tự tri sự phó tự, chương
Lưỡng tự trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.hạ; điều Khố đầu trong Thiền uyển
thanh qui Q.4].
KHỔ
..
Phạm: Du#kha.
Dịch âm: Đậu khư, Nặc khư, Nạp khư.
Sự khổ não trong thân tâm.
Khổ và vui tồn tại trong tương đối, nếu
tâm duyên theo đối tượng vừa ý thì cảm thấy
vui, nếu tâm duyên theo đối tượng trái với ý
thì cảm thấy khổ.
Theo luận Thanh tịnh đạo thì khổ có
đủ 2 nghĩa “hiềm ố” (du) và “không hư”
(khạm), tức hiềm ố(chán ghét) và trạng thái
không có “thường, lạc, ngã, tịnh” gọi là Khổ.
Khổ có nhiều thứ:
1. Hai khổ: Khổ trong và khổ ngoài. Khổ
phát sinh từ thân tâm mình gọi là khổ trong;
khổ từ bên ngoài đưa đến như giặc cướp,
thiên tai, v.v... gọi là khổ ngoài.

2. Ba khổ: Khổ khổ, Hoại khổ và Hành
khổ: Trước những đối tượng trái ý mà cảm
thấy khổ, gọi là khổ khổ. Trước sự hủy hoại
của những thứ mình yêu thích mà cảm thấy
khổ, gọi là Hoại khổ. Thấy tất cả thế gian
nay còn mai mất mà cảm thấy khổ, gọi là
Hành khổ.
3. Bốn khổ: Chỉ cho 4 thứ sinh khổ(vì có
sinh nên có khổ), già khổ, bệnh khổ, chết khổ.
4. Tám khổ: Sinh, già, bệnh, chết,
thương yêu chia lìa, oán thù gặp gỡ, mong
cầu không được và 5 ấm xí thịnh.
5. Mười tám khổ: Khổ gồm 18 loại như
sinh, tử, ưu, bi, khổ, não, đại khổ tụ, vô
minh, hành, thức, danh sắc, lục nhập, xúc,
thụ, ái, thủ, hữu, sinh...
6. Ba khổ về thân và tâm: Già, bệnh,
chết(thân), tham, sân, si(tâm).
Ngoài ra, các kinh luận còn nêu ra rất
nhiều loại khổ, như luận Du già sư địa quyển
44 nêu ra 110 thứ khổ.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.12 (bản Bắc);
kinh Phật địa Q.5; luận Xá lợi phất a tì đàm
Q.12; luận Đại trí độ Q.19].
KHỔ ÁCH
Khổ hoạn và tai ách.
Bát nhã tâm kinh (Đại 8, 848 hạ), nói:
“Soi thấy 5 uẩn đều không, vượt qua tất cả
khổ ách”.
KHỔ ẤM
.....
Cũng gọi Khổ uẩn.
Chỉ cho chỗ tụ tập của các nỗi khổ hoặc
chỉ cho sự tồn tại của con người. Vì thân
Ngoại cảnh của động Thiên Phật ở Khố mộc thổ lạt
KHỔ ẤM

K
2477
tâm của hữu tình do 3 khổ, 8 khổ tụ họp lại
mà thành nên gọi là Khổ ấm.
Thích môn qui kính nghi quyển thượng
(Đại 45, 855 thượng), nói: “Thân bị các tập
tục trói buộc, khổ ấm thường bao vây”.
KHỔ CỤ
Chỉ chung cho tất cả nguyên nhân trực
tiếp hoặc gián tiếp làm cho các khổ dấy
sinh, như các pháp hữu lậu, vô lậu, hữu vi,
vô vi, v.v...
Ngoài ra, cũng đặc biệt chỉ cho những
dụng cụ trong địa ngục dùng để trừng trị tội
nhân.
[X. luận Thành duy thức Q.6].
KHỔ ĐẠO
.....
Khổ do mê lầm(Hoặc) mà tạo nghiệp
(Nghiệp), vì tạo nghiệp mà phải chịu quả khổ
(Khổ). Cái quả khổ ấy gọi là Khổ đạo, 1 trong
3 đạo.
Trong 12 nhân duyên, Khổ đạo bao gồm
7 chi: Thức, danh sắc, lục nhập, xúc, thụ
(thuộc quả báo hiện tại), sinh và lão tử(thuộc
quả báo vị lai).
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.1; Kim
quang minh huyền nghĩa Q.thượng].
KHỔ ĐẾ
Phạm: Du#kha-satya.
Pàli: Dukkha-sacca.
Cũng gọi Khổ thánh đế (Phạm:
Du#khàrya-satya).
Chỉ cho sự thật về các khổ trong 3 cõi,
như 3 khổ, 8 khổ, v.v... Là 1 trong 4 đế.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng cảm
nhận vui là có thật và lấy khổ nhiều vui ít

làm nghĩa của Khổ đế, nhưng Kinh bộ thì
chủ trương rằng trong các uẩn hoàn toàn
không có cảm giác vui nào đáng nói.
Phẩm Hành khổ trong luận Thành thực
quyển 6 (Đại 32, 282 trung), nói: “Ba thụ
(khổ, vui, không khổ không vui)đều thuộcKhổ
đế; nếu thật có vui, thì tại sao nói khổ đế?
Khổ là chân thực mà vui là hư vọng. Vì
sao biết? Vì quán tâm khổ mới đoạn trừ
được các phiền não, chứ chẳng phải quán
tâm vui mà đoạn trừ được, cho nên biết tất
cả đều là khổ”.
Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
6 (Đại 31, 719 hạ) nói: “Sinh khổ cho đến
oán thù gặp gỡ khổ là hiển bày khổ khổ,
thuận theo pháp khổ thụ, là nghĩa tự tướng
của khổ. Yêu thương chia lìa khổ, mong cầu
không được khổ là hiển bày Hoại khổ, thuận
theo pháp lạc thụ, là nghĩa tự tướng của Hoại.
Tóm thu tất cả khổ của 5 thủ uẩn là hiển
bày Hành khổ, là nghĩa bất an ổn. (...) Sinh
khổ cho đến mong cầu không được khổ là
khổ của Thế tục đế, vì là cảnh giới của trí
thế gian, còn thu tóm tất cả khổ của 5 uẩn
là khổ của Thắng nghĩa đế”.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.17; luận
Thuận chánh lí Q.57; luận Hiển dương
thánh giáo Q.2; Câu xá luận quang kí Q.22].
KHỔ GIỚI
.....
Thế giới trong đó các loài hữu tình đang
sống, đầy dẫy các khổ.
Vô lượng thọ kinh sớ quyển 2 (Đại 37,
258 thượng), nói: “Cõi Diêm phù toàn là
xấu ác(khổ giới), không có một chỗ nào đáng
tham đắm; nhưng vì phàm phu ngu si chấp
trước nên phải chịu khổ triền miên”.
KHỔ HẢI

Biển khổ. Chỉ cho thế giới có nhiều khổ
nạn, cũng tức là 3 cõi 6 đường, sống chết
vòng quanh.
Chúng sinh chìm đắm trong sự khổ não
của 3 cõi, mông mênh mờ mịt, không bờ
KHỔ HẢI

K
2478
không bến, giống như ngụp lặn trong biển
lớn khó thoát ra được, cho nên dùng biển
cả vô biên để ví dụ.
Kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
quyển 2 (Đại 3, 298 trung), nói: “Tất cả
chúng sinh đều không biết rõ phiền não
nghiệp chướng nên phải chịu chìm đắm
trong biển khổ, sống chết không cùng tận”.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.4; phẩm Thọ
lượng kinh Pháp hoa; kinh Thiên thủ đà
la ni].
KHỔ HẠNH
Phạm: Duwkara-caryà hoặc Tapas.
Hạnh chịu đựng những cái khó chịu đựng
để đoạn trừ dục vọng của thể xác. Chủ yếu
chỉ cho các ngoại đạo ở Ấn độ vì muốn cầu
sinh lên cõi trời nên thực hành các khổ hạnh.
Trong Phật giáo, khổ hạnh được gọi là hạnh
Đầu đà.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển
16 (bản Bắc), thì khổ hạnh có nhiều cách
như nhịn đói, gieo mình xuống vực sâu,
nhảy vào hố lửa, trèo lên núi cao rồi đâm
đầu xuống, thường đứng một chân, nướng
thân trên lửa, luôn nằm trên tro đất, gai
nhọn, cỏ độc, phân bò, v.v... Ngoài ra, còn
có rất nhiều phép khổ hạnh như giữ giới
bò, giới chó, giới gà, lấy tro trát vào mình,
để tóc dài, v.v... Hiện nay, tín đồ Ấn độ
giáo còn tu theo loại khổ hạnh này để cầu
sinh lên cõi trời.
Đức Thích ca tu khổ hạnh 6 năm, hàng
ngày chỉ ăn chút ít vừng (mè) và lúa mạch,
cuối cùng Ngài nhận ra rằng khổ hạnh chẳng
phải Thánh đạo, cho dù có được sinh lên

cõi trời thì cũng vẫn còn trong vòng luân
hồi, chưa được giải thoát, nên Ngài chấm
dứt lối tu khổ hạnh.
Trong Phật bản sinh đàm và các kinh
luận cũng nói đến việc tu hành cần khổ như
bố thí vợ con, đất nước, hoặc khoét mắt cho
người, hoặc lóc thịt nuôi chim ưng, hoặc
đưa thân cho cọp đói, hoặc cắt đầu bỏ tủy
não, v.v... nhưng đó là 6 hạnh Ba la mật
thuộc về Thánh hạnh đại bi lợi tha của Bồ
tát, hoàn toàn khác với khổ hạnh vô ích
của ngoại đạo.
Đến đời sau, bố thí, từ bi trong Phật giáo
và những việc khó làm lấy Phật đạo làm mục
đích, đều gọi là khổ hạnh. Rồi những tịnh
nhân trong chùa cũng gọi là khổ hạnh.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 27 (Đại
51, 433 trung); nói: “Trong nhà bếp của chùa
này có 2 người khổ hạnh, đó là Hàn sơn và
Thập đắc”.
[X. luận Đại trí độ Q.8, Q.16; Đại từ ân
tự Tam tạng pháp sư truyện Q.4; Pháp uyển
châu lâm Q.83].
KHỔ HẠNH LÂM
Phạm,Pàli: Tapovana.
Rừng khổ hạnh ở cách Đại tháp Phật
đà già da về phía nam hơn 500 mét và phía
đông thôn Mục chi lân đà (Phạm:
Mucilinda, Pàli: Mucalinda), Ấn độ.
Ngày xưa, nơi này được gọi là Ưu lâu tần
loa (Pàli:Uruvelà) là nơi đức Phật tu khổ
hạnh trong 6 năm, nhưng nay chỉ còn 1
rừng cây tạp.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.25; kinh
Rừng Khổ Hạnh
KHỔ HẠNH LÂM

K
2479
Đại phương quảng trang nghiêm Q.7; điều
Ma kiệt đà quốc trong Đại đường tây vực
kí Q.8].
KHỔ HẠNH LUẬN SƯ
Ngoại đạo cho sự tu khổ hạnh là nhân
chủ yếu để đạt được Niết bàn. Một trong 20
thứ ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa.
Ngoại đạo này cho rằng quả báo ở đời
hiện tại là do tội nghiệp của quá khứ quyết
định, nếu đời hiện tại lấy việc hưởng lạc làm
chính thì luân hồi không dứt, cho nên chủ
trương lấy sự chịu khổ để đền tội, hầu đổi
lấy sự an vui sau khi chết.
Theo luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn
thì ngoại đạo khỏa hình và Ni kiền tử là
những phái khác của Khổ hạnh luận sư.
[X. kinh Niết bàn Q.16 (bản Bắc); Bách
luận Q.thượng].
KHỔ HẠNH LỤC SƯ
Sáu thứ ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa, chủ
trương những phương pháp khổ hạnh nhịn
đói, gieo mình xuống vực, nhảy vào lửa, ngồi
im lặng, giữ giới bò, giới chó, v.v... để cầu
được quả báo sinh lên cõi trời.
(xt. Khổ Hạnh Ngoại Đạo).
KHỔ HẠNH NGOẠI ĐẠO
Ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa, chủ trương
tu khổ hạnh để cầu quả báo an vui ở đời
vị lai.
Theo các ngoại đạo này, con người ở đời
hiện tại đều nhận lãnh khổ và vui, mà
nguyên nhân là do quá khứ quyết định. Cho
nên ở đời hiện tại hãy chịu khổ đau để sau
khi chết được hưởng vui sướng. Đây là chủ
trương của ngoại đạo Túc tác.

Theo luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn,
thì có 4 thứ ngoại đạo khổ hạnh: Khỏa hình
ngoại đạo luận sư, Khổ hạnh luận sư; Hành
khổ hạnh luận sư và Ni kiền tử luận sư.
Còn những phương pháp khổ hạnh do các
ngoại đạo trên đây thực hành là: Nhịn đói,
nhịn khát, nướng thân trên lửa và hơ lỗ mũi,
gieo mình xuống vực sâu khi trời rét, khỏa
thân ngồi ngoài trời, bất chấp nắng mưa,
ngồi im lặng giữa chỗ nghĩa địa, giữ giới bò,
giới chó, ăn cỏ, ăn phân, v.v...
Những ngoại đạo này tin rằng thực hành
các phương pháp khổ hạnh như trên, sau
khi chết sẽ được sinh lên cõi trời để hưởng
thụ sự vui sướng!
[X. kinh Duy ma Q.thượng].
KHỔ HẠNH THÍCH CA
Đề tài của
một bức tranh
vẽ hình đức
Phật Thích ca tu
khổ hạnh trong
rừng. Hình
tượng đức Phật
trong bức họa
này 2 mắt sâu
lõm, thân thể
gầy gò, chỉ còn
da bọc xương.
KHỔ HỒ LIÊN CĂN KHỔ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Quả mướp đắng(khổ qua)đến cả rễ cũng
đắng.
Trong Thiền lâm, nhóm từ này được
dùng để diễn tả một sự vật từ đầu đến cuối
không biến đổi tính chất của nó.
Chương Vô trước văn hỉ trong Ngũ đăng
hội nguyên quyển 9 (Vạn tục 138, 166 hạ),

ghi: “Văn thù bèn nói kệ:
“Khổ hồ liên căn khổ
Điềm qua triệt đới điềm
Đức Thích Ca tu khổ hạnh
KHỔ HỒ LIÊN CĂN KHỔ

K
2480
Tu hành tam đại kiếp
Khước bị lão tăng hiềm”.
(Mướp đắng, đắng tận rễ
Dưa ngọt, ngọt cả dây
Tu hành ba đại kiếp
Còn bị lão tăng rầy).
KHỔ KHÍ
... ..
Chỉ cho thân chúng sinh chịu khổ trong
4 đường ác: Địa ngục ngã quỉ, súc sinh, A
tu la.
KHỔ KHỔ
.....
Phạm: Du#kha-du#khatà.
Thân tâm của loài hữu tình xưa nay vốn
dĩ là khổ rồi, nay lại chịu thêm những cái
khổ khác như đói khát, tật bệnh, gió mưa,
nhọc nhằn, nóng rét, dao gậy, v.v..., cho nên
gọi là Khổ khổ.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.3; Pháp giới
thứ đệ sơ môn Q.trung phần cuối; Ma ha
chỉ quán Q.7 thượng; Đại minh tam tạng
pháp số Q.12]. (xt. Tam Khổ).
KHỔ KHÔNG
.....
Chỉ cho Khổ và Không trong 4 hành
tướng (Khổ, không, vô thường, vô ngã) của Khổ
đế thuộc quả báo hữu lậu.
Quả báo hữu lậu có đủ tính của 3 khổ, 8
khổ, v.v... cho nên gọi là Khổ; nam nữ, một
khác, v.v... đều do nhân duyên sinh diệt,
chứ không có thực tướng cố định bất biến,
cho nên gọi là Không.
KHỔ KHÔNG VÔ THƯỜNG VÔ NGÃ
Cũng gọi Vô thường khổ không phi ngã,

Phi thường khổ không phi ngã.
Bốn tướng của quả báo hữu lậu, tức là 4
hành tướng của Khổ đế trong 16 hành tướng
của Tứ đế, là 4 thứ quán giải(quán xét và
hiểu rõ) nhờ quán cảnh của Khổ đế mà phát
khởi.
Kinh thuyết xứ trong Trung a hàm quyển
21 (Đại 1, 565 hạ), nói: “Nhân duyên khởi
này và pháp do nhân duyên khởi, phải nhớ
nghĩ, suy lường, quán sát và khéo phân biệt
vô thường khổ không phi ngã”.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.3; pháp giới
thứ đệ sơ môn Q.trung, phần hạ].
KHỔ LOẠI TRÍ
Phạm: Du#khe’nvaya-jĩànam.
Trí vô lậu đạt được nhờ quán xét Khổ
đế của cõi Sắc và cõi Vô sắc. Để phân biệt
với Khổ pháp trí do quán xét Khổ đế của
cõi Dục mà đạt được, cho nên gọi là Khổ
loại trí. Một trong 8 trí.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.31].
(xt. Kiến Đạo).
KHỔ LOẠI TRÍ NHẪN
Phạm:Du#khe’nvaya-jĩàna-kwànti#.
Trí vô gián đạo phát khởi trước khi chứng
được Khổ loại trí. Khổ loại trí thuộc về quả,
tức là giải thoát đạo; còn Khổ loại trí nhẫn
thuộc về nhân, tức là vô gián đạo. Một trong
8 nhẫn.
(xt. Kiến Đạo).
KHỔ LUÂN
Quả khổ sinh tử trôi lăn không dừng,
quay vòng như bánh xe, nên gọi là Khổ luân
(bánh xe khổ).
Kinh Thắng thiên vương bát nhã quyển
1, dùng từ ngữ “Khổ luân bất tức”(bánh xe
khổ quay vòng không dừng) để ví dụ chúng
sinh vì tham ái mà bị trôi lăn mãi trong 6

đường. [X. kinh Nhân vương bát nhã ba la mật KHỔ LUÂN

K
2481
Q.thượng; kinh Phật di giáo; kinh Đại bát
niết bàn Q.hạ (bản 3 quyển)].
KHỔ NGÔN
.....
Lời nói ân cần, tha thiết khuyên răn, dạy
bảo người khác.
Phẩm Tín giải kinh Pháp hoa (Đại 9, 18
thượng), nói: “Lời nói thiết tha như thế,
ngươi nên làm theo. Lại dùng lời dịu hiền
như khuyên dạy con ta”.
KHỔ PHÁP TRÍ
... ... ..
Phạm: Du#khe-dharma-jĩànam.
Trí vô lậu do quán xét Khổ đế của cõi
Dục mà chứng được, nên gọi là Khổ pháp
trí. Một trong 8 trí.
Câu xá luận tụng sớ quyển 23 (Đại 41,
946 trung), nói: “Khổ nhẫn vô gián duyên
với Khổ đế của cõi Dục phát sinh pháp trí,
gọi là Khổ pháp trí”.
(xt. Kiến Đạo, Khổ Trí).
KHỔ PHÁP TRÍ NHẪN
Phạm: Du#khe dharma-jĩànakwànti#.
Pháp trí nhẫn vô lậu(tức là trí vô gián
đạo) phát khởi trước khi chứng được Khổ
pháp trí. Một trong 8 nhẫn, cũng tức là 1
trong 16 tâm.
Nhẫn tức là tin; trí là tin vào lí mà không
nghi ngờ; trí này là nhân để đạt được Khổ
pháp trí, cho nên gọi là Khổ pháp trí nhẫn.
(xt. Kiến Đạo, Khổ Trí).
KHỔ QUA HÒA THƯỢNG HỌA NGỮ LỤC
Cũng gọi Họa phổ.
Tác phẩm, 18 chương, do ngài Đạo tế
(Thạch đào) soạn vào cuối đời Minh,

Trung quốc.
Nội dung bàn về hội họa, phát huy nhiều
ý kiến mới mẻ mà trước đó chưa ai làm được,
văn từ giản dị, ý tứ sâu xa.
Đạo tế là người học vấn sâu rộng, tư
tưởng hoạt bát, sử dụng thành thạo những
thuật ngữ của Phật, Nho và Lão. Ngoài ra,
tác giả còn sáng tạo nhiều từ ngữ độc đáo,
nên có phần khó hiểu.
KHỔ QUẢ
.....
Quả báo do nghiệp ác sinh ra khiến cho
thân tâm chúng sinh chịu khổ não. Nói
chung thì quả báo sinh tử đều là khổ. Nếu
phân biệt thì cõi trời là lạc quả, cõi địa ngục
là khổ quả, còn cõi người thì gồm cả khổ
quả và lạc quả.
KHỔ TẾ
Pàli: Dukkhassanta.
Thân chịu khổ sinh tử cuối cùng, cũng
tức là ranh giới giữa sinh tử và Niết bàn.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa (Đại 9, 2 hạ),
nói: “Nếu người bị khổ, nhàm chán già,
bệnh, chết thì hãy vì họ mà nói Niết bàn,
khiến dứt khổ tế”.
[X. kinh Trung a hàm Q.15].
KHỔ THỤ
Phạm: Du#kha-vedanà.
Sự cảm nhận khổ não. Một trong 3 thụ,
1 trong 5 thụ.
Thụ nghĩa là nhận lãnh cảnh bên ngoài.
Cảnh có 3 loại: Thuận, nghịch, không
thuận không nghịch, nên thụ cũng có 3
thụ là khổ, vui, chẳng khổ chẳng vui. Thân
tâm bị bức bách, lãnh nhận cảnh trái ý,
nên phát sinh cảm giác khổ não, gọi là
Khổ thụ.
[X. luận Thành duy thức Q.9; Tứ niệm

xứ Q.1]. (xt. Tam Thụ, Ngũ Thụ). KHỔ THỤ

K
2482
KHỔ TRÁCH NGU SI BỔNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cây gậy dùng để đánh người ngu si. Một
trong 8 gậy của tông Lâm tế.
Tông Lâm tế dùng gậy làm phương pháp
chủ yếu tiếp hóa người học, vị thầy dùng
gậy đánh người học là nhằm phá trừ mê vọng,
giúp họ tỏ ngộ.
KHỔ TRÍ
... ..
Phạm: Du#kha-jĩàna.
Trí vô lậu chứng được sau khi dứt trừ
mê hoặc nhờ quán xét 4 hành tướng “khổ,
không, vô thường, vô ngã”. Một trong 10
trí.
Luận Phẩm loại túc quyển 1 (Đại 26, 694
thượng) ghi: “Nếu suy tư quán xét 5 thủ uẩn
là phi thường, khổ, không, phi ngã thì sẽ
phát sinh trí vô lậu”.
Luận Đại tì bà sa quyển 106 (Đại 27,
548 trung), nói: “Duyên theo Khổ thánh đế,
4 hành tướng chuyển nên gọi là khổ trí”.
Cũng tức là hành giả khi vào giai vị Kiến
đạo, dùng trí thế tục duyên theo cảnh Khổ
đế, đến sát na thứ 2 thì trí cùng sinh với
pháp trí, gọi là Khổ trí.
[X. luận Câu xá Q.26; luận Hiển dương
thánh giáo Q.2].
KHỔ TƯỞNG
.....
Cũng gọi Khổ tư tưởng.
Quán tưởng về khổ. Một trong 10
tưởng.
Thân 5 ấm thường bị các khổ bức bách,
nếu quán tưởng tất cả pháp hữu vi đều là vô

thường, thì trí tuệ phát sinh, tất cả khổ đều
diệt, gọi là Khổ tưởng.
[X. kinh Quảng nghĩa pháp môn; luận
Đại trí độ Q.23].
KHÔI ĐẦU THỔ DIÊN
...........
Cũng gọi Khôi đầu thổ kiểm.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Khôi đầu thổ diện vốn có nghĩa là đầu
mặt dính tro bụi. Trong thiền lâm, nhóm
từ này được dùng để chỉ cho người tu hành
sau khi ngộ đạo, vì nguyện độ sinh, nên
sống lẫn lộn trong đám đông, không quản
ngại sự ô trược của trần thế. Cũng gần
giống với ý nghĩa trong nhóm từ “Hòa
quang đồng trần”(hòa ánh sáng vào bụi
bặm).
Nhưng thông thường “Khôi đầu thổ
diện” là chỉ cho người thân thể dơ dáy, mặt
mũi lem luốc, trôi nổi vất vả, hoặc chỉ cho
người không trang điểm.
[X. điều Qui tông tự Hoài uẩn trong
Cảnh đức truyền đăng lục Q.20; tắc 43 Bích
nham lục; Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ
lục Q.2].
KHÔI HÀ
... ..
I. Khôi Hà.
Sông tro, ví dụ phiền não.
Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển 43, thì
“Khôi” chỉ cho 3 thứ giác xấu ác là: Dục
giác, khuể giác, hại giác; Hà chỉ cho 3 thứ
ái là: Dục ái,sắc ái,vô sắc ái. Những phiền
não này ngăn che tâm tính chúng sinh,
khiến phải chịu các thứ khổ não, cũng giống
như trầm mình trong con sông tro, nổi
chìm theo dòng nước, chịu bao nỗi khổ
não đau xót.

II. Khôi Hà.
Tên địa ngục, là 1 trong 16 địa ngục Du
tăng.
[X. phẩm Địa ngục kinh Thế kí trong
Trường a hàm Q.19]. (xt. Thập Lục Tiểu
Địa Ngục).
KHÔI HÀ

K
2483
KHÔI SA
.....
Tro cát. Đốt thân ngũ uẩn thành tro.
Hàng Nhị thừa (Thanh văn, Duyên giác)
sau khi đoạn trừ hết sạch phiền não, dùng
lửa Tam muội tự đốt sắc thân(Khôi sa), tâm
trí dứt bặt, nhập vào cảnh giới Niết bàn vắng
lặng, gọi là Khôi thân diệt trí.
KHÔI SƠN TRỤ BỘ
Cũng gọi Kê dận bộ, Quật cư bộ.
Tên Bộ phái, 1 trong 20 bộ phái Tiểu
thừa.
Sau đức Phật nhập diệt khoảng 200 năm,
Khôi sơn trụ bộ, Nhất thuyết bộ và Thuyết
xuất thế bộ đều từ Đại chúng bộ tách ra.
Tông nghĩa của bộ này là: Chư Phật Thế
tôn đều là các bậc xuất thế, Như lai không
có pháp hữu lậu, mỗi lời nói của Như lai
đều là chuyển pháp luân, Phật dùng 1 âm,
nói tất cả pháp, pháp do Thế tôn nói đều
đúng như thật, sắc thân và âm thanh của
Như lai không có giới hạn.
Về nguồn gốc của tên gọi “Khôi sơn
trụ bộ”, theo Tam luận huyền nghĩa dụ
mông quyển trung, thì đá ở trong núi mà
bộ chúng này cứ trú có thể dùng để nung
vôi(khôi) nên gọi là Khôi sơn trụ bộ, đây
là đặt tên theo chỗ ở. Nhưng Dị bộ tông
luân luận thuật kí thì cho thuyết này là
sai lầm.
[X. luận Dị bộ tông luân; luận Thập bát
bộ]. (xt. Đại chúng Bộ, Tiểu Thừa Nhị Thập
Bộ, Kê Dận Bộ).
KHÔI THÁN THÁP
Gọi tắt: Thán tháp.

Ngôi tháp thờ tro của đức Phật.
Về ngôi tháp này, các kinh sách nói có
khác nhau. Như Pháp hiển truyện và Đại
đường tây vực kí quyển 6, đều gọi là Khôi
thán tháp. Nhưng kinh Bát nê hoàn quyển
hạ thì lại cho rằng nên chia làm 2 là Thán
tháp và Khôi tháp.
Còn về vị trí của tháp thì có thuyết cho
rằng ở vùng phụ cận của đất cũ thành Câu
thi, có thuyết nói ở vùng phụ cận thành Ca
tì la vệ.
Tương truyền Khôi thán tháp rất linh
nghiệm, nếu người có bệnh đến tháp này
cầu xin thì sẽ hết bệnh. Bên cạnh Khôi thán
tháp còn có chùa và vài trăm ngôi tháp,
trong đó có 1 ngôi tháp khá lớn do vua A
dục xây dựng.
KHÔI THÂN DIÊT TRÍ
... ... ... ..
Cũng gọi: Vô dư khôi đoạn, Phần thân
khôi trí.
Gọi tắt: Khôi diệt, Khôi đoạn.
Đốt nhục thân thành tro, dứt bặt tâm
trí, cũng tức là đưa thân tâm về cảnh giới
Niết bàn vô vi tịch diệt. Đó là Niết bàn vô
dư của Tiểu thừa.
Cứ theo Kim quang minh kinh huyền
nghĩa quyển thượng, nếu dứt hết phiền não
trong 3 cõi thì chứng được Niết bàn hữu dư,
rồi đốt thân bặt trí thì chứng nhập Niết bàn
vô dư.
[X. luận Kim cương tiên Q.9; Triệu luận;
Duy ma kinh huyền sớ Q.5; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.3 phần 1; Thiên
thai tứ giáo nghi].
KHÔN NHÂN
.....
Khôn nghĩa là cạo bỏ râu tóc. Khôn nhân

chỉ cho tăng sĩ.
Trong Phật giáo, từ đức Giáo chủ Thích
ca trở xuống, nếu muốn xuất gia, đều
phải cạo bỏ râu tóc để tượng trưng cho
sự thệ nguyện dứt trừ tất cả phiền não
tập khí.
KHÔN NHÂN

K
2484
KHÔNG
..
Phạm:Zùnya.
Dịch âm: Thuấn nhã.
Dịch ý: Không vô, Không hư, Không tịch,
Không tịnh, Phi hữu.
Đối lại: Hữu.
Tất cả vật tồn tại đều không có tự thể,
thực thể, thực ngã... tư tưởng ấy gọi là Không.
Nói cách khác, “Không” là sự hư huyễn
không thực của sự vật, hoặc là sự rỗng lặng
trong sáng của lí thể.
Tư tưởng “không” đã có từ thời đại đức
Phật còn tại thế, rõ ràng nhất trong Phật
giáo Đại thừa sau này và là tư tưởng căn bản
của hệ thống kinh Bát nhã.
“Không” được chia ra thành các loại như
sau:
1. Nhị không.
a) Theo phẩm Quán tà kiến trong Trung
luận quyển 4 và luận Thành duy thức quyển
1, thì “Không” được chia ra làm 2 loại là
Nhân không và Pháp không. Nhân không
nghĩa là trong cá thể của hữu tình không có
thực ngã, cho nên Nhân không còn được
gọi là Ngã không, Chúng sinh không, Sinh
không, Nhân vô ngã, v.v... Pháp không nghĩa
là tất cả các pháp do nhân duyên sinh không
có thực thể tồn tại, cho nên gọi là Pháp vô
ngã. Tiểu thừa chỉ nói Nhân không, chứ
không nói Pháp không, còn Đại thừa chủ
trương Nhân pháp nhị không(cũng gọi Nhân
pháp nhị vô ngã, Ngã pháp nhị không).
b) Phẩm Thân kiến trong luận Thành
thực quyển 10, chia Không thành 2 loại là

Tích không và Thể không. Tích không nghĩa
là phân tích sự vật tồn tại đến khi không
còn phân tích được nữa thì gọi là Không;
còn Thể không có nghĩa là ngay bản thân
của tất cả sự vật tồn tại đã là không rồi,
đương thể tức không, chứ không cần phải
phân tích nữa. Tiểu thừa và tông Thành thực
chủ trương Tích không, còn Đại thừa thì
chủ trương Thể không.
c) Theo Tam luận huyền nghĩa, thì
“Không” được chia làm Đãn không và Bất
đãn không. Đãn không là chỉ chấp không,
chứ không biết đến Chân không và Diệu
hữu. Bất đãn không nghĩa là biết rõ Chân
không và thừa nhận Diệu hữu, tức là Trung
đạo không.
2. Tam không.
a) Theo luận Biện trung biên quyển trung
và luận Hiển dương thánh giáo, thì 3 tính
Biến kế sở chấp, Y tha khởi và Viên thành
thực đều có nghĩa không, vì thế gọi đó là
Tam không. Cảnh mà phàm phu vọng chấp
thuộc về tính Biến kế sở chấp, tính này xưa
nay vốn không, cho nên gọi là “Vô tính
không”. Pháp do nhân duyên sinh thuộc về
tính Y tha khởi, khác với tính Biến kế sở
chấp, nhưng không phải hoàn toàn “Vô”,
mà cũng chẳng phải là “Hữu” như chúng
sinh vọng chấp, đây tức là “Dị tính không”.
Còn chân như là tính Viên thành thực, là
tự tính do quán xét nhân và pháp đều không
mà hiển hiện, đó là “Tự tính không”.
b) Theo kinh Kim cương toản yếu san
định kí quyển 1, thì “Không” có 3 thứ là
Nhân không, Pháp không và Câu không.
3. Tứ không.
Kinh Đại tập quyển 54 và kinh Đại phẩm
bát nhã quyển 5 cho rằng “Không” có 4 loại:

Pháp pháp tướng không, Vô pháp vô pháp
tướng không, Tự pháp tự pháp tướng không,
Tha pháp tha pháp tướng không.
4. Lục không.
Theo luận Xá lợi phất a tì đàm quyển
16, thì “Không” có 6 loại:
a) Nội không, cũng gọi Thụ giả không,
Năng thực không nghĩa là 6 chỗ bên trong
(6 căn) đều là không.
b) Ngoại không, cũng gọi Sở thụ không,
Sở thực không, nghĩa là 6 chỗ bên ngoài (6
cảnh) đều là không.
KHÔNG

K
2485
c) Nội ngoại không, cũng gọi Thân
không, Tự thân không.
d) Không không: Cái “Không” bị quán
chiếu(Sở quán) cũng là Không, vì thế còn
gọi là Năng chiếu không.
e) Đại không, cũng gọi Thân sở trụ xứ
không, nghĩa là 10 phương thế giới đều là
không.
g) Đệ nhất nghĩa không, cũng gọi Thắng
nghĩa không, Chân thực không, Chân cảnh
không. Nghĩa là ngoài các pháp ra không có
cái gì được gọi là tự tính của thực tướng.
5. Thất không.
Cứ theo kinh Lăng già quyển 1 (bản 4
quyển), thì “Không” có 7 loại:
a) Tướng không, cũng gọi Tự tướng
không, nghĩa là tự tướng và cộng tướng của
các pháp đều là không.
b) Tính tự tính không, cũng gọi Tự tính
không, nghĩa là tự tính của các pháp tức là
không.
c) Hành không, 5 uẩn xa lìa ngã và ngã
sở, vì do nhân duyên sinh.
d) Vô hành không, cũng gọi Bất hành
không, nghĩa là trong 5 uẩn không hề có
Niết bàn.
e) Nhất thiết pháp li ngôn thuyết không:
Tất cả các pháp không thể dùng lời nói để
diễn tả, nên là không.
g) Đệ nhất nghĩa thánh trí đại không:
Đề nhất nghĩa không thấy được từ quả vị
Thánh trí.
h) Bỉ bỉ không: Mình, người, kia, đây đều
là không; cái “Không” này là theo nghĩa hẹp.
6. Thập không.

Luận Đại tì bà sa quyển 8 nêu ra 10
không: Nội không, Ngoại không, Nội ngoại
không, Hữu vi không, Vô vi không, Tán hoại
không, Bản tính không, Vô tế không, Thắng
nghĩa không và Không không.
7. Thập nhất không.
Theo kinh Niết bàn quyển 16 (bản Bắc),
thì “Không” có 11 loại: Nội không, Ngoại
không, Nội ngoại không, Hữu vi không, Vô
vi không, Vô thủy không, Tính không, Vô
sở hữu không, Đệ nhất nghĩa không, Không
không, Đại không... Trong đó, Vô sở hữu
không cũng gọi Bất khả đắc không.
8. Thập lục không.
Theo luận Biện trung biên quyển thượng,
thì “Không” có 16 thứ: Nội không, Ngoại
không, Nội ngoại không, Đại không, Không
không, Thắng nghĩa không, Hữu vi không,
Vô vi không, Tất kính không, Vô tế không,
Vô tán không, Bản tín không, Tướng không,
Nhất thiết pháp không, Vô tính không và
Vô tính tự tính không.
9. Thập bát không.
Theo kinh Đại phẩm bát nhã quyển 3,
kinh Đại tập quyển 54 và luận Đại trí độ
quyển 31, thì “Không” có 18 loại: Nội không,
Ngoại không, Nội ngoại không, Không
không, Đại không, Đệ nhất nghĩa không,
Hữu vi không, Vô vi không, Tất kính không,
Vô thủy không, Tán không, Tính không,
Tự tướng không, Chư pháp không, Bất khả
đắc không, Vô pháp không, Hữu pháp
không và Vô pháp hữu pháp không...
[X. kinh Đại bát nhã ba la mật Q.44;
kinh Niết bàn Q.25 (bản Bắc); luận Đại trí
độ Q.38; luận Bồ đề tâm; luận Thập bát
không; Đại thừa nghĩa chương Q.1 đến Q.4;
Duy ma kinh nghĩa kí Q.3; Hoa nghiêm

pháp giới quán môn; Trung quán luận sớ
Q.2 phần cuối]. (xt. Bản Thể, Không Hữu
Luận Tranh).
KHÔNG CỐC TẬP
........
Gọi đủ: Lâm tuyền lão nhân bình xướng
Đầu tử Thanh hòa thượng tụng cổ không
cốc tập.
Tác phẩm, 6 quyển, do ngài Đầu tử Nghĩa
thanh biên tập vào đời Tống, Trung quốc.
Nội dung gồm 100 tắc công án nói về cơ
duyên của các Thiền sư qua các đời, trong
KHÔNG CỐC TẬP

K
2486
mỗi tắc đều có phụ thêm bài tụng. Về sau,
ngài Đơn hà Tử thuần phụ thêm lời Thị
chúng và Trứ ngữ. Đến đời Nguyên, ngài
Lâm tuyền Tòng luân lại viết lời Bình xướng
và in chung thành 1 tập để lưu hành.
Về hình thức, tập sách này cũng cùng 1
thể loại với Thung dung lục, Bích nham
lục, v.v...
Ngoài ra, vào đời Minh, ngài Tổ đình
Cảnh long cũng soạn Không cốc tập 30
quyển, nhưng đến nay đã bị thất lạc.
KHÔNG CƯ THIÊN
Phạm:Àntarikwavàsin.
Các tầng trời ở trên hư không. Như trời
Dạ ma, trời Đâu suất, trời Hóa lạc, trời Tha
hóa tự tại ở sáu tầng trời cõi Dục và các trời
ở cõi sắc. Trái lại, trời Tứ thiên vương, trời
Đao lợi, v.v... ở trên núi Tu di, thì gọi là Địa
cư thiên(các trời ở trên mặt đất).
[X. luận Đại tì bà sa Q.134; luận Câu xá
Q.11; luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.31].
KHÔNG DÃ (903?-972)
.....
Danh tăng Nhật bản, thuộc tông Tịnh
độ, sống vào giữa thời đại Bình an, hiệu
Không dã, chuyên truyền bá Tịnh độ giáo.
Năm 20 tuổi, sư xuất gia ở chùa Quốc
phận tại Vĩ trương, sư thường đi tham bái
Thánh tích ở các nước và mở đường bắc
cầu, đào giếng, xây dựng và sửa chữa các
chùa viện, khắc tạo tượng Phật, biên chép
kinh điển, thu nhặt các thi hài ở nơi núi
non hoang vắng đem hỏa thiêu. Sư thường
niệm danh hiệu Phật A di đà để khuyến hóa
dân chúng, cho nên người đương thời tôn

sư là Thánh A di đà.
Sư trụ tại chùa Phong tướng ở quận Ấp
bảo, nước Bá ma, xem Đại tạng kinh trong
nhiều năm, thỉnh thoảng nằm mộng thấy
người vàng(Phật hoặc Bồ tát) đến giải thích
những nghĩa khó hiểu
trong các kinh.
Sư nghe trên Thang
đảo ở giữa biển A ba có
linh tượng Quan âm, sư
liền đến chiêm bái, ngày
đêm thắp hương cầu
nguyện, nhịn ăn, không
ngủ, cuối cùng được bái
kiến tôn dung của Bồ tát.
Năm Thiên lịch thứ
2 (948), sư lên núi Tỉ duệ
xin ngài Diên xương thụ giới Đại thừa, được
ban pháp danh Quang thắng. Năm Thiên
lộc thứ 3, sư ở chùa Tây quang, tự biết giờ
viên tịch đã đến, sư liền tắm gội, thay đổi y
phục, ngồi xếp bằng, tay bưng lư hương,
mặt hướng về phía tây rồi thị tịch, thọ 70
tuổi(có các thuyết nói 76 tuổi, hoặc 69 tuổi,
hoặc 83 tuổi).
Công đức hoằng dương Tịnh độ giáo
của sư rất lớn, nên hàng quí tộc Phật giáo
đương thời tạo tượng sư đứng ở trong chùa,
từ miệng tuôn ra nhiều tượng Phật nhỏ,
biểu trưng cho sự thành tựu xưng danh
niệm Phật của sư.
[X. Nguyên hanh thích thư Q.14; Nhật
bản vãngsinh cực lạc kí; Không dã thượng
nhân hội từ truyện].
KHÔNG DÃ NIÊM PHẬT
Cũng gọi Bát khấu (gõ bát).
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Phương pháp niệm Phật do sư Bình

định thịnh thực hành theo sự chỉ dạy của
sư phụ là ngài Không dã thuộc tông Tịnh
độ Nhật bản. Phương pháp này là vừa gõ
vào vỏ quả bầu khô, vừa niệm Phật, thông
thường dùng các âm điệu hòa ca, hòa tán,
phụ họa với nhịp phách, nhịp chiêng, vỗ
tay, đi vòng quanh, nhảy múa và hoan hỉ
niệm Phật. Nhờ công đức niệm Phật ấy sẽ
Không Dã
KHÔNG DÃ NIÊM PHẬT

K
2487
được vãng sinh Tịnh độ cực lạc, do đó tâm
sinh vui mừng.
KHÔNG ĐẠI
.....
Cũng gọi Không giới.
Chỉ cho hư không. Một trong 5 đại, 6
đại.
Năm đại gồm: Đất, nước, lửa, gió, không
(thuộc sắc pháp: vật chất), thêm Thức đại
(thuộc tâm pháp: tinh thần)nữa thì thành 6
đại. Đây là những nguyên tố cơ bản tạo thành
thế giới hữu tình hoặc vô tình. Vì thể tính
của chúng rộng lớn, trùm khắp mọi nơi nên
gọi là Đại. Không giới bao hàm hư không và
những kẽ hở, lỗ hổng trong và ngoài thân
như khe cửa, khoảng trống trong miệng, mũi,
v.v... cũng như đất, nước, lửa, gió, Không
giới là nhân sinh trưởng vạn vật và cùng
thuộc sắc pháp.
(xt. Lục Đại).
KHÔNG ĐẾ
Cũng gọi Chân đế, Vô đế.
Lí chân thực về nghĩa Không của các
pháp, nghĩa là tất cả các pháp từ nhân duyên
sinh không có tự thể chân thực. Là 1 trong
3 đế, 1 trong 9 đế.
Phẩm Tứ đế trong Trung luận quyển 4
(Đại 30, 33 trung), nói:
“Pháp do nhân duyên sinh
Ta nói tức là không
Đó gọi là giả danh
Cũng là nghĩa trung đạo”.
(xt. Cửu Đế, Tam Đế).
KHÔNG ĐIỂM
.....

Chỉ cho dấu chấm tròn thêm vào trên
chữ Phạm, đọc là “ô”, nghĩa là tùy theo âm
vận mà thêm dấu chấm. Ví dụ chữ Tất đàm
(a), thêm dấu chấm vào thì thành (aô).
Không điểm của Tất đàm trong tiếng Phạm
gọi là Tùy vận (Phạm:Anusvàra), nghĩa là
tùy theo mẫu âm mà đọc thành âm mũi.
Còn thì có thể hiểu làAôbara, nghĩa là
đại không, cho nên do sự giải thích này mà
cái chấm tròn được gọi là Không điểm. Lại
là 1 trong 5 lần chuyển biến của chữ ,
theo thuyết “Đông nhân phát tâm”, thì
được phối hợp với giai vị Phát bồ đề tâm,
cho nên nó cũng được gọi là Bồ đề điểm.
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 723
thượng), nói: “Trên chữ (a) này có dấu
chấm tròn, đó là nghĩa đại không, giống như
tâm bồ đề, lìa tất cả các tướng, nên gọi chư
Phật là thành bồ đề”.
Mật giáo thường dùng 5 thứ biến hóa
về mặt âm vận của chữ (a) Tất đàm phối
hợp với 5 phương 5 Phật, 5 trí để nói rõ về
thứ bậc và phương hướng tu chứng của
hành giả, cũng giống như nghĩa 5 lần
chuyển biến của chữ (a), trong đó, lấy
A súc Như lai ở phương đông làm “nhân
vị” phát tâm bồ đề, theo phương hướng tu
chứng “từ nhân hướng quả”, gọi là “Đông
nhân phát tâm”.
Lại nữa, ở dưới Không điểm vẽ thêm 1
hình bán nguyệt, thành , gọi là Ngưỡng
nguyệt điểm(chấm trăng ngửa). Trong tiếng
Phạm, Ngưỡng nguyệt điểm thuộc về Tùy tị
vận (Phạm:Anunàsika), nghĩa là tùy theo
mẫu vận mà đọc thành âm mũi, vì thế cách
dùng Ngưỡng nguyệt điểm cũng giống như
Không điểm. Hình bán nguyệt chỉ là trang
sức mà thôi, còn cả 2 chấm tròn đều là nghĩa

Đại không.
[X. Lí thú thích Q.thượng, Đại nhật kinh
sớ Q.7, Q.9]. (xt. Ngưỡng Nguyệt Điểm).
KHÔNG GIẢ TRUNG
........
Chỉ cho Tam đế tam quán do tông Thiên
thai lập ra.
Lí thể của các pháp xưa nay vốn vắng
KHÔNG GIẢ TRUNG

K
2488
lặng; gọi là Không; các pháp do nhân duyên
sinh, gọi là Giả; lí thể tuyệt đối, chẳng phải
không chẳng phải giả, gọi là Trung.
Đứng về phương diện lí thực tướng sở
quán mà nói, thì Không, Giả, Trung được
gọi là Tam đế; còn đứng về phương diện trí
năng quán mà nói, thì Không, Giả, Trung
được gọi là Tam quán. “Không” để phá tất
cả pháp, “Giả” để lập tất cả pháp, “Trung”
để đạt lí vi diệu của tất cả pháp, Không, Giả,
Trung thực ra chỉ là tên khác nhau của một
pháp cho nên nói “Tức không tức giả tức
trung”.
(xt. Tam Đế).
KHÔNG GIẢ TRUNG TAM QUÁN
..............
Ba pháp quán Không, Giả, Trung do tông
Thiên thai lập ra.
Không quán là từ kiến thức thông thường
(giả) mà tiến vào chân lí(không); Giả quán
là không dừng lại ở nơi Không mà tiến vào
Giả do trí Phật chiếu rọi; Trung đạo quán là
hạnh Bồ tát đại bi không chấp trước Không
quán, Giả quán. Hành giả trụ từ Giả quán
vào Không quán, vì sức định nhiều nên chưa
thấy tính Phật; hành giả trụ từ Không quán
vào Giả quán, vì sức tuệ nhiều, tuy thấy tính
Phật nhưng không rõ ràng. Bởi thế, Không
quán và Giả quán đều là pháp quán phương
tiện. Nếu trụ trong Trung đạo chính quán
thì định và tuệ bằng nhau, có thể thấy được
tính Phật rõ ràng.
(xt. Tam Quán).
KHÔNG GIAN
.....

I. Không Gian.
Khoảng không. Tức chỉ hư không hoặc
khoảng trống giữa các vật.
Phật giáo, từ thời Phật giáo nguyên thủy
đến nay cho rằng 6 đại: đất, nước, lửa, gió,
không, thức là những yếu tố cơ bản cấu
thành sự tồn tại của muôn vật; trong đó, 4
đại đất, nước, lửa, gió, là những nguyên tố
sinh thành muôn vật, còn Không đại là
khoảng không gian cần thiết cho muôn vật
tồn tại. Nhờ 5 đại này mà tất cả muôn vật
mới tồn tại được, 5 đại này gọi chung là
Sắc, có tính chất biến hoại, chất ngại. Biến
hoại là biến đổi không ngừng, dù trong 1
nháy mắt cũng không trụ lại; còn chất ngại
có nghĩa là 2 khối vật chất trong cùng một
thời gian, không thể cùng chiếm hữu một
không gian.
Đến thời đại Phật giáo Đại thừa thì sản
sinh một khái niệm rất đặc biệt về không
gian như kinh Hoa nghiêm cho rằng trong
bất cứ lỗ chân lông nào trên cơ thể đều có
cõi nước của chư Phật, nhiều như nước
biển, không thể tưởng tượng được; kinh
Duy ma cũng nói trong căn thất chật hẹp
của ngài Duy ma có thể đặt được 32 nghìn
tòa Sư tử. Lại nói Bồ tát có năng lực đặt
núi Tu di vào trong 1 hạt cải, mà núi Tu di
không bị rút nhỏ lại và hạt cải cũng không
phình ra to; đem nước 4 biển lớn rót vào
trong một lỗ chân lông mà cũng không làm
cho các loài cá, ba ba, tôm, cua... hay bất
cứ sinh vật nào trong nước cảm thấy chao
động hoặc chật chội. Khái niệm về không
gian và những việc làm này chỉ có Bồ đã
chứng được giải thoát bất tư nghị mới làm
được. Và trong Phật giáo, khái niệm về
không gian này đặc biệt được gọi là Không,

Bất sinh, Vô tự tính...
II. Không Gian.
Cũng gọi Không nhàn, Không nhàn xứ,
Không ốc.
Nơi vắng vẻ cách xa làng xóm thích hợp
cho việc tu đạo.
Kinh Di giáo (Đại 12, 1111 hạ), nói: “Hãy
rời bỏ đồ chúng của mình và đồ chúng của
người, một mình ở chốn không nhàn, thiền
định tư duy, diệt trừ gốc khổ”.
(xt. A Lan Nhã).
KHÔNG GIAN

K
2489
KHÔNG GIÁO
Cũng gọi Đệ nhị thời giáo, Duy thuyết
pháp không tông.
Đối lại: Hữu giáo.
Giáo lí nói các pháp đều không, là thời
giáo thứ 2 trong 3 thời giáo do tông Pháp
tướng thành lập.
Không giáo chủ trương “Vạn pháp giai
không” như được nói trong các bộ kinh Bát
nhã. Theo sự phán giáo của các ngài Tuệ
quán và Lưu cầu, thì Không giáo là Vô tướng
giáo trong 5 giáo; các ngài Đàm ẩn và Tự
quĩ thì cho Không giáo là Bất chân tông
trong 5 giáo. Còn ngài Hiền thủ phán lập
4 giáo, thì cho Không giáo là Chân không
vô tướng tông.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
(Đại 45, 249 thượng) ghi: “Các kinh nói về
Không giáo là thời giáo thứ 2, vì đã dùng lời
kín đáo để nói chung các pháp không tự
tính”.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1;
Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.thượng].
(xt. Tam Thời Giáo).
KHÔNG GIỚI SẮC
Không giới, Phạm:Àkàza-dhàtu.
Chỉ cho sắc trong cõi hư không, nghĩa là
những khoảng không mà mắt có thể thấy
được, tức các kẽ hở và lỗ hổng như khe cửa,
khoảng không trong miệng và lỗ mũi, v.v...,
vì mắt có thể thấy nên thêm danh từ “sắc”
mà gọi là Không giới sắc.
Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển 1,
thì Không giới sắc lấy bóng, ánh sáng, sáng
và tối trong 12 hiển sắc làm thể; nhưng vì

bóng, ánh sáng, sáng và tối cũng theo 4 hiển
sắc chính là xanh, vàng, đỏ, trắng mà hiển
hiện, cho nên Không giới sắc cũng thuộc về
xanh, vàng, đỏ, trắng. Lại xanh, vàng, đỏ,
trắng là tịnh sắc thuần nhất của 4 đại châu
hiển hiện trong hư không, nên Không giới
sắc tức là Không nhất hiển sắc.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 6 hạ) còn
nói: “Vì thế không giới này lấy sáng tối làm
thể, nên biết thể ấy không lìa ngày đêm,
đây tức là Lân a già sắc”. Do đó mà biết,
Không giới sắc còn có tên là Lân a già sắc
(Phạm: Agha-Sàmantaka), chỉ cho sắc
gần với A già.
[X. luận Câu xá luận thích Q.1; Câu xá
luận quang kí Q.1; Câu xá luận bảo sớ Q.1
hạ; Huyền ứng âm nghĩa Q.24]. (xt. Không
Nhất Hiển Sắc, Lân A Già Sắc).
KHÔNG HẢI (774-835)
Cao tăng Nhật bản, tổ khai sáng tông
Chân ngôn, người Tán kì, huyện Hương
xuyên, họ Tá bá trực.
Năm 15 tuổi, sư đến kinh đô (Kyoto)
nghiên cứu Nho học, sau đó sư vào Đại học
khoa Minh kinh (chuyên nghiên cứu kinh
điển), dần dần tiếp xúc với Phật giáo. Năm
18 tuổi, sư viết bài Lung cổ chỉ qui(sau đổi
là Tam giáo chỉ qui) để phê phán Nho, Thích,
Đạo. Năm Diên lịch 12 (793), sư xuất gia,
thờ ngài Cần thao ở chùa Điên vĩ sơn tại
Hòa tuyền làm thầy, pháp danh là Giáo hải,
sau đổi là Như không. Sư ở đây nghiên cứu
Tam luận và giáo nghĩa Đại, Tiểu thừa. Năm
Diên lịch 14 (795), sư thụ giới Cụ túc tại
đàn giới chùa Đông đại, đổi tên là Không
hải. Năm Diên lịch 15 (796), trong giấc
mộng, sư cảm được kinh Đại nhật, nhưng
chưa hiểu tỏ.

Năm Diên lịch 23 (804), sư đến Trung
quốc tham yết các bậc danh đức tại Trường
an, được A xà lê Huệ quả chùa Thanh long
truyền pháp Quán đính A xà lê, mật hiệu là
Biến chiếu kim cương. Sư là người Nhật bản
đầu tiên được học giáo học Chân ngôn.
Niên hiệu Đại đồng năm đầu (806) sư
KHÔNG HẢI

K
2490
trở về Nhật bản. Năm sau (807), sư giảng
kinh Đại nhật ở chùa Cửu mễ tại Kinh đô.
Năm Đại đồng thứ 3 (808) vua ban sắc cho
phép tông Chân ngôn được truyền bá rộng
rãi. Năm Đại đồng thứ 4 (809), sư vào cung
nói về nghĩa “Tức thân thành Phật” khiến
các bậc thạc đức như Đạo hùng thuộc tông
Hoa nghiêm, Viên trừng thuộc tông Thiên
thai, v.v... đều phải bái phục. Niên hiệu
Hoằng nhân năm đầu (810), sư trụ ở chùa
Cao hùng sơn, được bổ nhiệm chức Biệt
đương chùa Đông đại. Năm Hoằng nhân
thứ 3 (813), sư tu pháp quán đính Kim cương
giới và truyền cho các vị Tối trừng, Hòa khí
Chân cương, v.v..., không bao lâu, sư lại tu
pháp quán đính Thai tạng giới và truyền cho
các vị Tối trừng, Hiền vinh, v.v..., là pháp
quán đính đầu tiên của cả 2 bộ Kim cương
giới và Thai tạng giới Mật giáo tại Nhật bản.
Năm Hoằng nhân thứ 7 (816), vua sắc
ban khu đất ở núi Cao dã để xây chùa. Năm
Hoằng nhân thứ 9 (818), vua ban cho sư
hiệu “Truyền Đăng Đại Pháp Sư”, giữ chức
Nội cung phụng thập thiền sư. Năm Hoằng
nhân thứ 10 (819), chùa trên núi Cao dã
được khánh thành hiệu là Kim cương phong
tự. Năm Hoằng nhân 14 (823), sư được vua
ban cho Đông tự, cùng với núi Cao dã đều
là Đạo tràng Mật giáo. Cách kết cấu điện
đường, tạo hình tượng Phật, pháp hội hàng
năm, uy nghi tăng chúng, v.v... của Đông tự
đều được phỏng theo phong cách của chùa
Thanh long ở Trung quốc.
Năm Thiên trường thứ 5 (828), sư sáng
lập viện Tông nghệ chủng trí, là ngôi trường

học tư lập đầu tiên ở Nhật bản, giảng dạy
Mật giáo cho các đệ tử xuất gia và tại gia.
Năm Thừa hòa thứ 2 (835), sư thị tịch ở
núi Cao dã, thọ 62 tuổi, được truy tôn là
Cao tổ của tông Chân ngôn Nhật bản, thụy
hiệu “Hoằng Pháp Đại Sư”, người đương thời
thường gọi Cao dã đại sư.
Tác phẩm của sư gồm có: Biện Hiển Mật
nhị giáo luận, Bí
tạng bảo thược,
Thập trụ tâm
luận, Phó pháp
truyện, Thỉnh
lai mục lục, Ngự
di cáo, Tức thân
thành Phật
nghĩa, Thanh tự
nghĩa, Hồng tự
nghĩa, Bát nhã
tâm kinh bí kiện, Đại Tất đàm chương và
Triện lệ vạn tượng danh nghĩa (Từ điển),
Văn kính bí phủ luận, Văn bút nhãn tâm
sao, Tính linh tập, Cao dã tạp bút tập, Phong
tín thiếp, Quán đính lịch danh, Thất tổ tán,
Tam thập thiếp sách tử...
[X. Nguyên hanh thích thư Q.1; Cao dã
xuân thu biên niên tập Q.1; Bản triều cao
tăng truyện Q.3; Hoằng pháp đại sư chính
truyện].
KHÔNG HẦU
Phạm,Pàli:Vìịà.
Cũng gọi Không cổ, Giang hồ.
Một loại đàn dây thời xưa.
Trong các kinh điển Phật, như phẩm
Phân biệt công đức kinh Pháp hoa, kinh Đại
bát nhã ba la mật đa quyển 400, kinh Niết
bàn quyển 11 (bản Bắc), phẩm Phổ hiền
hành nguyện kinh Hoa nghiêm, kinh Đại

thừa lí thú lục ba la mật đa quyển 1, Kim
cương đính thắng sơ Du già Phổ hiền bồ tát
niệm tụng pháp, Đại lạc kim cương tát đỏa
tu hành thành tựu nghi quĩ, luận Đại thừa
tập bồ tát học quyển 6, v.v... đều có nói đến
tên của loại nhạc khí này. Lại trong các bức
phù điêu trên lan can của Đại tháp
Amaràvati(A ma la bà đề) ở Ấn độ, có
khắc hình tượng Thiên nữ ôm đàn không
hầu mà gảy. Và trong các bức bích họa ở
động Thiên Phật tại Đôn hoàng, Trung quốc,
Không Hải
KHÔNG HẦU

K
2491
cũng có vẽ hình đàn không hầu.
Cứ theo phần chú thích về Hiếu vũ bản
kỉ của Từ quảng trong Sử kí quyển 12, thì
vào thời Vũ đế, nhạc nhân Hầu điều chế ra
đàn Không hầu.
Theo Tùy thư âm
nhạc chí 10, thì đàn
Không hầu có xuất xứ từ
Tây vực, lưu hành ở các
nước Tây lương, Cưu tư,
Thiên trúc, Sớ lặc, An
quốc, Cao li, v.v... Đàn
Không hầu có nhiều loại
như: Không hầu đứng,
Không hầu nằm, Không
hầu đầu phượng, v.v...
Đàn Không hầu đứng có
thân cong mặt dài, có 23
dây, cũng có loại 22, 24, 25 dây. Khi tấu
nhạc thì đặt đàn vào lòng và 2 tay cùng gảy.
Đàn Không hầu nằm thì có 7 dây, hình dáng
giống như đàn tì bà. Đàn Không hầu đầu
phượng giống như đàn Không hầu nằm,
nhưng có trang sức đầu chim phượng.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.10, Q.26, Q.27;
Hi lân âm nghĩa Q.1, Q.2, Q.6; Uyên giám
loại hàm Q.189; Cổ kim đồ thư tập thành
nhạc luật điển 115; Đương ma mạn đồ la
sưu huyền kí Q.7].
KHÔNG HOA
Phạm: Khapuwpa.
Cũng gọi Nhãn hoa.
Gọi đủ: Hư không hoa.
Hoa đốm trong hư không.
Trong hư không vốn không có hoa,

nhưng vì người đau mắt, trong mắt có màng
nên thường thấy hoa đốm huyễn hiện trong
hư không. Danh từ này được dùng để ví dụ
cảnh giới vốn không có thực thể, nhưng vì
vọng kiến sai lầm nên cho là có thực; rồi
thấy trong thân mình có một cái “ta” thường
trụ bất biến, trong muôn vật có thực thể;
như thế gọi là thấy hoa giữa hư không.
Ngoài ra, cứ theo Đại từ ân tự Tam tạng
pháp sư truyện quyển 4, thì tăng chúng ở
nước Ô đồ thuộc Trung Ấn độ, phần nhiều
tu học pháp Tiểu thừa, vì họ cho giáo pháp
Đại thừa không phải của Phật, cho nên chê
những người tu học pháp Đại thừa là “Không
hoa ngoại đạo”.
[X. kinh Viên giác; phẩm Trụ tâm kinh
Đại nhật; luận Thành duy thức Q.8; Đại
thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.trung].
KHÔNG HỮU
.....
Đồng nghĩa: Hữu vô.
Không và có. Không là trừ bỏ, Hữu là
kiến lập. Các pháp do nhân duyên sinh, cho
nên về mặt sự thì chúng tồn tại, vì thế gọi là
Hữu. Nhưng các pháp do nhân duyên sinh
không có tự tính, chỉ là có giả, nên gọi là
Không. Đây là 2 hệ thống tư tưởng lớn của
Phật giáo.
KHÔNG HỮU CÁC CỤ NHỊ NGHĨA
Chân không và huyễn hữu(có giả)mỗi
pháp đều có 2 nghĩa: Các pháp nương vào
nhân duyên mà sinh không có tự tính, gọi
là Không, cái không này chẳng phải là cái
không “Vô kiến”, “Đoạn kiến”, nên gọi là
Chân không; các pháp tuy không tự tính
nhưng do duyên mà sinh nên gọi là Hữu,
Hữu này chẳng phải là cái hữu “Thường
kiến”, “Hữu kiến”, nên gọi là Huyễn hữu

(có giả).
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 14,
thì 2 nghĩa của Chân không là:
1. Chân không có công năng diệt huyễn
hữu, nếu huyễn hữu không diệt thì chẳng
phải là chân không.
2. Chân không có công năng thành
huyễn hữu, nếu trệ ngại mà không thành
Đàn Không Hầu
KHÔNG HỮU CÁC CỤ NHỊ NGHĨA

K
2492
thì cũng chẳng phải là chân không.
Hai nghĩa của Huyễn hữu là:
1. Huyễn hữu che lấp chân không, nếu
huyễn hữu hiển hiện, thì chân không ẩn
khuất.
2. Huyễn hữu chẳng trở ngại chân không,
huyễn hữu cuối cùng sẽ ẩn diệt để cho chân
không hiện rõ.
KHÔNG HỮU LUẬN TRANH
Sự tranh luận giữa 2 hệ thống giáo lí chủ
trương Không và Hữu trong Phật giáo Đại
thừa ở Ấn độ.
Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ có 2 hệ thống
giáo lí lớn, 1 của các ngài Long thụ và Đề
bà; 1 của các ngài Vô trước và Thế thân. Hệ
thống Long thụ- Đề bà chủ trương các pháp
đềuKhông, về sau, tông Tam luận thừa kế
chủ trương này. Còn hệ thống Vô trước -
Thế thân thì chủ trương các pháp đềuHữu,
về sau phát triển thành tông Pháp tướng.
Nhưng ở thời đại các ngài Long thụ- Đề
bà và Vô trước- Thế thân, sự tranh luận
chính thức chưa xảy ra, chỉ có khác nhau về
tông thú giáo nghĩa mà thôi, tức là các ngài
Long thụ - Đề bà chủ trương cái “Không”
tiêu cực, mà các ngài Vô trước - Thế thân
thì chủ trương cái “Hữu” tích cực. Trong
luận Trung quán và luận Thập nhị môn,
tuy ngài Long thụ nói về Chân không, Vô
tướng, nhưng trong luận Thập bát không,
ngài cũng bàn về sự khác nhau giữa Duy
thức phương tiện và Duy thức chính quán;
rồi trong luận Đại trí độ, ngài cũng trình
bày về nghĩa “Hữu” một cách tích cực. Còn
các ngài Vô trước, Thế thân tuy trong luận

Du già và Duy thức nói về “Hữu” tích cực,
nhưng cả 2 vị đều đã chú giải Bách luận của
ngài Đề bà, được liệt vào hàng hơn 10 nhà
chú giải Bách luận; vả lại, ngài Vô trước còn
soạn luận Thuận trung để chú giải luận
Trung quán của ngài Long thụ. Bởi thế nên
biết, lúc bấy giờ, đối với vấn đề “Không và
Hữu” tuy mỗi phái có chủ trương riêng,
nhưng chẳng những không trực tiếp xung
đột mà còn dung hợp lẫn nhau.
Đến hơn 1.000 năm sau khi đức Phật
nhập diệt, 2 phái Không, Hữu đều có xu thế
phát đạt. Đối với Trung luận, Bách luận chủ
trương “Không”, đã có tới hơn 70 nhà chú
thích các luận này. Đối với luận Du già chủ
trương về “Hữu” cũng có hơn 10 nhà chú
thích, còn luận Duy thức cũng xuất hiện 10
vị Đại luận sư chú thích. Đến thời các ngài
Hộ pháp và Thanh biện căn cứ vào “tính Y
tha khởi” mà mở ra cuộc tranh luận về
Không và Hữu. Rồi về sau, các ngài Giới
hiền và Trí quang lại dựa vào “Tam thời
giáo” mà tranh luận về vấn đề này.
Trong luận Thành duy thức quyển 8, ngài
Hộ pháp chủ trương tất cả pháp đều do nhân
duyên sinh và chia chúng làm 3 tính:
1. Tính Biến kế sở chấp: Pháp do vọng
tình mà có, nên là không.
2. Tính Y tha khởi: Các pháp đều do
nhân duyên sinh, nên là hữu.
3. Tính Viên thành thực: Bản thể của
tất cả pháp đều chân thực, nên gọi là hữu.
Còn ngài Thanh biện thì soạn luận Đại
thừa chưởng trân nêu bày rõ yếu chỉ “Hữu
là Không, Vô là Không, rốt ráo là Không”.
Về phương diện vũ trụ luận, trong triết
học Phật giáo có 2 hệ thống tư tưởng lớn là
Thực tướng luận là Duyên khởi luận, đồng

thời, căn cứ vào đó mà đề ra 2 pháp môn
lớn là Quán tâm môn và Pháp tướng môn
để tổng hợp cả 2 luận thuyết nói trên. Do
đó nên biết, ngài Hộ pháp đã căn cứ vào
Duyên khởi luận mà lập ra Pháp tướng môn,
chủ trương các pháp do nhân duyên sinh là
thực hữu; còn ngài Thanh biện thì căn cứ
vào Thực tướng luận mà lập ra Quán tâm
môn, chủ trương rốt ráo là không. Chủ
trương của 2 ngài này có vẻ như mâu thuẫn
nhau, nhưng thực ra là thành tựu cho nhau,
KHÔNG HỮU LUẬN TRANH

K
2493
mà hiển bày cái lí cùng tột của Phật giáo là
“Chân không diệu hữu”. Cho nên, trong
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4, ngài
Hiền thủ Pháp tạng thuộc tông Hoa nghiêm
đã nói (Đại 45, 501 thượng): “Sắc tức là
không, thuộc giáo nghĩa ngài Thanh biện;
Không tức là sắc, thuộc giáo nghĩa của ngài
Hộ pháp. Hai giáo nghĩa dung hòa, bao nhiếp
toàn thể”.
Lại các ngài Giới hiền và Trí quang cũng
căn cứ vào “Tam thời giáo phán” mà tranh
luận về vấn đề Không, Hữu. Ngài Giới hiền
là đệ tử của luận sư Hộ pháp, thuộc hệ thống
Hữu; còn ngài Trí quang thì chịu ảnh hưởng
thuyết của luận sư Thanh biện nên chủ
trương Không, đối với “Tam thời giáo phán”,
mỗi vị đều có luận thuyết riêng. Ngài Giới
hiền cho rằng Trung đạo cảnh không tâm
hữu là thời thứ 3, còn ngài Trí quang thì
chủ trương tâm cảnh đều không là thời thứ
3. Về sau, Đại sư Hiền thủ lần lượt phê phán
sự hơn kém của 2 ngài qua 4 môn sau đây:
1. Sự thu nhiếp căn cơ có rộng và hẹp:
Thời thứ 3 do ngài Giới hiền lập có thể thu
nhiếp căn cơ của cả hàng Tam thừa, còn
thời thứ 3 do ngài Trí quang lập thì chỉ thu
nhiếp căn cơ Bồ tát mà thôi. Như vậy, phạm
vi nhiếp cơ của thời thứ 3 do ngài Giới hiền
lập rộng lớn hơn.
2. Về ngôn giáo có đủ và thiếu: Thời
thứ 3 của ngài Giới hiền nói đủ cả giáo pháp
Đại thừa, Tiểu thừa; còn ngài Trí quang thì
chỉ nói về Đại thừa mà thôi, nên luận thuyết
của ngài Giới hiền đầy đủ hơn.
3. Về sự ích lợi chúng sinh: Thời thứ

3 của ngài Trí quang cho rằng tất cả chúng
sinh đều được sự ích lợi của Đại thừa; còn
ngài Giới hiền thì chỉ bàn về Nhị thừa định
tính và vấn đề “vô tình hữu tình”, v.v...,
cho nên thuyết của ngài Trí quang là thù
thắng hơn.
4. Về sự hiển bày nghĩa lí sâu cạn: Ngài
Giới hiền tuy chủ trương “cảnh không”
nhưng còn bàn về “tâm hữu”, vì thế nghĩa lí
do ngài phán lập chưa rốt ráo; còn ngài Trí
quang phán lập tâm, cảnh đều không, duyên
sinh tức không, cho nên thù thắng hơn.
Trong 4 môn trên, ngài Hiền thủ cho
rằng trong 2 môn trước, giáo phán của ngài
Giới hiền thù thắng hơn, còn trong 2 môn
sau thì sự phán giáo của ngài Trí quang sâu
sắc hơn.
Về sau, tổ thứ 4 của tông Hoa nghiêm là
ngài Trừng quán phê phán một cách mạnh
mẽ về thuyết phán giáo này của 2 ngài Giới
hiền và Trí quang. Trong Hoa nghiêm huyền
đàm, ngài Trừng quán cho rằng, bàn về mức
độ liễu nghĩa, nếu so sánh sự rộng hẹp của
nhiếp cơ với sự ích lợi cho chúng sinh về
Đại thừa, Tiểu thừa, thì sự rộng lớn của nhiếp
cơ không bằng sự ích lợi cho chúng sinh về
Đại thừa; nếu so sánh về ngôn giáo có đủ
thiếu với sự hiển bày nghĩa lí sâu cạn, thì
ngôn giáo đầy đủ không thù thắng bằng
nghĩa lí được hiển bày đến chỗ cùng tận.
Hơn nữa, sự phán giáo của 2 ngài, mỗi ngài
tuy có 2 điểm hoàn toàn, 2 điểm chưa hoàn
toàn, nhưng nếu xét đến chỗ rốt ráo thì tất
cả đều chưa hoàn toàn.
Vì ngài Hiền thủ lấy sự dung hội Tính
tông và Tướng tông(Tính tướng dung hội) làm
chủ yếu, còn ngài Trừng quán thì cho rằng
giữa Tính tông và Tướng tông có sự phân

cách rõ ràng(Tính tướng quyết phán), cho nên
2 ngài mới có sự kết luận khác nhau về 2
tông Không và Hữu.
Sau khi Không tông và Hữu tông được
truyền vào Trung quốc, cũng đã từng thịnh
hành. Vào thời ngài Cưu ma la thập đời Hậu
Tần và ngài Cát tạng đời Tùy, thì tông Tam
luận chủ trương thuyết Không đã rất hưng
thịnh, từ đời Đường về sau thì dần dần suy
vi; còn thời ngài Huyền trang đời Đường,
thì tông Pháp tướng chủ trương thuyết Hữu
rất hưng thịnh. Nhưng, trong lịch sử Phật
giáo Trung quốc, giữa 2 tông phái này đã
KHÔNG HỮU LUẬN TRANH

K
2494
không xảy ra tranh luận, đó là vì các ngài
Cưu ma la thập, Cát tạng và Huyền trang
đều ở vào các thời đại khác nhau, cho nên
không thể có xung đột trực tiếp. Vả lại, giáo
lí tông Hoa nghiêm, tông Thiên thai đã chủ
trương thuyết Không và Hữu “tương tức vô
ngại”, cho nên cũng không có sự thiên chấp
về Không, Hữu.
Tại Nhật bản, vào thời Nại lương, tông
Tam luận và tông Pháp tướng đều thịnh
hành và cũng có các cuộc tranh luận sôi nổi
về nhiều vấn đề như: Không hữu, Thường
vô thường, Ngũ tính nhĩ phi nhĩ, Hữu tính
vô tính, Định bất định, Biến dịch sinh tử,
Giáo thời, v.v... Từ thời Bình an trở về sau
thì các tông Thiên thai, Chân ngôn, v.v...
hưng thịnh, còn tông Tam luận và tông Pháp
tướng thì suy vi, từ đó, cuộc tranh luận về
Không và Hữu cũng chấm dứt.
[X. Phật địa kinh luận Q.4]. (xt. Tam
Tính, Tam Thời Giáo, Trung Quán Phái,
Du Già Phái).
KHÔNG HỮU LỰC BẤT ĐÃI DUYÊN
Nhân của các pháp duyên khởi thể tính
là không, có toàn bộ lực dụng sinh ra quả
mà không cần sự giúp sức của các duyên
khác, gọi là Không hữu lực bất đãi duyên.
Là 1 trong 6 nghĩa của nhân mà tông Hoa
nghiêm dùng để thuyết minh nguyên lí
“Pháp giới duyên khởi”.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4
(Đại 45, 502 thượng), nói: “Vì chỉ diệt trong
sát na nên hiển bày vô tự tính: đó là không,;vì
có diệt nên quả pháp sinh: đó là hữu lực;
nhưng sự tàn diệt ấy chẳng phải do sức của

duyên, cho nên gọi là Bất đãi duyên”. Vì
nghĩa của “Không hữu lực bất đãi duyên”
giống với nghĩa của “Sát na diệt”, nên mượn
nghĩa của Sát na diệt để thuyết minh Không
hữu lực bất đãi duyên. Sát na diệt chỉ cho
pháp sinh diệt trong từng sát na, có khả năng
trở thành nhân sinh ra các pháp khác. Vì
sinh diệt trong từng sát na nên không có tự
tính mà thể là không; nhưng vì sự “diệt”
này có năng lực làm nhân để sinh ra quả,
cho nên gọi là hữu lực; lại vì sự diệt này là
do tự nhiên mà diệt, chứ không nhờ bất cứ
sự giúp sức nào của các duyên khác, cho nên
gọi là Bất đãi duyên.
[X. Thập địa kinh luận Q.8; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; Hoa nghiêm
kinh sưu huyền kí Q.3 hạ]. (xt. Nhân Lục
Nghĩa).
KHÔNG HỮU LỰC ĐÃI DUYÊN
Nhân của các pháp duyên khởi thể tính
là không, tuy có đủ lực dụng sinh ra quả
nhưng vẫn còn phải nhờ đến sự giúp sức
của các duyên khác, gọi là Không hữu lực
đãi duyên. Là 1 trong 6 nghĩa của nhân mà
tông Hoa nghiêm dùng để thuyết minh
nguyên lí “Pháp giới duyên khởi”.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4
(Đại 45, 502 thượng), nói: “Do câu hữu mới
có hữu, tức hiển bày bất hữu, đó là nghĩa
không. Do câu nên có thể thành hữu, đó là
hữu lực. Vì câu chẳng phải đơn độc, đó là
đãi duyên”. Vì “Không hữu lực đãi duyên”
giống với nghĩa “quả câu hữu”, cho nên
mượn nghĩa của “Quả câu hữu” để thuyết
minh Không hữu lực đãi duyên.
[X. Thập địa kinh luận Q.8; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; Hoa nghiêm
kinh sưu huyền kí Q.3 hạ]. (xt. Nhân Lục

Nghĩa).
KHÔNG HỮU NHỊ CHẤP
Cũng gọi Hữu vô nhị kiến.
Vì vọng tưởng phân biệt nên sinh ra
những kiến chấp sai lầm, như chấp tuyệt
đối là có, hoặc chấp tuyệt đối là không.
Tông kính lục quyển 4 viện dẫn tư tưởng
KHÔNG HỮU NHỊ CHẤP

K
2495
“ba tính của Duy thức” mà đề ra 2 pháp
môn để đối trị chấp Không và chấp Có
như sau:
1. Dùng Không quán “tình có lí không”
để đối trị chấp Có, nghĩa là quán xét “tính
Biến kế sở chấp” về mặt tình thì thật có,
nhưng về mặt lí thì không, cả 2 đều do hư
vọng mà sinh khởi, đều không có thể và
dụng, cho nên cần phải loại trừ.
2. Dùng Hữu quán “lí có tình không”
để đối lại chấp Không. Nghĩa là quán xét
“tính Y tha khởi”, “tính Viên thành thực”
về mặt lí thì thật có, nhưng về mặt tình thì
không, song, lí vốn là thật, có thể và dụng,
cho nên cần phải tu Hữu quán.
KHÔNG HỮU NHỊ TÔNG
...........
Chỉ cho Không tông và Hữu tông.
Không tông chủ trương tất cả đều không,
Hữu tông chủ trương các pháp là có. Trong
Phật giáo Tiểu thừa thì tông Câu xá thuộc
Hữu tông, còn tông Thành thực thuộc
Không tông. Trong Phật giáo Đại thừa thì
tông Pháp tướng thuộc Hữu tông, tông Tam
luận thuộc Không tông.
(xt. Hữu Tông, Không Tông).
KHÔNG KIẾN
.....
Phạm:Zùnyatà-dfwỉi.
Kiến giải sai lầm không thừa nhận lí nhân
quả 3 đời, hoặc chấp trước pháp Không mà
hoàn toàn phủ định sự tồn tại của các pháp.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 7, thì
có 2 loại Không kiến:
1. Không kiến của ngoại đạo: Vì ngoại

đạo không rõ nhân quả có sự mau chậm
khác nhau ở đời này, đời sau, nên thấy người
làm việc lành lại được quả ác, còn kẻ làm
việc ác thì được quả lành, bèn cho rằng
không có nhân quả, không thấy được lí của
nghiệp báo thiện ác.
2. Không kiến của nội giáo: Người học
Phật chưa hiểu rõ đạo lí sâu xa của Như lai,
nghe thuyết Bát nhã chủ trương tất cả đều
không bèn rơi vào kiến chấp sai lầm cho các
pháp đều là không.
Tâm chấp trước Không kiến thì khởi tăng
thượng mạn, vi phạm giới luật buông thả
theo ngũ dục, phá hoại chính kiến, uy nghi
và đời sống thanh tịnh.
Phẩm Bồ đề, kinh Vô thượng y (Đại 16,
471 trung), nói: “Nếu có người chấp trước
ngã kiến lớn như núi Tu di, ta không kinh
lạ cũng không chê trách; nhưng kẻ tăng
thượng mạn chấp trước không kiến, dù chỉ
bằng 1/10 của một sợi tóc, thì ta cũng không
chấp nhận. Vì trong các loại kiến chấp, lỗi
của Không kiến là nặng nhất, nó có thể phá
hoại tất cả.
Theo Ma ha chỉ quán quyển 4, nếu chấp
trước Không kiến, thì sau khi chết sẽ rơi
vào 3 đường ác, chìm đắm mãi mãi.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.10;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1
phần đầu; Du già luận kí Q.2; Ma ha chỉ
quán Q.10 hạ].
KHÔNG KIẾN NGOẠI ĐẠO
...........
Cũng gọi Không kiến luận giả.
Ngoại đạo phủ định nhân quả, cho rằng
người ta sau khi chết thì tất cả đều đoạn
diệt, hoàn toàn không còn linh hồn, ý thức,
như ngoại đạo Phú lan na ca diếp, 1 trong 6

phái ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa.
Kiến chấp sai lầm của ngoại đạo này cũng
giống như Đoạn kiến ngoại đạo, Vô nhân
ngoại đạo.
Luận Du già sư địa quyển 7 (Đại 30, 311
thượng), nói: “Không kiến luận giả, nghĩa là
1 vị sa môn hoặc Bà la môn khởi lên kiến
chấp hoặc lập luận rằng: không có sự ban
cho, không có sự thương yêu nuôi nấng,
không có sự cúng tế, cho đến nói thế gian
KHÔNG KIẾN NGOẠI ĐẠO

K
2496
không có bậc A la hán. Hoặc lại khởi lên
Không kiến mà lập luận rằng: không có thể
tướng của tất cả các pháp”.
Loại ngoại đạo này thấy người thực hành
hạnh lành bố thí, thương xót, thì chuốc lấy
quả ác, còn kẻ làm điều ác thì lại được quả
thiện... bèn khởi vọng chấp rằng tất cả các
pháp đều không, chẳng có nhân quả thiện
ác chi hết!
[X. kinh Tạp a hàm Q.7; kinh Phân biệt
đại nghiệp trong Trung a hàm Q.44; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần
đầu].
KHÔNG KIẾP
.....
Là thời kì thế giới đã hoàn toàn hoại
diệt, chỉ còn hư không. Kiếp thứ tư trong 4
kiếp.
Vào thời kì này chỉ còn chúng sinh hữu
tình ở cõi Tứ thiền của cõi Sắc mà thôi; còn
từ cõi Dục đến cõi trời Đệ tam thiền thì
hoàn toàn là không.
Ngoài ra, thời kì thế giới chưa hình thành,
muôn vật chưa sinh, cũng gọi là Không
kiếp.
(xt. Tứ Kiếp, Kiếp).
KHÔNG KIẾP DĨ TIỀN
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho thời kì trước khi thế giới này
được thành lập. Khi trời đất chưa hình
thành, hoàn toàn không có những sự phân
biệt đối đãi, như thiện ác, mê ngộ, phàm
thánh, hữu vô, v.v... cũng tức là cảnh giới
tồn tại tuyệt đối trước khi muôn tượng sum

la sinh khởi.
Thiền tông thường dùng câu “Thế nào
là chính mình ở trước Không kiếp” làm thoại
đầu để tham thiền.
Ngoài ra, đồng nghĩa với dụng ngữ này
còn có: Trước khi cha mẹ sinh, Trước thời
Không vương, Bờ bên kia của Không vương,
Trước khi điềm lành xảy ra, Mặt mũi xưa
nay...
KHÔNG LUÂN
I. Không Luân.
Chỉ cho lối kiến trúc trên nóc tháp Phật
của Nhật bản.
Không luân gồm có 9 hình tròn như
bánh xe(luân)xếp lên nhau theo 1 khoảng
cách nhất định. Trong kiến trúc tháp Phật,
trên nóc tháp có hình luân bàn (hình cái
mâm) nhiều lớp, thông thường gọi là Tướng
luân(tướng bánh xe), Bàn cái(hình lọng)hoặc
Thừa lộ bàn(hình mâm). Trên chóp những
ngôi tháp 3 tầng, 5 tầng tại Nhật bản thường
kiến trúc Tướng luân, nghĩa là dựng một
cây trụ có gắn những hình bánh xe cao vút
trong hư không, gọi là Không luân. Số bánh
xe của Tướng luân nếu cố định thì là 9 cái,
trong trường hợp này, Tướng luân hoặc
Không luân cũng được gọi là Cửu luân. Tháp
có 3 tầng, 5 tầng khác nhau, đây có lẽ đã
được căn cứ theo thuyết trong Tam bộ, Ngũ
bộ mạn đồ la của Mật giáo, còn tướng 9
bánh xe thì căn cứ theo thuyết Cửu tôn
của Thai tạng giới. Lại thân tháp theo thứ
tự cao dần lên tượng trưng cho 5 đại: Đất,
nước, lửa, gió, không. Cửu luân ở trên nóc
tháp tượng trưng cho Không đại, cho nên
gọi là Không luân.
(xt. Thừa Lộ Bàn, Tháp).
II. Không Luân.

Khoảng hư không bao gồm khí thế gian
ở dưới Phong luân. Là 1 trong 4 luân.
(xt. Đại Địa Tứ Luân).
KHÔNG MA
.....
Ma, Phạm: Màra.
Một loại ác ma chấp trước không kiến,
cho các pháp đều không, bác bỏ tất cả nhân
KHÔNG MA

K
2497
quả thiện ác, cướp đoạt tuệ mệnh, phá hoại
đạo pháp, công đức, gốc lành, v.v...
Kinh Lăng nghiêm quyển 9 (Đại 19, 149
thượng), nói: “Có loại không ma nhập vào
tim của người ấy, rồi chê bai người trì giới là
Tiểu thừa; còn Bồ tát đã ngộ được tính không
thì đâu có gì là trì và phạm? Cho nên người
ấy thường lợi dụng lòng tin của tín đồ, ăn
thịt uống rượu, làm các việc dâm uế”.
KHÔNG MÔN
I. Không Môn.
Cửa không. Giáo nghĩa Phật giáo lấy tính
“Không” làm chỗ tột cùng, cho nên cửa Phật
gọi là Không môn.
II. Không Môn.
Các pháp nương vào nhân duyên mà sinh
khởi, không có tự tính, gọi là không: nếu
thể ngộ tính không ấy, thì được giải thoát
mà vào Niết bàn, nên gọi là Không môn.
Một trong 3 giải thoát môn.
(xt. Tam Giải Thoát Môn).
III. Không Môn.
Pháp môn quán xét các pháp là không
mà thành tựu Phật đạo. Là một trong 4
pháp môn tu hành do tông Thiên thai thành
lập.
(xt. Tứ Môn).
KHÔNG MÔN TỬ
Hàm ý là con của cửa không. Chỉ cho
những người xuất gia của Phật giáo.
Thích thị yếu lãm quyển thượng (Đại 54,
261 hạ), nói: “Niết bàn có 3 môn: Không,
Vô tướng và Vô tác. Thế nào là Không môn?
Nghĩa là quán xét các pháp vô ngã, vô ngã
sở, các pháp từ nhân duyên sinh, không có

người tạo tác, không có người nhận lãnh,
gọi là không. Nay người xuất gia do cửa
này mà vào nhà Niết bàn, nên gọi là Không
môn tử”.
Ngoài ra, chư tăng ở Trung quốc thời
xưa thường tự nhún mà xưng là Không tang
tử”.
[X. luận Đại trí độ Q.20].
KHÔNG NHẤT HIỂN SẮC
Mầu sắc hiển hiện trong hư không, thuần
nhất không lẫn lộn, như mầu xanh của bầu
trời.
Thuyết nói về núi Tu di cho rằng 4 mặt
của núi này do 4 thứ báu cấu tạo thành,
mặt bắc là vàng ròng, mặt đông là bạc trắng,
mặt nam là lưu li, mặt tây là pha lê, phản
chiếu lên khoảng hư không của 4 đại châu,
hiện ra mầu vàng ở phương bắc, mầu trắng
ở phương đông, mầu xanh ở phương nam,
mầu đỏ ở phương tây, 4 mầu này thuần nhất
thanh tịnh, không lẫn lộn, nên gọi là Không
nhất hiển sắc. Tông Duy thức cho sắc này là
1 trong 13 thứ hiển sắc, tông Câu xá thì cho
nó là 1 trong 21 thứ hiển sắc.
Câu xá luận quang kí quyển 1 (Đại 41,
16 hạ), nói: “Trong khoảng hư không ở 4
phía núi Diệu cao, mỗi phía đều có 1 hiển
sắc, gọi là Không nhất hiển sắc”. Núi Diệu
cao là tên khác của núi Tu di.
Về thể của Không nhất hiển sắc có nhiều
thuyết khác nhau.
Như luận Thức thân túc quyển 11 cho
rằng 4 hiển sắc: xanh, vàng, đỏ, trắng là thể
của Không nhất hiển sắc. Luận A tì đạt ma
thuận chính lí quyển 1 thì cho Không giới
sắc là thể của Không nhất hiển sắc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.75; luận Du già
sư địa Q.1; luận Câu xá Q.1, Q.11; Câu xá

luận bảo sớ Q.1]. (xt. Hiển Sắc).
KHÔNG QUÁN
.....
Pháp quán tưởng tất cả pháp đều không.
Tất cả pháp đều do nhân duyên sinh ra,
pháp do nhân duyên sinh ra vốn không có
KHÔNG QUÁN

K
2498
tự tính, vắng lặng không tướng. Quán xét lí
vắng lặng không tướng này tức là Không
quán. Các tông Phật giáo đều nói rõ về giáo
nghĩa “Không”, tùy theo nghĩa Không này
mà lập ra pháp môn quán Không, tuy có
sâu cạn, hơn kém khác nhau, nhưng mục
đích đều là phá trừ tình chấp cho các pháp
là có thật. Nói một cách khái quát, Phật giáo
Tiểu thừa tu tập pháp quán Ngã không để
đoạn trừ phiền não chướng, còn Phật giáo
Đại thừa thì tu tập pháp quán Ngã, Pháp
đều không để lìa phiền não chướng và sở tri
chướng.
Trong tông Thiên thai, Tạng giáo, Thông
giáo, Biệt giáo, Viên giáo mỗi giáo đều có
pháp quán Không riêng biệt. Tạng giáo phân
tích các pháp để quán lí không, gọi là Tích
không quán; Thông giáo thì quán đương thể
các pháp tức là Không, gọi là Thể không
quán; Biệt giáo quán Không ngoài Giả đế và
Trung đế, gọi là Thiên không quán, còn Viên
giáo thì quán Giả đế, Trung đế tức là Không,
gọi là Viên không quán.
Vì căn cơ của người tu hành có nhạy
bén và chậm lụt khác nhau cho nên có 4
pháp quán bất đồng này, nhưng đều lấy quán
Không làm cửa để đi vào thực lí.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.5 phần 3; Tứ giáo nghi Q.1; Tam
tạng pháp số Q.10; Quang minh huyền nghĩa
thập di kí Q.5]. (xt. Tam Quán).
KHÔNG SINH
Phạm,Pàli:Subhùti.
Dịch âm: Tu bồ đề, Tô bộ để.
Cũng gọi: Thiện hiện, Thiện nghiệp.

Một trong 10 vị đại đệ tử của đức Phật
được tôn xưng là bậc có trí tuệ hiểu nghĩa
“Không” bậc nhất, thuộc dòng dõi Bà la
môn, tên là Phụ lê, người nước Xá vệ thuộc
Ấn độ đời xưa.
Ngài có thân tướng đoan nghiêm đẹp đẽ,
trí tuệ thông minh không ai sánh kịp. Ban
đầu vì tính tình xấu ác nên ngài bị cha mẹ
và họ hàng chán ghét, bèn bỏ nhà vào chốn
núi rừng. Một ngày kia, ngài được thần núi
dẫn đến chỗ đức Phật. Phật liền nói sự tai
hại của sân hận cho ngài nghe, ngài bèn ăn
năn sám hối tội lỗi, bỗng nhiên chứng được
quả Tu đà hoàn, không bao lâu lại chứng
quả A la hán.
[X. kinh Thí dụ Q.1; Duy ma kinh văn
sớ Q.13; Đại đường tây vực kí Q.4]. (xt. Tu
Bồ Đề).
KHÔNG TÂM
I. Không Tâm.
Tâm quán xét lí không.
II. Không Tâm.
Tâm chấp trước Không kiến mà bác bỏ
lí nhân quả. Không kiến là kiến chấp sai
lầm cho tất cả đều là không và không thừa
nhận lí nhân quả 3 đời.
Ma ha chỉ quán quyển 10 thượng (Đại
46, 135 hạ), nói: “Không tâm chẳng sợ hãi,
không giữ gìn giới luật, buông thả theo ngũ
dục, phá hoại chính kiến, uy nghi, tuệ mệnh,
sau khi chết sẽ rơi vào 3 đường ác”.
(xt. Không Kiến).
KHÔNG TẾ
Cũng gọi Thực tế.
Tên khác của Niết bàn. Niết bàn là nơi
(trạng thái)vắng lặng, xa lìa các pháp tướng,
chẳng sinh chẳng diệt.
Kinh Lăng già quyển 3 (Đại 16, 500

trung), nói: “Như như và không tế, Niết
bàn và pháp giới. Như như tức chân như,
Không tế tức thực tế. Niết bàn tức Đại
niết bàn cùng tột, pháp giới tức Phật pháp
giới. Bốn danh từ này tuy khác tên nhưng
cùng 1 thể”.
(xt. Thực Tế).
KHÔNG TẾ

K
2499
KHÔNG THỦY GIÁO
Giáo pháp giải thích về lí Không. Một
trong 2 môn của Đại thừa thủy giáo do tông
Hoa nghiêm thành lập.
Theo kinh Bát nhã, Tam luận, v.v... thì
giáo pháp nào nói rõ các pháp đều không,
hiển bày nghĩa chân không vô tướng, thì gọi
là Không thủy giáo.
Theo kinh Giải thâm mật, luận Du già,
v.v... thì thuyết Duy thức căn cứ vào tác dụng
của hiện tượng mà khẳng định sự tồn tại
của các pháp, gọi là Tướng thủy giáo. Hai
phần giáo trên đây đều là cửa đầu tiên của
Đại thừa nên gọi là Thủy giáo.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng]. (xt. Ngũ Giáo Thập Tông, Thủy
Giáo).
KHÔNG TỊCH
.....
Trạng thái vắng lặng xa lìa hình tướng
các pháp.
Theo phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa
quyển 2, thì tất cả các pháp đều vắng lặng,
không sinh cũng không diệt, không lớn cũng
không nhỏ, vô lậu và vô vi.
Phẩm Phật quốc kinh Duy ma quyển
thượng (Đại 14, 538 thượng), nói: “Như hoa
sen chẳng nhiễm thế gian, thường khéo hòa
vào hạnh không tịch”.
Trong Duy ma kinh nghĩa sớ quyển 2,
ngài Cát tạng giải thích là: Không nhiễm
(dính) thế gian tức là khéo hòa vào không
tịch mà xả bỏ tâm nhiễm; cũng tức là tuy
sống giữa thế gian mà vẫn thường vào không
tịch. Còn khéo vào tức là xuất nhập tự tại

mà chẳng lìa thực nghĩa không tịch.
Ngoài ra, trong Thiền lâm có nhóm từ
“Không tịch linh tri tâm”, tức chỉ cho tâm linh
diệu hiển hiện khi đã dứt bặt mọi đối đãi.
[X. kinh Tạp a hàm Q.10; kinh Tạp a hàm
Q.15 (Biệt dịch); kinh Ương quật ma la Q.2;
phẩm Thần túc kinh Tu hành đạo địa Q.5;
phẩm Quán tâm trong kinh Đại thừa bản
sinh tâm địa quán; phẩm Thuyết pháp kinh
Vô lượng nghĩa; Ma ha chỉ quán Q.4 thượng;
Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu; Cao li
quốc Phổ chiếu thiền sư tu tâm quyết].
KHÔNG TÍNH
.....
Phạm:Zùnyatà.
Pàli:Suĩĩatà.
Dịch âm: Thuấn nhã đa.
Cũng gọi Vô, Không môn.
Chỉ cho tự tính không, chân lí không, là
tên khác của chân như.
Theo tông Duy thức thì chân như là thực
thể xa lìa ngã chấp và pháp chấp, cho nên
tu không quán mà xa lìa ngã chấp và pháp
chấp thì thực thể chân như mới hiển hiện,
tức là nương vào Không mà hiển rõ thực tính,
chứ chẳng phải thể của chân như là Không.
[X. phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật; Thành
duy thức luận thuật kí Q.1 phần đầu, Q.7
phần cuối].
KHÔNG TÍNH VÔ CẢNH TÂM
Cũng gọi Nhất đạo vô vi tâm.
Tâm thứ 8 trong 10 trụ tâm do ngài
Không hải người Nhật bản lập ra.
Nghĩa là thực tướng chân như, không
tướng không cảnh, cho nên biết tự tâm chẳng
ở trong, chẳng ở ngoài, cũng chẳng ở khoảng
giữa, là bất khả đắc.
[X. luận Thập trụ tâm Q.8]. (xt. Nhất

Đạo Vô Vi Tâm).
KHÔNG TÔNG
.....
Đối lại: Hữu tông.
Chỉ cho tông phái chủ trương tất cả
đều không.
KHÔNG TÔNG

K
2500
Tông này lấy tư tưởng Bát nhã của Đại
thừa làm chính yếu, dùng Không quán để
tuyên dương lí Trung đạo.
Theo Tiểu thừa giáo thì tông Câu xá là
Hữu tông, tông Thành thực là Không tông.
Theo Đại thừa giáo thì tông Pháp tướng (Duy
thức) là Hữu tông, còn tông Tam luận là
Không tông. Tông Thành thực chủ trương
nhân, pháp đều không, cho nên nghĩa
“Không” này thù thắng hơn, tông Câu xá
chỉ chủ trương nhân không. Tông Tam luận
thì chủ trương Không, Hữu đều không, lấy
cái Không của “các pháp đều vô sở đắc” làm
tông nghĩa.
Lại Thiền tông, cũng gọi là Không tông,
chủ trương Phật, ma đều không, cho rằng
lời nói và sự suy nghĩ đều là sắn bìm, cần
phải gỡ bỏ. Ngoài ra, Phật giáo cũng được
gọi là Không tông, vì Phật giáo chủ trương
các pháp vô ngã.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng; Nguyên nhân luận; Tông kính
lục Q.34]. (xt. Không Hữu Luận Tranh).
KHÔNG TRẦN
Chấp “Không” làm ô nhiễm chân tính.
Ngoại đạo quán không, còn chấp trước
tướng Không mà rơi vào Không kiến, phủ
định tất cả nhân quả thiện ác, hoặc cho rằng
các pháp đều không. Không kiến này cũng
giống như tất cả sự pháp thế gian có khả
năng làm ô nhiễm chân tính, vì thế gọi là
Trần (bụi bặm), thuộc về pháp trần trong 6
trần sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp cho
nên gọi là Không trần. Nghĩa là pháp quán
Không của ngoại đạo thuộc về pháp trần

chứ không phải chính quán.
Ma ha chỉ quán quyển 5 hạ (Đại 46, 65
trung), nói: “Quán tâm suy xét, phát được 1
phần định vi tế, sinh 1 phần hiểu biết về
nghĩa không đó là pháp trần thuộc về
Không kiến, tương ứng với tâm, chứ chẳng
liên quan gì đến vô sinh”.
KHÔNG TỨC THỊ SẮC
Phạm:Zùnyatà va rùpam.
Đối lại: Sắc tức thị không.
Vật chất, thân thể ở nhân gian vốn
không có thực thể, mà do 4 đại đất, nước,
lửa, gió giả hòa hợp mà thành, cho nên gọi
Không tức thị sắc; nếu 4 đại tan rã thì lại
trở về không, nên gọi Sắc tức thị không.
Không tức thị sắc chẳng phải phân tích sắc
chất ra để thấy nó là không, mà là thể hội
đương thể của sắc tức là không. Không này
cũng chẳng phải là đoạn diệt, mà là tức
hữu tức không(ngay cái có đó tức là không)
mới là chân không. Chân không này đã là
hữu, thì chắc chắn không khác với hữu, vì
không tức là hữu, cho nên nói “Không tức
thị sắc”.
Bát nhã tâm kinh (Đại 8, 848 hạ), nói:
“Khi bồ tát Quán tự tại thể nhập vào Bát
nhã ba la mật đa(trí tuệ đến bờ bên kia), Ngài
thấy rõ 5 uẩn đều không, vượt qua tất cả
khổ ách. Ngài nói: Này Xá lợi tử! Sắc chẳng
khác không, Không chẳng khác sắc; sắc tức
là không, không tức là sắc. Thụ, tưởng, hành,
thức cũng hệt như thế”.
[X. Bát nhã Ba la mật đa tâm kinh sớ
(Tuệ tịnh); Bát nhã Ba la mật đa tâm kinh u
tán Q.hạ; chú Hoa nghiêm pháp giới quán
môn]. (xt. Sắc Tức Thị Không).
KHÔNG TƯỚNG
Chỉ cho tướng trạng của các pháp đều

không , hoặc chỉ cho thể tướng chân không.
Pháp do nhân duyên sinh không có tự tính,
tức là tướng trạng của Không.
Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 107
thượng), nói: “Pháp do nhân duyên sinh, gọi
đó là Không tướng, cũng gọi là Giả danh,
cũng nói là Trung đạo”.
KHÔNG TƯỚNG

K
2501
Còn theo Bát nhã tâm kinh do ngài
Huyền trang dịch, thì tướng không của các
pháp chẳng sinh chẳng diệt, không sạch
không nhơ, chẳng thêm chẳng bớt. Lại tính
và tướng thường được coi là đồng nghĩa,
cho nên Không tướng cũng có thể gọi là
Không tính.
KHÔNG VÂN
.....
Cũng gọi Không trung vân.
Đồng nghĩa: Thủy nguyệt.
Mây tụ tán trong hư không ví dụ các
pháp vô thường giả tạm.
Các pháp trong thế gian tùy nhân duyên
mà sinh diệt, giống như mây giữa hư không,
hợp tan vô thường, biến hóa như huyễn,
khó lường được.
Phẩm Quán chúng sinh trong kinh Duy
ma (Đại 14, 547 trung), nói: “Ví như người
trí thấy bóng trăng trong nước (...), mây giữa
hư không (...) Bồ tát quán xét chúng sinh
cũng như thế”.
Kinh Nhân vương (bản dịch mới) quyển
thượng (Đại 8, 838 hạ), nói: “Thiện ác trong
ba đời, như mây giữa hư không”.
KHÔNG VÔ BIÊN XỨ
Phạm:Àkàzànantyàyatana.
Pàli:Àkàsànaĩcàyatana.
Cũng gọi: A kiệt thiền thiên, Hư không
tri thiên, Không tri thiên, Không vô biên xứ
địa, Không vô biên xứ thiên, Không xứ.
Tầng trời thứ nhất trong 4 tầng trời của
cõi Vô sắc, 1 trong 9 địa thuộc 3 cõi.
Chúng sinh ở cõi trời này vì nhàm chán
hình sắc nên không có sắc uẩn, chỉ có 4 uẩn

thụ, tưởng, hành, thức mà hợp thành “dị
thục sinh”. Cõi Vô sắc tuy không có xứ sở,
nhưng có quả báo sai khác, cho nên tạm gọi
là “Xứ”.
Câu xá luận tụng sớ luận bản quyển 8
(Đại 41, 864 thượng), nói: “Trước khi tu định
này, ở giai vị gia hạnh, nhàm chán thân có
sắc, suy nghĩ về chỗ không vô biên, có sự
hiểu biết về không vô biên, gọi là Không vô
biên xứ”.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 84, thì
người mới bắt đầu tu định Không vô biên
xứ, trước hết, phải suy nghĩ về các tướng
hư không trên tường, trên cây, trên vách
núi, trên nhà, v.v..., sau khi được các tướng
không ấy rồi, tạm thời giả tưởng thành
thắng giải, quán xét rõ ràng tướng không
vô biên. Vì trước hết suy nghĩ về tướng
không vô biên rồi mới tu gia hạnh, dần dà
đưa đến định Vô sắc đầu tiên nên gọi là
Không vô biên xứ.
[X. phẩm Vô sắc trong luận Pháp uẩn
túc Q.8; luận Lập thế a tì đàm Q.7].
KHÔNG VÔ BIÊN XỨ ĐỊNH
Phạm:Àkàzàịantyàyatana dhyàna.
Cũng gọi: Không xứ định.
Định Không vô biên xứ. Định này ở trên
Thiền định thứ tư của cõi Sắc, 1 trong 4
định Vô sắc.
Ở cõi định này, hành giả diệt trừ các sắc
tưởng tương ứng với nhãn thức, hữu đối
tưởng và bất thiện tưởng tương ứng với nhĩ
thức, tị thức, thiệt thức, thân thức, cho đến
diệt trừ tất cả tưởng làm chướng ngại định
mà chỉ tư duy về định tướng Không vô biên.
Nếu ở cõi người mà tu được định này thì
sau khi chết sẽ được sinh lên Không vô
biên xứ.

Phẩm Vô sắc trong luận Pháp uẩn túc
quyển 8 (Đại 26, 488 hạ), nói: “Người bắt
đầu tu tập, thì trước nên tư duy đệ tứ tĩnh
lự (đệ tứ thiền) là thô khổ chướng; kế đến
nên tư duy Không vô biên xứ là tĩnh diệu li
(...). Khi người ấy tu tập như vậy, thì nhiếp
phục được tâm mình, không để cho tán loạn,
rong ruổi cảnh khác, ý chuyên 1 chỗ, niệm
KHÔNG VÔ BIÊN XỨ ĐỊNH

K
2502
trụ 1 duyên, tư duy tu tập định tướng Không
vô biên xứ. Tư duy như thế, siêng năng tinh
tiến, gắng sức không dừng, đó gọi là gia hạnh
của Không vô biên xứ định, cũng gọi là Vào
không vô biên xứ định. Người ấy đối với
định này đã nhiều đời tu tập (...). Lại trong
định này hoặc thụ hoặc tưởng, cho đến hoặc
tuệ, v.v... gọi là các pháp câu hữu của định
Không vô biên xứ, các pháp này cũng được
gọi là Không vô biên xứ định.
Ngoài ra, mỗi định trong 4 định cõi Vô
sắc, nói theo tự thể của các định này, đều
gọi là định căn bản; giai đoạn dự bị trước
khi tiếp cận định căn bản, gọi là Cận phần
định, hoặc Gia hạnh định. Gia hạnh nghĩa
là gia công dụng hạnh trước khi thực hiện
một việc gì. Vì thế nên biết, Không vô biên
xứ định có thể chia làm 2 loại là định gia
hạnh và định căn bản; còn hiểu biết về “hữu”
và “không”, hữu vô biên, không vô biên, thì
gọi là định gia hạnh. Nếu được định căn
bản mà nhập vào cảnh giới không vô biên,
thì không còn biết, không còn hiểu.
[X. kinh Tọa thiền tam muội Q.hạ; luận
Đại trí độ Q.20; Thiền pháp yếu giải Q.hạ;
Đại thừa nghĩa chương Q.13; Pháp giới thứ
đệ sơ môn Q.thượng phần cuối]. (xt. Không
Vô Biên Xứ).
KHÔNG VÔ LỰC ĐÃI DUYÊN
Nhân của các pháp duyên khởi thể tính
là không, không đủ lực dụng để sinh ra quả,
mà phải nhờ sự giúp sức của các duyên khác
mới có thể sinh ra quả, gọi là Không vô lực
đãi duyên. Là 1 trong 6 nghĩa của Nhân mà
tông Hoa nghiêm dùng để thuyết minh

nguyên lí “pháp giới duyên khởi”. Đây là
theo nghĩa “Đãi chúng duyên”(đợi các duyên)
trong 6 nghĩa chủng tử của tông Duy thức
mà thành lập.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4
(Đại 45, 502 thượng), nói: “Đó là nghĩa đãi
chúng duyên. Tại sao? Vì vô tự tính, đó là
không. Vì nhân không sinh mà duyên sinh,
đó là vô lực, cũng vì nghĩa này mà gọi là đãi
duyên”. Vì nghĩa không vô lực đãi duyên
giống với nghĩa Đãi chúng duyên, cho nên
mượn nghĩa của Đãi chúng duyên để thuyết
minh Không vô lực đãi duyên.
Các pháp duyên khởi đều có 2 nghĩa
không và hữu, bản thể của chân như tùy
duyên mà hiển hiện các pháp, đó là nghĩa
“hữu”, nhưng cái hữu này là giả hữu(có
giả), thể của nó không có tự tính, đó là
nghĩa “không”. Vì quả của các pháp là do
nhân duyên hòa hợp mà sinh, nếu không
có duyên thì quả không thể sinh, cho nên
biết rằng toàn bộ lực dụng sinh ra quả là
nhờ nơi duyên, đó là nghĩa Vô lực đãi duyên;
lại thể của nó là không nên gọi là Không vô
lực đãi duyên.
[X. Thập địa kinh luận Q.8; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.4; Hoa nghiêm
kinh sưu huyền kí Q.3 hạ]. (xt. Nhân Lục
Nghĩa).
KHÔNG VƯƠNG
I. Không Vương.
Tôn hiệu của chư Phật, vì chư Phật đã
thân chứng tính không của các pháp vắng
lặng vô ngại, chúng sinh không ai sánh kịp,
nên gọi là Không vương.
Theo kinh Viên giác thì đức Phật là vua
của muôn pháp, nên gọi là Không vương.
[X. Niệm thập phương Phật duyên, thiên

Kính Phật, bộ Tam bảo trong Chư kinh yếu
tập Q.1].
II. Không Vương.
Cũng gọi: Không vương Phật.
Tên một vị cổ Phật, ra đời vào thời
Không kiếp.
Phẩm Thụ học vô học nhân kí trong kinh
Pháp hoa (Đại 9, 30 thượng), nói: “Các thiện
nam tử! Ta và A nan phát tâm A nậu đa la
KHÔNG VƯƠNG

K
2503
tam miệu tam bồ đề cùng một lượt ở nơi
đức Phật Không vương”.
Trước thời đức Phật Không vương thì
muôn vật chưa phát sinh, cho nên Thiền
tông thường dùng nhóm từ “Không vương
dĩ tiền” để biểu thị cảnh giới siêu việt ý thức
của con người.
KHỔNG TƯỚC KINH ÂM NGHĨA
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Quán tĩnh
người Nhật bản soạn, được thu vào Đại
chính tạng tập 61.
Đây là sách chú thích bộ kinh Phật mẫu
đại khổng tước minh vương do ngài Bất
không dịch vào đời Đường. Nội dung chia
làm 3 môn: Đại ý, Giải thích tên kinh, Giải
thích kinh văn. Phần Đại ý nói về yếu chỉ
của kinh; phần Giải thích tên kinh chia làm
2 mục: Hiển, Mật, giải thích 8 chữ: “Phật
mẫu đại khổng tước minh vương kinh”, tiếp
đó là Giải thích phần chính văn một cách
rất rõ ràng. Những sách được dùng để tham
khảo và dẫn dụng gồm 130 bộ kinh điển:
Mật bộ, Luận bộ, Sử truyện, các tác phẩm
của Trung quốc và Nhật bản, v.v...
[X. Thích giáo chư sư chế tác mục lục
Q.2; Lục nội khải mông Q.15].
KHỔNG TƯỚC MINH VƯƠNG
Phạm:Mahà-mayùrì-vidyà-ràjĩì.
Dịch âm: Ma ha ma du lị la xà.
Cũng gọi: Khổng tước vương, Phật mẫu
khổng tước đại minh vương.
Vị Minh vương thứ 6 ngồi ở đầu cực nam
của viện Tô tất địa trong Hiện đồ mạn đồ la
Thai tạng giới Mật giáo.
Cứ theo Đại khổng tước minh vương họa

tượng đàn tràng nghi quĩ, thì hình tượng vị
tôn này hiện tướng 1 mặt 4 cánh tay, cỡi
chim khổng tước(chim công) mầu vàng ròng,
các tay lần lượt cầm hoa sen, quả câu duyên,
quả cát tường, lông đuôi chim công, tượng
trưng cho 4 pháp tu: Hoa sen tượng trưng
pháp Kính ái, quả câu duyên tượng trưng
pháp Điều phục, quả cát tường tượng trưng
pháp Tăng ích và lông đuôi chim công tượng
trưng pháp Tức tai.
Vị Minh vương này là thân Đẳng lưu
của đức Tì lô giá na Như lai, có đủ 2 đức
nhiếp thủ và chiết phục, cho nên có 2 loại
tòa ngồi: Tòa sen trắng biểu thị bản thệ từ
bi nhiếp thủ, còn tòa sen xanh thì biểu thị
đức chiết phục.
Trên đây là theo Đại khổng tước minh
vương họa tượng đàn tràng nghi quĩ, còn
trong Hiện đồ mạn đồ mạn đồ la Thai tạng
giới thì hình tượng vị tôn này mầu da người,
có 2 tay, ngồi trên
tòa sen đỏ, tay
phải cầm lông
đuôi chim Khổng
tước(chim công),
tay trái cầm hoa
sen, mật hiệu là
Phật mẫu kim
cương, hình Tam
muội da là lông
cánh chim Khổng
tước.
[X. kinh Khổng tước vương chú; kinh
Đại khổng tước chú vương Q.thượng; Thai
tạng giới thất tập Q.trung].
KHỔNG TƯỚC MINH VƯƠNG KINH
Khổng tước minh vương, Phạm:
Mahàmayùrì-vidyàràjĩì.

Gọi đủ: Phật mẫu đại kim diệu khổng
tước minh vương kinh.
Cũng gọi: Phật mẫu đại khổng tước minh
vương kinh, Khổng tước kinh.
Kinh, 3 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 19.
Khổng Tước Minh Vương
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
KHỔNG TƯỚC MINH VƯƠNG KINH

K
2504
Nội dung kinh này tường thuật việc
ngàiA nan đà thấy tân tỉ khưu tên Sa để
(Phạm:Svati) bị rắn hổ mang cắn ở chân,
gần chết, nên cầu Phật từ bi cứu hộ. Đức
Phật liền dạy ngài A nan đà tụng đại đà la
ni Phật mẫu minh vương thì cứu được tỉ
khưu Sa để. Ngoài ra, kinh này còn nói các
vị thần tiên, tinh tú, Dược xoa, chư Phật
quá khứ, v.v... nhờ tụng đà la ni này mà xa
lìa tất cả sự sợ hãi và được phúc đức.
Kinh này cũng có các bản dịch khác như:
-Kinh Khổng tước vương chú, 2 quyển,
do ngài Tăng già bà la dịch vào đời Lương.
-Kinh Đại khổng tước chú vương, 3
quyển, do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời
Đường.
Pháp tu Khổng tước minh vương trong
Mật giáo là y cứ vào kinh này.
KHỔNG TƯỚC MINH VƯƠNG KINH PHÁP
Cũng gọi: Khổng tước kinh pháp.
Một pháp tu trong Mật giáo y cứ vào kinh
Phật mẫu đại kim diệu khổng tước minh
vương hoặc Khổng tước minh vương nghi quĩ,
thờ Khổng tước minh vương làm Bản tôn để
cầu mưa, cầu tạnh mưa, sinh nở được an ổn
và tiêu trừ tai nạn, tật bệnh, v.v...
Khi tu pháp, trước hết, tôn trí tượng
Khổng tước minh vương 4 tay ở chính giữa,
trên đại đàn đặt chày Yết ma, hộp kinh Phật
bằng tiếng Phạm(có cắm lông đuôi chim Khổng
tước = chim công), trong bình cắm 3 hoặc 5
cái lông đuôi chim Khổng tước, đồng thời
đặt mâm kim cương và lư hương (hỏa xá),
trong đó đốt hoàn hương liên tục để cúng
dường.

Ngoài ra, còn thiết đàn Hộ ma, đàn
Thánh thiên, đàn Thập nhị thiên. Đàn Hộ
ma 1 ngày 3 tòa; đàn Thánh thiên cuối đêm
1 tòa, giữa trưa 1 tòa; đàn Thập nhị thiên
đầu đêm 1 tòa, mỗi đàn, mỗi tòa đều tu pháp
kinh Khổng tước minh vương.
[X. kinh Đại khổng tước chú Q.hạ;
Khổng tước minh vương họa tượng đàn tràng
nghi quĩ; A sa phọc sao Q.69].
KHỔNG TƯỚC THỈ
Phân chim công, ví dụ hỏi đáp trái ngược
nhau, như hỏi trời mà đáp đất.
Kinh Bách dụ quyển 3 (Đại 4, 550 hạ),
nói: “Có 2 đứa trẻ, xuống sông tắm và đùa
giỡn, nhặt được 1 nắm lông ở dưới đáy sông,
một đứa nói: “Đây là râu tiên”, đứa kia bảo:
“Đâu phải, đây là lông gấu”. Hai đứa trẻ cứ
thế cãi nhau mãi. Bấy giờ, bên bờ sông có 1
vị tiên, 2 đứa trẻ liền đến xin vị tiên ấy giải
quyết cho ai đúng, ai sai. Vị tiên bèn lấy 1
nhúm gạo và hạt mè (vừng) bỏ vào miệng
nhai, rồi nhả ra trong lòng bàn tay và bảo 2
đứa trẻ rằng: “Cái chất sền sệt trong lòng
bàn tay ta giống như cứt chim Khổng tước”.
Vị tiên này trả lời không đúng với câu hỏi
nên bị người chê cười. Do đó, về sau, từ ngữ
“Khổng tước thỉ” được sử dụng để chỉ cho
những lời nói phù phiếm, bông lông, hoặc
hỏi một đường trả lời một nẻo.
KHỔNG TƯỚC TÒA
Phạm:Mayùràsana.
Tòa khổng tước. Tòa ngồi của Phật mẫu
khổng tước minh vương và của đức Phật A
di đà chủ bộ Liên hoa.
Bản kinh Khổng tước minh vương tiếng Phạm
KHỔNG TƯỚC TÒA

K
2505
Khổng tước(chim công) là loài chim tượng
trưng cho điềm lành, hình dáng rất đẹp và
lông có nhiều mầu, vì thế tòa ngồi được làm
theo hình dáng loài chim này để biểu thị
nghĩa chuyển đại pháp luân.
Ngoài ra, trong Mạn đồ la Thai tạng giới
và Kim cương giới, trời Cưu ma la cũng ngồi
trên tòa Khổng tước.
[X. kinh Kim cương đính du già lược xuất
niệm tụng Q.1; Đại khổng tước minh vương
họa tượng đàn tràng nghi quĩ; Kim cương đính
kinh đại du già bí mật tâm địa pháp môn
nghĩa quyết Q.thượng]. (xt. Ngũ Bộ Tòa).
KHỔNG TƯỚC VƯƠNG TẠP THẦN CHÚ KINH
Cũng gọi: Phật thuyết đại kim sắc khổng
tước vương chú kinh, Đại khổng tước vương
tạp thần chú kinh, Đại khổng tước vương
chú kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Bạch thi lê mật
đa la dịch lại vào đời Đông Tấn, được thu
vào Đại chính tạng tập 19.
Nội dung bao gồm: Qui y Tam bảo, văn
Phát nguyện, sự tích của tỉ khưu Cát tường,
kinh Phật thuyết chú tặc, kinh Pháp hoa
thần chú, Tì sa môn thiên, La sát nữ chú,
Đại niết bàn kinh chú.
Kinh này và kinh Phật thuyết đại khổng
tước chú vương, 3 quyển, do ngài Nghĩa tịnh
dịch vào đời Đường nội dung hơi giống nhau.
Trong bản Đại tạng kinh Cao li, kinh
này mất tên người dịch, còn trong các bản
Đại tạng đời Nguyên, đời Minh thì dịch giả
kinh này là ngài Bạch thi lê mật đa la.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.4; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.6].

KHỔNG TƯỚC VƯƠNG TRIỀU
Triều vua thời xưa ở Ấn độ trị vì được
137 năm (từ năm 317-180 trước Tây lịch).
Năm 327 trước Tây lịch, Đại đế Á lịch
sơn đại (Alexandre) người Hi lạp, xâm lược
Ấn độ. Thời bấy giờ, vương triều Nan đà
(Phạm: Nanda) nước Ma kiệt đà (Phạm:
Magadha), xưng bá ở vùng đồng bằng sông
Hằng, Bắc Ấn độ. Vua Chiên đà la cấp đa
(Phạm:Chandragupta), thừa cơ nổi lên,
bình định Bắc Ấn độ, đặt thủ đô ở thành
Ba liên phất (Phạm:Pàỉaliputra), nước Ma
kiệt đà, sáng lập vương triều Khổng tước
(Phạm:Maurya), dựng nên một đại đế quốc
trung ương tập quyền thống nhất trong lịch
sử Ấn độ. Đến thời vua A dục (Phạm:
Azoka) cháu của vua Chiên đà la cấp đa là
thời cực thịnh của vương triều này. Về mặt
đối ngoại, vua A dục đã thiết lập quan hệ
ngoại giao với các nước Ai cập, Hi lạp, còn
đối nội thì vua dùng “Pháp” (Phạm:
Dharma) làm lí tưởng chính trị để sửa sang
việc nước, đồng thời, xây dựng các cơ sở phúc
lợi trong nước.
Vua A dục qui y Phật giáo nên dưới sự
ủng hộ của vua, Phật giáo đã được phổ cập
không những trên toàn cõi Ấn độ, mà còn
được truyền bá đến vùng Trung á, các nước
Tích lan, Miến điện, v.v... Vào thời kì này,
giáo đoàn Phật giáo chia làm Thượng tọa bộ
(Phạm:Theravàda) và Đại chúng bộ (Phạm:
Mahàsaíghika). Vua A dục tuy sùng tín
Phật giáo nhưng không hề bài xích các tôn
giáo khác, cho nên, dưới chính sách khoan
dung của vua, Kì na giáo và Bà la môn giáo
cũng dần dần hưng thịnh, phát triển. Sau
khi vua A dục băng hà, thế lực của vương
triều Khổng tước cũng mất dần. Khoảng năm

180 trước Tây lịch, tướng quân Phất sa mật
đa la (Phạm:Puwyamitra) làm phản, giết
vua, không bao lâu Ấn độ lại rơi vào tình
trạng phân chia.
KHỞI CHỈ XỨ
Chỉ cho nơi đại tiểu tiện(nhà xí).
Môn Điện đường trong Thiền lâm tượng
KHỞI CHỈ XỨ

K
2506
khí tiên nói: “Khởi chỉ xứ là nơi đại tiện”.
Kinh Tì ni mẫu quyển 6 (Đại 24, 838
trung), nói: “Nhà xí có 2 nơi: Một là Khởi
chỉ xứ(nơi đại tiện), hai là Dụng thủy xứ(nơi
tiểu tiện). Khi vào Dụng thủy xứ cũng phải
vén áo hệt như khi vào Khởi chỉ xứ”.
KHỞI CỐT
.... .
Đặt di cốt của vị tăng đã mất vào trong
tháp.
Theo điều Vong tăng nhập tháp trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui quyển 6, thì thu
nhặt di cốt đặt trong tẩm điện gọi là An cốt;
sau đó đưa vào trong tháp gọi là Khởi cốt.
KHỞI DIÊT
.....
Sự sinh, diệt của các pháp. Khi nhân
duyên hòa hợp thì các pháp sinh khởi, khi
nhân duyên li tán thì các pháp hoại diệt.
Phẩm Vấn tật kinh Duy ma (Đại 14, 545
thượng), nói: “Phải nghĩ như vầy: Thân này
là do các pháp hợp thành, khởi chỉ là pháp
khởi, mà diệt cũng chỉ là pháp diệt”.
KHỞI ĐƠN
Cũng gọi Trừu đơn, Tạm hạ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Rời khỏi chỗ ngồi thiền của mình; từ ý
ấy, Khởi đơn cũng có nghĩa là vị Thiền tăng
lìa chùa ra đi.
Sau lễ giải hạ(kết thúc 3 tháng an cư),
Thiền tăng khởi đơn đến Thiền viện khác.
Ngoài ra, hoặc vì mình hạnh kiểm không
tốt, hoặc vì vị thầy không đủ tư cách để mình
nương dựa, nên khởi đơn đi nơi khác. Đời
sau, có người hiểu lầm Khởi đơn là xin phép

đi nghỉ. Trong tùng lâm, khi có việc cần xin
tạm nghỉ để ra khỏi chùa, không quá 15 ngày,
thì gọi là Thỉnh giả(xin tạm nghỉ), còn nếu
hơn 15 ngày thì gọi là Khởi đơn. Trong
trường hợp này, khi trở về, phải làm lại nghi
thức quải đáp, mới được phép ở.
[X. điều Nguyệt phần tu tri trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.7; môn Tùng quĩ
trong Thiền lâm tượng khí tiên].
KHỞI GIẢ
Người chấp chặt ngã kiến, cho rằng chính
mình là người có thể khởi động nghiệp tội
phúc ở đời sau, cho nên gọi là Khởi giả. Một
trong 16 loại thần ngã trong ngoại đạo ở Ấn
độ đời xưa.
[X. luận Đại trí độ Q.35; Đại thừa nghĩa
chương Q.6].
KHỞI HẠNH
Những hạnh được phát khởi bằng 3
nghiệp thân, miệng, ý.
Do tâm bồ đề mà phát khởi các hạnh
nghiệp như thân thì lễ bái cung kính, miệng
thì xưng niệm danh hiệu và tán thán Phật, ý
thì quán xét nhớ nghĩ. Nếu phát khởi 3 hạnh
nghiệp thân, miệng, ý với lòng chí thành
tha thiết, thì ngay đời hiện tại được nhiều
lợi ích và trong vị lai sẽ được sinh về cõi
Tịnh độ cực lạc.
[X. Vãng sinh lễ tán kệ; Quán vô lượng
thọ kinh sớ Q.4].
KHỞI HẠNH NHẤT TÂM
Khi tu khởi hạnh, tâm niệm phải chuyên
nhất, không khởi vọng tưởng, nghĩa là không
khởi tâm hư vọng điên đảo để phân biệt
tướng trạng của các pháp.
(xt. Nhất Tâm).
KHỞI HIỂN CÁNH
Cũng gọi Khởi hiển chung.

Tiếng dùng của tông Nhật liên Nhật bản. KHỞI HIỂN CÁNH

K
2507
Chỉ cho Khởi nhân, Hiển thuyết và
Chung liễu của pháp môn Bản hóa trong
kinh Pháp hoa. Tức là pháp môn Bản hóa
trong kinh Pháp hoa khởi nhân (bắt đầu) ở
phẩm Pháp sư và phẩm Bảo tháp, hiển thuyết
(trình bày rõ ràng)ở phẩm Thọ lượng và chung
kết ở phẩm Thần lực.
KHỞI KHÁM
Đưa quan tài từ nhà đến nơi chôn cất.
Nghi thức khởi khám, gọi là Khởi khám
Phật sự; người điều khiển việc khởi khám,
gọi là Khởi khám sư.
Theo điều Vong tăng trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 6, vào ngày cử hành
nghi thức tống táng, đánh 108 tiếng chuông
lớn để thông báo xa gần. Sau khi chúng tăng
tập họp rồi, vị Khởi khám sư niệm hương,
nói pháp ngữ, vị Duy na xướng văn tụng
niệm. Sau khi tụng chú Đại bi, đánh 3 hồi
trống để bày tỏ sự khuyến thỉnh, sau đó mọi
người xếp hàng để di quan; xếp hàng xong,
vừa đi vừa niệm danh hiệu Phật cho đến
tận nơi chôn cất.
KHỞI QUÁN SINH TÍN
Một lòng quán tưởng cảnh giới Tịnh độ
trang nghiêm đẹp đẽ, từ đó phát sinh tín
tâm. Pháp này được nói trong luận Tịnh độ
của ngài Thế thân.
KHỞI SỰ TÂM
Những phiền não thô, mạnh, dấy lên ở
Tứ trụ địa, có khả năng phát khởi nghiệp
sự, cho nên gọi là Khởi sự tâm. Một trong 3
tâm phàm phu. Tâm này hay làm chướng
ngại hóa thân Phật. Bồ tát tu tập chiết phục
kết sử thì có thể trừ diệt tâm này.

[X. Đại thừa nghĩa chương Q.19; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.7 phần
đầu; Tông kính lục Q.89]. (xt. Tam Tâm).
KHỞI TÂM LẬP ĐỨC
Phát khởi tâm bồ đề, tạo lập công đức.
An lạc tập quyển thượng (Đại 47, 12
trung), nói: “Đạo dễ làm(Dị hành đạo) có
nghĩa là đem lòng tin Phật mà nguyện sinh
về Tịnh độ, khởi tâm lập đức, tu các hạnh
nghiệp”.
KHỞI TÂM LẬP HẠNH
Phát khởi tâm bồ đề, tu tập muôn hạnh.
An lạc tập quyển thượng (Đại 47, 12 hạ),
nói: “Ở ngay nơi này, khởi tâm lập hạnh,
nguyện sinh Tịnh độ, đó là tự lực”. Tức là
nếu muốn ngay đời này được thấy Phật Vô
lượng thọ, thì phải phát tâm vô thượng bồ
đề, đem công đức tu tập muôn hạnh, hồi
hướng nguyện sinh về Tịnh độ, liền được
vãng sinh. Nhưng cũng sách trên, quyển hạ,
lại nói: “Tâm bồ đề khó phát, dù có phát
được rồi, cũng phải tu 10 hạnh là: Tín, tiến,
niệm, giới, định, tuệ, xả, hộ pháp, phát
nguyện và hồi hướng, thì mới có thể tiến
đến quả vị Bồ đề”.
KHỞI THÁP CÚNG DƯỜNG
Cũng gọi Kiến tháp cúng dường.
Xây tháp để cúng dường.
Sau khi đức Phật diệt độ, Bà la môn
Hương tính đem chia xá lợi của ngài làm 8
phần cho 8 nước. Sau khi nhận được phần
xá lợi, các nước mang về xây tháp để thờ.
Khoảng 100 năm sau, vua A dục lại đem
những phần xá lợi ấy chia nhỏ ra làm 84.000
phần rồi xây cất 84.000 ngôi bảo tháp để
cúng dường. Tại Trung quốc, việc xây tháp
cúng dường được ghi chép trong sách vở và
các văn bia cũng rất nhiều.

Cứ theo Quảng hoằng minh tập quyển KHỞI THÁP CÚNG DƯỜNG

K
2508
17, từ niên hiệu Nhân thọ năm đầu (601),
vua Văn đế nhà Tùy đã cho xây tháp xá lợi
ở các châu. Đây là tư liệu nói về việc xây
tháp sớm nhất ở Trung quốc. Tương truyền,
Ngô việt vương Tiền hoằng thúc cũng tạo
84.000 tháp...
[X. kinh Du hành trong Trường a hàm
Q.4; phẩm Giáo lượng công đức trong
kinh Vô thượng y Q.thượng; Kinh luật dị
tướng Q.6].
KHỞI THÁP LỤC Ý
Sáu ý nghĩa của việc xây dựng tháp
Phật.
Theo kinh Hoa nghiêm quyển 28, việc
kiến tạo tháp Phật có 6 ý nghĩa là:
1. Biểu thị sự thù thắng: Đức Như lai
là bậc chí tôn trong 3 cõi, không ai sánh
kịp, cho nên xây tháp để tượng trưng cho sự
chí tôn ấy, khiến mọi người chiêm bái mà
phát tâm qui kính.
2. Khiến sinh lòng tin trong sạch: Xây
dựng tháp Phật để cho chúng sinh chiêm
ngưỡng đính lễ mà sinh tâm chính tín tôn
trọng.
3. Khiến sinh tâm hướng về: Kiến
tạo tháp Phật là để khiến cho tâm của
chúng sinh có chỗ hướng về mà ngưỡng
mộ qui y.
4. Khiến cúng dường sinh phúc: Xây
dựng tháp Phật để khiến cho chúng sinh
dốc lòng cung kính cúng dường, gieo hạt
giống thiện vào ruộng phúc.
5. Vì hạnh nguyện báo ân: Kiến tạo
tháp Phật không phải vì sự lợi ích của riêng
mình, mà vì báo đáp 4 ân (ân cha mẹ, ân

thầy bạn, ân nhà nước, ân tín đồ) để hoàn thành
hạnh nguyện vô biên.
6. Khiến sinh phúc diệt tội: Xây cất
tháp Phật không phải vì phúc lợi của riêng
mình, mà cho tất cả chúng sinh chiêm
ngưỡng đính lễ được sinh phúc,diệt tội.
KHỞI THẾ KINH
........
Kinh, 10 quyển, do ngài Xà na quật đa
dịch vào đời Tùy, được thu vào Đại chính
tạng tập 1.
Nội dung kinh này nói về nguồn gốc,
trạng thái, sự tổ chức và quá trình hoại diệt
của thế giới, chia ra 12 phẩm: Diêm phù
châu, Uất đàn việt châu, Chuyển luân thánh
vương, Địa ngục, Chư long kim sí điểu, A
tu la, Tứ thiên vương, Tam thập tam thiên,
Đấu chiến, Kiếp trụ, Thế trụ và Tối thắng.
Kinh này có tất cả 6 bản dịch, nhưng
hiện nay chỉ còn 4 bản, tức ngoài bản kinh
này ra còn 3 bản kia là:
- Kinh Khởi thế nhân bản, do ngài Đạt
ma cấp đa dịch vào đời Tùy.
- Kinh Đại lâu thán, do 2 ngài Pháp lập,
Pháp cự dịch vào đời Tây Tấn.
- Kinh Trường A hàm quyển 18-22, do
2 ngài Phật đà da xá và Trúc phật niệm cùng
dịch vào đời Đông Tấn.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại đường
nội điển lục Q.7; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2, Q.4, Q.7].
KHỞI THI QUỈ
........
Tên một loài quỉ.
Ở Ấn độ thời xưa, có pháp chú gọi là Tì
đà la, khi tụng pháp chú này có thể khiến
xác chết đứng dậy đi giết người.
[X. Pháp hoa văn cú Q.10 hạ]. (xt. Tì Đà

La Quỉ).
KHỞI THỈNH
Cũng gọi: Khởi thệ.
Lập thệ nguyện cầu xin Thần, Phật soi
xét và ủng hộ; hoặc khi mình làm việc gì
sai quấy thì xin nhận chịu trách phạt của
các Ngài.
KHỞI THỈNH

K
2509
KHỞI THỈNH VĂN
Cũng gọi: Khởi thệ văn, Khởi thệ trạng,
Thệ văn, Thệ chỉ, Thệ từ.
Lời văn thệ nguyện được ghi trên giấy,
đọc tước Thần, Phật để cầu xin chứng
minh, nếu sai lời thề nguyền thì xin nhận
sự trách phạt. Loại văn khởi thỉnh này
rất thịnh hành trong giới Phật giáo Nhật
bản.
KHỞI TÍN LUẬN NGHĨA KÍ HUYỄN HỔ LỤC
Tác phẩm, 5 quyển, do ngài Phượng đàm
thuộc tông Hoa nghiêm Nhật bản soạn. Đây
là sách chú sớ bộ Đại thừa khởi tín luận
nghĩa kí của ngài Pháp tạng.
Luận Đại thừa khởi tín có rất nhiều bản
chú sớ, trong đó, bộ Đại thừa khởi tín luận
nghĩa kí là quan trọng hơn cả. Nhưng sau,
vì ngài Tông mật đem hợp chung lại với
luận khởi tín sửa đổi và thêm bớt rất nhiều
rồi xuất bản, nên ngài Phượng đàm mới
soạn bộ sách này để phê phán và kích bác.
Những luận chứng trong sách này rất được
các học giả nghiên cứu luận Khởi tín xem
trọng.
KHỞI TÍN LUẬN NHẤT TÂM NHỊ MÔN ĐẠI Ý
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trí khải
soạn vào đờiTrần thuộc Nam triều, được
thu vào Vạn tục tạng tập 71. Đây là bản
chú sớ luận Đại thừa khởi tín do ngài Chân
đế dịch.
Nội dung sách này giải thích rõ ý chỉ sâu
xa của Nhất tâm và Nhị môn trong luận
Đại thừa khởi tín. Nhất tâm chỉ cho tâm
Như lai tạng. Nhị môn chỉ cho tâm chân
như môn và tâm sinh diệt môn. Đây là lí

luận quan trọng về tư tưởng trung tâm của
Phật giáo Đại thừa.
KHỞI TÍN NHỊ MÔN
Cũng gọi Chân sinh nhị môn.
Chỉ cho 2 môn tâm chân như và tâm sinh
diệt được nói trong luận Đại thừa khởi tín.
1. Tâm chân như môn: Môn này đứng
về phương diện bản thể của tâm chúng sinh
để thuyết minh lí thể của chân như chẳng
sinh chẳng diệt, không thêm không bớt, xa
lìa tướng sai biệt của các pháp.
2. Tâm sinh diệt môn: Môn này căn cứ
vào phương diện hiện tượng của tâm chúng
sinh để thuyết minh tâm theo duyên mà sinh
diệt, sinh khởi các tướng nhiễm tịnh khác
nhau.
Nhưng 2 môn này vốn chẳng phải khác
chẳng phải một, đây là tâm Như lai tạng
không sinh không diệt, chỉ vì huân nhiễm
vọng duyên vô minh, mà sinh ra tướng
nhiễm tịnh sai biệt, chứ không có thể riêng;
giống như nước trong biển cả, hễ gió lặng
thì sóng yên, mà gió thổi thì nước động, động
tĩnh tuy khác nhau, nhưng thể của nước thì
là một.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần cuối].
KHỞI TỬ NHÂN CHÚ
...........
Chú thuật có năng lực sai khiến tử thi
mới chết đứng dậy giết hại kẻ thù, đây là
chú pháp của Ấn độ đời xưa.
Luật ngũ phần quyển 26 (Đại 22, 174
trung), nói: “Các tỉ khưu học chú khiến người
chết đứng dậy, đức Phật cấm chỉ và bảo tỉ
khưu nào học sẽ phạm tội Thâu lan gia”.
(xt. Tì Đà La Quỉ).
KHU LONG
.....

Đuổi rồng độc hại.
Chỉ cho việc vị A la hán nhờ vào sức
giữ giới mà đuổi được con rồng độc ở
KHU LONG

K
2510
nước Ca thấp di la.
Luận Đại tì bà sa quyển 44 (Đại 27, 230
thượng), nói: “Thủa xưa trong nước Ca thấp
di la có con rồng độc, tên là Vô khiếp cụ
(không khiếp sợ), bản tính hung ác, gây tổn
hại cho nhiều người và thường đến Tì ha la
số cách đó không xa để quấy nhiễu. Trong
ngôi chùa ở vùng ấy có 500 vị A la hán cùng
nhau bàn luận nhập định để đuổi rồng độc,
mặc dầu dùng hết thần lực nhưng vẫn không
đuổi được. Bấy giờ có 1 vị A la hán từ xa
đến, các vị tăng trong chùa kể lại việc trên,
vị A la hán liền đến chỗ rồng ở, khảy móng
tay và nói rằng: Hiền giả hãy rời khỏi nơi
này! Rồng độc nghe nói thế liền bỏ đi. Các
vị A la hán kia lấy làm lạ, hỏi rằng: Nhờ
định lực nào mà ngài có thể đuổi được con
rồng ấy? Ngài đáp: Tôi không nhập định,
cũng không khởi thần thông, tôi chỉ giữ giới
mà có được sức ấy. Tôi giữ gìn giới nhẹ cũng
như hộ trì giới nặng, nên khiến con rồng
độc sợ hãi bỏ đi”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng, phần 1].
KHU Ô SA DI
...........
Cũng gọi Trục dăng sa di(Sa di đuổi ruồi).
Sa di đuổi quạ. Chỉ cho hạng sa di tuổi
từ 7 đến 13, có thể xua đuổi chim quạ, ruồi
nhặng, v.v... không để chúng tha hoặc làm
bẩn thức ăn của các vị tỉ khưu.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.29; luật Ngũ
phần Q.17; luật Tứ phần Q.34].
KHU QUỈ TIẾT
........

Nghi thức đuổi quỉ của Phật giáo Tây
tạng được cử hành vào ngày 29 tháng 2 hàng
năm theo lịch Tây tạng tại quảng trường Lạp
tát lỗ bố.
Tên con quỉ là Lộ cung(gọi đủ là Ân lan
đạt trát lộ cung), 1 môn đồ của Bổng giáo,
chuyên phá hoại Phật giáo. Đúng vào ngày
lễ này, lúc cử hành Tiểu triệu thì 1 vị Lạt
ma hóa trang đeo mặt nạ nửa đen nửa trắng,
bị mọi người đuổi ra khỏi thành, vị Lạt ma
đóng vai giả quỉ này phải đến chùa Tang da
ở lại vài ngày, rồi lại lén quay về Lạp tát
(Lhasa).
KHUẤT ĐÀ CA NI CA DA
Pàli:Khuddaka-nikàya.
Hán dịch: Tiểu bộ, Tiểu ni ca da.
Cũng gọi: Khuất đà ca ni kha da.
Bộ thứ 5 trong 5 bộ kinh bằng tiếngPàli
thuộc hệ thống kinh điển Nam truyền.
Đại thể bộ kinh này do thu tập các truyền
thuyết, kệ tụng, cách ngôn, v.v... trong 4 bộ
Ni ca da: Trường bộ kinh, Trung bộ kinh,
Tương ứng bộ kinh và Tăng chi bộ kinh mà
thành. Vì chỉ gồm những thiên ngắn nên
gọi là Tiểu bộ; hoặc có chỗ cho rằng do thu
chép những tạp văn (Pàli:Khuddka-pàỉha,
Tiểu tụng) làm đầu nên gọi là Tiểu bộ.
Về nội dung kinh này có nhiều thuyết
khác nhau. Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa
quyển 1, thì Khuất đà ca ni ca da gồm 14
bộ: Pháp cú (Pàli:Dhamma-pada), Dụ
(Pàli:Apadàna) Ẩu đà na (Pàli:Udàna),
Y đế Phật đa già (Pàli:Ftivuttaka). Ni ba
đa (Pàli:Sutta-nipàta), Tì ma na (Pàli:
Vimàna-vatthu) Ti đa (Pàli: Petavatthu),
Thế la (Pàli:Thera-gàthà), Thế
lợi già đà (Pàli:Therì-gàthà), Bản sinh
(Pàli:Jàtaka), Ni thế bà (Pàli:Niddesa),

Ba trí tham tì đà (Pàli:Paỉisambhidà),
Phật chủng tính (Pàli:Buddha-vaôsa) và
Nhã dụng tạng (Pàli:Cariyà piỉaka). Còn
trong bộ Nhất thiết thiện kiến (Pàli:
Samantapàsàdika), bài tựa Trường bộ
kinh chú (Pàli:Sumaígala-vilàsinì) và
Tam tạngPàli của Tích lan thì thêm Tiểu
tụng nữa mà thành 15 bộ. Tam tạng Pàli
của Miến điện lại thêm Di lan đà vấn (Pàli:
KHUẤT ĐÀ CA NI CA DA

K
2511
Milinda-paĩha), Kinh tập (Pàli:Suttasaôgaha),
Côn lặc luận (Pàli:
Peỉakopadesa) và Chỉ đạo luận (Pàli:
Netti) nữa mà thành 19 bộ. Tam tạngPàli
Thái lan thì chỉ có 8 bộ trong 15 bộ do Tích
lan truyền là: Pháp cú, Dụ, Ẩn đà na, Y đế
Phật đa già, Ni ba đa, Ni thế bà và Ba trí
tham tì đà.
Nay nói qua về 15 bộ kinh của Tích lan
như sau:
1. Tiểu dụng: Có 9 thiên, 4 thiên đầu
nói về việc người mới vào đạo Phật cần phải
tu học 3 qui y và 10 học xứ, 5 thiên sau thì
ghi chép những nghi thức tán tụng. Cho đến
nay, tín đồ Phật giáo của Tích lan vẫn noi
theo nghi thức này.
2. Pháp cú: Có 26 chương, 423 bài tụng,
các cách ngôn đạo đức Phật giáo, tương
đương với kinh Pháp cú và Pháp cú thí dụ
bản Hán dịch.
3. Ẩu đà na: Có 8 phẩm, 80 kinh, dùng
văn vần(kệ tụng)và văn xuôi(trường hàng)
khen ngợi quả A la hán và Niết bàn...
4. Y đế Phật đa già: Có 4 chương, 11
phẩm, cũng dùng văn vần và văn xuôi để
nói rõ về pháp tu nhân đắc quả, tương
đương với kinh Bản sự do ngài Huyền trang
dịch.
5. Ni ba đa: Có 5 phẩm: Xà phẩm (Pàli:
Uraga-vagga), Tiểu phẩm (Pàli:Cùơavagga),
Đại phẩm (Pàli:Mahà-vagga), Bát
phẩm (Pàli:Aỉỉhaka-vagga), Ba la diên
phẩm (Pàli:Pàràyana-vagga); 4 phẩm đầu
có 45 kinh, phẩm Ba la diên có 16 bài thơ,
trong đó bao hàm những kinh điển ở thời

kì sớm nhất.
6. Tì ma na.
7. Tì đa, cùng với Tì ma na đều là những
thiên ngắn giải thích về tư tưởng nghiệp lực.
So với các kinh khác trong Thánh điểnPàli,
thì Tì đa và Tì ma na là những kinh xuất
hiện muộn hơn.
8. Thế la: Thu chép những bài kệ của
các vị Trưởng lão, gồm 107 chương, 1279
bài tụng.
9. Thế lợi già đà: Thu chép những bài
kệ của các trưởng lão ni, gồm 73 chương,
522 bài tụng.
10. Bản sinh: Có 546 phẩm, viết về sự
tích của bản sinh của đức Phật, ghi chép
nhiều truyền thuyết ngoài Phật giáo.
11. Ni thế bà: Sách chú thích Tiểu phẩm
trong Ni ba đa.
12. Ba trí tham tì đà: Thuộc về tạng
Luận.
13. Dụ: Thu chép giáo thuyết của các vị
đệ tử Phật và trưởng lão ni đã chứng quả A
la hán, là những tác phẩm xuất hiện muộn
nhất trong Thánh điểnPàli.
14. Phật chủng tính kinh: Có 25
chương, tường thuật sự tích của 24 vị Phật
ra đời trong 12 kiếp quá khứ.
15. Nhã dụng tạng: Kể lại sự tích của
đức Phật ở đời quá khứ khi còn là Bồ tát tu
các hạnh Ba la mật.
[X. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd.II. (Diebuddhische
Literatur); FourÀgamas in Chinise (Tỉ kì
Chính trị)].
KHUẤT HUYẾN BỐ
Khuất huyến, Phạm:Kàrpàsaka.
Hán dịch: Đệ nhất bố, Đệ nhất hảo bố,
Đại tế bố.

Loại vải rất mịn được dệt bằng sợi bông.
Theo điều Bố(vải)trong Thích thị lục
thiếp quyển 22, vào đời Đường, vải Khuất
huyến được coi là vải tốt nhất được dệt bằng
sợi bông, tức chỉ cho tấm áo ca sa 7 nẹp của
Tổ Đạt ma, mặt trong có mầu xanh biếc, áo
này vốn được truyền từ Tôn giả Sư tử.
Truyện Tuệ năng trong Tống cao tăng
truyện quyển 8 (Đại 50, 755 trung), nói:
“Dưới tháp Tổ có cất giữ tấm áo Uất đa la
tăng bằng vải khuất huyến mầu xanh biếc,
KHUẤT HUYẾN BỐ

K
2512
được may 2 lớp, nhân gian không có được”.
[X. Lục tổ đại sư Pháp bảo đàn kinh chú;
Thích môn chính thống Q.8; môn Phục
chương trong Thiền lâm tượng khí tiên].
KHUẤT LÃNG NOA QUỐC
Khuất lãng noa, Phạm:Kuràịa.
Cũng gọi Khuất lãng na quốc, Câu lan
quốc, Câu lan nỗ quốc. Tên 1 nước xưa ở
Tây vực vào khoảng thế kỉ thứ VII.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 12, thì
nước này nằm cở vùng đất cũ của nước Đổ
hóa la, chu vi hơn 2000 dặm, dân chúng
tính tình thô bỉ, bạo ngược, đa số không tin
Phật pháp, chùa chiền, tăng đồ rất ít, chỉ có
nhà vua là tính tình thuần hậu, sùng kính
Tam bảo.
Về vị trí nước này, theo ông H. Yule
(1820-1889), nhà lịch sử học và địa lí học
người Anh, thì vùng đất Kuran ở thượng
du sông Kokeha nằm trong nội địa nước
Afghanistan hiện nay chính là nước Khuất
lãng noa (Phạm:Kuràịa) ngày xưa.
[X. Giải thuyết Tây vực kí; S. Beal:
Buddhist Records of the Western World,
vol. I].
KHUẤT LỘ ĐA QUỐC
Khuất lộ đa, Phạm:Kulùta.
Tên 1 nước xưa ở miền Bắc Ấn độ.
Theo Đại đường Tây vực kí quyển 4, nước
này chu vi hơn 3000 dặm, đô thành rộng 14
đến 15 dặm, đất đai phì nhiêu, thích hợp
cho việc trồng trọt, sản xuất thuốc quí, vàng,
bạc, đồng, v.v... Có hơn 20 ngôi chùa với
hơn 1000 tăng đồ, phần nhiều tu học theo
Đại thừa. Ở đây còn có di tích thuyết pháp

của đức Như lai thủa xưa và tháp do vua A
dục xây dựng.
Theo sự suy định của ông A.
Cunningham, nhà Khảo cổ học người Anh,
thì vùng đất Kullu ở thượng du sôngByàs,
phía đông bắcJàllandharhiện nay chính
là đất cũ của nướcKulùtangày xưa và Nagar
ngày nay chính là đô thành của nước ấy.
Còn học giả T. Watters thì cho rằng Thôn
làng Tích tập nói trong Hữu bộ tì nại da
dược sự quyển 9 tức là nước Khuất lộ đa.
[X. Thích ca phương chí Q.thượng; A.
Cunmingham: The Ancient Geography of
India; T. Watters: On Yuan Chwang, vol. I].
KHÚC CÔNG
.....
Một loại đèn làm bằng đồng, vàng, bạc,
đá, v.v... để thờ cúng trong các chùa của
Phật giáo Tây tạng. Trước tượng Phật Thích
ca mâu ni ở chùa Đại chiêu tại Lạp tát
(Lhasa), Tây tạng, có cây đèn bằng vàng
nạm đá quí mầu xanh lam, chạm trổ hoa
văn rất đẹp để thờ.
Đèn này có nhiều loại như đèn trăm chén
(dầu), đèn nghìn chén...
KHÚC ĐINH
.....
Chén đựng nước cúng trong các chùa của
Phật giáo Tây tạng. Loại chén này được làm
bằng vàng, bạc, đồng, v.v... 1 bộ 7 cái, đựng
nước cúng trước Tam bảo, mỗi ngày thay
nước 1 lần. Chén này cũng có thể được dùng
để đựng hoa quả, thức ăn... để dâng cúng.
KHÚC LỤC
Cũng gọi Khúc lục mộc, Khúc lộc, Khúc
lốc, Khúc mộc, Viên ỷ, Giao ỷ, Tham ỷ.
Ghế ngồi có ngai để dựa của chư tăng
thời xưa.

Người Trung quốc cổ đại chỉ trải chiếu
ngồi trên đất chứ không có ghế. Đến khoảng
cuối đời Hán và đầu Lưỡng Tấn (Đông Tấn,
Tây Tấn) do sự quan hệ giữa người Hồ (các
nước Tây vực) và người Trung nguyên nên
KHÚC LỤC

K
2513
loại ghế này mới được truyền vào Trung quốc
và gọi là “Hồ sàng” (giường người Hồ). Thông
thường, khúc lục được làm bằng gỗ, có 4
chân, mỗi cặp chân tréo nhau; vì hình dáng
lưng dựa cũng giống như cái tay ngai nên
gọi là Khúc lục.
Trong Đại minh cao
tăng truyện quyển 6 có
từ ngữ “Tọa khúc lục
sàng”(ngồi giường khúc
lục), như vậy, Khúc lục
cũng được dùng để chỉ
cho cái giường. Ngoài ra,
“Tọa khúc lục sàng” còn
được dùng để thay thế cho sự hoằng dương
Phật pháp của vị Trụ trì 1 ngôi chùa trong
Thiền lâm.
Chương Ứng am Đàm hoa thiền sư trong
Gia thái phổ đăng lục (vạn tục 137, 139 hạ),
nói: “Hai mươi năm qua ngồi giường khúc
lục, treo đầu dê, bán thịt chó, biết hắn có
bằng cớ gì? Tuy nhiên, mỗi năm 1 lần tiết
thiêu hương, ngàn xưa khiến người ta càng
thêm hận”.
[X. Vân môn Văn yển thiền sư ngữ lục
Q.thượng; môn Khí vật trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
KHÚC MỘC CỨ VỊ
Cũng gọi Khúc mộc thiền sàng.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ngồi yên trên chiếc ghế của chư tăng.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được dùng với
ý nghĩa lên chức Trụ trì để giáo hóa đại
chúng.
Tuyết đậu Tổ anh tập thượng trong Tổ

đình sự uyển quyển 3 (Vạn tục 113, 33 hạ),
ghi: “Đại sư Vân môn ở Thiều dương nói:
Các lão trọc ở khắp nơi ngồi trên giường
khúc mộc(tức làm Trụ trì), cầu danh cầu lợi,
hỏi Phật đáp Phật, hỏi Tổ đáp Tổ, đi ngoài
đi giải, giống như bà già đã dốt lại lắm
chuyện, biết cái gì tốt cái gì xấu? Tất cả đều
như thế! Dao bén chém bỏ trăm nghìn vạn
ức kẻ, có lỗi gì!”.
(xt. Khúc Lục).
KHÚC PHÁP MÔN
Pháp môn cong queo. Chỉ cho pháp môn
tựa hồ như đúng, nhưng thực ra là sai, làm
cho người ta mê lầm; hoặc chỉ cho giáo pháp
bất chính không đúng với chân lí.
KHUÊ PHONG
.....
Ngọn núi ở phía đông nam huyện Hộ,
tỉnh Thiểm tây, Trung quốc, hình núi giống
như hòn ngọc Khuê, phía dưới núi có chùa
Thảo đường, phía đông chùa này có Tiểu
khuê phong.
Thiền sư Tông mật, vị tổ thứ 5 của tông
Hoa nghiêm đời Đường, từng trụ trì chùa
Thảo đường, sau khi ngài tịch được an táng
ở Khuê phong, cho nên đời sau thường dùng
chữ Khuê phong để gọi ngài. Ở bên cạnh
Nga hồ, huyện Diên sơn, tỉnh Giang tây cũng
có 1 ngọn núi tên là Khuê phong.
(xt. Tông Mật).
KHUÊ PHONG BI
........
Tấm bia ghi lại sự nghiệp truyền pháp
của thiền sư Khuê phong Tông mật đời
Đường, vị tổ thứ 5 của tông Hoa nghiêm.
Sau khi Thiền sư thị tịch, ngài được an
táng ở núi Khuê phong, phía đông nam
huyện Hộ, tỉnh Thiểm tây. Năm Đại trung

thứ 9 (855) đời Đường, môn nhân của ngài
dựng bia, gọi là “Khuê phong Định tuệ thiền
sư truyền pháp bi”. Văn bia do ông Bùi hưu
soạn và viết, còn những chữ triện trên trán
bia là của ông Liễu công quyền.
[X. Tống cao tăng truyện Q.6; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.13].
Khúc Lục
KHUÊ PHONG BI

K
2514
KHUẾCH NHIÊN VÔ THÁNH
Cũng gọi Thánh đế đệ nhất nghĩa, Đạt
ma khuếch nhiên.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa tổ Bồ đề đạt ma và vua Lương
vũ đế.
Khuếch nhiên(rỗng lặng)chỉ cho cảnh
giới đại ngộ; cảnh giới đại ngộ này không
phân biệt phàm thánh, không bỏ phàm cũng
không cầu thánh, gọi là Khuếch nhiên vô
thánh.
Tắc 1 Bích nham lục (Đại 48, 140
thượng), ghi: “Vua Lương vũ đế hỏi đại sư
Đạt ma:
- Thế nào là Thánh đế đệ nhất nghĩa?
Ngài đáp:
- Khuếch nhiên vô thánh.
Vua hỏi:
- Người đối trước trẫm là ai?
Ngài Đạt ma trả lời:
- Không biết!”
[X. điều Bồ đề đạt ma trong cảnh đức
truyền đăng lục Q.3; Truyền pháp chính tông
kí Q.5; Tắc 2 Thung dung lục; Ngũ đăng
hội nguyên Q.1; Thiền tăng truyện Q.4].
KHUY CƠ (632-682)
Cũng gọi: Linh cơ, Thừa cơ, Đại thừa
cơ, Cơ pháp sư, Cơ, Từ ân đại sư, Từ ân
pháp sư.
Sơ tổ tông Pháp tướng Trung quốc, sống
vào đời Đường, người Trường an (Tây an,
Thiểm tây), họ Úng trì, tự Hồng đạo.
Sư có tướng mạo khôi ngô, bẩm tính
thông tuệ. Năm 17 tuổi, sư vâng mệnh vua

xuất gia làm đệ tử ngài Huyền trang ở chùa
Quảng phúc. Sau, sư dời về chùa Đại từ ân,
theo ngài Huyền trang học tiếng Phạm và
kinh luận Phật giáo. Năm 25 tuổi, sư tham
dự việc dịch kinh.
Năm Hiển khánh
thứ 4 (659), khi
ngài Huyền trang
dịch luận Duy
thức, sư tham
chước các bản luận
thích của 10 vị
Luận sư mà soạn
thành 1 bản, tức là
luận Thành duy
thức. Ngài Huyền trang còn giảng dạy sư về
luận Nhân minh chính lí môn của ngài Trần
na và luận Du già sư địa của ngài Di lặc, vì
thế sư rất thông thạo về Nhân minh học và
tông pháp Ngũ tính.
Niên hiệu Long sóc năm đầu (661), ngài
Huyền trang chủ dịch các luận: Biện trung
biên, Biện trung biên luận tụng, Nhị thập
duy thức, Dị bộ tông luân, A tì đạt ma giới
thân túc, v.v... đều do sư chấp bút. Trong
các bộ luận trên, trừ bộ A tì đạt ma Giới
thân túc luận ra, còn tất cả sư đều soạn Thuật
kí. Sau, sư đến Thái hàng, Ngũ đài tuyên
dương Đại thừa, rồi trở về chùa Từ ân truyền
trao giáo pháp của ngài Huyền trang.
Niên hiệu Vĩnh thuần năm đầu (682),
sư thị tịch ở viện Dịch kinh, chùa Từ ân,
thọ 51 tuổi, được an táng bên cạnh tháp
ngài Huyền trang ở Phàn xuyên, Bắc
nguyên.
Những tác phẩm của sư gồm có: Pháp
uyển nghĩa lâm chương, Du già sư địa luận
lược toản, Bách pháp minh môn giải,

Nhân minh nhập chính lí luận sớ, Nhiếp
đại thừa luận sao, Đối pháp luận sao,
Thắng tông thập cú nghĩa chương, Pháp
hoa kinh tán, A di đà kinh thông tán sớ,
Quán Di lặc thướng sinh kinh sớ, Kim
cương bát nhã kinh huyền kí, Thuyết vô
cấu xưng kinh tán.
[X. Thành duy thức luận chưởng trung
xu yếu Q.thượng; Đại từ ân tự Tam tạngpháp
KHUY CƠ
Khuy Cơ

K
2515
sư truyện Q.10; Tống cao tăng truyện Q.4].
KHUYÊN HỘI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vốn chỉ cho khuôn mẫu hoặc phương
thức nhất định. Trong Thiền lâm, từ ngữ
này được sử dụng để chỉ cho cái phương tiện
của thầy dùng lời nói, động tác để thử nghiệm
và dẫn dắt người học.
Tắc 16 Thung dung lục (Đại 48, 237
trung), nói: “Phải và chẳng phải, hãy xem
phương tiện(Khuyên hội)đè xuống nâng lên,
khó anh khó em”.
Tắc 5 Bích nham lục (Đại 48, 145 trung),
nói: “Được mất, phải trái, cùng lúc buông
bỏ hết, tự nhiên thấu suốt được phương tiện
(Khuyên hội) của người”.
KHUYÊN LUYÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Khuyên(hoặc đọc là quyền)là chuồng nuôi
muông thú; Luyên là sợi dây buộc mồi để
thả câu.
Thiền lâm dùng từ ngữ này để chỉ cho
cơ pháp đặc biệt mà bậc thầy sử dụng để lôi
kéo, nắm giữ người học có căn cơ cao, tính
giác ngộ mạnh, giống như người buông câu
dùng mồi ngon câu cá lớn; hoặc giống như
người đi săn dùng cũi chắc chắn để nhốt
mãnh thú, đó đều là những phép tắc phương
tiện để ngăn ngừa thói quen ngông cuồng,
nóng nảy của người học, thường thay đổi
bất định mà mất tài năng. Trong những
trườnghợp ấy, cái cơ pháp mà vị thầy
thường dùng nhất là “Viên tướng” (tướng
tròn), tức là dùng tay hoặc phất trần, cây
như ý, gậy, v.v... vẽ 1 hình tròn trong hư

không hoặc trên mặt đất, biểu thị cho chân
lí tuyệt đối, dùng làm mồi dắt dẫn, tạo cơ
khai ngộ cho người học.
Tắc 33 Bích nham lục (Đại 48, 172 hạ),
nói: “Khi câu con ba ba lớn ngoài biển thì
phải thả miếng mồi to và ngon (Khuyên
luyên)”.
[X. Bích nham sao; Phương ngữ giải, Bích
nham lục].
KHUYẾN DUYÊN
.....
Danh xưng các vị tăng chuyên đi khuyến
hóa tín đồ góp tịnh tài cúng dường vào việc
khắc in kinh điển. Như phần san kí của kinh
Trường a hàm quyển 22 trong bản in Đại
tạng kinh của Viên giác thiền viện ở Tư
khê, Hồ châu, đời Nam tống, có hàng chữ
“Khuyến duyên Trụ trì Viên giác thiền viện
Truyền pháp sa môn Hoài thâm”. Lại như
phần san kí của kinh Chuyển nữ thân được
ấn hành vào năm 1256 và cất giữ ở viện
Giới học thuộc Luật tông của Nhật bản,
cũng có dòng chữ “Khuyết duyên tỉ khưu
Hốt trì đề”, v.v...
KHUYẾN ĐẠO ĐÊ NHẤT
Chỉ cho ngài Ưu đà di, là người có duyên
khuyến hóa bậc nhất trong hàng đệ tử của
đức Phật.
Phẩm Đệ tử trong kinh Tăng nhất a
hàm quyển 3 (Đại 2, 557 thượng), nói:
“Người có tài khuyến đạo khéo léo và dùng
phúc thiện hóa độ mọi người chính là tỉ khưu
Ưu đà di”.
KHUYẾN GIỚI NHỊ MÔN
I. Khuyến Giới Nhị Môn.
Khuyến môn và Giới môn.
Khuyến là khuyên dạy người làm việc
thiện; Giới là răn cấm người làm điều ác.

Giáo lí Phật giáo có đủ 2 ý nghĩa này.
Tiêu biểu nhất cho ý nghĩa khuyến giới
của Phật giáo là bài kệ tụng tổng quát về
giới luật của 7 đức Phật ở quá khứ:
KHUYẾN GIỚI NHỊ MÔN

K
2516
“Chớ làm các điều ác
Làm tất cả việc lành
Giữ tâm ý trong sạch
Là lời chư Phật dạy”.
Trong đó, “làm tất cả việc lành” là
Khuyến môn, “Chớ làm các điều ác” là Giới
môn. Có chỗ cho rằng Kinh tạng là Khuyến
môn, mà Luật tạng là Giới môn. Ngày xưa,
ở Ấn độ, ngài Long thụ đã soạn “Khuyến
phát chư vương yếu kệ” để khuyên răn vua
Sa đa bà hán na của nước Kiêu tát la.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.5 hạ; Trung
quán luận sớ Q.1; Đại đường Tây vực kí Q.10].
II. Khuyến Giới Nhị Môn.
Khuyến tín môn và Giới nghi môn.
Chỉ có lòng tin mới vào được biển Phật
pháp, vì thế khuyên vững niềm tin và răn
dứt mối ngờ vực.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển
60 (Đại 9, 788 thượng), nói: “Được nghe
pháp này mà vui mừng, sinh lòng tin không
ngờ vực thì chóng thành đạo vô thượng”.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
14 (Đại 10, 72 trung), nói: “Tin là mẹ đẻ của
vô lượng công đức, nuôi lớn tất cả pháp lành,
cắt đứt lưới nghi ra khỏi sông ái”.
Tông Tịnh độ của Nhật bản đem tâm
chân thực phối hợp với Khuyến môn, tâm
hư giả phối hợp với Giới môn. Cũng có
thuyết cho rằng khuyến tiến lòng tin vào
tha lực là khuyến tín; răn ngừa sự nghi hoặc
của tự lực là giới nghi. Lại nữa, chiết phục
ma pháp là giới, nhiếp thụ chính pháp là
khuyến.
[X. Tuyển trạch truyền hoằng quyết nghi

sao Q.3].
KHUYẾN HÓA
.....
Khuyến tiến chuyển hóa, nghĩa là khuyến
tiến chúng sinh chuyển ác thành thiện,
chuyển mê thành ngộ, chuyển phàm thành
Thánh.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 14 (Đại
12, 695 thượng), nói: “Nếu có chúng sinh
tham đắm 5 món dục lạc, thì hãy đem 5 dục
vi diệu làm cho họ thỏa mãn, sau đó khuyến
hóa, khiến họ an trụ nơi A nậu đa la tam
miệu tam bồ đề”.
[X. Tu đạt đa thừa tượng khuyến hóa
duyên trong kinh Soạn tập bách duyên Q.6;
luận Đại trí độ Q.33; luận Câu xá Q.12].
KHUYẾN HỌC
.....
Tên chức vụ của những vị tăng có học vị
cao thuộc các phái Bản nguyện tự, Hưng
chính tự trong Tịnh độ tông và Chân tông
của Phật giáo Nhật bản. Như vào năm Văn
chính thứ 7 (1824), phái Bản nguyện tự đặt
ra chức Khuyến học do 11 người đảm nhiệm,
trong đó có các ngài Liễu húc, Tuệ hàng,
Tính hải, v.v...
KHUYẾN PHÁT
.....
Phạm:Utàhana.
Khuyến là khuyến khích, phát là phát
khởi. Theo sự giải thích trong Pháp hoa
nghĩa sớ quyển 12, thì khuyến phát tức là
dùng những việc thù thắng để khuyến khích
mọi người phát khởi tâm trì tụng kinh Pháp
hoa.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.10 hạ; Pháp
hoa kinh Huyền tán Q.10].
KHUYẾN PHÁT CHƯ VƯƠNG YẾU KÊ

Phạm: Àrya-nagarjuna-bodhisattva
suhfllekha.
Tác phẩm, 1 quyển, do bồ tát Long thụ,
người Ấn độ soạn, ngài Tăng già bạt ma dịch
vào thời Lưu tống, Trung quốc, được thu
vào Đại chính tạng tập 32.
Đây là bộ sách khuyên răn mà bồ tát
Long thụ gửi cho vua Sa đa bà hán na nước
KHUYẾN PHÁT CHƯ VƯƠNG YẾU KÊ

K
2517
Kiêu tát la thuộc Nam Ấn độ. Nội dung nói
về pháp quán bất tịnh, sự tai hại của 5 dục
lạc và xa lìa lục uế nhiễm. Điểm cốt yếu của
sách này là dạy người ta tu thiện để cầu Niết
bàn rốt ráo.
Sách này còn có các bản dịch khác như:
- Long thụ bồ tát vị Thiền đà ca vương
thuyết yếu kệ, do ngài Cầu na bạt ma dịch
vào đời Lưu Tống.
- Long thụ bồ tát khuyến giới vương tụng,
do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường. Cả
2 bản dịch trên cũng được thu vào Đại chính
tạng tập 32.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4].
KHUYẾN PHÁT PHẨM
........
Gọi đủ: Phổ hiền bồ tát khuyến phát
phẩm.
Phẩm thứ 28 trong kinh Pháp hoa quyển
7, do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Diêu
Tần, được thu vào Đại chính tạng tập 9.
Nội dung phẩm này nói về việc bồ tát Phổ
hiền từ cõi nước của Phật Bảo uy đức thượng
vương (Phạm: Ratnatejobyudgataràja) ở
phương đông đến thế giới Sa bà này, được
nghe đức Phật Thích ca mâu ni nói rằng:
Nếu thành tựu được 4 pháp thì sau khi
Phật nhập diệt sẽ gặp được kinh Pháp hoa,
bồ tát Phổ hiền bèn dùng 7 việc làm thù
thắng để khuyến khích mọi người phát khởi
tâm trì kinh. Bảy việc thù thắng ấy là: Hỏi
về 4 pháp, hiện tướng lành, nói thần chú,
sức thông suốt kinh (Pháp hoa), khen ngợi
việc trì kinh, nói rõ quả báo của việc trì
kinh, hộ pháp.

KHUYẾN THIÊN TRỪNG ÁC
...........
Cũng gọi khuyến thiện cấm ác, Trừng
ác khuyến thiện.
Khuyên làm các việc lành, răn cấm các
điều ác.
Bài tựa trong luận Nguyên nhân (Đại 45,
708 thượng), nói: “Thúc dục muôn hạnh,
trừng ác khuyến thiện, cùng đưa đến chỗ an
vui, Tam giáo (Phật, Nho, Đạo) đều có thể
làm như vậy”.
[X. Bách luận sớ Q.thượng phần cuối;
Bài tựa Trùng khai tăng sử lược].
KHUYẾN THỈNH
Chí thành cầu thỉnh Phật và Bồ tát quang
lâm.
Cứ theo kinh Đại bản trong Trường a
hàm quyển 1, khi 7 đức Phật ở quá khứ như
Phật Tì bà thi, v.v... thành đạo, thì Phạm
thiên từng đến khuyến thỉnh Phật chuyển
pháp luân. Còn theo phẩm Phạm thiên
khuyến thỉnh trong kinh Phật bản hạnh tập
quyển 33, thì khi Phật Thích ca thành đạo,
Phạm thiên cũng đến dùng kệ tụng khuyến
thỉnh ngài chuyển pháp luân.
Theo kinh Kim quang minh quyển 2
(Hợp bộ) và luận Thập trụ tì bà sa quyển 5,
thì Khuyến thỉnh là 1 trong 4 hối; còn theo
kinh Đại thừa tam tụ sám hối và Bồ tát ngũ
sám pháp văn, thì Khuyến thỉnh là 1 trong
5 hối, cùng với sám hối, tùy hỉ và hồi hướng
đều là những hạnh tu quan trọng của Bồ
tát. Đến đời sau, khi cử hành pháp hội, trước
hết dùng nghi thức khuyến thỉnh chư Phật,
Bồ tát giáng lâm đạo tràng, sau đó tự mình
phát nguyện.
Ngoài ra, khi đức Phật sắp vào Niết bàn,
các vị đệ tử xin Ngài trụ lâu nơi đời, thì gọi

là khuyến thỉnh cửu trụ. Lại khi khánh
thành chùa viện mà không có vị Khai sơn
(người sáng lập chùa)thì bái thỉnh Bản sư
(thầy tổ) hoặc vị tăng có đức hạnh đảm
nhiệm Khai sơn, thì gọi là Khuyến thỉnh
khai sơn.
[X. kinh Đại niết bàn Q.thượng (bản 3
quyển); kinh Hiền ngu Q.1; kinh Đại tì lô
giá na Phật thuyết yếu lược niệm tụng; luận
KHUYẾN THỈNH

K
2518
Du già sư địa Q.45; Thiên thai tứ giáo nghi;
Vãng sinh lễ tán kệ].
KHUYẾN TIẾN
.....
Đồng nghĩa: Khuyến hóa.
Khuyên nhủ người ta gắng sức chuyển
hóa mà trở về Phật đạo.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 341
hạ), nói: “Phát tâm bồ đề, tin sâu nhân quả,
đọc tụng Đại thừa, khuyến tiến hành giả”.
Quán kinh tự phần nghĩa của ngài Thiện
đạo (Đại 37, 260 thượng), nói: “Cần phải
khuyến tiến người tu hành, là vì khổ pháp
như thuốc độc, ác pháp như dao, trôi lăn
trong 3 cõi, tổn hại chúng sinh. Còn thiện
thì như gương sáng, pháp như cam lộ, gương
thì soi rọi chính đạo để trở về chân thực;
cam lộ thì rưới mưa pháp không để khô kiệt,
muốn cho hàm linh được thấm nhuần, đều
gặp được dòng nước pháp, cho nên phải
khuyến tiến lẫn nhau”.
Đến đời sau, khuyến tiến được chuyển
thành nghĩa quyên góp tài vật để cất chùa,
xây tháp, tạo tượng, đúc chuông, v.v... Đây
tức là từ việc khuyên nhủ chứa góp công
đức thiện căn của mình và người, chuyển
thành nghĩa khuyến dụ mọi người hoan hỉ
cúng tịnh tài để làm việc phúc lợi.
Ngoài ra, quyển sổ dùng để ghi chép lí
do và mục đích của việc quyên góp thì gọi là
Khuyến tiến trướng, Khuyến hóa trướng.
[X. phẩm Tín giải kinh Pháp hoa].
KHUYẾN TÍN GIỚI NGHI
...........
[X. Khuyến Giới Nhị Môn II].

KHUYẾN TRÌ PHẨM
Phẩm thứ 13 trong kinh Pháp hoa quyển
15, do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Diêu
Tần, được thu vào Đại chính tạng tập 9.
Nội dung của nửa phẩm trước nói về các
Bồ tát: Dược vương, Đại nhạo thuyết và 500
vị A la hán được thụ kí, thệ nguyện không
tiếc thân mệnh phụng trì đọc tụng kinh Pháp
hoa. Còn nửa phần sau thì nói về việc các
Bồ tát khuyên mọi người thụ trì và hoằng
dương rộng rãi kinh này.
KHUYẾN TƯỚNG CHUYỂN
Cũng gọi Khuyến chuyển.
Khuyến tướng chuyển là đức Thế tôn
chuyển pháp luân nói lí Tứ đế ở vườn Lộc
dã, khuyên người đời nên biết khổ, nên đoạn
tập, nên chứng diệt và nên tu đạo. Tức
khuyên tu Tứ đế, đây là nói theo hàng căn
cơ bậc trung, tương đương với Tu đạo (1
trong 3 đạo).
[X. luận Câu xá Q.24; Pháp hoa kinh
văn cú Q.7 hạ; Tam tạng pháp số Q.9]. (xt.
Tam Chuyển Pháp Luân).
KHUYỂN TRỤC KHỐI
Con chó đuổi theo cục đất.
Từ ngữ này được dùng để thí dụ cho
phàm phu không biết, chỉ thấy quả mà
không thấy nhân, giống như con chó chỉ
đuổi theo cục đất, chứ không biết đuổi theo
người ném đất.
[X. kinh Niết bàn Q.25 (bản Bắc)].
KHUYẾT BẢN KINH
Những kinh điển vốn đã được dịch ra
chữ Hán, nhưng do sự lưu truyền qua nhiều
đời nên bị thất lạc mà thiếu đi một số bản.
Về số kinh khuyết bản thì trong Chúng
kinh mục do ngài Ngạn tông soạn vào năm
Nhân thọ thứ 2 (602) đời Tùy, liệt kê 402

bộ khuyết bản. Trong Vũ chu san định
chúng kinh mục lục, do các ngài Minh
thuyên, v.v... soạn vào niên hiệu Thiên sách
KHUYẾT BẢN KINH

K
2519
vạn tuế năm đầu (695) đời Đường, liệt kê
450 bộ. Đến Khai nguyên thích giáo lục, do
ngài Trí thăng biên soạn vào năm khai
nguyên 18 (730) đời Đường, thì số kinh
khuyết bản đột nhiên tăng lên 1.153 bộ.
Còn trong Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục, do ngài Viên chiếu biên soạn năm
Trinhnguyên 16 (808) đời Đường, thì liệt
kê 1.148 bộ.
Qua những tư liệu được trình bày ở trên,
người ta nhận thấy: Chúng kinh mục lục
của ngài Ngạn tông đời Tùy liệt kê có 402
bộ kinh khuyết bản; đến Khai nguyên lục
đời Đường, kinh khuyết bản bỗng tăng lên
tới 1.153 bộ, nhiều gấp 3 lần, nếu khảo chứng
sự thật về con số ấy, thì rất đáng nghi ngờ;
bởi vì các kinh điển bị cho là khuyết bản,
thì sau đó lại tìm được, việc này thường xảy
ra, vì thế, theo lí thì số lượng kinh khuyết
bản chí giảm xuống chứ không thể thêm
lên. Nhưng Khai nguyên lục lại tăng thêm
gấp 3 lần, đó là vì khi biên soạn Lịch đại
Tam bảo kỉ, ông Phí trường phòng tùy ý
thêm tên người dịch vào các kinh mất tên
dịch giả, kinh sao chép, v.v... làm thành ngụy
mục lục, tuy rằng ngài Ngạn tông đời Tùy,
khi khám định Chúng kinh mục lục, có loại
bỏ một phần lớn các kinh không thuần nhất
như kinh sao chép. Nhưng Khai nguyên lục
lại sử dụng mục lục không đúng sự thực của
Lịch đại Tam bảo kỉ và thêm tên các kinh
khuyết bản, vì thế mà số kinh khuyết bản
đã tăng lên nhiều.
[X. chương 4, bộ 2 trong Phật thư giải
thuyết đại từ điển Phật điển tổng luận].

KHUYẾT DỊ DỤ Y
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Thiếu Dị dụ y, 1 lỗi “Vô thể khuyết”
trong các lỗi thiếu sót thuộc Nhân minh cũ.
Trong Nhân minh mới không thấy nói đến
loại lỗi này.
Thiếu Dị dụ y có 2 trường hợp:
1. Thiếu Tông dị phẩm, nên thiếu Dị dụ
y không phạm lỗi.
2. Có Tông dị phẩm mà thiếu Dị dụ y
thì phạm lỗi.
[X. Nhân minh đại sớ lê trắc].
KHUYẾT LẬU
.....
Do giữ giới không nghiêm túc mà phạm
lỗi.
Giới như con đê, có khả năng ngừa lỗi
ngăn ác, cho nên không giữ giới là khuyết;
vì không giữ giới nên tội lỗi phát sinh, gọi
là lậu.
[X. phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa Q.1].
KHUYẾT QUÁ
Cũng gọi: Khuyết giảm quá, Khuyết giảm.
Đối lại: Chi quá.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi do sự trình bày không đầy đủ ý nghĩa.
Tức là lỗi vì không có lời trình bày(ngôn
trần)hoặc có lời trình bày mà nghĩa lí không
đầy đủ, không bao quát. Lỗi này có thể chia
làm 2 loại:
1. Vô thể khuyết: Chỉ mới trình bày
phần Tông(mệnh đề)chứ chưa nói đến Nhân
(lí do)và Dụ(đồng dụ và dị dụ). Tức là luận
thức chưa đầy đủ, đối phương không hiểu
được ý của người lập luận. Đây là thuyết
Nhân minh cũ.
2. Hữu thể khuyết: Khi lấy ba tướng

của Nhân làm pháp năng lập tuy nói 3 tướng,
nhưng nếu thiếu 1 tướng đầu, hoặc thiếu 2
tướng sau, hay thiếu cả 3 tướng thì gọi là
Tướng thiểu khuyết. Còn khi lấy Nhân và 2
Dụ(đồng dụ, dị dụ) làm Pháp năng lập, tuy
có trình bày về thể của chúng nhưng thiếu
1, 2 hoặc cả 3 thì gọi là Nghĩa thiểu khuyết.
Đây là thuyết của Nhân minh mới.
KHUYẾT QUÁ

K
2520
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng].
KHUYẾT VÔ
Cũng gọi Khuyết vô quá.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Là lỗi thiếu 1 trong 3 chi(Tông, Nhân,
Dụ)của luận thức Nhân minh. “Khuyết vô”
và “Khuyết quá” có khác nhau. Khuyết quá
(lỗi thiếu sót)chỉ là ý nghĩa sơ lược không đầy
đủ, còn Khuyết vô là lỗi căn bản làm cho
luận thức không tồn tại. Cho nên theo quy
định của Nhân minh, lỗi Khuyết vô nghiêm
trọng hơn lỗi Khuyết quá.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích].
KHƯ
Cũng gọi: Khát, Khách, Khất.
Chữ Tất đàm (kha) là 1 trong 50 chữ
cái, 1 trong 42 chữ Tất đàm, thanh hầu thứ
2 trong 35 phụ âm Tất đàm.
Chữ Khư biểu thị nghĩa vào các pháp
hư không bất khả đắc, vào môn Bát nhã
ba la mật và dứt hết tất cả phiền não căn
bản.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 652
thượng), nói: “Chữ Khư tiếng Phạm nghĩa
là hư không, thế gian cũng cho rằng hư
không là pháp không sinh, không tạo tác,
nếu tất cả các pháp vốn không sinh, lìa mọi
sự tạo tác, thì rốt cuộc cũng giống như tướng
hư không, nay tướng hư không này cũng lại
bất khả đắc”.
Bởi vì Khư nghĩa là hư không, cho nên,
khi giải thích theo “tướng chữ” thì Khư là
hư không; còn khi giải thích theo nghĩa “sâu

kín” thì Khư là hư không bất khả đắc. Tất
cả pháp vốn không sinh, lìa mọi sự tạo tác
và người tạo tác, thế gian không thể lấy gì để
ví dụ, chỉ hư không là có phần giống nhau,
cho nên dùng cái không khó hiểu của pháp
tính để ví dụ cái không dễ hiểu của thế gian.
Nhưng sợ rằng sau khi nghe nói các pháp
đồng như hư không, thì người đời lại rơi
vào cái thấy không, vì thế mà nói cái tướng
không ấy cũng bất khả đắc, nghĩa là lấy đại
không để hiển bày tuyệt đối.
Ngoài ra, trong 6 đại(đất, nước, gió, lửa,
không, thức), Mật giáo lấy chữ Khư để biểu
thị cho chủng tử Không đại.
[X. phẩm Phổ hiền hạnh nguyện trong
kinh Hoa nghiêm Q.31; kinh Phật bản hạnh
tập Q.31; kinh Phật ban nê hoàn Q.5; phẩm
Tự mẫu trong kinh Văn thù vấn; kinh
Phương quảng đại trang nghiêm Q.4; Môn
tứ thập nhị tự quán, phẩm Nhập pháp giới
kinh Hoa nghiêm; phẩm Thích tự mẫu trong
kinh Du già kim cương đính; luận Đại trí
độ Q.48].
KHƯ ĐÀ LA
Phạm: Khadira.
Cũng gọi: Khư đạt la, Kiếp đà la, Kiếp
địa la, Khát đạt la, Kha địa la, Khát địa
lạc ca, Khư đề la ca, Ha lê la, Kha lê la,
Khả lê la.
Gọi tắt: Khư đà.
Tên một loại cây, gỗ nó cứng chắc nên
được dùng làm cây hộ ma hoặc cọc kim
cương trong pháp tu của Mật giáo.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển hạ gọi cây này
là “Khổ luyện mộc”(cây xoan), e đã nhầm
lẫn. Kinh Trường a hàm quyển 18 và Câu
xá luận quang kí cũng có nói đến núi Khư
đà la, vì trên núi này có rất nhiều cây Khư

đà la nên lấy tên cây làm tên núi.
Ngoài ra, người đời truyền tụng rằng
trên núi Khư đà la có tượng vẽ của bồ tát
Địa tạng.
[X. kinh Tô tất địa Q.trung; kinh Đà la
ni tập Q.3; Đại nhật kinh sớ Q.9].(xt. Khư
Đà La Sơn).
KHƯ ĐÀ LA

K
2521
KHƯ ĐÀ LA SƠN
Phạm: Khadiraka.
Cũng gọi: Kiệt địa lạc ca sơn, Khát đạt
lạc ca sơn, Khư đề la ca sơn, Già đà la sơn,
Kha lê la sơn, Kha địa la sơn.
Dịch ý: Thiềm mộc sơn, Thiềm lâm sơn,
Không phá sơn, Chiên sơn.
Tên núi nằm ở khoảng giữa núi Tu di
và núi Thiết vi. Trên núi có nhiều cây quí,
giống như cây Khư đà la, cho nên dùng
tên cây để đặt tên núi. Một trong 7 núi
vàng.
Về vị trí của núi này, theo phẩm Diêm
phù đề châu, kinh Thế kí trong Trường a
hàm quyển 18, kinh Khởi thế quyển 10 và
kinh Khởi thế nhân bản quyển 10, thì núi
này ở gần núi Tu di nhất.
Theo luận Câu xá quyển 10 và luận
Thuận chính lí quyển 31, thì núi Khư đà
la là núi thứ 3 trong 7 núi vàng; luận Du
già sư địa quyển 2 thì cho là núi thứ 5;
còn Đại sự (Phạm: Mahàvastu, vol. II.
p.300) bằng tiếng Phạm thì cho là núi
thứ 4.
Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 4,
thì ngọn thứ 3 trong bảy núi vàng là Ca la tì
câu sơn (Pàli:Karavìka), đây có thể là tên
khác của núi Khư đà la.
Trong Hữu bộ tì nại da dược sự quyển
14, có ghi Khư đạt la sơn (Phạm:
Khadiraka), tên Phạm của núi này cũng
trùng với núi Khư đà la, nhưng là 2 quả núi
khác nhau.
[X. phẩm Tai biến kinh Đại lâu thán
Q.5; kinh Hoa nghiêm quyển 27 (bản dịch

cũ); kinh Hoa nghiêm Q.50 (bản dịch mới);
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.14; Câu
xá luận quang kí Q.11; Phiên phạm ngữ
Q.9; Du già luận kí Q.1; Huyền ứng âm
nghĩa Q.1].
KHƯ LA ĐẾ DA SƠN
Khư la đế da, Phạm: Kharàdìya.
Cũng gọi Khư la đề da sơn, Khư la đà
sơn, Gia la đà sơn.
Hán dịch: Loa lâm sơn.
Tên núi, ở gần núi Tu di, cao 40.000
du thiện na. Theo Tuệ lâm âmnghĩa quyển
18, thì núi này là 1 trong 7 núi vàng, đức
Phật đã từng nói kinh Địa tạng thập luân
ở đây, vì thế nơi này là chỗ ở của bồ tát
Địa tạng, cũng là trú xứ của Quang vị tiên
nhân.
[X. kinh Địa tạng thập luân Q.1; Huyền
ứng âm nghĩa Q.21]. (xt. Khư Đà La Sơn).
KHƯ LÊ
Phạm:KhàrìhoặcKhàra.
Pàli:Khàri.
Cũng gọi Khê lợi.
Dịch ý: Hộc, Thập hộc, Thạch.
Đơn vị tính số đong lường của Ấn độ
thời xưa.
Bài kinh thứ 1278 trong Tạp a hàm
quyển 48, nói về thọ lượng của chúng sinh
trong địa ngục A phù đà như sau (Đại 2,
351 hạ): “Theo đơn vị đong lường ở nước
Câu tát la thì 4 hộc bằng 1 a la, 4 a la bằng
1 độc lung na, 16 độc lung na bằng 1 xà ma
na, 16 xà ma na bằng 1 ma ni, 20 ma ni
bằng 1 khư lê, 20 khư lê bằng 1 thương (kho).
Ví dụ trong kho này chứa đầy hạt cải, giả sử
có người mỗi trăm năm lấy ra 1 hạt, cứ như
thế cho đến khi lấy hết hạt cải trong kho mà
thọ mệnh của chúng sinh ở địa ngục A phù

đà vẫn chưa hết!”.
Trong kinh Lăng già a bạt đa la bảo quyển
1, có nói đến những danh từ như: Bát tha,
A la, Độc lung na, Khư lê, v.v... Trong kinh
Nhập lăng già quyển 2 dịch vào đời Ngụy và
kinh Đại thừa nhập lăng già quyển 1 dịch
KHƯ LÊ

K
2522
vào đời Đường, thì từ khư lê đều được dịch
là nhất thăng, bán thăng, nhất hộc, thập hộc,
tức lấy 10 độc lung na làm 1 Khư lê, khác
với kinh Tạp a hàm quyển 5 cho rằng 1120
độc lung na là 1 khư lê.
[X. phẩm Đàm vô kiệt trong kinh Tiểu
phẩm bát nhã Q.10; phẩm Nê lê trong kinh
Đại lâu thán Q.2; phẩm Pháp thượng trong
kinh Đại phẩm bát nhã Q.27; Câu xá luận
quang kí Q.11; Huyền ứng âm nghĩa Q.24;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
KHƯ LÔ SẮT TRA
I. Khư Lô Sắt Tra.
Phạm: Kharowỉha hoặc Kharowỉi.
Cũng gọi: Khư lộ sắt na, Khư lô sắt để,
Khư lô tra.
Gọi tắt: Khư lô, Ca lưu, Lô tra.
Hán dịch: Lư thần, Cường dục hồng.
Tên một vị tiên trong truyền thuyết của
Ấn độ cổ đại.
Cứ theo kinh Đại phương đẳng đại tập
quyển 41, thì vào đầu kiếp Hiền, phu nhân
của vua thành Chiêm ba tham đắm sắc
dục, bà vào trong vườn giao hợp với lừa
(lư) sinh được 1 con, thân người mặt lừa,
bà ta sợ hãi đem bỏ đi, nhưng nhờ phúc
lực đứa bé chỉ dừng lại ở giữa hư không
chứ không rơi xuống. Lúc đó có 1 La sát
nữ tên là Lư thần, trông thấy, động lòng
thương xót, đưa đứa bé về núi Tuyết nuôi
dưỡng và đặt tên là Khư lô sắt tra. Lớn
lên, đứa bé rất xinh đẹp, phúc hậu, chỉ
đôi môi là giống lừa, tu khổ hạnh thành
tiên, nên gọi là Lư thần tiên nhân(vị tiên
môi lừa). Sau, vị tiên này nói cho các trời

và long thần nghe về sự vận hành của các
vì tinh tú.
[X. A tì đàm tì bà sa Q.51; luận Đại tì bà
sa Q.101; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.2;
Phiên phạm ngữ Q.5].
II. Khư Lô Sắt Tra.
Văn tự được khắc sâu vào đá lưu hành ở
vùng Thông lãnh thuộc miền Bắc Ấn độ
đời xưa.
Theo truyền thuyết, lọai văn tự này do
vị tiên Lư thần đặt ra, cho nên gọi là Khư
lô sắt tra thư, hoặc Khư lô thư, Khư lâu
thư, Lư thần văn tự, Phạm mị thư, Khư lô
sắt để thư. Loại văn tự này do ông
Aramaische Type, người Ba tư khởi xướng
vào khoảng 500 năm trước Tây lịch, rồi
lại do vua Ba tư là Darius đời thứ III bắt
buộc phát triển, đến khoảng thế kỉ thứ
IV trước Tây lịch thì loại văn tự này được
truyền vào miền Bắc Ấn độ. Nhưng thời
ấy, Bắc Ấn độ đang lưu hành Phạm thư
(Phạm: Bràhmì), cho nên văn tự này
không được mọi người sử dụng và gần như
bị tiêu diệt. Cách viết loại chữ này là viết
ngang từ phải sang trái, cách đọc cũng thế.
Văn tự này được khắc trên đá, kim loại,
bản gỗ, đồ dùng, tiền tệ, vỏ cây hoa, v.v...,
được thấy rải rác ở vùng Kiện đà la đời
xưa(nay là A phú hãn, phía đông và phía
bắc). Vua A dục cũng sử dụng loại văn tự
này.
Lần đầu tiên thám hiểm vùng Trung á,
ông A. Stein đã tìm thấy loại chữ này được
khắc trên những đồng tiền, vỏ cây, phiến
gỗ... ở gần Hòa điền.
[X. luận Đại tì bà sa Q.82, Q.101; Bách
luận sớ Q.thượng phần cuối; Huyền ứng âm
nghĩa Q.17; Tất đàm tạng Q.1].

KHƯ LÔ SẮT TRA Văn Tự Khư Lô Sắt Tra đào được ở Đức Xoa Thi La

K
2523
KHƯ TRA VÕNG CA
Phạm: Khaỉvàíga.
Cũng gọi: Khư tra vọng ca.
Cứ theo kinh Nhất tự kì đặc Phật đính
quyển trung do ngài Bất không dịch vào
đời Đường, thì Khư tra võng ca là một loại
vật thành tựu. Còn theo Chư nghi quĩ bẩm
thừa lục quyển 10, thì Khư tra võng ca là
chỉ cho cây gậy dùng để cắm xuống đất.
Lại theo kinh Đà la ni tập quyển 9, thì Khư
tra võng ca là cây gậy đầu lâu(gậy có treo cái
đầu lâu).
KHỨ HÀNH
Chỉ cho việc hành trì tu niệm để sinh về
Tịnh độ, hoặc chỉ cho hành vi thực tiễn
nhằm mục đích vãng sinh Tịnh độ.
Khứ tức là hành. Ngài Thiện đạo gọi
pháp môn tu hành chung của chúng sinh
cầu sinh về Tịnh độ của chư Phật, là “Thông
khứ hành”, còn gọi pháp môn tu hành cầu
vãng sinh Tịnh độ của 1 đức Phật là “Biệt
khứ hành”.
[X. Quán kinh sớ Q.1, Q.2 (Thiện đạo);
Quán kinh huyền nghĩa phần quán môn
nghĩa sao Q.3].
KHỨ LAI KIM
Cùng nghĩa với từ ngữ “Quá hiện vị”.
Chỉ cho 3 đời quá khứ, hiện tại và vị
lai.
Trong kinh thường dùng từ ngữ này để
chỉ cho quá trình sinh diệt biến hóa của tất
cả các pháp hữu vi.
KHỨ LAI THA QUỐC TRẦN CẢNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lìa bỏ quê hương cũ của mình mà lưu

lạc nơi các phương khác.
Trong Thiền lâm, dùng nhóm từ này để
chỉ cho những người bỏ tự tâm để tìm cầu
Phật bên ngoài.
KHỨ LAI THỰC HỮU TÔNG
Cũng gọi Cổ lai thực hữu tông, Khứ lai
hữu thực luận.
Một trong 16 tông phái ngoại đạo ở Ấn
độ thời xưa. Tông phái này chủ trương quá
khứ, vị lai cũng có thực như hiện tại.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 1 (Đại 45, 249 hạ), nói: “Khứ lai thực
hữu tông (...) cho rằng đời quá khứ, đời vị
lai, giống như hiện tại, là có thực, chứ không
phải giả”.
Trong 6 phái triết học của Ấn độ cổ
đại, thì học phái Thắng luận và ngoại
đạo Thời luận đều chủ trương thuyết này.
Còn trong Phật giáo Tiểu thừa thì Thuyết
nhất thiết hữu bộ cũng chủ trương thuyết
này.
[X. luận Du già sư địa Q.6; luận Hiển
dương thánh giáo Q.9].
KHỨ LỊCH TẠC THỰC
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Lịch năm ngoái và thức ăn ngày hôm.
Đây là lời của tông Nhật liên Nhật bản dùng
để phê bình giáo lí của tông Thiên thai.
Tông Nhật liên cho rằng giáo pháp của tông
Thiên thai chỉ cứu độ được chúng sinh ở
đời tượng pháp, chứ không cứu độ được
chúng sinh ở đời mạt pháp như ngày nay,
để cho thế gian hiện tại được lợi ích, cho
nên mới ví giáo pháp của tông Thiên thai
như tấm lịch cũ và thức ăn hôm qua, là
những thứ vô dụng.
[X. Thượng dã điện ngự phản sự (Nhật
liên); Quán tâm bản tôn đắc ý sao; Pháp hoa

sơ tâm thành Phật sao]. KHỨ LỊCH TẠC THỰC

K
2524
KHỨ THỬ BẤT VIỄN
... ... ... ..
Phật A di đà ở cách đây không xa. Trong
kinh nói Tịnh độ cực lạc ở phương tây cách
thế giới Sa bà này 10 vạn ức cõi Phật, nhưng
về mặt pháp vị quán niệm thì không xa.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 341
hạ), ghi: “Bấy giờ đức Thế tôn bảo bà Vi đề
hi: Bà có biết không, Phật A di đà cách đây
không xa, bà nên chuyên tâm quán tưởng
nước kia thì tịnh nghiệp sẽ thành”.
Theo luận thích Tịnh độ quần nghi
quyển 6 của ngài Hoài cảm, thì “Khứ thử
bất viễn” có 10 nghĩa:
1. Phật lực bất viễn: Nếu được Phật lực
gia trì thì có thể thấy ngay cõi Tịnh độ.
2. Phương tiện bất viễn: Nếu dùng định
thiện làm phương tiện quán tưởng, thì có
thể thấy ngay Tịnh độ.
3. Ứng hiện bất viễn: Đức Phật A di đà
trụ ở giữa hư không, nếu nghe được lời cầu
xin diệt trừ khổ não thì Ngài hiện thân trong
khoảng khắc.
4. Tự tâm bất viễn: Nếu rõ suốt tâm là
Phật, thì cảnh tức Tịnh độ, tâm cảnh dung
thông nhau, Tịnh độ tức là tự tâm.
5. Thủ hộ bất viễn: Phật thường đến
chỗ người tu hành.
6. Hữu duyên bất viễn: Chúng sinh có
duyên đều được thấy Phật.
7. Bản nguyện bất viễn: Nương theo
sức bản nguyện của Phật A di đà mà nhớ
tưởng thì sẽ được thành tựu.
8. Lai nghinh bất viễn: Lúc lâm chung,
Phật và Bồ tát đến đón, cho nên người tu

hành có thể được thấy Phật A di đà ngay tại
thế giới Sa bà.
9. Vãng sinh bất viễn: Trong khoảng
khảy móng tay liền được sinh về Tịnh độ.
10. Bất phóng dật bất viễn: Chuyên
tâm tu hành không buông lơi, thì tức là
gần Phật.
[X. Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
phần đầu].
KHỬ NIÊM GIẢI PHƯỢC
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cởi bỏ những vướng mắc, ràng buộc
của thân. Trong Thiền lâm, nhóm từ này
được dùng để chỉ cho sự diệt trừ các phiền
não, chấp trước, hầu đạt đến cảnh giới tự
tại, vô ngại.
Bài tựa trong Bích nham lục (Đại 48, 139
hạ), nói: “Nếu người thấy nước cho là biển,
nhận ngón tay là mặt trăng, thì đó không
phải là nỗi lo riêng của ngài Đại tuệ, đến
ngài Viên ngộ cũng sẽ vì họ mà giải trừ sự
vướng mắc, ràng buộc vậy”.
KHỬ UẾ CHÚ
........
Cũng gọi Khử uế chân ngôn.
Câu chú trừ khử sự ô uế được đọc sau
khi vào nhà xí. Văn chú là: “Án bạt chiết la
nẵng già đà sa ha”.
[X. Động thượng già lam tạp kí].
KHỬ UẾ PHỤC
........
Tên khác của áo ca sa.
Ca sa có rất nhiều công đức, có khả năng
khiến chúng sinh trừ bỏ sự nhớp nhúa của
trần tục như dâm, nộ, si, v.v... cho nên gọi
là Khử uế phục.
[X. kinh Đại tịnh pháp môn].
KHƯỚC GIẢO TA TỬ

Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ta tử nghĩa là chút ít, chỉ có chút ít, ý
nói chỉ đúng một chút ít thôi. Trong Thiền
lâm, nhóm từ này thường được dùng để
làm lời bình mang tính chất vừa khen
vừa chê.
KHƯỚC GIẢO TA TỬ

K
2525
Tắc 69 Bích nham lục (Đại 48, 199
thượng), nói:
“Do cơ nhắm bắn vượn
Quanh cây làm sao thẳng?
Nghìn người cùng vạn người
Đã ai từng trúng đích?
Gọi nhau đi về thôi!
(Một bọn đùa cục đất, tốt hơn hãy về đi,
thì còn đúng chút ít)
Đường Tào khê hãy dừng bước”.
KHƯỚC LAI
Cũng gọi Khước hồi.
Đối lại: Hướng khứ.
Từ thế giới tuyệt đối bình đẳng trở lại
thế giới tương đối sai biệt. Trái lại, tin tưởng
vững chắc vào Phật tính sẵn có mà phát tâm
qui hướng, thì gọi là Hướng khứ.
Vị tăng đã từng giữ chức Thủ tọa, sau
khi thôi việc, lại được thỉnh làm chức ấy lần
nữa thì gọi là Khước lai thủ tọa hoặc Thoái
vị vị nhân.
Điều Tiền đường thủ tọa trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1130
hạ), nói: “Tuy là bậc tôn túc ở nơi khác,
nhưng nếu vị Trụ trì hết lòng kính lễ ngài
và thỉnh giữ chức này (Thủ tọa) thì gọi là
Thoái vị vị nhân. Như ngài Văn thù là thầy
của 7 đức Phật mà còn giúp đỡ đức Thích ca
tuyên dương giáo hóa, làm bậc Thượng thủ
trong đại chúng”.
KHƯỚC MÊ
.....
Cũng gọi: Đại mê.
Đồng nghĩa: Ngộ hậu khước mê, Đại ngộ
khước mê.

Khước mê có 2 nghĩa:
1. Trong cảnh giới của người đại ngộ
không có dấu vết của ngộ, hệt như phàm
phu không khác. Đây là nói theo lập trường
mê ngộ nhất thể. Bởi mê và ngộ không hai,
không khác, ngoài mê không ngộ, cho nên
ngoài “khước mê” cũng chẳng có cái “đại
ngộ” nào đáng nói.
2. Từ cảnh giới đại ngộ trở lại thế giới
hiện thực của chúng sinh để làm việc cứu độ
chúng sinh. Vì nhu cầu cứu độ cái mê của
chúng sinh nên người đại ngộ thường thị hiện
tướng mê giống như thế giới chúng sinh.
Để phân biệt với cái mê thông thường
trước khi khai ngộ, nên đặc biệt gọi cái mê
với 2 nghĩa trên là Khước mê.
[X. chương Hoa nghiêm hưu tĩnh trong
Cảnh đức truyền đăng lục Q.17].
KHƯỚC ÔN HOÀNG THẦN CHÚ KINH
.................
Cũng gọi: Khước ôn thần chú kinh.
Tác phẩm, 1 quyển, không rõ tên người
dịch, có chỗ nói do ngài Bất không dịch vào
đời Đường, được thu vào Vạn tục tạng tập 3.
Khước nghĩa là từ chối, trừ bỏ; Ôn chỉ
cho ôn dịch, độc khí. Kinh này nói về việc
diệt bỏ sự độc hại, tiêu trừ tai ương.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Phật đến thuyết pháp ở tinh xá Trúc lâm
gần thành Vương xá, thì trong nước Tì da li
(Phạm:Vaizàli) bệnh ôn dịch đang hoành
hành, trong pháp hội, có nhiều thính chúng
bị bệnh, nhân đó, ngài A nan mới thưa hỏi
đức Phật về cách diệt trừ ôn dịch độc khí.
Đức Phật dạy rằng có 7 loài quỉ thần thường
phun khí độc để hại nhân dân, người bị
nhiễm khí độc ấy thì nhức đầu và nóng lạnh,
các khớp xương như muốn rã ra, đau đớn

khó tả, nếu muốn được bình an thì nên tụng
trì kinh chú này, khiến tất cả bệnh độc dịch
khí đều tiêu diệt hết, nhà cửa an ổn, cát tường
như ý.
KHƯỚC THÍCH
Đối lại: Trực phùng.
Cách khâu áo ca sa. Tức là khi khâu tới
KHƯỚC THÍCH

K
2526
1 mũi rồi, trở lại đặt mũi kim vào chỗ mũi
kim trước mà khâu tiếp, như vậy mối chỉ sẽ
nối tiếp liền nhau trên mặt vải(như lối khâu
bằng máy ngày nay), chứ không có chỗ nào
bỏ trống hay cách quãng. Phương pháp khâu
này làm cho các mối chỉ bền chắc và chịu
được lâu.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 2 phần 2 (Đại 46, 190 trung) chép:
“Nói khâu đơn tức không phải khước thích
(khâu kép), nếu khâu theo phương pháp
khước thích thì đó là áo của bậc đại tăng
thụ trì”.
KHƯƠNG YẾT LA
........
Phạm: Kaôkara, hoặc Kaíkara.
Cũng gọi: Căng yết la, Châu ca la, Hằng
ca la.
Đơn vị số lượng rất lớn của Ấn độ đời
xưa. Về danh xưng và số mục, các kinh luận
nói có khác nhau.
Luận Câu xá quyển 12 nêu số 16 nói
trong kinh Giải thoát, theo pháp Thập tiến
(decimal system) thì Khương yết la được xếp
vào hàng thứ 16. Còn kinh Hoa nghiêm
quyển 45 (bản dịch mới) nêu 122 số lớn, bắt
đầu lấy 100 lạc xoa (100.000) làm 1 câu chi,
câu chi câu chi là 1 a dữu đa, theo thứ tự
thêm lên dần dần thì Khương yết la được
xếp vào hàng thứ 6.
[X. kinh Pháp hoa Q.6; kinh Đạo thần
túc Q.4].
KHƯƠNG YẾT LÊ
Phạm: Zamkarì.
Con dao nhỏ, hoặc con dao nhỏ hình

răng cưa, 1 trong những pháp cụ của Mật
giáo.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 16, thì
các sứ giả phụng giáo đều kết ấn “dao nhỏ”,
còn Khương yết la thì có hình răng cưa, vì
thế dịch Khương yết la là “dao nhỏ” e không
được chính xác. Nhưng Đại nhật kinh sớ
quyển 53 thì cho rằng Khương yết la chẳng
phải là cái cưa, mà là 1 loại dao nhỏ có hình
răng cưa.
[X. phẩm Bí mật mạn đồ la trong Đại
nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh nghĩa thích
Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.63].
KHƯU TỈNH
.....
Giếng khô. Ví dụ sắc thân già nua, giống
như cái giếng trên gò cao khô cạn, không
dùng được nữa.
Phẩm Phương tiện kinh Duy ma (Đại 14,
539 trung), nói: “Thân này như giếng khô,
bị tuổi già bức bách”.
[X. Duy ma kinh lược sớ Q.3].
KHƯU TỰU KHƯỚC
........
Kujurakara.
Tên của Linh hầu Quí sương trong 5 bộ
Linh hầu của chủng tộc Nguyệt chi. Sau,
Linh hầuKujurakaratiêu diệt 4 Linh hầu
kia, tự lập vương quốc, hiệu là Quí sương
vương. Kế tiếp, đánh chiếm nước An tức,
lấy đất Cao phụ và diệt các nước Bộc đạt,
Kế tân, v.v...
Khưu tựu khước qua đời lúc hơn 80 tuổi,
con là Diêm cao trân nối ngôi làm vua, về
sau diệt nước Thiên trúc. Đến đời con của
Diêm cao trân là Ca nị sắc ca sau khi lên
làm vua thì trở thành một Đại vương thống
trị cả miền Trung và miền Bắc Ấn độ.

[X. Tây vực truyện trong Hậu Hán thư].
(xt. Nguyệt Chi, Ca Nị Sắc Ca Vương).
KÍCH THẠCH HỎA
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tia lửa bắn ra khi người ta dùng búa đập
vào hòn đá. Từ ngữ này được dùng để hình
KÍCH THẠCH HỎA

K
2527
dung khoảng thời gian cực ngắn, hoặc để ví
dụ căn cơ lanh lợi nhạy bén. Thiền tông
dùng kích thạch hỏa để dụ cho người học
trong khoảng nháy mắt đã dứt bặt mọi tư
duy phân biệt.
Tắc 5 Bích nham lục (Đại 48, 145 trung),
nói: “Đầu trâu biến mất(như ánh chớp, thoáng
qua rồi), đầu ngựa quay về(như tia lửa bắn
ra từ viên đá), gương Tào khê trong sáng
dính bụi”.
[X. Tắc 39 Bích nham lục].
KÍCH TIẾT LỤC
Cũng gọi Phật quả kích tiết lục, Viên ngộ
kích tiết lục.
Tác phẩm, 2 quyển, do thiền sư Viên
ngộ Khắc cần (1063-1135) soạn vào đời
Tống, được thu vào Vạn tục tạng tập 117.
Nội dung chia ra phần Niêm đề, gồm
100 tắc công án xưa của ngài Tuyết đậu
Trùng hiển (980-1052) và phần Kích tiết (lời
bình xướng)của ngài Viên ngộ Khắc cần. Một
trăm tắc công án được chia như sau:
Quyển thượng: Gồm 37 tắc: Đức sơn
thị chúng, Tuyết phong phổ thỉnh, Bách
trượng phất tử, Sùng thọ chỉ đặng, Vĩnh gia
nhiễu tích, Ngưỡng sơn chi tuyết, Hương
nghiêm thùy ngữ, Lỗ tổ khiết phạn, Tuyết
phong cổ giản, Tây đường lạn khước, Khâm
sơn thụ quyền, Mục châu thiều chửu, Tảo
thụ hán quốc, Triệu châu thâu duẩn, Bảo
thọ khai đường, Vô nghiệp vọng tưởng, Đức
sơn tác ma, Bảo phúc thiêm qua, Nam
tuyền thị chúng, Mã tổ đồ tướng, Hưng
hóa phạt tiền, Trường khánh đào kim, Đại
mai vô ý, Lâm tế hao chi, Sư tổ châu tàng,

Kính thanh vấn tăng. Vân môn pháp thân,
Tam thánh kim lân, Phục ngưu trì thư,
Huyền diệu quá hoạn, Báo từ vấn tăng,
Thuyền tử ti luân, Đầu tử nhất ngôn, Tổ
sư lục trần, Bảnsính trụ trượng, An quốc
y lan, Huyền sa kiến hổ.
Quyển hạ: Gồm có 63 tắc: Động sơn
tam đốn, Đại từ thị chúng, Hoàng bá bế môn,
Kính thanh phương tiện, Hương lâm nạp y,
Bản nhân thị chúng, Quốc sư tam hoán, Đầu
tử ức bức, Vân môn thị chúng, Trí môn thảo
hài, Tuyết phong ngũ bổng, Kính sơn nhất
điểm, Mục châu đảm bản, Ba lăng thị chúng,
Tắc xuyên trích trà, Vân môn liệt phá, Mục
châu bát nang, Tuyết phong tam hạ, Nam
tuyền xuất thế, Khâm sơn chẩm ma, Huyền
sa vấn tăng, Trường khánh linh dương, Viên
minh thị chúng, Nam viện chư thánh, Tuyết
phong tương kiến, Quốc sư tịnh bình, Thù
du khán tiễn, Lâm tế phó trai, Tam dác thị
chúng, Nham đầu khoa môn, Thái nguyên
cố thị, Vân môn tam bệnh, Cổ sơn thị
chúng, Mục châu mao đoan, Ngưỡng sơn
tọa thứ, Trí môn bát nhã, Ô cậu tham đường,
Tuyết phong thiên sứ, Đại tùy phổ hiền, Vân
môn tân la, Bắc thiền tư phúc, Mục châu
thị chúng, Huyền sa viên tướng, Nam tuyền
mại thân, Thù du nhất quyết, Giáp sơn sinh
tử, Bảo phúc linh dương, Ba lăng tổ ý, Triệu
châu đáp thoại, Đam nguyên từ sư, Qui sơn
điền trung, Tuyết phong phúc thuyền, Bảo
phúc phù lê, Đại mai ngô thử, Triệu châu
bát nhã, Đức sơn thác bát, Tuyết phong cổ
kính, Động sơn y bát, Đầu tử tam tinh, Lạc
phố phục ưng, Hương nghiêm tiên đà, Phong
huyệt li vi, Cổ đức sa thủy.
[X. Thiền tịch chí Q.thượng; Thiền học
yếu giám; Thiền học tư tưởng sư Q.hạ (Hốt

hoạt cốc khoái thiên); Thiền tông biên niên
sử]. (Bạch thạch phương lưu)].
KIÊM ĐÃN ĐỐI ĐỚI
Tên gọi chung 4 giáo trước trong 5 thời
phán giáo của tông Thiên thai.
Thời thứ 1 là thời Hoa nghiêm, nói gồm
cả Viên giáo và Biệt giáo, cho nên gọi là
“Kiêm”. Thời thứ 2 là thời A hàm, chỉ nói
về Tạng giáo, cho nên gọi là “Đãn”. Thời
KIÊM ĐÃN ĐỐI ĐỚI

K
2528
thứ 3 là thời Phương đẳng, nói chung cả 4
giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên đối nhau, cho
nên gọi là “Đối”. Thời thứ 4 là thời Bát nhã,
nói về Viên giáo kèm theo Tạng, Thông, Biệt,
cho nên gọi là “Đới”(đeo theo).
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 1 thượng
(Đại 33, 682 trung), nói: “Nên biết Hoa
nghiêm là Kiêm, Tam tạng là Đãn, Phương
đẳng là Đối, Bát nhã là Đới. Kinh này
(Pháp hoa) thì không kiêm, không đãn,
không đối, không đới, mà chỉ nói về đạo
chính chân vô thượng, cho nên gọi là Diệu
pháp”.
KIÊM HÀNH LỤC ĐỘ PHẨM
Chỉ cho phẩm thứ 4 trong 5 phẩm quán
hạnh của tông Thiên thai.
Phẩm Phân biệt công đức kinh Pháp
hoa, đối với các vị đệ tử sau khi đức Như
lai nhập diệt mà nói về công đức của 5
phẩm quán hạnh, trong đó, phẩm thứ 4
tức là phẩm Kiêm hành lục độ. Nội dung
phẩm này, ngoài việc tu chính quán ra, còn
tu cả Lục độ là bố thí, trì giới, nhẫn nhục,
tinh tiến, Thiền định và Bát nhã để giúp
cho việc quán tâm, vì thế gọi là phẩm Kiêm
hành lục độ.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.20;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt.
Ngũ Phẩm Đệ Tử Vi).
KIÊM LỢI
Lợi mình và lợi người, đây là tinh thần
cơ bản của Bồ tát Đại thừa.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Ma ha
chỉ quán Q.5 thượng].
KIỀM CHÙY

Kiềm là cái kìm sắt; Chùy là cái dùi sắt,
cả hai được dùng để rèn kim loại. Thiền tông
dùng từ này để ví dụ sự dạy dỗ, rèn luyện
người học một cách nghiêm khắc.
Đại tuệ Phổ giác thiền sư ngữ lục quyển
27 (Đại 47, 928 trung), nói: “Trong bất cứ
hoàn cảnh nào, dù thuận hay nghịch, vị thầy
cũng phải tỏ rõ bổn phận kiềm chùy”.
[X. Tắc 6 trong Bích nham lục Q.1; Gia
thái phổ đăng lục Q.7].
KIẾM ẤN
.....
Loại ấn tướng trong Mật giáo biểu thị
dao kiếm, chia ra 3 loại:
1. Bất động minh vương kiếm ấn: Ấn
tướng có hình thanh kiếm ở trong bao kiếm,
tức là tay phải làm hình kiếm, tay trái làm
bao kiếm.
2. Đại nhật kiếm ấn, có 2 thứ:
a) Kim giới tam muội da hội Đại nhật
ấn, cũng gọi Tì lô giá na Kim cương giới
tự tại khế, Ngũ Phật quán đính ấn, Bảo
quan ấn. Ấn tướng này, 2 tay đan vào nhau
và nắm lại, 2 ngón giữa dựng đứng, hợp
lại, đốt tay trên co lại làm hình thanh
kiếm, 2 ngón trỏ duỗi ra đặt trên lưng 2
ngón giữa.
b) Khai tháp ấn: Hai tay chắp lại, giữa
lòng bàn tay để rỗng, đốt giữa của 2 ngón
tay trỏ co lại, 2 đầu ngón tay chống nhau, 2
ngón cái đè lên đốt trên của 2 ngón trỏ,
khoảng giữa 2 ngón cái hơi mở ra giống như
hình thanh kiếm.
3. Văn thù kiếm ấn: Ấn kiếm hình Tam
muội da của bồ tát Văn thù. Trong pháp
cúng dường ngài Văn thù, ấn này còn được
gọi là Kim cương lợi kiếm ấn, Kim cương lợi
diệu ấn, Kim cương trí kiếm ấn.

Ngoài ra, còn có Đại tuệ đao ấn, cũng
gọi Kiếm ấn, là một ấn khế chân ngôn của
hội Như lai thân.
[X. phẩm Mật ấn kinh Đại nhật,
Thánh Quán tự tại quán hành quĩ; Bí sao
vấn đáp Q.10].
KIẾM ẤN

K
2529
KIỂM HIÊU
Tên một chức quan ở đầu đời Đường,
Trung quốc, có trách nhiệm kiểm điểm, xem
xét các việc. Về sau, giới Tăng sĩ cũng dùng
chức danh này để chỉ cho vị Giám tự hoặc
Đô tự.
Đại chu san định chúng kinh mục lục
quyển 15 (Đại 55, 475 thượng), nói: “Ngài
Minh thuyên ở chùa Phật thụ kí giữ chức Đô
kiểm hiệu để san định lại mục lục và kiểm
điểm xem kinh nào là thật kinh nào là giả”.
[X. luật Tứ phần Q.58; Kim thạch tụy
biên Q.73; Hà lạc thượng đô Long môn chi
dương Đại lô xá na Phật tượng khám kí].
KIÊN CỐ KINH
Kinh, do ngài Phật đà da xá và ngài Trúc
phật niệm cùng dịch vào đời Hậu Tần, Trung
quốc, được thu vào Trường a hàm quyển 16
trong Đại chính tạng tập 1.
Nội dung kinh này tường thuật việc khi
đức Phật ở tại thành Na nan đà, có 1 trưởng
giả tên là Kiên cố, 3 lần xin đức Phật cho
phép các vị đệ tử được thị hiện thần túc và
pháp thượng nhân để khiến cho các trưởng
giả Bà la môn tin phục. Đức Phật liền bảo
trưởng giả Kiên cố rằng (Đại 1, 101 trung):
“Ta chỉ dạy các đệ tử của ta ở những nơi
vắng vẻ, tĩnh lặng để tư duy về đạo, nếu có
công đức thì nên tự dấu đi, còn nếu phạm
lỗi lầm thì phải tự bày tỏ”. Sau đó, đức
Phật giải thích lí do vì sao Ngài không cho
phép các đệ tử thị hiện thần thông và pháp
thượng nhân.
KIÊN CỐ LÂM
Tức là Sa la thụ lâm.

Sa la, Phạm:Zàla.Pàli:Sàla. Dịch ý:
Kiên cố.
Cũng gọi: Kiên lâm, Song thụ lâm, Hạc
lâm, Tứ khô tứ vinh thụ.
Theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ,Zàla
dịch là Cao viễn thì chính xác hơn. Còn
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 3, thì cho
rằng loại cây này cứng chắc, mùa hạ mùa
đông không thay đổi, nên gọi là kiên cố
(Zàla). Tại thành Câu thi na yết la, bên bờ
sông Bạt đề, lúc đức Phật sắp vào Niết bàn,
chỗ đặt giường nằm của Ngài, ở 4 góc đều
có câyZàla.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.2]. (xt. Sa La
Thụ).
KIÊN CỐ NỮ
Tên một người Ưu bà di, phát tâm bồ
đề, tu hạnh Bồ tát.
Thủa xưa, lúc đức Phật ở tại vườn cây
của thái tử Kì đà và ông Cấp cô độc nói về
việc người nữ muốn phát tâm rộng lớn, thì
phải xa lìa các lỗi nịnh hót, ghen ghét, tham
lam, tà ngụy, v.v... Khi ấy, ưu bà di Kiên cố
liền ở trước đức Phật chắp tay phát nguyện
rằng: “Con vì muốn làm lợi ích cho chúng
sinh, nên phát tâm đại bồ đề, tu hạnh Bồ
tát”. Phát nguyện xong, ưu bà di Kiên cố
được đức Phật thụ kí.
[X. kinh Kiên cố nữ].
KIÊN CỐ NỮ KINH
Cũng gọi Kiên lao nữ kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Na liên đề da xá
(517-589) dịch vào năm Khai hoàng thứ 2
(582) đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng
tập 14.
Nội dung kinh này kể lại việc ưu bà di
Kiên cố vì muốn làm lợi ích cho hết thảy
chúng sinh không đoạn dứt hạt giống Phật

và hạt giống Nhất thiết trí, nên phát tâm vô
thượng bồ đề, không sợ sinh tử lưu chuyển
trong 3 cõi.
KIÊN CỐ NỮ KINH

K
2530
Kinh này đứng trên lập trường của Đại
thừa, chủ trương người tu hành phải lập chí
của bậc đại trượng phu làm lợi ích rộng lớn
cho hết thảy chúng sinh, đồng thời, chê bai
chỗ thấy biết của Tiểu thừa, La hán, Thanh
văn, Duyên giác, Bích chi Phật...
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.12; Đại đường
nội điển lục Q.6; Khai nguyên thích giáo
lục Q.7].
KIÊN CỐ PHÁP THÂN
Cũng gọi Đại long bại hoại pháp thân,
Đại long pháp thân.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về việc thiền
sư Trí hồng Hoằng tế đời Tống ở núi Đại
long, trả lời câu hỏi của một vị tăng.
Tắc 82 Bích nham lục (Đại 48, 208
thượng) chép: “Tăng hỏi Đại long: Sắc thân
rữa nát, thế nào là pháp thân kiên cố?
Đại long đáp: Hoa núi nở như gấm, nước
khe trong như gương”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.8; Thiền tông
tụng cổ liên châu thông tập Q.35].
KIÊN CỐ TRƯỞNG GIẢ
Phạm:Muktà-sàra.
Cũng gọi: Kiên cố giải thoát trưởng giả.
Gọi tắt: Kiên cố.
Vị thiện tri thức thứ 46 trong số 55 vị
thiện tri thức ở phương nam mà Đồng tử
Thiện tài đến tham vấn trên đường cầu
pháp.
Phẩm Nhập giới kinh Hoa nghiêm (Đại
10, 878 thượng), chép: “Bấy giờ, Thiện tài
(...) đứng ở 1 bên bạch rằng: Thánh giả! Tôi
đã phát tâm A nậu đa la tam miệu tam bồ

đề, nhưng chưa biết học hạnh Bồ tát và tu
đạo Bồ tát như thế nào? Tôi nghe Thánh giả
có thể dạy bảo, xin Ngài dạy cho.
Trưởng giả đáp: Thiện nam tử! Tôi được
pháp giải thoát của Bồ tát, tên là “Thanh
tịnh niệm vô trước”. Từ khi tôi được giải
thoát đến nay, pháp nguyện đầy đủ, nơi
chư Phật 10 phương, không còn mong cầu.
Thiện nam tử! Tôi chỉ biết pháp tịnh niệm
giải thoát này”.
KIÊN CỐ XÁ LỢI
Chỉ cho pháp thân chân thực của Phật
không thể bị phá hoại.
Diệu pháp liên hoa kinh ưu ba đề xá
quyển thượng (Đại 26, 3 thượng) chép: “Nói
xá lợi kiên cố của tất cả chư Phật, có nghĩa
là pháp thân chân thực của Như lai không
thể bị phá hoại”.
KIÊN CỐ Ý BỒ TÁT
Kiên cố ý, Phạm:Dfđhàdhyàzaya.
Dịch âm: Niết lí đồ địa dã xá dã, Địa lợi
đát địa dã xá dạ.
Tạng: Lhag-pa#i bsam-pa brtan-pa.
Cũng gọi: Kiên cố huệ bồ tát, Kiên cố bồ
tát, Kiên cố thâm tâm bồ tát, Kiên ý bồ tát.
Vị tôn thứ 8 ngồi ở khoảng giữa bồ tát
Trừ cái chướng và bồ tát Trì địa, là 1 trong 9
tôn vị của viện Địa tạng trong Mạn đồ la
Thai tạng giới Mật giáo.
Hình tượng của vị tôn này, thân mầu da
người, ngồi trên hoa sen đỏ, tay phải cầm
hoa sen nở, trên hoa sen có ngọn lửa yết ma
kim cương, tay trái
nắm lại, ngửa lên, đặt
trên đầu gối. Chủng
tử là (ịaô), biểu
thị nội chứng kiên cố
không hư hoại. Hình

Tam muội da là 10
chữ kim cương trên
hoa sen. Ngoài ra,
Kiên cố còn chỉ cho
địa đại, Ý chỉ chotâm
KIÊN CỐ Ý BỒ TÁT
Bồ Tát Kiên Cố Ý
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2531
đức của địa đại. Ba chữ “Kiên cố ý” hợp lại
là hiển bày đức nội chứng của bồ tát Địa
tạng. Vị tôn này làm lợi ích cho chúng sinh
hơn hẳn các vị tôn khác, cho nên có mật
hiệu là Siêu việt kim cương.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Nhiếp đại nghi
quĩ Q.trung; Thai tạng giới mạn đồ la tôn vị
hiện đồ sao].
KIÊN HÀNH THIÊN TỬ
Vị Thiên tử kéo xe mặt trời, mặt trăng,
ví dụ sự việc rất nhanh chóng.
Pháp uyển châu lâm quyển 1 (Đại 53,
273 trung), nói: “Sự nhanh chóng của vị trời
kia không sánh kịp mặt trời mặt trăng, sự
nhanh chóng của mặt trời mặt trăng không
sánh kịp thiên tử Kiên hành”.
KIÊN LAO ĐỊA THIÊN
Phạm:Pfthivì.
Dịch âm: Tỉ lí để tì, Bát la thể phệ, Tất lí
thể vi.
Cũng gọi: Kiên lao, Kiên cố địa thần,
Kiên lao địa thần, Địa thần thiên, Kiên lao
địa kì, Trì địa thần, Địa thiên.
Vị thần coi về đất đai. Một trong 12 vị
trời ở cõi Sắc.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 8,
khi đức Phật Thích ca thành đạo, có vị Địa
thần thứ 1 từ dưới đất vọt lên để hàng phục
các ma, rồi đến vị Địa thần thứ 2 xuất hiện
để minh chứng sự thành đạo của Ngài.
Phẩm Hàng ma trong kinh Phương quảng
đại trang nghiêm quyển 9 cũng chép: Đức
Phật vừa thành đạo thì Địa thần từ dưới
đất vọt lên để chứng minh, cúi mình cung
kính, bưng chiếc bình làm bằng 7 thứ báu,

trong đó đựng đầy hương hoa, dâng cúng
dường Phật.
Trong Mạn đồ la Thai tạng của Mật giáo
có vẽ 2 vị Kiên lao địa thiên nam và nữ. Vị
Địa thiên nam ngồi trên tòa tròn, thân mầu
đỏ, đội mũ báu, tay trái bưng bát, trong bát
có hoa tươi, tay phải đặt ở trước ngực, bàn
tay hướng ra ngoài, hình Tam muội da là
bình báu, chủng tử là (pf). Vị Địa thiên
nữ ở bên trái(hoặc phía sau)vị Địa thiên
nam, cũng ngồi trên tòa tròn, thân mầu
trắng, đội mũ báu, tay phải để trước ngực,
tay trái đặt trước bụng.
Trong hội Thành thân của Mạn đồ la
Kim cương giới thì vị tôn nữ này 2 cánh tay
ôm một vòng tròn, trong mũ báu có hình
bán nguyệt, chủng tử là (aô), hình Tam
muội da là hình vuông hoặc bình báu.
Vào thời thái cổ, tại Ấn độ, vị thần này
rất được tôn sùng. Các sách Lê câu phệ đà,
A thát bà phệ đà, v.v... đều ca tụng vị nữ
thần này có đủ các đức tính vĩ đại, kiên cố,
bất diệt, nuôi dưỡng quần sinh, sinh trưởng
đất đai... Lê câu phệ đà còn cho vị thần này
là mẹ của các thần và tôn xưng là Địa mẫu
(Phạm:Bhùmì).
Kinh Kim quang minh tối thắng vương
quyển 8 cho rằng tên gọi Kiên lao địa thần
(Phạm:Dfđhà-pfthivì-devatà) là do cái
đức bền chắc của vị thần này mà ra, về sau
vị thần này được Phật giáo tôn làm Bồ tát
và thờ cúng.
Phẩm Thế chủ diệu nghiêm trong kinh
Hoa nghiêm (bản dịch mới) nói có vô lượng
vô số Chủ địa thần như: Phổ đức tịnh hoa
chủ địa thần, Kiên phúc trang nghiêm chủ
KIÊN LAO ĐỊA THIÊN
Kiên Lao Địa Thiên

(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2532
địa thần, Diệu hoa nghiêm thụ chủ địa thần,
Phổ tán chúng bảo chủ địa thần, Tịnh mục
quan thời chủ địa thần, Diệu sắc thắng nhãn
chủ địa thần, Hương mao phát quang chủ
địa thần, Duyệt ý âm thanh chủ địa thần,
Diệu hoa toàn kế chủ địa thần, Kim cương
nghiêm thể chủ địa thần, v.v...
Trong Mật giáo, pháp tu cúng dường
để cầu cho đất nước phồn vinh, giữ yên
quốc thổ, thì gọi là Địa thiên cúng hoặc
Thổ công cúng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.15; kinh Phật bản
hạnh tập Q.29; phẩm Cụ duyên kinh Đại
nhật Q.1; luật Ngũ phần Q.15; luận Đại tì
bà sa Q.183; Đại nhật kinh sớ Q.4; Thanh
long tự nghi quĩ Q.hạ; Bí tạng kí; Chư thuyết
bất đồng kí Q.9].
KIÊN LAO ĐỊA THIÊN NGHI QUĨ
Cũng gọi Địa thiên nghi quĩ.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Thiện vô úy
dịch vào năm Khai nguyên thứ 5-23 (717-
734), thu vào Đại chính tạng tập 21.
Nội dung trình bày nghi thức lễ bái cung
kính cúng dường Kiên lao địa thiên và Công
đức thiên; đồng thời, nói về cách tụng chân
ngôn và kết ấn Căn bản thân của vị trời
này, v.v... Nếu tu hành tinh tiến thì sẽ được
đại biện tài, đại trí tuệ, được tăng thêm tuổi
thọ, công đức vô lượng và mọi sự nghiệp
đều viên mãn.
Nghi quĩ này tuy nói về Kiên lao địa thiên
và Công đức thiên, nhưng chủ yếu là trình
bày việc làm lợi ích cho trời, người của Kiên
lao địa thiên.
KIÊN LAO TÂM

Chỉ cho tâm chính tín bền vững, không
chuyển lui.
Kinh Bản hạnh tập quyển 6 (Đại 3, 681
thượng), nói: “Chính tín là cửa đưa đến trí
tuệ sáng suốt, hiểu thấu các pháp, nhờ đó mà
lòng tin bền vững, không gì phá hoại được”.
KIÊN PHÁP
Pháp bền chắc không hư nát.
Người tu hành xả bỏ thân mệnh và tài
sản quí báu thì đạt được thân vô biên, mệnh
vô cùng, tài sản vô tận. Ba thứ ấy cho dù
trời đất có bị thiêu hủy thì nó cũng không
bị mất, kiếp số có cùng tận thì nó cũng không
hết, vì thế nên gọi là Kiên pháp.
Kinh Duy ma cật sở thuyết quyển thượng
(Đại 14, 543 thượng), nói: “Nên quán 5 dục
vô thường để cầu gốc thiện; đối với thân
mệnh, của cải, nên tu kiên pháp”.
Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
thượng nêu 6 loại Kiên pháp:
1. Tín kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập trụ tu tập Không quán, biết tất cả pháp
đều là Chân đế, nên không bị hủy hoại.
2. Pháp kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập hạnh tu tập Không quán, biết tất cả
pháp đều là Tục đế, nên không bị hủy hoại.
3. Tu kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập hồi hướng tu tập Không quán, biết
tất cả pháp đều là Trung đế, nên không bị
hủy hoại.
4. Đức kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập địa tu tập Trung quán, phá 1 phần vô
minh, hiển 1 phần tam đức, nên không bị
hủy hoại.
5. Đính kiên: Bồ tát Đẳng giác của Biệt
giáo ở bậc cao nhất trong Thập địa, phá hoặc,
hiển đức, nên không bị hủy hoại.
6. Giác kiên: Quả Phật Diệu giác của

Biệt giáo, biết rõ tất cả đều là Trung đạo,
nên không bị hủy hoại.
KIÊN PHỤC
Phạm: Kanpila.
Một trong những vị đệ tử của đức Phật
KIÊN PHỤC

K
2533
được nói đến trong kinh Vô lượng thọ. Trong
kinh Đại A di đà, Kiên phục được gọi là
Chân bề để. Còn trong kinh Trang nghiêm
thì Ngài được gọi là Khẩn tị lí.
[X. Tịnh độ tam bộ kinh âm nghĩa Q.1;
Vô lượng thọ kinh hội sớ Q.1].
KIÊN TÂM CHÍNH Ý KINH
Cũng gọi: Kiên ý kinh, Kiên tâm kinh,
Kiên kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài An thế cao dịch
vào năm Kiến hòa thứ 2 đến năm Kiến ninh
thứ 3 (148-170) đời Đông Hán, được thu
vào Đại chính tạng tập 17.
Nội dung kinh này ghi lại 10 điều mà
đức Phật răn dạy ngài A nan, như tu trì
nhẫn nhục làm đầu, có thể diệt trừ muôn
điều ác; hoặc trong thời gian ngắn 1 ngày,
nửa ngày, cho đến khoảng 1 sát na nghe
Phật pháp cũng có thể được vô lượng phúc
báo, v.v...
Bản dịch khác của kinh này còn có bản
do ngài Chi khiêm dịch vào thời Ngô đời
Tam quốc, nhưng rất tiếc đã bị thất lạc.
[X. Chúng kinh mục lục Q.3 (Pháp
kinh); Khai nguyên thích giáo lục Q.15;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.24].
KIÊN THẮNG PHÁP GIỚI TỌA
Cũng gọi Tu di tọa.
Tòa ngồi có hình dáng núi Tu di của
đức Đại nhật Như lai thuộc Thai tạng giới
Mật giáo.
Kim cương đính nghĩa quyết quyển
thượng (Đại 39, 814 trung), nói: “Tòa ngồi
này phóng ra ánh sáng báu nhiều mầu sắc,

tạo thành núi Diệu cao (núi Tu di) gọi là
Kiên thắng pháp giới tọa”. Tòa báu này cao
lớn, hình dáng giống như núi Tu di, nên
người sau gọi là Tu di tọa.
KIÊN THÊ SƯ TỬ
Sư tử Kiên thệ, tiền thân của đức Thích
ca khi còn ở “nhân vị” tu hạnh Bồ tát, được
ghi trong truyện Bản sinh.
Cứ theo kinh Báo ân quyển 7 và phẩm
Kiên thệ sư tử trong kinh Hiền ngu quyển
13, ở đời quá khứ, đức Thích ca từng làm
thân sư tử, tên là Kiên thệ. Sư tử Kiên thệ
có bộ lông mầu vàng rực rỡ, thấy 1 vị Bích
chi Phật, uy nghi thanh tịnh, thường đến
gần nghe Ngài tụng kinh. Bấy giờ có người
thợ săn thấy sư tử có bộ lông quí, muốn giết
để lột da dâng lên vua. Anh thợ săn liền
dùng mưu, ngụy trang làm vị sa môn, vào
núi ngồi dưới 1 gốc cây; sư tử trông thấy,
ngỡ là vị tỉ khưu thật, liền đến liếm chân
anh thợ săn, anh ta thừa cơ dùng tên tẩm
thuốc độc bắn vào sư tử. Bị trúng tên độc,
sư tử muốn vồ lấy anh thợ săn, nhưng nó
chợt nghĩ: Đây là vị sa môn mặc áo hoại sắc
(ca sa), là hình ảnh của chư Phật 3 đời, là
tiêu biểu của Hiền thánh, ta quyết không
sinh tâm ác, dù phải bỏ mạng.
KIÊN THỨ
Cũng gọi Kiên hạ, Hạ kiên.
Đối lại: Kiên thượng, Thượng kiên.
Chỉ cho những người có cương vị, tuổi hạ
và chức vụ thấp trong Thiền lâm, tức y theo
vai vế, địa vị trên mà sắp đặt địa vị dưới.
Điều Tạ quải đáp trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển 5 (Đại 48, 1142 thượng),
nói: “Phó tham đến trước, tiếp theo là Tham
đầu, Kiên thứ, tất cả đều chờ vị Trụ trì tới”.
(xt. Thượng Kiên).

KIÊN THỰC TÂM HỢP CHƯỞNG
Phạm: Neviịa.
Dịch âm: Ninh vĩ noa.
KIÊN THỰC TÂM HỢP CHƯỞNG

K
2534
Gọi tắt: Kiên thực hợp chưởng.
Hai bàn tay chắp lại thật sát nhau. Là
cách chắp tay thứ nhất trong 12 cách chắp
tay của Mật giáo.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt. Thập
Nhị Hợp Chưởng).
KIÊN TỌA
Kiểu ngồi xổm, tức ngồi 2 chân chụm
lại, mông không chạm sát đất. Kiên tọa có
thể đã viết lầm từ “Hiền tọa”.
(xt. Hiền Tọa).
KIÊN TUÊ
Phạm:Sàramati.
Dịch âm: Sa ra mạt để.
Cao tăng Ấn độ, thuộc dòng dõi Sát đế
lợi, trụ ở chùa Na lan đà, miền Trung Ấn
độ.
Thủa nhỏ, ngài đã thông minh mẫn tiệp,
rất giỏi ngoại điển. Sau khi xuất gia, ngài
học tập cả giáo lí Đại Tiểu thừa, thông hiểu
sâu sắc, nhưng khế hợp với tư tưởng Đại
thừa hơn.
Theo điều Phạt lạp tì quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 11, ngài đến ở nước
Phạt lạp tì, tại đây, ngài cùng với ngài Đức
tuệ soạn chung luận A chiết la để xiển dương
giáo lí.
Nhưng, theo Đại thừa pháp giới vô sai
biệt luận sớ quyển thượng, thì ngài Kiên tuệ
ra đời vào khoảng 700 năm sau đức Phật
nhập diệt, còn ngài Đức tuệ thì xuất sinh
khoảng 900 năm sau đức Phật nhập diệt(tức
khoảng hậu bán thế kỉ V đến tiền bán thế kỉ
VI), cho nên rất khác với niên đại của ngài
Kiên tuệ ở trên.

Ngoài ra, còn điểm gây tranh cãi nữa là:
Phải chăng ngài Kiên tuệ này và ngài Kiên
tuệ soạn bộ luận “Pháp giới vô sai biệt” cùng
với ngài Kiên ý (Phạm:Sthiramati, hoặc
Sàramati) soạn bộ luận “Nhập đại thừa”
cùng là 1 người? Về điểm này, có thuyết
cho rằng 2 vị là 1 người, có thuyết căn cứ
vào tên chữ Phạm giống nhau mà cho cả 3
người là 1.
Ngài có các tác phẩm: Luận Cứu cánh
nhất thừa bảo tính, luậnPháp giới vô sai biệt.
[X. điều Ma yết đà quốc trong Đại đường
tây vực kí Q.9; Hoa nghiêm kinh truyện kí;
Đại thừa pháp giới vô sai biệt luận sớ
Q.thượng].
KIÊN VONG BÀ LUẬN
Tên 1 bộ luận thuộc 8 luận trong 18 Đại
kinh của ngoại đạo Ấn độ.
Cứ theo Bách luận sớ quyển thượng phần
dưới, thì luận Kiên vong bà là bộ luận lựa
chọn các pháp thị phi, hoặc có thuyết cho
rằng đây là bộ luận của Ấn độ cổ đại với tên
Phạm làMimàôsa; song các học giả hiện
tại thì căn cứ vào bộPrasthànabhedamà
cho rằng “Kiên vong bà” thực ra là đã viết
lầm từ “Mi vong sa”.
KIÊN Ý
Phạm:Sthiramati, hoặcSàramati.
Dịch âm: Tất sỉ la mạt để.
Danh tăng Ấn độ, sống vào khoảng thế
kỉ IV, sau các ngài Long thụ, Đề bà, v.v...
Ngài có soạn bộ luận Nhập Đại thừa, 2
quyển, trong đó có trích dẫn thuyết của các
ngài Long thụ, Đề bà, La hầu la, Câu ma la
đà, v.v...
Ngoài ra, Đại minh tam tạng thánh giáo
mục lục (bản dịch tiếng Anh) ghi tên Phạm
của ngài làSàramati, giống với tên Phạm

của ngài Kiên tuệ, vì thế có thuyết cho rằng
ngài và ngài Kiên tuệ chỉ là một người.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.9; Khai nguyên
thích giáo lục Q.4; Hoa nghiêm kinh truyện
kí Q.1]. (xt. Kiên Tuệ).
KIÊN Ý

K
2535
KIỀN ĐÀ LA NGHÊ THUẬT
Cũng gọi: Hi lạp Phật giáo nghệ thuật.
Trường phái nghệ thuật Phật giáo Ấn
độ lấy khu vực Kiền đà la ở miền Tây bắc
Ấn độ làm trung tâm phát triển, thịnh hành
từ khoảng sau cuộc xâm lăng Ấn độ của
Alexandre Đại đế cho đến khi vương triều
Quí sương diệt vong.
Sự biểu hiện của nền nghệ thuật Kiền
đà la gồm có các kiến trúc cung điện, chùa
miếu, các điêu khắc, hội họa tượng Phật
Bồ tát, có giá trị lịch sử rất lớn, ảnh hưởng
lan rộng đến các nước Ấn độ, Trung á, Trung
quốc, Nhật bản, v.v... Vốn là nghệ thuật
truyền thống của Ấn độ hấp thu phong
cách của Hi lạp, Ba tư, Đại hạ, La mã, dung
hòa làm một rồi phát triển thành trường
phái riêng.
Về phương diện kiến trúc thì lấy chùa,
tháp của Phật giáo làm chính, về hình thức
thì lấy kiến trúc truyền thống của Ấn độ
làm mực thước, tháp Phật thì theo kiểu bát
úp của Trung Ấn độ, nhưng ở phần đầu các
cây cột ta có thể thấy ảnh hưởng của La mã,
Hi lạp. Thân
của tháp Phật
rất cao lớn,
chùa nói
chung đều có
tường cao hình
vuông, bên
trong có sân,
chung quanh
có phòng ốc
liền nhau, vật

liệu kiến trúc
toàn bằng đá.
Về phương diện điêu khắc thì có rất
nhiều đề tài, như Phật, Bồ tát hoặc các câu
truyện lấy từ truyện Phật, Bản sinh đàm, số
lượng rất nhiều, phần lớn được biểu hiện
bằng các bức khắc nổi,
ít có tác phẩm khắc
tròn; lưng tượng Phật
được khắc bằng phẳng,
tỉ lệ thân thể không
được cân xứng lắm.
Hình dáng phỏng theo
thân tướng của người
Hi lạp, tóc có dáng gợn
như sóng, khác hẳn với
kiểu tóc hình trôn ốc
của người Trung Ấn độ;
khuôn mặt cũng không
giống người Ấn độ, trán
cao, mũi nhọn, môi mỏng, nhân trung ngắn,
nếp áo dày và nặng. Những nơi kế thừa
phong cách điêu khắc này là Bắc Ấn độ và
Turkistan (tức vùng Trung á) hiện nay.
Nghệ thuật Kiền đà la vượt qua dãy núi
Thông lĩnh ở phía bắc mà tiến vào khu vực
Tân cương của Trung quốc hiện nay, từ đó
truyền đến Trung nguyên, ảnh hưởng đến
nền nghệ thuật Phật giáo của thời Bắc Ngụy,
rồi từ Triều tiên truyền vào Nhật bản, ảnh
hưởng rõ nét trong kiến trúc và điêu khắc
của thời đại Phi điểu. Một chi phái khác của
nền nghệ thuật này được du nhập Miến điện,
Thái lan và Việt nam (Giao châu). Đến giữa
thế kỉ V, quân Áp thát xâm lăng Ấn độ,
nền nghệ thuật Kiền đà la cũng nhân đó mà
suy vi.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2; Cao tăng

Pháp hiển truyện; Lạc dương già lam kí Q.5;
Phật giáo chi mĩ thuật cập lịch sử; Tây vực
văn minh sử khái luận; Le Coq: Die
Buddhistische Sptantike in Mittelasien,
Bd.I]. (xt. Kiền Đà La Quốc).
KIỀN ĐÀ LA QUỐC
Kiền đà la, Phạm:Gandhàra, Gàndhàra,
Gandha-vati.
Pàli:Gandhàra, Gàndhàsa.
KIỀN ĐÀ LA QUỐC
Kiểu Tháp Kiền Đà La
Tượng Phật Thích Ca đứng
(Tạc theo kiểu Kiền đà la)

K
2536
Cũng gọi: Kiền đà việt, Càn đà việt, Càn
đà vệ, Càn đà la, Kiền đà, Kiền đà ha, Càn
đà ba na hoặc Nghiệp ba la (Phạm:Gopàla).
Dịch ý: Hương địa, Hương khiết, Diệu
hương, Trì địa.
Tên một nước nhỏ thuộc Ấn độ thời xưa,
nằm về phía bắc lưu vực Ngũ hà, hạ du sông
Kabul, thuộc Tây bắc Ấn độ hiện nay. Lãnh
thổ nước này thường thay đổi, khi Á lịch
sơn Đại đế (Alexander the Great) Đông
chinh (thế kỉ IV trước TL.) thì kinh đô ở Bố
sắc yết la phạt để (Phạm:Puwkaràvatì) nằm
về phía đông bắc cách Bạch hạ ngõa (Phạm:
Peshawar) hiện nay khoảng 19,6 km.
Vào thế kỉ thứ I, vương triều Quí sương
(Phạm:Kushan) nổi dậy ở phương bắc, dần
dần mở rộng biên cương, thôn tính vùng
Kabul, đến khi vua Ca nị sắc ca lên ngôi thì
đóng đô ở Bố lộ sa bố la (Phạm:Puruwapura),
tức Peshawar hiện nay. Sau khi vua băng, thế
nước mỗi ngày một suy, đến thời vua Kí đa la
thì dời thành Bạc la về phía tây, để con ở lại
giữ phía đông, đó chính là Tiểu nguyệt chi.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2,
thì nước này chiều ngang đông tây hơn 1000
dặm, chiều dọc nam bắc hơn 800 dặm, phía
đông tới sông Tín độ (Phạm: Sindhu), đô
thành là Bố lộ sa bố la, Vương tộc tuyệt tự,
lệ thuộc nước Ca tất thí, làng ấp hoang vắng,
dân cư thưa thớt. Cứ đó mà suy thì vào thế
kỉ thứ VIII nước này đã suy tàn. Trong các
kinh điển Phật giáo như Bản sinh (Pàli:
Jàtaka), Câu na la bản duyên trong truyện
A dục vương quyển 3, kinh Đại phương đẳng
đại tập quyển 55, phẩm Trì chính pháp trong

kinh Đại bi quyển 2, Đại trang nghiêm kinh
luận quyển 1 và quyển 4, kinh Phật mẫu đại
khổng tước minh vương, v.v... đều có nói
đến nước Kiện đà la.
Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 2,
chương 8 trong Đảo sử và chương 12 trong
Đại sử, thì sau Đại hội kết tập kinh điển lần
thứ 3, vì muốn truyền bá Phật pháp ở vùng
biên địa, nên vua A dục đã phái đại đức
Mạt xiển đề (Pàli:Majjhantika) đến các
nước Kế tân, Kiện đà la giảng nói kinh Độc
thí dụ (Pàli:Àtivisopama-sutta) cho dân
chúng nghe; nghe xong, có 80.000 người đắc
quả, 1000 người xuất gia.
Kiền đà la vốn là trung tâm của Thuyết
nhất thiết hữu bộ, nhưng tăng chúng nước
này lại chịu ảnh hưởng của Đại chúng bộ và
hấp thu tư tưởng Đại thừa. Cứ theo kinh
Đạo hành bát nhã quyển 9 và luận Đại tì bà
sa quyển 178, thì kinh Bát nhã đã được lưu
hành ở nước này rất sớm. Dưới triều đại
vua Ca nị sắc ca, có rất nhiều vị cao tăng ra
đời như các ngài: Vô trước, Thế thân, Pháp
cứu, Hiếp tôn giả, v.v... Đại thừa Phật giáo
nhờ đó mà phát triển mạnh. Nhưng từ thế
kỉ VI về sau, Phật giáo không còn được nhà
vua hộ trì, nên rơi vào tình trạng suy đồi; về
sau, tuy có vua Đột quyết khôi phục lại một
thời gian, nhưng đến thế kỉ X lại bị tín đồ
Hồi giáo bách hại, nên Phật giáo ở Kiện đà
la cuối cũng đã bị tuyệt tích.
[X. Hi lân âm nghĩa Q.3; Tuệ nhật truyện
trong Tống cao tăng truyện Q.29; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.3; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ;
Tuệ siêu vãng ngũ thiên trúc truyện tiên
thích; A. Cunningham: Ancient Geography
of India; V.A. Smith: Early History of India;
T. Watters: On Yuan Chwang, vol. I].

KIỀN ĐÀ LỢI CHÚ
Chú Kiền đà lợi, 1 trong 3 loại ác chú nói
trong kinhĐại pháp cự đà la ni quyển 13.
Chú này cùng với chú Cù lê, chú Ma
đăng kì, đều là những chú thuật mà đức Phật
cấm chỉ đệ tử không được hành trì; tu luyện
các ác chú này phải mất 12 năm mới thành
tựu. Nhưng khi trì tụng những tà chú này,
dù chỉ 1 câu, sau khi mệnh chung, cũng sẽ
rơi vào địa ngục, súc sinh, ngã quỉ hoặc cõi
Diêm ma.
KIỀN ĐÀ LỢI CHÚ

K
2537
KIỀN ĐÀ QUỐC VƯƠNG KINH
Kinh, 1 quyển, do ngài An thế cao dịch
vào đời Hậu Hán, thu vào Đại chính tạng
tập 14.
Nội dung kinh này thuật lại chuyện vua
nước Kiền đà do nghe con bò nói mà tỉnh
ngộ, dứt tâm bạo ác, tàn nhẫn, bỏ Bà la môn
giáo mà qui y Phật. Đức Phật nhân đó mà
nói cho nhà vua biết là ở thời Phật Câu na
hàm mâu ni, bò và nhà vua là anh em.
KIỀN ĐỂ
Phạm: Ghaịtin.
Con người anh của vua Ba tư nặc nước
Xá vệ ở thời đức Phật còn tại thế.
Kiền để có dung mạo đẹp đẽ, tính tình
hiền hòa, Hoàng hậu thấy thế, sinh tà tâm,
lén gọi Kiền để đến và bảo thuận theo ý
muốn của mình, nhưng Kiền để không bằng
lòng. Hoàng hậu ôm lòng oán hận, sàm tấu
với vua, nhà vua nổi cơn thịnh nộ, chặt đứt
tay chân Kiền để rồi vứt vào bãi tha ma. Lúc
Kiền để sắp chết thì đức Phật đến bên cạnh,
ánh sáng của Phật chiếu vào thân, Kiền để
liền bình phục như cũ. Đức Phật nói pháp
cho nghe, nghe xong, Kiền để chứng quả A
na hàm. Rồi tự nói rằng (Đại 25, 120 thượng):
“Thân ta đã bị chặt đứt và vứt bỏ, nhờ Phật
phục hồi mệnh sống, nay ta nguyện trọn
đời bố thí thân này cho Phật và tỉ khưu tăng”.
Từ đó, Kiền để đến tinh xá Kì hoàn hầu hạ
đức Phật.
[X. luận Đại trí độ Q.8].
KIỀN ĐỘ
Phạm: Skandha
Pàli: Khandhaka.

Cũng gọi Kiến đà, Kiến đồ, Càn độ, Tắc
kiến đà, Sa kiền đồ.
Dịch ý: Uẩn, Tụ, Chúng, Phân đoạn.
Phân loại, biên tập, sắp xếp, qui tụ những
pháp cùng loại vào 1 chỗ, tương đương với
phẩm hoặc tiết.
Những nghi thức tác pháp trong Tăng
đoàn như thụ giới, bố tát, an cư và những
điều văn qui định sự sinh hoạt hàng ngày,
do phân loại chỉnh lí mà thành: Đó là
Kiền độ.
Trong các bộ luậtPàli, có ghi 22 Kiền
độ:
1. Thụ giới kiền độ(cũng gọi Đại kiền
độ): Qui định phép tắc xuất gia thụ giới
Cụ túc.
2. Bố tát kiền độ: Qui định phép tắc
bố tát.
3. An cư kiền độ: Qui định phép tắc
an cư.
4. Tự tứ kiền độ: Qui định phép tắc
tự tứ.
5. Bì cách kiền độ: Qui định phép tắc
sử dụng đồ dùng làm bằng da thuộc.
6. Dược kiền độ: Qui định phép tắc ăn
uống, thuốc thang...
7. Ca hi na y kiền độ: Qui định phép
tắc thụ lãnh áo Ca hi na (Pàli:
Kaỉhinadussa).
8. Y kiền độ: Qui định phép tắc tỉ khưu
mặc áo.
9. Chiêm ba kiền độ: Nói về việc khi
đức Thế tôn ở nước Chiêm ba có qui định
phương pháp hội nghị của chúng tăng.
10. Câu thiệm di kiền độ: Nói về sự
rạn nứt trong nội bộ giáo đoàn xảy ra tại
nước Câu thiệm di.
Mười Kiền độ trên đây gọi là Đại phẩm,

còn 12 Kiền độ kế tiếp gọi là Tiểu phẩm.
Mười hai Tiểu phẩm này là những qui
định liên quan đến hình phạt. Trong đó,
2 Tiểu phẩm cuối là những qui định liên
quan đến cuộc kết tập kinh điển lần thứ
nhất ở thành Vương xá và lần thứ 2 ở
thành Tì xá li. Nhưng trong luật Tứ phần
KIỀN ĐỘ

K
2538
Hán dịch không có 2 Tiểu phẩm này.
[X. luật Tứ phần Q.31; Ma ha chỉ quán
Q.5 thượng; Huyền ứng âm nghĩa Q.5, Q.18,
Q.24]. (xt. Nhị Thập Kiền Độ).
KIỀN NAM
Phạm,Pàli:Ghana.
Cũng gọi: Già ha na, Kiện nam, Yết nam,
Kiển nam.
Dịch ý: Kiên, kiên hậu, ngưng hậu, ngạnh
nhục.
Vị thứ 4 trong 5 vị ở trong thai, nghĩa là
từ khi gá vào thai đến tuần thứ 4, thai nhi
dần dần hình thành 1 khối ngưng đặc.
[X. kinh Tạp a hàm Q.49; luận Tập dị
môn Q.9; Du già sư địa luận lược toản Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.23]. (xt. Thai Nội
Ngũ Vị).
KIỀN TRẮC
Phạm: Kaịỉhaka, Kanthaka.
Pàli:Kanthaka.
Cũng gọi: Kiền đức, Càn trắc, Kiển đặc,
Ca tha ca.
Tên con ngựa mà thái tử Tất đạt đa cỡi
khi vượt thành xuất gia.
Cứ theo kinh Phật bản hạnh tập quyển
20, sau khi đưa Thái tử đi xuất gia, Kiền
trắc trở về thành, bị vua Tịnh phạn trách
mắng nặng nề, trong lòng buồn bã, không
bao lâu mệnh chung, sinh lên cõi trời Đao
lợi. Về sau, biết Thái tử đã thành đạo. Kiền
trắc(bây giờ là người cõi trời)bỏ mệnh, sinh
xuống thành Na ba ở nước Trung thiên trúc,
làm con của 1 người Bà la môn, lớn lên,
người con Bà la môn ấy đến chỗ đức Phật
nghe Ngài thuyết pháp, được giải thoát và

vào Niết bàn.
Trong những bức tranh khắc nổi miêu
tả Thái tử cỡi ngựa Kiền trắc vượt thành
xuất gia, thì bức khắc ở trên lan can của
Đại tháp A ma la bà đề (Phạm:Amaràvatì)
hiện còn là xưa nhất. Còn tại viện bảo tàng
Calcutta có bức tranh khắc nổi đào được ở
vùng Kiện đà la (Pàli, Phạm:Gandhàra)
trong đó khắc 4 vị trời nâng 4 chân Kiền
trắc, trời Đế thích cầm lọng che cho Thái
tử đang ngồi trên lưng ngựa, có những
người trời cung kính theo sau. Trong động
thứ 2 của Linh nham quật tự tại Đại đồng,
Trung quốc, cũng còn những bức khắc nổi
loại này.
[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.2;
kinh Tu hành bản khởi Q.hạ; kinh Lục độ
tập Q.7].
KIỀN TRĨ
Phạm,Pàli:Ghaịỉà.
Cũng gọi: Kiền trì, Kiền trùy, Kiền để.
Khí cụ dùng để đánh báo giờ trong các
chùa viện.
Theo luật Ngũ phần quyển 18 và Đại tỉ
khưu tam thiên uy nghi quyển hạ, vào những
giờ như Bố tát, tụng kinh, hoặc tập họp
chúng tăng thụ trai, v.v... đều có thể đánh
kiền trĩ, giống như việc đánh bảng trong các
tự viện ngày nay.
ChữGhaịỉà, trong các kinh dịch không
giống nhau, hoặc dịch là bảng, hoặc là
chuông, khánh, linh báu, mõ, v.v...
KIỀN TRĨ
Kiền Trắc

K
2539
Về cách đánh kiền trĩ, theo Tứ phần luật
sớ sức tông kí quyển 8 phần đầu, thì lúc đầu
đánh nhẹ và khoan thai, sau nhanh và mạnh
dần, khi đổ hồi cũng phải nhỏ dần cho đến
khi dứt hẳn. Thông thường đánh 3 hồi 3
tiếng. Ba tiếng sau cùng đánh mạnh để báo
đã kết thúc.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.14; luận
Đại trí độ Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.1].
(xt. Chung).
KIẾN
..
Phạm: Dfwỉi hoặc Darzana.
Dịch âm: Đạt lợi sắc trí.
Xem xét, suy tính. Chỉ cho cái thấy biết
nhất định đối với một sự vật nào đó mà
mắt thấy hoặc suy tưởng. Kiến có chính
kiến, tà kiến.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 95, thì
Kiến có 4 nghĩa: Xem xét, tính lường quyết
đoán, nắm chắc và thâm nhập; hoặc có 2
nghĩa: Nhìn kĩ, tìm cầu. Còn luận Câu xá
quyển 2, quyển 26 thì cho rằng “Kiến” được
chia làm 8 loại. Năm kiến nhiễm ô, chính
kiến thế gian, chính kiến hữu học và chính
kiến vô học: Năm kiến nhiễm ô chỉ cho thân
kiến, biến kiến, tà kiến, kiến thủ và giới cấm
thủ kiến. Chính kiến thế gian chỉ cho sinh
đắc tuệ, văn tuệ, tư tuệ và tu tuệ, thuộc tuệ
hữu lậu. Chính kiến hữu học chỉ cho các
loại kiến vô lậu trong thân hữu học; còn
chính kiến vô học thì chỉ cho các loại kiến
vô lậu trong thân vô học. Bởi vì tông Câu
xá cho các loại kiến này đều là tính của tuệ,
trước xem xét, tính lường rồi sau mới quyết

đoán, cho nên gọi là Kiến. Trong đó, 5 kiến
nhiễm ô là bất chính kiến, còn lại đều thuộc
chính kiến.
Luận sư Thế hữu cho rằng mắt tiếp lấy
sắc cảnh, có tác dụng quán chiếu, cho nên
chủ trương căn mắt thấy, đây là nghĩa chính
thống của Thuyết nhất thiết hữu bộ. Còn
Đại chúng bộ và luận Thành thực quyển 4
thì chủ trương thức mắt thấy, gọi là thức
thấy; Đại thừa thì cho rằng căn và thức hòa
hợp thì mới thấy được. Ngoài ra, tông Duy
thức gọi là hành tướng của 8 thức tâm vương
và tâm sở năng duyên là Kiến phần, hoặc
tương đương với nghĩa xem xét.
Trong các kinh luận thường căn cứ vào
nghĩa suy tính mà chia Kiến thành các loại
như: Nhị kiến, Thất kiến, Thập kiến, v.v...
1. Nhị kiến: Hữu kiến và vô kiến, hoặc
đoạn kiến và thường kiến.
Đây thuộc Biên kiến trong 5 kiến.
2. Thất kiến:
-Tà kiến: Phủ định lí nhân quả.
-Ngã kiến: Thấy có thực ngã.
-Thường kiến: Chấp trước thân tâm
thường trụ bất biến.
-Đoạn kiến: Chấp trước thân tâm đoạn
diệt.
-Giới đạo kiến(cũng gọi Giới cấm thủ kiến):
Chấp trước những giới luật không chính
đáng.
-Quả đạo kiến: Chấp trước kết quả do
tà hạnh đạt được là chân chính.
-Nghi kiến: Nghi ngờ đối với chân lí.
3. Thập kiến: Năm kiến thêm vào Tham
kiến, Khuể kiến, Mạn kiến, Vô minh kiến
và Nghi kiến nữa thì thành Thập kiến.
Ngoài ra, những kiến giải sai lầm của
ngoại đạo thì có 4 kiến, 62 kiến(theo kinh

Phạm võng), chẳng hạn như chủ trương tà
nhân tà quả, không có nhân quả, có nhân
không quả, không nhân không quả, v.v...
đều là những kiến giải sai lầm.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.25, Q.27 (bản
Bắc); kinh Lăng già Q.1 (bản 10 quyển); luận
Đại trí độ Q.7; luận Đại thừa khởi tín; luận
Phẩm loại túc Q.3; luận Đại tì bà sa Q.13,
Q.49; luận Thành thực Q.10; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.1; luận Thành duy thức Q.6;
Thành duy thức luận thuật kí Q.3 thượng;
Đại thừa nghĩa chương Q.6; Hoa nghiêm
KIẾN

K
2540
khổng mục chương Q.2]. (xt. Nhất Thủy Tứ
Kiến, Nhị Kiến, Thập Tùy Miên, Ngũ Kiến,
Nhân Quả).
KIẾN ÁI PHIỀN NÃO
Cũng gọi Kiến trước nhị pháp.
Danh từ gọi chung Kiến phiền não và
Ái phiền não. Kiến phiền não chỉ cho tất cả
phiền não mê lí như ngã kiến, tà kiến, v.v...
Còn Ái phiền não thì chỉ cho tất cả phiền
não thuộc mê sự như tham dục, sân hận, v.v...
Kiến là phiền não chướng do phân biệt
mà có, hễ dùng tác dụng của tuệ mà suy
tính đối tượng thì đều gọi là Kiến, như 5
kiến nhiễm ô, chính kiến thế gian, chính
kiến hữu học, chính kiến vô học, trong đó 5
kiến nhiễm ô thuộc Kiến phiền não. Còn
Ái là phiền não chướng câu sinh(sinh ra đã
có), hễ tâm tham nhiễm thì đều gọi là Ái;
trong các phiền não mê sự, thì ái trước là
gốc của mọi khổ đau, vì thế Ái bao gồm tất
cả các phiền não khác.
[X. luận Đại thừa khởi tín; luận Đại trí
độ Q.7, Q.21; luận Du già sư địa Q.89; Tứ
giáo nghĩa Q.4; Thành duy thức luận thuật
kí Q.9 phần cuối; Pháp giới thứ đệ sơ môn
Q.thượng].
KIẾN ẨN QUÁN TỰ TẠI
Cũng gọi Bảo khiếp Quan âm.
Vị Bồ tát được hóa hiện từ tay cầm Bảo
khiếp(hộp báu)của ngài Quan âm nghìn tay.
Là 1 trong 40 vị tôn Quan âm của Mật giáo.
Theo kinh Thiên quang nhãn bí mật
pháp, nếu muốn thấy kho báu được cất dấu
trong lòng đất, thì nên tu pháp Bảo khiếp.
Về hình tượng của vị Bồ tát này, thì tay

trái cầm Bảo khiếp, tay phải ở tư thế mở
nắp Bảo khiếp; còn các tướng hảo khác thì
giống với ngài “Dữ nguyện Quán tự tại”. Về
ấn khế, thì tay trái ngửa lên, tay phải úp lên
tay trái. Chân ngôn là: Án (oô) phạ nhật la
đạt ma (Vajradharma, Kim cương pháp)
chước cụ sổ (cakwu, bản nhãn) già đà da
(ghatàya, khai) a bát la để ha đá da
(aprtihatàya, vô chướng ngại) sa phạ hạ
(svàhà).
KIẾN CHÂN
.....
I. Kiến Chân.
Nhờ không tuệ thấy suốt chân lí.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
274 thượng), nói: “Mắt tuệ thấy chân lí, vượt
qua bờ bên kia”.
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển hạ
(Đại 37, 110 trung), ghi: “Mắt tuệ thấy chân
không, gọi là Kiến chân; xả bỏ hữu tướng,
vượt qua bờ vô tướng bên kia, gọi là Độ bỉ
ngạn”.
[X. Vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật
văn tán Q.hạ; truyện Giang phụ trong Lương
thư Q.47]
II. Kiến Chân(1173-1262).
Cao tăng Nhật bản, tên Thân loan. Vua
ban thụy hiệu là “Kiến Chân Đại Sư”.
(xt. Thân Loan).
KIẾN CHÍ
Phạm:Dfwỉi-pràpta.
Cũng gọi Kiến đáo, Kiến đắc.
Kiến chỉ cho trí tuệ vô lậu. Kiến chí nghĩa
là dùng trí tuệ vô lậu để đạt đến chân lí. Là
1 trong 7 bậc Thánh, 1 trong 18 bậc Hữu
học, 1 trong 27 Hiền thánh.
Cứ theo luận Câu xá thì những người
căn cơ nhạy bén ở giai vị Tu đạo, có khả

năng tự thấy pháp đạt được lí mà chứng quả,
cho nên gọi là Kiến chí. Trái lại, những người
căn cơ chậm lụt thì nương vào lòng tin thù
thắng mà hiểu biết chân lí.
[X. luận Đại tì bà sa Q.54, Q.93; luận
Câu xá Q.23; Q.25; luận A tì đạt ma thuận
KIẾN CHÍ

K
2541
chính lí Q.64; luận Du già sư địa Q.26; Đại
thừa nghĩa chương Q.17]. (xt. Thất Thánh,
Nhị Thập Thất Hiền Thánh, Thập Bát Hữu
Học).
KIẾN CHÍ BỔ LA THÀNH
Kiến chí bổ la, Phạm:Kàĩcipura.
Cũng gọi Kiến chí thành.
Kinh đô của nước Đạt la tì đồ (Phạm:
Dràviđa) thuộc Nam Ấn độ đời xưa.
Cứ theo Đại tứ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện quyển 4, thành này là nơi sinh của
bồ tát Đạt ma ba la (Hộ pháp). Thành này
là cửa biển Nam của Ấn độ; từ đây, đi đường
biển mất 3 ngày thì đến nước Tăng già la.
Có thuyết cho rằng thành này chính là
vùng Khang kiệt duy lạp mẫu (Conjeveram)
ở bên bờ sông Phạ lạp nhĩ (Palàr) cách Mã
đức lạp tư (Madras) hiện nay về phía tây
48 km. Lại có thuyết khác cho rằng Nội cách
ba tháp mẫu (Negapatam) hiện nay chính là
thành Kiến chí bổ la ngày xưa.
[X. Đại đường tây vực kí Q.10; Giải thuyết
tây vực kí; Ancient Geography of India; T.
Watters: On Yuan Chwang, Vol. II].
KIẾN CHƯ PHẬT ĐỘ NGUYÊN
Cũng gọi Thụ trung kiến độ nguyện, Tùy
ý đắc kiến thập phương quốc độ nguyện,
Phổ kiến Phật độ nguyện, Tùy ý chiếu kiến
nguyện.
Nguyện cho chúng sinh ở Tịnh độ Cực
lạc, nếu muốn thấy cõi Phật trong 10 phương,
thì đều theo ý được thấy rõ ràng từ trong
các cây báu. Là nguyện thứ 40 trong 48 điều
nguyện của đức Phật A di đà.
Trong 5 bản dịch khác nhau của kinh

Vô lượng thọ hiện còn, thì chỉ có bản dịch
kinh Vô lượng thọ đời Ngụy và bản dịch
Hội Vô lượng thọ Như lai đời Đường là còn
văn nguyện của điều nguyện này, còn 3 bản
dịch đời Hán, Ngô và Tống đều thiếu.
Ngoài ra, trong nguyên bản tiếng Phạm,
nguyện này được xếp vào điều nguyện thứ
38 và cho rằng cảnh hiện ra từ trong cây
báu là dùng để trang nghiêm cõi Cực lạc.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng].
KIẾN ĐẠI
... ..
Tính thấy của mắt. Một trong 7 đại.
Tính của sắc cùng khắp pháp giới, tính
thấy của mắt cũng giống như thế, cho nên
gọi là Kiến đại.
[X. kinh Thủ lăng nghiêm Q.3; Đại minh
tam tạng pháp số Q.30]. (xt. Thất Đại).
KIẾN ĐÀO LỤC
Tên đầy đủ: Viên mãn Bản quang quốc
sư kiến đào lục.
Cũng gọi Bản quang quốc sư ngữ lục,
Linh vân kiến đào lục.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Đại hưu
Tông hưu (1468-1549) thuộc tông Lâm tế
Nhật bản soạn, thu vào Đại chính tạng
tập 81.
Nội dung thu chép các bản ngữ lục như:
Chính pháp sơn Diệu tâm tự ngữ lục, Đại
long sơn Lâm tế tự ngữ lục, Thanh long sơn
Thụy tuyền tự ngữ lục và các bài kệ tụng,
Tượng tán, Đạo hiệu tụng, Lập địa, Niêm
hương, Bỉnh cự, Yêm khoáng, Dự thỉnh bỉnh
cự, v.v... Ở cuối quyển có phụ thêm Thần
hàn, Đồng môn sớ...
KIẾN ĐẠO
.....
Phạm: Darzana-marga.

Cũng gọi: Kiến đế đạo, Kiến đế.
Chỉ cho giai vị tu hành dùng trí vô lậu
quán xét Tứ đế để thấy rõ chân lí. Là 1 trong
3 đạo.
Từ Kiến đạo trở về trước là phàm phu,
KIẾN CHƯ PHẬT ĐỘ NGUYÊN

K
2542
từ Kiến đạo trở về sau là bậc Thánh. Kế
đến, hành giả đã đạt được giai vị Kiến đạo,
đối với sự tướng lại tiếp tục tu tập một cách
cụ thể thì gọi là Tu đạo, cùng với Kiến đạo
gọi chung là Hữu học đạo. Đối lại là Vô học
đạo, hay còn gọi là Vô học vị, Vô học quả,
Vô học địa, nghĩa là đã giác ngộ cùng tột,
rốt ráo không còn gì để học.
Theo Phật giáo Tiểu thừa, tu Tam hiền,
Tứ thiện căn (Thất phương tiện) có thể phát
sinh trí vô lậu mà tiến vào Kiến đạo. Còn
Đại thừa thì cho Sơ địa là vào Kiến đạo, cho
nên gọi là Bồ tát sơ địa là Kiến đạo, địa thứ
2 trở lên là Tu đạo, đến địa thứ 10 là quả vị
Phật mới có thể gọi là Vô học đạo. Mật giáo
thì cho giai vị mới phát tâm tịnh Bồ đề là
Kiến đạo, gọi trí vô lậu phán đoán đạo lí rõ
ràng là Quyết trạch(quyết đoán lựa chọn),
Kiến đạo là 1 phần của quyết trạch, cho nên
gọi là Quyết trạch phần.
Ngoài ra, Thánh đạo đạt đến Niết bàn là
chính tính, cho nên Kiến đạo được gọi là
Chính tính. Lại vì Thánh đạo đều xa lìa
phiền não, gọi là Lí sinh, Kiến đạo xa lìa
sinh tử của Dị sinh(phàm phu), cho nên gọi
Kiến đạo là Li sinh, do đó, Kiến đạo cũng
được gọi là Chính tính li sinh, Chính tính
quyết định(quyết định đạt Niết bàn). Phiền
não do Kiến đạo đoạn trừ gọi là Kiến hoặc.
Những phiền não do Tu đạo đoạn trừ gọi là
Tu hoặc. Về vấn đề này, các bộ phái giải
thích có khác nhau.
1. Nhất thiết hữu bộ cho rằng trí vô lậu
của Kiến đạo hiện quán Tứ đế(Khổ, Tập,
Diệt, Đạo)có 2 loại: Trí vô gián đạo đoạn

kiến hoặc và Trí giải thoát đạo chứng đoạn
chân lí Tứ đế. Về đối tượng được quán xét
thì có thể chia làm 16 tâm gồm 8 nhẫn và 8
trí; tức là Khổ pháp trí nhẫn(trí vô gián đạo)
và Khổ pháp trí(trí giải thoát đạo)do quán
xét Khổ đế ở cõi Dục mà được. Khổ loại trí
nhẫn và Khổ loại trí do quán xét Khổ đế ở
cõi Sắc và cõi Vô sắc mà được. Tập pháp trí
nhẫn và Tập pháp trí do quán xét Tập đế
ở cõi Dục mà được; Tập loại trí nhẫn và
Tập loại trí do quán xét Tập đế ở cõi Sắc
và cõi Vô sắc mà được. Diệt pháp trí nhẫn
và Diệt pháp trí do quán xét Diệt đế ở cõi
Dục mà được. Diệt loại trí nhẫn và Diệt
loại trí do quán xét Diệt đế ở cõi Sắc và cõi
Vô sắc mà được. Đạo pháp trí nhẫn và Đạo
pháp trí do quán xét Đạo đế ở cõi Dục mà
được. Đạo loại trí nhẫn và Đạo loại trí do
quán xét Đạo đế ở cõi Sắc và cõi Vô sắc
mà được.
Dùng 16 tâm trên đây mà quán xét rõ lí
Tứ đế, gọi là Thánh đế hiện quán. Trong
đó, 15 tâm trước thuộc về Kiến đạo, đặc
biệt được gọi là 15 tâm Kiến đạo. Còn Đạo
loại trí thì thuộc phạm vi Tu đạo (xem đồ
biểu). Đối với Tu hoặc trong 3 cõi 9 địa, thì
Tu đạo đều chia làm 9 phẩm: Thượng thượng
phẩm, Thượng trung phẩm, cho đến Hạ hạ
phẩm, tổng cộng thành 81 phẩm, đó là quá
trình Tu đạo đoạn trừ Tu hoặc. Còn nói về
thứ lớp tu chứng thì Kiến đạo là Dự lưu
hướng, cho nên ở tâm thứ 16(Đạo loại trí)
chứng Sơ quả(quả Dự lưu). Nhưng đối với
những người tu chứng vượt qua vị Dị sinh
(vị phàm phu) mà nói, thì những người ấy
dùng trí thế tục tu 6 hành quán hữu lậu,
nghiệp đã dứt, đoạn trừ 1 phần Tu hoặc,
cho nên xét về trình độ của họ có thể ở nơi

tâm thứ 16 chứng được quả thứ 1, quả thứ
2(quả Nhất lai), hoặc quả thứ 3(quả Bất
hoàn) Tu đạo là giai đoạn ở khoảng giữa
tính từ các quả vị kể trên cho đến A la hán
hướng.
Vô học học chứng quả A la hán, tùy theo
năng lực và căn cơ hơn kém, có thể chia làm
7 loại A la hán, từ Thoái pháp A la hán cho
đến Bất thoái pháp A la hán. Ngoài ra, lại
thêm Độc giác, Phật, hoặc Tuệ giải thoát và
Câu giải thoát nữa, thì gọi là Cửu vô học.
Người độn căn ở giai vị Kiến đạo gọi là Tùy
tín hành, ở giai vị Tu đạo, gọi là Tín giải, ở
KIẾN ĐẠO

K
2543
giai vị Vô học đạo gọi là Thời giải thoát.
Còn những người lợi căn, thì ở các giai vị
Kiến đạo, Tu đạo, Vô học đạo lần lượt được
gọi là Tùy pháp hành, Kiến chí và Bất thời
giải thoát.
2. Kinh lượng bộ và luận Thành thực
cho rằng 16 tâm (tức 8 nhẫn 8 trí) hoàn toàn
thuộc về Kiến đạo. Còn Độc tử bộ thì cho
rằng 12 tâm trước thuộc Kiến đạo, 4 tâm
sau thuộc Tu đạo.
3.Tông Duy thức chia Kiến đạo làm 2
loại là: Chân kiến đạo và Tướng kiến đạo.
Chân kiến đạo chứng lí Duy thức, có khả
năng dẫn sinh trí căn bản vô phân biệt,
chứng ngộ lí chân như. Còn Tướng kiến đạo
thì chứng ngộ tướng Duy thức, là giai vị
sau Chân kiến đạo phát sinh Hậu đắc trí
vô phân biệt mà quán lí chân như, chia
làm 2 loại là: Ba tâm tướng kiến đạo và 16
tâm tướng kiến đạo.
Ba tâm Tướng kiến đạo:
1.Quán xét sắc thân của chính mình
mà thể chứng ngã không.
2.Thể chứng pháp không, thấu suốt các
pháp đều không có thực thể.
3.Quán xét hữu tình và tất cả các vật
thuộc mình và người khác mà thể ngộ lí Ngã
không và pháp không.
Mười sáu tâm Tướng kiến đạo tức là 4
đế: Khổ, Tập, Diệt, Đạo; mỗi đế đều có 4
loại: Pháp trí nhẫn, pháp trí, loại trí nhẫn,
loại trí, tổng cộng 16 tâm, quán xét biệt tướng
của Tứ đế, đoạn trừ hết chủng tử của phiền
não chướng và sở tri chướng mà chứng ngộ
vị Vô học.

[X. luận Câu xá Q.23; luận Đại tì bà sa
Q.3, Q.54, Q.75; luận Thành thực Q.1, Q.15;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.5; luận A tì đạt ma
thuận chính lí Q.73; luận Thành duy thức
Q.6, Q.9; luận Du già sư địa Q.55; luận Hiển
dương thánh giáo Q.17; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.9; Đại thừa pháp uyển châu
lâm Q.2 phần cuối]. (xt. Tam Đạo, Tứ Hướng
Tứ Quả, Hữu Học, Kiến Hoặc, A La Hán).
KIẾN ĐẠO
Đồ Biểu: 8 ĐẾ 16 TÂM
Kiến
Đạo
Tâm thứ 1
Tâm thứ 2
Tâm thứ 3
Tâm thứ 4
Tâm thứ 5
Tâm thứ 6
Tâm thứ 7
Tâm thứ 8
Tâm thứ 9
Tâm thứ 10
Tâm thứ 11
Tâm thứ 12
Tâm thứ 13
Tâm thứ 14
Tâm thứ 15
Tâm thứ 16
– Khổ pháp trí nhẫn
– Khổ pháp trí
– Khổ loại trí nhẫn
– Khổ loại trí
– Tập pháp trí nhẫn
– Tập pháp trí
– Tập loại trí nhẫn
– Tập loại trí
– Diệt pháp trí nhẫn

– Diệt pháp trí
– Diệt loại trí nhẫn
– Diệt loại trí
– Đạo pháp trí nhẫn
– Đạo pháp trí
– Đạo loại trí nhẫn
– Đạo loại trí
(vô gián)
(giải thoát)
(vô gián)
(giải thoát)
(vô gián)
(giải thoát)
(vô gián)
(giải thoát)
(vô gián)
(giải thoát)
(vô gián)
(giải thoát)
(vô gián)
(giải thoát)
(vô gián)
(giải thoát)
}Khổ đế ở cõi Dục
}Khổ đế ở 2 cõi trên
}Tập đế ở cõi Dục
}Tập đế ở 2 cõi trên
}Diệt đế ở cõi Dục
}Diệt đế ở 2 cõi trên
}Đạo đế ở cõi Dục
}Đạo Tu Đạo– đế ở 2 cõi trên
Tám
Đế
Từ
Dưới
Lên
Trên
Bị chú:Hai cõi trên tức là cõi Sắc và cõi Vô sắc.

K
2544
KIẾN ĐỊA
.....
Phạm: Darzana-bhùmi.
Địa thứ 4 trong Thập địa bồ tát, tương
đương với quả Dự lưu của Thanh văn thừa.
Hành giả tu tập Bồ tát thừa ở giai vị này
dứt hết 88 Kiến hoặc trong 3 cõi, phát sinh
chân trí vô lậu, thấy rõ chân lí Tứ đế, tức là
Đạo loại trí, tâm cuối cùng trong 16 tâm
của Tứ đế.
Cứ theo phẩm Phát thú trong kinh Đại
phẩm bát nhã quyển 6, Bồ tát ở giai vị này
phải thực hành 10 pháp bất xả (không bỏ):
Không bỏ nơi ở vắng vẻ, ít muốn, biết đủ,
không bỏ công đức đầu đà, không bỏ giới
cấm, chán nghét các ham muốn, tâm nhàm
chán thế gian ưa thích Niết bàn, bỏ tất cả
vật sở hữu, tâm không đắm đuối, không tiếc
mọi vật.
(xt. Thập Địa).
KIẾN GIẢ
.....
Chỉ cho Kiến hoặc. Vì thể của Hoặc là
hư dối không thật có, cho nên gọi là Giả.
(xt. Kiến Hoặc).
KIẾN HÀNH
Không nghe theo lời dạy bảo của người
khác, chỉ làm theo ý mình. Một trong 2 loại
căn tính của chúng sinh. Trái lại, làm theo
những lời dạy bảo của người khác, thì gọi là
Ái hành. Căn tính của chúng sinh tuy có
thiên sai vạn biệt, nhưng đại khái thì không
ngoài 2 loại này.
Ngoài ra, Hành là tên gọi chung của
pháp hữu vi, đặc biệt được dùng để chỉ

riêng cho những phiền não; như 5 kiến,
62 kiến cho đến 96 thứ tà kiến cũng gọi
là Kiến hành.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.15 (bản
Bắc); luận Đại trí độ Q.21]. (xt. Ái Hành
Kiến Hành).
KIẾN HOẶC
.....
Tên đầy đủ: Kiến đạo sở đoạn hoặc (Phạm:
Darzana-màrga-prahàtavyànuzaya).
Cũng gọi Kiến phiền não, Kiến chướng,
Kiến nhất xứ trụ địa. Chỉ cho những phiền
não được đoạn diệt khi tiến lên giai vị Kiến
đạo. Còn những phiền não được đoạn diệt
khi đạt đến giai vị Tu đạo, thì gọi là Tu hoặc
(hay Tư hoặc).
Tông Câu xá cho Kiến hoặc thuộc về
mê lí, tức là lầm chấp lí Tứ đế, còn Tu hoặc
thì thuộc về mê sự, tức là lầm chấp các sự
vật hiện hữu. Còn tông Duy thức thì cho
Kiến hoặc là các phiền não sinh khởi ở nơi
tâm do sự dẫn dắt của tà sư hay tà giáo, gọi
là Phân biệt khởi; còn Tu hoặc là những
phiền não tự nhiên, sinh ra đã có, gọi là Câu
sinh khởi(xem biểu đồ 1).
KIẾN HOẶC
Đồ Biểu 1:
Tông CâuXá
Tu
Hoặc
Mê
Lí
Hoặc
Mê
Sự
Hoặc
Nghi Giới Tham
cấm

thủ
Kiến
thủ
Tà
kiến
Biên
kiến
Thân
kiến
Mạn Si Sân
Kiến
Hoặc
Tu
Hoặc
Phân
Biệt
Khởi
Hoặc
Câu
Sinh
Khởi
Hoặc
Tông Duy Thức
Kiến
Hoặc

K
2545
Ngoài ra, theo tông Thiên thai thì Kiến
hoặc và Tư hoặc vì đối với sự vật trong 3 cõi
mà sinh khởi, có năng lực đưa đến sinh tử
trong 3 cõi, cho nên được gọi là Giới nội hoặc.
Lại vì loại phiền não này do cả 3 thừa cùng
phải đoạn trừ nên cũng gọi là Thông hoặc.
1. Cứ theo tông Câu xá thì Kiến hoặc
gồm 88 thứ, gọi là 88 sử Kiến hoặc(xem đồ
biểu 2). Tức là những phiền não căn bản mà
giai vị Kiến đạo phải đoạn trừ có 10 loại là:
Năm lợi sử(thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến
thủ kiến, giới cấm thủ kiến)và 5 độn sử(tham,
sân, si, mạn, nghi). Ở giai vị Kiến đạo, quán
xét Tứ đế trong 3 cõi, Kiến hoặc phải đoạn
trừ ở mỗi cõi đều khác nhau, tức là phiền
não của Khổ đế phải đoạn ở cõi Dục có 10
sử, phiền não của Tập đế và Diệt đế phải
đoạn, mỗi đế có 7 sử(ngoại trừ thân kiến,
biên kiến, giới cấm thủ kiến)trong 5 lợi sử,
phiền não của Đạo đế phải đoạn có 8 sử
(ngoại trừ thân kiến, biên kiến). Như vậy, tất
cả phiền não của 4 đế ở cõi Dục bị đoạn trừ
gồm có 32 sử. Các phiền não của 4 đế phải
đoạn trừ ở cõi Sắc và cõi Vô sắc cũng đều
giống như ở cõi Dục, nhưng trong mỗi loại
bỏ Sân sử, cho nên các đế chỉ đoạn có 28 sử.
Tất cả phiền não phải đoạn ở cõi Sắc và cõi
Vô sắc gồm có 56 sử, cho nên cả 3 cõi đoạn
trừ tất cả 88 sử. Lại trong 10 hoặc, Tiểu thừa
cho 4 món tham, sân, si, mạn là các phiền
não mà cả Kiến đạo và Tu đạo đều phải
đoạn, còn nghi và 5 ác kiến thì chỉ có Kiến
đạo phải đoạn. Tu hoặc có 81 thứ gọi là 81
phẩm Tu hoặc(xem biểu đồ 3). Tức là những
KIẾN HOẶC

Đồ Biểu 2:
Khổ đế 10
Tập đế 7 (trừ thân, biên, giới cấm)
Diệt đế 7 (trừ thân, biên, giới cấm)
Đạo đế 8 (trừ thân, biên)
Khổ đế 9 (trừ sân)
Tập đế 6 (trừ sân, thân, biên, giới cấm)
Diệt đế 6 (trừ sân, thân, biên, giới cấm)
Đạo đế 7 (trừ thân, sân, biên)
Cõi Dục
Cõi Sắc
Cõi Vô sắc ... giống với cõi Sắc
Kiến
Hoặc
Mê
Lí
Hoặc
88 sử
32
28
28
Tu
Hoặc
Mê
Sự
Hoặc
1. Ngũ thú địa
2. Li sinh hỉ lạc địa (Sơ thiền)
3. Đính sinh hỉ lạc địa (Nhị thiền)
4. Li hỉ diệu lạc địa (Tam thiền)
5. Xả niệm thanh tịnh địa (Tứ thiền)
6. Không vô biên xứ địa
7. Thức vô biên xứ địa
8. Vô sở hữu xứ địa
9. Phi tưởng phi phi tưởng xứ địa
9 phẩm–
9 phẩm–
9 phẩm–

9 phẩm–
9 phẩm–
9 phẩm–
9 phẩm–
9 phẩm–
9 phẩm–
81 phẩm
Cõi
Dục
Tham
Si
Mạn
Tham
Si
Mạn
Tham
Sân
Si
Mạn
Cõi
Sắc
Cõi
Vô
Sắc
Đồ Biểu 3:

K
2546
phiền não căn bản khi đạt đến giai vị Tu
đạo phải đoạn có 10 thứ, ở cõi Dục có tham,
sân, si, mạn; ở cõi Sắc và cõi Vô sắc mỗi cõi
đều có tham, si, mạn. Nếu đem 10 phiền
não này phối hợp với 9 địa, rồi lại căn cứ
vào sức mạnh hay yếu của phiền não mà
phân chia, thì 9 phẩm từ Thượng thượng
phẩm đến Hạ hạ phẩm, có tất cả 81 phẩm.
Còn 88 sử Kiến hoặc và 10 loại Tu hoặc, gọi
chung là 98 Tùy miên.
2. Tông Duy thức cho rằng Kiến hoặc có
12 thứ, tức là trong 4 đế ở cõi Dục mỗi đế
đều có 10 hoặc: Tham, sân, si, mạn, nghi,
thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ kiến,
giới cấm thủ kiến, cộng tất cả là 40 hoặc.
Trong 4 đế ở cõi Sắc và Vô sắc, mỗi 4 đế
đều trừ sân, cho nên chỉ còn 9 hoặc, cộng
chung là 72 hoặc, vì thế cả 3 cõi là 112 hoặc.
Đó là Kiến hoặc. Còn Tu hoặc thì có 16 thứ
phiền não, tức là ở cõi Dục có 6 món: Tham,
sân, si, mạn, thân kiến, và biên kiến; ở cõi
Sắc và Vô sắc thì mỗi cõi đều trừ si, nên chỉ
còn 5 món, cộng chung là 10 thứ, cho nên,
3 cõi tất cả có 16 phiền não. Như vậy, Kiến
hoặc và Tu hoặc tổng cộng có 128 phiền
não căn bản(xem đồ biểu 4).
[X. luận Câu xá Q.19; luận Thành duy
thức Q.6; luận Tạp a tì đàm tâm Q.4; luận
Du già sư địa Q.86; luận A tì đạt ma thuận
chính lí Q.65; Thành duy thức luận thuật
kí Q.hạ; Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
Q.5 phần cuối, Ma ha chỉ quán Q.5 hạ; Câu
xá luận quang kí Q.19]. (xt. Cửu Thập Bát
Tùy Miên, Kiến Đạo, Tu Hoặc).
KIẾN KẾT

.....
Chỉ cho phiền não tà kiến. Một trong 9
kết sử.
Kết nghĩa là thắt chặt, trói buộc. Chúng
sinh do phiền não, tà kiến, lầm khởi sự
chấp trước, gây nhiều nghiệp ác, như giết
hại, trộm cướp, gian dâm, dối trá, v.v..., do
đó tự chuốc lấy khổ báo sinh tử ở đời sau,
trôi lăn trong 3 cõi không thể thoát ra được,
vì thế gọi phiền não do kiến giải tà vạy này
là Kiến kết.
(xt. Kết).
KIẾN KHỔNG TRƯỚC TIẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Thấy lỗ đặt đúng nêm, nghĩa là muốn
bít lỗ, cần phải lựa cái nêm cho vừa vặn mà
đóng vào.
Trong Thiền lâm, nhóm từ này được
dùng với nghĩa giáo hóa, thuyết pháp đúng
với căn cơ, tức là vị thầy khi tiếp dẫn người
học, phải xem xét căn cơ của người học để
lựa chọn phương pháp chỉ dạy thích hợp.
Hư đường lục quyển 2 (Đại 47, 998
thượng), ghi: “Sư nói: Nham đầu tuy thấy lỗ
đặt nêm, nhưng lại làm khó cho lão La sơn
kia ngồi ở chỗ khởi diệt không ngừng”.
KIẾN KHỔNG TRƯỚC TIẾT
16
Đồ Biểu 4:
Cõi Dục 10
Cõi Sắc 9
Cõi Vô sắc 9
Cõi Dục 6
Cõi Sắc 5
Cõi Vô sắc 5
Kiến Hoặc
(Phân biệt khởi)
Tu Hoặc

(Câu sinh khởi)
(trừ sân)
(trừ sân)
(trừ nghi, 3 kiến sau)
(trừ sân, nghi, 3 kiến sau)
(trừ sân, nghi, 3 kiến sau)
4 đế
4 đế
4 đế
40
36
36
128
112

K
2547
KIẾN LẬP GIẢ
Cũng gọi Thi thiết giả.
Pháp quán từ không vào giả của Biệt giáo
do tông Thiên thai lập. Mới đầu dùng không
quán để phá trừ các pháp, rồi lại vì đại bi
mà giả lập ra các pháp để giáo hóa, cho nên
gọi là Kiến lập giả để phân biệt với hư vọng
giả là pháp quán từ giả vào không.
[X. Quang minh huyền nghĩa Q.hạ
phần 1; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.1 phần 1].
KIẾN LIÊN QUÁN TỰ TẠI
Cũng gọi Tử liên Quan âm.
Vị Bồ tát được hóa hiện ra từ tay cầm
hoa sen đỏ tím(tử liên) của Ngài Quan âm
nghìn tay. Là 1 trong 40 tôn vị Quan âm
của Mật giáo.
Cứ theo kinh Thiên quang nhãn bí mật
pháp, nếu ai muốn thấy đức Như lai thì nên
thờ vị Quan âm này làm Bản tôn mà tu pháp
Tử liên.
Về hình tượng của vị Bồ tát này, thì tay
phải cầm hoa sen đỏ tím, tay trái ngửa lên
đặt ở trước ngực. Còn các tướng hảo khác
của Ngài cũng giống với bồ tát Dữ nguyện
Quán tự tại. Ấn khế là ấn Liên hoa hợp
chưởng(chắp tay hình hoa sen nở). Chân ngôn
là: Án(oô) phạ nhật la đạt ma (vajra
dharma, kim cương pháp), nhũ mạo la sa
bát nạp ma (nilorasapadma, tử liên hoa), tát
phạ bột đà (sarva buddha, nhất thiết Phật)
chỉ nhương nẵng (jĩàna, tri) sa khất sô tì
da (sàkwibhyas, kiến) sa phạ hạ (svàhà).
(xt. Tứ Thập Quan Âm).
KIẾN LUẬN

Đối lại: Ái luận.
Cứ khư khư cho sự thấy biết sai lầm của
mình là đúng. Là 1 trong 2 loại hí luận.
Đại sư Gia tường thuộc tông Tam luận
cho rằng 4 loại người như: lợi căn, xuất gia,
ngoại đạo và Nhị thừa, dễ khởi ra kiến luận;
còn 4 loại người như: độn căn, tại gia, thiên
ma và phàm phu thì dễ khởi ra ái luận.
[X. Trung quán luận sớ Q.1]. (xt. Ái Luận
Kiến Luận).
KIẾN LUNG ĐẢ LUNG
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Thấy người ta đan lồng mình cũng bắt
chước làm theo. Thiền tông dùng từ ngữ
này để chỉ cho người tu hành chẳng có chút
chủ kiến nào, chỉ làm theo những việc của
người khác.
KIẾN MINH (1206-1289)
Vị Thiền tăng Cao li, người quận Chương
sơn, Khánh châu, tỉnh Khánh thượng bắc,
họ Kim, tự Hối nhiên, sau đổi là Nhất nhiên.
Năm 14 tuổi, sư theo ngài Trần điền Đại
hùng xuất gia thụ giới Cụ túc. Năm 31 tuổi,
sư tu tập tại chùa Vô trụ ở Bao sơn, được tỏ
ngộ, sau dời về Định lâm xã Nam hải. Năm
54 tuổi, sư được ban hiệu “Đại Thiền Sư”.
Năm 1261, sư vâng mệnh vua khai đường
giảng pháp ở Thiền nguyệt xã tại kinh đô,
kế tiếp sư mở đạo tràng ở Hoàng nhân xã
và ở đây 11 năm, người đến theo học rất
đông. Năm 1277, vua Trung liệt sắc lệnh sư
trụ trì chùa Vân môn, đại chấn tông phong,
dạy pháp yếu nơi cung vua. Năm 1283, sư
được ban các hiệu Quốc Tôn, Viên Kính
Xung Chiếu. Năm 1284, sư ở chùa Lân giác
tại Hoa sơn, Nghĩa hưng, hoằng dương
Thiền pháp, tùng lâm hưng thịnh, không

đâu sánh bằng.
Năm 1289, sư tịch, thọ 84 tuổi, thụy hiệu
Phổ giác.
Sư có các tác phẩm: Phổ giác quốc sư
KIẾN MINH

K
2548
ngữ lục 2 quyển, Đại tạng tu tri lục 3 quyển,
Tổ đình sự uyển 30 quyển; Thiền môn niêm
tụng sự uyển 30 quyển.
[X. Cao li sử Q.29; Triều tiên Phật giáo
thông sử Q.hạ; Triều tiên Phật giáo sử].
KIẾN MỤC KHỨU TỊ
Mắt thấy mũi ngửi. Chỉ
cho cây cờ cắm bên cạnh
vua Diêm ma.
Theo truyền thuyết, đầu
cây cờ này có 2 đầu người
đỏ và trắng, đó là do sự kết
hợp giữa cây cờ Đồ đàn của
vua Diêm ma với thần Câu
sinh(thần xét biết nghiệp thiện
ác của nhân gian)mà ra. Cây
cờ này tượng trưng cho sự
xem xét tinh tường của vua
Diêm ma.
KIẾN NHÂN TỰ
Chùa ở Kinh đô (Kyoto), Nhật bản, do
ngài Minh am Vinh tây sáng lập vào năm
Kiến nhân thứ 2 (1202), dưới sự bảo hộ của
Mạc phủ, là Đại bản sơn của phái chùa Kiến
nhân thuộc tông Lâm tế.
Mới đầu, chùa này là đạo tràng của tông
Thiên thai và tông Chân ngôn, đến ngài
Đạo long đời thứ 11 mới chính thức đổi
làm đạo tràng tu Thiền. Chùa đã nhiều lần
bị hỏa hoạn. Khoảng năm Thiên chính
(1573-1591), có ngài Huệ quỳnh ở chùa An
quốc mới đến xây cất lại. Cổng Sắc sứ của
chùa là kiến trúc đời Liêm thương, nhà
phương trượng là kiến trúc đầu thời đại
Thất đinh, điện Phật là kiến trúc của thời

Giang hộ.
Ngoài ra, chùa còn có lầu chuông, Khai
sơn đường, Ảnh đường, v.v... và 70 tòa tháp
mà nay chỉ còn lại hơn 10 tòa.
KIẾN PHÁP
... ..
I. Kiến Pháp:
1. Đồng nghĩa với Hiện pháp, chỉ cho
pháp hiện tại.
Kinh Tạp a hàm quyển 6 (Đại 2, 40
thượng), nói: “Xuất gia tu hành thường phải
tinh tiến tu các phạm hạnh, đối với Kiến
pháp tự biết tự chứng”.
2. Chỉ cho sự thấy biết tất cả hành là vô
thường, tất cả pháp là vô ngã, Niết bàn là
vắng lặng.
Kinh Tạp a hàm quyển 10 (Đại 2, 66
trung), nói: “Chư Phật ắt vì chúng con mà
nói pháp, khiến cho chúng con biết pháp,
thấy (kiến) pháp”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.13, Q.34; kinh
Tượng tích trong Trung a hàm Q.7].
II. Kiến Pháp:
Chỉ cho người tu hành Mật giáo đối
với sở nguyện thành tựu, an trụ nơi tâm
chân thực thanh tịnh không nhiễm trước,
thấy rõ thực tướng và thông đạt thực
nghĩa.
Phẩm Tất địa xuất hiện kinh Đại nhật
quyển 3 (Đại 18, 19 trung), nói: “Lúc bấy
giờ, bồ tát Kim cương thủ bạch Phật rằng:
Bạch đức Thế tôn! Kính xin Ngài giảng nói
về Chính đẳng giác và về Tất địa thành tựu,
KIẾN PHÁP
Kiến Mục Khứu Tị
Cửa Sắc Sứ của chùa Kiến Nhân

K
2549
khiến các thiện nam tử, thiện nữ nhân, thấy
pháp ấy rồi tâm được hoan hỉ, thụ an lạc
trụ, không tổn hại pháp giới”.
Bởi vì hành giả tuy miệng tụng chân
ngôn, tu hạnh chân ngôn, nhưng trong
tâm biết rõ, chân ngôn ấy tuy theo duyên
khởi, mà thực ra là không tạo tác, từ xưa
đến nay vốn là pháp giới, không sinh
không diệt, chẳng sạch chẳng dơ, pháp thể
như như, đồng với đại không, tự nhiên
được tam muội vô tướng. Nương vào đó
mà tu hành thì thông suốt được các pháp
môn và các việc thế gian, xuất thế gian là
đồng nhất pháp giới, không thể tách rời,
liền được Tất địa Kiến pháp thành tựu,
được niềm pháp hỉ sâu xa và được hiện
pháp lạc trụ.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.11; Đại nhật kinh
nghĩa thích diễn bí sao Q.8]
KIẾN PHẦN
... ..
Cũng gọi Năng thủ phần.
Chỉ cho tác dụng năng duyên của 8 thức
tâm vương, là chủ thể nhận biết sự vật; cũng
tức là tác dụng chủ thể soi sáng các đối cảnh
sở duyên(tức Tướng phần– đối tượng của nhận
thức). Là 1 trong 4 phần vị của tâm pháp do
tông Duy thức thành lập.
Kiến nghĩa là kiến chiếu, soi sáng tất cả
pháp, như tấm gương chiếu rọi muôn tượng.
Kiến phần có 5 nghĩa:
1. Chứng kiến danh kiến: Kiến phần
của trí căn bản, tức trí căn bản tự chứng tự
thấy nên gọi là Kiến.
2. Chiếu chúc danh kiến: Nghĩa này

thông cả căn, tâm(tức 6 căn 6 thức), vì căn,
tâm có đủ nghĩa soi sáng nên gọi là Kiến.
3. Năng duyên danh kiến: Nghĩa này
thông cả Tự chứng phần,Chứng tự chứng
phần và Tự chứng phần năng duyên, vì 3
phần này đều là năng duyên nên gọi là
Kiến.
4. Niệm giải danh kiến: Hiểu và nhớ
được nghĩa lí nói ra một cách rõ ràng nên
gọi là Kiến.
5. Suy đạc danh kiến: Vì tâm có khả
năng suy lường tất cả cảnh giới nên gọi là
Kiến.
[X. Phật địa kinh luận Q.3; luận Thành
duy thức Q.2; Thành duy thức luận thuật kí
Q.3 phần đầu]. (xt. Tứ Phần).
KIẾN PHẬT
Thấy Phật. Nếu nương vào Quán Phật
tam muội hoặc Khẩu xưng tam muội mà
tu hành thì sẽ được thấy sắc thân tốt đẹp
của Phật.
Cứ theo luận Đại thừa khởi tín, thì hàng
Nhị thừa và phàm phu nương theo Phân
biệt sự thức mà thấy Ứng thân của Phật,
còn hàng Bồ tát thì nương Nghiệp thức mà
thấy Báo thân của Phật.
Kinh Hoa nghiêm quyển 58 (bản 80
quyển) liệt kê 10 loại Kiến Phật: An trụ thế
gian thành chính giác Phật vô trước kiến.
Nguyện Phật xuất sinh kiến, Nghiệp báo
Phật thâm tín kiến, Trụ trì Phật tùy nguyện
kiến, Niết bàn Phật thâm nhập kiến, Pháp
giới Phật phổ chí kiến, Tâm Phật an trụ kiến,
Tam muội Phật vô lượng vô y kiến, Bản tính
Phật minh liễu kiến và Tùy nhạo Phật phổ
thụ kiến.
Kiến Phật thường chỉ cho sự cảm thấy
sắc thân của Phật, nhưng lãnh hội tâm Phật,

chứng ngộ pháp Phật cũng có thể gọi là Kiến
Phật. Thấy được Phật ắt có thể diệt tội sinh
phúc, chứng được diệu quả.
[X. phẩm Hành trong kinh Ban chu tam
muội Q.thượng; kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm Q.5; kinh Quán vô lượng thọ; luận
Đại trí độ Q.29; luận Thập trụ tì bà sa Q.12;
luận Thích ma ha diễn Q.5; Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí Q.hạ phần đầu; Quán niệm
pháp môn].
KIẾN PHẬT

K
2550
KIẾN PHẬT QUÁN TỰ TẠI
Cũng gọi Thanh liên Quan âm.
Vị Bồ tát được hóa hiện từ bàn tay
cầm hoa sen xanh của Ngài Quan âm
nghìn tay. Là 1 trong 40 tôn vị Quan âm
của Mật giáo.
Cứ theo kinh Thiên quang nhãn bí mật
pháp, nếu người nào muốn sinh về Tịnh độ
trong 10 phương thì nên thờ vị Quan âm
này làm Bản tôn mà tu phápThanh liên.
Hình tượng của Ngài là tay phải cầm hoa
sen xanh, tay trái ngửa lên đặt ở trước ngực.
Còn các tướng hảo khác thì cũng giống như
bồ tát Dữ nguyện Quán tự tại. Ấn khế là
Liên hoa hợp chưởng(chắp tay kiểu hoa sen
nở). Chân ngôn là: Án(oô) phạ nhật la đạt
ma (vajradharma, Kim cương pháp) ninh
la bát nạp ma (nìlapadma, thanh liên hoa)
ôn bá đa (ugata, sinh) bột đà vĩ sái doanh
(buddhavisaye, Phật quốc) sa phạ hạ
(svàhà).
KIẾN QUÁ Ư SƯ PHƯƠNG KHAM TRUYỀN THỤ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tri kiến của đệ tử phải hơn thầy mới đủ
tư cách được thầy truyền pháp cho.
Trong Thiền lâm, nhóm từ trên đây là
lời của vị thầy bày tỏ sự tán thưởng và thừa
nhận một đệ tử có kiến giải, trí tuệ siêu phàm,
vả lại còn có chỗ vượt trội hơn thầy. Hoặc
được dùng để biểu thị mối tương quan giữa
thầy và trò cư xử với nhau một cách thản
nhiên tự tại.
Tắc 11, Bích nham lục (Đại 48, 151 hạ),
nói: “Sự thấy biết ngang với thầy thì đức
mới bằng nửa của thầy; trí tuệ vượt hơn thầy

thì mới đủ sức lãnh nhận giáo pháp của
thầy”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.16; Liên
đăng hội yếu Q.7].
KIẾN QUẢN SAO
Đối lại: Chi sao.
Chỉ cho tiền bạc hiện có. Kiến quản
nghĩa là hiện đang quản lí; Sao nghĩa là tiền
giấy. Còn Chi sao là tiền xuất ra.
Môn Tiền tài, loại 29, trong Thiền lâm
tượng khí tiên ghi: “Huyễn trụ am thanh
qui, theo phép “Xướng y”, sau khi tường
trình về các phí khoản cho đám tang, nói
đến tài vật của vị tăng quá cố rằng: Ngoài
khoản chi ra (Chi sao), không còn gì hết
(Kiến quản vô)”.
[X. điều Xướng y trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.3].
KIẾN SẮC VĂN THANH
Nói đủ: Kiến sắc minh tâm, văn thanh
ngộ đạo.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Thấy sắc sáng lòng, nghe tiếng ngộ đạo.
Nghĩa là nhờ mắt thấy sắc mà thấu suốt được
nguồn tâm, do tai nghe tiếng mà ngộ được
Thánh đạo.
Từ “Kiến sắc văn thanh” bắt nguồn từ 2
công án trong Thiền tông, đó là: “Linh vân
kiến đào minh tâm” và “Hương nghiêm kích
trúc ngộ đạo”. Vào đời Đường, thiền sư Linh
vân nhân thấy hoa đào nở rộ bỗng thấu suốt
tâm tính của mình. Thiền sư Hương nghiêm
Trí nhàn thì nhân nghe viên sỏi bắn vào
gốc tre phát ra tiếng mà hoát nhiên ngộ đạo.
Hai công án này đều nổi tiếng, cho nên được
truyền tụng đến ngày nay và rất được người
đời ưa thích.
Tắc 78, Bích nham lục (Đại 48, 205

trung), ghi: “Chớ bám dính vào hang ổ, tất
cả chỗ đều là cửa đưa vào lí Quan âm, cổ
nhân cũng có người nghe tiếng mà ngộ đạo,
thấy sắc mà sáng lòng”.
(xt. Hương Nghiêm Kích Trúc, Linh Vân).
KIẾN SẮC VĂN THANH

K
2551
KIẾN SẤM LẬU
........
Còn ngã kiến, pháp kiến thì không thể
thấu suốt được thực tướng của các pháp. Là
1 trong 3 sấm lậu do ngài Động sơn Lương
giới lập.
Nhân thiên nhãn mục quyển 3 (Đại 48,
319 thượng), nói: “Kiến sấm lậu, cơ chẳng
lìa vị, rơi vào biển độc, diệu ở chuyển vị”.
(xt. Động Sơn Tam Sấm Lậu).
KIẾN SƠ TỰ
Cũng gọi Tụ bảo sơn, Báo ân tự.
Chùa ở bên ngoài Tụ bảo môn, ngoại
thành Kiến nghiệp(nay là huyện Giang ninh,
tỉnh Giang tô), Trung quốc, do vua nước Ngô
là Tôn quyền sáng lập vào năm Xích ô thứ
10 (247).
Đây là ngôi chùa đầu tiên ở vùng Giang
nam. Vào năm Xích ô thứ 10 (247), ngài
Khang tăng hội đến Kiến nghiệp (Nam kinh),
là kinh đô nước Ngô, hoằng dương Phật giáo,
được vua nước Ngô là Tôn quyền tin phục
nên xây dựng chùa này và tháp A dục vương,
tương truyền đây là 1 trong 84.000 tòa tháp
của vua A dục. Từ đó, vùng này được gọi là
Làng Phật(Phật đà lí).
Ở chùa này, ngài Khang tăng hội biên
dịch kinh Lục độ tập, chú thích các kinh
An ban thủ ý, Pháp kính và Đạo thụ. Đến
đời Tây Tấn, ngài Bạch thi lê mật đa la, người
Tây vực, cũng ở chùa này dịch kinh điển
Mật giáo như kinh Khổng tước vương, v.v...
Đời Đông Tấn, ngài Chi đàm thược sáng
tác Lục ngôn Phạm bái. Đời Lương, có ngài
Tăng hựu giảng dạy Luật học ở đây. Năm

Vĩnh minh thứ 10 (492) đời Tề ngài Minh
triệt hoằng dương các kinh luận Đại thừa.
Vào các đời Tống, Tề, Lương, Trần thuộc
Nam triều và qua đời Tùy, chùa đã nhiều
lần được đổi tên là chùa Trường khánh, chùa
Phụng tiên, chùa Thiên hi, chùa Đại báo
ân, v.v... Cho mãi đến đời Minh, chùa này
vẫn còn là 1 trong những đạo tràng trung
tâm của Phật giáo vùng Giang nam. Các vị
cao tăng như: Khang tăng hội, Trúc tuệ đạt,
Tăng hựu, Trúc pháp khoáng, Minh triệt và
các bậc Thiền sư như: Khuông dật, Huyền
tắc, Pháp an, v.v... thuộc tông Pháp nhãn,
đều đã từng trụ trì chùa này để hoằng dương
giáo pháp; nhờ nhân duyên ấy mà nền Phật
giáo Giang nam được hưng thịnh và vững
bền. Vua Thành tổ nhà Minh có ban sắc
xây 1 tòa tháp bằng gốm, hình 8 góc, có 9
tầng, với 5 mầu sắc rực rỡ, khiến người xem
lóa mắt, nhưng rất tiếc tòa tháp này đã bị
phá hủy trong cuộc chiến loạn thời Thái bình
thiên quốc do Hồng tú toàn và Dương tú
thanh khởi xướng từ năm 1851 đến 1864,
nay chỉ còn lại nền tháp.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.13; Lương
cao tăng truyện Q.1, Q.11, Q.13; Tục cao
tăng truyện Q.6].
KIẾN SỞ ĐOẠN
Phạm: Darzana-prahàtavya.
Cũng gọi: Kiến đạo sở đoạn, Kiến đoạn.
Những phiền não ở giai vị Kiến đạo phải
đoạn. Một trong Tam đoạn.
Cứ theo luận Câu xá quyển 2, quyển 19
và Câu xá luận quang kí quyển 2, thì 88 tùy
miên và pháp tương ứng của chúng, cùng
với 4 tướng, v.v... đều là Kiến sở đoạn. Nhưng
trong 15 tâm Kiến đạo, tùy theo thứ tự thấy
lí Tứ đế khác nhau mà chỗ đoạn trừ có bất

đồng, tức thấy lí Khổ đế mà đoạn, gọi là
Kiến khổ sở đoạn; thấy lí Tập đế mà đoạn,
gọi là Kiến tập sở đoạn; thấy lí Diệt đế mà
đoạn, gọi là Kiến diệt sở đoạn; thấy lí Đạo
đế mà đoạn, gọi là Kiến đạo sở đoạn.
Tông Duy thức chia Tùy miên làm 2 loại
là: Phân biệt khởi và Câu sinh khởi; Kiến
đạo sở đoạn thuộc về Phân biệt khởi.
KIẾN SỞ ĐOẠN

K
2552
Cứ theo luận Đại thừa a tì đạt ma tạp
tập quyển 4, thì Kiến, Nghi, Kiến xứ, Nghi
xứ nhiễm ô do chỗ phân biệt mà khởi, cho
đến thân, ngữ, ý nghiệp do các Kiến phát
sinh, cùng với Uẩn, Giới, Xứ của tất cả
đường ác đều thuộc về Kiến sở đoạn. Nghĩa
này hơi khác với nghĩa được nói trong luận
Câu xá.
Ngoài ra, tông Câu xá cho các hoặc (phiền
não) Kiến sở đoạn là 88 sử(Tùy miên), còn
tông Duy thức thì nói Kiến hoặc có 112 loại.
[X. luận Thành duy thức Q.6, Q.8, Q.9;
luận Đại tì bà sa Q.51, Q.86; luận Câu xá
Q.3; luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.6;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.2
phần cuối].(xt. Tam Đoạn, Kiến Hoặc).
KIẾN TẠI PHẬT
Cũng gọi Hiện tại Phật.
Tiếng tôn xưng của giới tăng sĩ Trung
quốc thời xưa đối với vua chúa.
Cứ theo Lâm gian lục dẫn lời trong Qui
điền lục của Âu dương tu, chép rằng vua
Thái tổ nhà Tống lần đầu đến chùa Tướng
quốc, đứng trước tượng Phật, hỏi có nên lễ
bái không? Tăng lục Tán ninh tâu rằng (Vạn
tục 148, 295 hạ): “Không nên bái”. Vua hỏi:
Vì sao? Đáp: “Phật hiện tại không lạy Phật
quá khứ”.
Từ đó, câu nói ấy trở thành định chế.
KIẾN THANH
Chủng loại ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa.
Kiến, tức là 2 loại ngoại đạo: Kiến lập
tịnh ngoại đạo và Bất kiến lập vô tịnh ngoại
đạo trong 30 thứ ngoại đạo được nói trong
kinh Đại nhật. Kiến lập tịnh ngoại đạo thì

kiến lập tất cả pháp rồi y theo đó mà tu
hành, tự cho rằng những gì mình làm đều là
Tịnh pháp. Trái lại, Bất kiến lập vô tịnh
ngoại đạo thì cho rằng phàm những pháp
được kiến lập đều chẳng phải pháp rốt ráo,
vì thế thực hành những pháp bất tịnh, mà
xa lìa pháp thanh tịnh.
Thanh, tức là 3 loại ngoại đạo: Thanh
hiển ngoại đạo, Thanh sinh ngoại đạo và
Phi thanh ngoại đạo. Thanh hiển ngoại đạo
chủ trương âm thanh vốn có sẵn và thường
trụ, nhưng đến khi phát âm mới “hiển rõ”
ra cho ta nghe được. Thanh sinh ngoại đạo
thì cho rằng âm thanh vốn không có, chỉ
sau khi phát âm mới có và từ đó cứ tồn tại
mãi. Còn Phi thanh ngoại đạo thì phản đối
luận thuyết của cả Thanh hiển và Thanh
sinh mà chủ trương âm thanh là vô thường
không tồn tại.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1]. (xt. Kiến Trảo).
KIẾN THÀNH CÔNG ÁN
Cũng gọi Hiện thành công án.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Công án không nhờ tạo tác mà hiện thành,
tức là công án như thực. Tắc 9, Bích nham
lục (Đại 48, 149 thượng) chép: “Tăng hỏi Triệu
châu: Thế nào là Triệu châu? Triệu châu đáp:
Cửa đông, cửa tây, cửa nam, cửa bắc”.
Thiền sư Viên ngộ bình luận: Lời đáp
4 cửa đông, tây, nam, bắc của ngài Triệu
châu là công án hiện thành, không cần vay
mượn một sự chỉ bày an bài nào khác. Bởi
vì tất cả các pháp vốn tự nhiên như thế, tự
hiển hiện Phật tính, không cần công phu
tạo tác, đều tự thành công án. Nghĩa là Phật
pháp hiện thành rõ ràng trên núi sông, cây
cỏ và muôn vật.
[X. điều Hối tích tàng dụng trong Cảnh

đức truyền đăng lục Q.12].
KIẾN THỐ PHÓNG ƯNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Khi thấy dấu vết của thỏ thì thả chim
ưng ra đuổi bắt.
KIẾN THỐ PHÓNG ỬNG

K
2553
Trong Thiền lâm, cụm từ này được dùng
để chỉ cho bậc thầy, khi tiếp dắt người học,
theo cơ nói pháp, tùy thời ứng biến, khéo
léo linh hoạt.
Tắc 27, Bích nham lục (Đại 48, 167
trung), nói: “Hỏi một đáp mười, nêu một rõ
ba, thấy thỏ thả chim, nhân gió thổi lửa”.
KIẾN THỦ KIẾN
Phạm: Dfwỉiparàmrza.
Gọi đủ: Kiến đẳng thủ kiến.
Gọi tắt: Kiến thủ.
Chấp trước sự thấy biết sai lầm, trái với
chính lí. Một trong 4 thủ, 1 trong 5 kiến, 1
trong 10 tùy miên.
Nghĩa là cố chấp những pháp hữu lậu,
hạ liệt mà bậc Thánh đoạn trừ cho là tối
thắng. Loại cố chấp này lấy tuệ ô nhiễm làm
thể, do phân biệt mà sinh khởi, gây chướng
ngại và làm ô nhiễm sự hiểu biết chân chính.
Cứ theo mục “Thất kiến” (7 kiến giải)
trong Đại minh tam tạng pháp số quyển 30,
thì Kiến thủ kiến còn được gọi là Giới đạo
kiến, chỉ cho ngoại đạo không biết giới chân
chính của Như lai, chấp bậy giới bò, giới
chó, lầm tưởng những giới pháp bất chính
ấy là giới hạnh có thể đạt được Niết bàn.
Loại chấp trước này gọi là Kiến thủ kiến.
[X. luận Đại tì bà sa Q.49; luận Câu xá
Q.19; luận Hiển dương thánh giáo Q.1;
luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.47; luận
Du già sư địa Q.8; luận Thành duy thức
Q.6]. (xt. Kiến, Thập Tùy Miên, Ngũ Kiến,
Tứ Thủ).
KIẾN TÍNH
... ..

Thấy rõ tính Phật trong tâm mình.
Hoàng bá Đoạn tế thiền sư uyển lăng
lục (Đại 48, 389 trung), nói: “Tức tâm là
Phật. Trên từ chư Phật, dưới tất cả côn trùng
nhỏ nhít, đều có tính Phật, cùng một tâm
thể. Cho nên, ngài Đạt ma từ Tây thiên đến,
chỉ truyền một pháp, chỉ thẳng tất cả chúng
sinh xưa nay là Phật, chẳng cần tu hành.
Chỉ cần hôm nay thấy rõ được tâm tính của
chính mình, chớ tìm cầu gì khác”.
[X. điều Trung ấp Hồng ân trong Cảnh
đức truyền đăng lục. Q.6; điều Thắng nhân
Sùng khải trong Tục truyền đăng lục Q.19].
(xt. Kiến Tính Thành Phật).
KIẾN TÍNH THÀNH PHẬT
Thấy tính thành Phật. Thiền tông chủ
trương muốn thành Phật thành Tổ, không
nên bám chặt vào sự tu hành bề ngoài, không
cần tìm cầu gì bên ngoài, mà dùng trí tuệ
Bát nhã thấy suốt chân tính của tâm mình
thì có thể giác ngộ. Tức là ngay khi phá tan
màn vô minh của phiền não sinh tử, rõ suốt
bản lai diện mục của mình thì liền ngộ được
nguồn gốc của giác thể tròn sáng.
Phẩm Cơ duyên trong Lục tổ pháp bảo
đàn kinh (Đại 48, 356 hạ), nói: “Bản tính
của ông giống như hư không, một vật cũng
không thể thấy, gọi là Chính kiến; không
một vật có thể biết, gọi là Chân tri, không
có xanh, vàng, dài, ngắn, mà chỉ thấy bản
nguyên thanh tịnh, giác thể viên minh, gọi
là Kiến tính thành Phật”.
[X. Hoàng bá Đoạn tế thiền sư uyển lăng
lục; Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục
Q.16].
KIẾN TRẢO
Các loại ngoại đạo đời xưa ở Ấn độ.
- Kiến, chỉ cho 2 loại ngoại đạo: Kiến lập

tịnh ngoại đạo và Bất kiến lập vô tịnh ngoại
đạo trong 30 loại ngoại đạo được nói đến
trong kinh Đại nhật.
-Trảo, chỉ cho ngoại đạo Trường trảo
Phạm chí, là cậu của ngài Xá lợi phất. Ông
này từng thề là trong một đời phải đọc cho
KIẾN TRẢO

K
2554
hết 18 loại Đại kinh, trọn đời không cắt
móng tay. Cho nên người đương thời gọi
ông là Trường trảo phạm chí(Phạm chí có
móng tay dài).
[X. luận Đại trí độ Q.1; Đại nhật kinh sớ
Q.1, Q.2].
KIẾN TRÍ THÂN
... ... ..
Ấn và minh(thần chú)được kết tụng
trong pháp Kim cương giới của Mật giáo.
Trí thân chỉ cho Trí pháp thân. Trước
khi kết tụng ấn minh này, phải kết tụng ấn
minh của Hiện trí thân, quán tưởng Kim
cương tát đỏa(tức Trí pháp thân) của Hiện
phổ môn tổng đức, rồi đưa dẫn vào trong
tâm của hành giả, khiến Trí pháp thân và
Lí pháp thân thầm hợp làm một, do đó,
trong tự thân hành giả quán thấy Trí pháp
thân một cách rõ ràng, cho nên gọi là Kiến
trí thân.
Ấn khế này là 2 tay đan lại với nhau ở
ngoài, 2 ngón cái đều đặt trong lòng bàn
tay. Ấn này thuộc về ấn Nguyệt luân, 2 ngón
cái tượng trưng Kim cương tát đỏa. Chân
ngôn là: Án (oô, qui mệnh) phạ nhật la tát
đát phạ (vajrasattva, Kim cương tát đỏa)
niết lí xả dã (dfiwya, kiến).
[X. Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.13].
KIẾN TRUNG TĨNH QUỐC TỤC ĐĂNG LỤC
Tác phẩm, 33 quyển, trong đó có 3 quyển
mục lục, do ngài Phật quốc Duy bạch biên
soạn vào đời Tống, hoàn thành vào niên
hiệu Kiến trung tĩnh quốc năm đầu (1101),
được thu vào Vạn tục tạng tập 136.
Sách này tiếp theo các bộ Cảnh đức

truyền đăng lục và Thiên thánh quảng đăng
lục. Nội dung nghi chép về thứ tự truyền
thừa, tiểu sử, cơ duyên ngữ cú, cổ tắc công
án, kệ tụng, v.v... của các Thiền sư.
Toàn sách chia làm 5 môn là: Chính
tông, Đối cơ, Niêm cổ, Tụng cổ và Kệ tụng.
Trong đó, ngữ lục của các tông Lâm tế, Vân
môn được ghi chép đầy đủ và rõ ràng hơn.
KIẾN TRƯỢC
.....
Phạm:Dfwỉi-kawàya.
Cái thấy vẩn đục. Một trong 5 trược.
Vào thời mạt kiếp, chúng sinh có những
tư tưởng xấu xa, làm vẩn đục cuộc đời và rối
loạn thế gian. Như thấy có, thấy không cho
đến 62 thứ kiến giải sai lầm. Thể của Kiến
trược gồm 5 kiến là: Thân kiến, biên kiến,
tà kiến, kiến thủ kiến và giới cấm thủ kiến.
Kinh Bồ tát địa trì quyển 7 cho rằng vào
thời này(mạt kiếp) Chính pháp hoại diệt,
Tượng pháp bắt đầu, tà kiến phát sinh, gọi
là Kiến trược.
(xt. Ngũ Kiến, Ngũ Trược).
KIẾN TRƯỜNG TỰ
Chùa ở thành phố Liêm thương, Nhật
bản, do Bắc điều Thời lại sáng lập vào năm
Kiến trường thứ 3 (1251). Là bản sơn của
phái Kiến trường tự thuộc tông Lâm tế.
Chùa này được kiến trúc phỏng theo kiểu
mẫu chùa Hưng thánh vạn phúc ở Kính sơn,
Hàng châu, Trung quốc. Sau vua ban sắc
đổi tên là chùa Định ngạch, do đó, chùa này
trở thành đạo tràng bậc nhất trong 5 đạo
tràng ở Liêm thương. Các bậc danh tăng như
các ngài Vô học Tổ nguyên, Nhất sơn Nhất
ninh, v.v... lần lượt trụ ở chùa này, từ đó
chùa trở
thành tùng

lâm chủ
yếu để xiển
dương
Thiền pháp
và nghiên
cứu các loại
học vấn của
KIẾN TRƯỜNG TỰ
Chùa Kiến Trường

K
2555
Trung quốc, học tăng từ khắp nơi trong nước
đều qui tụ về đây.
Đến thời đại Thất đinh, đã 1 độ chùa
bị hoang phế, về sau nhờ sự giúp đỡ của họ
Bắc điều và họ Đức xuyên nên mặc dầu đã
nhiều lần chùa bị cháy nhưng đều được
trùng tu.
Hiện nay chùa có 7, 8 phân viện. Khai
sơn đường(Chiếu đường)là kiến trúc của
Thiền tông thời Thất đinh. Phật điện(Bản
đường)và Đường môn là những kiến trúc
thuộc thời kì đầu Giang hộ.
KIẾN TƯ HOẶC
Gọi tắt: Kiến tư.
Danh từ gọi chung Kiến hoặc và Tư hoặc,
là 1 trong 3 hoặc.
Kiến hoặc và Tư hoặc là nhân của phần
đoạn sinh tử trong 3 cõi, mê về lí gọi là Kiến
hoặc, mê nơi sự gọi là Tư hoặc. Muốn đoạn
trừ hết 2 loại hoặc này thì Tạng giáo, Thông
giáo phải đến Cực quả, Biệt giáo đến Thất
trụ, Viên giáo đến Thất tín.
Theo Thiên thai tứ giáo nghi thì Kiến tư
hoặc có 7 tên khác là: Kiến tu, Tứ trụ,
Nhiễm ô vô tri, Thủ tướng hoặc, Chi mạt
vô minh, Thông hoặc và Giới nội hoặc.
Trong đây, Kiến tu, tức chỉ cho Kiến hoặc
do giai vị Kiến đạo đoạn trừ và Tu hoặc do
giai vị Tu đạo đoạn trừ. Tứ trụ, chỉ cho
Nhất xứ trụ địa của Kiến và Tam trụ địa
của Tư. Nhiễm ô vô tri, chỉ cho Kiến tư.
Thủ tướng hoặc, nghĩa là Kiến tư nắm giữ
tướng sinh tử trong 6 đường. Đối lại với
căn bản vô minh mà gọi Kiến tư là Chi
mạt vô minh. Kiến tư do hàng Tam thừa

cùng đoạn trừ, cho nên gọi là Thông hoặc.
Kiến tư chỉ tăng trưởng nghiệp hữu lậu và
chiêu cảm sinh tử trong 3 cõi, nên gọi là
Giới nội hoặc.
Ngoài ra, Kiến tư còn có 2 cách giải thích
khác nhau:
1. Tòng giải đắc danh: Căn cứ vào trí
giải năng đoạn mà lập ra tên gọi sở đoạn.
Nghĩa là khi trí vô lậu năng đoạn sinh khởi,
soi lấy lí Tứ đế, thì phiền não sở đoạn được
gọi là Kiến hoặc; sau đó lại tư duy về lí
Tứ đế một lần nữa để đoạn trừ, gọi là Tư
hoặc.
2. Đương thể thụ xưng: Dựa vào đương
thể của phiền não mà đặt tên. Nghĩa là phiền
não vốn không có thực thể, Kiến là pháp hư
vọng không có thật, cho nên gọi là Kiến
hoặc. Những phiền não tham, sân, v.v...
duyên theo sự tướng 5 trần, 6 dục, rồi qua
tư duy mà lưu lại trong tâm thức, nên gọi là
Tư hoặc.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.thượng,
Q.5 thượng; Ma ha chỉ quán Q.5 hạ; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.5
phần 5, Q.7 phần 1; Quan âm huyền nghĩa
kí Q.1; Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.trung, Q.hạ].
KIẾN VĂN GIÁC TRI
...........
Thấy nghe hay biết. Tiếng gọi chung
những tác dụng của tâm thức khi tiếp xúc
với các đối tượng bên ngoài. Thấy là tác dụng
của thức mắt, nghe là tác dụng của thức tai,
hay (giác) là tác dụng của 3 thức mũi, lưỡi,
thân, biết là tác dụng của thức ý.
Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 582
thượng), nói: “Ngũ nhãn (5 mắt) của Như
lai bắt nguồn từ tâm Bồ đề rốt ráo thanh

tịnh, dùng Nhất thiết chủng trí quán xét tất
cả pháp, cho nên Kiến văn giác tri của Như
lai đều rõ ràng không bị ngăn ngại”.
Ngoài ra, theo luận Du già sư địa quyển
2, thì tùy theo sự thấy nghe hay biết mà có 4
cách nói: Tùy theo mắt thấy mà nói, tùy theo
tai nghe mà nói, tùy theo cảm giác mà nói,
tùy theo sự biết mà nói, v.v...
[X. kinh Tạp a hàm Q.13; kinh Trung a
hàm Q.49; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
KIẾN VĂN GIÁC TRI

K
2556
Q.1; luận Đại trí độ Q.40; luận Du già sư
địa Q.56; Thành duy thức luận thuật kí Q.8].
KIẾN VĂN NGHI
........
Thấy, nghe, ngờ. Tiếng gọi chung 3 tác
dụng thấy, nghe, ngờ, trong giới luật học gọi
3 tác dụng này là Tam căn. Nghĩa là mắt
thấy người phạm tội, tai nghe người phạm
tội và tuy không thấy không nghe nhưng
tâm nghi ngờ người phạm tội.
Cứ theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển thượng phần 2,
nếu có người tố cáo người khác phạm tội thì
không được vội tin lời người tố cáo ngay,
mà phải gọi cả người bị tố cáo đến trước
chúng tăng để đối chất. Trước hết, hỏi người
tố cáo về 3 căn là: chính mắt mình trong
thấy người kia phạm tội hay nghe người khác
mách bảo mà thấy, thấy người phạm tội ở
đâu và đã phạm tội gì? Sau đó, hỏi người bị
cáo xem có đúng không.
KIẾN VÕNG
Lưới tà kiến. Tức là các loại tà kiến giống
như tấm lưới trói buộc chúng sinh. Đó là 16
tri kiến, 62 kiến.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
37 (Đại 10, 193 hạ), nói: “Nghiệp là ruộng
nương, thức là hạt giống, vô minh che phủ,
nước ái thấm nhuần, được ngã mạn bón tưới,
nên lưới kiến thêm lớn”.
[X. Pháp hoa văn cú Q.4 hạ].
KIÊN CHI
Cũng gọi Kiện tư, Kiến tư, Kiền tì.
Loại bát nhỏ nhất trong 3 cái bát nhỏ
của chư tăng.

Ba cái bát này gọi chung là Bôn tử.
[X. Thích thị yếu lãm Q.trung]. (xt. Bôn
Tử).
KIÊN ĐÀ HỘC TỬ CA SA
Cũng gọi Kiện đà cốc tử sa ca, Càn đà
cốc tử.
Áo ca sa may bằng lụa mỏng (hộc tử)mầu
kiền đà(vàng sẫm)¡.
Khi sư Không hải người Nhật bản đến
Trung quốc đã học được cách may áo ca sa
này từ hòa thượng Huệ quả ở chùa Thanh
long, rồi truyền về Nhật bản.
(xt. Càn Đà La Sắc).
KIÊN ĐÀ LÊ
Phạm:Gàndhàri.
Pàli:Gandhàri.
Một loại chú thuật được nói trong luận
Câu xá quyển 27. Người trì chú này được
sức “Thần biến thị đạo” trong Tam thị đạo,
có khả năng đi trong hư không một cách
tự tại.
Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển 27,
về tên Kiện đà lê có 2 thuyết:
1. Chú thuật này có nguồn gốc từ nước
Kiện đà, nên gọi là Kiện đà lê.
2. Chú thuật này do Thiên nữ Kiện đà
lê nói ra, nên gọi là Kiện đà lê.
Nước Kiện đà tức là Kiện đà la, còn Thiên
nữ Kiện đà lê thì trùng tên với vợ Thiên
vương Trì quốc ở phương đông.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
KIỂN ĐỒ
Phạm: Khaịđa.
Hán dịch: Sa đường, Bạch đường.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 7, Kiển
đồ rất trắng và mịn, hễ chạm vào thì tan
liền. Vào đời Đường, khi ngài Huyền trang
sang Ấn độ, ngài thấy ở nước Kiện đà la

người ta dùng mía chế biến thành đường cát. Sau khi về nước ngài tâu với vua Đường KIỂN ĐỒ

K
2557
Thái tông về việc đó. Vua ban lệnh triệu
người biết phương pháp làm đường đến, sau
đó, đường được sản xuất tại Ích châu (Tứ
xuyên).
[X. phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật Q.2;
Đại nhật kinh nghĩa sớ Q.5; Đại đường tây
vực kí Q.1; Tăng quảng bản thảo cương mục
Q.15].
KIẾP
..
Phạm: Kalpa
Pàli:Kappa.
Hán âm: Kiếp ba, Kiếp bả, Kiếp pha, Yết
lạp ba.
Hán dịch: Phân biệt thời phần, Phân biệt
thời tiết, Trường thời, Đại thời, Thời.
Vốn là đơn vị thời gian rất dài của Bà la
môn giáo ở Ấn độ đời xưa, về sau Phật giáo
dùng theo và coi đó là thời gian không thể
tính toán được bằng năm tháng.
Có thuyết nói 1 kiếp tương đương với 1
ngày ở cõi trời Đại phạm, hoặc 1.000 thời
(Phạm:Yuga), tức là bốn mươi ba ức hai
nghìn vạn năm (243.000.000 năm) ở nhân
gian, cuối kiếp có nạn lửa xảy ra, đốt cháy
hết tất cả, sau đó thế giới được thành lập lại.
Thuyết khác thì cho rằng 1 kiếp có 4 thời:
1. Viên mãn thời (Phạm: Kftayuga),
tương đương với 1.728000 năm.
2. Tam phần thời (Phạm: Tretàyuga),
tương đương với 1.296.000 năm.
3. Nhị phần thời (Phạm: Dvàyuga),
tương với 864.000 năm.
4. Tranh đấu thời (Phạm: Kaliyuga),
tương đương với 432.000 năm.

Tất cả 4 thời gồm có 4.320.000 năm.
Theo thuyết này thì thời gian chúng ta đang
sống đây thuộc về thời Tranh đấu.
Ngoài ra, căn cứ vào thuyết 1 kiếp có 4
thời nói trên, Bà la môn giáo cho rằng so
sánh 4 thời với nhau, thì về mặt thời gian
càng ngày càng ngắn đi, thân hình con người
thấp bé dần và đạo đức mỗi ngày mỗi sa sút,
nếu thời Tranh đấu kết thúc thì là mạt kiếp,
thế giới sắp bị hủy diệt.
Quan niệm về thời gian của Phật giáo
lấy Kiếp làm cơ sở để thuyết minh quá trình
hình thành và hủy diệt của thế giới.
Về vấn đề phân loại các Kiếp, trong kinh
luận có nhiều thuyết khác nhau:
- Luận Đại trí độ quyển 38, cho rằng Kiếp
có 2 loại: Đại kiếp và Tiểu kiếp.
- Diệu pháp liên hoa kinh ưu ba đề xá
chia Kiếp làm 5 loại: Dạ, Trú, Nguyệt, Thời,
Niên(đêm, ngày, tháng, giờ, năm).
- Luận Đại tì bà sa quyển 135 cho rằng
Kiếp có 3 loại: Trung gian kiếp, Thành hoại
kiếp và Đại kiếp.
- Luận Câu xá quyển 12 nêu 4 loại: Hoại
kiếp, Thành kiếp, Trung kiếp và Đại kiếp.
- Luận Chương sở tri quyển thượng chia
Kiếp thành 6 loại: Trung kiếp, Thành kiếp,
Trụ kiếp, Hoại kiếp, Không kiếp và Đại kiếp.
- Du già sư địa luận lược toản quyển 1
phần cuối nói có 9 loại Kiếp:
1. Nhật nguyệt tuế số(số ngày tháng năm).
2. Tăng giảm kiếp(tức Tiểu tam tai kiếp
(đói, kém, tật bệnh, đao binh), gọi là Trung kiếp.
3. Hai mươi kiếp là 1 kiếp, tức Phạm
chúng thiên kiếp.
4. Bốn mươi kiếp là 1 kiếp, tức Phạm
tiền ích thiên kiếp.
5. Sáu mươi kiếp là 1 kiếp, tức Đại phạm

thiên kiếp.
6. Tám mươi kiếp là 1 kiếp, tức Hỏa tai
kiếp.
7. Bảy hỏa tai kiếp là 1 kiếp, tức Thủy
tai kiếp.
8. Bảy thủy tai kiếp là 1 kiếp, tức Phong
tai kiếp.
9. Ba đại a tăng kì kiếp.
Trong các kinh luận còn có những tên
gọi Tiểu kiếp, Trung kiếp, Đại kiếp. Tiểu
kiếp, Trung kiếp đều được dịch từ tiếng
PhạmAntara-kalpa, còn Đại kiếp thì được
KIẾP

K
2558
dịch từ tiếng Phạm Mahà-kalpa. Trong
kinh Pháp hoa do ngài Cưu ma la thập dịch,
đều gọi là Tiểu kiếp, nhưng trong phẩm Đề
bà đạt đa do ngài Pháp ý dịch thì gọi là Trung
kiếp. Kinh Đại lâu thán quyển 5 cho 3 tai
ách: Binh đao, bệnh tật, đói kém là 3 tiểu
kiếp, kinh Khởi thế quyển 9 thì gọi là 3
Trung kiếp. Luận Lập thế a tì đàm cho 80
tiểu kiếp là 1 Đại kiếp; luận Đại tì bà sa thì
cho 80 trung kiếp là 1 Đại kiếp. Những sai
biệt này đều có thể được xem là do sự phiên
dịch khác nhau từ tiếng Phạm Antarakalpamà
ra.
Chữ Kiếp vốn biểu thị thời hạn, trong
đó, tuy có nhiều loại khác nhau, nhưng Kiếp
biểu thị thời gian dài thì thường được dùng
để thuyết minh sự sinh thành và hoại diệt
của thế giới. Như đã trình bày ở trên, luận
Đại tì bà sa chia Kiếp làm 3 loại: Trung gian
kiếp, Thành hoại kiếp và Đại kiếp; luận Câu
xá chia làm 4 loại kiếp: Hoại kiếp, Thành
kiếp, Trung kiếp và Đại kiếp, v.v... đều nói
về sự thành hoại của thế giới.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 135,
Trung gian kiếp cũng có 3 loại là: Giảm kiếp,
Tăng kiếp và Tăng giảm kiếp.
- Giảm kiếp: Thời gian từ lúc con người
sống lâu vô lượng tuổi giảm xuống dần đến
lúc chỉ còn 10 tuổi.
- Tăng kiếp: Thời gian từ lúc con người
chỉ sống có 10 tuổi tăng dần lên đến 80.000
tuổi.
- Tăng giảm kiếp: Thời gian con người
chỉ sống có 10 tuổi tăng lên đến 80.000 tuổi,
rồi lại từ 80.000 giảm xuống đến 10 tuổi.

Ba loại kiếp trên nói về sự sai khác của
20 Trung kiếp trong kiếp Trụ, tức là trong
20 Trung kiếp của kiếp Trụ, thì kiếp thứ 1
là kiếp giảm, kiếp thứ 20 là kiếp tăng, còn
18 kiếp ở khoảng giữa là kiếp tăng giảm,
thời gian của mỗi Trung kiếp đều bằng nhau.
Sở dĩ như vậy là vì trong kiếp giảm đầu tiên,
chúng sinh còn nhiều phúc đức nên sự giảm
xuống còn tương đối chậm, trong kiếp tăng
cuối cùng chúng sinh còn ít phúc đức nên
sự tăng lên cũng chậm, còn trong 18 kiếp
trung gian, thì thời gian luân lưu có chậm
có nhanh, vì thế mà thời gian của 3 kiếp
này bằng nhau. Trên đây là luận điểm của
Tiểu thừa.
Nhưng, theo luận Du già sư địa quyển
2, luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
6 và Du già sư địa luận lược toản quyển 1,
thì Đại thừa lập mỗi kiếp của 20 Trung
kiếp đều có tăng giảm, cho nên không cần
chia ra 3 thứ kiếp như luận Đại tì bà sa,
tức cho mỗi Trung kiếp là tăng giảm kiếp
duy nhất.
Còn kinh Ưu bà tắc giới quyển 7 thì cho
rằng từ 10 tuổi tăng lên đến 80.000 tuổi, lại
từ 80.000 tuổi giảm còn 10 tuổi, cứ tăng giảm
như thế đủ 18 lần, gọi là Trung kiếp.
Trong Trung kiếp nhất định có 3 tai ách
xảy ra, gọi là Tiểu tam tai(đao binh, tật bệnh,
đói kém). Thời gian xuất hiện của 3 tai ách
này có nhiều thuyết khác nhau. Theo luận
Đại tì bà sa quyển 134, thì vào kiếp giảm
của mỗi Trung kiếp, mỗi khi tuổi thọ con
người giảm xuống còn 10 tuổi, thì 3 tai ách
liền xuất hiện. Theo luận Đại tì bà sa, trong
1 kiếp, tam tai cùng khởi lên thì trong 20
Trung kiếp của kiếp Trụ đều có tiểu tam tai.
Theo luận Lập thế a tì đàm, trong mỗi kiếp

lần lượt xảy ra 1 tai ách, thì kiếp thứ nhất là
kiếp Tật dịch (Phạm: Rogàntara-kalpa),
kiếp thứ 2 là kiếp Đao binh (Phạm:
Zastràntara-kalpa), kiếp thứ 3 là kiếp Cơ
cận (Phạm: Durbhikwàntara-kalpa), cho
đến thứ 19 là kiếp Tật dịch.
Trong kiếp Trụ có 20 Trung kiếp như
trên, trong các kiếp Hoại, kiếp Không, kiếp
Thành... cũng đều có 20 Trung kiếp, cộng
chung lại là 80 Trung kiếp. Trong 3 kiếp
Hoại, Không, Thành tuy không có sự tăng
giảm khác nhau, nhưng do thời gian của
chúng bằng với kiếp Trụ, cho nên đều có 20
KIẾP

K
2559
Trung kiếp. Tám mươi Trung kiếp là 1 Đại
kiếp, 1 Đại kiếp bao gồm 4 kiếp Thành, Trụ,
Hoại, Không, là 1 chu kì sinh thành và hoại
diệt của thế giới.
Thời kì kiếp Hoại, khí thế gian hư hoại,
có 3 tai ách xảy ra là: Lửa, nước, gió, gọi là
Đại tam tai, để phân biệt với Tiểu tam tai
đã nói ở trên. Trong đó, nạn lửa khởi lên
thì 7 mặt trời xuất hiện, gió thổi, lửa cháy
dữ dội, từ cõi Sơ thiền trở xuống đều bị thiêu
rụi. Nạn nước xảy ra do mưa dầm dề, từ cõi
Nhị thiền trở xuống đều bị ngập lụt. Nạn
gió khởi lên do cuồng phong, từ cõi Tam
thiền trở xuống đều bị thổi tan.
Theo thứ tự, đầu tiên thế giới bị nạn lửa
hủy diệt 7 lần, kế đến bị nạn nước hủy diệt
1 lần, sau nạn nước lại có 7 lần nạn lửa. Đủ
7 lần nạn nước như thế rồi, lại xảy ra thêm
7 lần nạn lửa nữa, sau đó khởi lên 1 lần nạn
gió, khí thế giới từ cõi trời Tam thiền trở
xuống đều bị thổi tan. Tính chung có 8 x 7
= 56 lần nạn lửa, 7 lần nạn nước, 1 lần nạn
gió, tức là 64 chuyển đại kiếp. Như vậy, khí
thế giới từ cõi Sơ thiền trở xuống, cứ trải
qua 1 đại kiếp thì bị phá hoại 1 lần; cõi Tam
thiền thì cứ mỗi 64 đại kiếp lại 1 lần bị phá
hoại. Trong cõi Sắc, chỉ có cõi trời Tứ thiền
không bị tam tai phá hoại. Tuổi thọ của trời
Đại phạm ở cõi Sơ thiền là 60 Trung kiếp,
tức 1 Đại kiếp (trừ 20 kiếp của kiếp Không),
tuổi thọ của trời Nhị thiền là 8 đại kiếp,
tuổi thọ của trời Tam thiền là 64 đại kiếp.
Trong đây, 1 đại kiếp gọi là Hỏa tai kiếp. 7
hỏa tai kiếp gọi là Thủy tai kiếp, 7 Thủy tai
kiếp gọi là Phong tai kiếp.

Số tích lũy của Đại kiếp là một triệu, nhân
lên cho đến A tăng kì thì gọi là 1 A tăng kì
kiếp (Phạm: Asaôkhyeya-kalpa), nhân
đến 3, gọi là A tăng tì kiếp. Nhưng sự tính
toán về lượng thời gian của nó có nhiều
thuyết khác nhau. Luận Đại tì bà sa quyển
177 nêu ra 4 thuyết: Thuyết thứ 1 như trên,
thuyết thứ 2 là nhân Trung kiếp đến A
tăng xí da là 1 A tăng kì kiếp, thuyết thứ 2
là nhân với Thành kiếp, thứ 4 là nhân với
Hoại kiếp.
Kinh Bồ tát địa trì quyển 9 nói rằng kiếp
có 2 thứ:
1. Ngày tháng, ban ngày ban đêm, thời
tiết, số năm vô lượng nên gọi là A tăng kì.
2. Đại kiếp vô lượng nên gọi là A tăng kì.
Thuyết thứ 1 nói theo kiếp số năm,
tháng; thuyết thứ 2 giống với nghĩa chính
thống của luận Đại tì bà sa.
Tóm lại, thời lượng lâu dài của kiếp, toán
số cũng khó lường tính được. Kinh Tạp a
hàm quyển 34 có những thí dụ như Giới tử
kiếp (Phạm: Sarwapopama-kalpa), Bàn
thạch kiếp (Phạm: Parvatopama-kalpa).
Đại tạng pháp số có tên gọi của 5 Đại kiếp
là: Thảo mộc(cây cỏ),Sa tế(cát mịn), Giới tử
(hạt cải), Toái trần(bụi nhỏ)và Phất thạch
(lau tảng đá)... để nói về thời lượng lâu dài
vô hạn của kiếp.
Theo từ điển tiếngPàli của ông Cát nhĩ
đắc tư (R.C. Childers) thì Kiếp có 2 loại
Không và Bất không. Bất không kiếp lại có
5 thứ khác nhau:
1. Kiên kiếp (Phạm:Sàra-kalpa).
2. Đề hồ kiếp (Phạm: Maịđa-kalpa).
3. Diệu kiếp (Phạm:Vara-kalpa).
4. Kiên đề hồ kiếp (Phạm:Sàra-maịđakalpa).
5. Hiền kiếp (Phạm:Bhadra-kalpa).

Tam kiếp tam thiên Phật duyên khởi và
kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán quyển
1, nói có 3 kiếp: Quá khứ trang nghiêm kiếp,
Hiện tại hiền kiếp, Vị lai tinh tú kiếp, trong
mỗi kiếp đều có 1.000 đức Phật ra đời. Ngoài
ra, kinh Hoa nghiêm quyển 2 (bản 80 quyển),
dùng lượng nước của biển cả để ví dụ cho số
nhiều của số kiếp, gọi là Kiếp hải.
[X. kinh Trung a hàm Q.2; kinh Trường
a hàm Q.1; kinh Khởi thế nhân bản Q.9;
luận Lập thế a tì đàm Q.7; luận Câu xá Q.9;
luận Thuận chính lí Q.32; luận Đại trí độ
KIẾP

K
2560
Q.7; Pháp hoa huyền luận Q.5; Pháp hoa
kinh huyền tán Q.2 phần cuối. Đại nhật kinh
sớ Q.2; Câu xá luận quang kí Q.12; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.15; Du già
luận kí Q.1 phần cuối; Tứ phần luật sớ sức
tông nghĩa kí Q.10 phần cuối; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.1 phần 1; Phật
tổ thống kỉ Q.30; Pháp uyển châu lâm Q.1].
KIẾP BA BÔI
........
Phạm:Kapàla.
Cũng gọi Kiếp ba la, Độc lâu bôi, Độc
lâu khí.
Cái chén được cầm ở tay trái của Phật
Bản sơ (Phạm:Àdi-Buddha), của trời Y xá
na (Phạm:Izàna) và của quỉ Tì xá xà (Phạm:
Pizaca) trong Mật giáo.
Cứ theo Lược bản du già hộ ma quĩ, Thập
nhị thiên cũng nghi quĩ v.v... thì trời Y xá
na ngồi trên lưng con bò vàng, tay trái cầm
cái chén Kiếp ba đựng máu, tay phải thì cầm
cây thương 3 mũi. Tay trời Y xá na cầm chén
Kiếp 3 đựng máu là tượng trưng ý nghĩa
muốn uống hết máu sinh tử lưu chuyển của
chúng sinh. Có chỗ lầm cho rằng Kiếp ba
bôi là cái chén được làm bằng gỗ cây Kiếp
ba (Phạm:Kalpataru).
[X. phẩm Phổ môn chân ngôn tạng trong
kinh Đại nhật Q.3; Der Buddhismus
(H.V.Glasenapp)].
KIẾP BA THỤ
Phạm: Kalpataru.
Cũng gọi Kiếp thụ.
Hán dịch: Như ý thụ.
Loại cây mọc trong vườn Hỉ lâm của trời

Đế thích.
Kiếp ba nghĩa là thời gian. Cứ theo kinh
Kim cương đính quyển 4, cây kiếp ba có
thể tùy thời sinh ra tất cả những vật cần
dùng như: Y phục, đồ trang sức, vật dụng
hàng ngày. Lại có thuyết cho rằng căn cứ
vào lúc hoa nở, hoa tàn của cây này mà biết
được thời gian ngày, đêm, cho nên gọi là cây
Kiếp ba.
Ngoài ra, tại Ấn độ còn có phong tục
treo các thứ quí báu như hương hoa, anh
lạc trên cây để bố thí cho mọi người. Cây
dùng để treo vật báu gọi là Kiếp thụ hoặc
Bảo thụ. Phong tục này có lẽ đã phỏng theo
thuyết về cây Kiếp ba trong vườn Hỉ lâm
nói trên. Còn trong hội Cúng dường của
Pháp kim cương giới trong Mật giáo thì phải
kết ấn khế và tụng chân ngôn Bảo thụ để
biểu thị nghĩa cúng dường Kiếp thụ.
[X. kinh Lục ba la mật Q.3].
KIẾP BỐ THẢN NA QUỐC
Kiếp bố thản na, Phạm:Kapotana. Hán
dịch: Tào quốc.
Tên một nước xưa tại Tây vực, gần với
nước Táp mạt kiến(nay là Tản mã nhĩ can).
Về địa thế, chiều đông tây rộng, chiều nam
bắc hẹp, gồm 3 bộ tộc: Tào, Tây tào và Trung
tào, thuộc dân tộc Thổ nhĩ kì, phong tục cũng
giống như phong tục nước Táp mạt kiến.
[X. Đại đường tây vực kí Q.1].
KIẾP BỐI THỤ
Kiếp bối, Phạm: Karpàsa, Pàli:
Kappasa.
Cũng gọi: Kiếp
ba dục thụ, Kiếp ma
sa thụ, Kiếp bối sa
thụ, Cổ bối thụ, Ca
ba la thụ.

Hán dịch: Thời
phần thụ.
Tên khoa học:
Gosapium hebaceam.
Một loại cây bông
vải được trồng ở các
KIẾP BỐI THỤ
Cây Kiếp Bối

K
2561
miền đông châu Á, xứ Decan, Ấn độ, Trung
quốc, Hi lạp, v.v... bông của nó được kéo
thành sợi làm vải may áo, hạt của nó dùng
để ép lấy dầu.
Cứ theo luật Tứ phần quyển 39, thì áo
kiếp bối (áo may bằng vải dệt từ bông của cây
Kiếp bối), áo câu xá, áo khâm bạt la, v.v... đều
là 1 trong 10 loại áo. Áo này tương đương với
Mao cổ bối nói trong Câu xá thích luận quyển
9 và Mao điệp trong luận Câu xá quyển 12.
[X. kinh Khởi thế Q.1; luật Ma ha tăng
kì Q.28; Thiện kiến luật tì bà sa Q.14; Huyền
ứng âm nghĩa Q.14, Q.17].
KIẾP HỎA
Phạm:Kalpàgni.
Pàli:Kappaggi.
Cũng gọi Kiếp tận hỏa, Kiếp thiêu (Phạm:
Kalpa-dàha).
Nạn lửa khởi lên trong kiếp Hoại.
Theo thế giới quan của Phật giáo, thì sự
thành lập thế giới chia làm 4 kiếp: Thành,
Trụ, Hoại, Không. Ở cuối kiếp Hoại, nạn
lửa nạn nước và nạn gió chắc chắn xảy ra.
Trong thời kì nạn lửa, trên trời có 7 mặt
trời xuất hiện, từ cõi trời Sơ thiền trở xuống
đều bị kiếp hỏa thiêu đốt.
Phẩm Kiến bảo tháp trong kinh Pháp
hoa quyển 4 (Đại 9, 34 thượng), nói: “Giả
sử trong kiếp thiêu, ôm cỏ khô nhảy vào lửa
mà không bị cháy cũng chưa phải là khó”.
Luận Đại trí độ quyển 27 (Đại 25, 261
thượng), nói: “Các vị A la hán, Bích chi phật
(...) sức trí tuệ yếu ớt như lửa của thế gian,
còn sức trí tuệ của chư Phật thì mạnh mẽ
như lửa của kiếp tận”.

Lại nạn lửa trong kiếp hỏa đốt cháy tất
cả mọi vật gọi là Kiếp hỏa đỗng nhiên.
Thiền tông thường lấy việc trong kiếp hỏa
có vật gì còn sót lại chưa bị thiêu đốt không,
để làm thoại đầu.
Chương Đại tùy Pháp chân trong Cảnh
đức truyền đăng lục (Đại 51, 286 thượng),
nói: “Có vị tăng hỏi thiền sư Đại tùy Pháp
chân ở Ích châu rằng: Kiếp hỏa đỗng nhiên,
cả đại thiên thế giới đều hoại, chẳng hay cái
ấy có hoại không? Sư đáp: Hoại!”.
[X. phẩm Tam tai, kinh Thế kí trong
Trường a hàm Q.21; kinh Thất nhật trong
Trung a hàm Q.2; phẩm Như lai thọ lượng
trong kinh Pháp hoa Q.5; kinh Hoa nghiêm
Q.10 (bản dịch mới); luận Đại tì bà sa Q.132;
luận Câu xá Q.12]. (xt. Hoại Kiếp).
KIẾP KHÔNG CHI HẬU
Kiếp không, đồng nghĩa với không kiếp.
Tiếng dùng trong Thiền lâm. Sau kiếp
Không.
Kiếp không là chỉ cho thời kì thế giới
hoàn toàn bị tiêu diệt. Thiền tông thường
dùng từ ngữ “Sau kiếp Không” để chỉ cho
khoảng thời gian đến tận cùng vị lai.
Tắc 83, Thung dung lục (Đại 48, 280 hạ),
nói: “Thuốc hay chưa từng qua miệng, thầy
giỏi chẳng cần bắt mạch. Nếu là tồn tại, thì
hắn vốn chẳng phải không; nếu là rỗng
không thì hắn vốn chẳng phải có. Chẳng
diệt mà sinh, chẳng chết mà sống, hoàn toàn
vượt trước Phật Uy âm, một mình đi mãi
đến sau kiếp Không”.
Trái lại, từ ngữ “Kiếp không chi tiền”
(trước kiếp Không)biểu thị khi trời đất chưa
có, lúc cha mẹ chưa sinh, thì được dùng để
miêu tả cái trạng thái trước khi tất cả tình
thức phân biệt đối đãi vẫn chưa hình thành.

Đây là ví dụ chỉ cho bản lai diện mục của
chính mình, Phật tính thanh tịnh sẵn có
của chúng sinh.
KIẾP PHONG
.....
Tai nạn gió. Khi thế giới hoại diệt thì có
3 tai nạn xảy ra, Kiếp phong là 1 trong 3 tai
nạn ấy.
KIẾP PHONG

K
2562
Vào thời kiếp Hoại, gió mạnh thổi lên
gọi là Tăng già đa, thổi tan thế giới từ cõi
trời Tam thiền trở xuống.
(xt. Hoại Kiếp).
KIẾP SƠ
Phạm:Kalpàpa.
Chỉ cho lúc ban đầu của kiếp Thành.
Tức lúc mới thành lập thế giới hữu tình của
cõi Dục.
Theo luận Câu xá quyển 12, thì lúc kiếp
sơ, con người đều giống như ở cõi Sắc, thân
thể đầy đặn, các căn trọn đủ, hình sắc xinh
đẹp, thân có ánh sáng, bay đi trên không
một cách tự tại, ăn uống hưởng lạc và được
sống lâu. Đến khi đất đai dần dần sinh ra
mùi vị ngon ngọt, mọi người tranh nhau ăn,
gọi là Sơ thụ đoàn thực. Về sau, thân thể trở
nên nặng nề, ánh sáng mất đi, mới sinh ra
mặt trời, mặt trăng và các vì sao. Kế đến,
xuất hiện địa bính(lớp bánh mỏng sinh ra trên
mặt đất), rừng cây; lại sinh nam căn, nữ căn,
hình tướng khác nhau, rồi do tập khí đời
trước, dục vọng của con người ở thời kì này
bắt đầu phát sinh.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.34; kinh
Đại lâu thán Q.6; kinh Khởi thế Q.9; luận
Đại tì bà sa Q.134; luận Chương sở tri
Q.thượng; Pháp hoa kinh văn cú Q.4 phần
cuối].
KIẾP TẤT LA DẠ XOA
..............
Kiếp tất la, Phạm:Kapila.
Cũng gọi Kiếp tỉ la dạ xoa.
Hán dịch: Hoàng sắc dạ xoa.
Một trong 4 Dạ xoa ở phương đông trong

28 Thần Dạ xoa của Mật giáo.
Cứ theo kinh Đại khổng tước chú
vương quyển trung, thì có 4 vị Dạ xoa:
Kiếp tất la, Địa lật già, Tô nê đát la và Bô
luật noa, ở tại phương đông, che chở cho
tất cả chúng sinh ở phương này xa lìa mọi
nỗi lo khổ.
[X. kinh Phật mẫu đại khổng tước minh
vương Q.trung; Chuyển pháp luân bồ tát
tồi ma oán địch pháp].
KIẾP THỦY
Tai họa về nước xảy ra vào kiếp Hoại, 1
trong 3 tai nạn lớn nổi lên khi thế giới hoại
diệt.
Vào thời kì này, nước từ lớp thủy luân
dưới lòng đất vọt lên, cộng với những trận
mưa dữ dội như thác đổ, những hạt mưa rất
to, hoặc như trục bánh xe, hoặc như cái chày,
mưa suốt nhiều năm không ngớt, khí thế
giới từ từng trời Nhị thiền trở xuống đều bị
tràn ngập và phá hoại.
[X. phẩm Tam tai kinh Thế kí trong
Trường a hàm Q.21; kinh Quán vô lượng
thọ].
KIẾP TỈ NOA VƯƠNG
Vị vua ở Ấn độ đời xưa.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 23,
Kiếp tỉ noa vương là vua nước Nam Kiều tát
la, có nhân duyên rất sâu đậm với đức Phật,
Phật từng biến hiện ra vô lượng Chuyển luân
vương để điều phục ông vua này.
[X. Phật địa kinh luận Q.1].
KIẾP TRƯỢC
.....
Phạm: Kalpa-kawaya.
Thời đại xấu ác, làm cho thế giới hỗn
loạn, con người ô trược. Một trong 5 trược.
Trong kiếp giảm, những tai họa như:

Đói kém, tật bệnh, chiến tranh, v.v... nổ
ra, những nhu cầu của đời sống như áo
mặc, thức ăn uống, v.v... đều suy tổn, đó là
Kiếp trược.
(xt. Ngũ Trược).
KIẾP TRƯỢC

K
2563
KIÊT ĐẨU
Cũng gọi Trách đẩu.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
I. Kiệt Đẩu.
Chỉ cho những người tinh khôn, giảo
hoạt, không biết phục thiện, không sẵn sàng
thừa nhận khuyết điểm của mình, trái lại,
cố tìm cách quỉ biện hòng lấn lướt người khác.
Phần Giới quán vãn xuất gia nhân tâm
hành pháp thứ 25 trong bộ Tịnh tâm giới
quán pháp quyển hạ (Đại 45, 829 hạ), nói:
“Những người về già mới xuất gia có 10 lỗi:
Lỗi thứ nhất là tâm tranh hơn mạnh mẽ,
thói tục chưa bỏ, nói lời thô bạo để lấn lướt
(kiệt đẩu)người, ý muốn hiếp đáp đồ chúng,
không chịu ai quở trách”.
II. Kiệt Đẩu.
Người lỗi lạc xuất chúng.
Thứ trung Vô uẩn thiền sư ngữ lục quyển
3 (Vạn tục 123, 421 hạ), nói:
“Huyền sa chưa chịu lên non Thứu
Quấy rối tùng lâm lắm chuyện rồi
Chỉ bởi đây chưa là Kiệt đẩu (người xuất
chúng)
Linh vân mãi bị dối lừa thôi”.
[X. điều Phật sự trong Hư đường Trí ngu
thiền sư ngữ lục Q.6; điều Đại phạm viên
trong Cảnh đức truyền đăng lục Q.23; Ngũ
đăng hội nguyên Q.15].
KIÊT GIÀ TIÊN
Kiệt già, Phạm:Garga,Pàli:Gagga.
Cũng gọi Yết già, Yết cù, Kiệt la già.
Vị tiên xưa ở Ấn độ. Là 1 trong các vị
tiên tạo ra Phệ đà.
Cứ theo kinh Đại khổng tước chú vương

quyển hạ, thì vị tiên này và các vị tiên khác
đều là những vị tiên lớn thời xưa, đã cùng
tạo ra Tứ minh luận (tức 4 bộ Phệ đà), giỏi
về chú thuật.
Phẩm Bí mật mạn đồ la trong kinh Đại
nhật quyển 5, xếp vị tiên này vào hàng quyến
thuộc của Hỏa thiên, ngồi ở viện Ngoài của
Kim cương bộ, nhưng trong Hiện đồ mạn
đồ la không có hình tượng vị tiên này.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.16; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.36].
KIÊT XOA QUỐC
Tên một nước xưa nằm ở giữa cao nguyên
Phạ mễ nhĩ (Pamir) thuộc Ấn độ.
Cứ theo Cao tăng Pháp hiển truyện, thì
cứ 5 năm nước này mở Đại hội Vô già một
lần vào mùa xuân, các vị sa môn từ khắp
nơi về tham dự rất đông, vua và các quan
cúng dường đúng như pháp. Đại hội kéo
dài trong 1 tháng, 2 tháng hoặc 3 tháng, sau
đó, vua lại khuyên các quan thiết trai cúng
dường, hoặc 1 ngày, 2 ngày, 3 ngày, 5 ngày,
cho đến 7 ngày. Cúng dường xong, vua sai
các quan chuyên trở các đồ trân bảo và những
vật mà các vị sa môn cần dùng đến, rồi vua
cùng với quần thần phát nguyện bố thí chúng
tăng, sau khi bố thí lại xin chuộc về.
Vì nước này có nhiều núi cao và thời tiết
giá rét nên các thứ lúa khác không trồng
được, chỉ có lúa mạch chịu được khí hậu ở
đây. Nước này có hơn 1.000 vị tăng, tất cả
tu học theo Tiểu thừa. Ngoài ra, ở xứ này
còn có 1 cái ống nhổ bằng đá của đức Phật,
mầu sắc giống như bát Phật và 1 tòa tháp
thờ răng Phật.
KIÊU
Phạm,Pàli:Mada.
Hán âm: Mạt đà.

Tâm kiêu căng ngạo mạn, tự cao tự đại đối
với mọi người. Tên tâm sở, là 1 trong 75 pháp
của Câu xá, 1 trong 100 pháp của Duy thức.
Theo tông Câu xá, Kiêu là một trong Tiểu
phiền não địa pháp; còn tông Duy thức thì
KIÊU

K
2564
cho nó là 1 trong Tiểu tùy phiền não, lấy 1
phần tham ái làm thể, lìa tham không có
tướng dụng riêng biệt.
Luận Thành duy thức quyển 6 (Đại 31,
33 hạ), nói: “Thế nào là Kiêu? Nghĩa là đối
với sự thịnh vượng của mình, tâm sinh
nhiễm trước, lấy cao ngạo làm tính”.
Kiêu có 8 thứ:
1. Thịnh tráng kiêu: Do khí lực cường
tráng mà sinh kiêu
2. Tính kiêu: Do dòng dõi tôn quí mà
sinh kiêu.
3. Phú kiêu: Do giầu có, lắm tiền của
mà sinh kiêu.
4. Tự tại kiêu: Vì việc làm mình được
tự do mà sinh kiêu.
5. Thọ mệnh kiêu: Nhân sống lâu mà
sinh kiêu.
6. Thông minh kiêu: Cây có trí thức
thông thái mà sinh kiêu.
7. Hành thiện kiêu: Ỷ vào việc làm lợi
cho người khác mà sinh kiêu.
8. Sắc kiêu: Do thấy dung mạo mình
đẹp đẽ mà sinh kiêu.
[X. luận Đại tì bà sa Q.42, Q.43; luận
Câu xá Q.4, Q.21; Pháp hoa văn cú Q.6].
KIÊU ĐÀM DI
Phạm: Gautamì.
Pàli:Gotamì.
Cũng gọi Kiều đáp di, Câu đàm di, Cù
đàm di, Cù di, Cầu di.
Tức là bà Ma ha ba xà ba đề, dì của đức
Phật, cũng là từ gọi chung của những người
phụ nữ trong dòng họ Thích.
Kiêu đàm là 1 trong những họ thuộc

dòng Sát đế lợi ở Ấn độ; Di là tiếng gọi người
phụ nữ thuộc họ Kiêu đàm. Vì bà Ma ha ba
xà ba đề là dì của đức Phật, cho nên gọi là
Kiêu đàm di.
Pháp hoa huyền tán quyển 9 phần đầu
(Đại 34, 818 thượng), nói: “Tiếng Phạm là
Kiều đáp di, Hán dịch là Nhật chích chủng,
cũng gọi là Cam giá chủng. Nay gọi là Kiều
đáp di là chỉ cho người phụ nữ trong họKiều
đáp thuộc dòng Nhật chích, là dì của Phật”.
[X. kinh Trung bản khởi Q.hạ; kinh
Thập nhị du; Pháp hoa nghĩa sớ Q.7 (Cát
tạng); Tuệ lâm âm nghĩa Q.25; Tuệ uyển
âm nghĩa Q.thượng]. (xt. Ma Ha Ba Xà Ba
Đề, Cù Đàm).
KIÊU MẠN
Phạm,Pàli:Adhi-màna.
Chỉ cho tính tự cao tự đại, khinh người
ngạo vật.
Tông Câu xá cho Kiêu là 1 trong những
Tiểu phiền não địa pháp, Mạn là 1 trong
những Bất định địa pháp, 1 trong 10 Tùy
miên. Còn tông Duy thức thì cho Kiêu là 1
trong các Tùy phiền não, Mạn là 1 trong
những Căn bản phiền não. Sự sai khác giữa
Kiêu và Mạn là ở chỗ Kiêu là tâm lí hợm
mình, tự cao tự đại, còn Mạn là tâm lí cống
cao ngạo mạn, khinh thường và lấn lướt
người khác.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
273 trung), nói: “Người khiêm cung nghe
pháp vâng làm, tâm sinh vui mừng hớn hở;
còn kẻ kiêu mạn lười biếng, khó tin được
pháp này”. Tịnh độ Chân tông của Nhật
bản căn cứ vào đây mà xác định rằng chúng
sinh có tâm Kiêu mạn khó tin được bản
nguyện của đức Phật A di đà.
[X. phẩm An lạc hành kinh Pháp hoa;

luận Đại tì bà sa Q.43; luận Câu xá Q.4;
luận Thành duy thức Q.6; Đại thừa nghĩa
chương Q.5].
KIÊU PHẠM BA ĐỀ
Phạm: Gavàôpati.
Pàli:Gavaôpati.
Cũng gọi Kiêu phạm bạt đề, Cấp phòng
KIÊU PHẠM BA ĐỀ

K
2565
bát để, Già sa bạt đế, Già phạm ba đề, Già
bàng pha đế, Ca vi bạt để, Kiêu hằng bát,
Phòng bát để.
Hán dịch: Ngưu tích, Ngưu ti, Ngưu chủ,
Ngưu vương, Ngưu tướng.
Một trong những vị đệ tử của đức Phật.
Vì trong đời quá khứ xa xưa, Ngài Kiêu
phạm ba đề ngắt 1 bông lúa, có mấy hạt
thóc rơi xuống đất, nên phải chịu sinh làm
thân trâu trong 500 kiếp, nay vẫn còn thói
quen, sau khi ăn thường nhai đi nhai lại như
trâu, nên có tên là “Ngưu tướng tỉ khưu” và
từng được tôn giả Xá lợi phất dạy bảo. Vì cử
chỉ của Ngài chậm chạp, nên biểu hiện ra
phong cách điềm đạm, khoan hòa và độ
lượng, không tranh cãi với ai. Đức Thế tôn
thương Ngài thường bị diễu cợt mà buồn
khổ, nên bảo Ngài trụ trong vườn Thi lợi sa
ở cung trời Đao lợi để tu tập Thiền định.
Sau khiđức Phật nhập diệt, lúc các tôn giả
Ca diếp, v.v... kết tập pháp tạng, mới sai
người lên Thiên cung thỉnh Ngài trở về nhân
gian, bấy giờ Ngài mới biết đức Phật và tôn
giả Xá lợi phất đã nhập diệt. Không bao lâu,
Ngài cũng nhập diệt.
[X. phẩm Đệ tử kinh Tăng nhất a hàm;
kinh Đại phương quảng Như lai bất tư nghị
cảnh giới; kinh Phật bản hạnh tập Q.36;
luận Ngũ phần Q.15; luật Ma ha tăng kì
Q.22; luận Đại trí độ Q.27; A dục vương
truyện Q.4; Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.1;
Pháp hoa huyền tán Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.8].
KIÊU TÁT LA QUỐC
Kiêu tát la, Phạm:Kozàlà, Kauzala.

Pàli:Kosalà.
Cũng gọi Câu xá la quốc, Kiều tát la quốc,
Cư tát la quốc, Câu tiết la quốc, Cao tác la
quốc, Câu bà la quốc.
Hán dịch: Vô đấu chiến quốc, Công xảo
quốc.
I. Kiêu Tát La Quốc.
Cũng gọi Bắc Kiêu tát la.
Một Vương quốc xưa thuộc Trung Ấn
độ, nằm về mạn tây bắc Ca tì la vệ, phía bắc
nước Ba la nại, Pháp hiển truyện gọi là Câu
tát la quốc, là 1 trong 16 nước lớn ở Ấn độ
vào thời đức Phật còn tại thế. Kinh đô của
nước này là thành Xá vệ (Phạm:Zrà-vasti),
là nơi đức Phật đã thuyết pháp giáo hóa trong
suốt 25 năm. Nước này thóc lúa dồi dào,
nhân dân sung túc, phong tục thuần hậu,
nhưng chúng tăng ít, ngoại đạo nhiều. Ở
nước này, khi ngài Pháp hiển đến (thế kỉ
IV), vẫn còn di tích vườn cây của thái tử Kì
đà và trưởng giả Cấp cô độc.
[X. kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật đa Q.thượng; Hữu bộ tì nại da
phá tăng sự Q.8; luận Phân biệt công đức
Q.2; Đại đường tây vực kí Q.6; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.6, Q.15, Q.26; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.7]. (xt. Xá Vệ Quốc).
II. Kiêu Tát La Quốc.
Cũng gọi Nam Kiêu tát la, Đại Kiêu tát
la.
Tên 1 Vương quốc xưa thuộc Nam Ấn
độ, nằm về phía nam nước Ma kiệt đà, tương
đương với Bắc bộ cao nguyên Decan hiện
nay. Đại đường tây vực kí cho Vương quốc
này thuộc Trung Ấn độ, nhưng xưa nay phần
nhiều đều nhận vùng đất này thuộc Nam
Ấn độ. Pháp hiển truyện gọi là “Đạt thấn
quốc” (Phạm:Dakwiịà). Bồ tát Long thụ

đã từng ở tại nước này và rất được vua Sa đà
bà ha (Phạm:Sadvaha) tôn kính. Nhà vua
đã cho xây cất 1 ngôi đại già lam 5 tầng trên
núi Bạt la mạt la kì li ở phía tây nước này.
Nước này mạnh mẽ, tính người dũng
cảm, có hơn 100 ngôi già lam, chúng tăng
đều nghiên cứu, học tập theo giáo pháp Đại
thừa. Có hơn 70 ngôi đền thờ trời, các đạo
khác ở lẫn lộn.
Về vị trí nước này có nhiều thuyết khác
nhau.Ông Khang lâm hãn (A.Cunningham)
KIÊU TÁT LA QUỐC

K
2566
cho rằng nước này là Duy đạt ba (Vidarbha)
đời xưa, kinh đô là Na cách pha nhĩ
(Nagpur) hoặc Tra đại (Chanda), tức là
vùng Ca đức ngõa na (Gondwàna) thuộc
Bối lạp nhĩ (Berar) hiện nay. Còn các ông
Cách lan thoát (Grant) và Phất cách tốn
(J.Fergusson) thì cho rằng nước này là đất
Sạ cáp đề tư gia nhĩ (Chhattisgarh) hiện
nay, kinh đô là Uy lạp gia nhĩ (Wairagarh).
[X. Đại từ ân tự tam tạng pháp sư truyện
Q.4; Đại đường tây vực kí Q.10; Huyền ứng
âm nghĩa Q.22; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10; The
Ancient Geography of India (A.
Cunningham)].
KIÊU THI CA
Phạm: Kauzika.
Cũng gọi Kiêu chi ca.
Tên khác của Đế thích thiên, vị trời đứng
đầu cõi Đao lợi thiên (cõi trời 33).
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 56, trời
Đế thích xưa kia là 1 người Bà la môn ở
nước Ma già đà, họ là Kiêu thi ca, tên là
Ma già, vì nhân duyên ấy mà gọi là Kiêu
thi ca. Bấy giờ, Kiêu thi ca và 32 người bạn
cùng tu phúc đức trí tuệ, sau khi mệnh
chung đều được sinh lên tầng trời thứ 2
trên đỉnh núi Tu di, Ma già làm chủ cõi trời
này, còn 32 người bạn kia là phụ tá. Vì cõi
trời này có 33 vị trời nên gọi là Tam thập
tam thiên.
[X. kinh Tạp a hàm Q.40; kinh Đại bát
niết bàn Q.33 (bản Bắc); luận Đại tì bà sa
Q.72]. (xt. Đế Thích Thiên).
KIÊU THƯỞNG DI QUỐC
Kiêu thưởng di, Phạm:Kauzàmbì,Pàli:

Kosambi.
Cũng gọi Kiêu hướng di quốc, Kiêu thiểm
tì quốc, Câu thiểm di quốc, Câu tham tì quốc,
Câu tham tì da quốc, Câu lam ni quốc, Cưu
thiểm di quốc, Câu thâm quốc, Cú tham quốc.
Hán dịch: Bất tĩnh quốc, Bất thậm tĩnh
quốc, Tàng hữu quốc. Còn gọi Bạt sa quốc
(Phạm:Vatsà,Pàli:Vaôsa), Việt sa quốc,
Phạ sa quốc.
Tên 1 Vương quốc thời cổ Ấn độ, 1 trong
16 nước lớn, 1 trong 6 đô thị lớn ở Trung
Ấn độ.
Nước này chu vi hơn 6000 dặm, đất đai
phì nhiêu, khí hậu nóng bức, trồng nhiều
lúa tám cánh và mía; tính người cứng cỏi.
Có hơn 10 ngôi già lam, chúng tăng đều tu
học theo giáo pháp Tiểu thừa. Ở kinh đô có
16 tinh xá lớn, trong đó có pho tượng Phật
bằng gỗ chiên đàn do vua Ưu điền (Ô đà
diễn na vương) tôn tạo. Thời đức Phật còn
tại thế, nước này hùng mạnh ngang với các
nước Ma yết đà, Xá vệ, v.v... tiếng tăm lừng
lẫy đến tận phương tây. Trong thành này
cũng có các di tích như: Khu vườn của trưởng
giả Cụ sử la, căn nhà gạch là nơi ngài Thế
thân soạn luận Duy thức và cũng là nơi ngài
Vô trước soạn luận Hiển dương thánh giáo.
Từ bên ngoài kinh đô đi về hướng đông bắc
hơn 700 dặm thì đến thành phố Ca xa phú
la, là nơi ngài Hộ pháp từng hàng phục
ngoại đạo.
Về vị trí nước này có nhiều giả thuyết
khác nhau: Ông Khang lâm hãn (A.
Cunningham) cho rằng khoảng cách từ Bát
la da già đến Kiêu thưởng di là hơn 50 dặm
KIÊU THƯỞNG DI QUỐC
Di tích Nước Kiêu Thưởng Di

K
2567
(Đại đường tây vực kí nói hơn 500 dặm)và suy
đoán rằng vị trí nước này nằm ở thôn Kha
tát (Kosàm) gần bờ sông Diêm mâu na
(Jumna) về mạn tây bắc A lạp cáp ba đô
(Allahabad). Nhưng ông Sử mật tư (V.A.
Smith) thì căn cứ vào khoảng cách và phương
hướng nói trong Đại đường tây vực kí và
Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện quyển
3, mà suy đoán rằng vị trí nước này nằm ở
phía tây nam Allahabad, gần trạm xe lửa
Sutna ở Ấn độ.
[X. kinh Trì trai trong Trung a hàm Q.55;
kinh Tăng nhất a hàm Q.24; kinh Pháp cú
thí dụ Q.1; phẩm Thụ trì trong kinh Nhân
vương bát nhã ba la mật Q.hạ; kinh Đại
bát niết bàn (Pháp hiển); kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.56; luật Ngũ phần Q.6; luật
Thập tụng Q.30; Thiện kiến luật tì bà sa
Q.13; luận Đại tì bà sa Q.183; Cao tăng
Pháp hiển truyện; Đại đường tây vực kí Q.5;
Phiên Phạm ngữ; Phiên dịch danh nghĩa tập
Q.7; The Ancient Geography of India (A.
Cunningham)].
KIÊU TRẦN NHƯ
Phạm: Kauịđinya.
Pàli: Kondĩĩa.
Cũng gọi A nhã kiêu trần như, A nhã
câu lân, Kiêu trần na, A nhã kiêu lân, Cư
lân, Cư luân.
Hán dịch: Sơ tri, Dĩ tri, Liễu giáo, Liễu
bản tế, Tri bản tế.
Là 1 trong 5 vị tỉ khưu được độ khi đức
Phật chuyển pháp luân lần đầu tiên ở vườn
Nai. Một trong những vị đệ tử đầu tiên của
đức Phật.

Cứ theo phẩm Đệ tử trong kinh Tăng
nhất a hàm, Kiêu trần như là 1 trong những
đệ tử Thanh văn của đức Phật, là người có
lòng nhân từ và sự hiểu biết sâu rộng, có
khả năng giáo hóa, tiếp dắt đại chúng, không
mất uy nghi, là người đầu tiên thụ pháp vị
và tư duy Tứ đế.
Lại theo kinh
Phật bản hạnh tập
quyển 25, khi thái
tử Tất đạt đa mới
xuất gia cầu đạo,
thì ngài Kiêu trần
như cùng với 4 vị
khác vâng mệnh
vua Tịnh phạn đi
theo và gần gũi
giúp đỡ Thái tử tu khổ hạnh, về sau, thấy
Thái tử bỏ lối tu khổ hạnh, ngài Kiêu trần
như và 4 vị kia bỏ đi, đến khi đức Thế tôn
thành đạo thì các vị ấy mới được giáo hóa.
Về sau, ngài là bậc Trưởng lão trong giáo
đoàn.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.34; kinh
Trung bản khởi Q.thượng; kinh Đại bát niết
bàn Q.40 (bản Bắc); kinh A la hán cụ đức;
kinh Phương quảng đại trang nghiêm Q.11;
luận Đại tì bà sa Q.93; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.18].
KIÊU XA DA Y
Kiêu xa da, Phạm: Kauzeya, Pàli:
Kosseyya.
Cũng gọi Cao thế da y, Kiêu thi da y,
Kiêu xá da y, Câu xá y.
Hán dịch: Trùng y, Tàm y.
Loại áo được may bằng tơ tằm hoang
(không phải tằm nuôi trong nhà), tức là áo
lụa. Kinh Thất Phật gọi là Kiêu thi y. Trong

các bộ luật, pháp thứ 11 trong 30 pháp Xả
đọa là giới cấm may phu cụ(đồ trải để ngồi,
nằm, v.v...) bằng Kiêu xa da.
Luật Thập tụng quyển 7 có nói về lí do
đức Phật chế giới này như sau: Các tỉ khưu
ở nước Câu diệm di may phu cụ mới bằng
Kiêu xa da, muốn xin sợi bông và tơ tằm,
nhưng tơ tằm giá đắt vì phải giết nhiều tằm
mới có. Các tì khưu ấy thường đến nhà cư sĩ
KIÊU XA DA Y
Kiêu Trần Như

K
2568
để xin, đến nỗi các cư sĩ chán ghét và trách
mắng rằng (Đại 23, 47 hạ): “Các tỉ khưu xin
sợi bông, xin tơ tằm, xin vải, xin chỉ về may
áo, làm phu cụ, may không hết thì tích trữ,
bận rộn cả ngày, bỏ bê việc tụng kinh, tọa
thiền, hành đạo, cúng dường các vị ấy thực
không lợi ích gì, họ là những người không
biết thế nào là đủ”. Đức Phật nghe biết việc
ấy liền chế giới cấm các tì khưu dùng Kiêu
xa da làm phu cụ mới. Nếu dùng thì phạm
tội Ni tát kì ba dật đề.
[X. luật Tứ phần Q.7; luật Ngũ phần Q.5;
Hữu bộ tì nại da Q.20; luật Ma ha tăng kì
Q.9; Đại bát niết bàn kinh tập giải Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.2; Huyền ứng âm nghĩa
Q.1, Q.10; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25].
KIỀU LƯƠNG
Cái cầu. Cầu thường bị người ta giẫm
đạp lên để đi qua, được dùng để ví dụ người
có đức khiêm cung nhẫn chịu sự khinh nhờn
của người khác đối với mình.
Chú duy ma cật kinh quyển 7 (Đại 38,
391 thượng), ghi: “Nói lời khiêm nhường,
bị người lăng nhục, dày đạp, nhẫn chịu
không sân, giống như cái cầu”.
KIỀU LƯU THỦY BẤT LƯU
Đồng nghĩa: Đông sơn thủy thượng
hành. Thanh sơn thường vận bộ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cầu trôi nước không trôi. Trong Thiền
lâm, câu nói này được dùng để diễn tả cảnh
giới chẳng thể nghĩ bàn.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 27 (Đại
51, 430 trung), nói:
“Tay không cầm cán bừa

Ngồi lưng trâu thả bộ
Người đi qua trên cầu
Cầu trôi nước không trôi”.
[X. Lăng già sư tư kí].
KIỀU THƯỜNG TẤT (1871-1947)
Dharmananda Kosambi.
Học giả Phật giáo Ấn độ.
Thủa nhỏ, ông đã dốc chí học Phật, từng
nhiều lần đến Tích lan, Miến điện nghiên
cứu và học tập giáo pháp. Năm 1902, ông
thụ giới Sa di ở Tích lan, rồi đến viện Phật
học Trí tăng học tiếngPàli, sau đó ông tu
tập Thiền định ở Miến điện nhiều năm.
Năm 1906, ông bắt đầu giảng dạy tại
các Đại học Calcutta, Đại học Cổ cát lạp
đặc, Học viện Phố na phất cách sâm và
nghiên cứu Phật học. Ông từng dùng tiếng
Phạm viết theo thể chữ Deva-nagari, để in
luận Thanh tịnh đạo và chú thích bằng
tiếngPàli.
Các tác phẩm của ông có: Phật đà, Bản
sinh kinh cố sự, Tam ma địa đạo lộ, Ấn độ
văn hóa dữ phi bạo lực, Kì na giáo đệ nhị
thập tam tổ cận chủ chi tứ cấm giới pháp.
KIÊU PHIÊN
Cũng gọi Kiệu tòng.
Phu khiêng kiệu, thay phiên nhau.
Điều Nghinh thị tôn túc trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển 2 (Đại 48, 1122
trung), nói: “Các Phương trượng hành giả,
Chấp cục hành giả, Tham đầu và Lãnh chúng
hành giả, người hầu, Kiệu phiên, lần lượt
tham bái”.
KIỂU NHIÊN (?-?)
.....
Vị tăng Trung quốc, sống vào đời Đường,
người Trường thành, họ Tạ, tự Thanh trú.
Sư giao du rộng rãi với các ông Nguyên

hạo ở núi Vũ khâu, Linh triệt ở Cối kê và
kết bạn rất thân với các ông Vu địch, Quyền
đức dư ở trong triều. Sư từng nhiều lần soạn
văn bia cho các Tổ sư Thiền tông thời kì
KIỂU NHIÊN

K
2569
đầu, như: Đạt ma đại sư pháp môn nghĩa
tán, Nhị tông thiền sư tán, Năng tú nhị tổ
tán, Chí công tán, Đại thông hòa thượng
pháp môn nghĩa tán, Hạc lâm hòa thượng
pháp môn nghĩa tán, Hồ châu Phật xuyên
tự cố đại sư tháp minh tinh tự, v.v... tất cả
đều được đưa vào Toàn đường văn quyển
917, quyển 918.
Tác phẩm: Trữ sơn tập 10 quyển.
[X. truyện Đường Hồ châu Trữ sơn Kiểu
nhiên trong Toàn đường văn Q.919; Tống
cao tăng truyện Q.29; Thích môn chính
thống Q.3].
KIM BÀ LA HOA
Cũng gọi Kim ba la hoa.
Tên 1 thứ hoa mà Phạm vương dâng cúng
đức Phật trên hội Linh sơn.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 5, thì
khi đức Thế tôn đưa cành hoa Kim bà la
lên, giữa đại chúng chỉ có một mình ngài Ca
diếp mỉm cười, ngộ được ý chỉ của Phật.
Về hoa Kim bà la không rõ thuộc loại
thực vật nào. Có thuyết cho nó là hoa Chiêm
bặc (Phạm:Svarịa), Hán dịch là Kim sắc
hoa(hoa mầu vàng ròng). Như vậy, Kim bà
hoa là tên gọi do ghép chữ Hán (Kim) và
tiếng Phạm (Bà la, phiên âm của Svarịa
lược bỏ chữ S ở đầu).
Ngoài ra, có thuyết nói Kim bà la là chỉ
cho cây Ba la xa (Hán dịch: Xích sắc thụ,
nghĩa là cây có hoa mầu đỏ). Tên tiếng
Phạm của Ba la xa là Kanaka, nghĩa là
vàng (Kim). Như vậy, Kim bà la tức là cây
Ba la xa(lược bớt chữ Xa ở cuối) có hoa mầu
vàng (Kim).

KIM BỀ
Cũng gọi Kim tì, Kim trù, Kim bế.
Chiếc đũa bằng vàng, có hình dáng giống
như cây chày 1 chĩa 2 đầu tròn.
Kim
bề vốn là
1 dụng cụ
của người
thầy thuốc ở Ấn độ đời xưa, dùng để lột bỏ
màng mắt của người mù. Về sau, Mật giáo
cũng sử dụng, khi cử hành lễ Quán đính, vị
A xà lê dùng Kim bề chú nguyện vào mắt
của người thụ pháp, biểu thị ý nghĩa trừ bỏ
màng tối tăm của hành giả.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.8 (bản
Bắc); Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.8 hạ;
luận Kim cương ti; Niết bàn kinh hội sớ
Q.8; Đại nhật kinh nghĩa thích diễn bí
sao Q.7].
KIM BIÊN (?- 1697)
.....
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Thanh, người Phiên ngung (Quảng châu),
họ Mạch, tự Nhạo thuyết.
Sư từng theo học ông Lương chi bội
và rất nổi tiếng về văn chương. Về sau,
ông Chi bội nghiên cứu về đạo Phật,
thường đem lí Thiền và kinh Phật dạy cho
sư, nhờ đó sư được tỉnh ngộ. Sau sư theo
1 vị tăng hành cước đến Khuông lư, tham
yết thiền sư Thiên nhiên thị, xin xuất gia.
Năm Thuận trị 17 (1660), sư thụ giới Cụ
túc ở Lôi phong. Khi ngài Kim thích mở
Thiền viện Đan lộ, rước thiền sư Thiên
nhiên thị về khai pháp tòa, sư cũng theo
thầy tận lực phú trì và về sau được nối
pháp. Năm Khang hi thứ 7 (1668) sư được
thiền sư Thiên nhiên thị phân tòa thuyết

pháp ở Thiền viện Đan lộ. Sau khi ngài
Thiên nhiên thị nhập tịch, sư trụ trì chùa
Hải vân, không bao lâu, sư dời đến ở chùa
Hải chàng, sau lại về chùa Trường khánh
ở Phúc châu. Sư tịch năm Khang hi 36
(1697).
Sư có các tác phẩm: Tứ hội ngữ lục, Phạm
võng kinh chú sớ.
KIM BIÊN
Kim Bề

K
2570
KIM BÌNH XẾ TIÊM
Cách rút thẻ để xác định Phật sống
chuyển thế (Hô tất lặc hãn) của Phật giáo
Tây tạng và Mông cổ.
Để tránh cho vấn đề các Phật sống Đạt
lại, Ban thiền chuyển thế khỏi phát sinh
những tệ nạn và tranh chấp, nên vào năm
Càn long 57 (1792) đời Cao tông nhà Thanh,
nhà vua ban phát 2 kim bình (bình bằng
vàng), 1 bình đặt ở cung Ung hòa tại Bắc
kinh và 1 bình đặt tại chùa Đại chiêu ở Lạp
tát (Lhasa), kinh đô của Tây tạng. Khi các
Phật sống của Phật giáo Mông cổ, Tây tạng
như: Chương gia hô đồ khắc đồ, Triết bố
tôn đan ba, Đạt lại, Ban thiền, v.v... chuyển
thế, thì tên họ được ghi vào sổ ở viện Lí
phiên(viện trông nom các việc ở nước thuộc địa).
Sau đó, muốn tìm xem linh đồng(trẻ thiêng)
nào mới sinh ra là tiền thân của các Phật
sống nói trên, thì phải ghi rõ họ tên, ngày,
tháng và năm sinh của những linh đồng tìm
được, bằng tiếng Mãn châu, Hán, Tây tạng,
trên các tấm thẻ(tiêm)ngà voi được để vào
trong kim bình, rồi cho quan Thượng thư
viện Lí phiên ở Ung hòa tại Bắc kinh, hoặc
do quan Đại thần ở chùa Đại chiêu tại Tây
tạng, giám sát việc rút thăm để quyết định
linh đồng thừa kế, việc này về sau trở thành
1 định chế.
[X. Thế giới Phật giáo thông sử (Thánh
nghiêm)].
KIM CHÀNG
I. Kim Chàng.
Loại cờ phan treo ở điện Phật để trang trí.
Loại cờ phan này phổ thông được may

bằng gấm hoặc bằng lụa mầu vàng, hình
trụ dài.
II. Kim Chàng.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho luân cái trên đỉnh tháp.
(xt. Thừa Lộ Bàn).
KIM CHÂM SONG TỎA
I. Kim Châm Song Tỏa.
Chỉ cho 2 vị Bồ tát: Kim cương châm
(Phạm: Vajra-sùci) và Kim cương tỏa
(Phạm: Vajra-zfịkhalà) trong Hiện đồ
mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 633
thượng), nói: “Kế đến, ở bên phải Bộ Mẫu
đặt Đại lực Kim cương châm. (...) Vị Bồ tát
này dùng trí tuệ nhất tướng nhất duyên bền
chắc sắc bén thấu suốt các pháp cho nên gọi
là Kim cương châm. (...) Rồi bên trái Chấp
kim cương đặt Kim cương thương yết la (Hán
dịch: Kim cương tỏa). Vị Bồ tát này cầm ấn
tướng nhiều cái vòng móc liền nhau, 2 đầu
có hình cây chày kim cương (...). Ngài dùng
trí ấn này thu nhiếp tất cả chúng sinh ương
ngạnh khó dạy, làm cho họ không thoái
tâm Bồ đề vô thượng, vì thế gọi là Kim
cương tỏa.
(xt. Kim Cương Châm Bồ Tát, Kim
Cương Tỏa Bồ Tát).
II. Kim Châm Song Tỏa.
Cây kim dùng để khâu cho 2 miếng vải
dính lại, tượng trưng ý nghĩa trong và ngoài
dung thông vô ngại. Nhóm từ này ví dụ sự
và lí, sai biệt và bình đẳng tương tức nhau,
cùng 1 thể.
Thụy châu Động sơn Lương giới thiền
sư ngữ lục (Đại 47, 526 thượng), nói: “Có
kim châm song tỏa, đường may bao quát
hết”.

KIM CỔ
Trống làm bằng kim loại. Có chỗ nói
trống chế tạo bằng vàng ròng. Là khí cụ dùng
để đánh khi triệu tập đông người. Trong kinh
có nói đến các loại trống như: Kim cổ(trống
KIM CỔ

K
2571
vàng)ngân cổ(trống bạc)đồng cổ(trống
đồng), v.v...
Xưa nay kim cổ,
chiêng và nạo bạt được coi
là một. Nhưng tại Nhật
bản, nạo bạt 2 mặt được
gọi là Kim cổ, một mặt thì
gọi là Chinh, Phục chinh,
Chinh cổ.
[X. phẩm Tu đạt khởi tinh xá trong kinh
Hiền ngu Q.10; phẩm Mộng kiến kim cổ
sám hối trong kinh Kim quang minh tối
thắng vương Q.2; Đại đường tây vực kí Q.4;
Loại tụ danh vật khảo Q.317].
KIM CƯƠNG
I. Kim Cương.
Phạm:Vajra.
Pàli:Vajira.
Hán âm: Phạt xà la, Bạt xà la, Bạt chiết
la, Phạ nhật ra.
Vật cứng chắc và sắc bén nhất trong các
vật chất. Trong các kinh luận, Kim cương
thường được dùng để ví dụ vũ khí và đá quí.
1. Dùng kim cương ví dụ vũ khí: Tính
kim cương cứng chắc, bén nhọn, có khả năng
phá hủy tất cả các vật, nhưng không bị các
vật khác phá hoại, như thứ vũ khí của trời
Đế thích và Lực sĩ Mật tích cầm ở tay, gọi là
Kim cương chử(chày kim cương). Cũng do ý
nghĩa ấy mà trong các kinh luận thường có
những từ như: Kim cương kiên cố, Kim
cương bất hoại, Kim cương thân, Kim cương
đính, Kim cương giới, Kim cương tâm (lòng
tin bền chắc như kim cương).
Trong Kim cương bát nhã kinh sớ luận

toản yếu quyển thượng ngài Chân đế dùng
6 mầu của kim cương để dụ cho thể và dụng
của bát nhã (trí tuệ) như sau:
1. Mầu xanh có khả năng tiêu trừ tai
ách, dụ chobát nhã có năng lực tiêu trừ
nghiệp chướng.
2. Mầu vàng tùy thuận những điều mong
cầu của người, dụ cho công đức vô lậu.
3. Mầu đỏ đối với mặt trời có thể phát
sinh ánh sáng như lửa, ví dụ trí tuệ đối với
bản giác có thể sinh ra lửa trí vô sinh.
4. Mầu trắng có khả năng làm cho nước
đục lắng trong, ví dụ Bát nhã có công năng
thanh lọc những vẩn đục về nghi ngờ.
5. Mầu không có thể làm cho người ta đi
đứng trong hư không, ví dụ trí tuệ Bát nhã
có công năng phá trừ pháp chấp, khiến cho
người an trú trong lí chân không.
6. Mầu xanh biếc có khả năng tiêu trừ
các thứ độc hại, dụ cho trí tuệ có năng lực
trừ sạch 3 độc (tham, sân, si).
Trên đây đều dùng tính cứng chắc của
kim cương để ví dụ Thể của Bát nhã; dùng
tính bén nhọn của kim cương để dụ cho
Dụng của Bát nhã.
Trong Mật giáo, Kim cương cũng thường
được dùng để ví dụ vũ khí, như kim cương
độc cổ chử (cây chày kim cương có hình 1
chĩa, tam cổ, ngũ cổ, v.v... Các loại vũ khí
này thường được dùng làm hình Tam muội
da, biểu trưng cho bản thệ hoặc đức nội
chứng của các vị tôn, bao hàm các nghĩa:
Phá trừ phiền não, tiêu diệt nghiệp chướng
và thức tỉnh chúng sinh... Ngoài ra, các thứ
vũ khí này còn được dùng làm tiêu biểu cho
các loại Tam ma địa trong đó các vị tôn an
trụ. Vị lực sĩ cầm chày kim cương gọi là Chấp
kim cương, gọi tắt là Kim cương, còn tượng

Tứ thiên vương trong các chùa viện thường
được gọi là Tứ đại Kim cương.
2. Dùng kim cương ví dụ đá quí: Vì
đá kim cương trong suốt không mầu, sáng
chói, khi mặt trời chiếu qua thì liền hiện
các mầu sắc rực rỡ, ban đêm cũng phát ra
ánh sáng, cho nên đá kim cương được coi
là quí nhất trong các thứ bảo vật; vì vậy,
trong các kinh luận, đá quí kim cương cũng
được dùng để ví dụ cho Kim cương tam
muội của hàng Bồ tát.
KIM CƯƠNG
Kim Cổ

K
2572
Ngoài ra, cứ theo Kim cương đính sớ
quyển 1, kim cương có 3 nghĩa: Không thể
phá hoại, vật báu trong các vật báu, chiến
cụ tốt nhất trong các loại chiến cụ.
Còn theo kinh Niết bàn quyển 2 (bản
Bắc) và Đại thừa nghĩa chương quyển 9, thì
kim cương có 14 tính chất quí: Phá được tất
cả vật khác, trong sạch, cứng chắc, tốt nhất,
vô giá, khó được, có sức công phá mạnh,
chiếu sáng, không định, đứng đầu, năng tập
năng ích và vô phân biệt.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.15; Kim
cương bát nhã ba la mật kinh sớ; kim cương
bát nhã kinh tán thuật quyển thượng, Kim
cương tiên luận Q.1; luận Bí mật mạn đồ la
thập trụ tâm Q.10; Phạm ngữ tạp danh; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.thượng; Hi lân âm nghĩa
Q.7]. (xt. Kim Cương Nhị Nghĩa).
II. Kim Cương.
Gọi đủ: Kim cương thảo lí.
Dép cỏ đan bằng cói hoặc rơm.
(xt. Kim Cương Thảo Lí).
KIM CƯƠNG ÁI BỐ TÁT
Kim cương ái, Phạm:Vajra-ràga.
Hán âm: Phạ nhật la la già, Phạ nhật ra
la nga.
Tạng:Rdo-rje#i.
Cũng gọi Kim cương cung bồ tát, Kim
cương thê bồ tát, Năng điều phục giả, Ma la
chư dục bồ tát, Ma ha an lạc bồ tát.
Vị Bồ tát ở bên trái đức A súc Như lai
trong vòng tròn ở phương đông, trên Mạn
đồ la Kim cương giới Mật giáo. Là 1 trong
37 vị tôn của Kim cương giới. Mật hiệu là
Đại bi kim cương, Li lạc kim cương, Li ái

kim cương.
Về chủng tử và hình tượng của vị tôn
này thì trong các hội đều khác nhau. Như
trong hội Thành thân, hình tượng của vị
tôn này có thân mầu da người, 2 tay nâng
mũi tên nằm ngang; chủng tử là (ho#),
nghĩa là chúng sinh và Phật chẳng phải hai,
mình người vui vẻ; hình Tam muội da là 2
cây chày 5 chĩa dựng song song. Chân ngôn
là: “Án bạt chiết ra a ra già hộ”.
Trong hội Tam muội da, chủng tử là
(kha), hình Tam muội da là trên hoa sen
có 2 bạt chiết ra(chày kim cương);chân ngôn
là: “A hộc tô pháp”. Trong hội Vi tế thì
hình tượng vị tôn này tay trái cầm cung,
tay phải cầm tên trong tư thế đang bắn.
Trong hộiCúng dường, hình tượng vị tôn
này là 2 tay
cầm hoa sen,
trên hoa sen
có chày 3 chĩa;
ấn tướng là
ngoại phược
quyền (10
ngón tay đan
vào nhau rồi
nắm lại)đặt ở
ngực trái.
Vị Bồ tát này tượng trưng cho sự phát
tâm bồ đề mà tự tại thương xót chúng sinh
của đức A súc Như lai.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; kinh Du
già du kì; Kim cương đính du già tam thập
thất tôn xuất sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG BA LA MẬT BỒ TÁT
Kim cương ba la mật, Phạm: Vajrapàramità.
Hán âm: Phạ nhật ra ba la mật; Phạm:
Sattva-vajrì,

Hán âm: Tát đát ra phạ nhật li.
Hán dịch: Hữu tình kim cương nữ, Dũng
mãnh kim cương nữ.
Tạng: Sems-dpa#i-rdo-rje.
Vị Bồ tát ngồi ở phía đông đức Đại nhật
Như lai trong vòng tròn trung ương trên
Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Là 1
trong 37 vị tôn của Kim cương giới, 1 trong
KIM CƯƠNG BA LA MẬT BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Ái
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2573
bốn bồ tát Ba
la mật.
Vị Bồ tát
này do đức
Phật A súc
sinh ra khi
Ngài ở trong
Tam muội
Kim cương
ba la mật,
biểu thị ý
nghĩa đem
tâm bồ đề bền chắc như kim cương cúng
dường đức Đại nhật Như lai. Mật hiệu là
Kiên cố kim cương, chủng tử là (hùô).
Trong các hội Mạn đồ la Kim cương giới,
hình tượng và hình Tam muội da của vị tôn
này đều khác nhau: Trong hội Thành thân
hình tượng của vị tôn này là hình thiên nữ
mầu xanh thẫm, tay trái cầm hoa sen, trên
hoa có Phạm khiếp (hộp đựng kinh chữ
Phạm), tay phải chạm đất; hình Tam muội
da là chày 5 chĩa; chân ngôn là: “Án tát đát
phạ phạ nhật lí hồng”.
Trong hội Vi tế, hình tượng vị tôn này
là tay trái cầm hoa sen, trên hoa có linh
(chuông nhỏ); trong hội Cúng dường thì 2
tay cầm hoa sen, trên hoa có cái chày 5 chĩa.
[X. kinh Kim cương đính Q.trung; Lược
thuật kim cương đính du già phân biệt
Thánh vị tu chứng pháp môn; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2; kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.trung].
KIM CƯƠNG BÀN

Chỉ cho cái mân hình trái tim, làm bằng
kim loại có 3 chân, dùng để đặt linh (chuông
nhỏ) kim cương và 3 loại chày kim cương (1
chĩa, 3 chĩa, 5 chĩa)khi tu pháp. Đây là 1
trong những pháp cụ của Mật giáo.
Tên gọi Kim cương bàn không thấy trong
các kinh và
nghi quĩ, mà
chỉ thấy câu
“Kim cương
bàn tử nhất
khẩu” trong bộ
Ngự thỉnh lai mục lục do ngài Không hải
người Nhật bản soạn. Cái mâm này có giống
với cái mâm được sử dụng hiện nay hay
không thì không thể biết chắc được.
[X. Nhũ vị sao Q.1, Q.16].
KIM CƯƠNG BẢO BỒ TÁT
Kim cương bảo, Phạm: Vajra-ratna.
Hán dịch: Phạ nhật ra ra đát na.
Tạng:Rdorje-rin-chen.
Cũng gọi Kim cương thai Bồ tát.
I. Kim Cương Bảo Bồ Tát.
Vị Bồ tát ngồi ở phía trước đức Bảo sinh
Như lai trong vòng tròn phương nam trên
Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Là 1
trong 37 vị tôn Kim cương giới, 1 trong 16
vị Đại bồ tát. Mật hiệu là Đại bảo kim cương,
Như ý kim cương, Khố tạng kim cương.
Về hình tượng và chủng tử của vị tôn
này, trong các hội đều khác nhau. Như
trong hội Thành thân thì hình tượng là thân
mầu da người, tay trái kết ấn Dữ nguyện,
tay phải cầm vật báu, chủng tử là (oô),
hìnhTam muội da là vật báu 3 hạt ngọc có
ngọn lửa cháy;
ấn tướng là 2
nắm tay hợp

lại, dùng 2
ngón trỏ làm
thành hình
báu. Chân
ngôn là: “Án
phạ nhật ra ra
đát na án”.
Cứ theo
Lược thuật
KIM CƯƠNG BẢO BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Ba La Mật
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bàn Kim Cương
Bồ Tát Kim Cương Bảo I
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2574
kim cương đính du già phân biệt thánh vị
tu chứng pháp môn, thì nhờ có sự gia hộ
của bồ tát Kim cương bảo mà hành giả chứng
được trí vô nhiễm.
II. Kim Cương Bảo Bồ Tát.
Vị Bồ tát ngồi
trong vòng tròn
phía nam trong hội
Tứ ấn thuộc Mạn
đồ la Kim cương
giới Mật giáo, đại
biểu cho Trí ấn
tam muội da trong
4 loại Trí ấn. Là 1
trong 4 vị Bồ tát
thân cận đức Đại
nhật Như lai.
Hình tượng vị tôn này là tay phải kết ấn
Dữ nguyện, tay trái cầm viên bảo châu đặt ở
trước ngực. Ấn tướng là ấn Kim cương châm;
chân ngôn là: “Tát phược mục nại lam minh
bất lật dạ bạc phược đổ”.
Vị Bồ tát này là thân chuyển xuống của
đức Bảo sinh Như lai, tượng trưng cho vạn
hạnh thu nhiếp muôn pháp sau khi phát
tâm bồ đề.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; phẩm
Nhất thiết Như lai nội hộ ma kim cương
nghi quĩ trong kinh Du già du kì; Kim cương
đính du già tam thập thất tôn xuất sinh
nghĩa; Kim cương đính liên hoa bộ tâm niệm
tụng nghi quĩ].
KIM CƯƠNG BẢO GIỚI
I. Kim Cương Bảo Giới.
Giới pháp bền chắc không hư hoại.

Nhờ thụ trì giới pháp mà phá trừ được
phiền não mê vọng, công đức bền chắc như
kim cương, không có gì sánh kịp.
[X. kinh Tâm địa quán Q.3].
II. Kim Cương Bảo Giới.
Cũng gọi Nhất tâm kim cương giới.
Chỉ cho giới Bồ tát Đại thừa nói trong
kinh Phạm võng. Tức là Nhất tâm tính giới
(giới Bồ tát) vốn có, không do tạo tác; một
khi đã thụ trì thì không bao giờ mất, có lực
dụng rất lớn, không giới nào khác sánh bằng.
Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24, 1003
hạ), nói: “Kim cương bảo giới là cội nguồn
của tất cả chư Phật và Bồ tát”.
Ngoài ra, Kim cương bảo giới cũng là tên
khác của Viên đốn giới (10 giới trọng và 48
giới khinh) do ngài Tối trừng người Nhật
căn cứ vào thuyết của đại sư Trí khải tông
Thiên thai Trung quốc mà lập ra.
(xt. Viên Đốn Giới).
KIM CƯƠNG BẢO TẠNG
Phạm: Vajra-ratna-koza.
Kho báu bền chắc như kim cương, ví dụ
cho Đại niết bàn và tâm bồ đề trong sạch
của chúng sinh.
Tâm bồ đề trong sạch, bền chắc này có
khả năng thành tựu tất cả công đức của Như
lai, mặc dầu trôi lăn trong 6 đường, tham sân
si trói buộc, nhưng không bao giờ bị phá hoại.
[X. kinh Đại bát niết bàn hậu phần
Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.1, Q.2].
KIM CƯƠNG BẢO TỌA
Nguyên chỉ cho cái tòa của đức Phật ngồi
khi Ngài thành đạo ở gốc cây Bồ đề. Đời
sau, bảo tọa cũng được dùng để chỉ chung
cho tòa ngồi của Thuyết pháp sư, Thuyết
giới sư và Đạo sư trong các pháp hội.
(xt. Kim Cương Tọa, Cao Tọa).

KIM CƯƠNG BÁT NHÃ BA LA MẬT KINH
Phạm:Vajracchedikà-prajĩàpàramità
-sùtra.
Gọi tắt: Kim cương bát nhã kinh, Kim
cương kinh.
KIM CƯƠNG BẢO TỌA
Bồ Tát Kim Cương Bảo II
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2575
Kinh, 1 quyển, do ngài Cưu ma la thập
dịch vào đời Hậu Tần, được thu vào Đại
chính tạng tập 8.
Nội dung kinh giải thích rõ lí tất cả pháp
vô ngã. Đại khái có thể chia làm 2 phần:
Phần đầu từ “Tôi nghe như vầy” đến “quả
báo cũng chẳng thể nghĩ bàn”. Phần sau từ
“Bấy giờ, ngài Tu bồ đề bạch Phật rằng” đến
cuối quyển. Cứ theo sự nghiên cứu của các
học giả qua nhiều thời đại thì câu văn và ý
nghĩa trong phần đầu và phần cuối của kinh
hiển nhiên có những chỗ khác nhau. Ngài
Tăng triệu cho rằng phần đầu là nói về
Chúng sinh không, phần sau là nói vềPháp
không. Còn các ngài Trí khải và Cát tạng
thì cho rằng phần đầu là Phật nói cho thính
chúng trong hội trước; phần cuối là nói cho
thính chúng trong hội sau; phần đầu nói
cho hàng lợi căn, phần cuối nói cho hàng
độn căn.
Từ xưa đã có rất nhiều nhà giảng nói
kinh này, nhất là từ ngài Lục tổ Tuệ năng
trở về sau thì kinh này lại càng được coi
trọng.
Kinh này có 5 bản dịch khác:
1. Bản do ngài Bồ đề lưu chi dịch vào
thời Bắc Ngụy(cùng tựa đề).
2. Bản do ngài Chân đế dịch vào đời Trần
(cùng tựa đề).
3. Kim cương năng đoạn bát nhã ba la
mật kinh(gọi tắt: Kim cương năng đoạn kinh)
do ngài Đạt ma cấp đa dịch vào đời Tùy.
4. Năng đoạn kim cương bát nhã ba la
mật đa kinh(tức là phần Năng đoạn kim
cương trong kinh Đại bát nhã ba la mật đa

quyển 577)do ngài Huyền trang dịch vào
đời Đường.
5. Năng đoạn kim cương bát nhã ba la
mật đa kinh(gọi tắt: Năng đoạn kim cương
kinh) do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời
Đường.
Hiện nay có các bản dịch Tây tạng, Mông
cổ, Mãn châu, Anh, Pháp, Đức, Nhật, v.v...
Nguyên bản tiếng Phạm được ấn hành mới
nhất là bản của ông Khổng tư (Conze)
người Ý.
Kinh này có rất nhiều tác phẩm chú
sớ, quan trọng hơn cả thì có: Kim cương
bát nhã ba la mật kinh luận 3 quyển, Luận
tụng 1 quyển, Luận thích 3 quyển của ngài
Vô trước, Kim cương bát nhã ba la mật
kinh chú 1 quyển của ngài Tăng triệu, Kim
cương bát nhã ba la mật kinh sớ 1 quyển
của ngài Tuệ viễn, Kim cương bát nhã ba
la mật sớ 1 quyển của ngài Trí khải; Kim
cương bát nhã ba la mật kinh tán thuật 3
quyển của ngài Khuy cơ; Kim cương bát
nhã ba la mật giải nghĩa 2 quyển của ngài
Tuệ năng.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.8; Quảng hoằng minh tập
Q.22; Khai nguyên thích giáo lục Q.4].
KIM CƯƠNG BÁT NHÃ BA LA MẬT KINH
Kinh Kim cương bát nhã ba la mật tiếng Phạm
(bản chép tay) Bản khắc kinh Kim cương đời Đường

K
2576
KIM CƯƠNG BÁT NHÃ BA LA MẬT KINH LUẬN
Phạm: Vajracchedikà-prajĩapàr=
amitopadeza.
Cũng gọi Kim cương bát nhã kinh luận,
Kim cương bát nhã luận.
Tác phẩm, 3 quyển, do bồ tát Thiên thân
soạn, ngài Bồ đề lưu chi dịch vào đời Bắc
Ngụy, được thu vào Đại chính tạng tập 25.
Đây là sách chú thích bộ Kim cương bát
nhã kinh luận tụng của ngài Vô trước. Bộ
Năng đoạn kim cương bát nhã ba la mật đa
kinh luận thích do ngài Nghĩa tịnh dịch vào
đời Đường là cùng bản tiếng Phạm với bộ
này. Nhưng ngài Vô trước còn soạn 1 bộ
sách khác có tên là: Kim cương bát nhã luận
(cũng gọi: Kim cương bát nhã ba la mật kinh
luận, 2 quyển hoặc 3 quyển) do ngài Đạt ma
cấp đa dịch vào đời Tùy. Bởi thế, sách này
chú thích bộ Kim cương bát nhã kinh luận
tụng của ngài Vô trước thì e đã truyền lầm
giữa 2 bộ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.6, Q.7,
Q.9; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.8].
KIM CƯƠNG BÁT NHÃ KINH SỚ
I. Kim Cương Bát Nhã Kinh Sớ.
Cũng gọi Kim cương kinh sớ, Kim cương
bát nhã sớ, Kim cương bát nhã ba la mật
kinh sớ.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trí khải (531-
597) tông Thiên thai soạn vào đời Tùy, được
thu vào Đại chính tạng tập 33.
Đây là bộ sách chú thích kinh Kim cương
bát nhã xưa nhất hiện còn. Nội dung giải
thích kinh Kim cương theo bản dịch của

ngài Cưu ma la thập và sử dụng phương pháp
Ngũ trùng huyền nghĩa để chú giải và chia
kinh văn làm 3 phần: Tựa, Chính tông, Lưu
thông. Tuy nhiên, trong sách có rất nhiều
điểm không được viên dung, cũng không
đúng với phong cách giải thích của ngài Trí
khải, cho nên, có lẽ đã cho người đời sau
mượn danh, hoặc do ngài Trí khải giảng,
người khác ghi chép.
[X. Trí chứng đại sư thỉnh lai mục lục;
Đông vực truyền đăng mục lục Q.thượng;
chư tông chương sớ lục Q.1].
II. Kim Cương Bát Nhã Kinh Sớ.
Cũng gọi Kim cương bát nhã ba la mật
kinh lược sớ, Kim cương bát nhã kinh lược
sớ.
Tác phẩm, 2 quyển (hoặc 1 quyển), do
ngài Trí nghiễm (602-668) soạn vào đời
Đường, thu vào Đại chính tạng tập 33. Là 1
trong những bộ sách chú thích Kim cương
bát nhã thịnh hành ở đời Đường.
Ngài Trí nghiễm là Tổ thứ 2 của tông Hoa
nghiêm, cho nên ngài đã đứng trên lập trường
“Đồng giáo nhất thừa” của Hoa nghiêm mà
giải thích kinh Bát nhã. Nếu nhận xét theo
quan điểm của tông Hoa nghiêm về Thực
tướng bát nhã, Quán chiếu bát nhã và Văn
tự bát nhã thì ta mới thấy được cái kiến giải
độc đáo của ngài Trí nghiễm.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1].
KIM CƯƠNG BÁT NHÃ TẬP NGHIÊM KÍ
Cũng gọi Kim cương bát nhã kinh tập
nghiệm kí.
Tác phẩm, 3 quyển, do ông Mạnh hiến
tông soạn vào năm Khai nguyên thứ 6 (718)
đời Đường, được thu vào Vạn tục tạng tập
149.

Nội dung sách này nói về những sự linh
nghiệm của việc thụ trì kinh Kim cương bát
nhã, chia làm 6 thiên: Thiên Cứu hộ, thiên
Diên thọ, thiên Diệt tội, thiên Thần lực,
thiên Công đức và thiên Thành ứng. Trong
đó, một phần được sao chép ra từ các sách
Kim cương bát nhã linh nghiệm kí của Tiêu
KIM CƯƠNG BÁT NHÃ TẬP NGHIÊM KÍ

K
2577
vũ, Minh báo kí của Đường lâm, Minh báo
thập di của Lang dư lệnh, v.v... và một phần
do tác giả thấy nghe trong thực tế mà ghi lại.
Sách này là bộ Linh nghiệm kí về kinh
Kim cương bát nhã xưa nhất hiện còn, cũng
là tư liệu quí giá để nghiên cứu tín ngưỡng
Phật giáo vào thời Sơ Đường.
KIM CƯƠNG BẤT HOẠI
Kim cương không hư nát. Trong kinh
luận thường thấy những câu như Kim cương
bất hoại thân, Kim cương bất hoại thắng
địa, v.v... đều có nghĩa là bền chắc không hư
nát giống như kim cương.
KIM CƯƠNG BỘ
Bộ được tổ thành bởi các vị tôn tay cầm
chày kim cương tiêu biểu cho trí đức của
Như lai. Là 1 trong 5 bộ Kim cương giới,
hoặc 1 trong 3 bộ Thai tạng giới của Mật
giáo.
Vì trí tuệ của chư Phật có năng lực phá
trừ các phiền não mà Bộ này thì dùng tính
chất bén nhọn, chẳng hư hoại của kim cương
để ví dụ cho đức trí tuệ năng phá của Như
lai, cho nên dùng trí này bao hàm tất cả
môn đại trí của Như lai.
Trong 13 viện lớn của Mạn đồ la Thai
tạng giới, thì viện Kim cương thủ, viện Trừ
cái chướng và 1 phần viện Kim cương bộ
ngoài bên phía trái của Đại nhật Như lai ở
Trung đài đều thuộc Bộ này. Bộ chủ là Minh
vương Hàng tam thế, bộ mẫu là bồ tát Mang
mãng kê. Trong Ngũ trí Ngũ Phật của Mạn
đồ la Kim cương giới, thì Đại viên kính trí ở
phía đông thuộc về Bộ này; bộ chủ là A súc
Như lai; bộ mẫu là bồ tát Kim cương ba la

mật, có 4 vị Bồ tát thân cận là: Kim cương
tát đỏa, Kim cương vương, Kim cương ái và
Kim cương hí.
Ngoài ra, 5 vị trời ở phương đông trong
20 vị trời, 250 vị tôn ở phương đông trong
1.000 vị Phật, 4 vị tôn ở phương đông trong
16 vị tôn, v.v... đều thuộc Bộ này. Trong
Tam mật thân, khẩu, ý, Bộ này được phối
với Ý mật, chủng tử là (hùô), hình Tam
muội da là chày 5 chĩa, hình tượng là Kim
cương tát đỏa.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1; kinh Tô tất địa yết
ra Q.thượng; phẩm Tựa kinh Du già du kì;
Đại nhật kinh sớ Q.5; Bí tạng kí].
KIM CƯƠNG BỘ CHỦ
Vị tôn đứng đầu bộ Kim cương.
Kim cương giới và Thai tạng giới của Mật
giáo đều có bộ Kim cương, nhưng về vị bộ
chủ của mỗi bộ thì có nhiều thuyết khác
nhau.
Theo kinh Nhiếp vô ngại và luận Ngũ
bộ đà la ni vấn đáp kệ tán tông kí(Không
hải), thì bộ chủ Kim cương bộ thuộc Kim
cương giới là A súc Như lai. Còn bộ chủ
Kim cương bộ thuộc Thai tạng giới thì theo
Đại nhật kinh sớ quyển 5, là Kim cương tát
đỏa(Chấp kim cương).
Theo Nhiếp đại nghi quĩ quyển 2, bồ tát
Kim cương thủ là bộ chủ của Kim cương
bộ; Bí tạng kí thì cho rằng Minh vương Hàng
tam thế là bộ chủ của Kim cương bộ.
Ngoài ra, Kim cương bộ mẫu là chỉ cho
vị tôn chủ về đức năng sinh. Kim cương bộ
mẫu của Kim cương giới là bồ tát Kim cương
ba la mật, còn Kim cương bộ mẫu của Thai
tạng giới là bồ tát Mang mãng kê.
KIM CƯƠNG CA BỒ TÁT

Kim cương ca, Phạm:Vajra-gàtà, Tạng:
Rdo-rje-glu.
Hán âm: Phạ nhật ra nghĩ đa, Phạ nhật
ra nghê đế.
Cũng gọi: Kim cương ca vịnh đại thiên nữ.
KIM CƯƠNG CA BỒ TÁT

K
2578
Vị Bồ tát ngồi ở góc tây nam trong vòng
tròn trung ương, là 1 trong 4 vị Bồ tát nội
cúng dường trong 37 vị tôn của Kim cương
giới Mật giáo, mật hiệu là Vô úy kim cương,
Diệu âm kim cương.
Chủng tử và hình tượng của vị tôn này
trong các hội đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân thì chủng tử là (gì#), nghĩa
là tất cả pháp không tạo tác; hình tượng là
hình Thiên nữ, thân mầu da trắng, tay trái
cầm đàn không hầu, tay phải trong tư thế
gảy đàn; hình Tam muội da là cây đàn không
hầu kim cương; ấn tướng là 2 cạnh nắm tay
sáp lại với nhau đặt ở trước rốn, dần dần
nâng lên ngang miệng thì 2 nắm tay xòe ra.
Chân ngôn là: “Án phạ nhật ra nghĩ đế
nghĩ”. Trong hội Tam muội da, thì chủng
tử là (khya) nghĩa là ca tụng thừa giáo
đại không và lấy đó làm vui; hình Tam muội
da là hoa sen, trên hoa có cây đàn tì bà 6
dây; ấn tướng là ấn Kim cương hợp chưởng,
đặt dưới rốn, khi nâng lên đến ngang miệng
thì mở ra và ngửa bàn tay lên. Chân ngôn
là: “Tuất lộ đát ra táo khế”. Còn trong hội
Cúng dường thì hình tượng là 2 tay cầm
hoa sen, trên hoa có đàn không hầu.
Cứ theo Lược thuật kim cương đính du
già phân biệt thánh vị tu chứng pháp môn,
thì nhờ sự gia hộ của bồ tát Kim cương ca
mà hành giả có được âm thanh mầu nhiệm
của Như lai, làm cho người nghe không
nhàm chán.
Ngoài ra,
vị Bồ tát này là
từ trong đức

Đại nhật Như
lai lưu xuất ra,
đem lời ca
tiếng hát cúng
dường đức Vô
lượng thọ
Như lai là vị
Phật chủ về
Trí tuệ môn thuyết pháp.
[X. kinh Đại giáo vương Q.4; kinh Kim
cương đính du già tam thập thất tôn xuất
sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG CÂU BỒ TÁT
Kim cương câu, Phạm: Vajràikuza#.
Tạng:Rdo-rje lcags-kyu.
Hán âm: Phạ nhật ra củ xả, Phược nhật
la củ xả.
Vị Bồ tát ngồi ở cửa Đông, lớp thứ nhất
của Mạn đồ la Kim cương giới. Là 1 trong 4
vị Nhiếp bồ tát thuộc 37 vị tôn của Kim
cương giới Mật giáo. Mật hiệu là Phổ tập
kim cương, Triệu tập kim cương, Câu dẫn
kim cương.
Vị tôn này dùng tâm bồ đề bền chắc,
mạnh mẽ cứu vớt và dẫn dắt chúng sinh ra
khỏi đường ác, giống như ngư phủ dùng lưỡi
câu để câu cá. Vị tôn này là từ môn hạ
chuyển của đức Đại nhật Như lai lưu xuất,
chủ về đức nhiếp thủ chúng sinh và triệu
tập tất cả Hiền Thánh giáng lâm đạo tràng.
Chủng tử là (ja#), nghĩa là các pháp nhân
duyên đều vô sinh.
Về hình Tam muội da và chân ngôn, thì
trong các hội đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân, thì hình Tam muội da là lưỡi
câu kim cương, hình tượng là thân mầu đen,
tay trái nắm lại để ở chỗ thắt lưng, tay phải
cầm lưỡi câu.

Chân ngôn là:
“Án phạ nhật
ra củ xả
nhược”. Trong
hội Tam muội
da, thì hình
Tam muội da
là hoa sen,
trên hoa có
lưỡi câu 3 chĩa.
Chân ngôn là:
KIM CƯƠNG CÂU BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Ca
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bồ Tát Kim Cương Câu
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2579
“A dạ hi nhược”. Trong hội Vi tế, hình tượng
là tay phải cầm lưỡi câu 3 chĩa, tay trái nắm
lại, ngón trỏ duỗi ra và đặt ở cạnh sườn.
Trong hội Cúng dường, thì hình tượng là 2
tay cầm hoa sen, trên hoa có lưỡi câu 3 chĩa.
[X. kinh Kim cương đính Q.2; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2; Kim cương đính du già tam thập thất
tôn xuất sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG CÂU NỮ BỒ TÁT
Kim cương câu nữ, Phạm: Vajràíkuzì.
Hán âm: Phạ nhật ra cú thi, Phược nhật
la cú thi.
Tạng: Rdo-rje lcags-kyu-ma.
Vị Bồ tát ở ngôi thứ 2 phía trên hàng
thứ nhất trong viện Kim cương thủ, trên
Hiện đồ Mạn đà la Thai tạng giới Mật giáo,
mật hiệu là Triệu tập kim cương.
Vị tôn này dùng trí tuệ bát nhã để triệu
tập chúng sinh, cho họ trí tuệ thù thắng,
giống như ngư phủ dùng lưỡi câu để câu cá.
Hình tượng vị tôn này thân mầu da
người, cánh tay phải co lại bàn tay ngửa đặt
ở ngang ngực gần sát nách, 5 đầu ngón hướng
xuống dưới; ngón cái giang thẳng, ngón trỏ
hơi xòe ra, tay trái cầm lưỡi câu 3 chĩa, đầu
gối trái dựng đứng, mắt hướng về bên phải
và nhìn xuống, ngồi trên hoa sen đỏ. Ấn
tướng là ấn Đại câu triệu, nghĩa là 2 mu bàn
tay đâu lại với nhau, 10 ngón tay đan nhau
rồi nắm lại cho
các ngón tay nắm
trong 2 lòng bàn
tay(nội phược),
ngón trỏ của tay

phải dựng đứng,
rồi hơi co lại làm
thành hình cái
móc câu. Chủng
tử là (hùô),
(a#), hình Tam
muội da là móc câu 3 chĩa(có thuyết nói là
cây mâu 3 chĩa). Chân ngôn là: “Phẫn nộ qui
mệnh chiến noa ma ha lộ sái noa hàm”.
Vị tôn này không thấy được ghi trong
phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật quyển 1 và
trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô úy
truyền, mà chỉ thấy được ghi trong Huyền
pháp tự nghi quĩ quyển 2 và Thanh long tự
nghi quĩ quyển trung. Đây có lẽ đã do người
đời sau căn cứ vào đoạn văn nói về quyến
thuộc của bồ tát Kim cương bát đỏa trong
phẩm Bí mật mạn đồ la kinh Đại nhật quyển
5, mà thêm vào.
KIM CƯƠNG CHÂM BỒ TÁT
Kim cương châm, Phạm: Vajra-sùci.
Hán âm: Phạ nhật ra tô chi.
Tạng:Rdo-rje-khab.
Cũng gọi Đại lực kim cương châm bồ tát.
Vị Bồ tát bày ở vị trí thứ 3 phía nam bên
ngoài viện Hư không tạng trên Hiện đồ Mạn
đồ la Thai tạng giới Mật giáo.
Châm, nghĩa là trí tuệ bén nhọn. Vị tôn
này có khả năng thấu suốt tất cả các pháp
bằng trí tuệ bén nhọn như kim cương, cho
nên gọi là Kim cương châm. Mật hiệu là Tinh
tiến kim cương, chủng tử là (hùô), hình
Tam muội da là chày 1 chĩa. Hình tượng vị
tôn này thân mầu da người, ngồi kết già trên
hoa sen trắng, bàn tay trái dựng thẳng, ngón
trỏ, ngón giữa và ngón áp út co lại cầm hoa
sen, trên hoa có cây
chày 1 chĩa dựng đứng;

bàn tay phải ngửa lên và
hướng về bên phải, các
ngón trỏ, ngón giữa và
ngón áp út hơi co lại.
Chân ngôn là: “Nam ma
tam mạn đa phạt chiết
la noản tát bà đạt ma nễ
phệ đạt nễ phạt chiết ra
tố chỉ phạ ra nêsa ha”.
KIM CƯƠNG CHÂM BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Câu Nữ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
Bồ Tát Kim Cương Châm
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2580
Phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật quyển 1
và phẩm Bí mật mạn đồ la kinh Đại nhật
quyển 5, cho vị tôn này là quyến thuộc của
Kim cương tát đỏa thuộc viện Kim cương
bộ, chứ không thuộc viện Hư không tạng.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5, Q.10; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.7; Bí tạng kí; Chư thuyết
bất đồng kí Q.6].
KIM CƯƠNG CHÂM LUẬN
Phạm:Vajrasùcì.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Pháp xứng
(Phạm:Dharmakìrti) soạn, ngài Pháp thiên
dịch vào đời Tống, được thu vào Đại chính
tạng tập 32.
Nội dung luận này, ngài Pháp xứng đã
đứng trên lập trường Phật giáo để phê phán
chế độ giai cấp của Ấn độ từ thời đại Phệ đà
trở về sau và chủ trương mọi người đều bình
đẳng. Trong luận có trích dẫn kinh điển của
Bà la môn giáo để phản bác. Đây là 1 bộ
luận ngắn gọn, lời văn rất sáng sủa và nguyên
bản tiếng Phạm hiện vẫn còn. Năm 1829,
nhà học giả Đông phương học người Anh là
ông Hà cát lâm (B.H. Hodgson) đã xuất bản
nguyên văn tiếng Phạm và bản dịch tiếng
Anh. Ngoài ra, còn có bản dịch tiếng Đức,
bản dịch tiếng Tây tạng.
Các bản dịch tiếng Hán và tiếng Tây tạng
đều cho rằng luận này là do ngài Pháp xứng
soạn, nhưng trong lời Tựa và lời Bạt bản
tiếng Phạm đều bảo sách này là tác phẩm
của ngài Mã minh (Phạm: Azvaghowa).
[X. Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục; Áo nghĩa toàn thư Q.8; S. Lévi:
Journal Asiatique, 1908].

KIM CƯƠNG CHỬ
Phạm:Vajra.
Hán âm: Phạ nhật la, Phạt chiết ra, Bạt
chiết la, Nga đam ra, Phạt xa la.
Chày kim cương. Vốn là loại vũ khí của
Ấn độ đời xưa. Do tính chất cứng chắc của
nó có thể đánh phá các loại vật chất khác,
giống như kim cương, cho nên gọi là Kim
cương chử.
Trong Mật giáo, Kim cương chử tượng
trưng cho tâm bồ đề phá trừ phiền não, là
vật mà chư tôn vị cầm ở tay hoặc là đạo cụ
tu pháp. Các vị tôn thuộc Kim cương bộ
trong Hải hội Mạn đồ la đều cầm Kim cương
chử. Hành giả Chân ngôn cũng thường mang
theo bên mình. Bởi vì Kim cương chử tượng
trưng cho trí dụng kim cương của Như lai,
có công năng phá trừ ma ngu si vọng tưởng
bên trong và các ma chướng ngoại đạo bên
ngoài.
Lúc ban đầu, đầu của
Kim cương chử rất bén
nhọn, nhưng khi được dùng
làm pháp cụ thì hình dáng
của nó đã thay đổi nhiều.
Về chất liệu có nhiều loại,
như: bằng vàng, bạc, đồng,
sắt, đá, gỗ chiên đàn, xương
người, v.v...; về độ dài thì có các loại như:
dài 8 ngón tay, 10 ngón, 12 ngón, 16 ngón,
20 ngón, v.v... Về hình dáng cũng có nhiều
loại như: Chày 1 chĩa, 2 chĩa, 3 chĩa, 4 chĩa,
5 chĩa, 9 chĩa, chày kim cương yết ma hình
người, chày hình tháp, hình báu, v.v... Trong
đó, thường thấy nhất là các loại chày 1 chĩa,
3 chĩa, 5 chĩa, lần lượt tượng trưng cho Nhất
pháp giới, Tam
mật tam thân,

Ngũ trí ngũ
Phật, v.v... Chày
1 chĩa, chày 3
chĩa, chày 5 chĩa,
chày báu và chày
hình tháp được
gọi chung là
“Ngũ chủng
chử”. Trong đó,
KIM CƯƠNG CHỬ
Tay Kim Cương Chử
Chày Chày Báu Kim Cương 5 chĩa

K
2581
chày 1 chĩa là hình thức xưa
nhất, mũi nhọn rất dài, là vật
cầm tay của Lực sĩ Kim cương
Mậttích.
Ngoài ra, tay Kim cương chử
trong 40 tay của bồ tát Thiên
thủ Quan âm và 1 trong 108
tay của bồ tát Kim cương tạng
vương cũng cầm chày 1 chĩa.
Trong 5 loại chày Kim cương
thì chày 1 chĩa tương ứng với
Liên hoa bộ, được đặt ở phía
tây Đại đàn, 1 chĩa tượng trưng cho Nhất
pháp giới. Chày 3 chĩa tương ứng với Yết
ma bộ, được đặt ở phía bắc Đại đàn. Thông
thường gọi “Phạ nhật ra” là chỉ cho chày 3
chĩa. Còn chày 5 chĩa cũng gọi là Ngũ trí
kim cương chử, Ngũ phong kim cương chử,
Ngũ phong quang minh, Ngũ cổ kim cương...
Năm chĩa biểu thị Ngũ trí Ngũ Phật, trong
đó, 1 chĩa tượng trưng cho Thực trí của Phật,
còn 4 chĩa kia thì tiêu biểu cho Quyền trí
của 4 vị Phật.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.3 (bản Bắc);
kinh Đà la ni tập Q.2; Từ thị bồ tát lược tu
dũ nga niệm tụng pháp Q.hạ; kinh Kim
cương đính Q.2; Đà la ni môn chư bộ yếu
mục; Đại nhật kinh sớ Q.6].
KIM CƯƠNG CỬU DỤ
Kinh kim cương bát nhã ba la mật do
ngài Bồ đề lưu chi dịch vào thời Bắc Ngụy,
dùng 9 hiện tượng ví dụ cho tất cả pháp
hữu vi để nói rõ sự vô thường, hư ảo của các
pháp. Đó là:
1. Tinh dụ(ví dụ như sao): Ban đêm các

vì sao sáng tỏ, nhưng ban ngày bị ánh sáng
mặt trời lấn át nên đều ẩn mất; ví dụ chúng
sinh hôn mê, chấp trước, cho sự thấy biết
của mình là sáng suốt, nhưng nếu dùng
chính trí soi rọi thì những thiên kiến kia
đều bị tiêu diệt.
2. Ế dụ(ví dụ như mắt có màng): Khi mắt
bị đau, có màng che mờ, thì thấy những hình
ảnh hư huyễn như hoa đốm; ví dụ cho chúng
sinh bị vô minh che lấp, chỉ thấy được những
cảnh tượng hữu vi hư vọng.
3. Đăng dụ (ví dụ như đèn): Đèn nhờ
dầu mà được đốt sáng không bao giờ tắt; ví
dụ vọng thức của chúng sinh nương vào các
cảnh giới tham ái nên đời đời sống chết
không dứt.
4. Huyễn dụ(ví dụ như huyễn): Các việc
huyễn hóa, chợt có chợt không, thể vốn
chẳng thực, đó đều do sức chú thuật của
huyễn sư(người làm trò ảo thuật) tạo ra; ví dụ
cho núi, sông, đất đai ở thế gian đều là hư
vọng huyễn hóa do sức hoặc nghiệp của
chúng sinh giả hiện mà thôi.
5. Lộ dụ(ví dụ như sương móc): Những
giọt sương móc đọng trên cây cỏ chẳng được
bao lâu, lúc bị gió thổi thì chỉ trong nháy
mắt là tan biến, rơi rụng hết; ví dụ thân giả
tạm của chúng sinh, sống ở thế gian đã ngắn
ngủi, nhưng bất cứ lúc nào bị ngọn gió vô
thường ào đến thì vụt biến mất ngay.
6. Bào dụ(ví dụ như bọt nước): Bọt nước
do giọt nước, nước và gió hòa hợp mà thành;
ví dụ chúng sinh do 3 pháp căn, cảnh, thức
hòa hợp nên có cảnh thụ dụng khổ vui.
7. Mộng dụ(ví như nằm mơ): Ngày theo
các cảnh, đêm cảm thấy mộng, mộng do vọng
tưởng mà sinh, vốn không có thực thể; ví
dụ chúng sinh nghĩ về quá khứ tạo tác các

việc, cảnh tuy đã diệt, nhưng tưởng đến
liền sinh; tất cả pháp hữu vi cũng đều do
mộng tưởng mà thành, giống như cảnh
trong giấc mộng.
8. Điện dụ(ví dụ như ánh chớp): Ánh
sáng của tia chớp, biến diệt trong chốc lát,
ví dụ tất cả các pháp hiện tại, giống như ánh
chớp, biến diệt trong khoảnh khắc.
9. Vân dụ(ví dụ như mây): Mây hay làm
mưa, nhưng lại biến hiện vô thường, ví dụ
thức A lại da của chúng sinh hàm chứa các
KIM CƯƠNG CỬU DỤ
Chày Hình Tháp

K
2582
pháp, có năng lực nắm giữ các cảnh giới ở vị
lai và biến hiện một cách vô định.
KIM CƯƠNG DẠ XOA MINH VƯƠNG
Kim cương dạ xoa, Phạm: Vajra-yakwa.
Hán âm: Phạ nhật ra dược khất sái.
Cũng gọi: Kim cương diệm khẩu minh
vương, Đại hắc minh vương, Kim cương đạm
thực minh vương, Kim cương tận minh
vương. Minh vương Kim cương dạ xoa, là
giáo lệnh luân thân của đức Như lai Bất
không thành tựu ở phương bắc. Một trong
5 vị Đại minh vương của Mật giáo. Vì vị
Minh vương này có thể ăn thịt hết tất cả
chúng sinh xấu ác nên gọi là Kim cương diệm
khẩu, Kim cương tận; vì thân Ngài mầu đen
nên gọi là Đại hắc.
Hình tượng vị tôn này thân mầu xanh
thẫm, hiện tướng phẫn nộ, có 3 mặt, 6 tay,
trên đầu có búi tóc hình bờm ngựa chúa.
Mặt chính giữa có 5 mắt, 2 mặt 2 bên đều
có 3 mắt, 3 mặt đều há to miệng. Tay thứ 1
bên phải cầm chày 5 chĩa, tay thứ 2 cầm
mũi tên, tay thứ 3 cầm thanh kiếm; tay thứ
1 bên trái cầm linh(chuông nhỏ)5 chĩa, tay
thứ 2 cầm cái cung, tay thứ 3 cầm bánh xe
vàng. Chân phải đứng thẳng, chân trái dơ
lên, dưới 2 chân đều giẫm trên hoa sen,
toàn thân trang sắc bằng châu báu, lửa bốc
cháy hừng hừng.
Mật hiệu là Đạm
thực kim cương,
Điều phục kim
cương, Hộ pháp
kim cương; chủng
tử là (hùô), nghĩa

là khủng bố, hoặc là
(ha#) hoặc
(vaô); hình Tam
muội da là bánh xe
yết ma, biểu thị
nghĩa thành tựu sự
nghiệp, có thuyết cho rằng hình Tam muội
da là tấm thẻ bằng ngà(dùng làm hiệu lệnh),
chuông nhỏ, chày 5 chĩa, thanh kiếm, v.v...
Chân ngôn là “Án ma hạ dược khất xoa phạ
nhật ra sa đát phạ nhược hồng tông hộc bát
la phệ xả hồng”.
Ngoài ra, theo Kim cương dược xoa sân
nộ vương tức tai đại uy thần nghiệm niệm
tụng nghi quĩ, thì vị tôn này là do bồ tát
Kim cương thủ hư không khố thị hiện. Còn
pháp tu thờ vị tôn này làm Bản tôn để tu,
gọi là Kim cương dạ xoa pháp.
[X. Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la
mật đa kinh đạo tràng niệm tụng nghi quĩ
Q.thượng; Lí thú thích Q.hạ; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.3; phẩm Đại kim cương diệm khẩu hàng
phục nhất thiết ma oán trong kinh Du già
du kì].
KIM CƯƠNG DANH
Tạng:Rdo-rje-mií.
Cũng gọi Kim cương danh hiệu, Kim
cương hiệu, Mật hiệu, Quán đính danh.
Chỉ cho danh hiệu về quả đức của Phật
và Bồ tát đã thành tựu thể kim cương bí
mật của thân.
Kinh Kim cương đính quyển 1 (Đại 18,
208 thượng), nói: “Tất cả các đức Như lai
đối với Đại bồ tát đã thành tựu hết thảy
nghĩa đều đặt tên là Kim cương, hiệu là Kim
cương giới”. Trong Bí tạng kí có ghi danh
hiệu Kim cương của 37 vị tôn thuộc Kim

cương giới.
Ngoài ra, khi hành giả Chân ngôn vào
đạo tràng quán đính bái kiến Mạn đồ la,
nhận quán đính, thì thân của vị ấy liền thành
thân kim cương, cho nên cũng được nhận
danh hiệu Kim cương.
[X. kinh Bất không quyên sách thần biến
chân ngôn Q.28; kinh Kim cương đính du
già trung lược xuất niệm tụng Q.1].
KIM CƯƠNG DANH
Mình Vương Kim Cương Dạ Xoa

K
2583
KIM CƯƠNG DIÊN THIÊN
Kim cương diện, Phạm: Vajràíkuza#.
Cũng gọi Kim cương trư đầu thiên, Kim
cương trư diện thiên, Trư đầu thiên.
Vị tôn thuộc Thiên bộ, ngồi ở vị trí thứ
nhất, phía bắc, viện ngoài của Kim cương
bộ trên Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo.
Là 1 trong 20 vị trời, chủng tử là (ku)
nghĩa là trí đại không bất sinh, hình Tam
muội da là móc câu 3 chĩa.
Hình tượng của vị
tôn này trong các hội
Mạn đồ la Kim cương
giới đều khác nhau.
Như trong hội Thành
thân, thì hình tượng vị
tôn này là thân mầu
đen(có thuyết nói là
mầu đỏ), thân người,
đầu lợn (heo), tay trái
nắm lại đặt ở chỗ thắt
lưng, tay phải cầm móc
câu 3 chĩa, ngồi trên tòa hình lá sen. Ấn khế
là tay phải nắm lại, ngón trỏ dựng đứng rồi
hơi co lại ở đầu ngón, làm dáng cái móc câu.
Chân ngôn là: “Án(oô) phạ nhật la củ xả
(vajràíkuza, móc câu kim cương) sa phạ
hạ (svàhà).
Vị tôn này tương đương với vị tôn Phạ
ra hạ ( Phạm:Varàha) trong các vị trời ở
dưới nước nói trong kinh Đại giáo vương
quyển 10.
[X. Bí tạng kí, Kim cương giới thất tập Q.hạ;
Kim cương giới mạn đồ la sao Q.thượng].
KIM CƯƠNG DỤ ĐỊNH

Phạm: Vajropamà-samàdhi.
Cũng gọi Kim cương tam muội, Kim
cương diệt định, Kim cương tâm, Đính tam
muội.
Chỉ cho Thiền định bền chắc, sắc bén
như kim cương, có năng lực phá trừ tất cả
phiền não, cũng như kim cương có thể hủy
hoại hết thảy vật chất khác.
Tức là Thiền định của hàng Tiểu thừa
Thanh văn hoặc Đại thừa Bồ tát tu tập vào
giai đoạn sắp hoàn tất việc đoạn trừ các phẩm
phiền não cuối cùng, cũng là tâm sau rốt
của người tu theo Tam thừa.
Tu tập định này có khả năng dứt trừ các
phiền não cực nhỏ nhiệm, mà chứng ngộ
quả vị cao tột, như hàng Thanh văn có thể
đạt đến quả A la hán, Bồ tát thì chứng được
quả Phật.
Thông thường, gọi các thứ bậc đoạn trừ
phiền não là Vô gián đạo, mà gọi các vị từ
đó chứng được chân lí là Giải thoát đạo; bởi
thế, sinh khởi Kim cương dụ định tương
đương với Vô gián đạo, từ đó mà được quả
A la hán hoặc quả Phật thì tương đương với
Giải thoát đạo. Cho nên, Vô gián đạo có
khả năng sinh khởi Kim cương dụ định, cũng
gọi là Kim cương vô gián đạo.
[X. luận Đại tì bà sa Q.28; luận Đại trí
độ Q.47; luận Câu xá Q.24; luận Thành duy
thức Q.10].
KIM CƯƠNG ĐĂNG BỒ TÁT
Kim cương đăng, Phạm: Vajràlokà.
Hán âm: Phạ nhật ra lộ kế, Phạ nhật ra
lộ ca.
Tạng: Rdo-rje-snaí-ma.
Cũng gọi: Kim cương quang minh bồ tát,
Kim cương trí đăng bồ tát, Đăng bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở góc tây bắc của Phương

đàn, viện ngoài, trên Mạn đồ la kim cương
giới Mật giáo. Một trong 37 vị tôn của Kim
cương giới, 1 trong 4 vị Bồ tát Ngoại cúng
dường.
Vị Bồ tát này dùng ánh sáng của đèn trí
tuệ soi khắp pháp giới, phá trừ vô minh tối
tăm cho chúng sinh. Mật hiệu là Phổ chiếu
Kim Cương Diện Thiên
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
KIM CƯƠNG ĐĂNG BỒ TÁT

K
2584
kim cương,
Trừ ám kim
cương; chủng
tử là (dì#),
nghĩa là tất cả
pháp không
thủ xả.
Hình Tam
muội da và
hình tượng
của vị tôn này
trong các hội đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân thì hình Tam muội da là cây
nến báu; hình tượng là hình Thiên nữ, thân
mầu trắng, 2 tay cầm lò hương; ấn tướng là
ấn Kim cương quyền, 2 ngón cái dựng đứng
làm hình cây kim. Chân ngôn là: “Án phạ
nhật la lộ kế nễ”. Trong hội Tam muội da,
thì hình Tam muội da là hoa sen, trên hoa
có cây nến; ấn tướng là Ngoại phược quyền
(2 tay chắp, 10 ngón đan xen kẽ nhau rồi nắm
lại), 2 ngón cái dựng thẳng thành hình cây
kim. Chân ngôn là “Tố đế nhạ ngật lí”. Trong
hội Vi tế, thì hình tượng vị tôn này ở tư thế
đang quì, tay phải cầm hoa sen, trên hoa có
cây nến...
Vị Bồ tát này là do Phật Vô lượng thọ ở
phương Tây thị hiện ra để cúng dường đức
Đại nhật Như lai. Vì Phật Vô lượng thọ chủ
về Trí tuệ môn, cho nên dùng đèn trí tuệ để
cúng dường.
[X. kinh Kim cương đính Q.2; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2; kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.hạ; Kim cương đính du già lược thuật

tam thập thất tôn tâm yếu].
KIM CƯƠNG ĐIỀU PHỤC THIÊN
Kim cương điều phục, Phạm: Vajrajaya.
Hán âm: Phạ nhật la nhạ dã.
Tạng: Rdo-rje rnam-par rgyal-ba.
Cũng gọi: Tượng
đầu thiên, Bão đao tì
na dạ ca, Tượng đầu
đại tướng.
Vị tôn ngồi ở
chính giữa, phía bắc
của Kim cương bộ
ngoài thuộc Mạn đồ
la Kim cương giới Mật
giáo. Một trong 20 vị
trời thuộc Kim cương
giới, chủng tử là (ja).
Hình tượng của vị tôn này trong các hội
thuộc Kim cương giới có hơi khác nhau. Như
trong hội Thành thân, là đầu voi mình người,
ngồi trên lá sen, tay trái cầm gươm, tay phải
nắm lại đặt ở chỗ thắt lưng, hình Tam muội
da là hình thanh gươm hoặc là Hoan hỉ đoàn
(tên 1 loại bánh); ấn tướng là tay trái nắm lại
để ở cạnh sườn, tay phải kết ấn dao. Chân
ngôn là: “Án phạ nhật la nhạ dã sa phạ hạ”.
Cứ theo Đại thánh hoan hỉ song thân tì
na dạ ca thiên hình tượng phẩm nghi quĩ,
thì Kim cương điều phục thiên là 1 trong
các Tì dạ ca ở 4 phương, cũng gọi là Kim sắc
già na bát để, tay trái cầm hạt ngọc lưu li
trắng, tay phải cầm gậy báu. Vị trời này tức
là trời Trì thắng, hiệu là Tối thắng kim cương,
1 trong các vị trời đi trên hư không nói trong
kinh Đại giáo vương quyển 10.
[X. Hiền kiếp thập lục tôn; Bí tạng kí].
KIM CƯƠNG ĐÍNH
Danh từ gọi chung các kinh, các Hội

thuộc Kim cương giới trong Mật giáo.
Kim cương có 2 nghĩa: Cứng chắc và sắc
bén. Cứng chắc ví dụ cho lí thể của thực
tướng bất tư nghị, thường trụ bất hoại; sắc
bén ví dụ cho trí dụng của Như lai, có công
năng phá trừ phiền não chướng ngại, chứng
ngộ chân lí tột cùng. Đính có nghĩa tốt đẹp
nhất, tôn quí nhất. Tức giáo nghĩa Kim cương
KIM CƯƠNG ĐÍNH
Bồ Tát Kim Cương Đăng
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Kim Cương Điều Phục Thiên
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2585
là tôn quí nhất trong pháp Đại thừa, cũng
giống như phần đỉnh đầu của con người.
Kim cương đính vốn ví dụ cho trí đức
của Như lai, mà sự thuyết pháp trong 18
hội thuộc Kim cương giới là pháp môn mở
bày trí tuệ của Phật, vì thế, trước tên gọi
của các pháp hội và kinh điển thuộc Kim
cương giới đều có kèm thêm danh từ Kim
cương đính.
Ngoài ra, đứng về phương diện sâu xa
mà nói, thì Kim cương đính cũng chỉ cho
tâm thể bồ đề thanh tịnh sẵn có của chúng
sinh, thường còn không hư hoại, có khả năng
thành tựu viên mãn các công đức. Tâm thể
ấy là tối tôn, tối thắng, vô thượng.
[X. Kim cương đính kinh sớ (Tứ giác) Q.1].
KIM CƯƠNG ĐÍNH DU GIÀ TRUNG LƯỢC XUẤT
NIÊM TỤNG KINH
Gọi tắt: Lược xuất kinh, Lược xuất niệm
tụng kinh.
Kinh, 4 quyển, do ngài Kim cương trí
dịch vào đời Đường, được đưa vào Đại chính
tạng tập 18.
Kinh này là phần tinh yếu được rút ra từ
10 vạn bài tụng của kinh Kim cương đính
(bản đầy đủ), vì thế gọi là kinh Lược xuất.
Kinh này cùng với kinh Kim cương đính
nhất thiết Như lai chân thực nhiếp Đại thừa
hiện chứng đại giáo vương đều là những kinh
điển trọng yếu của Mật giáo.
Nội dung kinh này nói về tư cách của
người và đàn để truyền trao pháp Quán đính;
chỉ rõ thời gian, nơi chỗ trì tụng chân ngôn
và phép trì tụng, nhập định, v.v... Kế đến,
nói về việc 37 vị tôn theo thứ tự sinh ra từ

tâm của tất cả Như lai. Nói sơ lược về pháp
quán Ngũ tướng thành thân, pháp Quán
đính, đồng thời, nói rõ về nghi thức vào đàn
Quán đính và phép hộ ma Quán đính, v.v...
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.14].
KIM CƯƠNG ĐÍNH DU GIÀ TRUNG PHÁT A NẬU
ĐA LA TAM MIÊU TAM BỒ ĐỀ TÂM LUẬN
Gọi tắt: Kim cương đính phát Bồ đề tâm
luận, Phát bồ đề tâm luận, bồ đề tâm luận,
Du già tổng trì giáo môn thuyết bồ đề tâm
quán hành tu trì nghĩa.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Bất không
dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 32. Là bộ luận trọng yếu của Mật
tông.
Nội dung luận này lập 3 môn: Hành
nguyện, Thắng nghĩa và Tam ma địa để trình
bày về hành tướng của tâm bồ đề. Trong
đó, dùng Hành nguyện bồ đề tâm đem lại
lợi ích yên vui cho tất cả chúng sinh hữu
tình, dùng thắng nghĩa Bồ đề tâm quán xét
tất cả pháp không tự tính; dùng Tam ma
địa quan sát tướng trạng của “Hành”, tức
chỉ cho các pháp quán Nhật nguyệt luân và
Ngũ tướng thành thân.
Phổ thông, mọi người đều cho rằng luận
này do ngài Long thụ soạn, nhưng trong luận
có nhiều chỗ trích dẫn kinh Đại nhật, Đại
nhật kinh cúng dường pháp, Đại nhật kinh
sớ, v.v... do đó ta có thể suy đoán là tác phẩm
này được soạn vào thời ngài Nhất hạnh(Tổ
sư của Mật tông)đời Đường trở về sau.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].
KIM CƯƠNG ĐÍNH KINH
Bộ kinh nói về pháp môn Kim cương
giới của Mật giáo. Kinh này cùng với kinh

Đại nhật được gọi chung là Nhị bộ kinh,
được thu vào Đại chính tạng tập 18.
Kinh này có 2 loại: Loại đầy đủ và loại
tóm lược, hiện chỉ còn loại tóm lược và có 3
bản dịch khác nhau:
1. Kim cương đính nhất thiết Như lai
chân thực nhiếp Đại thừa hiện chứng đại
KIM CƯƠNG ĐÍNH KINH

K
2586
giáo vương kinh 3 quyển, do ngài Bất không
dịch vào đời Đường, là bản được lưu truyền
rất rộng.
2. Kim cương đính du già trung lược
xuất niệm tụng kinh, cũng gọi Lược xuất
kinh, 4 quyển, do ngài Kim cương trí dịch
xong vào năm Khai nguyên 11 (723) đời
Đường. Do đó, ta có thể suy đoán là nguyên
bản đã được soạn vào cuối thế kỉ VII ở Nam
Ấn độ.
3. Nhất thiết Như lai chân thực nhiếp
Đại thừa hiện chứng tam muội giáo vương
kinh, 30 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào đời
Bắc Tống.
Nội dung các bản kinh này trình bày về
những nghi quĩ tu hành rất đặc biệt và bí
mật của Mật giáo, khiến cho hành giả có
thể mau chóng chứng nhập cảnh giới Phật,
Bồ tát. Bản tiếng Phạm hiện nay không còn.
Kinh Kim cương đính được nói trong 18
hội ở 14 chỗ. Sau, bồ tát Long thụ mở tháp
sắt ở miền Nam Thiên trúc, được ngài Kim
cương tát đỏa trao cho 10 vạn bài tụng của
kinh này, rồi truyền lại cho ngài Long trí,
Kim cương trí. Nhưng ngài Kim cương trí
trên đường đáp thuyền đi Trung quốc gặp
gió bão, nên phần lớn kinh điển đã bị trôi
mất, phần còn lại được phiên dịch và lưu bố
hiện nay chỉ là một phần nhỏ trong đó mà
thôi.
Tương truyền, kinh Kim cương đính có
4 loại:
1. Bản pháp nhĩ hằng thuyết.
2. Bản an trí trong tháp.
3. Quảng bản (bản đầy đủ) 10 vạn bài

tụng.
4. Lược bản (bản rút bớt) 4 nghìn bài
tụng, tức phẩm Tứ đại thuộc hội đầu trong
18 hội.
[X. Kim cương đính du già thập bát hội
chỉ qui; Kim cương đính kinh đại du già bí
mật tâm địa pháp môn nghĩa quyết
Q.thượng].
KIM CƯƠNG ĐÍNH LIÊN HOA BỘ TÂM NIÊM
TỤNG NGHI QUĨ
Cũng gọi Kim cương giới nghi quĩ, Liên
hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ, Liên hoa bộ
tâm nghi quĩ, Liên hoa bộ tâm quĩ, Liên hoa
bộ nghi quĩ.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Bất không
phiên dịch vào đời Đường, được đưa vào
Đại chính tạng tập 18.
Nội dung nói về nghi thức niệm tụng,
cúng dường các vị tôn trong Mạn đồ la Kim
cương giới; theo thứ tự nói rõ ấn khế, chân
ngôn của các vị tôn trong hội Thành thân,
hội Yết ma, hội Tam muội da, hội cúng
dường, v.v... Xưa nay, phần nhiều phối hợp
nghi quĩ này với Mạn đồ la của 6 hội trong
phẩm đầu kinh Kim cương đính(bản đầy đủ).
Ngoài ra, kinh Kim cương đính nhất thiết
Như lai chân thực nhiếp Đại thừa hiện chứng
đại giáo vương, 2 quyển, do ngài Bất không
dịch, là cùng bản tiếng Phạm với nghi quĩ
này.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].
KIM CƯƠNG ĐÍNH NHẤT THIẾT NHƯ LAI CHÂN
THỰC NHIẾP ĐẠI THỪA HIÊN CHỨNG ĐẠI GIÁO
VƯƠNG KINH
Cũng gọi: Kim cương đính du già chân
thực đại giáo vương kinh, Kim cương đính
đại giáo vương kinh, Kim cương đính kinh,

Tam quyển bản đại giáo vương kinh, Giáo
vương kinh, Nhiếp Đại thừa hiện chứng
kinh.
Kinh, 3 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 18. Một trong 5 bộ kinh bí mật.
Đây là kinh biệt dịch nói về Đại mạn đồ
la thứ nhất trong 6 Mạn đồ la của hội đầu
KIM CƯƠNG ĐÍNH LIÊN HOA BỘ TÂM NIÊM TỤNG NGHI QUĨ

K
2587
trong 18 hội thuộc kinh Kim cương đính 10
vạn bài tụng (bản đầy đủ), là Thánh điển
căn bản của Mật tông. Thông thường, khi
nói tắt “Kim cương đính kinh” tức là chỉ
cho kinh này.
Nội dung kinh này nói sơ lược về việc
đức Như lai vào chính định Kim cương trong
Kim cương giới, việc xuất sinh 37 vị tôn
thuộc Kim cương giới, lễ tán Như lai, nghi
thức và pháp tắc kiến lập Đại mạn đồ la
Kim cương giới, phép hướng dẫn đệ tử vào
Mạn đồ la và nói về Yết ma mạn đồ la, Tam
muội da mạn đồ la, Pháp mạn đồ la, v.v...…
Ngoài ra, cùng tên với kinh này còn có
bản 2 quyển, cũng do ngài Bất không dịch,
là cùng bản tiếng Phạm với Kim cương đính
liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ. Lại nữa,
kinh Nhất thiết Như lai chân thực nhiếp
Đại thừa hiện chứng tam muội đại giáo
vương, 30 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào
đời Bắc Tống, thì là toàn bộ của hội đầu
trong 18 hội kinh Kim cương đính (bản đầy
đủ), cũng gọi Tống dịch giáo vương kinh,
Tam thập quyển đại giáo vương kinh, Đại
giáo vương kinh.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].
KIM CƯƠNG ĐỒ HƯƠNG BỒ TÁT
Kim cương đồ hương, Phạm: Vajragandhà.
Hán âm: Phạ nhật ra kiện đà, Phược nhật
ra nghiễn đề.
Tạng:Rdo-rje-dri.
Vị Bồ tát ngồi ở góc đông bắc Phương
đàn viện Ngoài thuộc Mạn đồ la Kim cương
giới Mật giáo. Một trong 4 vị bồ tát Ngoại

cúng dường thuộc 37 vị tôn của Kim cương
giới. Mật hiệu là Thanh lương kim cương,
Thắng tịnh kim cương, chủng tử là (ga#),
nghĩa là không tạo tác.
Hình tượng và hình Tam muội da của vị
tôn này trong
các hội đều
khác nhau.
Như trong
hội Thành
thân, hình
tượng vị tôn
này là Thiên
nữ, thân mầu
xanh, tay trái
cầm hộp
hương xoa, tay phải ở trong tư thế đang xoa
hương; hình Tam muội da là hộp hương xoa
ở trên hoa sen; ấn tướng là 2 tay đều nắm lại
rồi mở ra và dùng bàn tay xoa hương vào
ngực. Chân ngôn là “Án phạ nhật ra nghiễn
đế ngược”. Trong hội Vi tế, thì tay phải vị
tôn này nắm lại, tay trái cầm hộp hương
xoa. Trong hội Cúng dường, thì 2 tay cầm
hoa sen, trên hoa đặt hộp hương xoa. Chân
ngôn là: “Án tát phạ đát tha nga đa nghiễn
đà bố nhạ dương già tam mẫu nại ra tát phát
ra noa tam ma duệ hồng”.
Vị Bồ tát này do Bất không thành tựu
Như lai ở phương bắc thị hiện ra để cúng
dường đức Đại nhật Như lai. Bất không
thành tựu Như lai tức là Phật Thích ca, vì
làm lợi ích chúng sinh mà xuất hiện ở cõi
nhơ nhớp vẩn đục, nên dùng hương xoa để
cúng dường.
[X. kinh Đại giáo vương Q.4; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm Q.2;
kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân thực

Q.hạ; Kim cương đính du già tam thập thất
tôn xuất sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG ĐỒNG TỬ
Phạm: Kani-krodha.
Cũng gọi: Kim cương nhi.
Vị tôn ngồi ở vị trí thứ 5, hàng thứ 3
phía trên, thuộc viện Kim cương bộ trong
Mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo, mật hiệu
KIM CƯƠNG ĐỒNG TỬ
Bồ Tát Kim Cương Đồ Hương
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2588
là Sự nghiệp kim
cương. Có thuyết
nói vị tôn này là hóa
thân của Phật A di
đà, hoặc cho là đồng
thể với Minh vương
Ô sô sa ma.
Hình tượng vị
tôn này thân mầu
da người, hiện
tướng phẫn nộ,
chân trái giơ cao, 2 tay giang rộng, tay trái
cầm chày Kim cương, tay phải kết ấn Thí vô
úy(ban cho sự can đảm)hướng xuống phía
dưới, chân phải đạp lên hoa sen, đầu có vòng
ánh sáng, tóc dựng lên tua tủa trông như
ngọn lửa bốc cháy. Chủng tử là (hùô),
hình Tam muội da là chày 3 chĩa hoặc chày
1 chĩa. Chân ngôn là: “Hồng phạ nhật la
câu ma la ca ni độ ni hồng hồng phấn tra”.
Trong các Nghi quĩ, hình tượng vị tôn này
có nhiều loại: Thân mầu vàng thì gọi là
Hoàng đồng tử, thân mầu xanh thì gọi là
Thanh đồng tử…. Ngoài ra, vị tôn này còn có
hình tượng đang từ trong biển cả vọt lên,
thân mầu phệ lưu li, có 6 tay 3 mắt, đầu đội
mũ báu, chân trái đạp hoa sen trên núi báu,
chân phải chìm dưới mặt biển, hình tượng
này được gọi là Thanh đồng tử, nhưng không
thấy ghi trong
kinh Đại nhật
và các nghi quĩ
của Thai tạng
giới.
Trong kinh

Thánh ca ni
phẫn nộ Kim
cương đồng tử
bồ tát thành
tựu nghi quĩ
quyển thượng
có nói, đồng tử
Kim cương là
hóa thân của Kim cương tát đỏa, có lẽ căn
cứ vào thuyết đó mà các vị A xà lê đời sau
đã thêm đồng tử này vào Mạn đồ la của
Kim cương tát đỏa.
Nếu thờ vị tôn này làm bản tôn mà tu
các pháp Tức tai; Điều phục v.v...… thì gọi là
pháp Kim cương đồng tử. Tu theo pháp này
thì được các công đức như: Lợi ích trong đời
mạt pháp, hiện tướng tất địa, hiện thân Kim
cương nhi, thấy chư Phật, được của báu,
không còn sợ hãi, được ghi nhớ lâu không
quên v.v...…
[X. kinh Thánh ca ni phẫn nộ Kim cương
đồng tử bồ tát thành tựu nghi quĩ Q.trung;
kinh Kim cương đồng tử trì niệm; Vô lượng
thọ Phật hóa thân đại phẫn tấn câu ma la
kim cương niệm tụng du già nghi quĩ pháp].
KIM CƯƠNG GIỚI
Phạm:Vajra-dhàtu
Hán âm: Phạ nhật ra đà đô.
Tạng:Rdo-rje-dhyiís.
Đối lại: Thai tạng giới.
Gọi tắt: Kim giới.
Theo quan điểm của Mật giáo, hết thảy
muôn vật trong vũ trụ đều do đức Đại nhật
Như lai hiển hiện, trong đó, phần biểu hiện
về mặt trí đức của Ngài gọi là Kim cương
giới, còn phần biểu hiện về mặt lí tính của
Ngài thì gọi là Thai tạng giới. Đây là hai bộ
căn bản của Mật giáo.

Trí đức nội chứng của Như lai, thể rất
bền chắc, không bị phiền não làm hoen ố,
phá hoại, giống như kim cương cứng chắc,
không bị các vật khác làm hư nát, vì thế,
Kim cương giới có đủ các nghĩa: Trí, quả,
thủy giác, tự chứng, v.v...… Trái lại, lí tính của
Như lai tồn tại ở trong tất cả, do đại bi nuôi
đỡ, giống như thai nhi trong bụng mẹ hoặc
như một hột sen ẩn chứa trong hoa sen, cho
nên ví như Thai tạng; do đó, Thai tạng giới
bao hàm các nghĩa: Lí, nhân, bản giác, hóa
KIM CƯƠNG GIỚI
Đồng Tử Kim Cương
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)
Đồng Tử Kim Cương (Thanh Đồng Tử)

K
2589
tha, v.v...… Nếu phối hợp Kim cương giới với
5 trí thì chia làm 5 bộ là: Phật bộ, Kim cương
bộ, Bảo bộ, Liên hoa bộ và Yết ma bộ; nếu
phối hợp Thai tạng giới với 3 đức: Đại định,
đại bi, đại trí, thì chia làm 3 bộ là: Phật bộ,
Liên hoa bộ và Kim cương bộ.
Theo kinh Kim cương đính, nếu Kim
cương giới được biểu hiện bằng tranh vẽ, thì
gọi là Mạn đồ la Kim cương giới. Còn theo
kinh Đại nhật, nếu Thai tạng giới được biểu
hiện bằng tranh vẽ, thì gọi là Mạn đồ la Thai
tạng giới. Kim cương giới và Thai tạng giới
gọi chung là Chân Ngôn lưỡng bộ hoặc là
Kim Thai lưỡng bộ, là 2 mặt căn bản nhất
của Mật giáo. Nếu 2 bộ được xem như là
đối lập nhau, thì gọi là Lưỡng bộ tương đối;
còn nếu được xem là 1 thể thì gọi là Lưỡng
bộ bất nhị. Về vấn đề này, Đông Mật của
Nhật bản chủ trương 2 bộ vốn bất nhị, cho
nên không lập riêng “pháp bất nhị”, nhưng
Thai Mật thì lập riêng “pháp bất nhị” gọi là
pháp Tô tất địa.
Ngoài ra, trong 2 pháp sắc, tâm thì Kim
cương giới thuộc tâm pháp; trong 6 đại đất,
nước, lửa, gió, không, thức thì Kim cương
giới thuộc thức đại. Ấn khế chung của Kim
cương giới là ấn Ngũ cổ chử (ấn chày 5 chĩa).
Về phổ hệ truyền thừa của Kim cương giới,
thì bắt đầu từ đức Đại nhật Như lai, rồi
lần lượt đến các ngài: Kim cương tát đỏa,
Long mãnh, Long trí, Kim cương trí, Bất
không v.v...…
[X. kinh Kim cương đính Q.1; Đại nhật
kinh nghĩa thích diễn bí sao Q.7; luận Thập
trụ tâm Q.10]. (xt. Mạn Đồ La).

KIM CƯƠNG GIỚI MẠN ĐỒ LA
Phạm: Vajra-dhàtu-maịđala
Cũng gọi: Tây mạn đồ la, Quả mạn đồ
la, Nguyệt luân mạn đồ la.
Một trong 2 bộ Mạn đồ la của Mật giáo,
nền tảng là kinh Kim cương đính.
Hiện đồ Mạn đồ la Kim cương giới gồm
9 hội Mạn đồ la cấu tạo thành, vì thế còn
được gọi là Cửu hội mạn đồ là, Kim cương
cửu hội, Kim cương giới cửu hội mạn đồ la.
Trong 9 hội, thì 7 hội trước là phẩm Kim
cương giới, trong đó 6 hội đầu là Luân thân
tự tính của đức Đại nhật Như lai, hội thứ 7
là Luân thân chính pháp của Ngài; hội thứ
8 và thứ 9 thuộc phẩm Hàng tam thế, đều
biểu thị Luân thân giáo lệnh của đức Đại
nhật Như lai. Cả 9 hội trên đây, gọi chung
là Mạn đồ la Kim cương giới. Bức vẽ của
Mạn đồ la này lấy phía trên làm phương
Tây, 2 chiều ngang và dọc đều chia làm 3
phần, tổng cộng có 9 ô tức thành 9 hội.
Trong hình vẽ này, nếu căn cứ vào ý nghĩa
Hạ chuyển môn(môn hướng xuống) “Từ quả
hướng xuống nhân”, thì hội thứ nhất ở chính
giữa là hội Thành thân, từ đó, theo thứ tự
hướng xuống đi theo phía bên trái như sau:
1. Hội Thành thân, cũng gọi là Yết ma:
Đại mạn đồ la trong 4 loại mạn đồ la. Hội
này dùng 5 cái vòng tròn, bày xếp theo hình
chữ..., trong mỗi vòng tròn vẽ 1 đức Phật;
vòng ở chính giữa là đức Đại nhật Như lai,
chung quanh Ngài là 4 vị bồ tát Ba la mật; ở
4 phương đều có nguyệt luân(vòng mặt trăng),
trong mỗi nguyệt luân vẽ 1 vị Phật, mỗi vị
Phật có 4 Bồ tát thân cận, tổng cộng có 16
Bồ tát; ngoài ra, còn có 4 bồ tát Nội cúng
dường, 4 bồ tát Ngoại cúng dường, 4 vị Nhiếp
bồ tát, các vị trời hộ trì Mật giáo và 1.000

đức Phật ở kiếp Hiền v.v...… tổng cộng có 161
vị tôn vây chung quanh đức Đại nhật Như
lai. Hình vẽ của hội Thành thân này được
biểu thị cho thực tướng của quả Phật.
2. Hội Tam muội da, cũng gọi họi Yết
ma: Tam muội da mạn đồ la trong 4 loại
Mạn đồ la. Là hình thức các vị tôn dùng
như vật cầm tay, ấn khế, v.v... để tượng trưng
cho bản thệ của các Ngài; chẳng hạn tháp
Đa bảo tượng trưng cho thân Tam muội da
của đức Đại nhật Như lai, cây chày kim
KIM CƯƠNG GIỚI MẠN ĐỒ LA

K
2590
cương 5 chĩa được đặt ngang dưới thân tháp,
là hình Tam muội da biểu thị cho 5 trí hiển
hiện. Hình Tam muội da của 4 vị Phật ở 4
phương theo thứ tự là: Phật A súc phương
Đông là chày kim cương dựng đứng, Phật
Bảo sinh phương Nam là bảo châu, Phật A
di đà phương Tây là hoa sen, Phật Bất không
thành tựu phương Bắc là Yết ma. Còn các
vị Bồ Tát cũng đều dùng hình Tam muội da
để tượng trưng bản thệ của các Ngài. Hội
Tam muội da có tất cả 73 vị tôn mà vị trí
được sắp xếp đại khái cũng giống như hội
Thành thân.
3. Hội Vi tế, cũng gọi hội Yết ma, hội
Kim cương vi tế: Pháp mạn đồ la trong 4
loại mạn đồ la. Tức thân Tam muội da của
chư tôn đều hòa nhập vào nhau để hiển
bày nghĩa “Đức tính của một vị tôn có đầy
đủ đức tính của các vị tôn”, cho nên Mạn
đồ la này biểu thị chư tôn đều có đầy đủ trí
dụng vi tế của 5 trí. Hội này tổng cộng có
73 vị tôn.
4. Hội Cúng dường, cũng gọi hội Đại
cúng dường. Là Yết ma mạn đồ la trong 4
loại mạn đồ la. Hội này trình bày nghi thức
chư tôn cúng dường lẫn nhau, cho nên, ngoại
trừ 5 đức Phật, còn có các vị Bồ tát khác đều
nắm tay trái, tay phải cầm hoa sen, trên hoa
đặt hình Tam muội da. Hội này cũng có tất
cả 73 vị tôn.
5. Hội Tứ ấn: Biểu thị nghĩa “Tứ mạn
bất li”, tức hội này bao quát tất cả 4 loại
mạn đồ la. Hình vẽ là: Đức Đại nhật Như
lai ở chính giữa, 4 phương vẽ 4 vị: Kim cương
tát đỏa, Quan âm, Hư không tạng và Tỳ thủ

yết ma; ở 4 góc của 4 vòng tròn lớn vẽ hình
Tam muội da(chày 5 chĩa, bảo châu, hoa sen,
yết ma) của 4 bồ tát Ba la mật và hình Tam
muội da(chày 3 chĩa, tràng hoa, đàn không
hầu, yết ma) của 4 Bồ tát: Kim cương hí, Kim
cương man, Kim cương ca, Kim cương vũ.
Đức Đại nhật Như lai trong bức vẽ tượng
trưng cho chỗ nương tựa của 4 loại mạn đồ
la, còn 4 bồ tát Ba la mật thì theo thứ tự
tượng trưng cho 4 loại mạn đồ la. Hội này
tổng cộng có 13 vị tôn.
6. Hội Nhất ấn: biểu thị nghĩa chư tôn
của 4 loại mạn đồ la đều qui về tính hải bất
nhị. Hình vẽ chỉ đơn thuần biểu hiện có 1
vị tôn: Đức Đại nhật Như lai, đặc biệt được
dùng trong phép tu Đại nhật. Đại nhật Như
lai an tọa trong Đại nguyệt luân ở giữa bức
vẽ, đầu đội mũ báu Ngũ Phật, mình mặc
áo trời mầu trắng, trụ trong ấn Trí quyền,
tượng trưng nghĩa Pháp thân duy nhất đầy
đủ 5 trí.
7. Hội Lí thú, cũng gọi hội Tát đỏa, hội
Phổ hiền. Hội này biểu thị nghĩa Đại nhật
Như lai hiện thân Kim cương tát đỏa đem
chính pháp giáo hóa chúng sinh. Trong bức
vẽ, Kim cương tát đỏa đầu đội mũ báu Ngũ
trí ngồi ở chính giữa, 4 phương là 4 vị Kim
cương: Dục, Xúc, Ái, Mạn và ở 4 góc là 4 vị
Kim cương nữ: Ý sinh, Kế lí cát la, Ái lạc và
Ý khí. Viện Ngoài thì vẽ 4 vị Nhiếp bồ tát
và 4 vị bồ tát Nội cúng dường là: Kim cương
hí, Kim cương man, Kim cương ca và Kim
cương vũ. Nhưng vị trí của các bồ tát Nội
cúng dường, Ngoại cúng dường của hội này
đặc biệt khác với các hội khác, đó là biểu thị
nghĩa Nội, Ngoại dung hợp, không ngăn
ngại. Hội này có tất cả 17 vị tôn.
8. Hội Hàng tam thế yết ma, gọi tắt là

hội Hàng tam thế: Biểu thị nghĩa Đại nhật
Như lai hiện thân giận dữ để hàng phục
những chúng sinh ương ngạnh khó dạy.
Trong bức vẽ, đức Đại nhật Như lai an trú
trong ấn Trí quyền, ngự ở chính giữa, hiện
tướng hàng phục 4 loài ma(Ngũ ấm ma, Phiền
não ma, Tử ma, Thiên ma). Bốn phương là 4
vị Phật và 16 vị Bồ tát cũng đều nắm tay và
hiện tướng giận dữ, nhất là Kim cương tát
đỏa thị hiện thân hình đặc biệt khác lạ, đó
là tướng Minh vương phẫn nộ hàng tam thế
với 3 mặt 8 tay. Ở 4 góc của Kim cương bộ
ngoài, vẽ 4 vị Đại minh vương: Kim cương
KIM CƯƠNG GIỚI MẠN ĐỒ LA

K
2591
dược xoa, Quân đồ lợi, Đại uy đức và Bất
động, hoặc vẽ hình tướng 4 bà vợ của 4 vị
Đại minh vương là; Sắc, Thanh, Hương, Vị.
Hội này tổng cộng có 77 vị tôn.
9. Hội Hàng tam thế tam muội da: Biểu
thị nghĩa bản thệ của đức Đại nhật Như lai
là hàng phục trời Đại tự tại. Cách bài trí
chư tôn trong hội này hoàn toàn giống với
hội Hàng tam thế ở trên, chỉ có vị trí của
hình Tam muội da là khác nhau mà thôi.
Bởi vì hội Hàng tam thế thì biểu hiện thân
tướng đầy đủ sự nghiệp của chư tôn, mà hội
này thì biểu hiện đức nội chứng của chư
tôn. Trong bức vẽ, hình Tam muội da của
Kim cương tát đỏa là bánh xe có 8 găm(nan
hoa), là một khí cụ dùng để phá dẹp, tượng
KIM CƯƠNG GIỚI MẠN ĐỒ LA
Mạn Đồ La Kim Cương Giới

K
2592
trưng cho tâm bồ đề thanh tịnh kiên cố sẵn
có của chúng sinh. Còn trời Đại tự tại trong
bức vẽ thì tượng trưng cho căn bản vô minh,
bởi thế, hội này biểu hiện uy nghi dùng ánh
sáng của trí tuệ thanh tịnh xua tan bóng
tối vô minh ô nhiễm trong nội tâm của
hành giả.
Nếu nói theo môn thượng chuyển “Từ
nhân hướng tới quả”, thì ý nghĩa của các
hội là biểu thị thứ tự tu hành của Bồ tát
hoặc của hành giả Chân ngôn, tức là thứ
tự đoạn trừ hoặc chướng và khai phát tâm
địa như sau:
1. Hội thứ nhất, đảo ngược thứ tự mà
chỉ cho hội Hàng tam thế tam muội da, tức
là Minh vương Hàng tam thế tự hiện hình
Tam muội da, hàng phục 3 độc tham, sân,
si để dẹp trừ chướng nạn gây trở ngại cho
việc hành đạo.
2. Do hình Tam muội da biến làm thân
Yết ma, hiện tướng đại phẫn nộ, chân trái
đạp lên trời Đại tự tại, tượng trưng đoạn trừ
phiền não chướng; chân phải đạp lên Ô ma
(vợ của trời Đại tự tại), tượng trưng đoạn trừ
sở tri chướng. Đây tức là hội Hàng tam thế
yết ma.
3. Hai hội trước đã trừ 3 độc, 2 chướng,
mà ngộ được lí thú Bát nhã. Như vậy, tất cả
17 vị tôn bao gồm Dục, Xúc, Ái, Mạn, v.v...
tượng trưng cho tâm trong, cảnh ngoài đều
thị hiện cái thể của Bát nhã ngay từ ban đầu
vốn chẳng sinh. Đây tức là hội Lí thú.
4. Khi pháp quán Ngũ tướng thành thân
được thành tựu, thì tự thân hành giả tức là
thể của bản thôn Đại nhật Như lai, thu nhiếp

tất cả chư tôn vào 1 thể duy nhất. Đây tức là
hội Nhất ấn.
5. Hành giả phải được sự gia hộ của 4 vị
Phật, thì mới có thể quyết định thành Phật,
lúc ấy, 4 vị Phật hiện ra trước, vây quanh
Đại nhật Như lai. Đây tức là hội Tứ ấn.
6. Các vị tôn đều dâng mũ báu, tràng
hoa, v.v... cúng dường đức Đại nhật Như lai
để biểu hiện nghi thức cúng dường chư Phật.
Đây tức là hội Cúng dường.
7. Do chư tôn hiển hiện Tha thụ dụng
thân mà có Hiện trí thân, Kiến trí thân, Tứ
minh, v.v... để hiển bày tướng vào khắp trong
Thiền định kim cương vi tế. Đây tức là hội
Vi tế.
8. Trong Đạo tràng quán, kết ấn Như lai
quyền, từ văn tự chủng tử mà chuyển biến
thành hình Tam muội da. Đây tức là hội
Tam muội da.
9. Lại từ hình Tam muội da chuyển biến
mà thành thân yết ma của Tì lô giá na Như
lai. Đây tức là hội Yết ma.
Toàn thể 9 bộ tổng cộng có 1461 vị tôn,
gồm 136 vị Phật, 297 vị Bồ tát, 4 vị tôn hiện
thân giận dữ, 4 vị thần Chấp kim cương và
120 vị tôn thuộc Kim cương bộ ngoài.
Ngoài thứ tự của các hội được sắp xếp
như trên ra, còn có nhiều thuyết khác, trong
đó có thuyết Mạn đồ la biểu thị “Tự chứng
hóa tha chiết phục nhiếp thụ bất nhị” được
sắp xếp theo thứ tự như sau: Thứ nhất hội
Tát đỏa(hội Lí thú), thứ hai hội Hàng tam
thế, thứ ba hội Hàng tam thế tam muội da,
thứ tư hội Tứ ấn, thứ năm hội Cúng dường,
thứ sáu hội Yết ma(hội Vi tế), thứ bảy hội
Nhất ấn, thứ tám hội Thành thân(hội Yết
ma), thứ chín hội Tam muội da. Thứ tự này
biểu thị ý nghĩa từ tự chứng đi đến hoá tha,

rồi từ hoá tha trở về tự chứng.
[X. phẩm Đại quán đính mạn đồ la trong
Tôn thắng Phật đính tu du già pháp nghi
quĩ Q.hạ; Kim cương đính du già kinh thập
bát hội chỉ qui; Hiện đồ mạn đồ la Kim
cương giới chư tôn tiện lãm Q.1; Lưỡng bộ
mạn đồ la nghĩa kí Q.7, Q.5].
KIM CƯƠNG GIỚI TAM THẬP THẤT TÔN
Cũng gọi: Tháp trung tam thập thất tôn.
Ba mươi bảy vị tôn được bày xếp trong
hội Thành thân, thuộc Mạn đồ la Kim cương
KIM CƯƠNG GIỚI TAM THẬP THẤT TÔN

K
2593
giới của Mật giáo. Đó là:
1. Năm đức Phật: Đại nhật Như lai, A
súc Như lai, Bảo sinh Như lai, Vô lượng thọ
Như lai, Bất không thành tựu Như lai.
2. Bốn vị bồ tát Ba la mật: Tức 4 vị
thân cận đức Đại nhật Như lai, từ Đại nhật
Như lai sinh ra, biểu thị đức Định của 4 đức
Phật, đó là: Bồ tát Kim cương ba la mật, bồ
tát Bảo ba la mật, bồ tát Pháp ba la mật và
bồ tát Yết ma ba la mật. Bốn vị Bồ tát này
theo thứ tự là mẹ sinh ra và nuôi nấng 4 đức
Phật: A súc, Bảo sinh, Vô lượng thọ và Bất
không thành tựu.
3. Mười sáu vị Đại bồ tát:
- Bốn vị thân cận A súc Như lai: Kim
cương tát đỏa, bồ tát kim cương Vương, bồ
tát kim cương Ái và bồ tát kim cương Hỷ.
- Bốn vị thân cận Bảo sinh Như lai: Bồ
tát kim cương Bảo, bồ tát kim cương Quang,
bồ tát kim cương Chàng và bồ tát kim cương
Tiếu.
- Bốn vị thân cận Vô lượng thọ Như lai:
Bồ tát kim cương Pháp, bồ tát kim cương
Lợi, bồ tát kim cương Nhân, bồ tát kim
cương Ngữ.
- Bốn vị thân cận Bất không thành tựu
Như lai: Bồ tát kim cương Nghiệp, bồ tát
kim cương Hộ, bồ tát kim cương Nha, bồ
tát kim cương Quyền.
4. Tám vị bồ tát Cúng dường, chia ra
Nội và Ngoại:
- Bốn vị Nội cúng dường: Bồ tát kim
cương Hi, bồ tát kim cương Man, bồ tát kim
cương Ca và bồ tát kim cương Vũ. Bốn vị
Bồ tát này do đức Đại nhật Như lai sinh ra

để cúng dường 4 vị Phật.
- Bốn vị Ngoại cúng dường: Bồ tát kim
cương Hương, bồ tát kim cương Hoa, bồ tát
kim cương Đăng và bồ tát kim cương Đồ
hương. Bốn vị Bồ tát này do 4 vị Phật sinh
ra để cúng dường đức Đại nhật Như lai.
5. Bốn vị Nhiếp bồ tát: Bồ tát kim cương
Câu, bồ tát kim cương Sách, bồ tát kim
cương Tỏa và bồ tát kim cương Linh. Bốn
vị Bồ tát này từ trong tâm đức Đại nhật Như
lai lưu xuất, có nhiệm vụ nhiếp hóa dẫn dắt
tất cả chúng sinh vào Mạn đồ la, biểu thị
đức hóa tha, trao cho pháp quả địa (quả vị).
Về vấn đề xuất sinh của 37 vị tôn, thì
theo Lí thú thích và Bí tạng kí, như đã nói ở
trên, cho rằng từ Đại nhật Như lai sinh ra 4
bồ tát Ba la mật, từ 4 bồ tát Ba la mật sinh
ra 4 vị Phật. Tuy nhiên, còn có các thuyết
khác, như kinh Kim cương đính, Kim cương
đính du già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa
và luận Bồ đề tâm, v.v... thì cho rằng từ Đại
nhật Như lai sinh ra 4 vị Phật, rồi từ 4 vị
Phật sinh ra 4 bồ tát Ba la mật. Còn Lược
thuật kim cương đính du già phân biệt
Thánh vị tu chứng pháp môn thì cho rằng
36 vị tôn đều do Đại nhật Như lai sinh ra.
Lại theo Bí tạng kí thì 4 bồ tát Nội cúng
dường là do 4 vị Phật sinh ra để cúng dường
đức Đại nhật Như lai, còn 4 bồ tát Ngoại
cúng dường thì do đức Đại nhật Như lai
sinh ra để cúng dường 4 vị Phật. Ngoài ra,
16 vị Đại bồ tát chủ về Tuệ đức, nên gọi là
Tuệ môn thập lục tôn; còn 4 bồ tát Ba la
mật, 8 bồ tát Cúng dường và 4 Nhiếp bồ tát
thì chủ về Định đức, nên gọi là Định môn
thập lục tôn.
[X. kinh Đại thừa nhập lăng già Q.7; kinh
Chư Phật cảnh giới nhiếp chân thực Q.hạ;

kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng; kinh Du già du kì; Kim cương
đính du già kinh thập bát hội chỉ qui; Kim
cương đính du già lược thuật tam thập thất
tôn tâm yếu; Kim cương đính liên hoa bộ
tâm lược thuật nghi quĩ; Kim cương đính
đại giáo vương kinh sớ Q.1].
KIM CƯƠNG HI BỒ TÁT
Kim cương hi, Phạm:Vajra-làsì, Vajralàzye.
Hán âm: Phạ nhật ra la tây.
KIM CƯƠNG HI BỒ TÁT

K
2594
Tạng: Rdo-rje- #dsin-ma.
Cũng gọi Kim cương hi hí đại thiên nữ.
Vị Bồ tát ngồi ở góc đông nam trong
nguyệt luân trung ương. Một trong 4 bồ tát
Nội cúng dường thuộc 37 vị tôn của Kim
cương giới Mật giáo. Mật hiệu la Phổ kính
kim cương.
Chủng tử,
hình tượng
của vị tôn này
trong các hội
đều khác
nhau. Như
trong hội
Thành thân
thì chủng tử
là (ha#),
nghĩa là các
pháp lìa nhân quả; hình Tam muội da là
lưỡi câu 3 chĩa cong về phía trái; hình tượng
là Thiên nữ, thân mầu đen, 2 tay đều nắm
lại và để ở 2 bên cạnh sườn, đầu hơi cúi và
hơi hướng về bên trái. Chân ngôn là: “Án
phạ nhật ra la tế hộ”. Trong hội Tam muội
da, chủng tử là (ti), nghĩa là tam muội đại
lạc như như bình đẳng; hình Tam muội da
là chày kim cương dựng đứng trên hoa sen;
ấn tướng là Ngoại phược quyền(10 ngón tay
đan nhau rồi nắm lại ở bên ngoài), 2 ngón cái
dựng thẳng. Chân ngôn là: “Ma ha ra để”.
Trong hội Cúng dường, hình tượng là 2 tay
cầm hoa sen, trên hoa sen dựng chày 3 chĩa.
Bồ tát này từ Đại nhật Như lai sinh ra
để cúng dường đức A súc Như lai ở phương
đông, vì A súc Như lai chủ về đức của tâm

bồ đề bền chắc như kim cương nên dùng vị
Bồ tát có hình tướng vui vẻ để cúng dường
Ngài.
Nhờ sự gia bị của vị tôn này mà hành giả
được đầy đủ về pháp thụ dụng và được tự
tại về trí thụ dụng.
[X. kinh Đại giáo vương Q.4; kinh Kim
cương đính lược xuất du già trung niệm tụng
Q.2; kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.hạ; Kim cương đính du già tam thập
thất tôn xuất sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG HỈ BỒ TÁT
Kim cương hỉ, Phạm: Vajra-sadhu
Hán âm: Phạ nhật ra sa độ.
Tạng:Rab-tu-dga#-bahi rgyal-po (vua
Hoan hỉ).
Cũng gọi: Kim cương xưng bồ tát, Kim
cương thiện tai bồ tát, Hoan hỉ vương bồ
tát, Ma ha duyệt ý bồ tát, Diệu tát đỏa thượng
thủ bồ tát, Kim cương thủ bồ tát.
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở phía sau đức A
súc Như lai trong nguyệt luân ở phương đông
trên Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Là
1 trong 37 vị tôn của Kim cương giới. Mật
hiệu là Thiện tai kim cương, Tán thán kim
cương, An lạc kim cương.
Chủng tử và hình tượng của vị tôn này
trong các hội đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân thì chủng tử là (sa#), nghĩa
là quán xét lí thuờng trụ kiên cố bất sinh
bất diệt; hình Tam muội da là 2 tay nắm lại
đặt ngang nhau, mỗi nắm tay duỗi ngón tay
trỏ làm như dáng khảy móng tay; hình tượng
mầu da người, 2 tay nắm lại để trước ngực.
Chân ngôn là: “Án phạ nhật ra sa độ sách”.
Trong hội Tam muội da, chủng tử là (dhu),
biểu hiện tâm đại hoan hỉ do tự chứng Pháp
giới tam muội; ấn tướng là Ngoại phược quyền

(2 tay chắp lại,
10 ngón đan vào
nhau rồi nắm
lại), 2 ngón trỏ
trong tư thế
khảy mỏng tay.
Chân ngôn là:
“Sa độ sa độ”.
Trong hội
Cúngdường,
hình tượng 2
KIM CƯƠNG HỈ BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Hi
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bồ Tát Kim Cương Hỉ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2595
tay cầm hoa sen, trên hoa có vật báu. Trong
hội Vi tế, hình tượng là tay trái nắm lại, tay
phải trong tư thế khảy móng tay.
Bồ tát Kim cương hỉ tượng trưng cho cái
đức bồ đề tâm của A súc Như lai, đức này
thương xót và cứu giúp tất cả chúng sinh,
cho nên biểu hiện tướng mình, người đều
được vui mừng.
Nếu được vị Bồ tát này gia hộ thì hành
giả sẽ sinh tâm khao khát những pháp lành
mà không nhàm chán, dù thấy một việc thiện
nhỏ, cũng liền khen ngợi, tán thán.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.1; Lược thuật kim cương đính du già phân
biệt Thánh vị tu chứng pháp môn; Kim
cương đính du già tam thập thất tôn xuất
sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG HOA BỒ TÁT
Kim cương hoa, Phạm: Vajra-puwpà.
Hán âm: Phạ nhật ra bổ sáp bế, Phạ nhật
ra bổ sắt ba.
Tạng:Rdo-rje-me-tog.
Cũng gọi Kim cương tán hoa bồ tát, Kim
cương diệu hoa bồ tát, Kim cương giác hoa
thị nữ bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở góc tây nam trong
Phương đàn của viện Ngoài thuộc Mạn đồ
la Kim cương giới Mật giáo, 1 trong 4 vị bồ
tát Ngoại cúng dường thuộc 37 vị tôn của
Kim cương giới. Mật hiệu là Diệu sắc kim
cương, Thanh tịnh kim cương.
Chủng tử và hình tượng của vị tôn này
trong các hội Kim cương giới đều khác nhau.
Như trong hội Thành thân thì chủng tử là

(oô), nghĩa là tất cả pháp lưu chú không
sinh diệt; hình tượng là hình Thiên nữ, thân
mầu vàng lợt, tay cầm hoa tươi; hình Tam
muội da là giỏ đựng đầy hoa; ấn tướng là 2
tay kết Kim cương quyền, sau đó ngửa lên
vàxòe ra như dáng đang dâng hiến. Chân
ngôn là: “Án
phạ nhật ra bổ
sáp bề án”.
Trong hội
Tam muội da
thì chủng tử
của vị tôn này
cũng giống
như hội
Thành thân,
hình Tam
muội da là hoa sen, trên hoa có rải hoa, ấn
tướng là 2 tay kết ấn Ngoại phược quyền
(2 tay chắp, 10 ngón đan vào nhau rồi nắm
lại), sau đó mở ra và ngửa lên. Chân ngôn
là: “Phá la nga nhị”. Trong hội Vi tế, hình
tượng là hình Thiên nữ ngồi quì, tay bưng
lá sen, trên lá sen có hoa sen búp(chưa nở).
Vị tôn này là Bảo sinh Như lai sinh ra
để cúng dường đức Đại nhật Như lai. Bảo
sinh Như lai chủ về muôn đức mở bày nên
dùng hoa đẹp để cúng dường.
[X. kinh Kim cương đính Q.2; kinh Đại
giáo vương Q.4; kinh Chư Phật cảnh giới
nhiếp chân thực Q.hạ; Kim cương đính du
già tam thập thất tôn xuất sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG HỢI MẪU
Vị thần bản tôn trong pháp tu của phái
Ca nhĩ cư thuộc Mật tông Tây tạng, là Minh
phi của Thượng lạc kim cương.
Hình tượng của vị thần này là thân người
đàn bà, đầu lợn (heo) cùng với Thượng lạc

kim cương đang ôm nhau.
KIM CƯƠNG HƯƠNG BỒ TÁT
Kim cương hương, Phạm: Vajra-dhùpà.
Hán âm: Phạ nhật ra đỗ bế
Tạng:Rda-rje-bdug-pa.
Cũng gọi Kim cương thiêu hương bồ tát,
Kim cương phần hương bồ tát.
KIM CƯƠNG HƯƠNG BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Hoa
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2596
Vị Bồ tát ngồi ở góc đông nam trên
Phương đàn của viện Ngoài thuộc Mạn đồ
la Kim cương giới Mật giáo, là 1 trong 4 vị
bồ tát Ngoại cúng dường thuộc 37 vị tôn
của Kim cương giới. Mật hiệu là Vô ngại
kim cương, Tốc tật kim cương, Đoan nghiêm
kim cương.
Chủng tử
và hình tượng
của vị tôn này
trong các hội
Mạn đồ la
Kim cương
giới đều khác
nhau. Như
trong hội
Thành thân
thì chủng tử là
(a#), nghĩa
là xa lìa các phiền não. Hình tượng là hình
Thiên nữ, mình mầu đen, 2 tay cầm lư hương
có cán; hình Tam muội da là lư hương báu.
Chân ngôn là: “Án phạ nhật ra độ bề a”.
Trong hội Tam muội da, hình Tam muội
da là lư hương trên hoa sen; chân ngôn là:
“Bát ra ha la nễ nễ”. Tronghội Vi tế, hình
tượng của vị tôn này ở tư thế ngồi quì, 2 tay
cầm lư hương có cán, hình hoa sen. Trong
hội Cúng dường, 2 tay cầm hoa sen, trên
hoa sen có lư hương. Chân ngôn là: “Án tát
phạ đát tha nga đa độ ba bố nhạ dương già
tam mẫu nại tát phát ra noa tam ma duệ
hồng”.
Vị tôn này từ thân A súc Như lai ở
phương đông lưu xuất để cúng dường Đại

nhật Như lai. Đức Phật A súc chủ về tâm
bồ đề bền chắc và lấy trí hoan hỉ vô ngại
làm bản thệ; vì hương thơm biểu trưng cho
trí tuệ này nên dùng hương để cúng dường.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.2; kinh Kim cương
đính Q.2; Lược thuật Kim cương đính du
già phân biệt Thánh vị tu chứng pháp môn;
kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân thực
Q.hạ; kinh Đại giáo vương Q.4].
KIM CƯƠNG KẾT GIÀ
Cũng gọi Kim cương già.
Ngồi bán già. Một trong những tư thế
ngồi thiền.
Kinh Thủ hộ quốc giới quyển 2 (Đại 19,
530 thượng), nói: “Phải ngồi theo tư thế Kim
cương kết già, nghĩa là chân phải gác lên vế
trái, giữ thân ngay thẳng”.
[X. kinh Nhất tự đính luân vương Q.4].
(xt. Bán Già Phu Tọa).
KIM CƯƠNG KHẨU
Miệng kim cương. Ví dụ lời nói của đức
Như lai chắc thật như kim cương.
Kinh Anh lạc bản nghiệp quyển thượng
(Đại 24, 111 thượng) nói: “Lúc bấy giờ, đức
Phật Thích ca mâu ni dùng lời nói chắc thật
như kim cương(kim cương khẩu) để chỉ dạy
bồ tát Kính thủ.
KIM CƯƠNG KHỞI ẤN
Cũng gọi Giác khởi ấn, Khởi ấn, Kinh
giác Phật ấn, Kinh giác ấn, Kinh giác nhất
thiết Như lai ấn, Phát ngộ khế, Phát ngộ
nhất thiết Phật đại khế, Phổ thỉnh kinh giác
nhất thiết Thánh chúng ấn.
Ấn tướng và chân ngôn dùng để đánh
thức tất cả Thánh chúng đang nhập định
Kim cương hầu phụng thỉnh các Ngài đến
đạo tràng hộ niệm cho hành giả.

Lúc hành giả tu pháp, sau khi quán tưởng
chư Phật rồi thì kết tụng ấn minh này. Ấn
tướng là 2 tay kết Kim cương quyền, 2 ngón
út móc vào nhau, 2 ngón trỏ dựng đứng,
đầu ngón tay chạm nhau, đưa lên 3 lần.
Trong đó, 2 ngón út móc vào nhau biểu thị
ý nghĩa “Lí bên trái, Trí bên phải”, Pháp
KIM CƯƠNG KHỞI ẤN
Bồ Tát Kim Cương Hương
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2597
thân vô ngại dung hợp với nhau; ba lần cử
động ngón trỏ biểu thị ý nghĩa thức tỉnh
chư Phật đang nhập định để thỉnh các Ngài
xuất định. Tức là trước hết đánh thức Thánh
chúng trong đạo tràng, kế đến đánh thức
Thánh chúng trong 3 nghìn đại thiên thế
giới, sau cùng đánh thức Thánh chúng nhiều
như số bụi nhỏ trong bất khả thuyết thế
giới ở 10 phương. Khi kết ấn này thì niệm
chân ngôn: “Án phạ nhật ra để sắt tra”.
Ngoài ra, theo kinh Lược xuất quyển 1,
thì đây là ấn minh mà hành giả kết tụng lúc
thức dậy, tức là hành giả thường quán tưởng
thân mình là thân kim cương Phổ hiền, vì
vậy, khi đi ngủ, phải quán tưởng là mình
vào định Kim cương và khi thức dậy phải
quán tưởng là ra định Kim cương.
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.thượng; kinh Giáo vương Q.thượng;
Kim cương đính liên hoa bộ tâm niệm tụng
nghi quĩ; Kim cương vương bồ tát bí mật
niệm tụng nghi quĩ; Kim cương đính kinh
Đa la bồ tát niệm tụng pháp; Kim cương
đính nghĩa quyết Q.thượng].
KIM CƯƠNG KINH CƯU DỊ
Cũng gọi Kim cương bát nhã kinh cưu
dị.
Tác phẩm, 1 quyển, do ông Đoàn thành
thức soạn vào niên hiệu Khai thành năm
đầu (836) đời Đường, được thu vào Vạn tục
tạng tập 149.
Cưu dị nghĩa là sưu tập những truyện
linh dị đã bị thất lạc. Sách này phỏng theo
hình thức của bộ “Kim cương kinh linh
nghiệm kí” 3 quyển, mà ghi chép những

việc linh nghiệm của 21 vị tăng tục thụ trì
kinh Kim cương từ giữa đời Đường về sau
như: Trương tề khâu, Vương hiếu liêm, v.v..
sách này là tư liệu có giá trị để nghiên cứu
về tín ngưỡng kinh Kim cương ở thời kì
giữa đời Đường.
KIM CƯƠNG KINH GIẢI NGHĨA
I. Kim Cương Kinh Giải Nghĩa.
Cũng gọi Kim cương kinh chú giải, Kim
cương kinh khẩu quyết, Lục tổ giải nghĩa,
Lục tổ khẩu quyết.
Kinh sớ, 2 quyển, do Lục tổ Tuệ năng ở
Tào khê giảng thuật vào đời Đường, được
thu vào Vạn tục tạng tập 38. Đây là sách
chú thích kinh Kim cương bát nhã theo bản
dịch của ngài Cưu ma la thập.
Ở đầu quyển đề: “Kim cương bát nhã ba
la mật kinh tự”.
Quyển thượng từ phần Pháp hội nhân do
thứ 1 đến phần Vô vi phúc thắng thứ 11.
Quyển hạ từ phần Tôn trọng chính giáo
thứ 12 đến phần Ứng hóa phi chân thứ 32.
Bài tựa ở đầu quyển thượng có giải thích
rằng: Kim cương tức là tính Phật, Bát nhã
tức là Đại trí tuệ, Ba la mật tức là đến bờ
kia, lìa tướng sinh diệt, Kinh là con đường
dẫn đến quả Phật. Vì muốn khiến cho chúng
sinh lìa tướng sinh diệt, phá trừ vọng tưởng
ngu si, để đạt đến diệu cảnh Niết bàn, được
Đại trí tuệ, cho nên chỉ ra con đường dẫn
đến quả Phật.
Lời văn trình bày trong bộ sớ giải này
gọn gàng, sáng sủa và dễ hiểu.
II. Kim Cương Kinh Giải Nghĩa.
Kinh sớ, 2 quyển, do ông Từ hòe đình
soạn vào đời Thanh, được thu vào Vạn tục
tạng tập 92. Là sách chú thích kinh Kim
cương bát nhã theo bản dịch của ngài Cưu

ma la thập.
Về nội dung, trước hết là lời tựa của ông
Hoàng lạc và phần nói về nguồn gốc kinh
Kim cương của Từ hòe đình, kế đến là liệt
kê, xếp loại những sách được dùng để tham
khảo và trích dẫn 6 nguyên tắc về yếu pháp
tụng kinh; tiếp theo là chia làm 3 phần Chú,
Luận và Giảng để giải thích chính văn.
“Chú” là giải thích các câu và chữ trong văn
KIM CƯƠNG KINH CƯU DỊ

K
2598
kinh, “Luận” là phân tích và đoán định ý
nghĩa cốt yếu trong văn kinh, còn “Giảng”
thì bắt chước khẩu khí của Như lai để diễn
bày nghĩa rốt ráo của kinh Kim cương bát
nhã; cuối cùng là giải thích theo từng loại và
giải thích tổng quát. Trong phần này, soạn
giả cho rằng kinh Kim cương là yếu chỉ bí
mật tâm truyền của Phật và Tổ, lấy thanh
tịnh làm thể, phát tâm làm dụng và lấy như
như bất động làm cứu cánh.
KIM CƯƠNG KINH LỤC THÍ
Sáu thí dụ trong kinh Kim cương. Tức là:
Như chiêm bao, như ảo thuật, như bọt nước,
như bóng sáng, như sương móc và như tia
chớp. Sáu thí dụ này nhằm nói lên tính chất
không, vô thường của tất cả pháp hữu vi.
Kinh Kim cương ( Đại 8, 752 trung)
“Tất cả pháp hữu vi
Như chiêm bao trò dối
Như bọt nước bóng sáng
Như sương móc ánh chớp
Nên quán xét như thế”.
(xt. Thí Dụ).
KIM CƯƠNG KINH NGHĨA SỚ
Cũng gọi: Kim cương bát nhã kinh nghĩa
sớ, Kim cương bát nhã sớ.
Kinh sớ, 4 quyển, do ngài Cát tạng soạn
vào khoảng năm Khai hoàng 9-17 (589-597)
đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng tập 33.
Nội dung chia làm 10 khoa, 9 khoa trước
trình bày về ý nghĩa trọng yếu của kinh Kim
cương, khoa thứ 10 giải thích chính văn.
Lời văn rõ ràng, đầy đủ, có trích dẫn nhiều
tư liệu.
KIM CƯƠNG KINH TÁN THUẬT

Gọi đủ: Kim cương bát nhã kinh tán
thuật.
Kinh sớ, 2 quyển, do ngài Khuy cơ soạn
vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 33. Là sách chú thích kinh Kim
cương bát nhã theo bản dịch của ngài Cưu
ma la thập.
Trong bộ sách này, ngài Khuy cơ đứng
trên lập trường của tông Pháp tướng để giải
thích Không quán của Bát nhã, cho nên đây
là bộ chú sớ rất quan trọng để tìm hiểu về
quan niệm “Không” của các nhà Duy thức.
KIM CƯƠNG LINH
Cũng gọi Kim linh.
Cái linh(chuông nhỏ có quả lắc)dùng để
đốc thúc chúng sinh tinh tiến tu tập và
cung thỉnh chư Phật, Bồ tát xuất định, giáng
lâm đàn tràng để gia hộ hành giả trong khi
tu pháp. Là 1 trong những pháp cụ của
Mật giáo.
Cán linh để cầm là hình chày Kim cương,
cho nên căn cứ vào hình dáng của cán mà
có 5 loại linh khác nhau: Linh 1 chĩa, Linh
3 chĩa, Linh 5 chĩa, Linh báu và Linh hình
tháp. Năm loại linh này và 5 loại chày đều
được đặt ở các vị trí tương ứng trên Đại đàn
tu pháp. Cái linh được dùng để tiễn chư tôn
khi tu pháp xong, gọi là Hậu linh. Linh biểu
thị cho ý nghĩa thuyết pháp, bởi thế, nếu
dùng 5 loại linh để chỉ cho 5 trí, thì 5 loại
linh này tượng trưng cho cái dụng thuyết
pháp bên ngoài
của 5 trí 5 Phật.
Ngoài ra, kinh
Vi diệu Mạn đồ la
quyển 5 do ngài
Thiên tức tai dịch,
có nêu 2 loại linh

là Linh 9 chĩa(linh
của Minh vương
Phẫn nộ biến hóa)
và Linh 7 chĩa
(linh của Minh
KIM CƯƠNG LINH
Linh Hình Tháp Linh 1 Chĩa

K
2599
vương Kim cương phẫn nộ).
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.hạ; Nhiếp đại nghi quĩ Q.1].
KIM CƯƠNG LINH BỒ TÁT
Kim cương linh, Phạm: Vajràveza.
Hán âm: Phạ nhật ra phệ xả.
Tạng:Rdo-rje-dbab-pa.
Cũng gọi là Biến nhập bồ tát, Nhiếp nhập
bồ tát, Triệu nhập bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở phía bắc Phương đàn
ở viện Ngoài trên Mạn đồ la Kim cương
giới Mật giáo. Một trong 4 Nhiếp bồ tát,
1 trong 37 vị
tôn của Kim
cương giới.
Mật hiệu là
Giải thoát
kim cương,
Hoan hỉ kim
cương, chủng
tử là (ho#),
nghĩa là tất cả
đều vui mừng.
Hình Tam muội da và chân ngôn của vị
tôn này trong các hội đều khác nhau. Như
trong hội Thành thân, hình Tam muội da
là cái linh kim cương; hình tượng là mầu
xanh, tay trái nắm lại đặt ở chỗ cạnh sườn,
tay phải duỗi ngón cái, ngón trỏ và các ngón
khác co lại để ở trước ngực. Chân ngôn là:
“Án phạ nhật ra phệ xả hộc”. Trong hội
Tam muội da thì hình Tam muội da là cái
linh 3 chĩa ở trên hoa sen; chân ngôn là:
“Kiện tra á á”. Trong hội Vi tế, hình tượng
vị tôn này là 2 tay đều cầm linh kim cương.

Vị tôn này tượng trưng cho sự chân thực,
vui mừng hớn hở khi nhiếp thủ chúng sinh,
giống như khi ngư phủ bắt được cua cá.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.2; kinh Chư Phật
cảnh giới nhiếp chân thực Q.hạ; Kim cương
đính du già tam thập thất tôn xuất sinh
nghĩa].
KIM CƯƠNG LỢI BỒ TÁT
Kim cương lợi, Phạm: Vajra-tìkwịa.
Hán âm: Phạ nhật ra để khất sái noa
Tạng:Rdo-rje-ral-gri.
Cũng gọi Kim cương thụ trì bồ tát, Ma
ha diễn bồ tát, Ma ha khí trượng bồ tát,
Văn thù sư lợi bồ tát, Kim cương tạng bồ
tát, Kim cương thậm thâm bồ tát, Kim cương
giác bồ tát.
I. Kim Cương Lợi Bồ Tát.
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở bên phải đức
Vô Lượng thọ Như lai trong nguyệt luân
phía tây trên Mạn đồ la Kim cương giới Mật
giáo. Là 1 trong 16 vị Đại bồ tát, 1 trong 37
vị tôn thuộc Kim cương giới. Mật hiệu là
Bát nhã kim cương, Trừ tội kim cương.
Hình tượng và chủng tử của vị tôn này
trong các hội Mạn đồ la Kim cương giới đều
khác nhau. Như trong hội Thành thân thì
hình tượng của vị tôn này có thân mầu vàng
ròng, tay trái cầm hoa, trên hoa có hộp
kinh, tay phải cầm thanh gươm sắc bén;
chủng tử là (dhaô), nghĩa là trí pháp
giới đại không; hình Tam muội da là thanh
gươm sắc. Chân ngôn là: “Án phạ nhật ra
để khất sắt noa đạm”. Trong hội Tam muội
da chủng tử của vị tôn này là (da), nghĩa
là trí tuệ Trung đạo vi diệu không lấy không
bỏ; chân ngôn là: “Nậu khư thiết na”. Trong
hội Cúngdường, hình tượng của vị tôn này

là 2 tay cầm hoa sen, trên hoa có thanh
gươm sắc. Chân ngôn là: “Án tát phạ đát
tha nghiệt đa bát ra chỉ nhạ ba la mật đa tị
niết hạ lệ tát đô tát đô nỗ nhĩ ma ha cụ sa
nỗ nghê đạm”.
Vị Bồ tát này là thân hạ chuyển(thân
hoá độ chúng sinh)của đức Như lai Vô lượng
thọ, tượng trưng cái đức ban gươm trí tuệ
sắc bén cho chúng sinh. Thân Ngài mầu vàng
KIM CƯƠNG LỢI BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Linh
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2600
ròng là biểu
thị tướng
thành tựu
Phật trí viên
mãn; tay trái
cầm hộp
kinh tượng
trưng cho
việc giữ gìn
trí Phật ở
trong định;
tay phải cầm gươm sắc biểu thị ý nghĩa dùng
trí Phật đoạn trừ hoặc chướng. Nếu được sự
gia hộ của vị Bồ tát này, thì hành giả có thể
dùng gươm Bát nhã ba la mật dứt trừ phiền
não tạp nhiễm của mình và người.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; kinh Đại
giáo vương Q.3 (bản dịch của ngài Thí hộ),
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng Q.2, Q.3; kinh Chư Phật cảnh
giới nhiếp chân thực Q.trung].
II. Kim Cương Lợi Bồ Tát.
Vị Bồ tát ngồi ở phía tây trong 5 vị Đại
lực bồ tát nói trong kinh Nhân vương bát
nhã.
Vị Bồ tát này tay cầm thanh gươm kim
cương, phóng ra ánh sáng rực rỡ che chở
cho đất nước. Gươm biểu thị ý nghĩa có năng
lực đoạn trừ nghiệp chướng câu sinh(sinh
ra đã có rồi) của mình và người khác.
KIM CƯƠNG LUÂN
I. Kim Cương Luân.
Chỉ cho Mật giáo. Mật giáo được gọi là
Kim cương thừa, còn luân nghĩa là Pháp
luân, vì thế gọi là Kim cương luân.

Mật giáo tự cho giáo pháp của mình là
thù thắng hơn cả và giáo pháp ấy cứng chắc
như kim cương.
II. Kim Cương Luân.
Chỉ cho kim luân ở đáy của địa tầng trên
cùng.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11, Khí thế
gian được cấu tạo thành bởi 3 lớp: Phong
luân là lớp dưới cùng, bề mặt rất rộng, dày
16 lạc xoa; trên đó là Thủy luân, bề dày chỉ
có 8 lạc xoa, lớp 1 trên cùng là Kim luân, bề
mặt ngưng kết thành vàng, trên Kim luân
có 9 núi, 8 biển, 4 châu. Chỗ tận cùng của
Kim luân gọi là Kim luân tế.
[X. Vô lượng thọ Như lai hành cúng
dường nghi quĩ].
III. Kim Cương Luân.
Chỉ có tòa kim cương nơi đức Thích ca
ngồi khi thành đạo. Tòa này ở trên mặt đất,
còn đế tòa được đặt trên Kim luân.
KIM CƯƠNG LỰC SĨ
Phạm:Vajrapàịibalin.
Hán âm: Bà xà ba la ni bà lí ti.
I. Kim Cương Lực Sĩ.
Vương tử Pháp ý con vua Dũng quận ở
đời quá khứ.
Cứ theo Hội Kim cương lực sĩ trong kinh
Bảo tích quyển 9, thủa xưa, Chuyển luân
Thánh vương tên là Dũng quận có 1.000
người con và 2 vương tử là Pháp ý và Pháp
niệm; Pháp ý nguyện rằng khi nào 1.000 vị
Thái tử thành Phật, thì mình sẽ là Kim cương
lực sĩ, ở gần bên Phật, nghe những pháp bí
yếu của chư Phật. Vua Dũng quận lúc bấy
giờ chính là đức Định quang Như lai trong
quá khứ, 1.000 vị Thái tử tức là 1.000 đức
Phật trong kiếp Hiền, còn vương tử Pháp ý
chính là Kim cương lực sĩ, tên là Mật tích,

cho nên cũng gọi là lực sĩ Kim cương Mật
tích. Lực sĩ Mật tích, hoặc gọi là Na la diên,
vì ngài có sức rất mạnh.
II. Kim Cương Lực Sĩ.
Chỉ cho Kim cương và Lực sĩ.
Cứ theo phẩm Chân ngôn tạng trong
kinh Đại nhật, thì Kim cương là chỉ cho thần
thủ hộ Bất khả việt, còn gọi là Nan thắng
kim cương; Lực sĩ là chỉ cho thần thủ hộ
KIM CƯƠNG LỰC SĨ
Bồ Tát Kim Cương Lợi
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2601
Tương hướng, cũng gọi là Đối diện kim
cương. Hai vị thần thủ hộ này thường được
gọi là “Nhị Vương Tôn”, là những thần Kim
cương thờ ở 2 bên cửa chùa. Cũng có nơi
lập “Hữu bật Kim cương” và “Tả phụ Mật
tích”. Hữu bật tức là trời Na la diên, vì vị
thần trời này có sức rất mạnh, xua đuổi được
tất cả quỉ thần. Còn Tả phụ tức là lực sĩ
Kim cương Mật tích.
[X. phẩm Mật ấn kinh Đại nhật; kinh
Đà la ni tập Q.12]. (xt. Nhị Vương Tôn, Na
La Diên Thiên).
KIM CƯƠNG MAN BỒ TÁT
Kim cương man, Phạm: Vajra-màla.
Hán âm: Phạ nhật ra ma lê.
Tạng: Rdo-rje-#phreí-ba.
Vị Bồ tát ngồi ở góc tây nam trong nguyệt
luân trung ương trên Mạn đồ la Kim cương
giới Mật giáo. Là 1 trong 4 vị bồ tát Nội
cúng dường, 1 trong 37 vị tôn của Kim cương
giới. Mật hiệu là Diệu nghiêm kim cương,
nghĩa là dùng tràng hoa để trang nghiêm.
Bồ tát này do đức Đại nhật Như lai sinh
ra để cúng dường Bảo sinh Như lai; Bảo sinh
Như lai chủ về đức muôn hạnh phúc trí cho
nên dùng chuỗi anh lạc kim cương để cúng
dường Ngài.
Hình tượng và chủng tử của vị tôn này
trong các hội đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân
thì hình
tượng của vị
tôn này là
hình Thiên
nữ, mình

mầu vàng
nhạt, 2 tay
cầm vòng hoa
nâng ngang
ngực, chủng
tử là (traỉ),
nghĩa là không cáu bẩn, không cao thấp; hình
Tam muội da là vòng hoa báu kim cương; ấn
tướng là 2 tay nắm lại trong tư thế đang vắt
vòng hoa từ trán rủ xuống sau ót. Chân ngôn
là: “Án phạ nhật ra ma lê đát la tra”.
[X. kinh Kim cương đính Q.2; kinh Đại
giáo vương Q.4; kinh Kim cương đính du
già trung lược xuất niệm tụng Q.2; Kim
cương đính du già tam thập thất tôn xuất
sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG MINH VƯƠNG BỒ TÁT
Kim cương minh vương, Phạm:
Vidyottama.
Hán âm: Vĩ nễ dã đa ma.
Hán dịch: Minh vương chí cao.
Vị Bồ tát ngồi ở ngoài cùng phía bên
phải trong viện Tô tất địa trên Mạn đồ la
Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu là Trì minh
kim cương.
Hình tượng vị
tôn này mình mầu
da người, ngồi trên
hoa sen đỏ, chắp
tay, ngón út và
ngón áp út co lại,
móng tay tiếp sát
nhau, 2 ngón trỏ
mở ra, 2 ngón cái
hợp lại, để ở trước
ngực và hướng
xuống dưới; chủng tử là (ka); chân ngôn
là: “Án phạ nhật ra vĩ nễ dã la nhạ sa ha”.

[X. Chư thuyết bất đồng kí Q.6; Bí tạng
kí; Thai tạng giới thất tập Q.trung].
KIM CƯƠNG NA LA DIÊN THÂN
Na la diên, Phạm:Nàràyaịa.
Thân thù thắng của Phật, Bồ tát. Vì thân
của Phật và Bồ tát cứng chắc, giống như kim
cương, không một vật gì khác làm hư hoại
KIM CƯƠNG NA LA DIÊN THÂN
Bồ Tát Kim Cương Man
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bồ Tát Kim Cương Minh Vương
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2602
được. Còn sức mạnh của các Ngài thì cũng
giống như sức mạnh của trời Na la diên, thế
nên gọi là Kim cương na la diên thân.
[X. kinh Đại bảo tích Q.10]. (xt. Na La
Diên Thiên).
KIM CƯƠNG NGHIÊP BỒ TÁT
Kim cương nghiệp, Phạm: Vajrakarman.
Hán âm: Phạ nhật ra yết ma.
Tạng: Las-thams-cad-kyi rdo-rje.
I. Kim Cương Nghiệp Bồ Tát.
Cũng gọi Kim cương tì thủ, Kim cương
yết ma, Thiện biến nhất thiết xứ, Kim cương
bất không.
Vị Bồ tát ngồi ở phía trước đức Bất không
thành tựu Như lai trong nguyệt luân phương
bắc trên Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo.
Là 1 trong 6 vị Đại bồ tát, 1 trong 37 vị tôn
của Kim cương giới. Mật hiệu là Thiện xảo
kim cương, Biện sự kim cương.
Chủng tử và hình tượng của vị tôn này
trong các hội đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân, thì chủng tử là (kaô), nghĩa
là mọi sự tạo tác đều nhập vào đại không,
hình Tam muội da là yết ma chữ thập (..);
hình tượng là thân mầu da người; 2 tay chắp
lại đưa lên đỉnh đầu. Chân ngôn là: “Án
phạ nhật la yết ma kiếm”. Trong hội Tam
muội da, chủng tử là (tvaô), nghĩa là mọi
sự tạo tác đều
như như, lìa
lời nói, trùm
khắp pháp
giới và tối
thắng bậc
nhất; hình

Tam muội da
là hoa sen,
trên hoa có
yết ma chữ
thập; chân
ngôn là: “Tô phược thủy đát tông”. Trong
hội Cúng dường, hình tượng vị tôn này là 2
tay cầm hoa sen, trên hoa có yết ma chữ
thập; ấn tướng là Ngoại phược quyền(2 tay
chắp lại, 10 ngón đan vào nhau rồi nắm lại)
đưa lên đỉnh đầu. Chân ngôn là: “Án tát
phạ đát tha nga đa độ bá minh già tam mẫu
nại ra tát phát ra noa bố nhạ yết mê ca la
gia lạc”.
Vị tôn này là thân hóa độ chúng sinh
của đức Bất không thành tựu Như lai, tượng
trưng cho đức tự lợi, lợi tha. Ngài đem kho
báu trong hư không cứu giúp chúng sinh
khiến không còn thiếu thốn và mở lòng rộng
lớn cúng dường tất cả chư Phật Như lai nhiều
như bụi nhỏ ở khắp 10 phương.
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.trung; kinh Du già du kỳ].
II. Kim Cương Nghiệp Bồ Tát.
Vị Bồ tát thân cận đức Đại nhật Như lai
ngồi trong nguyệt luân phương đông thuộc
hội Tứ ấn trên Mạn đồ la Kim cương giới
Mật giáo. Vị tôn này tượng trưng cho trí ấn
yết ma trong 4 loại trí ấn.
Hình tượng vị tôn này là tay trái nắm lại
để ở chỗ thắt lưng, bàn tay phải ngửa ra đặt
trước ngực, trong lòng bàn tay có yết ma; ấn
tướng là Ngoại phược quyền đặt trên đỉnh
đầu, 2 ngón giữa để trong lòng bàn tay, mặt
ngón tay sáp nhau, 2 ngón út và 2 ngón trỏ
dựng đứng tiếp hợp nhau. Chân ngôn là:
“A vĩ nễ dã đà
phược đế minh tát

đát phược tát
phược đát tha
nghiệt đảm thất giả
vĩ nễ dã địa nghiệt
ma tán phược la
tham phẫn đảm”.
Trong các hội:
Thành thân, Yết
ma, Cúng dường,
Hàng tam thế, v.v..., Bồ Tát Kim Cương Nghiệp II
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bồ Tát Kim Cương Nghiệp I
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
KIM CƯƠNG NGHIÊP BỒ TÁT

K
2603
vị tôn này đều được gọi là Nghiệp ba la mật
bồ tát.
[X. kinh Kim cương đính Q.2; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2, Q.3; kinh Đại giáo vương Q.3].
KIM CƯƠNG NGỮ BỒ TÁT
Kim cương ngữ, Phạm: Vajra-bhàwa.
Hán âm: Phạ nhật ra bà sa.
Tạng:Rdo-rje brjod#-pa.
Cũng gọi Kim cương ngữ ngôn bồ tát,
Vô ngôn bồ tát, Kim cương niệm tụng bồ
tát, Năng thụ tất địa bồ tát, Kim cương
thượng tất địa bồ tát.
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở phía sau đức
Vô lượng thọ Như lai trong nguyệt luân
phương tây. Là một trong 16 vị Đại bồ tát, 1
trong 37 vị tôn của Mạn đồ la Kim cương
giới Mật giáo. Mật hiệu là Tính không kim
cương, Diệu ngữ kim cương.
Chủng tử, hình tượng của vị tôn này
trong các hội đều khác nhau. Như tronghội
Thành thân, chủng tử của Ngài là (raô),
nghĩa là nghiệp thanh tịnh vô cấu, hình
Tam muội da là chày 3 chĩa đặt trên cái
lưỡi; hình tượng Ngài là thân mầu da người,
tay trái nắm lại đặt ở chỗ thắt lưng ngang
bụng, tay phải cầm lưỡi Như lai để ở trước
ngực; ấn tướng là 2 tay kết kim cương
quyền, đưa lên đến miệng thì mở ra và ngửa
lên. Chân
ngôn là: “Án
phạ nhật ra bà
sái lam”.
Trong hội
Tam muội da,

chủng tử của
vị tôn này là
(da), nghĩa
là dùng lời nói
ban phát cho
tất cả; hình
Tam muội da là hoa sen, trên hoa có cây
chày 3 chĩa hình cái lưỡi; ấn tướng là Ngoại
phược quyền(2 bàn tay chắp, 10 ngón đan
xen kẻ nhau rồi nắm lại)với 2 ngón trỏ làm
thành hình hoa sen búp, 2 ngón cái dính
vào 2 ngón trỏ. Chân ngôn là: “Bát ra để
nhiếp na”. Trong hội Vi tế, hình tượng vị
tôn này là tay trái nắm lại để ở chỗ cạnh
sườn ngang rốn, bàn tay phải duỗi ra để ở
trước ngực. Trong hội Cúng dường, hình
tượng vị Bồ tát này là 2 tay cầm hoa sen,
trên hoa sen có cây chày 3 chĩa.
Vị tôn này tượng trưng cho đức nội
chứng, vì chúng sinh nói pháp của Vô lượng
thọ Như lai. Thân mầu da người biểu thị ý
nghĩa tu hành và chứng quả hợp nhất; mầu
da người là do mầu trắng và mầu đỏ hợp
thành, mầu trắng biểu thị cho đức thanh
tịnh sẵn có, mầu đỏ biểu thị cho việc tu hành
tinh tiến. Còn lưỡi Như lai biểu thị cho đức
thuyết pháp luận nghĩa.
Nếu vị tôn này gia hộ thì hành giả có
được 64 thứ pháp âm vang rền khắp 10
phương, khiến cho chúng sinh đều được sự
lợi ích của chính pháp.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2, Q.3; Kim cương đính du già lược thuật
tam thập thất tôn tâm yếu].
KIM CƯƠNG NGỮ NGÔN
Gọi tắt: Kim cương ngữ.
Tụng kinh thầm lặng, không phát ra

tiếng.
Cứ theo kinh Thủ hộ quốc giới quyển 2,
thì thân ngồi trong tư thế “Kim cương kết
già”, răng và môi khép kín, không phát ra
tiếng, chỉ niệm thầm trong tâm, gọi là Kim
cương ngữ.
Kinh Nhiếp chân thực quyển hạ (Đại 18,
281 trung), nói: “Lúc trì tụng chân ngôn,
nên giữ tâm lắng lặng; miệng khẽ đọc, chỉ
KIM CƯƠNG NGỮ NGÔN
Bồ Tát Kim Cương Ngữ
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2604
một mình nghe, không để người khác biết.
Trong tâm quán tưởng từng chữ Phạm,
phân biệt rõ ràng, không được nhầm lẫn,
chẳng chậm chẳng mau, đó gọi là Kim
cương ngữ ngôn”.
KIM CƯƠNG NHA BỒ TÁT
I. Kim Cương Nha Bồ Tát.
Kim cương nha, Phạm: Vajra-daôwỉra.
Hán âm: Phạ nhật ra năng sắt tra la.
Tạng: Rdo-rje-mche-ba.
Cũng gọi Kim cương dược xoa, Kim
cương tồi phục bồ tát, Ma ha phương tiện
bồ tát, Thậm khả bố úy bồ tát, Kim cương
thượng bồ tát, Kim cương bạo ác bồ tát, Tồi
phục ma bồ tát.
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở bên trái đức
Bất không thành tựu Như lai trong nguyệt
luân phương bắc trên Mạn đồ la Kim cương
giới Mật giáo. Là một trong 16 vị Đại bồ tát,
1 trong 37 vị tôn của Kim cương giới. Mật
hiệu là Mãnh lợi kim cương, Điều phục kim
cương, Hộ pháp kim cương.
Hình tượng, chủng tử của vị tôn này
trong các hội Mạn đồ la Kim cương giới
đều khác nhau. Như trong hội Thành thân
thì hình tượng của vị tôn này là thân mầu
vàng lợt, 2 tay nắm lại hướng ra bên ngoài
đặt ở trước ngực, chủng từ là (hùô), biểu
thị ý nghĩa tất cả các nghiệp nhân đều hòa
nhập vào đại
không; hình
Tam muội
da là 2 chiếc
răng sắc trên
cây chày nằm

ngang. Chân
ngôn là: “Án
phạ nhật ra
dược khất
xoa hồng”.
Trong hội
Tam muội da thì chủng tử là (kwa), biểu
thị ý nghĩa trừ (nuốt) hết phiền não; hình
Tam muội da là nửa cái chày 3 chĩa giống
như chiếc răng, đặt trên hoa sen; chân ngôn
là: “Thiết đốt rô bạc khất xoa”. Trong hội
Cúng dường, hình tượng vị tôn này là hai
tay cầm hoa sen, trên hoa sen có hai nửa cây
chày; chân ngôn là:“ Án tát phạ đát tha
nghiệt đa lộ ca nhập phạ la tát phát ra noa
bố nhạ yết mê bạt ra bạt ra”. Trong hội Vi
tế, hình tượng vị tôn này là 2 tay hướng vào
trong, tay trái kết Nha ấn, ngón cái, ngón
trỏ của tay phải bấm vào nhau.
Nếu được bồ tát Kim cương nha gia hộ,
thì hành giả có thể phá dẹp tất cả chướng
ngại do thiên ma tạo ra và diệt trừ được hết
thảy phiền não oán địch từ vô thủy.
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp
chân thực Q.trung; kinh Kim cương đính
Q.2; kinh Đại giáo vương Q.4 (ngài Thí
hộ dịch)].
II. Kim Cương Nha Bồ Tát.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 5, hàng thứ 3
ở phía trên, trong 21 vị tôn của Kim cương
bộ thuộc Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu
là Điều phục kim cương.
Hình tượng vị tôn này mình mầu da
người, mặc áo trời, ngồi trên hoa sen vàng,
tay trái đặt ngang thắt lưng, cầm hoa sen,
cánh tay phải co lại, bàn tay dựng thẳng
hướng về phía trước, co ngón giữa và ngón
áp út. Chủng tử

là (hùô), nghĩa
là phá dẹp, khủng
bố; hình Tam
muội da là nửa cây
chày 3 chĩa đặt
trên hoa sen, ấn
tướng là ấn Kim
cương dược xoa
đại bi tam muội
da; chân ngôn là:
“Nẵng mạc tam
KIM CƯƠNG NHA BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Nha
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bồ Tát Kim Cương Nha
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2605
mạn đa một đà nam già vĩ ba la thiết đốt rô
ô hồng sa phạ hạ”.
[X. Chư thuyết bất đồng kí Q.4; Thai
tạng giới thất tập Q.thượng].
KIM CƯƠNG NHỊ NGHĨA
Hai đặc tính của kim cương thường được
các kinh luận dùng để ví dụ cho Thể và Dụng
của Bát nhã.
1. Cứng chắc: Sự cứng chắc của kim
cương không một vật nào có thể phá hoại
được, ví dụ Thể của Bát nhã chân thường
thanh tịnh không hề biến đổi, không bị
phiền não nhiễu loạn, tà ma không thể lay
động, đó là Thực tướng Bát nhã.
2. Bén nhọn: Sự bén nhọn của kim
cương có thể phá vỡ muôn vật, ví dụ Dụng
của Bát nhã có công năng dứt trừ hoặc chấp,
thấu suốt 5 uẩn đều không, vượt qua tất cả
khổ ách, đó là Quán chiếu bát nhã.
(xt. Kim Cương).
KIM CƯƠNG NHUÊ BỒ TÁT
Cũng gọi Kim cương duyệt bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở ngôi thứ 2, hàng thứ 3
phía trên trong viện Kim cương thủ thuộc
Mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo, mật hiệu
là Xoa tấn kim cương.
Hình tượng của vị tôn này là thân mầu
da người, ngồi trên hoa sen đỏ, chân trái
xếp bằng, chân phải
co lại, đầu gối dựng
đứng, cánh tay trái
hơi co, bàn tay úp
xuống, nắm lại, để
ở chỗ cạnh sườn và
cầm hoa sen, trên

hoa sen có chày 3
chĩa; cánh tay phải
co lại, bàn tay
nghiêng và dựng
thẳng, có ngón vô danh, ngón út, đặt ở trước
ngực, mặt hướng về bên phải và nhìn xuống.
Chủng tử là (hùô), hình Tam muội da
là cây chày 3 chĩa. Vị tôn này tương đương
với bồ tát Chấp kim cương danh văn nói
trong kinh Bất không quyên sách quyển 9.
Tên của vị Bồ tát này không thấy ghi
trong phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật cũng
như trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô úy
truyền, mà chỉ thấy ghi trong Huyền pháp
tự nghi quĩ quyển 2 và Thanh long tự nghi
quĩ quyển trung. Xưa nay đều cho rằng tên
tiếng Phạm của bồ tát Kim cương nhuệ là
Khyàti-vajra, âm Hán là Khư dã đô phạ
nhật la và Hán dịch là Thuyết kim cương.
Có chỗ cho rằng Kim cương nhuệ (..) là
viết lầm từ chữ Kim cương thuyết (..), tức
chỉ cho “Danh xưng kim cương”, là quyến
thuộc của Kim cương tát đỏa của viện Kim
cương bộ nói trong phẩm Bí mật mạn đồ la
của kinh Đại nhật quyển 5.
[X. Bí tạng kí].
KIM CƯƠNG NỘ MỤC, BỒ TÁT ĐÊ MI
Kim cương nộ mục nghĩa là đồng tử Kim
cương trợn mắt, hình dung cái uy thế của
người, đầy vẻ phẫn nộ để hàng phục kẻ ác.
Còn Bồ tát đê mi nghĩa là Bồ tát lim dim
đôi mắt, miêu tả vẻ hiền từ của người để
nhiếp hóa người thiện lương.
KIM CƯƠNG PHÁP BỒ TÁT
Kim cương pháp, Phạm: Vajra-dharma.
Hán âm: Phạ nhật ra đạt ma.
Tạng:Rdo-rje-spyan.
Hán dịch: Kim cương nhãn.

Cũng gọi Kim cương nhãn bồ tát, Thiện
lợi tát đỏa, Kim cương liên hoa bồ tát, Thiện
thanh tịnh bồ tát, Kim cương diệu nhãn bồ
tát, Quán thế tự tại bồ tát.
I. Kim Cương Pháp Bồ Tát.
KIM CƯƠNG PHÁP BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Nhuệ
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2606
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở phía trước đức
Vô lượng thọ Như lai trong nguyệt luân ở
phương tây, trên Mạn đồ la Kim cương giới
Mật giáo. Là 1 trong 16 vị Đại bồ tát, 1 trong
37 vị tôn của Kim cương giới, mật hiệu là
Thanh tịnh kim cương, Chính pháp kim
cương, Liên hoa kim cương.
Hình tượng, chủng tử của vị tôn này
trong các hội Mạn đồ la Kim cương giới
đều khác nhau. Như trong hội Thành thân
thì hình tượng của Ngài là thân mầu da
người, tay trái cầm hoa sen, tay phải xòe
ra; chủng tử là (hrì#), nghĩa là xa lìa 3
cái độc hại là tham, sân, si; hình Tam muội
da là hoa sen nở rộ, hoặc là chày kim cương
3 chĩa dựng trên hoa sen; chân ngôn là:
“Án phạ nhật ra đạt ma ngật lí”. Trong hội
Tam muội da, chủng tử là (ra), nghĩa là
tự tính thanh tịnh vô cấu tam muội; chân
ngôn là:
“Tát phạ ca
lí”. Nếu
được sự gia
hộ của vị Bồ
tát này, thì
hành giả có
thể chứng
được lí bản
tính của các
pháp vốn
thanh tịnh.
II. Kim Cương Pháp Bồ Tát.
Vị Bồ tát ngồi trong nguyệt luân ở phía
tây trong hội Tứ ấn thuộc Mạn đồ la Kim
cương giới Mật giáo, là 1 trong 4 vị Bồ tát

thân cận của đức Đại nhật Như lai, tượng
trưng cho Pháp trí ấn trong 4 loại Trí ấn.
Hình tượng của vị tôn này đại khái cũng
giống với hình tượng của bồ tát Kim cương
pháp trong hội Thành thân đã nói ở trên.
Chân ngôn là: “Niết sắc bát la bán tả phược
cát tất đệ bạc phạ đổ tát phược đát tha nghiệt
đá ma đạt dụ minh a nhạ diễn đảm”.
Vị Bồ tát này là thân hóa độ chúng sinh
của đức Vô lượng thọ Như lai, vì thế tuyên
nói lí bản tính thanh tịnh để mở tỏ cho
chúng sinh. Vì pháp do Ngài nói là từ chính
trí mà ra, cho nên cũng gọi là Kim cương
nhãn (mắt kim cương).
[X. kinh Kim cương đính Q.1; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2, Q.3; kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp
chân thực Q.trung].
KIM CƯƠNG PHÁP GIỚI CUNG
Gọi tắt: Pháp giới cung, Pháp giới cung
điện.
Chỉ cho hội trường, nơi đức Đại nhật
Như lai tuyên thuyết kinh Đại nhật, kinh
Kim cương đính v.v...
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 1, Kim
cương pháp giới cung có 2 nghĩa nông cạn
và sâu kín.
1. Nghĩa nông cạn: Kim cương pháp giới
cung là nơi đức Phật thành đạo Bồ đề thủa
xưa, tức cũng chỉ cho cung trời Ma hê thủ la
(Phạm:Mahezvara, dịch ý là Đại tự tại).
2. Nghĩa sâu kín: Khắp mọi nơi trong
pháp giới đều là Kim cương pháp giới cung.
“Kim cương” ví dụ trí Thực tướng; “Pháp
giới” chỉ cho trí thể kim cương rộng lớn, tức
là Thực tướng trí thân của Như lai; “Cung”
là nơi được trang nghiêm bằng công đức chân
thực. Bởi thế, y chính sắc thân trong 10 cõi

đều là Pháp giới cung, chứ không phải chỉ
giới hạn ở nơi hội trường tuyên thuyết kinh
Đại nhật.
Nói tóm lại, theo nghĩa nông cạn, thì Kim
cương pháp giới cung là đất nước ứng hiện
của Tha thụ dụng thân trở xuống; còn theo
nghĩa sâu kín, thì đó là cảnh giới của Pháp
thân an trú, là cõi nước “tức sự mà chân”.
[X. phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật Q.1;
Đại tì lô giá na kinh cúng dường thứ đệ pháp
Q.hạ; luận Thập trụ tâm Q.10].
KIM CƯƠNG PHÁP GIỚI CUNG
Bồ Tát Kim Cương Pháp I
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2607
KIM CƯƠNG PHẬT TỬ
Cũng gọi Kim cương đệ tử, Kim cương
tư.
Chỉ cho những người tu hành Kim cương
thừa, tức là những đệ tử Phật tu hành theo
Chân ngôn Mật giáo. Hoặc chỉ cho những
hành giả chân ngôn Mật giáo đã nhận lễ
Quán đính và danh hiệu Kim cương.
KIM CƯƠNG QUÁN
Ví dụ pháp quán Chỉ quán, khi thành
tựu, sẽ cứng chắc và sắc bén như kim cương.
Theo sự giải thích của tông Thiên thai
thì Chỉ và Quán tức là 2 pháp Định và Tuệ.
Chỉ nghĩa là ngăn dứt tất cả vọng niệm và
ngoại cảnh, chuyên chú tâm vào 1 đối tượng
đặc biệt nào đó; Quán nghĩa là dùng chính
trí quán xét đối tượng ấy. Pháp quán này có
năng lực chiếu phá sự mê tối, ngăn dứt tán
loạn, hết thảy 3 chướng 4 ma đều bị diệt
trừ, vì thế gọi là Kim cương quán.
Ma ha chỉ quán quyển 5 thượng (Đại 46,
49 thượng), nói: “Pháp quán kim cương này
dẹp tan giặc phiền não, đôi chân mạnh mẽ
này, vượt qua cánh đồng sinh tử”.
KIM CƯƠNG QUANG BỒ TÁT
Kim cương quang, Phạm: Vajra-tejas.
Hán âm: Phạ nhật ra đế nhạ.
Tạng:Rdo-rje-gzi-brjid.
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở bên phải đức
Bảo sinh Như lai trong nguyệt luân phương
nam trên Mạn đồ la Kim cương giới Mật
giáo. Là 1 trong 16 vị Đại bồ tát, 1 trong 37
vị tôn thuộc Kim cương giới.
Cũng gọi: Kim cương nhật bồ tát, Kim
cương quang minh bồ tát, Kim cương uy đức

bồ tát, Tối thắng quang bồ tát, Ma ha quang
diệm bồ tát, Kim cương huy bồ tát. Mật hiệu
là Uy đức kim
cương, Uy
quang kim
cương, tượng
trưng cho đức
sáng lạn của
Bảo minh
Như lai, chiếu
rọi khắp cõi
hữu tình, phá
tan bóng tối
vô minh.
Về chủng tử và hình tượng của vị tôn
này, trong các hội Mạn đồ la Kim cương
giới đều khác nhau. Như trong hội Thành
thân thì hình tượng vị tôn này là thân mầu
da người, tay trái nắm lại thành quyền, tay
phải cầm hình mặt trời; chủng tử là (aô),
nghĩa là các pháp vốn chẳng sinh, ánh sáng
chiếu soi vô hạn lượng; hình Tam muội da
là mặt trời; chân ngôn là: “Án phạ nhật ra
đế nhạ ám”. Trong hội Tam muội da, chủng
tử của vị tôn này là (ta); hình Tam muội
da là hoa sen, trên hoa sen có mặt trời. Chân
ngôn là: “Rô bao nễ dữu đa”. Trong hội Vi
tế, hình tượng của vị tôn này là 2 tay bưng
vầng mặt trời để ở trước ngực. Trong hội
Cúng dường, hình tượng là 2 tay cầm hoa
sen, trên hoa sen có hình mặt trời. Chân
ngôn là: “Án na mạc tát phạ đát tha nga đa
tô lí duệ tì dụ phạ nhật ra đế nhĩ nễ nhập
phược la dĩ dực”.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.1, Q.3; Kim cương đính du già trung lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu].

KIM CƯƠNG QUÂN (?-?)
Cao tăng người Ấn độ, sự tích về ngài
không được rõ.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh truyện kí
quyển 1, vị này từng chú thích bộ Thập địa
KIM CƯƠNG QUÂN
Bồ Tát Kim Cương Quang
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2608
kinh luân gồm 12.000 bài tụng, do ngài Thế
thân soạn. Bộ sách chú thích này về sau được
phiên dịch thành hơn 30 quyển.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Giải thâm mật kinh sớ Q.1].
KIM CƯƠNG QUYỀN
Cũng gọi: Kim cương Như lai quyền,
Phẫn nộ quyền, Kiên lao kim cương quyền
ấn.
Ấn tướng này biểu trưng
cho thức Đại kim cương trí,
được dùng trong Mạn đồ la
Kim cương giới. Một trong 4
loại Quyền ấn, 1 trong 6 loại
Quyền ấn của Mật giáo.
Khi kết ấn này, ngón cái co vào trong
lòng bàn tay, còn 4 ngón kia nắm lại thành
quyền.
(xt. Lục Chủng Quyền Ấn).
KIM CƯƠNG SÁCH BỒ TÁT
Kim cương sách, Phạm: Vajra-pàza.
Hán âm: Phạ nhật la bá xả bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi trong nguyệt luân ở cửa
Nam, lớp thứ nhất của hội Thành thân thuộc
Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Một
trong 4 Nhiếp bồ tát trong 37 vị tôn của
Kim cương giới, mật hiệu là Đẳng dẫn kim
cương, Từ dẫn kim cương. Vị tôn này là đồng
thể với Bồ tát Kim cương quyên sách trong
Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô úy truyền.
Ngài dùng sợi dây (sách) tâm đại từ bi dắt
dẫn chúng sinh vào Phật đạo, vì thế, Ngài
chủ về đức “dắt dẫn chúng sinh”.
Trong Lược thuật kim cương đính du
già phân biệt Thánh vị tu chứng pháp môn

(Đại 18, 290 hạ) nói: “Từ trí Dẫn nhập
phương tiện quyên sách Tam ma địa mà
buông ra ánh sáng kim cương quyên sách,
chiếu khắp 10 phương thế giới (...) Vì thụ
dụng trí tam ma địa nên thành tựu thân
hình bồ tát Kim cương quyên sách, trụ trong
nguyệt luân ở cửa Nam để giữ gìn ngôi nhà
công đức”.
[X. kinh Đại giáo vương Q.2 (bản 3
quyển)].
KIM CƯƠNG SÁM
Pháp sám hối được thực hành dựa theo
kinh Kim cương bát nhã ba la mật. Về bản
văn của pháp sám này, theo thiên Hối tội
trong Quảng hoằng minh tập, thì có Kim
cương bát nhã sám văn của vua Lương Vũ
đế.
Kinh Kim cương là bộ kinh đặc biệt
Thiền tông coi trọng và từ thời Ngũ tổ trở
về sau, qua các đời, tín ngưỡng kinh Kim
cương đã rất phổ cập. Chính vì thế mà kim
cương sám pháp cũng được lưu hành rộng
rãi.
KIM CƯƠNG SÁT
Cũng gọi là Kim cương tịnh sát.
Tên khác của chùa viện Phật giáo.
Vì kim cương được dùng để ví dụ cho
công đức của chùa (sát) nên gọi là Kim
cương sát.
Tăng sử lược quyển thượng (Đại 54, 237
thượng), nói: “Xét trong bài văn Tự cáo
(nói về các chùa) của pháp sư Linh dụ, thì
chùa gồm có 10 tên gọi (...). Kim cương sát
(chỗ ở kiên cố, nơi người tu hành cư trú) là tên
thứ 7.”
KIM CƯƠNG SƠN
Núi ở phía đông phủ Hoài dương, tỉnh
Giang nguyên, Hàn quốc, gần biển Nhật bản,

là cảnh đẹp bậc nhất của nước này.
Tương truyền, núi này là chỗ ở của bồ
tát Pháp khởi trong kinh Hoa nghiêm, cho
KIM CƯƠNG SƠN
Kim Cương Quyền

K
2609
nên người đời tôn xưng là Linh sơn. Toàn
núi được chia làm 4 khu Kim cương: Nội,
Ngoại, Hải, Tân và có mấy chục ngôi chùa.
Trong khu Nội kim cương có chùa Chính
dương do vua Thái tổ nước Cao li sáng lập,
chùa Biểu huấn do vua Văn vũ nước Tân la
xây dựng và chùa Trường an do ngài Chân
biểu kiến thiết dưới triều vua Pháp hưng
nước Tân la. Khu Ngoại kim cương có chùa
Thần khê, vốn là ngôi tháp cổ ở thời đại
Tân la, cũng là một Bản sơn có sớm nhất.
Khu Tân kim cương có chùa Du hỗ là nổi
tiếng nhất của núi này, mà cũng là nổi tiếng
nhất trong 31 ngôi chùa Bản sơn của nước
Triều tiên.
KIM CƯƠNG TAM MUỘI
Tam muội (chính định) có năng lực
thông suốt tất cả các pháp. Vì định này
bền chắc như kim cương, có thể phá trừ
tất cả phiền não, cho nên gọi là Kim cương
tam muội.
Kinh Niết bàn quyển 24 (Đại 12, 509
trung), nói: “Bậc Đại bồ tát tu Đại niết bàn,
chứng được Kim cương tam muội; an trụ
trong Tam muội này, có thể phá tan tất cả
các pháp”.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.6; Đại nhật kinh
sớ Q.5; luận Đại trí độ Q.47].
KIM CƯƠNG TAM MUỘI KINH
I. Kim Cương Tam Muội Kinh.
Tạng: Rdo-rje#i tií-íe- (dsin-gyi
chos-kyi yige
Kinh 1 quyển (hoặc 2 quyển) được dịch
vào thời Bắc Lương (397-439), mất tên người
dịch, được thu vào Đại chính tạng tập 9.

Nội dung giải thích các pháp Không,
Chân như, Như lai tạng, v.v... và được chia
làm 8 phẩm: Phẩm Tựa, phẩm Vô tướng,
phẩm Vô sinh hành, phẩm Bản giác lợi,
phẩm Nhập thực tế, phẩm Chân tính không,
phẩm Như lai tạng và phẩm Tổng trì.
Kinh này tuy chỉ có 1 quyển, nhưng đã
bao quát các tư tưởng Đại thừa, xứng đáng
làm pháp bảo cho Bồ tát ra đời độ người.
Bản dịch Tây tạng của kinh này là dịch
từ bản chữ Hán.
Về sách chú thích kinh này thì có: Kim
cương tam muội kinh chú giải, 4 quyển, của
ngài Viên trừng đời Minh, Kim cương tam
muội kinh luận, 3 quyển, của ngài Nguyên
hiểu người Tân la, Kim cương tam muội kinh
thông tông kí, 12 quyển, của ngài Tru chấn
đời Thanh.
[X. Đôn hoàng kiếp dư lục Q.7 (Trần
viên)].
II. Kim Cương Tam Muội Kinh.
Cũng gọi Kim cương tam muội bản tính
thanh tịnh bất hoại bất diệt kinh, Kim cương
thanh tịnh kinh.
Có 1 quyển, mất tên dịch giả, được thu
vào Đại chính tạng tập 15.
KIM CƯƠNG TẠNG
I. Kim Cương Tạng.
Tạng nói về pháp môn tu nhân chứng
quả của hàng bồ tát Đẳng giác. Là tạng thứ
7 trong 8 tạng nói trong phẩm Xuất kinh
của kinh Bồ tát xử thai quyển 7.
Theo Tam tạng pháp số quyển 31, thì
Kim cương tạng là pháp tu nhân cảm quả
của hàng bồ tát Đẳng giác do đức Phật chỉ
dạy, vì trí tuệ phá trừ hoặc chướng của hàng
Bồ tát này rất bền chắc sắc bén, có khả năng
đoạn diệt phẩm vô minh nhỏ nhiệm cuối

cùng, nên bồ tát Đẳng giác được gọi là Kim
cương tâm.
(xt. Bát Tạng).
II. Kim Cương Tạng.
Tiếng gọi tắt của bồ tát Kim cương tạng
vương.
(xt. Kim Cương Tạng Vương Bồ Tát).
KIM CƯƠNG TẠNG

K
2610
KIM CƯƠNG TẠNG BỒ TÁT
Kim cương tạng, Phạm: Vajra-garbha
Hán âm: Phạ nhật ra nghiệt ra bà.
Cũng gọi Kim cương thai.
Tạng:Rdo-rje-sĩií.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 3 trong 4 vị
tôn ở phía bắc Phương đàn của viện Ngoài
thuộc hội Vi tế và hội Cúng dường của Mạn
đồ la Kim cương giới Mật giáo. Là 1 trong
16 vị tôn của kiếp Hiền, mật hiệu là Trì giáo
kim cương, Lập nghiệm kim cương.
Hình tượng của vị tôn này là hình mầu
xanh nhạt, tay trái nắm lại thành quyền
(nắm tay), tay phải cầm hoa sen xanh, trên
hoa có cây chày 1 chĩa; chủng tử là (va),
hình Tam muội da là 4 cây chày 1 chĩa xếp
thành hình cái giếng, biểu thị ý nghĩa muôn
trí được thu nhiếp vào trong 4 trí; ấn tướng
là ấn Ngoại phược(2 tay chắp lại, 10 ngón
đan xen kẽ nhau rồi nắm lại)trên vòng lửa,
hoặc là ấn Ngoại phược 5 chĩa. Chân ngôn
là: “Án phạ nhật ra nghiệt la bà dã sa
phược hạ”.
Vì là 1 trong 16 vị tôn của kiếp Hiền,
nên danh hiệu của vị Bồ tát này thường thấy
trong các kinh Đại thừa, như trong phẩm
Thập địa của hội thứ 16 kinh Hoa nghiêm,
đặc biệt Ngài được tôn làm bậc Thượng thủ.
Thập địa kinh luận quyển 1 (Đại 26, 124
thượng), nói:
“Vì sao gọi là
Kim cương
tạng? Tạng
nghĩa là cứng
chắc, hệt như

lõi cây, cũng
giống như
thai trong
bụng, cứng
chắc như kim
cương, cho
nên gọi là Kim cương tạng. Trong tất cả các
thiện căn, lực dụng của thiện căn này là hơn
hết, lại có khả năng sinh thành đạo hạnh
trời người, không bị các thiện căn khác hủy
hoại, vì thế gọi là Kim cương tạng”.
Trong phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật
quyển 1, trong kinh Chư Phật cảnh giới
nhiếp chân thực quyển thượng và trong Vô
lượng thọ cúng dường nghi quĩ, vị Bồ tát
này đều được gọi là Kim cương tát đỏa; trong
kinh Văn thù bảo tạng đà la ni thì Bồ tát
này là chỉ cho bồ tát Văn thù; trong Lí thú
thích quyển hạ thì chỉ cho bồ tát Hư không
tạng; trong kinh Lược xuất niệm tụng quyển
3 thì Kim cương tạng là tên khác của Kim
cương bảo và Kim cương lợi; trong kinh Giáo
vương (bản quyển 3) quyển 2 thì vị Bồ tát
này được gọi là Kim cương bảo. Còn kinh
Đà la ni tập quyển 7 thì cho rằng Kim cương
tạng là hóa thân của Kim cương tát đỏa.
[X. kinh Kim cương đính Q.3; Hiền kiếp
thập lục tôn; Hoa nghiêm kinh sớ Q.31; Kim
cương đính đại giáo vương kính sớ Q.2].
KIM CƯƠNG TẠNG VƯƠNG BỒ TÁT
Kim cương tạng vương, Phạm:
Awỉottarazatabhujavajradhara.
Hán âm: A sắt tra đa la xá đa bộ nhạ
phạ nhật la đà lạc.
Gọi đủ: Nhất bách bát tí kim cương tạng
vương.
Gọi tắt: Kim cương tạng.
Vị Bồ tát ngồi ở đầu cực hữu trong viện

Hư không tạng trên Mạn đồ la Thai tạng
giới Mật giáo. Mật hiệu là Bí mật kim cương.
Hình tượng vị tôn này thân mầu xanh
sẫm, ngồi trên hoa sen báu, có 16 mặt(hoặc
22 mặt, trong đó có 1 mặt là mặt Phật), 18 tay,
tượng trưng ý nghĩa đối trị 18 phiền não, tay
cầm 18 thứ vũ khí như: Chày 1 chĩa, bánh
xe, vòng dây, thanh gươm, móc câu, Phạm
khiếp(hộp kinh), gậy, chày hình hoa, v.v...…
KIM CƯƠNG TẠNG VƯƠNG BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Tạng
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2611
biểu thị cho nghĩa
phá dẹp phiền não;
chủng tử là
(hùô); hình Tam
muội da là chày 5
chĩa, ấn tướng là
Kim cương la xà
nhất thiết kiến pháp
ấn; chân ngôn là:
“Án bạt chiết lộ ba
bà dạ sa ha”.
Trong viện Hư không tạng, vị Bồ tát này
được đặt đối diện với bồ tát Thiên thủ thiên
nhãn quán tự tại, đại biểu cho đức trí trong
2 môn Phúc, Trí của bồ tát Hư không tạng.
“Kim cương” tượng trưng cho nghĩa thức
thứ 8 là Đại viên kính trí vốn có, không hư
hoại; “Tạng” biểu thị ý nghĩa thức thứ 8 bao
hàm muôn pháp, còn “Vương” có nghĩa là
thức thứ 8 an trú trong tâm của hành giả.
Hoặc có thuyết cho rằng Phật Thích ca và
bồ tát Kim cương tạng vương là thân biến
hóa của Kim cương tát đỏa, cho nên Phật
Thích ca và Kim cương tạng vương có thể
được xem như cùng một thể năng biến.
Tên của vị Bồ tát này không thấy trong
kinh Đại nhật và Đại nhật kinh sớ, mà mới
được thấy trong các bộ Huyền pháp tự nghi
quĩ quyển 2 và Thanh long tự nghi quĩ quyền
trung. Xưa nay đều cho rằng vị tôn này chính
là bồ tát Kim cương tạng được nói trong
kinh Đà la ni tập quyển 7.
Ngoài ra, Lí thú thích quyển hạ và kinh
Đại giáo vương quyển 2 cho rằng Kim cương
tạng là danh hiệu quán đính của bồ tát Hư

không tạng, rằng Kim cương tạng là cùng
thể với Hư không tạng.
[X. Bí tạng kí].
KIM CƯƠNG TÁT ĐỎA
Phạm:Vajra-sattva.
Tạng: Rdo-rje sems-dpa#.
Cũng gọi: Kim cương thủ, Kim cương
thủ bí mật chủ, Chấp kim cương bí mật chủ,
Trì kim cương cụ tuệ giả, Kim cương thượng
thủ, Đại lạc kim cương, Tô la đa kim cương,
Nhất thiết Như lai Phổ hiền, Phổ hiền tát
đỏa, Phổ hiền Kim cương tát đỏa, Kim cương
thắng tát đỏa, Kim cương tạng, Chấp kim
cương, Bí mật chủ, Kim tát.
Kim cương tát đỏa tượng trưng cho diệu
lí: “Tâm bồ đề bền chắc không hư hoại” và
“Phiền não tức Bồ đề”. Trong Mật giáo, Kim
cương tát đỏa chỉ cho 4 vị:
I. Kim Cương Tát Đỏa.
Tổ truyền pháp thứ 2 của Mật giáo. Mật
giáo là do đức Đại nhật Như lai truyền cho
bồ tát Kim cương tát đỏa, là vị Bồ tát đương
cơ trong kinh Đại nhật. Ngài là bậc Thượng
thủ trong các vị Chấp kim cương thuộc nội
quyến thuộc của Đại nhật Như lai. Trong
kinh Đại nhật, Ngài thường được gọi là Kim
cương thủ hoặc Bí mật chủ, ngồi trong cung
Kim cương pháp giới. Sau khi đích thân
nhận giáo sắc của đức Đại nhật Như lai, Ngài
kết tụng truyền trì Mật thừa, trở thành Tổ
thứ 2 truyền trao Mật pháp. Sau khi đức
Thích tôn nhập diệt khoảng 7,800 năm, bồ
tát Long mãnh (Long thụ) mở tòa tháp sắt ở
Nam thiên trực tiếp nhận lãnh Mật thừa từ
nơi bồ tát Kim cương tát đỏa để turyền đến
nhân gian.
II. Kim Cương Tát Đỏa.
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở phía trước đức

A súc Như lai, trong nguyệt luân ở phương
đông thuộc viện Kim cương bộ, là 1 trong
37 vị tôn trên Mạn đồ la Kim cương giới
Mật giáo, mật hiệu là Chân như kim cương,
Đại dũng kim cương, Dũng tiến chấp kim
cương.
Hình tượng, chủng tử, hình Tam muội
da của vị tôn này trong các hội đều khác
nhau. Như trong hội Thành thân thì hình
tượng của Ngài là mình mầu da người, hình
Bồ tát, tay phải cầm chày 5 chĩa, biểu thị
KIM CƯƠNG TÁT ĐỎA
Bồ Tát Kim Cương Tạng Vương
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2612
nghĩa phá dẹp 10
thứ phiền não, đầy
đủ 10 ba la mật,
hoặc biểu trưng
tam muội của Ngũ
Phật; tay trái cầm
linh(chuông nhỏ)
kim cương, để thức
tỉnh tâm vô minh
của tất cả chúng
sinh, hình Tam
muội da là cây chày 5 chĩa.
Vị Bồ tát này chủ về đức phát tâm bồ đề
của A súc Như lai, có đầy đủ hạnh Phổ hiền
để làm lợi ích cho tất cả chúng sinh và khiến
cho hết thảy Bồ tát được thụ dụng trí Tam
ma địa. Ngoài ra, vị Bồ tát này còn biểu thị
cho tâm bồ đề thanh tịnh sẵn có của chúng
sinh, là cùng thể nhưng khác tên với bồ tát
Phổ hiền.
III. Kim Cương Tát Đỏa.
Vị Bồ tát chủ tôn trong hội Lí thú, ngồi
ở chính giữa Mạn đồ la Kim cương giới Mật
giáo.
Hình tượng của vị tôn này toàn thân mầu
trắng, đội mũ báu Ngũ trí, tay trái cầm linh,
để bên hông trái, biểu thị ý nghĩa vui thích
“đại ngã mạn”; tay phải cầm cây chày 5 chĩa,
tượng trưng cho nghĩa khai phát mầm bồ
đề Ngũ trí sẵn có của chúng sinh. Chủng tử
là (oô) hoặc (hùô), hình Tam muội
da là chày 5 chĩa.
Vị Bồ tát này là thân Chính pháp luân
của đức A súc Như lai, lấy thể hư vọng của
4 phiền não: Dục, xúc, ái, mạn làm đức riêng

để hiển bày chỉ thú mầu nhiệm: “Phiền não
tức là tâm bồ đề thanh tịnh”, bởi thế, cùng
với 4 vị bồ tát Kim cương Dục, Kim cương
Xúc, Kim cương Ái và Kim cương Mạn đồng
thời hiển hiện 5 tướng Kim cương bí mật.
Thông thường, khi tu pháp Phổ hiền, pháp
Ngũ bí mật, pháp Phổ hiền diên mệnh, v.v...
đều thờ vị Bồ tát này làm Bản tôn.
IV. Kim Cương Tát Đỏa.
Vị Chủ tôn của bộ “Đại Trí Kim Cương”
trong viện Kim cương bộ trên Mạn đồ la
Thai tạng giới Mật giáo.
Vị tôn này chủ về đức “Chiết phục môn”,
lấy việc phá dẹp ác chướng làm bản thệ. Hình
tượng của Ngài toàn thân mầu da người,
ngồi trên tòa sen, đầu hơi nghiêng về phía
bên phải, cánh tay
mặt co lại, hơi giơ
lên, lòng bàn tay
ngửa, hơi co 5
ngón, cây chày 3
chĩa đặt ngang giữa
bàn tay; cánh tay
trái cũng co lại, hơi
nâng lên, nắm lại
thành quyền để ở
trước ngực, lưng
bàn tay đối diện
với tay phải.
Ngoài ra, theo kinh Đại giáo vương quyển
8, trong hội Hàng tam thế yết ma, Kim cương
tát đỏa hiện tướng Hàng tam thế Minh
vương với 3 mặt, 8 tay, là Luân thân giáo
lệnh của đức A súc Như lai. Vị Bồ tát này
vâng lãnh giáo sắc của Như lai hàng phục
trời Đại tự tại ương ngạnh, khó dạy, cho
nên phải hiện hình tướng Minh vương.
Tuy Kim cương tát đỏa có các nghĩa được

trình bày ở trên, nhưng trong Mật giáo, Kim
cương tát đỏa thường được xem là tâm Bồ
đề, hoặc đại biểu chung cho những người
từ nơi tâm Bồ đề tiến lên cầu quả Phật. Lại
nữa, Đại nhật Như lai là tổng thể của giác,
Kim cương tát đỏa là tổng thể của mê, cho
nên trong pháp tu của Mật giáo, nếu khi
chủng tử của Đại nhật Như lai và Kim
cương tát đỏa được đắp đổi dùng lẫn cho
nhau, thì đó là biểu thị ý nghĩa dung hợp
bản thệ của 2 Ngài và ý nghĩa “Chúng sinh
và Phật không hai”.
Thông thường, Lạt ma giáo Tây tạng sùng
KIM CƯƠNG TÁT ĐỎA
Kim Cương Tát Đỏa II
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Kim Cương Tát Đỏa IV
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2613
bái Kim cương tát đỏa và tôn Ngài là A đề
Phật đà(tức Phật Bản Sơ). Đồng thời, Ngài
cũng được xem là hóa thân của đức A súc
Như lai trong Ngũ trí Như lai ngồi trên đài
sen trắng, là chủ của Tịnh độ ở phương Đông.
[X. phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật Q.1;
phẩm Tăng ích thủ hộ thanh tịnh hạnh trong
kinh Đại nhật Q.7; kinh Kim cương đính
du già trung lược xuất niệm tụng Q.1, Q.4;
kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân thực
Q.trung; Lí thú thích Q.thượng; Đại nhật
kinh sớ Q.5; Buddhism in Tibet (E.
Schlagintweit)].
KIM CƯƠNG TÁT ĐỎA THUYẾT TẦN NA DẠ CA
THIÊN THÀNH TỰU NGHI QUĨ KINH
... ..
Gọi tắt: Tần na dạ ca thiên nghi quĩ kinh.
Kinh 4 quyển, do ngài Pháp hiền (?-101)
dịch vào đời Tống, được thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nội dung tường thuật về việc trời Tần
na dạ ca(trời Hoan hỉ) thành tựu được lợi
ích cho tất cả chúng sinh và pháp chú trớ
(cầu nguyện) của vị trời này tương ứng với 4
pháp: Tức tai, Tăng ích, Kính ái và Điều phục.
KIM CƯƠNG TÂM
Tín tâm của Bồ tát bền vững không hề
bị lay chuyển, giống như kim cương cứng
chắc không bị các vật khác phá hoại, cho
nên gọi là tâm kim cương.
Đối với tông Tịnh độ thì “Kim cương
tâm” là chỉ cho lòng tin vững chắc vào bản
nguyện của đức Phật A di đà.
[X. luận Đại trí độ Q.45].
KIM CƯƠNG THẢO LÍ

Cũng gọi: Kim cương tạng thảo hài, hoặc
gọi tắt là Kim cương.
Một trong các loại
giầy cỏ do các vị tăng
Nhật bản thời xưa sử
dụng. Có rất nhiều
loại: Cảo kim cương
(giầy rơm), Lận kim
cương(giầy cỏ cói),
Gian kim cương(giầy
cỏ may), Bản kim
cương(giầy bằng ván
gỗ), v.v... So với giầy cỏ hiện nay thì Kim
cương thảo lí hơi lớn hơn. Vì lấy theo nghĩa
kim cương bền chắc không hư hoại nên gọi
là kim cương thảo lí.
Cứ theo Nhật tăng Pháp nhiên thượng
nhân hành trạng họa đồ quyển 34, thì ngài
Pháp nhiên cả đời chẳng cỡi ngựa, ngồi xe,
mà chỉ mang giầy cỏ kim cương đi bộ.
[X. Đồng dực tán Q.34; điều Cảo kim
cương trong sách Loại tụ danh vật khảo
Q.24].
KIM CƯƠNG THÂN
Phạm: Vajra-saôhatana-kàya.
Gọi đủ: Kim cương bất hoại thân.
Kinh Đại bảo tích quyển 52 (Đại 52, 37
trung), nói: “Thân Như lai tức là Pháp thân;
thân kim cương là thân bền chắc không hư
hoại”. Nghĩa là Pháp thân của Như lai được
ví như kim cương, không thể hư nát.
[X. kinh Trường a hàm Q.4; phẩm Như
lai thọ lượng trong kinh Kim quang minh
tối thắng vượng Q.1; kinh Đại bát niết bàn
Q.3 (bản Bắc)].
KIM CƯƠNG THỂ
Thân thể bền chắc ví như kim cương,
chỉ cho công đức của thân Phật.

Theo kinh Nguyệt quang đồng tử, công
đức của thân Phật như kim cương, đã dứt
sạch các điều ác và tích tụ muôn hạnh lành;
KIM CƯƠNG THỂ
Kim Cương Thảo Lí

K
2614
tướng tốt sáng chói, không thần khí nào sánh
kịp; đã phá tan bóng tối của 5 đường, hiển
bày ánh sáng vô thượng chính chân.
Kinh Nhân vương (bản dịch mới) quyển
trung (Đại 8, 837 trung), nói: “Thế tôn đạo
sư kim cương thể, tâm hành tịch lặng chuyển
pháp luân”.
[X. phẩm Như lai thọ lượng trong kinh
Kim quang minh tối thắng vương Q.1].
KIM CƯƠNG THỦ BỒ TÁT
Kim cương thủ, Phạm: Vajra-pàịi.
Hán âm: Phạt chiết la bá ni, hoặcVajradhara
(Hán âm: Phạt chiết la đà la).
Tạng:Lag-na rdo-rje.
Cũng gọi: Chấp kim cương bồ tát, Bí mật
chủ bồ tát, Kim cương chủ dược xoa tướng.
Chỉ cho các vị Bồ tát cầm chày kim cương
trong viện Kim cương thủ thuộc Mạn đồ la
Thai tạng giới Mật giáo.
Vị Bồ tát náy cũng đặc biệt được dùng
để gọi Lực sĩ Kim cương mật tích, như kinh
Tăng nhất a hàm quyển 22 nói, Lực sĩ Kim
cương mật tích cầm chày kim cương đứng ở
phía sau đức Như lai.
Đại nhật kinh sớ quyển 1 thì nói, Kim
cương thủ theo nghĩa nông cạn là chỉ cho
Dạ xoa cầm chày kim cương, thường theo
hầu đức Phật; còn theo nghĩa sâu xa thì chỉ
cho Kim cương tát đỏa, biểu thị cho tam
mật thân, ngữ, ý của đức Đại nhật Như lai.
Lí thú thích quyển thượng thì cho rằng
vị Bồ tát này chính là bồ tát Phổ hiền, vì
ngài Phổ hiền đích thân tiếp nhận chày kim
cương từ tay đức Phật Tì lô giá na. Nhưng
trong kinh Bát đại bồ tát mạn đồ la do ngài

Bất Không dịch, thì trong 8 vị Bồ tát có 2
bồ tát Phổ hiền và Kim cương thủ khác nhau;
bồ tát Kim cương thủ thân mầu xanh, ngồi
bán già, đầu đội mũ Ngũ Phật, tay phải cầm
chày kim cương, tay trái để ở chỗ thắt lưng;
chân ngôn là: “Án tông ra phạ sa phạ ha”.
[X. kinh Nhập lăng già Q.8; kinh Đại
giáo vương Q.1 (ngài Thí hộ dịch); kinh Sư
tử trang nghiêm vương bồ tát thỉnh vấn; kinh
Đại thừa bát đại mạn noa la].
KIM CƯƠNG THỦ TRÌ KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Kim cương thủ trì kim cương, Phạm:
Vajra-hasta-vajra-dhara.
Hán âm: Phạ nhật ra ha tốt đổ phạ nhật
ra đà lạc.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 3 hàng thứ 1
trong viện Kim cương thủ trên Hiện đồ Mạn
đồ la Thai tạng giới Mật giáo, mật hiệu là
Kiên cố kim cương, Bí mật kim cương.
Vị tôn này đồng thể với bồ tát Mang
mãng kê (Phạm: Màmakì) của Kim cương
bộ mẫu và chủ về đức năng sinh trong Kim
cương bộ. Hình tượng là thân mầu vàng
nhạt, ngồi trên hoa sen đỏ, tay trái hướng
vào trong, cầm cây chày 3 chĩa, tay phải
kết ấn Thí nguyện, mặt hơi hướng về bên
phải; chủng tử là (triô), (hùô), hình
Tam muội da là
chày kim cương
3 chĩa(có thuyết
nói 5 chĩa); ấn
tướng là ấn Trì
địa; chân ngôn
là: “Phẫn nộ qui
mệnh hồng
hồng hồng
hồng phát tra
nhiêm nhiêm sa

phạ hạ”.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Chư thuyết
bất đồng Q.4]. (xt. Mang Mãng Kê Bồ Tát).
KIM CƯƠNG THỦY
Phạm: Vajrodaka.
Hán âm: Bạt chiết la ô đà ca.
Tạng:Rdo-rje chu.
KIM CƯƠNG THỦY
Bồ Tát Kim Cương Thủ Trì Kim Cương
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

K
2615
Cũng gọi Kim cương thệ thủy, Thệ thủy.
Loại nước dành cho hành giả Mật giáo
uống khi phát lời thệ nguyện trong lễ thụ
Quán đính, gọi là Kim cương thủy.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 nói rằng, Kim
cương thủy là nước trong được điều chế bằng
các thứ hương liệu như uất kim(nghệ), long
não, chiên đàn, v.v... rồi đọc chân ngôn gia
trì. Người thụ Quán đính uống nước ấy trước
mặt tất cả Thánh chúng và tự thệ không
bao giờ lui sụt nguyện Đại bồ đề.
[X. kinh Đại giáo vương Q.3 (ngài Thí
hộ dịch); kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.4; kinh Đà la ni tập
Q.4].
KIM CƯƠNG THỪA GIÁO
Kim cương thừa, Phạm: Vajra-yàna.
Hán âm: Bạt nhật la diễn.
Cũng gọi Kim cương nhất thừa, Kim
cương nhất thừa thậm thâm giáo, Kim cương
nhất thừa tối cực bí mật giáo, Kim cương trí
tuệ nhất thừa giáo, Tối thượng kim cương
bí mật thừa giáo.
Tên gọi khác của Mật giáo.
Đối với Đại thừa và Tiểu thừa hiển giáo,
Mật giáo tự cho pháp của mình là thù thắng
nhất, vả lại bền chắc, sắc bén như kim cương,
cho nên gọi là Kim cương thừa giáo.
[X. kinh Du già du kì Q.1; Kim cương
đính du già lược thuật tam thập thất tôn
tâm yếu]. (xt. Mật Tông).
KIM CƯƠNG THỰC THIÊN
Kim cương thực, Phạm: Vajra-màla#.
Cũng gọi Kim cương ẩm thực thiên, Kim
cương thực trì man, Man tì na dạ ca, Nghiêm

kế đại tướng.
Vị tôn ngồi ở chính giữa phương nam
của Kim cương bộ ngoài thuộc Mạn đồ la
Kim cương giới Mật giáo. Là 1 trong 20 vị
trời của bộ này, một
trong 5 loại trời ở hư
không.
Hình tượng của vị
tôn này trong các hội
Mạn đồ la Kim cương
giới đều khác nhau.
Như trong hội Thành
thân thì hình tượng
mầu da người, đầu voi
mình người, ngồi trên
lá sen, tay trái nắm lại thành quyền để ở
dưới bụng chỗ thắt lưng, tay phải cầm tràng
hoa. Trong hội Vi tế, tay phải cầm tràng
hoa, tay trái cầm thanh kiếm. Trong hội
Cúng dường, hai tay đều cầm tràng hoa.
Chủng tử là (ma), hình Tam muội da là
tràng hoa.
Theo kinh Đại giáo vương quyển 10, thì
vị tôn này chính là Tác cam lộ (Phạm:
Madhu-kasa) trong các vị trời đi trong hư
không, hiệu là Kim cương man (Phạm:
Vajra-màla).
[X. Hiền kiếp thập lục tôn; Bí tạng kí;
Kim cương giới thất tập Q.hạ].
KIM CƯƠNG TI HIỂN TÍNH LỤC
Gọi đủ: Kim cương ti luận hiển tính lục.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Cô sơn Trí
viên (976-1022) biên tập vào đời Tống, được
đưa vào Vạn tục tạng tập 100.
Đây là sách chú thích bộ luận Kim cương
ti của ngài Kinh khê Trạm nhiên đời Đường.
Trong bộ sách này, ngài Cô sơn Trí viên
thuộc phái Sơn ngoại tông Thiên thai đã

công nhiên dấy lên cuộc tranh luận với ngài
Tứ minh Tri lễ thuộc phái Sơn gia.
Xưa nay những nghĩa lí được bàn giải
trong các tác phẩm của phái Sơn ngoại
thường là thiên lệch lầm lẫn, luôn bị các
học giả của phái Sơn gia bài bác. Nhưng sách
này giải thích nghĩa lí trong luận Kim cương
KIM CƯƠNG TI HIỂN TÍNH LỤC
Kim Cương Thực Thiên
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2616
ti rất ưu việt, đến cả phái Sơn gia cũng thường
dẫn dụng và xem trọng.
KIM CƯƠNG TI LUẬN
Cũng gọi Kim cương ti, Kim ti luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Kinh khê
Trạm nhiên (711-782) soạn vào đời Đường,
được thu vào Đại chính tạng tập 46.
“Kim cương ti” là dụng cụ để lột màng
mắt chữa bệnh cho người mù, từ đó dẫn
đến nghĩa tượng trưng cho sự khai mở con
mắt trí tuệ cho chúng sinh mê tối. Luận này
dựa vào tư tưởng tất cả hữu tình, vô tình
đều thành Phật trong kinh Pháp hoa và tư
tưởng Duy thức của luận Đại thừa khởi tín
làm căn bản mà chủ trương tất cả cỏ cây
đều có thể thành Phật; đồng thời; căn cứ
vào lập trường “Phật tính như không” trong
kinh Niết bàn để phản bác thuyết cho rằng
“gạch đá không có tính Phật”.
Luận này bàn về nghĩa chân thực của
Phật tính, cho rằng không những tất cả loài
hữu tình có Phật tính, mà ngay cả cỏ cây
cũng có Phật tính. Thuyết “Vô tình có Phật
tính” này không thấy trong các tác phẩm
của ngài Trí khải, vì thế nên biết tư tưởng
này đã do ngài Trạm nhiên đề xướng và về
sau trở thành đặc sắc của giáo nghĩa tông
Thiên thai đời Tống.
KIM CƯƠNG TIÊN LUẬN
Cũng gọi Kim cương tiên kí, Tiên kí.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Bồ đề lưu
chi dịch vào đời Bắc Ngụy, được thu vào
Đại chính tạng tập 25.
Đây là sách chú giải bộ Kim cương bát
nhã ba la mật kinh luận của ngài Thiên thân.

Về tác giả của luận này, ở cuối quyển có ghi
(Đại 25, 874 hạ): “Di lặc Thế tôn giải thích
bằng văn xuôi, Luận chủ Thiên thân học
được từ tỉ khưu Vô chướng ngại, nghiên cứu
suy tìm ý của bộ kinh luận này, rồi làm kệ
luận, nêu lên nhiều nghi vấn. Để giải thích
những nghi vấn đó, nên làm 80 bài kệ và
soạn luận thích bằng văn xuôi, rồi truyền
dạy cho luận sư Kim cương tiên. Luận sư
Kim cương tiên truyền dạy cho ngài Vô tận
ý, ngài Vô tận ý truyền cho đến nay đã gần
200 năm mà chưa hề dứt tuyệt”.
Qua quá trình truyền thừa như trên,
trong đó, về sự tích của các ngài Kim cương
tiên, Vô tận ý, Thánh tế, v.v... tuy không
được rõ, nhưng nhan đề của luận này là Kim
cương tiên luận, thì có thể được xem như đã
do ngài Kim cương tiên soạn. Tuy nhiên,
trong luận này có nhiều chỗ trích dẫn thuyết
của các nhà dịch kinh ở Trung quốc, thì rõ
ràng luận này đã không phải được dịch từ
tiếng Phạm. Kim cương bát nhã kinh nghĩa
sớ quyển 1 của ngài Cát tạng, Nhân vương
kinh sớ quyển thượng phần cuối của ngài
Viên trắc, Khai nguyên thích giáo lục quyển
12, v.v... đều cho rằng luận Kim cương tiên
là do ngài Bồ đề lưu chi soạn. Nhưng Kim
cương bát nhã kinh tán thuật quyển thượng
của ngài Khuy cơ thì cho rằng ý nghĩa hồi
tâm của hàng Nhị thừa định tính và thuyết
Chân thức duyên khởi nói trong luận Kim
cương tiên đều xa lạ với các môn hạ của
ngài Thiên thân, bởi thế, ngài Khuy cơ đã
đoán định rằng Kim cương tiên là người nước
Ngô ở miền Nam Trung quốc.
[X. Đông vực truyền đăng mục lục
Q.thượng].
KIM CƯƠNG TIẾU BỒ TÁT

Kim cương tiếu, Phạm:Vajra-hàsa.
Hán âm: Phạ nhật ra hạ sa.
Tạng: Rdo-rje-#dsum.
Cũng gọi Ma ha tiếu bồ tát, Ma ha hi
hữu bồ tát, Kim cương hoan hỉ bồ tát, Kim
cương vi tiếu bồ tát, Lạc sinh hoan hỉ bồ tát.
Vị Bồ tát thân cận ngồi ở phía sau đức
KIM CƯƠNG TIẾU BỒ TÁT

K
2617
Bảo sinh Như lai trong nguyệt luân ở phương
nam trên Mạn đồ la Kim cương giới Mật
giáo, mật hiệu là Hỉ duyệt kim cương, Hoan
hỉ kim cương. Là 1 trong 16 vị Bồ tát, 1
trong 37 vị tôn của Kim cương giới.
Hình tượng, hình Tam muội da của vị
tôn này trong các hội của Mạn đồ la Kim
cương giới đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân thì hình tượng của Ngài là thân
mầu da người, 2 tay nắm lại thành thế quyền
ấn đưa lên ngang tai; hình Tam muội da là
giữa 2 cây chày 3 chĩa có hình cái miệng
cười; chủng tử là (ha#), nghĩa là 2 chướng
(phiền não, sở tri)dứt sạch, mừng rỡ vui cười;
chân ngôn là: “Án phạ nhật hạ sa hác”.
Trong hội Tam muội da, hình Tam muội
da là chày kim cương đặt ngang trên hoa
sen; chân ngôn là: “Ha ha hồng hác”. Trong
hội Cúng dường, hình tượng là 2 tay cầm
hoa sen, trên hoa sen có chày 3 chĩa; chân
ngôn là: “Án na mạc tát phạ đát tha nghiệt
đa ma ha tất lí để bát la mẫu nễ da ca lê
phiếu phạ nhật ra hạ tây hác”.
Vị Bồ tát này tượng trưng cho đức của
Bảo sinh Như lai, là trao cho chúng sinh
muôn hạnh muôn điều thiện và cùng vui
cười mừng rỡ với họ. Nhờ sự gia bị của vị
Bồ tát này, nếu chúng sinh nào nghe danh
hiệu hoặc thấy hình tượng của Ngài thì đều
được sự lợi lạc trong chính pháp.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.1, Q.3; kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp
chân thực Q.trung; kinh Đại giáo vương Q.2
(bản 3 quyển); Lược thuật kim cương đính

du già phân biệt thánh vị tu chứng pháp
môn; Kim cương đính du già tam thập thất
tôn xuất sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG TỊNH SÁT
Chỉ cho già lam (chùa), là nơi chứa góp
công đức. Kim cương ví dụ cho công đức
bền chắc; tịnh sát là cõi thanh tịnh.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển hạ, phần 3 (Đại 40, 141 trung),
nói: “Vào chùa thực hành pháp kim cương
tịnh sát”.
Hành sự sao tư trì kí quyển 3 phần cuối
(Đại 40, 49 trung), nói: “Kim cương cứng
chắc sắc bén; già lam là nơi gieo trồng phúc
đức, cho nên dùng kim cương để ví dụ”.
KIM CƯƠNG TỎA BỒ TÁT
I. Kim Cương Tỏa Bồ Tát.
Kim cương tỏa, Phạm: Vajra-sphoỉa.
Hán âm: Phạ nhật ra tát phổ tra.
Tạng:Rdo-rje-lcags-sgrog.
Cũng gọi Kim cương liên tỏa bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở cửa tây của lớp thứ 1
trên Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Là
1 trong 4 Nhiếp bồ tát, 1 trong 37 vị tôn
thuộc Kim cương giới.
Với tâm đại từ bi, vị tôn này thệ nguyện
đóng khóa (tỏa) tất cả cửa ác thú, khiến
chúng sinh an trụ nơi Bồ đề không trở lui.
Ngài tượng trưng cho đức nhiếp thụ chúng
sinh. Mật hiệu là Kiên trì kim cương, Diệu
trụ kim cương, chủng tử là (vaô), nghĩa
là trói buộc không thể được.
Hình Tam muội da, ấn tướng, hình tượng
của Bồ tát này trong các hội đều khác nhau.
Như trong hội Thành thân, hình Tam muội
da là chiếc khóa kim cương; hình tượng là
thân mầu da
người, tay trái

nắm lại thành
quyền, tay
phải cầm
khóa; ấn
tướng là 2
nắm tay đâu
lưng vào
nhau, 2 ngón
út 2 ngón trỏ
KIM CƯƠNG TỎA BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Tỏa I
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2618
móc lấy nhau như cái khóa; chân ngôn là:
“Án phạ nhật ra tát phổ tra tông”. Trong
hội Tam muội da, hình Tam muội da là chiếc
khóa 3 chĩa; chân ngôn là: “Hệ tát phổ tra
tông”. Trong hội Cúng dường, hình tượng
là 2 tay cầm hoa sen, trên hoa để cái khóa.
[X. kinh Kim cương đính Q.2; kinh Đại
giáo vương Q.4; kinh Kim cương đính du
già trung lược xuất niệm tụng Q.2; Kim
cương đính du già tam thập thất tôn xuất
sinh nghĩa].
II. Kim Cương Tỏa Bồ Tát.
Kim cương tỏa, Phạm:Vajra-zfíkhalà.
Hán âm: Phạ nhật ra thi lí khư la.
Tạng: Rdo-rje lu-gu-rgyud-ma.
Cũng gọi Kim cương thương kiệt la bồ
tát.
Vị Bồ tát ngồi ở ngôi thứ 5 phía trên
trong viện Kim cương thủ của Hiện đồ Mạn
đồ la Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu là
Kiên trì kim cương, Kiên cố kim cương, biểu
thị ý nghĩa giữ gìn chắc chắn.
Hình tượng vị tôn này là thân mầu vàng
nhạt, ngồi trên hoa sen đỏ, chân trái xếp
bằng, đầu gối phải dựng đứng, mặt hướng
về bên phải; tay phải đưa lên, co ngón giữa
và ngón vô danh, ngón trỏ và ngón út cong
lại thành hình cái móc, cầm chiếc khóa; nắm
tay trái ngửa lên chống vào cạnh sườn.
Chủng tử là (hùô) hoặc (vaô), hình
Tam muội da là cái khóa kim cương.
Vị Bồ tát này tiêu biểu cho trí tuệ của
kim cương bộ, giữ
gìn hết thảy chúng
sinh, khiến họ dứt

trừ phiền não
chướng và sở tri
chướng. Ngoài ra,
trong kinh Đại nhật,
bồ tát Kim cương
tỏa và bồ tát Kim
cương châm được
bày đối nhau.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5, Q.6; Chư
thuyết bất đồng kí Q.4]. (xt. Kim Cương
Song Tỏa).
KIM CƯƠNG TỌA
Phạm: Vajra-sana.
Cũng gọi Kim cương tề.
Chỉ cho cái tòa đức Phật ngồi lúc Ngài
thành đạo dước gốc cây Bồ đề, ở phía nam
thành Già da, nước Ma kiệt đà, Trung Ấn
độ. Vì tòa này cứng chắc giống như kim
cương không hư hoại, cho nên gọi là Kim
cương tọa.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 8, ở
gốc cây Bồ đề có tòa Kim cương. Thủa xưa,
khi kiếp Hiền mới hình thành thì tòa này
có cùng một lúc với quả đất; trong Tam thiên
đại thiên thế giới, tòa này dưới đến Kim luân,
trên đến mặt đất, do kim cương tạo thành,
chu vi hơn 100 bước, nghìn đức Phật trong
kiếp Hiền ngồi trên tòa này mà vào định
Kim cương, vì thế gọi là tòa Kim cương.
Điều Kinh hành thiểu bệnh trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 3 do ngài
Nghĩa tịnh soạn vào đời Đường (Đại 54, 221
hạ), nói: “Chính tôi đã đến bên cạnh tòa
kim cương, nhưng chỉ thấy dấu vết, chứ
không thấy nền cũ nữa”. Như vậy chứng tỏ
tòa kim cương vào thời ngài Nghĩa Tịnh đến
Ấn độ đã bị hư hoại, còn tòa Kim cương
hiện nay là do người đời sau mô phỏng tạo

thành.
[X. kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
Q.3; luận Đại trí độ Q.34; luận Đại tì bà sa
Q.30, Q.83; luận Câu xá Q.19].
KIM CƯƠNG TỒI TOÁI THIÊN
Cũng gọi Tản cái tì na dạ ca.
Gọi tắt: Kim cương tồi thiên.
Vị trời ngồi chính giữa phương đông
thuộc Ngoại kim cương bộ trong Mạn đồ la
KIM CƯƠNG TỒI TOÁI THIÊN
Bồ Tát Kim Cương Tỏa II
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

K
2619
Kim cương giới Mật giáo. Là 1 trong 20 vị
trời của Ngoại kim cương bộ thuộc Kim
cương giới, 1 trong 5 loại trời ở hư không.
Hình tượng vị tôn này thân mầu da
người, mình người, đầu voi, ngồi trên tòa
bằng lá sen, 2 tay cầm tàn (lọng) báu(có
thuyết nói tay trái đặt ở chỗ thắt lưng). Ấn
tướng làtay trái duỗi thẳng 5 ngón, lòng
bàn tay hướng xuống; tay phải nắm lại,
ngón trỏ chống vào lòng bàn tay trái tạo
thành hình cái
tàn; chủng tử là
(gu), (go),
nghĩa là tất cả
pháp vô hành;
hình Tam
muội da là cái
tàn, chân ngôn
là: “Án phạ
nhật ra ngu sa
phạ hạ”.
Vị tôn này là thân do đức Đại nhật Như
lai hóa hiện để thu nhiếp các Tì na dạ ca,
cầm lọng là biểu thị cho sự che chở chúng
sinh và có năng lực phá dẹp các chướng ngại,
cho nên gọi là Kim cương tồi toái.
[X. kinh Tô bà hô đồng tử thỉnh vấn
Q.thượng; Đại thánh hoan hỉ song thân Tì
na dạ ca thiên hình tượng phẩm nghi quĩ].
KIM CƯƠNG TRÌ BỒ TÁT
Kim cương trì, Phạm: Vajra-dhara.
Hán âm: Phạ nhật ra đà la.
Tạng:Rdo-rje #dsin-pa.
Gọi tắt: Kim cương trì.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí 6 hàng thứ 2 trong

viện Kim cương thủ trên Hiện đồ Mạn đồ
la Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu là
Thường định kim cương.
Hình tượng vị tôn này thân mầu vàng
lợt, mặc áo trời, ngồi trên hoa sen đỏ, khuỷu
tay phải co lại, bàn tay ngửa lên, cầm đầu
dưới của chày 1
chĩa dựng thẳng
đứng, tay trái cũng
cầm chày 1 chĩa đặt
ở trước ngực; chủng
tử (hùô), hình
Tam muội da là
chày 1 chĩa. Ấn
tướng của vị tôn
này là ấn Trì địa;
chân ngôn là: “Na
ma tam mạn đa phạt chiết la noản hồng hồng
hồng phát tra phát tra phát tra nhiêm nhiêm
sa ha (Nama# samanta-vajràịàô hùô
hùô hùô phaỉ phaỉ phaỉ jam jam
svàhà).
[X. Bí tạng kí; Chư thuyết bất đồng kí
Q.4].
KIM CƯƠNG TRÍ
I. Kim Cương Trí.
Phạm:Vajra-prajĩà.
Hán âm: Phược nhật la bát nhã.
Tạng:Rdo-rje-zes-rab.
Chỉ cho trí thể bền chắc không hư hoại,
là tên khác của Đại viên kính trí. Vì trí này
có công năng phá trừ phiền não tập khí,
giống như kim cương phá hủy các vật, cho
nên gọi là Kim cương trí.
Cứ theo Kim cương đính du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu, đứng về
mặt “Nhân vị”(giai vị tu nhân)mà nói, thì
Kim cương trí chỉ cho tín tâm mới phát của

hành giả, còn về mặt “Quả vị”(giai đoạn
chứng quả)thì Kim cương trí tượng trưng
cho A súc Như lai.
[X. luận Bồ đề tâm; Đại nhật kinh sớ
Q.1; Du già kinh nghĩa thuật đệ nhất].
II. Kim Cương Trí (671-741).
Phạm: Vajrabodhi.
Hán âm: Bạt nhật la bồ đề.
Tổ phó pháp thứ 5 của Mật giáo Ấn độ,
KIM CƯƠNG TRÍ
Trời Kim Cương Tồi Toái
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bồ Tát Kim Cương Trì

K
2620
Sơ tổ Mật giáo Trung quốc, thuộc dòng dõi
Bà la môn ở miền Nam Ấn độ(có thuyết cho
rằng sư là 1 vương tử ở Trung Ấn độ).
Năm 10 tuổi, sư xuất gia ở chùa Na lan
đà, 20 tuổi thụ giới Cụ túc, thông suốt kinh
luật luận Đại thừa, Tiểu thừa. Năm 31 tuổi,
sư theo ngài Long trí học Mật giáo ở Nam
Ấn độ.
Năm Khai nguyên thứ 7 (719) đời Đường,
sau khi ngài Thiện vô úy đến Trung quốc
được 3 năm, sư dẫn đệ tử là Bất không theo
đường biển qua các đảo Tích lan, Sumatra,
rồi đến Quảng châu, Trung quốc, kiến lập
đạo tràng Đại mạn đồ la quán đính, hóa độ
4 chúng.
Năm Khai nguyên thứ 8 (720), sư đến
Lạc dương, Trường sa, phiên dịch kinh điển
Mật giáo và truyền trao bí pháp Quán đính.
Sư và ngài Thiện vô úy cùng với Bất không
được tôn xưng là “Khai Nguyên Tam Đại
Sĩ”(ba vị Bồ tát thời Khai nguyên).
Sư tịch vào năm 741 ở chùa Quảng phúc
tại Lạc dương, thọ 71 tuổi(có thuyết nói 70,
hoặc cho là không rõ tuổi thọ), thụy hiệu là Đại
Hoằng Giáo Tam Tạng.
Đệ tử có
các vị: Nhất
hạnh, Tuệ
siêu, Nghĩa
phúc, Viên
chiếu, v.v..
Các dịch
phẩm gồm 8
bộ 11 quyển
như: kinh Kim

cương đính,
Du già niệm
tụng pháp,
Quán tự tại du
già pháp, v.v...
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9;
Tống cao tăng truyện Q.1; Phật tổ thống
kỉ Q.40].
KIM CƯƠNG TRƯỢNG
Cây gậy kim cương, vật cầm của thần
Chấp kim cương trong Mật giáo. Tương
truyền, gậy này là do cây chày 1 chĩa trong
các pháp cụ của Mật giáo diễn biến mà thành,
tượng trưng cho niềm tin vững chắc không
lay chuyển. Gậy kim cương được làm bằng
gỗ trắng với hình 8 góc hoặc 4 góc và cao
bằng thân người.
Ngoài ra, Kim cương trượng cũng chỉ cho
cây gậy của hành giả phái Tu nghiệm đạo ở
Nhật bản.
KIM CƯƠNG TUÊ
Chỉ cho trí tuệ thông suốt lí thực tướng
mà phá trừ các tướng.
Phẩm Bất nhị kinh Duy ma quyển trung
(Đại 14, 550 hạ) nói: “Thấu suốt được tính
của tội thì không khác gì với phúc, dùng trí
tuệ kim cương(kim cương tuệ)mà rõ suốt
tướng tội phúc này”.
Duy ma kinh chú quyển 8 (Vạn tục 27,
252 hạ), ghi: “Ngài Cưu ma la thập nói: Kim
cương lún sâu đến tận lòng đất rồi mới dừng;
tuệ thực tướng phải rõ suốt đến cùng tột
pháp tính rồi mới dừng”. Còn ngài Tăng
triệu thì nói: “Kim cương tuệ tức là thực
tướng tuệ”.
Trong Mật giáo, Kim cương tuệ chỉ cho
trí tuệ thông đạt được diệu lí “Chữ A vốn
chẳng sinh”, trí tuệ này không lay chuyển,

cứng chắc như kim cương không hư hoại.
(xt. A Tự Bản Bất Sinh).
KIM CƯƠNG TUYẾN
Phạm:Vajra-sùtra.
Sợi chỉ ngũ sắc, 2 đầu nối kết lại bằng 3
nút kim cương, dùng để trao cho người nhận
Quán đính; hoặc chỉ cho sợi dây giăng giữa
KIM CƯƠNG TUYẾN
Kim Cương Trí

K
2621
các cây cọc kim cương ở 4
góc trên đàn tu pháp của
Mật giáo. Theo nghĩa rộng
thì Kim cương tuyến là chỉ
chung cho 2 loại dây vừa
nói ở trên. Còn nếu phân
biệt kỹ hơn thì loại trước
gọi là Kim cương tuyến,
Hộ thân tuyến, Thần
tuyến; loại sau gọi là Đàn
tuyến. Năm mầu là: trắng,
đỏ, vàng, xanh và đen theo
thứ tự biểu trưng cho 5 trí của 5 đức Phật là:
Phật Đại Nhật, Phật Bảo Chàng, Phật Hoa
Khai Phu, Phật Vô Lượng Thọ và Phật Cổ
Âm. Năm mầu cũng còn biểu thị 5 pháp:
Tín, Tiến, Niệm, Định và Tuệ.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 thì phải
chọn tơ thật tốt để làm Kim cương tuyến,
trước hết rửa sạch tơ bằng nước thơm, rồi
do một đồng nữ thanh tịnh se lại, sau đó, y
theo thứ tự chân ngôn của 5 đức Phật mà
gia trì vào mỗi mầu. Cuối cùng là chú nguyện
gia trì chung bằng chân ngôn “Thành biện
chư sự”.
[X. phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật; kinh
Kim cương đính du già trung lược xuất niệm
tụng Q.4; kinh Đà la ni tập Q.4; Đại nhật
kinh sớ Q.15].
KIM CƯƠNG TỬ
I. Kim Cương Tử.
Cũng gọi Kim cương châu.
Hạt của cây kim cương.
Cây kim cương, Phạm: Akwa, Hán âm:
Ác xoa; hoặcRudràkwa, Hán âm: Minh ru

nại ra xoa. Sau khi xâu lại, hạt kim cương có
thể được dùng làm tràng hạt khi tụng niệm
chư tôn thuộc Kim cương bộ Mật giáo như
Bất động minh vương, v.v...…
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 35 (Đại 54,
542 hạ), nói: “Minh ru nại ra xoa là loại
cây bên phương Tây, quả nứt thì hạt lộ ra,
lớn bằng hạt anh đào, hoặc cỡ viên đạn
nhỏ, mầu đỏ tía, rất cứng chắc, đó gọi là
Kim cương tử, dùng làm tràng hạt khi tụng
niệm Kim cương bộ”.
[X. Điển tịch tiên lãm].
II. Kim Cương Tử.
Danh từ gọi chung những hành giả Mật
giáo vào đàn tiếp nhận, Quán đính Mạn đồ
la Kim cương giới.
KIM CƯƠNG TƯỚNG BỒ TÁT
Kim cương tướng, Phạm: Vajra-sena.
Hán âm: Phạ nhật ra chế na.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ hai phía bên
phải trong viện Tô tất địa thuộc Mạn đồ la
Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu là Thủ
lãnh kim cương.
Hình tượng vị tôn này mầu da người,
ngồi trên hoa sen đỏ, 2 bàn tay sáp vào nhau
ngửa lên và hướng ra ngoài, ngón vô danh
và ngón út tréo nhau, ngón cái, ngón trỏ và
ngón giữa duỗi thẳng hướng xuống dưới, đặt
ở trước ngực. Chủng tử là (hùô), nghĩa là
hàng phục; chân ngôn là: “Án phạ nhật la
chế na sa ha”.
Trong kinh Đại nhật cũng như trong
Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô uý truyền,
không thấy ghi vị Bồ tát này, bởi thế, có lẽ
đã do các vị A xà lê đời sau thêm vào.
[X. Huyền pháp tự nghi quĩ Q.2; Thanh
long tự nghi quĩ Q.trung; Chư thuyết bất
đồng kí Q.6].

KIM CƯƠNG VI SƠN
Phạm: Cakravàđaparvata.
Pàli:Cakkavàơa-pabbata.
Cũng gọi Thiết vi sơn, Luân vi sơn, Kim
cương sơn.
Dãy núi sắt bao bọc biển ngoài cùng
của 4 châu Tu di. Do tính chất của sắt cứng
KIM CƯƠNG VI SƠN
Kim Cương Tuyến

K
2622
chắc nên gọi là Kim cương.
(xt. Thiết Vi Sơn).
KIM CƯƠNG VÕNG
Phạm: Vajra-paĩjaraô.
Cũng gọi: Thượng phương kim cương
võng, Hư không võng, Hư không kết, Thiên
võng, Thiên kết.
Ấn khế và chân ngôn dùng để kết và gia
trì phương trên. Một trong 18 loại khế ấn
của Mật giáo, 1 trong 5 loại kết giới thuộc
Minh vương Quân đồ lợi.
Khi tu pháp, hành giả triệu thỉnh Bản
tôn Thánh chúng ngồi xe lớn từ trên hư
không đi xuống đạo tràng, rồi kết giới ở
phương trên; nếu không kết giới, thì Thiên
ma sẽ rình cơ hội để quấy nhiễu. Từ vô lượng
cây chày kim cương 3 chĩa phát ra vô số ngọn
lửa mạnh, ngang dọc xen nhau kết thành
mạng lưới kim cương (kim cương võng), che
trùm khắp hư không nên gọi là Hư không
võng. Nhờ sự gia trì của ấn ngôn này mà
Thiên ma cũng như phiền não vô minh trong
tâm, không thể gây chướng nạn và hành giả
mau chóng thành tựu Tất địa.
Ấn tướng là: 2 ngón tay cái bấm vào
mé đốt dưới của 2 ngón trỏ. Tụng 3 biến
chân ngôn: “Án (oô, qui mệnh) vĩ sa phổ
la (visphala, rộng khắp) nại la khất sái
(drakwa) phạ nhật ra (vajra, kim cương)
hồng nhạ la (paĩjara, lưới) hồng (hùô,
sợ hãi) phát tra (phá hoại), vừa tụng vừa
xoay ấn về phía bên phải của đỉnh đầu, rồi
xả ấn.
[X. Vô lượng thọ cúng dường nghi quĩ].
KIM CƯƠNG VŨ BỒ TÁT

Kim cương vũ, Phạm: Vajra-nfta.
Hán âm: Phạ nhật ra niết lí đa, Phạ nhật
ra nễ lí đế diệu.
Tạng:Rdo-rje-gar.
Vị Bồ tát ngồi ở góc đông bắc trong
nguyệt luân trung ương trên Mạn đồ la Kim
cương giới Mật giáo. Một trong 4 Bồ tát cúng
dường, 1 trong 37 vị tôn của Kim cương giới.
Mật hiệu là Thần thông kim cương, Diệu
thông kim cương. Vị tôn này là thân do đức
Đại nhật Như lai từ trong Tam ma địa (chính
định) thần thông ca múa hóa ra để cúng
dường đức Phật Bất không thành tựu; Phật
Bất không thành tựu lấy sự nghiệp Tinh tiến
môn làm chủ cho nên đem việc ca múa cúng
dường Ngài.
Hình tượng và chủng tử của vị tôn này
trong các hội đều khác nhau. Như trong hội
Thành thân thì mình mầu xanh hoặc mầu
lục nhạt, hình Thiên nữ; tay trái duỗi 5 ngón
đặt trên đùi bên trái, tay phải duỗi 5 ngón
để trước ngực, biểu thị tư thế đang múa;
chủng tử là (kfỉ), nghĩa là vô tác vô nhiễm,
chu biến bình đẳng; ấn tướng là 2 tay nắm
lại rồi hướng xuống dưới và mở ra, giống
như áng mây giăng khắp. Chân ngôn là: “Án
phạ nhật la miết lật đế ngật lí tra”; hình
Tam muội da là cây chày 1 chĩa hình chữ
(..). Trong hội Tam muội da, chủng tử là
(ji), hình Tam muội da là chày kim cương
hình chữ thập trên hoa sen, ấn tướng là
Ngoại phược quyền (2 tay chắp, 10 ngón đan
vào nhau, rồi nắm lại), xoay ở trước ngực và 2
vai, sau đó chuyển lên đỉnh đầu kết ấn Kim
cương hợp chưởng. Chân ngôn là: “Tát phạ
bố nhi”.
Trong hội Vi
tế, hình

tượng vị tôn
này là tay trái
buông trên
gối phải; tay
phải đặt ở
trước ngực,
ngón trỏ và
ngón út dựng
đứng, các
KIM CƯƠNG VŨ BỒ TÁT
Bồ Tát Kim Cương Vũ
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2623
ngón khác co lại. Trong hội Cúng dường,
hình tượng là 2 tay cầm hoa sen, trên hoa
có bảo châu.
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.hạ; Đại giáo vương Q.4; kinh Kim
cương đính du già trung lược xuất niệm tụng
Q.2; Kim cương đính du già tam thập thất
tôn xuất sinh nghĩa].
KIM CƯƠNG VƯƠNG BỒ TÁT
I. Kim Cương Vương Bồ Tát.
Kim cương vương, Phạm: Vajra-ràja.
Tạng:Gdon-mi-za-ba#i rgyal-po (Bất
không vương).
Cũng gọi Kim cương tạng bồ tát, Kim
cương câu vương bồ tát, Bất không vương
bồ tát, Kim cương thỉnh dẫn bồ tát, Diệu
giác bồ tát, Tối thượng bồ tát.
Vị Bồ tát thân cận, ngồi phía bên phải
đức A súc Như lai trong nguyệt luân ở
phương đông, trên Mạn đồ la Kim cương
giới Mật giáo. Một trong 37 vị tôn của Kim
cương giới, mật hiệu là Tự tính kim cương,
Chấp câu kim cương.
Hình tượng, chủng tử, v.v... của vị tôn
này trong các hội đều khác nhau. Như trong
hội Thành thân thì hình tượng là mình
mầu da người, 2 cổ tay giao nhau ở trước
ngực, 2 tay nắm lại thành kim cương quyền,
chủng tử là (ja#), nghĩa là tất cả pháp
duyên sinh
đều trở về lí
không sinh
diệt; ấn
tướng là
Câu triệu,

biểu thị ý
nghĩa trên
cầu quả
Phật, dưới
hóa độ
chúng sinh,
tức là đối với hạnh nguyện tự lợi, lợi tha
được tự tại vô ngại, vì thế được gọi là Kim
cương vương. Chân ngôn là: “Án phạ nhật
ra la nhạ nhược”. Trong hội Tam muội da,
chủng tử là (sa); chân ngôn là (A nang
da sa phạ). Trong hội Cúng dường, hình
tượng của Ngài là 2 tay cầm hoa sen, trên
hoa có 2 cái móc 3 chĩa, chân ngôn là “Án
tát phạ đát tha nga đa tát phạ đát ma niết
lí da đát na bố nhạ tát phát ra xoa yết ma
ngật lí nhược”.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1, Q.3; kinh Du già
du kì; Kim cương đính du già lược thuật
tam thập thất tôn tâm yếu; Kim cương đính
liên hoa bộ tâm niệm tụng nghi quĩ].
II. Kim Cương Vương Bồ Tát.
Vị Bồ tát ngồi ở hàng thứ 3 bên phía trái
bồ tát Trì diệu kim cương trong viện Kim
cương thủ trên Mạn đồ la Thai tạng giới
Mật giáo. Mật hiệu là Tự tại kim cương, Chấp
câu kim cương.
Hình tượng vị tôn này làmình mầu lục
nhạt, ngồi kết già trên hoa sen úp, 2 tay nắm
lại thành quyền, ngón trỏdựng đứng, 2 cổ
tay giao nhau để ở trước ngực, khoác áo
trời, giải áo gió thổi tung lên phấp phới.
Hình Tam muội da là 2 cái móc; chân ngôn
là: “Án phạ nhật ra la nhạ nhược”.
[X. Bí tạng kí; Chư thuyết bất đồng kí
Q.4].
KIM CƯƠNG VƯƠNG BỒ TÁT

Bồ Tát Kim Cương Vương
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)
Bồ Tát Kim Cương Vương
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

K
2624
KIM CƯƠNG Y THIÊN
Kim cương y, Phạm: Vajra-vàsin.
Hán âm: Phạ nhật ra phạ thủy.
Gọi đủ: Kim cương y phục thiên.
Cũng gọi: Cung tiễn tì na dạ ca thiên,
Đính hành đại tướng.
Vị trời
ngồi ở
phía tây
của Ngoại
kim cương
bộ trên
Mạn đồ la
Kim cương
giới Mật
giáo. Một
trong 5
loại trời đi
trong hư
không, 1 trong 20 vị trời thuộc Ngoại kim
cương bộ của Kim cương giới Mật giáo.
Hình tượng vị tôn này là đầu voi thân
người, mình mầu da người, ngồi trên tòa
làm bằng lá sen, tay trái cầm cung, tay phải
cầm tên, trong tư thế đang bắn. Chủng tử là
(va), nghĩa là các pháp lìa sự trói buộc,
dính mắc; hình Tam muội da là cung tên.
Chân ngôn là: “Án phạ nhật ra phạ thi sa
phạ hạ”. Lòng đại bi của vị tôn này như cái
nhau ở trong thai, có công dụng ngăn ngừa
sự lạnh nóng cho con, nên gọi là Kim cương
y(áo kim cương).
Ngoài ra, kinh Đại giáo vương quyển 10
nói rằng: Vị trời thù thắng nhất trong các vị
trời đi trên hư không tên là Kim cương ái.

Như vậy thì Kim cương y tức là Kim cương
ái. Bởi vì, tên tiếng Phạm của Kim cương ái
làVajra-vazin, có lẽ đã bị viết lầm thành
Vajra-vàsin, mà dịch là Kim cương y.
[X. Bí tạng kí; Kim cương giới thất tập
Q.hạ].
KIM ĐẠI VƯƠNG
Vị thiện thần giữ gìn
che chở người tu hành,
quyến thuộc của bồ tát
Thiên thủ Quán âm, 1
trong 28 bộ chúng.
Theo pho tượng để ở
tòa nhà 33 gian tại Kyoto,
Nhật bản, thì tay trái của
vị tôn này đặt ở giữa chỗ
thắt lưng, tay phải cầm cây
chày 1 chĩa. Nhưng trong
28 bộ chúng được liệt kê
trong kinh Thiên thủ thiên
nhãn Quán thế âm bồ tát quảng đại viên
mãn vô ngại đại bi tâm đà la ni, thì không
thấy có vị thần này.
[X. Phật tượng đồ vựng Q.4]. (xt. Nhị
Thập Bát Bộ Chúng).
KIM ĐẠO TÂM
Cũng gọi Thanh đạo tâm, Áo đạo tâm.
Chỉ cho người mới phát tâm xuất gia,
đạo hạnh chưa cao, sự tu hành chưa thuần
thục.
KIM ĐỊA QUỐC
Phạm: Suvarịa-bhùmi.
Pàli:Suvaịịa-bhùmi.
Tên một nước xưa nằm về mạn nam thủ
đô Ngưỡng quang của Miến điện và phía
tây bờ biển bán đảo Mã lai hiện nay.
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
2, thủa xưa vua A dục đã từng phái các

Đại đức Tunaca (Pàli:Sonaka) và Uất
đa la (Pàli:Uttara) đến nước này truyền
đạo. Các ngài đã truyền giảng kinh Phạm
võng và có 3.500 vị tăng, 1.500 vị ni được
đạo quả.
KIM ĐỊA QUỐC
Kim Đại Vương
Trời Kim Cương Y
(Mạn Đồ La Kim Cương Giới)

K
2625
Về vị trí nước này, theo ông Phất cách
sâm (J. Ferguson), thì nay là vùng Đả đoan
(Thaton), ông Phí nhĩ (Phayre) thì cho là
vùng Tì cổ (Pegu) cách Ngưỡng quang
(Ranngoon) về phía đông bắc khoảng
80,5km hiện nay; nhưng ông Cái cách (W.
Geiger) hoài nghi 2 thuyết trên và cho rằng
nước này là vùng Hỉ lạp ni nhã phạt ha
(Phạm:Hiraịyavàha) ở ven bờ sông Tang
(Son) chi nhánh của sông Hằng bên Ấn độ
hiện nay.
[X. Đảo sử chương 18; Đại sử chương
12; phẩm Đại kiếp tân ninh trong kinh Hiền
ngu Q.7; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7;
The Mahàvaôsa (W. Geiger); On Yuan
Chwang, vol.II (T. Watters); The Life or
Legend of Gaudama, vol. II (P. Bigandet).
KIM ĐIÊN ĐẠI TỰ
Chùa ở Kim đính, núi Nga mi, tỉnh Tứ
xuyên, Trung quốc, về sau gọi là Kim đính
chính điện.
Ngày xưa Kim đính chính điện có tên
là Vĩnh minh Hoa tạng tự, ngói, cột, cửa
ra vào, cửa sổ, tường vách, v.v...… đều được
đúc bằng đồng và hợp kim, là ngôi chùa
đứngđầu trong các ngôi chùa ở núi Nga
mi. Bên cạnh chính điện có 1 tòa tháp sắt,
cao chót vót, trong tháp có thờ rất nhiều
hạt xá lợi, lớn bằng hạt trân châu. Tương
truyền trong đó có 1 hạt sáng bóng soi thấy
hình người, là hạt xá lợi do Tam tạng Huyền
trang mang từ Ấn độ về. Trong chùa còn
có ấn ngọc, trên khắc 9 con rồng, do vua
Càn long ban tặng.
KIM ĐỒNG PHẬT

Tượng Phật, Bồ tát đúc bằng đồng, bên
ngoài mạ vàng.
Từ Ấn độ đến Trung quốc và các nước
Phật giáo khác, phần lớn tượng Phật đều
được đúc bằng đồng.
Về nguồn gốc, theo kinh Tăng nhất a
hàm quyển 28, vì hình thể Như lai có mầu
vàng như vàng ở cõi trời, nên vua Ba tư nặc
cho đúc tượng Như lai bằng vàng ròng cao 5
thước. Còn theo đại Đường tây vực kí quyển
12, khi từ Ấn độ trở về Trung quốc, ngài
Huyền trang có thỉnh về 3 pho tượng bằng
vàng. Thời cận đại, ở vùng Kiện đà la, Ấn
độ, người ta có đào được những mảnh tượng
Phật bằng kim đồng đúc vào thời vương triều
Ca nị sắc ca, nhờ đó mà biết được là thời
xưa Ấn độ, Tây vực, v.v... đã thịnh hành
phương pháp nấu và đúc kim đồng.
Còn ở Trung quốc, ghi chép sớm nhất
về việc đúc tượng kim
đồng là vào thời vua
Hiến đế nhà Đông
Hán. Thời ấy, ông
Trách dung xây cất
chùa Phật rất lớn và
đúc tượng Phật bằng
vàng ròng. Còn theo
Tấn thư Đế kỉ thứ
10, thì vua Cung đế
nhà Đông Tấn rất
kính tin đạo Phật,
nhà vua từng cho nấu
chảy hàng nghìn vạn
KIM ĐỒNG PHẬT
Cảnh Tuyết ở Kim Điện Đại Tự
Tượng Phật bằng kim đồng
thời Bắc Ngụy

K
2626
đồng tiền
vàng để đúc
tượng Phật
cao 1 trượng
6, rồi đích
thân vua
rước tượng
đến chùa
Ngõa quan.
Từ đó về sau,
trải qua các
đời, có rất
nhiều tư liệu
nói về việc đúc tượng Phật bằng kim đồng
và cũng không ít di phẩm hiện còn đến
ngày nay.
[X. Ngũ thiên trúc quốc truyện Q.5,
Q.13; Đại đường tây vực kí Q.8; Quảng
hoàng minh tập Q.2, Q.15-17; Hậu Hán
thư Q.73].
KIM ĐƯỜNG
Tức là điện Phật được thiết lập ở chính
giữa già lam để thờ tượng Bản tôn. Vì bên
trong điện Phật được trang trí bằng mầu vàng
ròng nên gọi là Kim đường(nhà vàng); hoặc
cho rằng trong điện thờ tượng Phật bằng
vàng ròng, mầu sắc chói lọi, rực rỡ, nên gọi
là Kim đường.
Kim đường là kiến trúc đẹp đẽ trang
nghiêm nhất trong già lam. Trong các tùng
lâm lớn có thể có đến 2 hoặc 3 Kim đường.
Về danh xưng kim đường, theo Tham
Thiên thai sơn ngũ đài sơn kí quyển 1 và
Tam quốc di sự quyển 3, thì ở Trung quốc
và Triều tiên vào thời Tam quốc đã có danh

xưng Kim đường rồi(có thuyết nói Trung quốc
không dùng danh xưng này). Còn ở Nhật bản,
vào giữa thời Bình an, chuyên gọi nơi thờ
Bản tôn là Kim đường, đến khi Thiền tông
truyền vào thì mới gọi là Phật điện, hoặc
Bản đường.
KIM GIA
.....
Đồng nghĩa với Kim sư, Nhất gia.
Chỉ cho bậc thầy hiện tại. Vì các môn
đồ cho rằng Tổ sư hiện tại có khả năng làm
sáng tỏ ý chỉ sâu xa mầu nhiệm của tông
phái mình hơn các bậc thầy quá khứ, cho
nên tôn xưng ngài là Kim gia.
Danh từ Kim gia, Nhất gia được dùng
trong Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
quyển 3 phần cuối, Tứ giáo nghĩa quyển 5,
v.v...… là chỉ cho đại sư Trí khải tông Thiên
thai. Còn những từ Kim gia, Kim sư nói
trong Quán kinh huyền nghĩa phần truyền
thông kí quyển 3 và trong Vãng sinh luận
chú kí quyển 2 thì chỉ cho đại sư Thiện
đạo.
KIM GIỚI QUANG MINH TỰ
Cũng gọi: Hắc cốc đường, Tân hắc cốc,
Bạch hà thiền phòng.
Chùa ở phường Hắc cốc, khu Tả kinh,
thành phố Kyoto, Nhật bản. Là Đại bản sơn
của tông Tịnh độ, hiệu là Tử vân sơn.
Tổ của tông Tịnh độ là ngài Pháp nhiên
từ Hắc cốc ở Tây tháp núi Tỷ duệ đến đây
cất am tranh lập đạo tràng niệm Phật, về
sau, đạo tràng này đã trở thành ngôi đại già
lam. Nhờ sự ngoại hộ của 2 họ Phong thần
và Đức xuyên mà khu vực chùa này được
mở rộng thêm. Hiện trong chùa còn giữ được
Tượng Phật bằng đồng mạ vàng ở Tây Tạng
KIM GIỚI QUANG MINH TỰ

Chùa Kim Giới Quang Minh

K
2627
các bảo vật như: “Một áng văn khởi thỉnh”
của Pháp nhiên thượng nhân và 3 tấm bình
phong(chính giữa là tượng Tam tôn “Sơn Việt
A Di Đà”, bên trái là cảnh địa ngục, bên phải là
cảnh thế giới Cực lạc)bằng lụa nhuộm mầu,
tương truyền do ngài Tăng đô Tâm huệ (tức
là ngài Nguyên tín) vẽ, được coi là kiệt tác
của thời đại Liêm thương. Năm Minh trị 30
(1897) vua ban sắc xác định là quốc bảo của
Nhật bản.
KIM KÊ
Con gà đậu trên sao Kim kê trong truyền
thuyết. Về sau, danh từ “Kim kê” được
chuyển thành dụng ngữ của Thiền tông.
Tổ đình sự uyển quyển 5 (Vạn tục 113,
67 thượng), nói: “Nhân gian vốn không có
tên Kim kê, đó là ứng theo sao Kim kê trên
trời mà gọi. Hễ khi nào kim kê trên trời gáy,
thì các con gà dưới đất cũng gáy theo”.
Nhân thiên nhãn mục quyển 3 chép, về
từ ngữ “Chính trung thiên” trong Động sơn
ngũ vị, thiền sư Phần dương Thiện chiêu
nói (Đại 48, 314 thượng): “Ngọc thố(mặt
trăng) sáng lòa sau canh một, Kim kê phải
gáy trước canh năm”.
Đầu tử nghĩa thanh thiền sư ngữ lục
quyển thượng (Vạn 124, 229 hạ) nói:
“Chính trung lai, trong lửa kim kê ngồi
trên đài phượng, đường huyền nương hư
không vượt qua ngõ hẹp, đường chim rẽ
mây ra khỏi trần ai”. Câu trước ví dụ kim
kê là bản giác trong tĩnh có động của Chính
trung thiên, câu sau ví dụ vô thủy bản
giác Phật tính Như lai tạng tâm của Chính
trung lai là kim kê trên đài phượng ở trong

lửa.
Phần giáp chú(chú thích ở bên cạnh) điều
Giang tây Mã tổ trong Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 6 (Đại 51, 245 hạ) chép: “Tổ Bát
nhã đa la ở Tây thiên bảo ngài Đạt ma rằng:
Đất Trung hoa rộng bao la, nhưng không
có con đường nào khác; phải nhờ chân của
con cháu mà đi, kim kê biết ngậm một hạt
thóc, cúng dường La hán tăng 10 phương”.
Ở đây ví dụ ngài Bồ đề đạt ma là kim kê,
ngậm một hạt thóc bay đến bỏ trên đất Hán,
về sau làm cho con cháu của Lục tổ Tuệ
năng như các ngài Nam nhạc Hoài nhượng,
Thanh nguyên Hành tư, v.v...… phồn thịnh,
nhờ đó mà Thiền pháp được truyền bá khắp
trong nước.
[X. Tùy châu Đại hồng sơn Thuần thiền
sư ngữ lục; điều Thiệu trân trong Tục truyền
đăng lục Q.11; luận Tông môn vô tận đăng
Q.thượng].
KIM KHẨU
Miệng vàng, tiếng tôn xưng miệng của
đức Phật.
Lời thuyết pháp từ cửa miệng đức Phật
phát ra không có mảy may lầm lỗi, làm lợi
ích cho chúng sinh, vì thế gọi là Kim khẩu
thuyết, Kim khẩu thuyết pháp, Kim khẩu
trực thuyết, Kim khẩu sở thuyết, v.v...
Có thuyết cho rằng Phật có thân tướng
mầu vàng ròng, nên lời thuyết pháp từ miệng
của Ngài gọi là Kim khẩu sở thuyết. Lại nữa,
lời thuyết pháp của Phật chắc thật như kim
cương, không thể phá hoại được, nên cũng
gọi là Kim ngôn.
KIM KHẨU TƯƠNG THỪA
Kim khẩu nghĩa là lời thuyết pháp của
chính đức Phật; tương thừa nghĩa là chư tổ
lần lượt truyền pháp cho nhau.

Tông Thiên thai có 3 thuyết về Tương
thừa: Kim khẩu tương thừa, Kim sư tương
thừa, Cửu tổ tương thừa. Trong đó, Kim
khẩu tương thừa cũng gọi là Kim khẩu tổ
thừa, là chỉ cho sự truyền nối của 23 vị tổ,
từ ngài Ma ha Ca diếp đến Sư tử tôn giả.
[X. Ma ha chỉ quán Q.1 thượng].
KIM KHẨU TƯƠNG THỪA

K
2628
KIM LAN Y
Cũng gọi Kim lan ca sa, Kim lũ ca sa, Kim
sắc y, Hoàng kim điệp y, Kim sắc điệp y.
Ca sa dệt bằng tơ vàng.
Kinh Hiền ngu quyển 12 chép, di mẫu
của đức Phật là bà Ma ha ba xà ba đề tự tay
dệt tấm lụa mầu vàng rồi may ca sa dâng
cúng Phật, nhưng Ngài không nhận và bảo
Bà dâng cúng chúng tăng, chúng tăng cũng
không dám nhận, sau đó ngài Di lặc nhận
lấy. Việc này cũng được ghi trong kinh Trung
a hàm quyển 13, kinh Tạp bảo tạng quyển
5, luận Đại tì bà sa quyển 178 và Đại đường
tây vực kí quyển 6.
Kinh Trường a hàm quyển 3 và kinh Phật
ban nê hoàn quyển hạ thì chép, khi đức Phật
sắp vào Niết bàn, có người đệ tử của một vị
A la hán tên là Phúc quí dâng cúng đức Phật
1 tấm cà sa bằng tơ vàng, Ngài nhận rồi nói
diệu pháp cho ông nghe.
Nhưng Đại đường tây vực kí quyển 9 và
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 1 thì ghi:
Đức Phật đem áo ca sa mầu vàng do bà Di
mẫu dâng cúng truyền cho ngài Ca diếp.
Pháp uyển châu lâm quyển 35 nói, khi
đến rừng Sa la, Vương huyền sách có thấy
tấm ca sa vàng phủ trên tượng Phật Thích
ca. Như vậy, tấm ca sa này được may sau
khi đức Phật nhập diệt, chứ không phải tấm
ca sa do ngài Di lặc hoặc Ca diếp truyền trì
như đã nói ở trên.
[X. kinh Bồ tát anh lạc Q.1; Phó pháp
tạng nhân duyên truyện Q.1].
KIM LĂNG KHẮC KINH XỨ
Cơ sở khắc in và phát hành kinh sách

Phật giáo nằm ở đường Diên linh, thành
phố Nam kinh Trung quốc.
Vào cuối đời nhà Thanh, xã hội loạn lạc,
binh lửa liên miên vì thế kinh điển của Phật
giáo phần nhiều thất tán. Do lòng thương
cảm, ông Dương văn hội cùng với hơn 10
người khác khuyến hóa khắp nơi để khắc
bản lưu thông kinh Phật. Trong số hơn 10
người ấy có ông Trịnh học xuyên(về sau xuất
gia, pháp hiệu Diệu không) ở Giang đô, sáng
lập,“ Giang bắc khắc kinh xứ” ở Chuyên kiều
Kê viên tại làng Đông thuộc Dương châu;
ông Dương văn hội thì thành lập cơ sở khắc
kinh tại Nam kinh. Vào năm Đồng trị 12
(1873), ấn hành bức tranh “Cực lạc thế giới
y chính trang nghiêm”, tượng Đại bi Quan
âm thập nhất diện. Về sau, xây một tòa nhà
ở Nam kinh để cất giữ những bản kinh đã
được khắc trong mấy năm qua. Năm Quang
tự 12 (1886), ông Dương văn hội sang Anh
quốc, 3 năm sau về nước, thỉnh được bộ Súc
loát Đại tạng kinh(Đại tạng kinh rút gọn) của
Nhật bản, từ đó ông đóng cửa đọc tụng.
Năm Quang tự 16 (1890), ông đến Bắc
kinh sưu tầm sách của các bậc Cổ đức chưa
được đưa vào Đại tạng nhưng đã bị thất tán
và thông qua một học giả Phật giáo người
Nhật là ông Nam điều Văn hùng, ông đã
thỉnh được những tác phẩm Phật giáo thời
Tùy, Đường từ Nhật bản đưa về Trung quốc,
như các bộ: Trung luận sớ, Bách luận sớ,
Thành duy thức luận thuật kí, v.v... và khắc
bản lưu thông. Năm Quang tự 23 (1897),
ông sáng lập Kim Lăng Khắc Kinh Xứ để
cất giữ và phát hành kinh sách, là nơi ấn
hành kinh điển Phật đầu tiên. Năm Quang
tự 33 (1900), ông mở trường Phật học tại
nơi khắc kinh, gọi là Tinh xá Kì viên, nhằm

đào tạo nhân tài cho việc chấn hưng Phật
giáo sau này. Nhưng chưa đầy 2 năm thì
phải tạm ngưng vì thiếu kinh phí. Ông lại
đóng cửa đọc Đại Nhật bản tục tạng kinh,
ông nhận thấy bộ Tục tạng kinh này rất lộn
xộn, nên ông sửa đổi mục lục các sách, mà
biên soạn thành “Đại Tạng Tập Yếu”. Năm
Tuyên thống thứ 3 (1911), ông mắc bệnh,
lúc lâm chung, ông ủy thác cho 3 người: Trần
KIM LĂNG KHẮC KINH XỨ

K
2629
tê am, Trần tuyên phủ và Âu dương tiệm
khắc bản các kinh sách được ghi trong Đại
tạng tập yếu, rồi lại triệu tập những người
trong hội Nghiên cứu Phật học, cùng nhau
duy trì Kim Lăng Khắc Kinh Xứ.
Sau khi ông Dương văn hội qua đời, các
ông Trần tê am, v.v... tiếp tục công việc khắc
kinh. Sau khi chiến tranh Trung Nhật bùng
nổ, việc khắc kinh phải đình chỉ và một số
bản kinh đã bị mất. Năm Dân quốc 41
(1951), được sự giúp đỡ của giới Phật giáo ở
Nam kinh và Thượng hải, cháu của ông
Dương văn hội là các ông Dương lập sinh,
Dương vũ sinh, cùng với các ông Từ bình
hiên và Triệu phác sơ, thành lập “Hội Ủy
viên hộ trì Kim lăng khắc kinh xứ”. Trong
đó, ông Từ bình hiên là chủ trông coi mọi
việc, có ông Lữ trừng phụ tá. Ngoài ra, cũng
nhờ sự viện trợ kinh tế của Hiệp hội Phật
giáo Trung quốc và sự ngoại hộ của ông Chu
thúc ca, v.v... Hội này thực hiện kế hoạch
bổ sung nghiệp vụ và mở rộng cơ sở khắc
kinh, sửa sang những căn nhà dột nát và
các bản kinh đã bị hư hại, tổng cộng đã có
900 bản khắc được tàng trữ.
Từ năm Dân quốc 43 (1953) trở đi, nhờ
sự hộ trợ của hiệp hội Phật giáo Trung quốc,
hội lại tiến thêm một bước thu tập tất cả các
bản kinh tản mạn trên khắp nước, tổng cộng
được trên 12 vạn bản, tuyển 20 thợ khắc
kinh để khắc cho đủ các bản kinh đã bị thất
lạc và khắc những bản mới những kinh sách
do ngài Huyền trang soạn dịch.
Để đáp ứng nhu cầu khắc kinh, Hội đã
làm ra các bản khắc mới, đào tạo thợ khắc,

tận lực sưu tập các loại bản kinh đã bị thất
tán, đồng thời, đặt chi bộ Trung quốc biên
soạn sở để soạn bộ Thế Giới Phật Giáo Đại
Bách Khoa Sự Điển bằng tiếng Anh.
[X. Dương nhân sơn cư sĩ di trứ, tập thứ
1; Dương nhân sơn cư sĩ sự lược (Từ văn
úy); Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng
duy kiều)].
KIM LĂNG PHẠM SÁT CHÍ
Tác phẩm, 53 quyển, do ông Cát dần
lượng soạn vào đời Minh. Năm vạn lịch 35
(1607), ti Tăng lục ở Nam kinh ấn hành;
năm Thiên khải thứ 7 (1627), in thêm lời
tựa, được thu vào Trung quốc Phật tự sử chí
vậng san, tập thứ 1.
Nội dung sách này bắt chước theo Lạc
dương già lam kí của Dương huyễn chi nhưng
thể tài thì khác, để ghi chép về chùa Phật,
Đạo quan (nhà thờ của Đạo giáo) và đền miếu
ở Kim lăng, Kinh đô của các triều đại Nam
triều và nhà Minh. Quyển đầu ghi chép về
Ngự chế tập, Khâm lục tập, từ quyển thứ 3
đến quyển 48 lần lượt nói về các chùa, quyển
49 là mục lục Nam tạng, từ quyển 50 trở đi
là ghi chép về điều lệ như công phí, tài sản
của các chùa.
Sách này bố cục chặt chẽ, tư liệu sưu tập
rất hoàn bị, là văn hiến trọng yếu để khảo
sát về các di tích chùa Phật ở Kim lăng cũng
như lịch sử Phật giáo thời Lục triều.
KIM LĂNG THANH LƯƠNG VIÊN VĂN ÍCH THIỀN
SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Đại pháp nhãn Văn ích thiền
sư ngữ lục, Đại trí tạng đại đạo sư ngữ lục,
Thanh lương Văn ích thiền sư ngữ lục, Văn
ích lục, Pháp nhãn lục.
Tác phẩm, 1 quyển, do thiền sư Pháp
nhãn Văn ích (885-958) soạn vào đời Đường,

các ngài Ngữ phong Viên tín và Quách ngưng
chi biên tập vào đời Minh, được thu vào
Đại chính tạng tập 47.
Nội dung sách này thu chép lược truyện
về ngài Pháp nhãn Văn ích và các mục Khai
đường, Thướng đường, Thị chúng, Vấn đáp,
Cơ duyên, Cử cổ, Đại cổ, Kệ tụng, v.v... của
ngài khi trụ tại viện Sùng thọ, viện Báo ân
thiền, viện Thanh lương thiền, v.v...
KIM LĂNG PHẠM SÁT CHÍ

K
2630
Qua những lời chỉ dạy trong bộ ngữ lục
này, ta có thể thấy được tông phong của ngài
Pháp nhãn Văn ích, ngài dắt dẫn người học
đời sau bằng lòng khẩn thiết nhắc nhớ chứ
không dùng phương pháp đánh hét. Ở đầu
quyển có thêm phần “Ngũ gia ngữ lục Pháp
nhãn tông”, cuối quyển chép thêm 2 bài tựa
về Ngũ gia ngữ lục do 2 ngài Ngữ phong
Viên tín và Quách ngưng chi soạn.
KIM LUÂN
I. Kim Luân.
Phạm: Kàĩcana-maịđala.
Cũng gọi Kim tính địa luân, Địa luân,
Địa giới.
Một trong 3 luân(phong thủy kim), hoặc
1 trong 4 luân (không phong thủy kim).
Vũ trụ luận của Ấn độ đời xưa cho rằng
lớp dưới cùng của thế giới là hư không, trên
hư không có phong luân (Phạm: Vàyumaịđala),
trên phong luân lại có thủy luân
(Phạm:Jala-maịđala), trên thủy luân lại
có kim luân. Do sức nghiệp của loài hữu
tình khuấy động thủy luân, nên trên mặt
thủy luân kết thành kim luân(lớp vàng rất
dày). Các thế giới hiện thực như: Núi, biển,
đảo, v.v... đều kiến lập và tồn tại trên kim
luân. Phía dưới cùng của kim luân gọi là Kim
luân tế(mé kim luân).
[X. kinh Trường a hàm Q.18; luận Đại tì
bà sa Q.133; luận Du già sư địa Q.2; luận
Câu xá Q.11]. (xt.Tam Luân, Tứ Luân).
II. Kim Luân.
Gọi đủ: Kim luân bảo.
Cũng gọi: Luân, Luân bảo (Phạm:
Cakra-ratna).

Vũ khí hình bánh xe làm
bằng kim cương(một trong 7
thứ báu)là vật cầm tay của vua
Chuyển luân Thánh vương.
Truyền thuyết cho rằng tùy
theo luân bảo chuyển động
xoay về hướng nào thì nơi ấy đều qui phục.
Chuyển luân Thánh vương cầm Kim luân
bảo gọi là Kim luân vương (gọi tắt là Kim
luân). Trong 40 tay của bồ tát Thiên thủ
Quan âm, tay cầm Kim luân được gọi là Kim
luân thủ.
[X. kinh Trường a hàm Q.27; kinh
Chuyển luân Thánh vương tu hành trong
Trường a hàm Q.6; kinh Tạp thí dụ]. (xt.
Luân Bảo).
KIM LUÂN TẾ
Chỉ cho bờ mé kim luân là lớp dưới cùng
của quả đất theo thế giới quan Phật giáo. Theo
luận Câu xá quyển 11, thì Kim luân là lớp
vàng dưới cùng của quả đất, dày 320.000 do
tuần, đường kính 1.23.450 do tuần. Kinh Kim
quang minh tối thắng vương quyển 8 cho rằng
Kim luân tức là Kim cương luân (mặt đất được
trải bằng kim cương). Ở Nhật bản, từ Kim luân
tế chỉ cho giới hạn cùng cực của sự vật. Ngoài
ra, Kim luân tế còn được dùng với ý nghĩa
“Bất luận như thế nào”.
[X. kinh Đại bảo tích Q.120; kinh Kim
quang minh Q.2; Phó pháp tạng nhân duyên
truyện Q.1]. (xt. Kim Cương Luân).
KIM LƯU
Cũng gọi Ni liên thiền giang, Ni liên giang
thủy.
Chỉ cho sông Ni liên thiền (Phạm:
Nairaĩjanà, tức là sông Nhĩ pháp cổ ngày
nay), là 1 chi nhánh của sông Hằng tại
Ấn độ.

Sau khi bỏ lối tu khổ hạnh, đức Thích
tôn xuống sông này tắm gội thân thể sạch
sẽ, rồi tiếp nhận bát sữa do 1 cô gái chăn bò
cúng dường, sau đó, Ngài đến dưới gốc cây
Tất bát la, đối diện bờ sông, đoan tọa tư
duy, đạt thành chính giác.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
KIM LƯU
Kim Luân Thủ

K
2631
12, 266 thượng), nói: “Thị hiện vào cõi 5
trược ác để tùy thuận chúng sinh, thị hiện
có cáu bẩn, nên tắm gội ở Kim lưu”.
[X. phẩm Khổ hạnh, kinh Phương quảng
đại trang nghiêm Q.7; điều Ma yết đà quốc
trong Đại đường tây vực kí]. (xt. Ni Liên
Thiền Hà, Lưỡng Hà).
KIM MINH (1914- )
Vị tăng Trung quốc thời hiện đại, người
huyện Bồ điền, tỉnh Phúc kiến, họ Trịnh,
tên Thanh tuyền, Chí tâm.
Năm 16 tuổi, sư lễ hòa thượng Hương
lâm chùa Phúc thanh, núi Qui sơn cầu xuất
gia. Năm 24 tuổi, sư thụ giới Cụ túc tại chùa
Phúc thanh. Sư tốt nghiệp tại thư viện Đông
sơn, Bồ điền. Sau đó, theo pháp sư Từ hàng
nghiên cứu nhân minh, Duy thức. Sau, sư
đến Mã lai á hoằng pháp, lần lượt sáng lập
Hương lâm giác uyển (1946), Hương lâm học
hiệu (1951) ở Malacca và cùng với 2 pháp
sư Kim tinh, Trúc ma thành lập Tổng hội
Phật giáo Mã lai (1958).
Sư từng đảm trách các chức vụ Chủ tịch
Tổng hội Phật giáo Mã lai, Chủ tịch hội Ủy
viên khảo thí Phật học Mã lai, Đạo sư tôn
giáo của Tổng hội Thanh niên Phật giáo Mã
lai, Giám đốc trường Hương lâm và vườn
trẻ Hương lâm, Trụ trì Hương lâm giác uyển.
Sư có các tác phẩm: Quốc dân hình hoa
văn Tiểu học thích dụng Phật học khóa bản
(10 tập), Phật pháp dữ nhân sinh xã hội đích
quan hệ; Phật đà đích giáo dục, Đạo đức
giáo dục.
KIM NHÂN
Cũng gọi Kim thần.

Vốn chỉ cho những tượng người được
đúc bằng vàng, về sau, vì thân Phật có mầu
vàng ròng nên kim nhân cũng chỉ cho thân
Phật hoặc tượng Phật.
Sự du nhập Phật giáo vào Trung quốc
cũng có liên quan đến sự tích Kim nhân.
Như năm Vĩnh bình thứ 10 (67) đời Đông
Hán, vua Minh đế nằm mộng thấy Kim
nhân, nên sai sứ đến nước Nguyệt thị thỉnh
tượng Phật, kinh điển và chư tăng về Trung
quốc, đó tức là Kim nhân được truyền vào
và sự tích này được lưu truyền mãi đến ngày
nay.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.34; Lịch đại Tam
bảo kỉ Q.1; Quảng hoằng minh tập Q.1;
Ngụy thư Thích lão chí thứ 114; Vệ tướng
quân Phiêu kị liệt truyện trong Sử kí Q.111;
Hán thư liệt truyện thứ 25; Hậu Hán thư
Tây vực truyện thứ 78].
KIM NÔNG (1687-?)
Nhà thư họa Trung quốc, sống vào đời
Thanh, người huyện Nhân hòa, tỉnh Chiết
giang, tự Thọ môn, hiệu là Cát kim, Đông
tâm, Tư nông Cát kim, Liên thân cư sĩ, Long
thoa tiên khách, Kim nhị thập lục lang, Tích
da cư sĩ.
Bình sinh, ông thích những cái hay lạ
của thời xưa, thu thập có tới ngàn quyển
sách nói về tượng vàng, bia đá. Phong cách
thơ của ông thanh cao giản dị và ông cũng
rất giỏi về thư pháp, hội họa. Tuổi trung
niên ông tin Phật, về già
càng chí thành, từng viết
cho cư sĩ Viên thuần 1
quyển kinh Kim cương,
Viên thuần khắc in 1000
bản, đóng rất đẹp, rồi
đem cúng dường khắp

các Thiền lâm ở trong và
ngoài nước.
Ngoài ra, bức tranh
Quan âm áo trắng ngồi
trên áng mây 5 sắc do
ông vẽ rất nổi tiếng,
người đương thời khen
KIM NÔNG
Tổ Đạt Ma ngồi xoay mặt vào vách
(Kim Nông)

K
2632
là “Thần phẩm”. Ông mất năm hơn 70 tuổi.
Ông có tác phẩm: Đông tâm tập.
KIM PHƯỢC PHÁP
Cũng gọi Bất động kim phược pháp,
Bổng phược pháp.
Pháp bí mật dùng để trói người của phái
Tu nghiệm đạo Nhật bản. Pháp này nương
vào uy lực của Minh vương Bất động mà
trói buộc chân tay thân thể của người, khiến
cho người ấy không cử động được.
KIM QUANG MINH KINH
Phạm:Suvarịaprabhàsottama-sùtra.
Kinh, 4 quyển, do ngài Đàm vô sấm dịch
vào đời Bắc Lương được thu vào Đại chính
tạng tập 16.
Nội dung kinh này chủ yếu nói về việc
chư thiên và các thiẹn thần hộ vệ quốc gia.
Những bản dịch khác của kinh này còn
có:
1. Kinh Kim quang minh đế vương, 7
quyển (hoặc 6 quyển), do ngài Chân đế dịch
vào đời Trần thuộc Nam triều.
2. Kinh Kim quang minh cánh quảng
đại biện tài đà la ni, 5 quyển, do ngài Da xá
quật đa(có thuyết nói do ngài Xà na quật đa)
dịch vào đời Bắc Chu.
3. Kinh Hợp bộ kim quang minh, 8
quyển, do các ngài Bảo quí, v.v.. hợp biên
vào đời Tùy.
4. Kinh Kim quang minh tối thắng
vương(gọi tắt là kinh Tối thắng vương), 10
quyển, do ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường.
Trong các bản dịch trên đây, chỉ có các
bản (3) (4) được thu vào Đại chính tạng tập
16, còn các bản (1) (2), không thấy được

truyền.
Ngoài ra, còn có các bản dịch tiếng Nhật
và nguyên bản tiếng Phạm cũng được ấn
hành.
Về phần chú sớ của kinh này, quan trọng
hơn cả thì có:
- Kim quang minh kinh sớ, 13 quyển,
của ngài Chân đế.
- Kim quang minh huyền nghĩa, 2 quyển,
của ngài Trí khải.
- Kim quang minh văn cú, 6 quyển, cũng
của ngài Trí khải.
- Kim quang minh kinh sớ, 1 quyển, của
ngài Cát tạng.
- Kim quang minh chiếu giải, 2 quyển,
của ngài Tông hiểu.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q. 2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.1,6,11; Phật tổ thống
kỉ Q.25].
KIM QUANG MINH KINH HUYỀN NGHĨA
Gọi tắt: Kim quang minh huyền nghĩa,
Quang minh huyền nghĩa, Quang minh
huyền.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Trí khải giảng
vào đời Tùy, đệ tử là ngài Quán đính biên
chép, được thu vào Đại chính tạng tập 39.
Nội dung giải thích nghĩa sâu kín của
kinh Kim quang minh, bản dịch của ngài
Đàm vô sấm, qua 5 phần: Thích danh, xuất
thể, minh tông, luận dụng và giáo tướng.
Phần thích danh chia làm 2 chương là
Giáo nghĩa thích và Quán hành thích.
1. Giáo nghĩa thích: Theo mặt thuận,
nói về 10 thứ Tam pháp: Tam đức, Tam
bảo, Tam Đại thừa, Tam bồ đề,Tam Phật
tính, Tam thức, Tam Niết bàn, Tam thân,
Tam bát nhã và Tam đạo.
2. Quán hành thích: Theo mặt nghịch,

giải thích tên kinh một cách chi tiết rõ ràng.
Kế đến, đều y theo nghĩa kinh, văn kinh
mà lấy pháp thân, pháp tính làm thể, lấy
Phật quả làm tông, lấy diệt ác sinh thiện
làm lực dụng.
Từ những năm cuối thời Ngũ đại trở đi,
bộ sớ này có 2 bản là quảng và lược, quảng
KIM QUANG MINH KINH HUYỀN NGHĨA

K
2633
bản có chương Quán hành thích trong phần
Thích danh, còn lược bản thì không có. Lúc
bấy giờ có ngài Từ quang Ngộ ân, soạn Kim
quang minh huyền nghĩa phát huy kí để chú
thích lược bản và xem quảng bản là do người
đời sau ngụy tác; đây chính là đầu mối phát
sinh ra cuộc tranh luận giữa 2 phái Sơn gia
và Sơn ngoại.
Về sách chú giải bộ sớ này gồm có: Kim
quang minh kinh huyền nghĩa phát huy kí
(đã thất truyền)của ngài Ngộ ân, Kim quang
minh kinh huyền nghĩa nghĩa kí(thất truyền)
của ngài Hồng mẫn, Kim quang minh kinh
huyền nghĩa biểu vi kí, 1 quyển, của ngài
Trí viên, Kim quang minh kinh huyền nghĩa
thập di kí, 6 quyển, của ngài Tri lễ.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.25; Duyệt tạng tri
ân Q.35, 39].
KIM QUANG MINH KINH HUYỀN NGHĨA THẬP
DI KÍ
Cũng gọi Kim quang minh huyền nghĩa
thập di kí, Quang minh huyền nghĩa thập
di kí, Quang minh huyền thập di kí.
Tác phẩm, 6 quyển, do ngài Tri lễ soạn
vào niên hiệu Thiên thánh năm đầu (1023)
đời Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 39.
Nội dung sách này giải thích văn nghĩa
của bộ Kim quang minh huyền nghĩa do ngài
Trí khải soạn, đồng thời bác bỏ thuyết ngụy
tạo, “Quán tâm thích” trong quảng bản và
công kích bộ Kim quang minh huyền nghĩa
biểu vi kí của ngài Cô sơn Trí viên vì 4 lỗi:
Lời thô, nghĩa cạn, lí trái và sự lầm.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.25; Duyệt trạng

tri tân Q.39; Chư tông chương sớ lục Q.2].
KIM QUANG MINH KINH SỚ
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Cát tạng
(549-632), soạn vào đời Tùy, được thu vào
Đại chính tạng tập 39.
Sách này giải thích bộ kinh Kim quang
minh 4 quyển do ngài Đàm vô sấm dịch.
Nội dung chia 18 phẩm của kinh Kim quang
minh làm 3 phần:
- Phần tự thuyết: Phẩm tựa thứ nhất.
- Phần chính thuyết: Từ phẩm Thọ lượng
thứ hai đến phẩm Xả thân thứ 17.
- Phần lưu thông: Phẩm tán Phật thứ 18.
Ngoài ra, còn giải thích rõ về đại ý, lực
dụng và tán thán công đức của kinh Kim
quang minh; lời văn ngắn gọn, ý nghĩa sáng
sủa, là bộ chú sớ quan trọng cho việc nghiên
cứu kinh Kim quang minh. So với các bộ
Kim quang minh kinh huyền nghĩa và Kim
quang minh kinh văn cú của đại sư Trí khải
tông Thiên thai, thì sách này tuy không được
tỉ mỉ và rõ ràng bằng, nhưng người ta cũng
không thể phủ nhận những kiến giải độc
đáo của ngài Cát tạng. Chỗ khác nhau nữa
là ngài Trí khải xếp kinh Kim quang minh
vào Phương đẳng bộ thuộc thời thứ 3 trong
5 thời phán giáo, còn ngài Cát tạng thì xếp
kinh này vào tạng Cứu cánh Đại thừa bồ
tát, thuộc Đốn giáo.
Ngái Cát tạng soạn bộ sớ này lúc ngài
khoảng 60 tuổi.
[X. Đông vực truyền đăng mục lục
Q.thượng; Chư tông chương sớ lục Q.1].
KIM QUANG MINH KINH VĂN CÚ
Gọi tắt: Kim quang minh văn cú, Quang
minh văn cú.
Tác phẩm, 6 quyển, do đại sư Trí Khải
giảng vào đời Tùy, đệ tử là ngài Quán đính

biên chép, thu vào Đại chính tạng tập 39.
Nội dung sách này giải thích kinh Kim
quang minh do ngài Đàm vô sấm dịch vào
đời Bắc Lương, Trung quốc, đồng thời, bài
xích cách chia kinh này làm 3 khoa của các
nhà chú giải kinh ở Giang bắc và Giang
nam. Còn về phần mình, trong bộ sớ này,
KIM QUANG MINH KINH VĂN CÚ

K
2634
ngài Trí khải chia kinh Kim quang minh ra
như sau:
- Phần tựa: Từ câu “Tôi nghe như vầy”
đến đoạn “Tất cả đều đến nhóm họp trong
thất của Đại bồ tát Tín tướng” trong phẩm
Thọ lượng (1 phẩm rưỡi).
- Phần chính tông: Từ câu “Bấy giờ, 4
đức Phật” đến hết phẩm Không (3 phẩm
rưỡi).
- Phần lưu thông: Từ phẩm Tứ vương
về sau (13 phẩm).
Về sách chú thích bộ sớ này thì có: Kim
quang minh kinh văn cú kí, 12 quyển của
ngài Tri lễ, Kim quang minh kinh văn cú
tân kí, 7 quyển của ngài Tòng nghĩa, Kim
quang minh kinh văn cú khoa 1 quyển của
ngài Minh đắc.
[X. Phật tổ thống kỉ Q,25; Duyệt tạng tri
tân Q.35, 39].
KIM QUANG MINH KINH VĂN CÚ KÍ
Cũng gọi Kim quang minh văn cú kí,
Quang minh văn cú kí.
Tác phẩm, 12 quyển, do ngài Tri lễ soạn
vào đời Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 39.
Nội dung giải thích bộ Kim quang minh
kinh văn cú của đại sư Trí khải. Mới đầu,
thầy của ngài Tri lễ là hòa thượng Nghĩa
thông, tuyên giảng Kim quang minh kinh
văn cú, các đệ tử ganh nhau ghi chép thành
sách những điều mình đã nghe, nhưng lại
không nói lên được cái ý chỉ cao xa sâu rộng,
phần dẫn chứng các kinh luận cũng sai lầm
không ít. Vì thế, ngài Tri lễ mới căn cứ vào
đại nghĩa mà mình đã lãnh hội được và tham

khảo bộ Kim quang minh văn cú sách ẩn
của ngài Trí viên mà soạn thành sách này.
Nhưng đến phẩm thứ 17 thì ngài Tri lễ viên
tịch, đệ tử của ngài là sư Quảng trí tiếp tục
soạn thêm phẩm Tán Phật.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.25; Tân biên chư
tông giáo tạng mục lục Q.1; Duyệt tạng tri
tân Q.39].
KIM QUANG MINH SÁM PHÁP
Cũng gọi: Kim quang minh tam muội sám.
Gọi tắt: Kim quang minh sám.
Nghi thức sám hối theo kinh Kim quang
minh. Ngài Tuân thức đời Tống đã y cứ vào
kinh Kim quang minh tối thắng vương mà
soạn Kim quang minh sám pháp bổ trợ nghi,
đặt ra 10 khoa, nói rõ về nghi thức này như
sau: Trang nghiêm đạo tràng, thanh tịnh 3
nghiệp, cúng dường hương hoa, trì chú triệu
thỉnh, tỏ ý tán thán, kính lễ Tam bảo, tu
hành ngũ hối, đi nhiễu và tự qui, đọc tụng
kinh Kim quang minh v.v...
Ngoài ra, ngài Tri lễ đời Tống cũng có
soạn Kim quang minh tối thắng sám nghi,
nói rõ nghi thức lễ tụng.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.8, 10; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.27; Đại minh cao tăng truyện
Q.2; Tục thích thị kê cổ lược Q.1].
KIM QUANG MINH TỐI THẮNG VƯƠNG KINH
Gọi tắt: Tối thắng vương kinh.
Kinh, 10 quyển, 31 phẩm, do ngài Nghĩa
tịnh dịch vào đời Đường, được thu vào Đại
chính tạng tập 16.
Đây là bản dịch sau cùng trong các bản
dịch kinh Kim quang minh và được coi là
hoàn bị nhất.
Nội dung kinh này nói về công đức của
pháp sám Kim quang minh, về Tứ thiên
vương trấn hộ quốc gia và những lợi ích trong

đời hiện tại mà chư Thiên mang lại. Kinh
này rất được Trung quốc và Nhật bản xem
trọng.
Sách chú sớ của kinh này rất nhiều,
nhưng quan trọng hơn cả thì có: Kim quang
minh kính sớ, 1 quyển, của ngài Cát tạng
đời Tùy, Kim quang minh kinh văn cú 6
KIM QUANG MINH TỐI THẮNG VƯƠNG KINH

K
2635
quyển và Kim quang minh kinh huyền nghĩa,
2 quyển, của ngài Trí khải đời Tùy, Kim
quang minh tối thắng vương kinh sớ, 10
quyển, của ngài Tuệ chiểu đời Đường.
(xt. Kim Quang Minh Kinh).
KIM QUANG MINH TỐI THẮNG VƯƠNG KINH
SỚ
Cũng gọi: Kim quang minh sớ.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Tuệ chiểu
(?-714) soạn vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 39.
Đây là sách chú thích kinh Kim quang
minh tối thắng vương theo bản dịch của ngài
Nghĩa tịnh. Nội dung giải thích về duyên
khởi, đề kinh, tông, thể, thời gian nói kinh
Kim quang minh và lợi ích của sự thụ trì
kinh này.
Sách này có 2 đặc điểm:
1. Lập trường của sách này được xây dựng
trên nền tảng của giáo học tông Pháp tướng
như: Tam thừa, Ngũ tính các biệt.
2. Nhấn mạnh tư tưởng hộ quốc được
lưu hành ở đời Đường phù hợp với kinh
Kim quang minh tối thắng vương.
KIM SA LUÂN TAM MUỘI
Một trong 5 thứ công đức do tu thiền
định mà có được.
Trình tự tu tập thiền định, phá trừ phiền
não từ cạn đến sâu, có thể chia làm 5 lớp:
Địa luân tam muội, Thủy luân tam muội,
Phong luân tam muội, Kim sa luân tam muội
và Kim cương luân tam muội. Đặc sắc của
thiền định Kim sa luân tam muội là quán
tưởng ở phía trên rốn, khiến cho tâm định
tĩnh không tán loạn. Ở đây, Kim (vàng) ví

dụ cho chân thực, Sa(cát) ví dụ cho không
đắm trước. Nếu hành giả phát được chân
tuệ kiến tư(trí tuệ chân thực phá trừ được Kiến
hoặc, Tư hoặc), không đắmkhông dính, thì
chứng được quả Tam đạo(Chứng đạo, Trợ
đạo, Bất trụ đạo), giống như cát vàng, nên
gọi là Kim sa luân tam muội.
Khi Bồ tát chứng được tam muội này,
thì liền bước lên địa vị Tam hiền, Thập
thánh, phá được hết thảy trần sa phiền
não.
[X. Thứ đệ thiền môn Q.3 phần trên].
(xt. Ngũ Luân Tam Muội).
KIM SẮC CA DIẾP
Cũng gọi Đại ẩm quang, Kim sắc đầu
đà, Kim sắc tôn giả.
Tức là ngài Ma ha Ca diếp (Phạm:Mahàkàzyapa),
1 trong 10 vị đại đệ tử của đức
Phật. Vì toàn thân Ngài phát ra ánh sáng
vàng chói nên gọi là Kim sắc.
(Xt. Ca Diếp).
KIM SẮC KHỔNG TƯỚC VƯƠNG
Vị Thiện thần giữ gìn che chở người tu
hành, là quyến thuộc của bồ tát Thiên thủ
Quán âm, 1 trong 28 bộ chúng.
Hình tượng của vị
thần này là thân mầu
vàng ròng, tay trái cầm
cờ báu, trên cờ có con
chim khổng tước(chim
công) mầu sắc rực rỡ,
thốt ra vô lượng âm
thanh vi diệu. Chân
ngôn là: “Án cụ quang
bạn tra sa la ca phóng
quang bạn tra sa la ca
la chu biến hồng la ca
án bạn tra sa bà ha”.

[X. kinh Thiên thủ thiên nhãn Quán
thế âm bồ tát quảng đại viên mãn vô ngại
đại bi tâm đà la ni; Thiên thủ Quán âm tạo
thứ đệ pháp nghi quĩ; Phật tượng đồ vậng
Q.4]. (xt. Nhị Thập Bát Bộ Chúng).
KIM SẮC KHỔNG TƯỚC VƯƠNG
Kim Sắc Khổng Tước Vương

K
2636
KIM SẮC NỮ
Con gái vua nước Ba la nại sống vào thời
đại đức Phật.
Cứ theo kinh Luật dị tướng quyển 34,
hoàng hậu nước Ba la nại sinh 1 người con
gái thân mầu vàng chói, mái tóc xanh biếc.
Năm 16 tuổi, vua cha định gả chồng, cô
cho biết phải lựa chọn người có thân tướng
mình vàng ròng như cô thì mới ưng thuận;
nhưng khắp trong nước không tìm được
ai. Bấy giờ, có người lái buôn từ Xá vệ đến
tâu với vua nước Ba la nại rằng ở nước ông
ta có người như vậy. Nhà vua mừng rỡ và
nhờ ngay lái buôn đi rước người ấy về.
Người lái buôn liền viết thư cho Phật, nói
cô gái ấyxinh đẹp không ai sánh bằng và
xin Phật hãy lấy cô ta làm vợ! Lúc đó, đức
Phật ở tại tinh xá Kì viên, đang thuyết pháp
cho mấy nghìn vị tỉ khưu, người đưa thư
đến thẳng chỗ Phật trình lên. Đức Phật đã
biết trước trong thư nói gì rồi, nên Ngài xé
bỏ và viết thư nói cho Kim sắc nữ hiểu về
nỗi khổ của sinh tử vô thường. Sau khi
xem thư, Kim sắc nữ tự suy tư sâu sắc, đạt
được 5 thứ thần thông, liền đến kính lễ
đức Phật.
KIM SẮC THẾ GIỚI
Tịnh độ của bồ tát Văn thù.
Cứ theo phẩm Như lai danh hiệu trong
kinh Hoa nghiêm quyển 12 (bản dịch mới),
trải qua các thế giới nhiều như số bụi nhỏ
của 10 cõi Phật ở phương đông, có 1 thế giới
tên là Kim sắc, đức Phật ở thế giới ấy hiệu là
Bất động trí và trong thế giới ấy có bồ tát
Văn thù sư lợi.

Về Tịnh độ của bồ tát Văn thù, còn có
nhiều thuyết khác nhau.
Theo kinh Văn Thù sư lợi Phật độ
nghiêm tịnh quyển hạ và hội Văn thù sư lợi
thụ kí trong kinh Đại bảo tích quyển 60, thì
đã qua bao nhiêu na do tha a tăng kỳ kiếp
từ thủa xa xưa đến nay, bồ tát Văn thù đã
phát 18 đại nguyện làm cho cõi Phật trang
nghiêm thanh tịnh, trong đời vị lai sẽ thành
Phật, hiệu là Phổ hiện Như lai, cõi Phật ấy ở
phương nam, hiệu là Li trần cấu tâm thế
giới, Vô cấu thế giới, Thanh tịnh vô cấu bảo
trí thế giới.
[X. phẩm Chư Bồ tát bản thụ kí kinh Bi
hoa Q.3; phẩm Đề bà đạt đa kinh Pháp hoa
Q.4; Triều dã quần tải Q.16].
KIM SÍ ĐIỂU
Phạm: Suparịa, hoặc Suparnin.
Hán âm: Tô bát lạt ni.
Cũng gọi: Diệu sí điểu, Hạng anh điểu.
Loài chim trong thần thoại Ấn độ, thần
Tỳ thấp nô trong Ấn độ giáo thường cỡi loài
chim này. Trong Phật giáo, chim này là 1
trong 8 bộ chúng, lông cánh vàng, 2 cánh
rộng 3.360.000
dặm, trụ ở tầng
dưới núi Tu di.
Cứ theo
kinh Trường a
hàm quyển 19,
loài chim này có
4 thứ: Đẻ trứng,
đẻ bọc, đẻ dưới
nước và tự
nhiên sinh,
thường bắt rồng
để ăn.
[X. kinh Đại lâu thán Q.3, 4; kinh Bồ tát

tòng đâu suất thiên giáng thần mẫu thai
thuyết quảng phổ Q.7; phẩm Kim sí điểu
vương trong kinh Văn thù sư lợi bồ tát căn
bản đại giáo vương; Pháp hoa văn cú Q.2
hạ; Hoa nghiêm thám huyền kí Q.2; Câu xá
luận quang kí Q.8; Tuệ uyển âm nghĩa
Q.thượng].(xt. Ca Lâu La Điểu).
KIM SÍ ĐIỂU
Kim Sí Điểu

K
2637
KIM SƠN HOẠT PHẬT (1852-1935)
Vị thánh tăng ở chùa Kim sơn sống vào
thời Dân quốc, người huyện Chung nam,
tỉnh Thiểm tây, họ Đổng, pháp danh Giác
đống, hiệu là Diệu thiện.
Ngài y chỉ vào
hòa thượng Bản
chiếu xuất gia ở
chùa Trúc lâm, núi
Chung nam. Niên
hiệu Tuyên thống
năm đầu (1909)
ngài thụ giới Cụ
túc ở chùa Ngọa
long, tỉnh Sơn tây,
sau đó trụ ở chùa
Kim sơn tại Trấn
giang mấy mươi
năm. Bấy giờ ngài thường dùng thần thông
du hí tế độ người đời nên được tôn xưng là
“Phật sống Kim sơn”.
Năm Dân Quốc 18 (1929) ngài đến thủ
đô Ngưỡng quang của Miến điện hoằng pháp
24 năm. Ngài hoằng hóa giúp đời không câu
nệ hình thức, thường dùng nước tắm rửa,
nước mũi, nước miếng để chữa bệnh cho
người và nói pháp cho động vật. Khi niệm
Phật, ngài thường dùng âm điệu đặc biệt
xướng niệm 8 chữ “Thùy niệm Nam mô A
di đà Phật”(Ai niệm nam mô A di đà Phật?),
tụng trì chú Đại bi, thường vào Thiền định.
Tuy không chú trọng về uy nghi lắm, nhưng
cử chỉ của ngài rất phù hợp với tinh thần
Thiền, Tịnh và Mật tông, nên rất được Phật
tử đương thời kính trọng.

Ngài tịch ở Miến điện năm 1935 thọ 84
tuổi.
KIM SƠN MỤC THIỀU (1876-1958)
Học giả Phật giáo Nhật bản, tốt nghiệp
Đại học Cao dã sơn và làm giáo sư ở trường
này.
Ông có các tác phẩm: Hoằng pháp Đại
sư đích Phật giáo quan, Bí tạng bảo thược
đích đại cương, Chân ngôn Mật giáo đích
giáo học, Chân ngôn Mật giáo đích giáo lí
sử, Đại nhật kinh đích nghiên cứu, Hoằng
pháp đại sư đích tín ngưỡng quan.
KIM SƠN TỰ
I. Kim Sơn Tự.
Chùa ở Kim sơn, ngoại ô huyện Trấn
giang, tỉnh Giang tô, Trung quốc.
Tương truyền chùa được sáng lập vào
đời vua Nguyên đế(có thuyết nói vua Minh
đế) nhà Đông Tấn. Mặt chùa nhìn ra
Trường giang (sông Dương tử), cùng với
Tiêu sơn, núi Bắc cố đều là những thắng
cảnh mà các văn nhân vùng Giang nam
thường đến du ngoạn, nhưng từ đời Tống
về sau chùa mới được nhiều người biết đến.
Năm Thiên giám thứ 4 (505), vua Vũ đế
nhà Lương lập đàn Sám pháp Thủy lục ở
chùa này. Đầu năm Hàm bình (998-1003),
vua Chân tông nhà Tống sai quan Nội thị
là Lam kế tông ban Đại tạng kinh cho chùa,
năm Đại trung tướng phù thứ 5 (1012) đổi
KIM SƠN TỰ
Kim Sơn Hoạt Phật
Quang cảnh bên ngoài của chùa Kim Sơn, tỉnh Giang Tô

K
2638
tên là chùa Long du. Lần lượt có các vị cao
tăng như: Đàm dĩnh, Hoài hiền, Phật ấn,
Nghĩa thiên,Thiện ninh Liễu tâm, v.v... trụ
trì chùa này.Thời TốngHuy tông, chùa bị
dùng làm Đạo quan và đổi tên là “Thần tiêu
ngọc thanh Vạn thọ cung”. Đến khoảng năm
Thuần hi đời Nam Tống, chùa được ngài
Ôn trung sửa lại. Đời Thanh, 2 vua Khang
hi và Càn long đều đến thăm chùa này. Năm
Khang hi 25 (1686), chùa được đổi tên là
chùa Giang thiên, nhưng người ta vẫn quen
gọi hiệu chùa Kim sơn. Hiện nay, chùa vẫn
còn đầy đủ các kiến trúc như: Đại hùng Bảo
điện, điện Thiên vương, Ngũ quan đường,
lầu chứa kinh và 1 tòa tháp nổi tiếng, hình
bát giác, 7 tầng, cao khoảng 48m.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.27, 29;
Cổ kim đồ thư tập thành chức phương điển
thứ 734]. (xt. Giang Thiên Tự).
II. Kim Sơn Tự.
Chùa ở quận Kim đề, tỉnh Toàn la bắc,
Hàn quốc, được sáng lập vào niên hiệu Bách
tế Pháp vương năm đầu (599). Đây là ngôi
chùa nổi tiếng ở Hàn quốc.
Năm Cảnh đức vương thứ 6 (747), luật
sư Chân biểu đã xây dựng lại chùa này, thờ
đức Di lặc làm Bản tôn, dùng các bộ luận
Du già, Duy thức làm cơ sở cho việc hoằng
pháp. Từ đó, chùa trở thành đạo tràng căn
bản của tông Pháp tướng tại bán đảo Triều
tiên. Tòa
pháp xá lợi
bằng đá và
ngôi tháp 6
tầng bằng đá

khác được
kiến tạo vào
thời ấy đến
nay vẫn còn.
Bức tranh
Quan âm
trong điện
Tịch quang
được trùng tu là tác phẩm đại biểu cho nghệ
thuật bích họa của Triều tiên. Kiểu kiến trúc
của điện Di lặc 3 tầng, hiếm thấy ở các nơi
khác, đã chiếm một địa vị quan trọng trong
lịch sử kiến trúc. Tượng đức Di lặc cao
khoảng 11,8m thờ ở điện Di lặc là pho tượng
đồng lớn nhất ở Triều tiên.
KIM SƯ TỔ THỪA
Cũng gọi Kim sư tương thừa.
Tiếng dùng của tông Thiên thai, một
trong Tam tương thừa.
Tức là sự truyền thừa từ bồ tát Long thụ
đến đại sư Trí khải. Ngài Trí khải là Tông
sư, lập thành thứ tự truyền thừa của tông
Thiên thai như sau: Ngài Tuệ tư ở Nam nhạc
là Phụ sư, ngài Tuệ văn đời Bắc Tề là tổ sư,
ngài Long thụ là Tằng tổ sư.
[X. Ma ha chỉ quán Q.1 thượng; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết Q.1 phần 1].
KIM TÀNG THỔ
Phạm: Kàĩcana-garbhà mftikà.
Cũng gọi Kim thổ tàng, Thổ trung hữu
kim.
Khối đất có chứa vàng bên trong, ví dụ
trong tính Y tha khởi có tính phân biệt và
tính chân thực.
Cứ theo luận Nhiếp đại thừa (bản dịch
đời Lương) quyển trung, thì có 3 loại pháp
là: Phần nhiễm ô, phần thanh tịnh và phần
vừa nhiễm ô vừa thanh tịnh. Tính phân biệt

trong tính Y tha khởi là phần nhiễm ô, tính
chân thực trong tính Y tha khởi là phần
thanh tịnh, còn chính tính Y tha khởi thì là
phần vừa nhiễm ô vừa thanh tịnh. Cũng
như trong Kim tàng thổ có 3 pháp: Địa giới,
Kim, Thổ. Trong Địa giới, khi Thổ (đất) hiển
hiện tức là hiện tướng hư vọng; khi Kim
(vàng) hiển hiện tức là hiện tướng chân thực,
vì thế trong địa giới có 2 phần là Thổ và
KIM TÀNG THỔ
Điện Di Lặc ở chùa Kim Sơn tại Triều Tiên

K
2639
Kim. Như cùng 1 bản thức(thức A lại da),
khi nó chưa được tôi luyện bằng lửa trí vô
phân biệt thì nó(thức A lại da) từ tính hư
vọng phân biệt mà hiển hiện, còn tính chân
thực thì không hiện. Trái lại, khi nó đã được
tôi luyện bởi lửa trí vô phân biệt, thì nó từ
tính chân thực thành tựu mà hiển hiện, còn
tính hư vọng phân biệt thì không thể hiển
hiện. Cho nên thức của tính hư vọng phân
biệt (tức là tính Y tha)có 2 phần: Phần vừa
nhiễm ô vừa thanh tịnh(của tính Y tha)dụ
cho Địa giới, phần nhiễm ô(tính phân biệt
của Y tha)dụ cho Thổ trong Địa giới, còn
phần thanh tịnh(tính chân thực của Y tha)
thì dụ cho Kim trong Địa giới.
Ngoài ra, trong Nhiếp đại thừa luận bản
quyển trung, ngài Huyền trang đời Đường
dịch “Sở tri tướng phần” là “Kim thổ tàng”,
còn Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Phạm:
Mahàvyutpatti) thì dịch là “Thổ trung
hữu kim”.
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.5 (bồ
tát Thế thân soạn, ngài Huyền trang dịch);
Nhiếp đại thừa luận thích Q.5 (bồ tát Vô
tính soạn, ngài Huyền trang dịch)].
KIM THẠCH VĂN
Bài văn được khắc trên kim loại, trên
đá, bia đá, hoặc trên gạch, ngói, v.v... gọi là
Kim thạch văn. Như trên các cột đá, sườn
núi ở Ấn độ xưa, vua A dục đã từng cho
khắc các bài Pháp sắc, các bài minh. Ở Tây
tạng, 6 chữ thần chú Quan âm được khắc
trên đá ở khắp nơi trong nước. Tại Trung
quốc, từ đời Bắc Ngụy về sau, rất nhiều bộ
kinh được khắc trên đá, thường gọi là Thạch

kinh. Tóm lại, Kim thạch văn rất phổ biến
tại các nước theo Phật giáo nói chung.
Ngoài ra, còn có bài minh được khắc trên
hồng chung, Phật cụ, các bia đá, ấn chương,
ngõa kinh(kinh khắc trên mặt viên ngói), thạch
kinh, v.v... đều là những tư liệu giá trị giúp
rất nhiều cho công trình nghiên cứu lịch sử.
KIM THAI LƯỠNG BỘ
Gọi tắt: Lưỡng bộ.
Chỉ cho 2 bộ Kim cương giới và Thai
tạng giới của Mật giáo.
Ở trong “Nhất tâm pháp giới” lập 2 môn
Lí bình đẳng và Trí sai biệt để hiển bày sự
ứng dụng vô cùng của Lí và Trí. Những kinh
điển, nghi quĩ nói rõ về trí sai biệt gọi là
Kim cương đính bộ; những kinh điển, nghi
quĩ thuyết minh về Lí bình đẳng thì gọi là
Thai tạng bộ. Kim cương đính bộ lấy kinh
Kim cương đính làm căn bản và Mạn đồ la
được căn cứ vào bộ kinh này mà vẽ ra, gọi là
Mạn đồ la Kim cương giới. Thai tạng bộ lấy
kinh Đại nhật làm căn bản, Mạn đồ la được
căn cứ vào bộ kinh này mà vẽ ra, gọi là
Mạn đồ la Thai tạng giới. Kim cương giới
cũng gọi là Trí giới, tức Trí sai biệt môn,
được biểu thị bằng kim cương, là vật báu
cứng chắc, tượng trưng cho thực trí của Như
lai. Thai tạng giới cũng gọi là Lí giới, tức Lí
sai biệt môn, được biểu hiện bằng hoa sen,
tượng trưng cho Lí tính mà chúng sinh vốn
có sẵn bao hàm trong muôn hạnh đại bi.
Kim cương giới là hành tướng trừ chướng
thành thân, tự thụ pháp lạc, tức chuyển 9
thức mà thành tựu 5 trí, cho nên lập 5 bộ;
còn Thai tạng giới là hành tướng hóa độ
KIM THAI LƯỠNG BỘ
Bản dập văn Pháp sắc của vua A Dục khắc trên cột đá

K
2640
lợi sinh, tha thụ pháp lạc, cho nên lập 3 bộ,
mở 3 môn: Đại định, Đại trí, và Đại bi để
nhiếp dẫn chúng sinh.
Về hình Tam muội da của 2 bộ, các
thuyết đều khác nhau, như:
1. Kim cương giới lấy tháp làm hình tam
muội gia, Thai tạng giới lấy tốt đổ ba làm
hình Tam muội da.
2. Kim cương giới lấy tháp Đa bảo làm
hình Tam muội da, Thai tạng giới lấy tháp
Ngũ luân làm hình Tam muội da.
3. Cả 2 bộ đều lấy tháp Ngũ luân làm
hình Tam muội da.
Về chủng tử thì: Chủng tử của Đại nhật
Như lai thuộc Kim cương giới là (vaô),
nghĩa là 5 trí dung thông; chủng tử của Đại
nhật Như lai thuộc Thai tạng giới là (a#),
nghĩa là phương tiện tức cứu cánh. Còn
(hùô) là chủng tử của Kim cương giới, (a)
là chủng tử của Thai tạng giới. Kim cương
giới lấy chữ cuối của tự môn làm chủng tử,
biểu thị ý nghĩa “từ bản lập tích”; Thai tạng
giới lấy chữ đầu của tự môn làm chủng tử,
biểu thị ý nghĩa “từ nhân đến quả”. Còn có
thuyết nói chữ là chủng tử Lí pháp thân
của Đại nhật Như lai thuộc Thai tạng giới,
chữ là chủng tử Trí pháp thân của Đại
nhật Như lai thuộc Kim cương giới. Hai chữ
này đại biểu cho Kim cương bộ và Thai tạng
bộ. Lại nữa, Mạn đồ la Kim cương giới biểu
thị bằng nguyệt luân nên dùng hình tròn;
còn Mạn đồ la Thai tạng giới thì được biểu
trưng bằng hoa sen nên dùng hình vuông,
Lí thú của 2 bộ này khác nhau.
Kim cương giới và Thai tạng giới, tuy mỗi

giới có lập cách giải thích riêng, nhưng ngoài
lí thì không có trí và ngược lại, ngoài trí cũng
không có lí, sắc và tâm vốn không hai; lìa
Kim cương giới thì không có riêng Thai tạng
giới, mà lìa Thai tạng giới thì cũng không có
riêng Kim cương giới, cho nên Kim cương
bộ và Thai tạng bộ là cùng một thể, không
hai. Thuyết Kim cương bộ và Thai tạng bộ
là cùng một thể bất khả phân, được bắt đầu
từ ngài Huệ quả, tổ thứ 7 của Mật tông, đệ
từ ngài là sư Không hải, người Nhật, truyền
ý chỉ này của ngài về Nhật bản, từ đó, tông
Chân ngôn Nhật bản liền phát sinh thuyết
“Lưỡng bộ bất nhị” do Đông Mật chủ trương,
nhưng Thai Mật thì chủ trương “Lưỡng bộ
đối lập”, cho nên ngoài Kim cương bộ và
Thai tạng bộ, còn lập thêm Tô tất địa bộ, vì
kinh Tô tất địa dung hợp Lí và Trí, thuyết
minh ý chỉ “Lưỡng bộ nhất thể bất nhị”,
nên Mạn đồ la của Tô tất địa bộ được gọi là
Tạp mạn đồ la.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.3; Kim cương
đính đại giáo vương kinh sớ Q.1].
KIM THẤT THẬP LUẬN
Phạm:Sàíkhya-kàrikà.
Cũng gọi Tăng khư tụng, Tăng khư luận,
Ca tì la luận.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Chân đế dịch
vào đời Lương, được thu vào Đại chính tạng
tập 54.
Đây là bộ sách của ngoại đạo Số luận bài
bác Phật giáo, nhưng vì nội dung có đề cập
đến Phật giáo nên cũng được đưa vào Đại
tạng kinh. Luận này gồm có các bài tụng
(văn vần)và trường hàng(văn xuôi). Có
thuyết cho rằng tác giả luận này là ngoại
đạo Ca tì la tiên nhân (Phạm:Kapila), hoặc
cho rằng phần kệ tụng do Tự tại hắc (Phạm:

Ìzvara-kfwịa) soạn, phần trường hàng do
ngài Thiên thân chú thích.
Về tên gọi của luận này, có nhiều thuyết
khác nhau. Theo Thành duy thức luận thuật
ký quyển 1 phần cuối, quyển 4 phần cuối,
thì Tự tại hắc soạn 70 bài tụng, được vua
nước Kim nhĩ ban thưởng vàng bạc, vì muốn
đề cao vinh dự ấy nên ông đặt tên là Kim
thất thập luận.
Nguyên văn kệ tụng và phần chú thích
của bản tiếng Phạm đã do ông Tiết nhĩ mã
KIM THẤT THẬP LUẬN

K
2641
(Vishum Prasad Zarma) ấn hành vào năm
1922; còn bản dịch tiếng Anh của luận này
thì đã được ông Kha nhĩ bố lỗ khắc (Henry
Thomas Colebrooke) xuất bản vào năm
1887.
Những sách chú sớ của luận này có: Kim
thất thập luận giải, 2 quyển, của ngài Tông
lãng, Kim thất thập luận bị khảo, 3 quyển,
của ngài Hiểu ứng, Kim thất thập luận sớ, 3
quyển, của ngài Trí chàng.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10; Khai
nguyên thích giáo lục Q.7].
KIM THẾ TÔNG (1123-1189)
Vị hoàng đế thứ 5 của triều Kim, Trung
quốc, họ Hoàn nhan, tên là Ung. Trong thời
gian ở ngôi, ông đã làm việc hết sức mình để
kết thúc chiến tranh, khôi phục trật tự, chỉnh
bị tài chính, v.v... nên có thể nói đây là thời
kì toàn thịnh của triều Kim.
Năm Đại định thứ 2 (1162), vua sáng
lập chùa Đại khánh thọ ở Yên kinh, viện
Từ thị, viện Thanh lương ở huyện Mạnh,
tỉnh Sơn tây. Năm Đại định thứ 8 (1168),
vua xây dựng thiền viện Thanh an ở Đông
kinh (nay là huyện Liêu ninh, tỉnh Liêu
dương), cho 500 người xuất gia làm tăng.
Năm Đại định 24 (1184), vua xây chùa Thê
ẩn ở Ngưỡng sơn, cho độ 10.000 người làm
tăng và kiến thiết lại chùa Hạo thiên tại
Yên kinh. Năm Đại định 26 (1186), vua vi
hành đến chùa Đại vĩnh an, ban cho chùa
2.000 mẫu ruộng, 7.000 cót thóc, 20.000
quan tiền. Người đời sau gọi nhà vua là
Tiểu Nghiêu Thuấn.
KIM THÍCH (1614-1680)

.....
Vị thiền tăng Trung quốc, thuộc tông
Tào động, sống vào đời Thanh, người huyện
Nhân hòa, tỉnh Chiết giang, họ Kim, tên là
Tính nhân, Điềm nhân, tự là Đạm qui, hiệu
là Cam giá sinh, Mao bình nạp tăng, Tá sơn
Dã nạp.
Khoảng năm Sùng trinh, sư thi đậu Tiến
sĩ, sau khi nhà Minh mất, sư xuất gia làm
tăng, tham học thiền sư Thiên nhiên thị và
được truyền tâm pháp. Sư rất đạm bạc nhưng
bản sắc siêu việt hơn người. Lúc đầu sư ở
thiền viện Đan lộ, năm Khang hi 17 (1678),
sư cất am tranh ẩn cư tại Bình hồ.
Năm Khang hi 19 (1680) sư thị tịch, thọ
67 tuổi, 29 tuổi hạ, đệ tử xây tháp thờ sư ở
Khuông lư.
Sư để lại tác phẩm: Biến hành đường
chính tục tập.
[X. Tông thống biên niên Q.32; Đạm
viên văn tập Q.32].
KIM THƯƠNG VIÊN CHIẾU (1896-)
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản.
Năm 1920, ông tốt nghiệp khoa Triết
học Ấn độ thuộc bộ Văn học trường Đại
học Đông kinh. Ông từng làm giáo sư và
Chủ nhiệm khoa Nghiên cứu của trường
Đại học Đông bắc. Ông tham gia biên soạn
Tây tạng Đại tạng kinh tổng mục lục phụ
sách dẫn, Tây tạng soạn thuật Phật điển
mục lục, v.v...
Ông có các tác phẩm: Phệ đàn đa triết
học đích nghiên cứu, Ấn độ cổ đại tinh thần
sử, Ấn độ trung thế tinh thần sử, Ấn độ
tinh thần văn hóa chi nghiên cứu, Tam luận
huyền nghĩa (dịch chú), Pháp hoa kinh chi
hình thành dữ phát triển.
KIM TÌ LA

I. Kim Tì La.
Pàli:Kimbila.
Đệ tử của đức Phật, thuộc dòng họ
Thích ca.
Cứ theo kinh Trường thọ vưong bản khởi
trong Trung a hàm quyển 17, thì khi đức
KIM TÌ LA

K
2642
Thích tôn đến khu rừng Ban na man xà tự
(Pàli:Pàcìnavaôsadàya), bấy giờ có 3 vị:
A na luật đà, Nan đề và Kim tì la cùng hòa
hợp ở chung tu hành phạm hạnh.
Phẩm Đệ tử trong kinh Tăng nhất a hàm
quyển 3 (Đại 2, 557 trung), nói: “Thường
tĩnh tọa tư duy, chuyên tâm niệm đạo, đó là
tỉ khưu Kim tì la”.
II. Kim Tì La.
Phạm: Kumbhìra.
Cũng gọi Cấm tì la, Câu tì la, Câu phệ
rô, Quân tì la, Cung tì la.
Hán dịch: Giao long(thuồng luồng), Long
vương(chúa rồng), Ngạc ngư (cá sấu).
Vị thần hộ vệ thành Vương xá, Trung
Ấn độ, 1 trong 12 vị thần tướng của đức
Dược sư Như lai, 1 trong 16 vị thiện thần
giữ gìn che chở Bát nhã, thống lãnh chúng
Dạ xoa, thệ nguyện hộ trì Phật pháp.
Cứ theo kinh Kim tì la đồng tử uy đức,
thì Phật ở trong vườn Hoan hỉ trên cung
trời Đao lợi, phóng hào quang rực rỡ, hiện
hình đồng tử Kim tì la, cao nghìn thước,
nghìn đầu, nghìn tay, hàng phục ma vương,
cứu chúng sinh thoát khỏi các khổ trong 3
đường, thành bậc Đại y vương của thế gian,
dùng quả ha lê lặc cứu chữa các chứng bệnh...
[X. phẩm Thỉnh vũ thứ 64 trong kinh
Đại vân; kinh Quán đính Q.12; Dược sư
lưu li quang Như lai tiêu tai trừ nạn niệm
tụng nghi quĩ; kinh Dươc sư Như lai bản
nguyện; kinh Đại khổng tước chú vương
Q.trung; kinh Đại bảo tích Q.36; Đại nhật
kinh sớ Q.2].
KIM TIỀN TỈ KHƯU

Cũng gọi Kim tài tỉ khưu.
Vị tỉ khưu này là con của một đại trưởng
giả ở nước Xá vệ khi đức Phật còn tại thế.
Tương truyền, khi sinh ra, 2 tay ngài nắm 2
đồng tiền vàng, nên gọi là Kim tài. Khi lớn
lên, ngài xuất gia, chứng quả A la hán, vì
thế gọi là Kim tiền tỉ khưu.
Vào thời quá khứ, cách nay 91 kiếp, khi
đức Phật Tì bà thi ra đời, tỉ khưu Kim tiền
lúc ấy là một người nghèo khổ; bấy giờ đức
Phật Tì bà thi và chúng tăng du hành trong
nước, các con của trưởng giả giàu có sắm sửa
thức ăn cúng dường Phật và chúng đệ tử,
duy có người nghèo này vì không có tài vật
nên chỉ cúng Phật 2 đồng tiền do kiếm củi
bán mà có. Nhờ công đức ấy mà suốt thời
gian 91 kiếp hễ sinh ra là có 2 đồng tiền
nắm trong tay và cứ cần là có, không bao
giờ hết.
[X. phẩm Kim tài nhân duyên trong kinh
Hiền ngu Q.2].
KIM TINH
Chỉ cho tóc của đức Phật.
Kinh Đại tập quyển 6 (Đại 13, 37 hạ),
nói: “Không làm những việc độc ác gây hại
cho chúng sinh, nên được mái tóc màu vàng
ròng(kim tinh)”.
[X. Vãng sinh yếu tập chỉ huy sao Q.12].
KIM TÚC NHƯ LAI
Danh hiệu của một vị Phật ở đời quá
khứ, tiền thân của cư sĩ Duy ma cật.
Thuyết này đã thịnh hành từ xưa, hoặc
nói có xuất xứ từ kinh Tư duy tam muội và
kinh Phát tích, nhưng 2 bộ kinh này đều
không có bản Hán dịch, vả lại cũng không
thấy được ghi trong các bộ mục lục của kinh.
Tịnh danh huyền luận quyển 2 (Đại 38,
866 trung), nói: “Tịnh danh, Văn thù đều là

các đức Phật quá khứ, nay hiện thân là Bồ
tát. Như kinh Thủ lăng nghiêm nói: Văn
thù là Phật Long chủng tôn; kinh Phát tích
thì nói: Tịnh danh tức là Kim túc Như lai”.
Duy ma kinh nghĩa sớ quyển 1 của ngài
Cát tạng (Đại 38, 915 thượng) chép: “Có
người nói: Văn thù sư lợi vốn là Phật Long
KIM TÚC NHƯ LAI

K
2643
chủng thượng tôn, Tịnh danh tức là Kim
túc Như lai. Tương truyền Kim túc Như lai
có xuất xứ từ kinh Tư duy tam muội, nhưng
đến nay không thấy bản kinh này”.
[X. Tịch chiếu đường cốc hưởng tập Q.1;
Tổ đình sự uyển Q.3].
KIM TỰ KINH
Kinh Phật được viết bằng kim nhũ.
Trung quốc, Tây tạng, Tây hạ, v.v... đều có
các bản kinh được viết theo loại này. Cứ
theo tư liệu ghi chép, thì trong Nam nhạc
Tư đại thiền sư lập thệ nguyện văn của ngài
Tuệ tư (515-577) đời Trần thuộc Nam triều,
có bản kinh Bát nhã viết bằng kim nhũ.
Còn ở Nhật bản, vào thời đại Nại lương có
cơ sở viết kinh bằng kim nhũ do nhà nước
thiết lập.
Nói chung, Kim tự kinh phổ cập ở Trung
quốc, Triều tiên, Nhật bản thường dùng giấy
màu xanh sậm ánh đỏ (cám) để viết chữ bằng
kim nhũ, gọi là Cám chỉ kim nê. Cũng có
khi sử dụng giấy màu đỏ tươi hoặc màu trắng.
Kinh điển Tây tạng thì viết bằng kim nhũ
trên giấy màu xanh biếc.
KIM TỬ ĐẠI VINH (1881-1936)
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản, tốt
nghiệp Đại học Chân tông, từng là giáo sư
danh dự của trường Đại học Đại cốc.
Ông có các tác phẩm: Phật giáo khái luận,
Phật giáo chư vấn đề, Bỉ ngạn đích thế giới,
Nhật bản Phật giáo sử quan, Giáo hành tín
chứng giảng độc, Qui y dữ hành thiện, Hoa
nghiêm kinh khái thuyết...
KIM VIÊN
Chỉ cho Viên giáo.

Tông Thiên thai chia giáo pháp đức Phật
nói trong 1 đời theo thứ tự làm 5 thời và gọi
Viên giáo nói trong kinh Pháp hoa là “Kim
viên”, còn gọi Viên giáo nói trong các kinh
Đại thừa của 4 thời trước là “Tích viên”.
KINH
..
Phạm:Sùtra.
Hán âm: Tu đa la, Tố đát lãm, Tô đát la.
Hán dịch: Khế kinh, Chính kinh, Quán
kinh.
Tất cả giáo pháp do đức Phật giảng nói
được ghi chép, giữ gìn và truyền lại cho đời
sau. Là 1 trong 3 tạng Thánh điển của Phật
giáo, 1 trong 9, hoặc 12 thể tài kinh.
Về danh nghĩa của kinh, có những giải
thích như sau:
Giáo lí do đức Phật giảng nói vốn được
gọi là “Pháp”(Đạt ma), nghĩa là giáo pháp,
đời sau ghi chép lại làm sách giáo lí cương
yếu mà gọi là “Kinh”(Tu đa la). Tu đa la
vốn là tiếng dùng của Bà la môn giáo, về sau
được Phật giáo thu dụng, với hàm ý là “xâu
kết những văn nghĩa lại không để tản mạn
rời rạc”.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 25,
Phật địa kinh luận quyển 1, Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương quyển 2, Hoa nghiêm
kinh sớ quyển 1, v.v... thì nghĩa gốc của chữ
Tu đa la là sợi dây, sợi chỉ, sợi tơ, với hàm
nghĩa “xuyên suốt, thu nhiếp lấy, giữ gìn”,
tức có nghĩa “chúng sinh nhờ giáo pháp thu
nhiếp, giữ gìn, nên không rơi vào đường ác”.
Nghĩa lí được giáo pháp xâu kết lại không bị
tản mạn mất mát, cho nên Thánh giáo được
gọi là Khế kinh.
Còn theo luận Tạp a tì đàm tâm quyển
8, thì Tu đa la có 5 nghĩa là:

1.Xuất sinh: Sinh ra các nghĩa lí.
2.Tuyền dũng: Ý vị, nghĩa lí không cùng
tận.
3.Hiển thị: Hiển bày các nghĩa lí.
4. Thằng mặc: Biện biệt các pháp tà chính.
5.Kết man: Xâu kết các pháp.
KINH

K
2644
Lại cứ theo Chú duy ma cật kinh quyển
1, Đại bát niết bàn kinh tập giải quyển 1.
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển thượng,
v.v... thì Kinh hàm có các nghĩa: Xâu suốt,
thu nhiếp, giữ gìn, thường hằng, v.v... nghĩa
là Kinh “xâu suốt các pháp, xưa nay thường
hằng không gián đoạn”.
Trong Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển
8 phần trên, ngài Trí khải có nêu ra 2 thuyết
về Kinh là: Hữu phiên và Vô phiên. Trong
thuyết Vô phiên(cho rằng vì quá nhiều nghĩa
nên không phiên dịch) thì trưng ra 5 nghĩa đã
nêu ở trên. Còn trong thuyết Hữu phiên thì
nêu ra 5 cách dịch: Kinh, Khế, Pháp bản,
Tuyến, Thiện ngữ giáo, trong đó lấy Kinh
làm nghĩa chính. Kinh có 2 nghĩa rộng và
hẹp. Về nghĩa rộng, Kinh chỉ cho tất cả giáo
pháp do đức Phật diễn nói; giáo nghĩa mà
Kinh xiển dương, giải thích thì gọi là Kinh
pháp, Kinh giáo; sách vở ghi chép kinh giáo
thì gọi là Kinh điển. Về nghĩa hẹp, Kinh chỉ
cho Kinh tạng, 1 trong 3 tạng Kinh, Luật,
Luận.
Thông thường, Kinh là chỉ cho Khế kinh
trong 9 thể tài hoặc 12 thể tài, tức dùng văn
xuôi ghi chép những giáo pháp do đức Phật
trực tiếp nói ra. Nhưng về cách chia loại 9
thể tài, 12 thể tài cũng như ý nghĩa của danh
từ Khế kinh xưa nay cũng có nhiều thuyết.
Nguyên thủy Phật giáo Thánh điển chi tập
thành của pháp sư Ấn thuận cho rằng:
- Về ý nghĩa: Khế kinh mang ý nghĩa
xâu kết, giữ gìn khi kinh điển được kết tập.
- Về thể tài: Khế kinh chỉ cho phần văn
xuôi trong kinh điển sau khi được kết tập.

Nói chung, phần đông các học giả thời
cận đại đều cho rằng khó có thể giới hạn,
định nghĩa hoặc xác quyết mỗi thể loại
kinh, nhưng đều thừa nhận Khế kinh hàm
có các nghĩa: Xuyên suốt, đức Phật trực tiếp
nói ra, nghĩa rộng chỉ cho Kinh tạng, nghĩa
hẹp chỉ cho kinh Tạp a hàm(1 trong 9 hoặc
12 thể tài kinh).
Kinh cũng chỉ cho các kinh Đại thừa
ngoài 3 tạng của Tiểu thừa.
Luận Đại trí độ quyển 33 (Đại 25, 306
hạ), ghi: “Trong các kinh, những giáo pháp
do đức Phật trực tiếp nói ra gọi là Tu đa la,
như 4 bộ A hàm, các kinh Đại thừa và 250
giới kinh. Ngoài Tam tạng ra cũng có các
kinh gọi là Tu đa la”.
Tam tạng vừa nói trên, tức chỉ cho Tam
tạng của Tiểu thừa.
Cho đến nay, trong Phật giáo bộ phái,
việc kết tập, biên soạn kinh điển của mỗi bộ
phái chỉ thấy trong Đại tạng kinh Nam
truyền của Thượng tọa bộ Nam phương. Còn
các kinh điển Hán dịch Bắc truyền thì hỗn
hợp 4 bộ kinh A hàm và kinh điển của các
bộ phái mà thành. Ngoài các kinh điển của
các bộ phái Phật giáo nói trên, vào khoảng
trước hoặc sau kỷ nguyên Tây lịch xuất hiện
những kinh điển Đại thừa như: Kinh Bát
nhã, v.v... do tín đồ của Đại thừa giáo biên
tập thành. Đến khoảng thế kỉ thứ IV, lại
thành lập kinh Duy ma, kinh A di đà, kinh
Pháp hoa, kinh Đại tập, kinh Hoa nghiêm,
kinh Niết bàn, kinh Giải thâm mật, v.v...
Sau đó, lại có các kinh điển Mật giáo như:
Kinh Đại nhật, kinh Kim cương đính, v.v...
ra đời. Các kinh Đại thừa nói trên cũng sử
dụng hình thức đức Phật nói pháp, tức ở
đầu kinh có ghi câu: “Như thị ngã văn” (Tôi

nghe như vầy).
Trong Đại tạng hiện còn thì kinh Hán
dịch và Tạng dịch là nhiều hơn cả. Đại tạng
kinh tuy bao gồm 3 tạng Kinh, Luật, Luận,
nhưng trong đó Kinh là căn bản và cũng
chiếm đa số, vì thế Đại tạng kinh cũng được
gọi là Nhất thiết kinh.
[X. luận Đại trí độ Q.2; luận Thành thực
Q.1; luận Đại tì bà sa Q.1, 126; Tứ A hàm
mộ sao giải Q.thượng; Pháp hoa kinh nghĩa
ký Q.1; Nhân vương hộ quốc Bát nhã kinh
sớ Q.1 (Trí khải); Quán kinh sớ Q.1 (Thiẹn
đạo)]. (xt. Cửu Bộ Kinh, Thập Nhị Bộ Kinh,
KINH

K
2645
Đại Tạng Kinh, Tu Đa La Tạng).
KINH BẢN MẪU
... ... ..
Pàli:Suttanta-màtikà.
Bốn mươi hai môn được nêu ở đầu quyển
của luận Pháp tập (Dhammasaígaịi) trong
7 bộ luận bằng tiếngPàli của phái Đại tự ở
Tích lan.
Kinh Bản mẫu này và Luận Bản mẫu
nêu ở đầu quyển đều là tiêu chuẩn để phân
biệt và quan sát các pháp.
Bốn mươi hai môn ấy là:
1. Minh phần pháp, Vô minh phần pháp.
2. Điện quang dụ pháp, Kim cương dụ
pháp.
3. Ngu pháp, Hiền pháp.
4. Hắc pháp, Bạch pháp.
5. Khổ hạnh pháp, Phi khổ hạnh pháp.
6. Tăng ngữ pháp, Tăng ngữ đạo pháp.
7. Từ pháp, Từ đạo pháp.
8. Thi thiết pháp, Thi thiết đạo pháp.
9. Danh, Sắc.
10. Vô minh, Hữu ái.
11. Hữu kiến, Vô hữu kiến.
12.Thường kiến, Đoạn kiến.
13.Biên kiến, Vô biên kiến.
14.Tiền tế kiến, Hậu tế kiến.
15. Vô tàm, Vô quí.
16. Tàm, Quí.
17. Ác ngôn, Ác hữu.
18. Thiện ngôn, Thiện hữu.
19. Nhập tội thiện xảo, Xuất tội thiện
xảo.
20. Nhập định thiện xảo, Xuất định thiện
xảo.

21. Giới thiện xảo, Tác ý thiện xảo.
22. Xứ thiện xảo, Duyên thiện xảo.
23. Xứ thiện xảo, Phi xứ thiện xảo.
24. Chất trực, Nhu hòa.
25. Kham nhẫn, Khả nhạo.
26. Hòa thuận, Cúng dường.
27. Bất hộ căn môn, Thực bất tri lượng.
28. Năng hộ căn môn, Ư thực tri lượng.
29. Thất niệm, Bất chính tri.
30. Niệm, Chính tri.
31. Tư trạch lực, Tu tập lực.
32. Chỉ, Quán.
33. Chỉ tướng, Cần lệ tướng.
34. Cần lệ, Bất tán loạn.
35. Khuyết giới, Khuyết kiến.
36. Cụ giới, Cụ kiến.
37. Tịnh giới, Tịnh kiến.
38. Kiến thanh tịnh, Tri kiến tinh tiến.
39. Ư thuận yếm xứ chi yếm, Yếm giả
chi như lí tinh cần.
40. Ư thiện pháp bất hỉ túc, Ư tinh cần
bất bị giá chỉ.
41. Minh, Giải thoát.
42. Tận trí, Vô sinh trí.
Phẩm Tổng thuyết trong Pháp tập 3,
giải thích hết thảy pháp bằng 42 môn nói
trên.
[X. Nam phương Thượng tọa bộ luận
thư giải thuyết; B.C. Law: A History ofPàli
Literature, vol.II].
KINH BIẾN
Gọi đủ: Phật kinh biến tướng.
Những bức tranh vẽ theo những cảnh
tượng đã được miêu tả trong kinh.
Có rất nhiều loại Kinh biến như: Duy
ma biến,
Thiên bát
Văn thù, Kim

cương kinh
biến, Bản
hạnh kinh
biến, Di lặc
biến, Hoa
nghiêm biến,
Trừ tai hoạn
biến, Pháp
hoa biến,
Nhật tạng
KINH BIẾN
Bản Hạnh Kinh Biến

K
2646
nguyệt tạng
biến, Nghiệp
báo sai biệt
biến, Thập luân
kinh biến,
Dược sư biến,
Bảo tính kinh
biến, Lăng
nghiêm kinh
biến tướng, Trí
độ luận sắc kệ
biến, Tịnh độ
kinh biến, Kim
quang minh kinh biến, Lăng già biến tướng,
Địa ngục biến...
Về hình thức cũng như nội dung và tác
giả của các bức tranh Kinh biến trên đây
đều được ghi chép đầy đủ trong Lịch đại
danh họa kí, 3 quyển, của Trương ngạn viễn
đời Đường.
(xt. Biến Tướng).
KINH CHÀNG
.....
Cũng gọi Thạch chàng.
Cây cột đá trên có khắc văn kinh.
Thông thường là cột đá hình bát giác khắc
kinh Phật đính tôn thắng đà la ni. Phong
tục này thịnh hành
ở Trung quốc từ
khoảng giữa đời
Đường đến đời Ngũ
đại Liêu, Kim. Về
sau, truyền đến Triều
tiên, Nhật bản. Hiện
nay rất nhiều di tích

Kinh chàng còn được
tìm thấy ở miền Bắc
Trung quốc.
KINH CHÂU
Vùng đất nằm ở bờ Bắc sông Dương tử,
tỉnh Hồ bắc, phía bắc tiếp giáp lưu vực Hán
thủy. Là khu vực trọng yếu trên trục lộ giao
thông giữa 2 miền Nam, Bắc Trung quốc
thời xưa.
Ngày xưa, vùng này từng là nơi hoằng
truyền Phật pháp của nhiều đời Tổ sư, như
ngài Tuệ trì, em của ngài Tuệ viễn, sau khi
từ biệt ngài Đạo an, đã đến hoằng pháp ở
chùa Thượng minh tại Kinh châu. Thầy của
ngài Cưu ma la thập là ngài Ti ma la xoa đã
đến đây hoằng dương luật Thập tụng. Ngài
Đàm ma mật đa đời Lưu Tống đến trụ ở
chùa Trường sa tại vùng này để dịch kinh
và hoằng truyền Thiền pháp. Đại sư Thiên
thai Trí khải đã sinh ra ở đây vào năm Đại
đồng thứ 4 (538) đời Lương và về sau sáng
lập chùa Ngọc tuyền, tuyên thuyết pháp môn
Ma ha chỉ quán, v.v...
KINH CÚNG DƯỜNG
Cũng gọi Khai đề cúng dường, Thư tả
cúng dường, Nhất thiết kinh cúng dường.
Pháp hội được cử hành khi chép kinh
xong làm lễ đưa kinh vào tạng hoặc ấn tống
cho mọi người. Kinh thuộc về Pháp bảo
trong Tam bảo, vậy cúng dường kinh tức là
cúng dường Pháp bảo.
KINH CÚNG DƯỜNG
Pháp Hoa Biến
Dược Sư Biến
Kinh Chàng

K
2647
Khi cử hành pháp hội cúng dường kinh,
phải xướng tụng lời thệ như sau (Đại 9, 36
thượng): “Chúng con phải khởi sức đại nhẫn,
thụ trì, đọc tụng, viết chép kinh này và cúng
dường mọi thứ, kể cả thân mệnh!”
Tại Trung quốc, pháp hội cúng dường
kinh đã được mở rất sớm. Tháng 2 năm Đại
thông thứ 5 (531) đời Lương Vũ đế thuộc
Nam triều, Vũ đế đến chùa Đồng thịnh, viết
đề kinh Bát nhã ba la mật bằng chữ vàng và
lập Đại hội Vô già cho hơn 5 vạn người cả
tăng lẫn tục tham dự, lúc bấy giờ Hoàng thái
tử phụng hiến các pho Ngũ kinh và Thất
bảo kinh để làm việc cúng dường. Đây chính
là nguồn gốc của các pháp hội cúng dường
kinh ở đời sau.
[X. phẩm Khuyến trì kinh Pháp hoa Q.4;
Phật tổ thống kỉ Q.37].
KINH DUY TỬ
........
Cũng gọi Kinh y, Kinh duy y, Duệ phú
mạn đồ la.
Loại áo thanh tịnh có viết văn kinh, thần
chú hoặc danh hiệu Phật lên trên để mặc
cho người chết. Người ta tin rằng sau khi chết
nếu được mặc loại áo này, thì dù tội nghiệp
sâu nặng đến đâu cũng được giải thoát.
Tập tục này lưu hành ở Nhật bản, bắt
đầu từ tông Chân ngôn vào khoảng thời đại
Liêm thương. Về sau được phổ cập nhưng
tùy theo tập quán của mỗi phái mà có khác
nhau.
KINH ĐẠO DIÊT TẬN
...........
Giáo pháp của đức Phật đến thời suy đồi

diệt hết.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
279 thượng), nói: “Đời vị lai giáo pháp diệt
hết, ta mở lòng từ bi thương xót chúng sinh,
nên đặc biệt lưu truyền kinh này ở đời 100
năm nữa”.
KINH ĐẦU
.....
Tên một chức viên chuyên trông nom
kinh sách trong Thiền lâm, hoặc chỉ cho
những vị tăng đến các khu phố tụng kinh
quyên tiền về tu chỉnh Đại tạng kinh. Nếu
vị nào tụng kinh Bát nhã thì gọi là Bát nhã
đầu, tụng kinh Hoa nghiêm, Pháp hoa thì
gọi Hoa nghiêm đầu, Pháp hoa đầu.
[X. điều Nhai phường Thủy đầu Thán
đầu Hoa nghiêm đầu trong Thiền uyển
thanh qui Q.4).
KINH ĐỀ
.....
Cũng gọi Thủ đề.
Tên của 1 bộ kinh.
Nói chung, các sách Phật bằng tiếng
Phạm, bất luận là kinh, luật, luận, ở đầu
quyển đều có bài tựa qui kính, kế đến là
phần chính văn, cuối cùng mới nêu tên sách.
Các sách Phật Tạng dịch, trước hết ghi tên
kinh bằng tiếng Phạm và tên Tây tạng dịch,
kế đến là bài tựa qui kính và phần chính
văn, cuối cùng có phụ thêm tên Tây tạng
dịch và lời bạt nói về việc phiên dịch và hiệu
đính, v.v... Về kinh điển Hán dịch thì phần
nhiều lược bỏ bài tựa qui kính, mà đặt thủ
đề và dịch đề ở trước phần chính văn và vĩ
đề đặt ở phía sau.
Ở trước tên kinh, dù là kinh Đại thừa
hay kinh Tiểu thừa, thông thường đều có 2
chữ “Phật thuyết” như: Phật thuyết Đại tập

pháp môn kinh, Phật thuyết Vô lượng thọ
kinh, Phật thuyết Thủ lăng nghiêm tam muội
kinh, v.v...
Ngoài ra, trong Kim cương bát nhã kinh
sớ quyển 1, ngài Cát tạng nói có 2 loại kinh
đề: Đầy đủ và gọi tắt. Như: Phật thuyết Kim
cương bát nhã là đầy đủ, còn Kim cương bát
nhã là gọi tắt.
[X. Tịnh danh huyền luận Q.2 (Cát tạng);
KINH ĐỀ

K
2648
Đại thừa tứ pháp kinh thích (bản Đôn
hoàng)].
KINH ĐIỂN
Giáo pháp do đức Phật tuyên thuyết,
lúc đầu chỉ được truyền miệng, về sau mới
dùng văn tự ghi chép thành sách, gọi là Kinh
điển.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 266 trung), nói: “Kinh điển của Bồ tát,
cùng suốt mầu nhiệm”.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại
9, 2 hạ), nói: “Bậc Thánh chúa như sư tử,
diễn nói các kinh điển, thực vi diệu đệ nhất”.
KINH ĐÔ ĐẠI PHẬT
Tượng Phật bản tôn Tì lô giá na ngồi,
cao 28m, bằng gỗ, sơn son, thếp vàng, do
ông Phong thần Tú cát tạo lập vào khoảng
năm Thiên chính (1573-1592), thờ ở chùa
Phương quảng, Đông sơn, thành phố Kinh
đô (Kyoto), Nhật bản.
Niên hiệu Khánh trường năm đầu (1596),
vùng Đông sơn bị động đất, điện Phật và
tượng này đều bị đổ. Đến năm Khánh trường
17 (1613), ông Tú lại
là con ông Tú cát đúc
1 pho tượng Phật
Thích ca ngồi bằng
đồng, nhưng về sau
nạn động đất lại làm
cho tượng bị hư nát,
nhà nước bèn gom
những mảnh vụn còn
lại dùng để đúc tiền,
người đời gọi là tiền
Đại Phật.

Tượng đang thờ hiện nay là tượng bán
thân bằng gỗ, do ông Trung vĩ Trương quốc
tạc vào khoảng năm Thiên bảo (1830-1844),
nhưng không còn giữ được phong cách xưa.
KINH ĐỒNG
.....
Cũng gọi Như pháp kinh đồng.
Những ống hình tròn hoặc hình bát giác
phần nhiều làm bằng gỗ, bên ngoài có vẽ
hoa văn bằng mực kim nhũ, nếu chôn xuống
đất, thì mạ vàng, bạc, hoặc đổi làm bằng sắt,
sứ, đá, v.v... để khỏi bị mục nát.
Ngài Tuệ tư ở thời Nguyên Ngụy, sợ rằng
thời mạt pháp Phật giáo sẽ bị diệt mất, cho
nên ngài chế tạo Kinh đồng để cất giữ kinh
văn, với niềm hy vọng 5.600.000 năm sau,
trước khi Phật Di lặc ra đời, các kinh điển
Phật giáo vẫn được bảo tồn nguyên vẹn và
lưu truyền tốt đẹp. Tương truyền, điều này
được thấy trong văn phát nguyện của ngài,
nhưng sự thật về việc này chưa khảo chứng
được rõ ràng.
Ở Nhật bản, cách chế tạo Kinh đồng
được lưu hành phổ biến, lí do là để cầu
siêu cho vong linh và kết duyên với chúng
sinh. Trong đó, những Kinh đồng nổi tiếng
và xưa nhất là những Kinh đồng do Đằng
nguyên Đạo trường chôn ở núi Kim phong
tại huyện Nại lương vào năm Khoan hoằng
thứ 4 (1007). Ngoài ra, tại Nhật bản, Kinh
đồng được thịnh hành nhất là thời đại Liêm
thương và thời Túc lợi. Đời sau người ta
đào được những Kinh đồng với nhiều hình
dáng khác nhau. Kinh đồng ở thời kỳ đầu
cao khoảng 20 đến 30 phân Tây, đường
kính trên miệng rộng nhất là 15 phân, chế
tạo rất khéo. Còn những Kinh đồng ở thời
kì sau thì hình ngoài nhỏ hơn,

kiểu dáng cũng sơ sài hơn.
Chất liệu cũng có nhiều loại,
hoặc bằng đồng, đồng xanh,
đồng vàng, sắt, sứ, đá, v.v...
Nắp Kinh đồng cũng có
nhiều hình dạng và trên
nhiều nắp có khắc chữ.
(xt. Kinh Trủng).
KINH ĐÔ ĐẠI PHẬT
Đại Phật ở thành phố Kinh Đô
Kinh Đồng bằng đồng

K
2649
KINH ĐƯỜNG
Cũng gọi Kinh tạng.
Nơi cất giữ Đại tạng kinh.
(xt. Kinh Tạng).
KINH GIA
.....
Chỉ cho các vị đệ tử tụng lại giáo pháp
của Phật đã nói để kết tập thành kinh điển.
Đây là chỉ cho các ngài A nan và Ca diếp.
Thông thường, trong 1 bộ kinh, lấy câu đầu
tiên “Tôi nghe như vầy” làm phần Tựa, ở
giữa lấy câu “Phật bảo A nan” làm phần
Chính tông và cuối cùng lấy câu “làm lễ mà
lui ra” làm phần Lưu thông. Đó là những
lời Kinh gia.
Ngoài ra, Luận gia là những người soạn
các bộ luận để xiển dương nghĩa lí trong
kinh, tuyên dương Phật pháp, như các vị bồ
tát Long thụ, Thế thân ở Ấn độ, v.v... Lại
còn thích gia là chỉ cho các bậc Đại đức giải
thích ý nghĩa văn tự của các kinh luận như
các ngài Đạo xước, Thiện đạo, v.v... Thích
gia còn được dùng để chỉ cho những người
thuộc dòng họ Thích của Phật hoặc những
người tu theo đạo Phật để phân biệt với Đạo
gia, Nho gia, v.v...
KINH GIÁC
Kinh là giật mình, Giác là tỉnh thức. Có
2 nghĩa:
- Chư Phật làm cho chúng sinh từ trong
bất giác và mê muội mà tỉnh thức.
- Khuyến thỉnh chư Phật xuất định để
cứu độ chúng sinh.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 nói, chư Phật
kinh giác chúng sinh, vì hết thảy chúng sinh

đều ngủ say trong vô minh bất giác, cho nên
Như lai dùng lời thành khẩn khiến họ cảm
động mà tỉnh ngộ.
Kinh Kim cương đính du già Thiên thủ
thiên nhãn Quán tự tại bồ tát tu hành nghi
quĩ quyển thượng nói, hành giả Du già kết
ấn, tụng chân ngôn để kinh giác, khuyến
thỉnh tất cả Như lai xuất định, đồng thời, tư
duy: “Thân con ít phúc tuệ, chìm đắm trong
biển khổ, nay nhớ sức uy thần của chư Phật,
cúi xin không bỏ bản nguyện đại bi, thương
xót cứu giúp cho con”. Tất cả chư Phật liền
dùng thần lực gia trì hộ niệm, khiến hành
giả được vô lượng phúc đức, thân tâm tự tại.
[X. kinh Kim cương đính Q.thượng, Bí
tạng kí].
KINH GIÁP
.....
Cũng gọi Phạm giáp.
Sau khi viết kinh văn (tiếng Phạm) vào
lá bối, xếp những lá ấy thành tập, rồi dùng
2 tấm ván gỗ kẹp lại và lấy dây cột chặt, gọi
là Phạm giáp.
Chữ giáp (..) này e là viết lầm của chữ
giáp ( ) có bộ trúc; cùng nghĩa với chữ
sách (..).
KINH HÀNH
Phạm: Caíkramana.
Pàli: Caíkamana.
Đi vòng quanh một cách nhàn tản trong
một nơi nhất định để giữ cho thân tâm được
điều hòa, an tĩnh. Kinh hành thường được
thực hiện sau khi ăn cơm, lúc mỏi mệt hoặc
khi ngồi thiền bị hôn trầm buồn ngủ.
Theo kinh Đại tỉ khưu tam thiên uy
nghi quyển thượng, thì có 5 chỗ thích hợp
cho việc kinh hành, đó là: Nơi vắng vẻ,
trước sân nhà, trước giảng đường, quanh

tháp, dưới gác.
Luật Tứ phần quyển 59 nói, kinh hành
được 5 điều lợi ích:
1. Có sức chịu đựng cuộc đi xa.
2. Có thể yên lặng suy tư.
KINH HÀNH

K
2650
3. Ít bệnh tật.
4. Tiêu hóa thức ăn dễ dàng.
5. An trụ lâu trong thiền định.
[X. luật Thập tụng Q.57; Nam hải ký qui
nội pháp truyện Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.8].
KINH LUẬN THÍCH
Danh từ gọi chung Kinh, Luận, Thích.
Kinh là giáo pháp do đức Phật nói ra;
Luận là do chư vị Tổ sư các đời soạn thuật
để làm sáng tỏ ý nghĩa của giáo pháp; còn
Thích là lời giải thích ý nghĩa sâu xa của
Kinh, Luận.
Ngoài ra, cũng có Kinh thích (kinh và
thích), Luận thích(luận và thích), v.v...
KINH LUẬT DỊ TƯỚNG
Tác phẩm, 50 quyển, do ngài Bảo xướng
chủ biên, các ngài Tăng mân, Tăng hào, Pháp
sinh phụ giúp biên soạn, hoàn thành vào
năm Thiên giám 15 (516) đời Lương, được
thu vào Đại chính tạng tập 53.
Sách này có thể được xem là 1 loại Bách
khoa toàn thư. Nội dung lựa chọn ghi chép
những câu chuyện cổ rải rác trong các kinh,
luật gồm 21 loại chia làm 14 bộ như sau:
1.Thiên bộ: Nói về mặt trời, mặt trăng,
các vì sao và mưa gió...
2. Địa bộ: Nói về những hiện tượng tự
nhiên như núi sông, cây cỏ...
3. Phật bộ: Nói về việc xuất gia, thành
đạo, nhập Niết bàn và tháp xá lợi của đức
Phật.
4. Bồ tát bộ: nói về việc xuất gia, tự lợi,
hóa tha và tùy cơ hiện thân của hàng Bồ tát.
5. Thanh văn bộ: Phân loại nói về

Thanh văn vô học tăng, Thanh văn bất trắc
thiển thâm tăng, Thanh văn học nhân tăng,
Thanh văn hiện hành ác hạnh tăng, Sa di
tăng, Ni tăng, v.v...
6. Quốc vương bộ: Nói về việc các Quốc
vương và Hoàng hậu tu tập đạo Bồ tát, đạo
Thanh văn và pháp của Chuyển luân
Thánh vương.
7. Thái tử bộ: Nói về việc tu tập của
Thái tử và Công chúa.
8. Trưởng giả bộ: Chia làm 2 bộ là Đắc
đạo và Tạp hành.
9. Ưu bà tắc, Ưu bà di bộ.
10. Ngoại đạo tiên nhân bộ: Gồm 3
bộ là Ngoại đạo tiên nhân, Phạm chí và Bà
la môn.
11. Cư sĩ, thứ nhân bộ: Gồm cư sĩ,
thương gia và nam nữ.
12. Quỉ thần bộ: Gồm A tu la, Khẩn
na la...
13. Súc sinh bộ: Chia làm 3 bộ loại là
loài thú 4 chân, loài sâu bọ và loài chim. Về
sau nêu thêm tên 29 loài động vật.
14. Địa ngục bộ: Nói về 8 địa ngục lớn
và 18 tầng địa ngục.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.11; Đại đường
nội điển lục Q.4; Khai nguyên thích giáo lục
Q.6].
KINH LƯỢNG BỘ
........
Phạm:Sautràntika.
Cũng gọi Tăng ca lan đề ca (Phạm:
Saôtràntika), Tu đa la luận bộ, Thuyết
độ bộ, Thuyết chuyển bộ, Thuyết kinh bộ
(Phạm:Sùtra vàdin), Kinh bộ.
Một chi phái tách ra từ Thuyết nhất
thiết hữu bộ, do ngài Cưu ma la đà (Phạm:
Kumàralabdha, cũng gọi Đồng thụ), người

nước Đát xoa thủy la thuộc miền Bắc Ấn
độ sáng lập vào cuối thế kỉ III. Ngài Thất lợi
la đa (Phạm:Zrìlàta) trung hưng vào cuối
thế kỉ IV. Là 1 trong 20 bộ phái Tiểu thừa.
Vì phái này coi trọng Kinh và cho Kinh là
Chính lượng nên gọi là Kinh lượng bộ.
Bộ phái này lập Tâm vật nhị nguyên
luận, phủ định thuyết Vạn vật thực hữu
KINH LƯỢNG BỘ

K
2651
của Hữu bộ, mà chủ trương chỉ có Tứ đại
và Tâm là thật có, cả 2 nương vào nhau mà
thành tựu và tồn tại, khiến cho sự sống
chết của mỗi cá thể nối nhau không dứt.
Phái này cho rằng chỉ có hiện tại thật có,
còn quá khứ, vị lại thì không thật, vì quá
khứ là thực tại đã qua, vị lai là thực tại chưa
đến, còn hiện tại cũng chỉ là sự tồn tại của
một thứ chủng tử mà thôi. Đây chính là
nguồn gốc thuyết Chủng tử của Duy thức
đời sau.
Giáo nghĩa của bộ phái này hàm chứa
nhiều yếu tố của Phật giáo Đại thừa, có thể
được coi là nền tảng của Trung quán... Tổ
sư khai sáng của phái này là ngài Cưu ma la
đà soạn luận Dụ man, khéo dùng thí dụ
trong lúc thuyết pháp, cho nên được tôn
xưng là Thí dụ sư, sau đó, thí dụ trở thành
đặc trưng lớn nhất của phái này và được
xem là nền móng của văn học Thí dụ
(Phạm:Aupamya) trong Phật giáo Đại thừa
sau này.
[X. Thập bát bộ luận; Dị bộ tông luân
luận].
(xt. Ấn Độ Phật Giáo).
KINH MÃ
.....
Tờ giấy có in
Tâm kinh Bát nhã
và hình con ngựa
cúng quỉ thần trong
lễ cầu an hoặc
trong pháp hội Vu
lan bồn, cúng xong
đốt đi.

Tập tục này
thịnh hành ở đời
Đường và tiếp tục
mãi đến các đời Tống, Nguyên về sau.
[X. Bác dị chí (Trịnh hoàn cổ); Tống sử
lễ chí thứ 77].
(xt. Chỉ Tiền).
KINH MỘC
I. Kinh Mộc.
Cũng gọi Âm mộc.
Cái phách bằng gỗ dùng để gõ nhịp khi
tụng kinh.
II. Kinh Mộc.
Thanh gỗ thông, dài khoảng 38 phân,
rộng 1 phân, phần trên viết văn kinh, phần
dưới viết họ tên người chết, thường được sử
dụng trong lễ truy tiến vong linh.
KINH MỘC LƯU
Cũng gọi Kinh lưu.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Trên tấm gỗ có viết văn kinh, ghi họ tên
và pháp danh của người chết, rồi thả xuống
sông cho trôi đi, gọi là Kinh mộc lưu. Nghi
thức này được cử hành ở chùa Tứ thiên
vương thuộc huyện Đại phản của Nhật bản
vào dịp lễ hội Vu lan bồn.
(xt. Kinh Mộc).
KINH NGÕA
.....
Cũng gọi Ngõa kinh.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Văn kinh được khắc trên những viên
ngói rồi đem chôn xuống đất để lưu truyền
cho đời sau, với niềm mong muốn Phật pháp
được tồn tại lâu đài.
KINH PHÂN BIÊT
........
Pàli:Sutta-vibhaíga.

Cũng gọi Kinh phân luật.
Một trong 3 bộ luật lớn trong tạng Luật
Pàli.
Nội dung của bộ luật này chủ yếu nói về
những điều khoản của văn giới, nhân duyên
thành lập, giải thích tự cú và trường hợp
KINH PHÂN BIÊT
Kinh Mã

K
2652
vận dụng điều văn, v.v... Sách gồm 2 phần
là Đại phân biệt (Pàli:Mahà-vibhaíga,
cũng gọi Tỉ khưu phân biệt) và Tỉ khưu ni
phân biệt (Pàli:Bhikkhunì-vibhaíga).
Đại phân biệt: Bao gồm 4 pháp Ba la di,
13 pháp Tăng tàn, 2 pháp Bất định, 30 pháp
Xả đọa, 92 pháp Ba dật đề, 4 pháp Ba la đề
đề xá ni, 75 pháp Chúng học và 7 pháp Diệt
tránh.
Tỉ khưu ni phân biệt: Bao gồm 8 pháp
Ba la di, 17 pháp Tăng tàn, 30 pháp Xả đọa,
166 pháp Ba dật đề, 8 pháp Ba la đề đề xá
ni, 75 pháp Chúng học và 7 pháp Diệt tránh.
(xt. Ba Li Luật Tạng).
KINH QUĨ
... ..
Chỉ cho kinh điển và các nghi quĩ của
Mật giáo.
Trong Mật giáo, thầy trò truyền thừa giáo
pháp, lập đàn tu luyện, v.v... đều phải căn
cứ vào kinh điển, nghi quĩ để thực hành.
KINH QUĨ
.....
Cái hòm (rương) dùng để đựng kinh
sách, đạo cụ và y phục của chúng tăng được
đặt trong Chúng liêu. Nếu nó được đặt
trong Tăng đường thì gọi là Hàm quĩ. Vì
Chúng liêu là nơi chư tăng xem kinh nên
gọi là Kinh quĩ.
[X. điều Vong tăng sao đáp y bát, chương
Đại chúng trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.hạ; điều Chúng liêu kết giải đặc vị
chúng thang, chương Tiết lạp trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.hạ].
KINH QUYỂN

Phạm: Pustaka.
Cuộn (trục) giấy có chép văn kinh, về
sau chỉ chung cho kinh sách.
Danh từ “Kinh quyển” trong kinh Pháp
hoa quyển 4 là chỉ cho sách vở. Tại Trung
quốc, mãi đến thời Bắc Tống mới có kinh
bản xếp. Kinh Phật được viết trên giấy màu
vàng, trục sơn màu đỏ, nên cũng gọi Hoàng
quyển xích trục (quyển vàng trục đỏ).
Ngoài ra, cái bàn dùng để đọc tụng kinh
điển, gọi là Kinh trác; kinh được viết trên
đá, gọi là Kinh thạch; kinh được chôn trong
đất, gọi là Kinh trủng.
KINH SÁM
.....
Tức là tụng kinh và lễ sám.
Tụng kinh có nhiều công đức, lễ sám tiêu
trừ được tội nghiệp, cho nên Tụng kinh lễ
sám trở thành phương thức tu hành thường
nhật của tín đồ Phật giáo. Ngày nay, người
xuất gia chuyên lấy việc tụng kinh lễ sám
thay cho tín đồ làm sự nghiệp, gọi là Cản
kinh sám.
KINH SINH THÁNH GIẢ
Chỉ cho bậc Thánh Tiểu thừa còn phải
sinh vào cõi Dục, cõi Sắc rồi mới đạt được
cảnh giới Niết bàn.
Kinh sinh Thánh giả có 2 loại:
1. Dục giới kinh sinh: Như các bậc
Thánh “Cực thất phản hữu” của quả Dự
lưu, “Gia gia” của Nhất lai hướng, Nhất lai
quả, v.v... Các bậc Thánh này còn phải sinh
vào cõi Dục, nhưng khi thấy cõi này có quá
nhiều khổ não, liền sinh tâm chán lìa một
cách mạnh mẽ, nhờ thế mà được quả Bất
hoàn, không phải sinh vào cõi Sắc, cõi Vô
sắc nữa mà vào thẳng Niết bàn.
2. Sắc giới kinh sinh: Các bậc Thánh

này còn phải sinh vào cõi Sắc, như bậc
Thánh Lạc định thuộc Thượng lưu ban trong
7 loại Bất hoàn, vì không biết nỗi khổ ở cõi
Sắc nên không sinh tâm nhàm chán mãnh
liệt, bởi vậy phải sinh vào cõi Sắc rồi mới
nhập Niết bàn.
KINH SINH THÁNH GIẢ

K
2653
[X. luận Đại tì bà sa Q.53; luận Câu xá
Q.24].
KINH SƯ
.....
I. Kinh Sư.
Vị sư thông hiểu kinh điển hoặc giỏi đọc
tụng, ngâm vịnh kinh văn.
Khi giải thích về sự giáo hóa, pháp Đơn
đề thứ 29 trong luật Tứ phần quyển 13 có
nêu ra 5 hạng mục là tán kệ, đa văn, pháp
sư, trì luật và tọa thiền. Những từ này theo
thứ tự tương ứng với:Bhàịaka(thuyết giả),
bahussuta(đa văn giả),suttantika (kinh
sư),vinaya-dhara(trì luật giả) vàdhammakathika(
thuyết pháp giả)được nêu trong
tạng LuậtPàli.
Trong chương Tự tứ, luật Tứ phần quyển
38, có từ “thông A hàm”, chương Phòng xá
trong luật Tứ phần quyển 50, có từ “pháp
sư giả”, trong tạng LuậtPàli, tiếng tương
đương với 2 từ ngữ trên đây là:Suttantika.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 14, cũng nêu
lên các từ như: Học luật chúng (Pàli:
Vinaya-gaịa), học A tì đàm chúng (Pàli:
Abhidhammika-gaịa), học Tu đa la chúng
(Pàli:Suttantika-gaịa), v.v... Do đó có
thể biết các từ ngữ pháp sư, thông A hàm,
học Tu đa la, v.v... đều tương đương với chữ
Suttantika, nghĩa là người thông hiểu tạng
Kinh trong 3 tạng.
Nhưng mục Tán vịnh lễ trong Nam hải
ký qui nội pháp truyện quyển 4 (Đại 54, 227
thượng), nói: “Thỉnh một vị Kinh sư lên tòa
Sư tử đọc tụng kinh văn”. Như vậy, Ấn độ
cũng dùng danh từ Kinh sư để chỉ cho người

giỏi tán vịnh kinh văn như ở Trung quốc.
Truyện ngài Tuệ nhẫn trong Lương cao
tăng truyện quyển 13 (Đại 50, 414 hạ), nói:
“Sau khi vua Văn tuyên nhà Tề cảm điềm
lành trong mộng, triệu tập các vị Kinh sư
cùng nhau xem lại các thanh điệu xưa, giải
thích những điều mới lạ, mà soạn thành bộ
Thụy ứng tứ thập nhị khế”. Trong Lương
cao tăng truyện quyển 13 cũng đặt ra một
khoa Kinh sư, kể lại truyện tích của 11 vị
Kinh sư từ ngài Bạch pháp kiều đời Tấn
đến ngài Tuệ nhẫn đời Nam Tề, đồng thời,
tường thuật về sự phát triển của Kinh sư.
[X. điều Tùy văn đế trong luận Biện
chính Q.3; thiên Tạp khoa thanh đức trong
Tục cao tăng truyện Q.30].
II. Kinh Sư.
Những người chuyên việc viết chép kinh
điển cũng được gọi là Kinh sư, vào thời đại
Thiên bình ở Nhật bản, các vị Kinh sư được
gọi là Kinh sinh, vì chưa được nhận vào Tăng
tịch. Đến đời sau, danh từ Kinh sư được
chuyển dụng để chỉ cho những người trang
hoàng kinh điển.
KINH TÁN
.....
Phạm:Stava.
Những bài kệ tụng tán thán kinh điển.
Trong các bài Kinh tán bằng tiếng Phạm
hiện còn, thì có Pháp hoa kinh tán (Phạm:
Saddharmapuịđarìka-stava) và Tán Bát
nhã ba la mật kệ. Trong đó, Pháp hoa kinh
tán được ghi trong phần đầu bản viết tay
kinh Pháp hoa bằng tiếng Phạm do ngài Hà
khẩu Tuệ hải, người Nhật bản, mang từ Tây
tạng về. Nội dung gồm 20 bài tụng theo điệu
Thủ lô ca (Phạm:Zloka), ở cuối sách có dòng
chữ: A già lợi da La hầu la bạt đà la tạo

(Phạm:Kftir àcàrya-Rahulabhadrasya).
Ngoài ra còn 1 số kệ tán trong kinh Pháp
hoa bằng tiếng Phạm do các ông Địch nguyên
Vân lai, Thổ điền Thắng di hiệu đính và
trong kinh Pháp hoa bản dịch tiếng Nhật
bản của ông Cương giáo toại.
Kệ tán Bát nhã ba la mật hiện còn thì
được chép trong phần đầu của Bát thiên tụng
bát nhã (Phạm: Awỉasàhasrikaprajĩàpàramità),
do ông Rajendralata
Mitra xuất bản, gồm 21 bài tụng cũng theo
KINH TÁN

K
2654
điệu Thủ lô ca, trong đó có 1 bản chép tay,
trên có ghi dòng chữ: “Thị la hầu la bạt đà
la chi tác” (Phạm: Kftir iyaô
Rahulabhadrasya)...
Về kinh tán của Trung quốc và Nhật bản,
thì trong Tịnh độ pháp sự tán quyển cuối
có ghi Bát nhã kinh tán, A di đà kinh tán
văn và Tân vô lượng thọ quán kinh tán, Tân
A di đà kinh tán của ngài Pháp chiếu. Trong
Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục quyển
1, thì ghi Vu lan bồn kinh lễ tán văn, 1
quyển, của các ngài Trí viên, Tịnh nguyên
và Linh giám.
Ngoài ra, Đông vực truyền đăng mục lục
quyển thượng và Chư tông chương sớ lục
quyển 1, cũng chép Hoa nghiêm tán lễ (1
quyển), gồm 10 bài tụng của ngài Pháp tạng,
Quán thế âm kinh tán(1 quyển), của ngài
Cát tạng, Pháp hoa kinh tán tụng (1 quyển),
không rõ tác giả, Tịnh danh kinh tán (1
quyển) của Thạch thượng Đại nạp ngôn...
[X. luận Đại trí độ Q.18; Trung quán luận
sớ Q.10 phần cuối (Cát tạng)].
KINH TẠNG
.....
I. Kinh Tạng.
Chỉ cho tạng kinh trong 3 tạng Kinh,
Luật, Luận.
(xt. Kinh).
II. Kinh Tạng.
Cũng gọi Kinh lâu, Kinh đường, Kinh
khố, Pháp tạng, Luân tạng, Chuyển luân
tạng, Tàng kinh các, Pháp bảo điện.
Chỉ cho những tòa nhà cất chứa kinh
điển.

Cứ theo Thập bất nhị môn chỉ yếu sao
quyển thượng, thì trong một châu ở Hàng
châu có thiết lập 10 sở Kinh tạng do Ngô
việt vương kiến tạo. Từ đời Tống về sau, do
Đại tạng kinh được ấn hành nhiều lần, nên
Kinh tạng cũng theo đó mà được thiết lập ở
khắp nơi trong nước.
Ở Nhật bản hiện nay còn rất nhiều Kinh
tạng được kiến trúc từ đời xưa, như Kinh
lâu(thời Nại lương) ở chùa Pháp long và các
Kinh khố được xây dựng theo kiểu Hiệu
thương. Từ thời Liêm thương, hình thức cấu
tạo Kinh tạng có thay đổi, tức là ở giữa Kinh
đường có thiết lập Luân tạng, theo nghĩa
chuyển pháp luân hoặc chuyển độc. Tức là
nếu không có thì giờ hoặc người không biết
chữ để tụng, đọc kinh văn, thì cứ quay Luân
tạng nhiều vòng cũng được công đức như
người tụng kinh.
Tại Trung quốc, Kinh tạng đã được thiết
lập vào thời Nam Bắc triều, mà Luân tạng
cũng đã có từ thời Đại sĩ Thiện tuệ Phó hấp
đời Lương.
[X. Đại đường tây vực kí Q.3; Quảng
hoằng minh tập Q.22; Thích môn chính
thống Q.3 Tháp miếu chí]. (xt. Phật giáo Đồ
Thư Quán).
KINH TẠNG ĐƯỜNG CHỦ
Chức vụ vị tăng trông nom Kinh tạng
trong tùng lâm.
Trên Đường chủ có Tạng chủ, nhưng
Tạng chủ không ở trong Tạng điện mà do
Đường chủ có trách nhiệm quản lí kinh điển,
phải thường xuyên có mặt ở Tạng điện để
trực tiếp trông coi và cho chúng tăng mượn
kinh sách để đọc.
[X. môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên Q.6].

KINH TẬP
.....
Pàli:Sutta-nipàta.
Tập kinh tiếngPàli thuộc tạng Kinh
(Tiểu bộ) của Thượng tọa bộ Nam phương,
do nhiều bài kinh nhỏ hợp thành.
Hình thức kinh tập gồm có những bài
thơ kệ dài ngắn khác nhau xen lẫn những
bài văn xuôi. Nội dung chia làm 5 phẩm:
KINH TẬP

K
2655
Xà phẩm, Tiểu phẩm, Đại phẩm, Nghĩa
phẩm và Bỉ ngạn đạo phẩm, trong đó,
Nghĩa phẩm và Bỉ ngạn đạo phẩm là 2
phẩm được lưu hành rất sớm, có thể nói
đây là tác phẩm xưa nhất trong Thánh điển
Phật giáo nguyên thủy.
- Phẩm Xà(Pàli:Uragavagga) có 12
kinh, trong đó “Xà kinh” ví dụ tỉ khưu tu
hành phải xa lìa sự phân biệt bờ bên này bờ
bên kia, giống như con rắn lột bỏ da cũ; còn
kinh “Tê giác” thì gồm các bài nổi tiếng nói
về người tu hành cần phải độc lập như con
tê giác 1 sừng.
- Tiểu phẩm có 14 bài kinh ngắn.
- Đại phẩm có 12 bài kinh dài, trong
đó, kinh Xuất gia, kinh Tinh cần và kinh
Na lạc ca là những tư liệu sớm nhất ghi chép
về truyện đức Phật còn được bảo tồn; bài
kinh thứ 9 nói về lí 4 tính bình đẳng, bài
kinh thứ 12 thuyết mình về lí duyên khởi.
- Nghĩa phẩm (Pàli: Atthakavagga):
gồm 16 kinh được gọi là phẩm Bát kệ vì
phần lớn những bài kinh trong phẩm này
đều do 8 bài kệ hợp thành, như: kinh Quật
bát kệ(kinh thứ 2), kinh Sân nộ bát kệ(kinh
thứ 3). Phẩm này tương đương với kinh
“Nghĩa túc” trong Hán dịch (cũng có 16 kinh).
- Bỉ ngạn đạo phẩm (Pàli:
Pàràyanavagga) nội dung gồm có 18 tiết,
tiết đầu tiên là bài tựa, tiết cuối cùng là lời
kết thúc, 16 tiết còn lại thì nói về việc đức
Phật trả lời cho 16 thiếu niên về những điều
họ thưa hỏi.
Trong Đại tạng kinh Nam truyền quyển
24, nhà học giả Nhật bản là ông Thủy dã

Hoằng nguyên có cho biết về mối quan hệ
giữa Kinh tập với Kinh, Luật, Luận khác và
các kinh điển Hán dịch như sau: Kinh tập
và Kinh nghĩa túc Hán dịch có 236 bài kệ
tương đương(đã trừ những bài kệ trùng lặp),
ngoài ra, bộ Đại sự bằng tiếng Phạm và trong
hơn 10 bộ kinh, luật, luận Hán dịch như:
Kinh Tạp a hàm, kinh Phật bản hạnh tập,
luật Hữu bộ, kinh Trung a hàm, luận Đại
trí bộ, luật Tứ phần, v.v... mỗi bộ đều có
hơn 20 bài kệ tương đương với những bài
kệ tụng trong Kinh tập. Trong tổng số 1149
bài kệ tụng trong các Kinh, Luật, Luận khác,
hiện nay Kinh tập đã được dịch ra nhiều
thứ tiếng như:
Bản dịch tiếng Anh có: S.B.E. vol. X, part
II (Tr. by V. Fausbôll) 1881; S.B.B.15 (Woven
Cadences of Early Buddhist, Tr. by E.M.
Hare) 1945; Hos. 37 (Buddha’s Teachings,
Tr. by Lord Chalmers) 1932.
Bản dịch tiếng Đức có: K.E. Newmann
(Die Reden Gotamo Buddho’s) München
1905; Nyàna-tiloka (Das Wort des Buddha)
Leipzig 1923.
Bản dịch tiếng Nhật có: Quốc dịch Đại
tạng kinh Kinh bộ tập 13(Lập hoa Tuấn đạo),
Thích ca mâu ni Thánh huấn tập (Địch
nguyên Vân lai), Nam truyền Đại tạng kinh
quyển 24(Thủy dã Hoằng nguyên).
Ngoài ra còn có bản hiệu đính của: Dines
Andersen anh Helmer Smith (Suttanipàta)
new ed. (P.T.S., London 1948).
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1;
Nyànatiloka: Das Wort des Buddha; R.
Hoernle: The Sutta nipàta in a Sanskfit
Version from Eastern Turkestan (J.R.A.S.
1916); M. Winternitz: Geschichte der
indischen Literatur, Bd. II].

KINH THÁP
I. Kinh Tháp.
Cây tháp dùng để cất chứa kinh điển.
Kinh văn, kệ tụng, đà la ni, v.v... được
để vào trong tháp gọi là Tháp Xá lợi.
II. Kinh Tháp.
Cũng gọi là Kinh mạn đồ la.
Kinh văn được viết thành hình dáng ngôi
tháp.
Cứ theo Thư sử hội yếu quyển 6, thì
vào năm Chính hòa thứ 2 (1112) đời Tống,
KINH THÁP

K
2656
ngài Pháp huy đã dùng
kiểu chữ nhỏ, viết văn
kinh thành hình 1 tòa
tháp. Chữ viết ngay
thẳng, mỗi chữ chỉ
bằng nửa hạt vừng
(mè), trên tháp này viết
10 bộ kinh: Pháp hoa,
Lăng nghiêm, v.v...
theo thứ tự từ nóc
đến chân tháp, mỗi
tầng 1 bộ, không sai
mảy may.
KINH THỂ TAM TRẦN
Chỉ cho Thanh trần, Sắc trần và Pháp
trần, 3 trần cảnh này được dùng làm kinh
thể.
1. Thanh trần: Khi đức Phật còn tại
thế, Ngài thuyết pháp giáo hóa, các đệ tử
nghe lời nói từ kim khẩu của Ngài mà được
ngộ đạo, đó là lấy Thanh trần làm Kinh
thể.
2. Sắc trần: Sau khi Phật nhập diệt, giáo
pháp của Ngài nói ra được ghi chép thành
kinh quyển để truyền lại cho đời sau, đó là
lấy Sắc trần làm Kinh thể.
3. Pháp trần: Trong tâm tư duy tự pháp
mà khế hợp với lí, đây không do người khác
dạy, không do giấy mực kinh quyển, đó là
lấy Pháp trần làm Kinh thể.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.8 phần
trên].
KINH TÔNG
.....
I. Kinh Tông.

Tông chỉ của 1 bộ kinh. Còn kinh thể là
phần nội dung của kinh văn trước sau nhất
quán.
Như dùng phòng nhà làm ví dụ thì Kinh
tông là rường cột, mà Kinh thể là những
nguyên liệu cấu thành. Tông Thiên thai cho
rằng kinh Pháp hoa lấy nhân quả làm tông,
lấy lí thực tướng làm thể. Tịnh độ Chân tông
của Nhật bản thì cho rằng kinh Vô lượng
thọ lấy bản nguyện làm tông, lấy danh hiệu
làm thể.
[X. kinh Đại thừa du già kim cương tính
hải mạn thù thất lợi thiên tí thiên bát đại
giáo vương Q.1; luận Du già sư địa Q.81;
Vãng sinh luận chú Q.thượng].
II. Kinh Tông.
Những tông phái căn cứ vào Kinh để lập
tông nghĩa. Trái lại, các tông phái y cứ vào
Luận để lập tông thì gọi là Luận tông.
Chẳng hạn như tông Hoa nghiêm, lấy
kinh Hoa nghiêm làm văn cứ, cho nên gọi
là Kinh tông.
(xt. Kinh Luận Thích).
KINH TRỦNG
Khi kinh được viết xong đem bỏ vào ống
rồi chôn xuống đất, gọi là Kinh trủng(gò
kinh). Việc làm này bày tỏ ý muốn bảo tồn
kinh điển được lưu truyền lâu dài ở đời, hoặc
để cầu phúc cho mình, cầu siêu cho vong
linh tổ tiên.
Cách làm là dùng đá xếp thành căn
phòng, để các ống kinh ở trong rồi lấp
đầy bằng than củi, bên ngoài phủ đất kín
thành một cái gò cao, hình tròn hoặc
hình vuông. Trên nóc gò đất đặt Bảo
khiếp ấn(cái hộp nhỏ trong có để văn chú
bằng tiếng Phạm), hoặc một tháp đá hình
bài vị. Ngoài những vật như những viên

ngói, những tấm đá trên có viết văn kinh
ra, trong kinh trủng, còn có tranh tượng
Phật, bình đựng nước, chày 1 chĩa, tấm
gương, v.v... Những bộ kinh được cất giữ
trong căn nhà bằng đá (Kinh trủng) này
phần nhiều là kinh Pháp hoa, kinh Di lặc,
kinh A di đà, kinh Vô lượng thọ, Bát nhã
tâm kinh, v.v...
KINH TRỦNG
Mạn Đồ La Kinh Tháp

K
2657
KINH TỨ
Nguyên chỉ cho cái rương chứa kinh, sau
được dùng để chỉ cho người thông suốt kinh
điển.
Thích thị yếu lãm quyển trung (Đại 54,
293 thượng), nói: “Kinh tứ, Pháp tướng là
lời những người học ở Ấn độ tôn xưng pháp
sư Huyền trang”.
Đại đường tây vực kí quyển 12 (Đại 51,
946 trung), ghi: “Tiếng tăm vang xa muôn
dặm, người học Ấn độ đều kính ngưỡng
danh đức, cho nên gọi là Kinh tứ, cũng gọi
là Pháp tướng”.
KINH VƯƠNG
Vua trong các Kinh.
Trong các kinh Hiển giáo cũng như Mật
giáo, thường có kinh tự xưng là Kinh vương
hoặc được khen ngợi là Kinh vương. Như
phẩm Pháp sư kinh Pháp hoa quyển 4, phẩm
Dược vương bồ tát bản sự kinh Pháp hoa
quyển 6, phẩm Tựa kinh Kim quang minh
quyển 1, phẩm Chúc lụy trong kinh Đại thừa
bản sinh tâm địa quán quyển 8, v.v... đều tự
xưng là Kinh vương.
Trong Đại tạng kinh Tây tạng, cũng có
nhiều kinh dùng hiệu xưng “Đát đặc la
vương” (Phạm: Tantra-ràja), như: Cát
tường bí mật kim cương đát đặc la vương,
Cát tường bảo man đát đặc la vương, Cát
tường trí tuệ tâm tủy đại du kì mẫu đát đặc
vương trung vương.
KÌNH ÂM
.....
Tiếng cá kình, dụ cho tiếng đại hồng
chung.

Tổ đình sự uyển quyển 4 (Vạn tục 113,
60 hạ), ghi: “Vật loại tương cảm chí nói: Ở
bờ biển có con thú tên là bồ lao, nó rất sợ cá
kình, chỉ kiếm ăn ở ven bờ biển. Mỗi khi
cá kình nhảy thì bồ lao liền kêu, tiếng kêu
giống như tiếng chuông, vì thế người đời
nay thường chạm hình con bồ lao trên
chuông và đẽo dùi hình cá kình để đánh.
Cá kình vốn không có tiếng kêu, nhưng vì
khi cá kình nhảy thì bồ lao kêu nên gọi là
Kình âm”.
KÌNH DU BÁT
Bưng bát dầu. Ví dụ việc giữ gìn chính
niệm, cũng như người bưng bát dầu đầy, phải
hết sức cẩn thận, không để rớt ra một giọt.
Luận Đại trí độ quyển 15 (Đại 25, 173
hạ), nói: “Bồ tát mong cầu thoát khỏi sinh
lão bệnh tử và muốn cứu độ chúng sinh,
phải thường tinh tiến một lòng chính niệm,
không buông lung, như người bưng bát dầu
đi giữa chỗ đông người”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.24; kinh Niết bàn
Q.22 (bản Bắc)].
KÍNH
Phạm: Darpaịa.
Gương dùng để soi.
Theo luật Ma ha tăng kỳ quyển 23, thì
bình thường tỉ khưu không được dùng gương
soi mặt, nhưng khi mới khỏi bệnh, vừa cạo
tóc, hoặc khi trên đầu hay mặt có mụn
nhọt, lở lói, thì được phép soi gương. Về
sau, gương cũng được dùng để trang nghiêm
Phật đường hoặc Quang bối(vòng hào quang
sau lưng tượng Phật). Trong Mật giáo, gương
còn được gọi là Huyền kính(gương treo),
Đàn kính(gương bày trên đàn), Bảo kính
(gương báu), v.v...
Trong kinh điển, minh kính (gương sáng)

thường được dùng để biểu thị cho đức Pháp
thân thanh tịnh; trong Ngũ trí, kính tương
đương với Đại viên kính trí. Thiền tông cũng
thường dùng kính hoặc minh kính để ví dụ
KÍNH

K
2658
ai ai cũng có sẵn Phật tính, bởi vì tâm của
người ta vốn trong sạch sáng láng, cũng như
tấm gương vậy. Trong tùng lâm, ở chỗ ngồi
Thiền, thường treo tấm gương sáng để giúp
cho việc quán tâm.
KÍNH ÁI PHÁP
........
Kính ái, Phạm: Vazìkaraịa.
Hán âm: Bà thi ca la noa, Phạ nga yết na
noa, Phạ thủy ca lỗ noa, Phạt thi ca ra noa.
Cũng gọi Khánh ái pháp, Kính ý pháp,
Ái kính pháp.
Pháp tu cầu nguyện cho chính mình và
người khác được Phật, Bồ tát xót thương
che chở, hoặc muốn được vua chúa và mọi
người kính mến. Là 1 trong các pháp tu của
Mật giáo.
Đây là 1 trong 4 loại Đàn pháp, tức là
pháp cầu nguyện cho sự hòa hợp thân thiện,
gồm có:
- Tín phục kính ái: Pháp tu cầu nguyện
cho người chống trái trở lại tùy thuận với
mình.
- Hòa hợp kính ái: Pháp tu cầu nguyện
cho vợ chồng ở thế gian hòa thuận thương
kính lẫn nhau.
- Câu triệu kính ái: Pháp cầu nguyện
cho người không thuận theo mình, khiến
cho họ sinh lòng kính mến.
- Tất địa kính ái: Pháp cầu nguyện cho
chúng sinh vì vô minh mà trái ngược với
bản giác, đi theo 3 đường ác, cuối cùng, trở
về với bản giác Phật quả.
Bản tôn của các pháp tu Kính ái đều khác
nhau. Pháp Kính ái chung cho cả pháp Niệm

tụng, pháp Hộ ma và được chia ra từ pháp
Tăng ích trong 3 pháp Tức tai, Tăng ích và
Điều phục.
Khi tu pháp Kính ái nên bắt đầu vào giờ
Dần, vì giờ này là lúc âm dương hòa hợp.
Hành giả phải mặc áo đỏ, mặt hướng về phía
tây, tất cả vật cúng, pháp cụ đều dùng màu
đỏ. Pháp đàn và lò Hộ ma(gọi là lò Kính ái)
đều dùng hình hoa sen và màu đỏ, vì màu
đỏ là màu tượng trưng cho sự hòa hợp kính
ái. Pháp này thuộc về Liên hoa bộ trong 3
bộ, 5 bộ.
[X. kinh Thất câu chi Phật mẫu chuẩn
đề đại minh đà la ni; Kim cương đính du già
hộ ma nghi quĩ].
KÍNH CỐC
Kính nghĩa là hình bóng phản ánh trong
tấm gương; Cốc nghĩa là tiếng vang dội lại
trong hang núi.
Hình bóng trong gương vốn không nắm
bắt được, mà tiếng vang trong hốc núi cũng
chẳng phải có thật. Cho nên Kính cốc là ví
dụ cho muôn pháp chỉ là giả hữu, không có
thực thể.
KÍNH ĐIỀN
Chỉ cho ruộng Phật, ruộng Thánh, ruộng
Tăng trong 8 thứ ruộng phúc. Do cung kính
mà sinh ra các công đức, giống như do ruộng
tốt mà sinh ra ngũ cốc, cho nên gọi là Kính
điền.
Theo kinh Ưu bà tắc giới quyển 3, thì
Kính điền là ruộng công đức, 1 trong 3 loại
ruộng phúc.
Ma ha chỉ quán quyển 10, hạ (Đại 46,
138 thượng), nói: “Trên không thấy Kính
điền của kinh và Phật, dưới không thấy ân
đức của người thân”.
[X. kinh Tượng pháp quyết nghi; Hoa

nghiêm kinh thám huyền kí Q.8].
KÍNH LỄ
.... .
Phạm,Pàli:Vandana.
Hán âm: Mạt nại man, Mạt nễ đệ, Hòa
nam, Bà nam.
Cũng gọi Lễ, Lễ kính.
KÍNH LỄ

K
2659
Cung kính, lễ bái Tam bảo.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
(Đại 45, 316 trung), nói: “Kính lễ có nghĩa
là bày tỏ lòng thành là Kính, giữ phép tắc lễ
nghi là Lễ. Dốc lòng thành khẩn, cúi đầu
tán thán, gọi là Kính lễ. Khởi tâm thanh
tịnh, tạo nghiệp thù thắng, chân thành qui
ngưỡng, gọi là Kính lễ”.
[X. Tạp ngữ tạp danh; Huyền ứng âm
nghĩa Q.18]. (xt. Hòa Nam, Lễ).
KÍNH SƠN
.....
Núi ở cách huyện Dư hàng, tỉnh Chiết
giang về mạn tây bắc khoảng 29 cây số, cao
khoảng 960 mét, chu vi khoảng 29 cây số, là
ngọn ở phía đông bắc núi Thiên mục, vì từ
đây có 1 con đường tắt (kính...) nhỏ dẫn
đến núi Thiên mục nên gọi là Kính sơn.
Bảy ngọn núi ở 4 phía là Lăng tiêu, Ngự ái,
Thiên hiển, Đôi châu, v.v... như những ngón
tay chĩa lên trời và đứng trên đỉnh núi này
có thể thấy toàn bộ thắng cảnh tỉnh Chiết
giang. Thật là cảnh đẹp kỳ lạ.
Trong núi có nhiều chùa cổ, như chùa
Hưng thánh vạn thọ thiền ở chân núi, là 1
trong Ngũ sơn tại Trung quốc, là ngôi chùa
lớn thuộc tông Lâm tế. Niên hiệu Thiên bảo
năm đầu (742), thiền sư Đạo khâm (Pháp
khâm) thuộc tông Ngưu đầu, đến đây cất am
tu hành, người về theo học đạo rất đông.
Năm Đại lịch thứ 4 (769), vua Đường Đại
tông cảm mến đức độ của ngài nên ban cho
ngài danh hiệu “Quốc Nhất Thiền Sư” và
cho xây chùa “Kính sơn” ở trên nền am tranh
của ngài. Về sau, các ngài Giám tông, Hồng

nhân đến trụ ở chùa này.
Vào đời Tống, các thiền sư Viên ngộ,
Khắc cần, Duy lâm, Liễu nhất, v.v... cũng ở
núi này. Năm Thiệu hưng thứ 7 (1137), đệ
tử của ngài Viên ngộ là thiền sư Đại tuệ đến
trụ chùa Kính sơn, người học theo về đến
hơn 1.700 người. Hoàng thái hậu Hiển nhân
(mẹ vua Cao tông) và hoàng đế Cao tông
thường đến chùa này lễ Phật. Hoàng đế Hiếu
tông tự tay viết các chữ: “Hưng Thánh Vạn
Thọ Thiền Tự” để ban cho chùa cùng với
bản chú giải kinh Viên giác. Về sau, các bậc
long tượng của tông Lâm tế, như các ngài
Vô chuẩn Sư phạm, Hư đường Trí ngu, v.v...
cũng trụ chùa này, có thể nói đây là nơi tùng
lâm bậc nhất trong nước.
[X. Tống cao tăng truyện Q.9; Cảnh đức
truyền đăng lục Q4, Q.10, Q.11; Kính sơn
chí; Đại minh nhất thống chí Q.68; Đại
thanh nhất thống chí Q.126].
KÍNH SƠN CHÍ
Tác phẩm, 14 quyển, do ông Tống khuê
quang soạn vào đời Minh, được thu vào
Trung quốc Phật tự sử chí vậng san, tập 1.
Kính sơn là ngọn núi ở phía đông bắc
núi Thiên mục thuộc tỉnh Chiết giang,
Trung quốc, vì có con đường tắt(kính)nhỏ
ăn thông với núi Thiên mục, nên gọi là
Kính sơn.
Niên hiệu Thiên bảo năm đầu (742) đời
Đường, thiền sư Quốc nhất vào đây khai
sơn. Về sau, các bậc cao tăng các đời Tống,
Nguyên, Minh tiếp tục mở mang núi này
thành nơi đạo tràng hoằng dương Phật pháp
nổi tiếng trong lịch sử Phật giáo Trung quốc.
KÍNH SƠN CHÍ
Điện Đại Hùng chùa Hưng Thánh Vạn Thọ Thiền

K
2660
Nội dung bộ sách này sưu tập đầy đủ các
nhân vật, danh thắng, sử tích Phật giáo... ở
Kính sơn. Toàn núi có hơn 10 ngôi chùa
trứ danh như: Chùa Tiếp đãi, chùa Đại an
thiền, chùa Vạn thọ thiền, chùa Kính sơn,
chùa An lạc, chùa Pháp hoa, chùa Vạn thọ
chính tục, chùa Quảng hóa thiền, chùa
Thuận khánh thiền, chùa Diệu tế thiền, v.v...
Sách được chia làm 18 môn: Liệt tổ, Pháp
lữ, Chế sắc, Tự văn, Tháp minh, Bi kí, Du
kí, Thư khải, Kệ vịnh, Danh thập, Ngoại
hộ, Điện vũ, Tĩnh thất, Danh thắng, Hạ viện,
Cổ tích, Tự sản, Kỉ sự...
Đây là bộ Sơn chí tập đại thành những
sử tích Phật giáo ở Kính sơn từ năm Thiên
khải (1621-1627) đời Minh trở về trước.
KÍNH SƠN PHẬT GIÁM (1178-1249)
Vị Thiền tăng Trung quốc sống vào đời
Tống, thuộc tông Lâm tế, người Tử đồng,
tỉnh Tứ xuyên, họ Ung, tên Sư Phạm, hiệu
Vô chuẩn.
Năm lên 9 tuổi, sư theo ngài Đạo khâm
xuất gia ở Âm bình và năm Thiệu hi thứ 5
(1194) sư thụ giới Cụ túc, 2 năm sau, hạ
an cư ở chùa Chính pháp tại Thành đô.
Năm 20 tuổi, sư vào cửa ngài Tú nham
Sư thụy ở núi Dục vương, một pháp tòa
nổi tiếng ở vùng Đông nam. Sư nghèo
không có tiền cạo tóc, người đương thời
gọi là Ô đầu tử
(chú đầu đen).
Về sau, sư đến
chùa Linh ẩn ở
Hàng châu, tham
yết ngài Tùng

nguyên Sùng
nhạc, rồi đến
Nam sơn ở 6
năm. Bấy giờ sư
nghe tin ngài Phá
am Tổ tiên đang
ở Tây hoa Tú phong tại Tô châu, sư liền
đến đó xin y chỉ. Chưa bao lâu, sư lại đến
chùa Hoa tạng ở Thường châu, theo học
ngài Độn am Tông diễn, ít lâu sau, sư lại
trở về chùa Linh ẩn. Lúc bấy giờ, quan Thị
lang là Trương tư sáng lập chùa Quảng huệ,
thỉnh ngài Phá am Tổ tiên trụ trì, sư cũng
đến thị giả ngài 3 năm, rồi lại theo ngài
Phá am lên Kính sơn. Lúc sắp tịch, ngài
Phá am đem pháp y đính tướng của thầy
mình là ngài Hàm kiệt truyền trao cho sư.
Năm Thiệu định thứ 5 (1232), sư vâng sắc
chỉ trụ trì chùa Kính sơn. Năm sau, sư
phụng chiếu vào cung thuyết pháp, vua
thâm cảm và ban cho sư danh hiệu “Phật
Giám Thiền Sư” và vàng bạc châu báu để
trùng tu chùa Kính sơn.
Ngày 15 tháng 3 năm Thuần hựu thứ 9
(1249), sư họp đệ tử để dặn dò hậu sư, đến
ngày 18 sư thị tịch, thọ 72 tuổi.
Sư có tác phẩm: Vô chuẩn Sư phạm thiền
sư ngữ lục, 5 quyển, Vô chuẩn hòa thượng
tấu đối ngữ lục, 1 quyển.
[X. Thích thị kê cổ lược Q.4; Đại minh
cao tăng truyện Q.8; Tục truyền đăng lục
Q.35].
KÍNH THẠCH TRÍCH NHŨ TẬP
Tác phẩm, 5 quyển, do ngài Sơn đạc
Châu tại soạn vào đời Thanh, ngài Thạch
nguyên Cơ vân biên tiếp, ấn hành vào năm
Khang hi 21 (1682), được thu vào Vạn tục
tạng tập 117.

Nội dung trình bày về hệ thống truyền
thừa của ngài Vô chuẩn Sư phạm, tông Lâm
tế. Bắt đầu từ ngài Vô chuẩn Sư phạm và
đệ tử nối pháp đời thứ nhất là ngài Đoạn
kiều Diệu luân, chùa Tịnh từ tại Kính sơn,
cho đến đời thứ 17. Ngoài 9 vị đã được
thu chép riêng trong ngữ lục ra, còn lại
238 vị được ghi thuật trong Bản lục và
Ngữ yếu.
KÍNH THẠCH TRÍCH NHŨ TẬP
Kính Sơn Phật Giám

K
2661
KÍNH THIÊN TỰ
Chùa ở trong núi Phù tô, quận Đạo
phong, gần kinh đô Hàn quốc; được sáng
lập vào năm Duệ tông thứ 8 (1113).
Chùa được các vua
Duệ tông, Nhân tông
giúp đỡ nên rất hưng
thịnh một thời. Về sau,
điện đường suy đồi đổ
nát dần, đến nay chỉ còn
lại ngôi tháp 13 tầng,
được xây cất vào năm
Trung mục vương thứ 4
(1348). Tương truyền,
tháp này được kiến tạo
theo sự cầu nguyện của
Thừa tướng Thoát thoát.
Tháp xây bằng đá Đại lí
(đá hoa), màu tro, đến
nay vẫn còn nguyên vẹn và rất đẹp. Những
hình tượng Phật, người, vật được chạm trổ
trên tháp có nhiều hình thái khác nhau,
đường nét rất rõ ràng, tinh xảo, có thể liệt
vào hàng bậc nhất ở Hàn quốc.
[X. Đông quốc dư địa thắng lãm Q.13,
14, 16; Hàn quốc kiến trúc điều tra báo cáo;
Đông dương kiến trúc].
KÍNH THƯỢNG TỪ HẠ
...........
Trên cung kính cúng dường cha mẹ, tôn
trưởng, dưới từ bi thương xót tất cả chúng
sinh.
Kinh Quán vô lượng thọ quyển thượng
(Đại 12, 341 hạ), nói: “Hiếu dưỡng cha mẹ,
phụng sự Sư trưởng, lòng thương không giết

hại chúng sinh, tu tập 10 nghiệp thiện”. Hiếu
dưỡng cha mẹ, phụng sự Sư trưởng là hạnh
Kính thượng, lòng thương không giết hại
chúng sinh là hạnh Từ hạ.
[X. Quán vô lượng thọ kinh sớ Q.2
(Thiện đạo); Quán vô lượng thọ kinh nghĩa
sớ Q.thượng (Tuệ viễn)].
KÍNH TƯỢNG
Phạm: Àdarza, Pratibimba.
Bóng dáng trong gương, 1 trong 10 thí
dụ trong kinh Bát nhã.
Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 26, 104
hạ), nói: “Tất cả các pháp do nhân duyên
sinh, không có tự tính, như bóng trong
gương”.
(xt. Thập Dụ).
KÍNH TƯỢNG VIÊN DUNG
Gương, bóng viên dung. Tông Thiên thai
dùng từ ngữ này để ví dụ hiển bày nghĩa 3
đế Không, Giả, Trung viên dung vô ngại.
Ma ha chỉ quán quyển 1 hạ (Đại 46, 9
thượng), nói: “Ví như gương sáng, sáng dụ
cho “Tức không”, bóng dụ cho “Tức giả”,
gương dụ cho “Tức trung”, không hợp không
tan, hợp tan tự nhiên, chẳng 1, 2, 3; 2, 3
không trở ngại. Tâm nhất niệm này, không
dọc không ngang, không thể nghĩ bàn, chẳng
những mình như thế, mà chư Phật và tất cả
chúng sinh cũng đều như thế”.
[X. Chú kim cương ti luận; Chỉ quán vi
chỉ chưởng trung phổ].
KỲ BÀ
Phạm: Jìvaka
Cũng gọi Kỳ bà già, Thì bà, Kỳ vực, Thì
phược ca.
Nhà danh y Ấn độ ở thời đại đức Phật.
Ông từng đến nước Đức xoa thi la (Phạm:
Takwazilà) học ngành Y, sau khi trở về

thành Vương xá, ông được vua Tần bà sa la
và vua A xà thế tuyển làm Ngự y. Ông rất
kính tin Phật giáo và thường chữa bệnh cho
các đệ tử Phật. Chính ông đã đưa vua A xà
KỲ BÀ
Tháp Đá 13 tầng
ở chùa Kính Thiên

K
2662
thế đến trước đức Phật cầu xin sám hối về
tội giết cha. Tiếng tăm của ông có thể sánh
ngang với Biển thước của Trung hoa ở thời
đại Chiến quốc.
[X. kinh Thế kỉ trong Trường a hàm
Q.20; kinh Nại nữ kì vực nhân duyên; Thiện
kiến luật tì bà sa Q.17]. (xt. Phật Giáo Y
Thuật).
KỲ BÀ KỲ BÀ ĐIỂU
Phạm, Pàli: Jìvajìva, Jìvajìvaka,
Jìvaôjìva, Jìvaôjìvaka.
Cũng gọi Kỳ bà kỳ bà ca điểu, Thì bà thì
bà ca điểu
Hán dịch: Mệnh mệnh điểu, Cộng mệnh
điểu, Sinh sinh điểu, Phượng.
Một giống chim chá cô có 2 đầu, sinh
sản ở Nepal, Bắc Ấn độ, dựa vào tiếng hót
của nó mà đặt tên.
Kinh Niết bàn quyển 1 (bản Bắc) gọi loài
chim này là Mệnh mệnh, kinh Thắng thiên
vương bát nhã gọi là Sinh sinh điểu, còn
kinh A di đà thì gọi là Cộng mệnh điểu.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.4; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6].
KỲ BÀ THẢO
Loại cỏ, có 3 thứ:
1. Tiếng Phạm:Jìva. Loại cỏ mọc ở Ấn
độ.
2. Tiếng Phạm:Jìvaka. Một trong 8 loại
thuốc quí ở Ấn độ.
3. Tên khoa học: Ruta, tức Vân hương
(cây màn tưới), mọc ở Nam âu, chuyên dùng
làm thuốc, trị các chứng ghẻ lác, ngăn tránh
trùng độc.
KỲ BÀ THIÊN

Vị trời sống lâu, hầu cận 2 bên trời Đế
thích.
Các nước Tây vực đều có miếu thờ Kỳ
bà thiên. Theo phong tục các nước này,
khi con lên 3 tuổi, cha mẹ đưa con đến
miếu thờ vị trời này để cầu cho con sống
lâu 100 tuổi.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.2].
KỲ BÀN THIÊN PHẬT ĐỘNG
Quần thể hang động ở phía Tây nam
huyện Diệp thành, Tân cương, là 1 trong
những động Thiên Phật ở vùng cực tây Trung
quốc được tạo lập vào thời Tây Liêu. Tất cả
gồm có 10 hang, mỗi hang chỉ mở một căn
nhà hình chữ nhật. Hang lớn nhất dài 4,4
mét; rộng 3,9 mét; hang nhỏ nhất chỉ có 2
mét vuông. Trong động, những vật còn sót
lại không nhiều, 2 hang cao nhất còn lại
phần bích họa, nhưng đã mờ nhạt, chỉ có
thể thấy phần hào quang và bóng cây ở
phần tượng Phật. Ở vùng phụ cận những
hang động này, người ta từng đào được
những đồng tiền bằng đồng có khắc chữ
Hán và chữ Ả rập, lọ 1 quai, lọ sành da
lươn 2 quai, ...
KỲ CHIẾU TỰ DIÊU
Từ ngữ biểu thị cảnh giới bất khả tư nghị
của chư Phật Như lại và chư vị Tổ sư. Nhóm
từ này có xuất xứ từ bài Tọa thiền châm của
thiền sư Hoành trí Chính giác (1091- 1157)
thuộc tông Tào động đời Tống.
Chiếu là tác dụng thấy biết chân tướng
của sự vật đúng như thực; Diệu là tác dụng
ấy bất khả tư nghị, vượt ra ngoài vòng ngôn
ngữ, văn tự và suy tư. Nói chung, người phàm
phu đối với sự nhận thức về vũ trụ, sinh tử,
mê ngộ,... hầu hết đều bị hạn cuộc nơi cảnh,
không được giải thoát; nhưng đối với chư

Phật Như lai và các vị Tổ sư đã chứng quả
thì cảnh giới mà các Ngài nhận thức, chứng
ngộ, tuy ở nơi cảnh, nhưng không mảy may
KỲ CHIẾU TỰ DIÊU

K
2663
bị cảnh làm chướng ngại, mà tự do tự tại,
nhậm vận tự như, mầu nhiệm không thể
diễn tả bằng lời.
[X. Hoành trí thiền sư quảng lục Q.8].
KỲ CHỦ
.....
Chỉ cho vị thí chủ tín tâm chuẩn bị đầy
đủ các phẩm vật để cúng dường chúng tăng
trong thời gian kết hạ an cư.
Chương Tiết tự trong Hoàng bá thanh
qui (Đại 82, 773 thượng) nói: “Phàm gặp
thời gian kết chế, trưởng giả có lòng tin muốn
làm vị Kỳ chủ, trước hết bạch vị Đường đầu
và Đô tự, sau đó Tri khách dẫn đến vị Khố
ti giao nạp tịnh tài, mua sắm đầy đủ những
phẩm vật cần dùng để cúng dường.
KỲ CỰU
Cũng gọi Trưởng lão, Lão túc, Kỳ túc.
Bậc trưởng lão đạo đức cao thâm.
Luận Dị môn túc quyển 4 cho rằng bậc
Tôn trưởng kỳ cựu tuổi tác cao, gọi là Thượng
tọa. Kinh Tì ni mẫu, thì nói bậc có 50 tuổi
pháp trở lên, được quốc vương, trưởng giả
và giới xuất gia tôn trọng, thì gọi là Kỳ cựu
trưởng túc.
[X. điều Thiên hóa tế thứ, chương Trụ
trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui; môn
Xưng hô trong Thiền lâm tượng khí tiên].
KỲ DẠ
Phạm: Geya.
Pàli:Geyya.
Cũng gọi Kỳ dạ kinh.
Dịch cũ (Hán): Trùng tụng, Trùng tụng
kệ.
Dịch mới: Ứng tụng

Chỉ cho phần kệ thơ nhắc lại ý nghĩa đã
được trình bày trong đoạn văn xuôi ở trước.
Một trong 9 thể tài, 1 trong 12 thể tài của
kinh điển Phật.
[X. kinh Niết bàn Q.14 (bản Nam); luận
Đại trí độ Q.33].(xt. Kệ).
KỲ DẠ ĐA
Phạm:Jeyata.
Vị A la hán, người nước Kế tân miền
Bắc Ấn độ.
Theo kinh Tạp bảo tạng quyển 7 chép,
thì ngài Kỳ dạ đa ra đời ở nước Kế tân
khoảng 700 năm sau đức Phật nhập diệt.
Vua nước Nguyệt thị (chi) nghe danh đức
của Ngài nên cùng với các quan và đoàn
tùy tùng đến thăm ngài, nhưng Kỳ dạ đa
ngồi lặng thinh không đón rước, vua thấy
uy đức của Ngài càng thêm kính tin bội
phần, sau được Ngài chỉ dạy (Đại 50, 316
thượng): “Trước đây nhà vua đã từ con
đường thù thắng mà đến, nay trở về cũng
nên theo đường ấy mà đi!” Nghĩa là ở đời
quá khứ vua đã gieo trồng nhiều phúc đức
nên nay mới được làm vua; nếu đời hiện
tại vua tiếp tục tu tập thiện nghiệp thì đời
sau vua cũng sẽ được hưởng phúc lành.
Nghe xong, nhà vua vui vẻ trở về nước.
Ngài Kỳ dạ đa có thần thông, từng hàng
phục rồng dữ A lợi na ở nước Kế tân. Trong
kinh còn ghi rằng: Vào thời quá khứ lâu
xa, sau khi đức Phật Tì bà thi nhập diệt,
Kỳ dạ đa là con 1 trưởng giả lại cũng đã
từng 500 kiếp đầu thai làm chó nên thường
bị khổ não vì đói khát. Những sự kiện trên
đây rất phù hợp với truyện ngài Đạt ma
mật đa trong Phó pháp tạng nhân duyên
truyện quyển 5.
Lại theo Ấn độ Phật giáo sử chương 12

của Đa la na tha (Phạm: Tàranàtha), thì
nước Ca thấp di la có vua Sư tử xuất gia tên
là Thiện kiến (Phạm:Sudarzana), chứng
quả A la hán; bấy giờ có vua Ca nị sắc ca
(Phạm:Kaniwka) nướcJàlaídhara(Phạm:
Gandhàra, Kiện đà la) nghe danh đức của
KỲ DẠ ĐA

K
2664
ngài bèn đến Ca thấp di la dự nghe Ngài
thuyết pháp rồi cúng dường tháp pháp và
chúng tăng. Căn cứ vào những ghi chép
trên đây, ta có thể suy biết Kỳ dạ đa, Đạt
ma mật đa, Thiện kiến có lẽ cùng là một
người nhưng khác tên và từng là thầy của
vua Ca nị sắc ca.
KỲ ĐA LÂM TỰ PHÁI
Pàli:Jetavanàràma.
Cũng gọi Kỳ viên tự phái (Pàli:
Jetavana).
Một trong những bộ phái Phật giáo Đại
thừa có sớm nhất tại Tích lan. Ngưới sáng
lập ra bộ phái này là Trưởng lão Tát ca lợi
(Pàli:Sàgalithera, dịch là Hải), tin thờ giáo
nghĩa của Đại thừa Phương đẳng bộ. Vì lấy
chùa Kỳ đa lâm do vua Ma ha tư na (Pàli:
Mahàsena, ở ngôi 334-362) dâng cúng làm
trung tâm, cho nên có tên gọi như trên.
Ngoài ra, tên vị Trưởng lão sáng lập phái
này được dịch là Hải, nên cũng gọi là Hải
phái, Hải bộ (Pàli:Sàgaliya).
Phái này vốn từ phái Vô úy sơn tự tách
riêng ra vào giữa thế kỉ IV, đến năm 1165,
bị vua Ba lạc la ma bà ha đời thứ I (Pàli:
ParakkamabàhuI) cấm chỉ nên đã rơi vào
tình huống suy đồi.
KỲ ĐA MẬT (? - ?)
Phạm: Gìtamitra.
Cũng gọi: Cát đa mật, Kỳ mật đa.
Hán dịch: Ha hữu, Ca hữu.
Nhà dịch kinh người Tây vực, đến Trung
quốc vào đời Đông Tấn. Ngài bản tinh thông
minh, am hiểu nội điển, chuyên tâm vào
việc hoằng hóa, có chí viễn du.

Ngài dịch các kinh: Kinh Bồ tát thập trụ,
kinh Bảo Như lai tam muội, ...
Về số lượng kinh do ngài dịch, theo Xuất
tam tạng kí tập quyển 2 chỉ ghi có 1 bộ 1
quyển, còn Khai nguyên thích giáo lục thì
ghi những 23 bộ 45 quyển.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.7; Đại đường
nội điển lục Q.3; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.5].
KỲ ĐÀ THÁI TỬ
Phạm,Pàli:Jeta.
Cũng gọi Kỳ đa thái tử, Thệ đa thái tử,
Chế đa thái tử.
Hán dịch: Thắng thái tử, Chiến thắng
thái tử.
Hoàng thái tử con vua Ba tư nặc (Phạm:
Prasenajit) nước Xá vệ (Phạm:Sràvasti),
Trung Ấn độ. Thái tử là người dâng cúng
rừng cây ở Kỳ viên cho đức Phật, là nơi
trưởng giả
Tu đạt đã
kiến lập
tinh xá Kỳ
viên rất nổi
tiếng. Về
sau, Thái tử
bị vua Tì
lưu li (Phạm:
Virùđhaka),
là em khác
mẹ, giết
chết.
[X. kinh Giáo hóa bệnh trong Trung a
hàm Q.28; kinh Tăng nhất a hàm Q.26; kinh
Pháp cú thí dụ Q.1].
KỲ ĐẢO
Cũng gọi Kỳ nguyện, Kỳ niệm, Kỳ thỉnh,
Tâm nguyện.

Cầu xin chư Phật, Bồ tát thầm gia hộ để
tránh khỏi tai nạn tăng thêm phúc đức.
Ở Ấn độ, bắt đầu từ thời đại Phệ đà,
việc dùng chú thuật để cầu nguyện tiêu trừ
tai ách, chữa khỏi tật bệnh đã rất thịnh hành.
KỲ ĐẢO
Thái tử Kỳ Đà dâng cúng Kỳ Viên

K
2665
Tại Trung quốc từ xưa cũng có phong tục
cầu xin Thiên thần, Địa kì phù hộ. Phật giáo
tuy không thực hành pháp này, nhưng tư
tưởng thệ nguyện, bản nguyện và công đức
dựng tháp, tụng kinh, hồi hướng,... đều có ý
nghĩa tương tự, vì có cầu xin Phật lực gia hộ
mới có các thuyết công đức và thuyết tiêu
tai. Khoảng năm Thái khang đời Tây Tấn,
ngài Trúc pháp hộ dịch kinh Hải long vương;
về sau, các ngài Tăng già bà la, Huyền trang,
Thực xoa nan đà, Bồ đề lưu chí,... nối tiếp
nhau phiên dịch các kinh Mật giáo, thì việc
trì chú, cầu nguyện dần dần hưng thịnh.
Thời Đường Thái tông, vua ban sắc lệnh
cho sa môn ở kinh thành vào tháng giêng,
tháng 7 mỗi năm thì làm lễ cầu nguyện cho
vụ lúa thu, vào ngày 27 hàng tháng thì tổ
chức tụng kinh Nhân vương để cầu nguyện
cho quốc thái dân an. Đến đây thì khắp trong
nước từ vua quan đến dân chúng càng coi
trọng pháp cầu nguyện. Từ đời Tống trở đi
thì pháp cầu nguyện lại càng thịnh hành
với các pháp tu cầu mưa, cầu tạnh, cầu tuyết,
cầu trừ bệnh dịch, cầu nhật thực, nguyệt
thực,... với quy mô lớn. Hơn nữa, sự cầu
nguyện trong Mật giáo lấy Tam mật (thân,
miệng, ý)tương ứng với Bản tôn làm pháp
yếu, nghĩa là khi cầu nguyện thì miệng tụng
chân ngôn của chư Tôn, tay kết ấn khế, tâm
lóng lặng quán Du kỳ. Pháp tu này khiến
cho hành giả được mãn nguyện và thích hợp
cho đủ loại tai biến.
[X. Tống cao tăng truyện Q.1; Đại đường
tây vực kí Q.2; Phật tổ thống kỉ Q.52; môn
Báo đảo trong Thiền lâm tượng khí tiên].

KỲ ĐẢO BÍCH
Tấm bản gỗ có khắc 6 chữ chân ngôn
“Án ma ni bát di hồng” treo trên vách (bích)
để tiện việc niệm tụng cầu nguyện. Đây là
pháp khí của chư tăng Tây tạng sử dụng khi
cầu nguyện.
KỲ ĐẢO CHỦ
Phạm: Bfhaspati, Brahmaịaspati.
Vị thần trừu tượng được Bà la môn giáo
sùng bái. Lê câu phệ đà bảo rằng vị thần này
là con của người tiên, hoặc là thần cách hóa
của đàn tế lễ, nếu không có vị Kỳ đảo chủ
này, thì việc cúng tế không thể thành công.
Hình tượng vị thần này đầu có sừng
nhọn, tay cầm búa sắt và cung, ngồi trên xe
Trật tự (rta) đại chiến với La sát. Vị thần
này có quan hệ mật thiết với Nhân đà la.
Đến thời đại Vãng thế thư (Phạm:Puràịa,
tức Thánh điển Phú lan đa, được soạn thành
từ khoảng thế kỉ I đến thế kỉ X tr. TL), vị
thần này chỉ có liên quan đến việc cúng tế
mà thôi. Về sau, trong Ấn độ giáo, vị thần
này trở thành thần Mộc tinh ngồi xe vàng
8 ngựa.
KỲ ĐẶC PHẬT ĐÍNH KINH
Cũng gọi Kỳ đặc kinh, Nhất tự kỳ đặc
Phật đính kinh. Kinh, 3 quyển, do ngài Bất
không (705 – 774) dịch vào đời Đường, được
thu vào Đại chính tạng tập 19.
Nội dung kinh này nói về pháp tu của
ngài Minh vương Nhất tự kỳ đặc Phật đính;
uy lực của vị Minh vương này rất lớn, có thể
chế phục các pháp tu khác. Kinh này lấy
việc xua đuổi kẻ gây chướng ngại là Tì na dạ
ca để thỏa mãn ý nguyện của người tu pháp
làm chủ đề. Kinh này ở khoảng giữa thuần
Mật giáo và tạp bộ Mật giáo, là pháp tu của
người tại gia, đặc biệt thích hợp cho hàng

vua chúa quí tộc.
KỲ ĐẶC TỐI THẮNG KIM LUÂN PHẬT ĐÍNH
NIÊM TỤNG NGHI QUĨ PHÁP YẾU
Nghi quĩ, 1 quyển, không rõ dịch giả,
được thu vào Đại chính tạng tập 19.
KỲ ĐẶC PHẬT ĐÍNH KINH

K
2666
Nội dung nói về pháp tu của Nhất tự
đính luân vương. Thứ tự của pháp tu này
như sau: Tắm gội, Phật bộ tâm, Liên hoa bộ
tâm, Kim cương bộ tâm, Giáp trụ hộ thân,
Biệt sự, Át già, Phổ cúng dường, Tán, Phật
nhãn, Bản tôn căn bản ấn minh, Đại từ phổ
hộ, Chính niệm tụng,... Ở cuối quyển có
phụ thêm Thủy đàn pháp.
KỲ HOÀN TINH XÁ
I. Kỳ Hoàn Tinh Xá.
Tức tinh xá Kỳ hoàn ở vườn ông Cấp cô
độc, rừng cây của thái tử Kỳ đà.
(xt. Kỳ Thụ Cấp Cô Độc Viên).
II. Kỳ Hoàn Tinh Xá.
Đoàn thể Phật giáo Trung quốc do cư sĩ
Dương văn hội sáng lập vào cuối đời Thanh
đầu đời Dân quốc theo sự đề xướng của cư
sĩ Đạt ma ba la (Dhammapàla), Hội trưởng
hội Ma ha bồ đề (Màha-Bodhi Society) ở
Tích lan.
Đoàn thể này lấy việc phục hưng Phật
giáo Ấn độ và truyền bá giáo pháp trên
toàn thế giới làm mục tiêu, tuyển chọn
một số thanh niên tăng tục học tập và
nghiên cứu Phật học, Hán học. Về chương
trình giảng dạy, ngoài hai môn chính là
Phật học và Hán học ra, còn dạy Anh văn
để làm nền tảng cho việc học tiếng Phạm
vàPàli. Ban giáo thụ gồm cư sĩ Dương
văn hội giảng kinh Lăng nghiêm, luận Đại
thừa khởi tín, ngài Tô mạn thù dạy Anh
văn, ngài Đế nhàn dạy Thiên thai giáo
quán. Những học viên lúc bấy giờ gồm
có: Mai quang hi, Âu dương Cánh vô,
Khâu hư minh, Nhân sơn, Thái hư, Trí

quang, Quán đồng,... Sau vì thiếu hụt kinh
phí, nên chưa đầy 2 năm, khóa học phải
tạm ngưng.
[X. Trung quốc Phật giáo sử Q.4 (Tưởng
duy kiều); China Phật giáo cận thế sử nghiên
cứu (Thủy dã Mai hiểu)].
KỲ LẠP
Kỳ nghĩa là già, Lạp nghĩa là tuổi của
tăng sĩ. Kỳ lạp nghĩa là vị tăng sĩ đã cao
tuổi.
Thiền gia dùng chữ Lạp để tính tuổi của
người xuất gia được độ, nhưng thời xưa thì
tính tuổi bắt đầu từ năm thụ giới Cụ túc,
chứ không tính từ năm xuất gia được độ.
Cho nên, Kỳ lạp là đặc biệt gọi vị tỉ khưu
(hoặc tỉ khưu ni) đã xuất gia và thụ giới Cụ
túc lâu năm.
KỲ LÂM TỰ
Chùa ở núi Hàm nguyệt, tỉnh Khánh
thượng bắc, Hàn quốc, tương truyền do
Quan hữu Thánh nhân nước Phạm ma la
sáng lập, đặt tên là chùa Lâm tỉnh.
Năm Tân la Thiện đức Nữ vương 12
(643), ngài Nguyên hiểu xây cất lại, đổi tên
là chùa Kỳ lâm. Năm Tuyên tổ 12 (1578)
triều Lí, ngài Trúc thiền làm lại một lần
nữa. Về sau, 2 lần chùa bị phá hủy vì chiến
tranh. Năm Hiển tông thứ 9 (1668), ngài
Song thánh trùng tu và ngài Lại trạch sửa
sang toàn bộ điện
đường. Năm Giáng
hi thứ 2 (1908) đời
vua Thuần tông
nhà Lí, toàn bộ
hơn 100 gian nhà
của chùa đều bị
cháy trong một
trận đại hỏa hoạn,

sau đó, hòa thượng
Độ hà xây dựng lại.
Hiện nay còn điện
Tịch quang, điện
Lưu li, điện Ứng
chân, ...
[X. Đông quốc dư địa thắng lãm Q.21].
KỲ LÂM TỰ
Tượng Bồ Tát ngồi bằng sơn khô
ở chùa Kỳ Lâm

K
2667
KỲ NA
Phạm:Jina.
Hán dịch: Thắng giả.
I. Kỳ Na.
Danh từ tôn xưng đức Phật.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 1 (Đại 3,
655 thượng), nói: “Như lai trụ nơi hạnh Phật;
không còn phiền não, nên gọi Kỳ na. Ngài
đạt được Nhất thiết trí, trụ nơi thiên hạnh,
trụ nơi phạm hạnh, trụ nơi Thánh hạnh,
tâm được tự tại”.
II. Kỳ Na.
Vị giáo tổ của Kỳ na giáo sống vào thời
đại đức Phật.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.19]. (xt. Kỳ
Na Giáo)
KỲ NA GIÁO
Phạm:Jaina.
Một giáo phái ở Ấn độ, do ngài Ni càn
đà nhã đề tử (Phạm: Nirgranthajĩàtaputra),
cũng gọi Đại hùng (Phạm:
Mahàvìra) sáng lập vào khoảng thế kỉ V,
IV trước Tây lịch, chủ trương khổ hạnh, phi
bạo lực. Giáo nghĩa căn bản là nghiệp báo
luân hồi, linh hồn giải thoát.
Tương truyền, trước ngài Ni càn đà nhã
đề tử, còn có 23 vị Tổ sư, cho nên đời sau
cho ngài là vị Tổ thứ 24 trung hưng Kỳ na
giáo. Trong 24 vị Tổ thì chỉ có ngài Ba thấp
phạt na đà (Phạm:Parzvanàtha) và Ni càn
đà nhã đề tử là nhân vật có thật trong lịch
sử, còn các vị Tổ khác e rằng đều là những
nhân vật trong truyền thuyết.
Ngài Ni càn đà nhã để tử chủ trương
thuyết Vô thần, cải cách và tập đại thành

giáo lí của 23 vị Tổ sư trước. Về phương
diện giáo lí, ngài chia những yếu tố cấu thành
vũ trụ làm 2 phần là Linh hồn (Phạm:Jìva)
và Phi linh hồn (Phạm:Ajìva). Yếu tố Phi
linh hồn bao gồm 4 thứ: Vận động nhân
(Phạm: Dharma), Chỉ tĩnh nhân (Phạm:
Adharma), hư không, vật chất, cộng thêm
Linh hồn thành 5 cá thể thực tại. Vật chất
do nguyên tử cấu tạo thành, có tính chìm
xuống, còn Linh hồn là nhất thiết tri(biết
tất cả)có tính bay lên, tự nó không có chướng
ngại, vì thế được tự do. Còn sự hình thành
vật chất là do nơi nghiệp, nên bị trói buộc,
đây chính là nhân của sự luân hồi. Nếu muốn
thoát khỏi luân hồi thì phải sống khổ hạnh
và giữ gìn nghiêm ngặt 5 điều răn (5 thệ
nguyện lớn)là: Không giết hại, không nói dối,
không trộm cắp, không dâm dục, không sở
đắc (Phạm:Anupalabhya). Nếu sống theo
đúng 5 điều răn này, thì có thể tiêu trừ nghiệp
lực, phát huy bản tính của linh hồn, đạt đến
tịch diệt, tức được giải thoát, gọi là Niết bàn.
Linh hồn, phi linh hồn, thiện nghiệp, ác
nghiệp, lậu nhập, hệ phược, chế ngự, chỉ
diệt, giải thoát... gọi là Cửu đế. Ngoài ra, Kỳ
na giáo còn chủ trương chủ nghĩa Bất định
(Phạm:Syàdvàda) tương đối có tính phán
đoán và chủ trương Quan điểm luận (Phạm:
Naya) quan sát mang tính phê phán, đây
chính là đặc sắc của Kỳ na giáo.
Thánh điển chủ yếu của Kỳ na giáo có 2
loại: Tất đàn đa (Phạm:Siddhanta), có 45
bộ, được thành lập vào khoảng từ thế kỉ thứ
III trước Tây lịch đến thế kỉ thứ VI Tây lịch;
Tứ phệ đà (Phạm:Veda), được thành lập
vào thế kỉ thứ IX Tây lịch.
Ngoài ra còn có Giáo lí tinh yếu và Ngũ
nguyên lí tinh yếu do ông Khang đạt Khang

đạt (Phạm:Kundakunda) soạn vào thế kỉ
V và Đế nghĩa chứng đắc thư do ông Ô ma
tư phạt thê (Phạm:Umàsvàti) sáng tác.
Vào thời đại vị Giáo tổ, giáo đoàn kỳ na
rất hưng thịnh, nhưng sau phân hóa làm
phái Bạch y (Phạm:Zvetàmbara) theo chủ
nghĩa khoan dung và phái Không y (Phạm:
Digambara) theo chủ nghĩa nghiêm khắc.
Phái Bạch y căn cứ theo Thánh điển Tất
KỲ NA GIÁO

K
2668
đàn đa, còn
phái Không y
thì căn cứ theo
Thánh điển
Tứ phệ đà.
Đến thế kỉ
thứ XII, tín đồ
Hồi giáo xâm
nhập Ấn độ và
công kích Kỳ
na giáo rất kịch
liệt. Sau thế kỉ
XVII, trong
giáo đoàn phát
sinh cuộc vận động cải cách, chủ trương dùng
chủ nghĩa nhân đạo và quan điểm bác ái để
giải thích giáo nghĩa cổ xưa của Kỳ na giáo.
Đại biểu cho chủ trương cải cách có ông
Động địa bì âu (Dhundibia) lãnh đạo cuộc
vận động của phái Lang ca (Lokas), thế kỉ
XVIII, có ông Duy lạp cát (Vìraji) lãnh đạo
cuộc vận động của phái Tư đặc na ca ngõa
tây (Sthànakavàsì).
Đến nay, số tín đồ tuy không đông,
nhưng họ vẫn giữ gìn giới luật rất nghiêm
khắc trong sinh hoạt hàng ngày.
[X. W. Schubring: Die Lehre der Jainas,
1935; Kỳ na giáo Thánh điển (Linh mộc
Trọng tín)].(xt. Ni Càn Tử Ngoại Đạo, Ni
Càn Đà Nhã Đề Tử).
KỲ NA GIÁO THÁNH ĐIỂN
Kỳ na giáo, Phạm:Jaina.
Kỳ na giáo Thánh điển, cũng gọi A cấp
ma (Phạm: Àgama), Tất đàn đà (Phạm:
Siddhànta).

Kinh điển căn bản của Kỳ na giáo Ấn độ
được kết tập lần đầu tiên vào khoảng 300
năm trước Tây lịch ở thành Hoa thị (Phạm:
Pàỉaliputra), được viết bằng tiếng A đạt
ma kiệt địa (Phạm: Ardharmàgadhi). Sau
khi Giáo tổ Đại hùng (Phạm: Mahàvìra)
qua đời được 980 năm, thì cuộc kết tập lần
2 được thực hiện tại Phạt lạp bỉ (Phạm:
Valabhì) mới có nội dung như ngày nay.
Tất cả có 46 thứ được chia làm 6 loại, đó là:
1. Mười một thứ Ương già (Phạm:
Aíga), Hán dịch: Chi,(chi thứ 12 nay đã thất
lạc). Nội dung gồm những lời chỉ dạy của Giáo
tổ Đại hùng, phép tắc sinh hoạt của người
xuất gia, sự tích của các Thánh nhân, 5 giới,
những sự thực về quả thiện, quả ác ...
2. Mười hai thứ Ô phàm già (Phạm:
Uvaíga): Nội dung bao gồm hành chỉ giải
thoát và thứ tự Niết bàn, phương pháp phân
biệt các loài chúng sinh, thế giới trung ương
(Phạm: Jambudvìpa), Nhật nguyệt thiên
thể, các nhân duyên về vua Tần bà sa la
(Phạm:Bimbisàra) và vua A xà thế (Phạm:
Ajàtazatru),...
3. Mười thứ Bát na (Phạm:Paiịịa):
Bao gồm chết, bệnh, lượng thức ăn của người,
trạng thái ở trong thai, sự cấu tạo của thân
thể, các cõi trời ...
4. Bảy thứ Khư da tô đa (Cheyasutta):
Bao hàm các hành vi chính tà, trạng thái
của tâm, sự phạm giới, việc sám hối của người
xuất gia, tại gia ...
5. Bốn thứ Ma lạp tô đa (Mùlasutta):
Bao gồm những trứ tác về giáo lí, tín ngưỡng,
lời dạy của chư Tổ và những nghi thức tông
giáo cùng với việc tu hành hàng ngày ...
6. Hai thứ kinh
(Sutta): Đứng về 4

phương diện để giải
thích giáo lí, tri thức
thông thường của
Kỳ na giáo.
Những trứ tác có
quan hệ với bộ kinh
điển căn bản này của
Kỳ na giáo là: Giáo lí
tinh yếu, Ngũ nguyên
lí tinh yếu của Khang
đạt Khang đạt
KỲ NA GIÁO THÁNH ĐIỂN
Tượng Bản Tôn của Kỳ Na Giáo
Thánh Điển của Kỳ na giáo

K
2669
(Phạm:Kundakunda) và Đế nghĩa chứng đắc
thư của Ô ma tư phạt thê (Phạm:Umàsvàti).
Bộ kinh này(A cấp ma hoặc Tất đàn đa)
thuộc giáo nghĩa của phái Bạch y (Phạm:
Zvetàmbara), còn đối với kinh điển mà phái
Không y (Phạm: Digambara) sử dụng làm
chỗ căn cứ thì người đời sau đã thêm vào
những tác phẩm mới của phái Phệ đàn đa
và tư tưởng của Bà la môn, còn nguyên tác
thì đã bị thất lạc vào khoảng thế kỉ III, IV.
[X. Suttàgame (Aíga and Upàíga of
Jaina) 2 vols. Bombay 1954; W. Schubring:
Die Lehre der Jainas, nach den alten Quellen
dargestelst, GIAPHA III 7 Berlin 1935].
KỲ NGUYÊN SỞ
Cũng gọi là Kỳ nguyện tự, Ngự nguyện
tự.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chùa viẹn do Thiên hoàng Nhật bản xây
dựng để cầu cho Hoàng gia được an ổn và
thiên hạ thái bình. Như Thiên hoàng Thiên
vũ kiến tạo chùa Dược sư cầu nguyện cho
hoàng hậu khỏe mạnh. Còn Thiên hoàng
Thánh vũ thì lập chùa Quốc phận để cầu
cho quốc gia được bền vững. Những ngôi
chùa thuộc loại này đều được gọi là Kỳ
nguyện sở.
Đến thời đại Mạc phủ, các Lãnh chúa
cũng bắt chước việc làm này. Như năm Lịch
ứng thứ 2 (1339) thời Bắc triều, Túc lợi Trực
nghĩa lập chùa An quốc ở các nước để cầu
vận mệnh nhà Võ được lâu dài, nhà cửa
phồn vinh.
Sau, để phân biệt với Kỳ nguyện sở của
nhà Võ, nên gọi Kỳ nguyện sở của triều đình

là Sắc nguyện sở, Sắc nguyện tự.
KỲ PHỤNG HÀNH
Chức vụ chuyên phụ trách việc cầu
nguyện được đặt ra trong 2 triều đại Mạc
phủ Liêm thương và Thất đinh ở Nhật bản.
Hoặc là chức vụ tạm thời được đặt ra để lo
việc cúng tế khi xảy ra thiên tai, hạn hán,
dịch bệnh... trong nước.
KỲ QUANG NHƯ LAI
Cũng gọi là Quang minh vương Như lai.
Vị Phật hiện tại ở thế giới phương khác
duy nhất được nói đến trong kinh A hàm.
Cứ theo phẩm Lục trọng trong kinh Tăng
nhất a hàm, thì tôn giả Mục liên vâng lời
chỉ dạy của đức Phật đi đến một cõi Phật
cách đây 7 hằng hà sa số thế giới, ở đó hiện
có đức Phật hiệu là Kỳ quang Như lai, Chí
chân đẳng chính giác.
Giáo nghĩa của Tiểu thừa chỉ nói về chư
Phật quá khứ và vị lai, chứ không thừa nhận
có Phật hiện tại ngoài đức Thế tôn Thích
ca, còn thuyết chư Phật hiện tại là chủ
trương của Đại thừa. Nhưng kinh Tăng
nhất a hàm lại nói ở phương Đông hiện có
đức Kỳ quang Như lai, thì điều này khác
hẳn với giáo nghĩa chung của Tiểu thừa,
cho nên rất được các học giả cận đại nghiên
cứu về sự quan hệ giữa Tiểu thừa và Đại
thừa xem trọng. Có thuyết cho rằng đức
Kỳ quang Như lai xuất hiện ở phương Đông
là hóa thân hiện tại của Phật Thi khí ở quá
khứ, mà giữa PhậtThi khí và Phạm thiên
lại vốn có mối quan hệ mật thiết, cho nên
suy luận rằng trong thuyết hiện tại có nhiều
Phật của Đại thừa đã bao hàm tư tưởng
Phạm thiên. Nhưng thuyết trong Tăng nhất
a hàm (Hán dịch) không thấy được nói đến
trong kinh điểnPàli Nam truyền. Hơn nữa,

trong hội Mật tích Kim cương lực sĩ của
kinh Đại bảo tích quyển 10 cũng nói Quang
minh vương Như lai xuất hiện ở phương
Tây, luận thuyết tuy giống nhau, nhưng
không đề cập gì đến Phạm thiên. Bởi thế,
nếu chỉ dựa vào kinh Tăng nhất a hàm để
suy đoán về mối quan hệ giữa Phật Thi khí
KỲ QUANG NHƯ LAI

K
2670
đời quá khứ và Kỳ quang Như lai thì chưa
thể tin được.
[X. Đại thừa Phật giáo sử luận; Mã minh
bồ tát luận].
KỲ THÊ
Trước hết lập thệ nguyện trong tâm, rồi
sau mới cầu xin Thần Phật che chở, giúp
đỡ, hoặc chứng cho lời thệ nguyện của mình
có linh nghiệm hay không. Người đời sau
gọi là “trở” (nguyện ước).
KỲ THỤ CẤP CÔ ĐỘC VIÊN
Phạm:Jetavana-anàthapiịđasyàràma.
Gọi tắt: Kỳ viên, Kỳ thụ, Kỳ viên tinh
xá, Kỳ hoàn tinh xá, Kỳ đà lâm, Thệ đa lâm
(nghĩa là rừng Tùng, rừng Thắng).
Kỳ thụ là gọi tắt rừng cây của thái tử
Kỳ đà; Cấp cô độc là tên khác của trưởng
giả Tu đạt (Phạm: Sudatta) ở thành Xá vệ,
vì ông thường giúp đỡ những người cô độc
không nơi nương tựa, nên người đời gọi
ông là Cấp cô độc. Vì trưởng giả Tu đạt
xây cất tinh xá trong khu rừng của thái tử
Kỳ đà rồi cả hai người cùng dâng cúng đức
Phật, cho nên gọi là “Kỳ thụ cấp cô độc
viên”.
Đất trong khu rừng bằng phẳng, rộng
khoảng 80 khoảnh (8.000 mẫu), trong đó
có các kiến trúc như: Hương thất (Phạm:
Gandha-kuỉi, tương đương với điện Phật
ngày nay) ở chính giữa khu vườn, chung
quanh có 80 phòng nhỏ, nhà giảng, nhà sưởi,
nhà ăn, nhà bếp, nhà tắm, nhà dưỡng bệnh,
các phòng xá, ao sen, chỗ đi kinh hành,...
Hai bên tinh xá có ao nước trong mát, rừng
cây xanh tốt, sum xuê, màu hoa rực rỡ. Vòng

ngoài tinh xá có 18 tăng già lam. Còn chính
tòa tinh xá vốn là một kiến trúc 7 tầng,
nhưng vào thế kỉ thứ VII, khi ngài Huyền
trang đến đây tham bái, thì vùng này đã
hoang phế.
Vị trí tinh xá ước chừng tương đương
với khu di tích Tái hách đặc mã hách đặc
(Sahet-mahet) còn lại ở bên bờ Nam sông
Lạp bố đề (Rapti) hiện nay.
[X. kinh Niết bàn Q.29 (bản Bắc); luận
Ngũ phần Q.25; điều Thất la phạt tất để
quốc trong Đại đường tây vực kí Q.6; Cao
tăng Pháp hiển truyện; Thích thị yếu lãm
Q.hạ]. (xt. Cấp Cô Độc Viên).
KỲ TÍCH
Trong Phật giáo, Kỳ tích(dấu vết lạ lùng)
được gọi là Thần thông (Phạm: Abhijĩà,
Pàli:Abhiĩĩà), Thần biến (Phạm:Fddhi,
Pàli: Iddhi). Là sức tinh thần siêu việt,
bất khả tư nghị do tu Thiền định mà đạt
được.
Phật giáo xếp loại thần thông này vào 6
thông, 3 minh. Sáu thông là: Thần túc thông,
Thiên nhãn thông, Thiên nhĩ thông, Tha
tâm thông, Túc mệnh thông và Lậu tận
thông. Trong đó, Thiên nhãn thông, Túc
mệnh thông và Lậu tận thông gọi là Tam
minh. Trong các đệ tử Phật, vị thần thông
bậc nhất là tôn giả Mục kiền liên (Pàli:
Mahà-moggallàna). Nhưng trong các thứ
thần thông, đức Phật chỉ coi trọng Lậu tận
thông. Có lần, tôn giả Thiện túc (Pàli:
Sunakkhatta) bày tỏ sự bất bình đối với
đức Phật vì Ngài không bao giờ hiển hiện
KỲ TÍCH
Di tích Kỳ Viên

K
2671
thần thông, đức Phật trả lời rằng: “Bất luận
có thần thông hay không đều không quan
trọng, nhưng điều quan trọng là phải nhận
thức rằng giáo pháp mà ta chỉ dạy là để giúp
mọi người đạt đến mục đích diệt trừ thống
khổ”.
Thần thông có thể chia làm 3 loại:
1. Thần thông thần biến (Phạm:Fddhipràtihàrya,
Pàli:Iddhi-pàỉihàriya).
2. Ký tâm thần biến(Phạm: Adezanapràtihàrya,
Pàli:Àdesana-pàỉihàriya).
3. Giáo giới thần biến (Anuzasanapràtihàrya,
Pàli: Anusàsanapàỉihàriya).
Cứ theo kinh Trường bộ 11 tiếngPàli,
thì đức Phật cho rằng Thần thông thần biến
và Ký tâm thần biến giống như huyễn hóa
(màyà-sahadhamma-rùpam viya), nên
cần phải trừ bỏ, chỉ chấp nhận Giáo giới
thần biến. Vì Giáo giới thần biến là 1 việc
làm đúng với phép tắc và đạo đức, cần phải
tinh tiến tu hành thực tiễn mới có thể đạt
được.
Tóm lại, thần thông chỉ là tác dụng phụ
trong quá trình tu hành, như bóng trong
gương, trăng dưới nước, không nắm bắt được.
Nếu lấy thần thông làm mục đích tu hành,
thì chẳng những khó tiến lên cảnh giới giải
thoát mà còn thường có nguy cơ rơi vào ma
thuật (Phạm:Màyà).
(xt. Tam Chủng Thị Đạo, Thị Hiện).
KỲ VIÊN HỘI
Gọi đủ: Kỳ viên ngự linh hội.
Cũng gọi: Lỳ viên tế, Thiên vương tế.
Nghi thức cúng tế của Phật giáo Nhật
bản.

Tức là lễ cúng tế Thiên vương đầu bò để
cầu trấn áp thần bệnh dịch và các ác thần
tinh mị khác, được cử hành ở viện Kỳ viên
cảm ứng, tại Đông sơn, Kinh đô (Kyoto)
Nhật bản.
KỲ VIÊN TỰ
I. Kỳ Viên Tự.
Chùa ở Nam kinh, tỉnh Giang tô, do
tướng quân Phạm thái sáng lập vào niên hiệu
Vĩnh sơ năm đầu (420) đời Vũ đế nhà Lưu
Tống, để cúng dường cao tăng Tuệ nghĩa.
Ngài Tuệ nghĩa hoan hỉ vì lòng tin chí
thành thanh tịnh của cư sĩ Phạm thái, nên
chỉ dạy các phép tắc, người đương thời thấy
tướng quân Phạm thái kính tin Phật pháp
giống như trưởng giả Tu đạt thủa xưa nên
gọi chùa là Kỳ viên. Chùa là 1 đạo tràng nổi
tiếng về dịch kinh hoằng pháp và rất nhiều
vị cao tăng thạc học đã từng chú tích nơi
đây, như: Ngài Tam tạng Cầu na bạt ma từ
nước Kế tân đến Trung quốc vào năm
Nguyên gia thứ 7 (430) và phụng sắc chỉ trụ
ở chùa này giảng kinh Pháp hoa và Thập
địa kinh luận; ngài Đàm ma mật đa ở đây
dịch rất nhiều kinh điển. Về sau có các ngài
Tăng thuyên, Đạo chiếu,... cũng lần lượt đến
trụ chùa này, nghiên cứu kinh điển, hoằng
dương giáo pháp, nổi tiếng một thời. Chùa
hiện nay đã bị hoang phế.
II. Kỳ Viên Tự.
Chùa ở phía Đông chùa Hóa thành, núi
Cửu hoa, mạn tây nam huyện Thanh dương,
tỉnh An huy,
Trung quốc,
được sáng lập
vào khoảng
năm Gia tĩnh
(1522-1566)

đời Minh, tên
là Kỳ thụ am,
Kỳ viên. Vào
đời Thanh,
qua nhiều lần
trùng tu và
mở rộng thêm
nên chùa có
KỲ VIÊN TỰ
Toàn cảnh Chùa Kỳ Viên núi Cửu Hoa

K
2672
quy mô rất lớn, đứng đầu các chùa trong
toàn núi Cửu hoa.
Khoảng năm Gia khánh đời Thanh,
ngài Long sơn mở đàn truyền giới ở đây,
môn phong ngày càng thịnh, xây dựng thêm
điện đường, bèn trở thành tùng lâm thập
phương.
KỲ VŨ
Cũng gọi Vũ khất, Thỉnh vũ, Khất vũ.
Cầu mưa. Pháp tu cầu mưa khi trời hạn
hán.
Theo kinh Đại vân luân thỉnh vũ và kinh
Đại khổng tước chú vương của Mật giáo, thì
pháp tu cầu mưa có: Thỉnh vũ pháp, Kỳ vũ
pháp, Khất vũ pháp. Nếu tu theo pháp của
kinh Thỉnh vũ thì gọi là Thỉnh vũ kinh pháp,
thông thường dùng Mạn đồ la của kinh
Thỉnh vũ.
KỲ VỰC
I. Kỳ Vực.
Tên khác của ông Kỳ bà, một danh y
người Ấn độ ở thời đại đức Phật còn tại thế.
(xt. Kỳ Bà).
II. Kỳ Vực.
Cao tăng Ấn độ đến Trung quốc vào thời
Tây Tấn.
Ngài rất giỏi về Mật chú, vào năm cuối
đời Huệ đế nhà Tấn, ngài đến Lã dương, lúc
ấy gặp quan thái thú Đằng vĩnh văn ở Hoành
dương, bị bệnh nên đến chùa Mãn thủy để
chữa, nhưng mãi không khỏi, đến nỗi hai
chân co rút lại, không đi được. Ngài đến
thăm, dùng cành dương liễu rảy tịnh thủy,
rồi xoa bóp hai chân, Đằng vĩnh văn liền
khỏi bệnh. Ngài còn tùy bệnh cho thuốc

hoặc chú nguyện để chữa trị, hoặc làm cho
cây khô sống lại... và nhiều việc linh dị khác
không thể kể hết. Sau ngài trở về Tây vực,
không biết tịch lúc nào.
[X. Lương cao tăng truyện Q.9; Pháp uyển
châu lâm Q.61].
KỲ XÀ LỤC TÔNG
Sáu tông do pháp sư An lẫm chùa Kỳ xà
phán định vào đời Trần thuộc Nam triều
để phân biệt và giải thích giáo pháp của đức
Phật.
1. Nhân duyên tông: Chỉ cho Tát bà đa
bộ của Tiểu thừa.
2. Giả danh tông: Chỉ cho Kinh bộ của
Tiểu thừa.
3. Bất chân tông: Chỉ chung cho các
kinh Đại thừa nói về lí các pháp như huyễn
như hóa.
4. Chân tông: Nói về lí chân không của
các pháp.
5. Thường tông: Nói về chân lí thường
hằng và đầy đủ hằng sa công đức.
6. Viên tông: Chỉ cho pháp môn Hoa
nghiêm, pháp giới tự tại, duyên khởi vô ngại,
đức dụng tròn đủ.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.thượng; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10
thượng].
KỲ XÀ QUẬT SƠN
Phạm:Gfdhrakùỉa.
Pàli:Gijjha-kùỉa.
Cũng gọi là Kỳ xà đa sơn, Quật sơn.
Hán dịch: Linh thứu sơn, Thứu đầu, Linh
sơn.
Núi ở phía đông bắc thành Vương xá,
thủ đô nước Ma yết đà, Trung Ấn độ, là nơi
đức Phật thường thuyết pháp rất nổi tiếng.
Về nguyên do tên nước, có thuyết cho

rằng vì đỉnh núi có hình giống con chim
Thứu, lại có thuyết cho rằng vì trên đỉnh
núi có rất nhiều chim Thứu đến đậu, nên
gọi như thế. Chữ Phạm Gfdhra nguyên
nghĩa là “kẻ tham ăn”, sau được dùng để chỉ
KỲ XÀ QUẬT SƠN

K
2673
cho chim Thứu. Loài chim này cánh hơi đen,
đầu có mầu tro, ít lông, thích ăn xác chết,
đậu nơi rừng hoang.
Nhà khảo cổ học người Anh là ông A.
Cunningham căn cứ vào những ghi chép
trong Đại đường tây vực kí và Cao tăng Pháp
hiển truyện mà đoán định vị trí núi này nằm
ở Tái lạp cát lí(Saila-giri) phía đông nam
Lạp tra cơ nhĩ (Rajgir) thuộc Tiểu bang Bối
cáp nhĩ (Behar). Theo sự khảo sát thời gần
đây cho biết, thì ở giữa khoảng thành Vương
xá mới và thành Vương xá cũ có một dãy
núi chạy dài theo hướng đông, phía bắc dãy
núi này có một ngọn núi cao vút hơn nghìn
thước, ở lưng chừng mặt nam ngọn núi này
có một khoảng đất rộng độ 224 mét, trên
đó có một cái nền nham thạch gọi là Tra
tháp cát lí (Chata-giri), đây chính là núi
Kỳ xà quật, nơi mà đức Phật đã nhiều lần
diễn nói diệu pháp.
Vua Tần bà sa la (Phạm: Bimbisàra)
nước Ma yết đà, sống đồng thời với đức Phật,
vì muốn nghe đức Phật nói pháp nên ông
đã thực hiện một công trình to lớn, làm con
đường từ sườn núi lên đến đỉnh núi, lấp các
hang hốc, xếp đá làm thành bậc, rộng hơn
10 bước, dài khoảng 3 cây số, đi lại rất dễ
dàng. Trên đỉnh núi có một cái đài mà thủa
xưa đức Phật ngồi để thuyết pháp, nhưng
đến nay chỉ còn nền móng tường gạch màu
hồng. Ngoài ra, còn có nhiều di tích, như
chỗ ông Đề bà đạt đa lăn đá hại Phật, thạch
thất, là nơi đức Phật và ngài Xá lợi phất cùng
các vị Thanh văn nhập định, nơi ngài A nan
bị ma vương sách nhiễu, nơi đức Phật tuyên

thuyết kinh Pháp hoa, kinh Đại phẩm bát
nhã, kinh Kim quang minh tối thắng vương,
kinh Vô lượng thọ ...
[X. luận Đại trí độ Q.3; Đại đường tây
vực kí Q.9; Pháp hoa kinh văn cú Q.1
thượng; Huyền ứng âm nghĩa Q.6].
KÝ.
.
I. Ký.
Ký hiệu.
II. Ký.
Gọi đủ: Thụ ký.
Một thể tài văn kinh, nội dung nói về
việc đức Phật thụ kí cho các đệ tử tu hành
chứng quả trong tương lai. Là một trong 9
thể tài kinh, 1 trong 12 thể tài kinh.
(xt. Thụ Ký).
III. Ký.
Cũng gọi Huyền ký, Vị lai ký, Thức ký.
Lời dự đoán những việc sẽ xảy ra trong
tương lai.
IV. Ký.
Ghi chú, giải thích kinh luận.
KÝ CHỦ
.....
Tiếng tôn xưng các vị chú thích kinh,
luật, luận. Chẳng hạn như ngài Trạm nhiên
của tông Thiên thai, ngài Pháp tạng của tông
Hoa nghiêm, ngài Nguyên chiếu của Luật
tông... đều được tôn xưng là Ký chủ.
KÝ HẠT
.....
Người thế gian cho hài nhi mặc áo tăng
lữ để giữ gìn, che chở cho đứa trẻ.
Cứ theo Thích thị yếu lãm quyển hạ, thì
vua Trung tông nhà Đường tức hoàng đế
KÝ HẠT
Đài Thuyết Pháp trên núi Kỳ Xà Quật

K
2674
Hiếu hòa, lúc mới sinh ra thân tướng xinh
đẹp lạ thường, hào quang rực sáng khắp cung
điện nên đặt tên là Phật Quang vương và
được thụ pháp Tam qui, mặc áo cà sa, đến
khi đầy tháng, thỉnh pháp sư đến cạo tóc.
Đây là nguồn gốc của phong tục Ký hạt tại
Trung quốc.
KÝ HIỂN
Cũng gọi là Ký tề, Ký tại, Ký thuyết.
Không trực tiếp hiển bày 1 ý nghĩa nào
đó mà gửi(ký) ý nghĩa ấy vào một sự việc
khác để giải nói.
Như tông Hoa nghiêm gửi thứ tự giai vị
của Nhất thừa Biệt giáo vào Chung giáo, để
rồi từ đó hiển bày sự sai biệt sâu cạn của
giáo môn. Đặc biệt sự gửi gắm này được gọi
là Ký vị.
Giáo nghĩa tông Thiên thai thì mượn giai
vị để hiển bày vị thứ của Viên giáo.
Hoa nghiêm kinh thám huyền ký quyển
10 (Đại 35, 299 thượng), nói: “Dựa vào
phương tiện gửi nghĩa pháp để nêu rõ sự sai
khác của các Địa, như: Sơ địa, Nhị địa, Tam
địa đồng với thế gian, còn Tứ địa, Ngũ địa,
Lục địa thì đồng với Nhị thừa. Ngoài ra
cũng kí thác vào Thiền chi, Đạo phẩm và
các đế duyên sinh để nêu bày sự khác biệt
về các Địa, nhờ đó mọi người sẽ hiểu rõ
nghĩa các Địa.”
Sự chứng quả của hàng Bồ tát Thập địa
rất sâu xa, khó có thể phân biệt được, vì vậy
phải mượn các pháp thế và xuất thế gian
của 3 thế gian và 5 thừa để làm sáng tỏ cái
tướng của nghĩa ấy.
Lại Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí quyển

3 thì mượn sự thô tế của 4 tướng: Sinh, Trụ,
Dị, Diệt để phân biệt 4 giác là Bất giác, Tương
tự giác, Tùy phần giác và Cứu cánh giác.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.thượng; Hoa nghiêm kinh sớ Q.31; Ngũ
giáo chương thông lộ kí Q.6].
KÝ HIỂN TỨ TƯỚNG
Mượn 4 tướng: Sinh, Trụ, Dị, Diệt từ
thô(diệt, dị, trụ) đến đế(sinh) để nói rõ 4
giai vị đoạn hoặc của thủy giác.
Tức Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
quyển 3, mượn sự thô tế của 4 tướng: Sinh
(tế), Trụ, Dị, Diệt(thô) để nêu rõ sự khác
nhau của Bất giác, Tương tự giác, Tùy phần
giác và Cứu cánh giác.
Hàng phàm phu trong giai vị Thập tín,
nếu đứng về phương diện khởi nghiệp tướng
trong tam tế và lục thô mà nói, thì họ đã
biết được niệm trước khởi ác, nên chặn đứng
được ác nghiệp, không để cho khởi lên ở
niệm sau, như thế gọi là biết tướng Diệt.
Nhưng, nếu đứng về phương diện ác nghiệp
mà nói, thì giai vị này vẫn chưa biết được 1
phần hoặc Vô minh, cho nên vẫn còn gọi là
Bất giác.
Hàng Nhị thừa, Tam hiền đã biết được
Kế danh tự tướng, Chấp thủ tướng, tức mới
biết được tướng Dị, tuy đã biết 1 phần vô
minh bất giác, nhưng vẫn còn ở giai vị Tỉ
quán trước Thập địa, cho nên gọi là Tương
tự giác. Bồ tát từ Sơ địa trở lên đã biết được
tướng Trụ, tuy chưa dứt lìa được nghiệp
tướng vi tế, nhưng đã biết rõ 2 chướng(Phiền
não chướng và Sở tri chướng), cho nên gọi là
Tùy phần giác. Bậc đã biết Nghiệp tướng,
tức là biết tướng Sinh và như vậy đã biết
được hoặc nghiệp cực kì nhỏ nhiệm, nên
gọi là Cứu cánh giác. Ở đây mượn 4 tướng

hiển bày 4 vị để khỏi lẫn lộn với 4 tướng sát
na(4 tướng Sinh, Trụ, Dị, Diệt nối nhau từng
sát na trong các pháp).
KÝ HOA NGŨ TỊNH
Gửi hoa nơi cõi trời Ngũ tịnh thuộc Tứ
thiền. Từ cõi Tứ thiền trở lên không bị tam
tai phá hoại, vì không có phong tai(nạn gió
KÝ HOA NGŨ TỊNH

K
2675
bão)nên hoa ở đây không bị khô héo.
An lạc tập quyển thượng (Đại 47, 7
trung), nói: “Gửi hoa nơi cõi trời Ngũ tịnh
không bị nắng gió làm cho khô héo, gần
nước sông Linh, hạn hán nơi thế gian không
làm khô cạn được”.
KÝ KHỐ
.....
Lúc còn sống đốt giấy tiền gửi xuống âm
phủ trước để mong sau khi chết sinh xuống
đó có tiền tiêu dùng. Những loại giấy tiền
đốt trong đời này, gọi là Ký khố tiền(tiền
gửi vào kho).
Long thư tăng quảng tịnh độ văn quyển
5 (Đại 47, 265 trang), nói: “Ta xem khắp
trong tạng kinh mà không thấy có chỗ nào
nói về việc kí khố ở âm phủ. Vậy kính
khuyên người đời hãy đem những khoản tiêu
phí cho việc ký khố này thỉnh chư tăng cúng
dường hồi hướng về Tây phương, vì nhất
tâm hướng về cõi Tây phương thì chắc chắn
sẽ được vãng sinh. Nếu không làm như thế,
mà chỉ lo chuyện Ký khố âm phủ thì sau
khi chết chắc chắn vào âm phủ!”.
[X. môn Tiền tài trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
KÝ MỘC TẠO
Đối lại với Nhất mộc tạo.
Tiếng dùng trong nghệ thuật Phật giáo
Nhật bản. Tức khi tạc tượng Phật, nhiều
mảnh gỗ được dùng để ráp nối với nhau mà
thành tượng. Nghệ thuật này bắt đầu từ ngày
Định triều(Tổ sư nghề tạc tượng Phật ở Nhật
bản) sống vào giữa thời kì Bình an.
Các bộ phận và phương pháp ráp nối

trong Ký mộc tạo tùy theo các tông phái mà
có khác, nhưng vẫn có một quy tắc nhất
định. Lí do tại sao có nghệ thuật Ký mộc tạo
là vì loại gỗ lớn rất hiếm, vả lại dùng loại gỗ
nhỏ vừa tiết kiệm thời gian, vừa đạt hiệu
suất cao, cho nên phương pháp tạc tượng
Phật theo nghệ thuật Ký mộc tạo mới thịnh
hành.
KÝ PHỤ
Cũng gọi là Ký phó, Ký tiến.
Quyên tặng tài vật cho chùa, chi dùng
vào việc cúng dường Tam bảo để cầu cho
đất nước thanh bình, nhân dân an lạc, gia
đình phồn vinh, hoặc cầu cho vong linh tiên
tổ được siêu thoát.
Kinh Ưu bà tắc giới quyển 3 (Đại 24,
1048 hạ), nói: “Của cải không nên giao gửi
(ký phụ) vào 4 chỗ: người già, nơi xa xôi,
người xấu ác và người có thế lực”.
[X. kinh Trung a hàm Q.47; kinh Đại
thừa bản sinh tâm địa quán Q.4].
KÝ TĂNG DANH
........
Sau khi vào chùa lễ bái cầu phúc, cha
mẹ xin vị tăng đặt tên cho con của họ để
mong con họ thoát khỏi bệnh hoạn hoặc
chết yểu, gọi là Ký tăngdanh(gửi tên nơi vị
tăng). Phong tục này thịnh hành ở vùng
Thiên tân, Trung quốc.
[X. điều Trực lệ Thiên tân tiểu nhi khiêu
tường chi phong tục trong Trung hoa toàn
quốc phong tục chí].
KÝ TÂM LUÂN
Cũng gọi Ý luân, Ức niệm luân.
Tức là đức Phật dùng luân tướng soi xét
căn cơ và ý muốn khác nhau của chúng sinh
để tùy nghi nói pháp cho khỏi lầm lẫn. Là
một trong 3 luân.

Ký tâm luân gồm có 6 tướng sai biệt:
1. Tâm biết có triền phược, có tùy miên,
lìa triền phược, lìa tùy miên.
2. Tâm biết tà nguyện có nhiễm, chính
nguyện vô nhiễm.
KÝ TÂM LUÂN

K
2676
3. Tâm biết 3 cõi, 5 đường có liệt, trung,
thắng
4. Tâm biết 3 thụ ứng nhau.
5. Tâm dùng 1 biết 1, dùng 1 biết nhiều
6. Chư Phật, Bồ tát biết căn cơ thắng liệt
của loài hữu tình, những thứ thắng giải và
những thứ giới hạnh.
[X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.6 phần cuối]. (xt. Tam luân).
KÝ VỊ NGŨ TƯỚNG
Năm tướng kí vị trong phẩm Nhập pháp
giới của kinh Hoa nghiêm.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao, thì 5 tướng kí vị là:
1. Kí vị tu hành tướng: Đồng tử Thiện
tài đầu tiên đến tham vấn bồ tát Văn thù
là gửi giai vị Thập tín, là do trí tuệ sáng
suốt sinh ra niềm tin, phát tâm bồ đề, khởi
tu tịnh hạnh, rồi đi về phương nam tham
vấn các bậc thiện tri thứ để tu pháp tự tính
viên đốn.
2. Hội duyên nhập thực tướng: Duyên
là tất cả sự pháp; Thực là lí Nhất chân. Nghĩa
là đồng tử Thiện tài đi tham vấn từ phu
nhân Ma da đến bồ tát Di lặc là gửi vào đó
giai vị Đẳng giác, là hiện thân đại nguyện
đầy khắp hư không, hàm nhiếp tất cả chúng
sinh, chư Phật ba đời đều an trụ không lay
động trong pháp của các Ngài, dung hội các
sự duyên để qui về thực lí.
3. Nhiếp đức thành nhân tướng: Đức
là quả đức; Nhân là tu nhân. Nghĩa là khi
đồng tử Thiện tài tham vấn từ kỉ khưu Đức
vân đến Cù ba nữ là gửi vào đó giai vị Tam
hiền Thập thánh, là hiển bày đức tướng bất

khả tư nghị, hàm nhiếp công hạnh của hết
thảy Thánh hiền trong 3 đời, thành tựu nhân
của 1 niệm mà đầy đủ tất cả.
4. Trí chiếu vô nhị tướng: Trí là thực
trí; chiếu là soi tỏ. Nghĩa là đồng tử Thiện
tài mới đầu tham vấn bồ tát Văn thù, sau
đó, lần lượt tham vấn khắp 53 vị Thiện tri
thức, cho đến khi trở lại tham vấn bồ tát
Văn thù mà tâm nguyện lúc ban đầu vẫn
không thay đổi, trước sau như một, lí trí
hợp nhau.
5. Hiển nhân quảng đại tướng: Đồng
tử Thiện tài ở trước đức Như lai, thấy các lỗ
chân lông trên thân bồ tát Phổ hiền đều thị
hiện những áng mây ánh sáng vô biên, bồ
tát Phổ hiền đưa tay xoa đỉnh đầu của Đồng
tử Thiện tài và giảng giải các pháp, đồng tử
Thiện tài liền chứng được Nhất thiết Phật
sát vi trần số Tam muội môn, sự chứng ngộ
này đồng với chư Phật.
(xt. Ngũ Thập Tam Tham, Kí Hiển).
KÝ XƯỚNG
Trong khi rao bán(xướng) các vật dụng
như y phục... của vị tăng đã viên tịch, nhân
tiện gửi(ký) bán kèm những vật của người
khác hoặc của thường trụ.
Thiền uyển thanh qui quyển 7 (Vạn tục
111, 457 hạ), nói: “... cũng không được tự
tiện rao bán kèm(ký xướng) những y vật của
mọi người và y vật của thường trụ, sợ người
ta ngờ vực. Nếu như có vị Thường trụ hoặc
Đường đầu nào trong chúng rao bán y, thì
cho phép được ký xướng!”.
KỴ LƯ MỊCH LƯ
...........
Cỡi lừa tìm lừa.
Đồng nghĩa với Kỵ ngưu mịch ngưu (cỡi
trâu tìm trâu).

Tiếng dùng trong Thiền lâm. Ví dụ người
phàm phu không thấy được tính Phật nơi
tâm mình, cứ rong ruổi tìm cầu bên ngoài,
giống như người cỡi lừa đi tìm lừa, không
biết rằng con lừa mình đang cỡi chính là
con lừa mình muốn tìm.
[X. Tắc 75 Thung dung lục, Thông
huyền sao].
KỴ LƯ MỊCH LƯ

K
2677
KỴ NGUYÊT
I. Kỵ Nguyệt.
Chỉ cho 3 tháng trường trai là tháng
giêng, tháng 5 và tháng 9.
Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển 88,
thì trong 3 tháng này, trời Đế thích và Tứ
thiên vương... thường xem xét thiện ác của
nhân gian, bởi thế người đời phải giữ giới
làm lành, không ăn sau giờ ngọ.
[X. kinh Phạm võng Q.hạ; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ phần 4]. (xt. Tam
Trường Trai Nguyệt).
II. Kỵ Nguyệt.
Tục gọi: Tường nguyệt.
Chỉ cho tháng có ngày giỗ (kỵ).
(xt. Tường Nguyệt).
KỴ NGƯU QUI GIA
Cõi trâu về nhà. Ví dụ người đã giác ngộ
trở về với bản lai diện mục của chính mình,
giống như mục đồng cỡi trâu về nhà.
Đây là tên của bài tụng thứ 6 trong 10
bài tụng đề bức tranh “Chăn trâu” do ngài
Khuếch am soạn, đã nói lên cái phong thái
thung dung của người đạt đạo.
Tụng rằng (Vạn tục 113, 460 thượng):
“Cỡi trâu lững thững trở về nhà,
Tiếng địch chiều thu tiễn ráng xa
Bát ngát bốn bề hương trầm tỏa
Tri âm nào biết cõi lòng ta”.
KỴ NHẬT
Cũng gọi là Húy nhật, Mệnh nhật, Kỵ
thần, Húy thần.
Ngày tưởng nhớ người đã qua đời, tức
ngày giỗ, ngày kị.
Vào ngày này, thân nhân thường tránh

các cuộc vui chơi, mà tổ chức pháp hội để
tụng kinh làm những việc phúc thiện như
bố thí, phóng sinh để cầu cho chân linh của
người quá cố được siêu thoát.
Ngày kị 1 tháng sau khi người chết gọi
là Nguyệt nghị; sau 35 ngày gọi là Tiểu
luyện kị; 49 ngày gọi là Đại luyện kị; ngày
kị đúng tháng người chết hàng năm gọi là
Chính kị, hoặc gọi là Tường nguyệt, Tường
nguyệt mệnh nhật; ngày hôm trước của
ngày Chính kị gọi là Túc kị; ngày Chính kị
tròn một năm gọi là Tiểu tường kị; Nhất
chu kị. Ngày chính kị tròn 2 năm gọi là
Đại tường kị, Tam hồi kị. Ngoài ra, mỗi 7
ngày đặt trai hội, đến 49 ngày gọi là Trung
ấm pháp yếu, đủ 100 ngày thiết trai hội gọi
là Bách nhật.
Nghi thức thiết trai tụng kinh vào ngày
kị đã có từ thời xưa, trong kinh Phật ghi
chép nhiều về pháp hội này. Như kinh
Phạm võng quyển hạ nói, khi cha mẹ, anh
em, Hòa thượng, A xà lê chết, trong vòng
21 ngày đến 49 ngày nên đọc tụng kinh
luật Đại thừa.
Danh từ “Tiểu tường”, “Đại tường”
đã được ghi trong sách Lễ kí. Bởi vì Bách
nhật và Đại, Tiểu tường kị, v.v... đều
được Thiền gia mượn từ nghi lễ tang chế
của Nho gia. Chẳng hạn như Đạt ma kị,
Bách trượng kị, v.v... cũng có nghĩa là Kị
nhật...
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.1; Phật tổ thống kỉ Q.33; Thích môn
chính thống Q.4; Thích thị yếu lãm Q.hạ;
Truyền pháp chính tông kí Q.5; điều Bách
trượng kị trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.2; Lễ ký lễ vấn truyện; Tề vương kỉ
trong Ngụy chí Q.4; Hoàn huyền truyện

trong Tấn thư liệt truyện thứ 69; Tăng
đường thanh qui Q.4].
KỶ CHỨNG
Cũng gọi là Tự chứng.
Kiến giải hoặc cảnh giới mà mình tự
KỶ CHỨNG

K
2678
chứng được và người khác khó có thể biết,
pháp được mở bày từ kiến giải tự chứng này,
gọi là Kỷ chứng pháp môn.
Chỉ quán phụ hành quyền hoằng quyết
quyển 3 phần 2 (Đại 46, 225 hạ), nói: “Năm
trăm vị tỉ kheo đều nói đúng chính pháp,
mỗi vị đều nói lời tự chứng, lời nào cũng
thuận theo ý mình”.
Luận Thành thực quyển 1 (Đại 32, 244
trung), nói: “Phật pháp có thể tự chứng biết,
nhưng không thể đem diều tự chứng biết
ấy truyền cho người khác”.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.5 phần trên].
(xt. Nội Chứng, Tự Chứng).
KỶ CƯƠNG
I. Kỷ Cương.
Cũng gọi Giám tự, Chấp sự.
Chức vụ của vị tăng có trách nhiệm
trông nom, xem xét tất cả các việc trong
chùa. Phòng liêu của vị này gọi là liêu Kỷ
cương.
[X. môn Điện đường trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
II. Kỷ Cương.
Giềng mối, tức chức vụ của vị tăng nắm
giữ kỷ cương, phép tắc trong tùng lâm. Là 1
trong tam cương.
Ngoài ra, Kỷ cương còn là tên gọi khác
của vị Duy na, cho nên liêu phòng của Duy
na cũng gọi là liêu Kỷ cương.
[X. môn điện đường trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
KỶ DÃ NHẤT NGHĨA (1922 - )
Nhà học giả Phật giáo Nhật bản, người
huyện Sơn khẩu.

Năm 1948, ông tốt nghiệp môn Triết
học Ấn độ tại Đại học Văn khoa Đông
kinh. Ông từng giữ chức Tổng cán sự của
hội Chân như, giáo sư Đại học Bảo tiên
học viện. Ông được tặng bằng khen về việc
truyền bá văn hóa Phật giáo.
Ông có các tác phẩm: Pháp hoa kinh
chi thám cầu, Đại thừa Phật giáo chi luân
lí.
Ngoài ra, ông còn dịch và chú thích Bát
nhã tâm kinh, Kim cương bát nhã kinh và 3
bộ kinh Tịnh độ.
KỶ GIỚI
.....
I. Kỷ Giới.
Đối lại với Chúng sinh giới.
Chỉ cho Phật giới. Nghĩa là đối với chúng
sinh, chư Phật cho mình là Kỷ giới. Đây là
lời nói phương tiện tạm đặt ra để phân biệt
giữa pháp nhiễm ô phiền não sinh tử của
chúng sinh với pháp thanh tịnh giải thoát
Niết bàn của chư Phật.
II. Kỷ Giới.
Chỉ cho tâm pháp. Kỷ giới cùng với
pháp giới, chúng sinh giới hợp thành 3
pháp, hiển bày ý nghĩa Sinh(chúng sinh),
Phật(chư Phật) là nhất như, bình đẳng
không sai biệt.
Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ diệu
tông sao quyển 1 (Đại 37, 201 thượng),
nói: “Kỷ giới, pháp giới và chúng sinh giới
bình đẳng. Kỷ giới tức là tâm pháp, pháp
giới tức là Phật pháp, vì Phật lấy pháp giới
làm thể cho nên đối với chúng sinh giới
thành tựu 3 pháp. Tâm và chúng sinh ở
tại nhân, còn Phật pháp ở tại quả, cả 3
không sai khác nên gọi là Nhất giới vô sai
biệt giới(chỉ có 1 giới duy nhất không có giới

nào khác).
KỶ HÀNH
Những đoạn kinh hoặc đoạn văn ghi
chép về quá trình đi tham vấn, học đạo.
Như trong kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 27, đoạn ghi chép về cuộc hành
KỶ HÀNH

K
2679
trình của bồ tát Thường đề đến thành
Chúng hương ở phương đông để cầu pháp
Bát nhã ba la mật; phẩm Nhập pháp giới
trong kinhHoa nghiêm đoạn nói về cuộc
du hành của đồng tử Thiện tài đi tham
vấn 53 vị thiện tri thức; bộ Phật quốc kí
(Cao tăng Pháp hiển truyện) của ngài Pháp
hiển, Sứ Tây vực ký của ngài Huệ sinh
đời Bắc Ngụy, Nhập trúc kí của ngài Ngộ
không đời Đường... đều thuộc về loại Kỷ
hành.
KỶ TÂM DI ĐÀ
Cũng gọi Kỷ tâm tịnh độ, Tự tính di đà,
Duy tâm di đà. Nghĩa là đức Phật A di đà và
cõi Tịnh độ cực lạc của Ngài ở ngay trong
tâm mình.
Kinh Pháp bảo đàn (Đại 48, 352 trang)
nói: “Muốn làm Phật thì hướng vào tâm,
chứ đừng tìm cầu bên ngoài”. Đây là căn cứ
vào lí “Vạn pháp duy tâm, thập giới hỗ cụ”
để quán xét tâm mình mà hiển hiện được tự
tính Di đà.
Thông thường, nhóm từ này được dùng
liền với “Duy tâm Tịnh độ” tức là: “Kỷ tâm
Di đà, duy tâm Tịnh độ”(tâm mình là Di đà,
chỉ có tâm là Tịnh độ). Đây là yếu lí mà các
tông Thánh đạo như Thiên thai, Hoa
nghiêm, Mật tông, Thiền tông... thường bàn
luận. Nhưng quan điểm của Tịnh độ tông
thì khác, đặt nặng về “sự” mà chủ trương
Tịnh độ ở ngoài tâm.
[X. Quán vô lượng thọ kinh sớ diệu tông
sao Q.1; Tông kính lục Q.29]. (xt. Duy Tâm
Tịnh Độ).
KỶ TÂM PHÁP MÔN

Pháp môn tu chứng trong tâm mình.
Ma ha chỉ quán quyển 1 phần trên (Đại
46, 1 trung), nói: “Pháp Chỉ quán này là pháp
môn tu hành trong tâm mình do ngài Thiên
thai Trí giả nói ra”. Pháp môn mà chính
mình thực sự cảm nhận được, thực sự chứng
được nơi tâm mình, gọi là Kỷ tâm trung sở
hành pháp môn.
KỸ NGHÊ THIÊN
Cũng gọi là Kỹ nghệ thiên nữ.
Vị Thiên nữ hóa thân từ chân tóc của
trời Đại tự tại.
Thiên nữ này giỏi về kỹ nghệ, hình tướng
xinh đẹp, mặc áo
trời, trang sức chuỗi
ngọc anh lạc, 2 cổ
tay đều đeo vòng
xuyến, tay trái cầm
1 lẵng đầy hoa, tay
phải đưa xuống làm
như dáng nâng áo.
Nếu người muốn
cầu phúc đức thì
phải tu pháp kỹ
nghệ thiên nữ.
Tại Nhật bản, từ xưa đến nay phần
nhiều những người theo kỹ nghệ đều thờ
cúng vị Thiên nữ này. Tượng Kỹ nghệ thiên
ở chùa Thu tiểu tại Nhật bản, phần đầu
được khắc vào thời đại Thiên bình, còn
phần thân thì do Vận khánh làm vào thời
Liêm thương.
[X. Đồ tượng sao Q.9; Kỹ nghệ thiên nữ
niệm tụng pháp].
KỸ NHẠC
I. Kỹ Nhạc.
Phạm:Vùdya.
Âm nhạc.

Kinh Thiệnsinh trong Trường a hàm
quyển 11 cho rằng Kỹ nhạc có 6 điều lỗi,
đó là: Cầu ca(thích hát), cầu vũ(ham múa),
cầu cầm sắt(ưa gảy đàn), ba nội ti, đa la
bàn, thủ ha na.
KỸ NHẠC
Kỹ Nghệ Thiên

K
2680
Nhưng phẩm Tựa trong kinh Pháp hoa
quyển 1 và kinh Vô lượng thọ quyển hạ
thì nói: “Đem hương hoa, kỹ nhạc cúng
dường”. Như vậy, nếu kỹ nhạc được dùng
với mục đích vui chơi giải trí, thì bị cấm
chỉ, nhưng nếu dùng vào việc cúng dường
thì được phép.
[X. Đại đường tây vực kí Q.1].
KỸ NHẠC
II. Kỹ Nhạc.
Cũng gọi Ngô nhạc.
Một thứ nhã nhạc của Nhật bản.
Vào thời đại Tam quốc, loại nhạc này từ
nước Ngô được truyền qua Triều tiên rồi
vào Nhật bản, vì thế gọi là Ngô nhạc.
[X. Nhật bản thư kỉ Q.22, 29; Thánh
đức thái tử truyện lịch Q.hạ].

L
2683
L
LA
LA
..
Cũng gọi: Lạc, Lạt.
Chữ Tất đàm (ra), 1 trong 50 hoặc 42
chữ cái Tất đàm.
Cứ theo phẩm Thích tự mẫu trong kinh
Du già kim cương đính và phẩm Quảng
thừa kinh Đại phẩm bát nhã quyển 5, thì
chữLanghĩa là tất cả pháp xa lìa nhiễm ô,
trần cấu.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 655
thượng), nói: “ChữLanghĩa là tất cả pháp
lìa tất cả trần nhiễm. Tiếng Phạm “La thệ”

nghĩa là trần nhiễm(bụi nhơ); trần là chỗ
tạo tác của vọng tình, tức là sáu tình mắt,
tai, v.v... tạo tác sáu trần sắc, thanh, v.v...
Hễ thấy chữ “La” thì biết hết thảy pháp có
thể thấy, nghe, chạm, biết đều là tướng trần,
cũng như áo sạch bị bụi bặm làm bẩn. Như
bụi trần lăng xăng dấy động, làm cho khoảng
không mờ mịt, mặt trời, mặt trăng không
sáng tỏ, đó là tướng của chữLa”.
Ngoài ra, theo phẩm Văn tự trong kinh
Đại bát niết bàn quyển 8 (bản Nam), thì
La có thể phá trừ 3 độc tham dục, sân
hận và ngu si mà nói pháp chân thực. Lại
theo phẩm Thị thư trong kinh Phương
quảng đại trang nghiêm quyển 4, thì Lalà
tiếng nhàm chán sinh tử, ưa thích Đệ nhất
nghĩa đế.
[X. kinh Phóng quang bát nhã Q.4;
phẩm Tự mẫu kinh Văn thù sư lợi vấn
Q.thượng].
LA
Phạm:Ơa
Cũng gọi Trà.
Là 1 trong 50 chữ cái của mẫu tự Tất
đàm.
Phẩm Tự mẫu trong kinh Văn thù sư lợi
vấn quyển thượng (Đại 14, 498 trung), nói:
“Ơa là chữ cuối cùng trong 50 chữ cái Tất
đàm, sau chữ này thì các pháp không thể
diễn tả được nữa”.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 8 (bản
Nam) (Đại 12, 655 thượng), nói: “Ơa nghĩa
là ma, vì vô lượng ác ma không thể phá
hủy kho tàng bí mật của Như lai nên gọi là
Ơa. Lại nữa, vì thị hiện tùy thuận thế gian
mà có cha mẹ, vợ con nên gọi làƠa”.
Chữmàra, trong tiếng Phạm không có
chữƠa, nhưng trong kinh Phệ đà thì dùng

chữƠa, có khi biến hóa thànhLa. ChữLa này chính là từra (trongmàra) chuyển hóa mà thành.

L
2684
LA
Cũng gọi Ha.
Là chữ (la) trong 50 hoặc 42 chữ cái
của tự mẫu Tất đàm.
Phẩm Quảng thừa trong kinh Đại phẩm
bát nhã quyển 5 và phẩm Học tập kĩ nghệ
trong kinh Phật bản hạnh tập quyển 11, cho
rằng chữ La trong tiếng Phạmlatàcó nghĩa
là ái(yêu thương); khi hành giả Chân ngôn
đọc chữLanày có thể dứt tất cả sự trói buộc
của ân ái sinh tử.
Tứ thập nhị tự quán môn trong kinh Hoa
nghiêm cũng nói, khi xướng chữLa thì vào
cửa Bát nhã ba la mật thanh tịnh, giác ngộ
tất cả pháp, ra khỏi thế gian, nhân duyên ái
nhiễm không còn hiện khởi.
Luận Đại trí độ quyển 48, giải thích chữ
La trong tiếng Phạm Laghunghĩa là khinh
(nhẹ); tức là khi nghe chữ La thì biết tất cả
pháp xa lìa tướng khinh trọng.
Còn phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du
già kim cương quán đính và phẩm Cụ duyên
trong kinh Đại nhật quyển 2, thì cho rằng
chữ La trong tiếng PhạmLakwaịacó nghĩa
là hình tướng, tức là tất cả pháp, tất cả tướng
đều bất khả đắc.
Ngoài ra, phẩm Văn tự trong kinh Đại
bát niết bàn quyển 8 (bản Nam) thì nói, La
là Thanh văn thừa, chuyển động không
ngừng, Đại thừa an định bất động, xả bỏ
Thanh văn thừa mà tinh tiến tu tập pháp
Đại thừa vô thượng.
[X. phẩm Quán trong kinh Quang tán
bát nhã Q.7; phẩm Tự mẫu trong kinh Văn
thù sư lợi vấn Q.thượng; Đại nhật kinh sớ

Q.7]. (xt. Tất Đàm Ngũ Thập Tự Môn).
LA BÀ
.... .
Phạm:Lava.
Cũng gọi Lạp phược, La dự, La dư.
Đơn vị tính thời gian của Ấn độ.
Cứ theo luận Câu xá quyển 12, thì 120
sát na (Phạm:Kwaịa) là 1 đát sát na (tatkwaịa),
60 đát sát na là 1 La bà, 30 la bà là
1 Tu du (muhùrta), 30 tu du là 1 ngày đêm.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.17].
LA BÀ HÊ ĐÀ THỤ
Tên cây ở Ấn độ đời xưa.
Cứ theo luật Tứ phần quyển 12, thì đức
Phật đã từng ngăn cấm các tỉ khưu rang hột
của cây La bà hê đà để ăn, nếu ăn thì phạm
tội Đột cát la (tội nhẹ).
Tuy luật Tứ phần nêu tên La bà hê đà
như trên, nhưng cho đến nay người ta vẫn
chưa xác định được nó là loại cây gì. Trong
Tứ phần luật sớ quyển 9, ngài Trí thủ cho
rằng La bà hê đà tức là cây Bối đa.
LA BỐ LÂM CA
...........
Khu vườn ở bắc ngạn sông Lạp tát, ngoại
ô thành phố Lhasa, thủ đô của Tây tạng.
La bố, tiếng Tây tạng có nghĩa là bảo
bối; Lâm ca nghĩa là vườn rừng. La bối lâm
ca tức là vườn Bảo bối; cũng được dịch là
Trân châu uyển(vườn châu báu).
Năm Càn long 20 (1755) đời Thanh, Đạt
lai Lạt ma đời thứ 7 thiết lập khu vườn này
La Bối Lâm Ca
LA BỐ LÂM CA

L
2685
làm nơi nghỉ ngơi trong mùa hạ. Về sau,
khu vườn được mở mang rộng thêm và trở
thành Hạ cung của các vị Đạt lai Lạt ma.
Diện tích của khu vườn này là khoảng
360.000
mét
vuông,
bên
trong
có Tân
cung,
là nơi
các vị
Đạt lai
Lạt ma
giảng
kinh.
LA CA LĂNG (?-?)
........
Người phụ nữ nổi tiếng ở Thượng hải,
Trung quốc.
Do chịu ảnh hưởng của các ông Khang
hữu vi, Chương thái viêm, Địch sở khanh,
v.v..., bà đã dốc sức làm việc Phật. Bà thỉnh
Pháp sư Tông ngưỡng chủ trì việc sắp chữ
in tạng kinh Tần già, lần đầu tiên ở Trung
quốc, Đại tạng kinh được in bằng lối sắp
chữ, hết 4 năm công việc mới được hoàn
thành. Sau đó, bà lại xin Pháp sư thiết kế
kiến tạo thế giới Cực lạc trong vườn hoa
Cáp đồng đúng như thế giới Cực lạc được
miêu tả trong kinh A di đà. Đây là một thắng
cảnh của Phật giáo ở Thượng hải. Rồi bà
thỉnh Pháp sư Nguyệt hà mở Đại học Hoa
nghiêm tại khu vườn này, tuy hoạt động

không được bao lâu, nhưng là trường Đại
học Phật giáo đầu tiên ở Thượng hải.
LA HÁN ĐƯỜNG
Ngôi nhà thờ 16 hoặc 500 vị La hán.
Bắt đầu từ thời Bắc Tống ở Trung quốc,
trong các chùa Thiền tông, Thiên thai tông
đều có thiết lập La hán đường.
Cứ theo Thích thị kê cổ lược quyển 4,
vào năm Hi ninh thứ 10 (1077) đời Bắc
Tống, tượng của vị La hán thứ 13 trong 500
vị La hán thờ ở Sơn môn (cửa Tam quan)
chùa Tướng quốc được rước vào cung vua
để cúng dường. Tại Nhật bản cũng rất thịnh
hành La hán đường.
LA HÁN GIẢNG
........
Cũng gọi La hán cúng, La hán hội, La
hán bái.
Pháp hội cúng dường, tán thán công đức
của bậc La hán. Một trong 4 Tòa giảng.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 33, thì
lúc vào Niết bàn, đức Phật từng dặn dò 16
vị A la hán làm ruộng phúc cho các thí
chủ. Các bậc A la hán ấyvâng lời đức Phật
dạy, dùng thần thông kéo dài tuổi thọ. Nếu
có thí chủ cung thỉnh chư tăng 4 phương
mở hội Vô già nơi mình ở hoặc ở trong
chùa, các bậc La hán cùng các quyến thuộc
chia nhau đến tham dự, nhưng che giấu
Thánh nghi, kín đáo nhận của cúng dường,
khiến các thí chủ được quả báo thù thắng.
Đây là nguồn gốc của pháp hội cúng dường
La hán.
Pháp hội này từ xưa đã lưu hành rộng
rãi ở các chùa tại Trung quốc. Như trường
hợp Thiền sư Thúy vi Vô học đời Đường đã
cử hành pháp hội Cúng dường La hán.
Tại Nhật bản, từ thời đại Liêm thương

về sau, mỗi tháng, vào ngày mồng 1 và rằm
đều có cử hành pháp hội cúng dường La
hán trong các chùa thuộc tông Tào động.
[X. điều Thúy vi Vô học trong Cảnh đức
truyền đăng lục Q.14; Lâm an phủ Kính sơn
Hưng thánh vạn thọ thiền tự ngữ lục kiến
hội thướng đường trong Mật am Hàm kiệt
thiền sư ngữ lục Q.thượng; môn Cúng tế
trong Thiền lâm tượng khí tiên].
Bức tranh Công chúa Văn thành vào Tây tạng
ở Tân cung
LA HÁN GIẢNG

L
2686
LA HÁN HÀI
........
Loại giày của chúng tăng sử dụng.
Có nhiều loại: Hoặc bện bằng cỏ, hoặc
may bằng vải, hoặc khâu bằng da, mặt giày
trừ phần mũi ra, còn đều có lỗ vuông, cũng
có khi không để lỗ. Về màu sắc thì có màu
đen, màu xám tro, màu vàng, màu hạt dẻ, v.v...
Khi đức Phật còn tại thế, Ngài đã cho phép
chúng tăng mang giày. Cứ theo kinh Ương
quật ma la quyển 4, tỉ khưu có thể mang
giày làm bằng da bò.
Cứ theo Thích môn qui kính nghi quyển
hạ, tại Ấn độ, khi chúng tăng vào tham yết
bậc tôn trưởng, phải cởi giày để làm lễ. Ngoài
giày ra, chúng tăng cũng được phép mang bí
tất khi trời lạnh.
[X. luật Ngũ phần Q.16; luật Tứ phần
Q.16; điều Trang bao trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.5; điều Nhật dụng quĩ
phạm trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.6; môn Phục chương trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
LA HẦU LA
I. La Hầu La.
Phạm:Ràhula.
Cũng gọi La hộ la, La hỗ la, La hống la,
Hạt la hỗ la, La vân.
Hán dịch: Phú chướng (ngăn che),
Chướng nguyệt(che mặt trăng), Chấp nhật
(nắm giữ mặt trời).
Vị A la hán mật hạnh đệ nhất, là 1 trong
10 vị đệ tử lớn của đức Phật.
Thân phụ Ngài là Thái tử Tất đạt đa(tức
là đức Phật khi chưa xuất gia), thân mẫu là

Da du đà la. Khi sinh Ngài nhằm lúc La hầu
la a tu la vương lấy tay che mặt trăng, nên
đặt tên là Chướng nguyệt; lại vì ở trong thai
mẹ 6 năm, bị thai mẹ che lấp, nên có tên là
Chướng nguyệt, Phú chướng.
Còn về người sinh ra Ngài thì các kinh
nói cũng khác nhau, có thuyết cho là bà Cù
di, có thuyết cho là bà Da du đà la.
Cứ theo kinh Vị tằng hữu nhân duyên
quyển thượng, thì đức Phật thành đạo sau 6
năm mới trở về thành Ca tì la vệ độ cho La
hầu la xuất gia thụ giới, y vào tôn giả Xá lợi
phất làm Hòa thượng và tôn giả Mục kiền
liên làm A xà lê. Ngài là vị Sa di đầu tiên
trong giáo đoàn của đức Phật. Lúc còn là Sa
di, Ngài làm nhiều điều không đúng pháp,
được đức Phật răn dạy, phải nghiêm giữ giới
luật, tinh tiến tu hành, sau Ngài chứng được
quả A la hán.
Cứ theo Đại
A la hán Nan đề
mật đa la sở
thuyết pháp trụ
kí, thì Ngài được
liệt vào vị trí thứ
11 trong 16 vị A
la hán, cùng với
1100 vị A la hán
quyến thuộc cùng
ở tại châu Tất lợi
dương cù (Phạm:
Priyaígu), giữ
gìn chính pháp, làm lợi ích hữu tình.
[X. kinh Tạp a hàm Q.1, 8; kinh Phật
bản hạnh tập Q.55; kinh Thập nhị du; luật
Tứ phần Q.11; Chú duy ma cật kinh Q.3;
Pháp hoa huyền tán Q.1].
II. La Hầu La.

Gọi đủ: La hầu la bạt đà la.
Tổ phó pháp thứ 16 của Thiền tông
Ấn độ.
(xt. La Hầu La Bạt Đà La).
LA HẦU LA A TU LA
Phạm:Ràhuasura.
Gọi tắt: La hầu a tu la.
Hán dịch: Chướng nguyệt; Chấp nhật.
LA HẦU LA A TU LA
Ngài La Hầu La

L
2687
Khi đánh nhau với trời Đế thích, A tu la
vương dùng tay che ánh sáng của mặt trời
mặt trăng, cho nên có tên là Chướng nguyệt.
Là 1 trong 4 loại A tu la vương.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 18
đến quyển 21 có nói rõ chỗ ở, cung điện,
vườn hoa, người hầu, thể nữ, nghiệp nhân
và thọ mệnh của 4 Đại A tu la vương. Theo
đó, thì La hầu la A tu la vương này ở trong
thành Quang minh, tầng đất thứ 1 dưới
đáy biển, thân hình to lớn bằng Tu di sơn
vương. Thành Quang minh rộng 8.000 do
tuần, vườn rừng phòng xá đều được trang
hoàng bằng các thứ báu. Khi A tu la vương
đưa tay che ánh sáng mặt trời thì thành
nhật thực, che ánh sáng mặt trăng thì thành
nguyệt thực.
Còn về nghiệp nhân, trong đời quá khứ,
khi còn là 1 người Bà la môn, trông thấy
tòa tháp bị cháy liền dập tắt lửa vì thế tòa
tháp không bị hư hại, nhờ phúc đức ấy mà
được quả báo thân hình to lớn. Nhưng vì
không tin chính pháp, chẳng chính tư duy,
chẳng tu chính nghiệp, thường thích đánh
nhau cho nên sau khi chết bị rơi vào đường
A tu la.
[X. phẩm A tu la kinh Khởi thế Q.5].
LA HẦU LA BẠT ĐÀ LA
Phạm: Ràhulabhadra.
Gọi tắt: La hầu la đa, La hầu la.
Sư là người nước Ca tì la thuộc Ấn độ,
họ Phạm ma, sống đồng thời với ngài Long
thụ, là Tổ phó pháp thứ 16 của Thiền tông
Ấn độ.
Tuổi niên thiếu, sư xuất gia ở chùa Na

lan đà, y vào ngài Hắc giả (Tạng:Nag-po)
thụ giới Cụ túc, học Thanh văn thừa. Sau,
sư theo ngài Vô phân biệt giả (Tạng:Rnampar
mi rtog-pa) học Đại thừa và Mật thừa,
đồng thời, thông suốt tông nghĩa Trung
quán. Sư thị giả tổ thứ 15 là Ca na đề bà,
chứng được lí
“giai không” và
được truyền tâm
ấn. Sau khi tổ Đề
bà viên tịch, sư kế
thừa Pháp tọa của
Ngài, giáo hóa
tăng chúng ở
chùa Na lan đà.
Sau, sư phó pháp
cho ngài Tăng già
nan đề.
[X. Trung quán luận sớ Q.3 phần đầu;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.2; Bảo lâm
truyện Q.3; Ấn độ triết học nghiên cứu Q.1].
LA HỒ DÃ LỤC
Tác phẩm, 2 quyển, do sư Hiểu oánh
soạn vào đời Tống, được thu vào Vạn tục
tạng tập 142.
Nội dung sách này gồm có gần 100 thiên,
ghi chép các công án Thiền môn đương thời
và những cơ phong ngữ cú của sư gia, cùng
những câu chuyện có thực của các vị tăng
tục nên rất có giá trị lịch sử. Từ xưa, bộ sách
này rất quan trọng trong chốn tùng lâm, là
kim chỉ nam cho những người học. Nó được
liệt vào 1 trong 7 bộ sách quí của Thiền môn.
Sư Hiểu oánh là đệ tử nối pháp của ngài
Đại tuệ Tông cảo, sư từng đi tham vấn khắp
các tùng lâm. Lúc về già, sư ẩn cư tại La hồ,
Lâm xuyên, tỉnh Giang tây để soạn bộ sách
này, vì thế nên tác phẩm mang tên La hồ

dã lục.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.20; Đại
minh cao tăng truyện Q.8; Tục truyền đăng
lục Q.32].
LA HỘC
Một thứ vải lụa mà ta thường gọi là sa,
the, rất mỏng. Trong Phật giáo, nó được
LA HỘC
La Hầu La Bạt Đà La

L
2688
dùng để ví dụ cho phiền não rất nhỏ nhiệm,
tinh vi.
Tổ đình sự uyển quyển 1 (Vạn tục 113,
3 hạ), chép: “Hoa nghiêm kinh sớ nói: Trí
của Bồ tát khác với trí của Phật, như người
mắt sáng nhìn thấy cảnh tượng qua lớp the
mỏng. Nghĩa là sự thấy tính của Bồ tát và
Phật không giống nhau”.
Lâm quang lục quyển thượng (Vạn tục
148, 298 thượng), nói: “Đến như bậc Thánh
Thập địa thuyết pháp như mây, như mưa
mà còn bị Phật quở trách là thấy tính còn
cách 1 lớp the mỏng(la hộc)”.
LA CẬT SÁI
Phạm: Lakwaịa.
Cũng gọi La khất tiêm noa.
Hán dịch: Tướng(hình tướng của sự vật),
đặc trưng.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 655
thượng), ghi: “Tiếng Phạm: La cật sái, Hán
dịch là Tướng. (...) Các pháp tuy vô thường,
vô ngã, nhưng mỗi mỗi đều có tướng. Như
đất thì cứng chắc, nước thì ẩm ướt, lửa thì
nóng, gió thì động, v.v... Xả là tướng của sự
bố thí, không hối hận, không phiền não là
tướng của sự trì giới. (...) Không tạo tác là
tướng của Niết bàn”.
LA MA
.....
Phạm:Ràma.
I. La Ma.
Nhân vật chủ chốt trong thiên Anh hùng
ca La ma da na (Phạm: Ràmàyaịa) của Ấn
độ thời xưa, là con trưởng của Quốc vương
Đạt tát lạp tháp (Phạm:Dazaratha) nước

Kiêu tát la (Phạm:Kauzala), bị đuổi vào
rừng trong 14 năm, vợ là Tư đa (Phạm:Zìtà)
đi theo, giữa đường bị ma vương bắt mất,
do đó đưa đến chiến tranh. Sau nhờ sự giúp
đỡ của thần khỉ (Phạm:Hanumat) vợ chồng
mới được đoàn tụ và trở về làm vua nước
Kiêu tát la.
Cứ theo truyền thuyết, La ma là hóa thân
lần thứ 7 của thần Tì thấp nô, do nhận sự
ủy thác của các thần, sinh xuống nhân gian
để hàng phục ác quỉ. La ma cùng với Tư đa
mở ra cuộc sống oai hùng xán lạn ở nhân
gian, thể hiện tư tưởng vừa có tính luân lí
lại vừa có tính lãng mạn của Ấn độ cổ đại.
Sau, La ma trở thành một nhân vật điển
hình cao nhất được toàn thể dân tộc Ấn độ,
nhất là giới Vương tộc, Vũ sĩ, sùng bái như
vị thần được nhân cách hóa.
Bởi vì người Ấn độ coi La ma là 1 vị anh
hùng dân tộc cũng coi đó là hóa thân của
thần Tì thấp nô, là đấng “Phạm” tối cao
thường trụ, cho nên lại càng tôn kính để rồi
sau đã hình thành 1 phái trong Ấn độ giáo,
gọilàphái La ma. Giáo lí của phái này được
xác lập vào khoảng thế kỉ XIII, XIV Tây lịch
dựa trên bộ sáchAdhyàtmaràmàyaịa. Phái
này chủ yếu thịnh hành ở miền Nam Ấn độ,
sau do La ma nan đà truyền bá ở miền Bắc.
[X. kinh Tạp bảo tạng Q.1; kinh Lục độ
tập Q.5; kinh Đại thừa nhập lăng già Q.7;
kinh Phật bản hạnh tập Q.7].
II. La Ma.
Tên vị thần trong Ấn độ giáo. Là một
dũng sĩ xuất thân từ dòng Bà la môn, chuyên
cầm một cây búa lớn nên gọi là Trì phủ La
ma (Phạm: Parazuràma,La ma cầm búa).
Tương truyền, vị thần này là hóa thân lần
thứ 6 của Tì thấp nô (Phạm:Viwnu).

III. La Ma.
Anh của vị trời Cát lật sắt noa (Phạm:
Kfwịa,Hắc thiên), vị trời này thường dùng
lưỡi cày làm vũ khí nên gọi là Đại lực la ma
(Phạm:Balaràma).
LA MA DA NA
...........
Phạm:Ràmàyaịa.
Cũng gọi La ma diễn na.
LA MA DA NA

L
2689
Hán dịch: La ma du kí, La ma truyện, La
ma bình sinh, La ma sở hành truyện.
Đại tự sự thi tiếng Phạm của Ấn độ
đời xưa, do thi nhân Ngõa lặc mễ kì
(Phạm:Vàlmìki), phỏng theo những đề
tài thần thoại, truyền kì mà biên soạn
thành vào khoảng thế kỉ V đến thế kỉ III
trước Tây lịch.
Toàn bộ sách có 7 thiên, 24.000 bài
tụng, nhưng bản đã được hiệu đính kĩ lưỡng
thì chỉ còn trên 19.000 bài tụng. Mỗi bài
tụng có 2 hàng, mỗi hàng có 16 âm tiết.
Trong 7 thiên thì thiên thứ 1 và thứ 7 có lẽ
là ngụy tác được phụ thêm vào khoảng thế
kỉ II Tây lịch.
Nội dung viết về cuộc đời Vương tử La
ma nước Kiêu tát la, vì Vương hậu ghen ghét
nên bị đuổi đi suốt 14 năm, do đó mà mở ra
cuộc sống anh dũng, mạo hiểm. Lấy tình
yêu giữa La ma và vợ là Tư đa làm trung
tâm, cùng với tình bạn của người em là La
thập mạn na (Phạm: Lakwmaịa), sự trung
thành của thần khỉ Cáp nô man và hành
động hung bạo của Ma vương La phạt noa
(Phạm:Ràvaịa), v.v... đã tạo thành một
sắc thái thần thoại và truyền kì rất sâu đậm.
Nhờ thi phẩm này mà La ma đã được
toàn dân Ấn độ sùng bái như 1 vị anh hùng
dân tộc, đặc biệt được giáo phái Tì thấp nô
cung kính, coi như hóa thân của thần Tì
thấp nô. Sử thi này được lưu truyền ở lưu
vực sông Hằng, Nam Ấn độ, đến đảo Tích
lan, có ảnh hưởng rất lớn đối với văn học,
nghệ thuật Ấn độ và vùng Đông Nam Á.
[X. H. Jacobi: Das Ràmàyaịa, 1893;

Baumgartner: Das Ràmàyaịa und die
Ràmaliteratur der Inder, 1894; V.
Fausbôll: Indian mythology, 1902; E.W.
Hopkins: Epic mythology, 1915].
LA MA GIÀ
Hán dịch: Nhập pháp giới.
Là dịch âm tiếng Phạm của phẩm Nhập
pháp giới trong kinh Hoa nghiêm.
La, nghĩa là xa lìa sự cáu bẩn; Ma, nghĩa
là chuyển biến; Già, nghĩa là hợp nhất. Tức
là xa lìa cáu bẩn, hướng đến thế giới trong
sạch. Còn hợp nhất nghĩa là nhập(vào).
Ngoài ra, kinh La ma già (3 quyển) do
ngài Thánh kiên dịch vào đời Tây Tấn là
bản dịch khác của phẩm Nhập pháp giới
kinh Hoa nghiêm.
[X. Hoa nghiêm huyền đàm Q.8].
LA MA KHẮC LỢI TU NA (1834-1886)
.................
Phạm: Ramakrishna Paramahansa.
Cũng gọi Lạp khắc lợi tu na.
Vốn tên là Gadàdhar Chatterji,
Cattopàdhyàya.
Nhà cải cách tông giáo của Ấn độ thời
cận đại, Ông xuất thân trong 1 gia đình Bà
la môn nghèo ở vùng Bengal, có niềm tin
rất nhiệt thành đối với nữ thần Già lê (Phạm:
Kàlì). Ông từng tu hành trong rừng rậm 12
năm, thể chứng tam muội khế hợp với Thần.
Ông còn tu Du già, thoát li trần tục, đổi tên
là La ma khắc lợi tu na(người học thức sâu
rộng, vượt ra ngoài thế tục).
Ông từng so sánh tư tưởng Hồi giáo, Cơ
đốc giáo với tư tưởng Âu tây cận đại, rồi kết
luận rằng: “Tất cả chỉ là khác đường nhưng
LA MA KHẮC LỢI TU NA
Một trong những bức tranh vẽ sự tích La Ma Da Na

L
2690
cùng đi đến 1 mục đích”. Nghĩa là tôn chỉ
tối cao của tông giáo đều là chân lí, đều đạt
đến chỗ hợp nhất với thần, nếu có khác nhau
thì chỉ là hình thức, tên gọi, sự lựa chọn và
con đường đi tới mà thôi. Từ lập trường bao
dung này ông chủ trương “Tông giáo nhân
loại” và đề xuất 6 đặc điểm sau đây:
1. Tất cả tông giáo đều là chân và thiện.
2. Thần là phi nhân cách, không thể biết,
phi lí luận, trùm khắp vũ trụ; linh hồn của
nhân loại tức là thần thánh chân chính.
3. Sùng bái hình tượng là 1 hình thức
sùng bái tinh thần toàn thiện.
4. Mỗi yếu tố của Ấn độ giáo đều có giá
trị của nó, không thể sửa đổi một cách khinh
suất được.
5. Dân tộc Ấn độ kế thừa di sản văn
hóa tinh thần cổ xưa nhất, vượt cả thuyết
vô lí tính của Âu tây hiện nay và không
bao lâu sẽ lãnh đạo văn hóa tinh thần của
toàn thế giới.
6. Nền văn minh vật dục lợi kỉ của Âu
Mĩ khiến con người sa đọa, dân tộc Ấn độ
nên giữ gìn nền văn hóa và tông giáo của
mình, đồng thời tiếp thu rộng rãi văn hóa
và giáo dục của Âu tây có chắt lọc để cùng
đưa thế giới đến lí tưởng đại đồng.
Sau khi ông qua đời, đệ tử của ông gom
chép những lời dạy của ông mà biên tập
thành bộ La ma khắc lợi tu na ngữ lục gồm
4 thiên. Về sau, người đệ tử lớn của ông là
Vivekànandathừa kế chí của thầy mình,
vào năm 1897 sáng lập Hội truyền đạo La
ma khắc lợi tu na (The Ramakrishna Mission),
nhằm thực hiện được lí tưởng “Tông

giáo nhân loại” của ông.
LA MA KHẮC LỢI TU NA NGỮ LỤC
Sayings of Sri Ramakrishna
Cũng gọi La ma khắc lợi tu na phúc âm.
Ngữ lục của ông Ramakrishna do Hội
truyền đạo La ma khắc lợi tu na biên tập và
ấn hành, là tư liệu duy nhất để nghiên cứu
tư tưởng của Khắc lợi tu na.
Nội dung gồm 1120 hạng mục được chia
làm 4 thiên: Nhân loại và thế giới, Hướng đi
lên của nhân loại, Nhân loại và Thần cách,
Châm ngôn và Thí dụ.
[X. Mahendranath Gupta: The Gospel
of Sri Ramakrishna (in Bengali) 1912; Max
Müller: Ramakrishna, his Life and Sayings].
LA MẠN NA PHÁI
Pàli:Ràmaĩĩa-nikàya.
Cũng gọi Lam man nặc phái, Mông tộc
phái.
Tông phái Phật giáo thuộc Nam truyền
Thượng tọa bộ ở Tích lan doAmbagahawatta
indasabha, thuộc phái A ma la phổ la sáng
lập. Là 1 trong 3 tông phái lớn của Phật giáo
Tích lan.
Vì bất mãn với sự hạn chế về chủng tính
trong việc thụ giới trong giáo đoàn, nên tỉ
khưu Ambagahawatta indasabha mới đến
vùng La mạn na của Miến điện sáng lập ra
phái này. Năm 1864, phái này từ hạ Miến
điện truyền vào Sri Lanka, có khoảng hơn
2000 tỉ khưu. Chùa viện chủ yếu của phái
này hiện nay ở vùng phụ cận Ca lô tháp lạp
ở Sri Lanka.
Hệ thống tổ chức của phái này là trên
hết có 1 vị Đại trưởng lão làm chủ tịch,
thống lãnh chúng tăng bản phái trong toàn
quốc, dưới có 4 vị phó chủ tịch, kế đó
chia làm 2 ban: Sự vụ nghị hội và Tăng

già nghị hội. Phái này qui định tỉ khưu
xuất gia trọn đời, không thực hành chế
độ xuất gia trong thời gian ngắn, hơn nữa,
người xuất gia không phân biệt chủng tộc,
hòa hợp đoàn kết, giới luật tinh nghiêm;
khi đi ra phải cầm lá đa la(lá bối)để che
nắng; không được đi vào đền thờ của người
Ấn độ giáo và tham dự nghi lễ của họ;
không được đến lễ bái chùa Phật nha(chùa
LA MẠN NA PHÁI

L
2691
thờ răng của đức Phật)ở thành phố Khảm
để(Kandy); không được bố thí cho các tỉ
khưu thuộc giáo phái khác, không tin thờ
bất cứ vị thần linh nào khác ngoài đức
Phật Thích ca mâu ni.
Tăng chúng phái này rất sùng thượng
học vấn nên đã sản sinh khá nhiều bậc
thạc học. Về sau, phái này chia ra làm 3
chi phái là: A lặc sa (Akuresa), Am nhĩ
yết lợi ngõa (Elgiriva) và Khả luân pha (Colombo).
LA NGỘ KHÔNG (1442-1527)
........
Cũng gọi: La nhân, La thanh, La tĩnh,
La thanh am, tự Hoài thanh, Ái tuyền, hiệu
Vô vi cư sĩ, Tĩnh khanh, Mạnh hồng, Nhất
thanh đạo nhân, pháp hiệu Phổ nhân, người
Lao sơn, Tức mặc, tỉnh Sơn đông, Trung
quốc. Là vị Khai tổ của Vô vi giáo, sống vào
cuối đời Minh đầu đời Thanh.
Sư mồ côi từ thủa nhỏ, 3 tuổi cha qua
đời, 7 tuổi mất mẹ, nhờ được chú là La khuê
nuôi nấng, đốn củi mưu sinh, nếm đủ mùi
đắng cay nhân thế. Năm 14 tuổi sư thay thế
cho chú đi theo quân dẹp loạn người Vu ở
Vân vệ. Sau khi xuất ngũ về làng, có chí
xuất thế, liền qui y Phật pháp.
Mới đầu, sư tu theo pháp môn Tịnh độ,
niệm Phật 8 năm, tự cảm thấy không khế
hợp, bèn chuyển sang nghiên cứu khoa nghi
Kim cương bát nhã và đi tham vấn khắp
nơi. Sau, sư đến động Bạch vân ở núi Cửu
hoa tại phủ Trì châu lễ ngài Lí đầu đà thuộc
tông Lâm tế làm thầy, được ban cho pháp
danh là Chân tuệ, hiệu Ngộ không. Từ đó,
ngày đêm sư chuyên tâm tinh tiến tọa thiền.

Năm 41 tuổi(có thuyết nói 52 tuổi, hoặc 67
tuổi)sư thấu suốt pháp môn tâm địa, tỏ ngộ
được thực tướng các pháp.
Sau, sư căn cứ vào tư tưởng kinh Kim
cương bát nhã tuyên dương pháp vô vi giải
thoát, hoằng truyền tông phong tự học thanh
tu, có khuynh hướng cá nhân chủ nghĩa.
Đầu tiên, sư đến Bắc kinh hóa độ nhóm
các ông Lưu mộc thông, v.v... pháp duyên
rất thịnh, từng được vua Vũ tông nhà Minh
ban hiệu là “Tề Thiên Đại Đức Hộ Quốc
Chân Nhân” và được thỉnh thuyết pháp ở
điện Kim loan. Không bao lâu, vì số người
tin theo sư quá đông, bị ghen ghét và sàm
tấu, nên sư bị bắt giam mấy năm. Sau khi ra
tù, sư đến Bắc kinh kiến lập đạo tràng bạch
y. Sư mất vào năm Gia tĩnh thứ 6.
Sư có các tác phẩm: Khổ công ngộ đạo,
Thán thế vô vi, Phá tà hiển chính thược
thỉ, Chính tín trừ nghi tự tại, Ngộ đạo hành
cước kí.
LA PHÙ SƠN
........
Núi ở phía tây bắc huyện Bác la, phía
đông Quảng châu, tỉnh Quảng đông, Trung
quốc.
Núi này dài hơn 280 cây số, có hơn 400
ngọn, thắng cảnh ở vùng Lĩnh nam, nổi tiếng
thiêng liêng linh dị. Trong núi có rất nhiều
chùa viện Phật giáo và nhà thờ của Đạo giáo.
Cứ theo Thái bình ngự lãm quyển 41, thì
La phù là tên gọi chung 2 núi La sơn và Phù
sơn, chính nơi đây ông Cát hồng đời Tấn đã
được đạo tiên và nhà văn Tạ linh vận làm
bài phú La phù sơn rất nổi tiếng.
Về phương diện lịch sử Phật giáo, tương
truyền, vào đời Đông Tấn, sa môn Đơn đạo
khai ở Đôn hoàng là người đầu tiên đến núi

La phù. Về sau, chư tăng đến đây ngày càng
đông, như các ngài: Chi pháp phòng, Tăng
cảnh, Đạo tiệm, Tuệ viễn, Tuệ trì, v.v...
Đời Lưu Tống thuộc Nam triều, có ngài
Tuệ lãm trụ trì chùa Thiên cung, đời Lương,
ngài Trí dược sáng lập chùa Bảo tích ở núi
này. Ngoài ra còn có các chùa Diên tường,
Nam lâu, Long hoa, Tư phúc, Hoa thủ, Hoa
nghiêm, Đại từ, Diên khánh, v.v... và các vị
danh tăng các đời như: Hi thiên, Duy
LA PHÙ SƠN

L
2692
nghiễm, Đại điên, Hạnh minh, v.v... đều đã
từng chú tích núi này.
[X. La phù chí (do Trần liễn soạn vào
đời Minh, Trần bá đào đời Thanh bổ sung
thêm)].
LA SÁT
.....
Phạm:Ràkwasa.
Cũng gọi La sát sa, La xoa sa, La khất sát
sa, A lạc sát sa.
Hán dịch: Khả úy, Tốc tật quỉ, Hộ giả.
Nữ tính thì gọi: La sát nữ, La xoa tư
(Phạm:Ràkwasìcũng gọi La sát tư).
Loại ác quỉ trong thần thoại Ấn độ, thấy
được ghi sớm nhất trong Lê câu phệ đà.
Tương truyền, La sát vốn là tên gọi thổ
dân Ấn độ, sau khi người Nhã lợi an (Aryan)
chinh phục Ấn độ, La sát bèn trở thành 1
đại danh từ chỉ cho kẻ ác, diễn biến dần
dần được dùng làm tên gọi chung cho loài
ác quỉ.
Nam La sát có thân hình màu đen, tóc
đỏ, mắt xanh, nữ La sát thì giống như người
đàn bà tuyệt đẹp, đầy sức quyến rũ, chuyên
ăn máu thịt loài người. Tương truyền, ở
trong đảo Lăng già (tức Tích lan), có cõi
nước của nữ La sát. Loài quỉ này được ghi
trong kinh Phật bản hạnh tập quyển 49,
Hữu bộ tì nại da quyển 47 và Tuệ lâm âm
nghĩa quyển 7, v.v...
Quỉ La sát có sức thần thông có thể bay
nhanh ở trong hư không hoặc lướt nhanh
trên mặt đất, hung ác đáng sợ. La sát cũng
còn chỉ cho loại ngục tốt ở địa ngục, phụ
trách việc trừng phạt tội nhân. Cũng gọi là

A bàng, A bàng la sát, A phòng, Bàng. Hình
dáng của loài quỉ này, hoặc là đầu trâu tay
người, hoặc có móng chân trâu, hoặc là người
đầu nai, đầu dê, đầu thỏ, v.v...
Ngoài các loại ác La sát nói trên, trong
các kinh còn ghi 1 loại La sát là thần thủ hộ
của Phật giáo, gọi là La sát thiên, là 1 trong
12 vị trời. Những La sát này có hình dáng
Thần vương, mình mặc áo giáp, đầu đội mũ
sắt, tay cầm dao, cỡi sư tử trắng. Lại như 10
nữ La sát được nói trong phẩm Đà la ni kinh
Pháp hoa cũng đều là thần Thủ hộ...
[X. kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.6; luận Đại trí độ Q.16; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.25; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ;
Đại đường tây vực kí Q.11].
LA SÁT NHẬT
Chỉ cho các ngày xấu. Nếu làm bất cứ
việc gì vào những ngày đó cũng đều gặp trở
ngại, khó thành tựu được.
Theo kinh Tú diệu quyển hạ, có 7 ngày
La sát là:
1. Thái dương trực nhật: Trong ngày
này, mặt trăng hợp với sao Mạo.
2. Thái âm trực nhật: Trong ngày này,
mặt trăng hợp với sao Quỉ.
3. Hỏa diệu trực nhật: Trong ngày này,
mặt trăng hợp với sao Dực.
4. Thủy diệu trực nhật: Trong ngày này,
mặt trăng hợp với sao Sâm.
5. Mộc diệu trực nhật: Trong ngày này,
mặt trăng hợp với sao Để.
6. Kim diệu trực nhật: Trong ngày này,
mặt trăng hợp với sao Khuê.
7. Thổ diệu trực nhật: Trong ngày này,
mặt trăng hợp với sao Liễu.
LA SÁT QUỐC
Phạm:Ràkwasì-dvìpa.

Chỗ ở của quỉ La sát ăn thịt người.
Phẩm Phổ môn kinh Pháp hoa (Đại 9,
56 hạ), nói: “Nếu có người đi vào biển lớn,
giả sử cuồng phong thổi thuyền bè của người
ấy trôi giạt vào nước quỉ La sát...”
Còn Hữu bộ tì nại da quyển 47 và điều
Tăng già la quốc trong Đại đường tây vực
kí quyển 11, thì chorằngnước nữ La sát
LA SÁT QUỐC

L
2693
tức chỉ cho đảo Tích lan(cũng gọi đảo Lăng
già). Thuyết cho đảo Tích lan là chỗ ở của
La sát được bắt nguồn từ sự tích trong
thiên Anh hùng ca Ràmàyaịa của Ấn
độ xưa, trong đó kể rằng, để cứu vợ mình
là Tư đa (Phạm: Zìtà) Thái tử La ma
(Phạm: Ràma) đánh phá đảo Lăng già,
giết chết quỉ vương La sát là La phạt noa
(Phạm:Ràvaịa).
[X. phẩm Ngũ bách tỉ khưu nhân duyên
trong kinh Phật bản hạnh tập Q.49; luận
Đại tì bà sa Q.78].
LA SÁT THIÊN
La sát, Phạm:Ràkwasa,Nairftì.
Hán âm: Niết lí để, Niết lí đế, Nễ lí để.
Vị trời ngồi ở góc tây nam của Kim cương
bộ ngoài trên Mạn đồ la Thai tạng giới và
Kim cương giới Mật giáo. Là 1 trong các vị
trời trấn giữ ở 8 phương, cũng là 1 trong 12
vị trời.
Trong Mạn đồ la Thai tạng giới, thân
hình La sát thiên có màu đỏ, ngồi trên tòa
tròn, mặc áo giáp, mắt có vẻ giận dữ, cánh
tay trái hướng ra ngoài, ngón cái bấm lấy
ngón út và ngón vô danh, còn ngón trỏ
và ngón giữa dựng đứng, tượng trưng cho
Đao ấn(ấn dao); tayphảicầm thanh kiếm,
để ở cạnh sườn, mũi kiếm dựng đứng. Hai
bên, mỗi bên có 2 vị đồng tử. Bên trái La
sát thiên, vị đồng tử phía trước tay trái bưng
bát, tay phải
đặt ở miệng
bát, vị đồng
tử phía sau
mình màu

da người,
tay trái nắm
lại thành
quyền, tay
phải cầm
cây gậy, ngồi
tréo chân, đầu gối bên trái dựng đứng. Bên
phải La sát thiên, phía trước là đồng nữ La
sát, tay nắm lại đặt ở trước eo; phía sau là
đồng nam La sát, thân màu da người, tay
phải cầm cây gậy, tay trái nắm lại thành
quyền, đưa lên ngang tai.
Lại theo Thập nhị thiên cúng nghi quĩ,
thì hình tượng vị trời này mình mặc giáp
trụ, tay phải cầm dao, cỡi sư tử trắng. Ngoài
ra, La sát thiên cai quản phương tây nam, vì
thế nên phương tây nam cũng được gọi là
phương Niết lí để.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5, 10, 14; Cúng
dường hộ thế bát thiên pháp].
LA TẠO Y
Áo ca sa may bằng vải màu đen.
Tạo là màu đen do màu đỏ lợt và đen
thẫm hòa lẫn với nhau mà thành, chứ không
phải màu đen thuần chính. Là 1 trong 3 thứ
hoại sắc.
LA THẬP THÁP
Tháp thờ ngài Cưu ma la thập.
Cũng gọi Đảo ảnh tháp.
Tháp ở trong thành Vũ uy, tỉnh Cam
túc, Trung quốc.
Thành Vũ uy
là nơi ngài Cưu
ma la thập ở dịch
kinh, tuyên dương
Phật pháp trong
17 năm trước khi
ngài được thỉnh về

Trường an vào
thời Tiền Tần.
Tương truyền,
trong tháp có
chôn cái lưỡi của
ngài Cưu ma la
La Sát Thiên thập.
LA THẬP THÁP
Quang cảnh bên ngoài
của tháp La thập

L
2694
LA TRAI
.....
Cũng gọi Thác bát, Hành khất, Khất
thực.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lần lượt đến từng nhà để xin thức ăn.
“La” tức là khất thực theo thứ tự, không
chọn nhà giàu bỏ nhà nghèo; hoặc cũng có
nghĩa “võng la”, tức là đi khất thực khắp
nơi, không bỏ sót nhà nào.
La hán tán trong Nguyệt giang Chính
ấn thiền sư ngữ lục quyển hạ (Vạn tục 123,
141 hạ), nói: “Không phải chỉ xin thức ăn
(la trai)cho chính mình, mà là muốn phá
trừ tâm bỏn sẻn của chúng sinh”.
[X. môn Ẩm đạm trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
LA VÂN
.....
I. La Vân.
La hầu la, 1 trong 10 vị đệ tử lớn của đức
Phật.
(xt. La Hầu La).
II. La Vân (542-616).
Danh tăng Trung quốc sống vào đời Tùy,
người huyện Tùng tư, phủ Kinh châu, họ
Hình.
Cả 5 anh em trong gia đình đều xuất gia.
Người anh cả là Đạo ngung, còn sư là em út.
Sau khi xuất gia ở chùa Đông minh thượng,
sư theo ngài Pháp lãng ở chùa Hưng hoàng
tại Dương đô, học luận Đại trí độ, luận Trung
quán, Bách luận và Thập nhị môn luận. Sau
khi ngài Pháp lãng thị tịch, sư đến theo học
Cắng pháp sư ở chùa Phúc duyên. Không

bao lâu, nhận lời thỉnh của Thiền sư Trắc
chùa Di thiền, sư trở về hoằng pháp ở quê
nhà và sáng lập chùa Hoàn hương.
Về sau, sư trụ trì chùa Long tuyền hơn
50 năm, tuyên giảng Trung luận, Bách luận,
Thập nhị môn luận, v.v... giáo hóa chúng
tăng khắp nơi. Đệ tử có 10 người như Tuệ
thành, Đạo thắng, v.v...
Năm Đại nghiệp 12 (616) sư tịch, thọ 75
tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.9].
LA VÕNG
Chỉ cho mạng lưới. Ở các cõi Phật, cõi
trời đều có những mạng lưới được đính kết
bằng các thứ châu báu, vì thế, trong các chùa
viện La võng thường được dùng để trang
nghiêm điện Phật hoặc treo ở trên tượng
Phật.
Kinh A di đà nói ở cõi Tịnh độ cực lạc
có 7 lớp lan can, 7 lớp la võng, 7 lớp hàng
cây đều làm bằng 4 thứ báu bao bọc chung
quanh.
[X. kinh Thế kí trong Trường a hàm
Q.20; phẩm Kiến bảo tháp kinh Pháp hoa
Q.4; kinh Đà la ni tập Q.3].
LA Y
Áo Tiết la, tức là áo cũ rách của chúng
tăng mặc, hoặc là áo của những người tu
khổ hạnh trong núi rừng.
LẠC
Phạm,Pàli:Sukha.
Cũng gọi Lạc thụ, Lạc căn.
Đối lại: Khổ.
Cảm giác vui thích của thân và tâm, 1
trong 3 thụ, 1 trong 5 thụ căn, 1 trong 22
căn.
Nếu phân biệt từ thân và tâm, thì cảm
giác vui thích nơi thân gọi là Lạc thụ, còn

cảm giác vui thích nơi tâm thì gọi là Hỉ thụ,
Lạc là quả báo chung của tất cả thiện nghiệp
sinh ra, nên nghiệp ấy cũng gọi là Thuận lạc
thụ nghiệp.
Lạc có nhiều loại:
LẠC

L
2695
1.Tam lạc:
a) Thiên lạc: Nhờ tu 10 điều thiện mà
được niềm vui ở cõi trời.
b) Thiền lạc: Niềm vui khi vào cảnh giới
Thiền định.
c) Niết bàn lạc(cũng gọi Tịch diệt lạc):
Niềm vui trong trạng thái Niết bàn vắng lặng.
Tam lạc còn có 1 thuyết nữa là:
a) Ngoại lạc: Niềm vui do 5 thức trước
(mắt, tai, v.v...)sinh ra.
b) Nội lạc: Niềm vui do ý thức phát sinh
khi vào Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền.
c) Pháp lạc lạc: Niềm vui do trí tuệ vô
lậu phát sinh.
2.Tứ lạc:
a) Xuất li lạc(cũng gọi Xuất gia lạc): Niềm
vui xuất gia cầu đạo mà được giải thoát.
b) Viễn li lạc: Niềm vui ở cõi Sơ thiền, là
niềm vui đã xa lìa tham dục và pháp bất
thiện.
c) Tịch tĩnh lạc: Niềm vui ở cõi Nhị thiền
trở lên, là niềm vui khi dứt hết tầm tứ.
d) Bồ đề lạc: Niềm vui do xa lìa phiền
não mà được trí chân thực.
Bốn loại lạc này cũng gọi là Tứ vị, Tứ
vô tội lạc. Bốn niềm vui này cảm nhận được
trong thế giới vắng lặng, siêu việt hơn thế
gian. Bốn loại niềm vui này cộng thêm với
niềm vui Niết bàn nữa mà thành 5 thức
niềm vui.
[X. luận Đại tì bà sa Q.14, 78; luận Câu
xá Q.3, 15; luận Thành duy thức Q.5; luận
Nhiếp đại thừa Q.13, 15 (bản dịch đời
Lương); Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.7; Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm

kinh sớ Q.26].
LẠC BANG VĂN LOẠI
Tác phẩm, 5 quyển, do ngài Tông hiểu
(1151-1214) biên soạn vào đời Nam Tống,
hoàn thành vào năm Khánh nguyên thứ 6
(1200), được thu vào Đại chính tạng tập 47.
Nội dung sách này là biên tập những bài
văn trọng yếu trong các kinh luận có liên
quan đến tông Tịnh độ cho đến các trước
thuật, thi kệ, truyện kí, v.v... của các sư. Sách
này chia làm 14 môn, gồm 220 thiên. Về
sau, ngài Tông hiểu còn soạn bộ Tục biên
Lạc bang di cảo, 2 quyển.
LẠC DỤC
Cũng gọi Dục lạc.
Lòng mong cầu đạt được những điều
mình muốn. Dục có 2 nghĩa:
1. Mong muốn được nghe pháp tu hành,
tức là đối với Nhất thiết trí và các pháp tạng,
sinh chí mong cầu không biếng nhác.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại
9, 4 thượng) nói: “Bấy giờ trong hội chúng
có 20 ức Bồ tát muốn được nghe pháp”.
2. Lòng ham muốn tìm cầu các thú vui
ngũ dục, đây là nguồn gốc của hết thảy phiền
não.
Kinh Tối thắng vương quyển 1 (Đại 16,
407 thượng), nói: “Tất cả phiền não lấy dục
lạc làm gốc, từ dục lạc sinh; chư Phật Thế
tôn vì muốn dứt dục lạc nên gọi là Niết bàn”.
[X. kinh Đại bảo tích Q.4; Vu lan bồn
kinh sớ (Tông mật)].
LẠC DƯƠNG
... ..
Cố đô của Trung quốc nằm về phía nam
sông Hoàng thuộc tỉnh Hà nam, cùng với
Trường an là những đô thành quan trọng
trong lịch sử Trung quốc.

Vào thời nhà Chu, Lạc dương được gọi
là “Lạc ấp”, là đô thị trung tâm của toàn
quốc lúc bấy giờ. Đến các đời Đông Hán,
Tào Ngụy, Tây Tấn, Bắc Ngụy, v.v... thì Lạc
dương được đặt làm Thủ đô, sang đời Tùy,
Đường thì trở thành Đông đô cực kì phồn
thịnh, cũng có thể nói là nơi trung tâm của
thời đại phát triển Phật giáo…………. Hơn nữa, có
LẠC DƯƠNG

L
2696
nhiều thuyết cho rằng Lạc dương là nơi Phật
giáo được truyền vào đầu tiên.
Cứ theo truyền thuyết, vào năm Vĩnh
bình thứ 10 (67) đời Đông Hán, vua Minh
đế phái sứ giả đến Tây vực thỉnh tượng Phật
và kinh điển, thỉnh các vị Cao tăng như Ca
diếp ma đằng, Trúc pháp lan đến Lạc dương.
Sau đó, vua ban sắc xây chùa Bạch mã thỉnh
2 ngài Ca diếp ma đằng và Trúc pháp lan ở,
đây là ngôi chùa đầu tiên tại Trung quốc.
Đồng thời, 2 ngài phiên dịch kinh Tứ thập
nhị chương tại chùa này; như vậy, kinh Tứ
thập nhị chương cũng là kinh đầu tiên được
truyền dịch tại Trung quốc.
Những điều được trình bày trên đây, tuy
còn nhiều điểm khả nghi, nhưng có thể xác
định được rằng công việc dịch kinh từ thời
Đông Hán đến Tây Tấn đều đã được thực
hiện tại Lạc dương. Những kinh điển được
phiên dịch vào thế kỉ V và các vị tăng Ấn
độ đến Trung quốc như Khang tăng khải,
Trúc pháp hộ, Phật đồ trừng, Bồ đề lưu chi,
Lặc na ma đề, Phật đà phiến đa, v.v... đều
có quan hệ mật thiết với Lạc dương.
Sau khi nhà Bắc Ngụy mất, Lạc dương
cũng theo đó mà suy vi. Mãi đến đời Đường,
Lạc dương mới cùng với Trường an được
gọi chung là Nhị kinh. Vũ tắc thiên xây dựng
chùa Phật thụ kí và chùa Đại vân, các tông
phái Phật giáo được phục hưng và phát triển;
nhưng sau Pháp nạn Hội xương và các cuộc
chiến loạn ở cuối đời Đường, Lạc dương lại
rơi vào trạng huống suy vi và trở thành 1 đô
thị bình thường.
LẠC DƯƠNG GIÀ LAM KÍ

Tác phẩm, 5 quyển, do ông Dương huyễn
chi soạn vào thời Đông Ngụy, được thu vào
Đại chính tạng tập 51.
Nội dung nói về thành Lạc dương, thủ
đô của thời Bắc Ngụy, về những ngôi chùa
lớn ở vùng ngoại ô của thành phố này.
Khoảng năm Vĩnh gia (307-311) đời Tấn,
cả vùng Lạc dương chỉ có 42 ngôi chùa viện.
Đến đời Bắc Ngụy, sau khi vua Hiếu văn đế
dời đô về Lạc dương vào năm Thái hòa 17
(493), thì phong khí làm chùa thịnh hành,
lúc hưng thịnh có tới 1367 ngôi chùa viện.
Nhưng đến thời kì Hiếu vũ đế ở ngôi (532-
534), thì phần lớn chùa chiền đều bị phá
hủy, chỉ còn 421 ngôi! Năm Vũ định thứ 5
(547) đời vua Hiếu tĩnh đế đời Đông Ngụy,
ông Dương huyễn chi đến Lạc dương làm
quan, thấy cảnh tượng điêu tàn ấy, rồi vì
lòng cảm thương trước sự thịnh suy vô
thường nên ông soạn bộ “Lạc dương già
lam kí” ghi lại lịch sử của hơn 40 ngôi già
lam ở trong và ngoại ô thành Lạc dương.
Trong đó chủ yếu nói về nguyên do xây cất,
địa thế, phong cảnh và qui mô kiến trúc của
chùa viện, cho đến lịch sử Phật giáo hoặc
chính trị, xã hội và sự giao lưu văn hóa với
LẠC DƯƠNG GIÀ LAM KÍ
Chùa Bạch Mã ở Lạc Dương
Hang động Long Môn ở Lạc Dương

L
2697
Tây vực. Bởi thế, bộ sách này không những
là tư liệu giúp cho việc tìm hiểu về lịch sử
Phật giáo và lịch sử chính trị, xã hội ở Lạc
dương vào thời Bắc Ngụy, mà còn là tài liệu
tham khảo quan trọng để nghiên cứu công
trình xây dựng thành Lạc dương và kiến trúc
chùa viện. Vì những điều được ghi trong
sách là do chính tác giả tai nghe mắt thấy,
cho nên nó có giá trị sử liệu rất cao, có thể
bổ túc cho những thiếu sót trong chính sử.
Sách này có rất nhiều bản khắc in, nhưng
bản của Như ẩn đường và bản Cổ kim dật
sử của Ngô quản đời Minh là xưa nhất. Về
các bản hiệu đính sách này, thì trước hết
phải kể đến “Lạc dương già lam kí hiệu
thích” của Chu tổ mô là đầy đủ hơn cả. Ngoài
việc tách riêng nguyên văn và chú thích ra,
tác giả còn sử dụng nhiều sách khác để chú
giải và hiệu đính thêm, là tư liệu tham khảo
rất có giá trị.
[X. Tục cao tăng truyện Q.1; Đường thư
nghệ văn chí thứ 49].
LẠC ĐÀ TỌA
........
Tư thế ngồi xổm, tức là ngồi dựng 2 đầu
gối lên. Trong kinh chê cách ngồi này không
đúng và bảo chúng tăng phải ngồi theo kiểu
kết già.
Thích môn qui kinh nghi quyển hạ (Đại
45, 863 hạ), nói: “Ngồi dựng 2 đầu gối lên
trong kinh gọi là Lạc đà tọa. Kiểu ngồi này
làm cho thân tâm lười biếng”.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.hạ, phần 3].
LẠC MẪU ĐÔNG (1005-1064)

... ... ..
Tạng: Fbrom-ston, Dge-bzes ston-pa
hoặc Ston-pa rin-po-che.
Hán âm: Đôn ba bảo, Chủng đôn ba,
Đông đốn.
Thủy tổ của phái Ca đương (Tạng:
Bka#-gdam-pa), người Đồ da luân phổ
(Tạng:Stod-luns-phu) ở về mạn tây bắc
Lạp tát (Lhasa).
Ông thông minh từ thủa nhỏ, ham đọc
sách, siêng năng cầu học nơi tôn giả Tiết chuẩn
(Tạng:Jo-bo Se-btsun), lại theo ngài Tháp
da tối lỗ mã (Tạng:Sgra#i tsher-ma) học
ngôn ngữ. Khi học ở chỗ ngài Tháp da tối lỗ
mã, ông được biết tên tuổi của ngài A đề sa
(Phạm:Atìsa), ông rất hâm mộ. Sau, ông
nhận thấy thứ tự tu hành trong giáo phápcó
phần lộn xộn, Hiển Mật lại phân chia, nên
vào năm 1054, khi nghe tin ngài A đề sa đến
A lí (Tạng:Mía#-ris), ông được phép thầy
học cho đi rước ngài A đề sa về Vệ tạng. Không
bao lâu, ông được ngài A đề sa truyền trao
quán đính và những lời giáo giới có liên quan
đến Tam sĩ giáo, rồi từ đó ông theo ngài đi
khắp nơi trên đất nước Tây tạng. Về sau, ông
lại thỉnh ngài A đề sa đến Lạp tát (Lhasa) và
dốc sức vào việc biên soạn các sách về Trung
quán. Sau khi ngài A đề sa thị thịch (1054?),
ông nối tiếp hoằng dương học thuyết của ngài
để đối lại với Mật pháp cựu truyền vốn chỉ
chuyên trọng chú thuật. Ông lập ra tông nghĩa
riêng gọi là Cam Đan, hoặc Ca Đương. Cam
là Thánh giáo, Đan là giáo giới, hợp cả 2 chữ
lại thì có nghĩa là “Tất cả Thánh giáo đều là
giáo giới”. Ông lại phán lập Tam Sĩ Giáo thu
nhiếp tất cả pháp và thứ tự 4 mật pháp: Tác,
Tu, Du già, Vô thượng du già. Hệ thống tư
tưởng của ông rất tinh nghiêm, từ xưa không

ai sánh kịp, nhờ đó phái Ca đương được sáng
lập và mở đầu cho sự phân phái trong Phật
giáo Tây tạng.
Niên hiệu Gia hựu năm đầu (1056), ông
xây dựng ngôi chùa Nhiệt chấn (Tạng: Rwasgreí)
ở vùng Nhiệt chấn, hoằng pháp ở đây
trong 9 năm…………. Ông một đời không xuất gia,
nhưng thông hiểu cả Hiển giáo và Mật giáo,
giáo đoàn do ông sáng lập về sau rất hưng
thịnh. Ông có nhiều học trò, nhưng có 3 người
nổi bật nhất là: Phác khung ngõa (Tạng:Phu-
LẠC MẪU ĐÔNG

L
2698
chuí-ba), Bác đóa ngõa (Tạng:Po-to-ba) và
Cẩn nga ngõa (Tạng:Spyan-sía-ba).
Năm 1064 ông qua đời, thọ 60 tuổi.
Ông để lại các tác phẩm: Bát thiên tụng,
Bát thiên đại chú (Phạm: Abhisamayàla=
ôkàràloka), Bát thiên tiểu chú (Phạm:
Abhisamayàlaôkarasphuỉàrtha), Nhị
vãng ngũ thiên chú (Phạm: Paĩca=
viôsatisàhasrikàbhisamayàlaôkàràloka).
Dịch phẩm: Trí thành tựu (Phạm:
Jĩànasidhi).
[X. Deb-ther síon-po (The Blue Annals);
Dpag-bsaml-jon-bzaí; Ch. Bell: The Religion
of Tibet]. (xt. Ca Đương Phái).
LẠC PHÁT NHIỄM Y
Xuống tóc nhuộm áo. Nghĩa là cạo bỏ
râu tóc, mặc áo hoại sắc, xuất gia tu hành,
cầu đạo giải thoát.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.9].
LẠC PHỐ ĐẦU SƯ
Cũng gọi Lạc phố phục ưng.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này thuật lại cơ duyên
sư Lạc phố Nguyên an tham yết ngài Giáp
sơn Thiện hội.
Chương Lạc phố Nguyên an trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 16 ghi, một hôm
sư Lạc phố đến tham yết ngài Giáp sơn,
không khế hội được cơ ngữ, chỉ khoanh tay
đứng nhìn. Ngài Giáp sơn quở sư vô lễ, chẳng
phải người chân thực học đạo. Sư Lạc phố
tự biết lỗi của mình, bèn khiêm nhường hỏi
pháp và được đại ngộ.
LẠC PHỐ HOÀN HƯƠNG

Lạc Phố về làng.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này thuật lại cơ duyên vấn đáp
giữa Thiền sư Lạc phố Nguyên an với 1 vị tăng.
Chương Lạc phố Nguyên an trong Ngũ
đăng hội nguyên quyển 6 (Vạn tục 138, 102
thượng) ghi: “Vị tăng hỏi:
–Khi người học định trở về làng thì như
thế nào?
Sư đáp:
–Nhà tan người mất, ông về đâu?
Vị tăng đáp:
–Vậy thì thôi, không về!
Sư nói:
–Tuyết sót ngoài sân nắng làm tan, bụi bám
trong nhà nhờ ai quét? Rồi sư nói kệ rằng:
Chí quyết trở về làng
Dong thuyền vượt Ngũ hồ
Chống sào trăng sao lặn
Gác mái mặt trời nhô
Nhổ neo rời bến tà
Trương buồm ra chính lộ
Tới nhà nhà tan biến
Hết nhà hết cả ngu!”
LẠC PHỐ LÂM CHUNG
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về sự tích Thiền sư Lạc
phố Nguyên an lúc sắp tịch xét nghiệm cảnh
giới của Thượng tọa Ngạn tòng.
Chương Lạc phố Nguyên an trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 16 (Đại 51, 332
thượng), chép: “Đến tối, sư bảo thị giả gọi
Thượng tọa Ngạn tòng vào phương trượng,
sư nói: Hôm nay Xà lê gặp lão tăng, là rất có
lí, theo ông thì ý chỉ của Tiên sư thế nào?
Tiên sư nói: “Trước mắt không có pháp thì
ý ở trước mắt, chứ chẳng phải pháp ở trước
mắt, pháp ấy là cảnh giới mà tai mắt không

thể thấu đáo được”. Ông thử nói xem, câu
nào là chủ ý của Tiên sư? Nếu chọn ra được,
thì ta trao túi bát cho”.
–Đáp: Ngạn tòng không hiểu.
Sư nói:
LẠC PHỐ LÂM CHUNG

L
2699
–Ông hiểu, cứ nói đi!
–Đáp: Ngạn tòng thật không biết.
Sư hét, rồi đuổi ra và nói: Khổ! Khổ”.
LẠC QUẢ
I. Lạc Quả.
Diệu quả của Niết bàn.
Quán kinh huyền nghĩa phần (Đại 37,
246 thượng), nói: “Chỉ bày rõ cái nhân khổ
trong nhiều kiếp, mà ngộ nhập vào quả vui
(lạc quả) đời đời”.
II. Lạc Quả(1884-1979).
Vị tăng Trung quốc, người Đông bắc
Doanh khẩu, họ Lục, pháp hiệu Đại văn.
Khi chưa xuất gia, sư theo nghề buôn
bán, thường làm việc từ thiện, giảng diễn
Phật pháp và xây chùa Hoa nghiêm có tiếng
ở Doanh khẩu.
Năm Dân quốc 28 (1939), sư lễ Hòa
thượng Tâm triệt cầu xuất gia. Về sau sư
thường giảng các kinh như Hoa nghiêm, Kim
cương, Bát nhã tâm kinh, v.v... tại các thành
phố lớn thuộc miền Đông bắc. Năm Dân
quốc 38 (1949), sư dời đến Hồng kông góp
phần vào việc xây dựng viện Phật học Hoa
nam nhằm đào tạo tăng tài. Sau, sư lập tinh
xá Văn tính ở Cửu long.
Cuối đời, sư thường hoằng pháp ở Đài
loan và vùng Đông nam á, đồng thời, sư còn
sáng lập chùa Phật quang ở Bộ lí, Đài loan.
Vì sư tuổi cao đức trọng nên được giới Phật
giáo ở Hồng kông suy tôn là một trong Tam
lão(3 bậc Trưởng lão) ở vùng Đông bắc.
Năm Dân quốc 68 (1979) sư tịch ở Hồng
kông, thọ 95 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Bát nhã tâm kinh

giảng nghĩa, Kim cương kinh thích yếu.
LẠC QUAN (1902-1987)
Vị tăng Trung quốc, người huyện Hán
dương, tỉnh Hồ bắc, họ Lưu.
Năm Dân quốc thứ 9 (1920), sư y vào ngài
Linh nhất ở Sa thị, Hồ bắc xuất gia. Cùng
năm đó sư thụ giới Cụ túc ở chùa Chương
hoa. Sư từng theo học ở Đại học Hoa nghiêm
tại Hán khẩu, Phật học viện Vũ xương của
Đại sư Thái hư. Về sau, sư đi hoằng hóa khắp
các vùng Hoàng hà, Giang nam, Giang bắc,
Quảng đông, Quảng tây, Vân nam, v.v... Sư
còn đến Nhật bản, các nước vùng Đông nam
á và Ấn độ. Năm Dân quốc 41 (1952), sư
nhận lãnh giới luật của Phật giáo Miến điện
và ở tại thủ đô Ngưỡng quang, mãi đến năm
Dân quốc 52 (1963) sư mới trở về Đài loan,
rồi làm chủ biên nguyệt san Hải triều âm.
Năm 1987 sư tịch, thọ 85 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Lục thập niên hành
cước kí, Trung quốc Phật giáo cận đại sử
luận tập.
LẠC SINH THIÊN
Chỉ cho Sơ thiền, Nhị thiền và Tam thiền
trong Tứ thiền (Tứ tĩnh lự)thuộc cõi Sắc.
Theo luận Câu xá quyển 11, thì trong 3
cõi Tĩnh lự có 2 trạng thái an lạc. Đó là:
1. Li sinh hỉ lạc: Ở 3 cõi trời Phạm
chúng, Phạm phụ và Đại phạm thuộc Sơ
thiền, đã lìa các khổ của cõi Dục mà sinh hỉ
lạc(vui mừng), nên gọi là Li sinh hỉ lạc.
2. Định sinh hỉ lạc:Ở3cõi trời Thiểuquang,
Vô lượng quang và Cực quang thuộc Đệ nhị
thiền, từ Sơ thiền sinh đến Nhị thiền và an
trụ trong hỉ lạc, nên gọi là Định sinh hỉ lạc.
3. Li hỉ diệu lạc: Ở 3 cõi trời Thiểu tịnh,
Vô lượng tịnh và Cực quang tịnh thuộc Đệ
tam thiền, lìa cái vui của Đệ nhị thiền mà

cảm nhận niềm vui vi diệu của Đệ tam thiền,
nên gọi Li hỉ diệu lạc.
LẠC SƠN TỰ
... ... ..
Chùa ở xã Giáng hiện, quận Tương
dương, tỉnh Giang nguyên, nước Đại hàn,
LẠC SƠN TỰ

L
2700
do ngài Nghĩa tương sáng lập vào năm Văn
vũ vương 11 (671).
Tương truyền,
sau khi từ Trung
quốc trở về, Đại sư
Nghĩa tương xây cất
chùa này rồi dùng
pho tượng Quan âm
bằng gỗ chiên đàn
do ngài tự tạo làm
Bản tôn để tu Bách
nhật hành. Đúng
vào ngày trai giới
thứ 7, Long vương
từ biển Đông hiện
lên trao tặng ngài
Nghĩa tương chuỗi
tràng bằng thủy tinh và hạt ngọc báu như
ý. Vào ngày thứ 14, Bồ tát Quan âm ứng
hiện, dạy Ngài nên dựng chùa ở chỗ có 2
cây trúc mọc. Đó là nguyên do sáng lập
ngôi chùa này.
Tại Đại hàn, phần nhiều các chùa viện
được kiến trúc trong núi sâu, chỉ có chùa
này được xây cất ở gần bờ biển, đây là trường
hợp hiếm có. Công trình kiến trúc hiện còn
là công trình làm lại sau chiến tranh năm
1950 giữa Nam và Bắc Hàn. Chùa gần biển,
phong cảnh tráng lệ, pho tượng Quan âm
rất lớn, cao đến tận mây; thêm vào đó là
những truyền thuyết về ngài Nghĩa tương,
đã làm cho chùa này trở thành một thắng
cảnh nổi tiếng hiện nay.
LẠC TẠ
.....

Tàn lụi. Chỉ cho pháp hiện tại đã mất
tác dụng và rơi vào quá khứ.
Trong chân lí Phật giáo, thế gian không
cópháphữu vi nào thường hằng bất biến,
cho nên biết các pháp hữu vi ấy nhất định
đều bị tiêu hoại và rơi vào quá khứ trong
mỗi sát na.
LẠC THẢO
Cũng gọi Hướng hạ môn.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lạc thảo(rơi xuống cỏ)nghĩa là hạ thấp
địa vị.
Trong phương pháp giáo hóa của Thiền
lâm, người giáo hóa hạ thấp thân phận của
mình, tùy thuận chúng sinh để giáo hóa gọi
là Lạc thảo. Ngoài ra còn có những nhóm từ
“Lạc thảo hán”(gã đê tiện), là tiếng khinh
miệt gọi những người có hành vi hèn hạ;
“Lạc thảo đàm” chỉ cho những lời bàn luận
rơi vào đệ nhị nghĩa(trái với Đệ nhất nghĩa
đế), hoặc chỉ cho những lời vì lòng từ bi thuận
theo tình huống trước mắt mà phải miễn
cưỡng nói ra giáo hóa một số người.
Tắc 34, Bích nham lục (Đại 48, 172 hạ)
ghi: “Ngài Vân môn nói: Những lời nói này
đều là vì lòng từ bi, cho nên có lạc thảo
đàm”.
[X. chương Cát đằng trong Chính pháp
nhãn tạng].
LẠC THỤ
Phạm,Pàli:Sukha-vedanà.
Nhận lãnh cảnh vừa ý khiến cho thân
tâm ưa thích, là 1 trong 3 thụ, 1 trong 5 thụ.
Trong 3 thụ thì Lạc thụ là sự cảm nhận
ưa thích của cả thân và tâm. Trong 5 thụ thì
thân cảm thấy vui thích gọi là Lạc thụ, còn
tâm cảm thấy vui thích thì gọi là Hỉ thụ.
Nhưng luận Câu xá quyển 3 thì cho rằng

ở cõi Tĩnh lự thứ 3(Đệ tam thiền)không có
thân thụ, mà chỉ có tâm thụ, an tĩnh nhưng
không có phân biệt, vì cảm giác vui thích
rất mạnh nên gọi là Lạc thụ, chứ không gọi
là Hỉ thụ.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.12, 42; luận
Thành duy thức Q.5; luận Thành thực Q.6;
Đại thừa nghĩa chương Q.7].
Tượng Quan Âm
ở chùa Lạc Sơn
LẠC THỤ

L
2701
LẠC XOA
... ..
Phạm: Lakwa.
Cũng gọi Lạc sa, La khất sử.
Tên gọi số lượng đời xưa ở Ấn độ, tức là
10 vạn.
Kinh Như ý luân đà là ni (Đại 20, 189
trung), nói: “Một lạc xoa, Trung quốc gọi là
10 vạn”.
Huyền ứng âm nghĩa quyển 23 nói rằng
1 lạc xoa tương đương với 10 vạn; 100 lạc
xoa là 1 câu chi.
Phạm ngữ tạp danh (Đại 54, 1230
trung), nói: “Tiếng Phạm La khất sử, nghĩa
là 10 vạn”. Còn luận Câu xá quyển 12 và
Phạm ngữ thiên tự văn thì cho rằnglạc xoa
là 1 ức.
Ngoài ra, Mật giáo lập 2 nghĩa cạn và
sâu. Nếu giải thích theo nghĩa cạn thì 1 lạc
xoa là 10 vạn; còn nếu giải thích theo nghĩa
sâu thì lạc xoa nghĩa là kiến chiếu hoặc là
thành tựu.
(xt. Tam Lạc Xoa).
LẠC XOA ĐÀ LA NI KINH
Kinh, 1 quyển, do ngài Pháp hiền dịch
vào đời Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 21.
Nội dung kinh này nói về đà la ni Lạc
xoa và cho rằng nếu thụ trì Đà la ni này thì
cũng bằng với thụ trì Lạc xoa (10 vạn) danh
hiệu chư Phật, có năng lực diệt trừ vô lượng
trọng tội, tích tụ nhiều phúc đức.
LAI BA THIÊM
Tạng:Ral-pa-can.
Tức là Khất lật lai ba thiệm.

Cũng gọi Nhiệt ba trung.
Vua nước Tây tạng, vốn tên là Khả lê
khả túc (Tạng:Khri-gtsug lde-brtsan) ở
ngôi từ năm 815 đến 836 (hoặc 838).
Lúc vua mới lên ngôi, mối quan hệ giữa
Tây tạng và nhà Đường đang ở thời kì căng
thẳng và vua từng đưa quân cướp phá vùng
biên giới Trung quốc. Về sau, 2 nước Đường
Tạng giao hảo lập bia liên minh(Đường Phồn
hội minh), trongvăn bia có ghi chép việc
vua 2 nước thệ ước trước Tam bảo. Nhà
vua tin Phật rất kiền thành. Tương truyền,
vua từng cắt tóc làm tọa cụ để dâng cúng
chư tăng, tên gọi “Lai ba thiệm” hàm ý là
“tóc dài”.
Trong thời gian ở ngôi, vua nhận thấy
những kinh điển Phật giáo đã được dịch ở
Tây tạng từ trước đến giờ chưa được hoàn
mĩ, nên sai sứ đến Ấn độ lễ thỉnh các bậc
thạc học Phật giáo và tập họp các vị cao
tăng Tây tạng để thực hiện việc phiên dịch.
Bấy giờ, phía Ấn độ có các ngài như: Thắng
hữu (Phạm: Jina-mitra), Giới đế giác
(Phạm:Surendra-bodhi), Thí giới (Phạm:
Dana-zìla), Giác hữu (Phạm: Bodhimitra),
Cát tường đế giác (Phạm:Zrìndrabodhi),
Hỉ khánh giới (Phạm:Anant-zìla),
Kim cương giới (Phạm:Vajra-zìla), v.v...
Về phía Tây tạng thì có các học giả: Bảo
tán, Pháp tính giới, Trí quân, v.v... Những
vị này tổ chức 1 dịch trường chặt chẽ. Trước
hết, họ đặt ra nguyên tắc dùng từ ngữ phiên
dịch, sau đó, định tiêu chuẩn thẩm xét sự
cấu trúc của những từ ngữ ấy sao cho đúng
với văn phạm. Với sự chuẩn bị chu đáo
như vậy, các học giả ấy đã soạn ra bộ sách
nổi tiếng là “Phạm Tạng Đối Chiếu Đại
Từ Vựng Phiên Dịch Danh Nghĩa Đại Tập”

(Phạm: Mahàvyutpatti). Phần lớn các
kinh điển trọng yếu của Hiển thừa(giáo)
trong Đại tạng kinh Tây tạng hiện còn, cũng
đã được phiên dịch vào thời gian này. Đôi
khi cũng có những bản dịch cũ được đem
ra hiệu đính, làm cho Phật giáo Tây tạng ở
thời kì đầu đạt đến điểm cao.
(xt. Tây Tạng Phật Giáo).
LAI BA THIÊM

L
2702
LAI CƠ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho người đến tham học.
Những người đến tham học, căn cơ có
thượng, trung, hạ khác nhau, cho nên sư gia
cũng phải căn cứ vào đó mà dùng phương
pháp bất đồng để tiếp dẫn họ.
Tắc 2, Thung dung lục (Đại 48, 228 hạ),
nói: “Rỗng lặng không Thánh, căn cơ (lai
cơ) khác nhau”.
[X. Bảo kính tam muội].
LAI DUY
Lévi, Sylvain; 1863-1935
Cũng gọi Liệt duy.
Nhà Đông phương học và Ấn độ học
người Pháp, sinh ở Paris. Năm 1884, ông là
hội viên của Hiệp hội Á châu, phụ trách
việc điều tra về các bản sách cổ viết tay được
tàng trữ ở Ấn độ.
Năm 1889, ông nhận chức giáo sư tại
Đại học Paris, dạy các môn tiếng Phạm, Ấn
độ học, Ngôn ngữ học. Ông đã tìm được rất
nhiều bản viết tay bằng tiếng Phạm ở Nepal,
sau đó ông dốc sức vào công việc so sánh
đối chiếu các Phạm thư, Tự sự thi, Lịch sử
giao lưu văn hóa giữa Ấn độ và Hi lạp, văn
học tiếng Phạm cho đến các văn hiến Phật
giáo bằng tiếng Phạm, Tây tạng và Hán văn.
Đặc biệt đối với việc nghiên cứu về tiếng
Đột quyết, ông là người cống hiến rất lớn
cho môn Tỉ giảo văn pháp học Ấn Âu. Sau
năm 1913, ông được phái đến các nước Nga,
Pakistan, Mĩ, v.v... để thực hiện công tác
nghiên cứu. Vào những năm 1921-1922,
nhận lời mời của ông Thái qua nhĩ

(Rabindranath Tagore), ông lại đến Ấn độ
diễn giảng.
Sau khi từ Ấn độ trở về nước, ông nhận
chức chủ nhiệm Học viện Cao đẳng nghiên
cứu tông giáo học, lần lượt hiệu đính xuất
bản các kinh Phật bằng tiếng Phạm.
Ông cũng đã từng là Hội trưởng Hiệp
hội Á châu, Hội trưởng Nhật Phật hội quán.
Ông đã sang Nhật bản 3 lần để cùng với bác
sĩ Cao nam Thuận thứ lang biên soạn từ
điển Phật giáo bằng tiếng Pháp. Những năm
cuối đời, ông làm chủ nhiệm Sở nghiên cứu
Văn hóa Ấn độ (Iustitut de Civilisation
Indienne) thuộc Đại học Paris.
Năm 1935 ông qua đời, thọ 73 tuổi.
Ông để lại các tác phẩm: Ấn độ diễn kịch,
Mã minh chi nghiên cứu, Phạm thư chi tế
tự giáo nghĩa, Đột quyết ngữ văn thư chi
nghiên cứu, Dạ xoa chi địa lí mục lục (trong
kinh Đại khổng tước vương chú), Duy thức
luận thể hệ nghiên cứu tư liệu...
Về các tác phẩm bằng tiếng Phạm được
ông hiệu đính và xuất bản thì có: Đại thừa
trang nghiêm kinh luận, Đôn hoàng Phạm
bản, Câu xá luận thích (Xứng hữu), Duy thức
nhị thập luận, Duy thức tam thập luận (ngài
An tuệ chú thích).
Ngoài ra, ông còn dịch và giải thích kinh
Phân biệt thiện ác báo ứng.
LAI NGHINH
Cũng gọi Lai nghinh dẫn tiếp, Thánh
chúng lai nghinh.
Những người
phát nguyện vãng
sinh Tịnh độ, lúc
lâm chung, Phật,
Bồ tát và các
Thánh chúng đến

nghinh đón.
Tại Nhật bản,
loại tranh Lai
nghinh rất phổ
biến, gọi là
Nghinh tiếp mạn
đồ la. Trongtranh
LAI NGHINH
Tranh Lai Nghinh

L
2703
Lai nghinh, vẽ đức Phật A di đà và 2 vị bồ
tát Quan thế âm, Đại thế chí trong tư thái
nghinh đón, gọi là Lai Nghinh Tam Tôn.
(xt. Thánh Chúng Lai Nghinh).
LAI NGHINH ẤN
Ấn tướng của đức Phật A di đà, biểu thị
lúc đến đón rước người tu hành niệm Phật.
Cứ theo Cửu phẩm vãng sinh trong kinh
Quán vô lượng thọ, vì căn duyên của hành
giả không giống nhau nên vãng sinh về cõi
Tịnh độ cực lạc cũng có 9 phẩm khác nhau.
Do đó, hình tượng và ấn tướng nghinh đón
của đức Phật A di đà cũng được chia làm 9
phẩm bậc. Trong đó, ấn tướng Lai nghinh
dùng để đón rước hàng Hạ phẩm thượng
sinh là: Tượng Phật A di đà đứng, 2 tay đưa
ra, tay phải đưa lên, tay trái duỗi xuống, đầu
ngón cái và đầu ngón vô danh bấm vào nhau.
(xt. Cửu Phẩm Ấn).
LAI NGHINH MĨ THUẬT
Nghệ thuật vẽ tranh đức Phật A di đà
và Thánh chúng đến đón rước người niệm
Phật vãng sinh về Tịnh độ Cực lạc. Nghệ
thuật này được hình thành từ các bức tranh
Tịnh độ biến tướng và dần dần phát triển
theo đà hưng thịnh của
tông Tịnh độ. Những di
phẩm biến tướng của
Tịnh độ được phát hiện
ở Đôn hoàng.
Tại Nhật bản, vào
thời Nại lương, Lai
nghinh được vẽ chung
trong Đương ma mạn đồ
la, đến giữa thời Bình an,

tranh Lai nghinh độc lập
mới bắt đầu được lưu
hành. Tượng Phật Lai
nghinh đầu tiên ở Nhật
bản là tượng A Di Đà Tam Tôn được cất
giữ tại chùa Pháp hoa ở Nại lương (Nara),
kế đến là: Tranh Thánh Chúng Lai Nghinh
ở núi Cao dã, tranh Cửu Phẩm Lai Nghinh
hiện được tàng trữ ở Phượng hoàng đường
Viện Bình đẳng; Tranh Thánh Chúng Lai
Nghinh ở viện Hưng phúc tại Nại lương,
tranh Tảo Lai Nghinh và tranh Hoàn Lai
Nghinh ở viện Tri ân...
LAI NGHINH TIẾP DẪN NGUYÊN
Cũng gọi: Tu chư công đức nguyện, Hiện
tiền đạo sinh nguyện, Chí tâm phát nguyện
nguyện, Lai nghinh nguyện, Lâm chung tiếp
dẫn nguyện, Lâm chung hiện tiền nguyện,
Thánh chúng lai nghinh nguyện, Nhiếp thụ
tu đức dục sinh nguyện, Hành giả mệnh
chung hiện tiền đạo sinh nguyện.
Là lời nguyện thứ 19 trong 48 lời nguyện
của đức Phật A di đà.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 thượng), nói: “Nếu ta được thành
Phật, 10 phương chúng sinh phát tâm Bồ
đề tu các công đức, dốc lòng phát nguyện
muốn sinh về cõi nước của ta, tới lúc họ lâm
chung, giả sử ta không cùng với đại chúng
đến vây quanh trước mặt họ để đón rước,
thì ta nguyện không lên ngôi Chính giác”.
Nguyện này thường được gọi là nguyện
thứ 19 theo như sự sắp xếp thứ tự trong
kinh Vô lượng thọ bản dịch đời Ngụy và
Hội Vô lượng thọ Như lai bản dịch đời
Đường, còn trong các bản dịch khác thì việc
sắp xếp thứ tự của Nguyện này không giống
nhau. Như: Kinh Vô lượng thanh tịnh bình

đẳng giác (bản Hán dịch) thì xếp vào hàng
nguyện thứ 18, còn trong kinh Đại A di đà
(bản dịch đời Ngô) thì hợp chung 2 nguyện:
Tu chư công đức thứ 6 và Lâm chung lai
nghinh thứ 7 thành nguyện Lai nghinh tiếp
dẫn. Kinh Vô lượng thọ trang nghiêm (bản
dịch đời Tống) thì xếp là nguyện thứ 13,
LAI NGHINH TIẾP DẪN NGUYÊN
Tranh Thánh Chúng
Lai Nghinh

L
2704
nhưng nội dung của văn nguyện lại tương
đương với 2 nguyện 18 và 19 trong bản dịch
đời Ngụy. Lại nữa, tuy văn nguyện trong các
bản dịch trên có hơi khác nhau, nhưng tất
cả lời nguyện đều là đón rước người tu tịnh
nghiệp sinh về Tịnh độ.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Vô lượng
thọ kinh sao Q.3].
LAI NGHINH TRỤ
Chỉ cho cây cột ở 2 bên bức vách vẽ tranh
Lai nghinh.
Trên bức vách phía sau đàn Tu di thường
có vẽ tranh Phật A di đà lai nghinh, gọi là
Lai nghinh bích; cây cột ở 2 bên Lai nghinh
bích tức là Lai nghinh trụ.
LAI QUẢ (1881-1953)
Vị Thiền tăng Trung hoa thời Dân quốc,
người huyện Hoàng cương, tỉnh Hồ bắc, họ
Lưu, hiệu Như tịnh, pháp danh Diệu thụ.
Ngay từ nhỏ sư đã không ăn thịt cá, thông
minh và nhớ giỏi. Năm lên 7, sư nghe vị
tăng gần bên nhà tụng Bát nhã tâm kinh
đến câu “không trí cũng không đắc”, thình
lình tỉnh ngộ, liền có ý muốn xuất gia. Năm
18 tuổi, sư cắt gan chữa bệnh cho cha. Năm
19 tuổi, sư vâng mệnh song thân lấy vợ, cùng
phòng nhưng không nhiễm dục vọng,
thường cùng nhau đến Phật đường niệm
Phật.
Năm Quang tự 31 (1905), sư đến chiêm
bái núi Phổ đà, gặp 5 vị tăng tu khổ hạnh,
bèn tự ý xuất gia, bắt chước tu khổ hạnh, 13
ngày không ăn uống. Sau, sư đến núi Bảo
hoa thụ giới, rồi về núi Ngũ đài lễ bái tháp
bồ tát Văn thù.

Năm Quang tự 33 (1907), sư đến Kim
sơn, chuyên chú tham cứu câu thoại đầu
“Người niệm Phật là ai”, lấy sự ngộ đạo làm
hạn, nếu chẳng ngộ thề không ra khỏi Thiền
đường. Đến chiều ngày 26 tháng 9 năm
Quang tự 34 (1908) sau tuần hương thứ 6,
khi nghe tiếng chuông khai tĩnh thì sư triệt
ngộ. Sau đó, sư đến chùa Cao mân, giữ chức
Ban thủ. Không bao lâu, sư vào ẩn cư trong
động Tương tử, núi Chung nam, đến năm
Dân quốc thứ 4 (1915) sư mới trở về chùa
và được ngài Nguyệt tố, Trưởng lão của chùa
Cao mân truyền pháp cho.
Từ đó, sư ra sức khôi phục lại chùa Cao
mân, xây dựng lại Bảo tháp, Đại điện, Thiền
đường, Diên thọ đường, Như ý liêu, v.v...
Sư từng phái người đến Nam dương khuyến
hóa, thỉnh được pho tượng Phật bằng ngọc
và 1 pho tượng đồng, nhờ đó, chùa Cao mân
trở thành 1 trong những ngôi chùa qui củ
nhất trong nước.
Tháng 11
năm Dân quốc 42
(1953) sư tịch ở
Thượng hải, thọ
73 tuổi, 49 tuổi
đạo, di thể của sư
được đưa về an
táng trong vườn
chùa Cao mân.
Sư có tác
phẩm: Lai quả
thiền sư ngữ lục.
[X. Lai quả thiền sư tự hành lục].
LAI THẾ
Gọi đủ: Vị lai thế.
Cũng gọi: Lai sinh, Hậu sinh, Hậu thế.
Chỉ cho đời sau khi đã từ bỏ thân hiện

tại. Là 1 trong 3 đời.
Cứ theo kinh Kim cương, vào thời quá
khứ, đức Phật Nhiên đăng thụ kí cho đức
Thích ca lai thế(đời sau)sẽ thành Phật.
Trong phẩm Dược thảo dụ kinh Pháp
hoa quyển 3 thì có câu (Đại 9, 19 trung):
“Đời nay an ổn, đời sau sinh nơi tốt lành”.
LAI THẾ
Lai Quả

L
2705
Ngoài ra, đời vị lai trực tiếp, gọi là Thuận
lai sinh; Vị lai gián tiếp, gọi là Lai lai sinh;
Vị lai vĩnh viễn thì gọi là Vị lai vĩnh kiếp,
gọi tắt là Lai kiếp. Thông thường, chỉ cho vị
lai sau khi chết.
[X. chương Như lai chân thực nghĩa công
đức trong kinh Thắng man; kinh Đại tát già
ni kiền tử sở thuyết Q.4].
LẠI DA DUYÊN KHỞI
Cũng gọi A lại da duyên khởi, Duy thức
duyên khởi.
Thuyết Duy thức của tông Pháp tướng
chủ trương hết thảy muôn pháp đều từ nơi
thức A lại da duyên khởi ra. Một trong 4
loại Duyên khởi.
Lại da, gọi đủ là A lại da, nghĩa là cái
kho chứa đựng hạt giống(chủng tử)của tất
cả các pháp, là chỗ nương tựa căn bản của
hết thảy loài hữu tình, gọi là Tàng thức.
Muôn tượng trong thế gian đều là chủng tử
được chứa đựng trong Tàng thức(A lại da)
hiện hành ra, đây gọi là “Chủng tử sinh hiện
hành”, đồng thời, những pháp do các chủng
tử ấy hiện hành ra lại huân tập thành những
chủng tử mới trong Tàng thức, đây gọi là
“Hiện hành huân chủng tử”, cứ như thế xoay
vần tương sinh, làm nhân làm quả cho nhau
mà tạo thành quan hệ “Chủng tử sinh hiện
hành, hiện hành huân chủng tử”.
(xt. A Lại Da Thức).
LẠI DA TAM TÀNG
Thức A lại da có 3 nghĩa là Năng tàng,
Sở tàng và Chấp tàng.
1. Năng tàng: Nói theo sự quan hệ giữa
thức A lại da và chủng tử, thức A lại da là

cái nhỏ nhiệm, sinh diệt liên tục, không đầu
cuối cũng không gián đoạn, có năng lực cất
chứa, gìn giữ chủng tử của các pháp, không
để mất mát, nên gọi là Năng tàng, còn chủng
tử là Sở tàng(cái bị cất chứa).
2. Sở tàng: Nói theo sự quan hệ của 7
chuyển thức năng huân với thức A lại da sở
huân, thì Năng huân là Năng tàng, Sở huân
là Sở tàng. Bảy chuyển thức có tác dụng hiện
hành các pháp, ngay trong sát na hiện hành,
các thức ấy đã lại huân tập chủng tử mới
vào trong thức A lại da, gọi là Tân huân
chủng tử.
3. Chấp tàng: Thức A lại da là cái kho
cất chứa tất cả chủng tử của các pháp do 7
chuyển thức huân tập vào. Thức này sinh
diệt liên tục và vô cùng nhỏ nhiệm nên giống
như 1 chủ thể thường hằng bất biến. Chính
vì thế mà thức thứ 7 chấp lầm là thực ngã,
đó là căn nguyên của ngã kiến.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối]. (xt. A Lại Da Thức).
LẠI DA TAM TƯỚNG
Ba tướng của thức A lại da.
Tông Duy thức cho nhân và quả của các
pháp vốn có đủ trong tự thể của thức A lại
da, cho nên lập ra 3 tướng để nói rõ sự sai
khác giữa thể và nghĩa của thức A lại da, tức
là Tự tướng(sơ A lại da), Quả tướng(dị thục)
và Nhân tướng(nhất thiết chủng), trong đó,
lấy Tự tướng làm Thể tướng, còn 2 tướng
kia là Nghĩa tướng.
1.Tự tướng: Tướng của tự thể thức A lại
da, thức này có 3 nghĩa: Năng tàng, Sở tàng,
Chấp tàng(gọi là Lại da tam tàng), nó cùng
với các pháp tạp nhiễm(hữu lậu)làm duyên
cho nhau, vì thế hữu tình chấp nó làm tự
ngã, đây là nói rõ nghĩa tự tướng của thức

Năng biến thứ nhất có năng lực giữ gìn nhân
và quả. Bởi vì thức A lại da có thể giữ gìn
chủng tử của các pháp tạp nhiễm, giống như
kho chứa muôn vật, nên gọi là Năng tàng;
vì thức A lại da là chỗ huân tập, nương ở
của các pháp tạp nhiễm, cũng giống như kho
tàng là chỗ của muôn vật được cất chứa,
LẠI DA TAM TƯỚNG

L
2706
nên gọi là Sở tàng; vì thức A lại da thứ 8 này
bị thức Mạt na thứ 7 luôn chấp làm tự ngã,
cũng giống như kho tàng kiên cố cất giữ các
vật, nên gọi là Chấp tàng. Do đó nên biết
năng tàng là Nhân tướng, sở tàng là Quả
tướng, 2 tướng nhân quả bị thức Mạt na
chấp làm tự tướng của Lại da. Nếu lìa Tự
tướng thì không có Nhân tướng, Quả tướng;
mà nếu lìa Nhân tướng, Quả tướng thì không
thể có Tự tướng.
2. Quả tướng: Quả thể tổng báo của loài
hữu tình. Tức là quả Dị thục do nghiệp thiện
ác của thức A lại da ở quá khứ dẫn sinh.
Trong Tam tàng của Lại da thì Quả tướng là
sở tàng; trong 3 vị của Lại da thì nó thuộc
quả vị thiện ác nghiệp.
3. Nhân tướng: Tướng nguyên nhân của
muôn pháp. Thức A lại da có khả năng giữ
gìn tất cả chủng tử các pháp, không để mất
mát, là nguyên nhân sinh ra muôn pháp.
Trong Tam tàng Lại da nó là năng tàng, trong
3 vị Lại da, nó thuộc vị chấp trì tương tục
(nắm giữ liên tục).
[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2 phần cuối]. (xt. A Lại
Da Thức).
LẠI DA TAM VỊ
Tông Duy thức đem quá trình biến hóa
của thức A lại da thứ 8 từ Nhân vị đến Quả
vị chia làm 3 giai đoạn để thuyết minh, gọi
là Lại da tam vị. Đó là:
1. Ngã ái chấp tàng hiện hành vị: Giai
đoạn thức A lại da thứ 8 bị thức Mạt na thứ
7 chấp làm thực ngã, thực pháp.
2. Thiện ác nghiệp quả vị: Giai đoạn

quả báo nghiệp thiện ác của thức A lại da
nối nhau sinh khởi.
3. Tương tục chấp trì vị: Giai đoạn thức
A lại da nắm giữ tất cả chủng tử của các
pháp thiện, ác, vô kí, hữu lậu, vô lậu...
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.2
phần cuối]. (xt. A Lại Da Thức).
LẠI DA TỨ PHẦN
Bốn phần vị của thức A lại da.
Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập quyển
15, thì thức A lại da thứ 8 có thể cất chứa
tất cả chủng tử thiện ác, có đủ nghĩa 4 phần
như sau:
1. Tướng phần: Tướng tức là hình tướng;
tướng phần có 3 loại:
a) Cảnh tướng: Thức thứ 8 hay duyên
với 6 thức mà có các cảnh giới.
b) Tướng trạng: Các pháp hữu vi ở thế
gian đều có tướng trạng, đều do thức thứ 8
biến hiện ra.
c) Nghĩa tướng: Tướng của giáo năng
thuyên và lí sở thuyên cũng đều là thức thứ
8 biến hiện.
2. Kiến phần: Kiến là chiếu rọi, gồm có
5 thứ: Chứng kiến, Chiếu xúc, Năng thuyên,
Niệm giải và Suy đạc.
3. Tự chứng phần: Tự chứng tức là tự
mình chứng biết các pháp sẵn có. Nghĩa là
thức thứ 8 nắm giữ Tướng phần và Kiến
phần mà vẫn có thể chứng biết Kiến phần
của mình khi duyên với Tướng phần một
cách rõ ràng chính xác.
4. Chứng tự chứng phần: Chứng tức là
thể năng chứng; Tự chứng tức là pháp sẵn
có. Nghĩa là thức thứ 8 duy trì Tự chứng
phần, Kiến phần, Tướng phần làm bản thể
của mình, mà vẫn chứng biết phần Tự chứng
của mình khi duyên theo Kiến phần không

hề lầm lẫn.
(xt. Tứ Phần, A Lại Da Thức).
LẠI TRA HÒA LA
Phạm:Ràwỉrapàla.
Pàli:Raỉỉhapàla.
Cũng gọi La tra ba la, Lại tra bạt đàn.
Hán dịch: Hộ quốc, Đại tịnh chí.
LẠI TRA HÒA LA

L
2707
Vị đệ tử của đức Phật, người nước Cư
lâu (Phạm:Kura) ở phía Tây bắc Trung Ấn
độ, là con của nhà phú hào Thâu lô tra thôn
(Phạm:Thullakoỉỉhita).
Khi đức Phật đến nước này hóa đạo, Lại
tra hòa la xin theo Phật xuất gia, sau khi
giác ngộ, trở về nước. Cha mẹ Ngài lập mưu
dùng gái đẹp dụ dỗ Ngài hoàn tục, trái lại cô
gái ấy nghe lời răn dạy của Ngài phát tâm
qui Phật. Về sau, Ngài còn độ cho vua Câu
lao bà (Phạm:Koravga).
Sau này bồ tát Mã minh ở thành Hoa
thị (Phạm:Pàỉiliputra) đem sự tích của Ngài
soạn thành vở kịch “Lại tra hòa la”, rồi đích
thân trình diễn, rất được dân chúng ưa thích
và khen ngợi, khiến cho 500 vị Vương tử và
nhiều thị dân bỏ tục xuất gia, do đó vở kịch
bị nhà vua nghiêm cấm.
[X. kinh Trung a hàm Q.31; kinh Soạn
tập bách duyên Q.9; luật Tứ phần Q.3; Phó
pháp tạng nhân duyên truyện Q.5].
LẠI TRA HÒA LA KINH
I. Lại Tra Hòa La Kinh.
Cũng gọi La hán lại tra hòa la kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Chi nghiêm dịch
vào đời Ngô, được thu vào Đại chính tạng
tập 1.
Nội dung kinh này thuật lại việc tôn giả
Lại tra hòa la nghe đức Phật nói pháp mà
lập chí xuất gia, chứng được quả A la hán.
Mười năm sau trở về nhà thuyết pháp độ
cho cha mẹ.
Ngoài ra, kinh Lại tra hòa la trong Trung
a hàm do ngài Tăng già đề bà dịch là cùng
bản Phạm mà dịch khác của kinh này.

II. Lại Tra Hòa La Kinh.
Cũng gọi Lại tra hòa la sở vấn Đức quang
thái tử kinh, Đức quang thái tử kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào đời Tây Tấn, được thu vào Đại
chính tạng tập 3.
Nội dung kinh này nói về việc đức Phật
dạy tôn giả Lại tra hòa la là Bồ tát phải vâng
làm 4 việc thanh tịnh, đồng thời thuật lại
quá trình học Phật của Thái tử Đức quang.
LAM BÀ
.....
Phạm:Lambà.
Một trong 10 nữ La sát giữ gìn, che chở
người tụng trì kinh Pháp hoa. Phẩm Tổng
trì trong kinh Chính pháp hoa dịch là Kết
phược.
Hình tượng của Lam bà giống như Dược
xoa, mặc áo màu xanh, tay phải cầm cây
chày 1 chĩa, tay trái cầm xâu chuỗi.
[X. phẩm Đà la ni kinh Pháp hoa Q.7;
Pháp hoa thập la sát pháp]. (xt. Thập La
Sát Nữ).
LAM CÁT PHÚ (1943-?)
........
Ông là người Nam đầu, Đài loan, tốt
nghiệp sở Nghiên cứu Sử học tại Đại học
Đông hải, là giáo sư môn Lịch sử tại các Đại
học Trung hưng, Đông hải, Văn hóa, v.v...
Chủ giảng viện Nghiên cứu Phật giáo Trung
quốc ở Phật quang sơn, sáng lập nhà Xuất
bản Di lặc.
Ông có các tác phẩm: Tùy đại Phật giáo
sử thuật luận, Hiện đại Trung quốc triết học,
Tứ đại Bồ tát Thánh đức tùng thư, Hiện đại
Phật giáo đại hệ, Thế giới Phật giáo danh
trứ dịch tùng...
LAM MA QUỐC

Phạm: Ràmaràma.
Pàli:Ràmagàma.
Cũng gọi La ma thôn, La ma già quốc, A
ma la quốc, Lam mạc quốc, La ma tụ lạc.
Tên 1 nước xưa nằm về phía đông thành
Ca tì la vệ, thuộc Trung Ấn độ.
Theo Cao tăng Pháp hiển truyện, sau khi
LAM MA QUỐC

L
2708
đức Phật nhập diệt, nước này được chia cho
1 phần xá lợi, xây tháp cúng dường gọi là
tháp Lam ma. Trong cái ao ở bên cạnh tháp
có rồng, thường giữ gìn tháp này. Khi vua A
dục ra đời, muốn chia xá lợi của 8 tháp làm
84.000 tháp để thờ trên toàn cõi Ấn độ. Vua
đã lấy xá lợi trong 7 tháp kia rồi, khi đến
nước Lam ma thì rồng giữ tháp hiện lên cản
trở việc mở tháp, từ đó tháp này trở thành
hoang phế.
Còn theo Đại đường tây vực kí quyển 6,
tháp Lam ma được xây cất ở phía đông nước
Lam ma. Cách tháp này hơn 100 dặm là nơi
Thái tử Tất đạt đa quyết chí xuất gia và cởi
bỏ y phục quí giá, vòng ngọc cho Xa nặc
mang về cung.
Theo A. Cunningham, vị trí nước La ma
xưa là vùng Deokali ở giữa 2 con sông
Kohàna và Aumi, chi nhánh của sông
Gogra hiện nay. Nhưng theo ông V. Smith
thì nó ở vùng Dharmaurì, khoảng giữa
Nepal và Gorakpur hiện nay.
[X. Đại sử (Pàli:Mahàvaôsa, xxxi);
kinh Trường a hàm Q.4; luật Thập tụng
Q.60; Phiên Phạm ngữ Q.8; A. Cunningham:
Ancient Geography of India; V. Smith:
Kusinàrà, orKuzinagara, and other Buddhist
holy places].
LAM TÌ NI VIÊN
Lam tì ni, Phạm,Pàli:Lumbinì.
Cũng gọi Lưu di ni viên, Lâm vi ni viên,
Long di nễ viên, Lạp phạt ni viên, Luận dân
viên, Lâu tì viên, Long tần viên, Lân tì viên,
Lâm nhi viên.
Hán dịch: Hoa quả đẳng thắng diệu sự

cụ túc, Lạc thắng viên quang, Giải thoát xứ,
Khả ái, Hoa hương, Đoạn, Diệt, Diêm.
Khu vườn hoa nằm ở khoảng giữa Câu
lợi và Ca tì la vệ thuộc Trung Ấn độ đời
xưa, do vua Thiện giác (Phạm:
Suprabuddha) kiến tạo, dành cho Hoàng
hậu Lam tì ni, cũng là nơi đức Phật đản sinh.
Vườn này từng đã 1 thời bị bỏ hoang,
mãi sau khi trụ đá của vua A dục được phát
hiện, người ta mới biết đây là Thánh địa nơi
đức Phật đản sinh, từ đó mọi người hết lòng
giữ gìn bảo vệ.
Vườn Lam tì ni hiện nay nằm trên lãnh
thổ nước Népal. Diện tích vườn chiều đông
tây khoảng 30 mét, chiều Nam bắc 20 mét,
trong đó có ao tắm hình vuông và ngôi nhà
bằng gạch, có tên là nhà thờ Lỗ mục mễ
điệt, vách bên trong mặt chính có khắc tượng
phu nhân Ma da bằng đá, là tác phẩm của
thời đại Vương triều Cấp đa (Phạm:Gupta)
hoặc sau đó.
[X. Bản sinh kinh Phật truyện (Pàli:
Jàtaka-nidàna); kinh Tạp a hàm tập 23;
kinh Trường a hàm Q.4; phẩm Sinh trong
Phật sở hành tán Q.1; kinh Bát đại linh tháp
danh hiệu; A dục vương truyện Q.1; điều
Kiếp tỉ la phạt tốt đổ quốc trong Đại đường
tây vực kí Q.6; thiên Tây vực trong Đông
Tây giao thiệp sử chi nghiên cứu; V. Smith:
Azoka; S. N. Majumdar: Cunningham’s
Ancient Geography of India].
LAM VŨ
.....
Nói đủ là già lam, đường vũ, tức chỉ cho
chùa viện của Phật giáo.
(xt. Già Lam).
LAM VŨ
Di tích vườn Lam tì ni

L
2709
LẠM BA QUỐC
Lạm ba, Phạm: Lampàka.
Cũng gọi Lam bà quốc, Lãm ba quốc, Bà
ca quốc.
Tên một nước xưa ở vùng Tây bắc thuộc
Bắc Ấn độ. Nước này tương đương với
Laghman ở giữa Kabul (thuộc Afghanistan)
và miền Tây bắc Ấn độ.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 2,
nước Lạm ba chu vi hơn 1000 dặm, nội
thuộc nước Ca tất thí. Khí hậu ấm áp,
không có tuyết; phong tục vui nhộn, dân
thích hát xướng, ngâm vịnh, tính tình nhút
nhát, dối trá, dáng người thấp bé, cử động
nhẹ nhàng, phần nhiều mặc áo bằng lông
thú mầu trắng. Có hơn 10 ngôi chùa, tăng
chúng rất ít và hầu hết tu học theo giáo
pháp Đại thừa. Có mấy mươi ngôi đền thờ
trời, ngoại đạo rất đông.
Theo Vãng ngũ thiên trúc quốc truyện
của ngài Tuệ siêu (546-622) người Tân la,
thì Lạm ba lúc bấy giờ là thuộc địa của nước
Kiện đà la. Ngoài ra, Hữu bộ tì nại da quyển
46; kinh Phật mẫu đại khổng tước minh
vương quyển trung và phẩm Thuyết mật ấn
trong kinh Đại bi không trí kim cương đại
giáo vương nghi quĩ quyển 2... đều có nói
đến tên nước này.
[X. kinh Khổng tước vương chú
Q.thượng; Thích ca phương chí Q.thượng;
Tống sử liệt truyện thứ 249].
LÃM
Cũng gọi Lạm.
Là chữ (raô) Tất đàm.
Chữ này được tạo thành bởi chữ (la)

chủng tử của Hỏa đại trong 5 đại và thêm
dấu chấm “.”(đại không), tượng trưng cho
sự đốt cháy các bụi nhơ, là chủng tử của
lửa trí tuệ diệt sạch các phiền não. Chữ
này tương đối với chữ (Tông,biểu thị
nước trí tuệ).
Trong Mật giáo, khi tu pháp, hành giả
dùng chữ Lãm quán tưởng các pháp y báo
chính báo thanh tịnh, kết ấn, tụng chân ngôn
Khi gia trì nước thơm thì dùng chữ Lãm,
chữ Tông để gia trì.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.8].
LÃM THỰC THÀNH QUYỀN
Đối lại: Dẫn quyền qui thực.
Vận dụng chân thực thành tạm thời.
Nghĩa là nắm giữ giáo pháp chân thực
mà vận dụng thành phương tiện tạm thời
một cách khéo léo. Đây là thuật ngữ phán
giáo của tông Hoa nghiêm.
Ngài Trí nghiễm, Pháp tạng, v.v... của
tông Hoa nghiêm chia Thánh giáo Như lai
nói trong 1 đời làm 2 loại là Tam thừa và
Nhất thừa. Rồi trong Nhất thừa lại chia
thành Đồng giáo và Biệt giáo, lấy thuyết “Hội
tam qui nhất”(hội 3 về 1) của kinh Pháp
hoa làm “Đồng giáo nhất thừa”, thuyết
“Thập thập vô tận” của kinh Hoa nghiêm
làm “Biệt giáo nhất thừa”.
Trong Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển 1, khi giải thích về Đồng giáo nhất
thừa, ngài Pháp tạng chia làm 2 môn: Phân
chư thừa môn và Dung bản mạt môn. Dung
bản mạt tức là danh nghĩa của Đồng giáo là
lấy Nhất thừa làm bản(gốc), lấy Tam thừa
làm mạt(ngọn), rồi mới dung hợp Nhất thừa
và Tam thừa. Kế đó lại chia làm 2 môn: Dẫn
quyền qui thực(đưa tam thừa về chân thực)
và Lãm thực thành quyền. Trong đó, Dẫn

quyền qui thực tức là Nhất thừa, Lãm thực
thành quyền tức là Tam thừa.
LAN BỒN HỘI
Tức là hội Vu lan bồn, hội này bắt nguồn
từ kinh Vu lan bồn.
LAN BỒN HỘI

L
2710
Theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 13, Vu
lan bồn, tiếng Phạm là: Ullambana, Hán
dịch: đảo huyền, nghĩa là treo ngược. Hội
Vu lan bồn được tổ chức vào ngày rằm tháng
7 hàng năm.
(xt. Vu Lan Bồn).
LAN HƯƠNG SAO
Cũng gọi A lê thụ chi.
Đầu búp hoa lan hương.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 35 (Đại 54, 541
hạ), nói: “Khi hoa lan hương nở thì ở đầu
nụ hoa chia ra làm 7 cánh, đức Phật dùng
để ví dụ thiện thần đập đầu tội nhân vỡ làm
7 mảnh, giống như đầu hoa kia”.
Xưa dịch A lê thụ chi là sai, vì ở Ấn độ
không có cây A lê.
[X. kinh Đại khổng tước vương
Q.thượng]. (xt. A Lê Thụ Chi).
LAN THẤT
Tên gọi khác của chùa viện, tinh xá. Lan,
hoặc là gọi tắt của A lan nhã, hoặc lấy nghĩa
mùi thơm của hoa lan.
Bài tựa của ông Trương thuyết trong Đại
đường tây vực kí (Đại 51, 868 thượng), nói:
“Sự nghiệp của ngài cực kì xán lạn, hơn cả
rừng chiên đàn, đức hạnh của ngài hợp với
đạo trung dung, hương thơm ngào ngạt khắp
lan thất”.
LAN THUẪN
Lan là dọc, thuẫn là ngang, tức chỉ cho
lan can quanh nhà, hoặc hàng rào bao bọc
gốc cây.
Thiền uyển thanh qui quyển 10 (Vạn tục
111, 467 hạ), nói: “Nơi điện Phật tôn nghiêm
để đốt hương, chiêm lễ, không được đứng

dựa lan can, châu đầu nói, cười”.
Ngoài ra, kinh Di đà ghi, ở cõi nước Cực
lạc, có 7 lớp lan thuẫn, 7 lớp lưới giăng, 7
lớp hàng cây, v.v...
LAN XA ĐÃI
I. Lan Xa Đãi.
Tiếng Ấn độ, có nghĩa là khen ngợi.
Theo Chu tử ngữ lục, ông Vương đạo
đời Đông Tấn thường gọi các vị tăng Ấn độ
là Lan xa đãi.
Có thuyết cho rằng Lan xa tức là Lan
nhã, nghĩa là yên tĩnh, vắng lặng; Đãi nghĩa
là chờ đợi. Bởi thế, Lan xa đãi cũng có hàm
ý hướng tới chỗ an tĩnh.
II. La Xa Đãi.
Tên của hương Hoàng thục được cất giữ
ở viện Chính thương tại chùa Đông đại ở
Nại lương, Nhật bản. Về ý nghĩa của loại
hương này thì không được rõ. Chỉ biết nó
đã từ Bách tế (Đại hàn) được truyền vào Nhật
bản trong năm Thiên bình (729-749) đời
Thiên hoàng Thánh vũ.
LẠN THOÁT
Cũng gọi Loạn thoát.
Có nghĩa là rối tung, đảo lộn.
Vì muốn đề phòng kẻ có tâm kiêu căng
ngạo mạn, cậy mình có trí tuệ mà giảng
giải sai lầm, tự làm tổn hại mình và tổn
hại người khác, cho nên bậc cao minh cố
ý đảo lộn câu văn trong kinh điển, làm
cho nghĩa lí không thông suốt, khiến kẻ
kia không thể hiểu thấu mà bỏ tâm cống
cao ngã mạn, phải nương theo bậc minh
sư chỉ bảo mới hiểu được ý kinh. Đây là
phương tiện khéo léo để ngăn ngừa nhân
duyên phá pháp. Kinh Đại nhật và Đại
nhật kinh sớ của Mật giáo thường dùng
Lạn thoát. Lạn thoát trong các bộ sớ có

rất nhiều loại, nếu muốn chỉ rõ thì có kí
hiệu nhất định.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5, 18].
LẠN THOÁT

L
2711
LANG
..
Cũng gọi Tế điện, Độ điện.
Tức là hành lang, một kiến trúc được
thiết kế để tiện cho việc qua lại giữa các điện
đường và phòng xá.
Hành lang thông gió giữa các cây cột và
câu lan, ở trên không có mái che, có thể
thông suốt, gọi là Thấu lang. Nếu hành lang
được thiết kế chung quanh điện đường và
có hình cây cầu thì gọi là Kiều lang, hoặc
Phản độ lang. Nếu hành lang uốn khúc
quanh co, thì gọi là Tí chiết lang; nếu hành
lang có nhiều khúc quanh liên tiếp nhau,
thì gọi là Long vĩ đạo (đường đuôi rồng).
LANG GIA SƠN GIÁC HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Cũng gọi Lang gia Giác ngữ lục.
Gọi đủ: Trừ châu Lang gia Sơn giác hòa
thượng ngữ lục.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Lang gia Tuệ
giác thuộc tông Lâm tế soạn vào đời Tống,
do các môn nhân biên tập và được ấn hành
vào khoảng năm Vĩnh lạc (1403-1424) đời
Minh, được xếp vào Cổ tôn túc ngữ lục
quyển 46 trong Vạn tục tạng tập 118.
Nội dung thu chép lời khai thị đại chúng,
thướng đường, tiểu tham, niêm cổ, v.v... của
ngài Tuệ giác.
LANG TÍCH SƠN
Tên khác của núi Kê túc (bên Ấn độ), là
nơi ngài Ma ha Ca diếp nhập định.
[X. kinh Ma ha ma da Q.hạ; Huyền ứng
âm nghĩa Q.8]. (xt. Kê Túc Sơn).
LÃNG ĐẠT MA VƯƠNG
Tạng: Glaídar-ma.

Cũng gọi Lãng đạt mã vương.
Vua nước Tây tạng, ở ngôi năm 836-841
(hoặc 838-842).
Ông vốn tên là Đạt ma (Tạng: Dar-ma),
nhưng do tính tình tàn ác bạo ngược như
con trâu mộng (Tạng:glaí) nên bị gọi là
Lãng đạt ma(Đạt ma trâu mộng). Anh của
ông là vua Lai ba thiệm vì hết sức bảo hộ
Phật giáo nên bị tín đồ Bổng giáo giết hại.
Sau khi lên nối ngôi, Lãng đạt ma liên kết
với Bổng giáo đàn áp Phật giáo một cách
khốc liệt. Ông ra lệnh cấm chỉ Phật giáo,
đóng cửa chùa viện, bắt tăng ni hoàn tục,
cưỡng bức họ trở thành thợ săn và đồ tể, ai
không tuân lệnh đều bị giết chết; ông còn
ra lệnh đốt hết toàn bộ kinh điển Phật giáo.
Nền tảng của Phật giáo Tây tạng do vua
Khất lật song đề tán xây dựng 100 năm
qua và sự nghiệp 20 năm của vua Lai ba
thiệm vun bồi làm cho hưng thịnh đều bị
ông phá hủy. Tương truyền trong thời gian
bị bách hại này, phần lớn kinh luận Phật
giáo được chư tăng và tín đồ đem vào hang
núi Lhasa cất giấu.
Năm 841, vua Lãng đạt ma bị Lạt ma
Cát tường Kim cương (Tạng: Dpal-gyi rdorje)
ám sát.
[X. Ch. Bell: The Religion of Tibet, 1931;
G. Tucci: Tibetan Painted Scrolls, 1949]. (xt.
Tây Tạng Phật Giáo).
LÃNH ĐỊA LÍ HỌC KHÁCH THUNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lãnh địa (nơi thanh nhàn, lạnh lẽo): Chỉ
cho cảnh giới yên tĩnh, vắng vẻ. Khách thung
(người giã gạo): Chỉ cho Lục tổ Tuệ năng giã
gạo trong 8 tháng lúc mới đến tham học
Ngũ tổ Hoằng nhẫn ở núi Hoàng mai. Lãnh
địa lí học khách thung, nghĩa là Thiền giả

trong cảnh tĩnh lặng, nương theo nghĩa lí
mà tu hành, giống như tâm cảnh lúc ngài
Tuệ năng giã gạo. Trái lại, nếu Thiền giả
không theo nghĩa lí mà tu hành, chẳng lí
LÃNH ĐỊA LÍ HỌC KHÁCH THUNG

L
2712
hội việc bổn phận, xét cho rõ bản lai diện
mục, mà chỉ 1 lòng mong cầu được phúc
tuệ, tiêu trừ nghiệp chướng thì cách Phật
đạo còn xa.
[X. Thiền quan sách tiến tiền tập].
LÃNH GIẢI
Cũng gọi Lãnh ngộ, Giải hội, Lãnh lãm,
Lãnh đắc.
Hiểu rõ những điều người khác chỉ dạy
mà được khai ngộ, gọi là Lãnh giải.
Cứ theo Pháp hoa văn cú kí quyển 5 phần
1, thì lãnh là bên ngoài lãnh nghe lời Phật
dạy; giải là bên trong ngộ được ý Phật.
[X. kinh Giải thâm mật Q.2]. (xt. Giải).
LÃNH NẠP
Thân tâm nhận lãnh những cảm giác vui
hay buồn.
Luận Thành duy thức quyển 3 (Đại 31,
11 hạ), nói: “Thụ nghĩa là lãnh nạp những
cảnh tượng thuận, nghịch, chẳng thuận,
chẳng nghịch làm tính”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng phần 1, tiết 3].
LÃNH NOÃN TỰ TRI
Cũng gọi Lãnh nhiệt tự tri.
Nước nóng hay lạnh chỉ có người uống
tự biết, chứ không có cách nào diễn tả cho
người khác biết được. Trong Thiền tông,
nhóm từ này được sử dụng để ví dụ cho
cảnh giới đã đạt ngộ thì cũng chỉ có người
tự đạt ngộ biết được mà thôi, ngoài ra, không
thể giải thích cho người khác.
Điều Mông sơn Đạo minh trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 4 (Đại 51, 232
thượng), nói: “Nay nhờ sự chỉ dạy mà thấy

được chỗ vào, như uống nước, lạnh nóng
tự biết”.
LÃNH TỌA
... ..
Thân ngồi ngay thẳng, tâm không tán
loạn, không dính mắc vào điều mình được,
chỗ mình ngộ, mà chỉ chuyên chú ngồi thiền.
Tắc 2 trong Thung dung lục (Đại 48, 228
hạ), nói: “Lặng lặng lãnh tọa Thiếu lâm, thầm
thầm toàn đề chính lệnh”.
LAO LỮ
I. Lao Lữ.
Chỉ cho người bị phiền não trói buộc.
Lao là trần lao, tên khác của phiền não.
Phẩm Đệ tử trong kinh Duy ma cật sở
thuyết quyển thượng (Đại 14, 540 hạ), nói:
“Vì cùng với bọn ma chung 1 tay, tạo các
lao lữ, nên ngươi cùng với bọn ma và các
trần, giống hệt như nhau”.
II. Lao Lữ.
Chỉ cho những người làm công việc lao
dịch, hoặc các nô bộc.
[X. Chính pháp nhãn tạng hành trì
Q.thượng].
LAO QUAN
Cửa ải kiên cố khó vượt qua, ví dụ cảnh
giới hướng thượng không thể dùng tư duy
phân biệt mà đạt đến được.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 16 (Đại
51, 331 trung), nói: “Một câu cuối cùng mới
đến lao quan, bít hết đường đi không thông
phàm thánh”.
LÃO
Phạm:Jarà.
Già suy, chỉ cho các pháp sắc, tâm liên
tục đổi khác, 1 trong 24 pháp Bất tương ứng
hành của tông Duy thức.
Sinh, lão, trụ, vô thường gọi là Tứ tướng,

LÃO

L
2713
trong đó, Lão tướng đương với Dị tướng của
Hữu bộ. Chi thứ 12 trong 12 duyên khởi là
Lão tử. Ngoài ra, sinh khổ, lão khổ, bệnh
khổ, tử khổ, được gọi là Tứ khổ.
(xt. Thập Nhị Nhân Duyên, Tâm Bất
Tương Ứng Hành, Lão Tử).
LÃO BÀ
Cũng gọi Bà tử.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được dùng
để chỉ cho thái độ thân thiết ân cần của người
thầy chỉ dạy học trò, với tâm từ bi như bà
dạy cháu.
Phổ thông cho rằng giáo pháp của 2 ngài
Hoàng bá Hi vận và Đại ngu Thủ chi thân
thiết mà không hiềm sự phiền toái, nên
được gọi là: “Hoàng bá lão bà, Đại ngu
nhiều lời”.
Lâm tế lục hành lục (Đại 47, 504 hạ),
chép: “Ngài Đại ngu nói rằng: Hoàng bá với
tâm lão bà đã vì ngươi mà quá mệt mỏi”.
Ngoài ra, đối với tấm lòng cực kì thiết
tha chỉ dạy người học của bậc thầy, gọi là
Lão bà tâm thiết, gọi tắt là Bà tâm.
[X. Lâm tế lục khám biện; tắc 11 trong
Thiết địch đảo xuy].
LÃO BÀ THIỀN
Chỉ cho thiền phong của bậc thầy dùng
thái độ ân cần thân thiết trong khi chỉ dạy
người học.
Từ ngữ Lão bà thiền có hàm ý khinh
miệt, bởi vì bậc thầy nên dựa theo căn tính
của người học mà dùng phương tiện khéo
léo để tiếp dắt, chứ nếu cứ 1 mặt ân cần
thiết tha chỉ dạy thì trở ngại cho việc người
học tự tìm tòi, tham cứu, sẽ mất đi cơ hội

khai phát trí tuệ; như vậy thực trái với tông
chỉ “bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền”
của Thiền tông.
Lâm tế lục khám biện (Đại 47, 503 trung),
chép: “Ngài Phổ hóa đưa tay chỉ và nói: Hà
dương là nàng dâu mới, Mộc tháp là lão bà
thiền, Lâm tế là đứa trẻ thơ nhưng lại có đủ
con mắt”.
LÃO HỒ
Chỉ cho đức Phật Thích ca và Tổ Đạt
ma.
Ngoài ra còn có từ ngữ “Hồ chủng tộc”
(dòng dõi Ấn độ) chỉ cho môn đệ của Tổ Đạt
ma, hoặc chỉ chung cho hàng Phật tử.
Đại tuệ Phổ giác thiền sư ngữ lục quyển
25 (Đại 47, 918 hạ), chép: “Lão hồ nói rằng:
Chân như không giữ tự tính, nhưng tùy theo
nhân duyên mà thành tựu tất cả các pháp”.
(xt. Hồ Chủng Tộc).
LÃO KHỔ
Phạm:Jarà-du#kha.
Pàli:Jarà-dukkha.
Những nỗi khổ não mà chúng sinh phải
chịu khi thân thể đến lúc già suy. Là 1 trong
4 cái khổ, 1 trong 8 nỗi khổ.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 61,
con người đến lúc già sẽ có 5 tướng suy
thoái: Sắc đẹp, khí lực, các căn(mắt lòa, tai
điếc, v.v...), cảnh giới thụ dụng(ít ăn, kém
ngủ, v.v...)và thọ lượng(tuổi thọ giảm dần).
Năm tướng suy thoái này gọi là Khổ.
Cứ theo kinh Phân biệt Thánh đế trong
Trung a hàm quyển 7, chúng sinh đến lúc
già thì tóc bạc, răng rụng, sức khoẻ suy giảm,
lưng gù, gối mỏi, đi lại phải chống gậy, bắp
thịt teo dần, các căn chậm lụt, nhan sắc
xấu xí, thân tâm chịu nhiều khổ sở. Đó là
Lão khổ.

[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.6, 18; kinh
Tu hành bản khởi Q.hạ; kinh Đại bát niết
bàn Q.12 (bản Bắc); luận Đại tì bà sa Q.78;
Đại thừa nghĩa chương Q.3 phần đầu]. (xt.
Bát Khổ, Tứ Khổ).
LÃO KHỔ

L
2714
LÃO NẠP
Cũng gọi: Nạp tăng, Nạp tử, Dã nạp, Bố
nạp, Tiểu nạp.
Từ ngữ gọi chung các vị tỉ khưu, hàm ý
nhún nhường. Nạp là áo vá, chúng tăng mặc
áo vá nên tự xưng là Lão nạp.
Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục quyển
14 (Đại 47, 777 hạ), nói: “Lão nạp thường
giữ gìn giới luật để tự khế hợp với điều mình
chứng được, tùy theo sức mà thụ dụng”.
LÃO THIẾU BẤT ĐỊNH
Tuổi thọ không nhất định. Nghĩa là
người già sinh ra trước, chưa hẳn đã chết
trước, mà người trẻ sinh sau chưa hẳn đã
chết sau, đây là hình dung sự sống chết của
con người là vô thường, bất định. Nhưng
người ta ở đời phần nhiều không rõ chân lí
ấy, nên trong cảnh già trẻ bất định, biến hóa
đổi dời như vậy, mà cứ mong muốn mình
sống lâu nghìn tuổi.
LÃO TỬ
Phạm,Pàli:Jarà-maraịa.
Cũng gọi Lão tử chi.
Già và chết, chỉ chung cho sự suy biến
hoại diệt của chúng sinh, là 1 trong 12 nhân
duyên.
Theo thuyết Tam thế lưỡng trùng nhân
quả, trong 12 chi nhân duyên, thì chi sinh
và chi lão tử là 2 quả vị lai; sau khi xả bỏ
thân mệnh đời hiện tại, thì ngay trong 1
sát na đầu tiên 5 uẩn tu tập để hình thành
sự sống mới, gọi là sinh; trái lại, những sát
na sau khi thức sinh khởi, danh sắc, lục
nhập, thụ, ái dần dần tăng trưởng cho đến
dị diệt, gọi là lão tử. Trong đó, lão là sự suy

biến của sắc và tâm, tử là sự hoại diệt của
thọ mệnh.
Ngoài ra, các nhà Duy thức đem phối
hợp Nhị thế nhất trùng nhân quả với 12
nhân duyên, cho rằng sinh và lão tử thuộc
về chi sinh, còn sự suy biến của 5 uẩn dị
thục do 3 chi ái, thủ, hữu sinh ra, cho
đến thân hoại mệnh chung mới là chi
lão tử.
Lại theo luận Thành duy thức quyển 8,
thì trong 4 thứ sinh, lão, bệnh, tử, lập riêng
sinh làm 1 chi; còn lão và tử hợp chung lại
làm 1 chi; bệnh thì không thể lập làm 1 chi,
bởi vì bệnh chẳng phải tất cả chúng sinh
nhất định đều có, còn lão tuy chẳng phải
nhất định đều có, nhưng mà phổ biến tất
cả, nên lập làm 1 chi.
[X. kinh Tạp a hàm Q.12; kinh Đại nhân
trong kinh Trung a hàm Q.24; kinh Đại
duyên phương tiện trong Trường a hàm
Q.10; luận Đại tì bà sa Q.23; luận Câu xá
Q.9; luận Thuận chính lí Q.25, 26]. (xt. Thập
Nhị Nhân Duyên).
LÃO TỬ HÓA HỒ KINH
Kinh của Đạo giáo, do Đạo sĩ Vương phù
soạn vào khoảng những năm cuối đời Huệ
đế nhà Tây Tấn, bản hiện còn chỉ có 2 quyển
được thu vào Đại chính tạng tập 54.
Vương phù thường tranh luận với ngài
Bạch viễn về Đạo giáo và Phật giáo, nhưng
Đạo giáo thường bị luận phá, Vương phù
cảm thấy rất nhục nhã nên ngụy tạo kinh
này, ý muốn đưa Đạo giáo lên trên Phật
giáo.
Nội dung kinh này nói rằng Lão tử qua
Tây vực, rồi đến Ấn độ, chuyển sinh làm
Thích ca mà giáo hóa người Hồ(tức người
Ấn độ). Khi kinh này vừa xuất hiện, thì

đầu tiên có luận “Tiếu đạo” (cười Đạo giáo)
của quan Ti lệ đại phu là Chân loan đời
Bắc Chu bắt bẻ; kế đến có các luận Phá
tà, Biện chính, Tập cổ kim Phật đạo luận
hành, v.v... ở đời Đường lần lượt phê phán
LÃO TỬ HÓA HỒ KINH

L
2715
kinh này. Niên hiệu Tổng chương năm đầu
(668) đời vua Cao tông nhà Đường, kinh
này bị thiêu hủy. Đến niên hiệu Thần long
năm đầu (705) đời vua Trung tông, kinh
này lại bị nghiêm cấm. Qua đời Tống, tuy
có 1 thời gian kinh này được lưu truyền,
nhưng sang đời Nguyên lại bị cấm ngặt,
cho đến tuyệt tích.
Thời gần đây, ông Bá hi hòa (P. Pelliot),
1 học giả người Pháp, đã tìm thấy kinh này
ở Đôn hoàng, toàn bộ có 10 quyển, nhưng
chỉ còn quyển thứ 1 và quyển thứ 10. Quyển
thứ 1 của bản Đôn hoàng đề là “Lão Tử Tây
Thăng Hóa Hồ Kinh Tự Thuyết Đệ Nhất”,
cuối quyển thứ 10 đề là “Lão Tử Hóa Hồ
Kinh Quyển Đệ Thập”. Căn cứ vào sự
nghiên cứu, thì nội dung của bản được xếp
vào Đại chính tạng và nội dung của Lão Tử
Hóa Hồ Kinh của Đạo sĩ Vương phù khác
nhau rất xa, lí do như sau:
1. Hóa Hồ kinh của Vương phù chỉ có 1
quyển, nhưng bản Đôn hoàng lại có những
10 quyển.
2. Bản Đôn hoàng đề là: “Lão tử tây thăng
hóa Hồ kinh tự thuyết đệ nhất”, nhưng bản
của Vương phù thì không gọi là “Lão tử tây
thăng hóa Hồ kinh”.
3. Bản Đôn hoàng có bao hàm tư tưởng
Ma ni giáo khá sâu đậm, do đó, có thể suy
đoán bản này được soạn sau khi Ma ni giáo
đã được truyền vào Trung quốc ở đời Đường,
chứ không phải Lão tử hóa Hồ kinh do Đạo
sĩ Vương phù trứ tác.
Ngoài ra, bản tìm thấy ở Đôn hoàng cùng
với Dật văn khảo do Tưởng phủ thu chép,

Bổ khảo và Hiệu khám kí của La chấn ngọc
đều được đưa vào “Đôn Hoàng Thạch Thất
Di Thư”.
[X. Pháp hoa tam đại bộ bổ chú Q.13;
Lịch đại Tam bảo kỉ Q.11; Phật tổ thống kỉ
Q.39; Pháp tổ truyện trong Xuất tam tạng
kí tập Q.15; Đạo giáo chi cơ sở đích nghiên
cứu (Phúc tỉnh Khang thuận)].
LÃO TỬ HÓA HỒ THUYẾT
Thuyết nói về việc Lão tử sang Ấn độ
giáo hóa đức Phật, hoặc Lão tử chuyển sinh
làm Phật. Đây là 1 thuyết đặc biệt khác lạ
phát sinh vào thời gian tương tranh giữa Phật
giáo và Đạo giáo.
Cứ theo truyện Tương khải trong Hậu
Hán thư liệt truyện thứ 20 hạ, thì Lão tử
đến Di địch(ám chỉ Ấn độ với ý khinh miệt, vì
Di địch là mọi rợ)làm Phù đồ(Phật đà); còn
theo truyện Bùi chú dẫn Ngụy lược Tây
nhung trong Tam quốc chí Ngụy thư thứ
30, thì Lão tử ra biên ải đi về hướng tây, qua
Tây vực đến Thiên trúc giáo hóa người Hồ
(người Ấn), Phù đồ cũng là đệ tử của ông.
Trong những truyện trích dẫn trên đây
tuy không nói đến 2 chữ “hóa hồ” nhưng
là những ghi chép sớm nhất về thuyết Hóa
Hồ. Hoặc giả, truyện Lão Trang trong Sử
kí có nói Lão tử ra khỏi biên ải, sau đó
không biết chết ở đâu, rồi những người hiếu
sự dựa vào đó mà bịa ra thuyết Lão tử hóa
hồ chăng?
Có 2 nguyên nhân hình thành thuyết
Lão tử hóa hồ:
1. Tín đồ của Đạo giáo muốn nâng địa
vị Đạo giáo lên trên Phật giáo mà bịa ra
thuyết này.
2. Tín đồ Phật giáo muốn tông giáo ngoại
lai của mình bắt rễ vững chắc tại Trung quốc

để tồn tại và phát triển lâu dài nên tạo ra
thuyết này.
Từ 2 nguyên nhân trên mà có nhiều tác
phẩm liên quan đến kinh Lão tử hóa hồ xuất
hiện, như: Văn thủy tiên sinh vô thượng
chân nhân quan lệnh nội truyện và Hóa hồ
kinh trong phẩm Tây hồ, sách Tam động
châu nang quyển 9 (Đạo tạng 782), Lưu sa
bát thập nhất quốc cửu thập lục chủng ngoại
đạo trong truyện Do long quyển 4 (Đạo tạng
555), Hỗn nguyên thánh kí quyển 4, 5 (Đạo
LÃO TỬ HÓA HỒ THUYẾT

L
2716
tạng 552), kinh Lão tử hóa hồ bản Đôn
hoàng (Đại chính tạng tập 54), v.v...
Thuyết Lão tử hóa hồ khởi đầu từ những
năm cuối đời Lục triều, qua các đời Đường,
Tống đều có phong mạo khác nhau, có thể
chia làm 2 thuyết chính là:
1. Thuyết Lão tử đến nước Hồ giáo
hóa người Hồ, nghĩa là Lão tử có đến nước
Kế tân, nước Vu điền, nước Điều chi, v.v...
truyền pháp.
2. Thuyết Lão tử chuyển sinh làm Phật.
[X. Quảng hoằng minh tập Q.1; Pháp
kinh lục Q.2; luận Biện chính Q.5; luận Tiếu
đạo Q.hạ; Thích thị thông giám Q.1; Đôn
hoàng thạch thất di thư tập 3; Minh sa thạch
thất dật thư tục biên; Tảo đạo điền đại học
Văn học bộ biên triết học niên chí Q.4].
LẠP
..
Chiếc nón của vị tăng hành cước, gồm 2
loại: Nón tre và nón lá.
Điều Nhập viện trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển 3 (Đại 48, 1125 trung), nói:
“Người xưa lưng mang bao, đầu đội nón,
đến sơn môn(cửa Tam quan)bỏ nón xuống,
vào cửa đốt hương, nói pháp ngữ, đến trước
Tăng đường, cởi bao xuống”.
Ngoài ra, câu “Lạp trọng Ngô thiên tuyết”
(nón nặng tuyết trời Ngô), nghĩa bóng là “dầm
sương dãi tuyết”, là ý khen ngợi phong cách
của vị tăng hành cước, vai mang trọng trách
tu hành Phật đạo.
LẠP
..
Cũng gọi Hạ lạp, Niên lạp.

I. Lạp.
Chỉ cho Giới lạp, Pháp lạp, là số tuổi
của tỉ khưu tính từ khi thụ giới Cụ túc, sau
đó, cứ mỗi một hạ an cư tính thêm 1 tuổi.
Bài tụng Bách trượng qui thằng trong
Thiền uyển thanh qui quyển 10 (Vạn tục
111, 465 hạ), nói: “Người đầy đủ đức hạnh
có đạo nhãn đáng được tôn trọng, gọi là
Trưởng lão; bên Tây vực, các bậc đạo cao
lạp trưởng được tôn xưng là Trưởng lão, như
Trưởng lão Tu bồ đề, v.v...”
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.14]. (xt. Pháp
Lạp).
II. Lạp.
Gọi đủ: Lạp nguyệt(tháng chạp).
Chỉ cho tháng 12 âm lịch. Lạp vốn là
tên của lễ tế tự đời xưa ở Trung quốc, vì
Trung quốc thời ấy thường lấy tháng 12 âm
lịch làm tháng tế lễ, cho nên quen gọi tháng
12 là Lạp nguyệt.
Viên thông đại ứng quốc sư ngữ lục quyển
thượng (Đại 80, 106 trung), nói: “Đến ngày
30 tháng chạp(Lạp nguyệt), cũng chỉ như
thế; tháng chạp(lạp)qua, mùa xuân đến,
vẫn y như cũ, thử nói xem, đó là cái gì?”.
LẠP ẤN
Con dấu bằng sáp ong. Khuân dấu sáp
ong in trên đất sét, dấu sáp tuy chảy ra,
nhưng cùng hòa hợp với đất mà thành hình
chữ, ví dụ 5 ấm hiện tại tuy diệt nhưng sinh
ra 5 ấm “Trung hữu”.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
29 (Đại 12, 535 hạ), nói: “Ví như ấn sáp in
trên đất sét, ấn và đất hòa hợp, ấn hoại thì
văn thành, nhưng ấn không phải đã biến
thành đất, mà hình các chữ cũng chẳng phải
do đất sinh, cũng không phải từ đâu đến,
mà do nhân duyên in vào đất sinh ra. Cũng

thế, 5 ấm hiện tại diệt thì 5 ấm của thân
Trung ấm sinh ra, 5 ấm của hiện tại diệt
không phải biến thành 5 ấm của Trung ấm;
5 ấm của Trung ấm chẳng phải tự nhiên
sinh, cũng chẳng phải từ cái khác sinh, nhưng
vì có 5 ấm hiện tại mà sinh 5 ấm của Trung
ấm, hệt như ấn sáp in vào đất sét, ấn hư
hoại mà hình chữ đã thành”.
(xt. Ấn Hoại Văn Thành).
LẠP ẤN

L
2717
LẠP BÁT
.....
Ngày mồng 8 tháng chạp âm lịch, ngày
đức Phật thành đạo.
Lạp vốn là tên của lễ cúng tế ở Trung
quốc vào cuối năm; vì Trung quốc đời xưa
thường lấy tháng 12 âm lịch làm tháng tế lễ,
nên gọi tháng chạp là Lạp nguyệt, gọi ngày
mồng 8 tháng 12 là Lạp bát.
Điều Phật thành đạo Niết bàn trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui quyển 2 (Đại 48,
1116 thượng), nói: “Ngày mồng 8 tháng chạp
là ngày đức Bản sư Thích ca Như lai đại hòa
thượng thành đạo, đại chúng phải chuẩn bị
hương, hoa, đèn, nến, trà, quả cho trang
nghiêm, thanh tịnh để cúng dường”.
Vào ngày này, Phật tử Trung quốc phỏng
theo điển tích mục nữ(cô gái chăn bò)dâng
sữa cúng Phật, nấu cháo bằng gạo với trái
cây cúng dường đức Phật, gọi là Lạp bát chúc
(cháo mồng 8 tháng chạp).
Tại Nhật bản, kỉ niệm ngày đức Phật
thành đạo, từ ngày mồng 1 đến mồng 8 tháng
chạp, trong các chùa thuộc Thiền tông, suốt
ngày đêm chư tăng chỉ tọa thiền tu hành
chứ không làm bất cứ việc gì khác ngoại trừ
việc ăn uống và vệ sinh. Đến sáng sớm ngày
mồng 8, sau khi tụng chú Đại bi trước tượng
Phật Thích ca là kết thúc pháp hội kỉ niệm
Phật thành đạo. Pháp hội này được gọi là
Lạp bát nhiếp tâm, Lạp bát đại nhiếp tâm,
cùng với hội tắm Phật, hội Niết bàn, gọi
chung là Tam đại hội.
[X. kinh Trường a hàm Q.4; kinh Quán
tẩy Phật hình tượng; Đại Tống tăng sử lược

Q.thượng; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.3].
LẠP BÁT CHÚC
........
Cũng gọi Ngũ vị chúc, Hồng tao, Thất
bảo chúc, Phật chúc.
Cháo 5 vị dâng cúng Phật vào ngày mồng
8 tháng chạp âm lịch hằng năm, trong các
chùa viện.
Cứ theo Đại Tống tăng sử lược quyển
thượng và môn Ẩm đạm trong Thiền lâm
tượng khí tiên, thì thời nhà Tống bên Trung
quốc lấy ngày mồng 8 tháng chạp âm lịch
làm ngày Phật đản, các chùa lớn ở kinh đô
làm lễ tắm Phật, dùng các thứ trái cây, ngũ
cốc nấu thành cháo 7 báu, 5 vị, gọi là Lạp
bát chúc.
Trong các kinh không thấy nói nên dùng
những chất liệu gì để nấu cháo Lạp bát, mà
chỉ thấy trong điều Nguyệt phần tu tri trong
Bách trượng thành qui quyển 7 và môn Ẩm
đạm trong Thiền lâm tượng khí tiên, bảo
dùng các thứ hạt đậu màu hồng, v.v... trộn
lẫn với nhau, rồi nấu thành cháo 5 vị, vì
thế, Lạp bát chúc còn được gọi là Hồng tao
(bã rượu đỏ).
Nếu theo điều Lạp bát chúc trong Yên
kinh tuế thời kí, thì Lạp bát chúc được nấu
bằng hạt kê vàng, gạo trắng, gạo nếp, hạt dẻ,
đậu đỏ, táo bỏ vỏ, củ ấu, v.v... Ngoài ra, còn
dùng hạt hồng đào, hạnh nhân, hạt dưa, đậu
lạc, trăn nhương (?), quả thông, đường trắng,
đường đỏ, bồ đào, v.v... tán nhỏ rồi rắc lên
trên. Không nên dùng hạt sen, đậu ván, ý dĩ
(hạt bo bo), quế..., vì những thứ này sẽ làm
mất vị ngon của cháo.
Ngày 7 tháng chạp, các thứ phải được
chuẩn bị đầy đủ, tối bỏ vào nồi nấu suốt
đêm, đến sáng hôm sau, cháo vẫn còn sôi.

Dâng cúng Phật, cúng Tổ xong, chia cho
mọi người cùng ăn, nhưng không được quá
giờ ngọ.
[X. Chư kinh yếu tập Q.8; Tông môn
vũ khố].
LẠP MÃN
.....
Đồng nghĩa với Trưởng lão.
Chỉ cho vị tăng có tuổi đời và tuổi đạo
đều cao.
LẠP MÃN

L
2718
LẠP PHẬT
Vào ngày rằm tháng 7 âm lịch(ngày kết
thúc hạ an cư), thiết trai cúng dường chư Phật,
gọi là Lạp Phật.
Món bánh trôi làm bằng bột lọc dâng
cúng Phật, Bồ tát trong ngày này gọi là
Lạp bính.
(xt. Vu Lan Bồn).
LẠP SƯ
.....
Thợ săn, ví dụ vị tăng phá giới. Nghĩa
là người không có giới hạnh của 1 vị tăng
mà lạm mặc áo tăng, phá hoại giới pháp
của tăng đoàn và dùng tà kiến làm rối loạn
chính pháp.
Phẩm Tà chính trong kinh Đại bát niết
bàn (bản Nam) quyển 7 (Đại 12, 643 trung),
nói: “Phật bảo tôn giả Ca diếp: Sau khi ta
vào Niết bàn 700 năm, bọn ma Ba tuần dần
dần phá hoại chính pháp của ta, giống như
tên thợ săn mặc áo pháp”.
[X. phẩm Tứ tướng trong kinh Đại bát
niết bàn Q.4].
LẠP TÁT
Tạng: Lha-sa.
Cũng gọi là Lạt tát, Lạp tán, La ta.
Thủ đô nước Tây tạng, nằm bên bờ sông
Lạp tát, chi nhánh của sông Nhã lỗ tạng bố
(Tạng:Yar-gtsaí-po), phía bắc núi Hi mã
lạp nhã, do vua Khí tông lộng tán (Tạng:
Sroí-btsan-sgam-po) xây dựng vào năm
639 Tây lịch. Lha-sa nằm trên vùng cao
nguyên, cao hơn mặt biển 3600 mét, dân cư
đông đúc, phố xá sầm uất, là trung tâm chính
trị, kinh tế, văn hóa của Tây tạng, đồng thời

cũng là trung tâm tín ngưỡng của tín đồ Lạt
ma giáo. Phía bắc Lạp tát có cung Bố đạt lạp
(Tạng:Potala), là nơi ở của Pháp vương,
“Đạt lại” Lạt ma giáo. Ở chính giữa Lạp tát
có chùa Đại chiêu rất cổ kính, là ngôi chùa
nổi tiếng của Lạt ma giáo. Phía ngoài cửa
chùa có tấm bia “Đường Phồn Hòa Minh”
(Liên minh hòa bình giữa Trung quốc và Tây
tạng), cao khoảng 5 mét, được dựng vào năm
Trường khánh thứ 3 (823) đời vua Đường
mục tông. Phía tây bắc Lạp tát có chùa Tiểu
chiêu và phía tây có chùa Biệt bạng, là chỗ ở
của cựu Pháp vương, có 1 khu vườn để Đạt
lại tránh nắng. Tăng chúng trong chùa này
phần nhiều là người Mông cổ. Phía đông
Lạp tát có chùa Sắc lạp, nơi có tòa tháp hoàng
kim và cây chày kim cương nổi tiếng. Lại có
chùa Cam đan, chỗ ở của ngài Tông khách
ba, khai tổ của phái Hoàng giáo thuộc Lạt
ma giáo, nổi tiếng với pho tượng Phật Di lặc
và tượng ngài Tông khách ba. Ngoài ra, trong
Lạp tát còn có 30 ngôi chùa lớn và vô số
chùa viện nhỏ. Những năm gần đây, vì Trung
LẠP TÁT
Điện Phật Chùa Đại Chiêu
Chùa Biệt Bạng

L
2719
quốc cấm người nước ngoài vào Tây tạng,
nên rất ít du khách đến nước này.
[X. Schlagintweit: Buddhism in Tibet,
1863; L. A. Waddell: Lhasa and its Mysteries,
with a Record of the Expedition of 1903-
1904; G. Tucci: To Lhasa and Beyond, Diary
of the Expedition to Tibet in the Year
1948, 1956].
LẠP THỨ
.....
Thứ tự theo pháp lạp. Nghĩa là vị thứ
của chúng tăng được ấn định theo số năm
thụ giới Cụ túc nhiều hay ít. Ngoài ra, tấm
thẻ bằng gỗ ghi rõ thứ tự giới lạp của chúng
tăng, gọi là Lạp thứ bài.
[X. điều Duy na trong Thiền uyển thanh
qui Q.3; Nguyệt trung hành sự trong Oánh
sơn thanh qui Q.thượng].
LẠT MA
Tạng:Bla-ma.
Cũng gọi La ma
Hán dịch: Thượng sư.
Tiếng tôn xưng giới tăng lữ ở Tây tạng
và Mông cổ. Tiếng Tây tạng Bla-mahàm
nghĩa là bậc tối thượng, tương đương với
chữUttarahoặcgurutrong tiếng Phạm.
Lạt ma vốn được dùng để gọi các bậc
Trưởng lão, Thượng tọa, Cao tăng trong
Phật giáo Tây tạng, còn đối với chư tăng
bình thường thì gọi là Trát ba (Tạng:
Grawa-pa). Nhưng, về sau, tất cả chúng
tăng đều được gọi chung là Lạt ma. Người
nổi danh hơn cả là Đạt lai Lạt ma và Ban
thiền Lạt ma, tức ở địa vị Giáo chủ và Phó
giáo chủ.

Theo truyền thuyết, vị Lạt ma đầu tiên
của Tây tạng là ngài Phạ nhĩ ban ân tư
(Tạng:Pa-lbans), về sau có 7 vị Lạt ma
nữa là các đệ tử của Đại sư Liên hoa sinh.
Người Tây tạng gọi tín đồ của Lạt ma giáo
là Nan ba (Tạng:Naípa,hàm ý là người
trong đạo) còn gọi tín đồ các tông giáo khác
là Kì ba (Tạng:Chipa,hàm ý là người ngoài
đạo). Từ Lạt ma trong chữ Hán bắt đầu
được lưu hành từ đầu đời Thanh của Trung
quốc và được dùng để chỉ chung cho tất cả
tăng ni. Theo giáo lí Phật giáo, xưa nay Tam
bảo chỉ có Phật, Pháp, Tăng, nhưng Phật
giáo Tây tạng, vì quá tôn sùng Lạt ma nên
lại dựa trên Tam bảo mà tôn xưng Lạt ma
là “Lạt ma bảo”.
Sinh hoạt thường ngày của các vị Lạt ma
là cầu nguyện, tụng niệm, lễ bái theo thời
khóa trong chùa viện. Ngoài ra, Lạt ma còn
có nhiệm vụ trọng yếu là nghiên cứu, học
hỏi để mở mang kiến thức, cho đến việc giáo
hóa dân chúng, phát triển các công tác xã
hội, v.v... Trong chùa, viện, các vị Lạt ma 1
mặt giữ gìn giới luật nghiêm khắc, 1 mặt tu
học Mật giáo, Hiển giáo và các môn học thế
gian như thiên văn, y học, v.v... Vì thế, đời
sống tu học của Lạt ma rất nghiêm cẩn, có
thể nói Lạt ma là đại biểu điển hình cho
nền văn hóa cao nhất ở Tây tạng. Nhưng
trước thời ngài Tông khách ba, Tổ sư của
phái Hoàng giáo, Lạt ma Tây tạng được xem
là giai cấp đặc thù, về mọi phương diện, họ
được hưởng địa vị, tài sản cho đến quyền
lực mà mọi người phải tôn trọng, do đó đã
sinh ra các mối tệ và đưa đến trụy lạc, hủ
hóa. Vì thế, ngài Tông khách ba đã thực
LẠT MA
Các Lạt Ma

L
2720
hiện 1 cuộc cách cải lớn lao để chấn chỉnh
lại Lạt ma giáo.
[X. Buddhism in Tibet, 1863 (E.
Schlagintweit); The Buddhism of Tibet or
Lamaism, 1895 (L. A. Waddell); Der
Lamaismus, 1925 (O. Franke); Thế giới Phật
giáo thông sử Tây tạng đích Phật giáo (Thánh
nghiêm); Mông cổ học vấn tự (Trường vĩ
Nhã nhân)]. (xt. Thượng Sư, Lạt Ma Giáo).
LẠT MA GIÁO
Tạng: Bla-ma#i bstan-pa.
Hán dịch: Vô thượng giáo.
Giáo phái Phật giáo thịnh hành ở Tây
tạng, sau được truyền vào Nội mông, Ngoại
mông, Bhutan, Sikim, Nepal, v.v... Giáo chủ
là Đạt lai Lạt ma, Ban thiền Lạt ma.
Lạt ma, tiếng Tây tạng, có nghĩa là
Thượng nhân, tức là người đạo cao đức trọng.
Vì dân Tây tạng đặc biệt tôn sùng Lạt ma
nên người nước ngoài mới gọi họ là Lạt ma
giáo. Nhưng, thực ra tăng Tây tạng không
phải vị nào cũng đều là Lạt ma, cũng không
tự xưng là Lạt ma giáo. Người Tây tạng gọi
Lạt ma giáo làSaís-rgyas-kyi chos, hàm
ý là sự mở bày của đức Phật, hoặc tông giáo
của Phật. Cũng có khi họ tự xưng làNaíschos,
nghĩa là tông giáo chính thống, hoặc
tông giáo nội đạo để phân biệt với Bổng giáo
của ngoại đạo. Sau khi Phật giáo từ Ấn độ
được truyền vào Tây tạng, do hoàn cảnh địa
lí đặc biệt của Tây tạng, kết hợp với Bổng
giáo nguyên thủy mà hình thành Lạt ma giáo
với phong cách đặc thù, chỉ thú khác xa với
Phật giáo lưu truyền ở Trung quốc.
Năm Trinh quán 15 (641) đời Đường thái

tông, vua Tây tạng là Song tán tư cam phổ
(Tạng:Sroí-btsan-sgam-po, tức Khí tông
lộng tán) cưới công chúa Văn thành làm vợ
và thỉnh kinh Phật từ Trung quốc, Ấn độ
về mở đầu cho công cuộc truyền bá Phật
giáo Tây tạng. Đến giữa thế kỉ VIII Tây lịch,
dưới triều vua Khất lật song đề tán (Tạng:
Khri-sron-lde-btsan), ngài Tịch hộ (Phạm:
Zanta-rakwita), cùng với Thượng sư Liên
hoa sinh, Khai tổ của Lạt ma giáo, người
Bắc Ấn độ, đến Tây tạng phá dẹp ngoại đạo,
sáng lập chùa viện, chế định giáo điều, phiên
dịch kinh điển chữ Phạm, chữ Hán, biên
tập thành tạng kinh Lạt ma giáo, tức là tạng
Cam châu nhĩ (Tạng: Kàh-gyur). Một trăm
năm sau, vào thời vua Lãng đạt ma (Tạng:
Glaí-dar-ma), vì ông này là tín đồ Bổng
giáo nên đã ra tay phá hoại Phật giáo, từ đó
Lạt ma giáo suy vi.
Năm 1038, vị tăng miền Đông Ấn độ là
ngài A đề sa (Phạm:Atiza) đến Tây tạng,
phiên dịch kinh điển, phục hưng giới luật,
đổi mới Lạt ma giáo. Khi Thành cát tư hãn
kiến lập Đế quốc Mông cổ, thì Tây tạng trở
thành 1 phần của Đế quốc này. Niên hiệu
Trung thống năm đầu (1260) đời Nguyên,
vua Thế tổ suy tôn ngài Bát tư ba làm Quốc
sư, phong tôn hiệu “Đại Nguyên Đế Sư Đại
Bảo Pháp Vương” và Lạt ma giáo trở thành
quốc giáo.
Vào đầu thế kỉ XV, nhà cải cách Phật
giáo Tây tạng là Tông khách ba, canh tân
Lạt ma giáo, dựa theo giáo chỉ của Đại sư
A đề sa, phục hưng giới luật, đổi mới phong
khí, lập ra Tân giáo. Cựu giáo mang mũ áo
màu đỏ, gọi là Hồng y phái, Hồng phái; để
phân biệt, Tân giáo mang mũ áo màu vàng,
gọi là Hoàng y giáo, Hoàng phái(cũng gọi

Cách lỗ phái, Đức hạnh phái); 2 phái Tân,
Cựu đối lập nhau. Hai người đệ tử lớn của
ngài Tông khách ba là Căn châu đôn ba
(Đạt lai)và Khải châu(Ban thiền)đời đời
chuyển sinh làm Chánh, Phó, Giáo chủ,
gọi là “Hô tất lặc hãn” (Mông:Hobilghan,
Khubilghan). Còn có mấy chục vị đệ tử
chuyển sinh làm Pháp vương, chia nhau
giữ các giáo vụ tại các chùa viện địa phương,
gọi là “Hô đồ khắc đồ” (Mông:Khutuktu).
Vào thời Đạt lai lạt ma đời thứ nhất, Hồng
LẠT MA GIÁO

L
2721
giáo là quốc giáo, về sau Hoàng giáo hưng
thịnh, phổ cập mọi nơi thì thế lực Hồng
giáo suy yếu dần. Hiện nay Hoàng giáo là
Lạt ma giáo chính thống, nắm toàn quyền
tông giáo và chính trị ở Tây tạng. Lạt ma
giáo hiện có 4 phái: Khố luân phái ở ngoại
Mông cổ, Tát tư ca phái, Bát đan đạt cổ ba
phái và Tán mẫu tỉnh ni tự phái. Còn
Hoàng giáothìcó 4 chi hệ: Đạt lai Lạt ma
ở cung Bố đạt lạp (Potala), Ban thiền Lạt
ma ở chùa Trát thập luân bố, Chương gia
hô đồ khắc đồ ở Đa luân nặc nhĩ thuộc nội
Mông cổ và Triết bố tôn đan ba hô đồ khắc
đồ ở ngoại Mông cổ.
Sau khi ngài Bát tư ba được vua Thế tổ
nhà Nguyên tôn làm Quốc sư, ngài đặt ra
chữ Mông cổ mới và soạn bộ Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục. Thời vua
Vũ tông, vị tăng Tây tạng là ngài Pháp
quang (Tạng:Chos-kyi #od-zer) sửa chữa
và bổ sung chữ Mông cổ mới, đồng thời,
cùng với các học giả trong nước và các học
giả Hồi cốt phiên dịch tạng kinh Tây tạng
ra tiếng Mông cổ. Về sau, các triều vua Anh
tông, Tấn tông, Minh tông, Văn tông,
Thuận đế đều ưu đãi Lạt ma giáo bảo hộ
chúng tăng, nên thế lực Lạt ma giáo cực kì
hưng thịnh. Sau khi nhà Nguyên mất,
chủng tộc Mông cổ lui về phía Bắc biên
giới, Lạt ma giáo cũng theo đó mà tàn lụi,
mãi đến hơn 100 năm sau mới hưng thịnh
trở lại ở Mông cổ. Đến đời nhà Thanh, áp
dụng chính sách ôn hòa đối với Mông cổ
nên cũng ưu đãi chư tăng Lạt ma, triều đình
đặt ra chế độ phong thưởng và kiến thiết

các chùa viện. Như vua Khang hi xây cất
chùa Đa luân nặc nhĩ vựng tông cho
Chương gia hô đồ khắc đồ, đệ tử của Đạt
lai lạt ma đời thứ 5. Vua Ung chính cũng
làm chùa Thiện nhân cho Hô tất lặc hãn
là đệ tử nối pháp của Chương gia hô đồ
khắc đồ và đổi cung Ung hòa ở Bắc kinh
làm chùa Lạt ma. Hiện nay nội và ngoại
Mông cổ có tất cả hơn 70 vị Phật sống. Lạt
ma giáo phần nhiều lưu hành ở các vùng:
Ô lan sát bố minh, Sát cáp nhĩ minh và
Tích lâm quách lặc minh thuộc nội Mông
cổ. Còn ở ngoại Mông cổ, thì vì các chùa
viện ở miền Đông và Tây Mông cổ phần
nhiều bị thiêu hủy trong chiến tranh, lại bị
sự xâm nhập của tín đồ Hồi giáo, cho nên
thế lực của Lạt ma giáo phải rơi vào tình
trạng suy tàn.
Vào đầu đời Đường, khi công chúa Văn
thành đến Tây tạng có mang theo bộ Du
già sư địa luận của ngài Vô trước, rồi ông
Đoan mĩ tam bồ đề từ Ấn độ mang về Đại
thừa Mật giáo, nhưng lúc bấy giờ giáo pháp
của Phật giáo Tây tạng chủ yếu là truyền
pháp Hiển giáo, như Bát nhã, Trung quán,
v.v... Đến khi Thượng sư Liên hoa sinh đến
Tây tạng mới truyền Mật giáo, đồng thời
dung hợp với Bổng giáo, khai sáng Lạt ma
giáo, mở ra cục diện Hiển Mật song hành,
nhưng sau thời Mật giáo toàn thịnh. Tổ sư
của Hoàng phái là ngài Tông khách ba dung
hợp Du già Mật thừa với giáo nghĩa của
luận Trung quán, dựa vào luận Trung quán
để hoằng dương Bát bất trung đạo, lập ra
thuyết 70 thứ vô ngã, y cứ vào luận Du già
sư địa mà giải thích các thuyết Thập nhị
nhân duyên và Lục đạo luân hồi, đồng thời
thuyết minh tam đế Không Giả Trung và

nhị đế Thế tục, Thắng nghĩa, chủ trương
thắng nghiệp duy nhất của Niết bàn là trì
tụng thần chú Quan âm “Án ma ni bát di
hồng”, còn trợ nghiệp là luôn luôn cầu
nguyện tiêu trừ tội nghiệp, vãng sinh Tịnh
độ cực lạc.
Phật giáo Tây tạng sùng bái Bản sơ Phật
(Phạm:Àdi-buddha) là thầy của chư Phật.
Bản sơ Phật sinh ra 5 Phật gọi là Thiền định
Phật (Phạm: Dhyàni-buddha). Năm Phật
là: Phật Tì lô giá na ở Trung ương, Phật A
súc ở phương Đông, Phật Bảo sinh ở phương
Nam, Phật A di đà ở phương Tây và Phật
LẠT MA GIÁO

L
2722
Bất không thành tựu ở phương Bắc. Năm vị
Phật này tương đương với ngũ trí Như lai
của tông Chân ngôn. Năm Phật đều hóa thân
xuất hiện ra đời: Phật Tì lô giá na hóa hiện
Phật Câu lâu tần, bồ tát Phổ hiền; Phật Bảo
sinh hóa hiện Phật Câu na hàm mâu ni, bồ
tát Kim cương thủ, Phật A di đà hóa hiện
Phật Thích ca mâu ni, bồ tát Quan âm; Phật
Bất không thành tựu hóa hiện Phật Di lặc.
Trong vô số các vị Bồ tát do Phật Thiền
định hóa hiện, 3 vị: Văn thù, Kim cương
thủ và Quan âm đặc biệt được tín đồ Lạt
ma giáo tôn sùng, gọi là 3 vị giáo chủ. Về
phương diện giáo nghĩa, Lạt ma giáo bao
gồm cả Đại thừa và Tiểu thừa, nhưng lấy
Đại thừa làm chính. Trong Đại thừa có cả
Hiển và Mật, nhưng đặc biệt trọng Mật tông
và lấy Vô thượng Du già mật làm thứ bậc tu
hành cao nhất, hình thành nên “Tạng Mật”.
Ngoài ra, Lạt ma giáo cũng chịu ảnh hưởng
hình thức và thần linh của Bổng giáo Tây
tạng.
Tây tạng là khu vực lấy tín ngưỡng Phật
giáo làm nguồn sống của dân tộc, cho nên
tất cả truyền thuyết cũng như lịch sử đều
lấy Phật giáo làm trung tâm. Giữa các bộ
lạc sở dĩ đoàn kết được là nhờ có chung
một nền tín ngưỡng, quan niệm quốc gia
và ý thức dân tộc rất mờ nhạt, ngoài chư
Phật, Bồ tát và các vị tăng Phật giáo ra,
không có Thánh hiền nào đáng kính, cũng
không có luân lí nào đáng theo, do đó mà
sự sùng bái Lạt ma trở thành tuyệt đối. Bởi
thế trong Phật giáo Tây tạng có phong tục
“Qui y Tứ bảo”, nghĩa là ngoài Tam bảo

Phật, Pháp, Tăng ra, còn có “Lạt ma bảo”.
Vì Lạt ma là tổng thể của vạn thiện vạn
đức, nên tôn sùng Lạt ma tức là cúng dường
Tam bảo: Đây là 1 sắc thái đặc biệt của
Phật giáo Tây tạng.
Phật giáo là quốc giáo của Tây tạng cho
nên có rất nhiều chùa viện, tổ chức các
chùa viện và chế độ học kinh rất nghiêm
mật, 3 tạng giáo điển đã hoàn toàn được
dịch ra tiếng Tây tạng. Nhưng từ sau năm
1959, Cộng sản Trung quốc ra sức đàn áp
Lạt ma giáo, tịch thu tài sản, chùa viện cũng
như số tăng chúng giảm sút rất nặng nề.
Cứ theo thống kê của cơ quan quản lí tông
giáo ở Tây tạng của nhà nước Trung quốc,
thì vào khoảng năm 1968, toàn cõi Tây tạng
có hơn 1.700 ngôi chùa với khoảng 500.000
Lạt ma.
Chùa, tháp của Lạt ma giáo được kiến
trúc rất đặc biệt, tháp phần nhiều phụ thuộc
vào chùa, nhưng cũng có khi được xây cất
riêng biệt và cách cấu tạo rất giống kiểu tháp
Ấn độ. Nền tháp hình vuông, có nhiều tầng,
thân tháp hình cầu, phần đáy tháp thu nhỏ,
trên tháp có từ 7 đến 13 luân bàn(hình cái
mâm), trên chóp luân bàn có bảo cái (cây
lọng báu), phía trên bảo cái lại có 1 hình tháp
nhỏ, thường làm bằng gạch hoặc đá. Những
tòa tháp hiện còn như tháp ở chùa Đại tháp
viện và tháp ở chùa Cực lạc trên núi Ngũ
đài, tháp ở chùa Vĩnh an tại Bắc bình, tháp
ở Tam hà kiều thuộc Tây giao và 4 tòa tháp
ở 4 ngôi chùa phía ngoài thành Thẩm
dương... đều được kiến trúc theo kiểu tháp
trên. Trong số các ngôi tháp vừa kể, tháp
của chùa Đại tháp viện cao khoảng 89 mét,
là tòa tháp to lớn nhất trong số tháp Lạt ma
hiện còn.

Chùa viện và cung điện thường làm
bằng gỗ, trên chỗ đất cao, quay mặt hướng
đông, trước chùa phần nhiều có hồ nước,
nóc chùa đều bằng phẳng. Cung điện của
Đạt lai Lạt ma ở Lhasa và cung điện của
Ban thiền Lạt ma ở Trát thập luân bố có
qui mô lớn nhất. Còn các ngôi chùa nổi
tiếng khác thì có: chùa Tang da, chùa Đại
chiêu, chùa Tiểu chiêu, chùa Cam đan, chùa
Biệt bạng, chùa Sắc lạp, v.v... Chùa được
chia làm 2 loại: Chùa chuyên việc cúng tế
cầu nguyện và chùa chuyên nghiên cứu về
học vấn. Việc nghiên cứu lại chia làm nhiều
LẠT MA GIÁO

L
2723
bộ: Hiển giáo học, Mật giáo học, Thiên văn
học, Y học, v.v...
Lạt ma giáo có rất nhiều pháp hội, quan
trọng hơn cả thì có:
1. Truyền chiêu đại pháp hội: Được
khai diễn vào ngày 15 tháng 01 hằng năm,
là 1 pháp hội lớn có tính chất toàn quốc. Từ
ngày mồng 3, mồng 4 tháng giêng, chúng
tăng tập hợp ở 3 ngôi chùa lớn tại Lhasa,
chọn ngày tụng kinh, thuyết giới Bố tát, tổ
chức hội Cách tây thi tuyển biện luận, cho
đến khoảng 20 tháng giêng thì kết thúc.
2. Tiểu chiêu tự tập hội: Khai diễn vào
tháng 2, về nghi thức, nhân số và trình tự
đều giống với pháp hội ở chùa Đại chiêu.
Nhưng học vị Cách tây được tuyển lựa ở
đây thuộc bậc thứ 2 sau học vị được tuyển
chọn ở Đại chiêu tập hội.
3. Dục Phật pháp hội: Lễ tắm Phật được
tổ chức long trọng vào ngày Phật đản mồng
8 tháng 4(nay là rằm tháng 4)mỗi năm.
4. Bảo bối Phật Niết bàn Đại pháp
hội: Được tổ chức vào ngày 25 tháng 10, kỉ
niệm ngày Đại sư Tông khách ba thị tịch.
Bảo bối Phật là tiếng tôn xưng ngài Tông
khách ba. Các chùa cử hành đại lễ này còn
trọng thể hơn cả ngày Phật đản. Vào dịp
này, tất cả mọi nhà đều thắp đèn sáng trưng,
cho nên cũng gọi là Đăng tiết.
5. Trai nguyệt: Tháng 1, tháng 2 là
những tháng Đại trai nguyệt, cũng gọi là
Đại tế nguyệt. Mồng 1 là tế Khiêu vũ, mồng
2 là tế Phi thằng, mồng 3 là tế Phiên chử,
từ ngày mồng 6 đến ngày 21 là tế Đại thí,
trong đó, ngày 15 là tế đèn, ngày 18 là tế

Xu mị, ngày 20 là tế Quan binh, ngày 25 là
tế Cạnh mã, ngày 30 là tế xua đuổi ma quỉ,
ngày 27 tháng 2 là tế Vũ đạo. Vào những
ngày trai tế này, bất luận trai gái già trẻ
đều tụng thần chú Đại minh “Án ma ni
bát di hồng”, trên mình đeo Hộ Phật, Xá
lợi, kinh Phật, tràng hạt, hộ phù, v.v...; tay
cầm bánh xe Ma ni (Tạng: Mani-hkhor),
thỉnh chư tăng làm đại Phật sự.
[X. luận Chương sở tri Q.thượng; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.22; Mông cổ du mục
kí; Thánh vũ kí; Mông cổ địa chí Q.hạ;
Nguyên sử bản kỉ; Minh sử bản kỉ; Đại thanh
nhất thống chí; Cát lâm thông chí; Nhiệt hà
chí; Cận đại Mông cổ sử nghiên cứu;
Mongoliai Mongli (Pozdneyeff); Journey of
Friar William of Rubruck (W. W. Rockhill);
History of Mongols (Howarth)]. (xt. Tây
Tạng Phật Giáo Sử).
LẠT MA MIẾU
Chùa viện của Lạt ma giáo.
Thông thường, người Tâytạng dùng 2
chữDgon-pa(nơi yên tĩnh vắng vẻ, tương
đương với chữAraịyatrong tiếng Phạm)và
chữGlií(tương đương với chữDvìpatrong
tiếng Phạm, vốn có nghĩa là châu, được chuyển
thành nghĩa chùa)để chỉ cho chùa viện.
Ngoài ra, còn y cứ theo tính chất của các
chùa viện mà có những chữ như Gtzuglag-
khaí, tương đương với chữ Vihàra
trong tiếng Phạm, nghĩa là học đường;
Chos-sde là pháp bộ; Lha-khaí, nghĩa
là điện Phật, điện thần, v.v... Tùy theo
công dụng, chùa viện của Lạt ma giáo được
chia làm 2 loại:
1. Sùng tự miếu: Chỗ ở của Phật sống,
tức Hô đồ khắc đồ, là những chùa viện
chuyên về việc thờ cúng, do cá nhân hoặc

đoàn thể cúng dường duy trì. Một vị Phật
sống có năng lực thường kiêm nhiệm mấy
ngôi chùa viện, cho nên có quan hệ giữa
chùa chính và chùa phụ thuộc. Trong chùa
lấy cung điện của vị Phật sống làm trung
tâm, ngoài ra, có một số các Thương (Tạng:
TshaíhoặcSpiy-sa, Phog,là cơ sở để
chuẩn bị cho các công việc). Trong Sùng tự
miếu, cung Po-ta-la (Bố đạt lạp) ở Lhasa
(Lạp tát) là cung điện của Phật sống Đạt lai
Lạt ma, là trung tâm chính trị và tông giáo
LẠT MA MIẾU

L
2724
của Tây tạng. Còn ở Đa luân thuộc nội
Mông cổ thì lấy Chương gia hoạt Phật
thương(từ gọi chung cung điện của Phật sống
và các cơ quan làm việc)làm Đại tự miếu
trung tâm. Ngoài ra, như cung Ung hòa và
chùa Thừa đức ở Bắc kinh cũng đều thuộc
Sùng tự miếu. Những Sùng tự miếu nhỏ
thì không có Thương, phần nhiều vùng cao
nguyên Tây tạng và thảo nguyên Mông cổ,
là trung tâm tín ngưỡng tại địa phương.
2. Học vấn miếu: Chùa viện chuyên về
việc nghiên cứu giáo học của Lạt ma giáo.
Chư tăng ở đây chuyên tu hành, nghiêm trì
giới luật, học tập và giảng diễn giáo pháp,
cho nên Học vấn miếu xưa nay vốn là nơi
bảo tồn cái nền tảng của Lạt ma giáo. Học
vấn miếu cũng có Phật sống. Phần lớn các
Lạt ma trong Học vấn miếu suốt đời làm
học tăng, chuyên việc nghiên cứu giáo học,
đôi khi cũng kiêm cả việc lễ bái và làm các
pháp sự. Các Học vấn miếu thường có từ
vài trăm đến vài nghìn Lạt ma sinh hoạt
học tập; các môn học ở đây được chia làm 4
bộ: Hiển giáo bộ, Mật giáo bộ, Thời luân bộ
(Thiên văn bộ), Dược học bộ(Y học bộ), mỗi
học bộ chia ra 13 cấp. Như các chùa: Cam
đan (Tạng:Dga#-ldan), Sắc lạp (Tạng:Sera),
Biệt bạng (Phạm:Fbras-spuns), Trát
thập luân bố (Tạng: Bkra-zis-lhun-po),
Kim ngõa (Tạng:Sku-hbum), Lạp bốc lăng
(Tạng:Bla-braí), v.v... cùng với Ngũ đương
triệu, Bối tử miếu đều là những chùa viện
đại biểu cho Học vấn miếu.
[X. The Buddhism of Tibet or Lamaism
(L. A. Waddell); Religion of Tibet, 1931

(Ch. Bell); Mông cổ học vấn tự (Trường vĩ
Nhã nhân)]. (xt. Lạt Ma Giáo).
LẶC CÂN
.....
Cũng gọi Lặc bạch.
Cái đai thắt lưng.
Thiền uyển thanh qui quyển 9 (Vạn tục
111, 464 hạ), nói: “Nên dùng Lặc cân để
thắt lưng, không nên dùng buộc cánh tay”.
LẶC NA BẠT DI
...........
Phạm: Ratnavarman.
Hán dịch: Bảo khải.
Phụ vương của đức Phật ở đời quá khứ.
Thời ấy Phật là Thái tử Ca lương na già lê
(Hán dịch:Thiện sự).
Cứ theo phẩm Thiện sự thái tử nhập hải
trong kinh Hiền ngu quyển 9, Đề bà đạt đa
thường âm mưu hại đức Phật, nhưng Phật
thì lúc nào cũng thương xót ông ta; tôn giả
A nan trong lòng thắc mắc, bèn thỉnh vấn
xin Phật chỉ dạy, do đó, đức Phật kể lại câu
truyện bản sinh như sau: Vào thời quá khứ
xa xưa, ở cõi Diêm phù có một vị Quốc
vương tên là Lặc na bạt di, tuy có 500 phu
nhân thể nữ nhưng không có con. Một đêm
nọ, Hoàng hậu nằm mộng thấy 1 Thiên thần
mách bảo mà cảm được 2 vị tiên trong khu
rừng phía ngoài thành đầu thai vào nhà vua,
một người tên là Ba bà già lê (Hán dịch:Ác
sự), còn người kia tên là Ca lương na già lê.
Vua Lặc na bạt di thường nghe theo lời tâu
của Thái tử Thiện sự, đem thức ăn, áo mặc
và của báu trong kho ra bố thí cho những
người nghèo khổ, già lão, bệnh tật và cô đơn,
nên Ác sự ghen ghét, thường mang tâm mưu
hại. Thái tử Ca lương na già lê lúc bấy giờ là
LẶC NA BẠT DI

Toàn cảnh Ngũ Đương Triệu thuộc học vấn miếu ở Mông cổ

L
2725
đức Thích ca mâu ni hiện nay, vua Lặc na
bạt di là vua Tịnh phạn, Ba bà già lê là Đề
bà đạt đa.
[X. Phiên Phạm ngữ Q.4].
LẶC NA MA ĐỀ
...........
Phạm: Ratnamati.
Cũng gọi: Lặc na bà đề.
Gọi tắt: Lặc na.
Hán dịch: Bảo ý.
Cao tăng người Trung Ấn độ, đến Trung
quốc vào thời Bắc Ngụy, chuyên việc dịch
kinh. Ngài là người có học thức sâu rộng,
thông suốt sự lí, đặc biệt giỏi về pháp thiền.
Vào năm Chính thủy thứ 5 (508) đời
Tuyên vũ đế nhà Bắc Ngụy, ngài đến Lạc
dương, vâng mệnh vua, cùng với ngài Bồ đề
lưu chi dịch Thập địa kinh luận 12 quyển
của ngài Thế thân và Diệu pháp liên hoa
kinh luận ưu ba đề xá 1 quyển, v.v... thời ấy
có các vị Tăng lãng, Giác ý và quan Thị trung
là Thôi quang làm bút thụ, sau ngài lại dịch
luận Cứu cánh Nhất thừa bảo tính 4 quyển
tại tư gia của Thiệu hân.
Cứ theo Lịch đại tam bảo kỉ quyển 9 và
truyện Bồ đề lưu chi trong Tục cao tăng
truyện quyển1 chép, thì sau khi Lặc na ma
đề và Bồ đề lưu chi cùng dịch Thập địa kinh
luận, vì ý kiến bất đồng nên không hợp tác
với nhau nữa. Về sau, môn nhân của ngài
Lặc na ma đề là sư Tuệ quang theo học thuyết
của thầy, truyền bá tông Địa luận ở Nam bộ
Tương châu (tức Nghiệp đô thuộc huyện An
dương tỉnh Hà nam hiện nay) mà lập thành
Tương châu Nam đạo phái; còn sư Đạo sủng

đệ tử ngài Bồ đề lưu chi thì hoằng truyền
tông Địa luận ở miền Bắc gọi là Tương châu
Bắc đạo phái. Từ đó, tông Địa luận bèn hình
thành 2 phái đối nhau.
[X. Pháp kinh lục Q.5; truyện Đạo sủng
trong Tục cao tăng truyện Q.7; Hoa nghiêm
kinh truyện kí Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.6]. (xt. Thập Địa Kinh Luận, Địa
Luận Tông).
LẶC NA THỨC KÌ
Phạm: Ratnazikhi.
Hán dịch: Bảo kế.
Danh hiệu của đức Phật Bảo kế ở thời
quá khứ, khi Ngài còn là Thái tử, chưa xuất
gia học đạo.
Cứ theo phẩm Bần nữ Nan đà trong kinh
Hiền ngu quyển 3 chép, thì qua 2 a tăng kì
91 kiếp về quá khứ, ở cõi Diêm phù đề có 1
vị Quốc vương tên là Ba tắc kì, sinh được 1
người con là Thái tử Lặc na thức kì(Bảo kế),
về sau Thái tử xuất gia tu đạo và thành Phật,
hiệu là Phật Bảo kế. Lúc bấy giờ có vị tỉ khưu
tên là A lê mật la, hằng ngày thắp đèn cúng
dường Phật Bảo kế, Ngài bèn thụ kí cho vị
tỉ khưu đương lai sẽ thành Phật hiệu là Định
quang Như lai.
LẶC NA XÀ DA
Tên của đức Phật Thích ca ở thời quá khứ
khi tu đạo Bồ tát. Lặc na xà da từng xả thân
cứu giúp 5 người khỏi chết chìm trong biển.
Cứ theo phẩm Lặc na xà da trong kinh
Hiền ngu quyển 10 chép, thì 5 người ấy chính
là 5 vị tỉ khưu được đức Phật hóa độ đầu
tiên sau khi Ngài thành đạo. Mà phẩm Lặc
na xà da cũng chính là phẩm trong đó đức
Phật thuật lại nhân duyên đời trước giữa Ngài
và 5 vị tỉ khưu.
LẶC SA BÀ

........
Phạm: Fwabha, Fwabhanatha.
Hán dịch: Ngưu tiên.
Con của vua A du xà, nước Kiêu tát la,
Trung Ấn độ, là 1 trong 3 vị tiên nhân của
ngoại đạo thịnh hành ở Ấn độ trước khi
đức Phật ra đời, tức là tổ khai sáng của ngoại
LẶC SA BÀ

L
2726
đạo Ni kiền tử(Kì na giáo). Trong Kì na giáo,
vị tiên này được tôn làm Sơ tổ của 24 đức
Phật ở quá khứ. Lặc sa bà chủ trương lấy
khổ hạnh làm pháp giải thoát, cho rằng nếu
chịu các nỗi khổ của đời hiện tại hết rồi thì
pháp vui tự sinh.
Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 10, Lặc sa bà cho số học
là thắng pháp, soạn 100.000 bài kệ. Lặc sa
bà vốn nghĩa là “bò”, nhưng về sau được
dùng để tôn xưng bậc Thánh, như Nhất bách
ngũ thập Phật tán tụng và Phiên dịch danh
nghĩa đại tập... đều cho rằng Lặc sa bà là tên
khác của Phật.
[X. phẩm Xả tội phúc trong Bách luận
Q.thượng; Bách luận sớ Q.thượng phần giữa].
(xt. Ni Kiền Tử Ngoại Đạo, Kì Na Giáo).
LẶC XOA NA
........
Phạm: Lakwaịa.
Pàli: Lakkhana.
Hán dịch: Hộ dã.
Tên vị tỉ khưu đệ tử của đức Phật.
Tỉ khưu Lặc xoa na có lần cùng với tôn
giả Mục kiền liên vào thành Vương xá khất
thực, đang đi trên đường bỗng ngài Mục liên
mỉm cười, ngài Lặc xoa na trong lòng thắc
mắc, sau ngài Mục liên cho biết là lúc ấy
Ngài quán chiếu rõ suốt các pháp nhân
duyên mà chúng sinh phải chịu khổ não
trong 3 đường.
Khi biết điều này, đức Phật đã khen ngợi
tôn giả Mục kiền liên là trụ nơi thực nhãn,
thực trí, thực nghĩa, thực pháp, quyết định
thông suốt.

[X. kinh Tạp a hàm Q.19].
LĂNG GIÀ ĐẢO
Phạm:Laíkà-dvìpa.
Cũng gọi Sư tử châu, Chấp sư tử quốc,
Tăng già la, Bảo chử.
Tức là đảo Tích lan (nay là Sri Lanka)
nằm ở cực nam bán đảo Ấn độ. Ngài Pháp
hiển, vị cao tăng Trung quốc đời Đông Tấn,
trên đường từ Ấn độ trở về nước, có ghé
qua đảo này để chiêm bái các Thánh tích.
Hoặc có thuyết cho rằng đức Phật đã từng
nói kinh Lăng già tại đây, vì thế đảo này có
tên là Lăng già.
Đại đường Tây vực kí quyển 11 (Đại 51,
934 thượng), nói: “Ở góc Đông nam nước
ấy(tức Tích lan) có núi Lăng ca, hang núi
sâu thẳm, quỉ thần tụ tập; thủa xưa đức Như
lai đã nói kinh Lăng ca ở đây”.
[X. Từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
Q.4]. (xt. Tích Lan Phật Giáo).
LĂNG GIÀ HUYỀN KÍ
Lời đoán trước của đức Thích tôn tại núi
Lăng già.
Lời huyền kí nói rằng: “Sau khi Như lai
nhập diệt, ở Nam Thiên trúc có Đại đức tỉ
khưu tên là Long thụ, chứng Hoan hỉ địa,
tuyên thuyết pháp Đại thừa vô thượng, được
sinh về nước Cực lạc”.
Thuyết này có xuất xứ từ kinh Lăng già
quyển 9, bản dịch đời Ngụy và kinh Lăng
già quyển 6, bản dịch đời Đường.
Kinh Lăng già (bản dịch đời Ngụy) quyển
9 (Đại 16,569 thượng), chép:
“Ta theo trí nội chứng
Chẳng phải cảnh vọng giác
Sau khi ta diệt độ
Ai sẽ vì ta nói?
Như lai diệt độ rồi

Vị lai sẽ có người
Đại tuệ ông lắng nghe
Có người trì pháp ta
Tại phương nam Thiên trúc
Có Đại đức tỉ khưu
Tên Long thụ bồ tát
Hay dẹp chấp Hữu, Vô
Tuyên thuyết cho mọi người
LĂNG GIÀ HUYỀN KÍ

L
2727
Pháp Đại thừa vô thượng
Chứng được Hoan hỉ địa
Sinh về nước An lạc”.
LĂNG GIÀ KINH
Phạm:Laíkàvatàrasùtra.
Gọi đủ: Lăng già a bạt đa la bảo kinh.
Kinh, 4 quyển, do ngài Cầu na bạt đà la
dịch vào năm 443 đời Lưu Tống, được thu
vào Đại chính tạng tập 16.
Lăng già là tên núi; A bạt đa la nghĩa là
vào. Tức là đức Phật nói bộ kinh quí báu
này khi Ngài vào núi Lăng già, là 1 trong 6
bộ kinh làm chỗ y cứ của tông Pháp tướng.
Nội dung kinh này thuyết minh thế giới
vạn hữu đều do tâm tạo, đối tượng nhận
thức của người ta không phải ở bên ngoài
mà là tại trong tâm. Kinh này kết hợp tư
tưởng Như lai tạng và tư tưởng thức A lại
da, là đại biểu cho các kinh thuộc hệ tư tưởng
Phật giáo Đại thừa hậu kì ở Ấn độ. Niên đại
thành lập kinh này vào khoảng trước sau
năm 400 Tây lịch. Toàn bộ kinh đã nhiều
lần nhấn mạnh đến nguồn gốc của si mê
chính là do tập khí từ vô thủy đến nay đã
không biết rõ các pháp là từ nơi tâm mình
hiển hiện. Nếu có thể thấu triệt được bản
tính của ý thức, xa lìa những đối lập năng
thủ, sở thủ, thì có thể đạt đến cảnh giới vô
phân biệt.
Nguyên bản tiếng Phạm của kinh này
được tìm thấy tại Nepal, học giả Nhật bản
là các ông Nam điều Văn hùng và Hà khẩu
Tuệ hải đã hiệu đính và xuất bản vào năm
1923. Có 3 loại bản Hán dịch đều được thu
vào Đại chính tạng tập 16:

1. Lăng già a bạt đa la bảo kinh, 4
quyển, cũng gọi Tứ quyển Lăng già kinh,
Tống dịch Lăng già kinh, do ngài Cầu na
bạt đà la dịch vào đời Lưu Tống.
2. Nhập lăng già kinh, 10 quyển, cũng
gọi Thập quyển Lăng già kinh, Ngụy dịch
Lăng già kinh, do ngài Bồ đề lưu chi dịch
vào đời Bắc Ngụy.
3. Đại thừa nhập lăng già kinh, 7 quyển,
cũng gọi Thất quyển Lăng già kinh, Đường
dịch Lăng già kinh, do ngài Thực xoa nan
đà dịch vào đời Đường.
Trong 3 loại bản dịch trên, bản Tứ
quyển Lăng già kinh được Tổ Bồ đề đạt
ma dùng để phó chúc cho ngài Tuệ khả, vì
thế xưa nay rất được Thiền tông đặc biệt
xem trọng.
Cứ theo Pháp xung truyện trong Tục cao
tăng truyện chép, thì sự thuyết giảng kinh
Lăng già 4 quyển có thể chia làm 2 chi phái:
Một phái từ ngài Tăng xán truyền xuống,
thì y cứ vào Nhất thừa tông của Nam thiên
trúc; một phái từ các ngài Đàm thiên, v.v...
thì y cứ vào luận Nhiếp đại thừa. Tuy nhiên,
vào thời đại Nam Bắc triều kinh này vẫn
chưa được nghiên cứu một cách phổ biến.
Đến đời Đường, với đà phát triển của Thiền
tông, thì kinh này mới được chú trọng, lúc
đó mới có những danh xưng như: “Lăng già
sư”, “Lăng già tông” xuất hiện. Rồi từ những
sách “Lăng già nhân pháp chí” của ngài
Huyền di và “Lăng già sư tư kí” của ngài
Tịnh giác mà chúng ta có thể biết được là
vào thời ấy kinh này đã được dùng làm biểu
tượng truyền thừa. Mãi đến khi các ngài
Thần hội, v.v... đưa ra chủ trương dùng Bát
nhã thay cho Lăng già thì kinh Kim cương
mới dần dần được xem trọng.

Ngoài các bản Hán dịch, kinh này còn
có bản dịch tiếng Tây tạng và bản dịch tiếng
Nhật. Riêng bản dịch Tây tạng có 2 loại,
một theo đúng nguyên văn chữ Phạm, một
theo bản Hán văn.
Kinh này có rất nhiều sách chú sớ, nhưng
quan trọng hơn cả thì có:
- Nhập Lăng già kinh sớ, 5 quyển, của
ngài Bồ đề lưu chi.
- Lăng già kinh sớ, 7 quyển, của ngài
Nguyên hiểu người Tân la.
LĂNG GIÀ KINH

L
2728
- Lăng già kinh sớ, 6 quyển, của ngài
Đàm thiên đời Tùy.
- Lăng già kinh chú, 5 quyển, của ngài
Trí nghiêm đời Đường.
- Nhập Lăng già tâm huyền nghĩa, 1
quyển, của ngài Pháp tạng đời Đường, và
- Thánh nhập Lăng già kinh chú (Phạm:
Àryalaíkavatàravftti) trong Đại tạng
kinh Tây tạng.
Ngoài ra, bộ Đại thừa nghĩa chương của
ngài Tuệ viễn chùa Tịnh ảnh là luận nghiên
cứu quan trọng về kinh này.
Sau hết, kinh này thu dụng rất nhiều
học thuyết của các học phái Phật giáo, đồng
thời, đứng trên lập trường của các học thuyết
ấy mà trình bày về sự thể nghiệm tôn giáo.
Những tư tưởng trọng yếu của kinh này là:
1. Kết hợp tư tưởng Như lai tạng với thức
A lại da, mở đầu cho tư tưởng của luận Đại
thừa khởi tín.
2. Kinh này chia Thiền làm 4 loại: Ngu
phu sở hành thiền, Quán sát nghĩa thiền,
Phan duyên như thiền và Như lai thiền.
Đây là tư liệu về lịch sử Thiền tông rất được
chú ý.
3. Đối với học thuyết Duy thức ở thời kì
sau, nhất là Duy thức của ngài Hộ pháp, có
ảnh hưởng rất lớn.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Đại đường
tây vực kí Q.11; Khai nguyên thích giáo lục
Q.4, 5, 6, 9].
LĂNG GIÀ SƠN
Lăng già, Phạm,Pàli:Laíkà.
Cũng gọi Lăng ca sơn.
Hán dịch: Nam vãng sơn, Khả úy sơn,

Hiểm tuyệt sơn.
Tên núi, tương truyền là nơi đức Phật
giảng kinh Lăng già. Về vị trí núi này có
mấy thuyết khác nhau:
Theo kinh Lăng già a bạt đa la bảo
quyển 1, núi này nằm ở bờ biển Nam hải.
Theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ, núi
này nằm ở bờ biển thuộc biên giới phía nam
của Nam thiên trúc.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 11 và
Tục cao tăng truyện quyển 4, thì Lăng già là
tên 1 ngọn núi ở đảo Tích lan.
Theo Đại sử (Pàli:Mahà-vaôsa, i),
Lăng già là tên riêng của Tích lan, nhưng đa
số các học giả hiện nay không thừa nhận
thuyết này.
Cứ theo phẩm Chư Phật trong kinh
Nhập lăng già quyển 1, núi này do các thứ
quí báu tạo thành, ánh sáng chói lọi giống
như trăm nghìn mặt trời cùng chiếu lên vàng.
Trong núi có vô số vườn hoa, gió hiu hiu
thổi, cành lá rung rinh, trăm nghìn hương
hoa ngào ngạt cùng lúc lan tỏa, trăm nghìn
âm thanh vi diệu đồng thời phát ra; ngọn
núi trùng điệp, quanh co, có vô lượng điện
đường, hang động, khám thờ đều do các thứ
báu tạo thành, trong ngoài trong suốt, sáng
rực, át cả ánh sáng của mặt trời mặt trăng.
Núi này thủa xưa là nơi các vị Tiên, Thánh
đắc đạo nhập tịch.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.62 (bản dịch
mới); Hoa nghiêm kinh sớ Q.56; Huyền ứng
âm nghĩa Q.7; Đông Nam Ấn độ chư quốc
đích nghiên cứu].
LĂNG GIÀ SƯ TƯ KÍ
Cũng gọi Lăng già sư tư huyết mạch kí.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Tịnh giác
biên tập khoảng năm Cảnh long thứ 2 (708)

đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 85.
Nội dung sách này tường thuật về 8 đời
truyền thừa kinh Lăng già. Vào thời kì đầu,
Thiền tông Trung quốc chia làm 2 tông
Nam, Bắc và mỗi tông đều cho tông mình
là chính thống nên có lịch sử truyền thừa
khác nhau. Sách này đứng trên lập trường
Thiền Bắc tông để ghi chép lịch sử truyền
LĂNG GIÀ SƯ TƯ KÍ

L
2729
thừa của Thiền tông vào thời đó. Tông sư
truyền pháp lúc bấy giờ đặc biệt coi trọng
kinh Lăng già và dùng kinh này làm biểu
tín để truyền pháp. Vì thế sách này lấy tên
là Lăng già sư tư kí để nói về 8 đời truyền
thừa thuộc hệ thống Thiền Bắc tông:
1. Cầu na bạt đà la, dịch giả kinh Lăng
già.
2. Bồ đề đạt ma.
3. Tuệ khả.
4. Tăng xán.
5. Đạo tín.
6. Hoằng nhẫn.
7. Thần tú, Huyền trách, Lão an.
8. Phổ tịch, Kính hiền, Nghĩa phúc, Huệ
phúc.
Sách này là tư liệu cơ bản để nghiên cứu
lịch sử Thiền tông Trung quốc thời kì đầu,
không phải chỉ đơn thuần là truyện kí mà
còn bao hàm nhiều tư tưởng Thiền, như
trong truyện Cầu na bạt đà la có thuyết “Tứ
chủng an tâm”, trong truyện Tăng xán có tư
tưởng Hoa nghiêm “Nhất tức nhất thiết”,
trong truyện Đạo tín có thuyết “Tức tâm
tức Phật”, “Nhất hạnh tam muội”, “Thủ nhất
bất di”. Ngoài ra, sách này còn bàn về công
phu tọa thiền.
Sau khi bộ truyện kí này được tìm thấy
ở Đôn hoàng, thì sự nghiên cứu về Thiền
Bắc tông phát triển rất nhanh. Sách này có
điểm đặc biệt là tường thuật về Tổ Hoằng
nhẫn truyền
pháp rất
khác với
những điều

được trình
bày trong
Pháp Bảo
Đàn Kinh
của Thiền
Nam tông.
Tức sách này
cho rằng Tổ
Hoằng nhẫn có 10 vị đệ tử là: Thần tú, Trí
tân, Huệ tạng, Huyền ước, Lão an, Pháp như,
Huệ năng, Trí đức, Nghĩa phương và Huyền
trách. Trong đó, 2 vị Thần tú và Huyền trách
được Tổ Hoằng nhẫn đặc biệt xem trọng,
còn địa vị của ngài Huệ năng thì không có
gì nổi bật.
Nguyên bản sách này hiện còn được cất
giữ tại viện bảo tàng Đại Anh ở Luân đôn
và thư viện Quốc dân ở Ba lê.
[X. Lịch đại pháp bảo kí; Minh sa dư
vận giải thuyết].
LĂNG GIÀ TÔNG
Tên riêng của Thiền tông Trung quốc ở
thời kì đầu, vì Tổ Đạt ma truyền cho ngài
Tuệ khả 4 quyển kinh Lăng già làm cốt tủy
của Thiền pháp nên gọi là Lăng già tông.
[X. Tăng khả truyện trong Tục cao tăng
truyện Q.16].
LĂNG NGHIÊM ĐẦU
........
Chức vụ của vị tăng xướng Thánh hiệu,
lời tựa, chú Lăng nghiêm trong pháp hội
Lăng nghiêm. Chức vụ này thường chọn
người có giọng tiếng tốt để đảm nhiệm.
Điều Lăng nghiêm hội trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 7 (Đại 48, 1151
trung), nói: “Duy na chọn người có giọng
tốt làm Lăng nghiêm đầu”.
[X. môn Chức vụ trong Thiền lâm tượng

khí tiên].
LĂNG NGHIÊM HỘI
........
Trong Thiền lâm xưa, vào mùa kết hạ
an cư thì tổ chức hội Lăng nghiêm. Từ ngày
13 tháng 4 đến ngày 13 tháng 7 âm lịch,
chúng tăng lên điện Phật mỗi ngày, trì tụng
chú Thủ lăng nghiêm để cầu phúc, trừ tai.
Ngài Chân yết Thanh liễu đời Nam Tống
LĂNG NGHIÊM HỘI
Sách Lăng già sư tư kí

L
2730
ở núi Phổ đà, trong mùa an cư, tụng chú
cầu cho chúng tăng khỏi bệnh. Đây là nguồn
gốc của hội Lăng nghiêm. Bản đồ vẽ vị trí
chỗ ngồi của chúng tăng trên hội Lăng
nghiêm gọi là Lăng nghiêm đồ.
[X. hội Lăng nghiêm trong Thiền lâm bị
dụng thanh qui Q.3].
LĂNG NGHIÊM KINH
........
Gọi đủ: Đại Phật đính Như lai mật nhân
tu chứng liễu nghĩa chư Bồ tát vạn hạnh
Thủ lăng nghiêm kinh.
Cũng gọi: Đại Phật đính Thủ lăng
nghiêm kinh, Đại Phật đính kinh.
Kinh, 10 quyển, do sa môn Bát lạt mật
đế, người Trung Thiên trúc dịch vào đời
Đường, được thu vào Đại chính tạng tập 19.
Thủ lăng nghiêm là tên của môn Tam
muội mà đức Phật đã chứng được, cũng là
tiếng gọi chung cho cả muôn hạnh.
Kinh này nói rõ lí “căn trần cùng một
nguồn, trói buộc và giải thoát chẳng phải
hai”, đồng thời giải thích pháp Tam ma đề
(Tam muội)và các giai vị của Bồ tát.
Nội dung kinh này trước hết kể chuyện
ngài A nan ra ngoại thành khất thực, bị nàng
Ma đăng già cám dỗ, mê hoặc đến nỗi gần
mất giới thể. Đức Phật biết A nan đang bị
dâm thuật làm khốn, liền sai ngài Văn thù
sư lợi đem thần chú đến hộ trì. Sau khi ngài
A nan trở về tinh xá, nàng Ma đăng già cũng
theo đến. Khi ấy đức Phật nói pháp chỉ dạy
Ma đăng già và khiến nàng xuất gia học đạo.
Phần nổi bậc nhất trong kinh này là 25 pháp
môn viên thông ở quyển 5, trong đó, pháp

môn thứ 24 bồ tát Đại thế chí trình bày về
pháp niệm Phật viên thông, rất thường được
tông Tịnh độ dẫn chứng.
Kinh Lăng nghiêm nói về các yếu chỉ của
pháp Thiền như: Khai thị tu thiền, Nhĩ căn
viên thông, Ngũ uẩn ma cảnh, v.v... nhưng
khác với kinh Thủ lăng nghiêm tam muội
do ngài Cưu ma la thập dịch.
Ở đầu mỗi quyển của bộ kinh này đều
ghi rõ (Đại 19, 106 trung): “Một tên là Trung
Ấn độ Na lan đà đại đạo tràng kinh được
chép riêng ra từ Quán đính bộ”. Quyển 1
ghi (Đại 19, 106 trung): “Ngày 23 tháng 5,
năm Ất tị, niên hiệu Thần long năm đầu,
đời Đường, sa môn người Trung Thiên trúc
tên là Bát lạt mật đế dịch tại đạo tràng Chế
chỉ ở Quảng châu, đệ tử Bồ tát giới, chức vụ
Tiền chính gián đại phu, Đồng trung thư
môn hạ Bình chương sự thanh hà Phòng
dung ghi chép, sa môn người nước Ô trành
tên là Di già Thích ca dịch lời”.
Các sư thuộc tông Pháp tướng đều cho
kinh này là ngụy tác, thời gần đây giới học
giả cũng tranh luận về vấn đề thật, giả của
kinh này, lí do là vì nó đã không được thu
vào Đại tạng của 4 triều: Đường, Tống,
Nguyên, Minh. Nhưng, cứ theo Khai nguyên
thích giáo lục, thì đương thời (đời Đường)
có kinh Đại Phật đính Như lai mật nhân tu
chứng liễu nghĩa chư Bồ tát vạn hạnh Thủ
lăng nghiêm 10 quyển. Ngoài ra, Tống sử
nghệ văn chí cũng có ghi tên kinh “Thủ lăng
nghiêm” 10 quyển.
Kinh này có nhiều sách chú sớ, nhưng
quan trọng hơn cả thì có: Nghĩa sớ chú kinh,
20 quyển, của ngài Tử tuyền, Nghĩa sớ thích
yếu sao, 6 quyển, của ngài Hoài viễn, Nghĩa
hải, 30 quyển, của ngài Hàm huy, Huyền

nghĩa, 2 quyển, của ngài Trí húc, Mô tượng
kí, 1 quyển, của ngài Châu hoành.
[X. Đại thừa tam luận đại nghĩa sao Q.3;
Đại đường nội điển lục Q.3; Trinh nguyên
tân định thích giáo mục lục Q.14; Kinh lục
môn trong Thiền lâm tượng khí tiên].
LĂNG SƠN
Tên núi ở phía Bắc huyện Ô thập, tỉnh
Tân cương, Trung quốc, là ngọn Mục tạp
nhĩ đặc thuộc dãy núi Thiên sơn, có lẽ là
LĂNG SƠN

L
2731
ngọn Bạt đạt (Ba da) hiện nay.
Lăng nghĩa làbăng giá, đóng băng.
Theo Tây vực kiến văn lục quyển 1, Y lê
và Ô thập giao nhau tại Mục túc lỗ tháp
ban, núi ở vùng này tuyết phủ quanh năm,
trắng xóa như bạc, là ngã tư đường nối
liền Nam, Bắc.
Khi Tam tạng Huyền trang sang Ấn độ
cầu pháp có đi ngang qua núi này.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.2].
LĂNG VÂN SƠN ĐẠI PHẬT
Cũng gọi Lạc sơn đại Phật.
Tượng Phật lớn khắc vào núi Lăng vân,
huyện Lạc sơn, tỉnh Tứ xuyên, Trung quốc.
Khoảng năm Khai nguyên đời Đường,
Cao tăng Hải thông, thấy dòng sông uốn
khúc quanh co, nhiều chỗ nguy hiểm vì nước
chảy xiết, dâng cao, rất nguy hại cho thành
Lạc sơn, nên ngài kiến nghị khắc 1 pho tượng
Phật thật lớn trên sườn núi cheo leo, ở giữa
khoảng 2 dòng sông Đại độ và Mân giang
giao nhau. Ròng rã suốt 90 năm trời, từ niên
hiệu Khai nguyên năm đầu (713) đời Huyền
tông, đến năm Trinh nguyên 19 (803) đời
Đức tông nhà Đường công việc tạc tượng
mới được hoàn thành. Pho tượng lưng tựa
vào vách núi, mặt ngó ra sông, đầu ở đỉnh
núi, chân ở chân núi, mắt nhìn xuống dòng
nước đang chảy cuồn cuộn. Từ phần đầu
gối của pho tượng trở xuống tạo thành hình
chữ (ao) ngược, nước sông chảy vào chỗ
chữ Ao thì dòng nước bị bẻ gập, thế nước
yếu dần, chảy vòng ra phía sau rồi chầm
chậm hòa theo dòng nước, nhờ thế mà tránh

được nạn lũ lụt.
Tượng Phật cao 71 mét, vai rộng 28
mét, mắt dài 3 mét 5, lỗ tai sâu như hang
động, bề rộng của đỉnh đầu có thể đặt
được 8 cái bàn, trên bàn chân của tượng
có thể ngồi thành vòng tròn hơn 100
người.Đây là pho tượng Phật khắc vào đá
lớn nhất thế giới, người dân Trung quốc
thường
dùng câu
“Núi là 1
tượng
Phật,
Phật là 1
ngọn núi”
để nói về
sự cao lớn
hùng vĩ
của pho
tượng.
LĂNG VÂN TỰ
Chùa ở huyện Lạc sơn, tỉnh Tứ xuyên,
Trung quốc, nay gọi là chùa Đại Phật.
(xt. Đại Phật Tự).
LÂM
..
I. Lâm.
Rừng. Rừng vốn là nơi cây cối um tùm,
vắng vẻ, yên tĩnh, về sau thường được dùng
để chỉ nơi tu hành.
II. Lâm.
Từ phiên âm tiếng Tây tạng, người Tàu
dịch là Châu, đảo, sau được dùng làm tên
gọi chung chùa viện của Phật giáo Tây tạng.
Chẳng hạn như: Cụ hỉ tôn thắng châu tức
là chùa Cam đan, Sắc lạp Đại thừa châu tức
là chùa Sắc lạp...
LÂM ẤP QUỐC

Tên một nước xưa nằm ở đông bộ bán
đảo Trung nam, nay là vùng Trung và nam
bộ Việt nam.
Vùng đất này vốn là căn cứ địa của dân
tộc Chàm. Nhà Tây Hán đặt huyện Tượng
lâm, quận Nhật nam, gọi là Tượng lâm ấp,
LÂM ẤP QUỐC
Đại Phật ở núi Lăng vân

L
2732
gọi tắt là Lâm ấp. Vào những năm cuối đời
Đông Hán, có người tên là Khu liên, giết
quan huyện, tự xưng là Lâm ấp quốc vương.
Từ đời nhà Tấn về sau, Lâm ấp thường triều
cống Trung quốc. Khoảng năm Đại nghiệp
(605-616) đời Tùy, tướng nhà Tùy là Lưu
phương đánh chiếm nước này đặt làm quận
Lâm ấp. Khoảng năm Chí đức (756-757) đời
Đường, đổi tên là Hoàn vương, đóng đô ở
Chiêm thành (Chamthanh), vì thế Lâm ấp
còn được gọi là Chiêm ba (Champa), Chiêm
bà, Ma ha chiêm ba, Chiêm bất lao (Champura).
Vào năm Thuần hóa thứ 2 (991) đời
Bắc Tống, vị sa môn nước này tên là Tịnh
giới đến Trung quốc dâng ngọc như ý,
chuông đồng và hương long não.
Ngoài ra, cứ theo văn bia Nhật bản
Nam thiên trúc Bà la môn tăng chính và
Đại an tự Bồ đề truyền lai kí trong Đông
đại tự yếu lục quyển 2 ghi chép, thì vào
năm Khai nguyên 18 (730) đời Đường, sa
môn nước Lâm ấp tên là Phật triết (Phật
triệt) cùng đi với ngài Bồ đề tiên na đến
Nhật bản, truyền vào vũ điệu Bồ tát, Bạt
đầu, nhạc Lâm ấp, v.v... Đến đời Minh,
Chiêm thành bị Việt nam thôn tính. Vào
năm Quang tự 12 (1886) thì trở thành
thuộc địa của nước Pháp.
Phật giáo được truyền vào Chiêm thành
thời nào không được rõ. Nhưng theo Tùy
thư Nam man liệt truyện thứ 47, thì phần
đông nhân dân nước này tin theo Phật giáo,
văn tự giống với văn tự Thiên trúc. Còn Cựu
đường thư Nam man liệt truyện thứ 147
cũng cho biết, nhân dân đặc biệt tin Phật

pháp và rất nhiều người xuất gia. Như vậy,
ta có thể suy đoán trước đời Tùy, Phật giáo
đã được truyền vào Chiêm thành rồi.
Ngoài ra, cứ theo Nam hải kí qui nội
pháp truyện quyển 1, thì tại Chiêm thành
Phật giáo Tiểu thừa, đặc biệt là Kinh lượng
bộ, rất thịnh hành.
[X. Đại đường tây vực kí Q.10; Đại
đường cầu pháp cao tăng truyện Q.hạ; Phật
tổ thống kỉ Q.43; Lương thư chư di liệt
truyện thứ 48].
LÂM CHUNG
Lúc hấp hối sắp chết.
Trong tinh xá Kì hoàn tại Ấn độ có thiết
lập viện Vô thường cho các vị tăng bị bệnh
nặng không thể cứu chữa nằm an nghỉ, khiến
họ lúc lâm chung xả bỏ tâm tham đắm đối
với phòng xá, áo bát và các đồ dùng khác.
Trong viện Vô thường thờ tượng Phật A di
đà đứng, tay trái của Ngài rủ xuống, cầm lá
phan 5 sắc, người lâm chung nắm lấy đầu lá
phan, biểu thị ý nghĩa theo Phật vãng sinh.
Nhà Diên thọ, gác Trọng bệnh, v.v... ở đời
sau chính là phỏng theo mô thức viện Vô
thường ngày xưa.
Ngoài ra, lúc lâm chung, cần diệt trừ
những ý niệm tạp nhạp mà chỉ chuyên chú
niệm Phật cầu vãng sinh Tịnh độ, đây gọi là
Lâm chung chính niệm.
[X. luận Câu xá Q.9, 10].
LÂM CHUNG CHÍNH NIÊM
Người tu hành, lúc mệnh chung, xả bỏ
tất cả tà niệm, chỉ chuyên tâm nhiếp ý vào
việc tu trì Phật đạo.
Tông Tịnh độ cho rằng lúc người ta hấp
hối, không nên để cho cái khổ về chết làm
cho tâm sinh điên đảo, mà chỉ một lòng niệm
Phật cầu được sinh về cõi Tịnh độ.

Trong Quán niệm pháp môn, ngài Thiện
đạo thuộc tông Tịnh độ nói rằng: Nếu lúc
lâm chung mà để mất chính niệm thì quỉ
thần có cơ hội làm não loạn, người bệnh
chết trong sự điên cuồng và bị rơi vào 3
đường ác.
Tại Nhật bản, niệm Phật lúc lâm chung
gọi là Lâm chung niệm Phật, nhờ đó mà
được vãng sinh thì gọi là Lâm chung
LÂM CHUNG CHÍNH NIÊM

L
2733
nghiệp thành. Trái lại, nếu sự vãng sinh
Tịnh độ nhờ vào tín nguyện lúc bình sinh
mà được xác lập, thì gọi là Bình sinh
nghiệp thành.
[X. luận Câu xá Q.9; Long thư tịnh độ
văn Q.4; Lạc bang văn loại Q.1; A di đà kinh
lược kí; Thái bình kí Q.16].
LÂM CHUNG CHÍNH NIÊM QUYẾT
Cũng gọi Lâm chung yếu quyết, Lâm
chung chính niệm kí, Thiện đạo hòa thượng
lâm chung chính niệm quyết.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Thiện đạo
soạn vào đời Đường được thu vào Long thư
tịnh độ văn quyển 12 trong Đại chính tạng
tập 47.
Nội dung sách này nói rằng lúc lâm chung
cần phải giữ chính niệm, một lòng chuyên
niệm danh hiệu của Phật, thì chắc chắn sẽ
được vãng sinh. Sách được chia thành 4 mục
vấn đáp.
1. Lúc lâm chung phải dụng tâm như
thế nào?
2. Tìm thầy uống thuốc có ích lợi gì
không?
3. Cầu thần cầu phúc thì như thế nào?
4. Lúc bình thường trong cuộc đời không
hề niệm Phật, đến lúc lâm chung mới niệm
Phật thì công đức và quả báo ra sao?
LÂM CHUNG HIÊN TIỀN NGUYÊN
Cũng gọi Lâm chung nghinh tiếp
nguyện, Nhiếp thủ tu đức dục sinh nguyện,
Lai nghinh dẫn tiếp nguyện, Thánh chúng
lai nghinh nguyện, Hiện kì nhân tiền
nguyện.
Nguyện thứ 19 trong 48 nguyện của đức

Phật A di đà.
Tức hành giả niệm Phật, phát tâm bồ
đề, tu các công đức, nguyện sinh về Tịnh
độ phương Tây, lúc lâm chung, đức Phật A
di đà và các Thánh chúng cùng đến trước
tiếp dẫn.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Quán
niệm pháp môn; Vô lượng thọ kinh sao Q.3;
Tịnh độ tông yếu tập Q.thượng (Lương
trung); Tịnh độ thuật môn sao]. (xt. Lai
Nghinh Tiếp Dẫn Nguyện).
LÂM CHUNG NGHIÊP THÀNH
Đối lại: Bình sinh nghiệp thành.
Đến lúc lâm chung mới thành tựu sự
nghiệp vãng sinh. Nghĩa là tin tưởng rằng
đến lúc hấp hối, thì Phật A di đà và các Bồ
tát hiện ra trước mắt, tiếp dẫn về cõi Tịnh
độ. Từ ngữ “Lâm chung nghiệp thành” có
xuất xứ từ tác phẩm “Tán thiện nghĩa vấn
đáp” quyển 6 của ngài Long khoan ở chùa
Trường lạc, Nhật bản. Nghiệp thành là
nghiệp sự thành biện, nghiệp đạo thành biện,
nghĩa là thành tựu sự nghiệp tu đạo.
Bởi vì, đối với việc cầu vãng sinh Tịnh
độ thì một niệm lúc lâm chung rất là quan
trọng. Người tu hành, lúc bình sinh niệm
Phật liên tục, không gián đoạn, đó là hành
vi chuẩn bị cho việc lâm chung nghiệp thành,
dẫu người ấy chưa thể thành tựu nghiệp
nhân vãng sinh, nhưng vẫn tiếp tục siêng tu
đến một niệm cuối cùng, thì chắc chắn cũng
được lâm chung nghiệp thành.
[X. Quán kinh huyền nghĩa phần tha bút
sao Q.hạ; Tịnh độ thuật văn sao; Tuyển trạch
bản nguyện niệm Phật tập bí sao Q.5].
LÂM ĐÀN
.....
Các vị Trưởng lão tăng hoặc ni lên đàn

để cử hành nghi thức truyền giới. Các vị
này được gọi là Lâm đàn đại đức. Lâm đàn
đại đức bắt đầu được đặt ra vào niên hiệu
Vĩnh thái năm đầu (765) đời Đường, khi
vua Đại tông ban sắc kiến lập giới đàn
Phương đẳng (Đại thừa) ở chùa Đại hưng
LÂM ĐÀN

L
2734
thiện tại Trường an, đồng thời, sắc lệnh cho
tăng ni trong kinh thành mỗi bộ lập ra 10 vị
Lâm đàn đại đức, tức là Tam sư thất chứng.
Từ khoảng năm Hội xương đến năm Đại
trung (841-859) lại chia ra Nội lâm đàn đại
đức(những vị Đại đức đăng đàn truyền giới trong
cung), Ngoại lâm đàn đại đức(những vị Đại
đức đăng đàn truyền giới tại các chùa viện)và
Nội ngoại lâm đàn đại đức. Ngài Huyền
sướng là vị Đại đức nổi tiếng của Nội ngoại
lâm đàn thời bấy giờ.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng phần 2; Đại Tống tăng sử lược
Q.hạ; Tống cao tăng truyện Q.16, 17].
LÂM GIAN LỤC
Gọi đủ: Thạch môn Hồng giác phạm lâm
gian lục.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Giác phạm
Tuệ hồng (1071-1128) soạn vào đời Tống,
được xếp trong Vạn tục tạng tập 148.
Nội dung sách này ghi lại các cuộc đàm
luận của ngài Tuệ hồng với các bậc cao sĩ
trong chốn tùng lâm về công hạnh của
các bậc tôn túc, những di huấn trong tùng
lâm, ý chỉ vi diệu của chư Phật, Bồ tát và
những lời nghị luận của các bậc hiền sĩ,
đại phu, v.v...tất cả gồm hơn 100 thiên yếu
ngữ. Đây là bộ sách chỉ nam cho người tham
thiền học đạo, xưa nay được lưu truyền rộng
rãi trong các tùng lâm.
Ngoài ra, ngài Tuệ hồng còn trứ tác Lâm
gian hậu lục 1 quyển, cũng gọi Lâm gian lục
hậu tập, Tân biên lâm gian hậu lục, cũng
được thu vào Vạn tục tạng tập 148.
[X. Thiền tịch chí Q.hạ].

LÂM HẠ
.....
Lâm chỉ cho tùng lâm hay Thiền lâm,
còn hạ tức là ở trong tùng lâm.
Ngoài ra, tại Nhật bản, những Thiền viện
thuộc Ngũ sơn nằm dưới quyền thống trị
của Mạc phủ(bọn quân phiệt) được gọi là
tùng lâm, còn những Thiền viện nằm ngoài
phạm vi thống trị của Mạc phủ thì được gọi
là Lâm hạ.
[X. chương Giáp sơn Thiện hội trong Tổ
đường tập Q.7].
LÂM HÃN
.....
Chỉ cho sự tắm gội trong khoảng 3 tháng
mùa hạ, từ tháng 7 đến tháng 9.
Điều Dục chủ trong Thiền uyển thanh
qui quyển 4 (Vạn tục 111, 448 hạ), nói: “Đến
ngày tắm, đun nước nóng, treo bảng Khai
dục(bảng báo giờ tắm gội) ở trước nhà Trai
để thông báo cho đại chúng tắm rửa hoặc
gội đầu”.
[X. môn Văn sớ trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
LÂM LÊ QUANG (1902-1945)
Học giả Phật giáo Trung quốc, người Hạ
môn, tỉnh Phúc kiến.
Lúc còn ít tuổi, ông theo giáo sư Paul
Damieville, một nhà Hán học người Pháp,
nghiên cứu tiếng Phạm ở Đại học Hạ môn.
Sau khi tốt nghiệp, ông đến Đại học Bắc
kinh làm trợ giáo cho giáo sư Cương hòa
thái. Ngoài việc giúp phiên dịch kinh điển
ra, ông còn nghiên cứu tiếng Phạm và tiếng
Tây tạng.
Năm 1933, ông sang Pháp, nhận chức
Giảng sư môn Trung văn ở Đại học Ngôn
ngữ Đông phương tại Paris. Ở đây, ông theo

học kinh điển Phật bằng tiếng Phạm với 2
vị giáo sư Ấn độ học người Pháp là S. Levi
và L. Rerrou. Sau đó, ông đạt được học vị
Tiến sĩ Quốc gia nước Pháp.
Công trình nghiên cứu của ông chủ yếu
là kinh Chư pháp tập yếu và kinh Chính
pháp niệm xứ. Ngoài ra, ông còn xem tới
LÂM LÊ QUANG

L
2735
hơn 200 bộ kinh điển trong tạng kinh
Trung văn, chuyên tâm nghiên cứu, tìm tòi
và so sánh văn học, và lí luận trong kinh
điển. Những kết quả của việc nghiên cứu
này đều được ghi chép trong phần phụ lục
của luận án Tiến sĩ của ông. Rất tiếc công
trình nghiên cứu của ông đang được tiến
hành, thì không may ông lâm bệnh nặng
và qua đời tại Paris.
Sau khi ông mất, các di phẩm của ông
được giáo sư Paul Damieville sửa chữa và
lần lượt cho xuất bản, tất cả có 4 tập, do sở
nghiên cứu khoa học và viện Bảo tàng nước
Pháp ấn hành. Tập 1 là luận án Tiến sĩ của
ông, trình bày mối quan hệ giữa kinh Chư
pháp tập yếu với giáo nghĩa Tiểu thừa, rồi
so sánh với kinh Chính pháp niệm xứ và bổ
sung những chỗ thiếu sót của kinh này trong
bản dịch Tây tạng, cũng như những điểm
sai lầm trong bản Hán dịch hiện còn. Tập 2
đến tập 4 thì nghiên cứu và giải thích một
cách rất tỉ mỉ rõ ràng 2500 bài tụng trong
kinh Chư pháp tập yếu, đối chiếu với 4 thứ
ngữ văn là: Hán, Phạm, Tạng, Pháp. Công
trình này của ông được giáo sư Paul
Damieville hết lời khen ngợi là: “Bất thế
Thánh tăng”(Thánh tăng để tóc).
LÂM NGẠN MINH (1868-1945)
Danh tăng kiêm học giả Nhật bản thuộc
tông Tịnh độ, hiệu Hương dự, tự là Mai thụ,
Qui đường.
Sư xuất gia năm lên 8 tuổi, 19 tuổi sư
đến Đông kinh thờ các ngài Y đạt Linh kiên
và Hắc điền Chân động làm thầy, theo học
Phật pháp ở trường Phật học của tông Tịnh

độ. Về sau, sư lại chuyên nghiên cứu Duy
thức học.
Năm 27 tuổi, sư trụ trì chùa Đại tú ở
Thiển thảo và giữ các chức vụ như: Giáo
thụ và Hiệu trưởng trường Tịnh độ tông,
Chủ nhiệm giáo học kiên giáo sư học viện
Cao đẳng, Thượng thủ Đạo tràng Tổng bản
sơn chuyên tu, Giảng sư môn Triết học của
trường Đại học Đế quốc tại Đông kinh, Đại
tăng chính, Tổng thư kí hội Nghiên cứu Phật
giáo Nhật hoa, v.v... Sư sáng lập các tạp chí
Phù tông công luận, Nhật Hoa Phật giáo
nghiên cứu hội, ra sức phát triển sự giao lưu
Phật giáo giữa 2 nước Nhật Trung; suốt đời
chuyên nghiên cứu tông học của Tịnh độ và
đặt nền tảng vững chắc cho sự nghiên cứu
này. Ngoài ra, sư cũng thông hiểu Duy thức
và Nhân minh.
Năm Chiêu hòa 20 (1945) sư tịch, thọ
78 tuổi.
Sư có các trứ tác: Chuyển thức luận chi
nghiên cứu,
Tân đính thụ
Bồ tát giới
nghi. Niệm
Phật Pháp hoa
luận, Ất hợi
phỏng Hoa lục,
Kỉ mão phỏng
Hoa lục, Đại
thừa khởi tín
luận tân
nghiên cứu.
[X. Mai thụ truy tưởng; Cận đại Tịnh độ
tông tăng anh truyện].
LÂM SÂM (1868-1943)
.....
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện

Mân hầu, tỉnh Phúc kiến, tự Tử siêu, hiệu
Thiên ba, biệt hiệu Thanh chi lão nhân.
Năm Dân quốc 21 (1932), ông được bầu
làm Chủ tịch Chính phủ Quốc dân. Ông
thường kinh lí các tỉnh, đến đâu cũng tỏ
thái độ hòa nhã và dùng lời từ ái an úy vỗ
về quân dân. Ông sống cuộc đời giản dị,
cần kiệm, hâm mộ Phật pháp, ăn chay,
không sát sinh.
Ông thường cùng chư tăng đàm luận Phật
LÂM SÂM
Lâm Ngạn Minh

L
2736
pháp, ủng hộ và giao hảo thân thiện với các
bậc danh đức đương thời như các ngài Thái
hư, Từ hàng, Viên anh, v.v... Ông tận lực
can thiệp để giữ gìn tài sản của chùa chiền,
bảo vệ chúng tăng trong phong trào Miếu
sản hưng lọc(tài sản của chùa chiền biến làm
trường học) do nhóm Chu phật hải và Cáp
sảng thu, v.v... ở tỉnh Giang tô chủ xướng.
Năm Dân quốc 21 (1932), lầu chứa kinh
được xây cất ở trong vườn lăng Tôn trung
sơn tại Nam kinh, ông cùng Đại sư Thái hư
vận động in 15 bộ Long tạng gửi tặng cho
các thư viện của các trường Đại học trong
nước. Đối với sự nghiệp truyền bá Phật pháp,
ông đã có những cống hiến rất lớn.
Năm Dân quốc 32 (1943) ông qua đời
tại Trùng khánh, thọ 75 tuổi.
LÂM TÁNG
.....
Cũng gọi Dã táng.
Bỏ xác chết trong rừng cho chim, thú
ăn thịt, là 1 trong 4 cách chôn cất của người
Ấn độ.
Hiện nay, tín đồ Ba tư giáo ở Ấn độ còn
có phong tục xây tháp cao, đem xác chết để
lên trên cho chim đến rỉa ăn, đây là biến
tướng của Lâm táng.
(xt. Tứ Táng).
LÂM TẾ CHÂN NHÂN
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền
với 1 vị tăng trong khi Ngài đang dạy chúng.
Lâm tế lục (Đại 47, 496 hạ), ghi: “Sư lên
pháp đường nói: Trong khối thịt đỏ au có 1

Vô vị chân nhân thường ra vào nơi mặt mũi
của các ông, người chưa được chứng thấy,
thì hãy xem! Hãy xem!
Lúc đó có 1 vị tăng bước ra hỏi: Thế nào
là Vô vị chân nhân?
Sư bước xuống giường Thiền, nắm lấy vị
tăng bảo: Nói mau! Nói mau! Vị tăng suy
nghĩ, sư xô ra, nói:“Vô vị chân nhân là cái
cục phân khô gì”, rồi quay về phương trượng”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.12;
Nhân thiên nhãn mục Q.thượng; tắc 38
trong Thung dung lục].
LÂM TẾ HÁT ĐỨC SƠN BỔNG
Cũng gọi Lâm tế kim cương vương, Đức
sơn mộc thượng tọa.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho tiếng hét(hát) của Thiền sư Lâm
tế và cây gậy(bổng) của Thiền sư Đức sơn ở
đời Đường.
Khi tiếp dẫn người học, Thiền sư Lâm
tế Nghĩa huyền thường dùng tiếng hét, còn
Thiền sư Đức sơn Tuyên giám thì hay dùng
cây gậy đánh để khai ngộ. Trong Thiền
tông, 2 tông phong này có 1 địa vị trọng
yếu và 2 ngài Lâm tế, Đức sơn được xem
như ngang nhau, xứng đáng là đại biểu cho
các Thiền sư.
Tắc 87 Bích nham lục (Đại 48, 212
thượng), nói: “Đức sơn gậy đánh như mưa
đổ, Lâm tế hát vang tựa sấm rền”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.15;
Trung phong quảng lục Q.12 thượng; Viên
ngộ tâm yếu Q.thượng; Đại tuệ pháp ngữ
ngữ lục Q.20].
LÂM TẾ HẠT LƯ
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền

lúc sắp thị tịch với vị đệ tử của Ngài là Tam
thánh Tuệ nhiên.
Lâm tế lục (Đại 47, 506 hạ), nói: “Lúc
sắp tịch, sư ngồi trên tòa, dặn sau khi ta
diệt độ, không được làm mất chính pháp
nhãn tạng của ta”.
LÂM TẾ HẠT LƯ

L
2737
Tam thánh bước ra thưa:
–Đâu dám để mất chính pháp nhãn tạng
của Hòa thượng.
Sư nói:
–Sau này, nếu có người hỏi thì ngươi sẽ
trả lời họ thế nào?
Tam thánh liền hét.
Sư nói:
–Ai ngờ chính pháp nhãn tạng của ta bị
con lừa mù(hạt lư) này diệt mất!
Nói xong, sư ngồi ngay thẳng thị tịch”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.12; Tổ
đình sự uyển Q.2; Ngũ đăng hội nguyên
Q.11; tắc 13 Thung dung lục].
LÂM TẾ LỤC
Gọi đủ: Trấn châu Lâm tế Tuệ chiếu
thiền sư ngữ lục.
Cũng gọi: Lâm tế Nghĩa huyền thiền sư
ngữ lục.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Tam thánh
Tuệ nhiên biên tập vào đời Đường, được
thu vào Đại chính tạng tập 47.
Nội dung sách này thu chép các pháp
ngữ của Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền, được
tông Lâm tế coi là bộ Ngữ lục quan trọng
nhất. Sách này được chia làm 3 phần: Ngữ
lục, Khám biện và Hành lục. Phần Ngữ lục
trình bày về Tứ hát, Tứ tân chủ, Tam huyền
tam yếu, Tứ liệu giản v.v...; phần Khám biện
nói về cơ duyên vấn đáp với các bậc tôn túc
khi Thiền sư Lâm tế du phương tham vấn
các nơi; còn phần Hành lục thì nói về hành
trạng và truyện kí của Ngài.
Phần nổi tiếng nhất trong nội dung sách
này là Tứ liệu giản, đó là: Đoạt nhân bất

đoạt cảnh, Đoạt cảnh bất đoạt nhân, Nhân
cảnh câu đoạt, Nhân cảnh câu bất đoạt...
Sau khi Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền
thị tịch được 254 năm, thì ngài Viên giác
Tông diễn ở núi Cổ sơn thuộc Phúc châu
mới khắc lại bộ Ngữ lục này vào năm Tuyên
hòa thứ 2 (1120) đời Bắc Tống. Vấn đề nội
dung bản Ngữ lục khắc lại này với bộ Ngữ
lục trước năm Tuyên hòa thứ 2 có giống
nhau hay không thì không thể khảo chứng
được, vì thiếu tư liệu. Bản lưu hành hiện
nay là bản khắc lại.
LÂM TẾ NGHĨA HUYỀN (?-867)
Thiền sư Trung quốc, Tổ khai sáng của
tông Lâm tế, sống vào đời Đường, người Nam
hoa, Tào châu (Hà nam), họ Hình.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ và rất hâm mộ
Thiền tông. Sau
khi thụ giới Cụ
túc, sư đến Giang
tây tham yết ngài
Hoàng bá Hi vận,
sau đó, tham lễ
ngài Cao an Đại
ngu, ngài Qui sơn
Linh hựu, v.v...,
cuối cùng lại trở
về Hoàng bá và
được ấn khả.
Năm Đại trung thứ 8 (854) đời vua Tuyên
tông nhà Đường, sư đến trụ ở viện Lâm tế
tại Trấn châu thuộc tỉnh Hà bắc, đặt ra cơ
pháp Tam huyền tam yếu, Tứ liệu giản, v.v...
để tiếp dắt người học. Khi hướng dẫn người
học, sư thường dùng tiếng hét để hiển bày
đại cơ đại dụng. Đối với hành giả tham
Thiền, sư rất nghiêm khắc, nhưng người học
lại theo về rất đông, môn phong hưng thịnh,

gây thành 1 phái thiền Lâm tế nổi tiếng ở
Trung quốc.
Sư tịch vào năm 867 Tây lịch, không rõ
tuổi thọ, vua ban thụy hiệu “Tuệ Chiếu
Thiền Sư”. Đệ tử nối pháp gồm có 22 vị
như: Hưng hóa Tồn tưởng, Tam thánh Tuệ
nhiên, Quán khê Chí nhàn, v.v... đều là
những bậc tông tượng trong Thiền lâm.
[X. Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư tháp kí;
LÂM TẾ NGHĨA HUYỀN
Ngài Lâm Tế Nghĩa Huyền

L
2738
Tống cao tăng truyện Q.12; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.12; Truyền pháp chính
tông kí Q.7].
LÂM TẾ PHẬT PHÁP ĐẠI Ý
Cũng gọi Định thượng tọa trừ lập, Định
thượng tọa vấn Lâm tế, Lâm tế thác khai,
Cầm Định thượng tọa.
Tên công án trong Thiền tông.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền và
Thượng tọa Định.
Tắc 32, Bích nham lục (Đại 48, 171
trung), chép: “Thượng tọa Định hỏi ngài Lâm
tế: Thế nào là đại ý Phật pháp? Ngài Lâm tế
bước xuống giường thiền, nắm chặt lấy
Thượng tọa Định, đánh 1 tát, rồi buông ra.
Thượng tọa Định đứng lặng thinh, vị tăng
bên cạnh nói:
–Thượng tọa Định sao không lễ bái đi!
Thương tọa Định liền lễ bái, bỗng nhiên
đại ngộ”.
[X. điều Khám biện trong Trấn châu Lâm
tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục; Hoành trí thiền
sư quảng lục Q.1; Ngũ đăng hội nguyên Q.11].
LÂM TẾ TÀI TÙNG
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung nói về cơ duyên vấn đáp giữa
Thiền sư Hoàng bá Hi vận và ngài Lâm tế
Nghĩa huyền đời Đường.
Lâm tế lục (Đại 47, 505 thượng), chép:
“Một hôm, sư đang trồng tùng, ngài Hoàng
bá hỏi:
–Trong chốn núi sâu mà trồng nhiều
tùng để làm gì?
Sư đáp:

–Một là để tạo cảnh đẹp cho chùa, hai
là làm vật tiêu biểu cho người đời sau.
Nói xong, sư dộng đầu cái mai xuống
đất 3 cái.
Thiền sư Hoàng bá nói:
–Tuy nhiên như thế, nhưng ông đã ăn
30 gậy của ta rồi.
Sư lại dộng đầu mai 3 cái nữa, miệng
mấp máy: Hư, hư.
Ngài Hoàng bá nói:
–Tông của ta đến đời ông sẽ rất hưng
thịnh”.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.11].
LÂM TẾ TAM CÚ
Tên công án trong Thiền tông.
Ba câu nói rõ 3 phương pháp hướng dẫn
người học của Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền
đời Đường.
Ba câu ấy là:
1. Tam yếu ấn khai chu điểm trắc, vị dung
nghĩ nghị chủ tân phân(Tam yếu mở bàytâm
ấn Phật, chưa kịp nghĩ bàn thì địa vị chủ và
khách đã phân chia rõ).
Tam yếu, chỉ cho Phật chân thực trước
khi có lời nói; Ấn khai là mở bày tâm ấn
Phật. Tam yếu ấn khai chỉ cho 1 niệm khai
ngộ thì Phật chân thực hiện tiền, cho đến
thành Phật.
2. Diệu giải khởi dung Vô trước vấn, âu
hòa tranh phụ tiệt lưu cơ(Thấu suốt không
cần Vô trước hỏi, phương tiện được dùng diệt
não phiền).
Câu thứ 2 này chỉ bày sự liễu ngộ Phật
chân thực hiện tiền trong câu thứ 1. Sự liễu
ngộ này thuộc về tuyệt đối, không thể hỏi
đáp, không cần bất cứ thứ phương tiện nào.
Âu hòa là dịch âm tiếng PhạmUpàya, nghĩa
là phương tiện; tiệt lưu cơ là đoạn trừ phiền

não, được giải thoát, tức là dùng các phương
tiện để cầu giải thoát tuyệt đối.
3. Khán thủ bằng đầu lộng ổi lỗi, trừu
khiên đô lai lí hữu nhân (Hãy xem con rối
đùa trên gác, cử động đều do người điều khiển).
Câu thứ 3 này là nói về các pháp môn
phương tiện được bày đặt ra, dành riêng cho
LÂM TẾ TAM CÚ

L
2739
những người độn căn cầu đạo, không giống
với câu thứ 1 và thứ 2, có những pháp môn
phương tiện giống như những người gỗ đầu
thần mặt quỉ do ổi lỗi sư(người chuyên làm
các con rối) chế tạo ra.
[X. điều Thướng đường trong Trấn châu
Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục; Nhân
thiên nhãn mục Q.1].
LÂM TẾ TÔNG
Gọi tắt: Tế tông.
Tông Lâm tế, 1 trong Ngũ gia thất tông
của Thiền tông Trung quốc, do ngài Lâm tế
Nghĩa huyền (?-867) thuộc pháp hệ ngài Nam
nhạc Hoài nhượng sáng lập, cũng là 1 trong
13 tông phái của Phật giáo Nhật bản.
Sau khi ngài Lâm tế Nghĩa huyền được
Thiền sư Hoàng bá Hi vận ấn chứng, vào
năm Đại trung thứ 8 (854) đời vua Tuyên
tông nhà Đường, ngài đến trụ ở viện Lâm tế
tại Trấn châu, đặt ra Tam huyền tam yếu,
Tứ liệu giản, v.v... để tiếp dẫn đồ chúng,
môn phong hưng thịnh và, từ thời Trung
Đường về sau, đã phát triển thành 1 tông
phái lớn, gọi là tông Lâm tế.
Những phương pháp truyền giáo như: Tứ
tân chủ, Tứ liệu giản, Tứ chiếu dụng, v.v...
thường được tông này sử dụng. “Tứ tân chủ”
là thông qua những câu vấn đáp giữa thầy
và trò(hoặc chủ và khách) để so sánh, đánh
giá sự sâu cạn về cảnh giới chứng ngộ của
đôi bên, còn “Tứ liệu giản”, “Tứ chiếu dụng”
là căn cứ vào trình độ liễu ngộ khác nhau
của người học mà lập ra phương thức giáo
hóa. Cơ phong của tông này rất bén nhạy
và mạnh mẽ. Từ ngài Nghĩa huyền dùng

phương pháp đánh hét, đến ngài Tông cảo
đề xướng phương thức khán thoại đầu(tức
tham cứu công án), đều dùng thủ đoạn thần
tốc, mãnh liệt, hoặc những lời nói sắc bén,
khiến người học ngay đó tỉnh ngộ. Nhờ có
cơ phong thần tốc, mãnh liệt, cộng với phong
cách tự do, nên Thiền pháp của tông Lâm
tế rất được giới vũ sĩ, tướng quân và chính
khách ưa thích và đến đời nhà Thanh thì
tông này trở thành dòng phái chính yếu của
Thiền tông Trung quốc.
Các đệ tử nối pháp của ngài Nghĩa
huyền có 22 vị, như các sư Hưng hóa Tồn
tưởng, Tam thánh Tuệ nhiên, Quán khê
Chí nhàn, v.v... Sư Tồn tưởng là Thủ tọa,
sư Tuệ nhiên được ngài Nghĩa huyền phó
chúc biên tập ngữ lục. Dưới sư Tồn tưởng,
có sư Bảo ứng Tuệ ngung truyền đến sư
Phong huyệt Diên chiểu. Năm Trường hưng
thứ 2 (931) đời Hậu Đường, sư Phong huyệt
Diên chiểu trụ ở chùa Quảng tuệ lãnh
chúng tu học, đệ tử nối pháp là Thủ sơn
Tỉnh niệm thường tu hạnh đầu đà. Môn
phong của sư Thủ sơn rất hưng thịnh, lan
ra khắp nước, đệ tử gồm có 16 người như:
Diệp huyền Qui tỉnh, Quảng tuệ Nguyên
liễu, Cốc ẩn Uẩn thông, Phần dương Thiện
chiêu, v.v... Môn hạ của sư Qui tỉnh có 8
người, trong đó, Phù sơn Pháp viễn đề
xướng thuyết Cửu đới, Thập lục hiển. Sư
Thiện chiêu mới đầu, lần lược tham vấn
71 vị thiện tri thức, sau cùng, đến chỗ Thiền
sư Thủ sơn Tỉnh niệm thì được khế ngộ,
trụ chùa Thái bình ở Phần châu, dùng các
cơ dụng như Tam cú tứ cú, Tam quyết,
Thập bát xướng, v.v... để tiếp dẫn người
học, được tôn xưng là Thiên Hạ Đệ Nhất,
dưới cửa sư có rất nhiều nhân tài, như các

vị: Thạch sương Sở viên, Lang da Tuệ giác,
Đại ngu Thủ chi, v.v... Sư Tuệ giác và sư
Tuyết đậu Trùng hiển được gọi chung là
“Nhị Cam Lộ Môn”. Sư Sở viên nhờ dùng
pháp lệnh nghiêm túc, cơ pháp hiểm hóc
siêu tuyệt mà nổi tiếng, dưới cửa sư có các
vị Hoàng long Tuệ nam và Dương kì
Phương hội là nổi bật hơn cả; sư Tuệ nam
sáng lập phái Hoàng long, còn sư Phương
hội thì sáng lập phái Dương kì, từ đời Tống
về sau 2 phái này rất thịnh, sánh ngang với
LÂM TẾ TÔNG

L
2740
các tông Tào động, Vân môn, v.v...
Vàothời Tống, vị tăng Nhật bản là
Minh am Vinh tây đến Trung quốc tham
yết pháp tôn đời thứ 7 của ngài Hoàng long
là sư Hư am Hoài sưởng và được truyền
Thiền pháp phái Hoàng long. Sau khi về
nước, sư Vinh tây sáng lập chùa Kiến nhân
ở Kinh đô (Kyoto), gồm tu cả Viên tông,
Mật tông và Thiền tông. Ngoài ra, sư Tuấn
nhận (1166-1227) cũng đến Trung quốc vào
đời Tống, thụ pháp nơi ngài Mông am
Nguyên thông đời thứ 7 thuộc phái Dương
kì; sau khi trở về Nhật bản, sư Tuấn nhận
truyền bá giới luật và Thiền pháp ở chùa
Tuyền dũng. Vào những năm cuối đời Nam
Tống, Thiền sư Trungquốcsang Nhật rất
đông, phần nhiều hoằng truyền Thiền pháp
của pháiDương kì. Trong 24 dòng phái
Thiền tông của thời kì Liêm thương (1192-
1333) tại Nhật bản, thì có tới 20 dòng phái
thuộc hệ thống phái Dương kì, còn phái
Hoàng long thì chỉcó một dòng của sư
Vinh tây. Rồi đến cuối đời Minh đầu đời
Thanh, ngài Ẩn nguyên Long kì là đời thứ
24 thuộc phái Dương kì, vào năm Thừa
ứng thứ 3 (1654) vượt biển sang Nhật lập
riêng tông Hoàng bá.
[X. Lâm tế tông chỉ; Ngũ đăng hội nguyên
Q.11, 12, 17-20; Bản triều tăng bảo truyện;
Diên bảo truyền đăng lục; Phù tang thiền
lâm tăng bảo truyện].
LÂM TẾ TÔNG CHỈ
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Giác phạm
Tuệ hồng (1071-1128) soạn vào đời Tống,
được đưa vào Vạn tục tạng tập 111.

Trong sách này, ngài Tuệ hồng viện dẫn
những lời đề xướng của các bậc cổ đức, tôn
túc mà bàn rõ về các pháp yếu: Tam huyền
tam yếu, Thập trí đồng chân, Tứ tân chủ,
v.v... để dắt dẫn người học ngộ được yếu chỉ
đặc thù của tông Lâm tế.
LÂM TẾ TỨ HÁT
Tên công án trong Thiền tông.
Bốn tác dụng của tiếng hét mà Thiền sư
Lâm tế Nghĩa huyền sử dụng để tiếp dẫn
người học.
Lâm tế lục (Đại 47, 504 thượng), chép:
“Sư nói với 1 vị tăng: Có khi 1 tiếng hét như
thanh kiếm báu Kim cương vương, có khi 1
tiếng hét như sư tử lông vàng ngồi chồm
hổm trên đất, có khi 1 tiếng hét như cần
câu lùa dưới bóng bè cỏ, có khi 1 tiếng hét
không có tác dụng của tiếng hét. Ông có
hiểu không? Vị tăng suy nghĩ, sư liền hét”.
Tiếng hét thứ nhất là tiếng hét phát ra
đại cơ, khi đối với người học chấp trước vào
sự hiểu biết, tính lường, mắc kẹt trong danh
tướng, lời nói, câu văn, thì dùng tiếng hét
này, lúc ấy tiếng hét giống như thanh bảo
kiếm chặt đứt các vật.
Tiếng hét thứ hai là tiếng hét đại cơ đại
dụng, khi người học muốn thăm dò chỗ thấy
biết của bậc thầy, mà bày tỏ cái kiến giải
nhỏ hẹp, nông cạn của mình, thì bậc thầy
hét tiếng hét này để dẹp trừ, như khi sư tử
rống thì đầu cáo chồn bị vỡ.
Tiếng hét thứ ba là tiếng hét dùng để trắc
nghiệm sự tu hành của người học, hoặc người
dùng tiếng hét này để trắc nghiệm sư gia.
Tiếng hét thứ tư là tiếng hét hướng
thượng, tuy không thuộc trong ba tiếng hét
trước, nhưng lại có khả năng gồm thâu cả
ba tiếng hét trước.

[X. Nhân thiên nhãn mục Q.2; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.12].
LÂM TẾ TỨ TÂN CHỦ
Cũng gọi Tế tông tứ tân chủ.
Bốn câu nói về khách và chủ(tức là mối
quan hệ giữa bậc thầy và người học)do Thiền
sư Lâm tế Nghĩa huyền đề ra để hướng dẫn
LÂM TẾ TỨ TÂN CHỦ

L
2741
người học, là 1 trong các tư tưởng căn bản
của Thiền Lâm tế.
Bốn câu ấy là:
1. Tân khán chủ: Người học biết suốt
kiến giải của thầy.
2. Chủ khán tân: Bậc thầy thấy rõ nội
tâm của người học.
3. Chủ khán chủ: Hai người có đủ đạo
nhãn gặp nhau.
4. Tân khán tân: Hai người không có
đạo nhãn gặp nhau.
Về sau, Thiền sư Phong huyệt Diên chiểu
đổi 4 câu trên thành là “Khách trong chủ,
chủ trong khách, chủ trong chủ, khách trong
khách”, nhưng vẫn cùng một ý nghĩa.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 13 (Đại
51, 303 hạ), chép:
“Hỏi:
–Thế nào là khách trong chủ?
Sư đáp:
–Vào chợ 2 mắt mù.
Hỏi:
–Thế nào là chủ trong khách?
Sư đáp:
–Về cung mặt trời mặt trăng chiếu.
Hỏi:
–Thế nào là khách trong khách?
Sư đáp:
–Nhướng mày ngồi nhìn mây trắng.
Hỏi:
–Thế nào là chủ trong chủ?
Sư đáp:
–Mài dao trên cối đá, đợi chém người
bất bình”.
[X. Hoành trí thiền sư quảng lục Q.8;

Đầu tử nghĩa thanh ngữ lục Q.thượng; Nhân
thiên nhãn mục Q.10]. (xt. Tứ Tân Chủ).
LÂM TẾ TỰ
I. Lâm Tế Tự.
Chùa Lâm tế, ở huyện Chính định, tỉnh
Hà bắc, Trung quốc. Vốn có tên là viện Lâm
tế, được sáng lập vào năm Hưng hòa thứ 2
(540) đời Hiếu tĩnh đế nhà Đông Ngụy.
Khoảng năm Đại trung (847-859) đời vua
Tuyên tông nhà Đường, Thiền sư Lâm tế
Nghĩa huyền về trụ chùa này, đại chấn Thiền
phong, người học từ khắp nơi tụ về rất đông.
Cứ theo Trấn châu Lâm tế Tuệ chiếu thiền
sư ngữ lục, thì chùa này ở góc Đông nam thành
Trấn châu, tỉnh Hà bắc, mặt nhìn xuống(lâm)
sông(tế) Hô đà, vì thế có tên là Lâm tế.
Năm Hàm thông thứ 8 (867), ngài Nghĩa
huyền thị tịch đệ tử xây tháp để thờ áo bát
của Ngài, gọi là tháp “Lâm Tế Thiền Sư”.
Đến các đời Kim, Nguyên, tháp được trùng
tu nhiều lần. Khoảng năm Thiên thuận
(1457-1464) đời vua Anh tông nhà Minh,
có đúc thêm
hồng chung.
Hiện này chùa
có Phật điện,
tháp, hồng
chung, v.v...
Tháp được gọi
là Thanh tháp,
hình 8 góc,
bằng gạch, 9
tầng, cao
khoảng 100
thước.
II. Lâm Tế Tự.
Chùa ở núi Viên sơn, Đài bắc, Đài loan,
được sáng

lập vào
năm 1909.
Chùa
này nguyên
là đạo tràng
trọng yếu
của tông
Lâm tế,
Nhật bản.
Năm Dân
quốc 34
LÂM TẾ TỰ
Tháp ở chùa Lâm tế, Hà bắc
Cảnh bên ngoài của Đại Hùng Bảo Điện
của chùa Lâm tế, Đài Bắc

L
2742
(1945), được pháp sư Bản viên ở núi Quan
âm tiếp quản. Về sau, có các sư: Thịnh mãn,
Tâm ngộ, Bạch thánh, v.v... lần lượt trụ trì,
sửa sang, mở mang thêm mới có qui mô như
ngày nay. Bắt đầu từ năm Dân quốc 71
(1982), chùa này là nơi họp hội nghị của
Hội Tăng già Phật giáo Thế giới.
LÂM TRAI
.....
Đến giờ ngọ trai, hay khi tiếp nhận sự
cúng dường của tín đồ.
Tùng lâm hiệu định thanh qui tổng yếu
quyển thượng (Vạn tục 112, 12 hạ), ghi:
“Hoặc đi xa vừa về, gặp giờ ngọ trai, thì đi
thẳng vào Tăng đường để cùng thụ trai với
đại chúng”.
Ngoài ra, vào giờ ngọ trai, tụng kinh
hồi hướng cho người chết, gọi là Lâm trai
phúng kinh.
[X. môn Phúng xướng trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
LÂN A GIÀ SẮC
Phạm: Agha-sàmantaka.
Cũng gọi Lân ngại sắc, Lân a ca sắc.
Màu sắc của hư không. Có 3 thuyết.
1. Thuyết thứ nhất: Chủ trương rằng
Lân a già tức chỉ cho kẽ hở lấy sáng, tối làm
thể của nó, mà kẽ hở thì tức là không giới,
vì thế, Lân a già sắc tức là màu của hư không.
2. Thuyết thứ hai: A già (Phạm:Agha)
chỉ cho sự tích tụ vật chất(sắc pháp) có hình
tướng mà thô tạp; nó đã bị những vật chất
khác làm trở ngại thì nó cũng sẽ làm cho
những vật chất khác bị trở ngại. Cứ theo đó
thì màu sắc của hư không gần kề với loại vật

chất(A già) có tính chướng ngại, cho nên gọi
là Lân a già sắc, nghĩa gần với màu sắc a già.
3. Thuyết thứ 3: A già (Phạm: Agha)
nghĩa là không ngăn ngại, chỉ cho màu sắc
của hư không vô hình nhỏ nhiệm, màu sắc
này của hư không gần sát với những vật chất
khác có tính chướng ngại, vì thế gọi là Lân a
già sắc.
Loại màu sắc hư không này, trong các
kinh Phật chữ Hán thường được dịch là Lân
a già sắc, hoặc dịch thẳng là Không giới sắc,
nhưng chưa xác định nó thuộc nghĩa nào
trong 3 nghĩa nêu trên, cho nên các bộ luận
sớ hoặc các sách âm nghĩa đời sau, khi đề
cập đến A già sắc hoặc Không giới sắc, thì
cứ tự do chú giải. Nhưng luận Câu xá bản
dịch Tây tạng thì dịch màu sắc a già làthogsmed-
ĩe-#khor, nghĩa là Lân vô ngại, tức
là dùng theo thuyết thứ ba.
[X. Câu xá thích luận Q.1; Câu xá luận
quang kí Q.1; Câu xá luận bảo sớ Q.1 phần
dưới; Huyền ứng âm nghĩa Q.24]. (xt. A
Già Sắc).
LÂN CẬN THÍCH
Phạm: Avyayì-bhàva.
Hán dịch: Bất biến hóa.
Từ được dùng để giải thích những danh
từ kép trong Tiếng Phạm, là 1 trong 6 hợp
thích (Lục hợp thích).
Khi giải thích về nghĩa Lân cận thích,
thì Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễnnghĩa sao
quyển 38 theo nghĩa “lân cận” (ở gần kề)
mà lập danh; chẳng hạn như “Tứ niệm trụ”
vốn lấy “Tuệ” làm thể, tức là dùng trí tuệ
quán xét thân, thụ, tâm, pháp. Nhưng ở
đây lại dùng “Niệm”, có nghĩa ghi nhớ rõ
ràng không quên, còn “Tuệ” thì có nghĩa
soi rọi chọn lựa.Vì nghĩa của Niệm và Tuệ

gần kề nhau(tương tự như nhau) nêngiấu
Tuệđimà nói Tứ niệm trụ thay vì Tứ tuệ
trụ, cũng như “Ý” và “Thức” đều thuộc loại
này, cho nên gọi là Lân cận thích. Lân cận
thích lại được chia làm 2 loại là: Y chủ lân
cận và Hữu tài lân cận.
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
quyển 38 (Đại 36, 288 trung) nói: “Thứ nhất
LÂN CẬN THÍCH

L
2743
là Y chủ lân cận, như có người ở gần Trường
an, người ta hỏi ở đâu thì ông ta trả lời là ở
Trường an, chỉ vì ở gần Trường an mà nói ở
Trường an, bởi thế gọi là Y chủ lân cận. Thứ
2 là Hữu tài lân cận, như hỏi: Người ở đâu?
Đáp: Trường an. Vì lấy toàn địa danh để gọi
tên người nên là hữu tài, vì gần Trường an
nên là lân cận”.
[X. Câu xá luận quang kí Q.1; Tổng liệu
giản ngữ trong Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương Q.1; Lục li hợp thích pháp thức
lược giải (Trí húc)]. (xt. Lục Hợp Thích).
LÂN CỰC
.....
Giai vị gần kề cực quả, như Đẳng giác
gần sát với giai vị Diệu giác(tức là Phật quả)
nên gọi là Lân cực.
Ngoài ra, vị Đại đệ tử của đức Phật là
ngài Xá lợi phất còn có tên là Lân Cực Á
Thánh.
[X. Tam luận huyền nghĩa]. (xt. Đẳng
Giác).
LÂN ĐƠN
Cũng gọi Lân vị, Liên đơn, Lân kiên.
Chỉ chỗ ngồi hoặc chỗ nằm 2 bên phải
và trái của mình trong Tăng đường và
Chúng liêu.
Điều Nhật dụng quĩ phạm trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển 6 (Đại 48, 1145
thượng), nói: “Lúc ăn uống (...) không được
gãi đầu, sợ gió làm bay gàu(vật dơ) vào trong
bát của người ngồi bên cạnh(lân đơn)”.
[X. môn Tọa vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên]. (xt. Đơn).
LÂN GIÀ

Phạm:Liíga.
Cũng gọi Lâm già.
Chỉ cho sinh thực khí của nam tính, là
đối tượng sùng bái của phái Thấp bà và
phái Tính lực ở Ấn độ. Các tín đồ của phái
Tính lực thường đeo biểu tượng Lân già
trong mình.
LÂN GIÁC DỤ ĐỘC GIÁC
Cũng gọi: Lân giác độc giác, Lân dụ
độc giác.
Đối lại: Bộ hành độc giác.
Chỉ cho bậc Duyên giác một mình tu
hành chứng ngộ, là một trong 2 bậc Độc
giác(Duyên giác).
Cứ theo Câu xá luận quyển 12 và Câu
xá luận quang kí quyển 12, thì bậc Lân giác
dụ trong Độc giác cần phải tu 100 đại kiếp,
tích tụ tư lương bồ đề mới thành Lân giác
dụ độc giác. Vì ở 1 mình tu tập mà ngộ đạo,
giống như con lân chỉ có 1 sừng, nên gọi là
Lân giác dụ độc giác.
(xt. Bộ Hành Độc Giác, Duyên Giác).
LẬP
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, Lập, tức
là đưa ra chủ trương, đó là tiêu đích tranh
luận của đôi bên. Nếu chủ trương ấy chính
xác, cả hình thức và nội dung đều không
phạm lỗi, có thể chứng minh sự thật, được
đối phương thừa nhận, thì gọi là Năng lập
hoặc Chân năng lập(lập luận đúng); còn
nếu chủ trương ấy sai lầm, không chứng
minh được chân lí, thì gọi Tự năng lập(lập
luận sai).
Ngườiđề xuất chủ trương, gọi là Lập
giả, tổ chức một luận thức hoàn chỉnh, gọi
là Lập lượng. Lượng, tức là phương thức
lập luận.

[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển
thích (Trần đại tề)]. (xt. Tự Năng Lập, Chân
Năng Lập).
LẬP

L
2744
LẬP BÁ
Phạm: Repha, Repa.
Hán dịch: Lí phúc y, Lí phục y.
Chỉ cho cái áo lót mặc bên trong.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 2
(Đại 54, 214 hạ), nói: “Tiếng Phạm là Lập
bá, Hán dịch là Lí phúc y”.
LẬP CHÍNH AN QUỐC LUẬN
Gọi tắt: An quốc luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Nhật liên,
tổ khai sáng tông Nhật liên, Nhật bản, soạn
vào năm 1243.
Mục đích của luận này nhắm bài trừ tà
pháp, xác lập chính pháp, tiêu trừ tai nạn,
đem lại an ninh cho quốc gia. Từ các thiên
tai địa biến, sư bàn về đạo trị nước an dân
rồi đem trình lên Bắc điều thời lại, giới quân
phiệt cầm quyền ở Nhật bản lúc bấy giờ.
Trong luận, sư Nhật liên còn bài xích các
tông phái khác ngoài tông Nhật liên, chủ
trương chỉ hoằng dương kinh Diệu pháp liên
hoa mà thôi.
Về hình thức, luận này dùng thể biền
ngẫu của Hán văn, triển khai thể tài chủ
khách hỏi đáp, đứng trên lập trường tín
ngưỡng cá nhân để trình bày về việc sửa đổi
quốc gia xã hội.
Luận này cùng với Khai mục sao và Bản
tôn sao là 3 bộ lớn của sư Nhật liên, rất
được người đương thời coi trọng.
[X. Tổ sư cương yếu sách lược Q.2; Nhật
liên tông tông học chương sớ mục lục].
LẬP CHÍNH ĐẠI HỌC
Trường Đại học Tông lập của tông Nhật
liên, nằm ở khu Phẩm xuyên, thủ đô Đông

kinh, Nhật bản, được sáng lập vào năm
Thiên chính thứ 8 (1580).
Trường Đại học này là cơ cấu giáo dục
của tông Nhật liên, mở các khoa bộ như
Đại học viện Văn học khoa, gồm các môn
Phật giáo, Xã hội, Quốc sử, Quốc văn,
Địa lí.
- Bộ thứ nhất(học ban ngày), gồm các
môn; Phật giáo học(Phật giáo học, Tông học);
Văn học(Triết, Sử, Quốc văn, Anh văn, Xã
hội); Kinh tế học(Kinh tế).
- Bộ thứ hai (học ban đêm), gồm: Phật giáo
học(Tông học), Văn học(Sử, Quốc văn, Anh
văn, Xã hội, Địa lí);Kinh tế học(Kinh tế);
Đại học đoản kì (Tông học, Xã hội, Thương
mại, Kinh tế).
Ngoài ra, còn các trường Cao đẳng,
trường Trung học, v.v... trực thuộc.
LẬP CHÍNH GIẢO THÀNH HỘI
Một chi phái thuộc tông Nhật liên mới
được thành lập trong Phật giáo Nhật bản,
do các ông Trường chiểu Diệu giảo và Đình
dã Nhật kính tách khỏi hội Linh hữu và
sáng lập vào năm 1938.
Lúc đầu gọi là Lập chính giao thành hội,
lấy ý “lập theo chính pháp, giao tiếp với
người, thành tựu quả Phật”. Đến năm 1960,
để kỉ niệm ông Trường chiểu Diệu giảo, nên
mới đổi tên hội như hiện nay.
Hội này lấy kinh Pháp hoa làm giáo
nghĩa cơ bản, đức Phật Thích ca là Bản
tôn, lấy việc thực hiện Tịch quang độ(nước
Phật) làm mục đích, coi trọng việc thờ cúng
tổ tiên, tin vào các phương thuật như: Cửu
tự, Phương vị, Cửu diệu, Thất thần, v.v...
chịu ảnh hưởng sâu đậm của Thần đạo và
tín ngưỡng dân tộc. Hội này cũng đề ra lí
luận “Diệu, Thể, Chấn”, cho rằng Diệu

(mầu nhiệm) là Thần, Phật không thể thấy
được;Thể là tất cả hiện tượng mà Thần
Phật hiển bày ở thế gian; còn Chấn là sự
vận động của muôn vật. Con người thông
qua Chấn mà biết được Thể, cảm đến sự
LẬP CHÍNH GIẢO THÀNH HỘI

L
2745
tồn tại chân thực của Diệu; nhân duyên
tạo thành sự thành công hay thất bại do
hành vi của con người là Thể, nếu muốn
tránh khỏi nhân duyên xấu, được nhân
duyên tốt, thì nên tin thờ Thần Phật và
cầu xin sự che chở của các Ngài.
LẬP ĐỊA
Có 3 nghĩa:
1. Đứng.
Chương Vân nham Đàm thạnh trong Tổ
đường tập quyển 5 chép: “Động sơn đến,
không rõ đứng đâu(bất thẩm lập địa), sư nói:
Bên đó còn có cái này sao?”
2. Ngay đó, tức khắc(như lập địa thành
Phật, nghĩa là ngay đó thành Phật).
Chương Sơn cốc Hành sùng trong Tổ
đường tập quyển 13 chép: “Chỉ như ngay
chỗ ấy nghiệm lấy biết lấy, thì có lỗi lầm gì”.
3. Những Phật sự đơn giản (như khai
quang, an tọa, niêm hương, nhập bài, v.v... chỉ
cần thời gian rất ngắn, làm trong chốc lát là xong,
cho nên gọi là Lập địa).
Bài tựa trong sách Thập thiền chi lục
của ngài Hổ quan nói: “Khảo đính các sách
Thiền xưa nay, thấy có đủ cả 10 môn: Khai
đường, Thướng đường, Tiểu tham phụ thăng
tòa, Thập đề, Phổ thuyết, Pháp ngữ, Đối cơ,
Lập địa, Kệ tán, Bỉnh phất.
[X. môn Thùy thuyết trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
LẬP GIÁO
Các bậc Tổ sư xưa nay căn cứ vào giáo
pháp do đức Phật nói trong 1 đời mà lập ra
các giáo môn, gọi là Lập giáo. Như tông
Thiên thai phán lập 5 thời, 8 giáo, tông Hoa

nghiêm phán lập 5 giáo, v.v... Việc làm này
gọi là “Giáo tướng phán thích”.
Ngoài ra, khai sáng tông chỉ của giáo
tướng, gọi là Lập giáo khai tông.
LẬP GIÁO THẬP NGŨ LUẬN
Tác phẩm, 1 quyển, do ông Vương trùng
dương (1112-1170) soạn vào đời Tống, được
thu vào Đạo tạng tập 789.
Ông Vương trùng dương là người sáng
lập Toàn chân giáo, sách này nói về tinh
thần căn bản lập giáo khai tông của ông.
Toàn sách chia làm 15 điều: Trụ am, Vân
du, Học thư, Hợp dược, Cái tạo, Hợp đạo
bạn, Đả tọa, Hàng tâm, Luyên tính, Thất
phối ngũ khí, Hỗn tính mệnh, Thánh đạo,
Siêu tam giới, Dưỡng pháp thân và Li phàm
thế, vì nội dung có 15 điều nên gọi là Lập
giáo thập ngũ luận.
Có thuyết cho rằng sách này chưa chắc
đã do chính ông Vương trùng dương soạn,
mà là do các đệ tử dựa theo tinh thần lập
giáo của ông mà biên soạn thành. Mục
đích của sách này nhằm dung hòa tam giáo
Nho, Phật, Đạo để xây dựng lại tinh thần
Đạo giáo. Sách này chịu ảnh hưởng Phật
giáo rất sâu đậm, nhất là ảnh hưởng của
Thiền tông.
[X. Nam Tống sơ Hà bắc tân đạo giáo
khảo (Trần viên); Đạo giáo đích nghiên
cứu (Cát cương Nghĩa phong); Sơ kì Toàn
chân giáo đoàn đích nhất tính cách (Oa
đức trung)].
LẬP LƯỢNG PHÁ
Đối lại với Hiển quá phá.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lập luận thức để bác bỏ chủ trương của
đối phương. Trong Nhân minh, khi đôi bên
tranh luận, nếu đối phương thấy luận thức

(lượng) của người lập luận không chính xác,
thì có thể tự mình lập ra một luận thức khác
để bác lại, như thế gọi là Lập lượng phá.
Còn nếu không cần lập luận thức khác, mà
chỉ cần vạch ra những sai lầm trong luận
LẬP LƯỢNG PHÁ

L
2746
thức của người lập luận để bác bỏ, thì gọi là
Hiển quá phá.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng]. (xt. Năng Phá, Hiển Quá Phá).
LẬP NHÂN
Phạm:Sthàna.
Chỉ cho cái nhân giữ gìn các sắc pháp do
4 đại chủng đất, nước, lửa, gió tạo thành,
khiến chúng đứng vững, cũng giống như bức
vách giữ gìn bức tranh, khiến không xiêu
đổ, là 1 trong 5 nhân (Sinh nhân, Y nhân,
Lập nhân, Trì nhân, Dưỡng nhân).
Ngoài ra, các sắc pháp do các đại chủng
tạo thành, có năng lực tạo tác 5 nghiệp: Sinh
khởi, y chỉ, kiến lập, nhậm trì và tăng trưởng.
Trong 5 nghiệp này, nghiệp kiến lập tức là
Lập nhân.
[X. luận Thuận chính lí Q.20; luận Du
già sư địa Q.54]. (xt. Ngũ Nhân).
LẬP PHÁP
Đồng nghĩa với Hiển chính.
Xác lập chính lí(pháp)sau khi phá trừ
những kiến giải mê lầm về muôn pháp.
(xt. Hiển Chính).
LẬP TĂNG THỦ TỌA
Chỉ cho vị tăng có ngôi vị cao nhất trong
hàng chúng tăng, sau vị Thủ tọa.
Chức vụ này không nhất định là người
nào, nghĩa là ngoài vị Thủ tọa chủ chốt ra,
có thể thỉnh 1 vị tôn túc đạo cao đức trọng,
học thức uyên bác ở Tây đường, ở Tiền
đường, hoặc thỉnh 1 vị tôn túc ở nơi khác
đến đảm nhiệm. Trách nhiệm của chức vụ
này rất nặng nề.
Điều Thỉnh lập tăng trong Thiền uyển

thanh qui quyển 7 (Vạn tục 111, 457
thượng), nói: “Vị tôn túc, Thủ tọa, Tạng chủ
đã thoái viện(nghỉ việc), nếu như hợp với sự
mong cầu của đại chúng, thì có thể thỉnh
làm Lập tăng. Tức vị Trụ trì thăng tòa cử
bạch xong, vị Tri sự và đại chúng đến liêu lễ
thỉnh(Văn thỉnh như sau: Đại chúng hết lòng,
từ lâu mong được dạy bảo, cúi mong ngài từ bi
hứa khả cho), xem thế đủ biết việc lễ thỉnh
rất là cẩn trọng.
Ngoài ra, nơi vị Lập tăng thủ tọa ngồi
thiền, gọi là Lập tăng sàng, Lập tăng thủ tọa
sàng, Lập tăng bản đầu. Khi vị Lập tăng thủ
tọa thuyết pháp xong, muốn lui về liêu Thủ
tọa, thì đại chúng đưa 2 tấm bảng Phổ thuyết
và Nhập thất vào phương trượng, gọi là Lập
tăng nạp bài.
[X. chương Chúc li trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.thượng; các chương
Lưỡng tự, Đông tự tri sự, Thỉnh lập tăng
thủ tọa trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.hạ; môn Điện đường, môn Tọa vị, môn
Chức vị trong Thiền lâm tượng khí tiên].
LẬP THAM
Cũng gọi Vãn tham.
Chỉ cho thời tham vấn ngắn trong lúc
chiều tối,thông thường không có nơi chỗ nhất
định, hoặc trong phòng ngủ, hoặc ở pháp
đường, vị thầy nhóm chúng để khai thị.
Môn Thùy thuyết trong Thiền lâm tượng
khí tiên nói: “Vì thường đứng để nói pháp
nên gọi là Lập tham, tức chỉ cho thời tham
vấn lúc chiều tối”.
LẬP THẾ A TÌ ĐÀM LUẬN
Cũng gọi Lập thế a tì đàm tạng, Thiên
địa kí kinh, Thiên địa kí kinh lục.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Chân đế
dịch vào đời Trần, Trung quốc, được thu

vào Đại chính tạng tập 32.
Nội dung sách này bàn giải về vũ trụ luận
của Phật giáo, nói rõ nguồn gốc của thuyết
LẬP THẾ A TÌ ĐÀM LUẬN

L
2747
núi Tu di (Phạm:Sumeruvàda), tức là trình
bày sự thành lập thế giới và tướng trạng hữu
tình ở thế gian.
Toàn bộ luận chia làm 25 phẩm, bao gồm
các vấn đề như: Pháp môn cộng thông của
Đại thừa, bậc Thánh Trung bát Niết bàn,
Trung ấm, các tầng trời cõi Sắc, vị trí các địa
ngục, địa ngục lạnh, số lượng của kiếp và
những quan hệ phân phái...
Còn về chỉ thú của luận này thì đại khái
cũng giống với kinh Thế kí trong Trường a
hàm và phẩm Thế gian trong luận Câu xá,
nhưng phần Kí sự của luận này thì tinh tường
hơn. Riêng phẩm Vân hà dùng thể tài vấn
đáp gạn hỏi nhiều lần là điểm đặc sắc của
luận này.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Khai nguyên
thích giáo lục Q.7; Tiểu thừa Phật giáo tư
tưởng luận (Mộc thôn Thái hiền)].
LẠP TỤNG BÁT Ý
Đức Phật nói kệ tụng có 8 ý nghĩa.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 5,
thì 8 ý nghĩa là:
1. Kệ tụng có thể dùng ít chữ mà bao
hàm nhiều nghĩa.
2. Dùng để khen ngợi công đức.
3. Dùng kệ lập lại ý nghĩa trong kinh
cho người độn căn dễ hiểu.
4. Tùy thuận ý thích của chúng sinh
muốn nghe kệ, nên đức Phật nói kệ.
5. Dùng kệ lập lại để cho người đến sau
được nghe.
6. Những đoạn trường hàng (văn xuôi)
khó nhớ, nên đức Phật dùng kệ cô đọng lại
để cho dễ nhớ.

7. Nói kệ để làm rõ nghĩa mà văn trường
hàng chưa nói hết.
8. Không dùng văn trường hàng, mà trực
tiếp nói kệ tụng, đây là thể tụng cô khởi.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.2].
LẬP TƯỚNG TRỤ TÂM
Đối lại với Vô tướng li niệm.
Chỉ cho Sự quán, tức là kiến lập các tướng
tốt đẹp của Phật rồi chú tâm vào đó mà quán
tưởng thân Phật và các cõi Tịnh độ.
Lập tướng là nói về cảnh sở quán, Trụ
tâm là nói về tâm năng quán, đây là pháp
môn quan trọng của Tịnh độ giáo. Đức Phật
vì chúng sinh phàm phu đời mạt pháp, mà
lập ra tướng sai biệt báo độ, báo thân, v.v...
để cho họ an trụ nơi hữu tâm hữu niệm mà
quán tưởng cảnh ấy.
Quán kinh định thiện nghĩa (Đại 37, 267
trung), nói: “Môn quán này duy có chỉ
phương lập tướng, trụ tâm mà quán cảnh,
chứ không nói đến vô tướng li niệm. Bởi vì
đức Như lai đã biết trước, chúng sinh phàm
phu ở đời mạt thế ô trược, lập tướng trụ
tâm còn khó, huống hồ lìa tướng mà quán
cảnh, thì cũng giống như người chẳng biết
thuật gì mà muốn làm nhà giữa hư không”.
LẬP TƯỢNG
Tượng Phật, Bồ tát nói chung trong tư
thế đứng.
Tượng 2 chân đều đứng thẳng gọi là Đẳng
túc lập, đây là tư thế đứng của tượng Phật.
Những tượng thị giả của Tam tôn, thân
thường hơi nghiêng, còn các tượng thần Thủ
hộ thì phần nhiều đứng trong tư thế đầu gối
hơi co và đạp lên mình loài thú.
LẬP XUYÊN LƯU
Cũng gọi Lập hà lưu.

Dòng Lập xuyên, 1 tà phái phát sinh từ
tông Chân ngôn và tông Thiên thai của Phật
giáo Nhật bản, do ông Nhân khoan sáng lập.
Nhân khoan là đệ tử(hoặc là em ruột)
của ông Thắng giác ở viện Đề hồ tam bảo
LẬP XUYÊN LƯU

L
2748
thuộc tông Chân ngôn. Vào niên hiệu Vĩnh
cửu năm đầu (1113), Nhân khoan bị lưu đày
đến Y đậu, đổi tên là Liên niệm. Bấy giờ có
vị thầy âm dương ở thôn Lập xuyên, quận
Đa ma, phía tây nước Vũ tạng, theo Liên
niệm học Mật pháp, rồi đem pháp âm dương
vào Mật pháp. Đây là sự mở đầu cho việc
tông Chân ngôn và đạo âm dương hỗn hợp
thành 1 phái. Đến đời sau, lấy tên đất mà
đặt tên phái, gọi là Lập xuyên lưu. Vào đầu
thời kì Nam Bắc triều, Nhật bản, ông Văn
quán Hoằng chân (1278-1357) đưa phái Lập
xuyên đến chỗ hoàn bị.
Giáo phái này chủ trương lấy việc giao
hội nam nữ làm Phật sự, cho rằng dâm dục
tức là đạo và lấy những bản kinh nói về việc
này làm chứng cứ, mà phối thuộc nam nữ
với 2 bộ Kim cương giới, Thai tạng giới, tức
dùng đường âm dương nam nữ làm bí thuật
“tức thân thành Phật”! Tư tưởng này cũng
ảnh hưởng phần nào đến tông Tịnh độ và
Chân tông Nhật bản.
[X. Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.9].
LẬP YẾU XẢO PHƯƠNG TIÊN
Chỉ cho phương tiện khéo léo mà Bồ tát
thệ nguyện lập ra để dắt dẫn chúng sinh vào
Phật đạo, 1 trong 6 thứ phương tiện thiện
xảo của hàng Bồ tát.
Bồ tát thệ nguyện ban phát cho chúng
sinh những thứ cần dùng như: ruộng vườn,
nhà cửa, của cải, v.v..., sau đó chỉ bảo họ
làm những việc tốt lành rồi dần dần đưa
dẫn họ vào Phật đạo. “Yếu” nghĩa là thề ước,
tức là Bồ tát ước ban sự lợi ích cho chúng
sinh nào biết giữ gìn thiện pháp.

(xt. Lục Chủng Xảo Phương Tiện).
LẬT ĐÀ
Phạm: Hfdaya.
Cũng gọi Hãn lật đà.
Hán dịch: Nhục đoàn tâm.
Là trái tim, chỗ nương gá của ý căn.
(xt. Nhục Đoàn Tâm).
LÂU CÁC
Phạm,Pàli:Kùỉàgàra.
Lầu gác, hoặc dùng để tàng trữ kinh sách,
tranh tượng, hoặc làm chỗ đứng nhìn ra xa
để thưởng ngoạn cảnh vật.
Kinh Trường a hàm quyển 20 (Đại 1,
131 thượng), nói: “Thành có 4 cửa, cửa có
lan can, trên thành có lầu gác, đài quan bao
bọc chung quanh”.
Kinh A di đà (Đại 12, 347 thượng), nói:
“... Trên có lầu gác, đều được trang sức bằng
vàng bạc, lưu li, pha lê, xà cừ, xích châu,
mã não...”
LÂU CHÍ PHẬT
Lâu chí, Phạm: Rudita, Rucika.
Cũng gọi Lô già Phật, Lô chí Phật, Lỗ
chi Phật, Lâu do Phật.
Hán dịch: Ái nhạo Phật, Đề khốc Phật.
Đức Phật ra đời sau cùng trong số 1.000
đức Phật thuộc kiếp Hiền.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18,
đức Phật này tức là thần Chấp kim cương
(Lực sĩ Kim cương), nhưng thuyết này là do
người đời sau truyền lầm.
Thung dung lục tắc 77 (Đại 48, 276 hạ),
ghi: “Tiếng phạm là Lâu chí, Trung quốc
dịch là Đề khấp. Một nghìn vị Phật ở kiếp
Hiền là một nghìn vị Vương tử. Trong đó,
vị Vương tử cuối cùng được thụ kí thành
Phật là ngài Lâu chí, nên ngài khóc mà than
rằng: Tại sao ta bạc phúc được thụ kí sau

cùng? Nhưng rồi ngài bỗng cười mà nói: Ta
sẽ được hưởng hết những phương tiện trang
nghiêm của 999 vị Phật!”.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.10; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.11]. (xt. Hiền Kiếp Thiên Phật).
LÂU CHÍ PHẬT

L
2749
LÂU MAN NGOẠI ĐẠO
Một trong các ngoại đạo ở Ấn độ.
Loại ngoại đạo này dùng xương đầu lâu
của người làm vòng đeo quanh cổ. Thông
thường họ ở những nơi cây khô, đống đá, gò
mả, v.v...
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.4].
LÂU THÁN KINH
Gọi đủ: Đại lâu thán kinh.
Kinh, 6 quyển, do các ngài Pháp lập, Pháp
cự cùng dịch vào đời Tây Tấn, được thu vào
Đại chính tạng tập 1.
Nội dung kinh này nói về quá trình
thành hoại của thế giới.
Những bản dịch khác của kinh này còn
có: Kinh Thế kí trong Trường a hàm, kinh
Khởi thế, do ngài Xà na quật đa dịch vào
đời Tùy, kinh Khởi thế nhân bản, do ngài
Phạm ma cấp đa dịch vào đời Tùy.
LẬU
..
Phạm:Àsrava.
Pàli:Àsava.
Hàm ý rò rỉ hoặc tiết ra ngoài, là tên khác
của phiền não…………. Khi phiền não bị diệt hết,
gọi là Lậu tận. Vì chúng sinh sống trong
phiền não, cho nên từ 6 căn như mắt, tai,
mũi, lưỡi... thường tiết ra những tội lỗi, khiến
phải sống chết trôi lăn trong 3 cõi, do đó mà
phiền não được gọi là Lậu.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 47, thì
Lậu có 6 nghĩa:
1. Lưu trụ: Có năng lực khiến cho hữu
tình ở mãi(lưu trụ) trong 3 cõi.

2. Yêm trữ(cất chứa): Hạt giống nghiệp
được cất chứa trong phiền não, để dẫn sinh
thân đời sau.
3. Lưu phái(trôi chảy): Phiền não từ 6
giác quan trôi chảy ra.
4. Cấm trì(giam giữ): Chúng sinh bị
phiền não giam cầm khiến trôi lăn trong
các cõi, không được tự do hướng tới Niết
bàn.
5. Mị hoặc: Bị phiền não làm mê hoặc
mà phát khởi 3 nghiệp ác.
6. Túy loạn(say loạn): Bị phiền não làm
cho say loạn, giống như uống rượu say sưa,
không biết hổ thẹn, điên đảo, buông thả.
Bởi vì tiếng PhạmÀsrava(lậu) có hàm
nghĩa là chảy, cho nên được cắt nghĩa là rỉ
chảy, lại hàm nghĩa là “ngồi” cho nên được
cắt nghĩa là lưu giữ, cất chứa.
Về phân loại các Lậu, trong kinh điển
có nhiều thuyết khác nhau.
- Kinh Trường a hàm quyển 8 nêu ra
3 lậu.
1. Dục lậu: Chỉ cho các phiền não ở cõi
Dục.
2. Hữu lậu: Chỉ cho phiền não ở cõi Sắc,
cõi Vô sắc.
3. Vô minh lậu: Gọi chung phiền não vô
minh trong 3 cõi.
- Theo luận Đại tì bà sa quyển 47, các
nhà Thí dụ chỉ lập 2 lậu là:
1. Vô minh lậu
2. Hữu ái lậu.
- Theo luận Đại tì bà sa quyển 48, các
nhà Phân biệt luận lập 4 lậu:
1. Dục lậu.
2. Hữu lậu.
3. Kiến lậu
4. Vô minh lậu.

- Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
quyển 3 nêu ra 6 lậu:
1. Tự tính lậu
2. Tương thuộc lậu
3. Sở phược lậu
4. Sở tùy lậu
5. Tùy thuận lậu
6. Chủng loại lậu
LẬU

L
2750
- Kinh Đại bát niết bàn quyển 22, 23
(bản Bắc) liệt kê 7 lậu:
1. Kiến lậu
2. Tu lậu
3. Căn lậu: Từ 6 căn tiết ra lỗi lầm.
4. Ác lậu: Những phiền não do vua ác,
nước loạn lạc, tri thức ác mà sinh ra.
5. Thân cận lậu: Những phiền não do
những vật dụng gần gũi như: y phục, phòng
xá, v.v... gây ra.
6. Thụ lậu: Những phiền não do các cảm
nhận sinh ra.
7. Niệm lậu: Những phiền não do tà niệm
sinh ra.
[X. luận Câu xá Q.20; phẩm Tạp phiền
não trong luận Thành thực Q.10; luận
Nhập a tì đạt ma Q.thượng]. (xt. Thất Lậu,
Tam Lậu, Lục Lậu, Hữu Lậu, Vô Lậu,
Phiền Não).
LẬU CHẤT
Thể chất hữu lậu, chỉ cho thân chúng
sinh có phiền não nhiễm ô.
Trấn châu Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư
ngữ lục (Đại 47, 500 thượng), nói: “Không
thể trói buộc đạo nhân vô trụ này, tuy mang
thân ngũ uẩn lậu chất, nhưng lại có thần
thông đi trên mặt đất”.
LẬU GIỚI
Đánh mất giới luật không chịu giữ gìn,
tức phá giới, phạm giới.
Một vị tỉ khưu giữ gìn giới luật, một khi
phá giới thì cũng giống như cái bồn chứa
nước bị rò rỉ, giới thể liền mất.
Kinh Đại tập quyển 9 (đại 13, 57
thượng), nói: “Theo giới mà học là người

mới phát tâm, không để lậu giới gọi là Tác
(không phạm); hiểu rõ giới, chẳng chấp giới
là khéo tư duy, theo giới trí tuệ mà an trụ
đúng như pháp”.
LẬU PHƯỢC
.....
Lậu là rỉ chảy, phược là trói buộc, đều là
tên khác của phiền não. Lậu phược nghĩa là
thân tâm bị phiền não trói buộc.
An lạc tập (Đại 47, 8 trung), ghi: “Có
người nói: Đại thừa vô tướng, không nên
nghĩ đây, kia; nếu nguyện vãng sinh Tịnh
độ thì là chấp tướng rồi, như vậy chỉ tăng
thêm lậu phược, thì còn cầu làm gì?”.
LẬU TẬN
.....
Phạm: Àsrava-kwaya, Kwìna-àsrava.
Đồng nghĩa: Vô lậu.
Dùng Thánh trí dứt hết phiền não, gọi
là Lậu tận.
Luận Đại trí độ quyển 3 (Đại 25, 80
trung), nói: “Ba lậu trong tam giới đã hết
sạch, nên gọi là Lậu tận”.
[X. luận Du già sư địa Q.2; luận Câu xá
Q.24, 25]. (xt. Vô Tận).
LẬU TẬN TỈ KHƯU
Cũng gọi Lậu tận A la hán.
Chỉ cho bậc A la hán đã dứt sạch phiền
não, đối với hết thảy các pháp không bị dính
mắc, không còn chấp trước, vĩnh viễn vào
Niết bàn, không chịu quả báo sống chết nữa,
vì thế gọi là Tỉ khưu lậu tận.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa;
kinh Vô lượng thọ Q.thượng]. (xt. A La Hán).
LẬU TẬN TRÍ CHỨNG MINH
Phạm:Àsrava-kwaya-jĩàna-sàwàtkriya-
vidyà.
Pàli:Àsavàna-khaya-ĩàịa-vijjà.

Cũng gọi Lậu tận trí minh, Lậu tận minh,
Lậu tận trí.
Trí tuệ biết rõ chắc chắn mình đã chứng
LẬU TẬN TRÍ CHỨNG MINH

L
2751
được lí Tứ đế, đã xa lìa phiền não hữu lậu
và dứt hết sự trói buộc của sinh tử trong 3
cõi, là 1 trong 3 loại trí sáng suốt mà đức
Phật và các bậc A la hán đã đạt được.
Lậu tận trí này có năng lực đối trị sự ngu
mê trong đời hiện tại. Nếu phối hợp với sáu
thần thông thì trí này thuộc về Lậu tận trí
chứng thông.
(xt. Tam Minh).
LẬU TẬN TRÍ CHỨNG THÔNG
Phạm: Àsrava-kwaya-jĩànasàkwàtkriyàbhijĩà.
Cũng gọi Lậu tận thần thông, Lậu tận
thông chứng, Lậu tận thông.
Thần thông dứt trừ tất cả phiền não hoặc
nghiệp, vĩnh viễn xa lìa sanh tử luân hồi,
tức là đã chứng được lậu tận trí, đoạn diệt
hết thảy phiền não hữu lậu, an trụ trong
thiền định mà hiển hiện đầy đủ uy đức, là 1
trong 6 thứ thần thông.
Luận Xá lợi phất A tì đàm quyển 10 (Đại
28, 597 trung), nói: “Nếu trí tuệ sinh, hữu
lậu đã hết, đạt được vô lậu, tâm giải thoát,
tuệ giải thoát, hiện đời tự chứng biết, công
hạnh đã thành tựu, sự sinh của ta đã hết,
phạm hạnh đã viên mãn, việc làm đã xong,
không còn chịu thân sau nữa, thì đó gọi là
Lậu tận trí chứng thông”.
Ngoài ra, theo luận Câu xá quyển 27,
trong 6 loại thần thông thì 5 loại trước, hàng
phàm phu dị sinh cũng có thể chứng được,
còn Lậu tận thông thì chỉ có bậc Thánh mới
chứng được.
Lại theo luận Đại trí độ quyển 28, Lậu
tận thông có thể được chia làm 2 loại:
1. Lậu tập câu tận: Phiền não và tập

khí đều đã dứt. Loại này chỉ có Phật chứng
được.
2. Lậu tận nhi tập vị tận: Phiền não đã
hết nhưng tập khí chưa dứt. Loại này hàng
Bồ tát chứng được.
[X. kinh Tăng nhất trong Trường a hàm
Q.9; kinh Ca hi na trong Trung a hàm Q.20;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.14; luận
Đại tì bà sa Q.102; luận Du già sư địa Q.37].
(xt. Lục Thần Thông).
LẬU TẬN TRÍ LỰC
...........
Phạm:Àsrava-kwaya-jĩàna-bala.
Cũng gọi Tri vĩnh đoạn tập khí trí lực,
Kết tận lực.
Sức trí tuệ biết rõ tất cả phiền não hoặc
nghiệp đều đã vĩnh viễn bị đoạn trừ, không
còn chịu trôi lăn trong sinh tử nữa, là 1 trong
10 lực của đức Như lai.
Trí lực của đức Như lai ngoài khả năng
tự chứng biết đã dứt hết tất cả các phiền
não, còn có thể biết rõ người khác đã đoạn
trừ phiền não hay chưa.
[X. luận Câu xá Q.29; luận Đại trí độ
Q.25]. (xt. Thập Lực).
LẬU TẬN Ý GIẢI
Dứt sạch các phiền não, tâm được giải
thoát, là sự chứng quả của bậc A la hán.
Phẩm Phật quốc kinh Duy ma (Đại 14,
539 thượng), nói: “Tám nghìn tỉ khưu không
chấp trước các pháp, được lậu tận ý giải”.
[X. kinh Chính pháp hoa Q.4; kinh Vô
lượng thọ Q.hạ; Chú Duy ma kinh phẩm
Phật quốc].
LẬU VĨNH TẬN VÔ SỞ ÚY
Phạm: Àsrava-kwaya-jĩànavaisàradya.
Cũng gọi Lậu tận vô sở úy, Nhất thiết
lậu tận vô sở úy.

Tự tin đã dứt hết tất cả phiền não, không
còn gì để sợ hãi. Một trong 4 đức Vô sở úy
của Phật.
[X. luận Đại trí độ Q.25]. (xt. Tứ Vô SởÚy).
LẬU VĨNH TẬN VÔ SỞ ÚY

L
2752
LẬU VÔ LẬU
........
Gọi đủ: Hữu lậu pháp vô lậu pháp.
Các pháp trong 3 cõi là pháp hữu lậu,
Thánh đạo và Niết bàn của Tam thừa là
pháp vô lậu. Như trong Tứ đế, Khổ, Tập là
pháp hữu lậu, Diệt, Đạo là pháp vô lậu.
(xt. Hữu Lậu, Vô Lậu).
LÊ CÂU PHÊ ĐÀ
Phạm: Fg-veda.
Hán dịch: Tán tụng minh luận, Tác minh
thực thuyết.
Cũng gọi Hà lực bì đà, Ức lực tì đà.
Kinh điển căn bản và xưa nhất của Bà la
môn giáo Ấn độ, gồm 10 quyển, là 1 trong 4
bộ Thánh điển Phệ đà. Lê câu nghĩa là sáng
sủa, rõ ràng.
Nội dung sách này phần nhiều là những
bài tán ca của dân tộc Aryan tán tụng thần
thánh, không phải do 1 người làm, cũng
chẳng phải
làm trong 1
thời. Trong
đó, quyển 9
thutậpcác tán
ca của tế lễ Tô
ma, được
hoàn thành
vào khoảng từ
1.400 năm
đến khoảng
1.000 năm
trước Tây lịch.
Kinh Lê câu phệ đà hiện còn được hình
thành vào khoảng 1.000 năm đến 800 năm

trước Tây lịch.
Những bài tán ca gồm 1017 thiên, sau
tăng thêm 11 thiên, thành 1028 thiên, với
tổng số 10580 bài. Đây là bản Phệ đà xuất
hiện sớm nhất, trong 3 bản Phệ đà khác cũng
có bản được trích dẫn từ bản này, hoặc do
sửa đổi bản này mà ra.
(xt. Tứ Phệ Đà, Phệ Đà).
LÊ NÔ BẠCH CỔ
Cũng gọi Li nô bạch cổ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lê nô là loài mèo đen, Bạch cổ là bò đực
trắng, đều là động vật vô tri. Thiền tông dùng
nhóm từ này để ví dụ những người căn cơ
thấp kém, không hiểu Phật pháp.
Điều Trì châu Cam chí hành giả trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 10 (Đại 51,
279 trung), ghi: “Hành giả Cam chí sắp cháo
cho ngài Nam tuyền xong, thưa: Thỉnh Hòa
thượng niệm tụng. Ngài Nam tuyền nói:
“Hành giả Cam chí đã sắp cháo, mời đại chúng
vì Li nô bạch cổ mà niệm Ma ha bát nhã ba
la mật”. Cam chí liền lễ bái rồi lui ra”.
[X. Thung dung lục tắc 69].
LÊ SƯ ĐẠT ĐA PHÚ NA LA
Lê sư đạt đa,Pàli:Isidatta.
Hán dịch: Tiên thụ, Tiên thí, Tiên dư.
Phú na la,Pàli:Puràịa.
Cũng gọi Bố ra noa, Phú lan na.
Hán dịch: Túc cựu, Cựu.
Hai anh em quan đại thần của vua Ba tư
nặc thời đức Phật còn tại thế, là những người
giầu có nhất ở nước Câu tát la. Ông Phú lan
na là anh của Lê sư đạt đa, cả hai anh em
không kể gì đến tài sản sở hữu của mình,
mà đem cúng dường đức Phật và 4 bộ chúng
cùng thụ dụng.
LÊ SƯ ĐẠT ĐA PHÚ NA LA

Lê Câu Phệ Đà bản tiếng Phạm viết tay Lê Câu Phệ Đà bản in

L
2753
Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển 35, thì
Phú lan na chuyên tu phạm hạnh, xa lìa dục
lạc, không đeo hương hoa, không gần trần
tục, lấy hạnh giữ giới làm đầu. Còn Lê sư
đạt đa thì không chuyên tinh phạm hạnh,
nhưng có đầy đủ trí tuệ, thông suốt Tứ thánh
đế, cho nên lấy trí tuệ làm đầu. Sau khi họ
mệnh chung, đức Phật thụ kí 1 người giỏi
trì giới, 1 người giỏi trí tuệ, đều sẽ được quả
Tư đà hàm ở đời sau và sinh lên cung trời
Đâu suất.
[X. kinh Tạp a hàm Q.30].
LÊ ĐỌA TÔN GIẢ
Tôn giả rơi lệ, tên tôn xưng 1 vị Đại A la
hán sống sau thời đức Phật nhập diệt. Vị A
la hán này chứng được Túc mệnh trí,(trí
biết rõ các việc đời trước), tự thấy mình ở đời
quá khứ phải chịu khổ trong 3 đường (địa
ngục, quỉ đói, súc sinh) cho nên khởi tâm đại
bi thương xót tất cả chúng sinh còn đang
phải chịu khổ, vì thế mà Ngài thường bị rơi
lệ, bởi vậy gọi Ngài là Lệ đọa tôn giả.
[X. Quán kinh huyền nghĩa phần truyền
thông kí Q.1].
LÊ THỜI TÁC PHÁP
Cũng gọi Lệ thời sám pháp, A di đà sám
pháp, Niệm Phật sám pháp.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho pháp cúng dường được thực
hành hàng ngày của tông Thiên thai và của
phái Bản nguyện tự thuộc tông Chân ngôn,
Nhật bản. Pháp tu này do ngài Viên nhân
mang từ núi Ngũ đài của Trung quốc về
Nhật bản và lần đầu tiên được tổ chức tu
tập tại Thường hành tam muội đường ở

trên núi Tỉ duệ. Pháp tu này lấy việc tụng
kinh A di đà, hoặc niệm danh hiệu Phật
theo nhịp điệu chậm rãi, khoan thai làm
trọng tâm tu tập.
LỄ
..
Cũng gọi Lễ bái, bái.
Cử chỉ bày tỏ lòng cung kính đối với
Phật, Bồ tát, Tôn giả, Trưởng giả, tháp
Phật, v.v...
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2,
tại Ấn độ có 9 cách lễ bái, gọi là Thiên trú
cửu nghi:
1. Cất lời thăm hỏi.
2. Cúi đầu tỏ vẻ cung kính.
3. Đưa tay lên cao vái chào.
4. Chắp tay cúi chào.
5. Co đầu gối.
6. Quì thẳng.
7. Hai tay và 2 đầu gối đặt sát đất.
8. Hai khuỷu tay, 2 ống chân và trán đều
co lại.
9. Hai khuỷu tay, 2 ống chân và trán đều
sát đất.
Thứ tự của 9 cách lễ trên cho thấy rõ
cách lễ bái từ khinh đến trọng.
Cách lễ quì cũng có nhiều hình thức:
1. Đầu gối bên phải quì sát đất.
2. Đầu gối bên phải sát đất, đầu gối
bên trái dựng đứng. Tỉ khưu thường lễ
theo cách này.
3. Hai đầu gối quì sát đất, các đầu ngón
chân cũng sát đất. Cách lễ này dễ thực hành
hơn cách thứ 2 và tỉ khưu ni thường lễ theo
cách này.
4. Quì lạy, cách lễ này đơn giản nhất và
được người các xứ Tây vực và Ấn độ quen
dùng.

5. Trán, 2 khuỷu tay và 2 đầu gối đều
đặt sát đất, đây là cách lễ bái biểu lộ lòng
tôn kính cao nhất.
Ở Ấn độ, khi tín đồ lễ Phật hay tháp
Phật, trước hết lễ 1 lễ, sau đó chắp tay đi
vòng quanh theo phía bên phải, gọi là Nhiễu
Phật(hoặc hành đạo), Hữu nhiễu, Toàn hữu,
Toàn táp. Hoặc đi quanh 1 vòng, hoặc 3 vòng.
LỄ

L
2754
Đi 3 vòng gọi là Hữu nhiễu tam táp(3 vòng
quanh bên phải).
Ở Trung quốc thời xưa, trong Thiền lâm,
các sư thường trải tọa cụ để lễ bái, gọi là
Triển bái. Trải hết tọa cụ và lễ 3 lễ, gọi là
Đại triển tam bái; nếu lễ 9 lễ thì gọi là Đại
triển cửu bái. Chúng tăng đồng loạt trải tọa
cụ lễ 3 lễ gọi là Đồng triển tam bái. Nếu
không trải tọa cụ mà chỉ gấp tư lại rồi đặt
trán lên đó mà lễ thì gọi là Xúc lễ. Ở Ấn độ
thường chỉ lễ 1 lễ, nhưng ở Trung quốc thì
lễ 3 lễ, thậm chí 9 lễ, 18 lễ, 100 lễ...
Còn có cách lễ “Hòa Nam” (Phạm:
Vandana), cũng gọi Bà nam, Bàn na mị,
Bàn đồ vị. Hán dịch: Lễ, qui lễ. Tức là cách
lễ bái bày tỏ lòng cung kính đối với bậc
Trưởng thượng.
Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển 27,
Hòa nan có 3 hình thức:
1. Thân lễ bái.
2. Miệng nói “Hòa nam”.
3. Tâm cung kính.
Trong đó, hình thức thứ 2 là nguyên thủy
nhất.
Ngoài ra, khi cử người khác đi lễ thay
cho mình, thì trước hết mình phải lễ người
mình cử đi(tức là gửi lễ), đây gọi là Đại lễ
(lễ thay).
[X. phẩm Bất khả tư nghị trong kinh Văn
thù sư lợi vấn Q.thượng; kinh Phạm võng
Q.hạ; Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.1;
luận Thập trụ tì bà sa Q.10; Thích thị yếu
lãm Q.trung; chương Tôn tổ trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.thượng]. (xt. Hòa
Nam, Lễ Bái).

LỄ BÁI
Gọi tắt: Lễ, Bái.
Cử chỉ chắp tay cúi đầu bày tỏ ý cung
kính.
Thân lễ bái, miệng đọc tụng, xưng niệm,
tán thán và ý quán xét là 5 chính hành đối
với Phật. Nhưng nói theo nghĩa rộng, đối
tượng lễ bái không phải chỉ giới hạn đối với
Phật, mà đối với tháp, Trưởng lão, Hòa
thượng, v.v... đều có thể dùng lễ bái để biểu
tỏ lòng tôn kính. Như kinh Phạm võng
quyển hạ bảo: Nếu thấy Thượng tọa, Hòa
thượng, A xà lê, người đồng học, đồng hành...
đều phải nghinh tiếp, lễ bái, thăm hỏi. Còn
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 4 thì
nói: Đức Phật từng dạy các đệ tử, phàm khi
đứng trước Tam bảo và các tỉ khưu lớn tuổi
đều phải lễ bái.
Tuy nhiên, phép lễ bái không phải lúc
nào cũng hợp nghi, mà theo luật, những lúc
đại tiểu tiện, ở trần, cạo tóc, thuyết pháp,
súc miệng, ăn, uống, v.v... đều không được
làm lễ.
Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi quyển
thượng nêu ra năm trường hợp không được
làm lễ:
1. Đọc kinh: Khi vị Thượng tọa đang
tụng kinh, không được làm lễ.
2. Thượng tọa ở dưới thấp, mình ở trên
cao, không được làm lễ.
3. Thượng tọa ở phía trước, mình đi đàng
sau, không được làm lễ.
4. Không được ngồi trên tòa ngồi của
mình hướng về phía Thượng tọa để làm lễ.
5. Lúc đội mũ, không được lễ Phật.
Phép lễ bái vốn để bày tỏ ý cung kính, vì
thế không được mang lòng kiêu ngạo.
Theo thiên Trí kính trong Pháp uyển

châu lâm quyển 20, thì ngài Lặc na ma đề
đời Bắc Ngụy có nêu ra 7 cách lễ như sau.
1. Ngã mạn kiêu tâm lễ: Lễ bái với tâm
kiêu mạn.
2. Xướng họa cầu danh lễ: Lễ bái để cầu
danh.
3. Thân tâm cung kính lễ: Lễ bái với tâm
cung kính.
4. Phát trí thanh tịnh lễ: Lễ bái vì mong
cầu phát trí tuệ thanh tịnh.
5. Biến nhập pháp giới lễ: Khi tâm của
LỄ BÁI

L
2755
chúng sinh và Phật thông nhau mà đạt được
lí pháp giới, thì lễ 1 đức Phật tức là lễ bái tất
cả các đức Phật.
6. Chính quán tu thành lễ: Trong khi lễ
Phật thông qua chính quán, thì cũng như lễ
bái tính Phật trong chính mình vậy.
7. Thực tướng bình đẳng lễ: Lấy “Không”
làm đối tượng lễ bái, đây là nghĩa lễ bái “mình
người không hai”.
Trong 7 trường hợp lễ bái trên, 2 trường
hợp đầu được xem là tà lễ, còn trường hợp
5, 6, 7 là chính lễ. Về sau, trong Hoa nghiêm
kinh sớ quyển 27, ngài Trừng quán thêm
vào 3 cách lễ nữa là: Đại bi lễ, Tổng nhiếp lễ
và Vô tận lễ, thành là 10 phép lễ. Trong đó,
Vô tận lễ là phép lễ cao tột nhất.
Như đã trình bày ở trên, chủng loại và
nghi thức lễ bái tuy nhiều và khác nhau,
nhưng nói một cách đại thể, thì trong các
cách lễ bái được truyền từ Ấn độ, cách lễ “5
vóc gieo xuống đất”(Ngũ thể đầu địa) là trịnh
trọng và cung kính nhất.
Ngoài ra, lễ bái Phật, Pháp, Tăng gọi là
Tam bảo lễ; lễ bái 3 thân: Bản nguyện thành
tựu, Quang minh nhiếp thủ, Lai nghinh tiếp
dẫn của đức Phật A di đà, gọi là Tam thân
lễ; lễ bái Phật Thích ca, Phật A di đà, chư
Phật 10 phương cho đến tất cả Hiền Thánh,
gọi là Thất kính lễ. Còn trong Mật tông, lễ
khắp tất cả các đức Phật, gọi là Phổ lễ; bài
chân ngôn được tụng khi thực hành Phổ lễ,
gọi là Phổ lễ chân ngôn.
[X. phẩm Tà tụ trong kinh Tăng nhất a
hàm Q.27; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.15;
luật Ma ha tăng kì Q.27, 35; Thiện kiến luật

tì bà sa Q.18, môn Lễ tắc trong Thiền lâm
tượng khí tiên]. (xt. Hòa Nam, Lễ).
LỄ BÁI NGŨ CÔNG ĐỨC
Năm công đức của sự lễ bái.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
24, người cung kính lễ bái đức Như lai, do
thấy thân tướng tốt đẹp của Ngài mà phát
tâm hoan hỉ, sinh lòng khát ngưỡng, xưng
niệm danh hiệu, rải hoa, thắp đèn, bố thí,
cúng dường, nhờ đó mà đời sau sẽ được 5
thứ công đức thù thắng:
1. Hình tướng xinh đẹp.
2. Giọng nói hay.
3. Có nhiều của báu.
4. Sinh vào nhà cao sang.
5. Sinh lên các cõi trời.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.20].
LỄ BÀN
.....
Cũng gọi Cao tòa, Sư tử tòa.
Chỗ tòa cao để lên ngồi lễ Phật hay
thuyết pháp.
Lễ bàn đã có từ thời đức Phật còn tại
thế. Chiều cao của tòa này không nhất định,
hoặc vuông vức mỗi chiều 3 thước (Tàu),
hoặc chiều dài 6 thước, chiều ngang 3 thước,
trên tòa trải 1 tấm nệm. Trong Thiền lâm,
khi ngồi thiền thường dùng tòa này.
Trong Mật giáo, khi tu pháp, phần
nhiều lễ bàn được đặt ở mặt chính của đàn
Tu di, phía trước lễ bàn đặt án kinh, bên
phải để khánh, bên trái để lư hương(có khi
để lư hương ở chính giữa). Hành giả lên lễ
bàn này, lạy Phật 3 lạy rồi tụng kinh hoặc
làm lễ tác bạch. Bốn mặt của lễ bàn có chữ
(a) xếp thành cờ xí của địa luân, tượng
trưng của đại địa Bồ đề, ý nghĩa này khiến
hành giả khi tu quán, làm cho 3 nghiệp

của mình khế hợp với tam mật của bản
tôn, mà an trụ nơi tâm đại Bồ đề thanh
tịnh vốn sẵn có.
Lễ bàn có 2 loại: Lễ bàn hình cái rương
(hòm) và lễ bàn chân mèo. Lễ bàn hình cái
rương lại có 2 kiểu: Lễ bàn 8 sư tử và lễ
bàn 1 sư tử. Tức 4 mặt lễ bàn mỗi mặt đều
có khắc(hoặc vẽ) 2 con sư tử, gọi là Lễ bàn
8 sư tử; ở mặt chính của lễ bàn chỉ khắc
(hoặc vẽ) 1 con sư tử thì gọi là Lễ bàn 1 sư
LỄ BÀN

L
2756
tử. Sư tử khắc tượng trưng cho tòa Sư tử.
Sư tử có nghĩa là tâm Bồ đề cho nên tòa 1
sư tử biểu thị cho tâm Bồ đề của “Độc nhất
thực tướng”; còn tòa
8 sư tử thì biểu thị 8
thức của tâm Bồ đề ở
“Nhân vị”. Ngoài ra,
cũng có thể dùng hình
mẫu đơn, chim công
thay cho sư tử.
[X. Phật đính tôn thắng đà la ni niệm
tụng nghi quĩ pháp; Hữu bộ tì nại da Q.28].
(xt. Sư Tử Tòa, Cao Tòa).
LỄ KÍNH
.....
Cũng gọi Kính lễ.
Tức là cung kính lễ bái chư Phật, là đại
nguyện thứ nhất trong 10 hạnh nguyện của
bồ tát Phổ hiền.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.13 (bản 40
quyển); kinh Đại bảo tích Q.43; luận
Phương tiện tâm]. (xt. Hòa Nam, Kính
Lễ, Lễ).
LỄ SÁM
.....
Cũng gọi Bái sám.
Lễ bái chư Phật, Bồ tát để sám hối những
nghiệp ác mà mình đã gây ra.
Ngài Trí thăng đời Đường đã tổng hợp
các bản sám pháp từ trước mà soạn thành
“Tập chư kinh lễ sám nghi” 2 quyển, gần
đây, trong Thiền lâm thường dùng các bản
lễ sám như: Lương hoàng bảo sám, Từ bi
thủy sám, Dược sư sám, Tịnh độ sám, Kim
cương sám, v.v... để lễ tụng và khá thịnh

hành.
Lễ sám thời xưa thì hoặc tự mình lễ sám,
hoặc thỉnh chư tăng lễ thay. Còn hiện nay
thì lễ sám phần nhiều thỉnh tăng, chứ ít khi
tự mình lễ sám.
(xt. Sám Pháp, Sám Hối).
LỄ TÁN
.....
I. Lễ Tán.
Cung kính, lễ bái và tán thán công đức
của Tam bảo. Bài văn lễ tán gọi là Lễ tán
văn, như Vãng sinh lễ tán của ngài Thiện
đạo đời Đường, Thích ca Như lai Niết bàn
lễ tán của ngài Nhân nhạc đời Tống, v.v...
II. Lễ Tán.
Gọi đủ: Vãng sinh lễ tán kệ.
Cũng gọi: Lục thời lễ tán.
Tác phẩm, do ngài Thiện đạo soạn vào
đời Đường, nói rõ về nghi thức hành trì cầu
vãng sinh Tịnh độ.
(xt. Vãng Sinh Lễ Tán Kệ).
LỄ THOẠI
Lời hỏi thăm sức khỏe trong Thiền lâm.
Điều Quải đáp trong Thiền uyển thanh
qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440 hạ), ghi:
“Tham đầu cúi mình đến gần phía trước (...)
vái 1 vái rồi thưa: “Trong mùa lạnh(hay ấm
tùy theo mùa) này, cúi mong tôn thể của Hòa
thượng được bình an vạn phúc”.
[X. môn Phúng xướng trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
LỄ TÚC
.....
Cũng gọi Đính lễ, Tiếp túc tác lễ, Đầu
diện lễ túc, Khể thủ lễ túc, Đính lễ song
túc.
Người lễ đặt đỉnh đầu của mình chạm
vào chân đức Phật, cách lễ này biểu thị thân

tâm người lễ bái tuyệt đối qui y.
Cứ theo Thích môn qui kính nghi quyển
hạ, đầu mặt lễ chân Phật là nghi thức lễ bái
chính. Trong các kinh luật phần nhiều gọi
là “Đầu diện lễ túc” hoặc “đính lễ Phật túc”
(đỉnh đầu lễ chân). Bởi vì chỗ cao nhất trong
thân thể của mình là đỉnh đầu, chỗ thấp
LỄ TÚC
Lễ Bàn 8 Sư Tử

L
2757
nhất trong thân thể của người là chân, cho
nên đem chỗ cao nhất của mình tôn kính
chỗ thấp nhất của người là bày tỏ sự kính lễ
cùng tột.
Luật Ma ha tăng kì quyển 33 (Đại 22,
496 thượng), nói: “Đến chỗ đức Phật, đầu
mặt lễ chân Ngài”.
[X. kinh Đại bát nhã Q.1; kinh Vô lượng
thọ Q.thượng; Hữu bộ bách nhất yết ma
Q.1; luận Câu xá Q.1]. (xt. Tiếp Túc Tác Lễ,
Lễ).
LI BÀ ĐA
Phạm: Revata.
I. Li Bà Đa.
Cũng gọi Li việt đa, Lệ bà đá, Lí phạ đế,
Li bà, Li viết, Li việt, Hiệt li phạt đa, Hạt li
phiệt đa.
Hán dịch: Thường tác thanh, Sở cúng
dường, Kim, Thất tinh, Thích thời.
Tên một vị đệ tử Phật, em của ngài Xá
lợi phất.
Tương truyền, cha mẹ Ngài cầu đảo sao
Li bà đa mà sinh được Ngài, cho nên lấy vì
sao này đặt tên cho Ngài. Có lần Ngài gặp
mưa, ngủ lại trong miếu thờ thần, đến khuya
thấy 2 con quỉ tranh giành nhau ăn xác chết,
Ngài suy nghĩ về thân người hư huyễn. Hôm
sau, Ngài đến chỗ đức Phật, được nghe đức
Phật nói về thân người do 4 đại giả hòa hợp
mà có, Ngài liền xuất gia vào đạo. Từ đó
ngài thường ngồi thiền nhập định, tâm
không tán loạn.
Khi du hành đến nước Bà đà, Ngài gặp
tuyết lạnh, vì không mang giày dép nên
chân Ngài bị thương tổn, đức Phật khen

Ngài là người thiểu dục tri túc. Nhân đó,
về sau, đức Phật cho phép các vị tỉ khưu ở
xứ lạnh được mangPhú la(giày ống) hoặc
giày dép.
[X. kinh Trung a hàm Q.8; phẩm Đệ tử
trong kinh Tăng nhất a hàm Q.3; kinh Phật
bản hạnh tập Q.47; luật Ngũ phần Q.21;
Pháp hoa văn cú Q.2; Huyền ứng âm nghĩa
Q.6, 22; Tuệ lâm âm nghĩa Q.8, 23, 26].
II. Li Bà Đa.
Cũng gọi Lê bà đa, Li ba đa.
Đệ tử của ngài A nan, có tuổi thọ rất
cao, tinh thông giới luật, Ngài từng ở Tăng
già xa (Pàli:Saíkassa).
Sau khi đức Phật nhập diệt khoảng 100
năm, các thầy tỉ khưu Bạt xà tử (Pàli:
Vajjiputta) ở nước Tì xá li đề xướng 10 điều
trái với giới luật mà cho là hợp pháp. Bởi
thế, Trưởng lão Da xá (Pàli:Yassa) mới
đến Tăng già xa thỉnh ngài Li bà đa cùng
đến nước Tì xá li để quyết nghị 10 điều ấy là
phi pháp.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; luật Tứ
phần Q.54; luật Ngũ phần Q.30; Đại đường
tây vực kí Q.7]. (xt. Bạt Xà Tử).
LI BỐ ÚY NHƯ LAI
Phạm: Abhayaôkara-tathàgata.
Danh hiệu của 1 trong 5 đức Như lai
được thờ cúng trong pháp hội Thí ngã quỉ.
Theo Thí chư ngã quỉ ẩm thực cập thủy
pháp, nếu hành giả xưng niệm danh hiệu
của 5 đức Như lai, thì có thể khiến tất cả
ngã quỉ diệt trừ Vô lượng tội mà sinh Vô
lượng phúc, những thức ăn uống đều biến
thành vị cam lộ vi diệu.
Sách Bí tạng kí đem 5 đức Như lai phối
hợp với 5 đức Phật, trong đó, Vô bố úy
Như lai tức là đức Phật Thích ca ở phương

Bắc. Li bố úy Như lai là dụng của trí
Thành sở tác, cho nên là thân Biến hóa,
hóa hiện khắp trong 6 ngả, 4 loài làm các
phương tiện khiến cho tất cả chúng sinh
đều được yên vui, không còn gì phải sợ
hãi, cho nên Ngài được gọi là Vô bố úy
Như lai.
[X. Du già tập yếu diệm khẩu thí thực
nghi].
LI BỐ ÚY NHƯ LAI

L
2758
LI CÁI
Lìa các phiền não mà được thanh tịnh.
Cái, chỉ cho Ngũ cái (Phạm: Paĩca
àvaraịàni) là 5 thứ phiền não ngăn che
tâm tính, hoặc chỉ chung cho các phiền
não.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; luận Đại tì
bà sa Q.48].
LI CẤU
Phạm,Pàli:Vìta-mala.
Cũng gọi Viễn trần li cấu.
Xa lìa phiền não nhớp nhúa.
Lí tứ đế và duyên khởi là nhân sinh
quan, thế giới quan của Phật giáo. Nếu hiểu
được tứ đế và duyên khởi một cách chính
xác thì có thể thấy rõ chân lí, đạt được pháp
nhãn, tức là đạt được đạo Tu đà hoàn(Dự
lưu hướng). Có được pháp nhãn này thì xa
lìa Kiến hoặc, cho nên gọi là Viễn li trần
cấu (Phạm,Pàli:Viraja vìtamala,xa lìa
bụi bẩn).
Trong kinh điển của Phật giáo Nguyên
thủy, có rất nhiều người nghe đức Phật và
các vị đệ tử của Ngài nói pháp mà được pháp
nhãn viễn li trần cấu, như tỉ khưu Sai ma
trong kinh Tạp a hàm quyển 5, Am bà bà lê
nữ trong kinh Trường a hàm quyển 2. Về
sau, kinh điển của Đại thừa cũng sử dụng từ
ngữ này, như phẩm Phật quốc trong kinh
Duy ma cật sở thuyết quyển 1 (Đại 14, 539
thượng), nói: “Viễn trần li cấu, được pháp
nhãn thanh tịnh”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.15; Hữu bộ luật
phá tăng sự Q.7; Chú duy ma cật kinh Q.1].
LI CẤU ĐỊA

Phạm:Vimalà-bhùmi.
Hán âm: Duy ma la phổ.
Cũng gọi: Li cấu, Vô cấu địa, Tịnh địa,
Cụ giới địa.
Địa vị giữ gìn được giới hạnh thanh tịnh,
xa lìa các phiền não nhơ nhớp, là địa thứ 2
của Thập địa trong 52 giai vị tu hành của
Bồ tát. Vì địa này đầy đủ 3 tụ tịnh giới nên
cũng gọi là Cụ giới địa.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.23 (bản 60
quyển); luận Thành duy thức Q.9].
LI CẤU NHÃN
Chỉ cho pháp nhãn thanh tịnh, xa lìa
phiền não cáu bẩn mà thấy được Thánh đạo.
Pháp uyển châu lâm quyển 86 (Đại 53,
918 hạ), nói: “Thấy được đức Phật rồi,
nguyện đắc Li cấu nhãn, thành Bồ đề vô
thượng, độ khắp cả chúng sinh”.
LI CẤU THẾ GIỚI
Thế giới thanh tịnh, xa lìa mọi cấu nhiễm,
là cõi nước của ngài Xá lợi phất trong vị lai,
khi Ngài thành Phật và làm giáo chủ trong
thế giới ấy.
Cứ theo phẩm Thí dụ trong kinh Pháp
hoa thì ngài Xá lợi phất, trong đời vị lai qua
Vô lượng vô biên bất khả tư nghị kiếp, cúng
dường nghìn muôn ức Phật, vâng giữ chính
pháp, đầy đủ đạo hạnh Bồ tát, sẽ được thành
Phật hiệu là Hoa quang Như lai, tên nước là
Li cấu, mặt đất bằng phẳng thanh tịnh, yên
ổn phong nhiêu, trời người đông đảo. Bấy
giờ, đức Hoa quang Như lai dùng cả 3 thừa
giáo hóa chúng sinh.
LI CƠ HIỀM DANH NGUYÊN
Cũng gọi Vô chư bất thiện nguyện.
Nguyện trong cõi Tịnh độ không có
những lời chê cười dèm pha và những tiếng
độc ác xấu xa, là nguyện thứ 16 trong 48

nguyện của đức Phật A di đà. LI CƠ HIỀM DANH NGUYÊN

L
2759
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 thượng), nói: “Khi ta thành Phật,
nhân dân trong đất nước của ta, nếu nghe
đến một tiếng xấu, thì ta thề chẳng lên ngôi
Chính giác”.
LI DIÊN KỊ
Cũng gọi Tiểu luyện kị, Tiểu phạn kị.
Lễ truy tiến cầu phúc cho người chết vào
tuần thất thứ 5, theo nghi thức của Phật
giáo Nhật bản.
Theo điều Truy kị danh số thứ đệ trong
Chư hồi hướng thanh qui quyển 4, vào ngày
này, thân quyến vì người chết làm lễ Truy
thiện, cúng dường để cầu phúc và diệt tội
cho vong linh, gọi là “Li diên kị”.
LI DỤC ĐỊA
Phạm:Vìta-ràga-bhùmi.
Cũng gọi Li tham địa, Diệt dâm nộ si
địa.
Giai vị tu hành của Bồ tát, lìa tất cả tham
dục, ô nhiễm, là địa thứ 6 trong Thập địa
của Tam thừa. Bồ tát ở địa này có thể đoạn
trừ Tư hoặc và xa lìa hết thảy phiền não của
cõi Dục.
Cứ theo phẩm Phát thú trong kinh Ma
ha bát nhã ba la mật quyển 6, thì Bồ tát
trụ ở địa thứ 6, đầy đủ lục Ba la mật,
nhưng cũng còn có 6 pháp không nên làm.
Đó là:
1. Không nên có ý muốn làm Thanh văn
và Bích chi phật.
2. Khi bố thí, không nên sinh tâm lo
buồn.
3. Khi có người đến cầu xin điều gì, không
nên từ chối.

4. Không nên tích góp tài vật mà phải
đem ra bố thí.
5. Không nên hối tiếc sau khi bố thí.
6. Không nên ngờ vực các pháp sâu xa.
LI DỤC THOÁI
Bậc Thánh đã dứt hết 9 phẩm Tu hoặc
của cõi Dục, đạt được quả Bất hoàn, nhưng
rồi lại khởi các phiền não ở cõi Dục mà thoái
đọa(lui sụt), gọi là Li dục thoái.
[X. luận Câu xá Q.6; Q.21].
LI GIÁN NGỮ
Phạm: Paizunya.
Pàli:Pisuịà-vàcà.
Cũng gọi Lưỡng thiệt(nói 2 lưỡi).
Lời nói chia rẽ giữa người này và người
kia, là 1 trong 10 nghiệp ác.
Luận Du già sư địa quyển 8 (Đại 30, 316
thượng), ghi: “Li gián ngữ là lời nói có ý phá
hoại, nghĩa là đem lời người này nói với người
kia, đem lời người kia nói với người này,
làm cho họ ghét bỏ nhau”.
[X. luận Tập dị môn Q.2; luận Câu xá
Q.16]. (xt. Lưỡng Thiệt).
LI HÊ
Phạm,Pàli:Vi-saôyoga.
Cũng gọi: Li diệt.
Đồng nghĩa: Giải thoát.
Chỉ cho Trạch diệt vô vi, nghĩa là do
đoạn trừ phiền não mà xa lìa sự trói buộc
của các pháp hữu lậu.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 1 hạ), nói:
“Trạch diệt lấy li hệ làm tính, xa lìa sự trói
buộc của các pháp hữu lậu mà đạt được giải
thoát, gọi là Trạch diệt”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.31; luận Thuận
chính lí Q.6]. (xt. Trạch Diệt).
LI HÊ ĐẮC
Tức là được quả Li hệ. Tông Hữu bộ dùng

từ Li hệ đắc để chỉ cho Trạch diệt vô vi. LI HÊ ĐẮC

L
2760
Nghĩa là dùng trí tuệ vô lậu giản trạch(chọn
lựa)lí Tứ đế mà được pháp Niết bàn, gọi là
Li hệ đắc.
Theo luận Câu xá quyển 6, thì Li hệ cũng
có nghĩa là đoạn, là giải thoát, chỉ cho Niết
bàn; Đắc là tên của tâm sở bất tương ứng.
Trạch là nhân lựa chọn, Diệt là quả Li hệ
chứng được.
Còn theo luận Thành duy thức quyển
8, thì Li hệ tức là pháp thiện vô vi nhờ
đoạn trừ những pháp chướng ngại đạo vô
lậu mà chứng được. Pháp này do xa lìa sự
trói buộc (li hệ) của lậu hoặc mà chứng
được, cho nên gọi là quả Li hệ; lại vì xa lìa
sự trói buộc mà chứng được nên gọi là Li
hệ đắc.
[X. luận Câu xá Q.10; luận Hiển dương
thánh giáo Q.18].
LI HÊ QUẢ
Phạm: Visaôyoga-phala.
Cũng gọi Giải thoát quả.
Do sức lựa chọn(giản trạch)của trí tuệ
mà đoạn trừ các phiền não, xa lìa sự trói
buộc(li hệ)của pháp hữu lậu, chứng được
quả vị Niết bàn của Trạch diệt vô vi, gọi là
Li hệ quả, là 1 trong 5 quả.
Luận Câu xa quyển 6 (Đại 29, 35 trung),
nói: “Do trí tuệ đoạn trừ hết các pháp hữu
lậu, nên gọi là Li hệ quả; Diệt nên gọi là
Tận, Trạch nên gọi là Tuệ, tức Trạch diệt
gọi là Li hệ quả”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.121; luận Nhập a
tì đạt ma Q.hạ; luận Thuận chính lí Q.18].
LI HÊ TỬ
Phạm: Nirgrantha-zràvaka.

Cũng gọi Ni kiền tử, Vô tàm ngoại đạo.
Ngoại đạo khỏa hình(ở truồng), chủ
trương tu khổ hạnh, cởi bỏ tất cả mọi cái
ràng buộc của thế gian. Li hệ chỉ cho thầy,
Tử chỉ cho môn đồ. Vì chủ trương ở truồng,
nên bị người đời gọi là Ngoại đạo không
hổ thẹn(vô tàm).
[X. Duy thức thuật kí Q.1 phần đầu; Đại
từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.4]. (xt.
Ni Kiền Tử Ngoại Đạo).
LI HÍ LUẬN BỒ TÁT
Li hí luận, Phạm: Nisprapaĩca.
Hán âm: Nễ sắt ba la bán tả.
Cũng gọi Trụ vô hí luận bồ tát.
Vị Bồ tát thứ 5 ngồi ở bên phải hàng
ngoài cùng của viện Kim cương thủ trong
Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới Mật
giáo.
Vị Bồ tát này xa lìa tất cả vọng tưởng hí
luận, hiển bày Nhất thực chân tri. Mật hiệu
là Chân hành kim cương, chủng tử là
(hùô), hình Tam muội da là chày 1 chĩa.
Hình tượng của Ngài thân màu da người,
ngồi trên tòa sen đỏ, tay phải nắm lại dựng
đứng ngang ngực, ngón trỏ duỗi thẳng
đứng, lòng bàn tay hướng ra ngoài; tay trái
nắm lại úp xuống, cầm chày 1 chĩa hướng
lên trên, đầu dưới cây chày chống trên tòa
sen, đầu gối phải
dựng đứng, bàn
chân phải úp lên
trên bàn chân
trái. Chân ngôn
của vị Bồ tát này
là chân ngôn
Nhất thiết trì kim
cương trong
phẩm Phổ thông

chân ngôn tạng
trong kinh Đại
nhật quyển 2.
[X. phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật Q.1;
phẩm Bí mật mạn đồ la kinh Đại nhật Q.5;
Huyền pháp tự nghi quĩ Q.2; Thanh long tự
nghi quĩ Q.trung].
LI HÍ LUẬN BỒ TÁT
Bồ Tát Li Hí Luận
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

L
2761
LI HỈ DIÊU LẠC ĐỊA
Tức là cõi trời Thiền thứ 3 của Sắc giới,
một trong 9 địa của Tam giới.
Hành giả ở cõi trời Thiền thứ 3 này, đã
xa lìa cảm thụ vui mừng thô động của cõi
trời Thiền thứ 2, mà an trụ trong cảm thụ
vui mừng tĩnh lặng, vi diệu, thù thắng.
[X. luận Đại tì bà sa Q.31, 141; luận Câu
xá Q.28].
LI NGÔN CHÂN NHƯ
Cũng gọi: Tuyệt ngôn chân như.
Đối lại: Y ngôn chân như.
Pháp thể của chân như dứt tuyệt nói
năng, suy nghĩ, là 1 trong 2 chân như.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 576
thượng), nói: “Tất cả các pháp từ xưa đến
nay, lìa tướng nói năng, lìa tướng văn chữ,
lìa tướng tâm duyên; rốt ráo bình đẳng,
không có biến đổi, không thể phá hoại, chỉ
là nhất tâm, nên gọi chân như”.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.trung].
LI NGÔN TRUNG ĐẠO
Đối lại: Ngôn thuyên trung đạo.
Chỉ cho Trung đạo chẳng phải có chẳng
phải không, tức ở trong Thắng nghĩa để dứt
tuyệt mọi sự nói năng, suy tính, là 1 trong
Nhị trùng trung đạo do tông Pháp tướng
lập ra.
(xt. Nhị Trùng Trung Đạo).
LI NHỊ BIÊN PHÂN BIÊT CHỈ
Cũng gọi Tức nhị biên phân biệt chỉ,
Tức nhị biên chỉ.
Pháp Chỉ hành chấm dứt mọi sự chấp
trước phân biệt về 2 bên, là 1 trong 3 pháp
Chỉ hành do tông Thiên thai lập ra.

Tông Thiên thai dựa vào 3 pháp quán
Không, Giả, Trung mà đặt ra 3 thứ Chỉ hành,
trong đó, Li nhị biên phân biệt chỉ hành
(lìa chấp trước 2 bên) là căn cứ vào pháp quán
Trung đạo mà thành lập, tức là dứt hết các
tướng phân biệt đối đãi 2 bên: Có, không;
mê, ngộ; sinh tử, Niết bàn; v.v...
(xt. Tam Chỉ).
LI NHIỄM
Phạm:Viràga.
Cũng gọi Li tham, Li dục.
Xa lìa tham nhiễm.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 28, nói
theo nghĩa hẹp, Li nhiễm nghĩa là xa lìa tham
dục, mà nói theo nghĩa rộng, thì là xa lìa
phiền não, cho sự li nhiễm bao gồm tất cả
thiện pháp hữu vi.
[X. kinh Tạp a hàm Q.1, 2, 3; phẩm Phổ
môn kinh Pháp hoa; kinh Tứ thập nhị
chương; luận Phát trí Q.1; luận Câu xá Q.23].
LI NHIỄM ĐẮC
Đối lại: Thụ sinh đắc, Gia hạnh đắc.
Nhiễm là chỉ cho phiền não. Khi người
tu hành lìa khỏi các phiền não ở cõi dưới,
thì chứng được định của cõi trên.
Theo luận Câu xá quyển 28, thì Tịnh
định, Vô lậu định và Vị định là do li nhiễm
mà được.
[X. luận Câu xá Q.5].
LI NHIỄM PHỤC
Tên khác của áo ca sa, nghĩa là áo xa lìa
phiền não tạp nhiễm.
Theo kinh Tâm địa quán quyển 5, ca sa
cứng chắc như áo giáp dù cho phiền não
bén nhọn như mũi tên cũng không thể nào
xuyên qua được.
Còn theo Kim cương bát nhã sớ quyển
LI NHIỄM PHỤC

L
2762
2, ca sa cũng gọi là Li trần phục(áo lìa bụi
bặm), vì là hoại sắc(màu xấu xí) nên khi mặc
vào không sinh lòng tham; cũng gọi là Tiêu
sấu y(áo còm cõi), vì khi mặc áo này thì mọi
phiền não đều tiêu tan hết.
[X. Thích thị yếu lãm Q.thượng].
LI SINH
Vĩnh viễn thoát lìa sự đầu thai sinh ra
trong 3 cõi.
Người trong Tam thừa, khi vào được
giai vị Kiến đạo, thấy rõ chân lí(Tứ đế),
dứt hết Kiến hoặc, vĩnh viễn lìa sự thác
sinh trong 3 cõi, gọi làChính tính li sinh.
Chính tính của các bậc Thánh thoát li sinh
tử này, gọi là Chính tính li sinh tính, gọi
tắt là Li sinh tính.
Luận Câu xá quyển 23 (Đại 29, 120 hạ),
nói: “Người được pháp Thế đệ nhất, tuy trụ
ở giai vị Dị sinh(phàm phu)tính, nhưng có
thể tiến vào Chính tính li sinh”.
[X. Vạn thiện đồng qui tập Q.6]. (xt.
Chính Tính Li Sinh).
LI SINH HỈ LẠC ĐỊA
Nơi tu hành của những người xa lìa phiền
não ở cõi Dục, phát sinh cảm giác vui mừng,
là địa thứ 2 trong 9 địa, tức là cõi Sơ thiền
của Sắc giới.
Kinh Tạp a hàm quyển 17 (Đại 2, 123
thượng), nói: “Tỉ khưu lìa tham dục, lìa ác
và các pháp bất thiện, có giác, có quán, lìa
cõi Dục, phát sinh cảm nhận vui mừng, đầy
đủ điều kiện trụ ở cõi Sơ thiền”.
[X. luận Tập dị môn Q.5; luận Câu xá
Q.12; Câu xá tụng sớ Q.10]. (xt. Cửu Địa).
LI TÁC NGHIÊP QUÁN ĐÍNH

Đối lại: Tác nghiệp quán đính, Sự nghiệp
quán đính, Cụ chi quán đính.
Chỉ cho pháp Quán đính, khi tu,
không cần phải thực hành các việc như:
Lựa đất, đắp đàn, vẽ Mạn đồ la, tung hoa
chọn Phật, v.v... tức là 2 pháp quán đính:
Ấn pháp và Dĩ tâm trong 3 loại pháp Quán
đính của Mật giáo.
1. Ấn pháp quán đính: Đối với các đệ
tử có tâm thành tha thiết, nhưng không có
khả năng thực hiện đầy đủ các loại sự nghiệp
tác pháp, thì cho phép họ được thụ Quán
đính bằng cách kết ấn và tụng chân ngôn để
trao truyền.
2. Dĩ tâm quán đính: Đối với hành giả
đã thông suốt, thì dùng tâm truyền tâm, mà
không cần tất cả các tác pháp hình thức.
Tuy nhiên, có thuyết cho rằng khi
truyền trao Ấn pháp quán đính, người đệ
tử vẫn cần sắm sửa chút ít lễ vật để cúng
dường Tam bảo. Vả lại, Ấn pháp quán đính
tuy là Li tác nghiệp quán đính, nhưng trong
các kinh điển đều có ghi các việc như: Vị
A xà lê hướng dẫn đệ tử vào trong đàn tung
hoa, trao cho đạo cụ bí mật, v.v... Như vậy,
Ấn pháp quán đính tuy được mệnh danh
là Li tác pháp quán đính, nhưng trên thực
tế, chưa hẳn đã không có tác pháp, mà
nên hiểu là không được cử hành với đầy
đủ các nghi thức như pháp Cụ chi quán
đính mà thôi.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.15].
LI TÁC PHÁP
Phạm: Vyatireka.
Đối lại: Hợp tác pháp.
Cũng gọi Li, Già khiển.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong Nhân minh, khi áp dụng Đồng

dụ thì gọi là Hợp tác pháp, còn khi áp
dụng Dị dụ thì gọi là Li tác pháp. Đồng
dụ là dụ về Đồng phẩm, Dị dụ là dụ về
Dị phẩm.
Trong một luận thức, đã dùng Đồng dụ
LI TÁC PHÁP

L
2763
để chứng minh, lại đưa thêm Dị dụ ra nữa,
thì nghĩa của Tông lại càng rõ ràng hơn, làm
cho đối phương(người vấn nạn)không còn
nói quanh được nữa.
Ví dụ:
Hợp tác pháp:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì do sự tác động mà có
Dụ: Nhữnggì do sự tác động mà có
đều là vô thường, ví như cái bình, v.v...
(đồng dụ).
Li tác pháp:
Tông: Âm thanh là vô thường
Nhân: Vì do sự tác động mà có
Dụ: Những gì không phải là vô thường
đều không phải do sự tác động mà có, ví
như hư không (dị dụ).
Như vậy, ta thấy sự khác nhau giữa
Hợp tác pháp và Li tác pháp là hoàn toàn
ở phầnDụ.
Về phần Đồng dụ, trước hết phải nói
Nhân– nghĩa là nói: Tất cả những gì có cái
Nhân ấy thì đều là có tính cách của danh từ
sau(hậu trần)trong Tông.
Về phần Dị dụ, trước hết phải nóidanh
từ sau– nghĩa là nói: Tất cả những gì không
có tính cách của danh từ sau ấy thì đều không
có tính cách Nhân.
Cho nên, Đồng dụ, vì trước phải nói
Nhân, sau mới nói Tông, nên thuật ngữ
Nhân minh gọi là Nhân trước, Tông sau;
Dị dụ, vì trước phải nói đến Tông (Tông
đây là chỉ cho danh từ sau)rồi sau mới nói
Nhân, nên gọi là Tông trước, Nhân sau.
Khác với Đồng dụ, Dị dụ nói “Không”

tức là nếukhôngcó tính cách của Tông
thì cũng khôngcó tính cách của Nhân.
Vì thế, về Đồng dụ phải dùng Đồng
phẩm của Tông để ví dụ, về Dị dụ phải
dùng Dị dụ.
[X. Nhân minh luận sớ minh đăng sao
Q.6 phần đầu; Nhân minh luận sớ thụy
nguyên kí Q.7].
LI TẠNG
Cũng gọi Cao li bản, Cao li tạng, Li bản,
Tiên bản.
Đại tạng kinh do Vương triều Cao li,
Triều tiên khắc in chia làm 4 loại:
1. Sơ điêu bản: Bản đầu tiên, tương
truyền được khắc vào năm Cao li Hiển tông
thứ 2 (1011).
2. Cao li tục tạng bản: Được khắc ở chùa
Hưng vương vào năm Tuyên tông thứ 7
(1090).
3. Tái điêu bản: Bản khắc lại, tức là
bản của chùa Hải ấn, được khắc vào năm
Cao li Cao tông năm 23 đến năm 38
(1236-1251) để phòng ngừa sự xâm lăng
của Mông cổ.
4. Cao li Khất đan tạng phỏng khắc
bản: Bản phỏng theo tạng Cao li Khất
đan, được khắc vào năm Văn tông 12
(1063).
(xt. Trung Văn Đại Tạng Kinh).
LI THAM TÂM
Đối lại: Hữu tham tâm.
Tâm xa lìa phiền não tham dục.
Luận Câu xá quyển 26 (Đại 29, 35
hạ), nói: “Li tham tâm nghĩa là đối trị
tâm tham. Nếu tâm không tương ứng với
tham, thì gọi là Li tham tâm (tâm lìa
tham)”.
LI THÂN HÀNH

Đoạn trừ phiền não của cõi Dục, được
quả Tứ thiền của cõi Sắc, thoát li khỏi
sắc thân.
Luận thành thực quyển 2 (Đại32, 253
trung), nói: “Dứt trừ phiền não ở cõi Dục,
chứng được Tứ thiền ở cõi Sắc, gọi là Li
thân hành”.
LI THÂN HÀNH

L
2764
LI TÍNH VÔ BIÊT PHẬT
Lìa tính không có Phật riêng, vì tính tức
là Phật.
Hoàng bá Đoạn tế thiền sư uyển lăng
lục (Đại 48, 387 thượng), nói: “Tự tính
thiên chân vốn không mê ngộ, nó bao trùm
tất cả 10 phương thế giới trong cõi hư
không, từ xưa đến nay nó chính là tâm thể
của chúng ta”.
Luận Đốn ngộ nhập đạo yếu môn quyển
hạ, nói: “Ngoài tâm ra, không có Phật”.
Luận Đạt ma đại sư huyết mạch (Vạn
tục 110, 405 hạ), nói: “Trong tất cả thời, ở
tất cả chỗ, đều là tâm của ngươi, đều là Phật
của ngươi”.
[X. Lục tổ đàn kinh].
LI TRUNG TRI
Đối lại: Hợp trung tri.
Chỉ cho các căn (giác quan)không cần
tiếp xúc sát với các cảnh(đối tượng)mà cũng
nhận biết được, gọi là Li trung tri, nghĩa là
cách xa mà biết, đó là: Mắt, tai, ý thức.
Mắt có thể thấy màu sắc từ đàng xa,
nhưng đối với thuốc nhỏ vào mắt thì không
thấy được; tai có thể nghe những tiếng từ
xa, nhưng nếu những âm thanh dội vào tai
thì không nghe được. Trái lại, căn và cảnh
phải tiếp xúc sát nhau mới có thể phát sinh
nhận biết, thì gọi là Hợp trung tri, nghĩa là
hợp lại mới biết. Như mũi ngửi mùi, lưỡi
nếm vị, thân chạm xúc, v.v...
(xt. Hợp Trung Tri).
LI TƯỚNG GIỚI
Cũng gọi: Vô tướng giới.
Đối lại: Tùy tướng giới.

Người trì giới tâm không chấp trước, xem
các giới cũng như hư không, xa lìa hết các
tướng trì và phạm.
[X. Đại phương quảng Phật hoa nghiêm
kinh sớ Q.5].
LI VI
Thể của pháp tính xa lìa các tướng, tịch
diệt vô dư, gọi là Li; dụng của pháp tính vi
diệu chẳng thể nghĩ bàn, gọi là Vi.
Phẩm Li vi thể tịnh trong luận Bảo tạng
(Đại 45, 147 thượng), nói: “Không mắt,
không tai gọi là Li, có thấy, có nghe gọi là
Vi. Không có ta, không tạo tác gọi là Li,
vẫn có trí, vẫn có dụng gọi là Vi. Không
tâm, không ý gọi là Li, có thông, có đạt gọi
là Vi. Li là Niết bàn, Vi là bát nhã. Vì là
bát nhã nên khởi lên đại dụng; vì là Niết
bàn nên tịch diệt vô dư. Vì là vô dư nên
phiền não trừ sạch, vì là đại dụng nên thánh
hóa vô cùng”.
[X. Tông kính lục Q.92; Vô môn quan].
LI XA TÌ
Phạm,Pàli:Licchavi, Lecchavi.
Cũng gọi Li xa, Lật chiếp bà, Li xa tử,
Lợi xa, Lê xương, Tùy xá lợi, Luật xa, Li
xiết, Lí gia, Lật sa.
Hán dịch: Bạc bì, Đồng bì, Tiên tộc
vương, Biên địa chủ.
Chủng tộc Sát đế lợi ở thành Tì xá li
(Phạm:Vaizàli) thuộc Trung Ấn độ, là 1
bộ phận của chủng tộc Bạt kì (Phạm:Vfji).
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
10, thủa xưa, phu nhân của nước Ba la nại
sinh ra 1 bọc thịt, lấy làm xấu hổ vì nó khác
thường nên cho người ném xuống sông. Bọc
thịt ấy được 1 đạo sĩ vớt lên đem về để ở 1
chỗ, nửa tháng sau, bọc thịt tự nhiên chia
làm 2 phần, nửa tháng sau nữa 1 phần biến

thành con trai, 1 phần biến thành con gái,
nhờ sức từ bi của đại sĩ, nên từ đầu ngón tay
của ông tự nhiên chảy ra sữa để nuôi 2 đứa
LI XA TÌ

L
2765
bé, khi chúng bú sữa này thì bụng của chúng
trở nên trong suốt từ trong đến ngoài, đạo sĩ
bèn đặt tên cho chúng là Li xa tử(nghĩa là
da mỏng). Khi đến 16 tuổi, 2 đứa trẻ sống
bằng nghề chăn bò, làm nhà ở chung, kết
hôn với nhau,tôn đứa trai làm vua, bé gái
là phu nhân. Về sau họ sinh ra nhiều vương
tử và vì 3 lần xây nhà rộng thêm nên gọi là
Tì xá li(nghĩa là rộng rãi trang nghiêm).
Theo kinh Trường a hàm quyển 4, sau
khi đức Phật vào Niết bàn, dân chúng Li
xa cũng được chia 1 phầnxá lợi Phật, xây
tháp cúng dường. Có thuyết cho rằng chủng
tộc này vốn đồng chủng với người Tây tạng,
khi đức Phật còn tại thế, họ theo chế độ
Cộng hòa, nước mạnh dân giầu, sánh ngang
với nước Ma kiệt đà ở phía nam, về sau thế
nước mỗi ngày một suy dần. Mãi đến khi
ông Chiên đà la cấp đa (Phạm: Candragupta),
người sáng lập Vương triều Khổng
tước, kết hôn với các cô gái thuộc chủng
tộc này từ đó thế lực của họ lại dần dần
lớn mạnh trở lại.
[X. kinh Sư tử trong Trung a hàm Q.4;
kinh Đại pháp cổ Q.hạ; kinh Bát nê hoàn
Q.hạ; phẩm Tựa kinh Thuyết vô cấu xưng;
luật Tứ phần Q.42; luận Đại trí độ Q.18;
Đại đường tây vực kí Q.7; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.5, 29].
LÍ
..
Cũng gọi Lực, Lữ, Lô, Lâu, Lỗ.
Chữ ( lihoặcơ), 1 trong 50 chữ cái
Tất đàm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già

kim cương đính (Đại 18, 338 trung), nói:
“Chữ Lí nghĩa là tất cả các pháp nhơ nhớp
đều bất khả đắc”. Bởi vì khi các pháp dấy
sinh, tuy có các tướng nhơ nhớp và không
nhơ nhớp, nhưng khi nhập vào chữ A thì
sự nhơ nhớp và trong sạch đều không sinh,
cho nên tướng nhơ nhớp liền biết không
nhơ nhớp, đó là nghĩa bất khả đắc. Xưa nay
gọi chữ này là chữ “Lí nhiễm”. Nhưng
nguyên ngữ của nó không được rõ.
[X. phẩm Như lai tính trong kinh Đại bát
niết bàn Q.8 (bản Bắc); phẩm Tự mẫu trong
kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng; Tất đàm
tự kí; Tất đàm tam mật sao Q.thượng, Q.hạ].
LÍ
I. Lí.
Chữ (f), một trong 50 chữ cái Tất đàm.
Cũng gọi Li, Lỗ, Lữ, Hột lí.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính (Đại 18, 338 trung), nói:
“Chữ Lí nghĩa là tất cả pháp thần thông bất
khả đắc”.
Chữf(lí) là chữ đầu của tiếng Phạm
fddhi(dịch ý là thần thông) cho nên được
giải thích như trên. Từ xưa đến nay nó được
gọi là chữ Lí thần thông.
[X. phẩm Như lai tính trong Đại bát niết
bàn Q.8 (bản Bắc); phẩm Tự mẫu trong kinh
Văn thù sư lợi vấn Q.thượng].
II. Lí.
Chữ (), một trong 50 chữ cái Tất đàm.
Cũng gọi Hột lê, li, lưu.
Phẩm Tự mẫu trong kinh Du già kim
cương đính (Đại 18, 338 trung), nói: “Chữ
Lí nghĩa là tất cả pháp so sánh bất khả đắc”.
Từ xưa đến nay, chữ này được gọi là chữ Lí
so sánh, nhưng nguyên ngữ của nó có hàm
ý gì thì không được rõ.

[X. phẩm Như lai tính trong Đại bát niết
bàn Q.8 (bản Bắc)].
LÍ.
.
I. Li.
Chỉ đạo lí, tức cái phép tắc làm chỗ y
chuẩn cho sự tồn tại và biến hóa của tất cả
sự vật.
Lí có thể chia làm 4 thứ: Quan đãi đạo
LÍ

L
2766
lí, Tác dụng đạo lí, Chứng thành đạo lí và
Pháp nhĩ đạo lí.
[X. luận Dugià sư địa Q.30]. (xt. Đạo Lí).
II. Lí.
Đối lại với Sự.
Đồng nghĩa: Lí thể, Lí tính.
Chỉ cho Lí chân thực, bình đẳng nhất
như, là bản thể của muôn tượng sai biệt…………. Lí
có 2 đức tính tùy duyên và bất biến, tức là
tùy duyên mà biến hóa ra vạn pháp sai biệt,
nhưng tính của nó thì thường trụ bất biến.
Vì nó vượt ra ngoài phạm vi tri thức tương
đối của phàm phu, nên không thể dùng ngôn
ngữ văn tự để diễn bày.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.22]. (xt.
Sự Lí).
LÍ BÍ MẬT GIÁO
Cũng gọi: Lí mật giáo.
Đối lại: Sự lí câu mật giáo, Lí sự câu mật
giáo.
Giáo lí bí mật. Theo sự phán giáo của
tông Thai mật Nhật bản, thì Lí bí mật giáo
là tiếng dùng để chỉ cho pháp môn của Pháp
hoa, Hoa nghiêm, Niết bàn... Vì những pháp
môn này chỉ nói về lí bí mật của thế tục đế
và thắng nghĩa đế là viên dung bất nhị, chứ
không nói đến chân ngôn, mật ấn..., tức là
Lí bí mật giáo chỉ nói về mặt lí, chứ không
nói về mặt sự. Trái lại, Lí sự câu mật giáo thì
nói cả lí lẫn sự đều là bí mật giáo.
(xt. Sự Mật Lí Mật).
LÍ BÌNH SƠN (1185-1231)
Học giả Phật giáo Trung quốc, người
Tương âm Hoằng châu (Dương nguyên, Hà
bắc), tên Thuần phủ, tự là Chi thuần, sống

vào đời Tống, vốn người nước Kim.
Ông thi đỗ Tiến sĩ, làm quan đến chức
Thượng thư Hữu ti đô sự, tính ưa rượu, khi
say thì bàn nói hoạt bát, lại thích giao du
với bọn thiếu niên tân tiến.
Ông thông hiểu Trang tử, Liệt tử, Tả
thị xuân thu, Chiến quốc sách. Lúc đầu
ông công kích Phật giáo, nhưng về sau,
nhờ nghiên cứu và thấu suốt được nghĩa
lí sâu xa của các bộ kinh Thủ lăng nghiêm,
Viên giác, Duy ma, Hoa nghiêm, v.v... nên
ông đem lòng kính tin Phật pháp, rồi đề
xướng thuyết dung hòa tam giáo Nho,
Phật, Đạo.
Ông có các tác phẩm: Minh đạo tập
thuyết, Lão tử tập giải, Trang tử tập giải,
Trung dung tập giải, Trung quốc tâm học,
Lăng nghiêm tuyệt giải, Kim cương kinh giải.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.35; Kim
sử Q.126; Tống nguyên học án Q.100].
LÍ BỈNH NAM (1889-1986)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người Tế
nam, Sơn đông, tên Diễm, tự Bính nam, hiệu
Tuyết lư.
Đầu tiên, ông học Duy thức với ông
Mai quang hi, đối với Thiền, Tịnh, Mật
đều từng tu tập, sau ông qui y Đại sư Ấn
quang, chuyên tu Tịnh độ. Ông cũng giỏi
về y học.
Trong thời kháng chiến chống Nhật, ông
làm Chánh thư kí cho Khổng phụng tự quan
Đức thành tại Trùng khánh, đồng thời giúp
đỡ Đại sư Thái hư trong công cuộc hoằng
pháp. Sau khi Cộng sản Trung quốc chiếm
toàn lục địa, ông dời ra Đài loan, làm giáo
sư viện Y dược học Trung quốc và trường
Đại học Trung hưng. Ngoài thì giờ dạy học,
ông dốc sức vào việc hoằng dương Phật pháp.

Ông giảng kinh thuyết pháp ở Đài trung mấy
mươi năm và rất nổi tiếng trong giới Phật
giáo Đài loan.
Trước sau, ông sáng lập nhiều cơ quan
hoằng pháp và từ thiện như: Đài trung
Phật giáo liên xã, Bồ đề thụ tạp chí xã,
Từ quang đồ thư quán, Từ quang dục ấu
LÍ BỈNH NAM

L
2767
viện, Bồ đề y viện, Bồ đề cứu tế viện, v.v...
Ngoài ra, ông còn mở các lớp Phật học
chuyên khoa, giúp cho nhiều sinh viên Đại
học học Phật.
Ông là người ngay thẳng, nghiêm cẩn,
thông hiểu tinh nghĩa của cả Nho và Phật
một cách sâu sắc, cho nên rất được người
đương thời kính trọng.
Ngày 13 tháng 04 năm Dân quốc 75
(1986) ông qua đời, thọ 98 tuổi.
Ông để lại các tác phẩm: Tuyết lư thi
văn tập, Phật học vấn đáp, A di đà kinh
nghĩa uẩn, Phật học thường thức khóa bản.
LÍ BỘT (773-831)
Cư sĩ Phật giáo, đệ tử của ngài Qui tông
Trí thường sống vào đời Đường, Trung quốc,
tự là Tuấn chi.
Khoảng năm Trinh nguyên (785-805),
ông sáng lập động Bạch lộc(động Nai trắng)
ở dưới ngọn Ngũ lão tại Lô sơn, sau dời đến
núi Thiếu thất. Đầu năm Nguyên hòa, ông
được Hàn dũ mời ra làm quan và giữ chức
Gián nghị đại phu, về sau ông còn đảm
nhiệm nhiều chức vụ khác. Trong năm Bảo
lịch (825-827), ông làm Thứ sử Giang châu
(Cửu giang, Giang tây). Ít lâu sau, ông lại trở
về động Bạch lộc, người đời gọi ông là Bạch
lộc tiên sinh.
Khi ngài Trí thường trụ trì chùa Thê
hiền, thì Lí bột thường đến hỏi về Phật
pháp. Ông thường đem vấn đề “Núi Tu di
nằm trong hạt cải” để hỏi ngài Trí thường
về cái lí tương quan giữa “một hạt bụi và
muôn vật” như thế nào. Đây chính là công
án “Lí bột hoài nghi”.

Năm Thái hòa thứ 5 (831) ông mất,
hưởng dương 59 tuổi.
[X. chương Qui tông Trí thường trong
Cảnh đức truyền đăng lục Q.7; Thiền uyển
mông cầu Q.thượng; Bạch lộc động thư viện
chí Q.4; Lô sơn chí Q.2].
LÍ CAO (?-?)
Nho gia sống vào đời Đường, Trung quốc,
đệ tử của Thiền sư Dược sơn Duy nghiễm,
người quận Triệu (Ninh phổ, Hà bắc) hiệu
là Tập chi.
Ông từng làm quan đến các chức: Bác sĩ
Quốc tử giám kiêm Quốc sử tu soạn, Hộ bộ
thượng thư, Tiết độ sứ Đông đạo Sơn nam.
Tuy học văn với ông Hàn dũ – người chủ
trương bài Phật, nhưng Lí cao lại có tư tưởng
Phật giáo rất sâu đậm, ông giải thích lại thuyết
“Tâm tính” và nhờ bộ “Phục tính thư” mà
ông được người đời kính trọng. Khi giữ chức
Thứ sử Lãng châu, ông được gặp Thiền sư
Duy nghiễm, đây là lần đầu tiên ông kết
duyên với cửa Thiền. Từ đó, những lúc rảnh
việc quan, ông thường đến tham phỏng các
bậc tôn túc trong Thiền lâm, kết giao với
chư tăng, cho nên trong Thiền giới rất nhiều
người biết đến ông.
Cứ theo chương Dược sơn Duy nghiễm
trong Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14,
thì có lần ông thưa hỏi ngài Duy nghiễm:
–“Thế nào là đạo?”
Ngài Duy nghiễm đáp: “Mây trên trời
xanh, nước ở trong bình”.
Ông hoát nhiên khai ngộ. Đây chính là
công án “Lí cao vấn đạo”. Sau khi tạ thế,
ông được đặt thụy hiệu làVăn.
Tác phẩm của ông gồm có: Luận ngữ bút
giải, Ngũ mộc kinh, Lí văn công tập.
[X. chương Thứ sử Lí cao trong Ngũ đăng

hội nguyên Q.5; Cựu đường thư Q.160; Tân
đường thư Q.177].
LÍ CHÍ (1527-1602)
Danh nhân Trung quốc, sống vào đời
Minh, người Tấn giang (Hạ môn, Phúc kiến),
tự là Trác ngô.
Đầu năm Vạn lịch, ông làm quan Tri phủ
LÍ CHÍ

L
2768
Diêu an, bẩm tính cao thượng, thông hiểu cả
Phật và Nho, nhưng lại hướng về Không tông,
thường chất vấn các ông Vương long khê, La
cận khê, v.v..., vạch ra chỗ tình chấp sai trái
của các nhà Nho. Lúc ở Diêu an, ông thích
giao du với các vị tăng và thường làm việc
quan ở chùa, sau ông vào ẩn trong núi Kê
túc để xem Đại tạng, không ra ngoài nữa, vì
thế ông bị buộc phải giải nhiệm. Trong thời
gian ở Hoàng an, Ma thành, ông cạo tóc
xuất gia, lên tòa thuyết pháp, nổi tiếng một
thời, rất nhiều người đến qui y. Nhưng vì
ông chỉ sùng tín Phật giáo, nên bị sĩ phu
đương thời bất mãn, vu cáo ông là tả đạo.
Sau, ông lên miền Bắc, đến Thông châu, bị
quan địa phương là Trương vấn đạt bắt tội,
cho rằng ông làm nhục Khổng tử. Vua ra lệnh
bắt ông giam vào ngục. Ông không khuất
phục, tự thắt cổ chết, thọ 76 tuổi.
Ông có các tác phẩm: Tạng thư, Cửu
chính dịch nhân.
[X. Minh sử Q.221; Minh sử cảo Q.284].
LÍ CHÍ THƯỜNG (?-1256)
Đạo sĩ người Trung quốc, sống vào đời
Nguyên, tổ thứ 7 của phái Toàn chân thuộc
Đạo giáo, tự là Hạo nhiên, hiệu là Chân
thường tử.
Ông là đệ tử của Trường xuân Chân
nhân Khưu xử cơ, từng theo thầy Tây du,
tác phẩm Trường xuân Chân nhân Tây du
kí của ông là tư liệu quan trọng cho việc
nghiên cứu về địa lí đương thời.
Sau khi kế nghiệp Doãn chí bình làm
giáo tổ, trong vòng 6 năm tại chức, Lí chí
thường đã tích cực mở rộng phạm vi hoạt

động của giáo phái Toàn chân đến nỗi đưa
đến cuộc đối kháng kịch liệt giữa Phật giáo
và Đạo giáo.
Năm Hiến tông thứ 5 (1255), Khưu xử
cơ và Lí chí thường cầm đầu đồ chúng đi
chiếm chùa Phật, phá tượng Phật và hủy hoại
cả Khổng miếu. Đồng thời, ấn hành kinh
Thái thượng hỗn nguyên thượng đức hoàng
đế minh uy hóa hồ thành Phật và Lão tử
bát thập nhất hóa đồ.
Ngài Phúc dụ, trụ trì chùa Thiếu lâm,
dâng biểu tâu vua nói lên sự sai trái của nhóm
Đạo sĩ này, vua Hiến tông liền ra lệnh cho
Đạo sĩ Chí thường đối luận với ngài Phúc
dụ, Chí thường bị đuối lí. Năm sau (1256),
Chí thường qua đời.
Năm Chí nguyên 18 (1281), chỉ trừ
Đạo đức kinh, còn toàn bộ sách vở của
Đạo giáo đều bị đốt hết. Đạo giáo thực sự
gặp 1 đại nạn do chính những Đạo sĩ thiển
cận gây nên.
[X. Biện ngụy lục Q.3; Cam thủy tiên
nguyên lục Q.4; Đại tông sư chân thường
chân nhân đạo hạnh bi].
LÍ CHƯỚNG
Đối lại: Sự chướng.
Một trong 2 chướng. Chỉ cho sự mê lí,
như vô minh căn bản, tà kiến, v.v... hay làm
chướng ngại sự thấy biết chân chính, nên
không thông suốt được bản giác chân như.
[X. kinh Viên giác Q.hạ]. (xt. Nhị
Chướng).
LÍ CÔNG LÂN (1049-1134)
Danh nhân Trung quốc, sống vào đời
Tống, người Thư châu, tỉnh An huy, tự Bá
thời, hiệu Long miên cư sĩ.
Năm Nguyên hựu (1086-1094) ông đỗ
Tiến sĩ, khoảng năm Nguyên phù (1098-

1100), ông được phong chức Ngự sử đại phu.
Ông học rộng, thích khảo cổ, biết nhiều chữ
lạ, giỏi thơ văn. Những đồ cổ như chuông,
đỉnh từ đời Hạ, Thương đến nay, ông đều
có thể khảo xét phân biệt rành rẽ. Ông cũng
giỏi về hội họa, ông vẽ tranh sông núi, tượng
Phật, người và vật rất sống động, có thể xem
LÍ CÔNG LÂN

L
2769
như đã đạt được tâm pháp của các nhà danh
họa Ngô đạo tử, Lí tư huấn.
Về già, ông qui y Phật, nguyện giữ giới,
tu Thiền pháp và Tịnh độ, ẩn cư nơi Long
miên sơn trang, ông thường đàm đạo với
bậc cao tăng và kết đoàn niệm Phật. Năm
Thiệu hưng (1134), biết trước giờ lâm chung,
ông đem cho hết của cải, viết kệ xong, ngồi
niệm Phật mà đi, thọ 86 tuổi.
Ông để lại rất nhiều các bức tranh thủy
mặc, được các họa gia đời sau xem là khuôn
mẫu.
LÍ CỤ SỰ TẠO
Lí cụ, chỉ cho bản tính như thực sẵn có
trước trời đất, cũng gọi Bản cụ, Lí tạo, Tính
cụ, Tính đức. Tính sẵn có này tùy theo nhân
duyên hiển hiện mà tạo ra các hiện tượng,
thì gọi là Sự tạo, cũng gọi là Biến tạo, Sự
dụng, Tu khởi, Tu đức, Tu cụ.
Tông Thiên thai cho rằng trong 1 tâm
niệm có đủ 3 nghìn pháp, đây là thuyết “Nhất
niệm tam thiên”. Bản tính của tâm viên mãn
đầy đủ vạn hữu, gọi là “Lí cụ tam thiên”, “Lí
tạo tam thiên”, “Tính cụ tam thiên”. Lí này
thường tùy nhân duyên mà tạo thành thế
giới hiện tượng với muôn vàn sự tướng sai
biệt, gọi là “Sự tạo tam thiên”, “Sự dụng tam
thiên”, “Biến tạo tam thiên”, “Tu cụ tam
thiên”. Hợp chung cả lí và sự trên đây, thì
gọi là “Lí sự tam thiên”, cũng gọi Lưỡng trùng
tam thiên, Lưỡng chủng tam thiên. Sự lí này
theo thứ tự biểu thị thể và dụng của các
pháp. Nhưng trong tất cả các pháp đều có
đủ 3 nghìn pháp, xưa nay không thiếu, cho
nên Lí cụ và Sự tạo tên tuy khác nhau, nhưng

cả 2 chỉ là 1 thể.
(xt. Sự Lí Tam Thiên).
LÍ CỤ THÀNH PHẬT
Gọi đủ: Lí cụ tức thân thành Phật.
Ngay nơi tự tâm của tất cả chúng sinh
đều có đầy đủ lí thể của Mạn đồ la thuộc 2
bộ Kim cương và Thai tạng. Lí thể này vượt
ra ngoài nhân quả, tự nhiên đầy đủ, gọi là Lí
cụ tức thân thành Phật, là 1 trong 2 loại
Tức thân thành Phật do tông Chân ngôn
Nhật bản thành lập.
(xt. Tức Thân Thành Phật).
LÍ CƯƠNG (1083-1140)
Danh nhân Trung quốc, sống vào đời
Tống, người Thiệu vũ (thuộc tỉnh Phúc kiến),
tự Bá kỉ, hiệu Lương khê.
Năm Chính hòa thứ 2 (1112), ông thi
đỗ Tiến sĩ, sau làm quan đến các chức:
Giám sát ngự sử, Binh bộ thị lang, Khu
mật sử, v.v... Khi 2 nước Tống (Trung quốc)
và Kim đối đầu, vì ông cực lực chủ chiến
nên bị bãi chức và đày đi xa. Khi nhà Tống
dời về phương Nam, thì vua Cao tông triệu
ông về giữ chức Tể tướng.
Ông là người thông suốt Nho học, giỏi
văn chương thi phú, ông cũng rất kính tin
Phật pháp, gần gũi các Thiền sư Phù dung
Đạo khải, Đại tuệ Tông cảo, v.v..., ông đặc
biệt hâm mộ giáo pháp Hoa nghiêm, từng
so sánh Chu dịch với Hoa nghiêm mong
tìm ra điểm tương đồng giữa 2 luồng tư
tưởng. Vì ông có chủ trương hợp nhất Nho
và Phật nên thường xảy ra sự tranh cãi giữa
ông và các ông Chu hi (1093-1163), Trương
tái là những người có tư tưởng bài Phật.
Ông có các tác phẩm: Dịch truyện nội
LÍ CƯƠNG
Một phần bức tranh trăm Phật đến chầu của Lí công lân

L
2770
thiên 10 quyển, Dịch truyện ngoại thiên 12
quyển, Luận ngữ tường thuyết 10 quyển.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.47; Thích thị kê
cổ lược Q.4].
LÍ ĐỘC TÍNH ĐỘC
...........
Cũng gọi Lí tính độc hại.
Lí độc hay tính độc? Đây là nguyên nhân
của sự tranh cãi giữa 2 phái Sơn gia và Sơn
ngoại của tông Thiên thai Trung quốc.
Trong Thỉnh Quan âm kinh sớ, khi giải
thích đề mục: “Tiêu phục độc hại đà la ni”,
ngài Trí khải cho rằng pháp có 2 nghĩa thể
và dụng, “Tiêu phục độc hại” là nói rõ về
lực dụng của pháp, còn “Đà la ni” là thuyết
minh thể của pháp. Tác dụng của Tiêu phục
độc hại có 3 phương diện: Sự, Hành, Lí. Sự
tức các sự vật như hổ(cọp), chó sói, dao
gươm..., Hành tức là Ngũ trụ địa phiền não,
còn Lí là pháp giới vô ngại, vốn vô nhiễm
mà nhiễm, tức là cái độc của lí tính.
Về vấn đề này, ngài Trí viên thuộc phái
Sơn ngoại chủ trương 2 thứ lí độc, tính
độc không giống nhau, cho rằng chân như
lấy vô minh làm duyên mà sinh ra các
pháp, các pháp không nhiễm mà nhiễm,
cho nên gọi là Lí độc. Cái độc này chẳng
phải tính chân như sẵn có, vì thế Lí độc
có thể diệt trừ. Còn tính độc là tính ác,
không thể diệt trừ, vì vậy không nên cho
tính ác tức là Lí độc.
Ngài Tri lễ thuộc phái Sơn gia thì cho
thuyết này là thuyết của Biệt giáo, còn Viên
giáo thì thừa nhận Lí độc tức là Tính độc.
Ngài Tri lễ căn cứ vào chữ “tức” trong tiêu

đề “Lí độc tức tính độc” mà luận cứu, cho
rằng nếu trong pháp giới mê lầm của chúng
sinh không có sẵn tính nhơ nhớp của 3
chướng, mà do chịu sự huân tập biến đổi
mới phát sinh 3 chướng, thì đây là nghĩa
của Biệt giáo, chứ nghĩa của chữ “tức”
không được thành lập; vì pháp giới mê lầm
vốn đã có sẵn tính nhơ nhớp của 3 chướng,
cho nên mới hiện 3 chướng, đến khi trở về
nguồn gốc, thì cũng vẫn tự nhiên nhiễm
độc(tức tính độc), như thế mới phù hợp với
nghĩa chữ “tức”, mới khế nhập ý chỉ của
Viên giáo.
[X. Thỉnh Quan âm kinh sớ xiển nghĩa
sao Q.1; Thích thỉnh Quan âm sớ trung tiêu
phục tam dụng trong Tứ minh tôn giả giáo
hành lục Q.2; Thiên thai giáo học sử].
LÍ GIÁO
I. Lí Giáo.
Đối lại với Sự giáo.
Chỉ cho Thông giáo và Viên giáo trong
4 giáo Hóa pháp do tông Thiên thai thành
lập.
Tông Thiên thai dựa vào phạm vi giải
thích về Sự và Lí mà chia tam giới(cõi Dục,
cõi Sắc, cõi Vô sắc)làm 2 phần là Giới nội và
Giới ngoại. Thông giáo nói rõ lí “Nhân duyên
tức không” nên gọi là Giới nội lí giáo; còn
Viên giáo chủ trương lí “Viên mãn dung tức”
nên gọi là Giới ngoại lí giáo.
II. Lí Giáo.
Một giáo phái ở Trung quốc do tiến sĩ
Dương trạch sáng lập vào đầu đời Thanh.
Mới đầu gọi là Tại lí giáo. Giáo nghĩa
của giáo phái này do dung hợp nghĩa lí của
3 giáo Nho, Phật, Đạo mà thành, thờ bồ
tát Quan thế âm của Phật giáo và tôn Ngài
là Thánh tông cổ Phật hoặc Lão Phật gia.

Giáo nghĩa chủ yếu là bảo tồn thiên lí(lí tự
nhiên), phụng thờ chân lí, tôn sùng luân lí,
thực hành đạo trung hiếu, tín đồ phải giữ
5 giới: Tà dâm, trộm cắp, hút thuốc, nói
dối, uống rượu.
Từ khi được sáng lập, giáo phái này đã
từng trải qua những lúc hưng suy, chủ yếu
lưu hành ở miền Bắc Trung quốc nhưng
thường bị coi là Bạch liên giáo dưới hình
thức khác, cho nên đã bị cấm.
LÍ GIÁO

L
2771
Năm Dân quốc 38 (1949), Tổng lãnh
chính(người chủ trì) của giáo phái này là ông
Triệu đông thư khôi phục giáo này ở Đài
loan, sáng lập Lí giáo tổng công sở, Thanh
tâm đường công sở và Thánh lí học viện...
LÍ HIẾN THÀNH (?-?)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, đệ tử của
ngài Bất không. Ông được ngài Bất không
truyền trao pháp Phổ hiền và vâng mệnh
vua hộ trì sự nghiệp dịch kinh hoằng pháp
của Thầy. Ngài Bất không trao cho ông
những pháp khí của Mật giáo như: Yết ma
bằng bạc, chày Kim cương, bánh xe, v.v...
Khoảng năm Đại lịch thứ 6 đến thứ 10 (771-
775), nhờ ông tâu xin nên vua Đại tông đã
ban lương thực cho đạo tràng truyền giới
Phương đẳng ở chùa Đại hưng thiện và ban
sắc cho đưa vào tạng các kinh điển do ngài
Bất không phiên dịch. Sau khi ngài Bất
không nhập tịch, ông lo liệu việc an táng và
xây tháp thờ xá lợi của Ngài ở viện dịch kinh.
Vua ban thụy hiệu cho ngài Bất không và
tấm biển “Văn Thù Các” cho viện này, đồng
thời, ra lệnh cho tăng ni trong nước đọc tụng
Tôn thắng đà la ni.
Năm Đại lịch 12 (777) ông dâng biểu
tâu vua rằng sự hưng thịnh của Phật giáo là
điềm tốt lành cho đất nước và năm sau ông
dâng kinh Pháp hoa chữ viết bằng kim nhũ.
[X. Bất không biểu chế tập Q.3-6].
LÍ HOA (715-766)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Đường, người Tán hoàng, Triệu châu
(tỉnh Hà bắc), tự Hà thúc, là đệ tử của Tam
tạng Thiện vô úy.

Khoảng những năm Khai nguyên, Thiên
bảo, ông làm quan trong triều, thường bị
kẻ dua nịnh ghen ghét. Thời loạn An lộc
sơn, mẹ ông đang ở đất Nghiệp, ông đưa
mẹ đi lánh nạn, nhưng không may bị bắt.
Hết loạn, ông bị giáng chức làm Ti hộ tham
quân Hàng châu; sau ông về ẩn tại Sơn
dương, bảo các con em an phận nghèo và
nỗ lực cày cấy để sống.
Về già, ông kính tin Phật pháp, thờ ngài
Thiện vô úy làm thầy, Ông rất giỏi văn
chương, là tác giả bài Điếu cổ chiến trường
(Thăm trận địa chiến tranh thủa xưa), từng đã
làm mủi lòng không biết bao nhiêu người
qua nhiều thời đại. Năm Khai nguyên 23
(735) ngài Tam tạng Thiện vô úy nhập tịch,
ông soạn văn bia nói về hành trạng của Ngài.
Đến niên hiệu Đại lịch năm đầu (766) thì
ông cũng qua đời, hưởng dương 52 tuổi.
Ông để lại các tác phẩm: Điếu cổ chiến
trường, Lí Hà thúc văn tập 10 quyển.
[X. Cựu đường thư Q.209; Tân đường
thư Q.128].
LÍ HOẶC LUẬN
Gọi đủ: Mâu tử Lí hoặc luận.
Cũng gọi: Mâu dung biện hoặc.
Tác phẩm, 1 quyển, do Mâu tử bác(bản
in đời Minh gọi là Mâu dung)soạn vào khoảng
cuối thế kỉ II đầu thế kỉ III, được thu vào
Hoằng minh tập quyển 1 trong Đại chính
tạng tập 52.
Sách này được viết theo hình thức vấn
đáp, nội dung tư tưởng nhằm luận chứng về
giáo lí của Phật giáo và dung hòa Nho giáo,
Phật giáo và Đạo giáo, có ảnh hưởng rất lớn
đối với đời sau và là tư liệu quan trọng trong
việc nghiên cứu về mối quan hệ tư tưởng
giữa 3 giáo Nho, Phật, Đạo ở thời đại Ngụy

Tấn Nam Bắc triều, đồng thời, là tư liệu có
giá trị tham khảo đối với công trình nghiên
cứu lịch sử Phật giáo truyền vào Trung quốc
ở thời kì đầu.
Về tác giả và niên đại soạn thuật sách
này có nhiều thuyết khác nhau. Sách này
được thu vào bộ Hoằng minh tập của ngài
LÍ HOẶC LUẬN

L
2772
Tăng hựu, tác giả đề là “Hán Mâu Dung
soạn”, rồi lại chua thêm: “Có thuyết cho là
Thương ngô Thái thú Mâu tử bác truyện”.
Nhưng Mâu dung là một nhà Nho sống vào
thời vua Chương đế nhà Hán, căn cứ vào
thân phận và thời đại của ông mà suy đoán,
thì ông không thể là tác giả của sách Lí hoặc
luận. Đã đành vậy, nhưng còn Mâu tử bác
sống vào khoảng Đông Hán, Tào Ngụy, có
phải là tác giả của sách này không? Về vấn
đề này, cho đến nay vẫn chưa có câu trả lời
dứt khoát.
Còn về niên đại soạn thuật cũng có điểm
ngờ. Theo sự khảo chứng của các học giả
cận đại, như: Hồ thích, Chu thúc ca, Dư
gia tích, Bá hi hòa (Pelliot), v.v... chủ trương
sách này được soạn vào cuối đời Đông Hán
(khoảng cuối thế kỉ II đầu thế kỉ III). Nhưng
cũng có các học giả khác như: Lương khải
siêu, Thường bàn Đại định, v.v... lại cho
sách này là ngụy tác ở thời Tấn và Lưu
Tống.
LÍ MẠN ĐỒ LA
Đối lại: Trí mạn đồ la.
Chỉ cho Mạn đồ la Thai tạng giới của
Mật giáo.
Trong Mạn đồ la của 2 bộ Kim cương,
Thai tạng, thì Mạn đồ la Kim cương giới
biểu thị cho trí đức do tu hành mà phát
sinh, còn Mạn đồ la Thai tạng giới thì biểu
thị cho lí đức sẵn có, vì thế nên gọi Mạn đồ
la Kim cương giới là Trí mạn đồ la, mà gọi
Mạn đồ la Thai tạng giới là Lí mạn đồ la.
LÍ NGẠN
Những tục ngữ và ngạn ngữ có quan hệ

với Phật giáo được lưu hành trong dân gian.
Có nhiều loại:
- Các câu có xuất xứ từ kinh điển Phật
giáo, như: “Bần giả nhất đăng(một ngọn đèn
của người nghèo), “Nhập bảo sơn không thủ
nhi qui”(vào núi báu mà về tay không), “Sư tử
thân trung trùng”(trùng trong mình sư tử),
“Không hoa thủy nguyệt”(Hoa giữa hư không,
trăng dưới đáy nước)...
- Lấy lời nói trong kinh Phật rồi hơi thay
đổi mà thành, như: “Tự thằng tự phược”(tự
ràng tự buộc), “Vô thằng tự phược”(không
dây mà tự trói mình)...
- Những câu lấy ý từ kinh Phật, như:
“Long đầu xà vĩ”(đầu rồng đuôi rắn)...
- Những câu lấy từ sách ngoài làm câu
của Phật giáo, như: “Cách tường hữu nhĩ”
(cách vách có tai), “Lũy noãn chi nguy”(nguy
như trứng chồng lên nhau), v.v...
[X. kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
Q.6; Bích nham lục tắc 10; Tục truyền đăng
lục Q.8; Thiền lâm bảo huấn Q.4]. (xt. Phật
Giáo Ngạn Ngữ Lí Ngữ).
LÍ NGUYÊN TÔNG (?-776)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Đường, đệ tử của Tam tạng Bất không.
Ông làm quan đến các chức Quán tu
công đức sứ, Tri quân sự thượng trụ quốc
lương quốc công. Năm Thiên bảo 13 (754)
tại Vũ uy, tỉnh Cam túc, ông được ngài Bất
không truyền cho 5 bộ Quán đính, Kim
cương giới đại mạn đồ la và trao cho các đạo
cụ bằng bạc, chày Kim cương 5 chĩa, linh 3
chĩa, 1 chĩa, v.v... Ông theo học ngài Bất
không hơn 30 năm, từng đến Hà tây, Nam
hải hỏi đạo, đích thân cúng dường 2 chùa
Tịnh ảnh và Hồng lô.
Tháng 6 năm Đại lịch thứ 9 (774), ngài

Bất không thị tịch, ông vâng mệnh vua
trông coi việc an táng, rồi xây tháp thờ
ngài Bất không tại viện dịch kinh chùa
Hưng thiện.
Tháng 11 năm Đại lịch 11 (776) ông mất.
[X. Bất không biểu chế tập Q.3; Phó pháp
truyện Q.hạ].
LÍ NGUYÊN TÔNG

L
2773
LÍ NHẬP
.....
Đối lại: Hạnh nhập.
Tin sâu lí phàm thánh nhất như, không
hề nghi ngờ.
Cứ theo chương Bồ đề đạt ma trong
Lăng già sư tư kí, thì Lí nhập là nhờ giáo
nghĩa mà ngộ được tâm tông, tin một cách
sâu sắc rằng chúng sinh phàm thánh đều
cùng 1 chân tính, nhưng vì khách trần
phiền não ngăn che, nên không thể hiển
rõ ra được. Nếu có thể bỏ vọng về chân,
lắng tâm quán xét, không thấy có mình,
có người, phàm thánh đồng nhất, kiên cố
không dời đổi, không theo ngôn giáo, văn
tự, như vậy tức thầm hợp với chân lí,
không còn phân biệt, vắng lặng vô vi, gọi
là Lí nhập.
[X. kinh Kim cương tam muội Q.thượng].
(xt. Nhị Thập Tứ Hạnh).
LÍ PHÁP GIỚI
........
Muôn vật đều cùng 1 lí tính, chân như
bình đẳng không sai biệt, là 1 trong 4 pháp
giới do tông Hoa nghiêm thành lập.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.1; Hoa nghiêm pháp giới huyền kính].
(xt. Tam Trùng Quán Môn, Tứ Pháp Giới).
LÍ SÁM SỰ SÁM
...........
Lí sám và Sự sám.
Sám hối được chia làm 2 là: Lí sám và
Sự sám.
1. Lí sám, cũng gọi là Quán sát thực
tướng sám hối: Tất cả tội nghiệp đã gây ở

quá khứ và hiện tại đều do tâm khởi, cho
nên, nếu biết rõ tâm tính mình vốn vắng
lặng, thì hết thảy tướng tội phúc cũng đều
vắng lặng. Quán xét lí thực tướng như thế
để diệt trừ tội nghiệp, gọi là Lí sám.
2. Sự sám, cũng gọi Tùy sự phân biệt
sám hối: Thân cung kính lễ bái, miệng
tụng niệm tán thán, ý quán tưởng Phật
Bồ tát, bày tỏ tất cả tội lỗi do 3 nghiệp
gây nên trong quá khứ và hiện tại, gọi là
Sự sám.
Thích Thiền ba la mật thứ đệ pháp môn
quyển 2, Duy ma kinh văn sớ quyển 15 và
Kim quang minh kinh văn cú kí quyển 3,
căn cứ vào giáo thuyết của Đại thừa, Tiểu
thừa mà chia sám hối làm 3 loại là: Tác pháp
sám hối, Thủ tướng sám hối và Vô minh
sám hối, trong đó, Tác pháp, Thủ tướng sám
hối thuộc về Sự sám, còn Vô minh sám hối
thì thuộc về Lí sám.
[X. Ma ha chỉ quán Q.2 thượng]. (xt. Sám
Hối).
LÍ SƯ CHÍNH (?-?)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Đường, ngườiThượng đảng (Trường trị,
Sơn tây), là đệ tử của ngài Pháp lâm chùa
Tế pháp.
Khoảng năm Vũ đức (618-626) đời vua
Cao tổ nhà Đường, Đạo sĩ Phó dịch đang
giữ chức Thái sử nhiều lần tâu lên vua kiến
nghị hủy diệt Phật pháp, đã đưa đến cuộc
tranh luận kịch liệt giữa Phật giáo và Đạo
giáo. Vì thế, Lí sư chính mới soạn Nội đức
luận, gồm 3 thiên: Biện hoặc, Thông mệnh
và Không hữu để nói rõ về sự lợi ích của
Phật pháp đối với quốc gia và vạch ra những
sai lầm của Phó dịch.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.39; Quảng hoằng

minh tập Q.14; luận Tam giáo bình tâm
Q.thượng].
LÍ SỰ VÔ NGẠI QUÁN
..............
Pháp quán Lí sự bình đẳng vô ngại.
Lí là tính của Nhất chân pháp giới, Sự là
tướng của hết thảy thế gian. Tức là quán lí
LÍ SỰ VÔ NGẠI QUÁN

L
2774
tính bình đẳng và sự tướng sai biệt hiển
nhiên tồn tại, cả 2 tuy có thể hòa nhập vào
nhau, thành tựu cho nhau, tổn hại lẫn nhau,
tức là nhau, chẳng phải nhau, nhưng viên
dung vô ngại. Là pháp giới Lí sự vô ngại
trong 4 pháp giới.
Cứ theo Hoa nghiêm pháp giới quán
môn, thì Lí sự vô ngại quán có 10 môn:
1. Lí biến ư sự môn: Lí không có giới
hạn, sự thì có sai biệt, nhưng trong mỗi sự
đều hàm có lí.
2. Sự biến ư lí môn: Trong lí đã có sự
thì trong sự cũng có lí, sự tuy có sai biệt,
nhưng lí thì vô hạn, vì thế 1 mảy bụi cũng
có thể trùm khắp pháp giới.
3. Y lí thành sự môn: Sự do duyên sinh
khởi, không có thể riêng, phải nương vào
lí mới được thành lập; đây là sự do lí mà
thành.
4. Sự năng hiển lí môn: Sự là hư giả, lí
là chân thực, cho nên lí trong sự hiển hiện
rõ ràng, đây là lí do sự mà hiển lộ.
5. Dĩ lí đoạt sự môn: Sự do lí mà thành,
khiến cho sự tướng đều mất, chỉ còn 1 chân
lí bình đẳng hiển hiện.
6. Sự năng ẩn lí môn: Chân lí tùy duyên
mà thành các sự tướng, do đó, sự hiển hiện
mà lí thì ẩn kín, như pháp thân của chư
Phật ẩn trong thân chúng sinh.
7. Chân lí tức sự môn: Chân lí không ở
ngoài sự, toàn thể lí đều là sự.
8. Sự pháp tức lí môn: Sự do duyên khởi,
không có tự tính, cho nên toàn thể sự tức là
chân lí.
9. Chân lí phi sự môn: Lí là chỗ nương

của sự, nhưng chẳng phải là sự, vì lí dứt tuyệt
các tướng, nên không phải là sự.
10. Sự pháp phi lí môn: Sự là năng y
chứ không phải sở y, sự có sai biệt, tính và lí
khác nhau, cho nên sự chẳng phải là lí.
Trong 10 môn trên, hai môn đầu sự
và lí nhập vào nhau, môn 3, 4 là sự và lí
thành tựu cho nhau, môn 5, 6 sự và lí tổn
hại lẫn nhau, môn 7, 8 sự và lí tức là nhau,
môn 9, 10 sự và lí chẳng phải là nhau.
Nghĩa của 10 môn này tuy chỉ thú không
giống nhau, nhưng thuận nghịch tự tại vô
ngại, là pháp duyên khởi đồng nhất, sinh
khởi đồng thời.
[X. chú Hoa nghiêm pháp giới quán
môn; Đại phương quảng Phật Hoa nghiêm
kinh sớ Q.2; Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao Q.10; Hoa nghiêm pháp giới
huyền kính]. (xt. Tam Trùng Quán Môn,
Tứ Pháp Giới).
LÍ TẠI TUYÊT NGÔN
...........
Chân lí vượt ngoài lời nói, suy tính. Hoặc
là sự tồn tại của đạo lí không thể dùng ngôn
ngữ mà diễn tả cho rõ ràng được. Vì chân lí
là bản thể của vũ trụ vạn hữu, nó vượt ra
ngoài phạm vi tri thức của phàm phu, cho
nên không thể dùng ngôn ngữ hoặc chữ
nghĩa mà diễn đạt được.
LÍ TÂM
Chỉ cho tâm tuyệt đối bình đẳng nhất
như của chúng sinh và Phật.
Chương Cầu na bạt đà la trong Lăng
già sư tư kí, chia An tâm làm 4 loại: Bội lí
tâm, Hướng lí tâm, Nhập lí tâm và Lí tâm.
Trong đó, Lí tâm là chỗ rốt ráo cùng tột
của sự an tâm.
Sách vừa dẫn nói (Đại 85, 1284 trung):

“Lí tâm, nghĩa là chẳng phải lí ngoài lí,
chẳng phải tâm ngoài tâm, lí tức là tâm.
Tâm bình đẳng, gọi là lí; Lí soi sáng, gọi
là tâm. Tâm lí bình đẳng, gọi là Phật tâm.
Người thể hội được thực tính, thì không
thấy có sự khác nhau giữa sinh tử và Niết
bàn, phàm và thánh, cảnh và trí không
hai, lí và sự dung hợp, nhiễm và tịnh nhất
như, Phật và chúng sinh vốn nhất thể
bình đẳng”.
LÍ TÂM

L
2775
LÍ THẾ KIÊT (1919- )
Học giả Phật giáo Trung quốc, người Tân
trúc, Đài loan.
Sau khi tốt nghiệp, ông làm việc tại thư
viện Đại học Đài loan và giảng dạy triết học
ở học viện Văn hóa Trung quốc. Ông cũng
dạy Phật pháp tại hơn 10 viện Phật học.
Ông có các tác phẩm: Hoa nghiêm triết
học yếu nghĩa, Ấn độ Áo nghĩa thư triết
học khái yếu, Ấn độ lục phái triết học, Mật
tông đích lịch sử dữ giáo lí, Nguyên thủy,
Bộ phái, Đại thừa Phật giáo tư tưởng sử...
LÍ THIỀN SỰ THIỀN
...........
Lí thiền và Sự thiền.
Lí thiền, cũng gọi Lí định, là Thiền định
vô lậu, đã dứt sạch phiền não vọng tưởng.
Trái lại, Sự thiền là Thiền định hữu lậu.
Thiên thai tứ giáo nghi tập giải quyển
trung (Vạn tục 102, 42 thượng), nói: “Nên
biết người tu 6 độ trải qua 3 A tăng kì cũng
chỉ được sự thiền, sự trí mà thôi; ngay đến
người dưới gốc cây ngộ đạo cũng phải duyên
theo Lí thiền. Hoặc như luận Câu xá nói,
người tu hành đã đoạn trừ Bát địa hoặc,
nhưng còn Đính hoặc chưa đoạn, thì cũng
chỉ được trí hữu lậu thôi”.
LÍ THIÊN
.....
Đối lại với Sự thiện.
Điều thiện sâu xa mầu nhiệm khi diệt
trừ được Lí hoặc.
Dựa vào sự sâu cạn tương đối mà chia
làm Sự và Lí. Như bỏ việc ác là cái thiện
thiển cận, gọi là Sự thiện; diệt lí hoặc(mê lí)

là điều thiện sâu xa vi diệu, gọi là Lí thiện.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 5, đem
chia 4 giáo: Tạng, Thông, Biệt, Viên làm
Sự thiện, Lí thiện của giới nội và Sự thiện,
Lí thiện của giới ngoại, trong đó, Thông
giáo là Lí thiện giới nội, Viên giáo là Lí
thiện giới ngoại.
(xt. Nhị Thiện).
LÍ THÔNG HUYỀN (635-730)
Học giả Hoa nghiêm Trung quốc, sống
vào đời Đường, người Thương châu (huyện
Thương, Hà bắc), dòng dõi vua chúa.
Ông bẩm tính thông minh, tinh thông
cả Nho và Phật, ông thích nơi rừng núi, xa
lánh sự ồn ào của thành thị. Năm Khai
nguyên thứ 7 (719), ông ở ẩn trong căn nhà
bằng đất trong núi Thọ dương phương thuộc
phủ Thái nguyên, chuyên tâm nghiêm cứu
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới). Suốt mấy
năm ở trong núi, hằng ngày ông chỉ dùng
quả táo và lấy lá cây bách làm thức ăn, nên
người đời gọi ông là Tảo bách Đại sĩ.
Tháng 3 năm Khai nguyên 18 (730), ông
ngồi trong khám thất mà hóa, thọ 96 tuổi.
Vua Huy tông nhà Tống ban hiệu: Hiển
Giáo Diệu Nghiêm Trưởng Giả.
Ông để lại các tác phẩm: Tân Hoa
nghiêm kinh luận, 40 quyển, Hoa nghiêm
kinh hội thích luận, 14 quyển, Lược thích
tân Hoa nghiêm kinh tu hành thứ đệquyết
nghi luận, 4 quyển, Lược thích, 1 quyển,
Thích giải mê hiển trí thành bi thập minh
luận, 1 quyển, Thập huyền lục tướng, Bách
môn nghĩa hải, Phổ hiền hành môn, Hoa
nghiêm quán.
[X. Hoa nghiêm kinh quyết nghi luận tự
cập hậu kí; Hoa nghiêm kinh hợp luận quyển
thủ Lí trưởng giả sự tích; Hoa nghiêm luận

tiết yếu quyển mạt hành trạng; Tống cao
tăng truyện Q.22; Phật tổ thống kỉ Q.40;
Phật tổ lịch đại thông tải Q.13; Đường Lí
trưởng giả Thông huyền hành tích kí; Chiêu
hóa tự thiếp; Chiêu hóa tự Lí trưởng giả
khám kí (3 bộ trên được thu vào Kim thạch
tục biên Q.17)].
LÍ THÔNG HUYỀN

L
2776
LÍ THÚ HỘI
Hội ở phía tây bắc trong 9 hội Mạn đồ la
thuộc Kim cương giới, Mật giáo. Hội này là
hình thức của Nhất ấn Mạn đồ la.
Kinh Hiện chứng tam muội đại giáo
vương quyển 8, chỉ ghi có hội Nhất ấn của
Kim cương tát đỏa. Đại nhật Như lai là tổng
đức của quả vị, còn Kim cương tát đỏa là
tổng đức của nhân vị, cả 2 chỉ khác nhau về
phương diện nhân và quả, cho nên trong 9
hội Mạn đồ la có vẽ Nhất ấn Mạn đồ la của
2 tôn vị này. Nhất ấn Mạn đồ la của Đại
nhật Như lai, gọi là Nhất ấn hội, còn Nhất
ấn mạn đồ la của Kim cương tát đỏa thì gọi
là Lí thú hội. Bản tôn của hội này là Kim
cương tát đỏa, ngồi ở chính giữa, phối với 4
vị Bồ tát ở 4 phương là Dục, Xúc, Ái, Mạn
cùng với 8 vị Bồ tát Cúng dường và 4 Nhiếp
bồ tát... cộng chung là 17 vị tôn.
[X. Thập bát hội chỉ qui].
LÍ THÚ KINH
Cũng gọi: Bát nhã lí thú kinh.
Gọi đủ: Đại lạc kim cương bất không
chân thực tam ma da kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Bất không (Phạm:
Amoghavajra) dịch vào đời Đường, được
thu vào Đại chính tạng tập 8.
Kinh này tương đương với phần Lí thú
của kinh Bát nhã, tức là hội thứ 10 trong 16
hội Bát nhã của kinh Đại bát nhã quyển
578.
Lí thú hàm ý là chỉ thú của đạo lí, do Trí
pháp thân của Đại nhật Như lai nói cho bồ
tát Kim cương tát đỏa (Phạm:Vajrasattva)
nghe về cái lí thanh tịnh của Bát nhã lí thú.

Trí pháp thân là trí cùng tận của thủy giác,
khế hợp với lí bản giác thanh tịnh, mà hiển
bày trí “Thân tâm nhất như”. Kim cương
tát đỏa biểu thị cho nhân vị của Đại nhật
Như lai, là tính Phật sẵn có của chúng sinh
bắt đầu hiển phát, tức chúng sinh mới phát
tâm bồ đề đều gọi là Kim cương tát đỏa.
Đây là thuyết minh ý nghĩa cùng tột của
Mật giáo.
Kinh này có 5 bản dịch khác nhau:
- Bát nhã lí thú phần, 1 quyển, là hội
thứ 10 trong kinh Đại bát nhã ba la mật, do
ngài Huyền trang dịch vào đời Đường.
- Kinh Thực tướng bát nhã ba la mật,
1 quyển, do ngài Bồ đề lưu chí dịch vào đời
Đường.
- Kinh Kim cương đính du già lí thú
bát nhã, 1 quyển, do ngài Kim cương trí
dịch vào đời Đường.
- Kinh Biến chiếu bát nhã ba la mật, 1
quyển, do ngài Thí hộ dịch vào đời Tống.
- Kinh Tối thượng căn bản đại lạc kim
cương bất không tam muội đại giáo
vương, 7 quyển, do ngài Pháp hiền dịch
vào đời Tống.
Trong 5 bản dịch trên, 4 bản trước đại
khái giống với bản dịch của ngài Bất
không, còn bản dịch của ngài Pháp hiền
thì quá dài.
Kinh này cũng có nhiều kinh biệt sinh.
Trong 17 chương nội dung, thì kinh biệt
sinh của chương thứ 1 có 6 bộ: Đại lạc quĩ,
Lược xuất quĩ, Lí thú hội quĩ, Phổ hiền quĩ,
Phổ hiền Kim cương tát đỏa niệm tụng nghi,
Kim cương đính Phổ hiền du già đại giáo
vương kinh đại lạc bất không kim cương tát
đỏa nhất thiết thời phương thành tựu nghi...
đều lấy 17 câu thanh tịnh trong chương thứ

1 làm Bồ tát để nói về thứ tự tụng niệm
cúng dường các vị Bồ tát này. Ngoài ra, Lí
thú kinh thập thất tôn nghĩa thuật, cũng lấy
17 câu thanh tịnh làm Bồ tát để nói về bản
thệ của các Ngài.
Kinh Biệt sinh của chương 17 có Ngũ
bí mật nghi. Kinh này đem 17 vị tôn nói
trong chương thứ 1 xếp vào với 5 vị Bồ tát
là Kim cương tát đỏa, Dục, Xúc, Ái, Mạn
LÍ THÚ KINH

L
2777
để thuyết minh về phương pháp tu hành
niệm tụng.
Trong các kinh quĩ của Mật giáo, kinh
Lí thú đặc biệt được coi trọng. Không những
trong các nghi thức hồi hướng, chú nguyện
thành tựu, mà ngay cả khi cử hành các pháp
hội, kinh này cũng thường được đọc tụng.
Trong Mạn đồ la Kim cương giới cũng lấy
17 câu thanh tịnh làm 17 vị Bồ tát để tôn trí
trong hội Lí thú.
LÍ THÚ KINH MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Lí thú thích mạn đồ la.
Mạn đồ la được vẽ theo nội dung kinh
Lí thú. Tức là Mạn đồ la dựa theo Lí thú
thích mà vẽ 17 đoạn trong kinh Lí thú, rồi
cộng thêm hội Lí thú nữa mà thành là Mạn
đồ la 18 hội.
LÍ THÚ KINH PHÁP
Các pháp tu Diệt tội, Tức tai, Kính ái,
v.v... thờ Mạn đồ la kinh Lí thú làm bản
tôn.
Về bản tôn của các pháp này, có nhiều
thuyết khác nhau, hoặc thờ Ngũ bí mật làm
bản tôn, hoặc lấy bản tôn của các đoạn, hoặc
thờ bồ tát Bát nhã, hoặc thờ Đại nhật Như
lai trong đoạn thứ 1 làm bản tôn.
[X. Đại lạc kim cương tát đỏa nghi quĩ;
Bí sao Q.6].
LÍ THÚ TAM MUỘI
Trong nghi thức đọc tụng kinh Lí thú,
hành giả phải định tâm yên tĩnh, không để
tán loạn. Đọc tụng kinh Lí thú trong trạng
thái tinh thần định tĩnh như vậy, gọi là Lí
thú tam muội.
Ngoài ra, Lí thú tam muội thuộc về lễ

sám(bái sám), nên còn gọi là Lí thú lễ sám.
Nghi thức lễ sám chia làm 2 loại:
- Hiển hành: Đọc phần Lí thú bát nhã
do ngài Huyền trang dịch.
- Mật hành: Đọc kinh Lí thú do ngài
Bất không dịch.
LÍ THÚ THÍCH KINH
Cũng gọi Đại lạc kim cương lí thú kinh,
Bát nhã lí thú thích, Lí thú thích.
Gọi đủ: Đại lạc Kim cương bất không
chân thực tam muội da kinh bát nhã ba la
mật đa lí thú thích.
Kinh, 2 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 19.
Nội dung sách này giải thích kinh Đại
lạc kim cương bất không chân thực tam ma
da(kinh Lí thú). Kinh Lí thú gồm có 17
chương, quyển thượng của sách này theo văn
giải thích 2 chương đầu, quyển hạ giải thích
15 chương sau.
Bởi vì sách này giải thích về nguồn gốc
của Kim cương đính, cho nên cùng với Đại
nhật kinh sớ, đều là những tác phẩm quan
trọng của Mật giáo.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15, 29].
LÍ THỤY SẢNG (1931- )
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người Cát
lâm, pháp danh Giác lãng, hiệu Tịch quang.
Ông tốt nghiệp tại trường Đại học Đông
kinh, Nhật bản. Sau đó ông du học Mĩ quốc
và đạt được học vị Tiến sĩ Triết học tại trường
Đại học Harvard, sau đó ông giảng dạy tại
nhiều Đại học ở nước Mĩ. Trong thời gian
này, ông đem sinh hoạt Thiền viện với xã
hội làm đề tài giới thiệu văn hóa Trung quốc.
Ông nghiên cứu rất sâu về tiếng Phạm và

tôn giáo tỉ giảo học, nhất là về triết học Ấn
độ và tư tưởng Trung quán.
Ông có các tác phẩm: Tiểu thừa Niết bàn,
LÍ THỤY SẢNG

L
2778
Phật học chân tủy, Thiền viện sinh hoạt dữ
Trung quốc xã hội, Bách trượng thanh qui
nghiên cứu...
LÍ TÍNH
.....
Bản tính chân thực của muôn vật trước
sau không thay đồi. Tính là nhân chủng
( ) sẵn có, từ vô thủy đến nay vẫn tồn
tại tự nhiên như thế. Như vô thường, khổ,
không, vô ngã... là lí tính chung của hết
thảy các pháp.
[X. luận Đại trí độ Q.31].
LÍ TRÍ
.....
Đối lại với Cơ quan.
Hàm ý là chỉ dẫn hướng đến đạo lí. Là
phương pháp mở bày đạo lí trong kinh luận
để chỉ dẫn người học trong Thiền lâm.
Phương pháp này cũng giống như lối y theo
kinh giáo mà tu của Như lai thiền.
[X. Pháp hoa du ý; Viên ngộ tâm yếu].
LÍ TRÍ
.....
Lí sở quán và Trí năng quán.
Lí chân như và trí tuệ chứng ngộ lí ấy
tương ứng với nhau, gọi là Lí trí tương ứng.
Trí năng quán và lí sở quán thầm hợp nhau,
gọi là Lí trí minh hợp.
Luận Câu xá quyển 18, nêu ra 2 loại trí:
Sự trí là trí hữu lậu, Lí trí là trí vô lậu.
LÍ TRƯỜNG VI TÔNG
Lấy đạo lí làm tông chỉ. Nghĩa là không
cố chấp vào tông nghĩa của bất cứ tông phái
nào, mà chỉ vận dụng đạo lí một cách tự do
để phê phán các tông, kể cả tông phái của

chính mình. Thái độ phê phán như thế gọi
là “Lí trường vi tông”.
Ngài Thế thân viết luận Câu xá, lấy
học thuyết của Thuyết nhất thiết hữu bộ
làm chính, rồi chọn lấy những chỗ thù
thắng của Kinh lượng bộ để giúp thêm
cho việc làm sáng tỏ nghĩa lí của A tì đạt
ma, đó là người mở đầu của chủ trương Lí
trường vi tông.
LÍ TUÂN ÚC (?-1038)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, tự là Công
vũ, sống vào đời Tống.
Ông thi đậu Tiến sĩ, làm quan đến chức
Đô úy phò mã. Ông tham yết thiền sư Cốc
ẩn Uẩn thông hỏi về tông yếu, được ấn khả,
có làm kệ rằng (Vạn tục 147, 443 thượng):
“Tham thiền tu thị thiết hán.
Trứ thủ tâm đầu tiện phán
Trực thú vô thượng bồ đề
Nhất thiết thị phi mạc quản”.
(Tham thiền phải là trượng phu
Ra tay tâm liền sáng tỏ
Một đường thẳng tới Bồ đề
Tất cả đúng, sai đều bỏ).
Niên hiệu Bảo nguyên năm đầu (1038)
ông qua đời.
Ông có các tác phẩm: Thiên thánh quảng
đăng lục, 30 quyển, Nhàn yếu tập, 20 quyển,
Ngoại quán phương đề, 7 quyển.
[X. bài tựa Thiên thánh quảng đăng lục;
Liên đăng hội yếu Q.13; Gia thái phổ đăng
lục Q.22; Cư sĩ phần đăng lục Q.thượng;
Tống sử Q.464].
LÍ TỬ KHOAN (1882-1973)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người Ứng
thành, tỉnh Hồ bắc, tên Cơ hồng, pháp danh
Liễu không, là đệ tử của Đại sư Thái hư.
Năm Dân quốc 35 (1946), ông được bầu

làm đại biểu quốc hội. Ông từng giữ chức
Hội trưởng hội Phật giáo chính tín Hán khẩu
suốt 15 năm, là hộ trì viên Viện Phật học
Vũ xương, Trị sự trưởng viện Hán Tạng giáo
LÍ TỬ KHOAN

L
2779
lí, Giám đốc Thế giới Phật học uyển, Ủy
viên Thường vụ Ủy hội chỉnh lí Phật giáo
Trung quốc; phụ giúp các ngài Thái hư và
Chương gia trong công cuộc chấn hưng Phật
giáo.
Ông phát nguyện trọn đời hộ trì sự
nghiệp hoằng pháp của Đại sư Thái hư, sau
khi ngài Thái hư viên tịch, ông phụ trách
công việc phát hành tạp chí Hải triều âm và
Thái hư Đại sư toàn thư của cơ sở Văn hóa
Phật giáo.
Sau khi đến Đài loan, ông lấy chùa Thiện
đạo ở Đài bắc làm đạo tràng chủ yếu cho sự
nghiệp hoằng pháp và hỗ trợ nhiều mặt cho
Hội Phật giáo Trung quốc.
Ông tạ thế vào năm 1973 tại Đài bắc,
thọ 91 tuổi.
Ông có các tác phẩm: Thánh quĩ lục,
Bách niên nhất mộng kí.
LÍ TỨC PHẬT
Cũng gọi Lí tức, Lí Phật, Tố pháp thân.
Chỉ cho tính Phật sẵn có trong chúng
sinh, nhưng vì không nhận ra được nên phải
luân hồi sinh tử. Là một trong Lục tức vị
của Viên giáo do tông Thiên thai lập ra.
Từ phàm phu đến Thánh nhân chia làm
6 giai vị, Lí tức Phật là giai vị đầu tiên. Tất
cả chúng sinh đều có Phật tính trung đạo là
“Lí”; Lí này cùng với quả Phật tương tức
không hai, đó là “Tức”. Như chúng sinh
trong 3 đường ác, tuy không một mảy may
thiện, nhưng vốn có tính Phật, đó là “Lí tức”,
vì thế, Lí tức Phật chỉ có lí thể, chứ không
có công đức trang nghiêm.
Ma ha chỉ quán quyển 1, phần cuối (Đại

46, 10 trung), nói: “Lí tức, nghĩa là tâm 1
niệm tức Như Lai tàng lí, vì là Như nên tức
không, vì là Tàng nên tức giả, vì là Lí nên
tức trung; trong 1 tâm có 3 trí, đầy đủ không
thể nghĩ bàn. Như trên đã nói, 3 đế 1 đế,
chẳng phải 3 chẳng phải 1, 1 sắc 1 hương,
tất cả pháp, tất cả tâm cũng đều như thế, đó
gọi là Lí tức bồ đề tâm”.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi]. (xt. Lục Tức
Phật).
LÍ VIÊN TỊNH (?-?)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
thời Dân quốc, người Chiết giang, tên Vinh
tường, pháp danh Viên tịnh.
Ông qui y pháp sư Đế nhàn, chuyên tu
Tịnh độ, dốc lòng kính tin bồtát Quan
thế âm.
Ông có tác phẩm: Phật pháp đạo luận,
Diệu pháp liên hoa kinh Quan thế âm bồ
tát phổ môn phẩm thích, Hoa nghiêm kinh
sớ khoa văn biểu giải.
LÍ VÔ SIỂM (?-?)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Đường, gốc người nước Lam ba thuộc
Bắc Ấn độ, dòng dõi Bà la môn.
Ông vốn thông minh, thông suốt cả nội
điển và ngoại điển, giỏi cả Phạm ngữ lẫn
Hán văn. Ông có tham dự công tác dịch
kinh với các ngài A nễ chân na, Bồ đề lưu
chí v.v...
Tháng 3 năm Canh tí, niên hiệu Thánh
lịch thứ 3 (700) đời Vũ hậu nhà Đường, theo
lời thỉnh cầu của vị tăng người Tân la là
Minh hiểu, ông phiên dịch bộ kinh Bất
không quyên sách đà la ni, 1 quyển, ở chùa
Phật thụ kí.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9]
LÍ XU (?-?)

Ông sống vào thời Mạt đế (Chu chấn)
nhà Hậu lương, đời Ngũ đại, Trung quốc,
làm quan đến chức Viên ngoại lang bộ Lễ.
Tháng 3 niên hiệu Long đức năm đầu
(921), ông dâng biểu tâu lên vua về điều lệ
LÍ XU

L
2780
quản lí tăng ni, gồm có 4 hạng mục:
1. Cấm không được độ tăng ni riêng.
2. Hạn chế sắc ban sư hiệu, tử y cho
chúng tăng.
3. Người muốn xuất gia phải qua cuộc
thi kinh học.
4. Người muốn hoàn tục thì được chấp
nhận vô điều kiện.
Vua Mạt đế chấp nhận lời tâu xin của
ông và ban lệnh cải cách giáo đoàn.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.42].
LỊCH
Phương pháp suy tính theo sự vận hành
của các thiên thể mà định ra năm, tháng,
ngày, giờ, gọi là Lịch. Lịch Tàu tính theo
mặt trăng mà định, gọi là Âm lịch; lịch Tây
tính theo vòng trái đất quay quanh mặt trời
mà định, gọi là Dương lịch. Vào khoảng thế
kỉ thứ I trước Tây lịch, người Ấn độ đã dùng
âm lịch.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2,
thì ngày trăng tròn gọi là Nguyệt sơ(đầu
tháng). Mỗi tháng từ ngày trăng tròn(15)
đến ngày không trăng(29, nếu là tháng thiếu,
30, nếu là tháng đủ) gọi là Hắc phần(phần
đen, Phạm: Kfwịa-pakwa, tùy theo tháng
thiếu, tháng đủ mà phần đen có 14 ngày, hoặc
15 ngày khác nhau); từ ngày trăng mới nhú
đến ngày trăng tròn, gọi là Bạch phần(phần
trắng, Phạm:Zukla).
Trong 1 năm chia làm 6 mùa:
1. Tiệm nhiệt(nóng dần): Từ ngày 16
tháng giêng đến ngày 15 tháng 3.
2. Thịnh nhiệt(nóng gắt): Từ ngày 16
tháng 3 đến ngày 15 tháng 5.

3. Vũ thời(mùa mưa): Từ ngày 16 tháng
5 đến ngày 15 tháng 7.
4. Mậu thời(mùa cây cỏ mọc tốt): Từ ngày
16 tháng 7 đến ngày 15 tháng 9.
5. Tiệm hàn(lạnh dần): Từ ngày 16 tháng
9 đến ngày 15 tháng 11.
6. Thịnh hàn(rét đậm): Từ ngày 16 tháng
11 đến ngày 15 tháng giêng.
Phật giáo thì trong 1 năm chia làm 3 mùa:
1. Nhiệt thời(mùa nắng): Từ ngày 16
tháng giêng đến ngày 15 tháng 5.
2. Vũ thời(mùa mưa): Từ ngày 16 tháng
5 đến ngày 15 tháng 9.
3. Hàn thời(mùa rét): Từ ngày 16 tháng
9 đến ngày 15 tháng giêng.
Hoặc chia làm 4 mùa: Xuân,Hạ,Thu,
Đông.
Tên của 12 tháng trong 1 năm:
1. Tháng Chế đát la(Phạm:Caitra): Từ
ngày 16 tháng giêng đến ngày 15 tháng 2.
2. Tháng Phệ xá khư(Phạm:Vaizàkha).
3. Tháng Thệ sắt tra (Phạm:Jyewỉha).
4. Tháng Át sa đồ(Phạm:Àwàđha).
5. Tháng Thất la phạt noa (Phạm:
Zravaịa).
6. Tháng Bà la bát đà (Phạm:
Bhàdrapada).
7. Tháng Át thấp phược dữu xà(Phạm:
Azvayuja).
8. Tháng Ca thích để ca (Phạm:
Kàrttika).
9. Tháng Mạt già thủy la (Phạm:
Margazìrwa).
10. Tháng Báo sa (Phạm:Pauwa).
11. Tháng Ma già (Phạm:Màgha).
12. Tháng Phả lặc lũ noa (Phạm:
Phàlguna): Từ ngày 16 tháng 12 đến ngày
15 tháng giêng.

Tại Trung quốc, từ niên hiệu Thái sơ năm
đầu (104 trước Tây lịch) đời Tây Hán đến
cuối đời Thanh, đã có tất cả 46 lần đổi lịch.
Lịch pháp Trung quốc giống với lịch pháp
Ấn độ, đại khái cũng sử dụng Âm lịch, trong
đó, lịch Đại diễn do ngài Nhất hạnh làm ra
được dùng trong khoảng 33 năm bắt đầu từ
năm Khai nguyên 17 (729) đời Đường.
Tại Nhật bản, vào năm Suy cổ thiên
hoàng thứ 10 (602), vị tăng Bách tế(Triều
tiên ngày nay) làngàiQuán lặc truyền lịch
LỊCH

L
2781
Nguyên gia đời Lưu Tống, Trung quốc, đến
Nhật bản và bắt đầu được sử dụng vào năm
Suy cổ thiên hoàng 12 (604). Từ năm Thiên
bình bảo tự thứ 7 (763) trở đi, trong khoảng
94 năm, Nhật bản dùng lịch Đại diễn của
Trung quốc. Cho mãi đến niên hiệu Trinh
hưởng năm đầu (1684), 1 người Nhật tên
là Bảo tỉnh Xuân hải làm ra lịch Trinh
hưởng, từ đó Nhật bản mới dùng lịch của
chính mình. Nhưng từ Minh trị Duy tân
năm thứ 5 (1872) cho đến nay thì sử dụng
Dương lịch.
Giữa lịch pháp và các ngày lễ của Phật
giáo có mối quan hệ mật thiết, như các ngày
đức Phật Thíchca giáng sinh, thành đạo,
nhập Niết bàn, v.v... đối với Ấn độ có nhiều
thuyết khác nhau, đó là do sự sai khác về
lịch pháp mà ra. Như ngày kị Tông tổ của
các Tông ở Nhật bản hiện nay không vì
đổi lịch mà có sai khác, đó là vì ngày tháng
của lịch cũ được tính theo ngày tháng tương
đương của lịch mới. Chẳng hạn như ngày
kị của ngài Đạo nguyên tông Tào động là
ngày 28 tháng 8 của lịch cũ(Âm lịch) được
đổi thành ngày 29 tháng 9 của lịch mới
(Dương lịch), nhưng ở nông thôn thì vì lí
do cày cấy, trồng trọt và các lễ hội như hội
Vu lan bồn v.v... vẫn dùng lịch cũ.
Ngoài ra, lựa chọn 1 số định tinh tương
đối sáng tỏ hơn ở gần Hoàng đạo(tức vòng
tròn lớn giao nhau giữa quĩ đạo trái đất quay
quanh mặt trời với thiên cầu)chia làm 28 tổ:
Mão, Tất, Tuy, Sâm, Tỉnh, Quỉ, Liễu (đều
thuộc phương đông), Tinh, Trương, Dực,
Chẩn, Dốc, Cang, Đê (đều thuộc phương

nam), Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ, Đẩu, Ngưu, Nữ
(đều thuộc phương tây), Hư, Nguy, Thất, Bích,
Khuê, Lâu, Vị(đều thuộc phương bắc), gọi là
Nhị thập bát tú(28 vì sao). Thuyết Nhị thập
bát tú đã thịnh hành ở Ấn độ rất sớm,
nhưng Ấn độ cho rằng sao Ngưu không có
liên quan gì với sự vận hành của mặt trăng,
như luận Thụ để sa trong 6 bộ luận của
ngoại đạo cũng chỉ nêu tên của 27 sao, do
đó có thể biết đời sau ở Ấn độ chỉ lưu hành
thuyết 27 sao là chính. Lại vì tính chất của
27 sao đều khác nhau, cho nên phương
pháp tính lấy các ngày tương đương với 27
sao mà bàn về lành, dữ; hoặc đem ngày
tháng năm sinh của người phối với 27 sao
để đoán vận mệnh tốt, xấu v.v... đều gọi là
phép Chiêm tinh. Hai mươi bảy sao này
được chia làm 7 loại là:
1. An trùng tú: Tất, Dực, Đẩu, Bích.
2. Hòa thiện tú: Tuy, Dốc, Phòng, Khuê.
3. Độc hại tú: Sâm, Liễu, Tâm, Vĩ.
4. Cấp tốc tú: Quỉ, Chẩn, Vị, Lâu.
5. Hung ác tú: Tinh, Trương, Cơ, Thất.
6. Khinh táo tú(Hành tú): Tỉnh, Cang,
Nữ, Hư, Nguy.
7. Cương nhu tú: Mão, Đê.
Tại các nước châu Á từ xưa cũng đã lưu
hành thuyết cho rằng sự vận hành của các
vì tinh tú có liên quan đến ngày sinh của
con người và có thể căn cứ vào đó mà tính
toán để đoán lành dữ, tốt xấu. Trong các
kinh điển Phật như kinh Ma đăng già, kinh
Xá đầu gián thái tử nhị thập bát tú, kinh
Phật mẫu đại khổng tước minh vương, kinh
Tú diệu v.v... cũng có những thuyết này.
Tại Nhật bản, lấy ngày đầu năm theo
lịch cũ là Tiên thắng, kế đó là Hữu dẫn,
Tiên phụ, Phật diệt, Đại an và Xích khẩu,

theo thứ tự thay nhau để biểu thị sự tốt, xấu
trong các ngày đó, gọi là Lục diệu nhật, phong
tục này bắt nguồn từ Trung quốc. Những
tên gọi của các ngày nói trên bắt đầu xuất
hiện từ thời đại Giang hộ, nhưng về nguyên
do tại sao đặt các tên như thế thì không
được rõ.
LỊCH DUYÊN ĐỐI CẢNH TU
Cũng gọi: Lịch duyên đối cảnh tu chỉ quán.
Một trong những phương pháp tu tập
Chỉ quán.
LỊCH DUYÊN ĐỐI CẢNH TU

L
2782
Duyên, chỉ cho 6 duyên: Đi, đứng, ngồi,
nằm, làm việc, nói năng; Cảnh, chỉ cho 6
trần cảnh (6 đối tượng): Sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp. Nghĩa là trong tất cả sinh
hoạt hàng ngày, khi đối trước các trần cảnh,
hành giả phải thường xuyên tu tập Chỉ quán
(định và tuệ)thì mới có thể thông đạt được
Phật pháp.
Ma ha chỉ quán quyển 7 (Đại 46, 101
hạ), nói: “Nếu quán hạnh sáng tỏ thì có thể
lịch duyên đối cảnh và đối với cảnh nào cũng
được tự tại”.
[X. Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu;
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.2
phần 2].
LỊCH ĐẠI PHÁP BẢO KÍ
Cũng gọi Sư tư huyết mạch truyện, Định
thị phi tồi tà hiển chính phá hoại nhất thiết
tâm truyện, Tối thượng thừa đốn ngộ pháp
môn.
Tác phẩm, 1 quyển, được soạn vào đời
Đường, không rõ soạn giả, thu vào Đại chính
tạng tập 51.
Nội dung sách này ghi chép sự tích và sự
truyền thừa từ đức Thích ca đến 28 vị Tổ sư
Ấn độ, 6 Tổ Trung hoa và các Thiền sư Trí
tiển, Xử tịch, Vô tướng, Vô trụ cùng Thiền
phái Bảo đường. Cuối sách có phụ thêm 1
bài chân tán và lời tựa do môn nhân của
Hòa thượng chùa Bảo đường viết.
Sách này được tìm thấy ở Đôn hoàng.
Hiện nay, Bảo tàng viện nước Anh và Thư
viện Quốc dân nước Pháp, mỗi nơi đều cất
giữ 1 bản chép tay.
[X. Minh sa dư vận giải thuyết].

LỊCH ĐẠI TAM BẢO KỈ
Cũng gọi Khai hoàng Tam bảo lục, Khai
hoàng lục, Tam bảo lục, Trường phòng lục,
Phòng lục.
Tác phẩm, 15 quyển, do ông Phí trường
phòng soạn vào năm Khai hoàng 17 (597),
đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng tập 49.
Nội dung sách này ghi chép về việc hoằng
pháp từ sau khi Phật giáo được truyền vào
Trung quốc cho đến đời Tùy và mục lục
những kinh phiên dịch, các sáng tác và soạn
thuật. Ngoài ra còn có phụ thêm các truyện
kí trong nhà Phật.
Toàn sách chia làm 4 phần:
1. Ba quyển đầu là nói về các Đế vương,
gồm niên kỉ các triều đại từ nhà Chu đến
nhà Tùy và các việc trọng đại trong lịch sử
Phật giáo, như suy định năm đản sinh của
đức Phật là năm Chu trang vương thứ 10
(689 trước Tây lịch).
2. Chín quyển kế tiếp là nói về sử biên
niên các thời đại dịch kinh, gồm có: Quyển
4 ghi chép về đời Hậu Hán, quyển 5 ghi
chép về đời Ngụy Ngô, quyển 6 ghi chép về
đời Tây Tấn, quyển 7 ghi chép về đời Đông
Tấn, quyển 8 ghi chép các đời Tiền Tần và
Hậu Tần, quyển 9 ghi chép về các đời Tây
Tần, Bắc Lương, Ngụy, Tề, Trần, quyển 10
ghi chép về đời Tống, quyển 11 ghi chép các
đời Tề, Lương, Chu, quyển 12 ghi chép về
đời Tùy. Đầu mỗi quyển có lời tựa, kế đến
liệt kê mục lục các kinh và theo thứ tự phụ
thêm lược truyện của người dịch.
3. Quyển 13 và quyển 14 lần lượt ghi
LỊCH ĐẠI TAM BẢO KỈ
Lịch Đại Pháp Bảo Kí

L
2783
chép mục lục của các kinh điển Đại thừa,
Tiểu thừa được đưa vào Tạng, tất cả có 1.076
bộ, 3.325 quyển.
4. Quyển 15 gồm biểu dâng bộ Khai
hoàng Tam bảo lục này lên vua và tổng mục
lục của toàn sách.
Xuất tam tạng kí tập do ngài Tăng hựu
soạn vào đời Lương ghi chép tường tận về
các kinh được dịch ở thời Nam Triều, còn
sách này thì ghi chép tỉ mỉ về các kinh được
dịch vào thời Bắc Triều, đây là một đặc sắc
của sách này, cũng là tư liệu quan trọng cho
việc nghiên cứu Phật giáo đời Tùy. Một điểm
đặc biệt nữa của sách này là về niên đại thì
coi trọng Tề, Lương thuộc Nam Bắc triều,
mà xem nhẹ Bắc Ngụy. Thứ tự biên niên là:
Tấn, Tống, Tề, Lương, Chu, Tùy. Thể lệ này
khác với các sử gia thời Tư trị thông giám
trở về trước, nhưng phản ánh được tâm lí
chung của người đời Tùy. Cho nên, về
phương diện lịch sử, sách này còn phải cần
rất nhiều tư liệu để bổ túc.
Ngoài ra, về mặt tư liệu, sách này có một
số trích dẫn lầm lẫn. Vả lại, đối với chuẩn
tắc biên soạn Nhập tạng lục, Đại tiểu thừa
kinh lục, v.v... thỉnh thoảng cũng có sự thiên
lệch, sai sót, vì thế mà bị Đại đường nội điển
lục quyển 5 chê là “vàng thau lẫn lộn”, rồi
Khai nguyên thích giáo lục quyển 10 cũng
phê bình là “sự thật bị lẫn lộn”. Hơn nữa,
sách này còn đưa quá phân nửa trong số
hơn 1.000 bộ kinh điển mất tên người dịch
được ghi trong 2 bộ kinh lục lớn trước đó, là
Tông lí chúng kinh mục lục do ngài Đạo an
biên soạn vào đời Phù Tần và Xuất tam tạng

kí tập do ngài Tăng hựu biên soạn vào đời
Lương, gán cho các nhà dịch kinh thời cổ
như An thế cao, v.v... Vì việc làm này thiếu
chứng cứ và trái với thường tình nên đã bị
các học giả hiện đại như Tiểu dã Huyền diệu
của Nhật bản, v.v... chê trách nặng nề.
[X. truyện Đạt ma cấp đa trong Tục cao
tăng truyện Q.2; Đại tạng thánh giáo pháp
bảo tiêu mục Q.9; Tùy thư kinh tịch chí 29;
Đường thư văn nghệ chí 49; Phật thư giải
thuyết đại từ điển Phật điển tổng luận bộ 2
chương 2 (Tiểu dã Huyền diệu)]. (xt. Thất
Dịch Kinh Điển).
LỊCH KIẾP
Cũng gọi Kinh kiếp, Cửu viễn.
Trải qua nhiều kiếp, hình dung thời gian
lâu xa, dài dặc.
Kiếp, là dịch âm của chữ Kalpatrong
tiếng Phạm. Về phương diện thời gian, vũ
trụ này trải qua 1 lần thành trụ hoại không
gọi là 1 kiếp, cho nên sự thành hoại liên tục
của vũ trụ vô cùng gọi là Lịch kiếp.
Phẩm Phổ môn kinh Pháp hoa quyển 7
(Đại 9, 57 hạ), nói: “Thệ rộng sâu như biển,
lịch kiếp chẳng nghĩ bàn; hầu nhiều nghìn
ức Phật, phát đại nguyện thanh tịnh”.
Trong câu “Lịch kiếp chẳng nghĩ bàn”
nghĩa là trải qua vô lượng vô số kiếp không
thể tưởng tượng được. Trong các kinh còn
có những dụng ngữ như: Lịch kiếp tu hành,
lịch kiếp vu huýnh(trải nhiều kiếp xa lắc),
lịch kiếp tật thành.
Ngoài ra, sự chân thật tuyệt đối bất biến,
bất sinh bất diệt, gọi là Lịch kiếp vô hà(trải
qua nhiều số kiếp không lỗi lầm, không tì vết).
[X. kinh Đại vô lượng thọ Q.thượng;
phẩm Thập công đức kinh Vô lượng nghĩa;
Phật sở hành tán Q.3; Ngu thốc sao

Q.thượng; luận Thủ hộ quốc gia; Thập pháp
giới minh nhân quả sao].
LỊCH KIẾP VU HUÝNH
Pháp môn của Tiệm giáo. Nghĩa là trải
qua 3 a tăng kì, 100 đại kiếp tu hành mới
thành Phật, nên gọi là Lịch kiếp vu huýnh
(trải qua nhiều kiếp lâu xa dằng dặc). Trái lại
với pháp môn Đốn giáo, thành Phật chỉ
trong một niệm.
LỊCH KIẾP VU HUÝNH

L
2784
LỊCH NHIÊN
Phân biệt rõ ràng.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
1 (Đại 35, 119 thượng), nói: “Hết thảy giáo
pháp hiển thể chân như, không ngại sự
tướng, lịch nhiên sai biệt”.
[X. Triệu luận].
LIÊM ĐIỀN MẬU HÙNG (1927- )
Học giả Phật giáo Nhật bản, người thành
phố Liêm thương.
Năm 1955, ông chuyên nghiên cứu Triết
học Ấn độ tại trường Đại học Đông kinh
(Tokyo). Năm 1972, ông giữ chức giáo sư
của Sở nghiên cứu Văn hóa Đông dương
thuộc trường Đại học Đông kinh. Ông từng
trình bày về ảnh hưởng của tư tưởng Phật
giáo đối với giáo lí của Đạo giáo, về Hoa
nghiêm và Đạo giáo, về sự phát triển của
Phật giáo Trung quốc và sự hình thành phạm
vi Phật giáo Đông á, v.v...
Ông có các tác phẩm: Trung quốc Hoa
nghiêm tư tưởng sử chi nghiên cứu, Trung
quốc Phật giáo tư tưởng sử nghiên cứu, Vô
hạn chi thế giới quan, Nguyên nhân luận,
Tông mật giáo học chi tư tưởng sử nghiên
cứu, Trung quốc Hoa nghiêm tư tưởng sử,
Trung quốc Phật giáo sử, Trung quốc Phật
giáo sử từ điển.
LIÊM THƯƠNG ĐẠI PHẬT
Tượng Phật A di đà ngồi, xưa nhất, ở
viện Cao đức, Trường cốc, Liêm thương,
Nhật bản.
Pho tượng Phật to lớn này đã được đúc
lại nhiều lần, ban đầu là tượng bằng gỗ cao
hơn 8 trượng(khoảng 25 mét), bị trận cuồng

phong làm hư hại, nên được đúc lại bằng
đồng cao 8 trượng(khoảng hơn 23 mét), đầy
đủ tướng hảo, kĩ thuật đúc tượng tinh xảo,
nổi bật những nét khác lạ của thời đại Liêm
thương, có thể nói xứng đáng là một tác
phẩm nghệ thuật hiếm có.
Năm
1495, điện
Đại Phật bị
1 đợt sóng
lớn đánh
mạnh vào
cuốn trôi đi
mất, từ đó
đến nay chỉ
còn tượng
Đại Phật lộ
thiên.
LIỄM CHUNG
.....
Thu chuông.
Điều Niệm tụng trong Thiền uyển thanh
qui quyển 2 (Vạn tục 111, 443 hạ): “Đánh
chuông triệu tập chúng tăng (...) từ vị Tri sự
trở xuống đứng ở trên, từ vị Thủ tọa trở
xuống đứng ở dưới, vị Duy na thu chuông
(liễm chung)rồi tụng niệm”.
LIỄM Y
Đối lại với Đề y.
Xếp áo ca sa lại.
Trong Thiền lâm, khi vị Trụ trì làm lễ
nhập tự, đắp áo ca sa do vị tổ khai sơn truyền
lại, gọi là Đề y. Nếu thu hồi và xếp ca sa lại
thì gọi là Liễm y.
Như tịnh lục quyển thượng (Đại 48, 121
hạ), nói: “Liễm y tựu tòa”(xếp ca sa rồi lại
đến chỗ ngồi).
LIÊN BANG

... ..
Cũng gọi Liên sát, Cực lạc thế giới.
Chỉ cho cõi Tịnh độ ở phương Tây. Vì
LIÊN BANG
Tượng Đại Phật ở Liêm Thương

L
2785
chúng sinh ở cõi ấy từ trong hoa sen hóa
sinh ra, cho nên gọi là Liên bang (nước
hoa sen).
A di đà kinh sớ sao quyển 2 của ngài
Vân thê Châu hoành (Vạn tục 33, 203 hạ),
nói: “Hoa sen là cung điện huyền diệu trong
đó đã trút bỏ xác phàm, nơi an dưỡng của
tuệ mệnh, là cõi nước dành cho người vãng
sinh, gọi là Liên bang”.
LIÊN BÁT
Đối lại với Hiên bát.
Phép khất thực vừa đi vừa đọc kinh.
(xt. Hiên Bát).
LIÊN ĐÀI
... ..
Cũng gọi Liên hoa đài, Hoa đài, Liên hoa
tòa, Hoa tòa.
Chỉ cho tòa ngồi bằng hoa sen của đức
Phật, Bồ tát, hoặc chỉ riêng tòa sen của Phật
A di đà. Bởi vì đặc tính của hoa sen là mọc
trong bùn nhơ mà không nhiễm mùi bùn.
Cho nên, tòa sen của Phật, Bồ tát biểu thị
ý nghĩa các Ngài ở trong cõi nước ô uế mà
xa lìa trần cấu, được thanh tịnh, thần lực
tự tại.
Theo luận Đại trí độ quyển 8, đức Phật
và Bồ tát không ngồi trên giường mà ngồi
trên hoa sen là vì những lí do sau đây:
1. Vì giường là chỗ ngồi của người bạch
y(người thế tục).
2. Phật và Bồ tát muốn thị hiện thần
lực, ngồi trên hoa sen mềm mại thơm sạch
mà không tổn hại đến hoa.
3. Để trang nghiêm tòa diệu pháp.
4. Các hoa khác đều nhỏ, riêng hoa này

to lớn, có mùi thơm thanh khiết.
Luận đã dẫn còn cho rằng các loại hoa
sen có lớn nhỏ khác nhau, như hoa sen ở
cõi người thì to không quá 1 thước, còn hoa
sen ở ao Mạn đà cát ni và ao A na bà đạt đa
thì to bằng cái bánh xe và cái lọng; nhưng
hoa sen báu trên cõi trời thì to hơn nhiều,
có thể ngồi kết già trên đó.
Tuy nhiên, so với các loại
hoa sen nói trên, thì tòa
sen của đức Phật còn trang
nghiêm thanh tịnh và to
lớn hơn gấp trăm nghìn
vạn ức lần.
[X. Vãng sinh yếu tập Q.thượng]. (xt. Lai
Nghinh).
LIÊN ĐĂNG HỘI YẾU
...........
Cũng gọi Thiền tông liên đăng lục.
Tác phẩm, 30 quyển, do ngài Hối ông
Ngộ minh soạn vào đời Nam Tống, được
thu vào Vạn tục tạng tập 136.
Nội dung sách này nói về 7 đức Phật
quá khứ, pháp hệ truyền thừa của Ngũ gia
Thiền tông cho đến dòng phái của ngài
Thiên đồng Chính giác, đồng thời, theo thứ
tự thu chép những cơ duyên vấn đáp quan
trọng của các tông.
Sách này được soạn vào năm Thuần hi
thứ 10 (1183) đời vua Hiếu tông nhà Nam
Tống, đầu quyển có bài tựa của Đạm tề Lí
vịnh viết vào năm Thuần hi 16 (1189), bài
tựa cho lần in lại của Tư trung soạn vào
năm Chí nguyên 28 (1291) đời Nguyên và
bài tựa của soạn giả viết vào năm Thuần hi
thứ 10 (1183).
Về niên đại soạn thuật sách này, còn có
nhiều thuyết khác nhau: Phật tổ lịch đại thông

tải quyển 32 cho rằng sách này được soạn vào
năm Gia định 13 (1220) đời vua Ninh tông;
Thích thị kê cổ lược thì nói nó được soạn
vào năm Gia định thứ 10 (1227), v.v...Nhưng
cả 2 thuyết này đều không chính xác.
[X. Bài tựa trong Ngũ đăng hội nguyên
(bản khắc lại); truyện Ngộ minh trong Tục
truyền đăng lục Q.35; Thiền tịch chí
Q.thượng].
LIÊN ĐĂNG HỘI YẾU
Đài Sen

L
2786
LIÊN HOA
Tên khoa học: Nelumbo nucifera.
Hoa sen, thực vật thuộc loại túc căn thảo
(loại cỏ nảy mầm từ củ của năm trước) mọc ở
các đầm lầy hoặc ao hồ, mùi hoa thơm,
thường nở vào mùa hạ, màu sắc rất đẹp. Tuy
sinh trong bùn nhơ nhưng hoa rất thanh
khiết. Từ ngàn xưa, người Ấn độ rất quý
hoa này.
Cứ theo Sử thi Ma ha bà la đa (Phạm:
Mahàbhàrata) của Ấn độ, khi trời đất mới
mở, thì ngay rốn của Tì thấp nô (Phạm:
Viwịu) mọc lên 1 hoa sen, giữa hoa có Phạm
thiên ngồi kết già(xếp bằng), sáng tạo ra muôn
vật. Tì thấp nô và vị thần phối ngẫu của
mình đều dùng hoa sen làm biểu tượng; hoặc
có thuyết cho hoa sen là 1 trong 7 thứ báu
của trời Đa văn (Phạm: Kubera). Phật giáo
cũng quí hoa sen, như Phật và Bồ tát phần
nhiều dùng hoa sen làm tòa.
Cứ theo luận Nhập Đại thừa quyển hạ,
thì Bồ tát Thập địa sinh ở cung trời Ma hê
thủ la ngồi trên tòa Bảo liên hoa vương mà
thành Phật.
Kinh Quán vô lượng thọ thì chép, đức
Phật A di đà, các bồ tát Quan âm và Thế chí
đều ngồi trên tòa hoa sen báu; chúng sinh
nào được sinh về Tịnh độ phương Tây, khi
lâm chung, đức Phật A di đà và các Bồ tát
cầm đài sen đến đón.
Tại Ấn độ, hoa sen được chia làm hai
loại chính:
1. Hoa bát đầu ma (Phạm, Pàli:
Padma), cũng gọi Bát đàm ma hoa, Bát
đặc ma hoa, Bát nỗ ma hoa, Ba đàm hoa,

Ba mộ hoa.
Tên khoa học: Nymphaea alba. Tức hoa
sen đỏ(Hồng liên hoa).
2. Hoa ưu bát la (Phạm:Utpala,Pàli:
Uppala), cũng gọi Ưu bát hoa, Ô đát bát la
hoa, Ưu bạt la hoa. Tên khoa học:
Nymphaea tetragona. Tức hoa sen xanh
(Thanh liên hoa).
Cứ theo Nhiếp đại thừa luận thích
quyển 15 (bản dịch đời Lương), thì hoa
sen có 4 đặc tính là: Thơm, sạch, mềm
mại, dễ thương, được dùng để ví dụ 4 đức:
Thường, Lạc, Ngã, Tịnh của pháp giới
chân như. Trong Mật giáo, hoa sen được
dụ cho trái tim(nhục đoàntâm) của con
người, để biểu thị ý nghĩa chúng sinh vốn
có tâm trong sạch như hoa sen, tức là tịnh
Bồ đề tâm.
[X. kinh Trung a hàm Q.23; kinh Hoa
thủ Q.1; kinh Đại nhật Q.5; luận Đại trí độ
Q.9; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.7 phần
cuối; Đại nhật kinh sớ Q.5; Tông kính lục
Q.28; Phật giáo mĩ thuật nghiên cứu; Mạn
đồ la chi nghiên cứu; The Buddhism of Tibet
(L.A Waddell)]. (xt. Thí Dụ).
LIÊN HOA BỘ
Gọi tắt: Liên bộ.
Cũng gọi: Quan âm bộ, Pháp bộ.
Là 1 trong 3 bộ Thai tạng giới và 1 trong
5 bộ Kim cương giới của Mật giáo. Bộ này
biểu thị lí nghĩa tâm bồ đề thanh tịnh sẵn
có của chúng sinh, cũng biểu thị Tam muội
đại bi của Như lai. Bởi vì chúng sinh tuy bị
lưu chuyển trong bùn lầy sinh tử nhưng tâm
bồ đề thanh tịnh sẵn có vẫn không nhiễm
ô, cũng như hoa sen tuy mọc giữa bùn nhơ
nhưng không hôi tanh mùi bùn, cho nên
gọi là Liên hoa bộ.

Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 632
thượng), nói: “Tam muội đại bi của Như lai
có năng lực nhuần thấm muôn gốc lành,
cho nên gọi là Liên hoa bộ”.
Ngoài ra, Liên hoa bộ cũng chỉ cho viện
Quan âm ở lớp thứ 2 bên phải trong Mạn
đồ la Thai tạng giới. Các vị tôn của viện
Quan âm và viện Địa tạng đều thuộc bộ
này. Vì Mã đầu Quan âm là chủ bộ và Bạch
LIÊN HOA BỘ

L
2787
y Quan âm là bộ mẫu, cho nên Liên hoa bộ
cũng được gọi là viện Quan âm.
Ngoài ra, Liên hoa bộ của Mạn đồ la Kim
cương giới lấy đức A di đà ở phương Tây
làm chủ bộ, bồ tát Pháp ba la mật làm bộ
mẫu, 4 vị Bồ tát thân cận là Pháp, Lợi, Nhân,
Ngữ và bồ tát Kim cương tỏa trong 4 Nhiếp
bồ tát, v.v... đều thuộc bộ này. Chư tôn của
bộ này chủ về đức thuyết pháp của trí Diệu
quán sát, vì thế, bộ Liên hoa còn được gọi là
Pháp bộ. Lại nữa, quả vị và nhân vị của Phật
A di đà và bồ tát Quan âm tuy khác nhau,
nhưng đức của các Ngài thì giống nhau.
Chủng tử của bộ này, ở 3 bộ Thai tạng giới
là (sa), ở 5 bộ Kim cương giớilà (hrì#),
hình Tam muội da là hoa sen.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1; kinh Tô tất địa
yết la Q.thượng; Lưỡng bộ mạn đồ la nghĩa
kí Q.2].
LIÊN HOA DIÊN KINH
Kinh, 2 quyển, do ngài Na liên đề da xá
(490-589) dịch vào đời Tùy, được thu vào
Đại chính tạng tập 12.
Nội dung kinh này ghi lại những lời dự
đoán của đức Phật về việc sau khi Ngài nhập
diệt, tăng đồ Phật giáo sẽ đọa lạc, Phật pháp
sẽ di chuyển vào nước Kế tân và hưng thịnh
ở nước ấy. Về sau, lại có ông vua phá Phật
xuất hiện và hủy diệt Phật giáo.
Tên kinh Liên hoa diện là tên đời trước
của ông vua phá Phật(giáo đồ Phú lan na).
Điều đáng chú ý là tư tưởng mạt pháp đã
được lưu hành ở Trung quốc ở khoảng thời
Nam Bắc triều đến đời Tùy, mà kinh Liên

hoa diện được dịch vào năm Khai hoàng
thứ 4 (585) đời Tùy, cùng với kinh Đại tập
nguyệt tạng (cũng do ngài Na liên đề da xá
dịch) nên đã có ảnh hưởng rất lớn đối với
lòng người đương thời.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.12, Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.7; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.10; Đại đường nội điển lục Q.5].
LIÊN HOA GIỚI (?-?)
Phạm: Kammalazìla.
Danh tăng Ấn độ thuộc phái Trung quán,
sống vào khoảng thế kỉ thứ VIII, là đệ tử
của ngài Tịch hộ (Phạm:Sànta-rakwita).
Sư từng là giáo thụ Đát đặc la ở chùa
Na lan đà tại Trung Ấn độ. Sau, nhận lời
mời của vua Khất lật song đề tán (Tạng:
Khri-sroí lde-btsan, 742-797), sư đến
nước Tây tạng. Ở đây, sư đã từng cùng với
Hòa thượng Đại thừa (Mahàyàna Hvozaí),
người Trung quốc, tranh luận tại cung
đình, sau Hòa thượng Đại thừa bị thua,
phải rời khỏi Tây tạng. Cuộc tranh luận
này được mệnh danh là “Lạp tát luận tranh”
(Tranh luận ở cung Lha-sa)rất nổi tiếng trong
lịch sử Phật giáo Tây tạng. Từ đó, hệ thống
các phái Phật giáo Trung quốc bị suy tàn,
tư tưởng Trung quán thịnh hành và đặt
nền tảng cho Phật giáo Tây tạng sau này.
Ảnh hưởng của tư tưởng Trung quán được
biểu hiện rõ rệt nhất trong luận “Bồ đề
đạo thứ đệ” của ngài Tông khách ba – Tổ
khai sáng của phái Hoàng giáo.
Sư có các tác phẩm: Bát nhã ba la mật
đa thất bách tụng quảng chú, Kim cương
bát nhã quảng chú, Nhất thiết pháp vô tự
tính thành tựu, Tu tập thứ đệ (3 thiên),
Chính lí trích tiền phẩm nhiếp.

[X. History of Buddhism by Bu-ston,
1931, 1932 (E. Obermiller); Indian Pandits
in Tibet (S.C.Das); Tibetan Buddhistology,
1953 (S.Yoshimura)].
LIÊN HOA NGŨ CỔ ẤN
Cũng gọi Liên hoa chử ấn, Nhị trùng
ngũ cổ ấn, Ngũ cổ trùng chử ấn, Bổ đà lạc
LIÊN HOA NGŨ CỔ ẤN

L
2788
sơn ấn, Bổ đà lạc sơn cửu phong ấn, Cửu
phẩm tịnh độ ấn.
Chỉ cho ấn Năm chĩa của Liên hoa bộ
trong 5 bộ Kim cương giới Mật giáo.
Theo Liên hoa bộ niệm tụng pháp thì
ấn này là ấn “Bộ tâm căn bản”. Ấn tướng là
2 tay chắp lại kiểu hoa sen, đầu 2 ngón trỏ
và 2 ngón áp út giao nhau, 2 ngón cái và 2
ngón út mở ra và dựng đứng.
Trong Thiên thủ quĩ, ấn này được gọi là
“Thiên thủ căn bản ấn”, ấn mẫu là Kim
cương hợp chưởng, lòng bàn tay để rỗng, 2
ngón giữa mở ra và dựng đứng như hình
cánh sen, cùng với 2 ngón cái và 2 ngón út
hợp làm 5 chĩa, 2 ngón trỏ và 2 ngón vô
danh cũng thành 4 chĩa, vì thế gọi là Nhị
trùng ngũ cổ ấn(ấn 5 chĩa 2 lớp), cũng gọi
Ngũ cổ trùng chử ấn. Lại vì Nhị trùng ngũ
cổ là biểu trưng Ngũ Phật của Kim cương
bộ và Thai tạng bộ, mà Ngũ Phật là căn bản
của các tôn vị, cho nên ấn này là ấn chung
cho chư tôn của cả 2 bộ. Ngoài ra, 2 ngón
giữa dựng đứng và hợp nhau là biểu thị ý
nghĩa Lí và Trí Đại nhật của 2 bộ thầm hợp
nhau. Lại 2 ngón giữa và 8 ngón kia tạo thành
hình 9 ngọn núi, nên gọi là Cửu phong ấn,
Bổ đà lạc sơn ấn. Cửu phong cũng tượng
trưng cho Cửu phẩm Tịnh độ.
[X. kinh Ô xu sắt ma minh vương Q.hạ].
LIÊN HOA QUYỀN
Cũng gọi Thai tạng quyền, Thai quyền,
Như lai quyền.
Ấn tướng thường được thấy trong Mạn
đà la Thai tạng giới, 1 trong 6 loại Quyền ấn
của Mật giáo.

Cách thức kết ấn này là bàn tay nắm lại
thành nắm tay, nhưng ngón cái dựng thẳng
bên ngoài, cạnh ngón trỏ, biểu thị cho pháp
tính của 5 đại.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt. Lục
Chủng Quyền Ấn).
LIÊN HOA SẮC
Phạm:Utpalavarịà.
Pàli:Uppalavaịịà.
Cũng gọi Thanh liên hoa ni, Liên hoa
sắc ni, Liên hoa sắc nữ, Liên hoa dâm nữ,
Liên hoa nữ, Ôn la bật sô ni, Liên hoa tiên,
Chuyên hoa sắc, Hoa sắc, Ưu bát la hoa sắc,
Ưu bát hoa sắc.
Vị tỉ khưu ni được khen ngợi là đệ nhất
thần túc trong hàng ngũ tỉ khưu ni đệ tử
của đức Phật.
Trước khi xuất gia, Liên hoa sắc vốn
là người ở thành Vương xá, có chồng là
ngườinước Uất thiền, sinh được 1 con
gái. Vì biết được chồng tư thông với mẹ,
nên nàng bỏ nhà đến thành Ba la nại, lấy
chồng khác là 1 Trưởng giả. Về sau,
Trưởng giả đến nước Uất thiền buôn bán,
lấy 1 thiếu nữ mang về thành Ba la nại,
sau đó mới biết thiếu nữ ấy chính là con
gái của nàng. Liên hoa sắc thâm cảm số
phận bi đát của mình, trước kia chung
chồng với mẹ, bây giờ lại chung chồng với
con; nàng vô cùng đau khổ, chán ngán
cuộc đời, tự vứt bỏ mình bằng cách đến
thành Tì xá li làm nghề bán dâm. Một
ngày kia, được nghe tôn giả Mục kiền kiên
nói pháp, Liên hoa sắc cảm thấy sung
sướng, bèn qui kính đức Phật, rồi cầu xin
tỉ khưu ni Ma ha ba xà ba đề xuất gia và
được chấp nhận. Về sau bà chứng quả A
la hán, được 6 thần thông.

Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển 23 và
kinh Tăng nhất a hàm quyển 28, đức Phật
lên cung trời Đao lợi thuyết pháp cho mẫu
hậu nghe, khi trở lại nhân gian, Liên hoa
sắc đã hóa làm thân Chuyển luân Thánh
vương để đón rước đức Phật. Sau đó, Liên
hoa sắc hiện nguyên hình đính lễ Ngài. Đến
khi Đề bà đạt đa phản nghịch muốn làm
hại đức Phật, Liên hoa sắc liền trách mắng,
LIÊN HOA SẮC

L
2789
nên bị Đề bà đạt đa nổi giận, đánh vào
đầu mà chết.
[X. kinh Tạp a hàm Q.45; kinh Tăng nhất
a hàm Q.3,4; kinh Tì ni mẫu Q.5; kinh Nghĩa
túc Q.hạ; kinh Biệt dịch tạp a hàm Q.12;
kinh A la hán cụ đức; kinh Đại bảo tích
Q.1; luật Tứ phần Q.6,12; Hữu bộ tì nại da
Q.10, 30; Tát bà đa bộ luật nhiếp Q.14; luận
Đại trí độ Q.13, 14; Đại đường tây vực kí
Q.4; The Life of The Buddha (W.W.
Rockhill)].
LIÊN HOA SINH (?-?)
Phạm: Padma-saôbhava, Gurupadma,
Urgyan-padma.
Tạng: Padma-#byuí-gnas, Rin-poche.
Hán âm: Ba đặc mã tát mộc ba ngõa.
Tổ khai sáng của phái Hồng giáo Tây
tạng, sống vào khoảng thế kỉ VIII, người nước
Ô trượng na, Bắc Ấn độ (thuộc Pakistan
ngày nay).
Ban đầu sư trụ ở chùa Na lan đà, học
thông kinh điển Đại Tiểu thừa. Sư bẩm tính
cẩn trọng, khéo dùng các phương tiện trong
việc giáo hóa.
Năm 747, nhận lời thỉnh của vua
Khất lật song đề tán (Tạng: Khri-sroí
lde btsan, 742-797), sư cùng với các
ngài Tịch hộ (Phạm: Zànta-rakwita) và
Liên hoa giới (Phạm: Kamalasìla) cùng
đến Tây tạng. Vua Tây tạng liền xây
chùa Tang da (Tạng: Samyas) ở phía
đông nam thủ đô Lạp tát (Lha-sa) để các
ngài ở.
Sư truyền bá pháp môn Du già bí mật
ở Tây tạng, phiên dịch kinh chú, đồng thời

thị hiện các kì tích thần bí để thu phục sự
qui hướng của người Tây tạng. Pháp môn
Du già bí mật là pháp quán đạt đến Thiền
định Đại hỉ lạc. Sư là người đầu tiên truyền
Mật giáo vào Tây tạng. Sư có 25 đệ tử
chuyên việc phiên dịch kinh điển Phật từ
Phạm, Hán sang tiếng Tây tạng, biên tập
thành Đại tạng kinh Cam châu nhĩ của
Tây tạng.
Sư có các tác phẩm: Ngũ chủng tam
ma da, Thánh kim cương thủ thanh y
thành tựu pháp ưu ba đề xá quảng thích
chú, Kim cương tồi phá đà la ni thích
kim cương đăng, Cát tường thế gian tôn
không hành thành tựu pháp, Bí mật thư
trạng.
[X. luận Chương sở tri Q.thượng; The
Buddhism of Tibet (L.A. Waddell)].
LIÊN HOA TAM DỤ
Cũng gọi Tích bản tam dụ.
Ba ví dụ về hoa sen nhằm nói rõ ý chỉ
“Khai hiển” trong kinh Pháp hoa theo thuyết
của tông Thiên thai.
Vì muốn trình bày rõ ý chỉ “Khai hiển”
của kinh Pháp hoa, nên tông Thiên thai căn
cứ vào “Liên Hoa” trong đề kinh, đối với
Bản môn và Tích môn, mà thành lập mỗi
môn 3 dụ.
I. Ba dụ của Tích môn.
1. Vị liên cố hoa(Vì hạt mà có hoa):
Ví dụ vì thực(chân thực) mà lập quyền
(tạm thời), dùng “liên” ví dụ cho thực, dùng
“hoa” ví dụ cho quyền. Nghĩa là để hiển
LIÊN HOA TAM DỤ
Liên Hoa Sinh

L
2790
bày nghĩa chân thực của Nhất thừa nên
đức Phật mới tạm thời lập ra quyền giáo
(giáo pháp phương tiện). Tức là đức Phật
dùng sức phương tiện thị hiện nhiều pháp
môn, chứ kì thực chỉ muốn chúng sinh
qua các giáo pháp phương tiện ấy mà biết
rõ đệ nhất tịch diệt của Nhất Phật thừa
mà thôi.
2. Hoa khai liên hiện(Hoa nở hạt bày):
Ví dụ khai quyền để hiển thực, dùng “hoa
khai” ví dụ khai quyền (mở ra giáo pháp
phương tiện tạm thời), dùng “liên hiện” ví
dụ hiển thực(hiển bày giáo pháp Nhất thừa
chân thực). Nghĩa là trên hội Pháp hoa, đức
Như lai đã khai quyền phương tiện Tam
thừa(Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát)để hiển
bày thực nghĩa Nhất thừa(một Phật thừa),
tức là mở cửa phương tiện để hiển tướng
chân thực.
3. Hoa lạc liên thành (Hoa rụng hạt
thành): Ví dụ việc bỏ quyền lập thực, dùng
“hoa lạc” ví dụ phế bỏ quyền, dùng “liên
thành” ví dụ thiết lập thực. Nghĩa là khi
thực giáo Nhất thừa đã hiển bày, thì quyền
giáo Tam thừa tự phế bỏ, tức là bỏ ngay
phương tiện, chỉ nói đạo Vô thượng. Ba ví
dụ trên là ý trong 14 phẩm đầu của kinh
Pháp hoa.
II. Ba dụ của Bản môn.
1. Vị liên cố hoa(Vì hạt có hoa): Ví
dụ từ Bản mà thùy Tích, dùng “liên” ví
dụ Bản(bản địa của đức Phật), dùng “hoa”
ví dụ Tích(Hóa thân của đức Phật). Từ
Bản thùy tích nghĩa là dùng Bản xét định
Tích, tức là xét sự hóa hiện 8 tướng

(thành đạo)của Tích môn để hiển bày Bản
địa đã thành từ lâu xa. Nghĩa là Như lai
đã thành Phật từ lâu xa lắm rồi, nhưng
muốn giáo hóa chúng sinh mà thị hiện
hóa tích(Tích)thiếu niên xuất gia, thành
Đẳng chánh giác.
2. Hoa khai liên hiện(Hoa nở hạt bày):
Ví dụ khai Tích hiển Bản, dùng “hoa khai”
ví dụ khai Tích, dùng “liên hiện” ví dụ
hiển Bản. Nghĩa là trừ bỏ cái tình chấp
của chúng sinh cho rằng Như lai mới
thành Phật ở Bồ đề đạo tràng gần đây,
chứ không biết rằng đó chỉ là Hóa thân
Phật thị hiện thùy Tích để cứu độ chúng
sinh, mà hiển bày Bản địa đã thành Phật
từ lâu xa rồi.
3. Hoa lạc liên thành (Hoa rụng hạt
thành): Ví dụ phế Tích lập Bản, dùng
“hoa lạc” ví dụ việc phế bỏ Tích, dùng
“liên thành” ví dụ việc thiết lập Bản.
Nghĩa là đức Phật thuyết pháp độ chúng
sinh trước sau đều chân thực, không hư
dối, cho nên hóa Tích mới thành Phật ở
Bồ đề đạo tràng bấy lâu nay tự nhiên phế
bỏ mà lập Bản địa thành Phật từ lâu xa.
Ba ví dụ trên là ý trong 14 phẩm sau của
kinh Pháp hoa.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.1; Thiên
thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng; Huyền
nghĩa thích tiêm giảng thuật Q.1]. (xt. Bản
Tích Nhị Môn).
LIÊN HOA TAM DỤ
Biểu Đồ:Liên Hoa Tam Dụ
Vị thực lập quyền(lập)
Khai quyền hiển thực(khai)
Phế quyền lập thực(phế)
Tích
Môn

Vị liên cố hoa
Hoa khai liên hiện
Hoa lạc liên thành
Tòng bản thùy tích(thùy)
Khai tích hiển bản(khai)
Phế tích lập bản (phế)
Bản
Môn

L
2791
LIÊN HOA TẠNG THẾ GIỚI
Phạm: Kusuma-tala garbhavyùhàlaôkàraloka-
dhàtu-samudra,
hoặc Padma-garbha-loka-dhàtu.
Cũng gọi Liên hoa quốc.
Chỉ cho thế giới hàm chứa vô lượng công
đức trang nghiêm rộng lớn từ trong hoa sen
sinh ra.
Về tướng trạng của thế giới Liên hoa tạng
này, trong các kinh đều nói khác nhau.
1. Theo kinh Hoa nghiêm, Liên hoa
tạng thế giới còn được gọi là Hoa tạng trang
nghiêm thế giới hải, Hoa tạng trang nghiêm
cụ thế giới hải, Diệu hoa bố địa thai tạng
trang nghiêm thế giới, Liên hoa tạng trang
nghiêm thế giới hải, Hoa tạng thế giới hải,
Hoa tạng thế giới, Hoa tạng giới, Thập liên
hoa tạng trang nghiêm thế giới hải, Thập
liên hoa tạng thế giới, Thập hoa tạng. Thế
giới này là thế giới trang nghiêm thanh tịnh
do hạnh nguyện tu hành của đức Tì lô giá
na Như lai ở vô lượng kiếp quá khứ mà
thành tựu.
Thế giới này được cấu tạo bởi vô số phong
luân nhiều như bụi nhỏ, phong luân dưới
cùng gọi là Bình đẳng trụ, phong luân trên
cùng gọi là Thù thắng uy quang tạng. Phong
luân trên cùng này có khả năng nâng đỡ
biển Hương thủy, trong biển này có 1 hoa
sen lớn gọi là Chủng chủng quang minh
nhụy hương chàng; thế giới Liên hoa tạng
nằm ở trong hoa sen lớn này, chung quanh
có núi Kim cương luân bao bọc, mặt đất
đều do kim cương tạo thành, bằng phẳng
bền chắc, cực kì thanh tịnh trang nghiêm.

Trong thế giới này cũng có các biển Hương
thủy nhiều như bụi nhỏ không thể kể xiết,
chung quanh mỗi biển Hương thủy có 4 Đại
châu và vô lượng vô số sông Hương thủy.
Trong mỗi biển Hương thủy cũng có bất
khả thuyết vi trần số thế giới chủng; trong
mỗi thế giới chủng lại có bất khả thuyết vi
trần số thế giới. Biển Hương thủy ở chính
giữa thế giới Liên hoa tạng gọi là Vô biên
diệu hoa quang; từ trong biển Hương Thủy
này mọc lên 1 hoa sen lớn, trong đó có 20
lớp bất khả thuyết vi trần số thế giới phân
bố khắp 10 phương. Lấy thế giới chủng ở
chính giữa này làm trung tâm, có tất cả 111
thế giới chủng nằm la liệt, tạo thành mạng
lưới thế giới, đều được trang nghiêm bằng
các thứ báu bao bọc chung quanh, trong đó
có hiện cả chư Phật và chúng sinh.
Thuyết thế giới Liên hoa tạng có nguồn
gốc từ thuyết Thiên địa khai tịch(Trời đất
hình thành) trong Sử thi Ma ha bà la đa
(Phạm: Mahàbhàrata) của Ấn độ. Như
kinh Đại bi quyển 3, luận Đại trí độ quyển
8, luận Ngoại đạo Tiểu thừa niết bàn, v.v...
đều cho rằng từ nơi rốn của thần Tì thấp nô
(Phạm:Viwịu) mọc lên hoa sen, trong hoa
sen có Phạm thiên vương, từ trong tâm,
Phạm thiên vương sáng tạo ra trời đất, con
người và muôn vật.
So sánh thuyết này với thuyết Thế giới
Hoa tạng trang nghiêm trong kinh Hoa
nghiêm, tuy khác nhau rất nhiều về phạm
vi rộng hẹp lớn nhỏ, sự cấu tạo trang nghiêm,
nhưng giống nhau ở điểm có phong luân
nâng đỡ thủy luân, hoa sen từ trong nước
mọc lên và từ hoa sen ấy, trời đất muôn vật
được thành lập. Lại nữa, thế giới Hoa tạng
là do hạnh nguyện của đức Tì lô giá na mà

được trang nghiêm thanh tịnh, ánh sáng
chiếu khắp; còn Phạm thiên vương cũng có
vô lượng quang minh, là đấng chúa tể sáng
tạo muôn vật. Đem đối chiếu 2 thuyết này,
ta thấy giữa thuyết Thế giới Liên hoa tạng
và thuyết Thiên địa khai tịch của phái Tì
thấp nô có mối quan hệ mật thiết với nhau.
Ngoài ra, thế giới Liên hoa tạng trong
kinh Hoa nghiêm là thế giới Hoa tạng được
hình thành bởi hoa sen thật, nhưng Nhiếp
Đại thừa luận thích quyển 15 (bản dịch đời
LIÊN HOA TẠNG THẾ GIỚI

L
2792
Lương) lại cho rằng hoa sen là ví dụ để hiển
bày pháp giới chân như của Đại thừa, chứ
không phải là hoa sen thật.
2. Theo kinh Phạm võng, thế giới Liên
hoa tạng cũng gọi là Liên hoa đài tạng thế
giới hải, Liên hoa hải tạng thế giới, Liên
hoa đài tạng thế giới. Chỉ cho thế giới được
chứa đựng trong hoa sen lớn nghìn cánh,
mỗi cánh sen là 1 thế giới, mỗi thế giới có
trăm ức núi Tu di, trăm ức 4 đại châu và
trăm ức cõi Nam diêm phù đề. Đức Phật
Lô xá na là nguồn gốc của thế giới này,
Ngài ngồi kết già trên đài sen, tự biến hóa
ra nghìn Phật Thích ca, mỗi Phật Thích ca
ngồi trên một cánh sen; rồi mỗi mỗi trong
nghìn Phật Thích ca lại biến hóa ra trăm
ức bồ tát Thích ca, mỗi bồ tát Thích ca
đều ngồi dưới gốc cây bồ đề ở cõi Nam
diêm phù đề, tuyên thuyết pháp môn tâm
địa của Bồ tát. Trong đó mỗi cọng cỏ là
một đại thiên thế giới, có trăm ức núi Tu
di và 4 đại châu, mỗi 1 thế giới 4 đại châu
là chỗ giáo hóa của 1 vị bồ tát Thích ca;
trăm ức 4 đại châu là 1 đại thiên thế giới,
là chỗ giáo hóa của1bồ tát Đại Thích ca, 1
nghìn đại thiên thế giới là do đức Phật Lô
xá na chủ lãnh, 10 vạn ức thế giới 4 đại
châu, gọi là Thế giới liên hoa đài tạng.
Về sự cấu tạo thế giới của thuyết này (tức
kinh Phạm võng), có khác với cách cấu tạo
thế giới Hoa tạng trang nghiêm trong kinh
Hoa nghiêm và gọi là Liên hoa đài tạng thế
giới, cũng là trú xứ của Phật Lô xá na. Thuyết
này căn cứ vào kinh Hoa nghiêm mà có,
nhưng hoa sen của thế giới này lại do 1 nghìn

cánh hợp thành và đức Phật Lô xá na ngồi
kết già trên đài hoa ấy. Còn thuyết của Tì
thấp nô thì cho rằng Phạm thiên vương ngồi
kết già trên hoa sen màu vàng nghìn cánh,
như vậy 2 thuyết ăn khớp nhau. Cho nên,
ta có thể nói mà không sợ sai lầm rằng, thuyết
Liên hoa đài tạng thế giới trong kinh Phạm
võng đã trực tiếp kế thừa từ thuyết Thiên
địa khai tịch trong Sử thi Ma ha bà la đa
(Phạm:Mahàbhàrata).
Ngoài ra, Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển 3 nói, cảnh giới của 10 đức Phật có
thể chia làm Quốc độ hải(quả phần bất khả
thuyết)và Thế giới hải(nhân phần bất khả
thuyết). Thế giới hải là các loại thế giới của
10 đức Phật nhiếp hóa, lại có thể chia làm
Liên hoa tạng trang nghiêm thế giới hải, Tam
thiên giới ngoại thập trùng thế giới hải và
Vô lượng tạp loại thế giới hải. Vì căn tính
của chúng sinh khác nhau nên quốc độ mà
họ cảm thấy được cũng bất đồng; quốc độ
mà giai vị “Chứng nhập sinh” cảm được tức
là Liên hoa tạng thế giới.
Còn Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 3 thì, đối lại với Liên hoa tạng trang
nghiêm thế giới hải, lập ra 3 loại thế giới
là: Liên hoa đài tạng thế giới (thuyết của
kinh Phạm võng), Hoa tạng biến pháp giới
và Thụ hình đẳng tạp loại thế giới. Loại
trước là thuyết của Đồng giáo Nhất thừa, 2
loại sau là thuyết của Biệt giáo. Ngoài ra,
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 11 của ngài
Trừng quán thì căn cứ vào 2 nhân chúng
sinh và Phật mà giải nói về Liên hoa tạng
thế giới.
Thuyết của tông Tịnh độ thì căn cứ vào
luận Tịnh độ của ngài Thế thân mà chủ
trương rằng thế giới Cực lạc của đức Phật A

di đà tức là Liên hoa tạng thế giới. Còn thuyết
của tông Đông mật ở Nhật bản thì lấy Tịnh
độ của Báo thân Phật A di đà làm thế giới
Liên hoa tạng của thân Gia trì, lấy trú xứ
của Pháp thân Đại nhật Như lai làm thế
giới Liên hoa tạng của thân Bản địa, lấy Hãn
lật đà(nhục đoàn tâm, tức trái tim) của chúng
sinh làm thế giới Liên hoa tạng của thân
hành giả.
Về sau, theo đà mở rộng tín ngưỡng Hoa
nghiêm mà bản đồ thế giới Liên hoa tạng
cũng rất phổ biến. Tại Trung quốc, vào năm
Hàm hanh thứ 3 (672) đời Đường, trên 3
LIÊN HOA TẠNG THẾ GIỚI

L
2793
lớp cánh sen chung quanh tòa sen của tượng
Phật Lô xá na ở chùa Phụng tiên tại Long
môn, đều có khắc tượng Phật Thích ca
trên mỗi cánh để tượng trưng thế giới Liên
hoa tạng.
Lại nữa, trên các cánh sen của Đại Phật
ở chùa Đông đại, Nhật bản, có khắc nghìn
Phật Thích ca, trăm ức tiểu Thích ca, theo
thuyết của kinh Phạm võng.
[X. kinh Tạp thí dụ; kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ) Q.2-4; Q.23, 26, 27; kinh
Phạm võng Q.hạ; kinh Đại thừa du già kim
cương tính hải mạn thù thất lợi thiên tí
thiên bát đại giáo vương Q.9; Hoa nghiêm
kinh khổng mục chương Q.4; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.2; Tân hoa nghiêm
kinh luận Q.6; Hoa nghiêm kinh hành
nguyện phẩm sớ sao Q.6; Phạm võng kinh
Bồ tát giới bản sớ Q.1; Phật tổ thống kỉ
Q.31, 42].
LIÊN HOA THẬP DỤ
Mười ví dụ về hoa sen.
Cứ theo kinh Trừ cái chướng bồ tát sở
vấn quyển 9, hoa sen sinh ra từ bùn nhơ,
nhưng không nhiễm mùi bùn mà lại có mùi
thơm vi diệu lan tỏa, khiến người thấy sinh
tâm vui mừng, nên dùng để ví dụ cho 10
thiện pháp tu hành của Bồ tát. Đó là:
1. Lìa tất cả ô nhiễm: Bồ tát tu hành,
thường dùng trí tuệ quánxét các cảnh,
chẳng sinh tâm tham đắm, tuy ở trong dòng
sinh tử vẩn đục mà không bị nhiễm ô, ví
như hoa sen mọc trong bùn nhơ mà chẳng
dính bùn.
2. Không chung đụng với những pháp

xấu ác: Bồ tát tu hành diệt ác sinh thiện,
giữ gìn 3 nghiệp thân, khẩu, ý thanh tịnh,
không cùng chung với bất cứ điều xấu ác
nào, ví như hoa sen chẳng hề dính một giọt
nước bùn nhơ.
3. Giới hương đầy đủ: Bồ tát tu hành,
kiên trì giới luật, có thể diệt trừ nghiệp ác
của thân, khẩu, cũng giống hương thơm có
thể đánh tan khí hôi thối, ví như mùi thơm
vi diệu của hoa sen lan tỏa, khắp nơi đều
nghe biết.
4. Bản thể trong sạch: Bồ tát tuy sống
trong 5 cõi trọc ác, nhưng nhờ giữ giới, nên
thân tâm được thanh tịnh, ví như hoa sen
tuy sinh trong bùn nhơ mà thể tính tự nhiên
thanh khiết.
5. Nét mặt tươi tắn, vui vẻ: Tâm của
Bồ tát thường vui với thiền định, các tướng
tròn đầy, khiến cho người thấy sinh tâm
hoan hỉ, ví như hoa sen khi nở, ai thấy
cũng đẹp lòng.
6. Mềm mại mịn màng: Bồ tát tu hạnh
từ thiện, nhưng đối với các pháp cũng không
trệ ngại, cho nên thể thường thanh tịnh, nhu
hòa, không thô rít, ví như hoa sen mềm mại,
trơn láng.
7. Người thấy đều an lành: Bồ tát thành
tựu thiện hạnh, hình tướng trang nghiêm vi
diệu, người thấy đều được tốt lành, ví như
hoa sen đẹp đẽ, thơm ngát, người thấy hoặc
nằm mộng thấy đều được an lành.
8. Hoa nở tròn đủ: Bồ tát tu hành viên
mãn, công đức đầy đủ, phúc trí trang
nghiêm, ví như hoa sen khi nở bày cả gương
và hạt.
9. Thành thục thanh tịnh: Diệu quả
của Bồ tát viên mãn thành thục, nên trí tuệ
phát sáng, có thể khiến cho 6 căn của người

thấy nghe đều được thanh tịnh, ví như hoa
sen đã nở rộ, nếu mắt thấy màu hoa, mũi
ngửi hương hoa, thì các căn khác cũng đều
được thanh tịnh.
10. Mới sinh ra đã được nghĩ tưởng
đến: Bồ tát mới sinh ra, trời, người đều vui
vẻ hộ trì, vì biết chắc Bồ tát có khả năng tu
tập thiện hạnh, chứng quả bồ đề, ví như
hoa sen khi mới mọc lên, tuy chưa thấy
hoa, nhưng mọi người đều nghĩ rằng sẽ có
hoa sen.
LIÊN HOA THẬP DỤ

L
2794
LIÊN HOA TINH TIẾN (?-?)
Cũng gọi Vật đề đề tê ngư.
Danh tăng Tây vực, sống vào đời Đường,
người nước Cưu tư (Khố xa, Tân cương).
Sư trụ trì chùa Liên hoa ngoài cửa tây
thành Khuất chi. Ngoài ngôn ngữ của các
nước Tây vực, sư còn thông thạo cả 2 thứ
tiếng Phạm và Hán.
Đầu năm Trinh nguyên (785-804), sư
Ngộ không vốn ở chùa Chương kính tại
Trường an, từng đi Ấn độ thỉnh kinh, khi
từ Ấn độ trở về, sư có lưu lại thành Khuất
chi hơn 1 năm, trong thời gian này, sư thỉnh
ngài Liên hoa Tinh tiến phiên dịch bộ kinh
Thập lực bằng tiếng Phạm mà sư mang về
từ Ấn độ.
Năm Trinh nguyên thứ 6 (786), sư Ngộ
không về tới Trường an, đem bộ kinh Thập
lực và răng Phật dâng lên triều đình.
[X. Tống cao tăng truyện Q.3; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.17].
LIÊN HOA Y
Cũng gọi Liên hoa phục.
Chỉ cho ca sa, nghĩa là chiếc áo thanh
tịnh không nhiễm ô.
Thích thị yếu lãm quyển thượng (Đại 54,
268 trung), nói: “Ca sa là áo lìa nhiễm ô (...),
cũng gọi là Liên hoa y, nghĩa là không bị
bùn nhơ của dục vọng làm ô uế”.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7].
LIÊN KINH
... ..
Chỉ cho kinh Pháp hoa.
Sách Dậu dương tạp trở ghi rằng, Hòa
thượng Tố ở chùa Đại hưng thiện đã tụng

37.000 bộ kinh Pháp hoa, có 1 vị tăng làm
thơ tặng Hòa thượng như sau:
“Tam vạn Liên kinh tam thập xuân
Bán sinh bất đạp viện môn trần”.
(Ba mươi năm ba vạn kinh sen
Nửa đời chẳng dính bụi bon chen).
LIÊN MỤC TƯỚNG
Cũng gọi Chân thanh nhãn tướng.
Tướng mắt xanh biếc như hoa sen, 1
trong 32 tướng tốt của đức Phật và Chuyển
luân Thánh vương. Vì mắt Phật xanh biếc
như hoa sen xanh nên gọi là Liên mục. Đến
đời sau, hễ mắt người nào thấy suốt chánh
tà, cũng gọi là Liên mục.
LIÊN NHÃN
... ..
Chỉ cho mắt của Phật và Bồ tát. Phật và
Bồ tát từ bi nhu hòa, mắt của các Ngài sáng
trong, vi diệu như hoa sen xanh, nên gọi là
Liên mục.
Phẩm Phật quốc kinh Duy ma (Đại 14,
537 hạ), nói:
“Mắt trong dài rộng như sen xanh
Tâm sạch đã qua các thiền định
Chứa góp tịnh nghiệp không kể xiết
Tịch lặng độ chúng con cúi đầu
Đã thấy Thế tôn dùng thần biến
Mười phương cõi nước đều hiện tiền”.
LIÊN NHƯ (1415-1499)
.....
Cao tăng Nhật bản, người Kinh đô
(Kyoto), Tổ đời thứ 8 của phái chùa Bản
nguyện thuộc Tịnh độ chân tông, tên Bố
đại hoàn, Hạnh đình hoàn, húy Kiêm thọ.
Năm 15 tuổi, sư bỗng có chí muốn trùng
hưng tông phái. Năm 17 tuổi, sư y vào ngài
Tôn ứng ở viện Thanh liên xuất gia. Không
bao lâu, sư đến Đại cốc nghiên cứu tông

nghĩa và lễ bái di tích của ngài Thân loan.
Về sau, sư tận lực giáo hóa, thường dùng lời
nói bình dị giảng diễn tông chỉ, nhờ thế giáo
đoàn Chân tông phát triển rộng. Sau vì bản
LIÊN NHƯ

L
2795
sơn Đại cốc bị tăng đồ chùa Diên lịch thiêu
hủy, nên sư phải lánh đến chùa Cận tùng ở
Đại tân. Sư lập riêng chùa Bản nguyện ở
Sơn khoa, làm Thạch biệt viện ở Đại phản,
hoàn thành chí nguyện trung hưng phái Bản
nguyện tự.
Năm Minh ứng thứ 8 (1499) sư tịch,
thọ 85 tuổi. Vua ban thụy hiệu Tuệ Đăng
Đại Sư.
Sư có các tác phẩm: Chính tín kệ đại ý,
1 quyển, Ngự văn ngũ thiếp, Chân tông lĩnh
giải văn nhất thông.
[X. Liên như thượng nhân truyện kí; Đại
cốc Bản nguyện tự thông kỉ Q.2].
LIÊN THAI
... ..
Cũng gọi Liên hoa thai.
Bào thai hoa sen. Những người niệm Phật
vãng sinh Tịnh độ đều từ trong hoa sen hóa
sinh, giống như trong thai mẹ, cho nên gọi
là Liên thai.
Liên tông bảo giám quyển 8 (Đại 47, 339
hạ), nói: “Khi vãng sinh Tịnh độ, vào liên
thai kia, hưởng thụ sự vui sướng”.
Quán kinh sớ quyển hạ của ngài Nguyên
chiếu (Đại 37, 295 hạ) nói: “Nên biết tâm
tưởng Phật ngày nay, quả đức, tướng tốt ắt
đã đầy đủ, liên thai nhen nhúm tức là tâm
ấy, tự chứng bồ đề, chứ không do người khác
mà được”.
LIÊN TÔNG
.....
Cũng gọi Liên môn.
Tức là tông Tịnh độ.
Tông này bắt nguồn từ Bạch liên xã(hội

Sen trắng) do ngài Tuệ viễn sáng lập ở chùa
Đông lâm, Lô sơn, Trung quốc.
Bài tựa trong Liên tông bảo giám của ngài
Ưu đàm Phổ độ (Đại 47, 304 thượng), nói:
“Tổ Tuệ viễn đời Đông Tấn đến Lô sơn kết
duyên tu hành cùng với các vị cao tăng và
danh sĩ triều đình. Ngài nói rằng có rất nhiều
tên của Tam muội trong các pháp môn,
nhưng công hạnh cao mà dễ tiến thì chỉ có
pháp môn niệm Phật là đứng đầu, vì thế mà
ngài lập ra Bạch liên xã, chuyên niệm Phật
cầu vãng sinh”.
Hoa sen tượng trưng cho y báo của cõi
Cực lạc Tịnh độ, vì thế tông Tịnh độ cũng
còn có tên là Liên tông.
[X. Liên tông cửu tổ truyện lược; A di đà
kinh sớ sao Q.2; Liên tông chư giới nghi].
(xt. Tịnh Độ Tông).
LIÊN TÔNG BẢO GIÁM
...........
Cũng gọi Lô sơn liên tông bảo giám, Lô
sơn liên tông bảo giám niệm Phật chính
nhân, Niệm Phật bảo giám.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Ưu đàm
Phổ độ soạn ở chùa Đông lâm, Lô sơn, vào
đời Nguyên, Trung quốc.
Ngài Ưu đàm Phổ độ cảm thương vì thời
bấy giờ nhiều người gọi là Liên tông, nhưng
không hiểu được ý chỉ của Sơ tổ Tuệ viễn,
lại bị các tà thuyết mê hoặc, cho nên biên
tập các lời nói trong các kinh sách rồi thêm
bớt hoặc nhuận sắc mà thành sách này, để
hoằng dương yếu chỉ niệm Phật chân chính
hầu cứu vãn thời tệ.
Nội dung chia làm nhiều chương và
cương mục, thứ tự sau:
- Niệm Phật chính nhân 14 chương.
- Niệm Phật chính giáo 19 chương.

- Niệm Phật chính tông 8 chương.
- Niệm Phật chính phái 22 chương.
- Niệm Phật chính tín 6 chương.
- Niệm Phật chính hạnh 14 chương.
- Niệm Phật chính nguyện 7 chương.
- Niệm Phật vãng sinh chính quyết 12
chương.
- Niệm Phật chính báo 5 chương.
- Niệm Phật chính luận 25 chương.
Trong 10 quyển, đầu mỗi quyển là phần
LIÊN TÔNG BẢO GIÁM

L
2796
Tổng thuyết, tiếp theo là chính văn của các
kinh luận, hành trạng của các bậc cổ đức,
giáo ngữ...
[X. Đại minh tam tạng Thánh giáo Bắc
tạng mục lục Q.4; Đại thanh tam tạng Thánh
giáo mục lục Q.5; Nguyên sử Q.22].
LIÊN TÔNG CỬU TỔ
...........
Chín vị Tổ của Liên tông.
Từ khi ngài Tuệ viễn sáng lập Liên xã ở
chùa Đông lâm trên núi Lô sơn, vào thời
Đông Tấn, mới có tên Liên tông. Kể từ đó
cho đến đời nhà Thanh, có tất cả chín vị
Tổ tiếp nối đề xướng và truyền thừa pháp
môn niệm Phật. Danh sách của các Ngài
như sau:
- Sơ tổ Đông lâm Tuệ viễn ở Lô sơn.
- Nhị tổ Quang minh Thiện đạo ở
Trường an.
- Tam tổ Bát chu Thừa viễn ở Hoành sơn.
- Tứ tổ Vân phong Pháp chiếu ở Hành
châu.
- Ngũ tổ Ô long Thiếu khang ở Tân định.
- Lục tổ Vĩnh minh Diên thọ ở Hàng
châu.
- Thất tổ Chiêu khánh Tỉnh thường ở
Vũ lâm.
- Bát tổ Vân thê Châu hoành ở Cổ hàng.
- Cửu tổ Phạm thiên Tỉnh an ở Phượng
sơn.
[X. Liên tông cửu tổ truyện lược.]
LIÊN TÔNG PHÁI
........
Cũng gọi Trúc lâm liên tông.
Một tông phái của Việt nam, do ngài

Bạch mai Lân giác sáng lập ở chùa Bà đá
tại Thăng long vào khoảng thế kỷ thứ XVII.
Tông phái này bắt nguồn từ Bạch liên
tông do ngài Từ chiếu Tử nguyên đời Nam
Tống, Trung quốc, đề xướng, chủ trương
Thiền Tịnh một mối, cho giáo là mắt Phật,
Thiền là tâm Phật, lấy việc niệm Phật A di
đà làm công án Thiền, pháp tu thực tiễn là
chuyên niệm danh hiệu Di đà.
Tông này thịnh hành ở miền Bắc Việt
nam; các chùa chủ yếu của Tông này là chùa
Hàm long ở Bắc ninh, chùa Nhật quang ở
Kiến an, chùa Liên tông ở Hà nội, v.v...
LIÊT THƯỜNG KIM TRƯỢNG
Chỉ cho tấm áo rách(liệt thường) và cây
gậy vàng(kim trượng).
Đức Phật dùng hình tượng này để dự
đoán việc Phật giáo Ấn độ bị phân hóa thành
18 bộ phái.
Cứ theo Câu xá tụng sớ chú ghi chép,
một hôm, vua Tần bà sa la mộng thấy 1
chiếc mền rách làm 18 mảnh, 1 cây gậy
vàng gãy làm 18 khúc, nhà vua cảm thấy lo
sợ, bèn đến thưa hỏi Phật, đức Phật nói:
“Sau khi ta diệt độ hơn 100 năm, có vua A
du ca ra đời, uy danh lừng lẫy khắp châu
Nam thiệm bộ, bấy giờ bật sô chia thành
18 bộ phái, nhưng đều hướng tới cửa giải
thoát. Đây là điềm báo trước cho sự phân
phái ấy”.
[ X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.1].
LIÊT TỔ ĐỀ CƯƠNG LỤC
Tác phẩm 42 quyển, do ngài Ngốc ông
Hành duyệt (1619-1684) soạn vào đời
Thanh, được thu vào Vạn tục tạng tập 112.
Tác phẩm này là kết quả của hơn 20 năm
vân du khắp 4 phương của ngài Hành duyệt.
Trong sách ghi chép lời dạy và đức hạnh

của các bậc Tổ sư, hoặc theo việc mà viết
thành văn, hoặc theo lời kể mà ghi thành
việc, tùy theo chỗ thấy biết mà ghi chép,
không phân biệt xưa nay, tôn ti, tông phái
hay thứ tự các thế hệ.
Nội dung thu chép pháp ngữ của hơn
400 vị Thiền sư chính thống và bàng hệ từ
LIÊT TỔ ĐỀ CƯƠNG LỤC

L
2797
thời Ngũ gia tông phái(Lâm tế, Tào động,
Qui ngưỡng, Vân môn, Pháp nhãn) trở về trước,
với hơn 3.000 tắc Tông tổ đề cương và hơn
300 việc trọng yếu trong chốn tùng lâm, như:
Chúc li, báo bản, tôn tổ, thướng đường, tiểu
tham, tiết lạp, nguyên đán, pháp khí, v.v...
tất cả đều căn cứ theo chương Trụ trì nhật
dụng trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
mà giải thích rất rõ ràng. Bộ sách này là kim
chỉ nam cho người tu đạo.
LIÊT TUÊ
.....
Gọi đủ: Hữu lậu vô nhiễm liệt tuệ.
Chỉ cho thể của trần sa hoặc. Vì thể của
hoặc này là bất nhiễm ô vô tri, nên là hữu
lậu, chẳng phải phiền não nhuận sinh, nên
là vô nhiễm; không kham được việc độ người,
cũng không siêng năng cầu sự hiểu biết, cho
nên gọi là Liệt tuệ(trí tuệ kém cỏi).
Ngoài ra, cứ theo Phật địa kinh luận quyển
1, thì trí tuệ yếu kém gọi là Liệt trí.
[X. Ma ha chỉ quán Q.3 phần cuối; Pháp
hoa huyền nghĩa giảng thuật Q.3 (Đại bảo)].
LIÊT TỬ
.....
I. Liệt Tử (?-?).
Danh nhân Trung hoa, sống vào thời
Chiến quốc, người nước Trịnh, họ Liệt, tên
Ngự khấu.
Ông sinh sau Lão tử, trước Trang tử, tức
khoảng thế kỉ thứ IV trước Tây lịch. Ông có
soạn bộ sách Liệt tử. Nội dung bàn về tư
tưởng của Đạo gia. Nhưng ngày nay đã chứng
minh được rằng bộ sách này là do người đời
sau ngụy tạo, ngay cả đến việc Liệt tử có là

nhân vật thực hay không còn phải đợi khảo
chứng. Tuy nhiên, về mặt tư tưởng và ảnh
hưởng đối với văn học Trung quốc thì ông
được xếp ngang hàng với Trang chu. Người
đời gọi Lão tử, Trang tử, Quan tử, và Liệt tử
là Đạo gia tứ tử, hoặc gọi là Tứ kinh.
II. Liệt Tử.
Cũng gọi Liệt tử xung hư chân kinh,
Xung hư chí đức chân kinh.
Kinh của Đạo giáo, 8 quyển, do Liệt ngự
khấu soạn vào đời Chu, Trung quốc, Trương
trạm chú giải vào đời Tấn.
Nội dung tư tưởng trong sách này cho
rằng chí hư vô cực là bản thể của vũ trụ,
muôn vật từ đó mà sinh hóa không ngừng,
đồng thời đề xướng thuyết luân hồi chuyển
sinh, cho rằng sinh tử là sự biến hóa của
bản thể. Về lí tưởng tối cao là đời sống vô
vi tự nhiên, vượt ra ngoài sự khen chê, được
mất của thế gian, mà dung hợp với bản thể
vũ trụ rộng lớn sâu xa, mầu nhiệm tột bực.
Trong sách có dùng nhiều ngụ ngôn, trùng
ngôn. Qua khảo cứu, có người cho rằng
nội dung sách này là phù hợp với thuyết
của Trang tử, có nhiều chỗ do người đời
sau góp nhặt lại mà thành. Nhưng hiện
nay, nhiều học giả cho rằng sách này đã
do học trò của Vương bật ngụy tạo vào
thời Ngụy Tấn.
LIÊT ỨNG THÂN
........
Cũng gọi Trượng lục thân Phật, Liệt ứng
trượng lục thân Phật.
Thân 1 trượng 6 mà đức Phật thị hiện,
ứng hóa cho hàng phàm phu, Nhị thừa và
Bồ tát trước Thập địa thấy được, là 1 trong
2 ứng thân ở cõi Phàm thánh đồng cư, do
tông Thiên thai lập ra.

Thiên thai tứ giáo nghi (Đại 46, 775
thượng), nói: “Thị hiện từ cung trời Đâu suất
giáng trần, gá thai nơi Hoàng hậu Ma da,
rồi sinh, lớn lên, cưới vợ, sinh con, xuất gia,
6 năm tu khổ hạnh, ngồi trên tòa cỏ, thành
đạo dưới gốc Bồ đề, đó là Liệt ứng thân”.
Ngoài ra, Thiên thai Tứ giáo nghi tập chú
quyển Thượng cho rằng, Liệt ứng thân là đối
lại với Thắng ứng thân của Đại thừa, chứ Liệt
không phải là kém. Lại nữa, Tiểu thừa cho
LIÊT ỨNG THÂN

L
2798
rằng thân của đức Thích tôn cũng do nghiệp
sinh ra, cho nên gọi là Liệt ứng thân.
(xt. Tam Thân, Ứng Thân).
LIÊU CHỦ
.....
Cũng gọi Trực liêu.
Chức vụ phụ tá cho vị Liêu nguyên trong
Thiền lâm, có trách nhiệm giữ gìn áo bát
cho chúng tăng.
Chức vụ này y theo thời gian vào liêu
trước sau mà lần lượt nhận lãnh, có người
làm 1 tháng, có người làm nửa tháng, cũng
có người làm 10 ngày, tùy theo qui định khác
nhau của các chùa. Liêu chủ và Liêu phó
ngày đêm không rời khỏi các liêu, lúc chư
tăng ngồi thiền, thì Liêu chủ, Liêu phó và
Liêu nguyên cùng ngồi trước bàn Phật.
Điều Liệt chức tạp vụ trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1133
thượng), nói: “Liêu chủ, Liêu phó có phận sự
xếp đặt chỗ ở cho chúng tăng, vị Liêu nguyên
chiếu theo thứ bậc giới lạp, từ dưới lên trên
mà thỉnh cử để sung vào 2 chức vụ trên, tên
của 2 vị này được niêm yết trên bảng, 10 ngày
thay 1 lần để giúp việc cho Liêu nguyên. Liêu
chủ, Liêu phó trông coi chúng tăng sớm tối
đi về tăng đường, soát trên các án kinh, xem
có ai bỏ quên vật gì thì thu lấy để trả lại cho
người ấy, để ý những vật lặt vặt trong liêu,
trông coi việc hương đèn trà nước, chớ để
cho người ngoài ngủ nhờ hoặc gửi các đồ vật
buôn bán trong liêu”.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.4]. (xt. Liêu
Nguyên).
LIÊU ĐẠO TÔNG (1032-1101)

Vị Hoàng đế đời thứ 8 của nhà Liêu,
Trung quốc, họ Da luật, tên Hồng cơ, ở ngôi
1055-1100.
Ông lên ngôi năm 24 tuổi, trong và
ngoài nước tuy còn một vài cuộc phân
tranh, nhưng nói chung thì tương đối đã
hòa bình. Ông thừa kế chính sách của đời
trước, tiếp tục đẩy mạnh công cuộc Hán
hóa. Ông là vị Hoàng đế sùng tín Phật giáo
bậc nhất của đời Liêu, rất tinh thông học
thuyết Hoa nghiêm. Tương truyền, “mỗi
năm vua thỉnh 3 vạn 6 nghìn vị sa môn để
cúng dường trai tăng, mỗi ngày có3 nghìn
người xuất gia”. Vua còn xây cất nhiều chùa
tháp điện đường, trong đó qui mô nhất là
Đại điện đường của chùa Phụng phúc, được
coi là bậc nhất ở nước Liêu. Trong năm
Thanh ninh (1055-1064) vua còn kiến tạo
Bạch tháp ở chùa Đại hoàng tế tại Cẩm
châu, hiện nay vẫn còn.
Tác phẩm: Hoa nghiêm kinh tán.
[X. Thích thị kê cổ lược Q.4].
LIÊU ĐẾ SÍNH (1827-1893)
Tổ sư của Chân không giáo, 1 tông giáo
dân gian do ông sáng lập vào khoảng năm
Đồng trị (1862-1874) đời Thanh, người Tầm
ô, Giang tây.
Ông bắt đầu tu đạo ở tuổi trung niên,
nghiên cứu Ngũ bộ lục sách của La tổ, lấy
việc trở về nguồn gốc, về 1, về không làm
tông chỉ, tu hành bằng phương pháp tĩnh
tọa, tĩnh ngộ để đạt đến cảnh giới dung hợp
giữa tự thân và bản thể chân không, chữa
bệnh cho người bằng pháp tĩnh tọa, cấm
hút thuốc phiện. Tín đồ của tông giáo này ở
rải rác khắp các tỉnh Giang tây, Quảng đông,
Phúc kiến, v.v... về sau còn được truyền đến
vùng Đông Nam Á.

Ông có các tác phẩm: Báo không, Vô
tướng, Báo ân, Tam giáo.
LIÊU NGUYÊN
... ..
I. Liêu Nguyên.
Cũng gọi Tọa nguyên, Tòa nguyên, Liêu
thủ tòa, Đệ nhất tòa.
LIÊU NGUYÊN

L
2799
Chức vụ trông coi công việc các liêu trong
Thiền lâm, 1 trong 6 vị Đầu thủ.
Chức vụ này có trách nhiệm trông coi
về kinh sách, phẩm vật, trà nước, củi than,
quét tước, dọn dẹp và xin cấp nhu yếu phẩm
cho các liêu. Dưới chức này, còn có Liêu
trưởng, Liêu phó, Phó liêu, Vọng liêu v.v...
giúp việc cho Liêu nguyên.
Vì am hiểu các việc trong chùa, cho nên
Liêu nguyên quán xuyến mọi việc như: Xem
xét chúng tăng trong liêu xem kinh, đọc kinh,
răn nhắc việc trái phạm luật lệ, dàn xếp việc
tranh cãi nội bộ, hướng dẫn qui củ cho
những người mới đến chùa, tóm lại, phải
phụ trách xử lý tất cả các việc.
Chỗ Liêu nguyên ở, gọi là Liêu nguyên
liêu.
[X. điều Liệt chức tạp vụ trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.4; Tăng đường
thanh qui Q.5, môn Chức vị trong Thiền
lâm tượng khí tiên]. (xt. Chúng Liêu).
II. Liêu Nguyên.
Thời cận đại, các tùng lâm Thiền tông
có đặt Vân thủy đường(nhà Thượng khách),
Liêu nguyên là chức vụ trông coi các việc
trong Vân thủy đường này.
LIÊU QUỐC PHẬT GIÁO
Phật giáo nước Liêu (Lào).
Liêu, xưa gọi là Lão qua, là 1 nước nhỏ
nằm sâu trong lục địa của bán đảo Trung
nam, Bắc giáp Trung quốc, Đông giáp Việt
nam, Tây giáp Miến điện, Nam giáp Cao
miên. Trong nước có nhiều chủng tộc, nhưng
quan trọng thì có 3 chủng tộc: Lào, Kha và
Mèo. Chủng tộc Lào vốn có nguồn gốc từ

vùng Tây nam Trung quốc, từ đời Đường
đến đời Nguyên khoảng hơn 600 năm, chịu
ảnh hưởng của văn hóa Trung quốc và Ấn
độ,từng tin thờ Phật giáo, nhưng cũng xem
trọng việc cúng tế quỉ thần và mang nặng
sắc thái dân tộc. Về sau, chủng tộc này dần
dần tiến xuống phía nam rồi định cư ở nước
Lào, chiếm 2/3dân sốnước này.
Phật giáo bắt đầu được truyền vào nước
Lào từ sau khi vua Pháp ngang (Fia Nguon,
ở ngôi 1353-1373) sáng lập nước Nam
chưởng (Lang chang). Vua Pháp ngang
thủa nhỏ từng theo cha lưu vong đến Cao
miên, được Trưởng lão Ma ha ba sa mạn
đa (Mahàpasamanta) dạy dỗ; Vương hậu
là con gái của vua Cao miên, là tín đồ
thuần thành của Phật giáo, vua Pháp
ngang chịu ảnh hưởng của Vương hậu, liền
cung thỉnh cao tăng, đúc tượng Phật, làm
chùa Ba sa mạn (Pasamanarma), dân
chúng Lào cũng dần dần chuyển sang tín
ngưỡng Phật giáo.
Vào năm
Vĩnh lạc thứ 2
(1404) đời
Minh, nước
Nam chưởng
được Trung
quốc thừa
nhận, phong
là “Lão Qua
Tuyên Úy
Ti”, Bấy giờ
nhằm đời vua
Phạ du tam
thành thái đang tại vị, vua từng làm chùa
Ma na lan (Wat Manorom) và đề cao Phật
học. Vua Duy tô (Visoun, ở ngôi 1501-1520)

xây chùa Duy tô nổi tiếng để thờ xá lợi Phật.
Đến đời vua Tất đạt đề lạp (Sethathirath)
lại dựng tháp Đại xá lợi (Dhàtu Luang)
lớn nhấtnước Lào ở phía bắc thủ đô Vĩnh
trân (Viêng chăn).
Giữa thế kỉ XVII, Lào trở thành trung
tâm Phật giáo Đông nam á. Về sau bị rơi
vào trạng huống phân chia lâu dài, đến đầu
thế kỉ XIX thì Viêng chăn trở thành 1 tỉnh
của Thái lan. Đến giữa thế kỉ XIX, nhờ Thái
lan và Việt nam kèn cựa nhau nên Lào mới
LIÊU QUỐC PHẬT GIÁO
Tháp Đại xá lợi ở Viêng chăn

L
2800
được an định, nhưng sau đó bị thế lực người
Pháp xâm nhập, cuối cùng, vào năm 1893,
Lào trở thành nước bảo hộ của Pháp.
Thời kì Pháp thuộc, Phật giáo không còn
được nhà nước hộ trì nữa nên rất khó phát
triển, nhưng điều may mắn là tuyệt đại đa
số nhân dân vẫn kính tin Phật giáo. Nền
giáo dục cũ ở quá khứ lấy các chùa làm trung
tâm; bây giờ dưới sự thống trị của người Pháp,
chính phủ nắm quyền giáo dục. Nhưng vì
nền giáo dục quốc dân không được phổ cập,
nên chùa Phật vẫn là nơi quan trọng cho
hàng trí thức cao thâm và những nhà nghiên
cứu Phật giáo mà người Pháp không cách
nào ngăn cấm được.
Đầu thế kỉ XX, Phật giáo Lào thi hành
tổ chức cơ cấu phân chia tầng cấp, dưới nhà
nước là châu huyện, dưới châu huyện là xã
thôn, các chùa Phật ở xã thôn đều có chư
tăng cai quản. Cũng giống như Thái lan,
Miến điện và Cao miên. Lào cũng thịnh
hành tục lệ người con trai xuất gia 1 lần, tùy
theo chí nguyện của mỗi người, hoặc tu 1
thời gian hoặc tu trọn đời.
Sau ngày độc lập (1954) đến trước khi
nội chiến bùng nổ (1960), Phật giáo Lào phát
triển mạnh mẽ, chùa Phú sĩ ở cố đô Luang
Brabang là trung tâm Phật giáo, trong chùa
thờ pho tượng Phật bằng vàng, nặng hơn
400 ký, được đúc vào thế kỉ XV. Cách cố đô
về mạn bắc khoảng 20 cây số, có động Bắc
khư, trong động có vô số tượng Phật, được
gọi là động Vạn Phật.
Sự giáo dục của chư tăng hoàn toàn được
nhà nước nâng đỡ, chia làm 3 cấp: Tiểu

học, Trung học và giáo dục Phật giáo cao
cấp(tương đương với Cao trung). Phật giáo
cao cấp do bộ Giáo dục phụ trách, người
tốt nghiệp được tôn xưng thêm 2 chữ “Ma
Ha” (Phạm: Mahà).
Tín đồ Phật giáo Hoa kiều ở Viêng chăn
sáng lập “Trung Lào Phật giáo xã”. Việt kiều
đa số tin theo Phật giáo Đại thừa, có cất
chùa Bàng long (Wat Banglong) để hoằng
dương Phật pháp.
Nền Phật giáo mà người Lào tin thờ cũng
giống như Phật giáo ở Miến điện và Thái
lan, nghĩa là đều thuộc Phật giáo Nam truyền,
dùng tiếngPàli, như trong thư viện Hoàng
gia tàng trữ các kinh điển viết bằng tiếng
Pàlitrên lá bối, cũng có nhiều loại viết bằng
tiếng Thái lan. Nhưng không giống với các
nước Nam truyền khác ở chỗ giáo dục Phật
giáo và giới luật của tăng đoàn Lào không
nghiêm khắc bằng các nước kia, như tỉ khưu
được ngồi ăn cơm, uống rượu chung với
người tại gia, được nhận đồ trực tiếp do người
nữ trao tay và được làm việc chung với người
nữ. Nhưng việc tỉ khưu được nhân dân tôn
kính cúng dường thì cũng hệt như các nước
khác. Nhân dân thường làm việc bố thí, thích
vào chùa nghe chư tăng nói pháp và thụ trì
trai giới.
[X. Liêu quốc Phật giáo sử (Tịnh hải);
ERE. Vol.7 Laos; The Pàli Literature of
Burma, London, 1909 (M. Bode)].
LIÊU GIẢN
.... .
Cũng gọi Liễu giản, Lượng giản, Lượng
kiến, Liệu kiến.
Khéo phân biệt, lựa chọn chính pháp.
Từ ngữ này thấy rải rác trong các bộ
chương sớ của các tông phái, nhưng cách

dùng và ý nghĩa lại không giống nhau.
1. Nêu ra mọi quan điểm để làm sáng
tỏ vấn đề, hoặc dùng phương thức vấn
đáp để bàn luận một cách sâu sát, gọi là
Liệu giản.
2. Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền đưa ra
4 phương pháp tiếp hóa người học gọi là Tứ
liệu giản:
a) Đoạt nhân bất đoạt cảnh(đoạt người
chứ không đoạt cảnh).
b) Đoạt cảnh bất đoạt nhân(đoạt cảnh
chứ không đoạt người).
LIÊU GIẢN

L
2801
c) Nhân cảnh câu đoạt(người và cảnh
đều đoạt).
d) Nhân cảnh câu bất đoạt(người và cảnh
đều chẳng đoạt).
Ở đây Tứ liệu giản mang ý nghĩa 4 phạm
trù của chân như thực tướng.
3. Tiếng dùng của tông Thiên thai Nhật
bản.
Vì trong văn kinh có những chỗ mâu
thuẫn trái ngược nhau, nên phải đặt phương
pháp để điều hòa và giải thích rõ ràng những
mâu thuẫn ấy, gọi là Liệu giản.
4. Thông thường chỉ cho sự lí giải một
cách rộng rãi, sâu xa.
LIỄU AM QUẾ NGỘ (1425-1514)
Thiền sư Nhật bản, thuộc tông Lâm tế,
người Y thế, huyện Tam trọng, hiệu Phật
nhật thiền sư.
Sư từng trụ trì chùa Đông phúc, chùa
Nam thiền. Ngoài nội điển ra, sư còn tinh
thông Chu dịch và Trang tử, cho nên hàng
công khanh, học giả theo qui y rất đông.
Sư đã từng là sứ giả của Mạc phủ phái đến
Trung quốc (đời Minh). Khi ở núi Dục
vương, sư từng giao thiệp với danh Nho
Vương dương minh.
Năm Vĩnh chính 11 (1514) sư tịch, thọ
90 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Ngữ lục, 1 quyển,
Nhâm thân nhập minh kí.
LIỄU BẢN SINH TỬ KINH
Kinh, 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch
vào đời Ngô, được thu vào Đại chính tạng
tập 16.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 6,

ngài Đạo an soạn bài tựa kinh Liễu bản sinh
tử cho rằng yếu chỉ của kinh này là Tứ đế tứ
tín được đức Phật nói trong lần chuyển pháp
luân đầu tiên.
Nội dung bao gồm:
1. Lấy nội duyên và ngoại duyên làm yếu
tố duyên khởi.
2. Chỉ bày rõ nhân tướng phược và duyên
tướng phược.
3. Qui nạp sự sinh khởi của nội duyên,
ngoại duyên đều phải đợi sự sinh khởi của 5
việc: Chẳng phải thường, chẳng phải đoạn,
chẳng tiến, hạt giống không hư mất, tướng
dáng của sự vật...
4. Nói về 12 nhân duyên.
Kinh này còn các bản dịch khác là: Phật
thuyết đạo cán kinh, Từ thị bồ tát sở thuyết
Đại thừa duyên sinh đạo cán dụ kinh, Đại
thừa xá lê sa đảm ma kinh, Phật thuyết Đại
thừa đạo cán kinh.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.5; Dịch kinh
đồ kỉ Q.1].
LIỄU ĐẠT
... ..
Hiểu thấu mọi việc, sự lí đều thông suốt.
Phẩm Đề ba đạt đa kinh Pháp hoa (Đại
9, 35 trung), nói: “Thâm nhập thiền định
liễu đạt chư pháp(vào sâu thiền định, thông
suốt các pháp).
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
37 (Đại 10, 195 trung), nói: “Liễu đạt tam
giới y tâm hữu, Thập nhị nhân duyên diệc
phục nhiên”(Thấu suốt 3 cõi nương nơi tâm
mà có, 12 nhân duyên cũng như thế).
LIỄU ĐIỀN THÁNH SƠN (1922- )
Học giả Phật giáo Nhật bản, người huyện
Tư hạ.
Năm 1947, ông tốt nghiệp khoa Chân

tông học tại trường Đại học Đại cốc. Sau
đó, ông từng giảng dạy tại trường Đại học
Hoa viên, Sở nghiên cứu Khoa học nhân
văn thuộc trường Đại học Kinh đô (Kyoto).
Ông có các tác phẩm: Nghiên cứu các sử
liệu Thiền tông thời kì đầu, Lịch sử thiền
LIỄU ĐIỀN THÁNH SƠN

L
2802
thời kì đầu, Lăng già sư tư kí, Tư tưởng thiền,
Thiền đích sơn hà, Đạt ma ngữ lục, Nhất
hưu, Tư tưởng Phật giáo, Tìm hiểu nghĩa
“Không”, Lâm tế lục...
LIỄU NGHĨA
.....
Phạm:Nìtàrtha.
Nghĩa của các pháp được trực tiếp hiển
bày một cách rõ ràng.
Giáo lí của đức Phật được trực tiếp trình
bày một cách rõ ràng, tường tận, gọi là Liễu
nghĩa giáo. Như các kinh Đại thừa nói sinh
tử, Niết bàn không hai, không khác. Những
kinh điển nói đạo lí này, gọi là kinh Liễu
nghĩa, do đức Phật nói.
Còn nếu thuận theo căn cơ, trình độ của
chúng sinh, không trực tiếp hiển bày pháp
nghĩa, mà dùng giáo tướng phương tiện dẫn
dắt dần dần, thì gọi là Bất liễu nghĩa giáo
(giáo chưa rõ nghĩa), như các kinh nói nhàm
chán sinh tử, ưa thích Niết bàn. Những kinh
điển nói về bất liễu nghĩa giáo này, gọi là
Bất liễu nghĩa kinh(kinh chưa rõ nghĩa), do
Bồ tát nói. Cũng như Liễu nghĩa và Bất liễu
nghĩa, gọi chung là Nhị liễu. “Y liễu nghĩa
kinh, bất y bất liễu nghĩa kinh” là một trong
Tứ y. Nhưng, điều gọi là “bất liễu nghĩa” là
do Đại thừa nói về Tiểu thừa, cho rằng so
với Đại thừa thì Tiểu thừa kém cỏi hơn, cho
nên gọi là “Bất liễu nghĩa”. Nhưng, theo chủ
trương của Đại chúng bộ thuộc Tiểu thừa,
thì học thuyết của các ngoại đạo là bất liễu
nghĩa. Còn theo luận Thành thực, không
thấy rõ ý trong kinh điển mà chỉ chấp vào
mặt chữ để giải thích, thì là bất liễu nghĩa.

Ngoài ra, theo luận Du già sư địa quyển
60, thì đức Thế tôn nói sơ lược về Khế kinh,
Ứng tụng, Kí biệt v.v... nghĩa lí chưa được
rốt ráo, cho nên gọi là bất liễu nghĩa, trái lại
thì gọi là Liễu nghĩa giáo.
[X. Quán vô lượng thọ kinh sớ tán thiện
nghĩa; Viên giác kinh lược sớ Q.1; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1 phần đầu,
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1]. (xt.
Tam Thời Giáo).
LIỄU NGHĨA ĐĂNG
........
Gọi đủ: Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng.
Cũng gọi: Duy thức liễu nghĩa đăng,
Nghĩa đăng.
Tác phẩm gồm 7 quyển (hoặc 13 quyển)
do ngài Huệ chiểu soạn vào đời Đường, được
thu vào Đại chính tạng tập 43.
Sách này là 1 trong 3 bộ Chú sớ về Duy
thức nổi tiếng, giải thích những câu văn và
nghĩa lí khó hiểu trong bộ luận Thành duy
thức (10 quyển) và bộ Thành duy thức luận
thuật kí (20 quyển).
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3].
LIỄU NGỘ
.....
I. Liễu Ngộ.
Chỉ cho sự giác ngộ thực tướng của các
pháp, chân lí của vũ trụ.
II. Liễu Ngộ(?-?).
Vị Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Tống, người Cô tô (huyện Ngô, tỉnh Giang
tô), hiệu là Tiếu am, đệ tử nối pháp của ngài
Mật am Hàm kiệt, thuộc phái Hổ khâu, tông
Lâm tế, trụ trì chùa Linh ẩn tại Hàng châu.
Sư có tác phẩm: Tiếu am Ngộ thiền sư

ngữ yếu 1 quyển.
[X. Cổ tôn túc ngữ yếu Q.4, Tăng tục
truyền đăng lục Q.2].
LIỄU NGUYÊN (1032-1098)
... ..
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời Tống,
người Phù lương, tỉnh Giang tây, hiệu Phật
ấn, tự Giác lão.
Sư xuất gia ở chùa Bảo tích, sau khi thụ
LIỄU NGUYÊN

L
2803
giới Cụ túc, sư đi tham
học khắp các vị tôn
túc. Năm 19 tuổi, sư
theo ngài Thiện xiêm
ở chùa Khai tiên tại Lô
sơn, rồi lại tham học
ngài Cư nột ở Viên
thông. Sư có tài về thơ
văn và biện luận.
Năm 28 tuổi, sư ở chùa Thừa thiên tại
Giang châu, qua đạo tràngnào sư cũng tận
lực giáo hóa. Các danh sĩ đương thời như Tô
đông pha, Hoàng sơn cốc, v.v... đều kết thân
với sư và xướng họa thi ca. Vua Thần tông rất
kính phục đạo phong của sư, ban cho sư áo
Cao li, bình bát và hiệu là Phật Ấn Thiền Sư.
Tháng giêng niên hiệu Nguyên phù năm
đầu (1098) sư tịch, thọ 67 tuổi, pháp lạp 52,
có ngữ lục để lại đời sau.
[X. Tục truyền đăng lục Q.5; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.29; Thích thị kê cổ lược Q.4;
Thiền lâm tăng bảo truyện Q.29].
LIỄU NHÂN
.....
Đối lại: Sinh nhân.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong tác pháp 3 phần của Nhân minh,
Liễu nhân thuộc về phần Nhân, là phần
hiểu thấu được chủ trương của người lập
luận, là 1 trong 6 Nhân.
Chủ trương của người lập luận có thể
làm phát sinh sự hiểu biết của người vấn
nạn(địch luận), gọi là Sinh nhân, còn trí tuệ
của người vấn nạn có thể lĩnh hội, liễu giải
được chủ trương của người lập luận, thì gọi

là Liễu nhân. Trong phần Nhân phải có đầy
đủ hai điều kiện này.
Vì thế, đứng về phương diện người lập
luận, Sinh nhân có 3 thứ:
1. Trí sinh nhân: Trí tuệ của người lập
luận.
2. Nghĩa sinh nhân: Nghĩa lí do trí tuệ
ấy sinh ra.
3. Ngôn sinh nhân: Chủ trương ngôn
luận để trình bày nghĩa lí ấy.
Đứng về phương diện người vấn nạn(địch
luận), đối với Liễu nhân, dĩ nhiên cũng phải
như thế: Muốn hiểu rõ lập luận của người
kia, thì cần phải có trí lực, trí lực ấy hiểu
được nghĩa lí, mà biết được nghĩa lí là do
ngôn luận. Do đó, Liễu nhân cũng có 3 thứ:
1. Ngôn liễu nhân: Hiểu rõ ngôn luận
của người lập luận.
2. Nghĩa liễu nhân: Hiểu rõ nghĩa lí của
ngôn luận ấy.
3. Trí liễu nhân: Trí tuệ để hiểu được
nghĩa lí ấy.
Đứng về cả 2 phương diện người lập
luận và địch luận mà nói chung lại thì gồm
có 6 Nhân. Nhưng thực ra không phải có 6
Nhân sai khác nhau, vì ngôn luận của người
lập gọi là Ngôn sinh nhân, mà địch luận
hiểu được là Ngôn liễu nhân; nghĩa lí của
ngôn luận gọi là Nghĩa sinh nhân, mà địch
luận hiểu được nghĩa ấy là Nghĩa liễu nhân;
trí tuệ của người nêu ra nghĩa ấy là Trí sinh
nhân, mà địch luận hiểu được tông nghĩa
của trí ấy là Trí liễu nhân. Một bên làm
cho phát sinh ra, một bên tiếp thu lấy, vì
thế mà cósáu.
Tóm lại, đứng trên lập trường Nhân
minh, chỉ cần Ngôn sinh nhân và Trí liễu
nhân là đủ. Vì Ngôn sinh nhân trực tiếp

nói rõ ý tưởng của mình cho đối phương,
còn Trí liễu nhân của đối phương hiểu được
Ngôn sinh nhân ấy, thế là đủ.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích; Đông phương luận lí
học (Nhất hanh)]. (xt. Lục Nhân).
LIỄU NHÂN PHẬT TÍNH
Chỉ cho quán trí soi rọi thấy rõ và hiển
bày được chính tính sẵn có của chúng sinh,
là 1 trong 3 tính Phật.
LIỄU NHÂN PHẬT TÍNH
Liễu Nguyên

L
2804
Kim quang minh kinh huyền nghĩa
quyển thượng, do ngài Trí khải soạn, cho
rằng giác trí(Phật) chẳng phải thường,
chẳng phải vô thường (tính), lí trí tương
ứng, như người khéo biết kho vàng, trí
này không thể bị phá hoại, nên gọi là Liễu
nhân Phật tính.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.28 (bản Bắc);
Pháp hoa văn cú Q.9 phần cuối; Pháp hoa
kinh huyền nghĩa Q.5 phần cuối]. (xt. Tam
Phật Tính).
LIỄU NHIÊN (1077-1141)
.....
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Tống, người huyện Lâm hải, tỉnh Chiết
giang, họ Tiết, hiệu Chí dũng, đời gọi là Hổ
khê Tôn giả.
Sư xuất gia năm 7 tuổi, thờ ngài Tường
phù Đạo trung làm thầy. Năm 16 tuổi, sư
thụ giới Cụ túc, học giáo pháp Thiên thai
nơi ngài An quốc tuệ. Sau khi ngài An
quốc tuệ tịch, sư đến theo học ngài Diên
khánh lập, được ngài Diên khánh lập dùng
lễ tiếp đón rất trọng hậu. Lúc đầu sư ở
Quảng nghiêm, sau dời đến Bạch liên tại
Thai châu, ở đó 24 năm, người đến tham
học rất đông.
Năm Thiệu hưng 11 (1141) sư tịch, thọ
65 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Chỉ quán viên tông
kí, Giải thập bất nhị môn xu yếu, Hổ khê
tiền hậu tập...
[X. Phật tổ thống kỉ Q.15; Thích môn
chính thống Q.7].
LIỄU NHỨ (1922- )

... ..
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Vĩnh gia, tỉnh Chiết giang.
Ông tốt nghiệp trường Đại học An huy.
Năm 1969, ông ấn hành tập Phật giáo thánh
ca và tổ chức đoàn hợp xướng Từ quang,
dùng âm nhạc đưa người vào đạo.
Ông có các trứ tác: Kim cương kinh giản
chú, Nhật dụng Phật kinh giản chú, Viên
giác kinh giản chú, Pháp hoa kinh tân giải
tân chú...
LIỄU QUÁN (1670-1743)
.....
Thiền sư Việt nam, người làng Bạch mã,
huyện Đồng xuân, tỉnh Phú yên, họ Lê, húy
Thực diệu, tổ khai sáng môn phái Liễu quán.
Sư từng tu tập thiền quán với ngài Thạch
liêm ở chùa Linh mụ. Sau, sư đến trụ ở chùa
Thiền tôn, núi Thiên thai, tỉnh Thừa thiên.
Sư tông hợp giáo nghĩa tông Lâm tế với
Thiền phái Nguyên thiều mà sáng lập ra môn
phái Liễu quán, đặc biệt coi trọng việc lãnh
ngộ chân tâm và lấy Bát nhã làm tâm ấn.
Môn phái này lưu hành rất rộng ở miền
Trung Việt nam.
Sau khi sư tịch, triều đình ban thụy hiệu
“Chính Giác Viên Ngộ Hòa Thượng”.
LIỄU TÔN NGUYÊN (773-819)
........
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Đường, người Hà đông (Vĩnh tế, Sơn
tây), tự Tử hậu, người đời thường gọi ông là
Liễu hà đông.
Thủa nhỏ ông rất thông minh, có tài văn
chương quán tuyệt. Sau khi đỗ Tiến sĩ 3 năm,
ông giữ chức Giám điều úy. Về sau, ông lần
lượt được thăng các chức như: Giám sát ngự
sử lí hành, Giám sát

ngự sử, Lễ bộ viên
ngoại lang, v.v...
Niên hiệu Vĩnh
trinh năm đầu (805),
nhân việc Vương
thúc văn thất thế, ông
bị liên lụy và giáng
chức làm Thứ sử
Thiệu châu. Nhưng
LIỄU TÔN NGUYÊN
Liễu Tôn Nguyên

L
2805
đang trên đường đi đến nhiệm sở thì lại bị
biếm làm Tư mã Vĩnh châu. Bị lưu đày ở
vùng đất xa xôi, ông thường đến chỗ núi rừng
hoang vắng, trời đất bao la, ông cảm thấy lòng
thanh thản, lâng lâng và tự nhiên hướng tâm
về Phật pháp. Từ đó ông thường giao du với
các vị Thiền sư, những niềm cảm khái trong
lòng bỗng tuôn tràorathành một áng văn
chương nổi tiếng, đó là thiên Trinh phù, rồi
từ đó những văn bia của các vị Đại đức ở
miền Nam đều do ông soạn.
Năm Nguyên hòa thứ 10 (815), ông được
triệu về kinh đô, tháng 3 năm đó, ông ra
làm Thứ sử Liễu châu, sau đổi đến Liên châu,
ông làm quan ở đây được 3 năm, nhân dân
đều vui mừng, năm Nguyên hòa 14, ông qua
đời hưởng dương 47 tuổi.
Ông có các tác phẩm: Đông hải nhược
giải 1 quyển; Liễu hà đông tập 45 quyển,
Ngoại tập 2 quyển, Trinh phù 1 thiên.
[X. Cư sĩ truyện Q.19].
LINH
..
I. Linh.
Phạm:Ghaịỉà.
Loại chuông đẩu nhỏ bằng đồng, hình
cái chén, đường kính khoảng 10 phân tây,
dùng để đánh trong các thời khóa tụng niệm.
Thiền tông dùng loại pháp khí này đầu tiên.
Còn Mật giáo gọi nó là Kim uyển.
II. Linh.
Cũng gọi Kim cương linh, Kim linh.
Pháp khí bằng đồng, hình cái chuông,
bên trong có quả lắc, trên có cán cầm.
Trong Mật giáo, khi tu pháp, lắc linh

để đánh thức các vị tôn hoặc làm cho các
Ngài hoan hỉ. Linh có 3 nghĩa: Thức tỉnh,
hoan hỉ, và thuyết pháp. Lắc linh để cúng
dường chư tôn, gọi là Chấn linh. Lại vì cán
linh là dùng một phần chày kim cương, cho
nên gọi là Kim cương linh. Tùy theo hình
dáng của cán cầm mà linh được chia làm 5
loại: Linh 1
chĩa, linh 3 chĩa,
linh 5 chĩa, linh
báu, linh tháp
(linh suất đô
bà)... Thông
thường 5 loại
linh và 5 loại
chày kim cương
được đặt ở
những vị trí cố
định trên đại
đàn tu pháp. Số “5” là tượng trưng cho 5
trí 5 Phật, linh tiêu biểu cho thuyết pháp.
Chày kim cương là hình Tam muội da của
Kim cương tát đóa, vị tôn thứ nhất, 1 trong
37 vị tôn; còn Kim cương linh là hình Tam
muội da của bồ tát Kim cương linh, là vị
tôn cuối cùng.
III. Linh.
Loại chuông nhỏ, bên trong có con lắc,
được treo trên màn báu hoặc trang nghiêm
trên tàu mái trước điện Phật, mỗi khi gió
thổi làm lay động thì linh phát ra âm thanh
như trỗi nhạc.
Kinh Di lặc thướng sinh (Đại 14, 419
trung), nói: “Bấy giờ, trăm nghìn vị Phạm
vương ở 10 phương, mỗi vị đều cầm một
vật báu nhiệm mầu của Phạm thiên, lấy đó
làm linh báu, treo trên bảo trướng”.
LINH ẨN SƠN

Cũng gọi Vũ lâm sơn, Linh uyển, Tiên
cư.
Tên núi, ở gần Tây hồ, Hàng châu, tỉnh
Chiết giang, là 1 trong 5 núi nổi tiếng của
Phật giáo Trung quốc.
Cứ theo Hoàn vũ kí thì các danh sĩ Hứa
do, Cát hồng v.v... đều ẩn cưtạiphía tây
núi này. Núi có ngọn Bắc cao phong là cao
nhất. Cùng với Nam cao phong gọi là “Song
phong sáp vân” (2 ngọn núi cắm vào mây), là
LINH ẨN SƠN
Linh tháp Linh 5 chĩa

L
2806
một trong 10 thắng cảnh ở Tây hồ. Dưới
chân núi có chùa Linh ẩn, là ngôi chùa cổ
nổi tiếng.
LINH ẨN TỰ
Cũng gọi Linh thứu tự.
Chùa ở phía trước ngọn Phi lai, chân núi
Linh ẩn ở Tây hồ, Hàng châu, tỉnh Chiết
giang, Trung quốc.
Vào niên hiệu Hàm hòa năm đầu (326)
đời Đông Tấn, có vị sa môn người Ấn độ
tên là Tuệ lí đến đây, trông thấy ngọn Phi
lai, khen rằng (Đại 49, 339 hạ): “Ngọn núi
nhỏ của Linh thứu ở Thiên trúc không
biết đã bay đến đây bao giờ? Ngày đức Phật
còn tại thế, có nhiều vị tiên linh ẩn cư tại
núi này”. Ngài bèn trụ lại đây và xây chùa,
đặt tên là Linh ẩn. Năm Đại lịch thứ 6
(771) đời Đường, chùa được trùng tu, đến
niên hiệu Hội xương (841-846), chùa bị
phá hủy.
Vào thời Ngũ đại, vua Trung ý nước Ngô
việt xây dựng lại, toàn chùa có 9 lầu, 18 gác,
73 điện, hơn 1.300 gian phòng, 3.000 chư
tăng, cực thịnh một thời. Năm Cảnh đức
thứ 4 (1007) đời Tống, chùa được đổi tên là
Cảnh đức Linh ẩn thiền tự. Cuối năm Kiến
viêm (1127-1130), chùa bị giặc Hồ phá hủy,
đến khoảng năm Thiệu hưng (1131-1162)
mới khôi phục lại được cảnh chùa như xưa,
Thiền sư Tuệ viễn trụ trì, giáo hóa rất thịnh.
Năm Chí chính 19 (1359) đời Nguyên, chùa
bị phá hủy. Khoảng năm Hồng vũ (1368-
1398) đời Minh, chùa được tái thiết, đổi tên
chùa là Linh ẩn như hiện nay. Khoảng năm
Khang hi (1662-1722) đời Thanh, chùa được

ban hiệu là Vân Lâm Thiền Tự, nhưng dân
gian vẫn gọi theo tên cũ.
Từ khi được sáng lập đến nay, chùa Linh
ẩn đã trải qua hơn 1.600 năm, từng bị phá
hủy 14 lần bởi chiến tranh, thiên tai. Những
kiến trúc trong chùa mà ta thấy ngày nay
phần lớn là do người đời sau xây cất lại,
riêng 2 tòa tháp đá 8 góc 9 tầng trước Đại
Hùng Bảo Điện và 2 cột đá khắc kinh trước
điện Thiên vương đều là những di vật của
thời Ngũ đại, do nước Ngô việt kiến tạo.
Những nham thạch của ngọn Phi lai trước
chùa đã do tạo hóa xếp đặt thành tầng
thành lớp, đẹp một cách kì lạ, ở trong có
nhiều hang động. Trên vách núi và trong,
ngoài các hang động, có 338 pho tượng
Phậtđược khắc vào các thời Ngũ đại,
Tống và Nguyên. Trong đó, các tượng
được khắc vào
đời Nguyên là
nhiều hơn cả,
lại vì do thợ
tạo tượng đời
Nguyên đều
sùng tín Lạt
ma giáo, cho
nên các tượng
phần nhiều
mang hình
dáng tượng
của Mật tông.
[X. Tống cao tăng truyện Q.14, 15; Phật
tổ thống kí Q.26, 36; Đại minh nhất thống
chí Q.38; Cổ kim đồ thư tập thành thần dị
điển thứ 110; Sơn xuyên điển thứ 105].
LINH BẠ
.... .
Cũng gọi Quá khứ trướng, Linh danh

bạ, Linh hội bạ, Trước quỉ bạ, Quỉ bạ,
Thường lạc kí, Điện hương lục.
Quyển sổ ghi chép danh hiệu Phật, Bồ
tát để lễ bái và tên người chết để cầu nguyện
hàng ngày.
Đầu đời Đường, Giới thiền sư vâng
mệnh vua đem phối hợp mỗi ngày trong
30 ngày của 1 tháng với danh hiệu của 1 vị
Phật, ngày mùng 1 là Phật Định quang, cho
đến ngày 30 là Phật Thích ca. Hàng ngày lễ
LINH BẠ
Tháp và chùa Linh Ẩn

L
2807
bái danh hiệu Phật, Bồ tát là tu phúc báo
nhân thiên.
Người đời sau lập Linh bạ ghi chép danh
hiệu Phật, Bồ tát để lễ bái, cúng dường hàng
ngày, chính là đã bắt nguồn từ đó.
LINH BIÊN (477-522)
.....
Danh tăng Trung quốc, sống vào thời
Bắc Ngụy, người Tấn dương, Thái nguyên
(thuộc tỉnh Sơn tây).
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, thường đọc
kinh Đại thừa và có chí nguyện chú thích
kinh Hoa nghiêm. Sau, sư đến chùa Thanh
lương trên núi Ngũ đài, niên hiệu Hi bình
năm đầu (516) sư bắt đầu viết luận Hoa
nghiêm, năm sau sư dời đến chùa Tung
nham tại núi Huyền đoài; đến năm Thần
qui thứ 3 (520) sư hoàn thành bộ luận Hoa
nghiêm 100 quyển. Vua Hiếu minh đế
thường thỉnh sư vào đại nội giảng kinh Đại
phẩm bát nhã.
Năm Chính quang thứ 3 (522) sư tịch ở
chùa Dung giác, hưởng dương 46 tuổi. Luận
Hoa nghiêm do sư soạn nay chỉ còn quyển
thứ 10 là chú thích phẩm Như lai quang
minh giác.
[X. Hoa nghiêm kinh truyện kí Q.1;
Đại phương quảng Hoa nghiêm kinh cảm
ứng truyện; Cổ thanh lương truyện
Q.thượng].
LINH BÌNH
Dáng đi thất thểu.
Phẩm Tín giải kinh Pháp hoa (Đại 9, 17
trung), nói: “Linh bình tân khổ ngũ thập dư
niên”(Đắng cay thất thểu hơn 50 năm).

LINH CHI (1048-1116)
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Bắc
Tống, người Dư hàng (huyện Hàng, tỉnh
Chiết giang), họ Đường, sư vốn tên là Nguyên
chiếu, nhưng trụ trì chùa Linh chi ở Hàng
châu trong 30 năm, nên người đời gọi là Linh
chi tôn giả.
(xt. Nguyên Chiếu).
LINH CHIẾU
I. Linh Chiếu.
Nữ cư sĩ Phật giáo Trung quốc, là con
gái của Bàng uẩn ở Tương châu.
Bàng cư sĩ ngữ lục quyển thượng (Vạn
tục 120, 31 hạ), ghi: “Cư sĩ sắp nhập tịch,
bảo Linh chiếu rằng: Hãy xem chừng mặt
trời, hễ đến giờ ngọ thì báo cho ta biết.
Linh chiếu liền thưa: Mặt trời đã đúng
ngọ rồi, nhưng bị nhật thực. Cư sĩ vừa
bước ra cửa để xem, Linh chiếu liền lên
chỗ ngồi của cha, ngồi chắp tay mà hóa.
Cư sĩ cười bảo: Con gái của ta nhanh
thật!”.
Người sau dùng tên Linh chiếu để gọi
chung cho các cô gái.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.40].
II. Linh Chiếu (870-947).
Thiền sư Cao li, đến Trung quốc vào thời
Ngũ đại.
Đầu tiên, sư đến Mân (Phúc kiến), Việt
(Chiết giang) tham lễ ngài Tuyết phong
Nghĩa tồn và được nối pháp. Tính sư điềm
đạm, sống đơn giản, chỉ giữ 1 áo nạp(áo vá),
siêng làm mọi việc, người vùng Mân gọi sư
là Chiếu Bá Nạp(Linh chiếu áo vải). Sư lần
lượt ở núi Tề vân tại Vụ châu, viện Kính
thanh ở Việt châu, viện Báo từ, người đến
theo học rất đông. Sau, Trung hiến vương
họ Tiền xây chùa Long hoa ở Hàng châu,

thờ linh cốt của Phó Đại sĩ Kim hoa, ban
sắc cho sư làm trụ trì.
Năm Thiên phúc 12 (947) sư tịch, thọ
78 tuổi, thụy hiệu là Chân Giác Đại Sư.
[X. Tổ đường tập Q.11; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.18; Liên đăng hội yếu Q.24].
LINH CHIẾU

L
2808
LINH CỐC TỰ
........
Chùa ở phía nam Chung sơn, đông bắc
thành phố Nam kinh, tỉnh Giang tô,
Trung quốc, do thiền sư Bảo chí sáng lập
vào thời Lưu Tống thuộc Nam triều, có
tên là chùa Bảo lâm. Thời Lương vũ đế,
chùa được đổi tên là Khai thiện, đến đời
Tống gọi là chùa Thái bình hưng quốc,
sau lại đổi là chùa Tưởng sơn, cửa sơn môn
(Tam quan) có tấm biển đề dòng chữ: Đệ
Nhất Thiền Lâm. Khoảng năm Hồng vũ
(1368-1398) đời Minh, chùa được dời đến
chân núi phía đông, được vua ban hiệu là
chùa Linh cốc.
Chùa này có qui mô rất lớn, từ sơn
môn(Tam quan) đến Đại điện cách nhau
khoảng 3 cây số, dọc đường nhà điện san
sát, được xem là ngôi chùa nổi tiếng bậc
nhất ở Kim lăng. Về sau, chùa bị giặc Thái
bình thiên quốc phá hủy, chỉ còn lại Đại
điện là kiến trúc đầu đời Minh. Năm Dân
quốc 17 (1928), sau cuộc Bắc phạt, chính
phủ có xây tháp để kỉ niệm các chiến sĩ
trận vong ở chùa này và đặt tên là Linh
cốc tự tháp.
Hiện nay, trong chùa có tháp xá lợi thờ
xương đầu của ngài Huyền trang và tàng trữ
các di vật văn hóa Phật giáo được tìm thấy
trong tháp Lôi phong như: Kinh Nhất thiết
Như lai tâm bí mật toàn thân xá lợi bảo
khiếp ấn đà la ni, di tích chép kinh của người
đời Đường, v.v...
[X. Kim lăng phạm sát chí Q.3; Đại minh
nhất thống chí Q.6].

LINH CỐT
.....
Phạm:Zarìra
Hán âm: Xá lợi.
Cũng gọi Cốt thân.
Thông thường chỉ cho di cốt của Phật,
tức là xá lợi Phật. Ngoài ra di cốt của người
chết cũng được tôn xưng là Linh cốt.
Trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
quyển 3, có mục “Linh cốt nhập tháp”, tức
nói về việc đưa di cốt của vị tăng quá cố vào
tháp sau khi thiêu.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5].
LINH CÚNG
Cúng thức ăn chay trước bài vị của người
chết.
Trong vòng 49 ngày sau khi chết, người
chết vẫn chưa đầu thai qua thế giới khác,
còn là thân Trung ấm, cũng gọi Kiện đạt
phược, Hán dịch là Tầm hương, tức là tìm
mùi thơm mà ăn, bởi thế đặt cúng các thức
ăn chay cho người chết hưởng mùi hương
của thực vật. Nếu người phúc ít thì hưởng
mùi hôi, người phúc nhiều thì hưởng mùi
thơm.
[X. luận Câu xá Q.9; Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng].
LINH DIÊU
.....
Thiêng liêng mầu nhiệm. Chỉ cho việc
vi diệu bất khả tư nghị mà trí của con người
không lường biết được.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển hạ phần 1 (Đại 48, 409 thượng), nói:
“Chỉ vì tâm ấy vốn linh diệu tự tại, nhưng
LINH DIÊU
Kinh Nhất thiết Như lai bí mật toàn thân xá lợi bảo khiếp ấn đà la
ni và di bản chép kinh vào đời Đường được cất giữ ở chùa Linh cốc

L
2809
không giữ được tự tính, nên theo duyên mê
ngộ, tạo nghiệp chịu báo thì gọi là chúng
sinh, còn nếu tu đạo chứng được chân lí thì
gọi là Phật”.
LINH DỤ (518-605)
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời Tùy,
người huyện Khúc dương, Định châu (tỉnh
Hà bắc), họ Triệu.
Năm 18 tuổi, sư xuất gia ở chùa Ứng
giác tại quận Triệu. Năm 22 tuổi, sư theo
ngài Đạo bằng học Địa luận, 3 năm sau, trở
về Định châu, thụ giới Cụ túc. Năm 26 tuổi,
sư theo ngài Ẩn công học luật Tứ phần, theo
2 ngài Tung, Lâm học luận Thành thực, theo
3 ngài An, Du, Vinh học luận Tạp a tì đàm
tâm. Sau, sư theo học ngài Đại thống Pháp
thượng (495-580), từ đó sư chuyên học Hoa
nghiêm, Niết bàn, Địa luận, Luật bộ. Sư còn
thông suốt cả ngoại điển, nổi tiếng ở đất
nghiệp. Lúc học hỏi, sư thường tìm hiểu sâu
rộng những cách giải thích xưa và phát hiện
những điều mới lạ. Khi giảng thuyết thì sư
chỉ nói về cương lĩnh, chứ không giảng từng
câu từng chữ, do đó 7 chúng đều cảm phục,
tôn sư là Dụ Bồ Tát.
Khi Vũ đế nhà Bắc Chu hủy diệt Phật
pháp, sư hướng dẫn hơn 20 vị tăng đồng
học vào ở trong xóm làng vắng vẻ, ban ngày
đọc sách đời, ban đêm bàn Phật lí. Đến đời
Tùy giáo pháp được phục hưng, sư đi du
hóa các vùng Yên, Triệu v.v...
Năm Khai hoàng thứ 10 (590) sư đến
chùa Linh thông ở Lạc châu, năm sau sư trụ
ở chùa Đại từ tại Tương châu, rồi vâng sắc
trụ ở chùa Hưng thiện tại Trường an. Vua

muốn trao chức Quốc thống cho sư, nhưng
sư nhất định chối từ, rồi trở về trụ ở chùa
Diễn không tại Tương châu, chuyên việc
thuyết giảng.
Niên hiệu Đại nghiệp năm đầu (605) sư
tịch, thọ 88 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Thập địa kinh sớ,
Duy ma kinh sớ, Bát nhã kinh sớ, Đại thừa
nghĩa chương, Thánh tích kí, Phật pháp đông
hành kí, An dân luận, Diệt pháp luận, Tế
thế tam bảo kí.
[X. Tục cao tăng truyện Q.9; Hoa nghiêm
kinh truyện kí Q.2; Thích thị lục thiếp Q.hạ;
Tân tu khoa phân lục học tăng truyện Q.13;
Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục Q.2;
Cựu đường thư kinh tịch chí thứ 27].
LINH DƯƠNG QUẢI GIÁC
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Dê rừng treo sừng mà ngủ. Thiền gia
dùng nhóm từ này để ví dụ người đại ngộ,
dứt bặt sự mê chấp, giống như con dê rừng
khi ngủ treo sừng lên cành cây, chân không
chạm đất, hoàn toàn không để lại dấu vết gì.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 16 (Đại
51, 328 trung), nói: “Nếu ta nói đông nói
tây, thì ông đuổi theo lời nói, còn nếu ta
như “linh dương quải dác” thì ông tìm bắt
chỗ nào?”
LINH ĐỘ TỰ
Chùa ở núi Linh độ (núi Đại đầu), phía
tây thôn Nguyên lãng hạ tại Tân giới, Hương
cảng, đối diện với núi Bôi độ.
Cứ theo thiên Thích lão trong Quảng
đông khảo cổ tập yếu và mục Nhân vật lược
trong Bảo an huyện chí, thì vào đầu năm
Nguyên gia (424?) đời vua Văn đế nhà Lưu
Tống thuộc Nam triều, Thiền sư Bôi độ đến
trụ ở núi Đồn môn (tức núi Bôi độ), sau dời

đến trụ ở 1 ngọn núi nhỏ cách phía ngoài
núi Đồn môn vài dặm, gọi là núi Linh độ,
trong núi có chùa, tức là chùa Linh độ.
Hình dáng núi Linh độ giống như con
mãnh hổ ngồi trên mặt đất, còn chùa này
được xây dựng trên đầu con hổ. Bên cạnh
chùa là cây rừng, hang đá, có dòng suối trong
LINH ĐỘ TỰ

L
2810
mát, gọi là giếng Bôi độ, nước ngọt, trong
vắt, không bao giờ cạn. Trong chùa có một
quả chuông được đúc vào khoảng năm Đạo
quang.
Chùa này không rõ được sáng lập bao
giờ, chỉ biết là vào đời Tống và Minh chùa
được trùng tu. Năm Đạo quang 20 (1840)
đời Thanh, chùa được dời đến địa chỉ hiện
nay, năm Hàm phong 11 (1861) chùa được
xây dựng lại và năm Dân quốc 11 (1922)
được trùng tu.
LINH ĐƯỜNG
Điện đường thờ thần Phật có sự linh
thiêng kì lạ, hoặc chỉ căn nhà cúng tế di thể
người chết.
LINH GIÁC
.... .
Chỉ cho tính Phật giác ngộ sẵn có trong
chúng sinh, hoặc chỉ cho trí tuệ linh diệu
không thể nghĩ bàn.
Ngoài ra, tính Phật sẵn có của chúng sinh
với trí tuệ của Phật không khác, gọi là Linh
giác bất nhị.
LINH GIỚI
.....
Chỉ cho thế giới tối tăm của vong linh.
Diệm la vương cúng hành pháp thứ
đệ (Đại 21, 376 thượng), nói: “Với lòng
kính cẩn, đem hương thơm, thức ăn uống,
tiền của, vải vóc, v.v... trước dâng cúng
chư Phật mười phương (...) tất cả Minh
quan, Minh đạo, Tăng, Ni, 500 quỉ đói ở
Linh giới”.
LINH HÀ
.....

Cũng gọi Long tuyền.
Sông có loài rồng ở. Nhờ sức của rồng,
dù có hạn hán, nước sông vẫn không khô
cạn.
An lập tập quyển thượng (Đại 47, 7 trung
nói: “Gửi hoa nơi Ngũ tịnh, nắng gió không
sợ héo; gửi nước nơi Linh hà, trời hạn không
làm cạn”.
LINH HỒN
Thông thường, linh hồn được xem là yếu
tố làm chủ tể các hoạt động và tri giác của
con người.
Theo sự nghiên cứu của các nhà khảo cổ
học và nhân loại học cận đại, cách đây 50.000
năm về trước con người đã có quan niệm về
linh hồn và cho rằng sau khi chết linh hồn
vẫn tiếp tục tồn tại. Nhưng nói chung thì
quan niệm về linh hồn của người nguyên
thủy rất đơn giản, chất phác, thường mang
tính cách vật chất mạnh mẽ. Mãi đến sau
khi tông giáo, triết học dần dần phát triển,
thì quan niệm linh hồn của nhân loại mới
hướng tới “tinh thần thống nhất” phi vật
chất hóa. Chẳng hạn có những tông giáo,
triết học tin rằng linh hồn có thể tồn tại độc
lập sau khi nhục thể tan rã, rồi tiến bước
nữa mà cho rằng linh hồn là thực thể tinh
thần bất diệt.
Tuy có nhiều tông giáo, triết học chủ
trương linh hồn tồn tại, nhưng bàn về đặc
tính, nguồn gốc, cứu cánh của linh hồn là gì
thì lại có rất nhiều quan điểm khác nhau.
LINH HỒN
Cổng chùa Linh Độ

L
2811
Có thuyết chủ trương linh hồn đồng nghĩa
với tinh thần hoặc tâm ý.
Gần đây, trong triết học, người ta thấy
xuất hiện những học thuyết như: Hiện tượng
luận, Hiện thực luận, Duy vật luận v.v... đại
khái đều phản đối thuyết linh hồn tồn tại,
không thừa nhận nó là 1 thực thể.
Phật giáo vốn không chủ trương “Linh
nhục nhị nguyên quan”, “Linh hồn bất diệt
luận”. Đối với vấn đề đồng, dị giữa linh hồn
và nhục thể, đức Phật không giải đáp. Nghĩa
là đức Phật đã không trả lời câu hỏi như
linh hồn và thể xác là 1 hay khác nhau, mà
Ngài cũng không thừa nhận linh hồn và thể
xác là 2 cái hoàn toàn tách biệt hẳn nhau.
Đức Phật vốn chủ trương thực tiễn, nên coi
trọng sự tồn tại của tâm và triệt để đứng
trên lập trường tâm, vật tương quan, chẳng
coi cái nào là thực thể bất diệt, cũng chẳng
coi cái nào là giả tướng sinh diệt, mà thừa
nhận tâm, vật đều là không, không có tự
tính. Nhưng, từ sau khi thuyết luân hồi
chuyển sinh được Phật giáo sử dụng, thì vấn
đề chủ thể của luân hồi đã dẫn đến cuộc
tranh luận trọng đại trong Phật giáo, như
“Thần diệt bất diệt luận tranh” ở thời Nam
Bắc triều v.v... kết quả là chủ thể của luân
hồi mang sắc thái giống như linh hồn.
(xt. Thần Diệt Bất Diệt Luận Tranh).
LINH HỮU HỘI
Một giáo phái thuộc tông Nhật liên, Nhật
bản, do ông Cửu bảo dác thái lang (1892-
1944) sáng lập.
Linh hữu nghĩa là liên kết linh hồn của
chính mình với vạn linh trong vũ trụ.

Phái này chủ trương kết hợp tín ngưỡng
kinh Pháp hoa với tập tục tế tổ và cho rằng
thể hiện pháp Bồ tát của trí Phật là dạy người
cúng dường tổ tiên; mà cúng dường linh hồn
của tổ tiên cũng tức là cúng dường vạn linh
trong vũ trụ, khiến cho Thần, Phật, Linh
hợp làm một; nhờ lòng tin thành kính ấy
mà Thần, Phật, Linh cảm ứng lẫn nhau rồi
phát sinh linh nghiệm.
Hội này lấy tín ngưỡng kinh Pháp hoa
và cúng dường tổ tiên làm giáo nghĩa nền
tảng. Trong chiến tranh thế giới thứ 2, hội
này lại chia ra nhiều giáo phái khác.
LINH KIÊU (?-?)
Thiền sư Trung quốc thuộc tông Lâm
tế, sống vào đời Đường, là đệ tử của Ngài
Mã tổ Đạo nhất. Sư từng ở ẩn trong hang
động trước núi Cổ sơn ở huyện Mân, tỉnh
Phúc kiến, tức nay là chùa Dũng tuyền ở
chân ngọn núi Bạch vân thuộc Cổ sơn.
Tương truyền,
vùng đất này vốn
là cái đầm sâu,
trong đầm có con
rồng độc, thường
làm hại dân cư.
Năm Kiến trung
thứ 4 (783) đời
Đường, viên quan
ở quận này là Bùi
trụ thỉnh sư chế
phục rồng; sư đến
bên bờ đầm tụng kinh Hoa nghiêm, rồng
bèn bỏ đi. Dân chúng thâm cảm uy đức của
sư, nên xây cất một ngôi chùa ở đầm này và
thỉnh sư trụ trì, được vua ban tấm biển “Hoa
Nghiêm”, gọi là chùa Hoa nghiêm. Sư ở đây
hoằng pháp rất thịnh.

[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.2 (Hư
vân)].
LINH MỘC ĐẠI CHUYẾT (1870-1966)
Học giả Phật giáo Nhật bản, thuộc tông
Lâm tế.
Ông giỏi Anh văn, các sách Thiền viết
bằng tiếng Anh của ông có tới vài mươi bộ.
LINH MỘC ĐẠI CHUYẾT
Linh Kiệu

L
2812
Ông có công rất lớn đối với việc truyền bá
tư tưởng Đông phương và Thiền học sang
các nước Âu Mĩ.
Năm lên 5 tuổi, cha mất. Năm 21 tuổi
ông vào trường chuyên môn ở Đông kinh
(tiền thân của đại học Tảo đạo điền ở Đông kinh)
để học Anh văn. Về sau, ông theo ngài Kim
bắc Hồng xuyên học Thiền ở chùa Viên giác
tại Liêm thương. Năm sau, ngài Kim bắc
Hồng xuyên thị tịch, ông đến ngài Tông diễn
tham thiền, chuyên tâm tu hành và đọc rất
nhiều sách nói về Thiền, Phật học, triết học
Tây phương, v.v... Trong thời gian này, ông
liên tục phiên dịch các sách tiếng Anh và
làm chủ biên tạp chí trong 11 năm. Năm 30
tuổi sau khi phiên dịch cuốn “Phật Đà Chi
Phúc Âm” (The Buddha’s Gospel), ông lại
hoàn thành bản dịch tiếng Anh bộ luận “Đại
Thừa Khởi Tín” của ngài Mã minh
(Azvaghowa’s Discourse on the Awakening
of Faith in the Mahàyàna). Năm 35 tuổi,
ông theo ngài Tông diễn đi giảng diễn ở các
vùng thuộc miền Đông châu Mĩ. Năm 37
tuổi, ông cho ra đời cuốn “Đại Thừa Phật
Giáo Khái Luận” (Out lines of Mahàyàna
Buddhism) bằng tiếng Anh.
Sau đó, ông du học ở các nước Anh, Đức,
Pháp, Thụy sĩ... Sau khi về nước, ông làm
giáo sư ở các trường Đại học Đế quốc ở Đông
kinh, Đại học Đại cốc và chủ biên tạp chí
“Thiền Đạo”. Ông lại cộng tác với ông Tá tá
mộc nguyệt tiều phiên dịch các sách nói về
giáo nghĩa Chân tông ra tiếng Anh. Năm 41
tuổi, ông kết hôn. Năm Chiêu hòa thứ 8
(1933), lúc đó ông đã 63 tuổi, đạt được học

vị Tiến sĩ văn học qua luận án “Nghiên cứu
kinh Lăng già”. Năm sau ông đến các nước
Triều tiên, Trung quốc... tìm các di tích Phật
giáo. Ông đã nhiều lần sang Mĩ dạy học và
giảng diễn. Ông từng thành lập “Hiệp hội
tín đồ Phật giáo Đông phương” ở trường Đại
học Đại cốc, xuất bản tạp chí bằng tiếng
Anh, phát hành liên tục trong 20 năm. Ông
thiết lập văn khố Tùng Gia Cương ở chùa
Đông khánh tại Liêm thương. Năm 79 tuổi,
ông được tiến cử làm hội viên của viện Học
sĩ Nhật bản và được tặng huân chương văn
hóa. Ông từng tham dự Đại hội các nhà Triết
học Đông Tây lần thứ 2, thứ 3 do trường
Đại học Hạ uy di tổ chức.
Năm 85 tuổi,
ông thành lập và
làm Hội trưởng
hội Nghiên cứu
Đại tạng kinh Tây
tạng, xúc tiến việc
in chụp Đại tạng
kinh Tây tạng bản
Bắc kinh, gồm
151 quyển (Cam
châu nhĩ 45
quyển, Đan châu
nhĩ 105 quyển,
Mục lục bộ 1 quyển) và tham gia biên soạn
“Vọng Nguyệt Phật Giáo Đại Từ Điển”.
Năm 91 tuổi, ông lại ấn hành “Tây Tạng
Đại Tạng Kinh Tục Thiên” bản Bắc kinh
(Tông khách toàn thư, Chương gia toàn
thư) gồm 13 quyển, Tây Tạng Đại Tạng
Kinh Tổng Mục Lục và Sách Dẫn 4 quyển.
Năm 92 tuổi, ông cải tổ hội Nghiên cứu
thành Linh Mộc Học Thuật Tài Đoàn”.
Năm sau, ông hoàn thành “Vọng nguyệt

Phật giáo đại từ điển bổ di” 2 quyển.
Năm Chiêu hòa 41 (1966) ông qua đời,
thọ 97 tuổi.
Ông có các tác phẩm: Linh mộc đại
chuyết tuyển tập, Linh mộc đại chuyết
toàn tập.
[X. Linh mộc đại chuyết đích sinh bình
dữ tư tưởng (Thu nguyệt Long mân)].
LINH MỘC ĐẠI CHUYẾT TUYỂN TẬP
Tác phẩm, 26 quyển, do ông Linh mộc
đại chuyết (1870-1966), người Nhật bản
LINH MỘC ĐẠI CHUYẾT TUYỂN TẬP
Linh Mộc Đại Chuyết

L
2813
soạn. Trong các tác phẩm của Linh mộc đại
chuyết, tuyển tập này là bộ sách tương đối
phổ thông, dễ hiểu, mọi người đều có thể
tiếp thu được.
Nội dung sách này chia làm 4 phần:
1. Về Thiền, gồm các bộ luận: Tư tưởng
thiền, Con đường vào thiền, Nghiên cứu
kinh nghiệm thiền, Tư tưởng cơ bản của ngài
Lâm tế, Thiền và văn hóa Nhật bản, Sinh
hoạt thiền, Ý nghĩa sinh hoạt Thiền đường
thời cận đại, v.v...
2. Về Tịnh độ, gồm các bộ luận nói về
sự thực thể nghiệm tông giáo, về người cực
tốt, về hệ thống tư tưởng Tịnh độ, v.v...
3. Về Phật giáo, gồm các luận nói về
Phật giáo và Cơ đốc giáo, Đại ý của Phật
giáo, Phật giáo Nhật bản, Điểm nổi bật của
tư tưởng Phật giáo trên lịch sử văn hóa
Viễn đông, Sinh hoạt Phật giáo, và tính bị
động.
4. Tổng luận, gồm các luận nói về tông
giáo với con người hiện đại, Đông phương
và Tây phương, Tông giáo nhập môn, Linh
tính Nhật bản, Tính phủ định văn hóa của
tông giáo, Nói với thanh niên.
[X. Linh mộc đại chuyết đích nhân dữ
học vấn (Cổ điền Thiệu khâm)].
LINH MỘC HỌC THUẬT TÀI ĐOÀN
Một tổ chức nghiên cứu học thuật do
giới Phật giáo và giới kinh tế tài chính
Nhật bản liên kết thành lập sau chiến
tranh thế giới lần thứ 2 với mục đích
nghiên cứu tư tưởng Đông phương và tông
giáo thế giới.
Những vị lãnh đạo chủ chốt trong đoàn

thể này gồm những học giả Phật giáo nổi
tiếng quốc tế như: Linh mộc đại chuyết,
Kim thương viên chiếu, Trủng bản thiện
long, Sơn khẩu ích, Trường vĩ nhã nhân,
Trung thôn nguyên, Cửu tùng chân nhất,
v.v... Ngoài ra còn có 1 số các học giả,
lãnh tụ các tông phái làm hội viên, nghiên
cứu viên, bình luận viên, v.v... cho nên từ
khi thành lập đến nay, tổ chức này được
khen ngợi là đoàn thể nghiên cứu học
thuật cao nhất trong giới văn hóa Phật
giáo hiện nay. Hội trưởng là ông Linh mộc
đại chuyết, Phó hội trưởng là ông Cửu
tùng chân nhất. Sau khi ông Linh mộc
đại chuyết qua đời thì chức vụ Hội trưởng
bỏ trống.
Từ ngày thành lập đến nay, ngoài việc
đặt ra các khoản tiền khen thưởng để giúp
đỡ các học giả nghiên cứu, Tài đoàn này
còn xuất bản nhiều bộ sách lớn, các loại
kinh điển nguyên bản của Phật giáo và
các sách nghiên cứu chuyên đề. Trong đó,
quan trọng nhất gồm các bộ: “Ấn độ Phật
giáo sử”(nguyên văn Tây tạng, được dịch ra
tiếng Đức) của Đa la na tha (Phạm:
Tàranàtha), “Phật giáo sử”(bản dịnh tiếng
Anh)của Bố đốn (Tạng: Bu-ston), Trung
biên phân biệt luận thích sớ, Trung biên
phân biệt Thế thân thích luận(bản tiếng
Phạm), Phạm tạng Anh Bát nhã kinh điển
từ điển, Tạng Hòa đối chiếu cứu cánh
Nhất thừa bảo tính luận nghiên cứu, Phạm
Hòa đại từ điển, Vọng nguyệt Phật giáo
đại từ điển(bản tăng đính).
Ngoài ra, tổ chức này còn in chụp bộ
Đại tạng kinh Tây tạng bản Bắc kinh, gồm
168 quyển, bắt đầu in vào năm 1955 và hoàn
thành vào năm 1961. Rồi từ năm 1964, mỗi

năm Tài đoàn phát hành 1 kì “Niên báo
nghiên cứu”, gồm những luận văn chuyên
môn do các ủy viên văn hóa của Tài đoàn
soạn, phần nhiều là việc báo cáo về việc
nghiên cứu các văn hiến tiếng Phạm, Tây
tạng và có phụ thêm hơn 10 bài phê bình
sách với nội dung nghiêm túc, đều rất cần
thiết cho việc nghiên cứu Phật giáo học
đương đại.
[X. Cận đại Nhật bản Phật giáo nghiên
cứu đích phát triển (Lâm truyền phương)].
LINH MỘC HỌC THUẬT TÀI ĐOÀN

L
2814
LINH MỘNG
Giấc mộng linh nghiệm, không thể tưởng
tượng.
Thông thường, dân gian tin rằng mộng
là do chư thiên, thần, Phật báo trước một
việc gì sắp xảy ra, căn cứ vào điềm mộng
lành, dữ, chính, tà có thể đoán được việc
lành, dữ sắp xảy ra trong hiện thực, cho
nên bất luận người báo mộng là thần, Phật
hoặc tổ tiên, nếu như cảnh trong mộng
đúng với hoàn cảnh thực tế ngày sau, thì
gọi là Linh mộng. Thuyết nhất thiết hữu
bộ của Tiểu thừa cho linh mộng là có thật,
nhưng Đại thừa thì bác bỏ và cho đó là
vọng kiến. Trong kinh điển Phật có rất
nhiều chỗ ghi chép về linh mộng, như kinh
Tu hành bản khởi quyển thượng, kinh Quá
khứ hiện tại nhân quả quyển 1, v.v... có
ghi linh mộng bạch tượng gá thai, kinh Đại
phẩm bát nhã, kinh Bát chu tam muội
quyển thượng, v.v... cũng có nói việc trong
mộng quán thấy Phật A di đà và được cảm
ứng. Ngoài ra, trong các bộ Cao tăng truyện
Trung quốc, Nhật bản cũng có rất nhiều
sự tích về linh mộng.
[X. luận Đại trí độ Q.6]. (xt. Mộng,
Mộng Kinh).
LINH MỤ TỰ
........
Chùa ở thành phố Huế, tỉnh Thừa thiên
thuộc miền Trung Việt nam, do chúa
Nguyễn hoàng sáng lập vào năm 1601, đây
là ngôi chùa nổi tiếng của Việt nam.
Trong cuộc nội chiến thế kỉ XVII, XVIII,
chùa đã bị phá hủy nghiêm trọng. Năm 1815

chùa được sửa lại. Năm 1844, ngôi tháp Phúc
duyên được xây cất trước chùa để ghi nhớ
lại chư Phật 7 đời. Trong chùa có một quả
chuông lớn, tiếng rất trầm hùng, là 1 trong
những thứ Quốc bảo Việt nam.
LINH NGHIÊM
Cũng gọi Linh ứng, Linh cảm, Uy
nghiệm.
Gọi tắt: Nghiệm.
Sự hiệu nghiệm mầu nhiệm không thể
nghĩ bàn, do nguyện cầu chư Phật, Bồ tát
hoặc do thụ trì đọc tụng kinh điển mà có
được.
Theo Cao tăng Pháp hiển truyện, thủa
xưa, vua A dục cất tinh xá trên thềm báu
nơi đức Phật giáo hóa, ở phía sau tinh xá có
dựng cột đá, trên đầu cột tạc tượng sư tử.
Có 1 luận sư ngoại đạo tranh giành chỗ ở
với 1 vị sa môn, vị sa môn viện lí lẽ để tự
bênh vực, bấy giờ cùng nhau lập thệ rằng,
nếu đây là chỗ ở của sa môn thì xin có ứng
nghiệm. Lúc đó, tượng sư tử trên đầu cột
rống lên một tiếng thật to để hiển hiện sự
linh nghiệm, ngoại đạo kia liền rút lui.
Trong các kinh điển Hiển giáo, Mật giáo
cũng thường thấy những sự tích chư Phật,
Bồ tát hoặc các vị Kim cương v.v... hiển hiện
sự linh nghiệm. Đại nhật kinh sớ quyển 9
(Đại 39, 679 trung), nói: “Nếu người trì Kim
cương, thì những uy lực mạnh mẽ không
dám cản trở, vì vị tôn này có sự linh nghiệm,
nên hành giả làm các việc thiện đều được
thành tựu”.
Ngoài ra, những bộ sách ghi chép các
việc linh nghiệm, gọi là Cảm ứng truyện,
Linh nghiệm kí.
[X. Vu lan bồn kinh sớ Q.hạ; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.18].

LINH NGHIÊM KÍ
Cũng gọi Nghiệm kí, Cảm ứng truyện.
Những bộ sách ghi chép những câu
chuyện nói về sự linh nghiệm của thần, Phật,
Bồ tát.
Linh nghiệm kí trong Phật giáo được viết
LINH NGHIÊM KÍ

L
2815
dưới dạng tiểu thuyết, thì như ở đời Tấn có:
Minh tường kí của ông Vương diễm, Sưu
thần kí của ông Vu bảo, v.v... Rồi đến: Tập
thần châu Tam bảo cảm thông lục 3 quyển
của ngài Đạo tuyên đời Đường, Tam bảo
cảm ứng yếu lược lục 3 quyển của ngài Phi
trược đời Tống, v.v... đều thuộc loại Linh
nghiệm kí.
Còn Linh nghiệm kí chỉ riêng cho 1 bộ
kinh nào đó, thì có: Kim cương kinh cưu dị
1 quyển của Đoàn thành thức đời Đường,
Pháp hoa kinh hiển ứng lục 2 quyển của
ngài Tông hiểu đời Tống, Hoa nghiêm kinh
cảm ứng lược kí 1 quyển của ngài Châu
hoành đời Minh, v.v...
LINH NGUYÊN
.....
I. Linh Nguyên.
Nguồn thiêng, chỉ cho Phật tâm, Phật
tính, chân như, v.v...
Tham đồng khế (Đại 51, 459 trung), nói:
“Linh nguyên vốn sáng trong,
Vẩn đục bởi chia dòng
Chấp sự thành mê tối
Khế lí cũng chẳng thông”.
II. Linh Nguyên (1902-1988).
Danh tăng Trung quốc, người huyện Lâm
hải, tỉnh Chiết giang, họ Truyền.
Lúc nhỏ, sư thường đau yếu, nhưng được
mẹ chỉ dạy, sư dốc lòng niệm danh hiệu bồ
tát Quán thế âm, nhờ thế mà hết bệnh. Năm
Dân quốc 11 (1932), sư từ giã cha mẹ, vợ
con đến chùa Dũng tuyền, núi Cổ sơn, tỉnh
Phúc kiến, xuất gia. Sư bái yết Hòa thượng
Hư vân và xin được làm đệ tử. Mùa xuân

năm sau, sư thụ giới Cụ túc, sau đó, sư theo
giới sư của mình là pháp sư Ứng từ đến chùa
Thiên minh kết hạ an cư và học kinh Phạm
võng. Sau, sư trở về Cổ sơn, vào học viện
Pháp giới, theo pháp sư Từ chu học kinh
Hoa nghiêm và luật Tứ phần. Nhiều năm
sau đó, sư tham học khắp nơi và tham bái
các đại danh sơn. Năm Dân quốc 34 (1945),
sư giảng luận Đại thừa khởi tín ở am Từ tu
tại Thượng hải. Sau đó, vâng lời chỉ dạy của
Hòa thượng Hư vân, sư đến trụ ở chùa Vân
môn. Năm Dân quốc 38 (1949), sư dời đến
Hương cảng; năm Dân quốc 43 (1954), sư
ra Đài loan, sáng lập Thập phương Đại giác
thiền tự. Năm Dân quốc 53 (1964), sư sáng
lập Phật học viện Đại giác, khai giảng kinh
Phạm võng, luận Khởi tín, Bát thức qui củ
tụng, v.v...
Những năm về già sư chuyên tu tịnh
nghiệp.
Sư có các tác phẩm: Tịnh nghiệp cương
yếu, Phạm võng kinh tập nghĩa cú giải.
LINH NHAM SƠN TỰ
...........
Chùa ở huyện Ngô, tỉnh Giang tô, Trung
quốc, tương truyền vốn là tư dinh của quan
Tư không tên là Lục ngoạn đời Đông Tấn
hiến cúng.
Khoảng năm Thiên giám (502-519) đời
Vũ đế nhà Lương, chùa được mở rộng và
đặt tên là chùa Tứ phong. Theo truyền
thuyết, chùa này là đạo tràng ứng hóa của
bồ tát Trí tích nói trong kinh Đại ai (do
ngài Trúc pháp hộ dịch). Khoảng năm
Thiên bảo (742-755) đời vua Huyền tông
nhà Đường, tổ Trung hưng tông Thiên thai
là ngài Đạo tuân từng tu Pháp hoa tam muội
tại đây. Đầu đời Tống, chùa này là tự viện

của Luật tông. Khoảng năm Nguyên phong
(1078-1085) được đổi thành Thiền viện.
Trong chùa có một tòa tháp 9 tầng, do ông
Tôn thừa hữu xây dựng vào khoảng năm
Thái bình hưng quốc (976-983) đời Tống.
Năm Vạn lịch 28 (1600) đời Minh, vì bị
sét đánh nên bộ phận làm bằng gỗ của tháp
đã đổ nát, nay chỉ còn thân tháp bằng gạch.
Năm Hàm phong thứ 10 (1860) đời Thanh,
trừ ngôi tháp 9 tầng còn quá nửa các kiến
trúc trong chùa đã bị quân giặc Thái bình
LINH NHAM SƠN TỰ

L
2816
thiên quốc thiêu hủy. Năm Tuyên thống
thứ 3 (1911), ngài Chân đạt trụ trì chùa
này, cùng với sự giúp sức của ngài Diệu
chân, bắt đầu xây cất lại các phòng xá, điện
đường, trở thành ngôi chùa nổi tiếng ở
Giang nam.
Năm Dân quốc 20 (1931), sau chiến
tranh giữa Trung quốc và Nhật bản, vị cao
tăng thuộc tông Tịnh độ Trung quốc đương
thời là Đại sư Ấn quang thường trụ ở chùa
này, kẻ tăng người tục xa gần đều tụ về rất
đông. Ngài Ấn quang tham khảo, đối chiếu
các loại qui ước của tùng lâm từ bộ Bách
trượng thanh qui về sau, rồi lập ra các qui
định nghiêm khắc về tu hành niệm Phật như:
Linh nham sơn tự cộng trụ qui ước, Niệm
Phật đường qui ước, Tăng trị qui ước v.v...
Từ đó chùa này trở thành ngôi tùng lâm
chuyên tu tịnh nghiệp vào bậc nhất của
Trung quốc, hàng ngày chỉ xưng niệm danh
hiệu Phật, mà không làm các Phật sự khác
như giảng kinh, truyền giới, truyền pháp,
thu nhận đồ chúng, kinh sám, v.v... Năm
Dân quốc 29 (1940), ngài Ấn quang thị tịch,
sau khi hỏa thiêu các đệ tử thu được xá lợi 5
màu và xây tháp tôn thờ. Hiện nay có nhà
kỉ niệm Đại sư Ấn quang. Từ năm 1949 về
sau, ngài Diệu chân làm Trụ trì, vẫn duy trì
và tuân thủ các qui ước do ngài Ấn quang
đặt ra.
[X. Trung quốc Phật giáo phát triển sử
(Trung thôn nguyên)].
LINH NHAM TỰ
........
Chùa ở chân núi Phương sơn, mạn đông

nam huyện Trường thanh, tỉnh Sơn đông,
Trung quốc, do ngài Pháp định sáng lập vào
khoảng năm Chính quang đời Bắc Ngụy.
Đất này vốn là nơi mà ngài Phật đồ trừng
đời Hậu Triệudộng tích trượng và ngay đó
có dòng suối trong phun lên, cũng chính là
nơi ngài Tăng lãng người Thiên trúc thuyết
pháp khi xưa. Khoảng năm Khai hoàng đời
Tùy, ngài Tuệ tiêu đến đây tu hành, không
bao lâu vâng mệnh vua Văn đế, xây dựng
chùa Hoa dương vương, rất hưng thịnh, các
ngài Đạo nhân, Đạo biện đều đã từng trụ ở
chùa này. Vào đầu đời Đường, ngài Tuệ sùng
kiến tạo điện Thiên Phật, rồi khoảng năm
Thiên bảo lại xây thêm tháp Bích chi phật.
Khoảng năm Cảnh đức đời Tống, vua ban
tấm biển “Cảnh Đức Linh Nham Tự” và ban
cho ruộng vườn. Vào khoảng năm Thiên hựu,
điện Ngũ hoa(nay không còn) được sáng lập,
điện Thiên Phật được mở rộng thêm. Khoảng
năm Gia hựu, tháp Bích chi phật được trùng
tu, dựng bia kí điện
Thiên Phật, cảnh quan
chùa hoàn toàn mới.
Khoảng năm Hi ninh
thứ 3 (1070), chùa
được đổi làm Thập
Phương Tùng Lâm.
Chùa này cùng với các
chùa: Thê hà ở Nhuận
châu, Quốc thanh ở
Thai châu, Ngọc tuyền
ở Kinh châu được gọi
chung là “Thiên Hạ
Tứ Tuyệt”.
[X. Phật tổ thống kí Q.39; Thái sơn chí
Q.15-18; Sơn đông thông chí Q.20; Cổ kim
đồ thư tập thánh thần dị điển thứ 108; Sơn

xuyên điển thứ 13, 15, 17].
LINH NHAM TỰ
Chùa Linh Nham Sơn
Tháp Bích Chi Phật
Chùa Linh Nham

L
2817
LINH PHÁP CỬU TRỤ
Làm cho chính pháp của đức Phật được
lưu truyền lâu dài ở thế gian.
Giữ giới là nhân chủ yếu khiến cho chính
pháp cửu trụ. Trong 10 điều lợi ích của việc
kết giới nói trong luật Ngũ phần quyển 1,
thì điều thứ 9 ghi là: “Làm cho chính pháp
được tồn tại lâu dài”.
Ngoài ra, “Linh pháp cửu trụ pháp” là
1 trong những pháp Văn thù thuộc sự
tướng Mật giáo, tức là pháp tu bí mật căn
cứ vào pháp Văn thù nhất tự. Pháp Vô
danh của Đông tự ở Nhật bản chính là pháp
tu này.
[X. kinh Tạp a hàm Q.41; phẩm Kiến
bảo tháp trong kinh Pháp hoa Q.4; phẩm
Phó chúc kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.10; chương Thập thụ kinh Thắng
man; A sa phược sao Q.102].
LINH PHONG PHÁI
........
Một trong các phái thụôc tông Tịnh độ
ở đời Minh, Trung quốc, do Đại sư Ngẫu
ích Trí húc (1599-1655) sáng lập. Vì phái
này trụ ở núi Linh phong tại Hàng châu nên
gọi là Linh phong phái.
Phái này thừa kế thuyết Tính Tướng
dung hội, Thiền Tịnh nhất trí của ngài Tử
bá Chân khả, Vân thê Châu hoành, Hàm
sơn Đức thanh, v.v..., chủ trương Tam học
(giới định tuệ) 1 nguồn, Thiền tông, Giáo
tông (các tông Thiên thai, Hoa nghiêm
v.v...) và Luật tông phải kết hợp với nhau,
không nên phân biệt và cho rằng Thiền là
tâm Phật, Giáo là lời Phật, Luật là hạnh

Phật. Đặc biệt phái này đem Thiền, Giáo,
Luật thu nhiếp vào môn Tịnh độ, hoàn
thành hệ thống tư tưởng Tam học 1 nguồn
bằng luận Niệm Phật tam muội. Niên hiệu
Thiên khải năm đầu (1621), ngài Ngẫu ích
phát 48 nguyện cầu sinh Tịnh độ, về già,
ngài soạn Tịnh độthập yếu, đề xướng việc
niệm Phật vãng sinh.
Tịnh độ thập yếu là tác phẩm quan trọng
về giáo học của ngài Trí húc. Sau khi ngài
tịch, đệ tử là Kiên mật Thành thời thu chép
các tác phẩm của ngài để lại thành 10 quyển,
tức là bộ Linh phong Ngẫu ích Đại sư tông
luận. Sau sư Kiên mật, có sư Tỉnh am Tư tề
phát triển đạo pháp khiến cho phái này cực
thịnh. Từ giữa đời Minh trở đi, Phật giáo
Trung quốc từ Tam học 1 nguồn lại diễn
biến thành Nho Phật 1 mối, bèn có tổ chức
Phật giáo cư sĩ ra đời và hưng thịnh. Tiền
khiêm ích (1582-1664) có soạn Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm giải mông sao 10 quyển,
Bát nhã tâm kinh lược sớ thiểu sao 2 quyển...
có thể nói đã mở đường cho Phật giáo cư sĩ
đời Minh.
[X. Hữu học tập Q.40,50; Tịnh độ toàn
thư; Linh phong chí (Chu khánh vân); Linh
phong nhất thiền sư ngữ lục; Tân tục cao
tăng truyện Q.9,10,45; Trung quốc Phật giáo
sử Q.4 (Tưởng duy kiều); Ngẫu ích đại sư
đích tịnh độ tư tưởng (Thánh nghiêm)]. (xt.
Trí Húc).
LINH QUÁN
.....
I. Linh Quán (?-?).
Thiền sư Trung quốc, sống với đời
Đường, là đệ tử nối pháp của ngài Hoàng bá
Hi vận.
Sư trụ ở núi Ô thạch tại Phúc châu, thích

sống ở nơi vắng vẻ, thường ở một mình trong
phòng nên ít người được gặp mặt, chỉ đến
giờ ngọ trai sư mới mở cửa phòng để một
tín sĩ dâng cơm mà thôi. Người đời gọi sư là
Lão quán hòa thượng.
Sư có công án “Lão quán bế hộ”(Lão
quán đóng cửa)truyền ở đời, nội dung là cơ
duyên vấn đáp giữa sư và ngài Tuyết phong.
Thiền uyển mông cầu quyển thượng (Vạn
LINH QUÁN

L
2818
tục 148,108 hạ), nói: “Thiền sư Linh quán
thường đóng cửa, nên ít người được gặp mặt.
Một hôm, ngài Tuyết phong đến gõ cửa, sư
mở cửa, ngài Tuyết phong chụp ngay lấy ngực
áo, nói: “Là phàm hay Thánh”. Sư mắng
rằng: “Đồ con chồn thô lỗ!” Rồi đẩy ra, đóng
cửa lại. Ngài Tuyết phong nói: “Chỉ cần biết
lão huynh vậy thôi”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.12].
II. Linh Quán (1485-1571).
Cũng gọi Liên thuyền đạo nhân.
Thiền sư Triều tiên, sống vào đời Lí,
người Tấn châu, Lĩnh nam (tỉnh Khánh
thượng nam), hiệu Ẩn am.
Năm 17 tuổi, sư đến núi Đức dị xuất gia,
học giáo thiền khắp nơi, thông cả học thuyết
Lão-Trang. Sư ở nội viện tại ngọn Di lặc,
núi Kim cương, tham thiền trong 9 năm và
được tỉnh ngộ. Sau, sư đến tham yết ngài
Bích tùng Trí nghiêm ở núi Trí dị và được
nối pháp. Sau khi ngài Trí nghiêm thị tịch,
sư kế thừa pháp tọa, trở thành bậc Đại tông
sư ở vùng phía nam Lĩnh hồ.
Năm Tuyên tổ thứ 4 (1571) sư tịch, thọ
87 tuổi.
[X. Phù dung đường hành tích (được
thu vào Thanh hư đường tập của ngài Hữu
tỉnh); Triều tiên Phật giáo thông sử trung
biên (Lí năng hòa); Lí triều Phật giáo (Cao
kiều hanh); Triều tiên thiền giáo sử (Hốt
hoạt cốc khoái thiên)].
LINH QUANG
Ánh sáng linh thiêng, thanh tịnh vô
nhiễm, chiếu soi mầu nhiệm, tức là Phật tính
sẵn có của chúng sinh.

Chương Bách trượng trong Ngũ đăng hội
nguyên quyển 3 (Vạn tục 138, 44 hạ), nói:
“Linh quang độc chiếu, lìa khỏi căn trần,
hiển lộ chân thường, không chấp văn tự,
tâm tính không nhiễm, vốn tự thành tựu,
chỉ lìa vọng duyên, tức Như như Phật”.
LINH QUANG TỰ
Chùa ở chân núi phía đông núi Giác sơn
(nay là núi Thúy vi) tại Bắc bình, được sáng
lập vào khoảng năm Đại lịch (766-779) đời
Đường.
Mới đầu chùa có tên là chùa Long tuyền;
năm Đại định thứ 2 (1162) đời Kim, chùa
được trùng tu, gọi là chùa Giác sơn. Mãi đến
năm Thành hóa 14 (1478) đời Minh, chùa
mới lại được trùng tu và đổi tên là chùa Linh
quang như hiện nay. Điện đường chùa này
cao rộng, cạnh chùa có ao nước, trên ao có
nhà ngồi ngắm cảnh, rất yên tĩnh vắng vẻ.
Bên hông chùa có am Qui lai, phía sau chùa
vốn có am Thao quang, nhưng đã bị cháy
trong hỏa hoạn.
Chùa này vốn có tháp Chiêu tiên, được
xây cất vào năm Hàm ung thứ 7 (1071) đời
vua Đạo tông nhà Liêu, nhưng đã bị quân
đội của 8 nước phá hủy, nay chỉ còn nền
tháp. Từ năm 1958 đến mùa xuân năm 1964,
người ta phát hiện
được xá lợi răng
của đức Phật
Thích ca trong
nền của ngôi tháp
này, cho nên một
tòa tháp mới hình
bát giác, 13 tầng,
cao 15 mét đã
được xây cất trong
khuôn viên của

chùa để thờ xá lợi.
LINH SƠN HỘI THƯỢNG
...........
Trên hội Linh sơn. Tức pháp hội trên
núi Linh thứu khi đức Thích tôn thuyết pháp
độ chúng đệ tử. Có 2 thuyết:
1. Chỉ cho pháp hội lúc đức Phật diễn
nói kinh Pháp hoa:
LINH SƠN HỘI THƯỢNG
Tháp thờ răng Phật ở chùa
Linh Quang

L
2819
Pháp hoa kinh khoa chú (Vạn tục 48,
355 hạ) nói: “Thủa xưa, đức Thế tôn đã
tuyên thuyết kinh Diệu pháp liên hoa trên
hội Linh sơn”.
2. Chỉ cho hội niêm hoa phó pháp:
Cứ theo kinh Đại phạm thiên vương vấn
Phật quyết nghi, thủa xưa, trên hội Linh sơn,
đức Thích ca cầm một hoa sen đưa lên trước
đại chúng, Tôn giả Ca diếp nhìn và mỉm
cười, đức Thế tôn liền đem Chính pháp nhãn
tạng phó chúc cho Ngài.
LINH SƠN TỊNH ĐỘ
...........
Linh sơn, gọi đủ là Linh thứu sơn, là nơi
xưa kia đức Thế tôn Thích ca nói kinh Pháp
hoa. Tức núi Linh thứu là Tịnh độ của báo
thân đức Thích tôn thường cư trụ.
Cứ theo phẩm Như lai thọ lượng trong
kinh Pháp hoa quyển 5, vì hóa độ chúng
sinh nên đức Thích tôn phương tiện thị hiện
Niết bàn, chứ thực ra Ngài không diệt độ
mà thường ở trên núi Linh thứu nói pháp.
Khi hỏa tai ở kiếp mạt nổi lên, thế giới đều
bị thiêu rụi, chỉ có Tịnh độ Linh sơn là không
hề hấn gì, vẫn thường trụ an ổn, người, trời
đông đảo.
[X. phẩm Như lai thọ lượng trong kinh
Kim quang minh tối thắng vương Q.1; kinh
Quán Phổ hiền bồ tát hành pháp; Diệu
pháp liên hoa kinh ưu ba đề xá Q.hạ; Pháp
hoa huyền luận Q.9; Pháp hoa văn cú Q.10
phần trên].
LINH TẠNG (519-586)
.... .
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời Tùy,

người Ung châu (huyện Trường an, tỉnh
Thiểm tây), họ Vương.
Sư y vào Luật sư Dĩnh xuất gia từ thủa
nhỏ, chuyên học tạng Luật. Vua Văn đế nhà
Tùy nghe danh sư, ban sắc triệu sư về ở chùa
Đại hưng thiện tại kinh đô Trường an. Sư
và nhà vua kết giao rất thân. Văn đế từng
viết sắc rằng (Đại 50, 610 trung): “Đệ tử là
vua của tục nhân, Luật sư là vua của đạo
nhân, nếu có người muốn xa lìa thế tục, thì
sư được tùy ý độ cho họ”, do đó mà sư đã độ
được mấy vạn người.
Năm Khai hoàng thứ 6 (586) sư tịch, thọ
68 tuổi.
[X. Tục cao tăng truyện Q.21].
LINH THỨU SƠN
I. Linh Thứu Sơn.
Linh thứu, Phạm: Gfdhrakùỉa.
Pàli:Gijjha kùỉa.
Hán âm: Kì xà quật.
Gọi tắt: Linh sơn, Thứu phong, Linh
nhạc.
Núi ở
phía đông
bắc thành
Vương xá,
nước Ma
yết đà,
Trung Ấn
độ. Vì
hình dáng
núi này
giống như
đầu con
chim thứu(kên kên) và trong núi cũng có
nhiều chim thứu, nên đặt tên là Linh thứu.
Đức Như lai từng tuyên thuyết các kinh
Đại thừa như kinh Pháp hoa, v.v... ở đây,

cho nên núi này đã trở thành Thánh địa
của Phật giáo. Các núi Linh thứu hoặc
Linh sơn ở Trung quốc đều được gọi theo
tên của núi này. Như ngọn Thứu phong
ở phía bắc huyện Phúc thanh, tỉnh Phúc
kiến, hoặc ngọn Phi lai ở huyện Hàng,
tỉnh Chiết giang cũng gọi là Linh thứu
sơn, v.v...
(xt. Kì Xà Quật Sơn).
LINH THỨU SƠN
Núi Linh Thứu ở Ấn Độ

L
2820
II. Linh Thứu Sơn.
Cũng gọi Bồ tát đính.
Núi ở
phía đông
nam Trung
đài, thuộc
núi Ngũ đài,
tỉnh Sơn
tây, Trung
quốc. Trên
núi này có
viện Chân
dung, là chỗ
ở của vị Lạt
ma Trát tát khắc thuộc Hoàng giáo.
(xt. Ngũ Đài Sơn).
LINH THỨU TỰ
Chùa ở dưới ngọn Linh thứu thuộc núi
Ngũ đài, tỉnh Sơn tây, Trung quốc, được sáng
lập vào thời Minh đế nhà Đông Hán.
Đời Bắc Ngụy, vua Hiếu văn đế đặt 12
viện, đổi tên là chùa Hoa viên. Đến đời
Đường chùa được xây cất lại, trang nghiêm
hoành tráng hơn xưa và được đổi tên là chùa
Hoa nghiêm, qua các đời Hậu Liêu, Kim,
Nguyên, Minh, chùa đều được trùng tu,
trong năm Vạn lịch đời Minh, chùa lại được
đổi tên là Hiển thông, là ngôi tùng lâm lớn
nhất ở núi
Ngũ đài. Vì
vị tăng
quan cai
quản núi
Ngũ đài trụ
ở chùa này,

nên gọi là
Thủ tự,
trong chùa
có điện Vô
lượng, trên
nóc điện
không có xà, vì thế cũng gọi là điện Vô lương
( ), còn có điện Đồng(được làm bằng
đồng), phía trước điện có 5 ngôi tháp bằng
đồng, tượng trưng 5 ngọn núi Ngũ đài, sắp
xếp theo vị trí Đông, Tây, Nam, Bắc, Trung.
II. Linh Thứu Tự.
Chùa ở bên cạnh Tây hồ tại Hàng châu,
cũng gọi Linh ẩn tự.
(xt. Linh Ẩn Tự).
LINH TRI BẤT MUỘI
...........
Cái biết linh hoạt, mầu nhiệm, sáng suốt,
không mờ tối.
Trong Hoa nghiêm tâm yếu pháp môn,
ngài Trừng quán dựa vào sự thể nghiệm
Thiền mà mở bày tư tưởng Hoa nghiêm,
trong đó “Vô trụ tâm thể linh tri bất muội”,
là sự biểu hiện cùng tột về việc thể nghiệm ý
chỉ Thiền. “Linh tri bất muội” biểu thị trạng
thái tự giác cùng cực về Phật đạo và tâm;
còn ngài Tông mật thì giải thích “Linh tri
bất muội” là lí trong sáng thanh tịnh.
Bản thể của linh tri bất muội là Như lai
tạng tâm của chúng sinh; chữ “tri” này là
chung cho cả phàm và Thánh, vì thế có sự
sai khác với Thánh trí. Lại nữa, “tri” này
chẳng phải là cái tri vọng tưởng phân biệt
mà là chân tri vô niệm. Các sư phái Sơn
ngoại thuộc tông Thiên thai đời Bắc Tống
thích dùng 2 chữ “Linh tri”, do đó mà có
các dụng ngữ như: Linh tri tâm tính, Chân
tịnh linh tri, Linh tri nhất niệm, v.v...

[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.15 (Trừng
quán); Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
Q.thượng phần 2; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.28, 30].
LINH TUÂN (?-?)
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời Hậu
Ngụy, người Ngư dương (thuộc tỉnh Hà bắc)
họ Phó.
Núi Linh Thứu ở Ngũ Đài Sơn, Trung Quốc
LINH TUÂN
Năm ngọn tháp của chùa Linh Thứu
ở Ngũ Đài Sơn

L
2821
Sư xuất gia lúc còn niên thiếu, lớn lên
chuyên nghiên cứu luận Thành thực và kinh
Niết bàn. Sư đọc khắp các sách; văn chương
bóng bảy, giỏi cả thư pháp và hội họa. Sư
từng đến các vùng Yên, Triệu để giáo hóa.
Mới đầu sư làm Quốc đô, vào những năm
cuối đời Hậu Ngụy, sư giữ chức Tăng thống
Tinh châu.
Sư tịch vào năm đầu thời Bắc Tề (khoảng
550) thọ 69 tuổi.
Sư có tác phẩm: Thành thực luận chú
thích, Duy ma kinh sớ kí.
[X. Tục cao tăng truyện Q.8].
LINH TỪ
.....
Đền miếu linh nghiệm. Chỉ cho chùa
Phật, hoặc đền miếu thờ cúng thổ thần...
LINH TƯỢNG
.....
Những hình tượng Phật, Bồ tát, thần già
lam, được khắc hay vẽ, vì có ứng hiện sự
linh nghiệm nên gọi là Linh tượng.
Thích môn qui kính nghi quyển thượng
(Đại 45, 859 hạ), nói: “Tư duy hình ảnh, chỉ
thấy bụi dày, nhướng mắt định thần, đều
thấy linh tượng”.
LINH VÂN (?-?)
.....
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Trường khê, tỉnh Phúc kiến;
tức là Thiền sư Chí cần ở núi Linh vân thuộc
Phúc châu, là đệ tử nối pháp của ngài Trường
khánh Đại an.
Mới đầu, sư trụ ở núi Đại qui, nhân thấy
hoa đào nở mà ngộ đạo. Sư làm bài kệ rằng

(Đại 51, 285 thượng):
“Kiếm tìm ba chục năm qua,
Cành trơ lá rụng phôi pha bấy chày;
Hoa đào chợt thấy từ ngày,
Đến nay vẫn chẳng mảy may nghi ngờ”.
Ngài Qui sơn Linh hựu xem kệ, gạn
hỏi về điều sư ngộ, thấy khế hợp, ngài
bèn nói: “Từ duyên mà đạt ngộ, không
bao giờ mà lui mất nữa, hãy tự giữ gìn
cho khéo”.
[X. Tổ đường tập Q.19; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.11; Ngũ đăng hội nguyên Q.4;
Thích thị kê cổ lược Q.3].
LOA KẾ PHẠM VƯƠNG
Cũng gọi Loa kế phạm.
Vị Phạm vương có búi tóc hình xoắn ốc
trên đỉnh đầu. Trên pháp hội Duy ma, vị
Phạm vương này từng vấn đáp với ngài Xá
lợi phất.
Tịnh tâm giới quán pháp quyển thượng
(Đại 45, 823 thượng) nói:
“Đức như Loa kế phạm vương, đi đâu
cũng thấy Tây phương”.
[X. phẩm Phật quốc, kinh Duy ma].
LOA KẾ TIÊN NHÂN
...........
Tiền thân của đức Phật Thích ca mâu
ni.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 17,
thủa xưa, đức Thích ca là vị tiên tên
Thượng xà lê, vì có búi tóc hình trôn ốc
trên đỉnh đầu nên gọi là Loa kế tiên nhân.
Vị tiên này thường vào đệ tứ thiền, hơi
thở ra vào đã dứt bặt, ngồi dưới gốc cây
sừng sững bất động, chim trông thấy
tưởng là khúc gỗ, liền làm tổ và đẻ trứng
trong búi tóc. Sau đó, vị tiên này xuất
định, muốn bước đi, nhưng biết trên đầu

mình có ổ trứng chim đang ấp, liền tự
nghĩ: “Nếu ta đứng dậy bước đi, gây động,
chim mẹ sẽ bay mất, trứng sẽ hư hết”,
nghĩ xong, ông vào định trở lại, đợi đến
khi trứng nở, chim con bay đi ông mới
đứng dậy.
[X. Quan âm huyền kí Q.hạ].
LOA KẾ TIÊN NHÂN

L
2822
LOA PHÁT
.....
Cũng gọi là La phát, Lê phát.
Tóc trên đầu xoắn lại xoay về bên phải
giống như trôn ốc, là 1 trong 32 tướng tốt, 1
trong 80 vẻ đẹp của đức Phật.
Tóc của đức Phật Thích ca bóng mượt,
mềm mịn, xoay về bên phải giống như hình
trôn ốc, cho nên tượng đức Thích tôn ở đời
sau phần nhiều được tạo theo hình dạng
này, cùng với Nhục kế ở trên đỉnh đầu đều
là đặc trưng của tượng Phật. Trong những
tượng Phật hiện còn ở Ấn độ, tượng được
tìm thấy ở Trung Ấn độ phần nhiều có hình
tóc xoắn. Nhưng, các tượng Phật được phát
hiện ở Kiện đà la thuộc Bắc Ấn độ thì
không có hình tóc xoắn, mà là hình gợn
sóng. Tượng Phật Thích ca và tượng Phật
Di đà của 2 tông Hiển giáo, Mật giáo ở Trung
quốc, Triều
tiên, Nhật
bản, v.v...
thông thường
là hình xoắn
ốc. Phật A
súc (Bảo
chàng),Phật
Bảo sinh
(Khai phu
hoa) của Mật
giáo cũng
mang hình
tóc xoắn này.
[X. kinh Tăng già la sát sở tập Q.trung;
kinh Đại bát nhã Q.381; kinh Quán Phật

tam muội hải Q.1; Tổ đình sự uyển Q.4].
LOẠI TRÍ
Phạm: Anvaya-jĩàna.
Cũng gọi Vị tri trí, Vô sinh trí.
Trí vô lậu quán xét Tứ đế ở cõi Sắc và
cõi Vô sắc, là 1 trong 10 trí, 1 trong 11 trí.
Trí này đồng loại với Pháp trí, là trí quán
xét Tứ đế ở cõi Dục.
[X. luận Tập dị môn Q.7; luận Câu xá
Q.23]. (xt. Thập Trí).
LOẠN THIÊN
.....
Các hạnh lành như lễ Phật, tụng kinh
được thể hiện bằng tâm tán loạn.
Thích môn qui kính nghi quyển
thượng (Đại 45, 861 thượng), nói: “Loạn
thiện cõi Dục, khiến chúng sinh bị trói
buộc ở hạ giới”.
LOẠN TƯỞNG
.....
Tâm tưởng tán loạn, buông thả, tức chỉ
cho tất cả phiền não.
Kinh Lăng nghiêm quyển 7 (Đại 19, 138
hạ), nói: “Hòa hợp với khí thành tám vạn
bốn nghìn loạn tưởng bay lặn”.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 1 (Đại 2,
552 hạ), nói: “Diệt trừ các loạn tưởng để
chứng quả Sa môn”.
LONG
..
Phạm,Pàli:Nàga.
Hán âm: Na già, Nẵng nga.
Loài rồng, 1 trong 8 bộ chúng hộ trì Phật
pháp.
Rồng đứng đầu trong loài rồng, gọi là
Long vương hay Long thần. Thông thường,
rồng là loại quỉ(có thuyết cho là súc sinh)có
thân hình giống rắn sống ở trong nước, có

sức thần gọi gió kêu mưa. Trong thần thoại
Ấn độ, rồng là một thứ nửa thần có mặt
người, đuôi rắn, gồm 1.000 giống, do vợ của
Ca diếp ba (Phạm: Kazyapa) là Ca đầu
(Phạm:Kadru) sinh ra, ở trên đất hoặc dưới
cung rồng (Phạm:Pàtàla).
Theo phẩm Súc sinh trong kinh Chính
LONG
Tóc xoắn hình trôn ốc

L
2823
pháp niệm xứ quyển 18, thì Long vương
thuộc loài súc sinh, là quả báo của người
ngu si, nóng giận, chỗ ở của rồng gọi là Hí
lạc thành. Rồng có 2 loại: Pháp hành long
vương và Phi pháp hành long vương.
1. Pháp hành long vương có 7 đầu,
như các long vương Tượng diện, Bà tu cát,
Đắc xoa ca, Bạt đà la, v.v... là loài ít sân si,
hay làm việc phúc đức, cho nên không bị
cái khổ cát nóng, do tâm tốt nên làm mưa
đúng thời vụ, giúp cho ngũ cốc ở thế gian
được mùa.
2. Phi pháp hành Long vương gồm có
Ba la ma thê, Tì mưu lâm bà, Ca la, v.v...
loài này thường làm những việc bất thiện,
không kính Sa môn, Bà la môn, nên thường
chịu cái khổ cát nóng, do tâm ác nên làm
mưa to gió dữ, khiến ngũ cốc hư hại.
Theo phẩm Long điểu trong kinh Trường
a hàm quyển 19, thì rồng có 4 loại: Đẻ trứng,
đẻ bọc, sinh nơi ẩm ướt và tự nhiên hóa
sinh, thường bị 4 loại đại bàng(chim cánh
vàng) đẻ trứng, đẻ bọc, đẻ nơi ẩm ướt và tự
nhiên hóa sinh nuốt ăn.
Theo kinh Phật mẫu đại khổng tước
minh vương quyển thượng, thì Long vương
có loài đi trên mặt đất, hoặc thường ở trong
hư không, hoặc trên núi Diệu cao, hoặc ở
dưới nước. Có loại Long vương 1 đầu, 2
đầu, cho đến nhiều đầu; hoặc Long vương
không chân, 2 chân, 4 chân cho đến nhiều
chân, v.v...
Còn trong tín ngưỡng của Trung quốc
đời xưa, thì Long là chỉ cho “loài động vật
có vảy mình dài” nói chung, vào tiết xuân

phân thì lên trời, đến tiết thu phân thì xuống
đất. Loài có vảy thì gọi là Giao long, loại có
cánh gọi là Ứng long, loại có sừng gọi Cầu
long, loại không sừng gọi Li long, loại không
bay được gọi là Bàn long.
[X. kinh Long tượng trong Trung a hàm
Q29; kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q1;
kinh Phổ diệu Q 2; kinh Tu hành bản khởi
Q thượng; kinh Phật bản hạnh tập Q1; luận
Đại trí độ Q3, 14, 30; Đại đường tây vực kí
Q3, 8; Tuệ lâm âm nghĩa Q.9].
LONG CĂN (1921- )
Danh tăng Trung quốc, sống vào thời
Dân quốc, người huyện Thái, tỉnh Giang tô,
họ Lữ.
Sư theo ngài Trí tường ở am Quảng tế,
Bắc thái, xuất gia, lần lượt tham học tại các
Phật học viện Thượng hải, Vũ xương. Về
sau, sư làm chủ biên các tạp chí Vô tận đăng
ở Hương cảng, Hải triều âm ở Đài loan, Vô
tận đăng ở Mã lai á; chủ nhiệm hoằng pháp
của Tổng hội Phật giáo Tân gia ba - Mã lai
á; sư cũng từng làm Giám viện chùa Thiện
đạo ở Đài loan.
Hiện nay sư đang chủ trì nhà xuất bản
Phật giáo Nam dương và giảng đường Linh
phong bát nhã tại Tân gia ba.
Sư có các tác phẩm: Phật giáo bình nghị
tập, Huyền trang Đại sư sinh niên chi nghiên
cứu, Thánh tăng chưởng cố, Phật học thông
giải, Thiện sinh kinh giảng kí.
LONG CHÂU
.....
Hạt châu ở dưới cằm con rồng.
Cứ theo Tứ phần luật hàm chú giới bản
sớ hành tông kí quyển 5, xưa kia có Phạm
chí Loa kế sống ở bờ sông Hằng, thường bị
rồng quấy nhiễu, đức Phật bảo vị Phạm chí

hãy xin hạt châu ở dưới cổ con rồng thì nó
sẽ không đến quấy nhiễu nữa.
LONG CHÂU TỰ
........
Chùa ở núi Hoa sơn, quận Hoa thành,
tỉnh Kinh kì, Hàn quốc, do ngài Liêm cư
sáng lập vào năm Văn thánh vương 16 (854).
Ban đầu, chùa có tên là chùa Cát dương.
Năm Chính tổ vương 14 (1790) chùa được
LONG CHÂU TỰ

L
2824
trùng tu, vào ngày khánh thành, nhà vua
nằm mộng thấy con rồng ngậm viên ngọc
báu như ý bay lên trời, vua bèn ban sắc đổi
tên chùa là Long châu.
Hiện nay, chùa có các kiến trúc như: Đại
hùng bảo điện, điện Minh phủ, điện Hộ
thánh, lầu Thiên bảo, Cực lạc đại viên bảo
điện, gác Phổ tín, v.v... Trong tháp thờ 2
viên xá lợi của Phật, bình báu cam lộ và bồ
đoàn 5 sắc, v.v... các báu vật báu này đều từ
Trung quốc truyền sang.
Ngày nay, Long châu là 1 trong 31 bản
sơn của Phật giáo Hàn quốc, có 48 chùa phụ
thuộc như chùa Thất trường, chùa Thanh
long, chùa Phổ quang, v.v...
[X. Triều tiên tự sát sử liệu Q.thượng;
Triều tiên Phật giáo thông sử, Lí triều Phật
giáo; Triều tiên tự sát tam thập nhất bản
sơn tả chân thiếp].
LONG CHỦ TIÊN
........
Tiên làm chủ loài rồng. Nghĩa là hành
giả y theo pháp Thánh ca ni kim cương
đồng tử quĩ, trí tụng 60 vạn biến chân
ngôn trước tháp xá lợi, sau đó, dùng bổ sa
thiết làm sợi dây niệm tụng, thì thành
Long chủ tiên.
[X. Thánh ca ni kim cương đồng tử quĩ
Q.thượng].
LONG CHỦNG THƯỢNG TRÍ TÔN VƯƠNG PHẬT
Cũng gọi Long chủng tịnh trí tôn vương
Phật, Long chủng thượng Phật, Long chủng
tôn, Long tôn vương, Long tôn.
Tên bản địa của bồ tát Văn thù, còn có
rất nhiều tên khác nữa.

[X. kinh Quán dược vương dược
thượng nhị bồ tát; kinh Tâm địa quán Q.3;
luận Đại trí độ Q.29]. (xt. Văn Thù Bồ
Tát, Bản Địa).
LONG CHƯƠNG
.....
Chỉ cho kinh điển. Vì kinh tiếng Phạm,
chữ viết cuộn tròn như hình rồng rắn, nên
gọi là Long chương.
LONG CỐC ĐẠI HỌC
... ... ... ..
Trường Đại học ở khu Hạ kinh tại Kinh
đô (Kyoto) Nhật bản, do phái Bản nguyện
tự thuộc Tịnh độ Chân tông sáng lập.
Long cốc(hang rồng) làtấm bảngtên
núi(tên bản sơn) do vị Tổ đời thứ 14 của
chùa Bản nguyện là ngài Tịch như treo
trước điện Phật của chùa này. Năm Khoan
vĩnh 16 (1639), ngài Lương như Tông chủ
sáng lập Học liêu(tiền thân của Đại học
Long cốc) trong khuôn viên chùa Bản
nguyện. Năm Đại chính 11 (1922), Học
liêu được đổi tên là Đại học Long cốc, do
ngài Linh mộc Pháp sâm làm Hiệu trưởng
đầu tiên, đặt ra bộ Nghiên cứu, bộ Văn
học, khoa Dự bị Đại học và bộ Chuyên
môn. Năm Chiêu hòa 24 (1949), đổi theo
chế độ Đại học mới và mở thêm Đại học
ngắn hạn, chương trình Tiến sĩ, v.v... Ở
đây lưu trữ rất nhiều sách vở.
[X. Long cốc đại học tam bách niên sử;
Học lâm diên cách sử; Học liêu tạo lập sự
phó dĩ hậu pháp luận thứ đệ].
LONG CỐC ĐẠI HỌC
Đại Hùng Bảo Điện của chùa Long Châu

L
2825
LONG CUNG
.....
Cũng gọi Long hộ.
Chỗ ở của Long vương hoặc Long thần.
Theo truyền thuyết, dưới đáy biển lớn,
Long vương dùng sức thần hóa ra cung điện
làm nơi giữ gìn của báu, kinh điển khi Phật
pháp ẩn mất ở thế gian. Bởi vì con rắn giữ
gìn của báu ở Ấn độ là Na già (Phạm:
Nàga), tức là rắn mắt gương, còn được dịch
là rồng. Nhưng theo truyện cổ Ấn độ, Na
già là nửa thần mặt người đuôi rắn ở chốn
Long cung (Phạm:Pàtàla) dưới mặt đất,
mà Hòa tu cát (Phạm:Vàsuki) là vua các
Na già.
Cứ theo kinh Trường a hàm quyển 19,
dưới đáy biển lớn có cung điện của Long
vương Sa kiệt, giữa khoảng núi Tu di và núi
Khư đà la có cung điện của 2 vị Long vương
Nan đà và Bạt nan đà.
Theo phẩm Nhật tạng phân tống sứ trong
kinh Đại phương đẳng đại tập quyển 43, thì
khắp nơi trên thế giới này đều có Long
vương, ở trong Long cung giữ gìn các vật:
Đất, nước, lửa, gió, cây, hoa, quả.
Theo phẩm Thỉnh Phật trong kinh Hải
long vương quyển 3, Hải long vương đến
núi Linh thứu, nghe đức Phật thuyết pháp,
được lòng tin vui mừng, muốn thỉnh Phật
đến Long cung trong biển để cúng dường,
bèn dùng sức thần hóa làm cung điện.
Kinh Liên hoa diện quyển hạ chép, tất
cả bát Phật và xá lợi Phật, trong 10 phương
của cõi Diêm phù đề đều cất giữ trong cung
điện của Long vương Bà già la.

Còn theo các kinh truyện như: kinh Bồ
tát xử thai quyển 7, kinh Ma ha ma da quyển
hạ, Long thụ bồ tát truyện, Hiền thủ Hoa
nghiêm truyện quyển 1, v.v... thì trong Long
cung có kinh điển thắng diệu.
[X. kinh Đại bảo tích Q.86; kinh Lâu
thán Q.1; kinh Hoa nghiêm Q.43 (bản dịch
mới); kinh Khởi thế nhân bản Q.2; luận
Thi thiết Q.6; luận Đại trí độ Q.3, 14; luận
Du già sư địa Q.2; Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.1; Phó pháp tạng
truyện Q.5].
LONG CUNG CHUNG
........
Quả chuông bằng đá ở viện Tu đa la tại
Ấn độ.
Cứ theo Tổ đình sự uyển quyển 4, thì
chuông này rất lớn, có màu ngọc bích.
Chung quanh chuông khắc tượng Phật
thành đạo trong 10 phương và tượng chư
Thiên. Mỗi buổi sáng có các hóa Phật diễn
nói 12 bộ kinh, các đồng nam, đồng nữ
trong thành Xá vệ đều đến nghe pháp và
chứng Thánh quả. Khi tiếng chuông được
gióng lên thì trăm ức thế giới đều nghe
trăm nghìn Phật Thích ca tuyên thuyết Tu
đa la(kinh).
Theo truyền thuyết, chuông này do đức
Phật Câu lưu tôn tạo ra, sau khi Ngài nhập
diệt, thì Long vương Sa kiệt thu giữ. Đến
khi đức Thích ca ra đời, chuông mới xuất
hiện trở lại, sau khi Phật Thích ca nhập diệt,
Long vương Sa kiệt lại thu giữ ở Long cung.
LONG ĐẦU
.....
Cũng gọi Long thủ.
Đầu rồng, chỉ cho cái quai để treo
chuông.

Sách Chu lễ và Chu lễ sớ gọi là Chung
huyền, Toàn trùng, Chung toàn. Sách Mạnh
tử chú thì gọi là Chung
nữu. Hoặc có thuyết cho
rằng gọi Long đầu là vì
nhận lầm hình con bồ lao
là hình con rồng. Bồ lao là
con vật sống ở bờ biển, rất
sợ cá kình, mỗi khi bị cá
kình tấn công thì nó kêu
LONG ĐẦU
Long Đầu

L
2826
lên inh ỏi. Đỉnh chuông được đúc giống hình
con bồ lao, dùng chày gỗ hình cá kình để
đánh, chuông kêu như bồ lao.
Đời sau gọi tiếng chuông là kình thanh,
là do điển tích này.
LONG ĐẦU QUAN ÂM
...........
Bồ tát Quan âm ngồi trên đầu con rồng,
là 1 trong 33 hóa thân Quan âm.
Phẩm Phổ môn
trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 57 trung) nói:
“Nếu cần dùng thân
trời, rồng, dạ xoa (...) để
độ thì liền hiện những
thân ấy mà nói pháp”.
Vì rồng là vua
trong các loài thú nên
được dùng để ví dụ
cho uy thần của bồ tát
Quan thế âm.
[X. Phật tượng đồ vậng Q.2; (xt. Tam
Thập Tam Quan Âm).
LONG ĐỔ LẠT MA TOÀN THƯ
Tác phẩm, 31 quyển, do Lạt ma Long đổ
thuộc phái Cách lỗ soạn.
Nội dung chủ yếu là chú thích các loại
danh từ của Hiển tông, Mật tông và Ngũ
minh của Đại thừa, Tiểu thừa.
LONG HÀ
.....
Cũng gọi Ni liên thiền hà.
Phạm:Nairaĩjanà.
Pàli:Neraĩjarà.
Chỉ cho sông Ni liên thiền, 1 chi nhánh

của sông Hằng, cách nơi đức Phật thành
đạo về phía đông không xa. Vì trong sông
này có con rồng Già lăng già nên gọi là
Long hà.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển
4 (Đại 54, 229 hạ), nói: “Nhặt ngọc châu
trên Thứu sơn thì được điều chân thực,
chọn của báu dưới Long hà thì gặp sự kì
diệu”.
[X. Phá tăng sự Q.5]. (xt. Ni Liên Thiền
Hà).
LONG HOA PHÁI
Phái Long hoa, 1 trong 3 phái Trai giáo
thuộc tông giáo dân gian ở Đài loan.
Phái này có nguồn gốc từ Vô vi giáo
(cũng gọi La tổ giáo) do ông La nhân(cũng
gọi La tổ 1442-1527) pháp hiệu Phổ nhân,
người Sơn đông sáng lập vào khoảng năm
Gia tĩnh đời Minh. Khi La tổ truyền cho
con gái thì gọi là La quảng nữ giáo, về sau
cũng gọi là Cơ lưu nữ giáo. Nhị tổ Ân kế
nam(pháp hiệu Phổ năng), Tam tổ Diêu văn
(pháp hiệu Phổ thiện) cùng với La nhân gọi
chung là Tam tổ phái Long hoa, cũng gọi
Tam công.
Đến khoảng năm Ung chính đời Thanh,
có tổ thứ 10 là Trần phổ đồng thiết lập
Giảng đường ở huyện Hưng hóa, tỉnh Phúc
kiến làm Đại bản sơn. Đến tổ thứ 16 là
Lư phổ đào mới đến huyện Đài nam, tỉnh
Đài loan truyền giáo trong 6 năm, đến đệ
tử của ông là Phổ tước mới sáng lập Đức
thiện đường ở Đài nam, là hoạt động
truyền giáo sớm nhất của phái Long hoa
tại Đài loan.
Nghi thức thờ phụng của phái này khác
với Phật giáo. Chính đường thờ tượng bồ
tát Quan thế âm, dưới thờ Tam công. Môn

đồ phái này được chia làm 9 cấp bậc: Không
không, Thái không, Thanh hư, Tứ kệ, Đại
dẫn, Tiểu dẫn, Tam thừa, Đại thừa, Tiểu
thừa. Người mới nhập môn gọi là Tiểu thừa,
về sau dần dần lên cấp, nghi thức lên cấp
rất chặt chẽ. Không không là cấp cao nhất,
có thể đảm nhiệm chức Chưởng giáo truyền
LONG HOA PHÁI
Long Đầu Quan Âm

L
2827
đăng của phái. Ở Đài loan hiện nay không
có cấp Không không, mà chỉ do cấp Thái
không thay quyền chưởng quản. Các nghi
thức “Quá công trường”, “Tọa pháp
thuyền” được tổ chức rất qui mô và trang
nghiêm.
Ngoài ra còn có pháp hội tế Phật, gọi là
“Biện cúng”, được cử hành theo nghi thức
ghi trong “Long hoa chính giáo khoa nghi”.
Tín đồ thường ngày tu hành pháp thiền,
phối hợp với thuật thần tiên của Đạo giáo,
lấy việc tu luyện tinh, khí, thần làm căn
bản. Trong 3 phái Trai giáo, phái này mang
đậmmàu sắc xã hội hơn cả, giới luật không
nghiêm lắm, không cấm việc hôn nhân,
ăn chay có định kì, gọi là “hoa trai”, cho
nên tín đồ của phái này đông nhất trong
3 phái.
Những kinh điển chủ yếu mà phái Long
hoa y cứ gồm có: Ngũ bộ lục sách của La tổ,
Ngũ bộ kinh bổ chú khai tâm pháp yếu,
Minh tông hiếu nghĩa kinh, Long hoa hội
tính mệnh môn giáo, Long hoa chính giáo
khoa nghi...
[X. Đài loan đích trai giáo do lai (Đình
gia, Hiện đại Phật giáo học thuật tùng san
87)]. (xt. Vô Vi Giáo, Trai Giáo, La Ngộ
Không).
LONG HOA SÁM NGHI
Gọi đủ: Đắc ngộ long hoa tu chứng sám
nghi.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Như tỉnh
soạn vào đời Minh, được thu vào Vạn tục
tạng tập 129.
Nội dung sách này nói về nghi thức cầu

nguyện bồ tát Di lặc, sám hối tội chướng.
Gồm 12 phẩm: Khai phát chính tín, Quảng
cầu lương hữu, Nghiêm trì giới luật, Phát
bồ đề tâm, Minh kết đàn nghi, Lễ thỉnh
Tam bảo, Sám hối vãng tội, Chuyên tụng
Pháp hoa, Tam bảo phúc điền, Tổng quán
Đâu suất, Biệt quán Long hoa và Niệm nhất
thực tướng.
LONG HOA TAM HỘI
Cũng gọi Long hoa hội, Long hoa tam
đình, Di lặc tam hội, Từ tôn tam hội.
Gọi tắt: Long hoa.
Ba hội thuyết pháp của bồ tát Di lặc
sau khi Ngài thành Phật dưới gốc cây Long
hoa.
Sau khi đức Phật Thích ca nhập diệt 56
ức 7 nghìn vạn năm(có thuyết nói 57 ức 6
nghìn vạn năm, 56 ức vạn năm), bồ tát Di lặc
từ cõi trời Đâu suất hạ sinh xuống nhân gian,
xuất gia học đạo, ngồi dưới gốc cây Long
hoa, trong vườn Hoa lâm ở thành Sí đầu,
thành bậc Chính đẳng chính giác, trước sau
thuyết pháp 3 lần. Những người trong giáo
pháp của đức Phật Thích ca mâu ni thủa
xưa, tu hành chưa giác ngộ thì đến hội của
đức Phật Di lặc, tất cả đều đắc đạo.
Cứ theo phẩm Tam thế đẳng trong kinh
Bồ tát xử thai quyển 2, trong Long hoa tam
hội, hội thứ 1 thuyết pháp độ 96 ức người
thành đạo quả, hội thứ 2 độ 94 ức người và
hội thứ 3 độ 92 ức người. Nhưng trong phẩm
Ba bà lê kinh Hiền ngu quyển 12 và luận
Đại trí độ quyển 3, nói số người được độ
trong 3 hội có hơi khác.
Từ xưa đến nay rất nhiều người lập thệ
nguyện sinh lại trong nhân gian khi đức
Phật Di lặc ra đời, để được gặp Long hoa
tam hội. Vì, như đã nói ở trên, những người

trong giáo pháp của đức Phật Thích ca tu
hành chưa đắc đạo, thì đến hội Long hoa
của đứcDi lặc đều được giác ngộ thành
Phật.
[X. kinh Di lặc hạ sinh, kinh Di lặc đại
thành Phật; kinh Quán Di lặc thướng sinh;
kinh Nhất thiết trí quang minh tiên nhân
từ tâm nhân duyên bất thực nhục; luận Đại
tì bà sa Q.135].
LONG HOA TAM HỘI

L
2828
LONG HOA THỤ
Long hoa, Phạm: Nàga-puwpa.
Cũng gọi Na già thụ, Long hoa bồ đề
thụ.
Gọi tắt: Long hoa.
Tên khoa học: Mesuna roxburghü Wigh,
hoặc Mesuna ferrea L.
Cây Long hoa, nơi bồ tát Di lặc thành
Phật.
Cây Long hoa thuộc loại kiều mộc (cây
cao, cành cong), họ cây đào, thân cây giống
như cây Thiết đao(dao sắt), thẳng đứng, da
cây bóng láng. Lá hình trứng và dài, đầu lá
nhọn rủ xuống, cánh hoa màu trắng, quả to
bằng quả hồ đào.
Hoặc có thuyết cho
rằng chùm hoa giống
như đầu rồng, cành
cây giống như mình
rồng, vì thế gọi là cây
Long hoa. Loại cây
này thường mọc
nhiều ở vùng Bengal,
hoặc 2 bên bờ đông
tây bán đảo Ấn độ
và quần đảo An đạt
mạn v.v...
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.44; kinh Di
lặc hạ sinh; kinh Di lặc thành Phật; phẩm
Dị hành trong luận Thập trụ tì bà sa Q.5;
Pháp uyển châu lâm Q.24].
LONG HOA TỰ
Chùa ở ngoại ô phía tây nam thành phố
Thượng hải, do Ngô tôn quyền thời Tam
quốc sáng lập vào năm Xích ô thứ 5 (242)

đặt tên là chùa Long hoa. Đến năm Xích ô
thứ 10 (247) tòa tháp 7 tầng thờ xá lợi Phật
được hoàn thành. Ngài Khang tăng hội đã
từng trụ ở chùa này.
Trên đây chỉ là truyền thuyết, không biết
thực hư thế nào, bởi vì chùa Tĩnh an ở
Thượng hải cũng có truyền thuyết hệt như
vậy. Mà truyện Khang tăng hội trong Lương
cao tăng truyện quyển 1 cũng không thấy
nói đến việc này. Lại nữa, theo Thượng hải
huyện chí, thì vào năm Càn phù thứ 2 (875)
đời Đường, Hoàng sào làm loạn, tháp Long
hoa đã bị thiêu hủy trong binh lửa, nhưng
đây cũng chỉ là truyền thuyết, không hơn
không kém.
Cứ theo Thiệu hi vân gian chí và Chí
nguyên gia hòa chí, thì chùa này là do ông
Trương nhân thái xin vua Trung ý Tiền
hoằng thúc xây dựng, xưa gọi là chùa Long
hoa, đến niên hiệu Trị bình năm đầu (1064)
đời vua Anh tông nhà Tống, được đổi tên là
chùa Không tướng.
Theo Gia tĩnh thượng hải huyện chí, ngài
Tăng quân(Pháp vân Phổ quân) là Tổ khai
sơn chùa Long hoa. Qua các đời Tống,
Nguyên, Minh đều có trùng tu và từ chùa
Không tướng lại được đổi thành chùa Long
hoa. Về sau, nhiều lần chùa bị phá hủy trong
chiến tranh, rồi lại được trùng tu và qui mô
vẫn như trước. Hiện nay, chùa có các kiến
trúc như: Đại hùng bảo điện, Phương trượng
thất lâu phòng, Kim cương điện, Tam thánh
điện, Tổ sư điện v.v... là 1 trong những tự
viện nổi tiếng ở
Giang nam.
Tháp chùa Long
hoa bằng gỗ, hình
bát giác, 7 tầng, cao

khoảng 41 mét, là tòa
pháp Phật duy nhất
ở Thượng hải được
kiến trúc vào năm
Thái bình hưng quốc
thứ 2 (977). Ruột
tháp bằng gạch,
chung quanh nền
tháp là hồi lang bằng
LONG HOA TỰ
Cây Long Hoa
Tháp Bát Giác 7 tầng của
chùa Long Hoa

L
2829
gỗ, tất cả kết cấu cũng như hình thức đều là
kiểu kiến trúc đời Tống.
[X. Doanh nhuyên tạp chí (Vương thao);
Long hoa giảng thoại, Long hoa tự sử; Long
hoa tự tàng kinh khảo; Long hoa tự lược chí
(Thang nghĩa phương)].
LONG HỘ
Long cung, nơi ở của loài rồng.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
(Đại 54, 205 thượng), nói: “Luật hiển rõ thì
tội lỗi tiêu mất; nếu như sân hận giảm thì
phiền não nhẹ, sinh vào Long hộ”.
LONG HƯNG PHẬT GIÁO BIÊN NIÊN THÔNG LUẬN
Cũng gọi Long hưng biên niên thông
luận, Biên niên thông luận.
Tác phẩm 29 quyển, do ngài Tổ tú soạn
vào năm Long hưng thứ 2 (1164) đời Tống,
được thu vào Vạn tục tạng tập 130.
Nội dung sách này viết theo thể biên
niên, nói về lịch sử truyền bá Phật giáo Trung
quốc trong khoảng thời gian từ vua Minh
đế (năm 65) nhà Đông Hán đến vua Hiếu
tông (năm 1163) nhà Nam Tống. Đồng thời,
tường thuật về cuộc đời và sự nghiệp của
các bậc cao tăng qua các thời đại.
Văn chính của sách này là 28 quyển, còn
phụ thêm 1 quyển phần tựa do các vua: Thái
tông, Chân tông, Nhân tông, Huy tông v.v...
đời Tống ngự chế.
LONG KHÁM
Chỉ cho cỗ quan tài đặt di hài của bậc
hiền thánh. Vì uy đức của bậc hiền thánh
cũng như rồng, cho nên gọi là Long khám.
Chương Mã minh đại sĩ trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 1 (Đại 51, 209 hạ), nói:

“Truyền pháp xong (...) sau đó thị tịch, bốn
chúng đặt chân thể của Đại sĩ vào long khám”.
LONG KHÁM THỦ GIÁM
Cũng gọi Long khám thủ kính.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Hành quân
soạn vào đời Liêu, Trung quốc, được thu
vào Tứ bộ tùng san tục biên kinh bộ.
Nội dung sách này giải thích văn tự trong
kinh luận, lấy bộ thủ và chữ của các bộ rồi
theo 4 thanh mà xếp thứ tự trước sau, nói
rõ hình chữ xưa và nay của các chữ cũng
như phản thiết, tự nghĩa và chú thích âm
nghĩa của từng chữ.
Sách được hoàn thành vào năm Thống
hòa 15 (997) đời vua Thánh tông nhà Liêu,
gồm 26.430 chữ, chú giải 163.170 chữ. Vì
sách này chưa được đưa vào Đại tạng kinh
nên ít người biết đến.
Năm Dân quốc 23 (1934), Thương vụ
ấn thư quán ở Thượng hải xuất bản. Ngoài
bản 4 quyển, còn có bản 8 quyển, được thu
vào sách Tục Tự Hòa Dị Tự, thông dụng ở
đời Tùy, Đường. Có thuyết cho rằng bản 8
quyển này được hoàn thành tại Triều tiên.
[X. Kinh tịch phỏng cổ chí Q.2].
LONG KÌ (1592-1673)
.....
Tổ khai sáng tông Hoàng bá Nhật bản,
sống vào đời Minh, người Phúc châu, tỉnh
Phúc kiến, họ Lâm, hiệu Ẩn nguyên.
Năm 23 tuổi, sư đến núi Phổ đà lễ bồ
tát Quán thế âm, rồi đến đạo tràng của
Triều âm Động chủ giữ chức Trà đầu(người
hầu trà).
Niên hiệu Thái xương năm đầu (1620),
sư đến núi Hoàng bá, y vào ngài Giám
nguyên thọ xuất gia. Sau, sư đến chùa Hưng
thiện ở huyện Gia hưng học kinh Pháp hoa,

rồi đến chùa Bích vân ở núi Giáp thạch học
kinh Lăng nghiêm. Năm Thiên khải thứ 4
(1624), sư được ngài Mật vân Viên ngộ
truyền tâm ấn. Năm Sùng trinh thứ 6 (1633),
LONG KÌ

L
2830
sư nhận chức Tây đường ở núi Hoàng bá.
Năm Sùng trinh thứ 10 (1637), sư kế thừa
pháp tịch Hoàng bá, phát huy tông phong,
phục hưng tổ đạo.
Năm Thuận trị 11 (1654), đời Thanh,
nhận lời mời của sư Dật nhiên, người Nhật,
sư sang Nhật bản, trụ ở chùa Hưng phúc tại
Trường kì (Nagasaki). Năm 1661, sư sáng
lập chùa Vạn phúc ở núi Hoàng bá để xiển
dương Thiền phong Hoàng bá. Sau, sư mở
đàn truyền Đại giới. Sư được Nhật hoàng
ban hiệu “Đại Quang Phổ Chiếu Quốc Sư”.
Đệ tử nối pháp có 23 vị, như Vô đắc Tính
ninh, Tuệ môn Tính bái, Tức phi Tính nhất,
Tuệ lâm Tính cơ, v.v...
Sư có các tác phẩm: Phổ chiếu quốc sư
ngữ lục 3 quyển, Phổ chiếu quốc sư pháp
ngữ 2 quyển, Tùng đường tập 2 quyển, Thái
hòa tập 2 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.70; Chính
nguyên lược tập Q.5; Phổ chiếu quốc sư
niên phổ].
LONG LỰC BẤT KHẢ TƯ NGHỊ
Năng lực không thể nghĩ bàn của loài
rồng, 1 trong 5 bất khả tư nghị.
Nghĩa là rồng có khả năng nổi mây làm
mưa và thấm nhuần cả 4 thiên hạ bằng 1
giọt nước, cho nên gọi là Long lực bất khả
tư nghị.
[X. luận Đại trí độ Q.30; Vãng sinh luận
chú Q.hạ]. (xt. Ngũ Bất Khả Tư Nghị).
LONG MÔN
Cửa rồng, nơi thiên nhiên hiểm yếu, do
những ngọn núi đứng đối nhau tạo thành
hình dáng cái cổng, nằm giữa dòng sông

Hoàng hà thuộc địa phận huyện Tây an, tỉnh
Thiểm tây và bờ sông Bình dương, thuộc
tỉnh Sơn tây, Trung quốc.
Tương truyền, khi trị thủy, vua Vũ nhà
Hạ đã cho đục dãy núi ở đây để nước sông
Hoàng hà chảy qua. Lại theo truyền thuyết
từ xưa, các loại cá hoặc ba ba trong sông,
nếu có thể vượt qua được chỗ này thì sẽ hóa
thành rồng, cho nên từ ngữ Long môn còn
mang ý nghĩa là cửa lập thân xuất thế, hoặc
được dùng để ví dụ danh vọng cao sang. Bởi
thế tục ngữ đã có câu: “Vượt được cửa rồng,
danh dự gấp trăm”.
Trong Thiền lâm, Long môn được sử
dụng để chỉ cho bậc thầy ưu việt, danh vọng
lẫy lừng với cơ pháp hiểm yếu; nếu người
học đạo có khả năng vào được cửa của bậc
thầy này, thì tương lai chắc chắn sẽ thành
Phật, làm Tổ.
[X. phần Tuyết đậu niêm cổ trong Tổ
đình sự uyển Q.2; Đại minh nhất thống chí
Q.20; Đại thanh nhất thống chí Q.99; Độc
sử phương dư kỉ yếu Q.41].
LONG MÔN THẠCH QUẬT
Quần thể hang động núi Long môn.
Những hang động này nằm ở núi Long
môn(núi Tây)và núi Hòa hương(núi Đông)
trên 2 bờ cửa sông Y hà, cách huyện Lạc
dương, tỉnh Hà nam, Trung quốc, 14 cây số
về phía nam.
Đá núi Long môn thuộc loại đá hoa Đại
lí, vì cửa hang núi có hình dáng giống như
cái cổng nên từ xưa đã được gọi là Y khuyết
thạch quật. Núi Long môn được xoi đục
thành những hang động, trong hang động
có khắc những cỗ khám và tượng Phật, cho
nên cũng gọi là Long môn khám, Y khuyết
Phật khám. Quần thể hang động này cùng

với hang động Mạc cao, hang động Vân
cương được gọi là 3 kho báu lớn về nghệ
thuật hang động của Phật giáo Trung quốc
đời xưa.
Sự nghiệp xoi đục hang động trước tiên
được bắt đầu ở núi Vân cương tại Đại đồng
vào đầu đời Bắc Ngụy, đến năm Thái hòa
LONG MÔN

L
2831
18 (494), sau khi Hiếu văn đế nhà Bắc Ngụy
dời đô từ Đại đồng về Lạc dương và, để truy
niệm công tích của Tiên đế, việc kiến tạo
hang động cũng được dời từ Vân cương đến
Long môn, từ đó, công tác khai mở hang
động và tạc tượng Phật lại được bắt đầu tại
núi Long môn.
Trải qua các triều đại Đông Ngụy, Tây
Ngụy, Bắc Chu, Bắc Tề, Tùy, Đường, Ngũ
đại, Bắc Tống, Kim, cho mãi đến cuối đời
Thanh, trước sau hơn 1.000 năm, trong các
tác phẩm tượng đá được khắc tạo thì: Bắc
Ngụy chiếm 30%, Đường chiếm 60%, được
phân bố trên vách đá của 2 núi Đông và
Tây. Có hơn 30 hang động lớn và phần
nhiều nằm ở núi Tây, hiện còn 2.100 cỗ
khám thờ Phật, hơn 10 vạn tượng Phật,
2.700 tấm bia và trên 40 tòa tháp Phật.
Trong đó, tác phẩm đời Đường, nhất là thời
Vũ tắc thiên, là nhiều nhất.
Đa số các hang động ở đây đều có liên
quan đến việc cầu phúc của các Đế vương.
Như động Cổ dương(cũng gọi là động Lão
quân)ở núi Tây, là hang động xưa nhất, được
khai tạo vào khoảng năm Thái hòa đời Bắc
Ngụy, là nơi tập trung công việc khai khám
tạc tượng của các Vương công quí tộc và
tướng lãnh cao cấp. Động này(Cổ dương)
rộng khoảng 7 mét, cao, sâu khoảng 10 mét,
phía sau động nửa hình tròn (demi-cercle).
Trên vách bên trái có cỗ khám thờ tượng
đức Di lặc được khắc vào năm Thái hòa 19
(495), bên trong khám có khắc bài minh, là
bài văn khắc vào đá xưa nhất hiện còn tại
Long môn.

Động Tân
dương do vua
Tuyên vũ đế
nhà Bắc Ngụy
khai tạo để
hồi hướng
công đức cho
cha mẹ là vua
Hiếu văn đế
và Hoàng thái
hậu Văn
chiêu. Động
này rộng
khoảng 12
mét, sâu khoảng 11 mét, tượng đức Bản tôn
Thích ca ngồi ở vách phía sau, nét mặt mỉm
cười, tướng hảo uy nghi, vòng hào quang
sau lưng có hình viên ngọc khuê và được
trang nghiêm bằng hoa sen với các ngọn lửa.
Trên mặt bức vách giữa động khắc 5 tượng
Phật Thích ca ngồi, 3 tượng đứng, trên nóc
động trang trí hoa văn hình hoa sen, tượng
thiên thần bay, trên mặt đất cũng khắc hoa
văn hình hoa sen, hình vằn rùa; trên vách
phía trước khắc các bức tranh các Hoàng
phi đứng xếp hàng lễ bái, nét chạm trổ rất
sống động. Trên vách 2 bên cửa động có
khắc tượng Nhân vương (vua nhân từ) khí
thế rất hùng vĩ.
Động Y khuyết(cũng gọi động Liên hoa)
rộng khoảng 6 mét, sâu 10 mét, phía sau
cũng nửa hình tròn giống như động Cổ
dương. Ở giữa vòm nóc động khắc 1 hoa
sen lớn, có 6 thiên thần bay vòng quanh,
nét khắc rất tinh xảo đẹp đẽ, chính vì thế
mà động này được gọi là động Liên hoa.
Chùa Phụng tiên là hang đá lộ thiên,
qui mô hoành tráng, chia làm 2 khu trong

LONG MÔN THẠCH QUẬT
Tượng Phật trên vách động Cổ dương ở Long môn
Tượng Phật Thích ca ngồi ở
động Tân dương

L
2832
và ngoài. Khu
trong rộng
khoảng 38
mét, sâu 23
mét; khu
ngoài rộng
khoảng 36
mét, sâu 14
mét, là hang
đá có qui mô
lớn nhất, tiêu
biểu cho nghệ
thuật hang đá
đời Đường. Ở
chính giữa bức vách phía sau khắc tượng
đức Phật Lô xá na ngồi, cao khoảng 16
mét, tướng hảo trang nghiêm, thân hình
to lớn, tóc dợn sóng, nếp áo mềm mại,
nhưng hiện nay 2 tay không còn, 2 chân
cũng bị phá hại. Đài tòa gồm 3 tầng hoa
sen, trên mỗi cánh sen có khắc tượng Phật
nhỏ, tượng trưng cho Liên hoa tạng thế
giới. Phía sau tầng hoa sen ở giữa, chung
quanh có khắc hình nổi hóa Phật, phi
thiên, hỏa viêm, cực kì tráng lệ, đây là pho
tượng Phật đẹp nhất, lớn nhất ở Long
môn. Hai vị Bồ tát, Ca diếp, A nan đứng
hầu 2 bên Đại Phật cao hơn 11 mét, mũ
báu, chuỗi ngọc của các vị Bồ tát rất tinh
xảo. Trên 2 vách ở 2 bên cửa vào có tượng
Kim cương lực sĩ cao khoảng 10 mét và
tượng 2 thần vương cao khoảng 11 mét,
khí tượng hùng hồn, oanh liệt, trông giống
như thật.
Nói tóm lại, đặc điểm phong cách của

các hang động trên đây, hình dạng thì đơn
thuần, ít biến hóa, đề tài cũng đơn giản
sáng sủa, tập trung vào chủ đề đột xuất.
Ngoài những hang động nêu ở trên, còn
có động Dược phương, động chùa Kính
thiện, Đại động, Phá động, Tháp động,
động Vĩnh long (động Vạn Phật), động
Nam cực, v.v... Trong các động ở núi
Đông, nổi tiếng nhất là Thạch quật tự, có
động bên trái và động bên phải. Động bên
trái rộng khoảng 9 mét, sâu hơn 6 mét;
động bên phải rộng độ 7 mét, sâu 6 mét,
đều là tác phẩm đời Đường. Ngoài ra, ở
phía bắc núi Đông còn có chùa Hương
sơn rất nổi tiếng, thi hào Bạch cư dị từng
đã trụ ở chùa này.
Đá Long môn thuộc loại đá hoa cứng,
nhẵn, lại nghiêng khoảng 30 độ, nên rất
khó đục thành những hang động lớn, vì
thế vòm nóc(thiên tỉnh: giếng trời) đều được
tạo hình dáng khum khum. Hình thức tạo
dựng chịu ảnh hưởng của Kiện đà la và
Cấp đa của Ấn độ, được dung hòa với
phong cách Trung quốc. Chẳng hạn như
tượng Phật trong các hang động thời Bắc
triều, chủ yếu là tượng Phật Thích ca, Phật
Di lặc vàtượngPhật Thích ca ngồi ngang
hàng với Phật Đa bảo, Phật Tam thế và 7
Phật quá khứ. Tượng Phật nói chung, thân
hình đều to lớn, môi dày, mũi cao, tuy biểu
hiện phong cách họ Thác bạt, nhưng đã có
khuynh hướng tạo hình dáng người Hán
hơn là các tượng ở hang đá Đại đồng. Thời
Tùy, Đường, tượng Phật ngồi phần nhiều
là tượng A di đà, tượng Di lặc, tượng Lô xá
na, tượng Dược sư, v.v... phảnánh sự hưng
khởi của tông Tịnh độ đời Đường và xu
hướng thông tục hóa nghệ thuật tạo tượng

hang động. Vẻ mặt tượng Phật ởthời kì
này rất đẹp, nếp áo mềm mại; tóc Phật phần
nhiều là hình dáng nước xoáy, rất ít dợn
sóng. Còn tượng đứng hầu2bêntượngBản
tôn, phần nhiều là 2 vị La hán, 2 vị Bồ tát
đây là đặc sắc của nghệ thuật điêu khắc ở
thời Tùy, Đường. Nghệ thuật Phật giáo
Trung quốc từ thời Bắc Ngụy đến giữa đời
Đường cũng có ảnh hưởng rất lớn đối với
mĩ thuật Phật giáo Nhật bản. Ngoài ra,
những bài minh được khắc trên những tấm
bia đá rải rác trong các hang động là tư liệu
quan trọng cho việc nghiên cứu chữ viết
LONG MÔN THẠCH QUẬT
Khám thờ Phật chùa Phụng tiên ở
Long môn

L
2833
của Trung quốc, đồng thời cũng là 1 bộ
biên niên sử về tư liệu hang động.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.39, 44, 53; Lạc
dương già lam kí Q.5; Quảng hoằng minh
tập Q.2; Cổ kim đồ thư tập thành thần dị
điển thứ 61; Chi na Phật giáo sử tích Q.2;
Phật giáo nghệ thuật luận tập (Hiện đại Phật
giáo học thuật tuần san 20)].
LONG NÃO BÁT VU
Vốn là cái bát được làm bằng gỗ cây long
não, sau, từ ngữ này được sử dụng để chỉ
cho vị tăng giữ gìn giới luật nghiêm cẩn.
Cứ theo Thần khuê các bi trong Đông
pha tập 33, Thiền sư Hoài liễn (1009-1090)
đời Tống, giữ giới rất nghiêm, vua Nhân tông
ban cho sư 1 chiếc bát bằng gỗ long não, sư
đem đốt ngay chiếc bát ấy trước mặt sứ giả
và nói rằng: Người xuất gia mặc áo hoại sắc,
dùng bát sắt, bát sành, bát long não không
đúng pháp, vì thế phải đốt đi. Sứ giả về triều
tâu lại, vua Nhân tông rất mực kính trọng
sư. Từ đó, “Long não bát vu” được dùng để
chỉ cho vị tăng giữ gìn giới luật một cách
nghiêm cẩn.
LONG NÃO HƯƠNG
... ... ..
Phạm:Karpùra.
Pàli:Kappùra.
Hán âm: Yết bố la, Kiếp bố la.
Cũng gọi Phiến não.
Tên khoa học: Dryobalanops camphora,
hoặc Shorea camphorifera.
Một loại hương liệu được chế từ cây long
não. Loại cây này sinh sản ở miền Nam Ấn
độ, Sumatra, bán đảo Đông nam và miền

Nam Trung quốc.
Long não thuộc loại cây cao từ 40 đến
60 mét, lá xanh quanh năm, hình tròn quả
trứng, mọc cặp đôi, đầu lá nhọn, hoa màu
trắng rất thơm.
Điều Mạt la củ
tra quốc trong Đại
đường tây vực kí
quyển 10, cho rằng
cây Yết bố la giống
như cây tùng nhưng
lá thì khác, mùi
thơm của nó gọi là
Long não hương,
dáng như vân mẫu
(mica), màu trắng
như tuyết. Loại tuyệt diệu gọi là Mai hoa
long não.
Kim quang minh tối thắng vương kinh
sớ quyển 5 phần đầu của ngàiTuệ chiểu
nói: “Bà luật cao hương tức là dầu hương
long não”.
[X. kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.7; kinh Tô tất địa yết ra Q.thượng;
luận Du già sư địa Q.3; điều Long não
hương trong Tăng quảng bản thảo cương
mục Q.34; Giác thiền sao hương dược sao].
(xt. NgũHương).
LONG NHA TÂY LAI Ý
Cũng gọi Long nha quá bản.
Tên công án trong Thiền lâm.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa các ngài Long nha Cư độn, Thúy vi
Vô học và Lâm tế Nghĩa huyền đời
Đường.
Tắc 20 Bích nham lục nói, ngài Long nha
hỏi ngài Thúy vi (Đại 48, 160 thượng): “Ý
của Tổ sư từ phương Tây đến là thế nào?”

Ngài Thúy vi đáp: “Đưa Thiền bản lại
đây cho ta”.
Long nha đưa Thiền bản cho Thúy vi,
Thúy vi cầm Thiền bản liền đánh. Long
nha nói:“Đánh thì cứ đánh, nhưng chẳng
có ý Tổ sư từ phương Tây đến”.
Long nha lại hỏi Thiền sư Lâm tế: “Thế
nào là ý của Tổ sư từ phương Tây đến?”
LONG NHA TÂY LAI Ý
Hương Long Não

L
2834
Ngài Lâm tế nói: “Đưa bồ đoàn lại đây
cho ta”.
Long nha đưa bồ đoàn cho Lâm tế, Lâm
tế cầm bồ đoàn liền đánh.
Long nha nói: “Đánh thì cứ đánh, nhưng
không có ý của Tổ sư từ phương Tây đến.”
[X. Tắc 80, Thung dung lục].
LONG NỮ HIẾN CHÂU
...........
Long nữ dâng viên bảo châu cúng đức
Phật, biểu thị việc chứng quả viên mãn.
Cứ theo phẩm Đề bà đạt đa trong kinh
Pháp hoa quyển 4, thì Long nữ có 1 viên
ngọc báu, giá trị bằng 3 nghìn đại thiên thế
giới, dâng lên cúng dường đức Phật, Phật
liền nhận. Long nữ nói với bồ tát Trí tích và
tôn giả Xá lợi phất rằng (Đại 9, 35 hạ): “Tôi
dâng cúng viên ngọc báu, đức Thế tôn nhận,
việc ấy có mau không?”
Đáp: “Mau lắm”.
Long nữ nói: “Các ngài hãy dùng sức
thần xem tôi thành Phật còn mau hơn
việc ấy”.
LONG NỮ THÀNH PHẬT
Chỉ cho Long nữ 8 tuổi nhờ công đức
thụ trì kinh Pháp hoa mà thành Phật.
Cứ theo phẩm Đề bà đạt đa trong kinh
Pháp hoa quyển 4, thì Long nữ là con gái
của vua rồng Sa kiệt la, mới có 8 tuổi mà
trí tuệ sắc bén, có khả năng thụ trì bí tạng
sâu xa của Phật, trong khoảng giây lát phát
tâm bồ đề, liền được bất thoái chuyển
(không sụt lui). Long nữ lại dâng cúng đức
Phật 1 viên ngọc quí, nhờ công đức ấyliền
được chuyển thân nữ thành thân nam, đầy

đủ hạnh Bồ tát. Trong khoảng sát na, trụ ở
thế giới Vô cấu tại phương Nam, ngồi trên
hoa sen báu, thành Đẳng chính giác, đầy
đủ 32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp, nói pháp cho
tất cả trời người. Bồ tát, Thanh văn, Thiên
longbát bộ, nhân, phi nhân, v.v... ở thế
giới Sa bà, từ xa trông thấy Ngài đều vui
mừng kính lễ.
Ở Ấn độ cổ đại, địa vị của người phụ
nữ rất thấp. Phật giáo Tiểu thừa cho rằng
thân người phụ nữ nhơ nhớp, không thể
thành Phật, nhưng Phật giáo Đại thừa thì
chủ trương tất cả chúng sinh đều có khả
năng thành Phật, cho nên trong kinh nói
người phụ nữ có thể chuyển thành thân
nam mà thành Phật. Bởi thế, về phương
diện lí luận tu hành, thuyết “Long nữ thành
Phật” đã cho thấy rõ sự phát triển của Phật
giáo Đại thừa.
[X. kinh Tu ma đề bồ tát; phẩm Nữ
bảo cẩm thụ quyết trong kinh Hải long
vươngQ.3; phẩm Bát hiền thánh trai trong
kinh Bồ tát xử thai Q.7; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.5 phần đầu; Pháp hoa kinh
văn cú Q.8 phần cuối]. (xt. Nữ Nhân Vãng
Sinh).
LONG PHẤN TẤN TAM MUỘI
..............
Chỉ cho tam muội (chính định) hiện ra
uy lực dũng mãnh, thần tốc như loài rồng.
Chương Mã minh đại sĩ trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 1 (Đại 51, 209 hạ)
nói: “Truyền trao pháp xong, Ngài liền vào
Long phấn tấn tam muội”.
LONG PHƯƠNG
Long phương(phương rồng)có 2 nghĩa:
1. Chỉ cho phương Bắc, vì trong Ngũ
hành, phương Bắc thuộc về thủy, cho nên

được gọi là Long phương.
2. Tên khác của phương Tây. Trong
Mật giáo, vị trời giữ gìn, che chở phương
Tây là Thủy thiên, Thủy thiên là thủ lãnh
của loài rồng, cho nên phương Tây (tức
phương Thủy thiên)được gọi là Long phương.
Kinh Đại nhật quyển 1 (Đại 18, 8 thượng),
LONG PHƯƠNG

L
2835
nói: “Các Đại thần, Biện tài và Tì nữu (...)
đều ở Long phương (phương Tây), khi vẽ
không được bỏ sót và lầm lẫn”.
LONG QUANG THỤY TƯỢNG
Tượng hiếm có thờ ở chùa Long quang.
Chỉ cho pho tượng Phật Thích ca bằng
gỗ chiên đàn, do vua Ưu điền, người Ấn độ,
sai thợ tạc, được thờ ở chùa Long quang tại
Trung quốc.
Tương truyền, ngài Cưu ma la diễm,
thân phụ của ngài Cưu ma la thập, muốn
mang tượng nàytừ Ấn độđến Trung quốc,
dọc đường đến nước Cưu tư thì sinh ra
ngài La thập. Về sau, tượng này được ngài
La thập mang đến Trung quốc, thờ ở chùa
Long quang tại Giang nam, vì thế gọi là
“Long quang thụy tượng”. Đến đời Tùy,
tượng được rước về chùa Trường lạc. Về
sau, trải qua nhiều đời, đến năm Diên hựu
thứ 3 (1316) đời vua Nhân tông nhà
Nguyên, tượng được cung nghinh về thờ ở
điện “Chiên Đàn Thụy Tượng” của chùa
Đại thánh vạn an tại Yên kinh. Hiện nay,
không biết tượng được yên trí ở đâu.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.hạ phần 2; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.hạ phần 3; Thích thị kê cổ
lược Q.4]. (xt. Chiên Đàn Thụy Tượng, Long
Quang Tự).
LONG QUANG TỰ
Chùa ở chân núi Phúc chu, thuộc Nam
kinh, tỉnh Giang tô, Trung quốc, do Hoàng
hậu Cung tư sáng lập vào đời Đông Tấn.
Mới đầu, chùa có tên là Thanh viên. Năm
Nghĩa hi thứ 5 (409), ngài Trúc đạo sinh từ

Trường an trở về Kiến khang, được mời trụ
ở chùa này. Niên hiệu Cảnh bình năm đầu
(423) đời Lưu Tống, ngài Trúc đạo sinh và
ngài Tuệ nghiêm thỉnh ngài Phật đà thập
dịch Sa di tắc Ngũ phần luật. Vua Văn đế
rất kính trọng ngài Đạo sinh, các nhà hiền
sĩ như Vương hoằng, Phạm thái, Nhan diên
chi, v.v... đều đến hỏi đạo. Về sau, ngài Đạo
sinh đề xướng thuyết “Xiển đề thành Phật”,
bị những tăng sĩ thủ cựu bài bác, nên ngài
phải bỏ chùa mà đi. Mùa hạ năm ấy, điện
Phật chấn động mạnh, có 1 con rồng bay
lên trời, ánh sáng của rồng chiếu rọi vào bức
vách phía Tây, từ đó chùa được đổi tên là
Long quang. Năm Hàm thông thứ 2 (861),
đời Đường, vua ban tấm biển chùa là “Long
Quang Viện”.
Tương truyền, pho tượng Phật Thích ca
tạc bằng gỗ chiên đàn, đầu tiên do ngài Cưu
ma la thập đưa đến Trung quốc, đến năm
Nghĩa hi 11 (415), đời Đông Tấn, Lưu dụ
tiến đánh Trường an lấy được và đem về
thờ ở chùa này.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.15, 36; Lương cao
tăng truyện Q.3, 7, 10, 13, 14; Tục cao tăng
truyện Q.6,7,9; Xuất tam tạng kí tập Q.2;
Kim lăng phạm sát chí Q.48].
LONG QUANG VƯƠNG PHẬT
Phật Long quang vương ở quá khứ rất
lâu xa.
Cứ theo kinh Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật quyển thượng, cách nay 10.000
kiếp vào thời đức Phật Long quang vương ở
quá khứ, vua Ba tư nặc nước Xá vệ đã là Bồ
tát Tứ địa và đức Thích tôn là Bồ tát Bát địa
trong Chính pháp của đức Phật này.
LONG SÚC
.....

Chỉ cho loài rồng, thuộc loài súc sinh
trong 6 đường nên gọi là Long súc.
Bài tựa trong Kim sư tử chương (Đại 45,
667 trung), nói: “Giả sử những người mang
thân long súc mà ngộ đạo thì con số ấy có
được 1 vạn chăng?”
LONG SÚC

L
2836
LONG TẠNG
.....
I. Long Tạng.
Chỉ cho kinh điển Đại thừa. Tương
truyền, sau khi đức Phật nhập diệt, kinh điển
Đại thừa được cất giữ tại Long cung nên có
tên là Long tạng.
Kinh Bồ tát xử thai quyển 7, kinh Ma
ha ma da quyển hạ, đều nói kinh điển thắng
diệu được tàng trữ ở Long cung.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 23 (Đại
51, 390 hạ), ghi: “Tăng hỏi: Thế nào là cảnh
giới thắng diệu? Sư đáp: Khi Long tạng mở,
kinh điển phân minh”.
[X. Long thụ bồ tát truyện; Hiền thủ
Hoa nghiêm truyện Q.1; Quảng hoằng
minh tập Q.19].
II. Long Tạng.
Cũng gọi Thanh tạng.
Tức là Đại tạng kinh bản khắc vào năm
Càn long, đời Thanh.
(xt. Thanh Tạng).
LONG TÂM
Đồng nghĩa: Long thú tâm(tâm loài rồng).
Tâm nhiều tham muốn, không biết
nhàm chán, là tâm thứ 17 trong 60 vọng
tâm của phàm phu.
Phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
quyển 1 (Đại 18, 3 hạ), nói: “Thế nào là Long
tâm? Nghĩa là tâm mong cầu nhiều của cải”.
Về cách đối trị tâm này, nên tư duy thiểu
dục, tri túc, vô thường, v.v...
[X. Đại nhật kinh sớ Q.2]. (xt. Lục Thập
Tâm).
LONG THANG

Cũng gọi Hoàng long thang, Đại hoàng
thang, Hoàng thang.
Loại thuốc làm bằng phân người, phân
súc vật, là 1 trong các loại trần khí dược
(thuốc người ta đã vứt bỏ).
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 3
(Đại54, 225 thượng), nói: “Có nơi phong tục
bỉ lậu, lưu hành đã lâu đời, hễ bịbệnh thì
uống phân, nước tiểu; thân thể không được
khỏe thì ăn phân lợn(heo), phân mèo đựng
trong vò, hoặc trong hũ, gọi là Long thang”.
[X. Nam sơn yết ma sớ Q.3 hạ]. (xt. Trần
Khí Dược).
LONG THẦN
.....
Cũng gọi Long chúng.
Thần rồng, 1 trong 8 bộ chúng, vì có đủ
thần lực nên gọi là Long thần, hoặc gọi là
Long vương(vua rồng).
Kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại 9, 3 hạ)
nói: “Chư thiên, long thần, nhân và phi nhân
thường đem hương hoa, kĩ nhạc cúng dường.
LONG THẦN TAM NHIÊT
Ba thứ khổ nhiệt não mà tất cả quyến
thuộc của loài rồng ở cõi Diêm phù đề đều
phải chịu, ngoại trừ Long vương của ao A
nậu đạt. Ba thứ nhiệt não này cũng gọi là
Tam hoạn, Tam nhiệt. Đó là:
1. Chịu cái khổ gió nóng, cát nóng thổi
ập vào thân.
2. Chịu cái khổ cuồng phong thổi mạnh,
áo báu trên mình tự nhiên biến mất, để lộ
thân rồng.
3. Lo sợ chim cánh vàng(chim đại bàng)
ăn thịt rồng con trong cung.
[X. phẩm Diêm phù đề châu trong kinh
Trường a hàm Q.18].
LONG THÍ BỒ TÁT BẢN KHỞI KINH

Cũng gọi Long thí kinh, Long thí nữ
kinh, Long thí bản khởi kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
LONG THÍ BỒ TÁT BẢN KHỞI KINH

L
2837
dịch vào đời Tây Tấn, được thu vào Đại
chính tạng tập 14.
Nội dung kinh này ghi chép việc bồ tát
Long thí ở trước đức Phật thuật lại nhân
duyên tiền kiếp của mình là nàng Long thí
đã xả thân để cầu pháp Đại thừa.
(xt. Long Thí Nữ Kinh).
LONG THÍ NỮ KINH
...........
Kinh, 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch
vào đời Ngô, Trung quốc, được thu vào Đại
chính tạng tập 14.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức
Phật đi đến vườn cây Nại thị ở thành Tì xá
li, người con gái của Trưởng giả Tu phúc là
nàng Long thí vừa thấy tướng hảo của đức
Phật liền phát tâm bồ đề, tu hạnh Bồ tát.
Lúc ấy, ma liền hóa làm cha nàng dụ dỗ tu
theo Tiểu thừa, nhưng nàng không hề lay
động. Ma lại nói: “Người tu hạnh Bồ tát
không được tham đắm thế gian, không tiếc
thân mệnh, nếu có thể nhảy từ lầu cao
xuống đất thì được thành Phật”. Nàng Long
thí liền nhảy từtrênlầu xuống, nhưng chưa
chạm đất thì đã biến thành thân con trai.
Về sau, được cha mẹ cho phép theo Phật
xuất gia tu hành.
Theo Khai nguyên thích giáo lục quyển
2, kinh này là bản dịch khác của kinh Long
thí bồ tát bản khởi.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.5].
LONG THIÊN
I. Long Thiên.
Danh hiệu của 1 đức Phật ở đời quá khứ.

Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 266 hạ), chép: “Đức Phật bảo tôn giả
A nan: Thủa xưa, cách nay vô lượng số
kiếp không thể nghĩ bàn (...) có đức Như
lai tên là Quang viễn (...), đức Như lai kế
tiếp hiệu là Long thiên”.
II. Long Thiên.
Chỉ cho Long chúng và Thiên chúng
trong 8 bộ chúng, là những vị thiện thần hộ
trì Phật pháp.
[X. kinh Thiên thủ Quan âm].
III. Long Thiên.
Từ gọi chung 2 bồ tát Long thụ và Thiên
thân (Thế thân).
LONG THỤ
Phạm:Nàgàrjuna.
Hán âm: Na già ứ lạt thụ na, Na già a
chu đà na.
Cũng gọi Long mãnh, Long thắng.
Tổ khai sáng của học phái Trung quán
thuộc Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ, sinh vào
khoảng thế kỉ thứ II, thứ III, thuộc dòng
dõi Bà la môn, Nam Ấn độ.
Từ nhỏ ngài đã thông minh dĩnh ngộ,
học 4 Phệ đà, thiên văn, địa lí, sấm vĩ, bí
tạng và các đạo thuật đều thông suốt. Ngài
từng cùng với 3 người bạn thân học phép
tàng hình, lén vào cung vua chơi bời. Việc
bại lộ, 3 người bạn bị vua chém đầu, riêng
ngài thoát khỏi. Do việc này, ngài cảm ngộ
ái dục là gốc của sự đau khổ, liền vào núi
đến trước tháp Phật xuất gia thụ giới.
Sau khi xuất gia, ngài nghiên cứu tam
tạng, nhưng thấy chưa đủ, lại đến núi Hi
mã lạp sơn, gặp 1 vị lão tỉ khưu trao cho
kinh điển Đại thừa, mặc dầu biết thực nghĩa
nhưng chưa thể thông suốt. Lại vì ngài từng
phá giáo nghĩa của luận sư ngoại đạo, nên

sinh tâm tà mạn, tự đặt ra giới mới, mặc áo
mới, ở riêng trong căn phòng thủy tinh tĩnh
mịch. Bấy giờ có bồ tát Đại long, thấy vậy
thương xót, bèn dẫn ngài vào Long cung trao
cho vô lượng kinh điển Đại thừa, ngài thấu
hiểu hết giáo lí.
Bấy giờ, vua Nam Thiên trúc tin theo Bà
la môn giáo, công kích Phật giáo, ngài đến
LONG THỤ

L
2838
đó giáo hóa, khiến vua bỏ tín ngưỡng Bà la
môn giáo mà qui y Phật giáo. Từ đó về sau,
ngài tận lực hoằng pháp, soạn các sách để
chú thích kinh điển Đại thừa, thiết lập hệ
thống giáo học Đại thừa, khiến cho học
thuyết “Bát nhã tính không” được truyền
bá rộng khắp trên toàn cõi Ấn độ. Về già,
ngài trụ ở núi Hắc phong thuộc miền Nam
Ấn độ, có người đệ tử tên là Đề bà.
Sự tích về ngài Long thụ theo Tây tạng
truyền có nhiều chỗ khác nhau với những
điều được trình bày ở trên. Chẳng hạn như
trong quyển “Thất Cao tăng”(7 vị cao tăng)
tiếng Tây tạng, tác giả Đa la na tha nói rằng,
ngài Long thụ từng tu tập các loại Thành
tựu(Tất địa) như: Vô lượng thọ đà la ni,
Thành tựu đại khổng tước nữ, Cửu dạ xoa,
v.v... khiến cho con gái của Long vương Đức
xoa ca và quyến thuộc xây dựng chùa, tháp...
Về sau, ngài và các nữ Dạ xoa ở núi Cát
tường cùng tu Đát đặc la, v.v... Còn có thuyết
cho rằng ngàitừng dùng 7 hạt cải trắng mở
tháp sắt ở Nam Ấn độ, lấy được kinh Kim
cương đính. Đại khái những truyện trên
đây đều là truyền thuyết của đời sau mang
nặng sắc thái Mật giáo.
Về niên đại xuất thế của ngài cũng có
các thuyết khác nhau:
1. Theo bài tựa luận Đại trí độ của ngài
Tăng duệ và các bài tựa Đại trí luận sao của
ngài Lô sơn Tuệ viễn(chép trong Xuất tam
tạng kí tập quyển 10), thì ngài ra đời khoảng
900 năm sau khi đức Phật nhập diệt.
2. Theo Bách luận sớ quyển thượng, ngài
sinh vào khoảng 530 năm sau khi đức Phật

nhập diệt.
3. Theo Tam luận du ý nghĩa, Nhị giáo
luận của ngài Đạo an, Long thụ bồ tát
truyện, v.v... thì ngài ra đời vào khoảng 880
năm sau khi đức Phật nhập diệt, tức là vào
cuối thế kỉ thứ IV Tây lịch. Các học giả hiện
đại như Pháp sư Ấn thuận, v.v... phần nhiều
theo thuyết thứ 3.
Còn về sự nhập diệt của ngài, theo Long
thụ bồ tát truyện, có 1 pháp sư Tiểu thừa, vì
ghanh ghét, không muốn thấy ngài sống lâu,
ngài biết được điều ấy liền vào tịnh thất thoát
xác mà đi.
Theo điều Kiêu tát la quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 10, thì vua nước này
là Sa đa bà ha qui y ngài, ngài đem diệu
dược tặng cho, 2 người cùng sống lâu không
suy yếu. Con vua muốn lên ngôi sớm, nên
thỉnh ngài tự tận, ngài dùng lá cỏ tranh khô
tự cắt cổ chết, vua quá buồn sầu thương tiếc,
nên không bao lâu cũng chết theo.
Về tuổi thọ của ngài, theo Thập nhị môn
luận tông trí nghĩa kí quyển thượng và Pháp
uyển châu lâm quyển 53, thì ngài thọ đến
100 tuổi, thuyết này khó tin. Tuy nhiên, nếu
căn cứ vào điều Triêu tước xỉ mộc trong Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 1 và các
sách khác nói về việc ngài chuyên về thuật
trường sinh mà suy đoán, thì tuổi thọ của
ngài cũng có thể ở mức 100 trở lên.
Về tên tiếng Phạm và tên dịch của ngài,
theo Long thụ bồ tát truyện, Đại đường
tây vực kí quyển 8, Thậpnhịmôn luận tông
trí nghĩa kí quyển thượng, kinh Bồ đề hạnh,
Trung luận thích của ngài Nguyệt xứng,
Bát nhã thích của ngài Sư tử hiền, v.v...
đều ghi tên Phạm của ngài làNàgàrjuna.
Nhưng kinh Nhập lăng già bằng tiếng Phạm

thì ghi tên Phạm của ngài làNàgàhvaya,
phải dịch là Long khiếu, Long mãnh, Long
danh. Nhưng chương 17 trong Ấn độ Phật
giáo sử của Đa la na tha thì cho rằng Long
thụ và Long khiếu là 2 người khác. Long
khiếu và Đề bà(đệ tử của ngài Long thụ) là
người đồng thời đại, trụ ở chùa Na lan đà.
Trong tác phẩm “Không Chi Thám Cứu”,
chương 4, phần 1, Pháp sư Ấn thuận căn
cứ vào thuyết trên, cho rằng Long khiếu
(hoặc Long mãnh) không phải là Long thụ,
niên đại muộn hơn so với niên đại ngài
Long thụ, có thể vào thời đại vua Chiên đà
LONG THỤ

L
2839
la cấp đa(từ 320 sau Tây lịch).
Ngoài ra, ngài còn là Tổ phó pháp tạng
thứ 13 của Thiền tông Ấn độ, đồng thời, tại
Trung quốc và Nhật bản xưa nay ngài cũng
được suy tôn làm Tổ của 8 tông.
Ngài có các tác phẩm: Trung luận tụng,
Thập nhị môn luận, Không thất thập luận,
Lục thập tụng như lí luận, Đại thừa phá
hữu luận, Đại trí độ luận, Thập trụ tì bà sa
luận, Đại thừa nhị thập tụng luận, Bồ đề
tư lương luận, Bảo hành vương chính luận,
Nhân duyên tâm luận tụng, Bồ đề tâm li
tướng luận, Phúc cái chính hành sở tập
kinh, Tánpháp giới tụng, Quảng đại phát
nguyện tụng.
[X. kinh Nhập lăng già Q.9; Đại thừa
huyền luận Q.5, Hoa nghiêm kinh truyện
kí Q.5; Phó pháp tạng nhân duyên truyện
Q.5; Truyền pháp chính tông kí Q.3, Phật
tổ thống kỉ Q.5; Pháp uyển châu lâm Q.38;
The Life of Nàgàrjuna from Tibetan and
Chinese Sources (M.Walleser)].
LONG THỤ BẢN TÍCH
Chỉ cho bản địa và thùy tích của ngài
Long thụ.
Bản, nghĩa là bản địa đã thành từ lâu;
Tích, nghĩa là dấu tích ứng hiện mới thành
gần đây. Tức là thực thể và ảnh hiện của nó.
Bản địa củabồ tát Long thụ là đức Phật
Diệuvân tướng ở đời quá khứ, hoặc gọi là
Diệu vân tự tại vương Như lai; còn ứng
thân thùy tích hiện tại của ngài làBồ tát
Hoan hỉ địa.
Tam bảo cảm ứng yếu lục quyển hạ (Đại
51, 856 thượng) nói: “Hai vị bồ tát Mã minh

và Long thụ cùng thị hiện bản tích lợi ích
chúng sinh (...), ngài Mã minh thời quá khứ
đã thành Phật hiệu là Đại quang minh Phật,
ngài Long thụ cũng đã thành Phật hiệu là
Diệu vân tướng Phật”.
[X. Bát tông cương yếu Q.thượng].
LONG THỤ BỒ TÁT KHUYẾN GIỚI VƯƠNG TỤNG
Phạm:Suhfl-lekha.
Tạng:Bzes-pa#i sprií-yig.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Nghĩa tịnh
dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 32.
Đây là tác phẩm của ngài Long thụ
nhằm khuyên răn vị Quốc vương ở Nam
Ấn độ. Nội dung gồm 126 bài kệ tụng, theo
thể 5 chữ 4 câu. Trong đó, 3 bài tụng đầu
tiên nói rõ mục đích soạn thuật, 41 bài kế
tiếp là nói về 6 Ba la mật, 8 chi Thánh giới,
thiểu dục v.v..., 13 bài tiếp theo bàn về 5
Cái(phiền não), 5 pháp tối thắng, 3 kết, 3
học, v.v..., 50 bài tiếp theo nói về vô thường
và những nỗi khổ não trong 6 đường như
địa ngục, quỉ đói, v.v..., 13 bài tiếp đó là
thuyết minh về 7 phần Bồ đề, 12 duyên
khởi, 8 Thánh đạo, 4 Thánh đế, v.v..., 6
bài cuối cùng nêu danh hiệu của đức Phật
A di đà và bồ tát Quán tự tại.
Vị vua được nói đến trong sách này,
ngài Nghĩa tịnh dịch là Thân Hữu Thừa
Thổ Quốc Vương, ngài Cầu na bạt ma đời
Lưu Tống dịch là Thiền Đà Ca Vương, ngài
Tăng già bạt ma đời Lưu Tống dịch là Minh
Thắng Công Đức Vương, Tây tạng dịch là
Đức Tây Âu Đắc Vương (Tạng: Bde-spyod),
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 4
dịch hiệu là Sa Na Bà Hán Na, tên là Thị
Dần Đắc Ca.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9;

History of Buddhism by Bu-ston (E.
Obermiller)].
LONG THỤ BỒ TÁT TRUYÊN
Truyện kí, 1 quyển, do ngài Cưu ma la
thập dịch vào đời Hậu Tần, được thu vào
Đại chính tạng tập 50.
Sách này ghi chép sự tích của ngài Long
LONG THỤ BỒ TÁT TRUYÊN

L
2840
thụ, người sáng lập học phái Trung quán
thuộc Phật giáo Đại thừa ở Ấn độ đời xưa.
Nội dung chia ra 7 đoạn, nói rõ dòng dõi
xuất thân cho đến hành trạng và nguyên do
tại sao đặt tên là Long thụ; câu văn giống
với truyện Long thụ trong Phó pháp tạng
nhân duyên truyện quyển 5 do 2 ngài Cát
ca dạ và Đàm diệu cùng dịch vào đời Nguyên
Ngụy. Vì vậy, có thuyết cho rằng quyển sách
này được trích từ Phó pháp tạng nhân duyên
truyện mà thành.
Về dịch giả, nếu cho rằng sách này do
ngài Cưu ma la thập dịch thì còn có chỗ
đáng ngờ. Bởi vì, Lịch đại Tam bảo kỉ quyển
8 và điều Cưu ma la thập trong Tây vực
Thánh hiền truyện kí trong Pháp kinh lục
quyển 6 đời Tùy, cho rằng Long thụ bồ tát
truyện do ngài Cưu ma la thập phiên dịch.
Nhưng, Xuất tam tạng kí tập quyển 2 và
điều Cưu ma la thập trong Lương cao tăng
truyện quyển 2 đời Lương đều không thấy
nói đến việc này.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.4; The
Life of Nàgàrjuna from Tibetant and
Chinese Sources (Asia Major, Introductory
Volume by M.Walleser)].
LONG THỤ SƠN
Phạm:Nàgàrjunikondà.
Chỉ cho cái gò đất cao có hình dáng
giống như cái đài nằm bên hữu ngạn
khoảng giữa con sông Kistna ở miền Nam
Ấn độ. Đến khoảng thế kỉ thứ XIV, gò
đất này mới được gọi là Long thụ sơn(núi
Long thụ).
Năm 1926, ở chân núi phía đông nam,

người ta đã phát hiện rất nhiều tháp và
tăng viện trong tình trạng hoang phế, có
thể sánh ngang với các di tích Phật giáo ở
khu vực A la ma đề bà (Phạm:
Amaràvati). Do bài minh khắc trên tấm
bia đá mà người ta có thể biết nơi đây
chính là nền cũ của thủ đô Tì gia nhã bố
lí (Phạm:Vijayapurì), thuộc triều đại Y
khắc tu ngõa khắc (Phạm: Ikwvàku) hưng
thịnh vào thế kỉ thứ III. Các tăng viện
hoang phế còn lại ở đây là các tự viện của
các bộ phái Phật giáo Tiểu thừa như: Đa
văn, Hóa địa, Tây sơn, v.v... Nghệ thuật
điêu khắc và kiến trúc chùa tháp đều được
thực hiện vào thế kỉ thứ III. Học giả N.
Dutt cho rằng di tích này có liên quan với
phái Long thụ Đát đặc la (Phạm: Tantra)
hoặc có liên quan với chính Ngài vì thế
gọi là Long thụ sơn.
LONG THỤ TÔNG
Chỉ riêng cho tông Tam luận ở Trung
quốc.
Ngài Long thụ là vị Luận sư đầu tiên chủ
xướng tư tưởng các phái đều “không” qua
thuyết “Bát bất trung đạo”.
Tại Trung quốc, tông Tam luận được
thành lập và phát triển trên nền tảng của sự
tập đại thành tông chỉ của ngài Long thụ, vì
thế nên tông Tam luận cũng được gọi là tông
Long thụ. Còn ở Ấn độ thì tông này là hệ
thống Không tông thuộc Phật giáo Đại thừa,
lưu hành song song với tông Du gia của ngài
Di lặc.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện
Q.1]. (xt. Tam Luận Tông, Không Hữu
Luận Tranh).
LONG THỤ TÔNG
Nền tháp ở núi Long Thụ

L
2841
LONG THỤ TỨ GIÁO
Bốn giáo môn ngài Long thụ dùng để
phán thích kinh luận.
1. Hữu môn: Nói về các pháp nhân quả
đều là có thật, như kinh A hàm.
2. Không môn: Nói về lí chân không
thực tướng, như kinh Bát nhã.
3. Diệc hữu diệc không môn: Nói cũng
có cũng không như kinh Giải thâm mật, v.v...
4. Phi hữu phi không môn: Nói tất cả
pháp đều chẳng có chẳng không, đây là đệ
nhất nghĩa, như Trung luận.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ sao Q.6].
LONG THƯ TỊNH ĐỘ VĂN
Tác phẩm, 12 quyển, do cư sĩ Vương nhật
hưu người đất Long thư (An huy, Thư thành)
soạn vào năm Thiệu hưng 30 (1160) đời Nam
Tống, được thu vào Đại chính tạng tập 47.
Nội dung sách này thu chép các kinh
luận, truyện, kí, v.v... có liên quan đến việc
vãng sinh Tây phương Tịnh độ. Trong đó,
nguyên tác của ông Vương nhật hưu chỉ có
10 quyển, tức 10 chương: Tịnh độ khởi tín,
Tịnh độ tổng yếu, Phổ khuyến tu trì, Tu
trì pháp môn; Cảm ứng sự tích, Đặc vị
khuyến dụ, Chỉ mê qui yếu, Hiện thế cảm
ứng, Trợ tu thượng phẩm và Tịnh trược
như nhất.
Đầu mỗi chương trình bày đại ý, sau
đó chia thành các thiên để ghi chép những
sự tích hữu quan. Người đời sau tăng thêm
làm 11 quyển hoặc 13 quyển, tức là bộ
Long thư tăng quảng tịnh độ văn lưu hành
hiện nay.
Ngoài ra, sách này còn có bản dịch

tiếng Đức nhan đề là Laien Buddhismus
in China (1924) của ông H. Hackmann
(1864-1935).
[X. Phật tổ thống kỉ Q.28,47; Lạc bang
văn loại Q.3; Tịnh độ y bằng kinh luận
chương sớ mục lục; Tịnh độ chân tông giáo
điển chí Q.3; Phù tang tạng ngoại hiện tồn
mục lục].
LONG TỌA
... ..
Cách ngồi được sử dụng khi tu pháp Kim
sí điểu. Kiểu ngồi như thế nào không được
rõ, có thuyết cho là kiểu ngồi bó gối.
Phẩm Kim sí điểu vương trong kinh Văn
thù sư lợi căn bản đại giáo vương (Đại 21,
326 thượng) nói: “Đối với tất cả hữu tình
khởi tâm đại từ, ngồi theo pháp long tọa”.
LONG TÔN
.....
I. Long Tôn.
Tiếng gọi tắt danh hiệu đức Phật Long
chủng thượng trí tôn vương, là tên bản địa
của bồ tát Văn thù sư lợi.
(xt. Bản Địa).
II. Long Tôn.
Tiếng tôn xưng các Đại long vương.
Đại nhật kinh sớ quyển 2 (Đại 39, 595
trung) nói: “Long tôn là các vị Đại long, Câu
phệ ra, v.v... đều là các vị Đại thiên mà thế
gian tôn thờ”.
[X. phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật Q.1].
LONG TRÂN VƯƠNG
Tên đức Phật A di đà ở đời quá khứ lúc
còn làm vua, trước khi xuất gia làm tỉ khưu
Pháp tạng.
Cứ theo Vô lượng thọ kinh kí quyển
thượng, Long trân vương vào núi tu đạo,
hiệu là Pháp tạng, trụ ở phía nam núi; có 2

cô con gái tên Duyên ba na(cũng gọi Lộc ba
na)và Tẩy trạch hà đi theo, trụ ở phía bắc
núi. Long trân vương sau này đắc đạo là Phật
A di đà, Duyên ba na tức là bồ tát Quan thế
âm, Tẩy trạch hà tức là bồ tát Đại thế chí.
LONG TRÂN VƯƠNG

L
2842
Nhưng điển cứ căn bản của thuyết trên
không được rõ.
[X. Vô lượng thọ kinh sao kí (Liễu tuệ)].
LONG TRÍ
... ..
Phạm:Nàgabodhi.
Tạng: Klu#i byaí-chub.
Cao tăng Ấn độ, là Tổ phó pháp thứ 4
của Mật giáo.
Cứ theo
Ấn độ Phật
giáo sử của
Đa la na tha
do Tây tạng
truyền, thì sư
thuộc dòng
Bà la môn, ở
phía đông
nước Mang
ca lạp (Phạm:
Bhaígala), nhà nghèo, được ngài Long thụ
độ cho xuất gia. Chỉ trong 3 năm, sư đã thông
suốt giáo pháp. Sau khi ngài Long thụ thị
tịch, sư trụ ở núi Cát tường. Về cuộc đời
của sư có rất nhiều thuyết khác nhau.
Theo truyền thuyết của Mật giáo, thì sư
từng học Mật giáo ở nơi ngài Long mãnh
(Long thụ), thần lực khó lường, danh đức
trùm khắp 5 cõi Ấn độ. Hoặc ở miền Nam
Ấn độ hoằng pháp, hoặc sang nước Sư tử
hóa độ chúng sinh. Truyền thuyết nói rằng
sư trụ thế đến mấy trăm năm, vào đầu thế
kỉ thứ VIII, sư truyền pháp cho sư Kim
cương trí (Phạm:Vajra-bodhi).
Sư cócáctác phẩm: Cát tường bí mật

tập hội mạn đồ la nghi quĩ 20 quyển (Tạng:
Dpal-gsaí-ba-#dus-pa#i dkyil-#khorgyi
cho-ga ĩi-su-pa shes-bya-ba), Ngũ
thứ đệ nghĩa tác minh (Tạng: Rim-pa
lía#i don gsal-bar-byed-pa shes-byaba),
Cúng vật trang nghiêm (Tạng: Gtorma#
i rgyan), A để du già tu tập pháp
(Tạng: A-ti nnal-#byor-gyi sgom-pa#i
thabs shes-bya-ba).
[X. Kim cương đính du già tam thập thất
tôn xuất sinh nghĩa; Bất không truyện trong
Tống cao tăng truyện Q.1; Thiên vô úy
truyện trong Tống cao tăng truyện Q.2; Đại
từ ân tự tam tạng pháp sư truyện Q.2; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.14;
Bí mật mạn đồ la giáo phó pháp truyện Q.1
(Không hải); Bí mật phát đạt chí Q.1, 3; Tân
Long thụ truyện chi nghiên cứu].
LONG TU THẰNG
........
Dâylong tu, tức lấy cỏ râu rồng làm
dây buộc vào mình, khi xuống nước thì dây
xiết chặt lại, rất đau đớn. Trong Phật giáo,
nhóm từ này được sử dụng để ví dụ cho
người cầu đạo nếu vì lợi dưỡng thì chỉ thêm
khổ cho thân tâm, vì lợi dưỡng hủy hoại
giới, định, tuệ.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5].
LONG TUYỀN
.....
I. Long Tuyền.
Suối có rồng ở.
Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25, 114
thượng), nói: “Ví như long tuyền, do sức của
rồng nên nước không khô cạn”.
II. Long Tuyền (?-1365).
Danh tăng Nhật bản, thuộc tông Lâm
tế, tên Lãnh thốt, là con của Thiên hoàng

Hậu Đề hồ.
Thủa nhỏ, sư theo học ngài Hổ quan
Sư luyện ở am Tế bắc tại Kinh đô (Kyoto).
Niên hiệu Kiến vũ năm đầu (1334), sư
được triệu vào cung giảng pháp yếu. Sau
khi ngài Hổ quanSư luyện thị tịch, sư dời
đến ở am Hải tạng. Sau, sư lần lượt trụ ở
các chùa Lăng già, Viên thông, Thừa thiên,
Vạn thọ, v.v...
Năm Trinh trị thứ 4 (1365) sư tịch.
LONG TUYỀN
Long Trí

L
2843
Sư có tác phẩm: Tùng sơn tập, Hải tạng
hòa thượng kỉ niên lục.
[X. Diên bảo truyền đăng lục Q.12; Bản
triều cao tăng truyện Q.31].
LONG TỬ
.....
Rồng con.
Cứ theo phẩm Kim sí điểu trong kinh
Hải long vương quyển 4, thì rồng con
thường bịloàichim cánh vàng ăn thịt, nên
vua rồng thỉnh cầu đức Phật cứu giúp, Phật
liền cởi chiếc áo màu hoại sắc đang mặc
trên mình, chia cho các vua rồng, vị nào
cũng được một phần. Từ đó, nhờ có mảnh
áo nhỏ ấy mà các rồng con trong Long
cung đều thoát nạn.
LONG TƯỢNG
.....
Nguyên chỉ cho những con voi khỏe
mạnh nhất trong loài voi. Từ ngữ này được
dùng để ví dụ người có năng lực mạnh mẽ.
Phẩm Bất tư nghị trong kinh Duy ma
quyển trung (Đại 14, 547 thượng), nói: “Ví
như bước đi của long tượng, con lừa không
thể kham được”.
Trong Duy ma kinh nghĩa sớ quyển 4
của ngài Cát tạng nói, gọi long tượng chẳng
phải là 2 con vật, mà như ngựa hay thì gọi là
long mã, voi giỏi thì gọi là long tượng.
Theo kinh Niết bàn quyển 2 (bản Bắc)
thì Bồ tát dứt trừ các kết lậu, gọi là Đại long
tượng bồ tát ma ha tát.
Kinh Hoa nghiêm quyển 7 (bản dịch cũ),
đem long tượng ví dụ uy nghi của Bồ tát
mạnh mẽ tốt đẹp không gì sánh bằng.

Ngoài ra, tiếng Phạm của Long(rồng)là
Nàga, cũng dịch là Tượng(voi), ý nói long,
tượng đều là loài vật có sức mạnh lớn trên
biển, trên đất liền. Về sau, danh từ Long
tượng được dùng để chỉ cho vị Cao tăng có
đầy đủ uy đức và Thiền định.
[X. kinh Long tượng trong Trung a hàm
Q.29; kinh Bi hoa Q.5; luận Đại trí độ Q.3].
LONG TƯỢNG CHÚNG
........
I. Long Tượng Chúng.
Chúng Long tượng, 1 trong 4 chúng đệ
tử Phật.
Vào thời đại vua A dục của Ấn độ, đại
chúng trong Phật pháp được chia làm 4 loại:
Long tượng chúng(cũng gọi Đại quốc chúng),
Biên bỉ chúng, Đa văn chúng và Đại đức
chúng.
Theo Dị bộ tông luân luận thuật kí, Long
tượng chúng có 3 thuyết:
1. Chỉ cho Đại thiên, tức người đã gây ra
sự tranh luận.
2. Chỉ cho những người nghiêm trì giới
luật, tức đồ chúng của Ưu ba li.
3. Chỉ cho những kẻ thích tranh cãi trong
tăng đoàn, làm chỗ nương tựa cho tăng phá
giới, hỗ trợ cho những người xấu ác.
[X. luận Dị bộ tông luân; luận Bộ chấp
dị]. (xt. Tứ Chúng).
II. Long Tượng Chúng.
Chỉ cho người tu hành Phật đạo có kiến
thức, năng lực.
Chương Phụng tiên thâm trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 23 (Đại 51, 390
hạ) nói: “Duy na bạch kiền chùy: Chúng
long tượng trong pháp hội, nên quán đệ nhất
nghĩa.
Sư liền nói: Quả nhiên không biết, chậm

lụt chết người”.
LONG TƯỢNG KINH
........
Tên 1 bài kinh trong Trung a hàm quyển
29, được thu vào Đại chính tạng tập 1.
Nội dung kinh này tường thuật việc vị
đệ tử Phật là Ô đà di đã làm bài kệ tụng
“Long tướng” để khen ngợi đức Phật là bậc
Đại long tượng.
LONG TƯỢNG KINH

L
2844
LONG ỨNG
.....
Ứng hiện thân rồng, 1 trong 32 tướng
ứng thân của bồ tát Quan âm.
Kinh Lăng nghiêm quyển 6 (Đại 19, 129
thượng), nói: “Nếu có các rồng muốn ra khỏi
kiếp rồng, ta sẽ hiện thân rồng để nói pháp
khiến được toại nguyện”.
(xt. Tam Thập Nhị Ứng).
LONG VU
... ..
Cũng gọi Long bát.
Chiếc bát hàng phục rồng.
Trước khi qui y theo đức Phật, tôn giả
Na đề ca diếp (Phạm:Nadì-kàzyapa) thuộc
ngoại đạo thờ lửa. Một hôm, đức Phật đến
xin ngủ nhờ, Na đề đưa Ngài vào hang đá
Đại long. Đến nửa đêm, Na đề cho rồng khạc
lửa ra để hại đức Phật, Ngài khởi lòng thương
xót, hiện ra lửa Tam muội, con rồng lửa chui
vào trong bát của đức Phật để trốn. Na đề
ca diếp thấy thế đem lòng cảm phục, bèn
dẫn 500 đệ tử qui y đức Phật.
Ngoài ra, còn có truyền thuyết về ngài
Thiệp công đời Tấn cầu mưa, lúc gia trì kì
đảo, ngài đã hàng phục 1 con rồng, khiến
nó chui vào trong cái bát.
[X. chương Thiệp công trong Lương cao
tăng truyện Q.10].
LONG VƯƠNG
Phạm:Nàgaràja#.
Hán âm: Na già la nhạ.
Vua rồng, vì có uy đức hơn hết trong
loài rồng nên gọi Long vương.
Tương truyền, khi đức Phật Thích ca đản

sinh, có 2 vua rồng Nan đà và Bạt nan đà
phun nước tắm gội cho Ngài.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa quyển 1 nêu
tên 8 vị Đại long vương là: Nan đà, Bạt nan
đà, Sa già
la, Hòa
tu cát,
Đức xoa
ca, A na
bà đạt
đa, Ma
na tư và
Ưu bát
la. Còn
kinh
Kim quang minh tối thắng vương quyển 1
thì nêu 7 vị Long vương.
Ngoài ra, theo kinh Tăng hộ, Hải long
vương biến thành hình người, xuất gia tu
hành, nhưng trong khi ngủ thì lộ thân rồng,
cho nên đức Phật dạy: Khi mới sanh, lúc
lâm chung, giao cấu, tức giận, ngủ, v.v... thì
rồng trở lại thân rồng, chứ không thể hóa
làm thân loài khác.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.43 (bản dịch
mới); phần Tu di tạng trong kinh Đại tập
Q.58]. (xt. Long).
LONG VƯƠNG CHI HỈ
Phạm:Nàgànanda.
Kịch bản Phật giáo do vua Giới nhật đệ
nhị (Phạm:HarwaII), người Ấn độ soạn
vào khoảng năm 606 đến năm 648.
Nội dung vở kịch này gồm 5 màn, 3
màn trước trình bày về việc Vương tử của
chủng tộc Vi đệ nhã đạt lạp (Phạm:
Vidyàdhara,chủng tộc nửa thần trong núi
Hi mã lạp sơn) tên là Vân thừa (Phạm:
Jìmùtavàhana) và Công chúa Mã lạp nhã

pháp địch (Phạm: Malayavatì) của chủng
tộc Hi đạt (Phạm:Siddha,quyến thuộc của
thần Thấp bà) thương yêu nhau, nhờ được
nữ thần Cao li (Phạm: Gaurì) chấp nhận
nên thành hôn. Còn 2 màn sau thì nói về
việc Vương tử Vân thừa, vì muốn cứu Long
vương thoát khỏi tai nạn nên đã tự nguyện
LONG VƯƠNG CHI HỈ
Đầu tượng Long vương đào được ở Mathura

L
2845
để cho chim cánh vàng(Kim sí điểu)ăn thịt,
sau nhờ nữ thần Cao li cứu giúp nên được
tái sinh.
Vở kịch này nói lên tinh thần vị tha, xả
thân cứu giúp người của Bồ tát, bắt nguồn
từ truyền thuyết Phật giáo, thêm vào tư tưởng
của phái Tính lực (Phạm:Zakta) thuộc Ấn
độ giáo.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 4
(Đại 54, 228 thượng) nói: “Vua Giới nhật lấy
câu chuyện bồ tát Vân thừa chết thay cho
rồng, biên soạn thành ca kịch, hòa tấu đàn
sáo, sai người viết nhạc, điệu múa để trình
diễn, lưu truyền”. Như vậy có thể biết vở kịch
này rất được hoan nghinh ở đương thời.
[X. Long vương chi hỉ (Cao nam Thuận
thứ lang dịch)].
LONG VƯƠNG HỐNG BỒ TÁT
Vị Bồ tát hiện tướng phẫn nộ chuyên
giữ gìn che chở các quốc độ ở đời vị lai, kiến
lập Chính pháp, thủ hộ Tam bảo, 1 trong 5
vị Đại lực bồ tát.
Theo phẩm Thụ trì
trong kinh Nhân vương
quyển hạ (bản dịch cũ)
thì tay vị Bồ tát này cầm
đèn Kim luân. Còn
phẩm Thụ trì trong
kinh Nhân vương quyển
hạ (bản dịch mới của
ngài Bất không), thì gọi
vị Bồ tát này là Nam
phương Kim cương bảo
bồ tát, tay cầm hạt ma
ni(ngọc)kim cương.

(xt. Ngũ Đại Lực Bồ Tát).
LONG VƯƠNG HUYNH ĐÊ KINH
Phạm: Nandopananda-nàga-ràjadhamana-
sùtra.
Cũng gọi Nan long vương kinh, Hàng
long vương kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch
vào đời Ngô, Trung quốc, được thu vào Đại
chính tạng tập 15.
Nội dung kinh này gồm hơn 800 chữ,
nói về việc tôn giả Mục kiền liên hàng phục
2 con rồng dữ là Nan đầu và Hòa nam.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.5; Đại đường
nội điển lục Q.2].
LÔ
Cũng gọi Lê, Lâu, Lư.
Chữ Tất đàm ( ), 1 trong 50 chữ cái
Tất đàm.
Cứ theo phẩm Thích tự mẫu trong kinh
Du già kim cương đính, thì chữ này có hàm
nghĩa “Tất cả pháp chìm mất chẳng thể
được”, cho nên xưa nay nó được gọi là “chữ
Lô chìm mất”, nhưng chưa rõ nguyên ngữ
của nó.
Theo phẩm Tự mẫu trong kinh Văn thù
sư lợi vấn quyển thượng, khi xướng tụng
chữ Lô, hành giả có thể tránh khỏi những
âm thanh ô nhiễm trong cõi Dục, cõi Sắc và
cõi Vô sắc.
[X. phẩm Như lai tính trong kinh Đại
bát niết bàn Q.8 (bản Bắc); Tất đàm tam
mật sao Q.thượng phần đầu].
LÔ CHÍ
I. Lô Chí.
Cũng gọi Lô già, Lô chí trưởng giả, Lưu
chí trưởng giả.
Vị Trưởng giả ở thành Xá vệ vào thời
đại đức Phật, ông này tính vốn tham lam,

keo kiệt, tuy giàu có nứt đố đổ vách, nhưng
vẫn mặc áo rách ăn cơm hẩm, thường bị
người đời chê cười.
Một hôm, trong thành có lễ hội, mọi
người đều trang hoàng nhà cửa, ăn uống linh
LÔ CHÍ
Bồ tát Long Vương Hống
ơ

L
2846
đình, Trưởng giả Lô chí mở kho báu, lấy ra
5 đồng tiền mua miến, rượu và hành, đưa
đến 1 nơi vắng vẻ ngoài thành, ăn uống một
mình, say sưa, rồi đứng dậy múa hát, tự cho
rằng trong lễ hội này, mình no say vui sướng
còn hơn cả Tì sa môn và Thiên đế thích!
Lúc bấy giờ, trời Đế thích đang trên
đường đi đến chỗ đức Phật, bèn dùng thần
thông hóa làm Lô chí, đến nhà Lô chí mở
cửa kho báu, lấy hết tiền của ban phát cho
mọi người. Khi Lô chí trở về nhà thì bị Lô
chí kia đuổi đi, Lô chí liền đến chỗ vua Ba
tư nặc xin giúp đỡ, nhà vua không biết phân
xử ra sao, vì chẳng biết Lô chí nào là thật,
Lô chí nào là giả, bèn cùng nhau đến bạch
đức Phật. Phật thuyết pháp độ cho, về sau
đắc đạo.
[X. kinh Lô chí trưởng giả nhân duyên;
Pháp uyển châu lâm Q.77].
II. Lô Chí.
Tức là Phật Lâu chí, đức Phật cuối cùng
trong 1.000 đức Phật ở Hiền kiếp.
(xt. Lâu Chí Phật).
LÔ CHÍ TRƯỞNG GIẢ KINH
Gọi đủ: Lô chí trưởng giả nhân duyên
kinh.
Kinh, 1 quyển, không rõ dịch giả, được
thu vào Đại chính tạng tập 14. Nội dung
nói về nhân duyên đắc đạo của Trưởng giả
Lô chí.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.3; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.5].
LÔ DIÊP ĐẠT MA
... ... ... ..
Tên bức tranh vẽ sự tích Tổ Bồ đề đạt

ma đứng trên chiếc lá lau vượt qua sông
Dương tử.
Vào niên hiệu Đại thông năm đầu (527)
đời Lương, Sơ tổ Thiền tông Bồ đề đạt ma
đến Trung quốc, gặp vua Vũ đế nhà Lương,
nhưng vua không khế hợp cơ nghi của Ngài,
Tổ bèn rời đất Lương vào ngày 19 tháng 11
cùng năm, đứng trên 1 chiếc lá lau để qua
sông Dương tử, đến Lạc dương. Sang đời
Tống, giới hội họa thường dùng sự tích này
làm đề tài vẽ tranh.
[X. tắc 1 Bích nham lục; Tổ đình sự
quyển Q.8].
LÔ ĐẦU
.....
Chức vụ trông coi việc sưởi ấm trong nhà
Tăng của Thiền lâm.
Cứ theo Thiền uyển thanh qui quyển 4,
chức Lô đầu tuy do vị Duy na thỉnh cử,
nhưng cũng qua sự tuyển chọn của vị Thán
đầu (người phụ trách việc củi than). Hàng năm,
mở lò sưởi(khai lô)vào ngày mồng 1 tháng
10 và đóng lò(bế lô) vào ngày mồng 1 tháng
2 năm sau.
Nhiệm vụ của Lô đầu là trước giờ phóng
tham (hết giờ ngồi thiền)phải chuẩn bị các lò
sưởi để chúng tăng sưởi ấm sau khi phóng
tham, tùy lúc thêm bớt củi lửa.
[X. Chức vị môn trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
LÔ GIÁ NA
........
I. Lô Giá Na.
Phạm: Vairocana.
Cũng gọi Tì lô giá na, Lô xá na, Lưu xá
na, Tịnh mãn.
Báo thân hoặc Pháp thân của Phật.
Theo tông Hoa nghiêm thì Lô xá na gọi

đủ là Tì lô xá na, là Báo thân Phật, Giáo chủ
của thế giới Liên hoa tạng. Còn tông Thiên
thai thì cho Tì lô gia na là Pháp thân Phật,
Lô xá na là Báo thân Phật, đức Thích ca là
Ứng thân Phật.
(xt. Tì Lô Giá Na).
II. Lô Giá Na.
Phạm: Rocana.
LÔ GIÁ NA

L
2847
Cũng gọi Lô chi na.
Tên khoa học: Datura metel, Linn.
Loại thực vật thân cỏ, thuộc họ cà
(Solanaceae). Toàn gốc cây có chất độc,
được dùng làm thuốc, mọc rải rác từ vùng
núi Hi mã lạp sơn (Himalaya) ở phía tây
đến miền tây bán đảo Đức can (Deccan).
[X. kinh Quán thế âm bồ tát thụ kí].
LÔ HÀNH GIẢ
Tức là Thiền sư Tuệ năng, Tổ thứ 6 của
Thiền tông. Sư họ Lô, mới đầu tu đạo dưới
sự chỉ dạy của Ngũ tổ Hoằng nhẫn ở núi
Bằng mậu, huyện Hoàng mai, Kì châu (Hồ
bắc), nên được gọi là Lô hành giả, hoặc Lô
cư sĩ. Hành giả nghĩa là người tu hành mà
chưa cạo tóc.
Chương Ngũ tổ trong Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 3 (Đại 51, 223 thượng) chép:
“Đại chúng hỏi: Ai được y bát?
Tổ đáp: Người tên Năng được.
Bấy giờ, mọi người bàn tán với nhau rằng
Lô hành giả tên Năng, liền tìm kiếm nhưng
người đã đi mất”.
[X. Đại tuệ Phổ giác thiền sư thư
Q.thượng].
LÔ HÊ ĐA CA
Phạm: Rohitaka.
Cũng gọi: Lô hê đát ca.
Gọi tắt: Lô hê đa.
Nghĩa là màu đỏ. Như Lô hê đa long
vương, dịch là Xích long.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.18;
Hiển sắc thiên trong Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.3].
LÔ HỀ ĐA HÀ

...........
Phạm,Pàli:Rohiịì.
Cũng gọi Lô hê ninh hà.
Dòng sông chảy qua vùng đất giữa bộ
tộc Thích ca (Pàli:Sakkà) và bộ tộc Câu
lợi (Pàli:Koơiya), thường dẫn đến tranh
chấp giữa 2 bộ tộc.
Cứ theo Pháp cú kinh chú (Pàli:
Dhammapada Aỉỉhakathà, III, pp.250-
255), thì vào 1 mùa hạ đã xảy ra cuộc tranh
giành dòng sông này, gây ra đổ máu bi thảm.
Bấy giờ, đức Thế tôn ngồi thuyết pháp giữa
hư không trên mặt sông, mới chấm dứt được
cuộc chiến giữa 2 bộ tộc.
[X. Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì
nại da phá tăng sự Q.3].
LÔ LĂNG MỄ GIÁ
Cũng gọi Thanh nguyên mễ giá.
Tên công án trong Thiền tông.
Giá gạo ở Lô lăng.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa 1 vị tăng và Thiền sư Thanh nguyên
Hành tư.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 5 (Đại
51, 240 hạ) chép: “Có 1 vị tăng hỏi Thiền sư
Thanh nguyên Hành tư: Thế nào là đại ý
Phật pháp?
Thiền sư đáp: Gạo ở Lô lăng giá bao
nhiêu?”
Đất Lô lăng ở tỉnh Giang tây, Trung quốc,
là nơi sản xuất gạo ngon có tiếng.
[X. tắc 5 trong Thung dung lục].
LÔ SƠN
.....
Cũng gọi Khuông sơn, Nam chương sơn,
Nam khang sơn, Khuông lô, Lô phụ, Phụ
sơn, Tĩnh lô sơn.
Tên núi, ở huyện Cửu giang, tỉnh Giang

tây, Trung quốc, phía bắc giáp Trường
giang, phía Đông giáp hồ Bà dương. Tương
truyền, Hoàng đế từng đóng đô ở núi này,
nên cũng gọi là Tam thiên tử đô, Tam thiên
tử chương.
LÔ LĂNG MỄ GIÁ

L
2848
Theo truyền thuyết, vào đời Ân Thương
(hoặc đời Chu),có người tên Khuông kết am ở
ẩn trong núi tu đạo tiên, sau mọc cánh bay đi,
chỉ còn lại cái am trống(không lô),từ đó, núi
có tên gọi là Lô sơn. Núi này có vài mươi
ngọn như Ngũ lão, Hương lô, Hán dương, Bạch
vân, Song kiếm, v.v... các hang động như
Khang vương, Thê hiền, Hổ khê, Bạch lộc,
Bạch vân, Liên hoa,... cùng với những sườn
núi cheo leo đẹp lạ kì, rồi những khe đầm,
dòng thác, tất cả đã tạo thành những thắng
cảnh nổi tiếng khắp nơi từ xưa đến nay.
Vào thời vua Linh đế nhà Đông Hán,
ngài An thế cao thường đến núi này. Về
sau, chư tăng đại đức đến đây rất đông. Vào
đầu năm Thái nguyên (376-396), đệ tử của
ngài Đạo an là sư Tuệ vĩnh đến đây làm
chùa Tây lâm ở Hương cốc. Năm Thái
nguyên 11 (386), thể theo lời mời của sư
Tuệ vĩnh, ngài Tuệ viễn đến dựng chùa
Đông lâm, sau người đời gọi 2 chùa Đông
và Tây lâm là “Lô sơn nhị lâm”. Năm Thái
nguyên 15 (390), tinh xá Bát nhã đài được
thiết lập để thờ tượng Phật A di đà, ngài
Tuệ viễn đề xướng pháp môn niệm Phật,
cùng với hơn 20 vị tăng tục kết “Bạch liên
xã” và lấy tinh xá Bát nhã đài làm đạo tràng
căn bản để tu hành Tịnh độ giáo. Từ đó, kẻ
tăng người tục đến núi này càng đông, dần
dần trở thành Thánh địa của Tịnh độ giáo
Trung quốc. Ngài Tuệ viễn cũng thỉnh nhiều
sa môn Tây vực đến đây phiên dịch kinh
điển, như ngài Tăng già đề bà dịch luận A tì
đàm tâm, luận Tam pháp độ, ngài Phật đà
bạt đà la dịch kinh Đạt ma đa la thiền. Học

chúng từ khắp nơi qui tụ, có tới hơn 3.000
vị, cho nên, Lô sơnkhôngnhững trở thành
1 đạo tràng lớn để phiên dịch kinh điển ở
miền Nam thời bấy giờ, mà còn phát triển
thành 1 trung tâm lớn của Phật giáo nói
chung. Về sau, khi Hoàn huyền hạ lệnh
phế bỏ Phật giáo, bắt tăng ni hoàn tục, chỉ
có núi này may mắn thoát nạn. Các danh
sĩ nổi tiếng đương thời cũng vào ẩn cư ở
núi này rất nhiều, như Đào uyên minh, Lôi
thứ tông, v.v... Nhà đại thư pháp Vương hi
chi cũng xây chùa Qui tông trong núi này
và thỉnh ngài Phật đà da xá về trụ trì.
Sau khi ngài Tuệ viễn thị tịch, ngài Đạo
bính đứng đầu Bạch liên xã, ngài Đàm tân
sáng lập chùa Đại lâm ở phía nam ngọn Đại
phong, ngài Pháp tế xây dựng viện Từ vân
(chùa Trúc lâm) ở phía đông bắc ngọn Ngọc
loan; ngài Tuệ an đến trụ ở chùa Lăng vân,
còn các ngài Đàm dực, Tuệ khánh thì ở chùa
Lô sơn tại ngọn Hán dương. Khoảng năm
Long an (397-401) đời Đông Tấn, ngài Đạo
sinh đến đây ẩn cư và sau thị tịch ở núi này.
Năm Nguyên gia thứ 7 (430) đời Lưu Tống,
các ngài Tăng du, Đàm ôn, Tuệ quang, v.v...
cùng sáng lập chùa Chiêu ẩn(Chiêu đề) ở
núi này. Năm Vĩnh minh thứ 10 (492) đời
Nam Tề, ngài Tăng cảnh sáng lập chùa
Hương lô phong. Đến đời Lương, ngài Pháp
qui xây dựng chùa Phong đính ở ngọn Trịch
bút. Khoảng năm Thái thanh (547-549), sau
khi tuyên giảng kinh Kim quang minh, ngài
Pháp qui kiến lập giới đàn ở phía nam chùa
Đông lâm, thành là 1 trong 3 giới đàn ở
Giang nam. Khoảng năm Khai hoàng (581-
600) đời Tùy, Đại sư Trí khải tông Thiên
thai 2 lần đến Lô sơn khai giảng, số người
nghe pháp lên tới 5.000. Vào cùng thời kì

này, các ngài Đạo tín trụ ở chùa Đại lâm,
ngài Trí khải ở chùa Tây lâm hơn 20 năm,
tận lực giảng kinh Pháp hoa, Niết bàn và
luật Thập tụng, v.v...
Đến đời Đường, vị Cao tăng của tông
Tịnh độ là ngài Thiện đạo từng đến Lô sơn
để tìm di tích của ngài Tuệ viễn; ngài Trí
thuấn giảng kinh Quán vô lượng thọ. Vua
Đường Huyền tôn ban sắc xây tháp thờ ngài
Tuệ vĩnh ở đây. Niên hiệu Vĩnh thái năm
đầu (765), ngài Pháp chiếu vào đây lập “Tây
phương đạo tràng”. Khoảng năm Đại lịch
(766-779), ngài Thần thấu hoằng truyền
LÔ SƠN

L
2849
Luật học ở chùa Đông lâm, ngài Pháp tạng
mở đạo tràng trên ngọn Ngũ lão. Lí bạch
cũng thường du ngoạn Lô sơn và có đề thơ
phú. Năm Nguyên hòa thứ 2 (807), Bạch cư
dị dựng nhà tranh ở gần chùa Di ái. Khoảng
năm Bảo lịch (825-826), Thứ sử Lí bột kiến
lập Thư viện ở động Bạch lộc. Thiền sư
Trí thường đến đây xiển dương Thiền
phong, không bao lâu bị pháp nạn Hội
xương. Đến năm Đại trung thứ 6 (852), vua
Tuyên tông sắc lệnh phục hưng chùa Đông
lâm, thời Ngũ đại, có ngài Hành nhân hoằng
pháp ở chùa Thê hiền. Thời Nam Đường,
Lí trung chủ
sáng lập
chùa Khai
nguyên ở
chân núi
phía đông
nam, Lí hậu
chủ thì xây
chùa Viên
thông ở
chân núi
phía tây.
Khoảng năm Khánh lịch (1041-1048) đời
Tống, ngài Cư nột trụ ở chùa Viên thông,
cùng với các ông Âu dương tu, v.v... lập
“Thanh tùng xã” phát huy Thiền pháp. Năm
Nguyên phong thứ 2 (1079), vua Thần tông
ban sắc đổi tên chùa Đông lâm thành “Đông
Lâm Thái Bình Hưng Quốc Thiền Viện” và
ngài Thường tổng vâng sắc trụ trì Thiền viện,
giáo hóa rất thịnh, người đời gọi là Đông
lâm Thường tổng. Năm Thiệu hưng 17

(1147), ngài Pháp đạo ở chùa Thái bình khắc
lại bộ Đại Tống tăng sử lược. Khoảng năm
Chí đại (1308-1311) đời Nguyên, ngài Phổ
độ ở chùa Đông lâm biên soạn Lô sơn Liên
tông bảo giám, hoằng truyền giáo nghĩa Tịnh
độ. Năm Vạn lịch thứ 7 (1579), 2 ngài Nhân
kính và Trí liên chung sức xây dựng chùa
Thiên Phật. Năm Vạn lịch 42 (1614), ngài
Đức thanh sáng lập chùa Pháp vân trên ngọn
Ngũ nhũ. Từ đời Thanh trở đi, chùa viện
dần dần suy đồi. Đến năm Dân quốc 13
(1924) Đại hội Phật giáo thế giới từng được
triệu tập tại Lô sơn.
Vào thời kì cực thịnh, Lô sơn có tới hàng
trăm chùa viện, nay chỉ còn hơn 80 ngôi
như Đông lâm, Tây lâm, Qui tông, Khai
nguyên, Viên thông, Thiên trì, v.v... và
những thắng tích như: Ngôi tháp gạch hình
lục giác,
ngôi tháp
đá nhỏ 5
tầng, viện
pháp của
ngài Tuệ
viễn, ngôi
mộ cổ bằng
đá hình lục
giác, v.v...
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, 10, 12-15;
Lương cao tăng truyện Q.6; Lô sơn kí, Đông
lâm thập bát cao hiền truyện; Lô sơn liên
tông bảo giám Q.1, 4; Cổ kim đồ thư tập
thành sơn xuyên điển thứ 137-144].
LÔ SƠN KÍ
........
Tác phẩm, 5 quyển, do ông Trần thuấn
du soạn thành vào năm Hi ninh thứ 5 (1072)
đời Tống, được thu vào Đại chính tạng tập

51.
Sách này có liên quan đến Tịnh độ giáo
của Bạch liên xã Lô sơn và địa chí về các
Thiền tự, Đạo quan nổi tiếng. Nội dung:
- Quyển 1, 2 gồm các thiên: Trình bày
về sơn thủy, sơn bắc, sơn nam, trưng dẫn
những ghi chép thời xưa để nói rõ về hình
thế địa lí, về các di tích và Thiền tự nổi tiếng.
- Quyển 3 gồm: Sơn hành dị lãm và Thập
bát hiền truyện, nêu rõ lộ trình, đồng thời
ghi chép lược truyện của 18 người như: Tuệ
viễn, Lôi thứ tông, v.v... đời Đông Tấn, vì
LÔ SƠN KÍ
Tháp gạch chùa Tây Lâm
Thần Vận Bảo Điện chùa Đông lâm

L
2850
người sau cho rằng 18 nhà Hiền sĩ lập ra
Bạch liên xã là căn cứ chủ yếu cho việc hoằng
truyền tín ngưỡng Tịnh độ.
- Quyển 4: Thiên Cổ nhân lưu đề, ghi
lại thơ văn của các tao nhân mặc khách có
liên quan đến đất Lô sơn.
- Quyển 5: Thu gom các đề danh của cổ
nhân và mục lục các văn bia có liên quan
đến Lô sơn.
LÔ SƠN LIÊN TÔNG BẢO GIÁM
.................
Cũng gọi Lô sơn ưu đàm bảo giám, Lô
sơn liên tông bảo giám niệm Phật chính nhân,
Niệm Phật bảo giám, Liên tông bảo giám.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Phổ độ soạn
vào đời Nguyên, được thu vào Đại chính
tạng tập 47.
Ngài Từ chiếu Tử nguyên đời Nam Tống
sáng lập Bạch liên tông theo đúng tông chỉ
Niệm Phật tam muội của Bạch liên xã do ngài
Lô sơn Tuệ viễn đời Đông Tấn chủ xướng.
Sách này dựa theo tông chỉ ấy mà được soạn
thành. Gồm 10 thiên: Niệm Phật chính nhân,
Niệm Phật chính giáo, Niệm Phật chính tông,
Niệm Phật chính phái, Niệm Phật chính tín,
Niệm Phật chính hạnh, Niệm Phật chính
nguyện, Niệm Phật vãng sinh chính quyết,
Niệm Phật chính báo và Niệm Phật chính
luận.
Vào thời nhà Nguyên, những người tự
nhận là Liên tông phần nhiều làm trái với
tông chỉ của Tổ Tuệ viễn và bản ý của Tổ
Tử nguyên, cho nên ngài Phổ độ mới sưu
tập rộng rãi các tư liệu liên quan đến Liên
tông mà soạn thành sách này, hoàn tất vào

năm Đại đức thứ 9 (1305) đời vua Thành
tông nhà Nguyên. Đến niên hiệu Chí đại
năm đầu (1308), Bạch liên tông bị triều đình
cấm hoạt động, ngài Phổ độ quyết chí phục
hưngBạch liên tông, mới dâng sách này lên
vua. Niên hiệu Hoàng khánh năm đầu (1312),
vua ban sắc cho phép Bạch liên tông được
hoạt động trở lại. Như vậy đủ biết sách này
quan trọng đối với Bạch liên tông ra sao.
[X. Đại minh tam tạng thánh giáo Bắc
tạng mục lục Q.4; Đại thanh tam tạng thánh
giáo mục lục Q.5; Nguyên sử Q.212].
LÔ SƠN LƯU
........
Cũng gọi Tuệ viễn lưu, Bạch liên xã niệm
Phật môn.
Chỉ cho Bạch liên xã ở Lô sơn do ngài
Tuệ viễn sáng lập vào đời Đông Tấn, là 1
trong 3 dòng của tông Tịnh độ, Trung quốc.
Vào khoảng năm Thái nguyên (376-396)
đời vua Vũ đế nhà Đông Tấn, ngài Tuệ viễn
đặt chân đến Lô sơn, lần lượt xây cất các
chùa Long tuyền, Đông lâm, tinh xá Bát nhã
đài, v.v... kiến lập đạo tràng niệm Phật, đào
ao trồng hoa sen trắng(bạch liên)trước đạo
tràng, rồi cùng với 123 người đồng hạnh,
thệ nguyện kết lập Lô sơn Bạch liên xã.
Thành viên của Bạch liên xã phần nhiều là
các bậc long tượng trong Thiền môn và các
bậc hiền tuấn của văn đàn như các ngài:
Tuệ trì, Đạo sinh, Đàm thuận, Phật đà bạt
đà la, Lưu di dân, Lôi thứ tôn, v.v... Trong
đó, ông Lưu di dân soạn bài Tây phương
phát nguyện văn, ông Vương kiều chi làm
Niệm Phật tam muội thi(ngài Tuệ viễn viết
lời tựa), v.v... Qua các văn phẩm trên, người
ta có thể thấy rõ mục đích của Bạch liên xã
là đặt niềm tin vào việc niệm Phật cầu vãng

sinh Tịnh độ và thực hành Thiền pháp Quán
Phật tam muội.
Trong bài tựa Niệm Phật tam muội thi,
ngài Tuệ viễn nói (Đại 47, 166 thượng):
“Các pháp môn tam muội,
Danh mục kể rất nhiều;
Nhưng công cao dễ tiến,
Niệm Phật là đứng đầu”.
Môn niệm Phật của dòng Lô sơn đối với
Tịnh độ giáo ở đời sau, có ảnh hưởng rất
lớn. Như Đạo tràng niệm Phật của ngài Pháp
LÔ SƠN LƯU

L
2851
chiếu được kiến lập vào năm Đại lịch thứ 4
(769) đời Đường; Tịnh hạnh xã của ngài Tỉnh
thường được kết lập vào khoảng năm Thuần
hóa (990-994) đời Tống, Liên hoa thắng hội
của ngài Tông trách được sáng lập vào
khoảng năm Nguyên hựu (1086-1093) đời
Tống; Tịnh độ hệ niệm đạo tràng hội của
ngài Đạo sâm được thành lập vào khoảng
năm Thiệu hưng (1131-1162) đời Nam
Tống, v.v... Những ngài trên đây đều hâm
mộ gia phong của Lô sơn truyền lại mà kiến
lập đạo tràng niệm Phật để đạo tục cùng tu.
Tại Nhật bản, môn Tịnh độ cũng chịu
ảnh hưởng rất sâu đậm của dòng Lô sơn.
Vào năm Diên hựu thứ 3 (1316) đời Nguyên,
sư Trừng viên, người Nhật bản, đến Lô sơn
bái yết ngài Phổ độ. Vài năm sau, sư trở về
nước, cũng phỏng theo môn phong của ngài
Phổ độ, kết lập Niệm Phật xã, từ đó trở đi,
môn niệm Phật của dòng Lô sơn được lưu
truyền trong giới Phật giáo Nhật bản.
Đối tượng giáo hóa của dòng Lô sơn phần
nhiều là bậc cao sĩ hoặc người ẩn cư, thái độ
giảng dạy thường lấy tri thức nghĩa giải làm
mục tiêu, xem Tịnh độ của Phật Di đà là cõi
ứng hóa và cho rằng hạng phàm phu chỉ có
thể vãng sinh Sự tịnh độ, chứ không đạt
được Lí tịnh độ hoặc Chân tịnh độ. Về sau,
quá thiên về mặt lí thuyết sâu xa khó hiểu,
đánh mất cái đặc sắc tông giáo, cho nên dòng
Lô sơn đã dần dần suy vi.
[X. Lô sơn liên tông bảo giám Q.1,4; Lạc
bang văn loại Q.2].
LÔ SƠN THẬP BÁT HIỀN
Cũng gọi Liên xã thập bát hiền.

Mười tám vị hiền sĩ trong số 132 thành
viên của Bạch liên xã, do ngài Tuệ viễn đời
Đông Tấn sáng lập ở chùa Đông lâm tại Lô
sơn, tỉnh Giang tây, Trung quốc, mà người
đời sau gọi là Lô sơn thập bát hiền. Đó là
các ngài: Tuệ viễn, Tuệ vĩnh, Tuệ trì, Đạo
sinh, Đàm thuận, Tuệ duệ, Đàm hằng, Đạo
bính, Đàm tân, Đạo kính, Phật đà da xá,
Phật đà bạt đà la, Lưu di dân, Trương dã,
Chu tục chi, Trương thuyên, Tông bính và
Lôi thứ tôn.
Truyện kí về Thập bát hiền đầu tiên được
ghi chép trong truyện Liên xã cao hiền.
Truyện này đã được thu chép trong Phật tổ
thống kỉ quyển 26(Tịnh độ lập giáo chí)của
ngài Chí bàn. Vào đời Thanh, khi Hán
Ngụy Tùng Thư được hiệu đính và tăng
bổ, ông Vương mô cũng đem truyện này biên
vào, nhưng truyện này không được xem là
sách cổ đời Tấn, mà con số 18 ở đây cũng có
người cho rằng đã chịu ảnh hưởng của thuyết
18 vị La hán lưu hành ở thời đại Đường
Tống. Ngoài ra, nhà thờ Thập bát hiền từng
được xây dựng ở Lô sơn, nhưng hiện nay
không còn nữa.
LÔ SƠN Y
Áo pháp của chư tăng Tịnh độ Nhật bản.
Lô sơn y là biến tướng của áo An đà hội
(áo 5 điều), điều tướng nhỏ và dài, cho nên
cũng gọi là Uy nghi tế y. Áo này được mặc
khi đi hành cước hoặc lúc làm việc, đắp trên
vai trái rũ xuống đầu gối phải.
Tương truyền, vào đời Tống, có sư Viên
tâm(Húc liên xã Trừng viên), người Nhật bản,
đến Trung quốc có mang theo loại áo này từ
Lô sơn về Nhật bản, vì thế gọi là Lô sơn y.
LÔ XÁ NA KINH
Đối lại: Thích ca kinh.

Chỉ cho kinh Hoa nghiêm, giáo pháp
do đức Phật Lô xá na tuyên thuyết, là 1
trong 2 giáo pháp do Mẫn pháp sư ở Giang
nam lập ra.
Cứ theo Hoa nghiêm ngũ giáo chương,
Mẫn pháp sư dựa theo “Giáo chủ năng thuyết”
mà cho rằng kinh Lô xá na là kinh Hoa
LÔ XÁ NA KINH

L
2852
nghiêm, do đức Phật Lô xá na thuận theo
pháp tính mà tuyên thuyết. Còn kinh Thích
ca là các kinh Pháp hoa, Niết bàn, do đức
Phật Thích ca tùy theo căn cơ của chúng sinh
mà dùng phương tiện khéo léo để giảng nói.
Hai giáo Lô xá na kinh và Thích ca kinh
của pháp sư Mẫn có liên quan với Khuất
khúc giáo và Bình đạo giáo, do pháp sư Ấn
lập ra vào đời Đường. Giữa 2 giáo này có 4
điểm sai biệt:
1. Chủ dị: Nghĩa là Giáo chủ đều khác,
Khuất khúc giáo do hóa thân của Phật Thích
ca tuyên nói, vì thế cũng gọi là Thích ca kinh;
Bình đạo giáo là do cả 10 thân của Phật Lô
xá na tuyên thuyết, cho nên cũng gọi Lô xá
na kinh.
2. Xứ dị: Khuất khúc giáo được tuyên
thuyết dưới gốc cây Bồ đề, trên tòa cỏ ở thế
giới Sa bà; còn Bình đạo giáo thì được tuyên
thuyết dưới cây báu, trên tòa kim cương ở
thế giới Liên hoa tạng.
3. Chúng dị: Khuất khúc giáo được nói
cho hàng Thanh văn và Bồ tát; còn Bình
đạo giáo thì được nói cho hàng Chuẩn bồ
tát và bậc Đại giác cực vị.
4. Thuyết dị: Khuất khúc giáo chỉ nói ở
1 phương, còn Bình đạo giáo thì cả 10
phương cùng tuyên thuyết.
Cứ theo sự khảo chứng của ngài Đạo đình
thuộc tông Hoa nghiêm đời Tống, thì Mẫn
pháp sư tức là ngài Pháp mẫn thuộc tông
Hoa nghiêm đời Đường, ở chùa Tĩnh hưu
tại Việt châu, tác giả bộ Hoa nghiêm kinh
sớ 7 quyển (chú thích kinh Hoa nghiêm bản
60 quyển); còn Ấn pháp sư thì là đệ tử của

ngài Pháp mẫn.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm huyền đàm Q.4].
LỘ
..
I. Lộ.
Sương mai, rất dễ tan biến. Phật giáo
dùng từ này để ví dụ sự vô thường dời đổi
của muôn vật.
Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung), nói:
“Nhất thiết hữu vi pháp
Như mộng huyễn bào ảnh
Như lộ diệc như điện
Ưng tác như thị quán”.
(Tất cả pháp hữu vi
Như mộng, huyễn, bọt, bóng
Như sương và tia chớp
Nên quán xét như thế).
II. Lộ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hiển bày ra, biểu thị tướng trạng của các
pháp hiện ra trước mắt. Ngoài ra, Lộ cũng
là tiếng mà Thiền tông quen dùng để biểu
thị sự lí hiện ra rõ ràng ở trước mắt, phần
nhiều được dùng trong các trường hợp dẫn
đạo, pháp ngữ.
LỘ BÀN
.....
Cũng gọi Bàn cái, Luân đài, Tướng luân.
Gọi đủ: Thừa lộ bàn.
Kiểu kiến trúc hình tròn như cái mâm
(bàn)đặt trên nóc tháp, Nhật bản gọi là Lộ
bàn, tương đương với phần đầu bằng của
kiểu tháp bát úp bên Ấn độ. Chẳng hạn
như tháp 5 tầng của Nhật bản, bên trên lộ
bàn, theo thứ tự là: Phục bát(bát úp), Thỉnh
hoa(Thụ hoa), Cửu luân, Thủy yên, Long
xa, Bảo châu(Bảo bình). Nhưng theo kiểu

cổ của Ấn độ, thì Lộ bàn vốn được đặt ở
trên bát úp.
(xt. Thừa Lộ Bàn, Tháp, Phúc Bát).
LỘ ĐỊA
.....
I. Lộ Địa.
Chỗ đất trống phía ngoài nhà.
[X. kinh Tạp a hàm Q.39].
II. Lộ Địa.
Chỉ cho chỗ ngồi ở khoảng đất trống.
LỘ ĐỊA

L
2853
Một trong 12 hạnh đầu đà.
III. Lộ Địa.
Đất trống, ví dụ cảnh giới thoát li phiền
não.
Theo phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa.
Các con của ông Trưởng giả vừa chạy ra khỏi
ngôi nhà đang cháy, thì gặp được cỗ xe do
trâu trắng lớn kéo đang đậu trên chỗ đất
trống(phía ngoài nhà), do đó, Lộ địa được
xem là cảnh giới an nhiên tự tại, đã trút bỏ
hết các phiền não trong 3 cõi.
IV. Lộ Địa.
Đất trống. Chỉ cho cảnh giới không còn
Kiến hoặc và Tư hoặc.
[X. Pháp hoa văn cú Q.5 phần cuối].
V. Lộ Địa.
Đất trống. Chỉ cho chỗ chúng tăng đi
dạo trong Thiền lâm.
LỘ ĐỊA BẠCH NGƯU
Lộ địa chỉ đất trống ở phía ngoài cửa, ví
dụ nơi bình an vô sự. Bạch ngưu nghĩa là
trâu trắng, chỉ cho trâu thanh tịnh.
Trong phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa,
trâu trắng được dùng để ví dụ giáo pháp Nhất
thừa. Từ đó, Lộ địa bạch ngưu là chỉ cho
cảnh giới thanh tịnh, đã dứt sạch phiền não
ô nhiễm.
Tắc 12 trong Thung dung lục (Đại 48,
334 hạ), nói: “Nạp tăng tôi biếng nhìn lộ
địa bạch ngưu”.
LỘ ĐỊA KÊ
Bài kệ do vị Duy na đọc lúc Bố tát ngoài
đất trống.
Văn kệ như sau (Đại 82, 431 hạ):
“Hàng phục ma lực oán

Trừ sạch các kết sử
Lộ địa đánh kiền chùy
Tỉ khưu nên họp tập
Các vị muốn nghe pháp
Vượt qua biển sinh tử
Nghe tiếng màu nhiệm này
Nên tụ tập nơi đây”.
[X. Nguyệt trung hành sự trong Oánh
sơn thanh qui Q.thượng].
LỘ ĐỊA TỌA
........
Ngồi thiền trên chỗ đất trống, 1 trong
12 hạnh đầu đà.
Theo luận Đại trí độ, ngồi nơi đất trống
có thể tránh tâm tham đắm, được mát mẻ
yên vui, dễ vào không định.
Còn theo Đại thừa nghĩa chương quyển
15, thì ngồi lâu dưới gốc cây ẩm thấp, dễ
sinh bệnh hoạn, vì thế ngồi nơi đất trống.
LỘ ĐƯỜNG ĐƯỜNG
Đối lại: Hắc man man.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hiện bày ra rõ ràng. Thiền tông dùng từ
ngữ này để chỉ cho đương thể của công án
hiển bày.
LỘ GIÀ BÀ LA MÔN
Lộ già, Phạm:Lohitya,Pàli:Lohicca.
Cũng gọi Lỗ hê già bà la môn.
Tên 1 người Bà la môn được chép trong
kinh Trường a hàm.
Cứ theo kinh Lộ già trong Trường a hàm
quyển 17, thì Bà la môn Lộ già sinh tâm ác
kiến, cho rằng người đã biết rõ thiện pháp,
đã đạt đạo quả, tự biết là được rồi, không
nên nói pháp cho người khác nghe. Đức Phật
bèn giải thích cho Bà la môn ấy hiểu rằng,
có những người nhờ nghe pháp mà chứng
được 4 quả Sa môn, nếu họ không nghe pháp

thì do đâu mà được đạo quả. Cho nên, nếu
can ngăn người nói pháp cho người khác
nghe thì đó thật là tâm bất thiện, sẽ bị rơi
vào đường ác. Sau khi nghe đức Phật nói
LỘ GIÀ BÀ LA MÔN

L
2854
pháp, Bà la môn Lộ già hoan hỉ tín thụ, qui
y Tam bảo.
[X. kinh Tạp a hàm Q.9].
LỘ HÌNH NGOẠI ĐẠO
Cũng gọi Khỏa hình ngoại đạo.
Ngoại đạo ở truồng, 1 trong 2 thứ ngoại
đạo tại Ấn độ.
Đây chỉ cho ngoại đạo Ni kiền tử, họ
cho lõa thể là phương pháp tu hành cao nhất,
có thể sinh ra nhất thiết trí. Nhưng, theo
luận Ngoại đạo Tiểu thừa Niết bàn, thì ngoại
đạo Ni kiền tử chia ra làm 2 phái là Bạch y
phái (Phạm:Zvetàmbara,phái mặc áo trắng)
và Không y phái (Phạm: Digambara,phái
ở truồng). Phái Bạch y là ngoại đạo Ni kiền
tử, còn phái Không y thì gọi là ngoại đạo
Khỏa hình.
LỘ MẠN
Tấm màn che ở phía ngoài tháp đường.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa].
LỘ MÊNH
.....
Thọ mệnh như giọt sương mai. Ví dụ sự
sống con của người vô thường giống như
giọt sương buổi sớm.
Kinh Lộc mẫu (Đại 3, 456 thượng), nói:
“Vô thường khó được lâu (...), sinh mệnh
như giọt sương đọng trên đầu lá cỏ”.
LỘ TRỤ
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cây cột ở ngoài điện Phật hoặc Pháp
đường. Thiền tông dùng từ ngữ này để biểu
thị vật vô tình.
Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ lục khám

biện (Đại 47, 503 hạ) nói: “Sư chỉ vào lộ trụ
hỏi: Đây là phàm hay thánh?
Viên liêu không đáp.
Sư liền đánh cây cột và bảo: Dẫu có nói
được thì cũng chỉ là cái cọc gỗ thôi”.
LỖ ĐẠT LA
........
Phạm: Rudra.
Cũng gọi Rô nại la, Lao đạt la, Lục đà la.
Hán dịch: Bạo ác, Hắc thiên.
Vị thần trông coi về mưa gió, sấm chớp
trong tín ngưỡng Bà la môn giáo và Ấn độ
giáo, tức là trời Đại tự tại.
Trong thời đại Lê câu phệ đà, vị thần
này đại biểu cho chúng trời bạo ngược, khi
thần này giận dữ thì các ma oán hiện ra, đất
nước hỗn loạn, bão táp sấm chớp nổi lên,
giết hại người, súc vật và cây cỏ, cho nên
được coi là thần phá hoại. Đến thời đại A
thát bà phệ đà, thần này được tôn là Chủ
thần, chủ của loài súc sinh, là hình thức phôi
thai của vị Đại thần Thấp bà sau này. Trong
kinh điển Phật, vị thần này được gọi là Đại
tự tại thiên.
Câu xá luận quang kí quyển 7 (Đại 41,
139 hạ), nói: “Đại tự tại thiên có 1.000 tên,
hiện hành ở đời chỉ có 60 tên, trong đó có
tên Lỗ đạt la, nghĩa là thích uống máu, ăn
thịt chúng sinh.”
Về hình tượng của vị thần này có nhiều
thuyết khác nhau. Cứ theo Lê câu phệ đà,
toàn thân thần này màu vàng sẫm, đầu tết
bím tóc, tay cầm cung tên. Theo A thát bà
phệ đà, bụng của thần này màu đen, lưng
màu đỏ, có 1.000 mắt. Theo Dạ nhu phệ
đà thì cổ vị thần này màu xanh, sống ở
trong núi, có 2 tính thiện và ác; khi nổi
giận thìlàmtổn hại người, súc vật và cây

cỏ, nhưng lại có cả nghìn thứ dược thảo để
chữa bệnh cho người và súc vật, nên được
người sùng kính. Còn Áo nghĩa thư và
Vãng thế thư thì cho rằng hình tượng của
vị thần này có tới 11 loại. Ngoài ra, vị thần
nàycòn có các tên hiệu như: Súc chủ, Đại
LỖ ĐẠT LA

L
2855
thiên, Y xá na, Hoang thần...
[X. kinh Đại nhật Q.2; kinh Thủ hộ đại
thiên quốc độ Q.hạ; luận Câu xá Q.7]. (xt.
Đại Tự Tại Thiên, Thấp Bà Thiên).
LỖ TỔ GIA PHONG
...........
Cũng gọi Lỗ tổ diện bích.
Chỉ cho gia phong của Thiền sư Bảo vân
ở núi Lỗ tổ tại Trì châu sống vào đời Đường,
Trung quốc.
Lúc bình thường, ngài Bảo vân có tác
phong tiếp dẫn người học rất đặc thù. Nếu
có người đến hỏi đạo thì sư xoay mặt vào
vách, không nói. Cử chỉ của sư xoay mặt
vào vách, không nói là muốn khiến cho
người hỏi nhờ đó mà có chỗ tỉnh ngộ,
Thiền lâm coi tác phong này của sư là việc
đặc biệt kì lạ, nên gọi là Lỗ tổ gia phong.
Về sau, các bậc Cổ đức trong Thiền tông
đều lấy đó làm cổ tắc công án(Niêm bình
hạ ngữ).
[X. chương Lỗ tổ Bảo vân trong Cảnh
đức truyền đănglụcQ.7; Thiền uyển mông
cầu Q.thượng; chương Lỗ tổ Bảo vân trong
Ngũ đăng hội nguyên Q.3]. (xt. Cổ Đức
Hỏa Sao).
LỘC
..
Phạm: Mfga, Zambara.
Loài nai.
Cứ theo Tì nại da tạp sự quyển 38, thì
trong 1 kiếp quá khứ, đức Phật từng là vua
của loài nai, vì cứu bầy nai mà bỏ thân mệnh;
lúc sắp chết phát thệ nguyện rằng, đời sau
nếu thành Chính đẳng chính giác thì sẽ độ

loài nai thoát khỏi lưới sinh tử.
Ngoài ra, đức Phật chuyển pháp luân Tứ
đế lần đầu tiên ở vườn Nai, cho nên hình
con nai được dùng làm hình Tam muội da
chuyển pháp luân.
[X. Tì nại da tạp sự Q.1].
LỘC BỒ TÁT
Cũng gọi Cửu sắc lộc bồ tát.
Nai có sừng trắng như tuyết, lông 9 màu
(cửu sắc lộc), là sự tích bản sinh của đức Thích
ca khi tu hạnh Bồ tát ở đời quá khứ.
Thủa xưa, khi đức Thích ca còn làm nai
chúa có lông 9 màu, Ngài từng cứu 1 người
chết đuối. Người này sau khi trở về nhà,
nghe tin vua sẽ ban trọng thưởng cho ai chỉ
chỗ hoặc bắt được nai 9 màu để Hoàng hậu
lấy da may áo. Người thoát chết đã quên ơn
cứu mạng, chỉ chỗ nai ở cho nhà vua, vua
sai người bắt được nai. Lúc sắp bị giết, nai
nói với nhà vua rằng (Đại 3, 453 hạ): “Tâu
Đại vương! Người này bị rơi xuống sông,
trôi theo dòng nước, khi nổi khi chìm, may
mắn bám được khúc cây, ngửa mặt than rằng:
Hỡi thần núi, thần cây, thần trời, thần rồng,
sao không thương xót tôi? Lúc ấy, tôi đã
không tiếc thân mệnh, nhảy xuống sông cứu
người này và có yêu cầu là không được nói
cho ai biết, nhưng người này vô ơn phản
phúc, thực không bằng khúc gỗ nổi trong
sông”. Vua nghe xong rất cảm động, liền ra
lệnh tha cho nai.
LỘC DÃ UYỂN
........
Phạm: Mfgadàva.
Cũng gọi Tiên nhân lộc dã uyển, Lộc dã
viên, Lộc uyển, Tiên uyển, Tiên nhân viên.
Vườn nai, nơi đức Phật chuyển pháp luân
lần đầu tiên sau khi thành đạo, nay là Sa

LỖ TỔ GIA PHONG Tranh Bản sinh của nai chúa

L
2856
nhĩ na tư (Sàrnàth) nằm cách thành phố
Ngõa lạp na tây (Varanasi) 6 cây số về mạn
bắc, thuộc Bắc Ấn độ.
Về nguồn gốc của địa danh này có nhiều
thuyết khác nhau:
Theo kinh Xuất diệu quyển 14, thì Lộc
dã uyển là nơi các thần tiên và những người
tu đạo được 5 thần thông thường lui tới,
chứ không phải chỗ ở của phàm phu, vì
thế gọi là Tiên nhân trụ xứ(chỗ ở của người
tiên). Lại có thuyết cho rằng, xưa có vua
nước Ba la nại đi săn đến đây, bắt được
1.000 con nai, sau do nai chúa xin vua mỗi
ngày dâng 1con để vua ăn thịt, vua mới
thả đàn nai ra, cho nên tên đất được đặt là
Lộc dã uyển.
Luận Đại tì bà sa quyển 183 tổng hợp
các thuyết nói rằng, vì ở quá khứ, đức Phật
là tiên nhân Tối thắng, từng chuyển pháp
luân lần đầu tiên ở nơi này, nên gọi là Tiên
nhân luận xứ(nơi người tiên đàm luận). Lúc
đức Phật chưa ra đời hoặc đã ra đời, nơi đây
thường có các vị thần tiên cư trú, nên gọi là
Tiên nhân trụ xứ(nơi ở của các vị tiên). Vì
thủa xưa có 500 tiên nhân bay trên hư
không, đến chốn này thấy các thể nữ của
nhà vua, động lòng dục, mất thần thông,
rơi xuống chỗ này, nên gọi là Tiên nhân đọa
xứ(chỗ tiên nhân rơi).
Còn theo Đại đường tây vực kí quyển
7, vì Lộc vương xả thân chết thay cho mẹ
đang có thai, làm cho vua nước Phạm đạt
đa cảm động, khiến vua thả đàn nai và bố
thí cho rừng cây, nên gọi là Thí lộc lâm
(rừng cho nai).

Bắt đầu từ vua A dục, vườn Lộc dã rất
được kính ngưỡng sùng bái. Đầu thế kỉ thứ
VIII, khi ngài Huyền trang đến Ấn độ, nơi
này còn rất nhiều điện đường lầu gác, tường
hoa bao bọc chung quanh, bên trong có tinh
xá cao 200 thước, phía tây nam tinh xá có
cột đá do vua A dục dựng cao hơn 70 thước,
đá rất bóng, lấp lánh như có ngọc, tăng đồ
hơn nghìn người, là thời rất hưng thịnh. Đến
khoảng thế kỉ thứ XIII, vườn Lộc dã lần
lượt bị tín đồ Hồi
giáo và Ấn độ
giáo tàn phá, trở
thành hoang
phế, nay chỉ còn
1 ngôi tháp tròn
2 tầng có khắc
chữ ...(Vạn)
chung quanh
vách và cột đá
của vua A dục đã
gãy 1 nửa được
bảo vệ bằng hàng
rào sắt vây chung
quanh.
Hiện nay, ở vườn Lộc dã có rất nhiều
chùa viện, như Trung hoa Phật tự do ông Lí
tuấn thừa sáng lập, Miến điện Phật tự, Hiệp
hội Ma ha bồ đề, viện bảo tàng Ấn độ giáo,
Giáo đường Kì na giáo và Viện bảo tàng Phật
giáo, có cất giữ tượng Phật cách đây 1.000
năm, các loại pháp khí và cột đá đều là những
di vật trân quí của Phật giáo.
[X. kinh Tạp a hàm Q.23, 39; kinh Đại
bát niết bàn Q.trung (bản 3 quyển); kinh
Hiền ngu Q.5; luật Tứ phần Q.32; luận Đại
trí độ Q.16; A dục vương truyện Q.2; Cao
tăng Pháp hiển truyện, Tuệ lâm âm nghĩa

Q.1; A Guide to Sàrnàth, 1937 (B.
Majumdar)].
LỘC DÃ UYỂN
Tháp cung nghinh Phật ở
vườn Lộc dã
Dấu tích nền tinh xá ở vườn Lộc dã

L
2857
LỘC ĐẦU NHÂN
........
Đối lại: Nhân đầu lộc.
Tuy mang thân hình loài nai, nhưng có
thể thấu hiểu đạo lí như người. Trái lại, tuy
là thân người nhưng không biết đạo lí giống
như loài nai, thì gọi là Nhân đầu lộc(người
đầu nai).
Luận Đại trí độ quyển 16 kể rằng, ở đời
quá khứ, khi đức Phật Thích ca mâu ni làm
nai chúa, từng khởi lòng đại bi cứu mạng
nai mẹ sắp sinh bằng cách tự nguyện chết
thay mẹ, tuy hình là loài thú, nhưng lòng từ
bi không khác gì người, vì thế được khen
ngợi mà gọi là Lộc đầu nhân(nai đầu người).
LỘC GIỚI
Cũng gọi Thụ trì lộc giới.
Giới nai, tức sống theo lối sống của loài
nai, cho đó là giới cần phải giữ, là nhân của
sự giải thoát, sau khi chết được sinh lên cõi
trời. Đây là 1 trong những Giới cấm thủ kiến
(Phạm:Zìla-vrata-paràmarza).
Ngoại đạo Ấn độ dùng sức thần thông
xem thấy bò, chó, nai... sau khi chết được
sinh lên trời, rồi chấp vào đó mà tu tập các
hạnh trái đạo lí nhân quả, Phật giáo thì cho
đó là tà kiến sai lầm nên cấm chỉ.
[X. luận Đại trí độ Q.22; luận Câu xá
Q.7]. (xt. Ngũ Kiến).
LỘC MẪU KINH
...... ..
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào đời Tây Tấn, được thu vào Đại
chính tạng tập 3.
Kinh này ghi chép những truyện tích bản

sinh của đức Phật, có 2 loại bản: Một loại
nói đầy đủ, một loại nói sơ lược.
Nội dung đức Phật thuật lại đời quá khứ,
lúc Ngài làm nai mẹ có sinh 2 con. Một
hôm, nai mẹ sơ ý bị sa lưới, vì thương con
tha thiết nên van xin thợ săn cho phép trở
về chỗ mình, đem 2 con đến nơi an ổn, rồi
sẽ trở lại chịu chết. Người thợ săn bằng
lòng. Nai mẹ lo cho các con được an toàn
xong, trở lại chịu chết đúng như đã hứa,
thợ săn cảm động liền thả nai mẹ cho về
với con và xin Quốc vương ra lệnh cấm
săn bắn nai. Vua cũng rất cảm động về
hành vi nhân nghĩa của nai mẹ, nên cấm
chỉ việc săn bắn nai.
[X. Lịch đạiTam bảo kỉ Q.6; Đại đường
nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo
lục Q.2].
LỘC NỮ PHU NHÂN
Người con gái do loài nai sinh ra.
Cứ theo kinh Tạp bảo tạng quyển 1, thủa
xưa, tại nước Ba la nại, có 1 vị Phạm chí ở
trong núi Tiên sơn, hàng ngày tiểu tiện trên
đá, nai cái đến liếm liền mang thai, sau sinh
ra 1 cô gái rất xinh đẹp, chỉ đôi chân giống
nai. Lớn lên, mỗi lần cô đặt chân đến đâu
thì ở chỗ đó có hoa sen mọc. Chuyện Lộc
nữ phu nhân này và chuyện Liên hoa phu
nhân gần giống nhau, vì thế có thuyết cho 2
người là một.
LỘC THỦY NANG
Phạm:Parisràvaịa.
Pàli:Parisàvana.
Hán âm: Bát lí tát la phạt noa.
Cũng gọi: Lộc thủy đại, Lự thủy nang,
Thủy lự, Thủy la, Lự thủy khí, Lộc nang,
Lự đại.
Túi lọc nước, 1 trong 6 vật, 1 trong 18

vật của tỉ khưu.
Giới luật qui định, người xuất gia, trước
khi sử dụng nước, phải dùng túi lọc nước để
loại bỏ những vi trùng lẫn lộn trong nước,
vì lí do từ tâm không sát sinh.
LỘC THỦY NANG

L
2858
Theo luật Tứ phần quyển 52 (Đại 22,
954 trung) ghi: “Không được dùng nước có
lẫn trùng ở trong, được phép làm túi lọc nước
(...) hình dáng như cái môi(phễu), hoặc 3
góc, hoặc lớn, hoặc nhỏ. Nếu sợ trùng nhỏ
chui qua thì cho phép để cát vào trong túi
mà lọc. Hoặc làm như bình lọc”.
Theo Căn bản tát
bà đa bộ luật nhiếp
quyển 11, túi lọc nước
có 5 loại: Phương la,
Pháp bình, Quân trì
ca, Chước thủy la và
Y dác.
[X.luậtNgũ phần Q.26; luật Thập tụng
Q.57; luật Ma ha tăng kì Q.18; Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ
phần 1; điều Thần đán quan trùng trong
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.1].
LỘC TRƯỢNG PHẠM CHÍ
Lộc trượng, Phạm: Mfgalaịđika.
Hán âm: Vật lực già nan đề, Mật lợi
già la.
Cũng gọi Lộc trượng sa môn.
Tên người Phạm chí ngoại đạo giết đệ tử
Phật.
Lúc đức Phật còn tại thế, có vị tỉ khưu
nghe Phật nói về quán bất tịnh mà chán
thân đang sống, cho nên mới nhờ Phạm
chí Lộc trượng giết mình. Vị Phạm chí
này sau khi giết vị tỉ khưu, đến bờ sông
sám hối, rửa tội, nhưng vì tin lời tà kiến
của ma thần cho rằng việc làm ấy là hạnh
lành lớn độ cho vị tỉ khưu, nên Phạm chí
Lộc trượng vẫn tiếp tục nhận lời của các

vị tỉ khưu nhờ được giết. Do việc này mà
đức Phật chế định giới cấm hủy hoại tự
thân.
[X. luật Tứ phần Q.2; luật Thập tụng Q.2;
luật Thiện kiến Q.10; Ma ha chỉ quán Q.9].
LỘC TÚC VƯƠNG
Lộc túc, Phạm:Kalmàwapàda.
Hán âm: Ca ma sa ba đà, Kiếp ma sa
ba đà.
Cũng gọi Ban túc, Bác túc.
Vị vua có chân loang lổ, có vằn như sư tử.
Cứ theo kinh Hiền ngu quyển 11, ở thời
quá khứ, có vua nước Ba la nại tên là Ba la
ma đạt. Một hôm, vua vào rừng du ngoạn,
giao hoan với sư tử, sau sinh được 1 con
thân hình giống người, nhưng chân có vết
loang giống như chân sư tử, nên gọi là Ban
túc. Lớn lên, Ban túc có tài trí và dũng mãnh
hơn người, lên nối ngôi cha. Về sau, vì thích
ăn thịt trẻ con nên bị nhân dân đuổi bắt,
Ban túc hóa làm La sát bay vào ở trong rừng,
dự định bắt 1.000 ông vua để ăn thịt. Ban
túc đã lần lượt bắt được 999 vua rồi, ông
vua cuối cùng bị Ban túc bắt tên là Tu đà tố
di (Phạm:Zrutasoma) cảm hóa, khiến Ban
túc hối ngộ, từ đó không ăn thịt người nữa.
[X. luận Đại trí độ Q.4]. (xt. Tu Đà Tố
Di Vương).
LỘC TỬ MẪU
........
Phạm:Mfgàra-màtf.
Hán âm: Mật lợi già la ma đa.
Hán dịch: Lộc mẫu, Lộc mẫu phu nhân.
Cũng gọi: Di kha la mẫu, Di ca la trưởng
giả mẫu, Tì xá kha mẫu, Tì xá kha di già la
mẫu, Lộc tử mẫu tì xá kha.
Lộc tử mẫu là con gái của 1 vị Trưởng
giả ở nước Ương già, nghe đức Phật thuyết

pháp chứng được quả Dự lưu. Bà từng phát
8 nguyện lớn trước đức Phật:
- Cúng dường thức ăn cho tỉ khưu từ
ngoài đến.
- Cúng dường thức ăn cho tỉ khưu đi xa.
- Cúng dường thức ăn cho tỉ khưu đang
bệnh.
LỘC TỬ MẪU
Túi Lọc Nước

L
2859
- Cúng dường thuốc thang và các vật
dụng khác cho tỉ khưu bị bệnh.
- Cúng dường thức ăn cho người chăm
sóc bệnh nhân.
- Cúng dường cháo cho tỉ khưu.
- Cúng dường áo mưa.
- Cúng dường áo tắm.
Ngoài ra, bà còn xây cất tòa giảng đường
Đông viên Lộc tử mẫu(cũng gọi giảng đường
Lộc mẫu)gồm 2 tầng, mỗi tầng có 500 phòng
để cúng dường đức Phật và các đệ tử của
Ngài ở.
[X. kinh Trung a hàm Q.58; luật Tứ phần
Q.10; luận Đại trí độ Q.8].
LỘC TỬ MẪU ĐƯỜNG
Phạm:Mfgàra-màtf-pràsàda.
Pàli:Migàra-màta-pàsàdà.
Hán âm: Mạt lị già la ma đa bạt la sa đà.
Cũng gọi Đông viên Lộc tử mẫu giảng
đường, Lộc mẫu giảng đường.
Tòa Đại giảng đường ở nước Xá vệ, Trung
Ấn độ, do bà Lộc mẫu Tì xá kha cúng tiền
xây cất.
Khi Lộc mẫu kết hôn với Di già la (Pàli:
Migàra), bà có chiếc áo cưới trị giá 9 ức
tiền, sau bà bán chiếc áo cưới này lấy tiền
cúng dường tôn giả Mục kiền liên để xây cất
giảng đường, mất 9 tháng mới hoàn tất, gồm
2 tầng, mỗi tầng có 500 phòng. Đức Phật ở
nơi giảng đường này nói kinh Trì trai cho
bà Lộc tử mẫu nghe (kinh này được chép trong
Trung a hàm quyển 55).
[X. kinh Trung a hàm Q.49; Huyền ứng
âm nghĩa Q.18; Thích thị lục thiếp Q.21].
(xt. Lộc Tử Mẫu).

LỘC VIÊN TỰ
Phạm: Mfga-sthàpana.
Hán âm: Mật lật già tất tha bát na.
ChùaVườn nai, ở Lộc dã uyển, nước
Ba la nại, Đông Ấn độ.
Cứ theo Cầu pháp cao tăng truyện quyển
thượng, chùa này cách chùa Na lan đà về
phía đông khoảng 40 cây số, cứ đi xuôi men
theo bờ sông Hằng là đến chùa này.
LỘC XA
.....
Phạm: Mfga-ratha.
Xe nai, dụ cho Duyên giác thừa, là 1 trong
3 xe được nói trong phẩm Thí dụ kinh Pháp
hoa quyển 2.
Bậc Duyên giác thường ưa thích những
nơi yên tĩnh, vắng lặng, sống 1 mình để tu
đạo, giống như loài nai sống trong núi rừng.
Còn xe có công dụng vận chuyển, nên dùng
để ví dụ cho giáo pháp của đức Phật, có
thể đưa chúng sinh từ sinh tử đến Niết bàn.
Nếu có chúng sinh nào theo Phật, nghe pháp
tin nhận, ân cần tinh tiến, cầu được trí tuệ,
chỉ ưa thích nơi vắng lặng, thấu suốt nhân
duyên các pháp, thì gọi là Duyên giác thừa
hay Bích chi phật thừa. Đây chính là vì đức
Như lai tùy theo căn cơ chúng sinh mà đặt
bày các phương tiện, khiến họ dứtkhổ trong
3 cõi và đạt được trí tuệ vô lậu, giải thoát.
(xt. Tam Xa Tứ Xa).
LÔI PHONG THÁP
Cũng gọi Hoàng phi tháp.
Tòa tháp gạch ở Tây hồ, huyện Hàng,
tỉnh Chiết giang, Trung quốc, do Vương phi
họ Hoàng nước Ngô Việt đời Ngũ đại xây
dựng vào năm Khai bảo thứ 8 (975) đời vua
Thái tổ nhà Tống, để thờ tóc của đức Phật,
nên còn gọi là Hoàng phi tháp, trong tháp

này có tàng trữ 84.000 quyển kinh do vua
Ngô Việt khắc in.
Trong các ngôi tháp danh tiếng tại
Trung quốc, chỉ có tháp Lôi phong có hình
dáng đặc biệt khác lạ, đó là hình 8 hướng
có 8 cửa, mái cong, đắp vẽ rất tinh xảo,
LÔI PHONG THÁP

L
2860
màu sắc rực rỡ; nền tháp xây bằng đá đỏ,
thân tháp xây gạch màu vàng, cột giữa hình
củ ấu, đứng một mình; mỗi buổi chiều tà,
bóng tháp và mặt nước phảnánh lẫn nhau,
tạo thành cảnh quan kì thú.
Khoảng đời
Nguyên, Minh,
nền tháp bị lún,
chỉ còn 5 tầng.
Năm 1925, bỗng
nhiên tháp sụp
đổ, người ta phát
hiện trong tháp
có tàng trữ kinh
Bảo khiếp ấn,
được khắc vào
thời Ngũ đại, nét
chữ rất tinh vi,
sắc xảo, được mọi
người trân trọng.
LÔI TẤT HỈ NHIÊU
Danh tăng Tây tạng, sống vào khoảng
đời Tống, Trung quốc, họ Mã.
Sư vâng mệnh Tiểu vương A lí, cùng với
sư Nhân khâm tang ba(Bảo hiền), v.v... đến
Ca thấp di la học Phật pháp. Sau khi trở về
Tây tạng, sư chuyên việc dịch kinh, được
gọi là Lạc cùng(Tiểu dịch sư).
Ngoài ra, sư còn nhóm hợp đồ chúng để
giảng dạy kinh điển. Những sách do sư phiên
dịch trong sử gọi là Cựu nhân minh.
Sư có các dịch phẩm: Lượng thích luận
tụng, Pháp xứng tự thích, Thích ca tuệ sớ.
LÔI THỨ TÔNG (386-448)
........

Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
thời Lưu Tống, thuộc Nam Bắc triều, người
Nam xương, Dự chương, tự Trọng luân, là
1 trong 18 vị Cao hiền chùa Đông lâm ở
Lô sơn.
Thủa nhỏ, ông vào núi Lô sơn, thờ Đại
sư Tuệ viễn làm thầy, học Tam lễ, Mao thi
và tu tịnh nghiệp. Về sau, ông dựng nhà
học ở phía đông chùa Đông lâm để tu học.
Năm Nguyên gia 15 (438), vua Văn đế nhà
Tống triệu ông đến kinh đô, ban sắc cho
ông mở nhà học ở núi Kê long, nhóm họp
100 đồ chúng để giảng dạy. Năm Nguyên
gia 25 (448), vua lại ép ông về kinh đô lập
Chiêu ẩn quán ở phía tây núi Chung sơn.
Ông cũng được mời đến Diên hiền đường ở
phía đông vườn Hoa lâm giảng kinh cho
Thái tử và các Vương hầu nghe. Trong năm
ấy, ông không bệnh mà qua đời ở núi Chung
sơn, thọ 63 tuổi.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.26; Tống thư Q.93;
Nam sử Q.75].
LỖI
Một thể văn chuyên được dùng để kể lại
đức hạnh của người đã chết. Chẳng hạn như
Cưu ma la thập pháp sư lỗi, Đàm long pháp
sư lỗi, Lô sơn Tuệ viễn pháp sư lỗi, v.v...
LỘNG QUANG ẢNH HÁN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Kẻ đùa bóng sáng.
Nhóm từ này được Thiền tông sử dụng
để chỉ cho người ngu chỉ thấy được bề ngoài
của sự vật chứ không thấy được lí thể chân
thực bên trong.
LỘNG QUANG ẢNH HÁN
Quang cảnh bên ngoài của
tháp Lôi Phong trước khi sụp đổ
Kinh Bảo Khiếp Ấn đặt trong tháp Lôi Phong

L
2861
Tắc 93, Bích nham lục (Đại 48, 217
thượng), nói: “Tăng hỏi Đại quang:
–Trường khánh khen ngợi việc thiết trai,
ý chỉ như thế nào?
Đại quang liền múa, tăng lễ bái. Đại
quang nói:
–Ông thấy cái gì mà lễ bái?
Tăng lại múa(y hệt con nít vẽ mèo, quả
nhiên hiểu sai, đó là kẻ đùa bóng sáng– lộng
quang ảnh hán) Đại quang nói:
–Đồ cáo chồn ranh mãnh!”
LỘNG VẬT BẤT TRI DANH
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Đùa với sự vật mà không biết tên của
sự vật.
Thiền tông dùng nhóm từ này để chỉ cho
phàm phu ngu mê, không biết mình vốn có
sẵn tính Phật.
Tắc 82, Bích nham lục (Đại 48, 208
trung), chép: “Hỏi không biết(chẳng biết gì
cả, đùa với vật mà không biết tên vật, mua mũ
coi đầu); đáp cũng không hiểu, trăng lạnh
gió cao, núi xưa cây rét”.
LỢI CĂN
Phạm:Tikwa-indriya.
Căn cơ bén nhạy. Người có căn cơ bén
nhạy, có khả năng hiểu Phật pháp một cách
thấu suốt mà đạt được giải thoát.
Cứ theo luận Đại tì bà sa thì hạng lợi
căn không tin lời người khác, chỉ tự mình
nghiên cứu giáo điển mà được ngộ đạo, theo
pháp mà tu hành, nên gọi là Tùy pháp hành.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa;
luận Đại thừa khởi tín].

LỢI DƯỠNG PHƯỢC
... ... ..
Danh vọng và lợi lộc trói buộc con người.
Vì danh lợi dễ khiến người ta sinh tâm tham
đắm, nhiễm trước, không tự chủ được, nên
gọi là phược(trói buộc).
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.hạ, phần 4].
LỢI HÀNH MÃN TÚC
I. Lợi Hành Mãn Túc.
Hoàn thành hạnh Bồ tát tự lợi, lợi tha
mà chứng được quả Phật. Vì 2 hạnh tự lợi,
lợi tha đều thành tựu viên mãn, nên gọi là
mãn túc.
II. Lợi Hành Mãn Túc.
Một trong 10 chương giải nghĩa bộ luận
Tịnh độ của ngài Thiên thân.
Nội dung chương này nói về việc tu nhân
5 niệm môn có thể hiển bày 5 quả, nhờ đó
mà chứng được bồ đề. Bởi vì 5 niệm môn
chính là sự tu hành lợi mình, lợi người, trong
đó 4 niệm môn trước(lễ bái, khen ngợi, tác
nguyện, quán sát) thuộc hạnh lợi mình, còn
1 niệm môn sau(hồi hướng) thì thuộc hạnh
lợi người. Thành tựu 2 hạnh này thì chứng
được quả Phật.
Trong bộ Vãng sinh luận chú cũng có
danh mục Lợi hành mãn túc này.
[X. Vô lượng thọ kinh ưu ba đề xá nguyện
sinh kệ].
LỢI ÍCH
.....
Phạm,Pàli:Upakàra.
Cũng gọi: Nhiêu ích.
Gọi tắt: Lợi, Ích.
Thuận theo Phật pháp sẽ được ân huệ
và hạnh phúc. Lợi ích có 2 loại: Lợi mình và
lợi người. Lợi mình gọi là công đức, lợi người

gọi là lợi ích. Lợi ích có được ở đời này gọi là
“Hiện ích”, lợi ích có được ở đời sau gọi là
“Đương ích”. Phổ thông cho rằng những sự
lợi ích như chữa lành bệnh, thêm tuổi thọ,
được tiền bạc, v.v... là lợi ích đời hiện tại.
Tịnh độ Chân tông Nhật bản chủ trương,
LỢI ÍCH

L
2862
lúc sống ở thế gian, có được lòng tin chân
thực, có thể đạt đến cảnh giới Phật, gọi là
Hiện ích; sau khi chết được sinh về Tịnh
độ, gọi là Đương ích.
[X. kinhKim quang minh tối thắng vương
Q.2; luật Tứ phần Q.38; Pháp hoa kinh huyền
nghĩa Q.6 phần cuối; Pháp hoa văn cú kí Q.6;
luận Thích tịnh độ quần nghi Q.5].
LỢI LẠC
Lợi ích và an lạc. Xét ra thì lợi và lạc chỉ
khác tên gọi, chứ thực ra là nhất thể. Cũng
có thuyết cho rằng có ích ở đời sau là lợi, có
ích ở đời này là lạc.
[X. kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật đa Q.thượng; Thành duy thức luận
thuật kí Q.1, phần đầu].
LỢI NGÔN (?-?)
.....
Cao tăng Tây vực, sống vào đời Đường,
Trung quốc, người nước Cưu tư, tên Địa
chiến thấp la (Hán dịch: Chân nguyệt), tự
Bố na tiện.
Khi sa môn Pháp nguyệt từ Đông Ấn độ
đến Cưu tư, sư liền đến yết kiến và xin theo
học nội, ngoại điển. Sư từng nghe và thuộc
lòng 7 nghìn bài kệ trong kinh Đại thừa
nguyệt đăng tam ma địa (bản tiếng Phạm),
10 nghìn bài kệ trong Lịch đế kỉ và 5 nghìn
bài kệ trong Du già chân ngôn.
Năm Khai nguyên 14 (726), sư thụ giới
Cụ túc, rồi nghiên cứu các kinh Đại, Tiểu
thừa, Phạm thư, Hán thư, cho đến các
ngôn ngữ Thạch hành tứ trấn, Hộ mật,
Chiến vu, Thổ hỏa la. Năm Khai nguyên
18 (730), sư theo thầy Đông du; năm Khai

nguyên 20 (732), thầy trò đến Trường an,
Trung quốc, làm thông dịch viên cho thầy.
Sư từng vào cung vua, đem Phương dược
bản thảo dâng lên vua Đường Huyền tông,
sư cũng tham gia công tác phiên dịch Bát
nhã tâm kinh.
Năm Khai nguyên 29 (741), sư cùng thầy
trở về Tây vực, gặp lúc Thức nặc loạn lạc,
đường xá bị ách tắc, nên phải qua nước Vu
điền. Sau đó, khi thầy thị tịch, sư trở về
chốn cũ.
Năm Thiên bảo 13 (754), sư lại đến
Trung quốc một lần nữa, tháng 2 năm sau,
sư vào Vũ uy, trụ ở chùa Long hưng và chùa
Báo ân, trợ giúp ngài Bất không dịch kinh.
Năm Trinh nguyên thứ 4 (788), sư vâng
sắc vua dịch kinh, khi nhiệm vụ hoàn thành
được triều đình ban thưởng. Năm sau (789),
sư theo hầu ngài Bát nhã Tam tạng, nhận
việc dịch kinh Na la diên lực. Sau không
biết sư tịch ở đâu.
Sư có tác phẩm: Phạm ngữ tạp danh 1
quyển. Ngoài ra, ngài Viên chiếu chùa Tây
minh thu tập những bài văn của sư để lại,
làm thành bộ Phiên kinh đại đức Hàn lâm
đãi chiếu Quang trạch tự Lợi ngôn tập 2
quyển.
[X.Tống cao tăng truyện Q.2; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.14].
LỢI PHỔ
... ..
Phạm: Fbhu.
Tên chung của 3 vị thần do tín đồ Bà la
môn giáo Ấn độ sùng bái. Thần lửa là anh
em, thần sấm là bạn bè của họ.
Những vị thần này được thành thần là
vì họ có những kĩ thuật khéo léo linh dị vô
cùng. Họ đã chế tạo cho Song mã đồng chiếc

xe 3 bánh không cần ngựa kéo, mà đi được
khắp nơi; họ làm cho trời Đế thích (Nhân
đà la)một cặp ngựa tốt; họ còn dùng thịt và
da bò để tạo ra 1 con bò mẹ, bò này có thể
sản xuất ra chất cam lộ, uống vào được
trường sinh bất tử.
Ngoài ra, Lợi phổ còn làm cho cha mẹ
già của mình trẻ trở lại, khiến đất hoang trở
thành ruộng vườn xanh tốt...
LỢI PHỔ

L
2863
LỢI SINH
Cũng gọi Lợi vật.
Gọi đủ: Lợi ích chúng sinh.
Chỉ cho sự cứu giúp làm lợi ích chúng
sinh của Phật và Bồ tát.
Câu xá luận thực nghĩa sớ quyển 1 (Đại
29, 325 trung), nói: “Đức Phật tu tập phúc
trí, hướng tới Bồ đề, là vì lợi sinh chứ chẳng
vì chính mình”.
Vãng sinh yếu tập quyển thượng (Đại
84, 46 hạ), nói: “Một vạn năm sau, vào thời
mạt pháp, các kinh điển đều bị hủy diệt, chỉ
còn một câu Nam mô A di đà Phật làm lợi
ích cho chúng sinh”.
[X. kinh Giải thâm mật Q.3; kinh Tâm
địa quán Q.7; An lạc tập Q.thượng].
LỢI SINH PHƯƠNG TIÊN
Những phương tiện khéo léo làm lợi ích
chúng sinh do trí tuệ thể ngộ được thực tướng
mà có.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.11; Pháp hoa
văn cú Q.2; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4].
LỢI THA HẠNH
Hạnh làm lợi ích cho người khác, là
hạnh tu của Bồ tát thừa, 1 trong Tứ nhiếp
pháp.
(xt. Tứ Nhiếp Pháp, Bồ Tát Thừa].
LỢI THA NHẤT TÂM
Nhờ 1 niệm tín tâm vào tha lực mà
được sinh về Tịnh độ. Lợi tha nghĩa là
tha lực, chỉ chosứcbản nguyện của đức
Phật A di đà.
Nguyện sinh kệ trong Vô lượng thọ kinh
ưu ba đề xá (Đại 26, 230 hạ), nói:

“Thế tôn! Con dốc lòng
Qui mệnh khắp mười phương
Vô ngại Quang Như lai
Nguyện sinh nước An lạc”.
Nếu nói theo tư tưởng mở ra Tam thừa
để đưa về Nhất Phật thừa của kinh Pháp
hoa, thì tiếng “Nhất tâm” là chỉ cho 3 tâm:
Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh, nói trong kinh
Vô lượng thọ. Vì căn cứ vào bản nguyện
của đức Phật A di đà mà được lập ra, cho
nên gọi là Tam tâm tha lực. Nhưng đối với
người tu hành thì 3 tâm với 1 tâm không
khác nhau, tức là trong 3 tâm không có thứ
tự sơ, trung, hậu sai biệt, bởi vì trong cái sát
na qui mệnh không ngoài 1 niệm, nên không
có sự phân chia 3 tâm hay 1 tâm.
[X. Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
Q.cuối].
LỢI THIÊP (?-?)
.....
Cao tăng, sống vào đời Đường, Trung
quốc, người xứ Tây vực, thuộc dòng Bà la
môn.
Thủa nhỏ, sư thông minh mẫn tiệp, rất
được dòng họ kính trọng. Về sau, kết bạn
Đông du, đến núi Kim thoa ở Trung quốc,
gặp được Tam tạng Huyền trang xin ngài
xuất gia, chuyên nghiên cứu kinh luận, trở
thành đệ tử ưu tú của ngài Huyền trang,
được vua Trung tông và các quan rất kính
trọng.
Khoảng năm Khai nguyên (713-741), sư
giảng kinh ở chùa An quốc, 4 chúng đến
nghe đông đảo, phẩm vật cúng dường vô
số. Bấy giờ, quan Đại lí bình sự là Vi đinh
thấy thế không vui, bèn tâu lên vua cho
hai bên Phật giáo và Đạo giáo tranh luận
với nhau để định hơn thua. Vua Huyền

tông liền ban lệnh cho mỗi bên tuyển chọn
100 người vào nội điện tranh luận, sư cùng
Vi đinh tranh luận, cuối cùng Vi đinh bị
thua, vua bãi chức Vi đinh về làm thứ dân,
LỢI THIÊP

L
2864
còn ban thưởng cho sư tiền của, lụa là và
xây chùa Minh giáo, thỉnh sư trụ trì. Người
đương thời tôn sư là người giảng luận bậc
nhất.
Cuối đời, sư bị đày ở Hán đông, ít lâu
sau được tha, sư trở về trụ ở chùa Long hưng
tại Nam dương, rất được Quốc sư Tuệ trung
kính nể.
Sư có tác phẩm: Lập pháp chàng luận, 1
quyển. Ngoài ra, ngài Viên chiếu ở chùa Tây
minh, thu chép các ngôn hạnh của sư mà
biên tập thành bộ “Đại Đường An quốc tự
Lợi thiệp pháp sư truyện”, 10 quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.17].
LỢI TUNG (800-880)
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Thiền châu (Hà bắc), họ Chu,
là đệ tử nối pháp của ngài Nam tuyền Phổ
nguyện.
Sư xuất gia từ nhỏ, năm 20 tuổi thụ giới
Cụ túc. Năm Khai thành thứ 2 (837), sư
đến Cù châu (huyện Cù, tỉnh Chiết giang),
núi Tử hồ, khai sáng viện Định nghiệp, cũng
gọi là Tử hồ nham, người đương thời gọi sư
là Tử hồ Lợi tung. Năm Hàm thông thứ 2
(861), viện này được ban bảng hiệu là “An
Quốc Thiền Viện”.
Niên hiệu Quảng minh năm đầu (880)
sư tịch, thọ 81 tuổi, pháp lạp 61.
Sư có tác phẩm: Tử hồ Lợi tung thiền sư
ngữ lục, 1 quyển.
[X. Tổ đường tập Q.18; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.10; Liên đăng hội yếu Q.6].
LUÂN BẢO
Phạm: Cakra-ratna.

Pàli:Cakka-ratana.
Bánh xe báu, 1 trong 7 thứ báu của vua
Chuyển luân Thánh vương.
Phẩm Chuyển luân Thánh vương trong
kinh Khởi thế quyển 2 (Đại 1, 317 thượng),
nói: “Vua Chuyển luân Thánh vương xuất
hiện ở châu Diêm phù (...) vào ngày trăng
tròn, quần thần vây chung quanh vua, lúc
ấy trước mặt vua, có bảo luân hốt nhiên xuất
hiện, đầy đủ 1.000 nan hoa, tự nhiên thành
tựu, không do thợ tạo tác”.
Bảo luân có 4 loại: Kim luân bảo(bánh
xe bằng vàng), Ngân luân bảo(bánh xe bằng
bạc), Đồng luân bảo(bằng đồng) và Thiết luân
bảo(bằng sắt).
Ngoài ra, giáo pháp của đức Phật nói ra
có thể phá tan vô minh phiền não, các điều
xấu ác và tà kiến của ngoại đạo, cho nên
giáo pháp ấy được ví như bánh xe của Luân
vương đánh dẹp quân địch ở 4 phương và
khi đức
Phật thuyết
pháp gọi là
Chuyển
pháp luân.
Bánh xe có
8 nan hoa
hoặc 12 nan
hoa, tượng
trưng cho 8
chính đạo
và 12 nhân
duyên.
Ngoài ra, trong các vị tôn của Mật giáo,
cũng có vị dùng Kim luân làm danh hiệu.
Lại như Nhất tự kim luân, Tối thắng Phật
đính, Kim cương luân trì Kim cương bồ tát,
Chuyển pháp luân bồ tát, v.v... đều dùng

Kim luân làm hình Tam muội da. Còn như
Chuẩn đề Phật mẫu, Như ý luân Quan âm,
Đại tùy cầu bồ tát, v.v... đều cầm Kim luân.
Lại nữa, trong 40 tay của bồ tát Thiên thủ
Quan âm, thì tay cầm Kim luân được gọi là
Kim luân thủ.
[X. Tạp a hàm Q.27; kinh Đại thiện kiến
vương trong Trung a hàm Q.14; kinh
Chuyển luân vương trong Trung a hàm
LUÂN BẢO
Luân Bảo

L
2865
Q.15; kinh Chuyển luân Thánh vương tu
hành trong Trường a hàm Q.7; phẩm
Chuyển luân Thánh vương trong Trường a
hàm Q.18; kinh Tăng nhất a hàm Q.33, 48;
phẩm Chuyển luân vương trong kinh Đại
lâu thán Q.1; kinh Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật; luận Câu xá Q.11, 12].
LUÂN ĐÓA
Chỉ cho vành tai tròn trịa đẹp đẽ của đức
Phật, là tướng thứ 42 trong 80 tướng tốt.
Kinh Đại bát nhã ba la mật đa quyển
381 (Đại 6, 968 trung), nói: “Đức Thế tôn
có vành tai dày, lớn và dài chấm vai, luân
đóa thành tựu”.
LUÂN HOÁN CHỦ THẦN GIÁO
Chỉ cho tông giáo chỉ thờ 1 vị thần linh
làm chủ trong một thời kì nào đó rồi thay
đổi để tôn thờ vị thần linh khác.
Chẳng hạn như Đa thần giáo thường ở
1 thời kì nào đó, tôn thờ 1 vị chí tôn làm
chủ, mà quên các thần khác. Rồi đến 1 thời
kì nào đó, lại bỏ vị thần chí tôn này mà thay
thế 1 vị chí tôn khác làm chủ, cho nên được
gọi là Luân hoán chủ thần giáo. Hiện tượng
này đã xuất hiện ở Cổ Ấn độ(như Phạm
thiên, Thấp bà, Tì thấp nô) cũng như ở Cổ Hi
lạp(như Trụ tư, Nhã điển na, A ba la), v.v...
LUÂN HỒI
Phạm:Saôsarà.
Hán âm: Tăng sa lạc.
Cũng gọi Sinh tử, Sinh tử luân hồi, Sinh
tử tương tục, Luân hồi chuyển sinh, Lưu
chuyển, Luân chuyển.
Bánh xe quay vòng. Chúng sinh do hoặc
nghiệp(tham sân si) chết trong kiếp này, rồi

lại sinh vào kiếp khác, hệt như cái bánh xe,
cứ quay vòng mãi mãi trong 3 cõi.
Đây là 1 trong những giáo nghĩa chủ yếu
của Bà la môn giáo ở Ấn độ cổ đại, Phật
giáo dùng theo và phát triển thêm thành
giáo nghĩa Phật giáo. Nhưng có điểm khác
nhau là: Bà la môn giáo cho rằng 4 giai cấp
và tiện dân, trong quá trình luân hồi, đời
đời kiếp kiếp vẫn y theo giai cấp ấy, không
có gì thay đổi. Còn Phật giáo thì chủ trương
rằng: Trước khi có nghiệp báo thì chúng sinh
đều bình đẳng, nếu ở hạ đẳng mà kiếp này
tu thiện đức, thì kiếp tới có thể sinh làm
thượng đẳng, thậm chí có thể sinh lên cõi
trời. Còn nếu kẻ ở thượng đẳng mà kiếp
này làm ác, thì kiếp sau có thể sinh vào hạ
đẳng, thậm chí sinh xuống địa ngục. Đây
chính là nguyên nhân của sự bất bình đẳng
ở nhân gian.
Nếu muốn diệt cái khổ luân hồi trong
6 đường, thì trước hết phải tiêu trừ nhân
tham, sân, si, vì đó chính là cái mầm mống
khiến cho chúng sinh mãi mãi lưu chuyển
trong 3 cõi. Nếu cắt đứt được ngã chấp và
tham sân si, thì cái khổ luân hồi cũng sẽ
chấm dứt.
[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.2;
kinh Phân biệt nghiệp báo Q.thượng; phẩm
Quán vô lượng tâm trong kinh Quán Phật
tam muội hải Q.6; kinh Pháp hoa Q.1; kinh
Chính pháp niệm xứ Q.41; kinh Niết bàn
Q.16 (bản Nam); luận Đại trí độ Q.30, Q.77;
luận Thành duy thức Q.4].
LUÂN LÍ TÔNG GIÁO
Nithi Dharma, Ethical Religion.
Tác phẩm, do ngài Mohandas
Karamchand Gandhi (1869-1948) người Ấn
độ soạn theo phương ngôn Gujarat.

Nội dung sách bao gồm những hạng mục
như: Nghĩa vụ đạo đức, Đạo đức tối cao,
Định nghĩa đạo đức, Pháp tắc siêu việt vạn
pháp, Đạo đức và điều thiện phổ biến v.v...
Ngài Gandhi đã nêu vấn đề: Không
LUÂN LÍ TÔNG GIÁO

L
2866
ngừng phản tỉnh nội tâm một cách chân
thành, đó là nghĩa vụ hàng đầu của mỗi
người. Những việc làm thiện tự phát không
mong cầu gì cả, mới chính là hành vi thiện
cao cả nhất. Ngài cho rằng đạo đức giống
như mặt trời, siêu việt thời, không và nhân
chủng. Ngài cũng chủ trương giữa tông giáo
và đạo đức không có ranh giới rõ rệt, hi vọng
người đời phân biệt rõ ràng giữa chân lí và
cái thiện giả dối. Cuối cùng, ngài kết luận
rằng chỉ có kiên trì giữ tính chân thật, không
để cho tư ngã làm ô nhiễm, cống hiến trọn
vẹn cho cuộc sống thực tiễn, mới có thể
hưởng được hạnh phúc chân chính.
[X. Mahatma Gandhi, A Biography, 1958
(B.R. Nanda)].
LUÂN SAI
Cũng gọi Luân phiên.
Thay phiên nhau làm việc như bánh xe
quay vòng.
Môn Tạp hành trong Thiền lâm tượng
khí tiên nói: “Từ thượng vị lần lượt đến hạ
vị, hết lượt lại bắt đầu từ thượng vị, như
bánh xe quay vòng, cho nên gọi là Luân sai”.
Ngoài ra, còn có danh từ “Luân sai tăng
bạ” là quyển sổ ghi tên của chư tăng theo
thứ tự giới lạp.
[X. điều Thánh tiết trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.1].
LUÂN TẠNG
Cũng gọi Chuyển luân tạng, Chuyển
quan kinh tạng.
Cái giá sách để kinh trong lầu Đại tạng
kinh. Cái giá này có hình dáng cái thạp 8
góc, chính giữa có 1 cái trục, ở dưới có bánh

xe để dễ xoay chuyển, giúp người đứng ở
một chỗ quay vòng cái giá mà có thể tìm ra
quyển kinh mà mình cần ở trên đó.
Mục Tháp miếu chí trong Thích môn
chính thống quyển 3 (Vạn tục 130, 396
thượng), nói: “Đầu đời Lương, Đại sĩ Thiện
tuệ(Phó hấp, Huyền phong) thương xót người
đời, tuy biết tin đạo, nhưng đối với Pháp bảo
thì có người không biết chữ, hoặc biết chữ
mà bận rộn nhiều việc, không có giờ rảnh
để xem. Vì lẽ ấy, Đại sĩ dùng phương tiện,
sáng chế ra tạng Chuyển luân, khiến cho
người có lòng tin, xoay một vòng thì công
đức cũng giống như người đọc kinh vậy”.
Đến đời Đường, hình thức Luân tạng
được cải tiến đẹp đẽ hơn, có thiết trí khám
thờ Phật, trang hoàng màu sắc, treo những
tấm gương v.v..., khi quay vòng trông rất
đẹp mắt.
[X. Toàn đường văn Q.676]. (xt. Kinh
Tạng).
LUÂN TƯỚNG
I. Luân Tướng.
Cũng gọi Tướng luân, Thừa lộ bàn, Luân
cái.
Bộ phận kiến trúc hình cái lọng trên đỉnh
tháp. Ở Nhật bản bộ phận này thường là 9
lớp nên gọi Cửu luân.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 4
(Đại 54, 226 hạ) nói: “Đáy phẳng nhỏ bằng
quả táo, trên đặt luân tướng, ngọn nhỏ như
cây kim”.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7]. (xt.
Thừa Lộ Bàn).
II. Luân tướng.
Dưới bàn chân của đức Phật có những
vằn xoáy ốc như
nghìn chiếc

bánh xe, là 1
trong 32 tướng
tốt của Phật.
Đức Phật
thường đi các
nơi để hoằng
dương diệu
LUÂN TƯỚNG
Luân Tướng

L
2867
pháp, cũng như Quốc vương ngồi xe tuần
du trong nước, vì thế có câu: “Mỗi khi đức
Phật bước đi, thì dưới chân Ngài có tướng
nghìn bánh xe hiện lên”.
LUẬN
I. Luận.
Gọi đủ: Luận tạng.
Phạm: Zàstra, Abhidharma.
Pàli: Abhidhamma.
Hán âm: A tì đạt ma, A tì đàm, Tì đàm.
Hán dịch: Đối pháp.
Phân biệt, chỉnh lí hoặc giải thuyết để
chỉ rõ yếu nghĩa được nói trong kinh điển,
là 1 trong 3 tạng.
Trong Đại tạng kinh Hán dịch có 158
bộ luận, còn trong Đại tạng kinh Tây tạng
(bản Bắc kinh) thì có tới 817 bộ.
(xt. A Tì Đạt Ma).
II. Luận.
Chỉ cho Luận nghị, Luận nghĩa. Tức nhờ
vào sự hỏi đáp qua lại mà nêu tỏ giáo nghĩa.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 15 thì
Luận có 6 loại:
1. Ngôn luận: Dùng lời nói để luận bàn.
2. Thượng luận: Tôn trọng sự luận bàn.
3. Tranh luận: Chỉ sự luận bàn với thái
độ nóng nảy.
4. Hủy báng luận: Luận bàn bằng lời lẽ
thô bỉ.
5. Thuận chính lí luận: Chỉ cho sự luận
bàn thuận theo lí luận chính xác.
6. Giáo đạo luận: Luận bàn với mục
đích chỉ bảo chúng sinh.
Trong 6 loại trên, 2 loại chót là luận
chân thực.

III. Luận.
Chỉ cho các sách của Bà la môn Ấn độ
học tập. Có 6 loại:
1. Thức xoa luận (Phạm:Zikwà): Sách
dạy về âm thanh học.
2. Tì già la luận (Phạm:Vyàkaraịa):
Sách dạy về văn pháp học.
3. Kiếp ba luận (Phạm:Kalpa): Sách
dạy môn nghi lễ cúng tế.
4. Thụ để luận (Phạm:Jyotiwa): Sách
dạy về các môn thiên văn, địa lí, toán số v.v...
5. Xiển đà luận (Phạm:Chandas): Sách
dạy về môn vận luật học.
6. Ni lục đa luận (Phạm:Nirukta): Sách
dạy về môn ngôn ngữ học.
LUẬN BẢN MẪU
Pàli: Abhidhamma-màtikà.
Cũng gọi Bản mẫu (Pàli:Màtikà).
Tên bộ luận nằm ở đầu quyển của luận
Pháp tập (Pàli:Dhamma-saígaịi), 1 trong
7 bộ luận lớn của Phật giáo Nam truyền.
Nội dung Luận bản mẫu gồm 122 môn làm
tiêu chuẩn cơ bản cho việc phân biệt các
pháp, đại để có thể chia làm 2 loại:
A. Tam tụ, có 22 môn:
1. Thiện pháp, Bất thiện pháp, Vô kí
pháp.
2. Lạc thụ tương ứng pháp, Khổ thụ
tương ứng pháp, Bất khổ bất lạc thụ tương
ứng pháp.
3. Dị thục pháp, Dị thục pháp pháp, Phi
dị thục phi dị thục pháp pháp.
4. Dĩ thủ đương thủ pháp, Bất dĩ thủ
đương thủ pháp, Bất dĩ thủ bất đương thủ
pháp.
5. Dĩ nhiễm đương nhiễm pháp, Bất dĩ
nhiễm đương nhiễm pháp, Bất dĩ nhiễm bất
đương nhiễm pháp.

6. Hữu tầm hữu tứ pháp, Vô tầm duy tứ
pháp, Vô tầm vô tứ pháp.
7. Hỉ câu hành pháp, Lạc câu hành pháp,
Xả câu hành pháp.
8. Kiến sở đoạn pháp, Tu sở đoạn pháp,
Phi kiến phi tu sở đoạn pháp.
9. Kiến sở đoạn nhân pháp, Tu sở đoạn
nhân pháp, Phi kiến phi tu sở đoạn nhân
pháp.
LUẬN BẢN MẪU

L
2868
10. Lưu chuyển pháp, Hoàn diệt pháp,
Phi lưu chuyển phi hoàn diệt pháp.
11. Hữu học pháp, Vô học pháp, Phi hữu
phi vô học pháp.
12. Tiểu pháp, Đại pháp, Vô lượng pháp.
13. Tiểu sở duyên pháp, Đại sở duyên
pháp, Vô lượng sở duyên pháp.
14. Liệt pháp, Trung pháp, Thắng pháp.
15. Tà định pháp, Chính định pháp, Bất
định pháp.
16. Đạo sở duyên pháp, Đạo nhân pháp,
Đạo tăng thượng pháp.
17. Dĩ sinh pháp, Bất dĩ sinh pháp,
Đương dĩ sinh pháp.
18. Quá khứ pháp, Vị lai pháp, Hiện tại
pháp.
19. Quá khứ sở duyên pháp, Vị lai sở
duyên pháp, Hiện tại sở duyên pháp.
20. Nội pháp, Ngoại pháp, Nội ngoại
pháp.
21. Nội sở duyên pháp, Ngoại sở duyên
pháp, Nội ngoại sở duyên pháp.
22. Hữu kiến hữu đối pháp, Vô kiến hữu
đối pháp, Vô kiến vô đối pháp.
B. Nhị tụ, có 100 môn, có thể chia làm
13 loại:
1. Nhân: có 6 môn.
2. Tiểu và trung: có 7 môn.
3. Lậu: 6 môn.
4. Kết: 6 môn.
5. Hệ: 6 môn.
6. Bạo lưu: 6 môn.
7. Ách: 6 môn.
8. Cái: 5 môn.
9. Thủ trước: 5 môn.

10. Đại và trung: 14 môn.
11. Thủ: 6 môn.
12. Nhiễm: 8 môn.
13. Các Nhị tụ khác: 18 môn.
Trong 122 môn nêu trên, nội pháp và
ngoại pháp của 2 tụ Đại và Trung cùng 9
pháp của các Nhị tụ khác là: Kiến sở đoạn
pháp, Tu sở đoạn pháp, Kiến sở đoạn
nhân pháp, Tu sở đoạn nhân pháp, Hỉ
câu hành pháp, Lạc câu hành pháp và Xả
câu hành pháp, trùng lắp với các pháp
trong Tam tụ.
Tóm lại, Luận bản mẫu là qui tắc làm
tiêu chuẩn cho việc phân loại các pháp. Các
luận thưPàliphần nhiều dùng qui tắc này
để phân biệt và giải thuyết các pháp. Như
phẩm Tâm sinh khởi (phẩm 1) và phẩm
Sắc(phẩm 2) trong luận Pháp tập đã căn
cứ vào 3 pháp của môn thứ 1 trong 122
môn là: Thiện, Bất thiện và Vô kí làm nền
tảng để thuyết minh tâm, tâm sở và sắc.
Còn phẩm Tổng thuyết(phẩm 3) và phẩm
Nghĩa thích(phẩm 4) thì dựa vào toàn bộ
122 môn làm cơ sở để giải thích tất cả
pháp.
Các bộ luận về sau cũng áp dụng cách
phân loại này. Như các vấn nạn (Pàli:
Paĩha-pucchà) trong các phẩm cuối của
luận Phân biệt (Pàli:Vibhaíga) và các
danh mục được bàn đến trong các phẩm
cuối của Giới luận (Pàli:Dhàtukathà)
cũng đều dùng 122 môn để phân biệt. Luận
Phát thú (Pàli:Paỉỉhàna) thì nói rõ về
mối quan hệ hỗ tương giữa 122 môn và 24
duyên.
[X. Nam phương Thượng tọa bộ luận thư
giải thuyết; A History ofPàliLiterature, vol.
II (B.C.Law)]. (xt. Kinh Bản Mẫu).

LUẬN CHỦ
Cũng gọi Luận sư.
Chỉ cho tác giả của 1 bộ luận, là người
thông suốt ý nghĩa của tạng Luận.
Bài tựa trong Bách luận sớ (Đại 42, 234
hạ), nói: “Ngài Thiên thân trước học Tiểu
thừa, làm 500 bộ luận. (...) Sau chuyển sang
Đại thừa,ngài lại tạo 500 bộ luận Đại thừa,
cho nên người đương thời gọi ngài là “Thiên
bộ luận chủ”(tác giảcủa1.000 bộ luận).
(xt. A Tì Đàm Sư).
LUẬN CHỦ

L
2869
LUẬN GIA
I. Luận gia.
Người sáng tác luận, như các bồ tát Long
thụ, Thiên thân v.v... soạn những bộ luận
để tuyên dương giáo pháp của đức Phật.
[X. Kim quang minh văn cú Q.4].
II. Luận Gia.
Cũng gọi Thành luận nhân, Thành luận
sư, Luận nhân, Luận sư.
Chỉ cho Luận sư của tông Thành thực.
Ma ha chỉ quán quyển 8 phần cuối của
ngài Trí khải (Đại 46, 112 thượng), nói: “Số
luận sư cho rằng làm thân bồ câu, chim sẻ là
báo quả, còn nhiều dâm dục là tập quả.
Nhưng Luận gia thì nói thân bồ câu và dâm
dục đều là báo quả, dâm dục do tham phát
khởi, tham là tập quả”.
Theo Duy ma kinh sớ am la kí quyển 16
của ngài Ngưng nhiên, người Nhật bản, trong
các tác phẩm của các Tông tổ như Đại sư
Trí khải, Đại sư Cát tạng v.v... thường đề
cập đến các bậc thầy đời xưa như Số gia,
Luận gia, Địa sư, Nhiếp sư v.v..., trong đó,
Luận gia tức là Luận sư của tông Thành thực.
Ngoài ra, Ma ha chỉ quán quyển 6 thượng,
8 thượng, hạ, 9 thượng, Pháp hoa huyền luận
quyển 10, Pháp hoa nghĩa sớ quyển 1, 7 v.v...
có dùng từ “Thành luận nhân”, còn Pháp
hoa huyền nghĩa quyển 10 thượng, Ma ha
chỉ quán quyển 3 thượng, Pháp hoa nghĩa
sớ quyển 4,6 thì dùng từ “Thành luận sư”;
Ma ha chỉ quán quyển 5 thượng dùng từ
“Luận nhân”, Pháp hoa huyền nghĩa quyển
10 thượng thì dùng từ “Luận sư”.
(xt. Thành Thực Tông).

LUẬN LỰC NGOẠI ĐẠO
Tên 1 phái ngoại đạo ở thời đại đức Phật
còn tại thế.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 18 thì
ngoại đạo này thường tự khoe khoang về
sức nghị luận của mình, cho nên tự xưng là
Luận lực. Về sau, biết được đức Phật dùng
chính hạnh giáo hóa nên cảm thấy xấu hổ
mà dốc lòng qui y Phật.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 10, phần 2 (Đại 46, 440 trung) nói:
“Đức Phật hỏi ngoại đạo Luận lực:
–Những người trong đạo của các ông ai
là bậc nhất?
Đáp: Lộc đầu là bậc nhất.
Phật nói: Ông ấy là bậc nhất, tại sao lại
bỏ đạo mà theo làm đệ tử ta?
Ngoại đạo Luận lực nghe vậy, hổ thẹn
cúi đầu, qui y theo Phật”.
LUẬN NGHỊ
I. Luận Nghị.
Mượn sự hỏi đáp qua lại để bàn rõ về
nghĩa lí của pháp môn.
(xt. Luận Nghĩa).
II. Luận Nghị.
Phạm: Upadeza.
Hán âm: Ưu bà đề xá, Ưu ba đề xá, Ưu
ba thế da.
Gọi đủ: Luận nghị kinh.
Hán dịch: Pháp nghĩa, Thuyết nghĩa,
Pháp thuyết.
Sự luận bàn, phân biệt giữa đức Phật và
các vị đệ tử để làm rõ nghĩa kinh, là 1 trong
12 thể tài kinh của kinh.
Ngoài ra, đức Phật tự bàn luận, hỏi đáp
để biện lí, hoặc các vị đệ tử bàn luận về lời
đức Phật dạy, hoặc bàn về pháp tướng tương
ứng với Phật, cũng gọi là Luận nghị.

Luận Du già sư địa quyển 25 (Đại 30,
419 thượng) nói: “Thế nào là luận nghị?
Nghĩa là hết thảy A tì đạt ma(luận)nghiên
cứu nghĩa sâu xa của Tố đát lãm(kinh), tuyên
dương tất cả tông chỉ cốt yếu của khế kinh,
đó gọi là Luận nghị”.
(xt. Ưu Ba Đề Xá).
LUẬN NGHỊ

L
2870
LUẬN NGHĨA
Cũng gọi Luận nghị, Giảng luận, Pháp
vấn, Vấn đáp.
Mượn lối hỏi đáp để nêu rõ giáo nghĩa,
hiển bày chân lí khiến cho đối phương hiểu
rõ nghĩa lí.
Phương thức luận nghĩa thông thường là
dùng pháp Nhân minh, tức là giữa người
lập luận và người vấn nạn tranh luận về
nghĩa của tông chỉ đã được lập để phán quyết
đúng sai. Như Luận quĩ, Luận thức của ngài
Thế thân, Nhân minh chính lí môn luận
của ngài Trần na, Nhân minh nhập chính lí
luận của ngài Thương yết la chủ v.v... đều
có qui định về luận thức này.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 1, đức
Thế tôn dùng các phương pháp luận nghị
để nói rõ A tì đạt ma cho các hữu tình. Sau
khi đức Phật nhập diệt, giữa các đệ tử thực
hành luận nghị, vấn đáp, phong trào học
tập, nghiên cứu A tì đạt ma do đó mà được
phát triển, phong trào giải thích và quyết
định những điều còn nghi ngờ bỗng nhiên
bộc phát. Đồng thời, các đệ tử của Phật cũng
tranh luận với các luận sư ngoại đạo để làm
sáng tỏ chính tà.
Tại Trung quốc, từ thời Đông Tấn, ngài
Chi độn giảng thuyết kinh Duy ma, cử
ông Hứa tuân làm Đô giảng (người nêu câu
hỏi) để luận nghĩa, thì giảng hội của các
chùa phần nhiều cũng áp dụng phương
thức này, có khi tranh luận cả với Nho
giáo và Đạo giáo.
Ở Nhật bản, bắt đầu từ hội Duy ma do
vua ban sắc tổ chức, thì các pháp hội luận

nghĩa được thiết lập ở các chùa lớn cũng
dần dần được hình thức hóa, đồng thời cũng
có sự trao đổi luận nghĩa giữa các tông và
các phái khác.
Về chủng loại, căn cứ vào mục đích có
thể chia làm 2 loại là: Pháp lạc luận nghĩa và
Khuyến học luận nghĩa, căn cứ vào trường
sở thì có thể chia ra 3 loại là: Nội luận nghĩa
(Điện thượng luận nghĩa); Tiên động luận
nghĩa và Vũ gia luận nghĩa; còn dựa theo
hình thức thì có thể chia làm 2 loại là: Phiên
luận nghĩa(người hỏi và giảng sư mỗi người là
một tổ)và Hướng vấn đáp(giảng sư và người
hỏi thay nhau vấn đáp) v.v...
Ngoài ra, người thi luận nghĩa, gọi là Thụ
nghĩa. Thay phiên đọc kinh luận mà hỏi đáp
và tiếp nhận sự phê bình của người giảng,
gọi là Hội độc. Đề mục của luận nghĩa gọi là
Luận đề; sách tham khảo luận nghĩa gọi là
Luận nghĩa sách tử, Luận thảo. Thiền tông
dùng phương thức vấn đáp để khiến người
học xa lìa phân biệt, chứng nhập bồ đề, thì
gọi là Thiền vấn đáp.
[X. luận Đại trí độ Q.1, 33; luận Du già
sư địa Q.15, 88; Lương cao tăng truyện Q.4;
Phật tổ thống kỉ Q.6; Nhật bản thư kỉ Q.25].
(xt. Nhân Minh).
LUẬN PHẬT CỐT BIỂU
Thư trần thỉnh của nhà văn học Hàn
dũ đời Đường, Trung quốc, dâng lên vua
Hiến tông.
Năm Nguyên hòa 14 (819), vua Hiến
tông muốn rước xá lợi của đức Phật đang
thờ ở tháp Hộ quốc, chùa Pháp môn tại
Phượng tường (tỉnh Thiểm tây) vào cung để
cúng dường. Hàn dũ đứng trên lập trường
của Nho giáo cực lực phản đối. Ông dâng
Luận Phật cốt biểu(thư bàn về xương của Phật)

lên vua Hiến tông. Vua cho rằng ông phạm
tội khi quân, toan xử tử, nhưng nhờ các quan
Đại thần xin tha tội cho ông, nên vua mới
giáng chức và đày Hàn dũ đi làm Thứ sử
Triều châu (Quảng đông).
Trong thư tâu vua, Hàn dũ cho Phật giáo
là tông giáo mọi rợ, trái với luân lí, đạo đức
của Trung quốc. Vả lại, xương cốt là vật dơ
bẩn, không nên để ở trong cung. Hơn nữa,
LUẬN PHẬT CỐT BIỂU

L
2871
thời kì ở ngôi của các vị Hoàng đế Trung
quốc vốn lâu dài, nhưng sau khi đạo Phật
được truyền vào thì tai họa cũng thường xảy
đến, bởi thế không nên tin thờ Phật giáo.
LUẬN SƯ
I. Luận Sư.
Phạm:Àbhidhàrmika.
Hán âm: A tì đàm sư.
Chỉ cho người thông suốt tạng Luận
trong 3 tạng.
Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì nại
da quyển 13 có nêu ra sự khác biệt giữa Kinh
sư, Luật sư và Luận sư.
Điều Mạt thố la quốc trong Đại đường
tây vực kí quyển 4 nói, chúng A tì đạt ma
cúng dường ngài Xá lợi phất. Ở đây ý nói
trong 3 tạng đặc biệt chú trọng tạng Luận
và người giải thuyết tạng Luận được gọi là
Luận sư hay A tì đàm chúng.
Về sau, danh từ Luận sư cũng được dùng
để chỉ cho những người sáng tác luận để
xiển dương Phật pháp, chủ yếu chỉ cho các
hành giả Đại thừa, như 10 vị Đại luận sư
soạn Thành duy thức luận sớ.
(xt. A Tì Đàm Sư).
II. Luận Sư.
Cũng gọi Luận gia.
Chuyên chỉ cho các vị Luận sư của tông
Thành thực.
(xt. Luận Gia).
LUẬN SỰ
Pàli:Kathà-vatthu.
Hán âm: Ca tha bạt thâu.
Cũng gọi Luận sự thuyết (Pàli:
Kathàvatthu-ppakaraịa).

Tác phẩm theo lập trường của phái Đại
tự ở Tích lan để đả phá các bộ phái dị chấp,
tương truyền do ngài Mục kiền liên tử đế tu
(Pàli:Moggaliputta-tissa), người chủ trì
cuộc kết tập kinh điển lần thứ 3 soạn. Là 1
trong 7 bộ luận tiếngPàli.
Sách gồm 23 phẩm, 217 luận, cuối mỗi
phẩm đều có phần Nhiếp tụng. Nội dung
trình bày các cuộc tranh luận xảy ra trong
tăng đoàn 3 thế kỉ trước(thời đại Phật giáo bộ
phái), phê phán và bác bỏ 219 kiến giải của
Đại chúng bộ, Thuyết nhất thiết hữu bộ v.v...
mà chủ trương 7 quan điểm sau đây:
1. Quá khứ và vị lai không có thực thể.
2. Chẳng phải tất cả các pháp đều có
thực.
3. Tứ đế có thể đạt được hiện quán nhanh
chóng.
4. Không có “Trung hữu”.
5. Chứng đắc A la hán thì được Bất thoái
chuyển.
6. Không có Bổ đặc già la (pudgala, cái
ta) chân thực.
7. Sự tu đạo của Phật và hàng Nhị thừa
có khác nhau.
Tóm lại, đây là tác phẩm quan trọng cho
việc nghiên cứu Phật giáo bộ phái. Tên các
bộ phái bị đả phá không được trực tiếp ghi
trong sách này, nhưng được ghi bổ xung
trong Luận sự chú (Pàli:Kathàvatthuppakaraịa-
aỉỉhakathà) của ngài Phật âm
(Pàli:Buddhaghosa), nhờ đó ta biết được
có 16 bộ phái như Độc tử bộ, Chính lượng
bộ, Thuyết nhất thiết hữu bộ v.v..., trong
đó, phái Án đạt được đề cập đến nhiều nhất.
Những điều được nói trong kinh Di lan
vương sở vấn (Pàli:Milinda-paĩha) có liên
quan mật thiết với sách này.

Sách này hiện nay có xuất bản nguyên
văn ( P.T.S. 1894-1897) bản dịch tiếng Anh
(Points of Controversy, 1915), bản dịch tiếng
Nhật (quyển 57, 58 trong Đại tạng kinh Nam
truyền). Luận sự chú của ngài Phật âm được
thu vào trong 5 bộ luận chú do chính ngài
soạn. Một phần nguyên văn của Luận sự
chú được ông Minayeff xuất bản (Journal of
P.T.S. 1889). Luận sự hợp biên cũng được
LUẬN SỰ

L
2872
các ông Tá đằng Mật hùng và Tá đằng Lương
trí dịch sang tiếng Nhật (Luận sự phụ Phật
âm chú).
[X. Rhys Davids: Question discussed in
theKathàvatthu(Journal of R.A.S. 1892);
Mrs. Rhys Davids: Buddhist Psychology;
B.C.Law: A History ofPàliLiterature; G.P.
Malalasekera: Dictionary of PàliProper
names].
LUẬN TÔNG
Tông phái căn cứ vào Luận mà được
thành lập.
Cứ theo Đại nguyên đàm nghĩa tuyển
yếu sao quyển thượng của sư Giác dự người
Nhật bản, thì tông phái có 3 tông là Kinh,
Luận và Thích; Kinh tông tức là tông Chân
ngôn, kinh Hoa nghiêm v.v...; Luận tông tức
là tông Câu xá, tông Thành thực, tông Pháp
tướng, tông Tam luận v.v...; còn Thích tông
thì như tông Thiên thai.
LUẬN TRÁNH
Sự tranh luận trong nội bộ Phật giáo.
Theo truyền thuyết, sau khi đức Phật
nhập diệt, trong giáo đoàn đã phát sinh
các cuộc tranh luận. Ngay từ cuộc kết tập
kinh điển lần thứ 1(trong năm đức Phật nhập
diệt), Phú lan na (Pàli:Puràịa) không
tham dự nên đã phủ nhận kết quả của cuộc
kết tập này.
Sau đức Phật nhập diệt khoảng 100 năm,
các tỉ khưu thuộc chủng tộc Bạt kì (Pàli:
Vajjipttaka) tự đặt ra và thực hành “Mười
việc trái phép”(Thập sự phi pháp)nên đã gây
ra cuộc tranh luận với các vị Trưởng lão Da
xá (Phạm:Yasa) v.v... thuộc Thượng tọa bộ,

kết quả đã đưa đến cuộc kết tập lần thứ 2 để
kiện toàn Luật tạng. Về sau, giữa phái Ca
thấp di la và phái Kiện đà la thuộc Thuyết
nhất thiết hữu bộ; giữa các ngài Phật hộ và
Thanh biện trong phái Trung quán; giữa ngài
Nguyệt quan (Phạm: Chandragomin) và
ngài Giới hiền thuộc phái Du già và các ngài
Nguyệt xứng (Phạm:Chandrakìrti) và Trí
quang của phái Trung quán, đều đã có sự
tranh luận.
Ngoài ra, tại Tích lan, giữa Thượng tọa
bộ thuộc phái Đại tự và Pháp hỉ bộ thuộc
phái Vô úy sơn tự, cũng từng xảy ra tranh
luận.
Tại Miến điện, vào thế kỉ 18, giữa phái
Thiên đản (Pàli:Ekaôsika,phái đắp y để
trật 1 bên vai) và phái Thông y (Pàli:
Pàrupaịa,phái đắp y phủ kín 2 vai) cũng đã
trực tiếp hoặc gián tiếp tranh luận.
Tại Trung quốc, giữa phái Đông tháp với
phái Tướng bộ thuộc Tứ phần luật tông đời
Đường, giữa ngài Tuệ chiểu và ngài Viên
trắc thuộc tông Pháp tướng; Nam tông thiền
và Bắc tông thiền; giữa phái Sơn gia và phái
Sơn ngoại thuộc tông Thiên thai đời Bắc
Tống; giữa phái Hổ khâu và phái Tam phong
thuộc tông Dương kì cuối đời Minh v.v...
tất cả đầu đã có sự tranh luận nội bộ của
Phật giáo.
Vào thời đại Tam quốc, giữa Nho giáo,
Phật giáo và Đạo giáo cũng xảy ra các cuộc
tranh luận. Vào thời Tây Tấn, khi tranh luận
với Phật giáo, Đạo giáo thường bị thua, cho
nên đạo sĩ Vương phù đã ngụy tạo Lão tử
hóa hồ kinh nhằm hạ uy tín Phật giáo. Rồi
sang đời Đông Tấn thì nảy sinh các cuộc
tranh luận liên quan đến những vấn đề trọng
yếu như: Nhân quả báo ứng, Thần thức bất

diệt, Sa môn bất kính vương giả v.v... Lại
như những sự kiện phá hủy Phật giáo ở các
thời Bắc Ngụy, Bắc Chu, Đường v.v... thường
cũng do các cuộc tranh luận giữa Phật giáo,
Đạo giáo hoặc Nho giáo dẫn đến, nhưng chủ
trương Tam giáo dung hợp dần dần đã chiếm
ưu thế.
Tại Nhật bản, giữa các vị Tông tổ của
các tông như các ngài Tối trừng, Nguyên
LUẬN TRÁNH

L
2873
không, Nhật liên v.v... cũng có sự tranh
luận nội bộ. Còn về phươngdiện tranh luận
với ngoại giáo, thì lúc Phật giáo mới truyền
vào Nhật bản, đã va chạm với Thần đạo
của bản xứ, đến cuối thời Bình an thì “Thần
Phật dung hợp”. Nhưng đến thời đại Giang
hộ thì những người Thần đạo và Nho gia
đều có chủ trương bài Phật, nên thường
xảy ra các cuộc tranh luận, để rồi đưa đến
cuộc “Thần Phật phân li”, vào thời đại
Minh trị.
LUẬT
Phạm: Vinaya.
Hán âm: Tì nại da, Tì na da, Tị nại da.
Cũng gọi: Tì ni, Tỉ ni.
Hán dịch: Điều phục, diệt, li hạnh, thiện
trị.
Những qui luật do đức Phật chế định có
liên quan đến đời sống đạo mà các tỉ khưu,
tỉ khưu ni phải tuân thủ.
Đệ tử Phật nếu phạm các điều ác thì Phật
phải răn dạy, không được tái phạm nếu tái
phạm thì phải bị xử phạt. Cho nên luật tất
nhiên phải có thêm qui định xử phạt. Luật
hay Giới tuy tên có khác nhau, nhưng cùng
chung một thể, vì thế Luật thường được dùng
chung với Giới mà gọi là Giới luật.
(xt. Giới).
LUẬT BỘ NGŨ LUẬN
Năm bộ luận về giới luật của Tiểu thừa.
1. Kinh Tì ni mẫu, 8 quyển, được dịch
vào khoảng đời Tần, không rõ dịch giả.
2. Kinh Tì ni ma đắc lặc già, 10 quyển,
do ngài Tăng già bạt ma dịch vào đời Lưu
Tống.

3. Thiện kiến luật tì bà sa, 18 quyển, do
ngài Tăng già bạt đà la dịch vào đời Nam Tề.
4. Tát bà đa tì ni tì bà sa, 9 quyển, được
dịch vào khoảng đời Tần, không rõ dịch giả.
5. Luận Luật nhị thập nhị minh liễu, 1
quyển, do ngài Chân đế dịch vào đời Trần
thuộc Nam triều.
LUẬT HÀNH
Phụng hành giới luật.
Phẩm Phương tiện kinh Duy ma cật sở
thuyết (Đại 14, 539 thượng), nói: “Tuy là tại
gia, nhưng vâng giữ luật hạnh thanh tịnh
của bậc sa môn xuất gia”.
LUẬT HỔ
Chỉ cho người thông hiểu tạng Luật.
Cao tăng Pháp nguyện ở chùa Đại hưng
quốc vào đời Tùy, tinh thông Luật bộ, lời
lẽ biện bác cao xa, người thời bấy giờ không
ai dám đương đầu với sự biện luận sắc bén
của ngài, do đó gọi ngài là Luật hổ. Lại
nữa, khoảng thời Ngũ đại, ngài Trừng sở
trụ trì chùa Tướng quốc tại Nam kinh, cũng
do thông suốt tạng Luật mà được gọi là
Luật hổ.
[X. Tục cao tăng truyện Q.21; Thích thị
yếu lãm Q.trung].
LUẬT KINH CĂN BẢN THÍCH
Tạng: Fdul-ba mdo-rtsa-ba#i rnambzad
ĩi-ma#i #od-zer legs-bzad luí-gi
rgya-mtsho shes-bya-ba.
Cũng gọi: Thái dương đích quang minh
thiện thích A hàm chi hải.
Tác phẩm, do ngài Tuệ hiền (Tạng:Zesrab
bzaí-po) soạn.
Nội dung sách này là chú thích bộ Luật
kinh (Tạng:Fdul-ba#i mdo) của ngài Đức
quang (Tạng: Yon-tan #od, sống vào
khoảng thế kỉ VI), thuộc phái Hữu bộ của

Tiểu thừa. Đây là bộ sách trọng yếu để
nghiên cứu giới luật của Phật giáo Tây tạng
và Mông cổ.
LUẬT KINH CĂN BẢN THÍCH

L
2874
LUẬT LỮ
Dụng cụ điều chỉnh âm thanh.
Cắt những ống trúc chia làm âm, dương,
mỗi thứ 6 ống. Ống có dài, có ngắn, do đó,
khi phát ra âm thanh có trong, đục, trầm,
bổng khác nhau. Ống dương là Luật, chia
làm 6, gọi là Lục luật; ống âm là Lữ, cũng
chia làm 6, gọi là Lục lữ, hợp chung lại gọi là
12 luật, được dùng làm qui tắc tiêu chuẩn
để điều chỉnh âm thanh cho đúng.
Ngoài ra, Luật lữ cũng được chỉ cho âm
nhạc, còn gọi là Lữ luật. Tức là âm luật tiêu
chuẩn cơ bản cho việc đọc canh(Phạm bái)
và tấu nhạc. Khi âm điệu chuẩn mực, không
rối loạn, thì gọi là Luật lữ bất sai.
(xt. Thập Nhị Luật).
LUẬT SƯ
I. Luật Sư.
Phạm: Vinaya-dhara.
Cũng gọi Trì luật sư, Luật giả.
Người chuyên nghiên cứu, giải thích và
đọc tụng môn Luật. Như các ngài Tuệ quang
đời Bắc Ngụy, ngài Pháp lệ, Đạo tuyên, Hoài
tố đời Đường... đều được gọi là Luật sư.
Cứ theo kinh Bảo vân quyển 5 (Đại 16,
233 hạ), Bồ tát hội đủ 10 pháp được gọi là
Luật sư, đó là:
- Hiểu rõ nhân duyên sinh khởi Tì ni
(Luật).
- Hiểu rõ chỗ sâu xa của Tì ni.
- Hiểu rõ những việc nhỏ nhiệm của Tì
ni.
- Hiểu rõ Tì ni việc này được, việc kia
không được.
- Hiểu rõ các giới có tính nghiêm trọng

trong Tì ni.
- Hiểu rõ nguyên do chế trọng giới trong
Tì ni.
- Hiểu rõ nhân duyên chế Tì ni.
- Hiểu rõ Tì ni của Thanh văn.
- Hiểu rõ Tì ni của Bích chi phật.
- Hiểu rõ Tì ni của Bồ tát.
[X. phẩm Kim cương thân trong kinh
Niết bàn Q.3 (bản Bắc); luật Thập tụng Q.4;
Hữu bộ tì nại da Q.13]. (xt. Luật Sư Tam
Pháp).
II. Luật Sư.
Chức quan tăng lãnh đạo đoàn thể tăng
ni. Về sau, chức này bị bãi bỏ để thiết lập
“Quyền Luật sư”, là 1 trong các vị Tăng
cương của Phật giáo Nhật bản.
Luật sư, Tăng chính và Tăng đô gọi
chung là Tam cương. Năm 1285, Luật sư
được chuẩn nhận là “Ngũ vị điện thượng
nhân”, từ sau thời Minh trị Duy tân thì
được bãi bỏ.
[X. Nhật bản thư kỉ Q.29; Hoằng an lễ
tiết].
LUẬT SƯ TAM PHÁP
Ba pháp mà vị Luật sư phải thực hành.
Cứ theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển
6, thì 3 pháp ấy là:
1. Thực hành tạng Tì ni: Vị Luật sư
phải thực hành luật, đọc tụng thông thạo,
hiểu rõ văn nghĩa để sau dạy bảo người khác.
2. Kiên trì không lẫn lộn: Vị Luật sư
phải giữ tâm khiêm tốn, kiên trì pháp luật,
thông suốt tạng Tì ni và giải đáp cho người
đúng theo thứ lớp, không được lẫn lộn.
3. Thụ trì không quên: Vị Luật sư phải
ghi nhớ kĩ về tạng Tì ni đã được truyền thừa,
nhân duyên trao truyền và pháp danh của
những vị truyền nối theo thứ lớp v.v...

(xt. Luật Sư).
LUẬT TÔNG
Tên một tông phái Đại thừa, y cứ vào
bộ luật Tứ phần để truyền bá giới luật, lấy
ngài Đàm vô đức (Ấn độ) làm khai tổ, do
LUẬT SƯ TAM PHÁP

L
2875
ngài Đạo tuyên (596-667) tập đại thành vào
đời Đường, Trung quốc, lấy việc giữ giới
thanh tịnh và diệu lí Nhất thừa viên đốn
làm tông chỉ. Là 1 trong 13 tông của Phật
giáo Trung quốc và 1 trong 8 tông của Phật
giáo Nhật bản.
Sau khi đức Phật nhập diệt, tôn giả Ưu
ba li kết luật pháp, tụng 80 lần, gọi là Bát
thập tụng luật. Sau đó, bộ Luật này được
truyền cho 5 vị Đại tôn giả, trong đó, đến
đời ngài Ưu bà cúc đa lại có 5 vị đệ tử, 5 vị
này theo sự hiểu riêng của mình, rồi từ trong
luật Thập tụng, mỗi vị rút ra những điều
tương cận mà biên tập thành một bộ, đó
chính là Ngũ bộ luật. Trong Ngũ bộ luật, bộ
luật của ngài Đàm vô đức được gọi là Tứ
phần luật. Thông thường nói đến Luật tông
tức là chỉ cho Tứ phần luật tông, chuyên
hoằng truyền luật Tứ phần, do ngài Đàm vô
đức là Khai tổ, ngài Đạo tuyên đời Đường
tập đại thành. Ngoại trừ Tứ phần luật, các
bộ luật khác được truyền vào Trung quốc,
còn có Thập tụng luật của Tát bà đa bộ, Ma
ha tăng kì luật của Đại chúng bộ, Ngũ phần
luật của Di sa tắc bộ, Ca diếp di bộ, chỉ truyền
Giới bản, chứ Quảng luật thì chưa được dịch
ra. Bởi vì, sau khi Phật giáo được truyền vào
Trung quốc, lúc đầu chỉ có các kinh điển
Tiểu thừa được phiên dịch, đến ngài Cưu
ma la thập, các kinh luận Đại thừa mới dần
dần được dịch ra. Vào năm Hoằng thủy thứ
6 (404), ngài Cưu ma la thập và Tam tạng
Phất nhã đa la cùng dịch luật Thập tụng của
Tát bà đa bộ, nhưng mới được phân nửa; về
sau, các ngài Đàm ma lưu chi và Ti ma la

xoa tiếp tục hoàn thành, gồm 61 quyển. Đây
là bộ Quảng luật đầu tiên được phiên dịch
tại Trung quốc. Năm Hoằng thủy 12 (410),
các ngài Phật đà da xá và Trúc phật niệm lại
dịch luật Tứ phần của bộ Đàm vô đức, gồm
60 quyển. Đến năm Nghĩa hi 14 (418) đời
vua An đế nhà Đông Tấn, các ngài Phật đà
bạt đà la và Pháp hiển cùng dịch luật Ma ha
tăng kì, gồm 40 quyển. Niên hiệu Cảnh bình
năm đầu (423) đời Lưu Tống, ngài Phật đà
thập(người Kế tân) và ngài Trí thắng(người
Trung quốc)cùng dịch luật Ngũ phần của bộ
Di sa tắc, gồm 30 quyển. Như vậy, trong 5
bộ luật, thì trước đời Lưu Tống, 3 bộ đã
được truyền đến Trung quốc. Thời ấy các
bộ luật tuy đều được hoằng dương ở Trung
quốc, nhưng chỉ có luật Tứ phần là thịnh
hành hơn cả.
Năm Hoằng sơ thứ 2 (222) đời vua Văn
đế nhà Ngụy, ngài Đàm ma ca la (Phạm:
Dharmakàla) đặt chân đến Lạc dương vì
thấy chư tăng Trung quốc chỉ cạo râu tóc,
mặc áo thông thường, chứ không hành trì
luật pháp, nên ngài phát nguyện hoằng
dương luật pháp. Đến năm Gia bình thứ 2
(250) đời vua Thiếu đế nhà Ngụy, ngài mới
dịch 1 quyển Tăng kì giới bản, cung thỉnh
10 vị Phạm tăng lập pháp yết ma truyền giới
bản. Đây là hình thức truyền thụ giới pháp
lần đầu tiên tại Trung quốc. Thời Hiếu văn
đế (471-499) nhà Nguyên Ngụy, có ngài Pháp
thông, mới đầu học luật Tăng kì, về sau
nghiên cứu luật Tứ phần và tận lực hoằng
dương, nhưng mới chỉ giới hạn ở việc truyền
miệng, chứ chưa viết thành văn tự sách vở
để lưu truyền. Đến Luật sư Đạo phú mới
soạn sớ giải, nhưng cũng chỉ dùng phương
thức vấn đáp mà thôi. Từ Luật sư Tuệ quang

về sau mới có chương sớ, mở đầu việc sớ
thích Tứ phần luật tạng. Lúc bấy giờ, các bộ
Lược sớ (4 quyển) của ngài Tuệ quang, Đại
sớ (20 quyển) của ngài Trí thủ và Trung sớ
(10 quyển) của ngài Pháp lệ, được gọi là Tam
yếu sớ. Tam yếu sớ vào thời ấy rất được phổ
biến, nên từ đó hệ thống truyền thừa của
Tứ phần luật tông cũng được hình thành và
gồm có 9 vị tổ là:
1. Pháp chính tôn giả, tức Tứ phần luật
chủ.
2. Pháp thời tôn giả, Sơ tổ của Tứ phần
luật tông Trung quốc.
LUẬT TÔNG

L
2876
3. Pháp thông tôn giả, Nhị tổ của Tứ
phần luật tông.
4. Đạo phú luật sư, soạn sớ vấn đáp lập
nghĩa.
5. Tuệ quang luật sư, soạn Tứ phần
chương sớ.
6. Đạo vân luật sư.
7. Đạo chiếu luật sư.
8. Trí thủ luật sư, soạn Quảng sớ 20
quyển.
9. Đạo tuyên luật sư, soạn Tứ phần luật
hành sự sao.
Từ Tổ thứ 6 là ngài Đạo vân bắt đầu có
sự phân phái. Đệ tử của ngài có các sư Hồng
tuân, Đạo hồng. Hồng tuân truyền cho
Hồng uyên, Hồng uyên truyền cho Pháp lệ
(569-635). Sư Pháp lệ ở Tướng châu, soạn
Tứ phần luật sớ, 10 quyển, hệ thống của
sư gọi là Tướng bộ tông. Pháp lệ lại truyền
cho Đạo thành, Đạo thành truyền cho Mãn
ý và Hoài tố. Sư Mãn ý ở Tây tháp, hoằng
dương luật Tướng bộ của sư Pháp lệ; sư
Hoài tố thì trụ ở Đông tháp hoằng dương
luật Đông tháp. Còn tổ Đạo chiếu thứ 7
thì truyền cho sư Trí thủ, Trí thủ truyền
cho Đạo tuyên, Đạo tuyên ở lâu tại Nam
sơn, lập thành Nam sơn Luật tông. Ngài
Đạo tuyên tuy là Tổ thứ 9, nhưng sau này
Luật tông được hưng thịnh là nhờ các tác
phẩm của ngài, nên ngài được tôn là tổ thứ
1 của Nam sơn Luật tông. Ngài soạn thuật
rất nhiều, trong số các trứ tác của ngài, 5
bộ Hành sự sao, Giới sớ, Nghiệp sớ, Thập
tì ni nghĩa sao và Tỉ khưu ni sao, được đời
sau tôn là 5 đại bộ của Nam sơn Luật tông.

Bộ Tứ phần cũng do ngài tập đại thành.
Ngài lại cùng với ngài Đạo thế soạn 1 quyển
“Tứ phần tì ni thảo yếu”. Người phụng trì
Tứ phần tì ni thảo yếu, gọi là “Yếu gia”,
còn người phụng trì Tứ phần luật hành sự
sao thì gọi là “Sao gia”.
Sư Hoài tố từng soạn Tứ phần luật khai
tông kí để phá 16 đại nghĩa của sư Pháp
lệ. Tứ phần luật sớ do sư Pháp lệ soạn
được gọi là “Cựu sớ”, còn Khai tông kí
của sư Hoài tố thì gọi là “Tân sớ”. Đệ tử
của ngài Mãn ý là sư Định tân cũng soạn
1 quyển Phá mê chấp kí để phản bác
thuyết của sư Hoài tổ. Ngài Mãn ý lại trao
pháp cho sư Đại lượng, sư Đại lượng
truyền cho Đàm nhất. Sư Đàm nhất giảng
luật Tứ phần được 35 lượt, đồng thời,
hoằng dương Tướng bộ luật và Nam sơn
luật. Sư còn soạn Phát chính kí để xiển
dương nghĩa lí trong bộ Hành sự sao của
ngài Đạo tuyên, nhờ thế mà Nam sơn Luật
tông càng nổi tiếng.
Lúc luật tạng mới được truyền vào Trung
quốc, thì 4 bộ luật đều được hoằng dương,
chứ không nhất định riêng 1 bộ nào, đến
khi ngài Đạo tuyên thừa kế hệ thống của
ngài Trí thủ, chỉ hoằng truyền luật Tứ phần,
thiết lập qui phạm sinh hoạt đồ chúng, thì
luật Tứ phần trở thành luật pháp trung tâm
của Phật giáo Trung quốc và bộ Hành sự
sao của ngài Đạo tuyên về sau có tới hơn
trăm nhà soạn chú giải.
Ở đời Đường có 3 tông phái Luật tông
là Tướng bộ tông của ngài Pháp lệ, Đông
tháp tông của ngài Hoài tố và Nam sơn
tông của ngài Đạo tuyên, tạo thành thế
chân vạc và cùng nỗ lực hoằng truyền giới
luật. Nhưng giữa 3 tông này có sự bất đồng

căn bản về vấn đề “Giới thể”. Giới thể do
người thụ giới phát được ở trong tâm khi
nhận lãnh giới pháp. Tướng bộ tông của
ngài Pháp lệ theo thuyết của luận Thành
thực mà chủ trương rằng Giới thể là phi
sắc phi tâm; Đông tháp tông của ngài Hoài
tố thì y cứ vào luận Câu xá mà cho rằng
Giới thể là vô biểu sắc; còn Nam sơn tông
của ngài Đạo tuyên cũngtheothuyết luận
Thành thực nên chủ trương Giới thể phi
sắc phi tâm. Duy có điều khác với 2 tông
trên chủ trương luật Tứ phần chỉ là Tiểu
thừa, ngài Đạo tuyên dùng nghĩa Duy thức
LUẬT TÔNG

L
2877
để giải thích luật Tứ phần và cho rằng luật
Tứ phần tuy gốc Tiểu thừa, nhưng cũng có
phần thông cả Đại thừa. Từ sau đời Đường,
tông Tướng bộ và tông Đông tháp dần dần
suy vi, chỉ còn Nam sơn Luật tông là thịnh
hành. Và từ đó về sau, khi nói đến Luật
tông tức là chỉ cho Nam sơn Luật tông.
Khoảng năm Khai nguyên (713-741), sư
Vinh duệ và sư Phổ chiếu người Nhật bản
đến Trung quốc thỉnh Luật sư Giám chân
(hàng chắt của ngài Đạo tuyên) sang Nhật
hoằng truyền luật pháp, được tôn là Tổ của
Luật tông Nhật bản. Đệ tử của ngài Đạo
tuyên là Chu luật sư(hoặc Tú luật sư)là Tổ
thứ 2 của Nam sơn Luật tông. Từ đó về sau,
các Tổ truyền thừa qua các đời: Ngũ đại,
Tống, Nguyên, Minh, Thanh... đều có soạn
chương sớ hoằng truyền, nên Nam sơn Luật
tông lưu hành rất lâu.
Tại Hàn quốc, phong trào học tập, nghiên
cứu và hành trì luật pháp cũng phát triển
rất sớm. Năm Trinh quán 11 (637), ngài Từ
tạng đến Trung quốc, dừng ở chùa Vân tế
tại Nam sơn. Khi trở về nước, ngài lập giới
đàn ở chùa Thông độ hoằng truyền luật
pháp. Ngoài ra, theo Luật sư Pháp bảo đời
Đường cho biết, thì bộ Thập tì ni nghĩa sao
do ngài Đạo tuyên soạn đã bị thất lạc hơn
200 năm. Mãi đến năm Hội xương thứ 5
(845) đời Đường, bộ sách này mới được tìm
thấy tại nước Tân la.
Luật tông tuy đã được truyền vào Hàn
quốc từ đời Đường, nhưng đến năm Cao
li Thái tổ 18 (935), chùa Khai quốc mới
được xây dựng ở Khai thành để làm chùa

chính của tông Nam sơn. Vào năm
Nguyên phong thứ 8 (1085) đời vua Thần
tông nhà Tống (Trung quốc), Vương tử
của vua Cao li Văn tông là Nghĩa thiên
đến Trung quốc, theo ngài Nguyên chiếu
học luật, sau khi trở về nước, khai giảng
bộ Hành sự sao. Đến năm Triều tiên Thái
tông thứ 7 (1407), tông Nam sơn và tông
Tổng trì(Chân ngôn)gọi chung là Tổng
Nam tông. Năm Thế tông thứ 6 (1424),
các tông bị xóa bỏ, chỉ còn lại Thiền tông
và Giáo tông, Tổng Nam tông được đặt
vào trong Thiền tông. Khoảng năm Hiến
tông tại vị (1835-1849), Luật sư Đại ẩn
Lãng ngũ được người đời khen là “Đạo
tuyên tái thế”, cùng với đệ tử Thảo y là
những bậc Luật sư danh tiếng cuối cùng
của Triều tiên.
Tại Nhật bản, như trên đã nói, ngài
Giám chân đã truyền Nam sơn Luật tông
vào. Năm Thiên bảo 13 (754) đời vua
ĐườngHuyền tông, ngài Giám chân đến
Nhật bản, sáng lập giới đàn ở chùa Đông
đại để truyền trao giới pháp và thiết lập
đạo tràng nghiên cứu giới luật ở chùa
Đường chiêu đề, từ đó, Luật tông Nhật
bản dần dần hưng thịnh. Chùa Dược sư
ở Quan đông và chùa Quan âm ở Trúc tử
cũng nối nhau thiết lập giới đàn, tăng ni
Nhật bản phần nhiều đã thụ giới Cụ túc
ở 3 chùa nói trên. Cũng như các tông phái
khác, Luật tông Nhật bản cũng trải qua
nhiều thăng trầm, lúc thịnh lúc suy, đến
thời Minh trị có ngài Vân chiếu v.v... đã
tận lực phục hưng giới luật. Hiện nay có
2 phái Luật tông, 1 lấy chùa Đường chiêu
đề làm trung tâm, 1 lấy chùa Tây đại tự
làm trung tâm.

[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung, phần 1; Tứ phần luật
san bổ tùy cơ yết ma sớ Q.3; Luật tông quỳnh
giám chương Q.6; Truyền luật đồ nguyên
giải tập Q.thượng; Thích thị kê cổ lược Q.3;
điều Nam sơn Luật tông trong Bách trượng
thanh qui Q.7 phần hạ; Tống cao tăng truyện
Q.14-16; Phật tổ thống kỉ Q.29, 53; Luật
uyển tăng bảo truyện Q.4-15; Triều tiên Phật
giáo thông sử trung biên, hạ biên; Lí triều
Phật giáo]. (xt. Tứ Phần Luật, Giới, Đông
Tháp Tông, Nam Sơn Tông, Tướng Bộ
Tông, Đạo Tuyên, Giám Chân).
LUẬT TÔNG

L
2878
LUẬT TÔNG CƯƠNG YẾU
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Ngưng
nhiên, người Nhật bản soạn, được thu vào
Đại chính tạng tập 74.
Sách này dùng thể văn vấn đáp mà trình
bày về giáo nghĩa và sự truyền thừa của Luật
tông. Nội dung gồm 4 phần:
1. Luận về các điển cứ giải thích Tam tụ
tịnh giới, mối quan hệ giữa 48 giới nhẹ và
84.000 uy nghi.
2. Giải thích tôn chỉ của Luật tông và sự
phán đoán của ngài Đạo tuyên, đồng thời,
nêu những kinh điển trọng yếu mà Luật tông
y cứ.
3. Trình bày nguyên do đức Như lai chế
định Tam tụ tịnh giới và giáo môn Tính
không, Tướng không, Duy thức do ngài Đạo
Tuyên lập ra.
4. Tường thuật quá trình hoằng truyền
Luật tông và Luật tạng ở Ấn độ, Trung quốc
và Nhật bản.
LUẬT UYỂN SỰ QUI
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Tỉnh ngộ
biên soạn vào đời Nguyên, ngài Tự lương
hiệu đính, bài tựa in sách được viết vào năm
Thái định thứ 2 (1325), thu vào Vạn tục
tạng tập 106.
Nội dung sách này dựa theo Luật tạng
mà nói rõ nghi thức hành sự của chư tăng
thuộc Luật tông, đồng thời, căn cứ vào
những tác phẩm của các ngài Nam sơn,
Linh chi và tham khảo các bộ Thanh qui
Thiền uyển, Hiệu định, Bị dụng v.v... mà
được biên soạn thành.
LUẬT UYỂN TĂNG BẢO TRUYÊN

Tác phẩm, 15 quyển, do ngài Tuệ kiên
người Nhật bản soạn, hoàn thành vào năm
Trinh hưởng thứ 2 (1678).
Nội dung thu chép truyện kí của hơn
300 vị Đại đức trì luật ở Trung quốc và Nhật
bản. Chín quyển trước nói về 220 vị tăng
Trung quốc, từ tôn giả Đàm ma ca la đời
Tào Ngụy đến Luật sư Tử vân Như thị tư
đời Minh. Sáu quyển sau nói về 130 vị tăng
Nhật bản, từ Đại sư Giám chân chùa Chiêu
đề ở Nam đô, đến Luật sư Chân chính nhẫn
chùa Thần phượng núi Đại điểu.
LUẬT VIÊN
Cũng gọi Luật tự.
Nơi ở của những vị chuyên tu trì giới
luật.
Tại Trung quốc, từ sau đời Tống, 3 phái
Thiền, Giáo, Luật cùng đứng ngang nhau,
tự viện cũng được chia làm 3 loại Thiền,
Giáo, Luật. Tự viện nào thuộc về Luật thì
gọi là Luật viện.
[X. điều Đường viên chiếu trong Tống
cao tăng truyện Q.15; bài tựa Cổ thanh qui
của Dương ức trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.hạ].
LỤC ÁC
... ..
Chỉ cho 6 cái: Ác thời, Ác thế giới, Ác
chúng sinh, Ác kiến, Ác phiền não, Ác tà
vô tín thịnh thời.
1. Ác thời: Thời đại xấu ác, chỉ cho kiếp
trược.
2. Ác thế giới: Thế giới xấu ác, tức thế
giới Sa bà.
3. Ác chúng sinh: Chúng sinh xấu ác,
tứcChúng sinh trược trong 5 trược ác.
Nghĩa là do cái thấy vẩn đục, phiền não
vẩn đục mà sinh ra tư tưởng xấu ác, phiền

não xấu ác.
4. Ác kiến: Tức là kiến trược, lấy 5 lợi sử
như thân kiến, biên kiến v.v... làm thể.
5. Ác phiền não: Phiền não vẩn đục,
LỤC ÁC

L
2879
nghĩa là duyên theo cảnh ngũ dục mà khởi
các phiền não tham, sân v.v...
6. Ác tà vô tín thịnh thời: Thời đại trong
đó những điều gian tà bất tín thịnh hành.
Từ gọi chung khi cường độ của 5 trược tăng
lên kịch liệt.
LỤC BA LA MẬT
...........
Phạm:Wađ-pàramità, Waỉ-pàramità.
Gọi đủ: Lục ba la mật đa.
Hán dịch: Lục độ, Lục độ vô cực, Lục
đáo bỉ ngạn.
Sáu hạnh rốt ráo mà Bồ tát Đại thừa cần
phải thực hiện để hoàn thành lí tưởng đạt
đến Phật quả.
Sáu hành ấy là:
1. Bố thí ba la mật (Phạm: Dànapàramità).
Cũng gọi Thí ba la mật, Đàn na
ba la mật, Bố thí độ vô cực. Nghĩa là bố thí
một cách rốt ráo, viên mãn, gồm có tài thí
(cho tiền của), pháp thí(giảng dạy chân lí)và
vô úy thí(trừ sự sợ hãi khiến cho chúng sinh
yên tâm).
2. Trì giới ba la mật (Phạm: Zìlapàramità).
Cũng gọi Giới ba la mật, Thi la
ba la mật, Giới độ vô cực. Giữ gìn giới luật
một cách trọn đủ để đối trị nghiệp ác, khiến
cho thân tâm thanh tịnh và an lạc.
3. Nhẫn nhục ba la mật (Phạm:Kwàntipàramità).
Cũng gọi Nhẫn ba la mật, Sằn
đề ba la mật, Nhẫn nhục độ vô cực. Nhịn
nhục mà không chấp tướng, để đối trị sự
sân hận, khiến tâm an trụ.
4. Tinh tiến ba la mật (Phạm:Vìryapàramità).
Cũng gọi Tiến ba la mật, Tì lê

da ba la mật, Tinh tiến độ vô cực. Thực hành
5 Ba la mật kia một cách liên tục không
gián đoạn, để đối trị tâm biếng nhác, làm
tăng trưởng pháp lành.
5. Thiền định ba la mật (Phạm:
Dhyàna-pàramità). Cũng gọi Thiền ba la
mật, Thiền na ba la mật, Thiền độ vô cực:
Thiền định thù thắng nhất, Bồ tát tu tập
Thiền định này có thể đạt đến cảnh giới hoàn
toàn tịch lặng.
6. Trí tuệ ba la mật (Phạm: Prajĩàpàramità).
Cũng gọi Tuệ ba la mật, Bát nhã
ba la mật, Minh độ vô cực. Trí tuệ chân
thực đối trị ngu si, nương vào trí tuệ này có
thể đạt đến giải thoát tuyệt đối.
Cứ theo kinh Giải thâm mật quyển 4,
nếu phối hợp 6 Ba la mật này với tam học là
giới, định, tuệ, thì Thí, Giới, Nhẫn, thuộc
về Tăng thượng giới học, Thiền ba la mật
thuộc về Tăng thượng tâm học, Bát nhã ba
la mật thuộc về Tăng thượng tuệ học, còn
Tinh tiến ba la mật thì thông cả tam học.
Ngoài ra, tông Pháp tướng chia Trí tuệ
ba la mật thành 6 loại là: Phương tiện thiện
xảo, Nguyện, Lực, Trí, hợp với 6 Ba la mật
thành 10 Ba la mật, để làm thắng hạnh của
Bồ tát.
[X. phẩm Tựa kinh Đại phẩm bát nhã
Q.1; kinh Bồ tát địa trì Q.1, 10; kinh Lục độ
tập; kinh Đại bát nhã Q.579-600; kinh Đại
thừa lí thú lục ba la mật đa Q.5-10; luận
Đại trí độ Q.11-18; Đại thừa trang nghiêm
kinh luận Q.8; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ
phần trên].
LỤC BÁO
Cũng gọi Lục giao báo.
Sáu ác báo hiện ra lúc hấp hối, do 6 thức
tạo nghiệp chiêu cảm ác quả.

1. Kiến báo: Giao báo về thấy, chiêu
cảm ác quả. Khi nghiệp thấy giao báo, thì
lúc hấp hối trước hết thấy lửa hừng hừng
bốc cháy khắp 10 phương, thần thức người
chết bay rơi theo khói vào địa ngục Vô gián,
hoặc thấy sáng, hoặc thấy tối, sinh ra hoảng
hốt, sợ hãi.
2. Văn báo: Giao báo về nghe, chiêu cảm
ác quả. Khi nghiệp nghe giao báo, thì lúc
hấp hối, trước hết, nghe tiếng sóng ầm ầm,
LỤC BÁO

L
2880
cuồn cuộn chìm ngập trời đất, thần thức
người chết sa xuống dòng nước bị cuốn vào
địa ngục Vô gián, hoặc nghe rõ tiếng ồn ào,
hoặc không nghe gì hết.
3. Khứu báo: Giao báo về ngửi, chiêu
cảm ác quả. Khi nghiệp ngửi giao báo, thì
lúc hấp hối, trước hết, thấy hơi độc đầy dẫy
xa gần, thần thức người chết từ trong đất
trào lên, vào địa ngục Vô gián, hoặc ngửi
thấy hơi độc, hoặc ngạt mũi không thông.
4. Vị báo: Giao báo về mùi vị, chiêu cảm
ác quả. Khi nghiệp vị giao báo, thì lúc hấp
hối, trước hết thấy lưới sắt nung đỏ che
khắp thế giới, thần thức người chết từ dưới
tung lên, mắc vào lưới treo ngược đầu mà
vào địa ngục Vô gián, hoặc hút hơi vào, hoặc
nhả ra.
5. Xúc báo: Giao báo về xúc chạm, chiêu
cảm ác quả. Khi nghiệp xúc chạm giao báo,
thì lúc hấp hối, trước hết, thấy núi lớn từ 4
mặt sáp lại, không còn đường ra, thần thức
người chết thấy thành sắt lớn, ngục tốt đầu
trâu, la sát đầu ngựa, tay cầm thương, lùa
vào cửa thành hướng về địa ngục Vô gián,
hoặc hợp xúc, thì núi kẹp ép mình, xương
thịt nát tan, hoặc li xúc thì dao gươm chạm
vào mình, tim gan cắt xẻ.
6. Tư báo: Giao báo về ý nghĩ, chiêu
cảm ác quả. Khi nghiệp ý giao báo, thì lúc
hấp hối, trước hết thấy gió dữ thổi nát cõi
nước, thần thức người chết bị thổi lên hư
không, cuốn theo chiều gió, rồi rơi xuống
mà vào địa ngục Vô gián, hoặc tỉnh, hoặc
mê, người chết cảm thấy rất sợ hãi.
[X. Đại Phật đính thủ lăng nghiêm kinh

hội giải Q.10].
LỤC BÁT HOẰNG THÊ
...........
Cũng gọi Lục bát siêu thế hoằng nguyện.
Chỉ cho 48 thệ nguyện của đức Phật A
di đà.
(xt. Tứ Thập Bát Nguyện).
LỤC BẤT ĐỊNH QUÁ
... ... ... ..
Đối lại: Tứ bất thành, Tứ tương vi.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Sáu lỗi của người lập luận làm cho nghĩa
của Tông không được xác định.
1. Cộng bất định: Nhân(lí do) có quan
hệ toàn phần với Tông đồng phẩm và Tông
dị phẩm. Lẽ ra Nhân phải không có dị phẩm
mới đúng, vì thế là lỗi.
2. Bất cộng bất định: Nhân không có
quan hệ toàn phần với Tông đồng phẩm và
Tông dị phẩm. Lẽ ra Nhân phải có quan hệ
với Tông đồng phẩm mới đúng, vì thế là lỗi.
3. Đồng phẩm nhất phần chuyển dị
phẩm biến chuyển bất định: Nhân có quan
hệ 1 phần với Tông đồng phẩm và quan hệ
toàn phần với Tông dị phẩm. Lỗi này cũng
như lỗi thứ nhất.
4. Dị phẩm nhất phần chuyển đồng
phẩm biến chuyển bất định: Nhân có
quan hệ 1 phần với dị phẩm và quan hệ
toàn phần với đồng phẩm. Lẽ ra phải tuyệt
đối không có quan hệ với dị phẩm mới
đúng, nên là lỗi.
5. Câu phẩm nhất phần chuyển bất
định: Nhân có 1 phần quan hệ với Tông
đồng phẩm và Tông dị phẩm. Cũng giống
như lỗi trên.
6. Tương vi pháp định bất định: Lỗi
này do Tông(mệnh đề) của người lập luận

và người vấn nạn tuy trái ngược nhau, nhưng
Nhân của mỗi bên đều có đủ 3 tướng (3
điều kiện)nên 2 bên không thể quyết định
được đúng hay sai.
LỤC CẢNH
Phạm:Wađ viwayà#.
Chỉ cho sắc, thanh, hương, vị, xúc, pháp.
Đây là đối tượng của 6 căn, cũng là 6 cảnh
giới của 6 thức.
LỤC CẢNH

L
2881
Sáu cảnh này giống như bụi bặm làm
nhơ bẩn tâm tính con người, cho nên gọi là
Lục trần. Vì chúng có khả năng dẫn dắt con
người vào chỗ mê vọng nên cũng gọi là Lục
vọng; vì có thể làm cho pháp lành bị suy
giảm, nên cũng gọi Lục suy; vì chúng có thể
cướp mất tất cả thiện pháp, cho nên còn
được gọi là Lục tặc.
“Sắc cảnh” có 12 hiển sắc là xanh, vàng,
đỏ, trắng, mây, khói, bụi, sương, bóng, ánh
sáng, sáng, tối, với 8 hình sắc là dài, ngắn,
vuông, tròn, cao, thấp, ngay thẳng và không
ngay thẳng.
“Thanh cảnh” có 2 loại: Do chúng sinh
hữu tình phát ra và do vật chất phát ra, mỗi
mỗi đều có ngôn ngữ và âm thanh biểu thị
cho lí của sự vật; như tiếng vỗ tay, tiếng khóc,
tiếng đàn sáo, tiếng sấm vang v.v..., lại chia
ra 2 loại là tiếng nhanh, tiếng chậm, tất cả
có 8 thứ.
“Hương cảnh” có 4 loại: Mùi thơm (như
trầm hương), mùi hôi(như hành, hẹ), mùi
thoảng nhẹ, mùi cực nặng.
“Vị cảnh” có 6 thứ: Đắng, chua, mặn,
cay, ngọt, lạt.
“Xúc cảnh” có 11 thứ: Cứng, ướt, ấm,
động(4 đại), trơn, ráp, nặng, nhẹ, lạnh,
đói, khát...
“Pháp cảnh”, rộng thì bao hàm tất cả
pháp, hẹp thì chỉ cho tác dụng của ý căn,
ý thức đối với toàn thể 6 cảnh; hoặc đặc
biệt chỉ cho đối tượng tác dụng của ý căn,
ý thức.
Hữu bộ cho rằng pháp cảnh bao hàm
Vô biểu sắc, Tâm sở, Bất tương ứng hành

Vô vi. Ngoài ra, học thuyết Duy thức của
Du già hành phái chủ trương thuyết “Ngoài
thức không có cảnh” và cho rằng 6 cảnh
đều do tâm biến hiện.
[X. luận Duy thức; luận Câu xá Q.2; luận
A tì đàm cam lộ vị Q.thượng, luận Thuận
chính lí Q.6].
LỤC CĂN
Phạm:Wađ indriyàịi.
Cũng gọi Lục tình.
Sáu khí quan cảm giác, 6 xứ trong 12 xứ,
6 căn giới trong 18 giới. Sáu căn là:
1. Nhãn căn: Cơ quan thị giác và năng
lực thấy biết.
2. Nhĩ căn: Cơ quan thính giác và năng
lực nghe biết.
3. Tị căn: Cơ quan khứu giác và năng
lực ngửi mùi.
4. Thiệt căn: Cơ quan vị giác và năng lực
nếm biết.
5. Thân căn: Cơ quan xúc giác và năng
lực chạm biết.
6. Ý căn: Cơ quan tư duy và năng lực
nghĩ biết.
Năm căn trước cũng gọi là Ngũ căn, thuộc
về sắc pháp(vật chất), cho nên gọi là Sắc
căn. Có 2 loại:
1. Phù trần căn: Cơ quan sinh lí, lấy 4
đại(đất, nước, lửa, gió) làm thể, khi đối trước
cảnh thì sinh ra thức, nhưng chỉ là tác dụng
phụ trợ mà thôi.
2. Thắng nghĩa căn: Lấy tịnh sắc do 4
đại sinh ra làm tính, có tác dụng chính yếu
khi căn đối cảnh sinh ra thức.
Đối lại với 5 căn trước thuộc sắc pháp, Ý
căn thuộc tâm pháp, là chỗ nương tựa của
tâm để sinh khởi tác dụng tâm lí, tức là Vô
sắc căn.

Cứ theo thuyết của Hữu bộ, khi 6 thức
của sát na trước rơi vào quá khứ, thì Ý căn
liền dẫn khởi đẳng vô gián duyên của 6 thức
vào sát na kế tiếp. Bởi thế, tác dụng của 6
thức thường phải lấy Ý căn làm chỗ nương
(thông y). Nhưng ngoài Ý căn ra, còn có căn
đặc biệt làm chỗ nương(biệt y) cho 5 thức
trước. Còn Ý thức thì nương vào Ý căn, chứ
không có căn đặc biệt nào khác.
Hành phái Du già theo nghĩa Duy thức
LỤC CĂN

L
2882
mà nói về 6 căn, chủ trương 6 căn, 6 cảnh
đều là do thức bên trong biến hiện ra. Sáu
căn có thể được xem là toàn thể thân tâm
của con người, như kinh Pháp hoa cho rằng
đọc tụng, biên chép kinh điển thì 6 căn được
thanh tịnh.
[X. luận Câu xá Q.1-3; luận Thành duy
thức Q.1; luận Thuận chính lí Q.6; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1]. (xt. Ngũ Căn,
Lục Cảnh, Lục Thức, Căn).
LỤC CĂN CÔNG ĐỨC
Công đức đạt được khi 6 căn thanh tịnh.
Theo kinh Thủ lăng nghiêm quyển 4, lấy
3 đời(quá khứ, hiện tại, vị lai)nhân với 4 hướng
(đông, tây, nam, bắc) thành 12, lại nhân 12
với 10 thành 120, rồi nhân 120 với 10 thành
1.200. Số lượng 1.200 này là công đức lục
căn, bởi vì căn và trần của chúng sinh đan
dệt vào nhau, vọng thành các tướng, quan hệ
với nhau, mà số lượng của cảnh sở duyên đều
không vượt ra ngoài 3 đời 4 hướng. Nhưng,
nói theo công dụng liễu biệt thì công đức của
6 căn có hơn, kém khác nhau:
1. Nhãn căn: Có 800 công đức, vì mắt
không thấy được khắp cả mà chỉ thấy được
2 bên và phía trước mặt.
2. Nhĩ căn: Có 1.200 công đức, vì tai có
khả năng nghe khắp 10 phương, âm thanh
từ chỗ phát ra, tuy có xa gần khác nhau,
nhưng nếu lắng nghe thì tất cả đều nghe
được thông suốt.
3. Tị căn: Có 800 công đức, vì ngoài
công năng ngửi mùi, mũi không có công năng
nào khác.
4. Thiệt căn: Có 1.200 công đức, vì lưỡi

có thể tuyên dương tất cả pháp thế gian và
xuất thế gian, lời nói tuy có hạn lượng,
nhưng lí nghĩa thì vô cùng tận. Ở đây chỉ
bàn về lời nói của lưỡi chứ không nói đến
công dụng nếm mùi vị, vì công đức của lời
nói thù thắng hơn.
5. Thân căn: Có 800 công đức, vì thân
có công năng nhận biết đụng chạm, rõ biết
các cảnh thuận nghịch khổ vui, nhưng chỉ
khi có đụng chạm mới biết không thì không
biết.
6. Ý căn: Có 1.200 công đức, vì khi ý
căn tĩnh lặng thì nó bao dung tất cả các pháp
thế gian và xuất thế gian.
(xt. Lục Căn Thanh Tịnh).
LỤC CĂN HỖ DỤNG
Sáu căn dùng lẫn cho nhau, nghĩa là mỗi
1 căn đều có công dụng của cả 6 căn, khi đã
xa lìa ô nhiễm mà được thanh tịnh.
Cứ theo kinh Niết bàn quyển 23 (bản
Bắc), thì 1 căn của đức Như lai có thể thấy
sắc, nghe tiếng, ngửi mùi, phân biệt vị, cảm
biết xúc chạm, rõ biết pháp. Các căn khác
cũng như vậy, đó là Lục căn hỗ dụng.
Theo phẩm Pháp sư công đức trong kinh
Pháp hoa quyển 6, Bồ tát khi vào ngôi vị lục
căn thanh tịnh, thì cũng được Lục căn hỗ
dụng, nhưng mới chỉ là Lục căn hỗ dụng
tương tự mà thôi.
LỤC CĂN SÁM HỐI
Sám hối tội lỗi của 6 căn. Tức khi hướng
tới chư Phật lễ bái sám hối tội lỗi của mình,
thì sám hối riêng từng tội chướng của 6 căn:
Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý.
Về nghi thức sám hối 6 căn, đều có nói
trong các kinh như: Kinh Phân biệt, kinh
Văn thù hối quá, kinh Hiện tại Hiền kiếp
thiên Phật danh, kinh Phổ hiền bồ tát hành

pháp v.v...
[X. Từ bi thủy sám pháp Q.trung; Ma ha
chỉ quán Q.2 phần trên; Thích thiền ba la
mật thứ đệ pháp môn Q.2; Quán tâm luận
sớ Q.3; Đại thừa lục tình sám hối; Đôn hoàng
bản đại Phật lược sám; Lễ sám văn tam chủng
cập pháp hoa tam muội hành sự vận tưởng
LỤC CĂN SÁM HỐI

L
2883
bổ trợ nghi; Thỉnh Quan thế âm bồ tát tiêu
phục độc hại đà la ni tam muội nghi].
LỤC CĂN THANH TỊNH
Cũng gọi Lục căn tịnh.
Tức là 6 căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý
đều thanh tịnh không bị nhiễm ô.
Tông Thiên thai nói, giai vị Thập tín của
Biệt giáo là Lục căn thanh tịnh vị. Còn phẩm
Pháp sư trong Pháp hoa thì bảo, tu 5 hạnh
như: Thụ trì, đọc, tụng, giải thuyết, viết chép
kinh điển thì có thể nương theo năng lực
của kinh điển mà khiến cho 6 căn được
thanh tịnh.
[X. luận Đại trí độ Q.11; Pháp hoa kinh
luận Q.hạ; Pháp hoa văn cú Q.10 phần trên,
Pháp hoa văn cú kí Q.10; Tứ giáo nghĩa Q.6;
Ma ha chỉ quán Q.1 phần trên, Q.4 phần
trên; Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
Q.4 phần 2, Q.4 phần 3].
LỤC CĂN THANH TỊNH VỊ
Cũng gọi Lục căn tịnh vị.
Tức là giai vị Thập tín trong 52 vị của
Biệt giáo do Đại sư Trí khải, tông Thiên thai
lập ra, tương đương với giai vị Tương tự tức
trong Lục tức vị của Viên giáo.
Bồ tát ở giai vị này đã dứt trừ hết Kiến hoặc
và Tư hoặc, nên được Lục căn thanh tịnh.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.6; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.4 phần 2].
LỤC CĂN THỰC
Thức ăn của 6 căn. Tức căn mắt lấy việc
ngủ làm thức ăn, căn tai lấy tiếng nói làm
thức ăn, căn mũi lấy mùi thơm làm thức ăn,
căn lưỡi lấy mùi vị làm thức ăn, căn thân lấy
láng mịn làm thức ăn, căn ý lấy pháp làm

thức ăn.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.31].
LỤC CẤU
.....
Cũng gọi Lục cấu pháp, Lục phiền não
cấu.
Chỉ cho 6 pháp bất tịnh: Não, hại, hận,
siểm, cuống, kiêu, những pháp này hay làm
cho tâm ta ô nhiễm, nên gọi là Cấu, tên
khác của phiền não.
Cứ theo luận Hiển tông quyển 21, thì 2
cấu Cuống, Kiêu từ Tham mà sinh khởi, 2
cấu Hại, Hận từ Sân mà sinh khởi, Não từ
Kiến thủ mà sinh khởi, còn Siểm thì từ các
Kiến chấp mà sinh khởi.
[X. luận Câu xá Q.2, 21; luận Đại tì bà
sa Q.47; luận Tạp tâm Q.4]. (xt. Vô Cấu).
LỤC CHẤN
... ..
Sáu tướng chấn động.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 6,
thì 6 tướng là: Động, khởi, dũng, chấn, hống,
kích. “Động” là lay động không yên; “Khởi”
là từ thấp dần dần lên cao; “Dũng” là thình
lình vọt lên, ba thứ này chỉ cho hình thức
địa chấn. “Chấn” là phát ra tiếng động âm ỉ,
“Hống” là tiếng rống mạnh mẽ, “Kích” là
phát ra tiếng dội ầm ầm, 3 thứ này chỉ cho
âm thanh địa chấn. “Hình” (hình thức) và
“thanh”(âm thanh) mỗi thứ đều nêu 1 loại,
gọi là chấn động. Ngoài ra, 6 thứ này mỗi
thứ đều có 3 tướng: Tiểu(độc), trung(biến),
đại(phổ biến), vì thế cộng chung lại thì có 18
tướng chấn động. Độc là động ở 1 phương,
Biến là 4 phương đều động, còn Phổ biến là
động cả 8 phương.
(xt. Lục Chủng Chấn Động).
LỤC CHÍNH

... ..
Lời dạy của đức Phật lìa hết tà vọng, hàm
có 6 ý nghĩa chân chính được ngài Thiện
đạo nêu ra trong phần Tán thiện nghĩa của
LỤC CHÍNH

L
2884
Quán kinh sớ. Đó là: Chính giáo, chính
nghĩa, chính hạnh, chính giải, chính nghiệp,
chính trí.
Từ “Lục chính” là do ngài Thân loan
người Nhật bản sử dụng trong Ngu thốc sao
để gọi chung 6 nghĩa của ngài Thiện đạo.
LỤC CHU
Sáu con thuyền, ví dụ cho 6 Ba la mật.
Ba la mật (Phạm:Pàramità) nghĩa là
đến bờ bên kia, vì vậy dùng thuyền để ví dụ.
[X. luận Thập trụ tâm Q.6].
LỤC CHÚNG SINH
Chỉ cho 6 con vật: Chó, chim, rắn độc,
dã can, cá sấu và khỉ. Kinh Phật dùng 6 loại
chúng sinh này để ví dụ 6 căn: Mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân và ý.
Theo kinh Tạp a hàm quyển 43, đức Phật
dùng 6 loại chúng sinh để ví dụ 6 căn, đồng
thời, dùng cây cột vững chắc ví dụ thân(Thân
niệm xứ), rồi Ngài giải thích rằng 6 loại chúng
sinh này bị buộc vào cây cột kia, tuy mỗi
con cố sức muốn tìm đến nơi có sự vui thích,
nhưng không thoát ra được. Đức Phật dùng
thí dụ này để răn dạy các tỉ khưu nếu siêng
tu Thân niệm xứ thì 6 căn sẽ không mong
cầu những điều thuận ý, mà cũng không chán
ghét những điều trái ý.
Luận Câu xá quyển 30 có trích dẫn thí
dụ này và gọi là Lục sinh dụ kinh.
LỤC CHỦNG A LA HÁN
Sáu loại A la hán. Do chủng tính hơn
kém khác nhau nên A la hán được chia ra
6 loại:
1. Thoái pháp: Chỉ cho vị A la hán vì
gặp các ác duyên như tật bệnh v.v... liền lui

mất pháp đã chứng được, đây là chủng tính
yếu kém nhất.
2. Tư pháp: Chỉ cho vị A la hán, vì lo sợ
lui mất quả đã chứng được, nên thường nghĩ
đến việc tự hại để vào Vô dư Niết bàn.
3. Hộ pháp: Chỉ cho vị A la hán có khả
năng giữ gìn quả mà mình đã chứng được.
4. An trụ pháp: Chỉ cho vị A la hán
không lùi không tiến, mà an trụ nơi quả vị
của mình.
5. Kham đạt pháp: Chỉ cho vị A la hán
nhờ khéo tu luyện các căn nên đạt được pháp
bất động.
6. Bất động pháp: Chỉ cho vị A la hán
có căn tính rất thù thắng, không thoái
chuyển đối với pháp đã chứng được.
[X. luận Tạp a tì đàm tâm Q.5; luận Đại
tì bà sa Q.62; luận Câu xá Q.25]. (xt. Cửu
Vô Học, A La Hán).
LỤC CHỦNG ẤN
Tức là 6 Ba la mật: Bố thí, Giới hạnh,
Nhẫn nhục, Tinh tiến, Thiền định và Bát
nhã(Trí huệ). Sáu Ba la mật là ấn khế chứng
minh của Bồ tát nên gọi là Lục chủng ấn.
[X. kinh Bồ tát thiện giới Q.1].
LỤC CHỦNG BẤT SINH
Sáu loại sinh mà người đã được Nhẫn vị
trong Tứ thiện căn thì không phải sinh vào.
1. Thú bất sinh: Không sinh vào các
đường ác.
2. Sinh bất sinh: Không sinh vào loài
đẻ trứng, đẻ nơi ẩm ướt.
3. Xứ bất sinh: Không sinh vào cõi
trời Vô tưởng, Bắc câu lư châu, trời Đại
phạm v.v...
4. Thân bất sinh: Không sinh làm
phiến sỉ(người không có nam căn),bán trạch
ca(người nam có căn nhưng không đầy đủ),

hai hình v.v...
5. Hữu bất sinh: Không sinh làm bậc
Thánh quả Dự lưu trong cõi Dục.
LỤC CHỦNG BẤT SINH

L
2885
6. Hoặc bất sinh: Không sinh các hoặc
thuộc Kiến đạo.
Người chứng đắc Hạ nhẫn vị trong Tứ
thiện căn, chỉ được Thú bất sinh, đến khi
chứng đắc Thượng nhẫn vị mới được 5 bất
sinh còn lại.
[X. luận Câu xá Q.23].
LỤC CHỦNG CHẤN ĐỘNG
Cũng gọi Lục biến chấn động, Lục phản
chấn động.
Gọi tắt: Lục chấn, Lục động.
Sáu tướng chấn động.
Theo phẩm Tựa kinh Đại bát nhã quyển
1, sự chấn động của mặt đất tùy theo
phương hướng mà có 6 tướng: Đông trồi
tây sụt,tây trồi đông sụt,nam trồi bắc sụt,
bắc trồi nam sụt, bên trồi giữa sụt và giữa
trồi bên sụt.
Theo kinh Hoa nghiêm quyển 16 (bản
dịch mới) và kinh Quảng bác nghiêm tịnh
bất thoái chuyển luân quyển 1, thì 6 tướng
động là: Động, khởi, dũng, chấn, hống, kích
(dao). Sáu thứ này mỗi thứ lại chia làm 3
tướng: Tiểu(độc), Trung(biến), và Đại(phổ
biến, đẳngbiến), vì thế nên cộng chung lại
thì có 18 tướng là: Động, biến động, đẳng
biến động, khởi, biến khởi, đẳng biến khởi,
dũng, biến dũng, đẳng biến dũng, chấn,
biến chấn, đẳng biến chấn, hống, biến hống,
đẳng biến hống, kích, biến kích và đẳng
biến kích.
Kinh Đại phương quảng đại trang
nghiêm quyển 2 thì nêu 18 tướng chấn động
là: Dao động, cực dao động, biến dao động,
khấu kích, cực khấu kích, biến khấu kích,

di chuyển, cực di chuyển, biến di chuyển,
dũng phúc, cực dũng phúc, biến dũng phúc,
xuất thanh, cực xuất thanh, biến xuất
thanh, biên dũng trung một trung dũng
biên một(bên trồi giữa sụt giữa trồi bên sụt),
đông dũng tây một tây dũng đông một (đông
trồi tây sụt tây trồi đông sụt), nam dũng bắc
một bắc dũng nam một(nam trồi bắc sụt
bắc trồi nam sụt)...
(xt. Lục Chấn).
LỤC CHỦNG CHÍNH HẠNH
I. Lục Chủng Chính Hạnh.
Sáu chính hạnh của hàng Bồ tát.
Đại thừa trang nghiêm kinh luận quyển
12 cho rằng, 6 Ba la mật là chính hạnh của
Bồ tát, tức là Bố thí chính hạnh, Giới chính
hạnh, Nhẫn chính hạnh, Tinh tiến chính
hạnh, Thiền định chính hạnh và Bát nhã
chính hạnh.
Còn luận Biện trung biên quyển hạ
thì dựa vào hành tướng của 10 Ba la mật
mà chia làm 6 thứ chính hạnh là: Tối
thắng chính hạnh, Tác ý chính hạnh, Tùy
pháp chính hạnh, Li nhị biên chính hạnh,
Sai biệt chính hạnh và Vô sai biệt chính
hạnh.
(xt. Lục Ba La Mật).
II. Lục Chủng Chính Hạnh.
Chỉ cho 6 chính hạnh vãng sinh Tịnh
độ cực lạc.
Phần Tán thiện nghĩa trong Quán kinh
sớ, ngài Thiện đạo nêu 6 chính hạnh ấy là:
Đọc tụng, Quán sát, Lễ bái, Xưng danh và
Tán thán cúng dường. Ngài Pháp nhiên,
người Nhật bản, đem chia chính hạnh Tán
thán cúng dường làm 2 thứ là Tán thán chính
hạnh và Cúng dường chính hạnh, thành là
6 chính hạnh.

LỤC CHỦNG CHUYỂN VỊ
Tùy theo giai vị chứng được, quả Chuyển
y được chia làm 6 loại:
1. Tổn lực ích năng chuyển: Trong giai
vị Tư lương và giai vị Gia hạnh, giảm dần
thế lực của chủng tử hiện hành mà tăng thêm
công năng của chủng tử vô lậu.
LỤC CHỦNG CHUYỂN VỊ

L
2886
2. Thông đạt chuyển: Ở giai vị Thông
đạt, đoạn 2 chướng Phân biệt khởi và chứng
1 phần chân như.
3. Tu tập chuyển: Ở giai vị Tu đạo, đoạn
2 chướng Câu sinh khởi, dần dần tiến tới
chuyển y rốt ráo.
4. Quả viên mãn chuyển: Ở giai vị Diệu
giác, đoạn tất cả chủng tử của 2 chướng,
chứng đắc Phật quả.
5. Hạ liệt chuyển: Chuyển y của hàng
Nhị thừa, chỉ chứng nhân không, đến khôi
thân diệt trí.
6. Quảng đại chuyển: Chuyển y của
hàng Bồ tát, chứng nhân không và pháp
không, vào Niết bàn Vô trụ.
[X. Nhiếp Đại thừa luận bản Q.hạ; luận
Thành duy thức Q.10; Bách pháp vấn đáp
sao Q.8]. (xt. Lục Chuyển Y).
LỤC CHỦNG CHƯỚNG
Sáu chướng ngại gặp phải khi muốn vào
tam muội Chân như.
1. Nghi hoặc: Còn nghi ngờ về lí.
2. Bất tín: Khởi tâm do dự làm mất căn
lành.
3. Phỉ báng: Tin vào pháp tà, chê bai
chính đạo.
4. Trọng tội nghiệp chướng: Phạm 5
tội nghịch, 4 tội trọng.
5. Ngã mạn: Cậy mình tự cao.
6. Giải đãi: Biếng nhác buông thả.
LỤC CHỦNG CÚNG CỤ
Sáu thứ phẩm vật cúng dường đức Phật:
Nước, hương xoa, hoa, thức ăn uống, đèn
và hương đốt. Nếu phối hợp 6 phẩm vật
này với 6 độ, thì nước biểu thị cho bố thí,

hương xoa biểu thị cho trì giới, hoa biểu thị
cho nhẫn nhục, thức ăn uống biểu thị cho
thiền định, đèn biểu thị cho trí tuệ và hương
đốt biểu thị cho tinh tiến.
[X. Chân tục Phật sự biên Q.2].
LỤC CHỦNG ĐIỀU PHỤC
Sáu pháp của Bồ tát dùng để điều phục
các sự chướng ngại:
1. Tính điều phục: Bồ tát vốn có chủng
tính thiện căn, cho nên tu thiện pháp để điều
phục các phiền não chướng của thân tâm.
2. Chúng sinh điều phục: Bồ tát điều
phục tất cả chúng sinh, rõ biết sự sai khác
giữa tính Thanh văn, tính Duyên giác, cho
đến căn tính của người và trời, để khiến tất
cả chúng sinh đều có thể đắc đạo.
3. Hạnh điều phục: Bồ tát tu muôn hạnh
điều phục phiền não, vì chúng sinh mà tu
khổ hạnh nên không hối hận.
4. Phương tiện điều phục: Bồ tát dùng
mọi phương tiện điều phục chúng sinh, đối
với người mới phát tâm, dạy giữ gìn giới
cấm để thoát li sinh tử, đối với người đã
phát tâm thì khiến gần gũi bạn lành, thụ
trì kinh pháp.
5. Thục điều phục: Đối với chúng sinh
không có thiện căn, Bồ tát nói về sự vui
sướng ở cõi người, cõi trời, khiến phát tâm
bồ đề; còn đối với chúng sinh có thiện căn,
Bồ tát tuyên thuyết pháp xuất thế gian,
khiến họ tăng trưởng thiện căn để thành
thục thiện quả.
6. Thục điều phục ấn, Ấn là pháp ấn:
Tự thân Bồ tát đã thành thục thiện pháp
mà in vào tâm mình. Ấn có 3 thứ:
a) Hạ thục điều phục ấn: Bồ tát chuyên
niệm bồ đề, tâm tuy nhu nhuyến nhưng chưa
được thanh tịnh.

b) Trung thục điều phục ấn: Tâm Bồ tát
tuy được thanh tịnh, nhưng chưa thể đạt tới
trạng thái tĩnh lặng rốt ráo.
c) Thượng thục điều phục ấn: Bồ tát tu
hành nhiều kiếp, hoàn toàn thanh tịnh, tuyệt
đối vắng lặng, đạo phẩm tròn đầy.
[X. kinh Bồ tát thiện giới Q.3].
LỤC CHỦNG CÚNG CỤ

L
2887
LỤC CHỦNG GIỚI
Sáu loại giới luật do Bồ tát thụ trì:
1. Hồi hướng giới: Hồi hướng hết thảy
chúng sinh cùng thành quả Phật.
2. Quảng bác giới: Thu nhiếp tất cả các
giới đã học.
3. Vô tội hoan hỉxứ giới: Xa lìa 5 dục,
không hủy phạm các giới, được an lạc vì tâm
hoan hỉ.
4. Hằng thường giới: Trọn đời không
lìa bỏ các giới đã học.
5. Kiên cố giới: Không để lợi dưỡng,
cung kính, phiền não, tùy phiền não v.v...
làm mê hoặc mà hủy hoại giới cấm.
6. Thi la trang nghiêm cụ tương ứng
giới: Đầy đủ tất cả sự trang nghiêm về giới.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.5; luận Du già
sư địa Q.42].
LỤC CHỦNG HỒI HƯỚNG
Sáu ý nghĩa hồi hướng Tây phương.
Theo An lạc tập quyển hạ của ngài Đạo
xước, sự hồi hướng không ngoài 6 ý nghĩa
sau đây:
1. Hồi hướng các thiện nghiệp đã tu về
đức Phật A di đà, khi đã sinh về cõi nước
kia được 6 thần thông, thì trở lại thế gian để
cứu giúp chúng sinh, đó là Bất trụ đạo.
2. Hồi nhân hướng quả.
3. Hồi hạ hướng thượng.
4. Hồi trì(chậm)hướng tốc(nhanh),đó
là Bất trụ thế gian.
5. Hồi thí chúng sinh, bi niệm hướng
thiện.
6. Hồi nhập Sa bà, lìa bỏ tâm phân biệt.
LỤC CHỦNG KHỔ HẠNH NGOẠI ĐẠO

Sáu thứ ngoại đạo tu khổ hạnh ở Ấn độ
cổ đại. Đó là:
1. Tự ngã ngoại đạo: Ngoại đạo chuyên
nhịn đói.
2. Đầu uyên ngoại đạo: Ngoại đạo khi
trời lạnh thì xuống vực sâu để chịu cái khổ
giá rét.
3. Phó hỏa ngoại đạo: Ngoại đạo đốt
thân mình bằng 5 nguồn nhiệt (nằm phơi
mình dưới nắng nóng, 4 chung quanh thì đốt
lửa).
4. Tự tọa ngoại đạo: Ngoại đạo ở trần,
ngồi chỗ đất trống, bất luận thời tiết nóng
hay lạnh.
5. Tịch mặc ngoại đạo: Ngoại đạo
thường ở các nơi nghĩa địa, gò mả, im lặng
không nói.
6. Ngưu cẩu ngoại đạo: Ngoại đạo giữ
cácgiớibò, giới chó để mong được sinh
lên cõi trời.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.16 (bản Bắc).
LỤC CHỦNG LUẬN
Sáu thứ luận. Luận, nghĩa là quyết định
sự đúng sai, nghị luận chỗ ưu khuyết.
Theo luận Du già sư địa quyển 15 thì 6
thứ luận là:
1. Ngôn luận: Dùng tất cả lời nói để
quyết định việc đúng sai, biện luận chỗ ưu
khuyết.
2. Thượng luận: Thượng nghĩa là cao
thượng, tôn quí. Tất cả sự lí thế gian, tùy
theo chỗ tôn quí, tùy theo chỗ thấy nghe
mà quyết định đúng sai, biện luận ưu khuyết.
3. Tránh luận: Tránh nghĩa là ngăn dứt.
Dùng lời lẽ biện luận để ngăn dứt lỗi lầm
của đối phương.
4. Hủy báng luận: Vì mang hận trong
lòng nên dùng những lời thô bỉ, bất nhã,

dối trá để hủy báng lẫn nhau.
5. Thuận chính luận: Tùy thuận chính
pháp, vì chúng sinh mà nghiên cứu nghĩa
lí để quyết định đúng sai, khiến dứt trừ
ngờ vực.
LỤC CHỦNG LUẬN

L
2888
6. Giáo đạo luận: Giáo là dạy bảo, đạo
là dẫn dắt. Nghĩa là quyết định đúng sai,
biện luận ưu khuyết để dạy bảo, dắt dẫn
mọi người, làm cho họ mở tỏ được trí chân
thực, người tâm chưa định thì khiến tâm
được định, người tâm đã định thì giúp cho
họ được giải thoát.
LỤC CHỦNG LỰC
Sáu thứ sức mạnh thông thường ở thế
gian được nói trong kinh Tăng nhất a hàm
quyển 31 như sau:
1. Trẻ con lấy tiếng khóc làm sức mạnh:
Đứa trẻ muốn đòi cái gì không nói được,
nên chỉ dùng tiếng khóc.
2. Người đàn bà dùng sự giận hờn làm
sức mạnh: Đàn bà vốn nhu mì, nếu cần tranh
cãi, tất phải dùng sự giận hờn.
3. Vị sa môn lấy nhẫn nhục làm sức
mạnh: Sa môn thường lấy sự nhẫn nhục làm
sức mạnh, có thể chống đỡ nghịch cảnh mà
không sân hận.
4. Quốc vương lấy kiêu mạn làm sức
mạnh: Uy thế của Quốc vương được tôn
trọng, có năng lực làm cho nhân dân qui
phục.
5. Vị La hán lấy sự chuyên tinh làm sức
mạnh: La hán tu hành dũng mãnh tinh tiến,
tâm không buông thả.
6. Chư Phật lấy từ bi làm sức mạnh: Chư
Phật vận dụng tâm từ bi làm lợi ích cho hết
thảy chúng sinh, không gì làm cho các Ngài
trở ngại.
LỤC CHỦNG MỘNG
Sáu trạng thái mộng được nói trong Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩasao quyển 50 là:

1. Chính mộng: Mộng tự hình thành,
khi trong tâm không có gì xúc động.
2. Ngạc mộng: Mộng hình thành do
trong tâm có sự kinh ngạc.
3. Tư mộng: Mộng hình thành vì trong
tâm có chỗ tư duy.
4. Ngụ mộng: Do ban ngày thấy các sự
vật, ban đêm thành mộng.
5. Hỉ mộng: Mộng hình thành do trong
tâm có điều vui mừng.
6. Cụ mộng: Mộng hình thành do trong
tâm có sự sợ hãi.
LỤC CHỦNG NHIẾP
Nhiếp hàm ý là thu lấy, nhận lấy.
Theo kinh Bồ tát địa trì quyển 11, Bồ
tát dùng 6 pháp để thu nhiếp các chúng sinh
ở quá khứ, hiện tại và mãi mãi về sau, không
biết mỏi mệt. Sáu pháp đó là:
1. Đốn nhiếp: Đốn là nhanh chóng. Từ
khi mới phát tâm, đối với các chúng sinh,
Bồ tát có ý tưởng họ chính là cha mẹ, nên
tùy theo sức mình, Bồ tát tạo mọi sự vui
thích làm lợi ích để thu nhiếp họ.
2. Tăng thượng nhiếp: Sau khi phát tâm,
đối với cha mẹ, Bồ tát khởi tâm tôn trọng,
dùng các phương tiện khuyên cha mẹ tu
thiện pháp, tùy thời cúng dường, nhớ ơn
báo ơn. Đối với vợ con, họ hàng, dạy tu pháp
lành, giúp họ thắng tiến. Nếu Bồ tát làm
vua, thì nhiếp phục nhân dân theo đúng
chính pháp, không xử phạt một cách trái
phép, dùng tài pháp làm lợi ích cho họ, tùy
theo khả năng, dạy các chúng sinh, siêng tu
thiện pháp.
3. Thủ nhiếp: Bồ tát thường thu nhiếp
chúng sinh bằng 2 pháp là:
a) Xả tâm: Đem tiền của làm lợi ích cho
hết thảy chúng sinh, khiến họ không còn

nghèo khổ.
b) Từ bi tâm: Dùng chính pháp giáo hóa
tất cả chúng sinh, khiến họ xa lìa tà kiến.
4. Cửu nhiếp: Bồ tát nhiếp thủ chúng
sinh trải qua nhiều số kiếp, giáo hóa lâu dài
mới được thành thục.
5. Bất cửu nhiếp: Bồ tát nhiếp thủ chúng
LỤC CHỦNG NHIẾP

L
2889
sinh, chỉ giáo hóa trong thời gian ngắn mà
họ đã được thành thục.
6. Hậu nhiếp: Sau 5 Nhiếp pháp ở trước,
cuối cùng, Bồ tát nhiếp thủ chúng sinh làm
cho họ được thành thục ngay trong đời này.
LỤC CHỦNG PHÁP SƯ
Cũng gọi Lục pháp sư.
Sáu loại pháp sư. Pháp sư là người đối
với diệu pháp có thể tự thể ngộ, lại có khả
năng đem diệu pháp dạy bảo người khác.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 16 thì 6
loại pháp sư là:
1. Tín lực cố thụ: Vị pháp sư đem lòng
tin lắng nghe chính pháp, dù chỉ 1 câu kinh,
1 bài kệ cũng nhận lãnh trong tâm.
2. Niệm lực cố trì: Vị pháp sư nhờ sức
ghi nhớ nên giữ gìn pháp đã được nghe,
không quên mất.
3. Khán văn vi độc: Vị pháp sư xem
văn kinh và tuyên đọc cho mọi người nghe.
4. Bất vong vi tụng: Vị pháp sư thuộc
lòng văn kinh và đọc tụng tự nhiên, không
có quên mất.
5. Tuyên truyền vi thuyết: Vị pháp sư
đem pháp mình nhận lãnh được, lần lượt
tuyên thuyết cho người khác nghe.
6. Nan hiểu tu thích: Những kinh giáo
do đức Phật nói nghĩa lí sâu xa, khó hiểu rõ
được, bởi thế, vị pháp sư cần phải giải thích
cho mọi người, giúp họ liễu ngộ.
LỤC CHỦNG QUYỀN ẤN
Sáu loại quyền ấn được dùng làm ấn
căn bản khi kết thủ ấn trong Mật giáo.
Quyền là nắm tay. Vì hình dáng của6loại
ấn này giống như nắm tay nên gọi là Quyền

ấn. Đó là:
1. Kim cương quyền ấn: Đặt ngón tay
cái vào trong lòng bàn tay, rồi nắm lại
thành quyền.
2. Liên hoa quyền ấn (cũng gọi Thai
quyền): Co 4 ngón út, vô danh, giữa và trỏ
lại, đặt đầu ngón cái bên ngoài ngón trỏ,
giữa lóng thứ 1 và thứ 2.
3. Nội phược quyền ấn(gọi tắt: Nội
phược): Tréo tay thành quyền, 10 ngón đan
vào nhau ở trong lòng bàn tay, ngón cái của
tay phải đặt lên trên ngón cái của tay trái.
4. Ngoại phược quyền ấn(gọi tắt: Ngoại
phược): Tréo tay thành quyền, 10 ngón đan
vào nhau ở ngoài bàn tay, ngón cái của tay
phải đặt lên trên ngón cái của tay trái.
Bốn Quyền ấn trên đây là các ấn cơ bản
thường dùng trong Mật giáo.
5. Phẫn nộ quyền ấn: Trước hết kết ấn
Kim cương quyền, sau đó dựng đứng ngón
trỏ và ngón út.
6. Như lai quyền ấn: Hai tay nắm lại
chồng lên nhau, tay phải đặt phía trên, kết
ấn Kim cương quyền; tay trái đặt phía dưới,
kết ấn Liên hoa quyền, nhưng ngón cái của
ấn Liên hoa quyền để trong lòng bàn tay phải.
Trong 6 ấn nói trên, Liên hoa quyền
còn được gọi là Như lai quyền, Thai tạng
quyền.Trong các kinh quĩ nói về Như lai
quyền phần nhiều là chỉ cho Liên hoa quyền.
Có thuyết cho rằng trong 6 quyền ấn này
chỉ có 4 loại trước là ấn căn bản, còn 2
quyền ấn sau thì không phải, nhưng vì 6
ấn đều có hình dáng giống như nắm tay,
nên gọi chung là “Lục chủng quyền ấn”.
LỤC CHỦNG QUYỀN ẤN
Phẫn nộ quyền Nội phược quyền Kim cương quyền
Như lai quyền Ngoại phược quyền Liên hoa quyền

L
2890
Lục chủng quyền ấn và Thập nhị hợp
chưởng đều là ấn cơ bản trong các ấn tướng
của Mật giáo.
[X. phẩm Mật ấn kinh Đại nhật Q.4; Đại
nhật kinh sớ Q.13; Đại nhật kinh nghĩa thích
Q.10]. (xt. Tứ Chủng Quyền, Như Lai Quyền).
LỤC CHỦNG TAM BẢO
Sáu chủng loại Tam bảo.
1. Đồng thể tam bảo(cũng gọi Nhất thể
tam bảo): Phật Pháp Tăng tên tuy có 3
nhưng thể tính thì là một. Tức Tam bảo
cùng lấypháp thân chân như của tịnh pháp
giới làm thể.
2. Biệt thể tam bảo(cũng gọi Biệt tướng
tam bảo, Hóa tướng tam bảo): Thể tướng của
Tam bảo đều khác nhau. Như 3 thân của
Phật là Phật bảo, giáo lí hành quả vô lậu của
Tam thừa là Pháp bảo, Thánh chúng Tam
thừa là Tăng bảo.
3. Nhất thừa tam bảo: Tam bảo thuộc
về Nhất thừa giáo là phương tiện tu chứng
của chủng tính bất định. Trong đó, Pháp
thân cứu cánh là Phật bảo, pháp Nhất thừa
là Pháp bảo, chúng Bồ tát Nhất thừa là
Tăng bảo.
4. Tam thừa tam bảo: Tam bảo chung
cho cả hàng Tam thừa. Trong đó, 3 thân
Phật vì hàng Tam thừa mà ứng hiện là Phật
bảo, pháp Tam thừa là Pháp bảo, chúng Tam
thừa là Tăng bảo.
5. Chân thực tam bảo: Căn cứ vào giáo
chỉ chân thực của Tam thừa mà bàn về thực
nghĩa của Tam bảo đồng thể, biệt thể, Nhất
thừa, Tam thừa v.v... Trong đó, lấy 3 thân
làm Phật bảo, lấy giáo, lí, hành, quả vô lậu

làm Pháp bảo tam thừa, lấy tất cả chúng
Thánh trụ hướng, trụ quả, trụ đạo v.v... làm
Tăng bảo.
6. Trụ trì tam bảo: Xá lợi Phật, các loại
tượng Phật, tranh Phật v.v... là Phật bảo, biểu
thị cho Phật bảo vĩnh viễn trụ thế. Đại tạng
kinh biểu thị cho Pháp bảo trụ thế bất diệt,
những vị xuất gia là Tăng bảo, biểu thị Phật
pháp lưu thông.
[X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.6].
LỤC CHỦNG TÁN LOẠN
Sáu nguyên do làm cho tâm ý tán loạn.
1. Tự tính tán loạn: Tự tính của 5 thức
trước là mắt, tai, mũi, lưỡi và thân rong ruổi
theo các cảnh tượng bên ngoài, không thể
an định.
2. Ngoại tán loạn: Trong lúc tu thiện, bị
cảnh ngũ dục mê hoặc nên tâm bị tán loạn.
3. Nội tán loạn: Khi tu thiền định, tâm
bị động loạn, nên tham đắm trần cảnh, mà
lui sụt công phu tu tập.
4. Tướng tán loạn: Giả tạo tướng tu
thiện nên tâm bị lui sụt.
5. Thô trọng tán loạn: Lúc tu thiện
pháp, tâm sinh khởi các chấp trước thô trọng
như ngã, ngã sở, ngã mạn, nên thiện pháp
tu tập không thanh tịnh.
6. Tác ý tán loạn: Nương theo ngoại giáo,
gắng sức tu tập, đã không được chứng ngộ,
trái lại còn sinh tâm tán loạn.
[X. luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1].
LỤC CHỦNG THÂN PHONG
Chỉ cho 6 loại khí di chuyển trong thân
con người.
Cứ theo luận Hiển tông quyển 29 thì 6
thứ khí ấy là:
1. Nhập tức phong: Hơi gió bên ngoài

đưa vào thân, tức là thời kì các chúng sinh
còn ở trong thai noãn, trước hết trong rốn
có gió nghiệp nổi dậy, xuyên qua thân thành
huyệt, lại có gió ở bên ngoài lần lượt từ mũi,
miệng nối nhau luồn vào.
2. Xuất tức phong: Hơi gió bên trong
thoát ra, khi có hơi gió bên ngoài đưa vào.
LỤC CHỦNG THÂN PHONG

L
2891
3. Phát ngữ phong: Hơi gió phát ra tiếng
nói. Nghĩa là gió sinh ra từ trong rốn, lưu
chuyển qua cổ họng, rung động môi lưỡi mà
phát ra âm thanh.
4. Trừ khí phong: Loại khí tẩy trừ
những vật nhớp nhúa trong thân. Vì tâm
sinh các cảm giác đau khổ, muốn trừ bỏ,
dùng gió dẫn ra bên ngoài, sức gió này làm
cho thân được yên ổn, nên gọi là Trừ khí
phong.
5. Tùy chuyển phong: Loại khí chuyển
khắp các lỗ chân lông của thân thể.
6. Động thân phong: Sự động chuyển
của thân đều thuộc về gió.
LỤC CHỦNG THỰC
Sáu pháp thụ thực của tỉ khưu.
1. Khất thực: Tỉ khưu không dùng
những phương thức bất chính để được thức
ăn, cũng không nhận lời mời đến nhà cư sĩ
thụ trai, mà chỉ thực hành pháp khất thực
(xin thức ăn), tinh tiến tu đạo, tạo cơ hội cho
người bố thí được hưởng phúc lợi.
2. Thứ đệ khất thực: Tỉ khưu đi khất
thực không phân biệt giàu nghèo, phải có
tâm bình đẳng từ ái đối với chúng sinh, theo
thứ tự từng nhà để khất thực.
3. Bất tác dư thực pháp: Tỉ khưu
không nên thụ thực nhiều lần trong ngày,
cũng không nên tích trữ thức ăn còn lại
(dư thực).
4. Nhất tọa thực: Chỉ thụ thực 1 lần
vào đúng giờ ngọ.
5. Nhất sủy thực(cũng gọi Tiết lượng thực):
Tiết giảm việc ăn uống để lợi cho việc tu
đạo.

6. Bất trung hậu ẩm tương: Sau giờ
ngọ không được uống nước đường, nước
trái cây v.v... để khỏi mắc lỗi tà mệnh và
gây chướng ngại cho việc tu đạo.
[X. Đại tì lô giá na kinh cúng dường thứ
đệ pháp sớ Q.thượng].
LỤC CHỦNG TÍNH
I. Lục Chủng Tính.
Sáu chủng tính của A la hán.
Tùy theo căn cơ lợi độn, A la hán được
chia làm 6 loại:
1. Thoái pháp (Phạm: Parihàịadharman):
Vị này gặp chút duyên ác liền
lui sụt mất pháp đã chứng được.
2. Tư pháp(Phạm: Cetanà-dharman):
Vị này vì lo sợ bị lui sụt mất quả đã chứng
được, nên thường nghĩ đến việc tự hại.
3. Hộ pháp (Phạm: Anurakwaịàdharman):
Đối với pháp đã chứng được, vị
này hoan hỉ và có thể tự giữ gìn.
4. An trụ pháp(Phạm:Sthitàkaôpyadharman),
cũng gọi Trụ pháp, Trụ bất động
pháp. Vị này không lui nhưng cũng không
tiến, mà an trụ ở địa vị của mình.
5. Kham đạt pháp (Phạm:Prativedhanàdharman),
cũng gọi Thăng tiến pháp. Vị
này khéo tu luyện các căn, mau đạt được
pháp Bất động.
6. Bất động pháp (Phạm: Akopyadharman):
Đối với pháp đã chứng được, vị
này không hề bị lui sụt.
Sáu chủng tính này, từ giai vị Tứ thiện
căn trở lên đã có, vì thế đến giai vị Vô học
cũng sinh ra 6 loại khác. Trong đó, 5 loại
trước thuộc về độn căn, loại thứ 6 là Bất
động pháp thì thuộc về lợi căn. Ở giai vị
Kiến đạo, 5 loại trước gọi là Tín giải, Bất
động pháp gọi là Kiến chí. Ở giai vị Tu đạo,

5 loại trước gọi là Tùy tín hành, còn Bất
động pháp thì gọi là Tùy pháp hành. Ở giai
vị Vô học đạo, 5 loại trước gọi là Thời ái
tâm giải thoát, Thời giải thoát, còn Bất động
pháp thì gọi là Bất thời giải thoát, Bất động
tâm giải thoát.
Ngoài ra, trong giai vị Hữu học Kiến đạo
và Tu đạo thì Thoái pháp và Tư pháp thiếu
2 loại gia hạnh là Hằng thời và Tôn trọng,
LỤC CHỦNG TÍNH

L
2892
Hộ pháp chỉ có gia hạnh Hằng thời, An trụ
pháp chỉ có gia hạnh Tôn trọng, còn 2 loại
Kham đạt pháp và Bất động pháp thì có đủ
cả 2 gia hạnh Hằng thời và Tôn trọng.
Theo luận Đại tì bà sa quyển 62, 6 chủng
tính này được phối với 9 phẩm: Hạ hạ, Hạ
trung, Hạ thượng, Trung hạ, Trung trung,
Trung thượng, Thượng hạ, Thượng trung,
Thượng thượng.
[X. luận Đại tì bà sa Q.7; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.5, luận Câu xá Q.25; luận Thuận
chính lí Q.68; luận Hiển dương thánh giáo
Q.3; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.13].
(xt. Cửu Vô Học).
II. Lục Chủng Tính.
Cũng gọi Lục tính, Lục tuệ.
Sáu chủng tính của hàng Bồ tát được
phân biệt theo hành vị từ nhân đến quả.
Đó là:
1. Tập chủng tính: Chỉ cho giai vị Thập
trụ. Bồ tát ở giai vị này tu tập không quán,
phá trừ Kiến hoặc và Tư hoặc.
2. Tính chủng tính: Chỉ cho giai vị Thập
hành. Bồ tát ở giai vị này không trụ ở không,
mà có thể giáo hóa chúng sinh, phân biệt
tất cả pháp.
3. Đạo chủng tính: Chỉ cho giai vị Thập
hồi hướng. Bồ tát ở giai vị này, tu diệu quán
Trung đạo, nhờ đó mà thông đạt tất cả Phật
pháp.
4. Thánh chủng tính: Chỉ cho giai vị
Thập địa. Bồ tát ở giai vị này tu diệu quán
Trung đạo, phá 1 phần vô minh mà chứng
nhập Thánh vị.
5. Đẳng giác tính: Chỉ cho giai vị Đẳng

giác, Bồ tát ở giai vị này, tuy dưới Diệu giác
1 bậc, nhưng cao hơn 40 giai vị trước, nên
gọi là Đẳng giác tính.
6. Diệu giác tính: Chỉ cho giai vị Diệu
giác. Đây là giai vị Phật quả.
[X. phẩm Chủng tính trong kinh Bồ tát
địa trì Q.1; Nhân vương kinh sớ Q.trung
phần đầu (Viên trắc); Tứ giáo nghi Q.5;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ]. (xt.
Chủng Tính).
LỤC CHỦNG TRỤ
Sáu giai vị tu hành không thoái chuyển
của Bồ tát được nói đến trong luận Bồ tát
địa trì quyển 3 và Đại minh tam tạng pháp
số quyển 26. Đó là: Chủng tính trụ, Giải
hành trụ, Tịnh tâm trụ, Hành đạo tích trụ,
Quyết định trụ, Cứu kính trụ. Trụ nghĩa là
không chuyển lui. Sáu giai vị này đều là những
giai vị không chuyển lui nên gọi làTrụ.
1. Chủng tính trụ: Chỉ cho giai vị Bồ
tát Thập trụ, Thập hành. Bồ tát ở những
giai vị này thành tựu nhân duyên Phật đạo,
không hề chuyển lui mà tăng tiến mãi mãi.
2. Giải hành trụ: Chỉ cho Bồ tát ở giai
vị Thập hồi hướng. Bồ tát ở giai vị này tu
tập Trung đạo quán, làm phương tiện tiến
vào Sơ địa.
3. Tịnh tâm trụ: Chỉ cho Bồ tát ở Sơ
địa. Bồ tát ở giai vị này đoạn trừ Kiến hoặc
căn bản, được tâm vô lậu, lìa tâm ngã tướng
bất tịnh của phàm phu.
4. Hành đạo tích trụ: Chỉ cho hàng Bồ
tát từ địa thứ 2 đến địa thứ 7. Bồ tát ở những
giai vị này, đoạn trừ Tư hoặc căn bản, hiển
bày dấu vết chứng nhập hành đạo.
5. Quyết định trụ: Chỉ cho hàng Bồ tát
địa thứ 8, thứ 9. Bồ tát ở những giai vị này
đã đạt được chân thực, quyết định không

trở lui.
6. Cứu cánh trụ: Chỉ cho hàng Bồ tát
Thập địa. Bồ tát ở giai vị này đã đạt được
cứu cánh chân thực, giác và hạnh đều đầy
đủ, rốt ráo không trở lui.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.12].
LỤC CHỦNG XẢO PHƯƠNG TIÊN
Sáu phương tiện khéo léo của Bồ tát dùng
để hóa độ chúng sinh.
LỤC CHỦNG XẢO PHƯƠNG TIÊN

L
2893
1. Tùy thuận xảo phương tiện: Bồ tát
tùy thuận căn cớ chúng sinh mà dạy bảo,
khiến cho họ sinh niềm tin tưởng, ưa thích,
sau đó giảng nói các pháp sâu xa mầu nhiệm.
2. Lập yếu xả phương tiện: Yếu tức là
thệ ước. Nghĩa là Bồ tát lập nguyện tùy theo
sự mong cầu của chúng sinh mà cấp phát
cho họ tiền của, ruộng vườn, nhà cửa v.v...
rồi khuyên họ thụ trì giới cấm, tu hành thiện
pháp.
3. Dị tướng xảo phương tiện: Khi răn
dạy mà chúng sinh không thuận theo thì
Bồ tát khởi tâm từ bi, tạm thời hiện tướng
giận dữ, quở trách, khiến cho họ sợ hãi mà
bỏ ác làm thiện.
4. Bức bách xảo phương tiện: Đối với
kẻ phạm giới, Bồ tát cắt đứt mọi sự cung cấp
những vật cần dùng, hoặc phải trách phạt
để làm cho họ xa lìa ác pháp.
5. Báo ân xảo phương tiện: Bồ tát bố
thí tài vật cho chúng sinh, hoặc giúp họ thoát
khỏi khổ nạn, do đó chúng sinh khởi tâm
báo ân, nhưng Bồ tát không mong cầu tài
lợi thế gian ấy, mà dạy chúng sinh cúng
dường cha mẹ và thụ trì giới cấm.
6. Thanh tịnh xảo phương tiện: Bồ tát
từ cõi trời giáng sinh, xuất gia học đạo, thành
vô thượng bồ đề, làm cho lòng tin tưởng, ưa
thích của chúng sinh thêm bền chắc, khiến
tất cả hoặc nhiễm đều thanh tịnh.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.8].
LỤC CHỦNG Y CHÍNH VÔ NGẠI
Sáu thứ y chính vô ngại. Y chính tức là
Y báo và Chính báo. Y báo chỉ cho cõi nước
thế gian, cõi này là nơi y chỉ(nương tựa)của

thân, nên gọi là Y báo. Chính báo chỉ cho
thân ngũ ấm, thân này là thể chính do nghiệp
lực cảm báo, nên gọi là Chính báo.
Theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 1, nhờ
nghiệp vô lậu thanh tịnh mà chư Phật, Bồ
tát cảm được thân pháp tính, cho nên các
Ngài an trụ ở cõi nước thanh tịnh. Tuy an
trụ ở cõi Thường tịch quang, nhưng vì
nguyện hóa độ chúng sinh, nên các Ngài thị
hiện “Hạ tam quốc độ” và “Cửu giới thân”,
dùng sức thần thông chẳng thể nghĩ bàn,
hoặc ở trong thân hiện ra cõi nước, hoặc ở
trong cõi nước hiện ra thân; vì thân và cõi
nước viên dung tự tại, nên gọi là Y chính vô
ngại. Sự Y chính vô ngại này có thể được
chia một cách tổng quát thành 6 loại là:
1. Y nội hiện y: Trong 1 cõi nước lại
hiện tất cả cõi nước.
2. Chính nội hiện chính: Ở trong 1 thân
lại hiện tất cả thân.
3. Chính nội hiện y: Trong 1 thân lại
hiện tất cả cõi nước.
4. Y nội hiện chính: Ở trong 1 cõi nước
lại hiện tất cả thân.
5.Y nội hiện y chính: Trong vi trần
quốc độ hiện vô số Phật thân, lại hiện tất cả
cõi Phật.
6. Chính trung hiện chính y: Trong
thân mình hiện thân chư Phật, lại hiện cõi
nước của chư Phật.
(xt. Y Chính Nhị Báo).
LỤC CHỦNG Ý NHẠO
Cũng gọi Tư tu lục ý.
Sáu thứ ý nhạo. Ý nhạo nghĩa là trong
tâm ưa thích khi muốn làm một việc gì.
Theo luận Nhiếp Đại thừa, Bồ tát tu tập
tất cả pháp môn trong tâm cần phải vui
mừng. Sáu thứ ý nhạo là:

1. Quảng đại ý nhạo: Bồ tát dâng 7 thứ
báu trong khắp các thế giới nhiều như số
cát sông Hằng cúng dường Như lai, lại thực
hành trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền
định, trí tuệ, cho đến hiện tại chứng được
quả Phật cũng không thấy nhàm đủ.
2. Trường thời ý nhạo: Bồ tát thực hành
6 độ cho đến hiện đời chứng được quả Phật
mà thường ưa thích không hề gián đoạn.
LỤC CHỦNG Ý NHẠO

L
2894
3. Hoan hỉ ý nhạo: Bồ tát thường đem
lục độ làm lợi ích loài hữu tình, do làm việc
ấy mà tâm sinh hoan hỉ.
4.Hạ ân ý nhạo(cũng gọi Hữu ân đức ý
nhạo): Bồ tát thực hành 6 độ mang lại lợi
ích cho hữu tình, nhưng không thấy mình
có ban ơn cho họ.
5. Đại chí ý nhạo: Bồ tát đem công đức
thiện căn do thực hành lục độ mà được, hồi
hướng cho tất cả chúng sinh, khiến họ cùng
được thắng quả.
6. Thuần thiện ý nhạo(cũng gọi Thiện
hảo ý nhạo): Bồ tát với tâm thuần thiện không
xen tạp, đem công đức thiện căn do thực
hành lục độ mà có được hồi hướng cho chúng
sinh để cùng cầu quả Phật.
LỤC CHUYỂN Y
Chuyển y nghĩa là chuyển bỏ chỗ y chỉ
thấp kém mà chứng được chỗ thanh tịnh
thù thắng.
Tông Pháp tướng căn cứ vào sự khác
nhau giữa các giai vị đạt được mà chia
Chuyển y làm 6 loại:
1. Tổn lực ích năng chuyển: Tức chuyển
y của Tư lương vị và Gia hành vị. Hai giai vị
này tu tập thắng giải và có tâm hổ thẹn, cho
nên giảm thiểu được sức mạnh của chủng
tử ô nhiễm, mà tăng cường thế lực của chủng
tử thanh tịnh, tuy chưa đoạn diệt các chủng
tử Phiền não chướng và Sở tri chướng, chưa
chứng được chuyển y, nhưng đã dần dần
chế phục được chủng tử hiện hành, nên cũng
gọi Chuyển.
2. Thông đạt chuyển: Tức là chuyển y
của giai vị Thông đạt. Dùng trí Vô phân

biệt của Kiến đạo dứt trừ sự thô trọng của 2
chướng Phân biệt khởi mà chứng được 1
phần chuyển y chân thực.
3. Tu tập chuyển: Tức là chuyển y của
giai vị Tu đạo. Do nhiều lần tu tập trí vô
phân biệt của Thập địa, dần dần đoạn trừ
sự thô trọng của 2 chướng Câu sinh khởi
mà lần lượt chứng được chuyển y chân thực.
4. Quả viên mãn chuyển(gọi tắt: Viên
mãn chuyển): Tức là chuyển y của giai vị
Cứu cánh. Hoàn thành những việc khó
làm trong 3 đại a tăng kì kiếp, khi Kim
cương dụ định hiện tiền, đối với Vô gián
đạo đoạn hết tất cả sự thô trọng, đối với
Giải thoát đạo thì chứng được Bồ đề, Niết
bàn, là thành tựu chuyển y viên mãn của
quả Phật.
5. Hạ liệt chuyển: Tức là chuyển y của
quả vị Nhị thừa. Hàng Nhị thừa do tâm tự
lợi chán khổ thích vắng lặng, chỉ thông đạt
được Sinh không chân như, đã dứt trừ chủng
tử Phiền não chướng, nhưng chưa đoạn trừ
được chủng tử của Sở tri chướng, chỉ chứng
được Sinh không.
6. Quảng đại chuyển: Chuyển y của quả
vị Đại thừa. Hàng Đại thừa vì lợi tha nên
thú hướng tới Đại bồ đề, không nhàm chán
sinh tử, không ưa thích Niết bàn, thông đạt
lí Nhị không chân như, đoạn trừ tất cả chủng
tử của 2 chướng, mau chứng Đại bồ đề, Đại
niết bàn.
[X. phần Quả đoạn trong Nhiếp đại thừa
luận bản Q.hạ; luận Thành duy thức Q.10;
Nhiếp đại thừa luận thích Q.9 (Vô tính);
Thành duy thức luận thuật kí Q.10 phần
cuối; Duy thức luận đồng học sao Q.10, phần
2; Bách pháp vấn đáp sao Q.8].
LỤC CÚ NGHĨA

........
Phạm:Wađ-padàrtha.
Sáu phạm trù dùng để hiển bày thực thể,
thuộc tính và nguyên lí sinh thành, hoại diệt
của tất cả pháp, do Tổ của học phái Thắng
luận ở Ấn độ cổ đại là Ưu lâu khư (Phạm:
Ulùka) lập ra.
1. Thực cú nghĩa: (Phạm: Dravyapadàrtha),
tức Chủ đế, cũng gọi Sở y đế.
Chỉ cho thực thể của các pháp. Gồm 9 thứ:
LỤC CÚ NGHĨA

L
2895
Địa, thủy, hỏa, phong, không, thời, phương,
ngã và ý.
2. Đức cú nghĩa: (Phạm: Guịapadàrtha),
tức Y đế, chỉ cho công năng và
thuộc tính của Thực cú nghĩa.
Kinh Thắng luận (Phạm: Vaizewikasùtra),
nêu 17 đức: Sắc, hương, vị, xúc, số
lượng, biệt thể, hợp, li, bỉ thế, thử thể, giác,
lạc, khổ, dục, sân và cần dũng. Luận Thập
cú nghĩa lại thêm 7 đức nữa là: Trọng thể,
dịch thể, nhuận, hành, pháp, phi pháp, và
thanh, tổng cộng thành 24 đức.
3. Nghiệp cú nghĩa: (Phạm: Karmapadàrtha),
tức Tác đế(dụng đế), chỉ cho sự
vận động của thực thể, có 5 thứ: Thủ, xả,
khuất, thân, hành.
4. Đồng cú nghĩa: (Phạm:Sàmànyapadàrtha),
tức Tổng tướng đế, cũng gọi
Tổng đế. Chỉ cho tính chất chung của các
pháp.
5. Dị cú nghĩa: (Phạm: Vizewapadàrtha),
tức Biệt tướng đế, cũng gọi Biệt
đế. Chỉ cho tính chất sai biệt của các pháp.
Có chỗ gọi là Đồng dị cú nghĩa.
6. Hòa hợp cú nghĩa: (Phạm:Samavàyapadàrtha),
cũng gọi Vô chướng ngại đế.
Nghĩa là 5 cú nghĩa: Thực, đức, nghiệp, đồng,
dị nhiếp thuộc lẫn nhau mà không lìa nhau.
[X. phẩm Phá thần trong Bách luận
Q.thượng; luận Thắng tông thập cú nghĩa;
Thắng tông thập cú nghĩa luận thích]. (xt.
Thập Cú Nghĩa, Đại Hữu).
LỤC DI
... ..
Gọi đủ: Lục ba la di.

Sáu giới Ba la di trong 10 Ba la di của
Đại thừa(trừ 4 Ba la di chung của Đại thừa và
Tiểu thừa). Đó là: Giới bán rượu, giới nói lỗi
của 4 chúng, giới tự khen ngợi mình chê bai
người khác, giới bỏn sẻn và hủy nhục người
khác, giới sân hận không chịu ăn năn, giới
gièm chê Tam bảo.
LỤC DIÊU MÔN
Sáu pháp môn để đạt đến Niết bàn,(Diệu
chỉ cho Niết bàn), tức là 6 pháp thiền quán
do tông Thiên thai lập ra.
1. Sổ tức môn: Đếm hơi thở(từ 1 đến
10)để nhiếp tâm, là phương pháp trọng yếu
để vào định.
2. Tùy tức môn: Chỉ theo dõi sự ra vào
của hơi thở, chứ không đếm số, như thế thì
thiền định dễ phát sinh.
3. Chỉ môn: Chặn đứng tâm vọng tưởng
thì thiền định tự phát.
4. Quán môn: Quán tưởng sự hư dối
của 5 ấm, phá mọi vọng kiến điên đảo, thì
trí phương tiện vô lậu có thể nhân đó mà
khai phát.
5. Hoàn môn: Xoay tâm chiếu rọi trở
lại, biết tâm năng quán chẳng phải thật, thì
ngã chấp tự tiêu, trí phương tiện vô lậu tự
nhiên sáng láng.
6. Tịnh môn: Tâm không dính mắc, hoàn
toàn thanh tịnh, do đó đạt được trí vô lậu
chân thực, tự nhiên đoạn hoặc chứng chân.
Trong 6 diệu môn thì 3 môn đầu thuộc
về định, 3 môn sau thuộc về tuệ; nương theo
định, tuệ này thì chứng được bồ đề chân
chính.
[X. Lục diệu pháp môn; Pháp giới thứ đệ
sơ môn Q.thượng].
LỤC DONG TỰ
... ... ..

Chùa, ở thành phố Quảng châu, được
xây cất vào thời đại Nam Bắc triều. Ban
đầu chùa có tên là Bảo trang nghiêm, sau
đổi là chùa Trường thọ, rồi lại đổi là chùa
Tịnh từ.
Năm Nguyên phù thứ 2 (1099) đời vua
Triết tôngnhàBắc Tống. Ông Tô đông pha
đi qua chùa này, thấy 6 cây dong(1 loại cây
si)rất lớn bao quanh chùa, ông bèn cảm
LỤC DONG TỰ

L
2896
khái và tự tay đề 2 chữ “Lục Dong”, rồi từ
đời Minh trở về sau chùa được đổi tên là
Lục dong tự. Lục tổ Tuệ năng của Thiền
tông, sau khi được Ngũ tổ Hoằng nhẫn
truyền y bát, có lần đã trụ ở chùa này. Sau
khi thị tịch, đệ tử đã đúc tượng bằng đồng
thờ Ngài trong Lục tổ đường. Trong chùa
còn có các kiến trúc chủ yếu như Quan âm
điện và tháp Xá lợi. Tháp xá lợi cũng gọi là
Tháp Hoa, được xây dựng vào năm Đại
đồng thứ 3 (537) đời Vũ đế nhà Lương,
đây là tòa tháp cổ nổi tiếng xa gần, có 9
tầng, có hình bát giác, cao 27 trượng, là
ngôi tháp cao nhất ở Quảng châu. Trong
tháp thờ 88 pho tượng Phật. Tầng trên cùng
dựng cây cột đồng nặng tới nghìn cân, có
khắc 1 nghìn tượng Phật nhỏ ở chung
quanh. Trên chóp tháp có cái trụ hình quả
bầu màu vàng ròng,
cao vài trượng.
Trong chùa còn có
thờ 3 pho tượng
Phật và 1 pho Quan
âm bằng đồng, do
vua Thánh tổ nhà
Thanh đúc vào
năm Khang hi thứ
2 (1663) đều là
những di vật văn
hóa có giá trị lịch sử
và nghệ thuật cao.
LỤC DỤ
Sáu thí dụ thường được dùng trong các
kinh. Có 2 loại:
1. Sáu thí dụ để nói về sự vô thường và

không hư của các pháp thế gian, như: Chiêm
bao, ảo thuật, bọt nước, bóng, sương mai,
và ánh chớp(trong kinh Kim cương), hoặc là:
Ảo thuật, tia chớp, chiêm bao, ánh lửa, bóng
trăng dưới nước, hình ảnh trong gương(trong
kinh Tịnh danh).
2. Sáu thí dụ nói về công đức thù thắng
của tam muội Niệm Phật như: Vàng Diêm
phù đàn na của Trưởng giả, ấn báu của vua,
ngọc Như ý của Trưởng giả, thiện chú của
Tiên nhân, hạt châu trên búi tóc của Lực sĩ
và núi Kim cương ở kiếp mạt.
LỤC DỤC
I. Lục Dục.
Sáu thứ ham muốn của người đời đối
với người khác giới tính: Đó là: Sắc dục, hình
mạo dục, uy nghi dục, ngôn ngữ âm thanh
dục, tế hoạt dục, và nhân tướng dục.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.27;
Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn Q.9].
II. Lục Dục.
Sáu thứ ham muốn do mắt tai, mũi, lưỡi,
thân và ý (tâm) sinh ra.
III. Lục Dục.
Gọi đủ: Lục dục thiên.
(xt. Lục Dục Thiên).
LỤC DỤC THIÊN
Chỉ cho 6 tầng trời của cõi Dục. Đó là:
1. Tứ đại vương thiên (Phạm:
Càturmahàràjakàyika-deva), cũng gọi:
Đại vương thiên, Tứ vương thiên. Có 4
vua trời là: Trì quốc, Tăng trưởng, Quảng
mục, Đa văn và các Thiên chúng. Người
ở cõi trời này cao bằng ¼ câu lô xá, sống
500 tuổi; 1 ngày đêm ở đây bằng 50 năm
ở trần gian.
2. Tam thập tam thiên (Phạm:
Trayastriôza), cũng gọi: Đao lợi thiên.

Gồm có 33 cõi trời: Trời Đế thích ở giữa,
4 phương mỗi phương đều có 8 cõi trời.
Thân cao bằng ½ câu lô xá, sống 1.000
tuổi; 1 ngày đêm bằng 100 năm ở nhân
gian.
3. Diệm ma thiên (Phạm:Yàma), cũng
gọi Dạ ma thiên, Viêm ma thiên, Thời phần
LỤC DỤC THIÊN
Tháp Hoa của chùa Lục Dong

L
2897
thiên. Đứng đầu cõi trời này là Tu dạ ma
thiên (Phạm:Suyàma-devaràja), thân cao
bằng ¾ của 1 câu lô xá, sống 2.000 tuổi; 1
ngày đêm ở cõi trời này bằng 200 năm ở
nhân gian.
4. Đâu suất thiên (Phạm: Tuwita),
cũng gọi Đổ sử đa thiên, Đâu suất đà thiên,
Hỉ túc thiên. Đứng đầu cõi trời này là vua
trời San đâu suất đà (Phạm: Saôtuwitadevaràja).
Thân cao 1 câu lô xá, sống
4.000 tuổi, 1 ngày đêm bằng 400 năm ở
nhân gian.
5. Hóa tự tại thiên (Phạm:Nirmàôarati),
cũng gọi Lạc biến hóa thiên, Vô kiêu
lạc thiên, Vô cống cao thiên, Ni ma la
thiên. Đứng đầu cõi trời này là vua trời
Thiện hóa (Phạm: Sunirmita-devaràja).
Thân cao 1 câu lô xá ¼, sống 8.000 tuổi,
1 ngày đêm ở cõi trời này bằng 800 năm ở
nhân gian.
6.Tha hóa tự tại thiên(Paranirmitavaza-
vartin): Cũng gọi Tha hóa tự chuyển
Thiên, Tha hóa lạc thiên, Hóa ứng thanh
thiên, Ba la ni mật thiên. Đứng đầu cõi trời
này là vua trời Tự tại (Phạm:Vazavarttidevaràja).
Thân cao 1 câu lô xá ½, sống
16.000 tuổi, 1 ngày đêm tại đây bằng 1.600
năm ở nhân gian.
Trong 6 tầng trời trên, trời Tứ thiên
vương ở lưng chừng núi Tu di và trời Đao
lợi ở trên đỉnh núi Tu di, vì thế 2 tầng trời
này được gọi là Địa cư thiên(trời ở trên mặt
đất). Còn 4 tầng trời từ trời Dạ ma trở lên
và các tầng trời cõi Sắc đều trụ ở giữa hư
không, nên được gọi là Không cư thiên(trời

ở giữa hư không). Ngoài ra, 6 tầng trời cõi
Dục này, đối với dục cảnh tuy có 3 cách thụ
dụng khác nhau, nhưng vẫn thuộc về loại
thụ dục, cho nên gọi là Dục sinh (Phạm:
Kàmotpatti).
[X. kinh Trường a hàm Q.20; luận Câu
xá Q.8,11; luận Đại trí độ Q.9; luận Thành
duy thức Q.5]. (xt. Tam Giới).
LỤC DỤC TỨ THIỀN
Chỉ cho 6 tầng trời cõi Dục và 4 tầng
trời cõi Sắc.
Sáu tầng trời cõi Dục gồm: Tứ đại thiên
vương, Đao lợi thiên, Dạ ma thiên, Đâu suất
thiên và Hóa tự tại thiên.
Bốn tầng trời cõi Sắc gồm: Sơ thiền
thiên, Nhị thiền thiên, Tam thiền thiên và
Tứ thiên.
[X. luận Câu xá Q.8]. (xt. Tam Giới, Lục
Dục Thiên).
LỤC ĐẠI
... ..
Phạm:Wađ-dhàtu.
Cũng gọi Lục giới.
Chỉ chung cho 6 nguyên tố căn bản: Đất
(Phạm:pfthivì), nước (Phạm: ap), lửa
(Phạm:tejas), gió (Phạm:vàyu), không
(Phạm:àkàza) và thức (Phạm:vijĩàna). Vì
đây là 6 yếu tố cấu tạo thành thế gian hữu
tình vô tình và có mặt ở cùng khắp pháp
giới nên gọi là Đại.
Cứ theo luận Câu xá quyển 1, đất, nước,
lửa, gió là 4 đại chủng năng tạo, là chỗ nương
của tất cả vật chất; Không đại(không giới)
chỉ cho những khe hở trong ngoài, cũng là
nhân sinh trưởng muôn vật; Thức đại chỉ
cho các thức hữu lậu, là chỗ nương cho sự
sống còn của các loài hữu tình. Năm đại trước
thuộc về Sắc pháp(vật chất), đại thứ 6 thuộc

Tâm pháp(tinh thần). Kinh Đại Phật đính
thủ lăng nghiêm quyển 3 thêm Căn đại vào
nữa thành là 7 đại.
Mật giáo cho 6 đại này là bản thể của
vạn hữu, rồi lập ra các thuyết “Lục đại thể
đại”, “Lục đại duyên khởi”. Tức chủ trương
cho rằng 6 đại hiện hữu khắp vũ trụ, trong
1 hạt bụi, 1 mảy lông cũng có đủ 6 đại, hết
thảy vạn hữu đều do 6 đại tạo thành. Nói
theo tính chất cùng khắp thì gọi là Lục đại,
LỤC ĐẠI

L
2898
còn nói theo “sở y”(chỗ nương)của tất cả sự
vật thì gọi là Thể đại. Sáu đại này hiện diện
trong nhau, dung hòa khắp trong nhau
không ngăn ngại, cho nên còn được gọi là
Lục đại vô ngại. Mỗi một đại đều có đủ 5
đại kia dung nhập đều khắp, gọi là Dị loại
vô ngại, còn 6 đại của A và 6 đại của B giống
như đất với đất vô ngại, dung hòa vào nhau,
tràn khắp trong nhau, thì gọi là Đồng loại
vô ngại. Chẳng hạn như vật là tâm, tâm là
vật, đó là nghĩa dị loại vô ngại(khác loài mà
không trở ngại nhau); 6 đại của sự thành Phật
cũng tức là 6 đại của sự đọa địa ngục, đó là
nghĩa đồng loại vô ngại(cùng loài không ngăn
trở nhau).
Sáu đại dị loại, đồng loại dung hợp trong
nhau, trùm khắp trong nhau là bản thể của
vạn hữu, 6 đại vốn thường nhiên như thế
(pháp nhĩ như thị). Sáu đại thường nhiên này
nương theo nhân duyên mà hiện ra sum la
vạn tượng, đó gọi là Lục đại tùy duyên. Căn
cứ vào 6 đại mà bàn về sự duyên khởi của
vạn hữu, thì gọi là Lục đại duyên khởi.
Nhưng pháp nhĩ(thường nhiên, tự nhiên), tức
tùy duyên, tùy duyên tức pháp nhĩ, cho nên
đối với sự thực hiện tiền mà nói vạn tượng
tức là thực tại.
Mật giáo cũng căn cứ vào ý nghĩa về
sắc, hình hoặc tác dụng để phân biệt 6 đại,
như 5 đại trước làsắc pháp, là lí, thuộc
Thai tạng giới, còn Thức đại thì làtâm pháp,
là trí, thuộc Kim cương giới. Nhưng Kim
cương giới và Thai tạng giới tuy là 2 mà
chẳng phải là 2.
Ngoài ra, 6 đại cũng có thể tạo ra 4 loại

pháp thân, 3 loại thế gian, vì thế mà có
thuyết “Lục đại pháp thân”, điềunàycho
thấy tất cả phàm thánh đều do 6 đại tạo
thành, đều có đủ tính đức, nên có thể “tức
thân thành Phật”.
[X. kinh Kim cương đính Q.1; phẩm Bí
mật kinh Đại nhật Q.5; luận Pháp uẩn túc
Q.10; luận Đại tì bà sa Q.75; Ngũ luân cửu
tự minh bí mật thích].
LỤC ĐẠI DUYÊN KHỞI
...........
Thuyết Duyên khởi của Mật giáo. Thuyết
này cho rằng hết thảy mọi hiện tượng trong
vũ trụ đều do 6 đại sinh khởi.
(xt. Lục Đại, Duyên Khởi Luận).
LỤC ĐẠI NĂNG SINH
Sáu đại: Đất, nước, lửa, gió, không và
thức sinh ra 4 loại pháp thân(Tự tính pháp
thân, Thụ dụng thân, Biến hóa pháp thân,
Đẳng lưu pháp thân), 4 loại Mạn đồ la(Đại
mạn đồ la, Tam muội da mạn đồ la, Pháp
mạn đồ la, Yết ma mạn đồ la), 3 loại thế
gian(Khí thế gian, Chúng sinh thế gian, Trí
chính giác thế gian)và hiển bày lí thường
trụ của các pháp.
[X. phẩm Bí mật mạn đồ la trong kinh
Đại nhật Q.5; Bí tạng kí Q.cuối].
LỤC ĐẠI PHÁP TÍNH
... ... ... ..
Trong con mắt của bậc Thánh trí thì
pháp tính của 6 đại: Đất, nước, lửa,gió,
không, thứclà nhất vị bình đẳng.Nhưng
đối với phàm phu thì họ chỉ thấy ngàn sự
tướng sai biệt.
Sáu đại
Tính
Hình
Sắc

Tác dụng
Đất
cứng
vuông
vàng
Nắm giữ
Nước
ướt
tròn
trắng
thu lấy
Lửa
nóng
tam giác
đỏ
thành thục
Gió
động
bán nguyệt
đen
nuôi lớn
Không
vô ngại
xanh
không
chướng ngại
Thức
phân biệt
trắng
quyết đoán
Đồ Biểu Lục Đại
LỤC ĐẠI PHÁP TÍNH

L
2899
LỤC ĐẠI QUÁN
........
Pháp quán 6 đại: Đất, nước, gió, lửa,
không và thức.
Hiển giáo quán 6 đại là không, bất tịnh; còn
Mật giáo thì quán 6 đại là viên dung vô ngại.
LỤC ĐẠI THÀNH
........
Sáu đô thành lớn nổi tiếng ở Trung Ấn
độ vào thời đức Phật còn tại thế.
Kinh Niết bàn quyển 27 (bản Nam) có
nêu tên 6 đô thành lớn ấy là: Thành Xá bà
đề (Phạm:Sràvastì), thành Sa chỉ đa (Phạm:
Sàketa), thành Chiêm bà (Phạm:Campà),
thành Tì xá li (Phạm:Vaizàli), thành Ba la
nại (Phạm:Bàràịasì) và thành Vương xá
(Phạm:Ràjagriha).
Kinh Trường a hàm quyển 2 thì lấy thành
Ca tì la vệ thay cho thành Sa chỉ đa; kinh
điểnPàliđem thành Kiêu thưởng di thay
cho thành Tì xá li. Còn luật Ma ha tăng kì
quyển 33 thì thêm 2 thành: Ca tì la vệ và
Kiêu thưởng di mà thành 8 đại thành.
LỤC ĐẠI THỂ ĐẠI
Lục đại: Đất, nước, lửa, gió, không và thức
là thể tính của các pháp. Lục đại trùm khắp
pháp giới, cho dù trong 1 hạt bụi, 1 mảy lông
cũng có đủ lục đại, không 1 vật gì mà không
do lục đại tạo thành. Ở đây căn cứ vào nghĩa
phổ biến mà gọi Lục đại, còn căn cứ vào nghĩa
sở y(chỗ nương)mà gọi là Thể đại. Đây là 1
trong 3 thuyết về Tam đại(Thể đại, Tướng
đại, Dụng đại)do Mật giáo thành lập.
(xt. Tam Đại, Lục Đại).
LỤC ĐẠI VÔ NGẠI

...........
Sáu nguyên tố viên dung vô ngại. Lục
đại là 6 nguyên tố lớn (đất, nước, lửa, gió,
không, thức) tạo ra vạn hữu, vì 6 nguyên tố
này rộng lớn, trùm khắp pháp giới, nên gọi
là Lục đại; lục đại này là thể tính của pháp
giới, hòa nhập vào nhau, dung thông lẫn
nhau mà không trở ngại nhau, nên gọi là
Lục đại vô ngại. Đây là thuyết của Mật giáo.
(xt. Lục Đại).
LỤC ĐẠO
.....
Cũng gọi Lục thú.
Sáu đường mà chúng sinh đi tới để thụ
sinh tùy theo nghiệp đã tạo. Sáu đường ấy là:
1. Địa ngục đạo (Phạm: Narakagati).
2. Ngã quỉ đạo (Phạm:Preta-gati).
3. Súc sinh đạo (Phạm:Tiryagyoni-gati).
4. Tu la đạo (Phạm:Asura-gati).
5. Nhân gian đạo (Phạm:Manuwya-gati).
6. Thiên đạo (Phạm: Deva-gati).
Trong 6 đường này, 3 đường trước gọi là
Tam ác đạo, 3 đường sau gọi là Tam thiện
đạo. Sự thêm bớt đối với Lục đạo tùy theo
bộ phái mà có khác.
Theo luận Đại tì bà sa quyển 172 và luận
Đại trí độ quyển 10, thì Thuyết nhất thiết
hữu bộ bỏ bớt A tu la đạo, chỉ nói Ngũ đạo,
Độc tử bộ và các bộ khác thì lập Lục đạo.
Trung quốc và Nhật bản cũng theo thuyết
Lục đạo.
Ngoài ra, theo Ma ha chỉ quán quyển 5
phần trên, thêm Thanh văn, Duyên giác,
Bồ tát và Phật vào Lục đạo thì gọi là Thập
giới.
[X. kinh Pháp hoa Q.1; kinh Đại bát niết
bàn Q.35 (bản Bắc); luận Đại trí độ Q.30;
Câu xá luận quang kí Q.8; Vãng sinh yếu

tập Q.thượng]. (xt. Ngũ Thú A Tu La).
LỤC ĐẠO LUÂN HỒI
Vòng quanh trong 6 đường sinh tử.
Sáu đường: Địa ngục, súc sinh, ngã quỉ,
người, trời và a tu la.
LỤC ĐẠO LUÂN HỒI

L
2900
Chúng sinh vì tạo các nghiệp, hoặc thiện
hoặc ác, nên phải trôi lăn mãi trong vòng
sinh tử mà chịu khổ trong 6 đường, nên gọi
là Lục đạo luân hồi.
[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.2;
luận Đại tì bà sa Q.172]. (xt. Thập Giới).
LỤC ĐẠO TIỀN
Tiền được chôn theo người chết, bắt đầu
từ đời Hán Ngụy của Trung quốc.
Theo Sự vật kỉ nguyên quyển 9, vào đời
Hán, sau lễ an táng, lúc chiều tối, thân nhân
đem tiền ra chôn ở nghĩa địa cho người chết
tiêu dùng, gọi là Hôn ngụ tiền(tiền gửi lúc
chiều tối), đời sau, người ta đốt tiền giấy để
thay thế.
Người Nhật bản cũng bắt chước người
Trung quốc, khi liệm người chết, thường bỏ
6 đồng tiền bằng đồng vào trong quan tài,
gọi là Lục đạo tiền. Thời gần đây cũng đã
đổi dùng tiền giấy.
LỤC ĐẠO TỨ SINH
Chỉ cho 6 đường thụ sinh: Địa ngục, ngã
quỉ, súc sinh, a tu la, nhân gian và cõi trời,
cùng với 4 hình thái sinh ra là: Thai sinh,
noãn sinh, thấp sinh và hóa sinh, gọi chung
là Lục đạo tứ sinh.
Trong đó, người và súc sinh mỗi loài đều
có đủ 4 hình thái sinh, ngã quỉ thì có thai
sinh và hóa sinh, còn địa ngục, cõi trời và
trung hữu chỉ có hóa sinh.
[X. luận Câu xá Q.8].
LỤC ĐẦU THỦ
... ... ..
Chỉ cho 6 chức vụ đứng đầu 6 ban
chuyên trách việc tu hành và giáo dục chúng

tăng trong Thiền lâm.
Tông Lâm tế gọi 6 chức vụ: Thủ tọa, Thư
kí, Tạng chủ, Tri khách, Khố đầu, và Dục
chủ là Lục đầu thủ. Còn tông Tào động thì
gọi Thủ tọa, Thư kí, Tri tạng, Tri khách, Tri
dục và Tri điện là Lục đầu thủ. Chỗ ngồi
của 6 vị này được xếp ở bên vách phía tây
(Tây tự) của Pháp đường.
Người ở địa vị cao nhất trong Lục đầu
thủ gọi là Đại đầu thủ.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.5,6; Bách
trượng thanh qui Q.hạ].
LỤC ĐỊA TẠNG
........
Chỉ cho 6 vị Bồ tát Địa tạng giáo hóa,
dẫn dắt chúng sinh trong 6 đường.
Về danh hiệu của 6 vị Địa tạng trong
các kinh quĩ ghi chép không giống nhau,
nhưng trên đại thể thì đều có nguồn gốc từ
6 vị Thượng thủ trong 9 vị tôn của viện
Địa tạng thuộc Thai tạng giới nói trong Đại
nhật kinh sớ quyển 5. Đó là: Địa tạng, Bảo
xứ, Bảo chưởng, Trì địa, Bảo ấn thủ và Kiên
cố ý.
A. Theo Giác thiền sao, thì danh hiệu,
vật cầm tay và cõi giáo hóa của 6 vị Địa tạng
như sau:
1. Đại kiên cố: Tay trái cầm bảo châu,
tay phải cầm kinh, giáo hóa cõi trời.
2. Đại thanh tịnh: Tay trái cầm bảo
châu, tay phải kết ấn Thí vô úy, giáo hóa cõi
người.
3. Thanh tịnh vô cấu: Tay trái cầm bảo
châu, tay phải cầm Phạm khiếp(hộp kinh),
giáo hóa cõi A tu la.
4. Đại quang minh:Tay trái cầm bảo
châu, tay phải cầm ngọc như ý, giáo hóa cõi
súc sinh.

5. Đại đức thanh tịnh: Tay trái cầm bảo
châu, tay phải kết ấn Dữ nguyện, giáo hóa
cõi ngã quỉ.
6. Đại định trí bi: Tay trái cầm tích
trượng, tay phải cầm bảo châu, giáo hóa cõi
địa ngục.
B. Theo kinh Thập vương, thì danh
LỤC ĐỊA TẠNG

L
2901
hiệu, vật cầm tay và cõi giáo hóa của 6 vị
Địa tạng như sau:
1. Dự thiên hạ: Tay trái cầm ngọc như
ý, tay phải kết ấn Thuyết pháp, giáo hóa
cõi trời.
2. Phóng quang vương: Tay trái cầm
tích trượng, tay phải kết ấn Dữ nguyện, giáo
hóa cõi người.
3. Kim cương chàng: Tay trái cầm cờ
Kim cương, tay phải kết ấn Thí vô úy, giáo
hóa cõi A tu la.
4. Kim cương bi: Tay trái cầm tích
trượng, tay phải kết ấn tiếp dẫn, giáo hóa
cõi súc sinh.
5. Kim cương bảo: Tay trái cầm bảo
châu, tay phải kết ấn Cam lộ, giáo hóa cõi
ngã quỉ.
6. Kim cương nguyện: Tay trái cầm cờ
Diêm ma, tay phải kết ấn Thành biện, giáo
hóa cõi địa ngục.
[X. Loại tụ danh vật khảo Q.25; Lạc
dương thệ nguyện tự duyên khởi].
LỤC ĐỘ MÃN TƯỚNG
Sáu tướng tu hành lục độ hoàn mãn.
1. Mãn tướng bố thí: Vua Thi tì vì cứu
chim bồ câu, nên đã cắt thịt mình cho chim
ưng ăn.
2. Mãn tướng trì giới: Vua Phổ minh
giữ giới không nói dối, đủ thời gian 7 ngày
thì bỏ nước mà chết.
3. Mãn tướng nhẫn nhục: Tiên nhân
Sằn đề bị vua Ca lợi cắt đứt cả tay, chân, tai,
mũi mà lòng không lay động, sân hận.
4. Mãn tướng tinh tiến: Thái tử Đại thí
vì cứu quốc dân nên tháo nước biển, cho dù

đứt nát gân cốt cũng không hề biếng nhác.
5. Mãn tướng thiền định: Thượng xà lê
tu Thiền định thứ 4, ngồi sừng sững như
gốc cây khô, đến nỗi chim khách làm tổ trên
đầu mà tâm không lay động.
6. Mãn tướng trí tuệ: Đại thần Cù tân
chia cõi Diêm phù đề ra làm 7 phần để dẹp
yên sự tranh chấp.
[X. luận Câu xá Q.18; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.3 phần 2; Quan
âm huyền nghĩa Q.hạ; Thiên thai tứ giáo
nghi].
LỤC ĐỘ MẪU
Độ mẫu, Phạm:Tàrà.
Gọi đủ: Thánh cứu độ Phật mẫu.
Hóa thân của bồ tát Quan âm, 1 trong
21 vị Độ mẫu.
Trung quốc thời xưa gọi Độ mẫu là Đa
la bồ tát, Đa la Quan âm, gồm có 21 vị tôn.
Hình tượng của vị tôn này là thiếu nữ, toàn
thân màu xanh(lục), hiện tướng từ bi. Đầu
đội mũ báu Ngũ Phật, thân mang nhiều loại
trang sức quí báu, mặc áo trời nhiều màu,
ngồi trên tòa sen của Bồ tát, chân phải hơi
doãng ra, chân trái co lại; tay phải hướng ra
ngoài, để trên đầu gối phải, kết ấn Dữ
nguyện, cầm hoa ô ba lạp; tay trái đặt ở trước
ngực, cũng cầm hoa ô ba lạp.
Tu trì mật pháp của vị tôn này có thể cắt
đứt vòng sinh tử luân hồi, tiêu trừ tất cả ma
chướng, nghiệp chướng, bệnh khổ v.v... đồng
thời tiêu tai, thêm phúc, sống lâu, mở mang
trí tuệ, những điều mong cầu đều được toại
nguyện, khi mệnh chung được sinh về thế
giới Cực lạc.
[X. Độ mẫu bản nguyên kí]. (xt. Đa La
Bồ Tát).
LỤC ĐỘ QUẢ BÁO

Quả báo chiêu cảm được khi tu hành
Lục độ. Lục độ chỉ cho 6 Ba la mật: Bố thí,
trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, và
trí tuệ.
Theo kinh Thiên giới, thực hành việc bố
thí thì được giàu có, trì giới thì được thân
hình đẹp đẽ, đầy đủ các căn; nhẫn nhục thì
LỤC ĐỘ QUẢ BÁO

L
2902
được sức mạnh, tinh tiến được sống lâu, thiền
định thì được sự an lạc, trí tuệ được tài hùng
biện... gọi là Lục độ quả báo.
LỤC ĐỘ TẬP KINH
Cũng gọi Lục độ vô cực kinh, Lục độ vô
cực tập, Lục độ tập, Tạp vô cực kinh.
Kinh, 8 quyển, do ngài Khang tăng hội
dịch vào đời Ngô, Tam quốc, được thu vào
Đại chính tạng tập 3.
Nội dung kinh này ghi chép 91 tích
truyện Bản sinh của đức Phật khi tu đạo Bồ
tát ở đời quá khứ, phối hợp với Lục độ của
Phật giáo Đại thừa mà thành, nên gọi là Lục
độ tập kinh.
- Quyển 1-3 nói về bố thí độ.
- Quyển 4 nói về trì giới.
- Quyển 5 nói về nhẫn nhục.
- Quyển 6 nói về tinh tiến.
- Quyển 7 nói về thiền định.
- Quyển 8 nói về trí tuệ.
Điểm đặc sắc của bộ kinh này là xiển
dương hạnh Bồ tát của Phật giáo Đại thừa.
Ngoài truyện Bản sinh của đức Phật, còn có
truyện Bản sinh của bồ tát Di lặc. Phần lớn
các truyện Bản sinh trong kinh này có thể
thấy trong các bảnPàlivà các bản Hán dịch
khác, còn nguyên bản của kinh này thì đã
bị thất lạc.
Dựa theo nội dung của bộ kinh mà suy
đoán, thì có lẽ Lục độ tập kinh đã được thành
lập vào thế kỉ thứ II.
[X. Lịch đại tam bảo kí Q.5; Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.3; Đại tạng
thánh giáo pháp bảo tiêu mục Q.3; Bản
sinh kinh loại nghiên cứu (Can tích Long

tường)].
LỤC ĐỘ THÍ DỤ
Sáu thí dụ về Lục độ được nói trong kinh
Hoa nghiêm, đó là:
1. Trí tuệ ví dụ là người mẹ.
2. Bố thí ví dụ là sữa mẹ.
3. Trì giới ví dụ là mẹ nuôi.
4. Nhẫn nhục ví dụ là đồ trang sức.
5. Tinh tiến ví dụ là người nuôi dạy.
6. Thiền định ví dụ sự tắm giặt.
LỤC ĐỘ THUYẾT Ý
Ý nghĩa nói 6 pháp Ba la mật.
Sáu pháp Ba la mật có 2 nghĩa là Đối trị
và Thứ đệ sinh.
1. Đối trị: Sáu pháp Ba la mật đối trị 6
thứ: Bỏn sẻn, ác nghiệp, nóng giận, lười
biếng, loạn tâm, ngu si. Vì 6 thứ này không
đưa đến Vô thượng bồ đề, nên giảng nói 6
pháp Ba la mật để đối trị.
2. Thứ đệ sinh: Bồ tát xả bỏ tất cả tài
vật của thế gian, xuất gia học đạo, gọi là Đàn
ba la mật; thụ giới Bồ tát, gọi là Thi la ba la
mật; vì hộ trì giới pháp mà chịu đựng sự
đánh đập, nhục mạ mà không báo thù, gọi
là Sằn đề ba la mật; giới đã được thanh tịnh
mà siêng năng tu thiện đạo, gọi là Tì lê da
ba la mật; nhờ siêng năng tinh tiến mà điều
phục được 5 căn, gọi là Thiền na ba la mật;
do 5 căn đã điều phục mà ngộ được chân
như pháp giới, gọi là Bát nhã ba la mật.
LỤC ĐỘ VÔ CỰC
Cũng gọi Độ vô cực.
Chỉ 6 pháp Ba la mật. Ba la mật (Phạm:
Pàramità), Hán dịch: Độ (dịch cũ). Vì pháp
tu Lục độ của Bồ tát là vô cùng, vô cực nên
cũng gọi Độ vô cực.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.1].
LỤC ĐỨC

... ..
Chỉ cho 6 nghĩa của chữ Bhagavat.
Bhagavat (Hán âm: Bạc già phạm, Hán dịch:
Thế tôn), có đủ 6 nghĩa là: Tự tại, Xí thịnh,
LỤC ĐỨC

L
2903
Đoan nghiêm, Danh xưng, Cát tường và Tôn
quí, gọi là Lục đức.
[X. Phật địa kinh luận Q.1]. (xt. Bạc Già
Phạm).
LỤC GIA THẤT TÔNG
...........
Những chi phái của học phái Bát nhã ở
thời đại Đông Tấn.
Từ cuối đời Hán cho đến thời Lưu Tống,
kinh Bát nhã đã lưu hành ở Trung quốc,
ngài Chi lâu ca sấm đời Đông Hán truyền
dịch kinh Đạo hành bát nhã(lần đầu tiên
học thuyết Bát nhã của Ấn độ được truyền vào
Trung quốc). Ngài Chu sĩ hành giảng kinh
và ngài Đạo an cũng bắt đầu nghiên cứu
Bát nhã. Lúc bấy giờ, để hiểu được tư tưởng
Bát nhã, một mặt phải dựa theo nghĩa
huyền học của Lão Trang để giải thích nghĩa
kinh Bát nhã, do đó đã hình thành cái gọi
là “Cách nghĩa Phật giáo”(tức mượn nghĩa
lí của Đạo gia hoặc ngoại giáo để giải thích
đạo lí của Phật giáo), chính vì thế mà đối
với tư tưởng “Không” của Bát nhã đã sản
sinh ra nhiều chi phái. Mặt khác, cũng có
những phái lí giải được tư tưởng Không
của Bát nhã một cách chân chính mà không
cần dựa vào “Phật giáo cách nghĩa”; tất cả
những chi phái này được gọi chung bằng
từ “Lục gia thất tông”(6 nhà 7 tông).
Cứ theo luận Lục gia thất tông(sách này
đã mất, nay căn cứ theo lời trích dẫn trong Triệu
luận sớ của ngài Nguyên khang đời Đường) của
ngài Đàm tế chùa Trang nghiêm thời Lưu
Tống và Trung luận sớ của ngài Cát tạng
đời Tùy, thì Lục gia thất tông là:

1. Bản vô tông: Gồm học thuyết của
các ngài Đạo an, Tăng duệ, Tuệ viễn v.v...
2. Tức sắc tông: Gồm Tức sắc nghĩa của
Quan nội và Tức sắc du huyền luận của ngài
Chi đạo lâm.
3. Thức hàm tông: Học thuyết của ngài
Vu pháp khai, đệ tử của ngài Vu pháp lan.
4. Huyễn hóa tông: Chủ trương của ngài
Đạo nhất, đệ tử của ngài Trúc pháp thải.
5. Tâm vô tông: Gồm học thuyết của
các ngài Trúc pháp ôn, Đạo hằng, Chi mẫn
độ v.v...
6. Duyên hội tông: Có Duyên hội nhị
đế luận của ngài Đạo thúy.
7. Bản vô dị tông: Là chi phái của tông
Bản vô, gồm học thuyết của các ngài Trúc
pháp sâm, Trúc pháp thải.
Trong 7 tông nêu trên, thì tông Bản vô,
tông Tức sắc và tông Tâm vô là 3 phái chủ
yếu của học thuyết Bát nhã đương thời.
[X. Trung quán luận sớ Q.2 phần cuối;
Thế thuyết tân ngữ giả quyệt thiên; Chi mẫn
độ học thuyết khảo (Trần dần khác). Hán
Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc triều Phật giáo
sử Q.thượng (Thang dụng đồng); Phật giáo
học đích chư vấn đề (Vũ tỉnh Bá thọ)].
LỤC GIẢI NHẤT VONG
Sáu cái nút sinh tử(tức 6 căn)được cởi
mở thì 1 cái khăn(Niết bàn) cũng mất.
Cứ theo kinh Lăng nghiêm quyển 5, thì
đức Phật từng dùng 1 chiếc khăn hoa báu
để ví dụ cho Niết bàn; chiếc khăn hoa được
thắt thành 6 cái nút, ví dụ cho 6 căn: Mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân và ý, 6 căn nhóm họp lại
mà có hiện tượng sinh tử. Nhưng sinh tử và
Niết bàn là 2 thứ do đối đãi mà cảm được,
nếu cởi mở 6 cái nút sinh tử(lục giải),thì 1
chiếc khăn Niết bàn cũng theo đó mà mất

(nhất vong).
LỤC GIÁP BÍ CHÚ
Cũng gọi Cửu tự pháp, Tung hoành
pháp.
Đây là chú thuật do 9 chữ: “Lâm, binh,
đấu, giả, giai, trần, liệt, tại và tiền” tạo thành.
Khi thực hành thì trước hết xướng 9 chữ
trên đây, đồng thời vẽ 4 đường thẳng dọc và
LỤC GIÁP BÍ CHÚ

L
2904
5 đường thẳng ngang trong hư không để phối
họp với sự xướng tụng 9 chữ.
Loại chú pháp trừ tai họa, cầu thắng lợi
này vốn là thuật bí mật được thịnh hành
trong giới Đạo gia và Binh gia ở Trung quốc.
Sau khi được truyền sang Nhật bản, thì pháp
này được thêm vào 1 phần chân ngôn Mật
giáo mà trở thành chú pháp hiện nay được
các hành giả Sơn phục thuộc phái Tu nghiệm
đạo của Nhật bản xem trọng.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ; Vãng sinh
luận chú kí Q.4; thiên Đăng thiệp trong Bão
phác tử nội thiên]. (xt. Cửu Tự).
LỤC GIỚI
.....
Phạm: Wađ dhàtava#.
Chỉ cho 6 đại: Đất, nước, lửa, gió, không
và thức, là những nguyên tố cơ bản tạo thành
vạn hữu. Vì 6 đại này mỗi thứ đều có giới
hạn nên gọi là Giới.
[X. Độ kinh trong Trung a hàm Q.3].
(xt. Giới).
LỤC GIỚI TỤ
........
Giới là giới hạn, Tụ là tụ tập. Nghĩa là 6
đại giả tụ tập (giả hòa hợp) trong thân của
chúng sinh và mỗi thứ đều có giới hạn.
Cứ theo kinh Thuyết xứ trong Trung a
hàm quyển 21, đức Phật dạy ngài A nan phải
vì các tỉ khưu trẻ tuổi giảng nói thân chúng
sinh là do 6 đại giả hợp, khiến cho họ bỏ
tham muốn mà tu phạm hạnh. Sáu giới tụ là:
1. Địa giới tụ: Tính của đất là cứngvà
chất ngại. Trong thân người, những bộ
phận có tính cứng và chất ngại là do “nội

địa giới”(tính đất bên trong)mà được hình
thành, như: Tóc, lông, móng, răng, da dày,
da mỏng, xương, thịt, gân, thận, tim, gan,
lá lách, phổi v.v...
2. Thủy giới tụ: Tính của nước là ướt,
trong thân người, những thành phần có tính
ướt là do “nội thủy giới”(tính nước bên trong)
tạo thành, như: Đờm, tủy, nước mắt, mồ
hôi, nước mũi, nước bọt, mủ, mỡ, mỡ lá,
máu, nước miếng v.v...
3. Hỏa giới tụ: Tính của lửa là nóng.
Trong thân người, những thành phần có tính
chất nóng là do “nội hỏa giới”(tính lửa bên
trong)hình thành, như hơi nóng, hơi ấm
trong thân.
4. Phong giới tụ: Tính của gió là chuyển
động. Trong thân người, những thành phần
có tính chuyển động là do “nội phong giới”
(tính gió bên trong)hình thành, như hơi thở
ra vào v.v...
5. Không giới tụ: Tính của không là vô
ngại. Trong thân người, những thành phần
trống không, không chướng ngại là do “nội
không giới”(tính không bên trong)tạo thành,
như mắt trống, tai trống, mũi trống, miệng
trống, cổ họng lay động, thức ăn tiêu hóa v.v...
6. Thức giới tụ: Tính của thức là phân
biệt, trong thân người, những cảm thức
như: Vui, buồn, mừng, lo v.v... đều do thức
giả hợp.
LỤC HÀ
... ..
Sáu pháp được ví dụ như con sông trong
kinh Niết bàn.
Theo Niết bàn kinh sớ quyển 27 của ngài
Quán đính thì Lục hà là: Sinh tử hà, Niết
bàn hà, Phiền não hà, Phật tính hà, Thiện
pháp hà, Ác pháp hà. Lục hà này được sắp

thành từng cặp đối đãi nhau như: Sinh tử
đối với Niết bàn, Phiền não đối với Phật
tính và Thiện pháp đối với Ác pháp.
[X. kinh Niết bàn Q.21, 30, 32 (bản Nam)].
LỤC HÀNH
I. Lục Hành.
Sáu giai vị tu hành tiến đến quả Phật.
Tức chỉ cho 6 giai vị Thập tín, Thập trụ,
LỤC HÀNH

L
2905
Thập hành, Thập hồi hướng, Thập địa và
Đẳng giác.
[X. kinh Kim cương tam muội; Tính linh
tập Q.8].
II. Lục Hành.
Gọi đủ: Lục hành tướng.
Chỉ cho 3 hành tướng chán lìa: Thô, khổ,
chướng ở hạ địa và 3 hành tướng ưa thích:
Tĩnh, diệu, li ở thượng địa. Theo thứ tự thực
hành quán tưởng 6 hành tướng này, gọi là
Lục hành quán.
III. Lục Hành.
Sáu phương pháp tu hành của 6 loại
ngoại đạo ở Ấn độ cổ đại. Tức là: Nhịn đói,
gieo mình xuống vực sâu, phơi mình dưới
nắng cháy, lõa thể, ngồi ở chỗ vắng lặng, giữ
giới bò giới chó.
[X. kinh Niết bàn Q.16 (bản Bắc); luận
Đại trí độ Q.5; Đại minh tam tạng pháp
số Q.27].
LỤC HÀNH QUÁN
Pháp quán chán hạ ưa thượng để đoạn
trừ Tu hoặc theo thứ lớp.
Ba cõi được chia làm 9 địa, gọi chung là
Thượng địa(cõi Sắc và cõi Vô sắc gồm 8 địa)
và Hạ địa(cõi Dục, 1 địa). So với Thượng địa
thì Hạ địa là thô, khổ, chướng, cho nên phải
quán xét để nhàm chán; còn Thượng địa là
tĩnh, diệu, li, cho nên phải quán xét để mà
ưa thích. Nhờ sức ưa Thượng địa, chán Hạ
địa này mà có thể lần lượt đoạn trừ các hoặc
ở Hạ địa, nên cũng gọi là Hân yếm quán.
Theo Thuyết nhất thiết hữu bộ, trước
khi vào Kiến đạo, hành giả có thể dùng Lục
hành quán để đoạn 1 phần Tu hoặc mà vào

Kiến đạo.
Theo luận Câu xá quyển 24, ở giai đoạn
Vô gián đạo, thì hành giả duyên theo các
pháp hữu lậu của tự địa(địa vị của chính mình
ở hiện tại)và thứ đến của Hạ địa mà quán 1
trong 3 hành tướng: Thô, khổ, chướng; ở
giai đoạn Giải thoát đạo thì duyên theo các
pháp hữu lậu của Thượng địa mà quán 1
trong 3 hành tướng: Tĩnh, diệu, li, cứ như
thế thì có thể đoạn trừ được các hoặc của
Hạ địa. Cộng chung Thượng địa, Hạ địa thì
phải quán cả 6 hành tướng, cho nên gọi là
Lục hành quán.
Ngoài ra, cứ theo Thiền ba la mật thứ đệ
pháp môn quyển 5, thì nhàm chán khổ, thô,
chướng của Hạ địa, ưa thích thắng, diệu, xuất
của Thượng địa, tu theo 6 pháp này, gọi là
Lục hành quán. Pháp quán là:
1. Yếm thô quán: Tư duy 5 trần cảnh
(sắc, thanh, hương, vị, xúc)của cõi Dục thường
sinh ra các điều xấu ác, đó là cái thô về nhân.
Còn thân này là vật hôi thối được tạo thành
bởi 36 thứ như phân, nước tiểu v.v..., đó là
cái thô về quả. Thô nhân và thô quả đều
phải chán ghét.
2. Yếm khổ quán: Tư duy các tâm sở
khởi lên trong thân thường duyên theo tham
dục, không lìa ra được, đó là cái khổ về nhân.
Còn báo thân ở cõi Dục thường bị nhiều
nỗi bức bách như đói khát, nóng rét, bệnh
tật, dao gậy v.v..., đó là cái khổ về quả. Khổ
nhân, khổ quả đều phải chán ghét.
3. Yếm chướng quán: Tư duy phiền não
chướng ngăn che chân tính, đó là cái chướng
về nhân. Còn thân này là chất ngại, không
được tự tại, đó là cái chướng về quả. Chướng
nhân, chướng quả đều phải chán ghét.
4. Hân thắng quán: Chán ghét cái khổ

tham dục xấu xa, thấp hèn ở cõi Dục, ưa
thích cái vui thù thắng, cao thượng ở cõi
Sơ thiền.
5. Hân diệu quán: Chán ghét cái vui
ham muốn 5 trần và tâm loạn động rong
ruổi ở cõi Dục, ưa thích cái vui thiền định,
tâm định bất động ở cõi Sơ thiền, đó là cái
diệu về nhân. Chán ghét thân hôi thối của
cõi Dục, ưa thích thân được Sơ thiền, như
bóng trong gương, tuy có hình sắc nhưng
không chất ngại, đó là cái diệu về quả. Nhân
LỤC HÀNH QUÁN

L
2906
diệu, quả diệu đều nên ưa thích.
6. Hân xuất quán: Chán ghét phiền não
trói buộc của cõi Dục, ưa thích tâm được
xuất li của Sơ thiền, đó là sự xuất về nhân.
Chán ghét thân chất ngại mất tự do của cõi
Dục, ưa thích thân được 5 thần thông, tự
tại vô ngại ở Sơ thiền, đó là sự xuất về quả.
Nhân xuất, quả xuất đều nên ưa thích.
Nương vào sức ưa Thượng địa, chán Hạ
địa này chỉ có thể đoạn trừ được cái hoặc ở
8 địa dưới, chứ không thể đoạn trừ các hoặc
ở địa thứ 9(Hữu đính địa). Muốn đoạn trừ
các hoặc của Hữu đính địa thì phải nhờ vào
trí vô lậu quán Tứ đế, vì thế lực của trí vô
lậu rất mạnh, có khả năng đối trị các hoặc
của tự địa và các hoặc của Thượng địa.
Về thứ tự nhập quán của 6 pháp này là
tùy theo ý của người đoạn hoặc mà quyết
định, chứ không cần phải theo thứ tự đối
ứng giữa Yếm thô quán của Vô gián đạo và
Hân tĩnh quán của Giải thoát đạo.
Tông Duy thức thì cho rằng, hiệu năng
của Lục hành quán chỉ có thể áp phục
phiền não, không cho chúng khởi hiện
hành, chứ không thể tiêu diệt được chủng
tử của phiền não.
[X. luận Câu xá Q.23, 24, 28; luận Đại tì
bà sa Q.64, 165; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.trung, phần 4].
LỤC HẢO NHẬT
Trong 1 năm, có 6 ngày tốt cho bản
mệnh, gọi là Lục hảo nhật. Vào các ngày
này, trong Thiền lâm thường có tụng kinh,
lễ tán để cầu cho quốc thái, dân an.
[X. môn Báo đảo trong Thiền lâm tượng

khí tiên].
LỤC HIÊN QUÁN
........
Sáu phương pháp quán xét cảnh hiện
tiền bằng trí hữu lậu, vô lậu do luận Duy
thức đặt ra. Đó là:
1. Tư hiện quán: Tuệ do tư mà thành.
Tác dụng này nương vào tán địa của cõi Dục,
quán xét các pháp, rất là bén nhạy, có khả
năng phân biệt các pháp.
2. Tín hiện quán: Lòng tin thanh tịnh
hữu lậu, vô lậu của thượng phẩm có năng lực
giúp đỡ hiện quán, làm cho không tụt lui.
3. Giới hiện quán: Vô lậu giới, tức Đạo
cộng giới. Vì giới này có năng lực tiêu trừ tội
cấu phá giới, khiến cho hiện quán thêm sáng.
4. Hiện quán trí đế hiện quán: Duyên
trí căn bản và trí hậu đắc của Phi an lập
đế. Pháp quán này thông cả Kiến đạo và
Tu đạo.
5. Hiện quán biên trí đế hiện quán:
Sau hiện quán trí đế hiện quán thì duyên
theo các loại thế trí, xuất thế trí của An lập
đế. Pháp quán này chỉ chung cho Kiến đạo,
Tu đạo của tất cả hữu lậu, vô lậu.
6. Cứu cánh hiện quán: Tất cả các trí
trong vị Cứu cánh.
[X. luận Du già sư địa Q.71; luận Thành
duy thức Q.9; luận Hiển dương thánh giáo
Q.17].
LỤC HÒA HỢP
........
Sáu căn hòa hợp với 6 trần. Tức là mắt
hòa hợp với sắc, tai hòa hợp với tiếng, mũi
hòa hợp với mùi, lưỡi hòa hợp với vị, thân
hòa hợp với xúc và ý hòa hợp với pháp.
[X. Truyền tâm pháp yếu Q.thượng].
LỤC HÒA KÍNH

........
Cũng gọi Lục úy lạo pháp, Lục khả hi
pháp, Lục hòa, Hành hòa kính, Học hòa
kính, Sự hòa kính, Thí hòa kính.
Chỉ cho 6 thứ hòa đồng, kính ái, tức 6
việc mà người cầu bồ đề và tu phạm hạnh
phải thân yêu, kính trọng lẫn nhau; cũng
tức là 6 thứ hòa đồng, kính ái giữa Bồ tát
LỤC HÒA HỢP

L
2907
và chúng sinh của Phật giáo Đại thừa. Sáu
việc ấy là:
1. Thân hòa kính: Chỉ cho thân nghiệp
hòa kính cùng lễ bái v.v...
2. Khẩu hòa kính: Chỉ cho khẩu nghiệp
hòa kính cùng tán vịnh v.v...
3. Ý hòa kính: Chỉ cho ý nghiệp hòa
kính cùng lòng tin v.v...
4.Giới hòa kính: Chỉ cho sự hòa kính
cùng giới pháp.
5. Kiến hòa kính: Chỉ cho sự hòa kính
cùng kiến giải của Thánh trí.
6. Lợi hòa kính: Chỉ cho sự hòa kính
cùng lợi ích về y thực v.v....
Theo Đại thừa nghĩa chương quyển 12
Lục hòa kính là:
1. Thân nghiệp đồng.
2. Khẩu nghiệp đồng.
3. Ý nghiệp đồng.
4. Đồng giới.
5. Đồng thí.
6. Đồng kiến.
Còn theo Tổ đình sự uyển quyển 5 thì
Lục hòa là:
1. Thân hòa cộng trụ.
2. Khẩu hòa vô tránh.
3. Ý hòa đồng sự.
4. Giới hòa đồng tu.
5. Kiến hòa đồng giải.
6. Lợi hòa đồng quân.
Ngoài ra, theo Pháp giới thứ đệ quyển
hạ, thì Lục hòa kính là:
1. Đồng giới hòa kính: Bồ tát thông đạt
chính lí thực tướng, biết tội không thật có,
nhưng vì muốn an lập chúng sinh nơi chính

lí thực tướng, nên các Ngài dùng phương
tiện khéo léo cũng cùng giữ giới chứ không
làm trái. Bồ tát cũng biết chúng sinh cùng 1
tính thiện về giới này, đời vị lai chắc chắn
chứng được đại quả bồ đề, cho nên kính
chúng sinh như Phật, vì vậy gọi là Đồng giới
hòa kính.
2. Đồng kiến hòa kính: Bồ tát thông
đạt chính lí thực tướng, biết rõ các pháp
vốn không có chỗ được, cũng không có cái
thấy biết, nhưng vì muốn an lập chúng sinh
nơi chính lí thực tướng, nên các Ngài dùng
phương tiện thiện xảo cùng hòa đồng với
tất cả tri kiến, chứ không chống trái. Bồ tát
cũng biết chúng sinh nhờ tri kiến này, chắc
chắn sẽ được chủng trí viên minh, cho nên
kính chúng sinh như Phật, vì vậy gọi Đồng
kiến hòa kính.
3. Đồng hành hòa kính: Bồ tát thông
đạt chính hành thực tướng, vốn biết rõ vô
tác vô hành, nhưng vì muốn an lập chúng
sinh nơi chính hành thực tướng, nên dùng
phương tiện khéo léo, cùng tu các hạnh mà
không chống trái.
4. Thân từ hòa kính: Bồ tát trụ nơi bình
đẳng đại từ vô duyên(vô điều kiện)để tu thân,
thường đem đến cho chúng sinh tất cả việc
vui thích, chứ không chống trái. Bồ tát cũng
biết chúng sinh đều có tính Phật, đời vị lai
chắc chắn sẽ được thân kim cương, cho nên
kính chúng sinh như Phật, vì vậy gọi là Thân
từ hòa kính.
5. Khẩu từ hòa kính: Bồ tát trụ nơi
đại từ bình đẳng vô duyên để tu khẩu
nghiệp, thường nói tất cả pháp cho chúng
sinh nghe để họ được vui, chứ không chống
trái. Bồ tát cũng biết chúng sinh đều có
tính Phật, đời vị lai chắc chắn sẽ được khẩu

nghiệp thanh tịnh vô thượng, cho nên kính
chúng sinh như Phật, vì thế gọi là Khẩu từ
hòa kính.
6. Ý từ hòa kính: Bồ tát trụ nơi đại từ
bình đẳng vô duyên để tu ý nghiệp của mình,
thường biết các căn tính dục của chúng sinh,
đem đến cho chúng sinh những việc vui
thích, chứ không chống trái. Bồ tát cũng biết
chúng sinh đều có tính Phật, đời vị lai chắc
chắn sẽ được tâm như tâm Phật, cho nên
các Ngài kính chúng sinh như Phật, vì thế
gọi là Ý từ hòa kính.
[X. kinh Chu na trong Trung a hàm
LỤC HÒA KÍNH

L
2908
Q.52; kinh Tăng nhất a hàm Q.29; kinh
Nhân vương bát nhã Q.hạ; luật Tứ phần
Q.50; Đại thừa nghĩa chương Q.12].
LỤC HÒA THÁP
Tòa tháp trên núi Nguyệt luân, bên
sông Tiền đường thuộc tỉnh Chiết giang,
Trung quốc, được xây cất vào năm Khai
bảo thứ 3 (970) đời vua Thái tổ nhà Tống.
Ở nơi này vốn có ngôi chùa Lục hòa nên
dùng làm tên tháp.
Năm Thái bình hưng quốc (976-983) đời
vua Thái tông nhà Tống, chùa được đổi tên
là chùa Khai hóa, nhưng tên tháp thì vẫn
được giữ nguyên như cũ. Tháp chiếm diện
tích 1,3 mẫu, thân tháp hình bát giác, 13
tầng, cao 64 mét, bên ngoài có mái hiên bằng
gỗ. Bên trong tháp có tấm bia kinh Kim
cương, kinh Quan âm được khắc vào năm
Thiệu hưng thứ 2 (1132) đời vua Cao tông
nhà Tống, kinh Tứ thập nhị chương và bài
bạt được viết vào năm Thiệu hưng thứ 29
(1159).
LỤC HOÀN
Sáu cái vòng trên đầu tích trượng, tượng
trưng cho 6 đường(lục đạo),khi rung phát
ra tiếng leng keng, biểu thị ý nghĩa thức tỉnh
cơn mê mộng của chúng sinh trong 6 đường.
Ngoài ra, khi vị tăng hành cước qua núi rừng
thì khua 6 vòng này phát ra tiếng, để dã thú
sợ mà tránh đi. Vì thế, từ Lục hoàn còn được
dùng để chỉ cho tích trượng.
LỤC HỌC TĂNG TRUYÊN
... ... ... ..
Gọi đủ: Tân tu khoa phân lục học tăng
truyện.

Sử truyện, 30 quyển do ngài Đàm ngạc
soạn thành vào năm Chí chính 26 (1366)
đời vua Thuận đế nhà Nguyên, được thu
vào Vạn tục tạng tập 133.
Nội dung sách này thu chép truyện kí
của 1273 vị Cao tăng sống trong khoảng
thời gian từ năm Vĩnh bình thứ 10 ( 67)
đời vua Minh đế nhà Đông Hán đến đời
Tống. Sách được phân loại theo 6 vô lậu
học(Tuệ, Thí, Giới, Nhẫn nhục, Tinh tiến,
Định), và chia làm 12 khoa (Dịch kinh,
Truyền tông, Di thân, Lợi vật, Hoằng pháp,
Hộ giáo, Nhiếp niệm, Đặc chí, Nghĩa giải, Cảm
thông, Chứng ngộ, Thần hóa).
Ở đầu quyển có phụ thêm bài bạt của
Hoàng tử Ngụy vương được viết vào niên
hiệu Thuần hi năm đầu (1174) đời vua Hiếu
tông nhà Tống. Đây là tác phẩm thu chép
truyện kí của chư tăng có số lượng nhiều
nhất.
LỤC HỢP THÍCH
........
I. Lục Hợp Thích.
Phạm:Waỉ samàsà#.
Cũng gọi Lục li hợp thích, Lục thích.
Sáu phương pháp giải thích những danh
từ kép(những tiếng được hợp thành từ 2 chữ
trở lên).
Phương pháp là: Trước hết đem tách rời
danh từ kép ra để giải thích từng thành phần
(li thích), sau đó tổng hợp lại để giải thích
nghĩa chung của chúng(hợp thích), vì thế nên
gọi là Lục li hợp thích, Lục hợp thích. Phương
LỤC HỢP THÍCH
Toàn cảnh tháp Lục Hòa

L
2909
pháp này có nguồn gốc từ kinh điển tiếng
Phạm, sau khi được truyền vào Trung quốc
thì nội dung có thay đổi chút ít. Lục hợp
thích gồm có:
1. Y chủ thích (Phạm: Tat-puruwa),
cũng gọi Y sĩ thích, Thuộc chủ thích,Tức
sĩ thích. Tức tiếng đứng trước trong 1 danh
từ kép được dùng làm danh từ, hoặc là
được xem là đồngdanhtừ mà đối với tiếng
đứng sau có sự quan hệ về “Cách” (Cách
là 1 trong 8 cách của văn pháp tiếng Phạm).
Chẳng hạn như: “Núi chùa”, tức hàm ý là
“Chùa của núi”; “Vua tôi”, tức hàm ý là
“bày tôi của vua”. Ở đây, tiếng đứng trước
là Chủ cách, tiếng đứng sau là Thuộc cách
(Sở hữu cách).
Trên đây là Y chủ thích theo nghĩa hẹp.
Còn theo nghĩa rộng thì nó bao hàm cả
Trì nghiệp thích và Đới số thích, tức
những danh từ kép mà trong đó tiếng
trước hạn chế tiếng sau, thì đều gọi là Y
chủ thích.
2. Tương vi thích (Phạm: Dvaôdva):
Tức 2 danh từ trở lên có quan hệ ngang nhau
mà có thể được nêu ra một cách độc lập.
Như: “Núi sông cỏ cây”, tức hàm ý “núi,
sông, cỏ, cây”.
3. Trì nghiệp thích (Phạm: Karmadhàraya),
cũng gọi Đồng y thích. Tức trong
1 danh từ kép mà tiếng trước đối với tiếng
sau có quan hệ là hình dung từ, phó từ hoặc
danh từ đồng cách, thì tiếng sau thường là
danh từ hoặc hình dung từ. Ví dụ: “Núi cao”,
tức hàm ý là “Núi rất cao” v.v...
4. Đới số thích (Phạm: Dvigu): Tức

tiếng trước là danh từ chỉ số đếm, có hàm
ý là tụ họp. Ví dụ: “Ba cõi”, “Bốn phương”
v.v... Bốn cách giải thích trên đây là phương
pháp giải thích những danh từ trong danh
từ kép.
5. Lân cận thích (Phạm: Avyayìbhàva),
tương đương với Bất biến từ, là danh
từ kép của phó từ. Tức chỉ cho tiếng trước là
phó từ, quan hệ từ bất biến, còn tiếng sau là
1 loại danh từ kép của danh từ. Ví dụ:Yathà
(như)-vidhi(pháp), hàm ý là “pháp như”,
“tòng pháp”. Nhưng, đối với “Lân cận thích”,
Trung quốc xưa nay giải thích không giống
với nguyên ý trong tiếng Phạm, mà chỉ theo
ý gần giống để đặt tên, mà gọi là Lân cận
thích. Chẳng hạn như Tứ niệm xứ tuy lấy
tuệ làm thể, nhưng nghĩa của tuệ lại gần với
niệm, cho nên gọi là Niệm xứ, chứ không
gọi Tuệ xứ.
6. Hữu tài thích (Phạm:Bahu-vrìhi),
cũng gọi Đa tài thích. Tức danh từ kép có
tác dụng của hình dung từ, gọi là Hữu tài
thích. Nếu khi danh từ kép trong 5 trường
hợp ghi trên, được dùng làm hình dung từ,
thì cũng có thể giải thích bằng Hữu tài thích.
Ví dụ: Tay áo dài(Trì nghiệp thích), có thể
giải thích là “Người có tay áo dài”.
Lục hợp thích trên đây, từ xưa đến nay,
cũng có trường hợp quen xếp theo thứ tự: 3,
1, 6, 2, 5, 4.
[X. chương Tổng liệu giản trong Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1].
II. Lục Hợp Thích.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Khuy cơ soạn
vào đời Đường. Sách này là 1 bản lưu hành
riêng được trích ra từ khoa thứ 5 thuộc
chương Tổng liệu giản trong bộ Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương quyển 1 của

ngài Khuy cơ. Nội dung sách này giải thích
rõ ràng về Lục hợp thích.
LỤC KẾT
... ..
Ví dụ cho 6 căn.
Cứ theo kinh Lăng nghiêm quyển 5, đức
Phật dùng 1 chiếc khăn có hoa báu ví dụ
cho chân tính, chiếc khăn hoa được tết
thành 6 cái nút ví dụ cho 6 căn: Mắt, tai,
mũi, lưỡi, thân, ý, biểu thị cội gốc tuy 1,
nhưng do vọng tưởng phân biệt mà sinh
khởi 6 căn.
LỤC KẾT

L
2910
LỤC KHÍ
Sáu thứ hơi thở có thể chữa khỏi bệnh
tật.
Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập quyển
6, nhờ pháp quán tưởng mà 6 thứ hơi thở
xuy, hô, hí, ha, hư, hi đều từ trong môi miệng
của người ra, qua tác dụng của tâm tưởng,
vận hành 1 cách tinh vi, có thể điều trị được
tật bệnh.
Tụng rằng: (Đại 54, 1166 trung):
“Tâm phối với “ha” thận thuộc “xuy”
Tì “hô” phế “hí” Thánh nhân tri
Tạng gan mà nóng “hư” cần đến
Tam tiêu tắc nghẽn chỉ dùng “hi”.
LỤC KHÍ
... ..
Sáu dụng cụ đựng vật cúng dường: Dụng
cụ đựng át già(nước hoa thơm) 2 cái, dụng cụ
đựng hương xoa 2 cái và dụng cụ đựng tràng
hoa 2 cái.
Trên đàn tu pháp của Mật giáo, 6 dụng
cụ này theo thứ tự được bày ở 2 bên hỏa xá
(lô hương), trong đó, 3 thứ đặt ở bên phải
của hành giả được dùng để cúng dường trước,
còn 3 thứ đặt ở bên trái hành giả thì dùng
để cúng dường sau. Hình dáng của 6 vật dụng
này đều giống như cái bát nhỏ và được làm
bằng vàng, bạc, đồng, ngọc báu, mã não, vỏ
ốc v.v... hoặc bằng sứ, bằng sành, nay thì
được chế tạo bằng hợp kim đồng, hoặc đồng
pha chì v.v...
[X. kinh Cù hê đàn đá la nhị hợp
Q.trung, Đại nhật kinh sớ Q.8].
LỤC KHOAN DỰC (1898-1979)
........

Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người tỉnh
Quảng đông.
Lúc đầu, ông lễ vị Hô đồ khắc đồ(Phật
sống hoặc bậc Thánh)ở Tây khang làm thầy,
về sau qui y Hòa thượng Hư vân. Ông
chuyên dịch kinh Phật từ Hán văn ra Anh
văn, dốc sức truyền bá Phật pháp sang Tây
phương. Về già, ông trụ ở Hương cảng và
qua đời tại đó.
Ông dịch và soạn các sách sau đây: Thiền
đích giáo nghĩa (Ch’an and Zen Teachings,
1960; Duy ma cật kinh (The Vimalakirti
Nirdesa Sutra, 1972); Trung quốc thiền định
đích bí mật (The Secrets of Chinese Meditation),
Lăng nghiêm kinh (The Surangama
Sutra).
LỤC KHỐ KHẮC
........
Albert Von Le Coq (1860-1930)
Nhà Đông phương học người Đức, sinh
ở Berlin.
Ông từng là viên chức của viện Bảo tàng
dân tộc Berlin, nghiên cứu các ngôn ngữ Á
rập, Ba tư, Thổ nhĩ kì.
Năm 1904, ông đến thám hiểm, khảo cổ
ở vùng Eastern Turkistan, sau đó, lần đầu
tiên ông công bố các di phẩm văn hóa và mĩ
thuật tạo hình ở vùng này, mà trước ông, ít
ai biết đến. Ngoài ra, nhờ kiến thức về ngôn
ngữ rất sâu nên ông đã phát hiện những tư
liệu văn hiến và hội họa của Ma ni giáo ở
Thổ lỗ phiên vốn đã mất gốc ở phương Tây.
Ông sưu tập các di phẩm về mĩ thuật tạo
hình và đi sâu nghiên cứu tình hình của các
vùng lấy nghệ thuật Phật giáo làm chính,
rồi lần lượt biên soạn thành sách.
Tác phẩm: Trung ương Á tế á Phật giáo
đồ chi cổ đại chung kì (Buddhistische

Sptantike in Mittelasien, 1922-1933) Cao
xương (Cliotscho, 1913), Nhập môn thư, Lữ
hành kí.
LỤC KHÔNG
.....
Sáu pháp “không” được nói trong kinh
Nhân vương quyển thượng, đó là: Ngũ uẩn
LỤC KHÔNG

L
2911
không, Thập nhị nhập không, Thập bát giới
không, Lục đại pháp không, Tứ đế không
và Thập nhị nhân duyên không.
Còn theo luận Đại trí độ thì Lục không
là:
1. Quả báo không, tức là Ngũ uẩn không.
2. Thụ dụng không, tức là Thập nhị nhập
không.
3. Tính biệt không, tức là Thập bát giới
không.
4. Biến đáo không, tức là Lục đại pháp
không.
5. Cảnh không, tức là Tứ đế không.
6. Nghĩa không, tức Thập nhị nhân
duyên không.
[X. Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh
sớ Q.3].
LỤC KIẾM
.....
Sáu lưỡi gươm ví dụ cho 6 pháp: Sắc đẹp,
tiếng hay, mùi thơm, vị ngon, y phục tốt và
tà niệm hay làm hại thân tâm, nên gọi là
Lục kiếm, cũng tức là Lục trần.
Lục độ tập kinh quyển 5 (Đại 3, 28
thượng), nói: “Ta cho rằng quốc gia là hang
ổ của sự thù oán. Sắc đẹp, tiếng hay, mùi
thơm, vị ngon, y phục lộng lẫy và tà niệm là
6 lưỡi gươm chặt đứt thân ta, là 6 mũi tên
bắn vào mình ta”.
LỤC KIÊN PHÁP
Sáu pháp bền chắc không hư hoại của
bồ tát Biệt giáo nói trong kinh Bồ tát anh
lạc bản nghiệp, quyển thượng. Đó là:
1. Tín kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập trụ tu tập Không quán, tin rằng tất cả

pháp đều là Chân đế.
2. Pháp kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập hành tu tập Giả quán, biết tất cả pháp
đều là Tục đế.
3. Tu kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị Thập
hồi hướng tu tập Trung quán, rõ tất cả pháp
đều tức Trung đế.
4. Đức kiên: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập địa do tu Trung quán, nên phá trừ 1
phần vô minh, hiển bày 1 phần của 3 đức.
5. Đính kiên: Bồ tát Đẳng giác của Biệt
giáo ở trên giai vị Thập địa, phá hoặc nghiệp,
hiển 3 đức.
6. Giác kiên: Quả Phật Diệu giác của
Biệt giáo rõ suốt tất cả pháp đều là trung
đạo.
LỤC KINH THẬP NHẤT LUẬN
Sáu bộ kinh, 11 bộ luận quan trọng mà
tông Pháp tướng y cứ để lập tông.
Sáu kinh là:
1. Kinh Hoa nghiêm (có 2 bản dịch, 1
của ngài Phật đà bạt đà la và 1 của ngài Thực
xoa nan đà).
2. Kinh Giải thâm mật (có 2 bản dịch, 1
của ngài Bồ đề lưu chi và 1 của ngài Huyền
trang).
3. Kinh Như lai xuất hiện công đức trang
nghiêm (chưa truyền dịch).
4. Kinh Đại thừa a tì đạt ma (chưa truyền
dịch).
5. Kinh Lăng già (có 3 bản dịch, 1 của
ngài Cầu na bạt đà la, 1 của ngài Bồ đề lưu
chi và 1 của ngài Thực xoa nan đà).
6. Kinh Hậu nghiêm (chưa truyền dịch,
có thuyết cho rằng đây là kinh Đại thừa mật
nghiêm do ngài Nhật chiếu dịch).
Mười một luận là:
1. Luận Du già sư địa (ngài Huyền trang

dịch).
2. Luận Hiển dương thánh giáo (ngài
Huyền trang dịch).
3. Đại thừa trang nghiêm kinh luận (ngài
Ba la phả mật đa la dịch).
4. Tập lượng luận (có 2 bản dịch, 1 của
ngài Chân đế và 1 của ngài Nghĩa tịnh, hiện
nay đã thất truyền).
LỤC KINH THẬP NHẤT LUẬN

L
2912
5. Luận Nhiếp đại thừa (có 3 bản dịch, 1
của ngài Phật đà phiến đa, 1 của ngài Chân
đế và 1 của ngài Huyền trang).
6. Thập địa kinh luận (ngài Bồ đề lưu
chi dịch).
7. Luận Quán sở duyên duyên (ngài
Huyền trang dịch).
8. Luận A tì đạt ma tập (ngài Huyền trang
dịch).
9. Luận Nhị thập duy thức (có 3 bản dịch,
1 của ngài Bồ đề lưu chi, 1 của ngài Chân đế
và 1 của ngài Huyền trang).
10. Luận Biện trung biên (có 2 bản dịch,
1 của ngài Chân đế và 1 của ngài Huyền
trang).
11. Luận Phân biệt du già (chưa truyền
dịch).
Tuy có thuyết 6 kinh 11 luận như trên,
nhưng lí luận chủ yếu của tông Pháp tướng
ở Trung quốc thì chỉ y cứ vào bộ luận Thành
duy thức mà thôi.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1,
phần đầu].
LỤC LẬU
.....
Lậu nghĩa là rò rỉ, rơi mất. Tức do phiền
não hoặc nghiệp mà rơi vào sinh tử trong
3 cõi.
Cứ theo luận Đại thừa a tì đạt ma tạp
tập quyển 3 thì Lục lậu là:
1. Lậu tự tính: Các hoặc phiền não như
tham, sân, si v.v... là do 6 căn tiếp xúc với 6
trần mà sinh ra, do hoặc mà tạo nghiệp, chiêu
cảm sinh tử trong 3 cõi, vì thế biết hoặc tự
tính nghiệp là nhân hữu lậu, cho nên gọi là

Lậu tự tính.
2. Lậu tương thuộc: Pháp hữu lậu thuộc
tâm, tâm sở và các căn tương ứng như mắt,
tai v.v... mà có, nên gọi là Lậu tương thuộc.
3. Lậu sở phược: Thiện pháp hữu lậu
(chỉ cho các pháp ngũ giới, thập thiện)nối nhau
không dứt, chiêu cảm quả báo đời sau, nên
gọi là Lậu sở phược(bị phiền não trói buộc).
4. Lậu sở tùy: Trong vòng sinh tử, trời
và người cõi Dục cũng bị pháp hữu lậu
của các cõi khác theo đuổi, nên gọi là Lậu
sở tùy.
5. Lậu tùy thuận: Tuy bị phiền não hữu
lậu theo đuổi, nhưng thuận theo chính đạo,
quyết định đối trị để kiến lập vô lậu, nên
gọi là Lậu tùy thuận.
6. Lậu chủng loại: Bậc A la hán tuy hiện
đời đã dứt hết hoặc nghiệp, nhưng thân ngũ
uẩn hữu lậu vẫn còn, đây cũng do phiền
não đời trước dẫn khởi.
LỤC LUÂN
Sáu bánh xe, chỉ cho thiết luân(bánh xe
sắt), đồng luân, ngân luân(bánh xe bạc) kim
luân(vàng), lưu li luân, ma ni luân. Luân
biểu thị nghĩa vận chuyển, phá dẹp, tức chỉ
cho việc đức Phật và Bồ tát chuyển pháp
luân có năng lực phá trừ hoặc chướng của
các giai vị tu tập.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.1, phần 5]. (xt. Lục Luân Đối Vị).
LỤC LUÂN ĐỐI VỊ
Sáu bánh xe phối với 6 giai vị tu hành
của Bồ tát.
Cứ theo kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
quyển thượng, thì Luân(bánh xe) có nghĩa
vận chuyển, phá dẹp, nghĩa là sự vận chuyển
pháp luân của Phật và Bồ tát có năng lực
phá trừ hoặc nghiệp của chúng sinh, cho

nên đem Lục luân phối với các giai vị như
Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng v.v...
gọi là Lục luân đối vị. Đó là:
1. Đồng bảo luân đối Thập trụ vị: Bồ
tát Thập trụ đã đoạn Kiến, Tư hoặc, lìa
cấu nhiễm thô trọng, nhưng đối với 41
phẩm vô minh hoặc vẫn chưa dứt hết, giống
như đồng vẫn còn cặn đục. Hoặc chướng
LỤC LUÂN ĐỐI VỊ

L
2913
đã được đoạn theo thứ lớp, đức vị cũng lần
lượt hiển bày, cho nên đã có năng lực từ
thể khởi dụng, tùy loại hiện thân mà hóa
độ các chúng sinh.
2. Ngân bảo luân đối Thập hạnh vị:
Bồ tát Thập hạnh không cần gia công dụng
hạnh, chỉ tùy ý vận chuyển, dứt từng phần
các hoặc vô minh, hiển phát tính bản nhiên
thanh tịnh, như chất trong sáng của bạc, dù
nấu luyện cũng không thay đổi.
3. Kim bảo luân đối Thập hồi hướng
vị: Bồ tát Thập hồi hướng công hạnh thêm
sâu, giáo hóa cũng rộng, tuy sống chung với
trần nhưng không bị trần cấu làm ô nhiễm,
tuy ở trong ngũ dục mà không bị lửa dục
thiêu đốt.
4. Lưu li bảo luân đối Thập địa vị: Lưu
li là viên ngọc quí màu xanh từ núi Tu di,
không một vật gì mà phá hoại được. Cũng
giống như lưu li, sở chứng của Bồ tát Thập
địa là chân thực, ma bên ngoài không làm
lay động hay phá hoại được.
5. Ma ni bảo luân đối Đẳng giác vị:
Ma ni cũng gọi Mạt ni, nghĩa là lìa cáu bẩn.
Ma ni bảo là viên ngọc báu trong sáng thanh
tịnh, không bị trần cấu làm ô nhiễm, nếu
thả viên ngọc ma ni màu xanh vào trong
nước, thì nước trở thành màu xanh, các màu
khác như đỏ, vàng, hồng, trắng v.v... cũng
như thế. Bồ tát Đẳng giác sẽ dứt hết hoặc vô
minh, cao hơn bậc Thập địa, có thể tự tại,
tùy loại hiện thân giáo hóa chúng sinh.
6. Thủy tinh bảo luân đối Diệu giác
vị: Quả Phật Diệu giác các hoặc đã hết, muôn
đức tròn sáng, thường trụ vắng lặng, có cảm

liền ứng, giống thủy tinh, trong ngoài trong
suốt, không 1 vật gì mà không hiện.
LỤC LUẬN
Cũng gọi Lục bì đà phần.
Sáu bộ luận của ngoại đạo Ấn độ đời
xưa. Tức là:
1. Luận Thức xoa (Phạm:Zikwa): Giải
thích 64 năng pháp.
2. Luận Tì già la (Phạm:Vyàkaraịa):
Giải thích các âm thanh.
3. Luận Kha thích ba (Phạm: Kalpa):
Giải thích về nguyên do tên gọi các thiên
tiên từ thượng cổ đến nay.
4. Luận Thụ để sa(Phạm:Jyotiwa): Giải
thích về thiên văn, địa lí, toán số v.v...
5. Luận Xiển đà (Phạm:Chandas): Giải
thích về phương pháp sáng tác Thủ lô ca
(kệ, tụng).
6. Luận Ni lộc đa (Phạm:Nirukta): Giải
thích về nguyên do đặt tên gọi của hết thảy
mọi vật.
[X. Bách luận sớ Q.thượng, phần hạ].
LỤC MÔN GIÁO THỤ TẬP ĐỊNH LUẬN
Cũng gọi Tập định luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do bồ tát Vô trước
soạn tụng, bồ tát Thế thân giải thích, ngài
Nghĩa tịnh dịch vào năm Trường an thứ 3
(703) đời Đường, thu vào Đại chính tạng
tập 31.
Sách này thuộc Kinh luận bộ Đại thừa
của Ấn độ, trình bày tóm tắt về nội dung
thiền quán của hệ thống Du già đương thời
và nói rõ về việc tu tập thiền định bằng
Lục môn để được quả báo thế gian và xuất
thế gian.
LỤC NAN
Sáu việc khó của người tu phạm hạnh,
hướng tới đạo Bồ đề.

1. Phật ra đời khó gặp: Sự ra đời của
chư Phật rất hiếm, chúng sinh ở xa xôi khó
gặp; dù chư Phật ra đời mà nếu chúng sinh
chẳng tu nhân lành, không làm việc tốt, thì
cũng không gặp được.
2. Chính pháp khó được nghe: Tuy gặp
chư Phật ra đời, nhưng vì cơ duyên trái
LỤC NAN

L
2914
nghịch, thân thể chướng nạn, căn tính ngu
độn v.v... nên không thể nghe nhận; hoặc
sinh vào thời kì Phật đã diệt độ, không được
nghe chính pháp, hoặc sinh tà kiến, tuy có
được nghe mà không thể tin nhận.
3. Thiện tâm khó phát: Con người sinh
ở thế gian, tập khí đời trước sâu nặng, ác
duyên dễ nhiễm, tà hoặc che lấp tâm tính
nên sinh ra các thứ tham đắm, nếu không
gặp được thiện tri thức chỉ bảo, thì không
bao giờ phát được tâm tu tập thiện hạnh.
4. Nơi trung quốc khó được sinh: Khác
với nơi biên địa mọi rợ, “trung quốc” là chỉ
cho nơi văn vật, Phật pháp lưu hành, nhưng
không giữ giới, tu phúc thì khó được sinh
vào nơi này.
5. Thân người khó được: Có thực hành
ngũ thường(nhân, nghĩa, lễ, trí, tín), giữ gìn
ngũ giới(sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói dối,
uống rượu),ra khỏi 4 ác thú mới được làm
người, nên nói là thân người khó được.
6. Các căn khó đủ: Tuy được thân người
nhưng cũng có trường hợp không đủ 6 căn,
như điếc, mù, câm, ngọng v.v...
Thuyết Lục nan này có xuất xứ từ kinh
Niết bàn quyển 23 (bản Bắc) tương đương
với thuyết Bát nạn trong kinh A hàm.
[X. kinh Bát nạn trong Trung a hàm
Q.29, Thượng kinh trong Trường a hàm
Q.90]. (xt. Bát Nạn).
LỤC NGHIÊP
.....
Chỉ cho nghiệp của 5 đường và nghiệp
bất định.
1. Địa ngục nghiệp: Nghiệp địa ngục,

thượng phẩm của 10 nghiệp ác. Mười nghiệp
ác được chia làm 3 phẩm: Thượng phẩm,
trung phẩm và hạ phẩm. Khi sắp làm ác,
khi đang làm, khi làm rồi, trong 3 thời gian
này tâm không ăn năn thì gọi là thượng
phẩm, làm rồi mà ăn năn là trung phẩm,
đang làm mà ăn năn là hạ phẩm.
2. Súc sinh nghiệp: Nghiệp súc sinh, là
trung phẩm của 10 nghiệp ác.
3. Ngã quỉ nghiệp: Nghiệp quỉ đói, là
hạ phẩm của 10 nghiệp ác.
4. Nhân nghiệp: Nghiệp người, bậc hạ
của tán thiện.
5. Thiên nghiệp: Nghiệp trời, bậc
thượng của tán thiện, có thể chiêu cảm 6
tầng trời của cõi Dục; Bát thiền định nghiệp
có thể chiêu cảm 8 cõi trời của Sắc giới và
Vô sắc giới.
6. Bất định nghiệp: Nghiệp bất định,
làm điều thiện nhỏ, làm việc ác nhẹ, nên
chịu nghiệp báo không nhất định.
[X. Phật vị Thủ ca trưởng giả thuyết
nghiệp báo sai biệt kinh; phẩm Lục nghiệp
trong luận Thành thực Q.8; Đại thừa nghĩa
chương Q.7].
LỤC NGOẠI KINH ĐIỂN
Những kinh điển không được ghi chép
trong bộ Kinh lục, tức là những kinh điển
có xuất xứ không được rõ ràng. Theo nội
dung, những kinh điển này có thể được chia
làm 4 loại:
1. Thất dịch kinh điển: Chỉ cho những
kinh điển không rõ tên người dịch. Sở dĩ
có tình trạng này, là vì thời xưa trong các
bản kinhđược phiêndịch không đề tên dịch
giả, vả lại, phần ghi chép về việc phiên dịch
kinh ấy cũng thiếu, cho nên người đời sau
không do đâu mà biết được dịch giả của

kinh. Theo sự kiểm tra của ngài Tăng hựu
(445-518) đời Lương thuộc Nam triều, thì
trong khoảng 300 năm từ đời Đông Hán
đến thời Nam triều, ở Trung quốc đã có
hơn 2.000 bộ kinh điển được truyền dịch,
trong đó, con sốcủacác kinh điển không
rõ tên dịch giả nhiều gấp 3 lần tổng số kinh
điển đã biết tên người dịch.
2. Sao kinh(cũng gọi Biệt sao kinh): Loại
kinh được sao chép riêng ra 1 chương hoặc
LỤC NGOẠI KINH ĐIỂN

L
2915
1 tiết từ trong các bộ kinh lớn đã được dịch
ra chữ Hán, rồi đặt tên kinh khác, trở thành
một kinh riêng biệt mà lưu hành. Phong tục
sao kinh này đã phổ biến từ xưa, người có
lòng thành kính có thể tự tay sao chép rồi
lưu hành riêng, cho nên nếu không thận
trọng tìm xuất xứ của bản kinh ấy, thì thường
dễ lầm mà cho kinh ấy đã được dịch từ 1 bộ
kinh nhỏ riêng biệt. Con số những kinh sao
này rất nhiều và đời sau đa số được lưu truyền
chung với kinh gốc.
3. Khuyết bản kinh: Chỉ cho loại kinh
tuy biết chắc đã được dịch ra rồi, nhưng đến
đời sau lại bị thất lạc không còn. Con số
những kinh điển thuộc loại này cũng khá
nhiều. Vì trải qua sự biên chép, lưu truyền
trong mấy trăm năm, nên trong thời gian ấy
khó tránh khỏi sự mất mát hoặc hư nát, thiếu
sót không đủ bộ. Đến đời Tùy, Đường về
sau, nhờ công sức của triều đình biên soạn,
sửa chữa Đại tạng kinh và biên chép, truyền
bá, lưu thông, phiên dịch các kinh mới v.v...
tất cả đều được thực hiện đúng theo sắc chỉ,
một khi bộ kinh nào đã được xếp vào Tạng
thì hầu như không thể trở thành khuyết bản.
Nhưng trước đó, không những thời gian và
địa điểm phiên dịch bị phân tán, mà ngay
cả việc biên chép, hoằng dương cũng chỉ là
trao riêng cho nhau để lưu truyền mà thôi,
cho nên giữa đường bị mất mát, thiếu sót là
điều khó tránh khỏi.
4. Ngụy nghi kinh điển: Những kinh
điển Phật giáo không phải được phiên dịch
từ nguyên bản tiếng Phạm. Trong đó, có
các kinh do các học giả Trung quốc ngụy

tạo phỏng theo kinh điển Phật giáo; rồi
cũng có một số ít các sách vở của các tông
giáo khác ngoài Phật giáo do không xem
xét kĩ mà dịch ra, hoặc có khi tuy biết là
không ổn thỏa nhưng cũng khó mà biện
biệt được thật giả. Vấn đề soạn thuật và
phiên dịch thuộc loại này được ghi trong
Kinh lục của các đời con số không phải ít,
thấy nhiều nhất là trong Khai nguyên thích
giáo lục, tất cả có 406 bộ. Những kinh bị
nghi là giả(ngụy nghi) phần lớn đều bị loại
ra khỏi Tạng và lâu dần cũng bị thất truyền;
cũng có trường hợp tuy khả nghi, nhưng
vẫn được đưa vào Tạng. Ngay trong Đại
chính tạng kinh cũng có loại kinh này,
không dưới 10 bộ.
[X. Phật thư giải thuyết Đại từ điển Phật
điển tổng luận bộ thứ 2 (Tiểu dã Huyền
diệu)].
LỤC NGOẠI XỨ
........
Xứ, nghĩa là sinh trưởng. Lục ngoại xứ là
6 pháp sở duyên có khả năng nuôi lớn tâm
và tâm sở. Đó là: Sắc xứ, thanh xứ, hương
xứ, vị xứ, xúc xứ và pháp xứ.
[X. kinh Tạp a hàm Q.13; luận Đại tì bà
sa Q.71]. (xt. Lục Cảnh).
LỤC NGUYÊT HỘI
Cũng gọi Sơn gia hội, Truyền giáo hội.
Pháp hội tháng 6, là pháp hội quan trọng
của tông Thiên thai, Nhật bản, bắt đầu được
tổ chức từ năm 823.
Pháp hội này được cử hành vào ngày
mồng 4 tháng 6, là ngày giỗ Đại sư Tối trừng.
Trong pháp hội này có giảng kinh Pháp hoa
và thêm phần Luận nghĩa vấn đáp.
Từ năm Diên trường thứ 7 (929) trở đi,
Lục nguyệt hội hợp chung với Sương nguyệt

hội thành 1 hội được tổ chức vào tháng 11,
cứ 5 năm cử hành 1 lần. Cũng theo lệ
thường, trong thời gian diễn ra Lục nguyệt
hội, có cử hành Luận nghĩa và hòa tán.
LỤC NHÂN
... ..
Phạm: Wađ-hetava#.
I. Lục Nhân.
Sáu nguyên nhân sinh ra các pháp. Đó là:
LỤC NGUYÊT HỘI

L
2916
1. Năng tác nhân (Phạm:Kàraịa-hetu),
cũng gọi Sở tác nhân, Tùy tạo nhân, là nhân
tố khiến cho 1 pháp sinh ra, phạm vi của nó
rất rộng, được chia làm 2 loại:
a) Dữ lực: Khi 1 pháp sinh ra, nếu điều
kiện nào đã giúp sức cho nó tăng trưởng thì
gọi là Dữ lực(cho sức), như căn mắt sinh ra
thức mắt, hoặc như mặt đất sinh ra cỏ cây,
nhưng chỉ giới hạn ở các pháp hữu vi.
b) Bất chướng: Khi 1 pháp sinh ra không
có gì làm nó trở ngại, gọi là Bất chướng(không
bị chướng ngại), như hư không đối với muôn
vật, chung cho cả pháp hữu vi và vô vi.
2. Câu hữu nhân (Phạm: Sahabhùhetu),
cũng gọi Cộng hữu nhân, Cộng sinh
nhân. Là nhân của quả Câu hữu, cũng có
2 loại:
a) Hỗ vi quả câu hữu nhân: Các pháp
đắp đổi đồng thời làm nhân làm quả lẫn
nhau.
b) Đồng nhất quả câu hữu nhân: Nhiều
pháp đồng thời làm nhân mà chỉ được cùng
1 quả. Quả mà nhân này có được gọi là Sĩ
dụng quả.
3. Đồng loại nhân (Phạm: Sabhàgahetu),
cũng gọi Tự phần nhân, Tự chủng
nhân. Nghĩa là tất cả pháp hữu lậu ở quá
khứ và hiện tại lấy pháp đồng loại tương tự
làm nhân. Như pháp lành làm nhân cho
pháp lành, pháp vô kí làm nhân cho pháp
vô kí. Danh từ đồng loại này được lập ra là
do dựa vào tính thiện ác, chứ không phải
căn cứ vào các sự tướng của sắc tâm. Quả
mà loại nhân này có được gọi là quả Đẳng
lưu.

4. Tương ứng nhân (Phạm:
Samprayukta-hetu): Khi sự nhận thức
phát sinh thì tâm và tâm sở cũng đồng thời
tương ứng sinh khởi, nương tựa lẫn nhau
mà tồn tại, cả 2 đồng thời có đủ 5 nghĩa:
Đồng sở y, Đồng sở duyên, Đồng hành
tướng, Đồng thời, Đồng sự. Quả mà loại
nhân này có được gọi là quả Sĩ dụng.
5. Biến hành nhân (Phạm:Sarvatragahetu),
cũng gọi Nhất thiết biến hành nhân.
Đặc biệt chỉ cho các phiền não có khả năng
vận hành khắp, có mặt khắp trong tất cả
pháp nhiễm ô. Biến hành nhân này và Đồng
loại nhân nói ở trên là pháp nhân quả trước
sau khác thời, nhưng Đồng loại nhân thì
chung cho tất cả các pháp, còn Biến hành
nhân thì do 11 Biến hành trong tâm sở sinh
ra tất cả các Hoặc, cho nên gọi là Biến hành
nhân. Mười một Biến hành tức là 7 phiền
não: Thân kiến, biên kiến, tà kiến, kiến thủ
kiến, giới cấm thủ kiến và nghi thuộc khổ
đế ở cõi dưới, với 4 phiền não: Tà kiến, kiến
thủ kiến, nghi và vô minh thuộc Tập đế ở
cõi dưới trong các phiền não nghịch với lí
Tứ đế; 11 phiền não này là nguyên nhân
sinh ra hết thảy phiền não. Quả mà loại nhân
này có được gọi là quả Đẳng lưu.
6. Dị thục nhân (Phạm:Vipàka-hetu),
cũng gọi Báo nhân. Đặc biệt chỉ cho nghiệp
nhân thiện ác có năng lực đưa đến quả báo
khổ vui trong 3 đời. Như 5 pháp ác của tội
nghịch chiêu cảm quả báo địa ngục, 10 thiện
pháp hữu lậu chiêu cảm quả báo cõi trời.
Quả cõi trời và địa ngục ấy đều chẳng phải
thiện, chẳng phải ác, mà là vô kí tính. Như
thế thì thiện nhân ác nhân đều chiêu cảm
quả báo vô kí, nhân quả khác loại mà thành
thục, cho nên nhân này gọi là Dị thục nhân,

còn quả mà nhân này có được thì gọi là Dị
thục quả.
[X. luận Câu xá Q.6; luận Phát trí Q.1;
luận Đại tì bà sa Q.16-21; luận Tạp a tì đàm
tâm Q.2; luận Nhập a tì đạt ma Q.hạ; Câu
xá luận thích tụng sớ nghĩa sớ Q.trung, phần
đầu]. (xt. Nhân).
II. Lục Nhân.
Sáu tập nhân vọng tưởng từ vô thủy
đến nay:
1. Đương hữu nhân, cũng gọi Đương
nhân: Thức vọng tưởng (nhân) chiêu cảm
quả báo hiện tại.
LỤC NHÂN

L
2917
2. Tương thuộc nhân, cũng gọi Tương
tục nhân: Một niệm vọng tâm, bên trong
nương vào 8 thức, bên ngoài duyên theo 6
trần, tạo tác nghiệp nhân, chiêu cảm quả
báo, hiện hành ươm thành chủng tử, chủng
tử lại khởi hiện hành, 3 đời nối tiếp nhau
không dứt.
3. Tướng nhân: Nghiệp tướng thiện ác,
niệm trước diệt, niệm sau tiếp tục sinh khởi.
4. Năng tác nhân, cũng gọi Tác nhân.
Nghĩa là các thức chuyển biến mà sinh ra
các pháp.
5. Hiển liễu nhân, cũng gọi Liễu nhân,
Hiển thị nhân. Nghĩa là do vọng tưởng mà
sinh ra các pháp, năng sở hiển hiện rõ ràng.
6. Quan đãi nhân, cũng gọi Đãi nhân,
Tương đãi nhân. Nghĩa là khi vọng tưởng
diệt rồi thì Niết bàn sinh khởi. Vì đợi vọng
tưởng dứt hết Niết bàn mới sinh, cho nên
gọi Tương đãi.
[X. kinh Đại thừa nhập lăng già Q.2; kinh
Nhập lăng già Q.3; kinh Lăng già a bạt đa la
bảo Q.2].
III. Lục Nhân.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong đối luận Nhân minh, người lập
luận(Lập)phải làm thế nào cho đối phương
(Địch)hiểu được chủ trương lập luận của
mình. Mà nếu muốn cho đối phương hiểu,
thì trước hết phải nói, nghĩa là phải lập luận,
còn đối phương muốn hiểu rõ luận lí ấy cũng
phải cần có trí lực. Tóm lại, trong cuộc đối
luận cần phải có 2 điều kiện:
1. Người lập luận phải có ngôn luận để
làm cho đối phương hiểu.

2. Đối phương cũng phải có năng lực trí
tuệ để hiểu được ngôn luận ấy.
ChữNhân(lí do)trong Lục nhân là phần
thứ 2 trong 3 phần (Tông, Nhân, Dụ)của
luận thức Nhân minh. Nhân này được chia
làm 2 loại là Sinh nhân và Liễu nhân.
- Sinh nhân: Ngôn luận của người lập
luận có thể làm phát sinh ra sự thấu hiểu
của đối phương nên gọi là Sinh nhân.
- Liễu nhân: Trí tuệ của đối phương có
khả năng lĩnh hội, liễu giải được chủ trương
ngôn luận của người lập luận, nên gọi là Liễu
nhân.
Sinh nhân lại có thể chia làm 3 thứ:
Trước hết phải có ngôn luận để trực tiếp
trình bày chủ trương của người lập luận và
làm phát sinh sự hiểu biết cho đối phương.
Nhưng ngôn luận ấy do đâu mà có? Dĩ
nhiên là do nghĩa lí, vì 1 ngôn luận chính
xác không thể không hợp với nghĩa lí và sự
thực. Mà nghĩa lí ấy là do trí óc của người
lập luận phát sinh ra. Trí óc ấy là hiện lượng
trí và tỉ lượng trí. Bởi thế đứng về phương
diện người lập luận –về Sinh nhân– thì có
3 thứ:
1. Trí sinh nhân: Trí tuệ của người lập
luận.
2. Nghĩa sinh nhân: Nghĩa lí của trí tuệ
ấy sinh ra.
3. Ngôn sinh nhân: Ngôn luận để trình
bày nghĩa lí ấy.
Còn đứng về phía đối phương –về Liễu
nhân– dĩ nhiên cũng như thế: Muốn hiểu
rõ lập luận của người kia, thì cần phải có trí
lực, trí lực ấy hiểu được nghĩa lí, mà biết
được nghĩa lí là do ở ngôn luận. Vì thế đứng
về phía đối phương –về Liễu nhân– cũng
có 3 thứ:

1. Ngôn liễu nhân: Hiểu rõ ngôn luận
của người lập luận.
2. Nghĩa liễu nhân: Hiểu rõ nghĩa lí của
ngôn luận ấy.
3. Trí liễu nhân: Trí tuệ để hiểu được
nghĩa lí ấy.
Tổng hợp lại là 6 nhân(Lục nhân)đứng
trên 2 phương diện người lập luận và người
vấn nạn(địch nhân)mà nói. Thực ra, không
phải có 6 nhân sai khác nhau, vì ngôn luận
của người lập gọi là Ngôn sinh nhân, đối
phương hiểu được ngôn luận ấy gọi là Ngôn
liễu nhân; nghĩa lí của ngôn luận gọi là
LỤC NHÂN

L
2918
Nghĩa sinh nhân, đối phương hiểu được
nghĩa ấy gọi làNghĩaliễunhân; trí tuệ của
người nêu ra nghĩa lí ấy là Trí sinh nhân,
đối phương hiểu được tông nghĩa của trí ấy
gọi là Trí liễu nhân. Một bên đưa ra, một
bên nhận lấy, vì thế mà có 6 nhân. Như đồ
biểu dưới đây:
[X. Nhân minh nhập chính lí luận
Q.thượng, phần cuối; Nhân minh luận sớ
thụy nguyên kí Q.2; Nhân minh nhập
chính lí luận ngộ tha môn thiển thích (Trần
đại tề); Đông phương luận lí học (Thích
nhất hạnh)].
LỤC NHẪN
Sáu loại pháp nhẫn tương ứng với các
giai vị của Bồ tát.
1. Tín nhẫn: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập trụ tu tập Không quán, tin tất cả pháp
thảy đều rỗng lặng, đối với pháp không, có
năng lực nhẫn khả nhẫn chứng, cho nên gọi
là Tín nhẫn.
2. Pháp nhẫn: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập hạnh tu tập Giả quán, tuy biết tất cả
pháp là không, nhưng có năng lực giả lập
tất cả pháp mà giáo hóa chúng sinh, đối với
giả pháp nhẫn khả nhẫn chứng, cho nên gọi
là Pháp nhẫn.
3. Tu nhẫn: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập hồi hướng tu tập Trung quán, biết tất
cả pháp sự lí dung hòa, đối với Trung đạo
nhẫn khả nhẫn chứng, vì thế gọi là Tu nhẫn.
4. Chính nhẫn: Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập địa lần lượt đoạn trừ 10 phẩm Vô minh
hoặc, đối với lí trung đạo nhẫn khả nhẫn
chứng, cho nên gọi là Chính nhẫn.

5. Vô cấu nhẫn: Bồ tát Biệt giáo ở giai
vị Đẳng giác đoạn trừ vô minh hoặc nghiệp,
đối với tâm thể tự tính thanh tịnh nhẫn
khả nhẫn chứng, cho nên gọi là Vô cấu
nhẫn.
6. Nhất thiết trí nhẫn: Quả Phật Diệu
giác của Biệt giáo, dứt hết 12 phẩm Vô minh
hoặc, biết khắp tất cả pháp trung đạo, đối
với pháp này nhẫn khả nhẫn chứng, vì thế
gọi là Nhất thiết trí nhẫn.
LỤC NHẬP
... ..
Cũng gọi Lục xứ.
Chỉ cho sáu căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân, và ý, hoặc 6 trần: Sắc, thanh, hương,
vị, xúc và pháp. Sáu căn là Lục nhập bên
trong, 6 trần là Lục nhập bên ngoài, gọi
chung là Thập nhị nhập (12 nhập)cũng
gọi Thập nhị xứ. Nhập nghĩa là vào; Xứ
nghĩa là chỗ nương. Sáu căn, 6 trần duyên
nhau mà sinh ra 6 thức, nên gọi là Nhập; 6
căn, 6 trần là chỗ nương của 6 thức, nên
gọi là Xứ.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.4; Pháp giới
thứ đệ Q.trung, phần hạ].
LỤC NHẤT TÂM
Nhất tâm chuyên tu 5 chính hạnh và
Nhất tâm chuyên niệm Chính định nghiệp,
gọi chung là Lục nhất tâm(6 thứ nhất tâm).
Đó là:
1. Nhất tâm chuyên đọc tụng.
2. Nhất tâm chuyên quán xét.
3. Nhất tâm chuyên lễ Phật.
4. Nhất tâm chuyên xưng hiệu Phật.
5. Nhất tâm chuyên tán thán cúng dường
(trên đây là 5 chính hạnh).
6. Nhất tâm chuyên niệm danh hiệu Phật
A di đà(Chính định nghiệp).

[X. Ngu thốc sao].
LỤC NHẤT TÂM
1. Ngôn sinh nhân
2. Trí sinh nhân
3. Nghĩa sinh nhân
1. Nghĩa liễu nhân
2. Trí liễu nhân
3. Ngôn liễu nhân
Sinh nhân
(Người lập luận)
Liễu Nhân
(Người địch luận)
Sáu Nhân
123
456
Ngôn Luận
Trí Lực
Nghĩa Lí

L
2919
LỤC NHĨ BẤT ĐỒNG MƯU
Sáu lỗ tai không cùng mưu.
Tiếng dùng trong Thiền lâm, nghĩa là 3
người(6 lỗ tai)thì không giữ được điều bí
mật. Trong Thiền lâm, nhóm từ này thường
được sử dụng để cảnh giác người học phải
thực hành, chứ nếu chỉ nghe suông thì không
có lợi ích gì cả.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 6 (Đại
51, 248 thượng), chép: “Thiền sư Lặc đàm
Pháp hội ở Hồng châu hỏi ngài Mã tổ:
– Thế nào là ý của Tổ sư từ phương Tây
đến?
Mã tổ:
– Lại gần đây ta nói khẽ cho nghe.
Sư liền đến gần, Tổ liền đánh cho một
cái, nói:
– Lục nhĩ bất đồng mưu, ngày khác đến
lại”.
LỤC NHIỄM TÂM
Sáu thứ tâm ô nhiễm.
1. Chấp tương ứng nhiễm: Phiền não ngã
chấp tương ứng với tâm vương mà sinh khởi,
rồi tham đắm ngoại cảnh làm ô nhiễm tâm.
2. Bất đoạn tương ứng nhiễm: Đối với
cảnh khổ vui v.v... phiền não pháp chấp
tương ứng với tâm vương mà sinh khởi, liên
tục không dứt, khiến tâm ô nhiễm.
3. Phân biệt trí tương ứng nhiễm: Trí
hay phân biệt các pháp thế gian và xuất thế
gian tương ứng với tâm vương, làm cho tâm
ô nhiễm.
4. Hiện sắc bất tương ứng nhiễm:
Nương vào vô minh căn bản huân tập tịnh
tâm, hiện tướng cảnh giới, không tương ứng

với tâm vương và tâm sở.
5. Năng kiến tâm bất tương ứng nhiễm:
Do vô minh căn bản dấy động, làm cho tịnh
tâm sinh ra tướng năng kiến, không tương
ứng với tâm vương và tâm sở.
6. Căn bản nghiệp bất tương ứng
nhiễm: Do sức của vô minh căn bản mà
tâm thể dấy động, do động mà tạo nghiệp,
cũng không tương ứng với tâm vương và
tâm sở.
Trong 6 nhiễm tâm trên đây, 3 nhiễm
tâm trước tương đương với 4 thô trước
trong Lục thô, còn 3 nhiễm tâm sau thì
tương đương với Tam tế của luận Đại thừa
khởi tín.
[X. luận Đại thừa khởi tín; Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí Q.hạ, phần đầu; Khởi tín
luận sớ bút tước kí Q.4].
LỤC NIÊM
... ..
I. Lục Niệm.
Phạm: Wađ anusmftaya#.
Pàli:Cha anussati-ỉỉhànàni.
Cũng gọi Lục tùy niệm, Lục niệm xứ,
Lục niệm pháp.
Sáu điều tâm niệm của người tu hành
Phật đạo.
1. Niệm Phật: Nghĩ nhớ công đức vô
lượng đại từ đại bi của Phật.
2. Niệm Pháp: Nghĩ nhớ 3 tạng, 12 bộ
kinh mà đức Như lai đã dạy, để làm lợi ích
cho tất cả chúng sinh.
3. Niệm tăng: Nghĩ nhớ chư tăng đầy
đủ giới, định, tuệ làm ruộng phúc cho chúng
sinh nơi thế gian.
4. Niệm giới: Nghĩ nhớ giới hạnh có thế
lực lớn, hay đoạn trừ các phiền não của chúng
sinh.

5. Niệm thí: Nghĩ nhớ bố thí có công
đức lớn, có năng lực diệt trừ tính tham lam,
bỏn sẻn của chúng sinh.
6. Niệm thiên: Nghĩ nhớ chư thiên
trong ba cõi đều nhờ căn lành đời trước tu
trì tịnh giới, bố thí, văn tuệ v.v... mà được
quả báo vui này.
Đối với vấn đề Niệm thiên trên đây,
LỤC NIÊM

L
2920
Đại, Tiểu thừa giải thích có khác nhau. Đại
thừa căn cứ vào kinh Niết bàn cho rằng có
3 loại Thiên:
a) Sinh thiên: Chư thiên trong 3 cõi.
b) Tịnh thiên: Tất cả các bậc Hiền thánh
của Tam thừa.
c) Đệ nhất nghĩa thiên: Tức là Niết bàn.
Trong 3 loại thiên trên đây, hàng Đại
thừa chỉ niệmĐệ nhất nghĩa thiên.
[X. kinh Tạp a hàm Q.33; kinh Đại bát
niết bàn Q.18,25 (bản Bắc); kinh Quán Phật
tam muội hải Q.6; luận Đại trí độ Q.22; Đại
thừa nghĩa chương Q.12].
II. Lục Niệm.
Sáu việc trọng yếu mà vị tỉ khưu cần phải
ghi nhớ:
1. Nhớ kĩ ngày tháng thụ giới.
2. Nhớ biết chỗ ăn, nếu không có ai
mời ăn, thì tỉ khưu nhớ đi khất thực; nếu
có người mời thì tỉ khưu nhớ ngày ấy không
đi khất thực.
3. Ghi nhớ số hạ sau khi thụ giới.
4. Nhớ đủ 3 áo, 1 bát, nếu có vật thừa
thì biết vật ấy đã được thuyết tịnh.
5. Nhớ việc ăn chung hay riêng, khi
cùng chúng tăng dùng cơm, thì tỉ khưu
biết mình cùng chúng tăng dùng cơm. Nếu
thụ thực riêng, thì nghĩ nay ta có duyên
sự không cùng chúng tăng thụ thực mà sẽ
thụ riêng.
6. Nhớ thân khỏe hay bệnh, nếu không
bệnh thì tỉ khưu biết ta nay không bệnh, có
thể hành đạo; còn nếu có bệnh, thì biết nay
ta có bệnh, cần phải chữa trị.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí

Q.thượng, phần 3, tiết 2].
LỤC PHÁI TRIẾT HỌC
Từ gọi chung 6 học phái Triết học thuộc
hệ thống Bà la môn giáo Ấn độ, xuất hiện
vào khoảng thế kỉ thứ II.
1. Học phái Di mạn sai (Phạm:
Mìmàôsà): Học phái này đứng trên lập
trường triết học mà nghiên cứu ý nghĩa và
thực hành về nghi lễ tế tự được qui định
trong Thánh điển Phệ đà. Thủy tổ là Kì mễ
ni (Phạm:Jaimini), kinh điển căn bản là
kinh Di mạn sa.
2. Học phái Phệ đàn đa (Phạm:
Vedànta): Học phái này đặc biệt căn cứ vào
Áo nghĩa thư trong Thánh điển Phệ đà, mà
chủ trương Phạm Ngã nhất nguyên luận.
Thủy tổ là Ba đạt la da na (Phạm:
Bàdaràyaịa), Thánh điển căn bản là kinh
Phệ đàn da(Phạm thư).
3. Học phái Tăng khư (Phạm:
Sàôkhya), cũng gọi Học phái Số luận, Học
phái San xà dạ. Học phái này căn cứ vào sự
quan hệ giữa 2 nguyên lí tinh thần thuần
túy và nguyên chất căn bản để thuyết minh
thế giới hiện thực. Thủy tổ là Ca tì la (Phạm:
Kapilarsi), kinh điển căn bản là kinh Tăng
khư da.
4. Học phái Du già(Phạm:Yoga): Tức
học phái nương vào sự tu hành Du già mà
cầu giải thoát. Thủy tổ là Ba đan xà lê
(Phạm:Pataĩjali), kinh điển căn bản là
kinh Du già.
5. Học phái Vệ thế sư (Phạm:
Vaizewika), cũng gọi Học phái Thắng luận,
Học phái này dùng 6 nguyên lí: Thực thể,
tính chất, vận động, phổ biến, đặc thù và
nội thuộc để thuyết minh hết thảy hiện
tượng. Thủy tổ là Yết na đà (Phạm:

Kaịàda), kinh điển căn bản là kinh Thắng
luận(kinh Vệ thế sư).
6. Học phái Ni nhu (Phạm:
Naiyàyika), cũng gọi là Học phái Ni dạ
da, Học phái Chính lí. Về phương diện
hình nhi thượng, đại thể phái này giống
với Học phái Thắng luận, nhưng đặc biệt
chú trọng việc nghiên cứu về Luận lí học.
Thủy tổ là Kiều đạt ma (Phạm:Gautama),
cũng gọi Túc mục (Phạm: Akwapàda),
kinh điển căn bản là kinh Ni dạ da.
LỤC PHÁI TRIẾT HỌC

L
2921
LỤC PHÀM
... ..
Chỉ cho 6 cõi phàm trong 10 cõi, tức
là địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, tu la, người
và trời.
(xt. Phàm Phu).
LỤC PHÀM TỨ THÁNH
...........
Chỉ cho 6 cõi phàm và 4 cõi Thánh.
Địa ngục, ngã quỉ, súc sanh, tu la, người
và trời, gọi là Lục phàm, thuộc quả báo hữu
vi; Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát và Phật,
gọi là Tứ thánh, thuộc quả báo vô vi.
LỤC PHÁP
... ..
Sáu pháp mà đức Như lai không bao giờ
nhàm chán, đó là: Bố thí, giáo giới, nhẫn
nhục, thuyết pháp thuyết nghĩa, cứu hộ
chúng sinh và cầu đạo vô thượng.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.31].
LỤC PHÁP BẤT DỊ
... ... ... ..
Chỉ cho xả, vô khởi, vô niệm, li tướng,
vô trụ và vô hí luận. Sáu pháp này tùy theo
các phương tiện mà giả đặt tên gọi, chứ về
diệu lí của chúng thì thực không có sai khác,
cho nên gọi là Lục pháp bất dị.
[X. luận Đốn ngộ nhập đạo yếu môn
Q.thượng].
LỤC PHÁP GIỚI
Phạm: Wađ dharmà#.
Pàli: Cha dhammà.
Cũng gọi Lục pháp, Chính học luật nghi.
Giới pháp của Thức xoa ma na thụ trì.
Đó là:

1. Nhiễm tâm tương xúc: Đụng chạm
nhau với tâm ô nhiễm.
2. Đạo nhân tứ tiền: Lấy cắp của người 4
đồng tiền.
3. Đoạn súc sanh mệnh: Giết hại loài
vật.
4. Tiểu vọng ngữ: Nói láo.
5. Phi thời thực: Ăn phi thời.
6. Ẩm tửu: Uống rượu.
Người nữ nào giữ gìnsáu pháp trong
vòng 2 năm, mới được thụ giới Cụ túc làm
tỉ khưu ni.
Nhưng luật Thập tụng quyển 45, đem
giới Nhiễm tâm tương xúc khai triển thành
3 pháp, rồi bỏ đi 2 giới Phi thời thực và Ẩm
tửu mà thành 6 pháp là: Dâm dục, trộm
cắp, sát sinh, cùng người nam khỏa thân xúc
phạm, cùng người nam nắm tay nắm áo nói
chuyện với nhau.
Ngoài ra, theo Hữu bộ Bật sô ni tì nại da
quyển 18 và Căn bản Tát bà đa bộ luật nhiếp
quyển 12, thì giới của Thức xoa ma na thụ
trì có 6 Pháp và 6 Tùy pháp.
[X. luật Tứ phần Q.27; luật Ngũ phần
Q.13, 29; luật Ma ha tăng kì Q.30, 38; Tứ
phần tỉ khưu ni yết ma pháp; Hữu bộ bách
nhất yết ma Q.2; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.hạ, phần 4; Câu xá
luận quang kí Q.14]. (xt. Chính Học Nữ).
LỤC PHÁP LINH THA HOAN HỈ
Sáu pháp khiến người khác sinh tâm vui
mừng.
Cứ theo Căn bản Thuyết nhất thiết hữu
bộ tì nại da tạp sự thì 6 pháp ấy là:
1. Thân nghiệp hành từ: Đối với các
bậc hiền thánh và người đồng tu phạm hạnh,
khởi tâm từ thiện, kính lễ, đốt hương, rải
hoa để cúng dường; nếu thấy các vị ấy bệnh

khổ thì tùy thời cung cấp, làm cho họ sinh
tâm vui mừng.
2. Ngữ nghiệp hành từ: Đối với các
bậc hiền thánh và người đồng tu phạm
hạnh, khởi tâm từ thiện, dùng lời khen ngợi
LỤC PHÁP LINH THA HOAN HỈ

L
2922
và nêu rõ đức hạnh chân thực của họ; nếu
người chưa được nghe pháp thì giúp cho
họ được nghe, lại còn đọc tụng kinh điển,
ngày đêm chuyên cần, khiến cho họ sinh
tâm vui mừng.
3. Ý nghiệp hành từ: Đối với các bậc
hiền thánh và người đồng tu phạm hạnh,
khởi tâm từ bi, không nên sinh lòng tham
lam, bỏn sẻn, ghen ghét, gia hại; đối với
chúng sinh khởi tâm thương xót, tâm lợi ích
làm cho họ hoan hỉ.
4. Như pháp lợi dưỡng: Phàm những
vật thực có được, nên cùng với người đồng
tu phạm hạnh chung hưởng, khiến họ
hoan hỉ.
5. Thụ trì giới pháp: Đối với các giới
pháp đã thụ, kiên trì không hủy phạm; còn
đối với những người đồng tu thì hết lòng
tôn kính, không dám khinh thường, khiến
cho họ vui mừng.
6. Năng sinh chính kiến: Đối với tất cả
đạo pháp phát khởi chính kiến, không có
ngờ vực; đối với người đồng tu phạm hạnh
cùng chia sẻ chính kiến này, khiến cho họ
hoan hỉ.
LỤC PHÁP NGŨ NGUYÊN
... ... .....
Sáu pháp: Giáo, Hành, Tín, Chứng,
Chân Phật, Chân độ được chọn từ 5 nguyện
trong 48 nguyện của đức Phật A di đà, do
ngài Thân loan thuộc Tịnh độ Chân tông
Nhật bản lập ra.
Tức dựa vào nguyện Chư Phật xưng
danh thứ 17 mà lập Giáo. Nương theo
danh hiệu cũng trong nguyện 17 Chư Phật

khen ngợimà lậpHành. Căn cứ vào Tam
tín(Chí tâm, Tín nhạo, Dục sinh) trong
nguyệnChí tâm tín nhạo thứ 18 mà lập
Tín. Dựa vào chứng quả trong nguyện Tất
chí diệt độ thứ 11 mà lậpChứng. Nương
theo nguyện Quang minh vô lượng thứ
12 và nguyệnThọ mệnh vô lượng thứ 13
mà lậpChân Phật,Chân độ.
[X. Hiển tịnh độ chân thực giáo hành
tín chứng văn loại].
LỤC PHIỀN NÃO
Cũng gọi Lục tùy miên.
Sáu phiền não căn bản: Tham, sân, si,
mạn, nghi, ác kiến.
[X. luận Đại tì bà sa Q.43,46; luận Câu
xá Q.21]. (xt. Phiền Não).
LỤC PHƯƠNG
Chỉ cho 6 phương: Đông, Tây, Nam, Bắc,
Thượng và Hạ.
LỤC PHƯƠNG CHÚNG
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho những tăng binh của “mạt tự”
thuộc bản tự Hưng phúc tại Nại lương,
Nhật bản, trong thời gian từ năm Khoan
hoằng thứ 3(1006) đến khoảng năm Thiên
văn (1532-1555), gồm tăng chúng từ 6
phương đông, tây, nam, bắc, thượng và hạ.
Vào thời kì hưng thịnh nhất có khoảng từ
4 đến 5 nghìn người, thường cậy thế lực
của mình, phát động chiến loạn, khiến cho
triều đình cũng phải bó tay, không cách nào
dẹp được.
LỤC PHƯƠNG CHƯ PHẬT
Cũng gọi Lục phương hộ niệm, Lục
phương thành chứng.
Chư Phật ở các thế giới trong 6 phương
khen ngợi công đức của Phật A di đà ở thế
giới Cực lạc. Đó là:

- Thế giới phương Đông gồm có: Phật A
súc bệ, Phật Tu di tướng. Phật Đại tu di,
Phật Tu di quang và Phật Diệu âm.
- Thế giới phương Tây gồm có: Phật Vô
LỤC PHƯƠNG CHƯ PHẬT

L
2923
lượng thọ, Phật Vô lượng tướng, Phật Vô
lượng chàng, Phật Đại quang, Phật Đại minh,
Phật Bảo tướng và Phật Tịnh quang.
- Thế giới phương Nam gồm có: Phật
Nhật nguyệt đăng, Phật Danh văn quang,
Phật Diệm kiên, Phật Tu di đăng và Phật
Vô lượng tinh tiến.
- Thế giới phương Bắc gồm có: Phật Diệm
kiên, Phật Tối thắng âm, Phật Nan trở, Phật
Nhật sinh và Phật Võng minh.
- Thế giới phương Dưới gồm có: Phật Sư
tử, Phật Danh văn, Phật Danh quang, Phật
Đạt ma, Phật Pháp chàng và Phật Trì pháp.
- Thế giới phương Trên gồm: Phật Phạm
âm, Phật Tú vương, Phật Hương thượng,
Phật Hương quang, Phật Đại diệm kiên, Phật
Tạp sắc bảo hoa nghiêm thân, Phật Sa la
thụ vương, Phật Bảo hoa đức, Phật Kiến nhất
thiết nghĩa và Phật Như tu di sơn.
[X. kinh A di đà].
LỤC PHƯƠNG LỄ
Bà la môn giáo Ấn độ cho rằng mỗi buổi
sáng sớm, tắm gội sạch sẽ, kính lễ 6 phương:
Đông, Tây, Nam, Bắc, Trên và Dưới, thì
được sống lâu và giàu có.
Thủa xưa ở thành Vương xá có 1 đồng
tử tên là Thiện sinh, con của 1 Trưởng giả,
theo phép Bà la môn, cứ mỗi buổi sáng sớm
tắm gội xong, ra lễ 6 phương; đức Phật trông
thấy, bèn nói về ý nghĩa lễ 6 phương trong
Phật giáo cho đồng tử nghe.
(xt. Thiện Sinh).
LỤC PHƯƠNG LỄ KINH
Pàli:Siígàlovàda-sutta.
Cũng gọi Thi ca la việt lục phương lễ

kinh, Thi ca la việt lục hướng bái kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài An thế cao dịch
vào đời Hậu Hán, được thu vào Đại chính
tạng tập 1.
Nội dung kinh này thuật lại truyện đồng
tử Thiện sinh, con của 1 người Bà la môn,
tuân theo lời của cha đã mất, mỗi buổi sáng
ra khỏi nhà đến thành Vương xá lễ bái 6
phương, đức Phật bèn dạy Thiện sinh phối
hợp cha mẹ với phương Đông, Sư trưởng
với phương Nam, vợ chồng với phương Tây,
thân tộc với phương Bắc, người giúp việc
với phương dưới và Sa môn Bà la môn với
phương trên, mỗi phương đều có 5 việc cư
xử cung kính một cách thực tiễn thay cho lễ
bái. Qua kinh này, đức Phật đã dạy cho giới
cư sĩ tại gia cuộc sống luân lí đạo đức trong
gia đình.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2,4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.1,2; The Dìgha
Nikàya vol.III (J.E. Carpenter, PTS: London
1911); Diologues of the Buddha Part
III, 1921 (T.W. and C.A.F Rhys Davids)].
LỤC QUAN ÂM
........
Chỉ cho 6 loại Ứng thân của bồ tát Quan
âm giáo hóa trong Lục đạo(6 đường), tức là:
Đại từ, Đại bi, Sư tử vô úy, Đại quang phổ
chiếu, Thiên nhân trượng phu và Đại phạm
thâm viễn.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 2, thì
Đại bi Quan thế âm phá trừ 3 chướng địa
ngục đạo, Đại từ Quan thế âm phá trừ 3
chướng ngã quỉ đạo, Sư tử vô úy Quan thế
âm phá trừ 3 chướng súc sinh đạo, Đại quang
phổ chiếu Quan thế âm phá trừ 3 chướng
Tu la đạo, Thiên nhân trượng phu Quan
thế âm phá trừ 3 chướng Nhân đạo, và Đại

phạm thâm viễn Quan thế âm phá trừ 3
chướng Thiên đạo.
Ngoài ra, tông Thai mật Nhật bản cho
rằng Lục Quan âm là: Thiên thủ Quan âm
hóa đạo ngã quỉ, Thánh Quan âm hóa đạo
địa ngục, Mã đầu Quan âm hóa đạo súc sinh,
Thập nhất diện Quan âm hóa đạo Tu la,
Bất không quyên sách Quan âm hóa đạo
LỤC QUAN ÂM

L
2924
nhân gian và Như ý luân Quan âm hóa đạo
Thiên thượng. Còn tông Đông mật thì thay
Bất không quyên sách bằng Chuẩn đề Quan
âm. Cũng có chỗ tổng hợp 2 thuyết của Thai
mật và Đông mật, rồi thêm Chuẩn đề Quan
âm nữa mà gọi là Thất Quan âm.
[X. kinh Thất Phật bát Bồ tát sở thuyết đại
đà la ni thần chú Q.1; Đà la ni tạp tập Q.7].
LỤC QUÁN PHÁP
........
Sáu pháp quán của bồ tát Biệt giáo.
1. Trụ quán: Trụ nghĩa là tâm lĩnh hội
được lí. Bồ tát Biệt giáo ở giai vị Thập trụ tu
tập Không quán nên gọi Trụ quán.
2. Hành quán: Hành nghĩa là tiến tới.
Bồ tát Biệt giáo ở giai vị Thập hành tu tập
Giả quán, nên gọi Hành quán.
3. Hướng quán: Hướng nghĩa là hồi
nhân hướng quả. Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập hồi hướng tu tập Trung quán, nên gọi
Hướng quán.
4. Địa quán: Địa nghĩa là hay sinh Phật
trí, an trụ bất động. Bồ tát Biệt giáo ở giai vị
Thập địa tu tập Trung quán, biết rõ tính
tướng của hoặc nhiễm vốn không, cho nên
gọi là Địa quán.
5. Vô tướng quán: Bồ tát Biệt giáo ở
ngôi Đẳng giác tu tập Trung quán, biết rõ
tính tướng của hoặc nhiễm vốn không, nên
gọi Vô tướng quán.
6. Nhất thiết chủng trí quán: Chủng
nghĩa là hay sinh. Quả Phật Diệu giác của
Biệt giáo quán Trung đạo đã thành tựu, có
khả năng biết rõ sự sai biệt của tất cả đạo
chủng, nên gọi Nhất thiết chủng trí quán.

[X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.thượng].
LỤC QUẦN TỈ KHƯU
Phạm: Wađ-vargìka-bhikwu.
Pàli:Cha-bbagiyà bhikkhù.
Cũng gọi Lục chúng bật sô, Lục quần.
Sáu vị ác tỉ khưu ở thời đại đức Phật.
Sáu người này kết thành bè đảng, không
giữ luật nghi, làm nhiều việc xấu xa, lí do
Phật chế giới phần nhiều là vì 6 tỉ khưu này.
Tên của 6 người này, các luật đều ghi chép
khác nhau.
Theo luật Tứ phần quyển 22 thì Lục quần
tỉ khưu gồm có:
1. Nan đà(Phạm:Nanda), cũng gọi Nan
đồ.
2. Bạt nan đà(Phạm:Upananda), cũng
gọi Ô ba nan đà.
3. Ca lưu đà di (Phạm:Kàlodàyin, hoặc
Udàyin).
4. Xiển na (Phạm:Chanda), cũng gọi
Xa nặc.
5. A thuyết ca (Phạm:Azvaka), cũng
gọi A thấp ba, Hán dịch: Mã túc, Mã sư.
6. Phất na bạt (Phạm:Punavarsu), cũng
gọi Phú na bà sa, Bổ nại bà tố ca, Hán dịch:
Mãn túc.
Theo Thiện kiến luật tì bà sa quyển 14,
thì 2 vị Mã sư và Mãn túc là thượng thủ
trong Lục quần tỉ khưu. Luật Thập tụng
quyển 14 và luật Ma ha tăng kì quyển 17
bảo Nan đà và Bạt nan đà là 2 anh em. Tì
nại da quyển 2 cho rằng Mã sư và Phất na
bạt là đệ tử của ngài Mục kiền liên bị Phạm
chí Chấp trượng sát hại, sau đó, Mã sư và
Phất na bạt cũng giết chết Phạm chí.
Ngoài ra, theo Tát bà đa tì ni tì bà sa
quyển 4, trong Lục quần tỉ khưu, 2 vị Ca

lưu đà di và Xiển na được vào Niết bàn Vô
dư, còn Nan đà và Bạt nan đà thì được sinh
lên cõi trời, Mã túc và Mãn túc thì sinh trong
loài rồng.
Còn luật Ma ha tăng kì quyển 7 và quyển
15 thì thay Nan đà và Bạt nan đà bằng 2 vị
Tam văn đà đạt đa và Ma hê sa đạt đa, đồng
thời cho rằng khi Đề bà đạt đa phá tăng thì
Lục quần tỉ khưu đều là bè đảng của ông ta.
[X. kinh Giới nhân duyên Q.3, luật Tứ
LỤC QUẦN TỈ KHƯU

L
2925
phần Q.6; luật Ma ha tăng kì Q.9, luật Tì
nại da Q.11; luật Ngũ phần Q.30].
LỤC QUẦN TỈ KHƯU NI
Gọi tắt: Lục quần ni.
Sáu vị tỉ khưu ni câu kết thành bè đảng
làm các việc xấu xa, nhân đó đức Phật chế
định giới tỉ khưu ni. Nhưng tên của 6 vị này
không thấy được ghi trong các kinh luật, e
rằng đây chỉ nói chung những người toa rập
nhau làm điều xấu chăng?
[X. luật Tứ phần Q.12].
LỤC QUYẾT ĐỊNH
........
I. Lục Quyết Định.
Phạm:Wađ-vidha-niyati-pàta.
Cũng gọi Lục chủng quyết định, Lục sự
quyết định.
Sáu thứ công đức mà Bồ tát quyết định
có được do tu 6 pháp Ba la mật. Đó là:
1. Tài thành quyết định: Nhờ sức bố
thí mà sau này chắc chắn sẽ có được của
cải dồi dào.
2. Sinh thắng quyết định: Nhờ sức trì
giới nên tùy ý quyết định muốn sinh vào
nơi thù thắng nào cũng được.
3. Bất thoái quyết định: Nhờ sức nhẫn
nhục mà giữ cho các thiện pháp tu được
nhất định không bao giờ lui sụt.
4. Tu tập quyết định: Nhờ sức tinh tiến
nên thường tu pháp lành, không có gián đoạn.
5. Định nghiệp quyết định: Nhờ sức
thiền định mà thành tựu chính định, không
bao giờ thoái thất.
6. Vô công dụng quyết định: Nhờ sức
trí tuệ nên không cần tu thêm các công hạnh

mà thành tựu Vô sinh nhẫn, được trí vô
phân biệt và tự nhiên trụ nơi lí.
II. Lục Quyết Định.
Chỉ cho 6 thứ thiện quyết định của Bồ
tát Địa thượng:
1. Quán tướng thiện quyết định: Chính
trí của Bồ tát quyết định quán chiếu lí chân
như, khế hợp với tướng đồng nhất không
có gì xen lẫn.
2. Chân thực thiện quyết định: Chính
trí xuất thế gian của Bồ tát quyết định xa lìa
điên đảo mê hoặc, chứng lí chân thực.
3. Thắng thiện quyết định: Hạnh của
Bồ tát rộng lớn như pháp giới, là cội gốc của
hết thảy Phật, quyết định có đầy đủ công
đức thù thắng.
4. Nhân thiện quyết định: Nhân tu
hành các thiện pháp của Bồ tát quyết định
có công năng thành tựu đạo quả.
5. Đại thiện quyết định: Hạnh lợi tha
của Bồ tát quyết định che chở cứu hộ tất cả
chúng sinh, không có giới hạn.
6. Bất khiếp nhược thiện quyết định:
Bồ tát chứng quả đức, tiến vào trí địa của
hết thảy chư Phật, đối với các pháp quyết
định không sợ hãi.
Theo Hoa nghiêm khổng mục chương
quyển 3, trong 6 thứ Thiện quyết định trên
đây, phần lớn cùng chung cho cả hàng Bồ
tát Địa tiền(dưới Thập địa), nhưng theo Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí quyển 5 thì sáu
pháp này chỉ chung cho hàng Bồ tát Địa
thượng(tức Sơ địa trở lên).
[X. Thập địa kinh luận nghĩa kí Q.2;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.7, 9;
Lục chủng quyết định nghĩa trong Đại thừa
nghĩa chương Q.12; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.2].

LỤC SANG MÔN
Chỉ cho 6 cửa rỉ ra chất dơ dáy trong
thân thể con người. Đó là: Mắt, tai, mũi,
miệng, đường tiểu tiện và đại tiện. Nếu kể
tai, mắt, mũi là 2 mắt, 2 lỗ tai, 2 lỗ mũi thì
gọi là Cửu sang môn(chín cửa dơ bẩn;sang
nghĩa là cái mụt nhọt rịn ra mủ).
Ngoài ra, 6 căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân
LỤC SANG MÔN

L
2926
và ý là những chỗ thường sinh khởi các phiền
não bất tịnh, cũng gọi là Lục sang môn.
LỤC SINH DỤ
Sáu loại sinh vật được dùng để ví dụ cho
6 căn.
Theo kinh Tạp a hàm quyển 43 thì 6
loại sinh vật ấy là chó, chim, rắn độc, dã
can, cá sấu và khỉ.
(xt. Lục Chúng Sinh).
LỤC SONG NHẤT VIÊN
Sáu cửa một con vượn. Lục song ví dụ
Lục căn, Nhất viên ví dụ tâm thức.
Đây là thuyết của ngoại đạo Nhất thức.
Thuyết này cho rằng trong thân chúng sinh
chỉ có 1 thức, thức này thông qua 6 căn mà
hiểu biết thế giới bên ngoài; hệt như con
vượn nhanh nhẹn leo ra leo vào ở 6 cái cửa
của 1 ngôi nhà.
Trong 6 thức, thì giữa 5 thức trước và ý
thức thứ 6, về bản chất, là 1 hay khác nhau?
Vấn đề này, chủ trương của các phái Phật
giáo không đồng nhất. Nếu nói một cách
đại khái, thì quan điểm chungcho rằngmỗi
thức trong 6 thức đều có thể riêng. Đối với
các nhà chủ trươngNhất thể luận, thì luận
Đại tì bà sa quyển 22 gọihọlà Nhất tâm
tương tục luận giả(người chủ trương Một tâm
tương tục); còn Tứ phần luật sanphồn bổ
khuyết hành sự sao quyển hạ, phần 4, thì
gọihọlà Nhất thức ngoạiđạo. Tuy nhiên,
trong Phật giáo có tông Thành thực và Kinh
bộ của Tiểu thừa đều chủ trương 6 thức là
nhất thể và cũng dùng thuật ngữ “Lục song
nhất viên”, làm thí dụ.
[X. luận Thành thực Q.5; Tứ phần luật

hành sự sao tư trì kí Q.hạ, phần 4; Đại thừa
nghĩa chương Q.3, phần cuối; tắc 72 trong
Thung dung lục; Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng
luận (Mộc thôn Thái hiền)].
LỤC SƯ NGOẠI ĐẠO
...........
Cũng gọi Ngoại đạo lục sư.
Sáu phái ngoại đạo có thế lực lớn ở Trung
Ấn độ vào thời đại đức Phật còn tại thế.
Gọi ngoại đạo, là gọi theo lập trường Phật
giáo, chứ thật ra họ là những nhà có tư tưởng
tự do, chống lại tư tưởng Bà la môn đương
thời và có hệ thống tư tưởng riêng được lưu
hành trong xã hội lúc bấy giờ.
Lục sư ngoại đạo gồm:
1. San xà da tì la chi tử (Pàli:Saĩjaya
Belaỉỉhiputta): Những người theo chủ
nghĩa hoài nghi, không thừa nhận cái biết
có tính chính xác phổ biến mà chủ trương
Bất khả tri luận, đồng thời cho rằng đạo
không cần phải tu, cứ trải qua 8 vạn kiếp là
tự nhiên chứng đắc.
2. A kì đa sí xá khâm bà la (Pàli:Ajita
Kesakambala): Những người theo chủ
nghĩa Duy vật, chủ nghĩa Khoái lạc, phủ
nhận luật Nhân quả, mở đường cho phái
Lộ già da sau này.
3. Mạt già lê câu xá lê (Pàli:Makkhali
Gosàla): Những người theo chủ nghĩa Tự
nhiên thuộc Túc mệnh luận, cho rằng khổ
vui không có nguyên do nào cả, mà chỉ sinh
ra một cách tự nhiên, ngẫu nhiên. Đây là
nhóm chủ đạo của phái A kì tì già.
4. Phú lan na Ca diếp (Pàli:Puràịa
Kassapa): Những người theo chủ nghĩa Vô
đạo đức, phủ nhận nghiệp báo thiện ác.
5. Ca la cưu đà ca chiên diên (Pàli:
Pakudha Kaccàyana): Những người theo

chủ nghĩa cảm giác thuộc Vô nhân luận,
chủ trương đất, lửa, gió, không, khổ vui, linh
hồn... là những yếu tố độc lập.
6. Ni kiền đà nhã đề tử (Pàli:Nigaịỉha
Nàtaputta): Khai tổ của Kì na giáo, cho
rằng khổ vui, tội phúc đều do đời trước tạo
ra, tất nhiên phải chịu đền trả, không nhờ
đời này tu đạo mà có thể dứt được.
LỤC SONG NHẤT VIÊN

L
2927
Tóm lại, các phái 3, 4, 5 thuộc phái A kì
tì già, 3 phái này và phái thứ 6 đều theo chủ
nghĩa Khổ hạnh; còn phái thứ 1 chủ trương
Bất khả tri luận và phái thứ 2 thì theo lập
trường Duy vật, chủ trương thuyết Tích tụ.
[X. kinh Tạp a hàm Q.43; kinh Tiễn mao
trong Trung a hàm Q.57; kinh Tăng nhất a
hàm Q.32, 37; luật Tứ phần Q.51; Hữu bộ
tì nại da phá tăng sự Q.2; Hữu bộ tì nại da
xuất gia sự Q.1; luận Đại trí độ Q.42; Chú
Duy ma cật kinh Q.3; Bách luận sớ
Q.thượng; Ma ha chỉ quán Q.10; Ấn độ triết
học nghiên cứu 2].
LỤC SƯ THỌ (?-?)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào đời
Tống, người Tiền đường, tỉnh Chiết giang.
Năm Thiệu hưng 25 (1155) đời vua Cao
tông, ông biên soạn bộ Bảo châu tập 8 quyển,
thu chép sự tích của những người tu hành
tịnh nghiệp được cảm ứng vãng sinh. Đây là
tác phẩm tiếp theo Tịnh độ truyện của Giới
châu và Vãng sinh truyện của Vương cổ.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.47].
LỤC SỰ MINH KINH Ý
Sáu việc làm sáng tỏ ý nghĩa của kinh.
Có xuất xứ từ kinh Ngũ khổ chương cú.
Đó là:
1. Chính đạo: Kinh điển do đức Phật
nói, ý chỉ sâu xa, vô tác vô vi, vô hành vô
đắc, tự nhiên hợp đạo.
2. Thiện quyền: Phật dùng phương tiện
quyền xảo, tùy cơ nghi nói pháp, khiến cho
người giải ngộ, chứng nhập.
3. Chí giáo: Phật nói kinh để chỉ rõ tội
phúc cho chúng sinh biết, hễ gây cái nhân

như thế nào thì chịu cái quả như thế ấy, chứ
không có việc làm điều thiện bị tội, làm việc
ác được phúc bao giờ; vì lí này rất rõ ràng dễ
hiểu, nên gọi là Chí giáo.
4. Dụ đạo: Phật phương tiện nói những
người nghe kinh trong đời hiện tại được phúc
báo là để khuyến dụ chúng sinh mê muội,
khiến cho họ vui mừng nghe theo mà sinh
chính tín.
5. Phúc đức: Phật nói kinh khiến chúng
sinh tu tập các hạnh bố thí, trì giới, nhẫn
nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ để điều
phục các căn, không để buông thả, thì được
quả báo trời người, hưởng phúc an vui vô
tận.
6. Cấm giới: Phật nói kinh, chế định
các giới cấm, khiến tất cả chúng sinh giữ gìn
3 nghiệp thân, miệng, ý, thanh tịnh không
phạm, nhờ đó thoát khỏi các nỗi khổ trong
3 đường ác.
LỤC TÁC
... ..
Tức là 4 uy nghi: Đi, đứng, ngồi, nằm
cộng thêm nói năng và yên lặng.
Ma ha chỉ quán quyển 2 (Đại 46, 15 hạ),
nói: “Nếu có các trần, phải bỏ 6 thụ, nếu
không tài vật, phải vận dụng lục tác”.
(xt. Tứ Uy Nghi).
LỤC TẶC
I. Lục Tặc.
Chỉ cho 6 trần: Sắc, thanh, hương, vị,
xúc, pháp là nguồn gốc sinh ra tất cả phiền
não. Sáu trần lấy 6 căn làm môi giới, cướp
đoạt hết thảy thiện pháp, nên được ví như
giặc(tặc).
[X. kinh Lăng nghiêm Q.4; kinh Niết bàn
Q.23 (bản Bắc); kinh Tối thắng vương Q.5].
II. Lục Tặc.

Chỉ cho sự vui thích của 6 căn.
Kinh Tạp a hàm quyển 43 (Đại 2, 313
trung), nói: “Này các ngươi! Trong các ngươi
có 6 tên giặc theo đuổi, rình rập các ngươi,
hễ có cơ hội sẽ giết các ngươi (...), 6 tên giặc
này ví dụ 6 thứ yêu thích”.
LỤC TẶC

L
2928
LỤC TÂY TINH (?-?)
Danh nhân Trung quốc, sống vào đời
Minh, tự là Trường canh, hiệu Phương hồ
ngoại sử.
Ông rất thông minh, ham đọc sách, thích
Đạo thuật, tín đồ của Đạo giáo gọi ông là
Lục tổ. Ông trứ tác khá nhiều, có tới trăm
loại, trong đó có Lăng nghiêm kinh ước
thuyết, Lăng nghiêm thuật chỉ. Nhưng đáng
tiếc là ông đã dùng lí của Đạo giáo để bàn về
lí Phật, nên có rất nhiều chỗ sai lầm.
[X. Thanh sử Q.359; Quốc sử liệt truyện
71].
LỤC TẾ
... ..
Gọi đủ: Lục tế tâm.
Sáu thứ ác tâm che lấp(tế) tâm thanh
tịnh của chúng sinh.
1. Khan tâm(tâm tham lam, bỏn sẻn):
Do bỏn sẻn che lấp tâm tính nên chúng sinh
không thực hành được việc bố thí, hoặc có
bố thí thì cũng không thể cho người những
vật tốt đẹp.
2. Phá giới tâm: Do các phiền não
tham, sân, si v.v... che lấp tâm tính, nên
chúng sinh làm các việc ác, không thể kiên
trì giới cấm.
3. Sân khuể tâm: Do sân hận, bực tức
che lấp tâm tính, nên khi tiếp xúc với cảnh
duyên, chúng sinh thường ôm lòng não hại
người khác, không có hạnh nhẫn nhục.
4. Giải đãi tâm: Do lười biếng che lấp
tâm tính, nên chúng sinh không thể tinh
tiến siêng tu các hạnh thánh đạo.
5. Loạn tâm(tâm tán loạn): Do sự tán

loạn che lấp tâm tính, nên làm chướng ngại
việc tu thiền định của chúng sinh, như ngọn
đèn trước gió, tuy có ánh sáng nhưng không
soi rõ được vật.
6. Si tâm(tâm ngu si): Do ngu si che lấp
tâm tính nên chúng sinh không có được trí
tuệ. Đối với mọi việc đều không thể biết rõ,
vì mắc phải tà pháp nên không phát khởi
được chính kiến.
[X. kinh Phật thuyết tượng dịch; luận Đại
trí độ Q.33; Ma ha chỉ quán Q.8, phần hạ;
Chư kinh yếu tập Q.10, thiên 44 trong Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.4].
LỤC THÀNH TỰU
... ... ..
I. Lục Thành Tựu.
Cũng gọi Lục sự thành tựu, Lục chủng
thành tựu.
Sáu thứ thành tựu.
Các kinh Phật nói đều được mở đầu bằng
phần Tựa chung: “Như thị ngã văn” (Tôi
nghe như vầy)v.v..., căn cứ vào phần Tựa
chung này mà 6 thứ thành tựu được thiết
lập, đó là:
1. Tín thành tựu(Như thị): Tức chỉ cho
sự tin tưởng của tôn giả A nan. Biển lớn
Phật pháp chỉ có lòng tin mới vào được, tin
nhận pháp ấy là do đức Phật nói mà không
còn nghi ngờ.
2. Văn thành tựu(ngã văn): Chính tôn
giả A nan thân nghe đức Phật thuyết pháp,
chứ không phải nghe ai nói lại.
3. Thời thành tựu(nhất thời): Chỉ cho
thời gian thuyết pháp. Khi đấng Pháp vương
mở ra pháp hội, chúng sinh nào có nhân
duyên mà cảm được, thì Phật liền hiện thân
đáp ứng, cảm và ứng cùng lúc, không mất
thời cơ.

4. Chủ thành tựu(Phật): Chỉ cho người
thuyết pháp. Phật là bậc chủ trì việc thuyết
pháp giáo hóa thế gian và xuất thế gian.
5. Xứ thành tựu(tại): Chỉ cho nơi thuyết
pháp.
6. Chúng thành tựu (chúng): Chỉ cho
chúng nghe pháp như: Bồ tát, Nhị thừa, trời,
người v.v...
Sáu duyên trên đây đầy đủ, nhờ thế mà
LỤC THÀNH TỰU

L
2929
giáopháphưng thịnh, cho nên gọi là Lục
thành tựu. Các ngài Trí khải, Cát tạng,
Tuệ tịnh, Trí nghiễm, Nguyên hiểu, Tuệ
chiểu,Tông mật v.v... đều sử dụng Lục
thành tựu.
Ngoài ra, còn có các thuyết Ngũ sự
thành tựu, Thất sự thành tựu v.v... Đại bát
niết bàn kinh tập giải của ngài Bảo lượng
và Pháp hoa nghĩa kí của ngài Pháp vân
đời Lương, Đại bát niết bàn kinh sớ của
ngài Quán đính đời Đường v.v... đều để
Chủ thành tựu chung với Xứ thành tựu
mà lập thuyết Ngũ thành tựu. Còn Nhân
vương kinh sớ quyển thượng, phần đầu của
ngài Viên trắc thì nêu ra thuyết “Thất sự”
của ngài Chân đế, tức chia “Ngã văn” thành
Ngã và Văn.
Ngoài ra, tông Duy thức căn cứ theo Phật
địa kinh luận của ngài Thân quang mà chia
phần Thông tự(Tựa chung) trong các kinh
làm 5 phần là: Tổng hiển dĩ văn, Thuyết
giáo thời, Thuyết giáo chủ, Sở hóa xứ và Sở
bị cơ. Trong đó, “Như thị” và “Ngã văn” gọi
chung là Tổng hiển dĩ văn. “Như thị ngã
văn” theo kinh điển cũng có chỗ dịch là “Ngã
văn như thị”, “Văn như thị”.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 2, thì lí
do tại sao từ “Như thị ngã văn” lại được đặt
ở đầu các kinh, là vì trước khi đức Phật nhập
diệt, tôn giả A nan có hỏi Ngài về vấn đề
này, được đức Phật dạy rằng: Y theo pháp
của chư Phật 3 đời, đều nên mở đầu các
kinh bằng câu “Như thị ngã văn nhất thời
Phật tại mỗ phương mỗ quốc độ mỗ xứ lâm
trung”, do đó người đời sau thường giải thích

chữ “Ngã” trong câu này là lời ngài A nan
tự xưng.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.3 (Trừng
quán); Kim cương bát nhã kinh sớ Q.1; Hoa
nghiêm kinh sưu huyền kí Q.1, phần trên].
II. Lục Thành Tựu.
Sáu việc Bồ tát phải thực hiện để thành
tựu 6 Ba la mật. Đó là:
1. Cúng dường thành tựu: Cúng dường
Tam bảo để thành tựu Đàn ba la mật.
2. Học giới thành tựu: Thường nỗ lực
học giới để thành tựu Giới ba la mật.
3. Tu bi thành tựu: Tu tập tâm đại bi
làm lợi ích cho chúng sinh để thành tựu
Nhẫn ba la mật.
4. Cần thiện thành tựu: Siêng tu các
thiện pháp để thành tựu Tinh tiến ba la mật.
5. Li huyên thành tựu: Xa lìa nơi ồn
ào, không tranh cãi làm loạn tâm để thành
tựu Thiền ba la mật.
6. Nhạo pháp thành tựu: Ưa thích Phật
pháp, nghe tất cả các đức Phật nói pháp mà
không bao giờ nhàm chán, như biển cả dung
chứa nước của trăm ngàn dòng sông mà
không tràn đầy, như thế để thành tựu Trí
ba la mật.
LỤC THÂN
... ..
Sáu thân. Pháp thân, Báo thân, Ứng thân
của Phật, mỗi thân đều được chia làm 2
thành là 6 thân. Đó là:
1. Lí pháp thân: Tức là lí bản hữu.
2. Trí pháp thân: Tức là trí tính đức.
3. Tự thụ dụng thân: Thân có đủ 4 trí
đức tròn sáng, thường trụ ở Thực báo độ, tự
thụ pháp lạc.
4. Tha thụ dụng thân: Đối với hàng Bồ
tát Thập địa, Như lai hiện 10 thứ thân, đem

báo đức của chính mình khiến cho hàng Bồ
tát này được thụ dụng.
5. Thắng ứng thân: Ứng thân thị hiện
để hóa độ hàng Bồ tát trước Thập địa.
6. Liệt ứng thân: Thân thị hiện để hóa
độ hàng Nhị thừa và phàm phu, tức là hóa
Phật thân cao 1 trượng 6 thước.
Trong 6 thân trên, thân 1, 2 thuộc về
Pháp thân, thân 3, 4 thuộc về Báo thân và
thân 5, 6 thuộc về Ứng thân.
[X. phẩm Báo ân trong kinh Tâm địa
quán Q.2].
LỤC THÂN

L
2930
LỤC THÂN
.....
Chỉ cho 6 người thân thuộc: Cha, mẹ,
anh, em, vợ và con.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
277 thượng), nói: Lục thân quyến thuộc có
giúp đỡ được gì hay không đều không nên
lo nghĩ”.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển thượng, phần 2 (Đại 40, 21
hạ), nói: “Nhàm chán cảnh vô thường của 3
cõi, từ bỏ tình ái đối với lục thân”.
(xt. Phụ Lục Thân, Mẫu Lục Thân).
LỤC THẦN BÊNH TƯỚNG
Sáu triệu chứng bệnh của 6 bộ phận trong
cơ thể.
1. Nếu thường tối tăm mê mẩn, là vì
trong gan không có hồn.
2. Nếu thường nói trước quên sau, là vì
trong tim không có thần.
3. Nếu thường lo sợ hoảng hốt, là vì trong
phổi không có phách.
4. Nếu hay khóc lóc buồn khổ, là vì trong
thận không có chí.
5. Nếu thường mê loạn, là vì trong lá
lách không có ý.
6. Nếu hay buồn bã rũ rượi, là vì trong
nam hoặc nữ căn không có tinh.
LỤC THẦN THÔNG
........
Phạm:Wađ ahijĩà#.
Cũng gọi Lục thông.
Sáu năng lực thù thắng, tự do vô ngại.
Đó là:
1. Thần cảnh thông (cũng gọi Thân

thông, Thân như ý thông, Thần túc thông):
Năng lực hiện thân theo ý muốn 1 cách tự
do vô ngại.
2. Thiên nhãn thông: Năng lực thấy rõ
tướng khổ, vui, sống, chết của chúng sinh
trong 6 đường và thấy tất cả các thứ hình
sắc trong thế gian, không gì ngăn ngại.
3. Thiên nhĩ thông: Năng lực nghe được
những tiếng nói khổ, vui, lo, mừng của chúng
sinh trong 6 đường và tất cả các loại âm
thanh của thế gian.
4. Tha tâm thông: Năng lực biết được
những điều mà chúng sinh trong 6 đường
đang suy nghĩ.
5. Túc mệnh thông(cũng gọi Túc trụ
thông): Năng lực biết được vận mệnh và
những việc làm của chính mình và của chúng
sinh trong 6 đường từ trăm nghìn muôn
kiếp trước.
6. Lậu tận thông: Năng lực dứt hết Kiến
hoặc và Tư hoặc trong 3 cõi, không bị sống
chết trói buộc trong 3 cõi mà được thần
thông lậu tận.
Ba năng lực Thiên nhãn thông, Túc
mệnh thông và Lậu tận thông trên đây, còn
được gọi là Tam minh.
Ngoài ra, kinh Tạp a hàm quyển 8 và
luận Du già sư địa quyển 27, cũng nêu ra
thuyết Tam chủng thần biến, cũng gọi Tam
thị hiện, là 3 thứ diệu dụng do đức Phật đặt
ra để hóa độ chúng sinh:
1. Thần thông thần biến (Pàli: Iddhipàỉihàriya):
Tùy thời có thể hiện thân hay
ẩn thân.
2. Kí tâm thần biến (Pàli:Àdesanàpàỉihàriya):
Biết được tâm của người khác.
3. Giáo giới thần biến (Pàli:
Anusàsana-pàỉihàriya): Dạy người

phương pháp đoạn trừ phiền não để cầu đạo
Bồ đề.
Trong 3 loại thần biến trên đây, Giáo
giới thần biến được coi là thù thắng hơn
hết.
[X. kinh Tăng nhất trong Trường a hàm
Q.9; luận Đại trí độ Q.28; luận Tập dị môn
túc Q.15; luận Câu xá Q.27; Pháp giới thứ
đệ sơ môn Q.trung, phần trên].
LỤC THẦN THÔNG

L
2931
LỤC THẬP HOA NGHIÊM
Gọi đủ: Đại phương quảng Phật hoa
nghiêm kinh.
Cũng gọi Cựu hoa nghiêm, Tấn kinh.
Kinh, 60 quyển, do ngài Phật đà bạt đà
la dịch vào đời Đông Tấn, được thu vào Đại
chính tạng tập 9.
Toàn kinh gồm 34 phẩm, nội dung nói
về việc đức Phật hiển bày diệu chỉ trùng trùng
vô tận sự sự vô ngại.
(xt. Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm
Kinh).
LỤC THẬP NHỊ KIẾN
...........
Phạm: Dvàwawỉi dfwỉaya#.
Sáu mươi hai loại kiến giải sai lầm mà
các phái ngoại đạo ở Ấn độ cổ đại thường
chấp trước.
Về vấn đề này, có mấy thuyết khác nhau:
- Theo kinh Phạm động trong Trường a
hàm quyển 14 cho rằng có đến 10 loại 62
kiến, nhưng đối với các luận điểm mà ngoại
đạo chấp trước, thì có thể phân biệt làm 2
loại chính là: Bản kiếp bản kiến và Mạt kiếp
mạt kiến.
Bản kiếp bản kiến: Tức là nương vào
quá khứ mà khởi lên kiến chấp phân biệt,
gồm 5 loại, 18 kiến:
1. Thường luận (4 thứ).
2. Diệc thường diệc vô thường (4 thứ).
3. Biên vô biên luận (4 thứ).
4. Chủng chủng luận (4 thứ).
5. Vô nhân nhi hữu luận (2 thứ).
Mạt kiếp mạt kiến: Tức y cứ vào vị lai
mà khởi lên kiến chấp phân biệt, gồm có 5

loại, 44 kiến:
1. Hữu tưởng luận (16 thứ).
2. Vô tưởng luận (8 thứ).
3. Phi hữu tưởng phi vô tưởng luận (8 thứ).
4. Đoạn diệt luận (7 thứ).
5. Hiện tại Nê hoàn luận (5 thứ).
Tổng cộng 10 loại, 62 kiến.
- Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 4, phần cuối, cũng có nêu ra 62 kiến,
nhưng tên gọi có hơi khác.
- Cứ theo phẩm Phật mẫu trong kinh Đại
phẩm bát nhã và luận Đại trí độ quyển 70,
thì mỗi uẩn trong 5 uẩn đều lập 4 câu, tức 5
uẩn của quá khứ đều có 4 câu: Thường,Vô
thường, Cũng thường cũng vô thường và Phi
thường phi vô thường, thành 20 câu. Năm
uẩn ở hiện tại mỗi uẩn cũng có 4 câu: Hữu
biên,Vô biên, Cũng hữu biên cũng vô biên
và Phi hữu biên phi vô biên, thành 20 câu.
Năm uẩn ở vị lai mỗi uẩn cũng đều có 4 câu:
Như khứ, Bất như khứ, Cũng như khứ cũng
bất như khứ và Phi như khứ phi bất như
khứ, thành 20 câu, tổng cộnglà60 câu, thêm
2 câu đoạn, thường: Thần và thân là một,
Thần và thân là khác, thì tất cả có 62 kiến.
- Theo kinh Niết bàn quyển 23 (bản
Nam), thì do 5 kiến sinh ra 62 kiến. Trong
Đại bát niết bàn kinh hội sớ quyển 23, ngài
Quán đính giải thích là: Ngã kiến có 56, gồm:
5 uẩn ở cõi Dục mỗi uẩn đều có 4 kiến như:
Tức, Li v.v... cộng lại thành 20 kiến; 5 uẩn ở
cõi Sắc cũng có 20 kiến; 4 tâm ở cõi Vô sắc
mỗi tâm đều có 4 kiến, thành 16 kiến. Biên
kiến có 6, tức 3 cõi Dục, Sắc và Vô sắc mỗi
cõi đều có đoạn, thường. Như vậy, ngã kiến
và biên kiến gồm có 62 kiến.
Ngoài ra, theo Tam đại bộ bổ chú, thì 4
kiến Tức, Li v.v... là chỉ cho Tức sắc, Li sắc,

Cũng tức cũng li và Bất tức bất li.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.25 (bản Bắc),
luận Du già sư địa Q.87, luận Thập trụ tì bà
sa Q.8; Đại thừa nghĩa chương Q.6; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết Q.2, phần 3].
LỤC THẬP TÂM
Chỉ cho 60 tướng vọng tâm sai biệt của
phàm phu.
LỤC THẬP NHỊ KIẾN

L
2932
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 2, thì Đại
nhật Như lai đem chia tướng tâm của hành
giả Du già làm 60 thứ và giải thích tường
tận tướng của mỗi tâm. Nhưng phẩm Trụ
tâm trong kinh Đại nhật quyển 1 chỉ nêu có
59 tâm trước mà thôi. Đó là:
1. Tham tâm (Tạng: Fdod-chags-kyi
sems).
2. Vô tham tâm (Tạng: Fdod-chagsdaí
bral-ba#i sems).
3. Sân tâm (Tạng: She-sdaí-gi sems).
4. Từ tâm (Tạng: Byams-pa#i sems).
5. Si tâm (Tạng: Gti-mug-gi sems):
Tâm ngu ngơ không phân biệt được sự đúng
sai, thiện ác, hễ gặp việc gì thì tin nhận liền.
6. Trí tâm (Tạng: Zes-rab-kyi sems):
Tâm thuận tu theo pháp tăng thượng thù
thắng, bất cứ việc gì cũng dùng trí suy xét
hơn kém rồi mới thực hành.
7. Quyết định tâm (Tạng: Gtan la
phab-pa#i sems): Tâm tuân theo lời chỉ
dạy và phụng hành đúng như thuyết. Nếu
hành giả chấp giữ tâm này, thì đối với giáo
pháp nói trong các kinh quĩ, thường dễ rơi
vào vòng cố chấp cứng nhắc, không biết thích
ứng với các pháp nội ngoại một cách quyền
biến, đến nỗi tự ngăn che mình, cho nên
cũng thuộc về tâm phiền não nhiễm ô.
8. Nghi tâm (Tạng: The-tsom-gyi
sems): Tâm do dự bất quyết, vì nghe điều
gì cũng sinh nghi ngờ.
9. Ám tâm (Tạng: Mum-par-gyur-pa#i
sems): Tâm hồ nghi suy tính đối với các
pháp vốn không nên nghi hoặc.
10. Minh tâm (Tạng: Snaí-bar-gyurba#

i sems): Tâm tu hành như thực, không
mảy may nghi ngờ đối với pháp không nên
hoài nghi.
11. Tích tụ tâm (Tạng: Sdud-pa#i
sems): Tâm lấy vô lượng làm một, tức hành
giả đối với 1 việc đã sinh tin hiểu, khi nghe
các pháp thù thắng khác thì cũng tin nhận
và tập hợp làm một.
12. Đấu tâm (Tạng:Fthab-pa#i sems):
Tâm thường hay suy nghĩ, so đo cẩn thận và
bàn tính phải trái khi nghe những lời nói
của người khác.
13. Tránh tâm (Tạng: Rtsod-pa#i
sems): Tâm đối với những lời nói, việc làm
cho đến tư tưởng, quan niệm của chính
mình, thường hay suy nghĩ kĩ lưỡng, vì trong
lòng chưa biết đúng, sai.
14. Vô tránh tâm (Tạng: Mi-rtsodpa#
i sems): Tâm không còn tình chấp, vì
đã buông bỏ hết mọi việc phải trái.
15. Thiên tâm (Tạng: Lha#i sems):
Tâm suy cầu điều gì liền được thành tựu
theo ý muốn; giống như chư thiên, nhờ quả
báo đời trước, nên cần dùng việc gì liền tùy
ý hiện ra.
16. A tu la tâm (Tạng: Lha-ma-yingyi
sems): Tâm thích ở trong đường sống
chết. Vì quả báo của A tu la giống như chư
thiên, nhưng hành nghiệp và chỗ ở thì khác,
nên biết A tu la có lợi ích giải thoát, nhưng
lại rất thích sự khoái lạc của quả báo sinh
tử, nên không thể tiến tới đạo giải thoát. Để
đối trị tâm này, hành giả nên quán Khổ vô
thường.
17. Long tâm (Tạng: Klu#i sems): Tâm
tham lam không biết thế nào là đủ, chỉ suy
tính làm sao có thật nhiều tiền của. Để đối
trị tâm này, hành giả nên tư duy thiểu dục

tri túc, vô thường...
18. Nhân tâm (Tạng: Mi#i sems): Tâm
thích thực hiện mọi kế hoạch để làm lợi ích
cho chúng sinh, thường nghĩ việc lợi tha,
nhưng lại không thể quán tâm hành của
chính mình để sớm cầu pháp lợi.
19. Nữ tâm (Tạng: Bud-med-kyi
sems): Tâm tùy thuận dục tình. Vì tính dâm
dục của người nữ nhiều gấp trăm lần của
người nam, cho nên thường nhớ lại những
việc khoái lạc đã qua, hoặc nghĩ tưởng vẻ
mặt, dáng dấp của người v.v... làm cho tâm
thanh tịnh của người tu hành bị che lấp.
LỤC THẬP TÂM

L
2933
20. Tự tại tâm (Tạng:Dhaí-phyug-gi
sems): Tâm giống như trời Tự tại muốn cho
tất cả điều mình tư duy mong muốn đều
được như ý. “Tự tại” là vị Thiên thần được
các phái ngoại đạo ở Ấn độ sùng bái. Thần
này có năng lực tạo ra chúng sinh và các
việc khổ vui. Người tu pháp này thường
mong ý nguyện của mình được thành tựu,
cho nên gọi là Tự tại tâm. Để đối trị tâm
này, hành giả nên quán các pháp đều do
nhân duyên sinh, chứ không có cái gì là tự
tại cả.
21. Thương nhân tâm (Tạng: Thsoípa#
i sems): Tâm muốn tích lũy học vấn
cho đầy đủ, rồi mới tìm chỗ dùng thích hợp;
giống như người lái buôn, trước hết chứa
góp hàng hóa, rồi sau mới xem bán ở đâu
cho được nhiều lời.
22. Nông phu tâm (Tạng: Shií-pa#i
sems): Tâm muốn nghe đạo pháp cho rộng
rồi sau mới thực hành. Giống như người
muốn làm ruộng, thì trước hết phải học hỏi
phương pháp gieo trồng, thu hoạch rồi sau
mới thực hiện.
23. Hà tâm (Tạng: Thu bo#i sems):
Tâm không nhất định, lúc tu theo “thường”,
lúc tu theo “đoạn”, hoặc lại tin cả tà lẫn
chính. Tâm tính của hành giả nương vào cả
2 bên, giống như dòng sông(hà) dựa vào 2
bên bờ. Hành giả nên chuyên chú vào 1 cảnh
để đối trị tâm này.
24. Pha trì tâm (Tạng: Lteí-ka#i
sems): Tâm tham muốn không biết nhàm
chán; giống như ao hồ(pha trì) các dòng nước
chảy vào không bao giờ đầy. Để đối trị tâm

này, hành giả nên biết thiểu dục tri túc.
25. Tỉnh tâm (Tạng:Khron-pa#i sems):
Tâm thích suy nghĩ những việc xa xôi, như
cúi xuống nhìn nước dưới giếng(tỉnh), không
thể đo lường được độ sâu của nó.
26. Thủ hộ tâm (Tạng: Kun-tu-sruíba#
i sems): Tâm suy tính tâm này là thực,
tâm khác không thực, tức cho kiến giải của
mình là thực, còn kiến giải của người khác
đều không thực. Người này chấp chặt tâm ý
của mình như người đời giữ gìn(thủ hộ) tiền
của. Để đối trị tâm này, phải tôn trọng kiến
giải của người khác.
27. Khan tâm (Tạng: Sor-sna#i sems):
Tâm bỏn sẻn (khan)đối với tài vật, chỉ thu
vén cho bản thân, không bao giờ chịu bố
thí cho người khác. Muốn đối trị tâm này,
phải quán vô thường, thực hành bố thí.
28. Li tâm(Tạng:Byi-la#i sems): Tâm
khi nghe pháp yếu, chỉ ghi trong tâm, chứ
chưa thực hành, đợi đến khi đủ duyên mới
dũng mãnh tiến tu, giống như mèo(li) rình
bắt chim chuột, lúc đầu nằm im, nín thở,
đợi đúng lúc mới chồm tới chụp bắt. Để đối
trị tâm này, hễ nghe giáo pháp phải thực
hành ngay. Ngoài ra, chịu ơn người khác
khuyên răn dạy bảo, mà không nhớ báo đền
cũng gọi là Li tâm, giống như con mèo được
chủ nuôi nấng, nưng niu mà không biết ơn
nghĩa.
29. Cẩu tâm (Tạng:Khyi#i sems): Tâm
cho rằng nghe được chút ít thiện pháp, rồi
thực hành ngần ấy là đủ, không cần cầu
mong các việc thù thắng khác, giống như
con chó (cẩu)được chút ít thức ăn thừa liền
sinh tâm vui mừng cho là đủ. Muốn đối trị
tâm này, phải dùng ý nhạo tăng thượng.
30. Ca lâu la tâm (Tạng: Namkha#ildií-

gi sems): Tâm thích thuận theo và
nương nhờ vào sự giúp đỡ của người khác;
tức hành giả thường thấy người khác làm
thiện rồi sau đó mới phát tâm. Vì không
thể làm việc một mình nên thường nhờ sự
nâng đỡ của người khác, giống như chim Ca
lâu la phải nhờ đôi cánh mới bay đi được.
Để đối trị tâm này, hành giả nên phát tâm
bồ đề mạnh mẽ như Sư tử vương, không
cần sự giúp đỡ của các sư tử khác.
31. Thử tâm (Tạng: Byi-ba#i sems):
Tâm tư duy để dứt trừ những sự trói buộc,
nhưng không giữ được lâu và liên tục; giống
LỤC THẬP TÂM

L
2934
như con chuột(thử)thấy sợi dây cột trên cái
rương(hòm) liền muốn gặm nhấm cho đứt,
nhưng vì lúc nhấm, lúc ngưng nên rốt cuộc
sợi dây không đứt.
32. Ca vịnh tâm (Tạng: Glu#i sems):
Tâm muốn được nghe chính pháp, rồi sau
diễn nói lại cho người khác cùng nghe; giống
như người đời học được khúc nhạc, lại đem
tấu lên cho người khác nghe. Đây là thói
quen đời trước của sự nghe tiếng, cũng
thường che lấp tâm thanh tịnh. Để đối trị
tâm này, hành giả nên quán mình sẽ được
tuệ nội chứng tự nhiên và hiển hiện sắc thân
khắp nơi để diễn nói chính pháp.
33. Vũ tâm (Tạng:Gar-gyi sems): Tâm
mong cầu các phép thần thông. Hành giả tu
theo chính pháp mà mong được các thứ thần
thông thì tâm thanh tịnh sẽ bị che lấp. Bởi
vì thần thông biến hiện ra các sự tướng chưa
từng có, giống như người thế gian khoa chân
múa tay(vũ) làm hoa mắt người.
34. Kích cổ tâm (Tạng: Sil-sĩan-gi
sems): Tâm muốn đánh trống pháp (kích
pháp cổ) để khiến người ta giác ngộ. Hành
giả tu theo chính pháp mà muốn học tập
các thứ biện tài vô ngại, đánh trống pháp
lớn để cảnh tỉnh chúng sinh, việc ấy sẽ gây
trở ngại cho tâm thanh tịnh. Nếu muốn đối
trị tâm này, hành giả nên quán mau chứng
Vô lượng ngôn ngữ đà la ni, dùng tiếng trống
mầu nhiệm của cõi trời để thức tỉnh hết thảy
chúng sinh.
35. Thất trạch tâm (Tạng:Khyim-gyi
sems): Tâm chỉ muốn giữ gìn thân mình,
nghĩa là hành giả giữ giới tu thiện chỉ cầu

mong cho mình xa lìa những nỗi thống khổ
trong đường ác; giống như người đời xây
dựng nhà cửa(thất trạch) để nương náu thân
mình. Để đối trị tâm này, hành giả nên nghĩ
cứu giúp hết thảy chúng sinh.
36. Sư tử tâm (Tạng:Seí-ge#i sems):
Tâm muốn mình không khiếp sợ bất cứ
điều gì, nghĩa là hành giả muốn mình đối
với tất cả mọi việc, tâm không sợ hãi, hơn
tất cả mọi người, giống như sư tử đứng giữa
bầy thú. Tâm này làm chướng ngại tâm
thanh tịnh, muốn đối trị phải phát tâm
Thích ca sư tử, làm cho tất cả chúng sinh
đều mạnh mẽ, không phân biệt nhân ngã,
hơn kém.
37. Hưu lưu tâm (Tạng: Fug-pa#i
sems): Tâm khéo suy nghĩ tính lường về
ban đêm; nghĩa là lúc ban ngày hành giả
nghe được điều gì thì mờ mờ mịt mịt, chẳng
hiểu sự lí ra làm sao, nhưng khi đêm đến,
nhớ nghĩ lại thì thấy sáng tỏ, rõ ràng, giống
như con cú tai mèo (Hưu lưu), ban ngày
chẳng làm gì được, nhưng đêm tối thì 6 căn
của nó rất sáng suốt, bén nhạy. Muốn đối
trị tâm này, hành giả không nên phân biệt
ngày và đêm.
38. Ô tâm (Tạng: Bya-rog-gi sems):
Tâm lúc nào cũng sợ hãi về sự sống chết,
giống như con quạ(ô) nghi ngờ, sợ sệt tất cả
những vật chung quanh nó. Muốn đối trị,
hành giả phải tu tâm an định vô úy.
39. La sát tâm (Tạng:Srin-po#i sems):
Tâm coi các việc đều là việc bất thiện. Như
thấy người làm việc thiện đều hiểu đó là việc
bất thiện.
40. Thích tâm (Tạng: Tsher-ma#i
sems): Tâm thường nghĩ việc làm xấu và lo
lắng bất an. Người có tâm này dù có làm

được việc thiện cũng sinh tâm hối hận, nếu
làm việc ác lại càng hổ thẹn, sợ hãi; giống
như rừng gai(thích) thường làm thương tổn,
chướng ngại mọi vật. Về cách đối trị tâm
này, nếu làm điều ác nên sám hối ngay, đối
với việc thiện thì sinh tâm vui mừng.
41. Quật tâm (Tạng:Sa-hog-gi sems):
Tâm muốn tu hành để được vào sống lâu tự
tại trong hang động(quật), hưởng thụ các
thú vui dục lạc, giống như các loài rồng, A
tu la ở trong hang sâu dưới mặt đất hay dưới
đáy biển. Về cách đối trị, phải tu hành đúng
như chính pháp để đạt quả Phật.
LỤC THẬP TÂM

L
2935
42. Phong tâm (Tạng: Rluí-gi sems):
Tâm tính tán loạn, gieo trồng thiện căn
khắp nơi nên khó có thể an định. Nghĩa là
hành giả đối với pháp của ngoại đạo thế
gian, hoặc pháp của hàng Tam thừa xuất
thế, đều tôn sùng tất cả; hệt như đem các
thứ hạt giống gieo rắc khắp nơi, sự tán loạn
không an trụ ấy giống như tính của gió
(phong). Về cách đối trị, hành giả nên quán
đất toàn sỏi đá, cây cỏ mọc không được,
chỉ tốn hao hạt giống; nên cầu ruộng phúc
tốt đẹp, chuyên tâm cày cấy, thì chắc chắn
thu hoạch được nhiều.
43. Thủy tâm (Tạng: Chu#i sems):
Tâm thường muốn phát lộ những điều dơ
bẩn xấu xa và sám trừ các tội lỗi của 3 nghiệp,
giống như nước(thủy) rửa sạch các vật nhớp
nhúa. Vì tâm này thường lưu giữ kiến chấp
về cấu, tịnh nên làm chướng ngại tâm thanh
tịnh. Về cách đối trị, hành giả nên quán thực
tướng của tâm, rõ suốt lí các pháp cấu uế
xưa nay vốn không sinh thì tự tiêu trừ tất cả
chướng ngại.
44. Hỏa tâm (Tạng: Me#i sems): Tâm
mãnh liệt như lửa(hỏa). Người có tâm tính
này, thì lúc làm điều thiện, chỉ trong
khoảnh khắc có thể thành tựu vô lượng
công đức, mà khi làm việc ác thì cũng chỉ
trong chốc lát có thể thành nghiệp ác cực
nặng. Muốn đối trị tâm này, hành giả nên
quán tâm lửa mãnh liệt thường gây tổn
hại, phải dập tắt nó bằng nước nhu hòa từ
thiện, khiến các việc thiện được phát triển
lâu dài.
45. Nê tâm (Tạng: Fdam-gyi sems):

Tâm không thể phân biệt giữa vô tri và vô
minh của kí ức; giống như 1 khối bùn (nê).
Về cách đối trị, hành giả nên cầu thiện tri
thức khai phát cho.
46. Hiển sắc tâm (Tạng:Tshon-rtsi#i
sems): Tâm dễ duyên theo cảnh bên ngoài,
nên thường thay đổi chí thú tu hành. Nghĩa
là phàm phu bất luận thấy nghe thiện pháp,
ác pháp, cho đến vô kí pháp đều tu học theo,
giống như câu tục ngữ: “Gần mực thì đen,
gần đèn thì sáng”. Về cách đối trị, hành giả
nên chuyên cầu pháp tự chứng.
47. Bản tâm (Tạng:Zií-leb-kyi sems):
Tâm theo duyên theo lượng chọn lựa lấy
thiện pháp mà xả bỏ các pháp khác; giống
như tấm ván(bản) trên mặt nước, chuyên
chở được bao nhiêu đồ vật là tùy theo khả
năng của nó, nếu quá tải sẽ bị nghiêng đổ.
Về cách đối trị, hành giả nên phát tâm rộng
lớn học đạo Bồ đề.
48. Mê tâm (Tạng: Nor-pa#i sems):
Tâm điên đảo tán loạn, hay làm đảo lộn
những điều mình chấp trước, suy nghĩ.
Nghĩa là muốn học tập Bất tịnh quán lại
chấp chặt vào tướng thanh tịnh, hệt như
người lầm đường. Về cách đối trị, hành giả
phải chuyên nhất, quán xét rõ ràng, an
định, không điên đảo.
49. Độc dược tâm (Tạng:Dug-gi sems):
Tâm phàm phu không sinh thiện cũng
không sinh ác, cho đến tất cả tâm đều không
sinh khởi, nhưng chỉ nhậm vận tu hành,
dần dần vào chỗ không nhân, không quả,
giống như người trúng độc bất tỉnh, dần dần
đi đến chỗ chết. Muốn đối trị tâm này, phải
phát khởi tâm đại bi, lìa đoạn diệt không là
diệu dược cam lộ.
50. Quyên sách tâm (Tạng: Shagspa#

i sems): Tâm rơi vào đoạn kiến. Đoạn
kiến giam hãm tâm hành giả, giống như tứ
chi của người bị sợi dây(quyên sách) trói buộc,
nên không cử động được. Muốn đối trị tâm
này, hành giả phải đoạn trừ chướng ngại bằng
dao duyên khởi chính tuệ.
51. Giới tâm (Tạng: Lcags-sgrog-gi
sems): Tâm thích ngồi ngay thẳng, an trụ
nơi vắng lặng. Nghĩa là hành giả dùng tâm
này tu tập thiền định và quán xét pháp nghĩa,
giống như người bị cùm (giới)2 chân, không
thể tiến bước. Muốn đối trị tâm này, hành
giả cần phải tu tập tư duy trong mọi lúc, ở
LỤC THẬP TÂM

L
2936
mọi chỗ, làm cho tâm động, tĩnh không gián
đoạn.
52. Vân tâm (Tạng: Sbrin-gyi sems):
Tâm thường suy nghĩ về những việc vui buồn
ở thế gian, vì thế luôn luôn ở trong trạng
thái mờ tối; giống như vào mùa hạ, trời mưa
dầm liên miên, khiến người ta có cảm giác
tối tăm ảm đạm. Muốn đối trị tâm này, cần
phải thực hành tâm xả, xa lìa sự buồn vui
nhân thế, thuận theo pháp lạc.
53. Điền tâm (Tạng: Shií-gi sems):
Tâm thích dùng nước hoa, bột hương v.v...
để xoa rưới, làm sạch thân mình cho xinh
đẹp, trang nghiêm, giống như chăm sóc thửa
ruộng(điền) cho được tốt. Cách đối trị tâm
này là hành giả dùng hạt giống công đức
cúng dường gieo vào ruộng phúc, hầu giúp
cho quả thù thắng được thành tựu.
54. Diêm tâm (Tạng: Lan-tshva#i
sems): Tâm suy nghĩ tìm tòi tính toán kĩ
lưỡng, giống như tính của muối(diêm) là
mặn, bỏ vào đâu cũng thấy vị mặn. Như
khi tưởng nhớ sắc dục thì lại suy nghĩ: Tâm
này từ đâu dấy lên, tướng dáng nó thế nào,
có nhân duyên gì? Tìm tòi suy nghĩ như
thế thì vô cùng vô tận. Muốn đối trị tâm
này, hành giả phải định tâm quán lí làm
cho được thấu suốt.
55. Thế đao tâm (Tạng: Spu-gri#i
sems): Tâm cho tướng xuất gia cạo bỏ râu
tóc(thế đao) v.v... là thỏa mãn. Tâm này làm
chướng ngại tâm thanh tịnh. Để đối trị tâm
này, hành giả nên nhớ rằng cái mà tất cả
bậc Thánh hiền phải đoạn trừ chính là cội
gốc 3 độc vô minh trụ địa, nếu chặt hết được

cội gốc này, làm cho vọng tưởng không sinh,
thì mới là xuất gia chân thực.
56. Di lô đẳng tâm (Tạng:Ri-rab-ltabu#
i sems), cũng gọi Tu di đẳng tâm. Nghĩa
là tâm tự coi mình cao nhất như núi Tu di
(Di lô), mà xem thường người khác, thậm
chí đối với cha mẹ, sư trưởng v.v... là những
bậc phải được tôn kính, cũng không chịu
khuất. Để đối trị tâm này, hành giả nên nhịn
nhục, nhún nhường, xem tất cả mọi người
đều là bậc thầy.
57. Hải đẳng tâm (Tạng:Rgya-mtsholta-
bu#i sems): Tâm tự coi mình sâu rộng
như biển cả, nghĩa là hành giả thường thu
gom mọi việc tốt đẹp về cho mình, giống
như biển lớn, trăm sông đều chảy về, sức
chứa không có giới hạn. Để đối trị tâm này,
hành giả phải thường tư duy về biển đại công
đức của Tam hiền, Thập thánh v.v...
58. Huyệt đẳng tâm (Tạng:Phug-ltabu#
i sems): Tâm dễ loạn động bởi duyên
bên ngoài, thay đổi sở nguyện lúc ban dầu.
Nghĩa là hành giả khi mới phát tâm thụ giới
thì giữ giới đầy đủ, nhưng không bao lâu
dần dần sinh ra các pháp hữu lậu, giống như
cái bình thủng(huyệt)không dùng vào việc
gì được nữa. Để đối trị tâm này hành giả
phải biết rõ tâm hay thay đổi, khiến cho
những việc mình làm đều có thủy chung.
59. Thụ sinh tâm (Tạng: Skye-bar-
#gyur-ba#i sems): Tâm hành giả muốn
hồi hướng các công hạnh của mình đã tu
cho việc thụ sinh ở đời sau. Nhưng dùng
tâm này để tu pháp hoặc hành sự, khi đắc
quả cũng gồm cả thiện và ác; bởi vậy, để đối
trị tâm này, hành giả phải phân biệt thiện
ác, trừ bỏ pháp bất thiện, chỉ tu pháp thiện.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 2, thì trong

bản tiếng Phạm thiếu tâm thứ 60 là Viên
hầu tâm(tâm khỉ vượn). Tâm viên hầu là tâm
tán loạn, giống như tính của khỉ vượn lăng
xăng, chạy nhảy không yên. Để đối trị tâm
này, hành giả phải chuyên chú vào một cảnh,
giống như con khỉ bị buộc vào cột thì không
còn chạy nhảy lăng xăng được nữa. Còn theo
Đại nhật kinh bản Tây tạng, thì sau tâm
thứ 45 là Nê tâm(tâm bùn), có thêm Trược
tâm (Tạng: Rĩog-pa#i sems,tâm nhơ đục)
cộng thành 60 tâm.
Sáu mươi tâm kể trên đều là vọng tâm
phân biệt do ngã chấp sinh ra. Khi hành
LỤC THẬP TÂM

L
2937
giả hiểu rõ “Duy uẩn vô ngã tâm” trong 10
trụ tâm, thì liền đoạn trừ được 60 tâm thế
gian này và xa lìa 3 độc do ngã chấp điên
đảo sinh ra, đógọilà “Việt tam vọng chấp”.
Trong hết thảy phiền não mê chấp, 60 tâm
này tương đương với Kiến hoặc mà hàng
Thanh văn của Tiểu thừa phải đoạn trừ.
Lại nữa, Đại nhật kinh sớ quyển 2 (Đại 39,
600, trung), nói: “Sáu mươi tâm này sinh
khởi là vì bản tính của hành giả lúc nặng
về tham, hoặc nặng về sân, hoặc lúc hành
đạo dụng tâm phát khởi các vọng chấp phân
biệt, hoặc 60 tâm này cùng khởi 1 loạt, hoặc
theo thứ tự sinh ra”. Sách đã dẫn còn nói
thêm: “Nếu trong mọi lúc, hành giả chân
ngôn lưu tâm quán xét để diệt trừ những
vọng tâm này, thì tự nhiên thuận với tâm
bồ đề thanh tịnh”.
[X. Đại nhật kinh Trụ tâm phẩm sớ tư
kí Q.8].
LỤC THẬP TỨ NHÃN
...........
Sáu mươi tư con mắt của 18 ngục tốt ở
địa ngục A tị.
[X. Vãng sinh yếu tập Q.thượng, phần
đầu].
LỤC THẬP TỨ PHẠM ÂM
Cũng gọi Phật lục thập tứ chủng Phạm
âm, Như lai lục thập tứ chủng Phạm âm.
Sáu mươi tư tướng thanh tịnh (Phạm)
thù thắng chứa đựng trong âm thanh của
đức Phật.
Cứ theo phẩm Như lai ngữ mật bất tư
nghị trong kinh Như lai bất tư nghị bí mật
đại thừa quyển 7, thì 64 Phạm âm là:

1. Lưu trạch thanh (Phạm:Snigothà):
Âm thanh lan rộng thấm nhuần.
2. Nhu nhuyến thanh (Phạm:Mfdukà):
Âm thanh dịu dàng hòa nhã.
3. Duyệt ý thanh (Phạm: Manojĩà):
Âm thanh làm đẹp lòng thích ý tất cả chúng
sinh.
4. Khả nhạo thanh(Phạm:Manoramà):
Âm thanh êm ái đáng ưa thích.
5. Thanh tịnh thanh (Phạm: Zuddha):
Âm thanh thanh tịnh không tạp nhiễm.
6. Li cấu thanh (Phạm: Vimalà): Âm
thanh xa lìa các cấu nhiễm.
7. Minh lượng thanh (Phạm:
Prabhàvarà): Âm thanh rõ ràng trong
sáng.
8. Cam mĩ thanh (Phạm: Valgu): Âm
thanh làm cho người nghe được pháp hỉ.
9. Nhạo văn thanh (Phạm:Zravaịìyà):
Âm thanh khiến cho chúng sinh thích nghe,
không bỏ.
10. Vô liệt thanh (Phạm: Anelà): Âm
thanh thù thắng hiếm có không quê mùa.
11. Viên cụ thanh (Phạm:Kàlà, hoặc
Kalà): Trong 1 âm thanh đầy đủ tất cả âm
thanh.
12. Điều thuận thanh(Phạm:Vinìtà):
Âm thanh tùy cơ nói pháp, điều phục chúng
sinh, làm cho họ tin thuận.
13. Vô sáp thanh (Phạm: Akarkazà):
Âm thanh dung hòa thông suốt, không
thô rít.
14. Vô ác thanh (Phạm: Aparwà): Âm
thanh vui đẹp không xấu ác.
15. Thiện nhu thanh (Phạm:Savinìtà,
hoặcSuvinìtà): Pháp âm nhu hòa thiện
thuận, không thô bạo.
16. Duyệt nhĩ thanh (Phạm:

Karịasukhà): Pháp âm làm đẹp ý người,
khiến người thích nghe không chán.
17. Thích thân thanh (Phạm:
Kàyaprahladanakarì): Âm thanh làm cho
thân thể người nghe được khoan khoái nhẹ
nhàng.
18. Tâm sinh dũng nhuệ thanh
(Phạm: Cittodvilyakarì): Âm thanh làm
cho tâm người nghe phát khởi mạnh mẽ
mà tiến tu.
LỤC THẬP TỨ NHÃN

L
2938
19. Tâm hỉ thanh (Phạm: Hfdaya=
saôtuwỉikarì): Pháp âm mầu nhiệm khiến
cho người nghe sinh tâm vui mừng.
20. Duyệt lạc thanh (Phạm:Prìtisu=
khajànani): Âm thanh thường khiến người
nghe hoan hỉ khoái lạc.
21. Vô nhiệt não thanh (Phạm:
Niwparidàhà): Âm thanh làm cho người
nghe tiêu trừ nóng bức và được mát mẻ.
22. Như giáo lệnh thanh (Phạm:
Ajĩeyà): Âm thanh như mệnh lệnh dạy răn
của pháp, có công năng mở tỏ sự mờ tối.
23. Thiện liễu tri thanh (Phạm:
Vijĩeyà): Pháp âm thông đạt hết thảy các
pháp.
24. Phân minh thanh (Phạm:
Vispawỉà): Pháp âm của Như lai phân tích
các pháp đúng như lí, không pháp nào không
rõ ràng.
25. Thiện ái thanh (Phạm:
Premaịìyà): Như lai khai hóa hết thảy
chúng sinh bằng thiện pháp âm, khiến họ
ưa thích.
26. Linh sinh hoan hỉ thanh (Phạm:
Abhidandanìyà): Pháp âm làm cho người
nghe sinh tâm hoan hỉ.
27. Sử tha như giáo lệnh thanh(Phạm:
Àjĩàpaịìyà): Pháp âm có công năng làm
cho người nghe đắp đổi khải phát cho người
khác và đều đúng như giáo lệnh.
28. Linh tha thiện liễu tri thanh(Phạm:
Vijĩàpanìyà): Pháp âm có năng lực làm cho
người nghe hiểu rõ tất cả pháp.
29. Như lí thanh (Phạm: Yuktà): Âm
thanh của Như lai đều khế hợp với lí chân

như.
30. Lợi ích thanh(Phạm:Sahità): Pháp
âm có công năng làm lợi ích cho tất cả loài
hữu tình.
31. Li trùng phục(phức) quá thất thanh
(Phạm:Punaruktadowajahà): Pháp âm khế
hợp lí thú, từ đầu đến cuối đều không có lỗi
trùng lập(lắp lại).
32. Như sư tử âm thanh (Phạm:
Siôhasvaravegà): Âm thanh của Như lai
khiến cho tất cả người nghe đều tự nhiên
tin phục, như tiếng rống của sư tử, các
loài thú khác nghe thấy đều sợ mà nép
xuống.
33. Như long âm thanh (Phạm:
Nàgasvarazabdà): Âm thanh của Như lai
vừa trong suốt, vừa sâu thẳm, giống như tiếng
rồng ngâm.
34. Như vân lôi hống thanh (Phạm:
Meghasvaraghowa): Như lai thuyết pháp
chỉ dùng 1 âm thanh mà xa gần đều nghe,
giống như tiếng sấm.
35. Như long vương thanh (Phạm:
Nàgendraruta): Như lai thuyết pháp âm
vận trong trẻo vang xa, như tiếng của vua
Rồng.
36. Như Khẩn na la diệu ca thanh
(Phạm: Gandharvasaôgìtighozà): Phạm
âm của Như lai giống như tiếng hát tuyệt
diệu của Khẩn na la(thần hát xướng), khiến
tất cả chúng sinh đều vui thích.
37. Như Ca lăng tần già thanh (Phạm:
Kalaviíkasvararutà): Âm thanh tuyệt mĩ
của Như lai giống như tiếng hót của chim
Ca lăng tần già(chim có giọng hót tuyệt diệu).
38. Như Phạm vương thanh (Phạm:
Brahmasvararutàravità): Pháp âm của
Như lai giống như âm thanh thanh tịnh của

Phạm vương.
39. Như cộng mệnh điểu thanh (Phạm:
Jìvaôjìvakasvararutàravità): Pháp âm
của Như lai tốt lành như âm thanh của loài
chim Cộng mệnh.
40. Như Đế thích mĩ diệu thanh (Phạm:
Devendramadhuranirghoza): Pháp âm
của Như lai như âm thanh tuyệt mĩ của trời
Đế thích.
41. Như chấn cổ thanh (Phạm:
Dundubhisvarà): Âm thanh của Như lai
vang dội như tiếng trống, xa gần đều nghe.
42. Bất cao thanh (Phạm:Anunnatà):
LỤC THẬP TỨ PHẠM ÂM

L
2939
Âm thanh của Như lai tròn trịa hợp với
trung đạo.
43. Bát hạ thanh(Phạm:Anavanatà):
Viên âm của Như lai hợp với trung đạo.
44. Tùy nhập nhất thiết âm thanh
(Phạm: Sarvazabdanupraviwỉà): Pháp âm
của Như lai hòa nhập vào khắp mọi căn cơ
và dung thông với các âm thanh khác.
45. Vô khuyết giảm thanh (Phạm:
Avàzabdavigatà): Âm thanh của Như lai
tròn đủ.
46. Vô phá hoại thanh (Phạm:
Avikalà): Pháp âm của Như lai chân thực
không hư dối, không gì phá hoại được.
47. Vô nhiễm ô thanh (Phạm: Alìnà):
Âm thanh của Như lai thuần viên độc diệu,
xa lìa các phiền não, không nhiễm trước.
48. Vô hi thủ thanh (Phạm: Adìnà):
Như lai thuyết pháp làm lợi lạc cho tất cả
chúng sinh mà không mảy may mong cầu
điều gì.
49. Cụ túc thanh(Phạm:Prasftà): Pháp
âm của Như lai xứng tính và đầy đủ diệu lí.
50. Trang nghiêm thanh (Phạm:
Sarità): Âm thanh diễn đạt và lời thuyết
giáo đúng như thực của Như lai, rất đoan
trang, nghiêm túc.
51. Hiển thị thanh(Phạm:Lalità): Như
lai diễn bày pháp âm vi diệu, hiển hiện lí
mầu nhiệm, khai thị chúng sinh, không hề
che giấu điều gì.
52. Viên mãn nhất thiết âm thanh
(Phạm:Sarvasvarapùraịì): Như lai thuyết
pháp âm thanh viên mãn, đầy đủ tất cả âm
thanh.

53. Chư căn thích duyệt thanh (Phạm:
Sarvendriyasaôtowaịì): Pháp âm của
Như lai, một khi chúng sinh được nghe thì
các căn đều vui thích.
54. Vô cơ hủy thanh(Phạm:Anindità):
Pháp âm của Như lai không chê bai tất cả
chúng sinh, hễ Ngài nói ra điều gì thì chúng
sinh đều tin thuận.
55. Vô khinh chuyển thanh (Phạm:
Acaĩcalà): Viên âm của Như lai bao nhiếp
hết thảy, không nông nổi dời đổi.
56. Vô động dao thanh (Phạm:
Acapalà): Pháp âm của Như lai can đảm
dũng mãnh, thiên ma, ngoại đạo không thể
lay động.
57. Tùy nhập nhất thiết chúng hội
thanh (Phạm: Sarvaparwadanuravità):
Pháp âm của Như lai vào khắp các hội, chúng
sinh tùy theo căn cơ mà được nghe.
58. Chư tướng cụ túc thanh (Phạm:
Sarvàkàravaropetà): Pháp âm của Như
lai đầy đủ tất cả các tướng.
59. Linh chúng sinh tâm ý hoan hỉ
thanh(Phạm: Pramadità): Pháp âm của
Như lai làm cho tâm ý của hết thảy chúng
sinh trong 10 phương đều vui mừng.
60. Thuyết chúng sinh tâm hành thanh
(Phạm:Sakhilà): Tâm hành của vô lượng
chúng sinh mà Như lai tuyên thuyết, tổng
cộng có 8 vạn 4 nghìn chủng loại, đó chính
là pháp môn giúp cho những chúng sinh có
căn tính kém cỏi dễ được ngộ nhập.
61. Nhập chúng sinh tâm ý thanh: Trí
bí mật mà Như lai nói là từ hư không mà ra,
tùy theo căn cơ mà đi vào tâm ý của tất cả
chúng sinh.
62. Tùy chúng sinh tín giải thanh: Pháp
âm của Như lai tùy theo sự tin hiểu và tâm

ý thành thục của chúng sinh mà khiến cho
tất cả đều được biết rõ.
63. Văn giả vô phần lượng thanh: Âm
thanh của Như lai không có phần lượng, tất
cả trời, người, ma vương, Phạm thiên, sa
môn, Bà la môn v.v... trong thế gian tuy được
nghe, nhưng không thể biết hết được.
64. Chúng sinh bất năng tư duy xưng
lượng thanh: Khi Như lai tuyên thuyết pháp
âm vang dội khắp 3 nghìn đại thiên thế giới,
giả sử hết thảy chúng sinh đều ở địa vị Duyên
giác, thì cũng không thể nào tư duy tính
lường được.
LỤC THẬP TỨ PHẠM ÂM

L
2940
Những tiếng Phạm trên đây là căn cứ
vào phần Lục thập chủng Phạm âm trong
Phiên dịch danh nghĩa đại tập quyển 20 mà
được trích ra.
Còn theo Tất đàm tạng quyển 2, trong
Phạm âm của Phật, dùng tướng của 8 chuyển
thanh, mỗi tướng có 8 Phạm âm, đem nhân
với nhau thành 64 Phạm âm.
Ngoài ra, kinh Phật bản hạnh tập quyển
26, có nêu 65 Phạm âm, nhưng chỉ phần
nào là giống với 64 Phạm âm trên đây mà
thôi. Còn trong Mật giáo thì các loại âm
thanh được Phật cách hóa, gọi là Kim cương
ca bồ tát, vị Bồ tát này thuộc 1 trong 37 vị
tôn được đặt ở Kim cương giới; âm thanh
của Ngài đại khái cũng có 64 loại.
[X. kinh Đồn chân đà la sở vấn Như lai
tam muội Q.hạ; kinh Đại phương đẳng đại
tập Q.46; kinh Đại bảo tích Q.102; luận Đại
tì bà sa Q.122; luận Đại trí độ Q.30; phẩm
Hoằng pháp trong Đại thừa trang nghiêm
kinh luận Q.6; Kim cương đính du già lược
thuật tam thập thất tôn tâm yếu].
LỤC THẬP TỨ THƯ
Sáu mươi tư bộ ngoại điển lưu hành ở
Ấn độ được ghi chép trong kinh Phật bản
hạnh tập quyển 11.
Lục thập tứ thư gồm:
1. Phạm thiên sở thuyết thư (Phạm:
Bràhmì).
2. Khư lô sắt tra thư (Phạm:Kharowtì).
3. Phú sa ca la tiên nhân thuyết thư
(Phạm:Puwkarasàrì).
4. A ca la thư (Phạm: Aígalipi).
5. Mâng già la thư (Phạm: Vaígalipi).

6. Gia mâng ni thư (Phạm: Yavanì).
7. Ương cù lê thư (Phạm:Aígulìyalipi).
8. Da na ni ca thư (Phạm: Yànanikà).
9. Sa già bà thư (Phạm:Zakàrilipi).
10. Ba la bà ni thư (Phạm: Brahma=
valìlipi).
11. Ba lưu sa thư (Phạm: Paruwalipi).
12. Tì đa đồ thư (Phạm:Vitadalipi).
13. Đà tì đồ quốc thư (Phạm: Dràvi=
đalipi).
14. Chi la đê thư (Phạm: Kinàrilipi;
hoặcKiràrilipi).
15. Đạc kì sai na bà đa thư (Phạm:
Dakwinalipi).
16. Ưu già thư (Phạm:Ugralipi).
17. Tăng khư thư (Phạm: Saôkhyàlipi).
18. A bà vật đà thư (Phạm: Apàvf=
ttalipi).
19. A nâu lô ma thư (Phạm:Anulomalipi).
20. Tì da mị xa la thư (Phạm: Vyàmi=
zralipi).
21. Đà la đa thư (Phạm: Daradalipi).
22. Tây cù da ni thư (Phạm: Aparago=
dànilipi).
23. Kha sa thư (Phạm: Khàsyalipi).
24. Chi na quốc thư (Phạm: Cìnalipi).
25. Ma na thư (Phạm: Hùịalipi).
26. Mạt đồ xoa la thư (Phạm: Madhyà=
kwaravistaralipi).
27. Tì đa tất để thư (Phạm:không rõ tên
Phạm).
28. Phú số ba thư (Phạm:Puwyalipi).
29. Đề bà thư (Phạm:Devalipi).
30. Na già thư (Phạm:Nàgalipi).
31. Dạ xoa thư (Phạm: Yakwalipi).
32. Càn thát bà thư (Phạm: Gandhar=
valipi).
33. A tu la thư (Phạm: Asuralipi).

34. Ca lâu la thư (Phạm: Garuđalipi).
35. Khẩn na la thư (Phạm:Kiônaralipi).
36. Ma hầu la già thư (Phạm: Mahora=
galipi).
37. Di già giá già thư (Phạm: Mfgaca=
kralipi).
38. Ca ca lâu đa thư (Phạm: Kàkaru=
talipi).
39. Phù ma đề bà thư (Phạm: Bhauma=
devalipi).
40. An đa lê xoa đề bà thư (Phạm:
LỤC THẬP TỨ THƯ

L
2941
Antarìkwadevalipi).
41. Uất đa la câu lô thư (Phạm: Uttara=
kurudvìpalipi).
42. Bô lâu bà tì đề ha thư (Phạm:Pùrva=
videhalipi).
43. Ô sai ba thư (Phạm: Utkwepalipi).
44. Nị sai ba thư (Phạm: Nikwepalipi).
45. Sa già la thư (Phạm:Sàgaralipi).
46. Bạt xà la thư (Phạm:Vajralipi).
47. Lê ca ba la đê lê già thư (Phạm:
Lekhapratilekhalipi).
48. Tì khí thư (Phạm: Vikwepalipi).
49. Đa thư (Phạm: Prakwepalipi).
50. A nâu phù đa thư (Phạm: Adbhu=
talipi).
51. Xa sa đa la bạt đa thư (Phạm: Zàst=
ràvartalipi).
52. Già na na bạt đa thư (Phạm: Gaịa=
nàvartalipi).
53. Ưu sai ba bạt đa thư (Phạm: Utkwe=
pàvartalipi).
54. Ni sai ba bạt đa thư (Phạm: Nikwe=
pàvartalipi).
55. Ba đà lê khư thư (Phạm: Pàda=
likhitalipi).
56. Tì câu đa la bà đà na địa thư (Phạm:
Dviruttarapadasaôdhilipi).
57. Da bà đà du đa la thư (Phạm:
Yàvaddawottarapadasaôdhilipi).
58. Mạt đồ bà hê ni thư (Phạm: Madh=
yàhàriịìlipi).
59. Lê sa da sa đa ba sỉ tỉ đa thư (Phạm:
Fwitapastaptà).
60. Đà la ni ti xoa lê thư (Phạm: Dhara=
ịìprekwaịìlipi).

61. Già già na ti li xoa ni thư (Phạm:
Gagaịaprekwaịìlipi).
62. Tát bồ sa địa ni sơn đà thư (Phạm:
Sarvauwadhiniwyandà).
63. Sa la tăng già hà ni thư (Phạm:
Sarvasàrasaôgrahaịì).
64. Tát sa lâu đa thư (Phạm: Sarva=
bhùtarutagrahaịì).
Tên tiếng Phạm của các bộ sách trên đây
phần nhiều được y cứ theo kinh Phổ diệu
(Phạm:Lalitavistara).
LỤC THẤT NĂNG BIẾN KẾ
Thức thứ 6(lục)và thức thứ 7(thất)so
đo tính lường tất cả các pháp(biến kế) rồi
vọng chấp là thực ngã, thực pháp.
Cứ theo thuyết của ngài Hộ pháp thuộc
tông Duy thức, thì thức Mạt na thứ 7 duyên
theo kiến phần của thức thứ 8 mà sinh khởi
ngã chấp, còn ý thức thứ 6 thì đối với tất
cả pháp cảnh, khởi lên chấp trước về ngã
và pháp.
LỤC THỂ
Mật giáo chia thân con người làm 6 phần
gọi là Lục thể. Đó là: Từ rốn trở xuống, từ
rốn trở lên, từ tim trở xuống, từ tim trở lên,
từ cổ họng trở lên và đỉnh đầu.
[X. Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật
sao Q.4].
LỤC THÔ
... ..
Cũng gọi Lục thô tướng.
Thứ tự sinh khởi sự mê vọng của chúng
sinh là từ Căn bản vô minh sinh ra 3 tướng
vi tế(gọi là Tam tế), rồi lại duyên theo cảnh
giới hiện tướng trong Tam tế mà sinh ra 6
tướng thô hiển(nói là Thô, vì 6 tướng này hiển
hiện rõ ràng), gọi là Lục thô. Đó là:
1. Trí tướng: Vì không rõ biết được

cảnh giới do Hiện thức hiển hiện chỉ là
bóng huyễn của tự thức, nên vọng sinh trí
tuệ mà phân biệt các pháp. Đây là pháp
chấp câu sinh khởi.
2. Tương tục tướng: Nương vào sự phân
biệt của Trí tướng, đối với cảnh mình yêu
thích sinh ra cảm giác khoái lạc, còn đối với
cảnh không ưa thì sinh ra những cảm giác
LỤC THÔ

L
2942
buồn bực, bất mãn, nối nhau không dứt.
Đây là pháp chấp phân biệt khởi.
3. Chấp thủ tướng: Vì không rõ biết sự
khoái lạc, buồn bực chỉ là những cảnh hư
giả không thật, nên tâm sinh chấp trước,
nhớ tưởng, luôn luôn sống trong cảnh khoái
lạc, buồn bực. Đây là phiền não câu sinh
khởi.
4. Kế danh tự tướng: Đối với những
tướng chấp trước điên đảo, lại đặt ra các thứ
tên gọi, rồi tính lường phân biệt ghét, yêu...
Đây là phiền não phân biệt khởi.
5. Khởi nghiệp tướng: Do chấp trước
danh tướng dẫn đến việc thân khẩu phát
động, tạo ra các nghiệp thiện, nghiệp ác...
6. Nghiệp hệ khổ tướng: Do bị nghiệp
thiện, ác trói buộc(hệ)mà chiêu cảm quả
khổ sinh tử, không được tự tại.
Trong 6 tướng trên, 4 tướng trước là Hoặc
nhân, tướng thứ 5 là Nghiệp duyên, tướng
thứ 6 là Khổ quả.
[X. luận Đại thừa khởi tín; Đại thừa khởi
tín luận nghĩa sớ Q.thượng, phần cuối]. (xt.
Tam Tế Lục Thô).
LỤC THÔNG
.....
Phạm:Wađ abhijĩà#.
Cũng gọi Lục thần thông.
Sáu thứ diệu dụng tự tại vô ngại do Phật,
Bồ tát nương vào sức định tuệ mà thị hiện.
Đó là: Thần túc thông, Thiên nhĩ thông,Tha
tâm thông, Túc mệnh thông, Thiên nhãn
thông và Lậu tận thông.
[X. kinh Ca hi na trong Trung a hàm
Q.19; kinh Tăng nhất trong Trường a hàm

Q.9]. (xt. Lục Thần Thông).
LỤC THÔNG NGUYÊN
........
Những điều nguyện cho người, trời trong
cõi nước của mình đều được sáu thần thông.
Trong 48 hoằng nguyện của đức Phật A
di đà, có 6 điều nguyện từ thứ 5 đến thứ 10
được gọi là Lục thông nguyện, đó là:
1. Túc mệnh trí thông nguyện.
2. Thiên nhãn trí thông nguyện.
3. Thiên nhĩ trí thông nguyện.
4. Tha tâm trí thông nguyện.
5. Thần túc trí thông nguyện.
6. Lậu tận trí thông nguyện.
LỤC THỜI
.....
I. Lục Thời.
Chỉ cho 6 thời trong 1 ngày đêm. Tức là
sáng sớm, giữa ngày, cuối ngày(3 thời ban
ngày); đầu đêm, giữa đêm, cuối đêm(3 thời
ban đêm).
Tại Ấn độ, đơn vị thời gian nhỏ nhất gọi
là Sát na, 120 sát na là 1 đát sát na, 60 đát
sát na là 1 lạp phược, 30 lạp phược là 1 mâu
hô lật đa, 5 mâu hô lật đa là 1 thời, 6 thời là
1 ngày đêm.
Ngày đêm sáu thời là cách chia thời gian
được lưu hành ở Ấn độ từ xưa đến nay.
Ở Trung quốc, vào thời Đông Tấn, ngài
Lô sơn Tuệ viễn làm Thủy thời kế(cũng gọi
Liên hoa lậu), cứ theo 6 thời mà hành đạo.
Đời Tùy, ngài Tín hành soạn “Trú dạ
lục thời phát
nguyện văn”;
ngài Thiện
đạo đời
Đường làm
“Vãng sinh

lễ tán”(Lục
thời lễ tán),
chủ trương
trong 6 thời
phải lạy Phật
sám hối.
[X. kinh Trường a hàm Q.22; kinh Xá
lợi phất hối quá; phẩm Phân biệt công đức
trong luận Thập trụ đại tì bà sa Q.6; luận
Đại trí độ Q.7; Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
LỤC THỜI
Biểu đồ Lục Thời

L
2943
nghĩa sao Q.85; Đại đường tây vực kí Q.2].
(xt. Tam Thời, Thời).
II. Lục Thời.
Chỉ cho 6 thời trong 1 năm: Tiệm nhiệt,
Thịnh nhiệt, Vũ thời, Mậu thời, Tiệm hàn
và Thịnh hàn.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt. Tam
Tế, Lịch].
III. Lục Thời.
Chỉ cho 6 thời của vị Thời giải thoát A
la hán có được 6 duyên thù thắng, nhờ đó
có thể nhập định, giải thoát phiền não. Đó
là: Lúc được mặc áo tốt, lúc được thức ăn
ngon, lúc được chăn chiếu tốt, lúc được chỗ
ở tốt, lúc được thuyết pháp hay và khi có
được bạn tốt.
LỤC THỜI BẤT ĐOẠN
...........
Sáu thời trong 1 ngày đêm siêng năng tu
hành, tụng kinh, lễ bái, sám hối, thiền định
v.v... không gián đoạn. Sáu thời tức là sáng
sớm, giữa ngày, cuối ngày, đầu đêm, giữa đêm
và cuối đêm.
(xt. Lục Thời).
LỤC THỜI LỄ BÁI
Sáu thời trong 1 ngày đêm, người tu hành
Phật đạo cần phải siêng năng lễ Phật sám
hối, cầu tiêu trừ tội chướng.
Theo kinh Dược sư Như lai bản nguyện,
thì nên tùy theo năng lực của mình, đem
thức ăn, uống và các thứ cần dùng cúng
dường tỉ khưu tăng, ngày đêm 6 thời lễ bái.
LỤC THỜI LỄ TÁN
...........
Ngày đêm 6 thời lễ bái, tán thán công

đức của Phật, là thời khóa hàng ngày của
người tu hành tịnh nghiệp.
Ngài Thiện đạo đời Đường từng biên
soạn nghi thức tu tịnh nghiệp cầu vãng sinh,
gọi là Vãng sinh lễ tán(cũng gọi Lục thời lễ
tán). Khi thực hành trong các pháp hội, còn
phụ thêm nhạc khúc. Đây là nghi thức trọng
yếu thường được dùng trong các pháp hội
của tông Tịnh độ.
(xt. Lục Thời Lễ Tán Kệ).
LỤC THỜI LỄ TÁN KÊ
Cũng gọi Vãng sinh lễ tán kệ, Vãng sinh
lễ tán, Lục thời lễ tán, Lễ tán.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Thiện đạo
biên tập vào đời Đường, được thu vào Đại
chính tạng tập 47.
Nội dung sách này nói về các văn xướng
tụng tán thán và cách lễ bái của mỗi thời
trong 6 thời. Đây là tư liệu trọng yếu giải
thích về nghi thức hành trì pháp tu cầu vãng
sinh Tịnh độ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.13;
Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ mục
lục].
LỤC THỜI QUAN ÂM
...........
Bồ tát Quan âm đại bi,
hiện thân cư sĩ, ngày đêm
6 thời thương xót che chở
chúng sinh, là 1 trong 33
hóa thân Quan âm.
Tượng Ngài thường
được thờ là tượng đứng,
tay phải cầm quyển kinh
tiếng Phạm.
[X. phẩm Quan thế âm
bồ tát phổ môn trong kinh
Pháp hoa Q.7; Phật tượng

đồ vậng Q.2]. (xt.Tam Thập Tam Quan Âm).
LỤC THỜI SÁM
........
Pháp sám hối được thực hành trong ngày
đêm 6 thời.
LỤC THỜI SÁM
Lục Thời Quan Âm

L
2944
Vị Cao tăng của tông Tịnh độ đời Đường
là Đại sư Thiện đạo soạn “Vãng sinh lễ tán”,
chủ trương ngày đêm 6 thời đều phải lạy
Phật sám hối.
LỤC THỜI TAM MUỘI
...........
Pháp tu Tam muội ngày đêm 6 thời siêng
năng niệm Phật, sám hối. Một lòng chăm
chỉ tu niệm gọi là Tam muội.
LỤC THÙ Y
Chỉ cho cái áo rất nhẹ của người trời.
Sáu thù nặng 3 lạng.
Cứ theo phẩm Đao lợi thiên trong kinh
Trường a hàm quyển 20, thì cái áo của chư
thiên ở cõi trời Đao lợi nặng 6 thù, áo của
chư thiên ở cõi trời Diệm ma nặng 3 thù,
cái áo của chư thiên ở cõi trời Đâu suất nặng
2,5 thù, áo của chư thiên ở cõi trời Hóa lạc
nặng 1 thù, chiếc áo của chư thiên ở cõi trời
Tha hóa tự tại nặng nửa thù.
LỤC THỤ
Chỉ cho lục thụ thân, tức là 6 thụ do 6
xúc sinh ra. Đó là: Thụ do nhãn xúc sinh ra,
thụ do nhĩ xúc sinh ra, thụ do tị xúc sinh ra,
thụ do thiệt xúc sinh ra, thụ do thân xúc
sinh ra, thụ do ý xúc sinh ra.
Thụ nghĩa là cảm nhận, có 3 loại: Khổ
thụ(cảm nhận khổ), lạc thụ(cảm nhận vui)
và xả thụ(cảm nhận không khổ không vui).
Thân ở đây nghĩa là tập hợp, là loại.
Lục thụ có liên quan đến lục thức, như
thụ do nhãn xúc sinh ra, có nghĩa là khi
mắt tiếp xúc với sắc thì thức mắt sinh ra
thụ, nếu sắc đẹp thì yêu, sắc xấu thì ghét,
sắc không đẹp không xấu thì không ghét

không yêu v.v..., đối với tai, mũi, lưỡi, thân
và ý cũng thế.
[X. kinh Tạp a hàm Q.17; luận Câu xá Q.1].
LỤC THỤY
Cũng gọi Pháp hoa lục thụy.
Sáu điềm lành xuất hiện trước khi đức
Phật nói kinh Pháp hoa.
1. Thuyết pháp thụy: Trước hết đức Phật
nói kinh Vô lượng nghĩa để làm lời tựa cho
kinh Pháp hoa.
2. Nhập định thụy: Phật nói kinh Vô
lượng nghĩa rồi, liền nhập tam muội Vô
lượng nghĩa xứ.
3. Vũ hoa thụy: Khi đức Phật nhập
định, từ trên trời mưa xuống các loại hoa
như: Hoa Mạn đà la, hoa Ma ha mạn đà
la, hoa Mạn thù sa, hoa Ma ha mạn thù
sa v.v...
4. Địa động thụy: Sau trận mưa hoa,
mặt đất nổi lên 6 thứ chấn động.
5. Chúng hỉ thụy: Đại chúng trong hội
thấy các sự kiện thù thắng ấy, hoan hỉ
chắp tay, nhất tâm chiêm ngưỡng đức
Phật.
6. Phóng quang thụy: Từ sợi lông trắng
giữa khoảng chân mày của đức Phật, 1 luồng
ánh sáng phóng ra chiếu rọi 1 vạn 8 nghìn
cõi Phật ở phương đông.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa Q.1; Pháp
hoa kinh văn cú Q.2, hạ].
LỤC THỨC
Phạm:Wađvijĩàna.
Chỉ cho 6 thức: Mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân, ý. Khi 6 căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân
và ý tiếp xúc với 6 trần: Sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp thì sinh ra 6 thức: Mắt thấy
sắc, tai nghe tiếng, mũi ngửi mùi, lưỡi
nếm vị, thân chạm xúc, ý nghĩ về các đối

tượng v.v...
A tì đạt ma cho rằng 6 thức này là tác
dụng của tâm, thể của 6 thức chỉ là 1 tâm
duy nhất, 6 thức không khởi tác dụng cùng
LỤC THỨC

L
2945
1 lúc. Các nhà Duy thức Đại thừa thì ngoài
6 thức ra còn lập thêm 2 thức là Mạt na, A
lại da và cho rằng 2 thức này đều có thể
khởi tác dụng cùng 1 lúc.
[X. luận Câu xá Q.2; luận Phẩm loại túc
Q.1; luận Thành duy thức Q.5]. (xt. Lục Căn,
Căn).
LỤC THỨC THẬP DANH
Chỉ cho 10 tên của ý thức(thức thứ 6).
Cứ theo Tông kính lục quyển 50 thì 10
tên ấy là: Lục thức, Ý thức, Phan duyên thức,
Tuần cựu thức, Ba lãng thức, Phân biệt sự
thức, Nhân ngã thức, Tứ trụ thức, Phiền não
chướng thức và Phần đoạn tử thức.
LỤC TÌNH
.....
I. Lục Tình.
Sáu căn.
Các kinh điển dịch cũ phần nhiều dịch
là Lục tình thay vì Lục căn. Bởi vì, 6 căn
mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý đều có tình
thức, nên gọi là Lục tình.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.32; phẩm
Lục tình trong Trung quán luận sớ Q.4, phần
cuối].
II. Lục Tình.
Chỉ cho 6 thứ tình cảm: Mừng, giận,
thương, vui, yêu, ghét.
LỤC TỔ
.....
I. Lục Tổ.
Gọi chung 6 vị Tổ sư của Thiền tông
Trung quốc: Đạt ma, Tuệ khả, Tăng xán,
Đạo tín, Hoằng nhẫn và Tuệ năng.
[X. Đại tạng pháp số Q.38].

II. Lục Tổ.
Tổ sư đời thứ 6 của Thiền tông Trung
quốc, tức Đại sư Tuệ năng.
(xt. Tuệ Năng).
LỤC TỔ ĐÀN KINH
...........
Gọi đủ: Lục tổ đại sư Pháp bảo đàn kinh.
Cũng gọi: Pháp bảo đàn kinh, Đàn kinh.
Kinh, 1 quyển, do Lục tổ Tuệ năng
giảng thuật vào đời Đường, đệ tử là Pháp
hải biên tập, ngài Tông bảo hiệu đính vào
đời Nguyên, được thu vào Đại chính tạng
tập 48.
Nội dung kinh này thường là những lời
thuyết pháp của ngài Tuệ năng ở chùa Đại
phạm tại Thiều châu, gồm có 10 phẩm:
1. Hành do: Trình bày về tiểu sử, nhân
duyên đắc pháp của Lục tổ.
2. Bát nhã: Tự tính tức là bát nhã, ngộ
được điều đó liền có thể thấy tính thành
Phật.
3. Nghi vấn: Để đáp lại những lời nghi
ngờ chất vấn của quan Thứ sử họ Vi, Tổ
căn cứ vào cuộc vấn đáp giữa ngài Đạt ma
và vua Lương vũ đế để giải thích về nghĩa
“vô công đức”, ngoài ra, Tổ còn biện minh
về ý chỉ niệm Phật vãng sinh, duy tâm Tịnh
độ, đồng thời dùng bài tụng Vô tướng để
chỉ dạy người tại gia về cách tu hành.
4. Định tuệ: Pháp môn lấy định tuệ làm
gốc, trụ nơi Nhất hạnh tam muội của định
tuệ chẳng hai.
5. Tọa thiền: Đối với hết thảy cảnh giới
thiện, ác bên ngoài, tâm niệm không khởi,
gọi là “tọa”(ngồi); bên trong rõ biết tự tính
không động gọi là “Thiền”.
6. Sám hối: Nói về 5 thứ hương: Giới,
định, tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến

đều tự xông ướp bên trong, chẳng phải tìm
cầu ở bên ngoài gọi là Vô tướng sám hối.
Ngoài ra, dạy rõ về ý chỉ của 4 thệ nguyện
rộng lớn, vô tướng tam qui và cho rằng thấy
được tự tính là chân sám hối.
7. Cơ duyên: Thuật lại việc Tổ Tuệ năng
khai thị yếu chỉ Thiền cho các vị: Tỉ khưu
ni Vô tận tạng; Tào thúc lương, Pháp hải ở
LỤC TỔ

L
2946
Thiều châu, Pháp đạt ở Hồng châu, Trí thông
ở Thọ châu, Trí thường ở Tín châu, Trí đạo
ở Quảng châu, Hành tư ở Thanh nguyên,
Hoài nhượng ở Nam nhạc, Huyền giác ở
Vĩnh gia, Trí hoàng ở Hà bắc v.v...
8. Đốn tiệm: Pháp chỉ 1 tông, vốn
không có đốn, tiệm, nhưng vì người có lợi
căn, độn căn khác nhau, nên mới lập ra
chỉ thú đốn, tiệm sai biệt. Trong phẩm này
Lục tổ còn căn cứ vào quan điểm về giới
định tuệ của mình để chỉ ra sự sai khác
giữa kiến giải của ngài và lời dạy của ngài
Thần tú cho sư Chí thành ở Cát châu rõ.
Đồng thời ngài cũng đề cập đến nhân duyên
tiếp độ các sư Chí triệt ở Giang tây và Thần
hội ở Hà trạch.
9. Tuyên chiếu: Thuật lại việc Lục tổ từ
chối chiếu chỉ nghinh thỉnh ngài vào cung
của vua Đường trung tông vào niên hiệu
Thần long năm đầu (705) và việc dạy Thiền
pháp cho sứ giả của vua là ông Tiết giản.
10. Phó chúc: Trước hết nêu pháp môn
3 khoa 36 số, kế đến chỉ dạy bài kệ Chân
giả động tĩnh, sau hết nói về thứ tự truyền
thừa từ 7 đức Phật quá khứ và 32 vị Tổ Ấn
độ - Trung hoa đến Tổ Tuệ năng, đồng
thời căn dặn tiếp nối lưu truyền, chớ để
gián đoạn.
Kinh này lúc đầu do ngài Pháp hải vâng
mệnh quan Thứ sử Thiều châu là Vi cừ
thu chép mà thành, nhưng người đời sau
bỏ bớt đi quá nhiều, cho nên không thấy
được toàn thể ý chỉ của Tổ. Ngài Đức dị
đời Nguyên đi tìm kiếm khắp các nơi và có
được bản đầy đủ. Rồi vào năm Chí nguyên

27 (1290) đời vua Thế tổ nhà Nguyên, ngài
Đức dị cho khắc bản in ở am Hưu hưu tại
Ngô trung. Năm sau, ngài Tông bảo lại so
sánh đối chiếu giữa 3 bản khác nhau, sửa
chữa chỗ sai lầm, bổ sung những chỗ đã bị
bỏ bớt và thêm 1 phẩm Cơ duyên đệ tử
thỉnh ích, rồi cho ấn hành. Ở đầu quyển
có lời tựa của ngài Đức dị đời Nguyên, lời
tán của ngài Khế tung đời Tống; cuối quyển
phụ thêm phần Lục tổ đại sư duyên khởi
ngoại kỉ do ngài Pháp hải sưu tập, sự tích
sùng phụng qua các triều đại, bài văn bia
Tứ thụy Đại giám thiền sư của ông Liễu
tôn nguyên, văn bia Đại giám thiền sư của
ông Lưu vũ tích, bài minh Phật y và lời Bạt
của ngài Tông bảo.
Về vấn đề tác giả của kinh này, ba, bốn
mươi năm trở lại đây, trong giới học thuật
đã phát sinh cuộc tranh luận. Nguyên do
là vào năm Dân quốc 19 (1930), học giả
Hồ thích lần lượt công bố các văn phẩm:
“Hà trạch đại sư Thần hội truyện”, “Đàn
kinh khảo chi nhất– Bạt Tào khê đại sư
biệt truyện”, chủ trương tác giả của Đàn
kinh không phải Lục tổ Tuệ năng mà là đệ
tử của ngài là Thần hội. Thuyết này rất
trái với quan điểm truyền thống và đã đưa
đến cuộc luận chiến giữa 2 phái Tiền mục
và Dương hồng phi.
Luận cứ chủ yếu của Hồ thích gồm mấy
điểm sau đây:
1. Đàn kinh xưa nhất hiện còn–tức cổ
bản đào được ở Đôn hoàng– đã ngầm xác
định ngài Thần hội là người duy nhất được
Lục tổ Tuệ năng truyền pháp. Như trong
Pháp bảo đàn kinh, Lục tổ từng nói (Đại
48, 344 thượng): “Sau khi ta diệt độ hơn
20 năm, tà pháp nhiễu loạn, làm sai lệch

tông chỉ của ta, có người xuất hiện, không
tiếc thân mệnh, nói rõ đúng sai, thiết lập
tông chỉ”.
Theo sự khảo chứng của Hồ thích, thì
sau khiTổ Tuệ năng nhập diệt được hơn
20 năm, chính là lúc ngài Thần hội mở
Đại hội Vô già ở chùa Đại vân tại Hoạt
đài, phê phán Thiền phương bắc, vì thế
mới có thuyết này.
Trong kinh còn nói (Đại 48, 343 hạ): “Đại
sư diệt độ vào ngày mồng 3 tháng 8 năm
Tiên thiên thứ 2 (713), trước đó vào ngày 8
tháng 7, ngài gọi các đệ tử đến cáo biệt (...)
LỤC TỔ ĐÀN KINH

L
2947
và nói rằng: “Tiểu tăng Thần hội là người
rất giỏi, khen chê không động, những người
khác không ai sánh được”. Trong bản kinh
xưa nhất này không nói gì đến các vị Hoài
nhượng, Hành tư mà chỉ đề cập đến Thần
hội và lại bảo “những người khác không ai
sánh được”.
2. Trong bài minh khắc nơi bia của
Thiền sư Đại nghĩa ở chùa Hưng phúc,
ông Vi xử hậu nói rằng: “Người ở đất Lạc
là Thần hội, được ấn Tổng trì, như ngọc
minh châu sáng chói, vì người học mê mờ
chân tính, như quít ngọt biến thành bưởi
đắng, cho nên ngài mới làm ra Đàn kinh
để truyềntông chỉ, thì sự hơn kém đã rõ
ràng rồi!”
Như vậy thì Đàn kinh được tạo ra là để
chỉ dạy cho học trò của ngài Thần hội ngộ
được tông chỉ Thiền, thế thì sách này chắc
chắn đã xuất phát từ hệ phái ngài Thần hội.
3. Giữa Đàn kinh (bản Đôn hoàng) và
Ngữ lục của ngài Thần hội có nhiều chỗ
giống nhau như:
a) Cả 2 tác phẩm đều chủ trương Định
và Tuệ là nhất thể.
b) Sự giải thích về tọa thiền của 2 bản
đều giống nhau.
c) Đối với Thiền học luận đương thời,
cả 2 tác phẩm đều phê phán Thiền học
“khán tâm”, “khán tịnh”; ông Hồ thích cho
rằng khán tâm, khán tịnh là chủ trương
của các vị Phổ tịch, Hàng ma–đệ tử của
ngài Thần tú, còn Đàn kinh và Thần hội
ngữ lục được soạn ra là nhằm bác bỏ chủ
trương ấy.

d) Hai bản đều tôn sùng kinh Kim cương.
e) Đối với vấn đề “Vô niệm”, cả 2 bản
đều giải thích giống nhau.
Trong tác phẩm “Trung quốc Thiền tông
sử” của mình (xuất bản vào năm Dân quốc
60 1971),
ngài Ấn thuận đã bác bỏ những
luận cứ của học giả Hồ thích như sau:
1. Bác bỏ luận cứ chủ trương Đàn kinh
ám chỉ ngài Thần hội là người duy nhất
được Lục tổ Tuệ năng truyền pháp: Ngài
Ấn thuận cho rằng Đàn kinh bản Đôn
hoàng đúng là bản xưa nhất hiện còn và
được các học trò của ngài Thần hội tôn
trọng. Nhưng trước đó đã có 1 bản cổ ở
Tào khê còn xưa hơn nữa do Thiền sư Pháp
hải sưu tập, là bản gốc của bản đào được ở
Đôn hoàng, cho nên Đàn kinh không phải
là tác phẩm của ngài Thần hội. Ngài Ấn
thuận còn nêu ra điều được ghi trong Cảnh
đứctruyền đăng lục quyển 28 rằng, khoảng
năm 750 Tây lịch, ngài Tuệ trung đã sớm
nhận thấy Đàn kinh bị lẫn lộn tông chỉ
của phương Bắc, là tông chỉ hoàn toàn khác
với tư tưởng của ngài Thần hội; điều này
còn thấy rõ trong Đàn kinh bản Đôn hoàng,
vì thế, sự tồn tại của bản cổ ở Tào khê
hiển nhiên không còn nghi ngờ gì nữa.
2. Bác bỏ luận cứ chủ trương Đàn kinh
được dùng để truyền tông chỉ: Ngài Ấn thuận
cho rằng ông Hồ thích đã hiểu lầm văn nghĩa
truyền tâm của Đàn kinh. Những câu ông
Hồ thích nêu: “Tập đồ mê chân (...), ưu liệt
tường hĩ”, nên giải thích là: Học trò của ngài
Thần hội mê mất chân tính, chạy theo thế
tục, hệt như “quít ngọt” ở Giang nam
đưa lên trồng tại Giang bắc thì lại giống,
biến chất mà thành “bưởi đắng” (trong

nguyên văn, chữ “chỉ” Hồ thích viết thành
chữ “chá” là cây chá, giống như cây dâu),
rốt cuộc diễn biến thành việc lấy Đàn kinh
làm y ước truyền tông chỉ, nên đánh mất
thực chất của việc truyền pháp là mặc truyền
tâm ấn, mà biến thành hình thức truyền
trao Đàn kinh(thời bấy giờ, thầy truyền pháp
cho trò, phải trao thêm 1 quyển Đàn kinh để
làm bằng chứng), cho nên ngài Thần hội là
hơn, học trò của ngài là kém.
3. Bác bỏ luận cứ chủ trương nội dung
của Đàn kinh và Thần hội ngữ lục giống
nhau:
a) Về Thiền học luận đương thời: Thiền
LỤC TỔ ĐÀN KINH

L
2948
phong “khán tịnh”, “khán tâm” vốn đã có
từ thời Tứ tổ Đạo tín trở về sau, chứ không
phải do 2 vị Phổ tịch và Hàng ma đề xướng.
Vì vậy không thể cho rằng Đàn kinh và
Thần hội ngữ lục đều phê phán Thiền
phong khán tâm, khán tịnh rồi suy đoán
rằng chính vì muốn bác bỏ chủ trương của
2 vị Phổ tịch và Hàng ma mà 2 sách trên
được soạn ra, lại càng không thể căn cứ
vào đó mà quyết đoán Đàn kinh là tác phẩm
của ngài Thần hội.
b) Bàn về kinh Kim cương: Thiền môn
tôn trọng kinh Bát nhã, việc này bắt nguồn
từ việc Tứ tổ Đạo tín tôn trọng kinh Văn
thù thuyết bát nhã; việc Lục tổ Tuệ năng
tôn trọng kinh Kim cương cũng chỉ là kế
thừa truyền thống ấy mà thôi. Đồng thời,
ngài Ấn thuận nêu văn ra chứng minh rằng
Đàn kinh không thiên trọng kinh Kim
cương, mà chính là Thần hội ngữ lục, để
bác bỏ luận cứ của ông Hồ thích cho rằng
“Đàn kinh và Thần hội ngữ lục đều tôn trọng
kinh Kim cương, cho nên Đàn kinh là tác
phẩm của ngài Thần hội”.
c) Về vô niệm: Vô niệm của Đàn kinh là
chỉ thẳng cái nhất niệm xưa nay vốn giải
thoát, đó là khẳng định; còn vô niệm của
ngài Thần hội thì là bất tác ý, có tính cách
thiên về phủ định, nên 2 chủ trương hoàn
toàn khác nhau.
d) Về tọa thiền: Tọa thiền của Đàn kinh
là đối với tất cả cảnh giới bên ngoài, tâm
niệm không khởi, là khẳng định sự tồn tại
của “niệm”, mà nhấn mạnh không dính mắc
vào ngoại cảnh; còn tọa thiền của Thần hội

ngữ lục thì cho rằng không khởi niệm là
tọa, tức là bất tác ý, có tính cách tiêu cực,
bởi thế 2 tác phẩm rõ ràng khác nhau.
e) Các điểm được trình bày ở trên đã đủ
để chứng minh rằng Đàn kinh không phải
do ngài Thần hội trứ tác, cho nên Đàn kinh
và Thần hội ngữ lục tuy đều chủ trương định,
tuệ nhưng sự xuất hiện trước, sau của 2 tác
phẩm hiển nhiên có khác nhau.
Những tư tưởng nòng cốt của bản Đàn
kinh đào được ở Đôn hoàng là:
1. Kiến tính thành Phật, Phật tính này
tức là chân ngã và chân ngã này có 4 đặc
tính: Chúng sinh vốn có đủ, là chân ngã
của chúng sinh, đầy đủ vô lượng công đức
và có năng lực sinh ra vạn pháp.
2. Vô tướng là thể, vô trụ là gốc, vô
niệm là tông, đó là sự mở rộng tư tưởng
Bát nhã. Ba yếu tố này là phương pháp tu
hành cụ thể để phá trừ hết thảy phiền
não mà đạt đến cảnh giới giải thoát không
phiền não.
Tư tưởng trung tâm của Đàn kinh không
phải chỉ dừng lại ở đó, trong bản Đàn kinh
được khắc in khoảng năm Chí nguyên (1280-
1294), người ta thấy từ 2 tư tưởng nòng cốt
trên, Đàn kinh tiến thêm và phát triển thành
các thuyết sau đây:
a) Thuyết Đốn ngộ, không rơi vào giai
cấp. Nghĩa là không cần phương tiện mà
liền ngay đó có thể khai ngộ. Đây là sự phát
triển từ tư tưởng “Kiến tính thành Phật”:
Hễ thấy được tự tính là thành Phật tức khắc
(đốn ngộ).
b) Thuyết bất lập văn tự, giáo ngoại biệt
truyền: Thiền tông ở thời kì sau coi thường
kinh giáo 1 cách cực đoan, nhất là tông Hồng
châu, pháp hệ của ngài Nam nhạc và tông

Thạch đầu, pháp hệ của ngài Thanh nguyên.
Từ đó lại tiến thêm đến việc quở Phật mắng
Tổ, đều do diễn biến từ thuyết Bất lập văn
tự mà ra, chủ yếu là chịu ảnh hưởng của
tông Ngưu đầu.
c) Đạo gia hóa Thiền tông: Chủ yếu chịu
ảnh hưởng của thiền Ngưu đầu ở Giang
đông, chú trọng Thiền học thực hành. Tư
tưởng nòng cốt là: “Không” là gốc của đạo,
vô tâm là hợp với đạo. Vì “Không” là gốc
của muôn vật, nên hết thảy vốn tự giải
thoát, vốn tự hợp với đạo, như vậy thì chẳng
cần kinh giáo, không cần lễ Phật. Loại
LỤC TỔ ĐÀN KINH

L
2949
Thiền phóng nhậm vô vi, Lão Trang hóa
này khiến cho Thiền tông thoát li khỏi
những nghi thức và giáo điều phiền toái,
đậm màu sắc Trung quốc, cho nên ngày
càng hưng thịnh.
Thiền tông đời Đường không những chỉ
canh tân Phật học mà còn mở đường cho Lí
học đời Tống sau này và ngài Lục tổ là nhân
vật then chốt trong cuộc chuyển biến lớn
lao ấy, vì thế Đàn kinh là 1 tác phẩm quan
trọng góp phần vào công cuộc xoay chuyển
vĩ đại này.
Về các bản Đàn kinh thì gồm có:
1. Bản chép tay đào được ở Đôn hoàng,
gọi đủ là: “Nam tông Đốn giáo tối thượng
Đại thừa ma ha Bát nhã ba la mật kinh Lục
tổ Tuệ năng đại sư ư Thiều châu Đại phạm
tự thí pháp đàn kinh”, do ngài Pháp hải, đệ
tử Lục tổ Tuệ năng sưu tập, có 1 quyển, gồm
57 tiết, không chia phẩm mục, là bản xưa
nhất trong các bản.
2. Bản của chùa Hưng thánh ở Nhật
bản, có tựa đề là “Lục tổ Đàn kinh”, do
ngài Tuệ hân biên soạn vào năm Càn đức
thứ 5 (967) đời vua Thái tổ nhà Tống. Theo
Quận trai độc thư chí và Văn hiến thông
khảo, thì bản do ngài Tuệ hân biên soạn
gồm có 3 quyển, 16 môn, nhưng hiện chỉ
còn 2 quyển 11 môn do ông Triều tử kiện
khắc lại ở Kì châu vào khoảng năm Thiệu
hưng (1131-1162) đời vua Cao tông nhà
Tống, được truyền sang Nhật bản, do chùa
Hưng thánh tái bản và lưu hành. Ngoài ra,
các bản của chùa Chân phúc, chùa Thiên
ninh ở Kim sơn và chùa Đại thừa đều thuộc

bản gỗ này.
3. Nguyên bản ở Tào khê, gọi đủ là:
“Lục tổ Đại sư Pháp bảo đàn kinh Tào khê
nguyên bản”, có 1 quyển, gồm 10 phẩm, hơn
2 vạn chữ. So với bản chép tay ở Đôn hoàng
thì số chữ của bản này nhiều gấp bội, không
ghi tên người soạn(cũng có bản khắc đề tên
môn nhân Pháp hải chép). Trong bài tựa Lục
tổ đàn kinh do quan Lại bộ thị lang tên là
Lang giản soạn vào đời Tống có ghi: “Lúc sa
môn Khế tung làm bài tựa Đàn kinh, nhân
đó tôi thưa với sư rằng: “Nếu kinh này được
sửa chữa chính xác thì tôi sẽ bỏ tiền ra in
để truyền bá rộng rãi”. Hai năm sau, quả
nhiên ngài Khế tung có được cổ bản Tào
khê, hiệu đính và khắc thành 3 quyển”. Có
người căn cứ vào đây mà cho rằng bản in
này là do ngài Khế tung biên soạn lại, cũng
có người chủ trương bản này là do ngài Đức
dị ấn hành vào năm Chí nguyên 27 (1290)
đời Nguyên.
4. Bản do ngài Tông bảo biên soạn
lại vào năm Chí nguyên 28 (1291), có 1
quyển, gồm 10 phẩm, tên phẩm không
hoàn toàn giống với bản trước, nhưng lời
văn thì đại khái tương đồng, đây là bản
thường thấy lưu hành.
Năm Dân quốc 33 (1944), Hội Phổ tuệ
Đại tạng kinh san hành đã gom cả 4 loại
bản kể trên hợp thành 1 bản và ấn hành.
Đàn kinh có rất nhiều sách chú sớ, trọng
yếu hơn thì có:
- Pháp bảo đàn kinh tán, 1 quyển, của
ngài Khế tung.
- Chú Pháp bảo đàn kinh hải thủy nhất
trích, 5 quyển, của Thiên trụ.
- Pháp bảo đàn kinh tiết lục của Viên
hoành đạo.

- Lục tổ Pháp bảo đàn kinh giải của Lí
trác ngô.
- Pháp bảo đàn kinh yếu giải của Cắng
tuyền.
- Pháp bảo đàn kinh khẳng khoản, 5
quyển, của Ích thuần.
- Pháp bảo đàn kinh giảng nghĩa 1 quyển,
của Thanh loan.
- Lục tổ Pháp bảo đàn kinh tiên chú, 1
tập, của Đinh phúc bảo.
- Lục tổ đàn kinh sinh đài chửu, 3 quyển,
của Vô trước Đạo trung.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Thích
LỤC TỔ ĐÀN KINH

L
2950
môn chính thống Q.8; Tào khê đại sư biệt
truyện hậu kí; Đông vực truyền đăng mục
lục Q.hạ; Thiền tịch chí Q.thượng; Kim
cương kinh dữ Lục tổ đàn kinh chi nghiên
cứu; Thiền học tư tưởng sử Q.thượng; Lục
tổ đàn kinh nghiên cứu luận tập (Hiện đại
Phật giáo học thuật tùng san tập 1)].
LỤC TỘI NHÂN
........
Chỉ cho người phạm 6 tội nặng: Sát sinh,
trộm cắp, dâm dục, nói dối, phá hòa hợp
tăng, và làm thân Phật chảy máu.
LỤC TÔNG
.....
I. Lục Tông.
Cũng gọi Lục tông giáo, Kì xà lục tông.
Chỉ cho 6 tông: Nhân duyên tông, Giả
danh tông, Bất chân tông, Chân tông,
Thường tông và Viên tông, do ngài An lẫm
ở chùa Kì xà, sống vào đời Trần thuộc Nam
triều, căn cứ vào lí thú sở thuyên trong
Thánh giáo của 1 đời đức Phật mà phán lập.
Ngoài ra, theo Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 10, phần trên, ngài Tuệ quang có
lập riêng phán giáo 4 tông, đó là: Nhân
duyên, Giả danh, Cuống tướng và Thường.
Trong đó, Nhân duyên tông chỉ cho Lục
nhân tứ duyên của Tì đàm, Giả danh tông
chỉ choTam giả của luận Thành thực,
Cuống tướng tông chỉ cho Đại phẩm Tam
luận, còn Thường tông là chỉ cho Phật tính
thường trụ, bản hữu trạm nhiên trong kinh
Niết bàn, Hoa nghiêm v.v... Ngài An lẫm
đã căn cứ vào thuyết Tứ tông này, rồi thêm
Chân tông (kinh Pháp hoa) và Viên tông

(kinh Đại tập) vào nữa mà lập thành phán
giáo Lục tông.
Nhưng, cứ theo Hoa nghiêm ngũ giáo
chương quyển 1 và Hoa nghiêm ngũ giáo
chương nghĩa uyển sớ quyển 2, thì 4 tông
nói trên là do ngài Đàm ẩn chùa Đại diễn
ở thời Bắc Tề thành lập. Trong Lục tông
của ngài An lẫm thì 2 tông trước giống với
2 tông trước của ngài Đàm ẩn, Bất chân
tông nói rõ các tông phái Đại thừa đều chủ
trương các pháp hữu vi như huyễn hóa
v.v..., Chân tông thì thuyết minh lí các pháp
chân không, Thường tông thì nói về nghĩa
chân lí thường hằng có vô lượng công đức,
Viên tông thì thuyết minh pháp giới tự tại,
duyên khởi vô ngại, đức dụng viên mãn,
tức chỉ cho pháp môn Hoa nghiêm. Lại nữa,
Bất chân tông và Chân tông được phân lập
từ Bất chân tông của ngài Đàm ẩn, Viên
tông thì được phân lập từ Chân thực tông
của chính ngài An lẫm. Trong đó, Thường
tông giống với Đồng qui thời giáo của các
sư khác, còn Viên tông thì giống với Pháp
giới tông trong Ngũ tông giáo do ngài Tự
quĩ phán lập.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.1; Pháp hoa huyền
nghĩa thích tiêm Q.19; Tục Hoa nghiêm
kinh lược sớ san định kí Q.1].
II. Lục Tông.
Cũng gọi Nam đô Lục tông.
Chỉ cho 6 tông phái của Phật giáo Nhật
bản ở thời đại Nại lương, đó là: Pháp tướng
tông, Tam luận tông, Câu xá tông, Thành
thực tông, Hoa nghiêm tông và Luật tông.
LỤC TRAI NHẬT
Cũng gọi Lục trai.
Sáu ngày trì trai giữ giới thanh tịnh trong
mỗi tháng, tức là các ngày mồng 8, 14, 15,

23, 29, 30.
Vào 6 ngày này, chúng tăng phải nhóm
họp ở 1 chỗ để Bồ tát thuyết giới, còn 2
chúng tại gia thì thụ trì Bát quan trai giới 1
ngày 1 đêm. Truyền thuyết của Ấn độ cổ
đại cho rằng, vào 6 ngày này, quỉ thần thường
rình cơ hội để hãm hại người, cho nên vào
những ngày này dân gian có phong tục tắm
gội, nhịn ăn. Về sau, Phật giáo cũng theo
LỤC TRAI NHẬT

L
2951
phong tục này và cho rằng vào 6 ngày trai
có Tứ thiên vương đi tuần tra dưới thế gian
để xem xét việc thiện ác của người đời.
[X. kinh Tạp a hàm Q.40; kinh Tứ thiên
vương; kinh Phật bản hạnh tập Q.37; luật
Thập tụng Q.57]. (xt. Bố Tát, Trai Nhật).
LỤC TRẦN
Cũng gọi Ngoại trần, Lục tặc.
Chỉ cho 6 trần cảnh: Sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp. Sáu trần cảnh như bụi bặm
làm nhơ bẩn chân tính, nên gọi là Trần. Vì
6 trần này ở bên ngoài tâm, nên gọi là Ngoại
trần. Vì chúng giống như bọn trộm cướp,
chiếm đoạt tất cả pháp lành nên gọi là Lục
tặc(6 tên giặc).
(xt. Lục Cảnh).
LỤC TRI SỰ
........
Chỉ cho 6 chức vụ: Đô tự, Giám tự, Phó
tự, Duy na, Điển tọa và Trực tuế.
Từ đời Đường trở về sau, Thiền lâm
Trung quốc đã đặt ra 6 chức vụ trên đây để
trông nom, sắp đặt mọi công việc trong các
Thiền viện lớn.
[X. chương Lưỡng tự trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.hạ; điều Điển tọa giáo
huấn trong Vĩnh bình thanh qui Q.thượng].
(xt. Tri Sự).
LỤC TRÍ
... ..
Chỉ cho Tứ đế trí, pháp trí và tỉ trí.
Tứ đế trí tức khổ trí, tập trí, diệt trí và
đạo trí, là trí biết rõ khổ, tập, diệt, đạo trong
3 cõi. Pháp trí là trí quán Tứ đế của cõi Dục.
Tỉ trí cũng gọi Loại trí, là trí quán Tứ đế của

cõi Sắc và cõi Vô sắc. Sáu trí này đều thuộc
trí vô lậu. Nếu pháp trí và tỉ trí có khắp
trong Tứ đế thì tổng cộng là 16 trí, tức là 16
tâm của Kiến đạo.
LỤC TRỤ
I. Lục Trụ.
Chỉ cho giai vị thứ 6 là Chính tâm trụ
trong 10 Trụ vị.
(xt. Thập Trụ).
II. Lục Trụ.
Sáu giai vị tu hành của Bồ tát. Quả vị do
Bồ tát chứng được ở 6 giai vị này đều không
bị thoái thất, nên gọi là Trụ. Đó là:
1. Chủng tính trụ: Thập trụ, Thập hạnh.
2. Giải hành trụ: Thập hồi hướng.
3. Tịnh tâm trụ: Sơ địa.
4. Hành đạo tích trụ: Từ Nhị địa đến
Thất địa.
5. Quyết định trụ: Từ Bát địa đến Cửu
địa.
6. Cứu cánh trụ: Thập trụ.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.3]. (xt. Lục
Chủng Trụ).
LỤC TRÙNG BẢN TÍCH
Cũng gọi Lục chủng bản tích.
Sáu cách giải nghĩa Bản môn và Tích
môn do tông Thiên thai lập ra. “Bản” nghĩa
là trụ xứ sở y không dời đổi; “Tích” nghĩa là
dấu vết qua lại ẩn hiện nhiều cách.
1. Lí sự bản tích: Từ lí thực tướng chân
đế sinh ra tất cả pháp, cho nên lấy Lí thực
tướng làm Bản và lấy Sự tướng của tất cả
pháp làm Tích.
2. Lí giáo bản tích: Sự đế và lí đế chứng
ngộ xưa nay(bản thời) là chân lí tuyệt đối
vượt ra ngoài tất cả ngôn ngữ, cho nên lấy
đó làm Bản và lấy giáo pháp nhị đế phương
tiện của Phật xưa làm Tích.

3. Giáo hành bản tích: Vâng giữ giáo
pháp của Phật xưa làm Bản, do giáo hiểu
được lí mà khởi hạnh là Tích.
4. Thể dụng bản tích: Nhờ vâng giáo tu
hành khế lí mà chứng được Pháp thân là
LỤC TRÙNG BẢN TÍCH

L
2952
Bản và dùng thể của Pháp thân mà khởi
dụng của Ứng thân là Tích.
5. Thực quyền bản tích: Lấy Pháp thân
và Ứng thân thực chứng từ lâu xa làm Bản,
vì hóa độ chúng sinh mà lấy Pháp thân và
Ứng thân quyền hiện làm Tích.
6. Kim dĩ bản tích: Lấy sự lí của các
giáo pháp quyền thựcđãnói trong các kinh
trước kinh Pháp hoa làm Tích và lấy sự lí
đã có từ lâu xa cho đến các giáo pháp
quyền thực nói trong kinh Pháp hoa làm
Bản.
Nếu chẳng phải kinh Pháp hoa chỉ bày
Bản môn lâu xa thì không thể nào nói rõ
được Tích môn, nhưng do Tích môn cũng
có thể hiển bày được Bản môn của kinh
Pháp hoa. Bản và Tích tuy có khác nhau,
nhưng chỗ không thể nghĩ bàn được thì
chỉ là một.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.7]. (xt. Bản
Tích Nhị Môn).
LỤC TRƯỚC TÂM
Sáu tâm chấp trước: Tâm tham, tâm ái,
tâm sân, tâm nghi, tâm dục và tâm mạn.
LỤC TỤ
... ..
Tướng phạm giới được phân loại theo 6
nhóm gọi là Lục tụ.
Theo Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao quyển trung thì Lục tụ là:
1. Ba la di (Phạm:Pàràjika).
2. Tăng già bà thi sa (Phạm: Saôghà=
vazewa).
3. Thâu lan giá (Phạm:Sthùlàtyaya).
4. Ba dật đề (Phạm:Pàyattika).

5. Ba la đề đề xá ni (Phạm: Pratide=
zanìya).
6. Đột cát la (Phạm:Duwkfta).
Luật Tứ phần quyển 17 thì chia làm
Thất tụ, tức là: Ba la di, Tăng già bà thi sa;
Ba dật đề, Ba la đề đề xá ni, Thâu langiá,
Đột cát la và Ác thuyết.
Nhưng Hành sự sao cho rằng Đột cát la
và Ác thuyết đều thuộc tội nhẹ, thể của
chúng không khác nhau, cho nên gom chung
với Đột cát la làm 1 tụ.
Ngoài ra, Tì ni mẫu kinh quyển 3 và Luật
nhị thập nhị minh liễu luận, cũng nêu Thất
tụ là: Ba la di, Tăng già bà thi sa, Ni tát kì ba
dật đề, Ba dật đề, Thâu lan giá, Ba la đề đề
xá ni và Đột cát la.
Nhưng Hành sự sao thì cho rằng Ni tát
kì ba dật đề và Ba dật đề đều thuộc tội
đọa, cho nên gom chung với Ba dật đề làm
1 tụ.
[X. kinh Phạm giới tội báo khinh trọng;
kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.19; Thích thị yếu lãm
Q.thượng]. (xt. Ngũ Thiên).
LỤC TÚC LUẬN
Phạm:Wađpadazàstra.
Sáu bộ luận căn bản của Hữu bộ Tiểu
thừa.
1. A tì đạt ma tập môn túc luận, 20
quyển, do tôn giả Xá lợi phất soạn, ngài
Huyền trang dịch vào đời Đường.
2. A tì đạt ma pháp uẩn túc luận, 12
quyển, do tôn giả Đại mục kiền liên soạn,
ngài Huyền trang dịch.
3. A tì đạt ma thi thiết túc luận, do
ngài Đại ca đa diễn na soạn, chưa được
truyền dịch.
4. A tì đạt ma thân thức túc luận, 16

quyển, do ngài Đề bà thiết ma soạn, ngài
Huyền trang dịch.
5. A tì đạt ma phẩm loại túc luận, 18
quyển, do ngài Phiệt tô mật đa la (Thế hữu)
soạn, ngài Huyền trang dịch.
6. A tì đạt ma giới thân túc luận, 3
quyển, do ngài Phiệt tô mật đa la soạn, ngài
Huyền trang dịch.
LỤC TÚC LUẬN

L
2953
Trong 6 bộ luận trên, 3 bộ trước được
trứ tác lúc đức Phật còn tại thế, 3 bộ sau
thì được soạn sau khi đức Phật nhập diệt,
đều thuộc các pháp mà Nhất thiết hữu
bộ y cứ vào để lập tông. Luận Đại trí độ
quyển 2 gọi 6 bộ luận này là Lục phần A
tì đàm. Về sau, có ngài Ca đa diễn ni tử
soạn luận Phát trí, nội dung rất bao quát,
được các luận sư đời sau xem là 1 cái thân
mà 6 chân của cái thân ấy là 6 bộ luận
nói trên, có hàm ý là 6 chân giúp cho 1
thân thành tựu.
Lại trong 6 bộ luận trên, Phẩm loại túc
luận có bản dịch khác là Chúng sự phần A
tì đàm luận (12 quyển) là do ngài Cầu na
bạt đà la dịch vào đời Tống. Còn bộ Xá lợi
phất A tì đàm (30 quyển) do ngài Cưu ma
la thập dịch vào đời Hậu Tần, về mặt thể
tài và pháp nghĩa, rất giống với bộ Tập dị
môn túc luận. Và bộ Thi thiết luận (7
quyển) do ngài Pháp hộ dịch vào đời Bắc
Tống là bản lược dịch của bộ Thi thiết túc
luận nói trên.
Ngoài ra, về các tác giả của 6 bộ luận
nói trên, thì Câu xá luận thích cho rằng
Tập dị môn túc luận là của ngài Ma ha câu
hi la, Pháp uẩn túc luận là của ngài Xá lợi
phất và Thân thức túc luận là của ngài Phú
lâu na.
[X. Câu xá luận quang kí Q.1, phần đầu;
Đại tạng Thánh giáo pháp bảo tiêu mục Q.8].
LỤC TÚC TÔN
... ... ..
Cũng gọi Hàng diêm ma tôn.
Tức là Đại uy đức minh vương, 1 trong

5 vị Đại minh vương của Mật giáo.
Hình tượng của vị tôn này là màu xanh
thẫm, hiện tướng phẫn nộ, toàn thân bốc
lửa, có 6 đầu, 6 tay, 6 chân(lục túc), ngồi
trên tòa sắt sắt, được đặt ở bên phải của bồ
tát Bát nhã, trong Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới.
LỤC TUÊ
.....
I. Lục Tuệ.
Sáu thứ trí tuệ, được phân loại theo 6
giai vị của Bồ tát Biệt giáo. Tức là:
1. Văn tuệ: Bồ tát giai vị Thập trụ, nghe
lí Trung đạo, đạt được trí tuệ, rõ biết tất cả
pháp, xa lìa tướng 2 bên.
2. Tư tuệ: Trí tuệ của hàng Bồ tát giai vị
Thập hành, do tư duy về lí Trung đạo mà
phát sinh.
3. Tu tuệ: Trí tuệ của hàng Bồ tát giai vị
Thập hồi hướng do tu tập lí Trung đạo mà
đạt được.
4. Vô tướng tuệ: Trí tuệ của hàng Bồ tát
giai vị Thập địa, do chứng biết lí Trung đạo,
xa lìa tướng 2 bên mà đạt được.
5. Chiếu tịch tuệ: Trí tuệ của giai vị Đẳng
giác. Nghĩa là trí tuệ đạt được là do dùng tuệ
quán Trung đạo soi rọi lí thể Trung đạo.
Chiếu là dụng của Trung đạo, Tịch là thể
của Trung đạo.
6. Tịch chiếu tuệ: Trí tuệ của giai vị Diệu
giác, tức là Bồ tát giai vị quả Phật, ở ngay nơi
thể Trung đạo mà khởi dụng Trung đạo,
thể dụng không 2, định tuệ bình đẳng.
[X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.thượng].
II. Lục Tuệ.
Cũng gọi Lục chủng tính.
Chỉ cho 6 chủng tính: Tập chủng tính,

Tính chủng tính, Đạo chủng tính, Thánh
chủng tính, Đẳng giác chủng tính và Diệu
giác chủng tính.
(xt. Lục Chủng Tính).
LỤC TÙY MIÊN
........
Cũng gọi Căn bản phiền não.
Chỉ cho 6 phiền não căn bản: Tham, sân,
si, mạn, nghi và ác kiến. Sáu thứ phiền não
này luôn luôn rình rập, ngấm ngầm theo
LỤC TÙY MIÊN

L
2954
dõi chúng sinh, hành tướng của chúng rất
tinh vi, nên gọi là Tùy miên.
[X. luận Câu xá Q.19]. (xt. Căn Bản
Phiền Não).
LỤC TỰ
... ..
I. Lục Tự.
Gọi đủ: Lục tự danh hiệu.
Chỉ cho 6 chữ: “Nam mô A di đà Phật”.
II. Lục Tự.
Chỉ cho 6 chữ đà la ni, gồm 4 loại:
1. Lục tự chương cú đà la ni của bồ tát
Quan âm.
2. Lục tự chân ngôn của bồ tát Quan âm.
3. Lục tự chân ngôn của bồ tát Văn thù.
4. Lục tự đại minh của đức Phật.
(xt. Lục Tự Đà La Ni).
LỤC TỰ CÚNG
Cũng gọi Lục tự pháp, Lục tự hộ ma.
I. Lục Tự Cúng.
Cũng gọi: Lục tự kinh pháp.
Pháp tu để điều phục hoặc tiêu trừ tai nạn.
Theo kinh Lục tự thần chú thì Lục tự
gọi là Lục tự chú(6 chữ chú), Lục tự thần
chú(Thần chú 6 chữ). Còn trong kinh Thỉnh
Quan âm thì Lục tự được gọi là Đại cát tường
tự chương cú.
Nhưng, Thai mật hoặc Đông mật của
Nhật bản thì cho rằng số chữ đà la ni(chú)
không phải chỉcó6 chữ, mà 6 chữ là do
căn cứ vào danh hiệu của 6 vị Quan âm
giáo hóa chúng sinh trong 6 đường mà gọi
như thế thôi.
II. Lục Tự Cúng.
Chỉ cho Lục tự pháp của bồ tát Văn

thù. Tức là pháptutụng niệm 6 chữ chân
ngôn “Án phược kê đạm nạp mạc” của bồ
tát Văn thù.
[X. kinh Văn thù sư lợi bồ tát lục tự chú
công năng pháp].
LỤC TỰ DANH HIÊU
... ... ... ..
Cũng gọi Lục tự hồng danh.
Chỉ cho 6 chữ “Nam mô A di đà Phật”.
Nam mô nghĩa là lễ bái, qui y; Nam mô A di
đà Phật tức là bày tỏ lòng qui y, kính lễ đức
Phật A di đà.
Cứ theo phần Hạ phẩm hạ sinh trong
kinh Quán vô lượng thọ, nếu dốc lòng xưng
niệm 6 chữ Nam mô A di đà Phật, từ 1
niệm đến 10 niệm không gián đoạn, thì
trong mỗi niệm diệt trừ được tội sinh tử
trong 80 ức kiếp.
Lời nguyện thứ 18 trong 48 nguyện của
đức Phật A di đà nói (Đại 12, 268 thượng):
“Nếu ta thành Phật, chúng sinh trong 10
phương dốc lòng kính tin, muốn sinh về cõi
nước của ta, dẫu chỉ niệm được 10 niệm mà
không vãng sinh, thì ta nguyện không lên
ngôi chính giác”. Ngài Thiện đạo đem câu
“Nam mô A di đà Phật” kết hợp với lời
nguyện trên mà giải nghĩa là Thập niệm xưng
Nam mô A di đà Phật.
Xưng niệm 6 chữ danh hiệu này là nhân
hạnh quan trọng nhất trong các hạnh để
được vãng sinh Tịnh độ phương Tây.
[X. Quán kinh sớ huyền nghĩa phần;
Hiển tịnh độ chân thực giáo hành chứng
văn loại Q.2].
LỤC TỰ ĐÀ LA NI
I. Lục Tự Đà La Ni.
Gọi đủ: Lục tự chương cú đà la ni.
Là Đà la ni nói trong kinhThỉnh Quan

thế âm bồ tát tiêu phục độc hại đà la ni
chú.
Trì niệm đà la ni này không những thoát
khỏi nỗi khổ trong 6 đường, mà còn được 6
diệu môn làm cho 6 căn được an định, nên
gọi là “Lục”(sáu), chứ không phải tính số
chữ trong câu chú.
LỤC TỰ ĐÀ LA NI

L
2955
II. Lục Tự Đà La Ni.
Cũng gọi Lục tự đại minh chú.
Chỉ cho chân ngôn 6 chữ của bồ tát Quan
âm. Đó là: “Án ma ni bát di hồng” (Oô
maịi padme hùô).
(xt. Lục Tự Đại Minh Chú).
III. Lục Tự Đà La Ni.
Chỉ cho chân ngôn 6 chữ của bồ tát Văn
thù.
Theo kinh Chủng chủng tạp chú thì 6
chữ đó là: “Án phược kê đạm nạp mạc”,
nếu tụng trì chú này thì hành giả diệt trừ
được tất cả tội, sinh hết thảy phúc.
(xt. Lục Tự Văn Thù Bồ Tát).
IV. Lục Tự Đà La Ni.
Chân ngôn 6 chữ do đức Phật nói cho
ngài A nan nghe. Có 3 thứ:
1. Chân ngôn 6 chữ Phật nói để cứu
nạn cho ngài A nan, tức là bài chú nói
trong kinh Lục tự chú vương và kinh Ma
đăng già.
2. Chân ngôn 6 chữ Phật nói để chữa
bệnh cho ngài A nan, tức là bài chú nói
trong Thánh lục tự tăng thọ đại minh vương
đà la ni.
3. Chân ngôn 6 chữ Phật nói riêng cho
ngài A nan, tức là bài chú nói trong Thánh
lục tự đại minh vương đà la ni.
LỤC TỰ ĐẠI MINH CHÚ
Phạm:Vidyà-wađakwarì.
Chỉ cho 6 chữ chân ngôn: “Án ma ni
bát di hồng” (Oô maịi padme hùô). Sáu
chữ này vốn là tâm chú của bồ tát Quan âm
được tín đồ Lạt ma giáo Tây tạng xưng niệm,
nhưng về sau, các tín đồ Phật giáo nói chung

cũng trì tụng, biểu thị nghĩa “qui y hạt châu
Ma ni trong hoa sen”. Chân ngôn này là lời
đức Phật A di đà khen ngợi bồ tát Quan thế
âm(bồ tát Liên hoa thủ), là cội gốc của hết
thảy phúc đức, trí tuệ và các hạnh.
Trong sách Maịi Kambum của Mật
tông Tây tạng có nói về nguồn gốc của Lục
tự đại minh chú và bảo rằng, nếu trì tụng 6
chữ này thì sẽ có thể đóng được cánh cửa
sinh tử của 6 đường. Tức là chữ “Án” đóng
cửa Thiên đạo, chữ “Ma” đóng cửa Tu la
đạo, chữ “Ni” đóng cửa nhân đạo, chữ “Bát”
đóng cửa súc sinh đạo, chữ “Di” đóng cửa
ngã quỉ đạo và chữ “Hồng” đóng cửa địa
ngục đạo.
Ngoài ra, kinh Đại thừa trang nghiêm
bảo vương cũng có giải thích rõ về thần
chú này.
(xt. Án Ma Ni Bát Di Hồng).
LỤC TỰ HÀ LÂM PHÁP
..............
Cũng gọi Hà lâm lục tự pháp.
Pháp tu 6 chữ của bồ tát Quan âm thực
hành trên sông.
Phẩm Bổ khuyết trong kinh Cù hê (Đại
18, 772 trung), nói: “Đặt những tấm ván gỗ
sạch liền khít nhau trên mặt sông, rồi lấy
bùn trét đúng như pháp trên các tấm ván
ấy, sau đó bắt đầu tu pháp. Còn đối với Tôn
mạn đồ la và Cổ âm tôn mạn đồ la thì không
cần đặt các tấm ván mà có thể thực hành
ngay trên mặt nước”.
Thai mật Nhật bản cũng thực hành pháp
này, là do ngài Viên nhân, người Nhật,
truyền từ Trung quốc về, sau này Đông mật
cũng tu theo.
LỤC TỰ KINH PHÁP
... ... ... ..

Cũng gọi Lục tự pháp, Lục tự cúng, Lục
tự thần chú, Đại cát tường lục tự chương cú.
Lục Tự Đại Minh Chu
LỤC TỰ KINH PHÁP

L
2956
Pháp tu của Mật giáo được thực hành để
cầu sự điều phục hoặc tiêu trừ tai nạn. Pháp
tu này được căn cứ vào kinh Lục tự thần
chú và kinh Thỉnh Quan âm.
Về vị Bản tôn được thờ phụng trong
pháp tu này, có nhiều thuyết khác nhau. Có
thuyết cho rằng khi tu pháp Tức tai, thì thờ
Thánh Quan âm làm Bản tôn; khi tu pháp
Điều phục, thì thờ Hắc lục tự minh vương
làm Bản tôn.
(xt. Hắc Lục Tự Minh Vương).
LỤC TỰ THÍCH NGHĨA
...........
Luận đề nghiên cứu và giải thích rõ về ý
nghĩa của 6 chữ “Nam mô A di đà Phật”.
Trong Quán vô lượng thọ kinh sớ
huyền nghĩa phần, khi giải thích về ý nghĩa
của 6 chữ “Nam mô A di đà Phật”, Đại sư
Thiện đạo đời Đường có nói rõ lí do tại
sao trong kinh bảo người có căn cơ yếu
kém lại được Tức thời vãng sinh về hạ hạ
phẩm. Bởi vì các nhà Nhiếp luận thời bấy
giờ chủ trương rằng vãng sinh hạ hạ phẩm
chỉ là lời phương tiện nói Tức thời vãng
sinh mà thôi, chứ thực ra là tương đương
với Biệt thời ý thú(cũng tức là nhân xa của
sự vãng sinh)trong 4 ý của luận Nhiếp đại
thừa. Ngài Thiện đạo bác bỏ quan điểm
này, cho rằng sự xưng niệm danh hiệu A
di đà của người hạ hạ phẩm là do nguyện
hành đều đầy đủ, cho nên được Tức thời
vãng sinh. Vì ngài Thiện đạo dựa vào đó
mà phát huy thâm nghĩa của việc niệm Phật
vãng sinh, cho nên tín đồ của Tịnh độ giáo
đời sau xem là 1 luận đề thích nghĩa quan

trọng nhất.
Quán vô lượng thọ kinh sớ quyển 1 (Đại
37, 250 thượng), nói: “Nay, trong Quán
kinh này, niệm Phật 10 tiếng tức đã đầy đủ
10 nguyện 10 hạnh. Vì sao đầy đủ? Vì niệm
Nam mô tức là qui mệnh, cũng có nghĩa là
phát nguyện hồi hướng; niệm A di đà tức
là hạnh, vì nghĩa ấy nên chắc chắn được
vãng sinh”.
(xt. Biệt Thời Ý Hội Thông).
LỤC TỰ VĂN THÙ BỒ TÁT
Cũng gọi Lục tự văn thù, Văn thù lục
tự.
Bồ tát Văn thù trụ trong tam muội diệt
tội điều phục, lấy 6 chữ “Án phược kê đạm
nạp mạc” làm chân ngôn.
Theo kinh Đà la ni tập quyển 6, thì hình
tượng của bồ tát Lục tự văn thù là hình
đồng tử thân màu vàng ròng, ngồi kết già
trên hoa sen, đầu đội mũ trời, bàn tay trái
ngửa lên đặt ở ngang ngực, tay phải kết ấn
Thuyết pháp, bồ tát Quan âm và bồ tát
Phổ hiền theo hầu 2 bên. Chủng tử là
(Vaô), hình
Tam muội da là
hộp kinh tiếng
Phạm, ấn khế là
ấn Đại tam cổ.
Pháp tu thờ
vị Bồ tát này làm
Bản tôn để cầu
vãng sinh Cực
lạc hoặc cầu sống
lâu, gọi là Lục tự
văn thù pháp,
cũng gọi Văn thù
lục tự pháp.
[X. kinh Văn thù sư lợi bồ tát lục tự chú

công năng pháp; kinh Lục tự thần chú, Đồ
tượng sao Q.5].
LỤC TỨC
... ..
Cũng gọi Lục thị, Lục tuyệt, Lục như.
Sáu hành vị của Bồ tát Viên giáo do tông
Thiên thai thiết lập, tức là 6 giai đoạn hợp
thành 1 thể với chân lí, gọi là Lục tức.
1. Lí tức: Hết thảy chúng sinh đều trụ
LỤC TỰ VĂN THÙ BỒ TÁT
Bồ Tát Lục Tự Văn Thu

L
2957
trong Phật tính Như lai tạng.
2. Danhtự tức: Chỉ cho giai vị Bồ tát
nghe đạo Bồ đề nhất thực rồi từ trong danh
ngôn khái niệm mà được thông suốt rõ
ràng.
3. Quán hạnh tức: Giai vị Bồ tát đã
hiểu rõ danh tự rồi khởi tu quán hạnh, tâm
quán sáng tỏ, lí và tuệ tương ứng. Ở giai vị
này, tùy theo thứ tự cạn sâu mà chia ra 5
phẩm gọi là Ngũ phẩm đệ tử vị: Tùy hỉ,
đọc tụng, thuyết pháp, kiêm hành lục độ
và chính hành lục độ. Đây tức là vị Ngoại
phàm của Viên giáo, đồng với giai vị Thập
tín của Biệt giáo.
4. Tương tự tức, cũng gọi Lục căn
thanh tịnh vị: Chỉ cho giai vị Bồ tát đã
được lục căn thanh tịnh, đoạn trừ Kiến
hoặc và Tư hoặc, chế phục được vô minh,
chỉ và quán trong sáng tĩnh lặng giống như
thực chứng. Đây là giai vị Thập tín Nội
phàm của Viên giáo, đồng với giai vị Tam
hiền của Biệt giáo.
5. Phần chứng tức, cũng gọi Phần chân
tức: Giai vị Bồ tát đã đoạn 1 phần vô minh
mà chứng Trung đạo, tức là từ các giai vị
Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng,
Thập địa, Đẳng giác v.v... dần dần đã phá
trừ được 1 phẩm vô minh mà chứng 1 phần
Trung đạo. Những giai vị trên đều là Thánh
vị, trong Biệt giáo, Thập địa tương đương
với vị Thập trụ ở đây, vị Đẳng giác tương
đương với Sơ hạnh trong Thập hạnh, vị
Diệu giác tương với Đệ nhị hạnh trong
Thập hạnh, còn từ hạnh thứ 3 trở lên trong
Thập hạnh của Viên giáo thì Biệt giáo chưa

bàn đến.
6. Cứu cánh tức: Giai vị Bồ tát đoạn trừ
được phẩm vô minh cuối cùng, chứng được
thực tướng của các pháp, tức là Diệu giác,
quả vị rốt ráo cao nhất của Viên giáo.
Sáu giai vị tuy có khác nhau nhưng thể
tính thì làmột, vị này vị kia tức là nhau.
Vị Lí tức là vị Danhtự, cho đến tức là vị
Cứu cánh. Lục tức này hoặc là hiển bày
chỗ sâu cạn của pháp môn, hoặc là nêu
rõ thứ tự tu hành. Dùng “Lục” để biểu
thị sự cao thấp có thứ tự của giai vị, khiến
cho người tu hành không sinh tâm thượng
mạn; dùng “Tức” để biểu thị chỗ đầu tiên
và cuối cùng của lí thể tất thảy đều giống
nhau, khiến cho người tu hành không sinh
tâm tụt lùi.
[X. Ma ha chỉ quán Q.1, hạ; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết Q.1, phần 5;
Lục tức nghĩa; Quán kinh sớ Q.thượng;
Quán kinh sớ diệu tông sao Q.thượng].
LỤC TỨC
Đồ Biểu Lục Tức
Lục Tức
8 Quả Vị
52 Giai vị
Lí Tức (Chưa nghe Phật pháp)
Danh Tự Tức (Đã nghe Phật pháp)
Quán Hạnh Tức (Ngoại phàm)
Tương Tự Tức (Nội phàm)
Phần Chứng Tức (Phần chứng)
Cứu Cánh Tức (Cực chứng)
Ngũ phẩm đệ tử vị
Thập tín vị
Thập trụ vị
Thập hạnh vị
Thập hồi hướng vị
Thập địa vị

Đẳng giác vị Diệu giác vị

L
2958
LỤC TỨC PHẬT
Tông Thiên thai căn cứ vào Phật tính
mà lập ra Lục tức vị, gọi là Lục tức Phật.
Cứ theo Quán vô lượng thọ kinh sớ diệu
tông sao quyển thượng, thì Lục tức Phật là:
1. Lí tức Phật, cũng gọi Lí Phật. Chỉ
cho tất cả chúng sinh. Bởi vì tất cả chúng
sinh vốn đầy đủ lí Phật tính, cùng với chư
Phật không hai không khác, đều tức là Phật,
nên gọi Lí tức Phật.
2. Danh tự tức Phật, cũng gọi Danh tự
Phật. Chỉ cho người hoặc được nghe từ nơi
thiện tri thức, hoặc xem trong kinh điển mà
biết được danh từ “Lí tính tức Phật”. Những
người ấy từ nơi danh tự mà rõ suốt tất cả pháp
đều là Phật pháp, nên gọi là Danh tự tức Phật.
3. Quán hạnh tức Phật: Chỉ cho người
đã biết rõ tất cả pháp đều là Phật pháp, từ
đó nương theo giáo pháp mà tu hành, quán
tâm được sáng tỏ, lí và tuệ tương ứng, quán
hạnh tương tức, ngôn hành nhất như nên
gọi là Quán hạnh tức Phật. Giai vị này được
chia làm 5 phẩm vị: Tùy hỉ, đọc tụng, thuyết
pháp, kiêm hành lục độ, chính hành lục độ.
4. Tương tự tức Phật: Chỉ cho người
trong giai vị “Quán hạnh tức” nói trên, càng
quán càng sáng, càng chỉ càng lặng, được 6
căn thanh tịnh, đoạn trừ Kiến hoặc và Tư
hoặc, chế phục được vô minh, giống như đã
thực chứng, cho nên gọi là Tương tự tức Phật.
5. Phần chứng tức Phật, cũng gọi Phần
chân tức Phật. Chỉ cho giai vị đoạn 1 phần
vô minh mà chứng Trung đạo. Vô minh
hoặc có 42 phẩm, từ các giai vị: Thập trụ,
Thập hạnh, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng

giác, lần lượt phá trừ 1 phẩm vô minh mà
chứng được 1 phần Trung đạo.
6. Cứu cánh tức Phật: Chỉ cho người
đoạn trừ phẩm vô minh thứ 42 cuối cùng,
phát được trí giác cứu cánh viên mãn, chứng
nhập quả vị Phật Diệu giác cùng tột.
Lục tức Phật này, do sự sâu cạn của trí
(ngộ) tình(mê)mà có 6 loại khác nhau,
nhưng thể tính thì không hai, đây kia tức là
nhau, cho nên gọi là “Tức”.
LỤC TƯỚNG
Sáu tướng của sự vật trong vạn hữu được
nói trong kinh Hoa nghiêm và kinh Thập
địa. Đó là:
1. Tổng tướng: Một pháp duyên khởi
có đầy đủ nhiều đức, như thân người có đủ
các căn mà thành 1 tướng chung.
2. Biệt tướng: Ở trong nhiều đức ấy các
pháp nương tựa nhau mà hợp thành 1 pháp;
như thân người tuy là 1 nhưng các căn mắt,
tai v.v... mỗi mỗi khác nhau.
3. Đồng tướng: Nhiều đức hòa hợp
nương nhau tạo thành 1 pháp mà không
chống trái nhau, như các căn mỗi căn có
đặc tính riêng, có tác dụng khác nhau, nhưng
không trở ngại nhau.
4. Dị tướng: Nhiều đức khác nhau cấu
thành 1 pháp, như các căn khác nhau cấu
thành thân người.
5. Thành tướng: Nhiều đức nương nhau
mà hợp thành 1 pháp, như các căn nương
nhau mà thành thân người.
6. Hoại tướng: Mỗi căn đều trụ nơi bản
vị không dời đổi, thì không thành Tổng
tướng. Như các căn đều ở vị trí mình và đều
có dụng riêng thì không thành 1 thể.
Hai tướng Tổng và Biệt đứng trên lập trường
quan hệ tương đối, biểu thị 2 môn Bình đẳng

và Sai biệt. Hai tướng Đồng và Dị là biện biệt
ý nghĩa của 2 môn Bình đẳng và Sai biệt. Hai
tướng Thành và Hoại là kết quả của việc dùng
2 tướng Đồng và Dị để biện biệt 2 tướng Tổng
và Biệt. Đây gọi là 2 môn Bình đẳng, Sai biệt.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.43 (bản dịch
mới); Thập địa kinh luận Q.1; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.9; Đại thừa nghĩa
chương Q.3]. (xt. Lục Tướng Viên Dung).
LỤC TƯỚNG

L
2959
LỤC TƯỚNG VIÊN DUNG
Cũng gọi Lục tướng duyên khởi.
Chỉ cho 6 tướng viên dung: Tổng tướng,
Biệt tướng, Đồng tướng, Dị tướng, Thành
tướng và Hoại tướng. Sáu tướng này dung
hòa lẫn nhau mà không bị trở ngại, cùng
với thuyết Thập huyền môn, gọi chung là
“Thập huyền Lục tướng”, là giáo nghĩa quan
trọng của tông Hoa nghiêm.
Tông Hoa nghiêm dùng 6 tướng này làm
nền tảng mà lập thuyết Lục tướng viên dung.
Tức là các pháp đều đầy đủ 6 tướng này,
dung hợp lẫn nhau mà không ngăn ngại
nhau, toàn thể và bộ phận, bộ phận và toàn
thể đều là 1 thể.
Thập địa kinh luận quyển 1 của ngài Thế
thân đối với hạnh Bồ tát nói có 6 tướng.
Thập địa kinh luận nghĩa kí của ngài Tuệ
viễn đời Tùy, tuy có giải thích về 6 tướng,
nhưng mới chỉ nói đến thể và lí chứ chưa
bàn về tướng và sự. Bắt đầu từ ngài Trí
nghiễm thuộc tông Hoa nghiêm đời Đường,
thuyết Lục tướng viên dung mới được hình
thành, rồi sau do các ngài Pháp tạng, Trừng
quán tập đại thành.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 4
giải thích về danh nghĩa của Lục tướng viên
dung như sau: Các pháp duyên khởi tất
phải do các duyên tập hợp mà thành, vì
thế Tổng tướng được thiết lập(1 gồm nhiều
đức, chẳng hạn như ngôi nhà gồm cột, xà, đòn
tay, rui mè v.v...)và Biệt tướng của các duyên
giúp cho Tổng tướng thành lập(Biệt tướng
nương vào vào Tổng tướng mà tồn tại, giúp cho
Tổng tướng được viên mãn, giống như các bộ phận

cột, xà, đòn tay, rui mè v.v... trong 1 ngôi nhà).
Biệt tướng này là đối với Tổng tướng mà
nói, trên Biệt tướng lại có Đồng tướng(có
nhiều nghĩa nhiều pháp, nhưng không chống trái
lẫn nhau, mà cũng giúp thành lập Tổng tướng,
giống như các bộ phận cột, xà, đòn tay, rui mè
v.v... hợp lực với nhau mà tạo thành ngôi nhà)
và Dị tướng(nhiều nghĩa nhiều đức mỗi mỗi
khác nhau, nhưng cùng giúp nhau, hệt như cột,
xà, đòn tay, rui mè v.v... đều khác nhau vậy).
Đồng thời, Tổng tướng cũng đối với Biệt
tướng mà nói, trên Tổng tướng còn có Thành
tướng(do các nghĩa mà thành lập Tổng tướng,
chẳng hạn như do cột, xà v.v... mà hoàn thành
ngôi nhà) và Hoại tướng(nếu các Biệt tướng
đều giữ bản vị riêng của mình thì không thành
lập được Tổng tướng, chẳng hạn như cột, xà, đòn
tay, rui mè v.v... mỗi mỗi tách riêng ra một nơi,
thì không thể thành lập ngôi nhà), hợp chung
lại thành là Lục tướng.
Sự quan hệ của Lục tướng có thể chia
làm thể, tướng, dụng. Hai tướng Tổng và
Biệt là thể của duyên khởi, 2 tướng Đồng và
Dị là tướng của duyên khởi và 2 tướng Thành
và Hoại là dụng của duyên khởi.
Cứ theo Ngũ giáo chương thông lộ kí
quyển 27, thì pháp duyên khởi có 2 nghĩa
chính là viên dung và hàng bố(sai biệt),
trong đó, 3 tướng Tổng, Đồng, Thành thuộc
môn Viên dung (3 tướng viên dung); còn 3
tướng Biệt, Dị, Hoại thì thuộc môn Hàng
bố(3 tướng hàng bố). Tuy nhiên, Viên dung
biểu thị vô sai biệt hoàn toàn không lìa
khỏi Hàng bố biểu thị sai biệt, vả lại, Hàng
bố cũng không lìa Viên dung, vì thế nói
Viên dung tức Hàng bố, Hàng bố tức Viên
dung, chính do đó mà nghĩa Vô tận pháp
giới duyên khởi được thành lập.

Ngũ giáo chưong thông lộ kí còn nêu ra
mối quan hệ giữa Lục tướng và Thập huyền
là: Môn đầu tiên trong Thập huyền là Tổng
tướng, 9 môn còn lại là Biệt tướng; hoặc lấy
môn đầu làm Tổng tướng, rồi đem 9 môn còn
lại phối hợp với 5 tướng kia mà thuyết minh.
Còn Hoa nghiêm ngũ giáo chương khuông
chân sao quyển 6 của ngài Phượng đàm, thì
đem môn Đồng thời cụ túc tương ứng trong
Thập huyền phối hợp với Tổng tướng trong
Lục tướng; đem 4 môn: Nhất đa tương dung
LỤC TƯỚNG VIÊN DUNG

L
2960
bất đồng, Chư pháp tương tức tự tại, Nhân
đà la võng vi tế và Vi tế tương dung an lập,
phối hợp với Biệt tướng và Đồng tướng; đem
3 môn: Bí mật ẩn hiển câu thành, Thập thế
cách pháp dị thành và Thác sự hiển pháp
sinh giải phối hợp với Dị tướng; đem 3 môn:
Bí mật ẩn hiển câu thành, Chư tạng thuần
tạp cụ đức và Duy tâm hồi chuyển thiện thành
phối hợp với Thành tướng; sau hết, đem 3
môn: Bí mật ẩn hiển câu thành, Chư tạng
thuần tạp cụ đức và Thác sự hiển pháp sinh
giải phối hợp với Hoại tướng.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.34 (bản dịch
mới); Hoa nghiêm kinh sưu huyền kí Q.3,
hạ; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.9;
Tân hoa nghiêm kinh luận Q.24; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.31, 34; Hoa nghiêm kinh
tùy sớ diễn nghĩa sao Q.53; Hoa nghiêm kinh
khổng mục chương Q.1, 3; Hoa nghiêm ngũ
thập yếu vấn đáp Q.hạ; Thập địa kinh luận
nghĩa kí Q.1, phần cuối; Đại thừa nghĩa
chương Q.3, phần đầu]. (xt. Lục Tướng).
LỤC TƯỞNG
.....
Chỉ cho 6 niệm tưởng tương ứng với thức
mà sinh khởi khi 6 căn tiếp xúc với 6 trần.
Cứ theo kinh Đại tập pháp môn quyển
hạ, thì Lục tưởng là:
1. Nhãn tưởng: Niệm tưởng tương ứng
với thức mà sinh khởi khi mắt trông thấy sắc.
2. Nhĩ tưởng: Niệm tưởng tương ứng
với thức mà sinh khởi khi tai nghe tiếng.
3. Tị tưởng: Niệm tưởng tương ứng với
thức mà sinh khởi khi mũi ngửi mùi.
4. Thiệt tưởng: Niệm tưởng tương ứng

với thức mà sinh khởi khi lưỡi nếm vị.
5. Thân tưởng: Niệm tưởng tương ứng
với thức mà sinh khởi khi thân có cảm giác
đụng chạm.
6. Ý tưởng: Niệm tưởng tương ứng với thức
mà sinh khởi khi ý căn phân biệt các pháp.
[X. kinh Tạp a hàm Q.2].
LỤC VẠN TẠNG
........
Tạng nghĩa là Pháp tạng, tức giáo pháp
do đức Phật nói. Pháp tạng của đức Phật
gồm 6 vạn bài kệ, gọi là Lục vạn tạng.
Kinh Đại phương tiện Phật báo ân quyển
4 (Đại 3, 147 thượng), nói: “Đề bà đạt đa tuy
theo Phật xuất gia, nhưng tâm ghen ghét rất
sâu nặng, thường trông mong lợi dưỡng, nên
dù có đọc tụng kinh Lục vạn hương tượng nhiều
lần cũng không thoát khỏi tội địa ngục A tị”.
[X. luận Đại trí độ Q.14].
LỤC VẬT
... ..
Gọi đủ: Tỉ khưu lục vật.
Sáu vật dụng cần thiết mà đức Phật cho
phép các vị tỉ khưu được cất giữ. Đó là: Tăng
già lê(đại y), Uất đa la tăng(thượng y), An đà
hội(trung y), bình bát, ni sư đàn(đồ dùng trải
để ngồi nằm) và túi để lọc nước uống. Nếu bỏ
bớt ni sư đàn và túi lọc nước, thì 4 thứ còn lại
được gọi chung là Tam y nhất bát(3 áo 1 bát).
Còn nếu thêm 2 dụng cụ nữa là cái kim dùng
để khâu vá và cái ống đựng kim vào Lục vật
thì gọi là Bát vật.
Ngoài 6 vật dụng cần thiết ra, vị tỉ khưu
cũng được phép cất giữ các vật khác, gọi là
Trướng vật, Dư trướng vật (Phạm:Atireka,
vật sở hữu ngoài qui định) trong 10 ngày, nếu
quá thời hạn này thì phạm giới.
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.17; luật Thập

tụng Q.28; Thiện kiến luật tì bà sa Q.7; luật
Tứ phần Q.41; Căn bản tát bà đa bộ luật
nhiếp Q.13; Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.hạ, phần 1; Nam hải kí qui
nội pháp truyện Q.1; Thích thị yếu lãm
Q.trung]. (xt. Thập Bát Vật, Tăng Vật).
LỤC VỊ
Sáu mùi: Đắng, chua, ngọt, cay, mặn và lạt.
LỤC VẬT

L
2961
Theo Đại minh tam tạng pháp số quyển
28, thì 6 vị là:
1. Đắng (Phạm:Tikta): Tính của vị này
lạnh, có công năng giải nhiệt tạng phủ.
2. Chua (Phạm:Amla): Tính của vị này
mát, có công năng giải các vị độc.
3. Ngọt(Phạm:Madhura): Tính ôn hòa
có công năng điều hòa lá lách và dạ dày.
4. Cay (Phạm:Kaỉuka): Tính nóng, có
công năng trị tạng phủ chân hàn.
5. Mặn (Phạm: Lavaịa): Tính nhuận,
có công năng làm cho da tươi nhuận.
6. Lạt (Phạm:Kazàya): Là thể để tiếp
nhận các vị khác.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 4 (bản Bắc)
dùng 6 vị để ví dụ pháp nghĩa của kinh này,
tức khổ là vị chua, vô thường là vị mặn, vô
ngã là vị đắng, vui là vị ngọt, ngã là vị cay và
thường là vị lạt.
[X. Niết bàn kinh sớ Q.9; luận Cam lộ vị
Q.thượng; Phiên dịch danh nghĩa đại tập].
LỤC VỊ
Sáu giai vị trong quá trình tu hành của
Bồ tát.
Theo kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ)thì
6 giai vị ấy là: Thập tín, Thập trụ, Thập hạnh,
Thập hồi hướng, Thập địa và Phật địa. Còn
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) thì thêm
giai vị Đẳng giác vào sau Thập địa mà gọi là
Thất vị.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.2;
Thập trụ tâm quảng danh mục Q.5].
LỤC VỊ TÂM SỞ
Sáu loại tâm sở.
Về tính chất của 6 loại tâm sở, sự phân

biệt của tông Câu xá(Tiểu thừa)và tông Duy
thức(Đại thừa) có khác nhau.
A. Tông Câu Xá chia tâm sở làm 6 loại,
46 món như sau:
1. Đại địa pháp: Những tâm phẩm khởi
lên trong khắp tất cả tâm phẩm, gồm 10
món: Thụ, tưởng, tư, xúc, dục, tuệ, niệm,
tác ý, thắng giải và tam ma địa.
2. Đại thiện địa pháp: Những tâm sở
khởi lên trong khắp tất cả tâm thiện, gồm
10 món: Tín, bất phóng dật, khinh an, xả,
tàm, quí, vô tham, vô sân, bất hại và cần
(siêng năng).
3. Đại phiền não địa pháp: Những tâm
sở khởi lên trong tất cả các pháp phiền não
như: Bất thiện, Hữu phú vô kí v.v... gồm 6
món: Si, phóng dật, giải đãi, bất tín, hôn
trầm và điệu cử.
4. Đại bất thiện địa pháp: Những tâm
sở khởi lên trong tất cả tâm phẩm bất thiện,
gồm 2 món: Vô tàm, vô quí.
5. Tiểu phiền não địa pháp: Những tâm
sở tự thể bất thiện và hữu phú vô kí khởi
lên không khắp tất cả tâm phẩm, gồm 10
món: Phẫn, phú, khan, tật, não, hại, hận,
siểm, cuống, kiêu.
6. Bất định địa pháp: Những tâm sở
không nhất định thuộc loại nào trong 5 loại
trước, gồm 8 món: Tầm, tứ, thụy miên, ác
tác, tham, sân, mạn và nghi.
LỤC VỊ TÂM SỞ
Đại địa pháp 10:
Đại thiện địa pháp 10:
Đại phiền não địa pháp 6:
Đại bất thiện địa pháp 2:
Tiểu phiền não địa pháp 10:
Bất định địa pháp 8:
Đồ Biểu Như Sau:

Lục Vị
46 Tâm Sở
Thụ, tưởng, tư, xúc, dục, tuệ, niệm, tác ý, thắng giải, tam ma địa
Tín, bất phóng dật, khinh an, xả, tàm, quí, vô tham, vô sân, bất hại
Si, phóng dật, giải đãi, bất tín, hôn trầm, điệu cử
Vô tàm, vô quí
Phẫn, phú, khan, tật, não, hại, hận, siểm, cuống, kiêu
Tầm, tứ, thụy miên, ác tác, tham, sân, mạn, nghi

L
2962
B. Tông Duy Thức chia tâm sở làm 6
loại, 51 món như sau:
1. Biến hành tâm sở: Những tâm sở sinh
khởi trong tất cả tính, tất cả địa, tất cả thời,
tất cả đều khởi, gồm 5 món: Xúc, tác ý, thụ,
tưởng, tư.
2. Biệt cảnh tâm sở: Những tâm sở sinh
khởi trong tất cả tính, tất cả địa, nhưng
đối với cảnh thì có khi khởi có khi không
khởi, gồm 5 món: Dục, thắng giải, niệm,
định, tuệ.
3. Thiện tâm sở: Những tâm sở có tính
thiện, chỉ sinh khởi với tâm thiện, gồm 11
món: Tín, tinh tiến, tàm quí, vô tham, vô
sân, vô si, khinh an, bất phóng dật, hành,
xả, bất hại.
4. Phiền não tâm sở: Những phiền não
căn bản, gồm 6 món: Tham, sân, si, mạn,
nghi, ác kiến.
5. Tùy phiền não tâm sở: Những tâm
sở theo các phiền não căn bản mà sinh khởi,
gồm 20 món: Phẫn, hận, não, phú, cuống,
siểm, kiêu, hại, tật, khan, vô tàm, vô quí,
bất tín, giải đãi, phóng dật, hôn trầm, điệu
cử, thất niệm, bất chính tri và tán loạn.
6. Bất định tâm sở: Những tâm sở không
thuộc trong 5 loại trước gồm 4 món: Hối,
miên, tầm, tứ...
LỤC VÔ GIẢM
Sáu thứ công đức vĩnh viễn không sụt
giảm sau khi đắc đạo, tức là 6 pháp trong
18 pháp bất cộng của Phật nói trong kinh
Bát nhã.
1. Dục vô giảm: Tâm muốn cứu độ
chúng sinh không bao giờ sụt giảm.

2. Tinh tiến vô giảm: Tâm tinh tiến
siêng năng hóa độ chúng sinh không khi
nào sụt giảm.
3. Niệm vô giảm: Tâm ghi nhớ các pháp
trong 3 đời không bao giờ sụt giảm.
4. Tuệ vô giảm: Trí tuệ phân biệt tất cả
pháp tướng vĩnh viễn không sụt giảm.
5. Giải thoát vô giảm: Phật đã diệt
trừ tất cả tập khí phiền não mà chứng
được giải thoát, cho nên không bao giờ
sụt giảm.
6. Giải thoát tri kiến vô giảm: Tri kiến
chứng được giải thoát vô biên và thanh tịnh
vĩnh viễn không sụt giảm.
[X. luận Đại trí độ Q.26]. (xt. Thập Bát
Bất Cộng Pháp).
LỤC VÔ ÚY
........
Sáu thứ công đức của tâm Bồ đề nhất
niệm mà hành giả Chân ngôn đạt được ở 3
kiếp trước Thập địa, cũng là 6 nơi an ổn để
hành giả Mật giáo tái sinh, cho nên gọi là
Lục vô úy(6 nơi không sợ).
1. Thiện vô úy: Tu 10 nghiệp thiện, dứt
10 nghiệp ác, xa lìa khổ não trong 3 đường
ác, thường sinh ở cõi người, cõi trời, đó là
nơi tái sinh an ổn thứ nhất, tức là giai vị mà
hành giả Chân ngôn nương vào hạnh tam
mật để cúng dường Bản tôn.
2. Thân vô úy: Tu tập quán xét thân
mình, không sinh tâm tham ái, tự thân xa
lìa mọi sự ràng buộc, là nơi tái sinh an ổn
thứ 2, tức là giai vị mà hành giả Chân ngôn
LỤC VÔ UÝ
Xúc, tác ý, thụ, tưởng, tư
Dục, thắng giải, niệm, định,
tuệ
Tín, tinh tiến, tàm, quí, vô

tham, vô sân, vô si, khinh
an, bất phóng dật, hành xả,
bất hại
Tham, sân, si, mạn, nghi,
ác kiến
Phẫn, hận, não, phú, cuống,
siểm, kiêu, hại, tật, khan,
vô tàm, vô quí, bất tín, giải
đãi, phóng dật, hôn trầm,
điệu cử, thất niệm, bất
chính tri, tán loạn
Hối, miên, tầm, tứ
Đồ Biểu Như Sau
Lục Vị
Biến hành 5:
Biệt cảnh 5:
Thiện 11:
Phiền não 6:
Tùy phiền não 20:
Bất định 4:
51 Tâm Sở

L
2963
nương vào quán hạnh hữu tướng, để quán
các tướng hiện tiền của Bản tôn.
3. Vô ngã vô úy: Biết rõ ngã là sự tích
tụ của thủ uẩn, không có thực thể, xa lìa
sự trói buộc của ngã, đó là nơi tái sinh thứ
3; tức là giai vị mà hành giả Chân ngôn ở
trong tất cả phần đoạn của cảnh giới Du
già, quán tâm không có thực thể, nên không
sinh ái mạn.
4. Pháp vô úy: Quán xét các uẩn tức
không, xa lìa sự trói buộc của các uẩn, đó
là nơi tái sinh thứ 4, tức là giai vị mà hành
giả Chân ngôn quán cảnh giới Du già vô
tính vô sinh như bóng trong gương, trăng
dưới nước.
5. Pháp vô ngã vô úy: Quán xét các pháp
vô ngã, biết rõ lí vốn chẳng sinh, xa lìa sự
trói buộc của pháp, là chỗ tái sinh an ổn thứ
5, tức là giai vị mà hành giả Chân ngôn được
tâm tự tại trong đạo Du già.
6. Nhất thiết pháp tự tính bình đẳng
vô úy: Quán xét tự tâm rốt ráo là tính
không; ngã, uẩn, pháp và vô duyên đều
cùng 1 tính, tức biết rõ tự tính là vô tính
mà phát sinh trí không, xa lìa 2 thứ trói
buộc của hữu vi giới và vô vi giới, là nơi
tái sinh an ổn thứ 6; tức là giai vị mà hành
giả Chân ngôn quán xét thực tướng của
tâm, trụ nơi tâm Bồ đề thanh tịnh như
hư không.
Nếu phối hợp 6 vô úy này với 3 kiếp,
thì 4 vô úy trước thuộc về giai vị của kiếp
đầu tiên, vô úy thứ 5 thuộc giai vị của kiếp
thứ 2 và vô úy thứ 6 là giai vị của kiếp thứ
3. Duy chỉ có điểm khác nhau là 3 kiếp

được căn cứ vào 3 vọng chấp(thô, tế, cực tế)
sở độ mà thành lập, còn 6 vô úy thì căn cứ
vào tâm Bồ đề thanh tịnh năng độ mà được
thành lập.
[X. phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.3; Chân ngôn danh
mục; Đại nhật kinh sớ sao Q.1; Bí tông giáo
tướng sao Q.5].
LỤC VÔ VI
........
Phạm: Wađasaôskfta.
Sáu pháp vô vi căn cứ vào thức biến và
pháp tính mà được giả lập, 1 trong 5 vị, 100
pháp của tông Duy thức. Đó là:
1. Hư không vô vi: Chân như được hiển
hiện do đã xa lìa phiền não chướng và sở tri
chướng. Chân như này không có chướng
ngại, giống như hư không, cho nên gọi là
Hư không vô vi.
2. Trạch diệt vô vi: Chân lí hiển hiện
do thoát li sự trói buộc của tất cả hữu lậu.
Đây là căn cứ vào sự đoạn chướng mà đặt
tên, vì trạch diệt nghĩa là xa lìa sự trói buộc,
nên gọi là Trạch diệt vô vi.
3. Phi trạch diệt vô vi: Tự tính của Chân
như xưa nay vốn là thanh tịnh, lìa các tạp
nhiễm, vì nó không phải do sức lựa chọn
của trí vô lậu nên gọi là Phi trạch diệt vô vi.
Đây là theo sự giải thích của Đại thừa. Còn
theo sự giải chung của Đại thừa lẫn Tiểu
thừa, thì pháp hữu vi thiếu duyên nên không
sinh, nếu cái không sinh này diệt thì chân lí
hiển hiện, đây cũng chẳng phải do sức chọn
lựa của trí vô lậu, nên gọi là Phi trạch diệt
vô vi.
4. Bất động vô vi: Chỉ cho vô vi hiển
hiện ở đệ Tứ thiền. Vì ở cõi này chỉ có xả
thụ, chứ không có khổ thụ và lạc thụ, nên

gọi là Bất động. Vì ở cảnh diệt khổ thụ và
lạc thụ mà hiển hiện chân lí vắng lặng, nên
gọi là Bất động vô vi.
5. Tưởng thụ diệt vô vi: Vô vi hiển
hiện ở trong Diệt tận định. Vì ở trong Diệt
tận định, diệt hết tâm tưởng 6 thức và 2
thụ khổ, lạc, cho nên gọi là Tưởng thụ diệt
vô vi.
6. Chân như vô vi: Pháp vô vi vốn chân
thực thường như, không hư vọng biến đổi,
nên gọi là Chân như vô vi.
Trong 6 vô vi, 5 vô vi trước là mượn tên
LỤC VÔ VI

L
2964
để giải thích rõ tướng của pháp tính, còn vô
vi thứ 6 là mượn tên để giải thích rõ thể của
pháp tính.
Sáu vô vi do thức biến, nghĩa là từng
nghe nói đến tên hư không, lại theo sự phân
biệt mà có tướng hư không, rồi do sức huân
tập mà biến hiện ra tướng vô vi giống như
hư không. Tướng sở hiện này trước sau giống
nhau không thay đổi, nên giả nói là thường.
Ngoài ra, các nhà Duy thức còn chia
Chân như vô vi trong 6 vô vi nói trên thành
3 thứ là: Thiện pháp chân như, Bất thiện
pháp chân như và Vô kí pháp chân như,
thêm vào 5 vô vi trước mà lập thuyết “Bát
vô vi”(tám vô vi).
[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2, phần cuối; Bách pháp
vấn đáp sao Q.9]. (xt. Vô Vi).
LỤC XÍCH ĐƠN
Chỉ cho đơn(cái giường)của mỗi vị tăng
đặt trong nhà Thiền. Vì đơn này có chiều
dài 6 thước(Tàu) và rộng 3 thước nên gọi
là Lục xích đơn(giường 6 thước). Tấm ván
gỗ ở trước giường gọi là Đơn bản; tấm ván
này rộng khoảng 8 tấc, tính theo thước đời
nhà Chu thì là 1 thước. Nếu lấy chiều dài
của đơn là 6 thước cộng thêm với 1 thước
đơn bản, thì gọilàThất xích đơn. Vì thế,
trong Thiền lâm thường dùng các từ ngữ
“Lục xích đơn”, “Thất xích đơn”, hoặc
“Thất xích đơn tiền” để gọi thay cho giường
của chúng tăng.
[X. chương Kế viên thiền sư trong Tục
truyền đăng lục].
LỤC XÚC

.....
Chỉ cho 6 tác dụng tinh thần do 6 căn,
6 cảnh và 6 thức hòa hợp mà sinh ra. Đó là:
Nhãn xúc, nhĩ xúc, tị xúc, thiệt xúc, thân
xúc và ý xúc.
1. Nhãn xúc sinh ái: Mắt tiếp xúc với
những màu sắc, hình dáng xinh đẹp ở thế
gian mà sinh tâm ưa thích, không chịu lìa
bỏ.
2. Nhĩ xúc sinh ái: Tai thường tiếp xúc
với tất cả tiếng ca hát, đàn sáo, âm điệu du
dương ở thế gian mà sinh tâm ưa thích,
không lìa bỏ.
3. Tị xúc sinh ái: Mũi thường tiếp xúc
với các mùi thơm ở thế gian như chiên đàn,
trầm thủy v.v... mà tâm sinh ưa thích, không
lìa bỏ.
4. Thiệt xúc sinh ái: Lưỡi thường tiếp
xúc với tất cả hương vị thơm ngon của thế
gian mà sinh tâm ưa thích, không lìa bỏ.
5. Thân xúc sinh ái: Thân tiếp xúc với
làn da mịn màng trơn láng của người nam,
người nữ mà sinh tâm ham thích, không
lìa bỏ.
6. Ý xúc sinh ái: Ý thường duyên theo
tất cả các pháp như sắc, thanh, hương, vị,
xúc của thế gian mà sinh tâm ưa thích, không
lìa bỏ.
[X. kinh Tạp a hàm Q.13; luận Câu xá
Q.10; luận Thuận chính lí Q.29; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1].
LUNG SƠN
.....
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Ẩn tu trong chốn núi rừng. Vị tăng vào
núi tu hành gọi là Lung sơn tỉ khưu, Lung
sơn tăng. Phân định giới hạn của khu vực
lung sơn để cách li với bên ngoài, gọi là Lung

sơn kết giới. Qui định này là do ngài Tối
trừng, Tổ của tông Thiên thai Nhật bản đặt
ra, chủ trương các học tăng thuộc tông Thiên
thai phải vào ở trong núi Tỉ duệ 12 năm để
tu tập Chỉ quán và Già na. Trong thời gian
này không được bước ra khỏi cổng chùa.
Qui định 12 năm là căn cứ vào kinh Tô
tất địa yết ra quyển trung, trong đó có nói
(Đại 18, 680 trung): “Nếu người định thời
LUNG SƠN

L
2965
gian tụng niệm, trải qua 12 năm, thì dù tội
nặng đến đâu cũng đều thành tựu”.
LỤY
Điếu văn viếng người chết.
Thể văn này, mở đầu là lời tựa, kế đến
thuật lại hành trạng của người chết, sau
cùng, đặt mấy chữ: “Thương ôi! Thương
thay!” và kết thúc bằng 1 bài thơ kệ thể 4
chữ, 4 câu.
Phần Chư tăng lụy hành trạng trong
Quảng hoằng minh tập quyển 23, có thu
chép những bài Lụy như: Đạo sĩ Chi đàm
đế lụy của ngài Khưu đạo hộ soạn, Cưu ma
la thập pháp sư lụy của ngài Thích Tăng
triệu đời Đông Tấn, Vũ khưu Pháp cương
pháp sư lụy của ngài Thích Tuệ lâm đời Lưu
Tống, Đàm long pháp sư lụy và Lô sơn Tuệ
viễn pháp sư lụy của ông Tạ linh vận đời
Lưu Tống, Nhược tà sơn Kính pháp sư lụy
của ông Trương sướng đời Lưu Tống và Tân
an tự Thích Huyền vận pháp sư lụy của ngài
Thích Tuệ lâm đời Nam Tề v.v...
Trong đó, lời tựa trong bài “Cưu ma la
thập pháp sư lụy” là tư liệu quí giá để suy
biết năm ngài thị tịch.
LUYẾN TRƯỚC
Luyến mộ cảnh thích ý, chấp trước không
lìa bỏ. Như tham lam nữ sắc chính là gông
cùm của sinh tử, phàm phu bám dính vào,
không gỡ ra được.
Phẩm Thí dụ kinh Pháp hoa (Đại 9, 12
trung), nói: “Các con còn nhỏ dại chưa có
sự hiểu biết, nên luyến trước vào cảnh vui
chơi của thế gian”.
LUYÊN CĂN

Đồng nghĩa: Chuyển căn, Tăng tiến căn
(Phạm:Indriya-vivfdhi).
Tu luyện và điều hòa căn tính. Chỉ cho
người tu hành ở giai vị Gia hạnh, điều luyện
căn tính từ bậc hạ lên bậc trung, hoặc bỏ
qua bậc trung mà lên thẳng bậc thượng, làm
cho căn tính ngày càng thù thắng hơn.
Theo luận A tì đạt ma thuận chính lí
quyển 7, thì Luyện căn là ngăn chặn sự hiện
hành của Bất nhiễm ô vô tri do Kiến hoặc
và Tư hoặc dẫn khởi, khiến cho các căn trở
nên thù thắng hơn. Trong đó, hành giả còn
ở địa vị Hữu học dùng 1 gia hạnh, 1 vô gián
và 1 giải thoát đạo để trừ bỏ cái vô tri do
Kiến hoặc dẫn khởi; còn hành giả ở địa vị
Vô học thì dùng 1 gia hạnh, 9 vô gián và 9
giải thoát đạo để trừ bỏ cái vô tri do Tư
hoặc dẫn khởi để chuyển các căn.
Năm chủng tính trước trong 6 chủng
tính thuộc hàng phàm phu (dị sinh), Tín
giải và Vô học đều tu luyện căn, nhưng
hành giả “Dục giới kinh sinh”(sống trong
cõi Dục)ở giai vị Kiến đạo và quả Bất hoàn
thì không có Luyện căn. Là vì thời gian
Kiến đạo hết sức nhanh chóng, không tu
gia hạnh, nên không cần phải luyện căn.
Còn bậc Thánh thuộc Dục giới kinh sinh
thì căn tính đã rất thuần thục, nên cũng
không cần tu luyện căn.
Ngoài ra, cứ theo luận Du già sư địa
quyển 57, thì hàng Độc giác và Bồ tát vốn
có lợi căn, nên không cần tu luyện căn.
[X. luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.56;
luận Câu xá Q.21, 24; luận Đại thừa a tì đạt
ma tạp tập Q.13]. (xt. Chuyển Căn).
LUYÊN THIỀN
Cũng gọi Cửu thứ đệ định.
Chỉ cho loại thiền định thứ 2 trong 4

loại thiền định: Quán, Luyện, Huân, Tu.
Tu Quán thiền thì được 8 thứ định của
cõi Sắc và cõi Vô sắc, khi vào Luyện thiền
thì 8 thứ định trên vẫn còn cặn bã nhơ nhớp
sót lại, cho nên phải đi từ cạn đến sâu, lần
LUYÊN THIỀN

L
2966
lượt gạn lọc cho hết cặn bã để trừ bỏ cái
nhơ. Tu hữu lậu định và vô lậu định để trừ
bỏ cái nhơ đó gọi là Luyện thiền.
[X. Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp
môn Q.hạ]. (xt. Cửu Thứ Đệ Định].
LƯ NGƯU NHỊ NHŨ
Sữa lừa và sữa bò. Ví dụ những cái tựa
hồ như đúng mà thực ra là sai.
Sữa lừa và sữa bò màu sắc tuy giống
nhau, nhưng sữa bò khuấy đông lại thì thành
bơ, còn sữa lừa khuấy đông lại thì thành
phân. Phật pháp và ngoại đạo tuy cùng có
các giới điều răn cấm: Không được sát sinh,
không được trộm cướp, thương xót chúng
sinh, nhiếp tâm lìa dục v.v... nhưng ngoại
đạo thì chấp trước ngã kiến, chỗ qui hướng
rốt ráo là hư dối, cho nên không thể sánh
với Phật pháp.
[X. luận Đại trí độ Q.18].
LƯ NIÊN
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Năm con lừa. Trong 12 địa chi, mỗi địa
chi đều được tượng trưng bằng 1 con vật, trong
đó không có con lừa, tức là không có năm
con lừa. Thiền tông dùng Lư niên để chỉ cho
thời gian không bao giờ hi vọng có được.
Chương Thần tán trong Cảnh đức truyền
đăng lục quyển 9 (Đại 51, 268 thượng), ghi:
“Một hôm, sư ngồi xem kinh bên cửa sổ,
một con ong chui đầu vào giấy của cửa sổ để
tìm lối ra. Sư trông thấy liền nói: “Thế giới
bao la nhường kia mà chẳng chịu ra, lại đi
chui đầu vào giấy thì đến năm con lừa (lư
niên)họa may mới ra được”.

LƯ TIỀN MÃ HẬU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lừa trước ngựa sau, nghĩa là người đầy
tớ chạy theo sau chủ để hầu hạ. Trong Thiền
tông, nhóm từ này được dùng để chỉ cho kẻ
chỉ biết chạy theo lời nói và việc làm của
người khác, còn chính mình thì chẳng có cơ
dụng đặc biệt nào cả.
Chương Lương giới trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 15 (Đại 51, 323
thượng), ghi: “Sư nói: Khổ thay! Khổ thay!
Ngườithời nay phần nhiều đều như thế
cả, chỉ nhận lừa trước ngựa sau(lư tiền mã
hậu) cho là mình. Phật pháp suy vi chính
là vì lẽ ấy”.
[X. tắc 53 Bích nham lục].
LƯ YÊN KIỀU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho mảnh xương của con lừa có hình
dáng giống như cây cầu(kiều). Yên kiều chỉ
cho cái yên ngựa, vì hình dáng của nó rất
giống với cây cầu, cho nên mới gọi là Yên
kiều. Vậy mà có người con khờ dại lại nhận
lầm lư yên kiều là mảnh xương hàm dưới
của cha mình, rồi kính cẩn rước về nhà để
thờ phụng. Vì thế, Thiền lâm thường dùng
từ ngữ này để ví dụ cho người mê muội
không phân biệt được điều hư, thực.
Chương Cốc ẩn Uẩn thông trong Ngũ
đăng hội nguyên quyển 11 (Vạn tục 138,
210 thượng), nói: “Chớ nên nhận lầm mảnh
xương con lừa(giống cái yên ngựa) là xương
hàm dưới của cha mình!”.
[X. tắc 98 trong Bích nham lục; tắc 38
trong Thung dung lục]. (xt. A Da Hạ Hàm).
LỮ BÍCH THÀNH (1886-1946)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Tinh đức, tỉnh An huy.

Thủa nhỏ, ông học thân phụ, rất thông
minh, giỏi thi ca, hội họa. Lớn lên, ông
thông thạo các thứ tiếng: Anh, Pháp, Đức,
Nhật. Năm 20 tuổi, ông làm Chủ biên Đại
LỮ BÍCH THÀNH

L
2967
công báo, sau ông dạy tại Đại học Nữ tử ở
Bắc dương.
Vào đầu năm Dân quốc (1911), ông kinh
doanh ở Thượng hải, không bao lâu trở nên
giàu có, ông liền chu du các nước Âu Mĩ để
truyền bá văn hóa Đông phương, hết sức đề
cao nhân nghĩa, giới sát. Sau, ông về ở tại
Hương cảng, tình cờ được đọc Văn sao của
Đại sư Ấn quang, ông liền phát chính tín,
bỏ hết xa hoa, ăn chay giữ giới. Về sau, ông
lại đi Âu Mĩ giảng diễn Phật học, đồng thời,
sưu tập các tư liệu về sự phát triển của Phật
giáo tại các nước Âu Mĩ mà biên tập thành
sách. Ông mất năm 1946 tại Hương cảng.
Tác phẩm: Âu Mĩ chi quang, Mộng vũ
thiên hoa thất tùng thư. Dịch phẩm: Pháp
hoa kinh phổ môn phẩm (Anh Hán đối
chiếu).
LỮ HƯỚNG (?-?)
.....
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Đường, có thuyết cho rằng ông là người
ở huyện Kinh thủy, tự Tử hồi, là đệ tử tại
gia của Tam tạng Kim cương trí.
Ông giỏi về các thể chữ thảo, chữ lệ,
thường đưa 1 nét bút viết vòng vèo thành
trăm chữ, người đời gọi là “Liên miên thư”.
Nhờ chăm học, nhớ dai, chuyên nghiên cứu
về dược lí, đọc nhiều sách, nên ông thông
suốt cổ kim. Năm Khai nguyên thứ 10
(722), ông vâng mệnh vua vào triều làm
quan, theo hầu Thái tử. Ông thường đi lại
thù đáp với các Vương hầu, làm văn, dâng
thơ và nhiều lần dùng thiện đạo khuyên
can vua. Ông làm quan đến chức Công bộ

thị lang, sau khi qua đời, ông được truy
tặng Hoa âm Thái thú.
Ông có trứ tác: Kim cương trí tam tạng
hành kí, 1 quyển.
[X. Đại đường trinh nguyên tục khai
nguyên thích giáo lục Q.hạ; Tân đường thư
Q.202].
LỮ TRỪNG (?-?)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
thời Dân quốc, tự Thu dật, Thu nhất, là
học trò của cư sĩ Âu dương tiệm.
Thủa nhỏ, ông rất chăm học, từng đọc
hết bộ Đại Anh bách khoa toàn thư. Sau
khi tốt nghiệp Sư phạm sơ cấp, ông tiếp tục
tự học và thông thạo các thứ tiếng: Anh,
Phạm, Tạng, Đức v.v...
Ông chuyên tâm nghiên cứu Phật giáo
nguyên thủy, Phật giáo Tiểu thừa và Phật
giáo Nhật bản, Tây tạng. Ông từng đề xướng
Nhân minh học thuyết và có nhiều phát kiến
mới về Pháp tướng duy thức học. Ông là 1
trong số ít học giả mở ra phong trào nghiên
cứu học thuật Phật giáo ở thời Dân quốc tại
Trung hoa.
Ông có các tác phẩm: Tạp a hàm kinh
san định kí, Nhân minh cương yếu, Phật
giáo nghiên cứu pháp, Ấn độ Phật giáo sử
lược, Tây tạng Phật học nguyên luận, Quán
sở duyên duyên luận thích. Và dịch phẩm:
Tây tạng truyền bản Nhiếp đại thừa luận
(dịch lại).
LỰC
..
Phạm:Bala, Balàna.
Hán âm: Ba la, Mạt lệ nang.
Sức mạnh về thể chất hoặc sức mạnh
tinh thần.
(xt. Nhị Lực, Thập Ba La Mật, Tứ Lực).

LỰC BA LA MẬT BỒ TÁT
Vị Bồ tát trong viện Hư không tạng trên
Mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo, mật hiệu
là Dũng lực kim cương, 1 trong 10 bồ tát Ba
la mật.
Hình tượng vị Bồ tát này thân màu da
người, mặc áo yết ma, ngồi trên hoa sen đỏ, 2
LỰC BA LA MẬT BỒ TÁT

L
2968
chân tréo vào nhau,
chân phải bên trong,
chân trái bên ngoài,
khỉu tay phải đưa ra
dựng thẳng, bàn tay
nắm lá sen, trên lá sen
có con sư tử. Tay trái
nắm lại chống vào
hông, mặt hướng về
phía bên phải, nhìn
vào vật đang cầm trong
tay. Ấn khế là 2 tay tréo vào nhau, 2 ngón
giữa, 2 ngón trỏ và 2 ngón cái đều sáp sát nhau
và dựng thẳng. Chân ngôn là: “Án na ma nính
mẫu nễ đế hồng hạ hạ hạ hồng nhược”.
Nếu kết ấn này và tụng 3 biến chân ngôn
thì có thể trừ diệt ý nghiệp kém cỏi, được tư
trạch lực và tu tập lực, đồng thời, chế phục
các phiền não, đoạn trừ hoặc nghiệp, khi tu
đạo quyết định được thắng giải, tất cả thiên
ma bạn ác chẳng thể lôi kéo, đạt được Thánh
quả bất thoái chuyển.
[X. Kim cương đính du già thiên thủ
thiên nhãn Quán tự tại bồ tát tu hành nghi
quĩ Q.hạ; Bí tạng kí].
LỰC GIẢ
Cũng gọi Lực giả pháp sư.
Chỉ cho những vị tăng khiêng kiệu trong
các tự viện.
Thủa xưa, khi đức Phật nhập diệt, các
lực sĩ thành Câu thi na khiêng kim quan
của Ngài, vì thế, phu khiêng kiệu trong các
chùa viện được gọi là Lực giả.
Tại Nhật bản, những người xuất gia dùng
sức lao động làm việc hàng ngày, thích đấu

tranh, hoặc những vị tăng trụy lạc làm công
việc của kẻ nô bộc, gọi là Lực giả pháp sư,
như bọn Tăng binh thời Mạc phủ. Ngoài
ra, người cảnh vệ cầm vũ khí để trang trí tòa
giảng cũng gọi là Lực giả.
(xt. Lực Sĩ).
LỰC SĨ
.....
I. Lực Sĩ.
Người có sức mạnh. Đây chỉ cho giòng
Mạt la ở thành Câu thi na yết la. Khi đức
Phật nhập Niết bàn, giòng Mạt la này khiêng
kim quan của Ngài, vì thế nên kinh Trường
a hàm gọi Lực sĩ là Mạt la.
(xt. Mạt La).
II. Lực Sĩ.
Gọi đủ: Kim cương lực sĩ.
(xt. Na La Diên Thiên).
LỰC SĨ SINH ĐỊA
Nơi sinh sống của giòng Lực sĩ, tức chỉ
cho thành Câu thi na yết la.
Theo sự giải thích trong Đại bát niết bàn
kinh sớ quyển 1, thì Lực sĩ là người có sức
mạnh địch lại nghìn người. Nơi có 30 vạn
người sống chung thành bầy đảng, không lệ
thuộc ai, dùng pháp tự trị mà không nổi
loạn, đó là vùng của Lực sĩ sinh sống, cho
nên gọi là Sinh địa.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.1 (bản Bắc)].
(xt. Lực Sĩ).
LỰC VÔ SỞ ÚY
Chỉ cho 10 trí lực và 4 vô sở úy của Như lai.
Phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa (Đại
9, 5 hạ), nói: “Tri kiến của Như lai rộng lớn
sâu xa, vô lượng vô ngại, lực vô sở úy, thiền
định giải thoát tam muội”.
(xt. Thập Lực, Tứ Vô Sở Úy).
LƯỢC CHƯ KINH LUẬN NIÊM PHẬT PHÁP MÔN

VÃNG SINH TỊNH ĐỘ TẬP
Cũng gọi Tịnh độ từ bi tập, Vãng sinh
tịnh độ tập, Từ mẫn tam tạng văn tập, Từ
bi tập.
LỰC VÔ SỞ ÚY
Bồ Tát Lực Ba La Mật
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

L
2969
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Tuệ nhật
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 85.
Cứ theo bài kệ “Qui kính” trong quyển
thượng,thì vì thương xót hết thảy chúng
sinh, bị vô minh che lấp chân tâm nên
không thấy được Tịnh độ, tham đắm 3 cõi
chẳng cầu vãng sinh, sống chết trôi giạt vòng
quanh 6 đường, cho nên soạn giả mới góp
nhặt pháp môn Tịnh độ nói trong các kinh
luận mà biên thành sách này. Nội dung
như sau:
Quyển thượng: Nói về dị kiến, dùng giáo
và lí phá trừ những tư tưởng sai lầm(ở đây
ám chỉ Thiền tông).
Quyển trung: Dẫn rộng Thánh giáo,
thành lập chính tông niệm Phật Tịnh độ.
Quyển hạ: Dẫn chứng nhiều kinh luận
để giải thích những mối nghi ngờ từ xưa
đến nay.
Những kinh điển mà sách này trích dẫn
gồm có: Kinh Vô thượng y, kinh Niết bàn,
kinh Duy ma, kinh Pháp hoa, kinh Nguyệt
đăng tam muội, kinh Đại bảo tích, kinh Tịnh
độ tam bộ, kinh Hoa nghiêm, kinh Quán
Phật tam muội, kinh Văn thù bát nhã, kinh
Kim cương bát nhã, kinh Phật báo ân, kinh
Kim quang minh, kinh Tạo tượng, kinh Bồ
tát giới, kinh Lăng già v.v...
Sách này do ngài Nguyên chiếu khắc bản
in lưu thông vào đời Tống, nhưng theo Phật
tổ thống kỉ quyển 46, thì thời bấy giờ có 18
vị như: Tứ minh, Đại mai sơn, Pháp anh
v.v... đã đưa ra kháng nghị, nhất trí cho rằng
sách này do ngài Nguyên chiếu ngụy tác,

mượn danh khuyên tu Tịnh nghiệp để hủy
báng Thiền tông. Cuối cùng sách này đã bị
nhà vua ban lệnh hủy bỏ bản in vào năm
Thiệu thánh thứ 4 (1097).
[X. Chi viên tập Q.hạ (Nguyên chiếu);
Đông vực truyền đăng lục Q.hạ; Tịnh độ
chân tông giáo điển chí Q.3; Triều tiên Phật
giáo thông sử trung biên (Lí năng hòa)].
LƯỢC GIÁO
Đối lại: Quảng giáo.
Cũng gọi Lược giới.
Sau khi đức Phật thành đạo, trong
khoảng 12 năm đầu, hàng đệ tử chưa phạm
giới, nên giới pháp mà Ngài răn dạy rất sơ
lược như (Đại 22, 1022 hạ):
“Khéo giữ gìn lời nói,
Tự tịnh ý chí mình;
Thân không làm điều ác,
Ba nghiệp đều thanh tịnh;
Nếu làm được như thế,
Là bậc đại tiên nhân”.
Những câu kệ trên đây gọi là Lược giáo.
Về sau, việc tu hành dần dần trở nên buông
thả, các đệ tử Phật bắt đầu làm các việc xấu
ác, do đó đức Thế tôn tùy duyên chế giới
nhiếp tăng, nên có Ngũ thiên, Thất tụ, gọi
là Quảng giới, Quảng giáo.
[X. phẩm Tựa trong kinh Tăng nhất a
hàm Q.1; Tứ phần tăng giới bản].
LƯỢC GIÁO GIỚI KINH
Kinh, 1 quyển, do ngài Nghĩa tịnh dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 17.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
răn dạy các vị tỉ khưu một cách sơ lược về
hạnh thiểu dục tri túc, đoạn trừ vô minh,
không suy nghĩ về 3 thứ bất thiện, phải siêng
năng tu tập để được giải thoát.

LƯỢC HƯ ĐẦU HÁN
Cũng gọi Lược hư hán.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lược là cướp lấy; Hư là giả dối không
thực. Lược hư đầu hán là kẻ chỉ biết bắt
chước lời nói và hành động của những người
khác, chứ bản thân không có thực chất.
LƯỢC HƯ ĐẦU HÁN

L
2970
Tắc 10, Bích nham lục (Đại 48, 150
thượng), chép: “Triệu châu hỏi: Sau 3, 4 tiếng
hét, ông hiểu như thế nào?
Vị tăng không trả lời.
Triệu châu liền đánh và nói: Đây đúng
là gã Lược hư đầu hán!”
[X. Vân môn Khuông chân thiền sư
quảng lục Q.thượng].
LƯỢC LUẬN AN LẠC TỊNH ĐỘ NGHĨA
Gọi tắt: An lạc tịnh độ nghĩa, An lạc độ
nghĩa, Lược luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đàm loan
soạn vào đời Bắc Ngụy, được thu vào Đại
chính tạng tập 47.
Nội dung luận này căn cứ vào ý nghĩa
trong 3 bộ kinh (Vô lượng thọ, Quán vô lượng
thọ, A di đà) và 1 bộ luận(Vô lượng thọ kinh
ưu ba đề xá nguyện sinh kệ) để trình bày về
quả tướng của cõi Tịnh độ an lạc và nguyên
nhân được sinh về cõi ấy bằng 6 câu theo
thể vấn đáp, đại khái như sau:
1. Sự hình thành của cõi Tịnh độ an lạc,
không thuộc trong 3 cõi Dục, Sắc và Vô sắc.
2. Nói về biệt tướng của quả thượng, nêu
ra các loại công đức trang nghiêm.
3. Phân biệt về tam bối cửu phẩm.
4. Tướng thai sinh.
5. Thai sinh không rõ Phật trí, khởi nghi
hoặc.
6. Chỉ rõ pháp 10 niệm tương tục.
Trong đó, câu 1, 2 giải thích về nhân
quả của người giáo hóa, từ câu vấn đáp thứ
3 trở xuống nói về quả tướng của chúng
sinh.
Về sách chú sớ của luận này có: Lí thư, 1

quyển, của Diệu quán, Đồng kiến văn, 1
quyển, của Thánh quán, Cú giải, 2 quyển,
của Trí cập.
[X. Liên môn loại tụ kinh tịch lục
Q.thượng; Tịnh độ chân tông giáo điển chí
Q.1].
LƯỢC NIÊM TỤNG PHÁP
...........
Cách tụng niệm vắn tắt trong pháp tu
của Mật giáo.
Cứ theo Kim luân thời xứ nghi quĩ, nếu
hành giả bận rộn nhiều việc, tu pháp rộng
sợ thiếu sót, thì có thể tu pháp này. Trước
hết, kết ấn Trí quyền, tức thắng thân gia trì,
kế đến, bày nghi thức cúng dường, xong, liền
tụng niệm. Nếu thời gian quá gấp rút, thì
chỉ cần bắt ấn Trí quyền, tụng mật ngôn
của Bản tôn 7 biến hoặc 3 biến, rồi tùy ý
tụng niệm trong lúc đi, đứng, ngồi...
LƯỢC TAM BẢO
........
Nghi thức lược tụng Tam bảo trong
Thiền lâm, tức sau khi đọc kệ hồi hướng
xong thì tụng:
“Thập phương tam thế nhất thiết Phật
(tức là Phật bảo).
Chư tôn Bồ tát ma ha tát(tức là Tăng bảo).
Ma ha bát nhã ba la mật(tức là Pháp bảo).”
Còn lúc Chúc Thánh thì tụng những câu:
“Kim cương Vô lượng thọ Phật(Phật bảo).
Nhân vương Bồ tát ma ha tát(Tăng bảo).
Ma ha bát nhã ba la mật(Pháp bảo)...”
cũng là Lược Tam bảo.
Cách đánh chuông để phân biệt Tam bảo:
- Thập phương, đánh 1 tiếng.
- Chư tôn, đánh 1 tiếng.
- Ma ha bát nhã, đánh 1 tiếng.
LƯỢC THẶNG ĐẠI PHU

Vị thần trông coi việc ăn uống của nhân
loại.
Môn Linh tượng trong Thiền lâm tượng
khí tiên nói: “Mở mắt bị cảnh bên ngoài
cuốn hút, nhắm mắt theo mộng mị dẫn đi,
nào ngươi có biết phán quan Chú lộc và
Lược thặng đại phu theo người từng bước,
LƯỢC THẶNG ĐẠI PHU

L
2971
ghi chép mọi việc, có ngày mở sổ ra xem,
bắt ngươi chịu khổ”.
[X. Vân ngọa kỉ đàm Q.hạ].
LƯỢC THỤ TAM QUI NGŨ BÁT GIỚI TỊNH BỒ
TÁT GIỚI
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trừng chiếu
soạn vào đời Đường, được thu vào Vạn tục
tạng tập 95.
Nội dung sách này nói về nghi thức thụ
Tam qui, Ngũ giới, Bát giới và Bồ tát giới, Ngũ
giới và Bát giới mỗi khoa lập 8 môn, giới tướng
của Bát giới y cứ theo kinh Trường trảo phạm
chí, còn Bồ tát giới thì không lập môn riêng.
LƯỢC THUẬT KIM CƯƠNG ĐÍNH DU GIÀ PHÂN
BIÊT THÁNH VỊ TU CHỨNG PHÁP MÔN KINH
Cũng gọi Kim cương đính tam thập thất
tôn phân biệt Thánh vị pháp môn, Kim
cương đính phân biệt Thánh vị kinh, Phân
biệt Thánh vị kinh, Thánh vị kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 18.
Nội dung kinh này nói rõ về tướng xuất
hiện của 37 vị tôn thuộc Kim cương giới của
Mật giáo là: Ngũ Phật(5 vị), Tứ Ba la mật(4
vị), Thập lục Đại bồ tát(16 vị), Tứ nhiếp(4
vị)và Nội ngoại tứ cúng dường(8 vị).
Đầu quyển có bài tựa nhưng không đề
tên tác giả. Phần chính văn thì trước hết
trình bày đại ý của tông Chân ngôn đà la ni,
kế đến nói về sự lợi ích thuyết pháp khác
nhau của Phật Thích ca mâu ni và Phật Tì
lô giá na, sau hết nói về việc 37 vị tôn của
Mạn đồ la Kim cương giới trở về nguồn gốc
pháp thân là pháp giới Tốt đổ ba trùm khắp

10 phương pháp giới.
Kinh này không có trong các tạng Tống
và Nguyên, mà chỉ có trong các tạng Cao li
và tạng đời Minh thôi.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15].
LƯỢC TRUNG THUYẾT QUẢNG
... ... ... ..
Đối lại: Quảng trung thuyết lược.
Dùng lời sâu rộng để hiển bày 1 pháp
giản lược cơ bản.
Kinh Niết bàn quyển 33 (bản Bắc) nói
(Đại 12, 546 thượng): “Thế nào gọi là Lược
trung thuyết quảng? Như đức Phật bảo các
tỉ khưu: Nay ta tuyên thuyết khổ, tập, diệt,
đạo. Khổ là vô lượng các nỗi khổ; Tập là vô
lượng các thứ phiền não; Diệt là vô lượng
giải thoát và Đạo là vô lượng phương tiện”.
Trên đây đức Phật dùng từ “vô lượng”
(rộng) để thuyết minh giáo pháp đơn giản
mà cơ bản là “Khổ, tập, diệt, đạo”.
LƯỢC TỰ
.....
Cũng gọi Tỉnh tự.
Chữ viết tắt, hoặc mượn chữ âm để thay
thế chữ chính trong Hán tự.
Chữ viết tắt trong kinh Phật bắt đầu ở
Trung quốc, như trong Phật điển chương sớ
bản chép tay đào được ở Đôn hoàng, chữ
“Phật” ( ) được viết thành (..), “Bồ tát” (
..) viết thành ( ), “Vô ngại” (.....) viết
thành ( ) v.v... Trong kinh điển Mật giáo
của Nhật bản, từ “Quán đính” ( ) được
viết thành (..), “Viên trân” ( ) viết thành
( ), “Thất sinh sơn” ( ) viết thành
(........) v.v...
Sử dụng chữ tắt có hàm ý ngăn ngừa kẻ
khinh mạn đối với pháp đọc bậy.

LƯƠNG BÍ (717-777)
.....
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Ngu hương, Hà trung (Sơn
tây), họ Quách.
LƯƠNG BÍ

L
2972
Sư là người hiểu biết sâu rộng, phong
cách cao thượng, học thông nội ngoại điển.
Năm Thiên bảo thứ 8 (749), sư thụ giới Cụ
túc, sau đó, trụ trì chùa Thanh long tại
Trường an. Niên hiệu Vĩnh thái năm đầu
(765), khi ngài Bất không dịch bộ kinh
Nhân vương bát nhã, sư là người bút thụ
và nhuận văn, đồng thời, sư vâng sắc soạn
Nhân vương kinh sớ(bản dịch mới) 3 quyển,
ở vườn Nam đào, cung Đại minh. Bộ sớ
này lấy tên chùa nơi sư ở, nên gọi là Thanh
long sớ. Sư từng truyền giới Bồ tát cho vua
Đại tông. Về sau, sư dời đến chùa An quốc,
mở đạo tràng thuyết giảng, người đến học
rất đông.
Tháng 3 năm Đại lịch 12 (777) sư thị
tịch tại Phù dương thọ 61 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Đà la ni niệm tụng
nghi quĩ, Mật nghiêm kinh đối ngự kí, 1
quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.5; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.18; Trinh nguyên tân
định thích giáo mục lục Q.15, 16; Đại đường
trinh nguyên tục khai nguyên thích giáo lục
Q.trung; Hi lân âm nghĩa Q.5].
LƯƠNG CỬU
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nguyên ý là “hồi lâu”, nhưng trong Thiền
tông, Lương cửu được dùng để chỉ cho trạng
thái “im lặng”. Khi thầy chỉ dẫn cho người
học, người học đưa ra nghi vấn, hoặc trình
bày kiến giải của mình, hoặc trả lời câu thầy
hỏi, thì thầy thường giữ thái độ “lương cửu”
(im lặng) để biểu thị việc thừa nhận hoặc

phản đối.
Tắc 56, Bích nham lục (Đại 48, 95 hạ),
ghi: “Nhiều người bàn nói về công án này.
Có người gọi là Lương cửu, có người gọi là
cứ tọa(ngồi lì), có người gọi là mặc nhiên.
Giả sử như không giao thiệp thì mấy ai từng
tìm tòi được?”
LƯƠNG HOÀNG SÁM
Cũng gọi Lương vũ sám, Lương hoàng
bảo sám.
Sám pháp, 10 quyển, do vua Vũ đế nhà
Lương soạn ra để cầu siêu cho phu nhân là
Hi thị.
Cứ theo truyện Lương vũ đức Hi hoàng
hậu trong Nam sử, thì Hoàng hậu tính hay
ghen ghét, chết rồi hiện thành hình rồng,
vào cung báo mộng cho vua biết.
Còn theo Thích thị kê cổ lược quyển 2,
thì khi Lương vũ đế còn làm quan Thứ sử
Ung châu, phu nhân là Hi thị tính đố kị,
sau khi chết, hóa làm con trăn thật lớn, báo
mộng cho vua biết, vua bèn soạn Từ bi đạo
tràng sám pháp, 10 quyển, thỉnh chư tăng
cử hành lễ sám hối, phu nhân liền hóa làm
người trời, ở giữa hư không tạ ơn vua rồi
bay đi. Sám pháp này được lưu thông ở đời,
gọi là Lương hoàng sám.
Nội dung sám pháp này là: Qui mệnh 6
đức Phật quá khứ, đức Phật Thích ca ở hiện
tại và Phật Di lặc trong vị lai, bày tỏ ý sám
hối, phát nguyện kính tín, dốc lòng lễ bái
chư Phật trong 3 đời, cầu trừ tội sinh phúc,
tế độ vong linh.
Có thuyết cho rằng Cánh lăng vương
Tiêu tử lương đời Tề thuộc Nam triều, từng
soạn Tịnh trụ tử tịnh hành pháp môn, 20
quyển, đến đời Lương, các danh tăng biên
soạn lại thành 10 quyển, nội dung gồm 40

phẩm, về sau vì có nhiều sai lầm, nên vào
đời Nguyên, ngài Diệu giác trí mới hiệu đính
và xem xét kĩ lại, thành bản Lương hoàng
sám lưu hành hiện nay.
[X. Trà hương thất tùng sao Q.13; Thái
bình quảng kí].
LƯƠNG KHẢI (??)
Nhà thư họa Trung quốc, sống vào đời
LƯƠNG KHẢI

L
2973
Nam Tống,
người Đông
bình (Sơn
đông), tự là
Bạch lương.
Ông
thích uống
rượu, tính
tình phóng
khoáng,
buông thả,
nên được
gọi là Lương
phong tử.
Khoảng
năm Gia
thái (1201-
1204), ông
được vua
ban đai
vàng nhưng
ông không
nhận. Ông
thờ nhà
danh họa
Giả sư cổ làm thầy, nét vẽ của ông phóng
khoáng tự nhiên. Ông sở trường về loại tranh
vẽ cảnh sơn thủy, nhân vật, quỉ thần. Các
họa phẩm của ông giàu phong cách khải thư
và thảo thể. Ông chỉ cần múa bút qua loa,
chấm phá mấy nét là đã thấy có thần. Như
những bức “Tứ quỉ dạ di đồ” (4 con quỉ đi
trong đêm), “Lưỡng mô đồ”(2 con ếch), “Bố
đại hòa thượng”(vị Hòa thượng mang đãy bằng
vải), “Lí bạch hành ngâm”(Lí bạch vừa đi vừa

ngâm thơ), “Xuất sơn Thích ca đồ”(Thích ca
ra khỏi núi) v.v... đều là những tác phẩm rất
giá trị trong lịch sử hội họa của Trung quốc.
LƯƠNG KHẢI SIÊU ( 1873- 1929)
Danh nhân Trung quốc thời cận đại,
người huyện Tân hội, tỉnh Quảng đông, tự
Trác như, hiệu Nhiệm công, biệt hiệu là Ẩm
băng thất chủ nhân.
Lúc còn trẻ, ông tham gia cách mạng, đề
xướng biến pháp, nhưng về già không bàn
đến chính trị, chỉ chuyên viết sách và dạy
học. Ông nghiên cứu Phật học một cách sâu
rộng, biết đời người tuy là ảo, nhưng tinh
thần quyết không rữa nát với thể xác, cho
nên trọn đời phấn đấu, đến chết không biết
mỏi mệt, được như thế đều là nhờ ở sức tu
dưỡng Phật học của ông.
Ông là người giữ chức Trị sự trưởng đầu
tiên của viện Phật học Vũ xương. Trong bài
nói về “Sự quan hệ của Phật giáo với quần
chúng”, ông đã cực lực cải chính những quan
niệm sai lầm của người đời cho rằng Phật
giáo là tiêu cực, yếm thế, mê tín v.v... và chỉ
rõ ra rằng Phật giáo là nền tín ngưỡng trí
tín, kiêm thiện, nhập thế, bình đẳng và tự
lực. Ông cũng là người đầu tiên ở thời Dân
quốc dùng phương pháp học thuật để nghiên
cứu Phật giáo.
Ông mất năm 1929, thọ 57 tuổi.
Ông để lại các tác phẩm: Ẩm băng thất
văn tập, Trung quốc học thuật tư tưởng
biến thiên sử,
Thanh đại học
thuật khái luận,
Đại thừa khởi tín
luận khảo chứng,
Thuyết vô ngã,
Phật giáo tâm lí

học thiển trắc,
Phật học thời
đại, Phật học
nghiên cứu thập
bát thiên.
LƯƠNG NGUYÊN (912- 985)
.....
Cao tăng Nhật bản thuộc tông Thiên
thai, người Cận đinh, huyện Tư hạ.
Năm 18 tuổi, sư xuất gia ở núi Tỉ duệ,
LƯƠNG NGUYÊN
Xuất Sơn Thích Ca
Lương Khải Siêu

L
2974
theo học Hiển giáo, Mật giáo với các ngài
Hỉ khánh, Mãn hạ, và Giác tuệ.
Sư từng dùng lí lẽ biện luận với ngài
Nghĩa chiêu ở Nam đô trong hội Duy ma tổ
chức tại chùa Hưng phúc, ngài Nghĩa chiêu
cuối cùng chịu thua. Tiếp đến, trên hội Pháp
hoa ở điện Thanh lương, sư luận phá tông
Pháp tướng, người đời gọi sư là Ứng hòa
tông luận, danh tiếng lừng lẫy một thời.
Sau, sư kế thừa làm Tọa chủ đời thứ 18
của tông Thiên thai, làm đến chức Đại tăng
chính. Vì sư phục hưng núi Tỉ duệ đang
trong tình trạng hoang phế, đề cao việc học,
tổ chức các pháp hội, làm sống lại cảnh hưng
thịnh thời xưa, cho nên được tôn xưng là
Tổ trung hưng tông Thiên thai.
Môn hạ của sư gồm 3.000 người, nổi tiếng
hơn cả là các vị Nguyên tín, Giác vận, khai
sáng 2 dòng Tuệ tín, Đàn na, làm cho nền
giáo học của tông Thiên thai Nhật bản đạt
đến điểm cực thịnh.
Vào niên hiệu
Khoan hòa năm đầu
(985), sư thị tịch, thọ
74 tuổi, vua ban thụy
hiệu là “Từ Tuệ Đại
Sư”, người đời thì gọi
là Nguyên Tam Đại
Sư, Ngự Miếu Đại Sư,
Giác Đại Sư, Hàng
Ma Đại Sư.
Sư có các tác phẩm: Bách ngũ thập tôn
khẩu quyết, 10 quyển, Kim thai niệm tụng
hành kí, 6 quyển, Cửu phẩm vãng sinh
nghĩa.

LƯƠNG NHẪN (1072- 1132)
Danh tăng Nhật bản thuộc tông Thiên
thai, người quận Tri đa, huyện Vĩ trương
(Ái tri), hiệu là Quang tĩnh phòng.
Năm 12 tuổi, sư xuất gia ở núi Tỉ duệ, tu
học giáo quán Thiên thai, 15 tuổi, học giới
luật ở chùa Viên thành, sau thụ 2 bộ Quán
đính tại chùa Nhân hòa. Năm 23 tuổi, sư
lui về ở ẩn, chuyên học Thanh minh Phạm
bái và tự lập thành 1 phái riêng.
Về sau, sư sáng lập 2 viện Lai nghinh và
Tịnh liên hoa ở Đại
nguyên để hoằng
truyền Phật pháp. Sư
từng đi du hóa các nơi,
đề xướng phương pháp
Dung thông niệm
Phật, được tôn xưng là
Khai tổ của tông Dung
thông niệm Phật và tổ
Trung hưng môn
Thanh minh.
Niên hiệu Trường thừa năm đầu (1132),
sư tịch ở viện Lai nghinh tại Đại nguyên,
thọ 61 tuổi, vua ban thụy hiệu “Thánh Ứng
Đại Sư”.
LƯƠNG SƠN NGÔ XỬ SĨ HỌA
Tên công án trong Thiền tông.
Bức vẽ của ông Ngô xử sĩ trở thành đề
tài vấn đáp giữa Thiền sư Lương sơn Duyên
quán và đệ tử nối pháp là ngài Đại dương
Cảnh huyền.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 14 (Vạn tục
138, 261 thượng), chép: “Thiền sư Cảnh
huyền ở núi Đại dương tại Dĩnh châu (...),
lần đầu đến chỗ ngài Lương sơn, hỏi: Thế
nào là đạo tràng vô tướng?
Thiền sư Lương sơn chỉ vào tượng Quan

âm nói: Cái này là bức họa của Ngô xử sĩ.
Sư đang nghĩ cách đáp thì ngài Lương
sơn liền nói: Cái này là hữu tướng thì cái
nào là vô tướng?
Sư chợt tỉnh ngộ, liền lễ bái.
Ngài Lương sơn hỏi: Sao không nói thử
một câu xem?
Sư đáp: Chẳng có lời nào, sợ làm tốn
thêm giấy mực.”
LƯƠNG SƠN NGÔ XỬ SĨ HỌA
Lương Nguyên
Lương Nhẫn

L
2975
LƯƠNG TOẠI (? ?)
.....
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, thuộc pháp hệ ngài Nam nhạc Hoài
nhượng.
Sư từng tham yết Thiền sư Bảo triệt ở
núi Ma cốc và được nối pháp. Sư phát huy
Thiền chỉ ở Thọ châu, (phía Bắc huyện Thọ,
tỉnh An huy) nên người đời gọi Thọ châu
Lương toại.
Sư 2 lần đến núi Ma cốc tham yết Thiền
sư Bảo triệt, nhưng 2 lần Thiền sư đều vác
bừa ra đồng bừa ruộng hoặc đóng cửa không
tiếp, khiến sư 2 lần gặp bế tắc mà đã đưa
đến nhân duyên sư ngộ đạo và trở thành
công án: “Ma cốc vác bừa bừa cỏ” nổi tiếng
trong Thiền lâm. Lại vì nhân duyên thấu
suốt cùng tột Thiền chỉ của sư, nên trong
chốn Thiền lâm, câu “Lương toại biết hết”
đã được dùng để biểu thị Thiền giả đã đạt
đến cảnh giới triệt ngộ.
Liên đăng hội yếu quyển 7 (Vạn tục
136, 278 thượng), nói: “Chỗ các người biết
thì Lương toại biết hết, còn chỗ biết của
Lương toại thì các người không biết hết
được”.
LƯƠNG TÚ
.....
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Bồ tân, họ Quách.
Chuyên chí lấy việc truyền pháp làm
nhiệm vụ, dạy người không biết mỏi mệt.
Năm Kiến trung thứ 2 (781), nhận lời thỉnh
của vua nước Thổ phồn, sư cùng với ngài
Văn tố đến Tây tạng giảng diễn và phiên

dịch kinh Phật. Năm Trinh nguyên thứ 4
(788) vâng mệnh vua cùng với Tam tạng
Bát nhã, người Kế tân, cùng dịch kinh Đại
thừa lí thú lục ba la mật, 10 quyển, năm
sau hoàn thành.
[X. Tống cao tăng truyện Q.5].
LƯƠNG TÚC (751?-793)
Danh nhân Trung quốc, sống vào đời
Đường, người An định, tự Kính chi, Khoan
trung, sinh sống ở Lục hồn (phía đông bắc
huyện Tung, tỉnh Hà nam hiện nay).
Ông nổi tiếng về Nho học. Trong thời kì
phục hưng nền cổ học(khoảng những năm
Đại lịch, Trinh nguyên)thì ông là người có tư
tưởng sâu sắc nhất. Khoảng năm Kiến trung,
ông làm quan đến chức Hàn lâm học sĩ, Thủ
hữu bổ khuyết, lại phụng chiếu làm chức
Thị độc cho Hoàng thái tử.
Ông qui y cửa Phật rất sớm, theo ngài
Trạm nhiên học giáo pháp Thiên thai, hiểu
sâu tâm yếu.
Tác phẩm: Thiên thai chỉ quán, 6 quyển,
Chỉ quán thống lệ, Văn tập, 20 quyển.
LƯƠNG VŨ ĐẾ (464-549)
Vị vua lập quốc của nhà Lương thuộc
Nam triều, Trung quốc, người Lan lăng
(huyện Vũ tiến, tỉnh Giang tô hiện nay), họ
Tiêu, tên Diễn, tự là Thúc đạt.
Ông vốn là quan Thứ sử Ung châu đời
Nam Tề, vì vua Tề tàn nhẫn vô đạo giết chết
anh mình tên là Ý, nên ông đem quân về vây
hãm Kiến khang, lập riêng Hòa đế. Đến năm
Trung hưng thứ 2 (502), ông cướp ngôi, đặt
quốc hiệu là Lương. Trong thời gian ở ngôi,
ông sửa đổi văn hóa, giáo dục, thế nước nhờ
đó mà hưng thịnh. Vũ đế rất sùng tín Phật
giáo. Năm Thiên giám thứ 3 (504), ông tuyên
bố bỏ Đạo giáo, năm Thiên giám 16 (517)

ông ra lệnh dẹp các Đạo quan(chùa của Đạo
giáo) trong nước, bắt các Đạo sĩ hoàn tục. Năm
Thiên giám 18 (519), ông theo ngài Tuệ ước
ở chùa Thảo đường tại Chung sơn thụ giới
Bồ tát; các bậc danh tăng đương thời như các
ngài: Tăng già bà la, Pháp sủng, Tăng thiên,
Tăng mân, Pháp vân, Tuệ siêu, Minh triệt
LƯƠNG VŨ ĐẾ

L
2976
v.v... đều được nhà vua kính lễ. Ở thủ đô
Kiến khang có hơn 700 ngôi chùa lớn, số giảng
sư tăng ni thường nhóm hợp đến cả vạn người.
Niên hiệu Đại
thông năm
đầu (527),
khánh thành
chùa Đồng
thái, mở Đại
hội Vô già và
hội Vu lan
bồn, đem tinh
thần từ bi
bình đẳng
phổ cập đến
muôn dân.
Vũ đế trọn đời chuyên cần nghiên cứu
giáo lí Phật giáo, kiên trì giới luật, giảng các
kinh Niết bàn, Bát nhã, Tam tuệ, soạn Nghĩa
kí các kinh: Niết bàn, Đại phẩm, Tịnh danh,
Tam tuệ v.v...
Về sau, do Hầu cảnh dấy binh làm phản,
đánh chiếm Kiến khang, năm Thái thanh
thứ 3 (549), Vũ đế nhịn đói mà chết ở Đài
thành, trị vì được 48 năm, thọ 86 tuổi.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.37; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.9].
LƯỢNG
..
Phạm: Pramàịa.
Theo nghĩa hẹp, Lượng chỉ cho tiêu
chuẩn và căn cứ để nhận thức sự vật, còn
theo nghĩa rộng thì chỉ cho hình thức, quá
trình, kết quả của tác dụng nhận thức và
tiêu chuẩn để xét đoán sự chân ngụy của

trí thức.
Tại Ấn độ từ xưa đến nay, trong phạm
trù nhận biết, thông thường đều đem cái
đối tượng mà mình lượng biết để luận chứng
thêm về mặt nhận thức, gọi chung là Lượng.
Chủ thể của sự lượng biết này gọi là Năng
lượng, hoặc Lượng giả (Phạm:Pramàtf); còn
sự vật bị lượng biết thì gọi là Sở lượng (Phạm:
Prameya); kết quả, hoặc biết rõ kết quả
của sự lượng biết, gọi là Lượng tri (Phạm:
Pramiti) hoặc Lượng quả. Ba loại Lượng
trên được gọi chung là Tam lượng. Thí dụ
về Tam lượng và những phần tương đương
của Ngoại đạo, Tiểu thừa, Đại thừa và Duy
thức được biểu đồ như sau:
Vì phải dựa vào nhiều phương pháp bất
đồng để lượng biết đối tượng nên sinh ra
nhiều lượng quả khác nhau, đại để có 4 loại:
Hiện lượng, Tỉ lượng, Thánh giáo lượng và
Phi lượng.
1. Hiện lượng (Phạm: Pratijakwapramàịa):
Sự nhận biết bằng trực giác, khi
ta dùng ngũ quan mà nhận thức cảnh vật
chung quanh, như mắt thấy, tai nghe, mũi
ngửi v.v... thì biết ngay, không cần suy xét,
gọi là Hiện lượng.
2. Tỉ lượng (Phạm:Anumàna- pramàịa):
Sự nhận biết bằng suy xét, so sánh, tính
lường, tức là tầng trên của hiện lượng. Hiện
lượng mới chỉ là cảm nhận thấy, nghe, như
thấy khói nói khói, thấy mây nói mây; còn
tỉ lượng là tác dụng phân biệt của tri thức
“khói ấy do đâu mà có, mây kia rồi sẽ ra sao
v.v...”. Nói cách khác, đó là sự so sánh giữa
cái này, cái kia, rồi suy ra một cái lí, một sự
thực, một lời giải. Chẳng hạn như thấy khói
thì biết là có lửa, thấy mây trắng thì biết sẽ
không có mưa, cái biết ấy gọi là Tỉ lượng.

3. Thánh giáo lượng (Phạm:Àgama,
Zabda), cũng gọi Chính giáo lượng, Chí
giáo lượng, Thanh lượng, Thánh ngôn
LƯỢNG
Tranh Vũ Đế giảng kinh
Tam lượng
(Thí dụ)
Ngoại đạo
Tiểu thừa
Đại thừa
Duy thức
Sở lượng
Vải lụa
Cảnh
Cảnh
Cảnh
Tướng phần
Năng lượng
Thước
Thức
Căn
Trí nhân
Kiến phần
Quả lượng
Sự nhận biết về nhớ số
Thần ngã
Thức
Trí quả
Tự chứng phần

L
2977
lượng. Nghĩa là tin rằng lời dạy của bậc
Thánh là đúng chân lí, không sai lầm, rồi
nương vào đó làm tiêu chuẩn để lượng biết
các ý nghĩa.
4. Phi lượng, cũng gọi Tự lượng: Tức là
hiện lượng và tỉ lượng sai lầm. Như trong
lúc hấp tấp thấy sợi dây cho ngay là con rắn,
đó là Tự hiện lượng. Lại như từ đàng xa
thấy đám bụi, hoặc sương mù liền cho đó là
khói v.v..., đó là Tự tỉ lượng.
Ngoài Hiện lượng, Tỉ lượng và Thánh
giáo lượng ra, nếu thêm Thí dụ lượng (Phạm:
Upamàna) thì thành Tứ lượng. Nếu lại
thêm Nghĩa chuẩn lượng (Phạm:
Arthàpatti) thì thành Ngũ lượng. Nếu lại
thêm Vô thể lượng (Phạm: Abhàva) thì
thành Lục lượng. Ngoài ra, còn có Tùy sinh
lượng (Phạm: Saôbhava), Tưởng định
lượng (Phạm:Pratibhà), Truyền thừa lượng
(Phạm:Aitihya), Thân chấn lượng (Phạm:
Cewỉà) v.v...
Lập trường quan điểm cũng như sự
thiên trọng của các học phái ở Ấn độ thời
xưa đối với các loại lượng luận phần lớn
đều tùy theo tông nghĩa của mỗi phái mà
khác nhau. Chẳng hạn như ngoại đạo
Thuận thế chỉ thừa nhận Hiện lượng;học
phái Thắng luận thừa nhận Hiện lượng và
Tỉ lượng; Kì na giáo, học phái Số luận và
Du già phái thừa nhận Hiện lượng, Tỉ lượng
và Thánh giáo lượng; học phái Chính lí
thừa nhận Hiện lượng, Tỉ lượng, Thánh
giáo lượng và Thí dụ lượng; phái Cô lỗ
(Phạm:Guru) thuộc hệ phái Di mạn sa thì
thừa nhận thêm Nghĩa chuẩn lượng; phái

Phạ đạt (Phạm:Bhàỉỉa) thuộc hệ phái Di
mạn sa và học phái Phệ đànđa cũng thừa
nhận thêm Vô thể lượng, tức là phái này
thừa nhận cả 6 lượng. Còn Phật giáo thì
thường dùng Hiện lượng, Tỉ lượng, Thánh
giáo lượng và Thí dụ lượng. Về phương diện
Nhân minh thì các bậc thầy của Cổ nhân
minh phần nhiều dùng 3 lượng là Hiện
lượng, Tỉ lượng và Thánh giáo lượng. Đến
thờiĐại luận sư Trần na thế kỉ VI thì trong
luận thức Nhân minh, ngài chỉ dùng Hiện
lượng và Tỉ lượng mà thôi.
[X. kinh Giải thâm mật Q.5; luận Đại tì
bà sa Q.71; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.16; luận Nhân minh nhập chính lí; luận
Thành duy thức Q.2; Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.thượng]. (xt. Tam Lượng,
Lượng Luận).
LƯỢNG CÚ NGHĨA MINH HIỂN CHÚ
Tác phẩm về Nhân minh của Phật giáo
Tây tạng, do ngài Bố đốn nhân khâm trát
ba soạn.
Nội dung sách này chú thích rất rõ ràng
về nghĩa lí cũng như từ cú của bộ Thích
lượng luận.
LƯỢNG ĐẲNG THÂN
........
Thân tướng của Như lai ngang bằng với
lượng của tất cả các pháp hữu vi, vô vi.
Theo kinh Hoa nghiêm quyển 52 (bản
80 quyển), khi đức Như lai thành Chính
giác thì có đủ 13 Lượng đẳng thân là: Nhất
thiết chúng sinh lượng đẳng thân, Nhất thiết
pháp lượng đẳng thân, Nhất thiết sát lượng
đẳng thân, Nhất thiết tam thế lượng đẳng
thân, Nhất thiết Phật lượng đẳng thân, Nhất
thiết ngữ ngôn lượng đẳng thân, Chân như
lượng đẳng thân, Pháp giới lượng đẳng thân,

Hư không giới lượng đẳng thân, Vô ngại giới
lượng đẳng thân, Nhất thiết nguyện lượng
đẳng thân, Nhất thiết hạnh lượng đẳng thân
và Tịch diệt Niết bàn giới lượng đẳng thân.
LƯỢNG LÍ HẢI LUẬN
Cũng gọi Lí hải đại sớ.
Tác phẩm về Nhân minh của Phật giáo
Tây tạng, do ngài Khải châu, Ban thiền đời
LƯỢNG LÍ HẢI LUẬN

L
2978
thứ nhất, soạn. Nội dung chủ yếu của sách
này là chú giải bộ Thích lượng luận của ngài
Pháp xứng, người Ấn độ trước tác.
LƯỢNG LÍ TRANG NGHIÊM LUẬN
Tác phẩm về Nhân minh của Phật giáo
Tây tạng, do Đạt lai Lạt ma đời thứ nhất là
Căn đôn châu ba soạn.
Nội dung sách này giải thích khái luận
về lượng lí trong bộ Thích lượng luận. Phái
Cách lỗ xếp tác phẩm này vào loại sách nói
về Nhân minh cần được mọi người đọc.
LƯỢNG LUẬN
Lượng, Phạm: Pramàịa.
Lượng luận: Chỉ cho sự nghiên cứu về
lượng.
Chữ PhạmPramàịacó thể giải là
pramà(chính tri)vàana(tác cụ), vì thế,
Lượng luận là phương pháp nhận biết chính
xác và nhờ phương pháp ấy mà đạt được kết
quả nhận thức đúng đắn.
Sự nghiên cứu về Lượng được chia làm 2
lĩnh vực: Tri thức luận và Luận lí học. Tri
thức luận là bàn thảo về nguồn gốc, chủng
loại, tính chất và sự quan hệ hỗ tương của
tri thức; còn Luận lí học thì nghiên cứu về
hình thức, quá trình... của luận chứng. Trong
các phái Triết học Ấn độ thủa xưa, học phái
Chính lí (Phạm:Nyàya) lấy việc nghiên cứu
về Lượng làm chủ đề, chữnyàyacó nghĩa
là “lấy lượng làm đối tượng thám cứu”. Tuy
nhiên, sự nghiên cứu về Lượng không phải
chỉ có trong học phái Chính lí, mà nó còn
bao hàm trong hệ thống học thuyết của các
học phái khác. Nhân minh trong Phật giáo
tương đương với Lượng luận này.

Trong Nhân minh, Lượng luận không
những chỉ bao hàm trong Luận lí học mà
còn gồm cả Tri thức luận. Trong Cổ nhân
minh(trước thời ngài Trần na), Lượng luận
chỉ là 1 bộ phận của hệ thống Phật giáo;
đến ngài Trần na đổi mới Cổ nhân minh,
mở rộng thêm về ý nghĩa của Lượng luận
mà sáng lập Tân nhân minh. Trong bài kệ
Qui kính của “Tập Lượng Luận” (Phạm:
Pramàịa-samuccaya), tác phẩm tiêu biểu
về Lượng luận của mình, ngài Trần na đã
tán thán đức Như lai là “Người thể hiện của
Lượng” (Phạm: Pramàịa-bhùta), thì đủ
biết ý của ngài Trần na, đại khái là lấy Lượng
luận làm nghĩa căn bản của Phật giáo. Sau
ngài Trần na, có các Đại luận sư như ngài
Pháp xứng, Pháp thượng kế thừa hệ thống
học thuyết này. Đó là học phái Luận lí của
Phật giáo.
Khi nghiên cứu về Lượng luận, có 3 yếu
tố quan trọng nhất cần phải khảo xét là:
Lượng giả, Sở lượng và Lượng quả(cũng gọi
Lượng tri). Trong 10 loại Lượng(Hiện lượng,
Tỉ lượng, Thánh giáo lượng, Thí dụ lượng, Nghĩa
chuẩn lượng, Vô thể lượng, Tùy sinh lượng,
Tưởng định lượng, Truyền thừa lượng và Thân
chấn lượng) của các giáo phái Ấn độ, thì từ
xưa Phật giáo đã dùng 4 lượng: Hiện lượng,
Tỉ lượng, Thánh giáo lượng và Thí dụ lượng.
Nhưng đến Tân nhân minh trong Phật giáo,
vì nặng về phương diện lí luận nên chỉ dùng
2 lượng là Hiện lượng và Tỉ lượng. Hiện
lượng biểu thị tri thức của sự nhận biết trực
tiếp(tức trực giác), còn Tỉ lượng là khảo xét
những suy lí hợp lí để trở thành tri thức
diễn dịch làm then chốt cho luận cứ. Tân
nhân minh trong Phật giáo đã lấy Hiện lượng
và Tỉ lượng này làm nền tảng mà phát triển

pháp luận chứng của mình một cách có hệ
thống và hoàn chỉnh để trở thành Tri thức
luận và Luận lí học độc đáo trong tư tưởng
Triết học Đông phương.
Từ thời ngài Túc mục (Phạm:
Akwapàda), Tổ khai sáng của Cổ nhân minh
đến nay, trong những kinh điển nghiên cứu
về Lượng luận ở Ấn độ, có nhiều bộ nổi
tiếng như: Chính lí kinh (Phạm: Nyàya-
LƯỢNG LUẬN

L
2979
sùtra) của ngài Túc mục, Chính lí kinh luận
(Phạm:Nyàya-bhàwya) của ngài Bà thố da
na (Phạm:Vàtsyàyana), Nhân minh chính
lí môn luận (Phạm:Nyàya-mukha) và Tập
lượng luận của ngài Trần na, Padàrtha=
dharmasaôgraha của ngàiPrasastapàda,
Nhân minh nhập chính lí môn luận (Phạm:
Nyàya-praveza) của ngài Thương yết la chủ
(Phạm: Zaôkarasvàmin), Nyàyavàrttikacủa
ngài Ưu để hữu đạt ca la
(Phạm: Uddyotakara), Thích lượng luận
(Phạm:Pramàịa-varttika) của ngài Pháp
xứng, Lượng quyết trạch luận (Phạm:
Pramàịa-vinizcaya), Chính lí nhất trích
luận (Phạm:Nyàya-bindu) cũng của ngài
Pháp xứng v.v...
[X. Màdhava: Sarvadarzanasaôgraha
(English tr. by E.B. Cowell & A.E Gough,
1894; S.C.Vidyabhùsana: History of Indian
Logic, 1921; A.B. Keith: Indian Logic and
Atomism, 1921; Radhakrishnan: Indian
Philosophy, vol.2, 1927; H.N. Randle: Indian
Logic in the Early schools, 1930; Th.
Stcherbatsky: Buddhist Logic, 1930-1932;
S.C. Chaterjee:NyàyaTheory of Knowledge,
1950]. (xt. Nhân Minh).
LƯỠNG BỘ BẤT NHỊ
Kim cương giới và Thai tạng giới là 1 thể
không 2, lí và trí là 1. Kim cương giới là Trí
dụng, Thai tạng giới là Lí thể; Lí là thể của
Trí, Trí là dụng của Lí, ngoài Lí không có
Trí, ngoài Trí không có Lí; lìa Trí đức của
Kim cương giới thì không có Lí đức của Thai
tạng giới; lìa Lí đức của Thai tạng giới thì
không có Trí đức của Kim cương giới, Lí và

Trí thầm hợp, hệt như nước và sóng, cho
nên gọi là Lưỡng bộ bất nhị.
Căn cứ vào nghĩa Lưỡng bộ bất nhị thì
Kim cương và Thai tạng có thể giải thích
lẫn nhau. Vì chữ (vaô) tuy là chủng tử
Trí pháp thân của Đại nhật Như lai thuộc
Kim cương giới, nhưng khi dùng 5 chữ bày
ở 5 chỗ trên thân thì chữ thuộc về Thai
tạng giới; còn chữ (a) tuy là chủng tử Lí
pháp thân của Đại nhật Như lai thuộc Thai
tạng giới, nhưng kinh Đại nhật nói chữ là
Thắng tác kim cương luân, vì thế ở Thai
tạng giới thiết lập Kim cương môn và ở Kim
cương giới thiết lập Liên hoa môn. Lại Đạo
tràng quán của Thai tạng giới, trước quán
tưởng nguyệt luân, trên nguyệt luân quán
tưởng hoa sen; còn Đạo tràng quán của Kim
cương giới thì trước quán tưởng hoa sen, rồi
trên hoa sen quán tưởng nguyệt luân, tức
Kim cương giới và Thai tạng giới chẳng phải
hai, lí và trí là một.
Thuyết “Lưỡng bộ bất nhị” là do ngài
Huệ quả, Tổ thứ 7 của Mật tông lập ra, đệ
tử của ngài là sư Không hải, người Nhật bản,
đem ý chỉ ấy truyền về nước Nhật. Sau, Đông
Mật của Nhật bản cũng chủ trương thuyết
Lưỡng bộ bất nhị, nhưng Thai Mật thì cho
rằng Kim cương và Thai tạng là 2 bộ đối lập
nhau. Do đó, ngoài 2 bộ này, Thai Mật lập
ra bộ thứ 3, là bộ “Tô tất địa”, dùng pháp
môn kinh Tô tất địa giải thích rõ về Lí trí
nhất thể để dung hợp 2 bộ Kim cương và
Thai tạng làm một.
LƯỠNG BỘ ĐẠI PHÁP TƯƠNG THỪA SƯ TƯ PHÓ
PHÁP KÍ
Cũng gọi Lưỡng bộ phó pháp thứ đệ kí.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Hải vân soạn
vào năm Thái hòa thứ 8 (834) đời Đường,

được thu vào Đại chính tạng tập 51.
Nội dung sách này nói về đại ý của 2 bộ
Kim cương giới, Thai tạng giới và sự truyền
thừa từ Ấn độ đến Trung quốc, đặc biệt nói
rất rõ về ngài Bất không Tam tạng.
Quyển thượng: Tường thuật thứ lớp
truyền thừa phó pháp của kinh Kim cương
giới.
Quyển hạ: Tường thuật thứ lớp truyền
LƯỠNG BỘ BẤT NHỊ

L
2980
thừa phó pháp của kinh Đại tì lô giá na thành
Phật thần biến gia trì.
[X. Chư tông chương sớ lục Q.3].
LƯỠNG BỘ HỢP HÀNH QUÁN ĐÍNH
Pháp quán đính của Kim cương giới và
của Thai tạng giới Mật giáo được kết hợp
làm 1 để tu hành.
Nương theo pháp của Kim cương giới
mà tu hành, gọi là Kim cương giới quán đính;
nương theo pháp của Thai tạng giới mà tu
hành, gọi là Thai tạng giới quán đính; hợp
chung pháp của cả 2 bộ mà tu, thì gọi là
Lưỡng bộ hợp hành quán đính.
Ngoài ra, Quán đính của Kim cương giới
chỉ nói rõ về “Trí”, còn Quán đính của Thai
tạng giới thì chỉ nói về “Lí”, thành ra 2
pháp Quán đính này đối lập nhau. Trái
lại, kinh Tô tất địa dung hòa cả 2, nói rõ Lí
và Trí là nhất thể, Kim cương và Thai tạng
chẳng phải 2, cho nên tu pháp này, gọi là
Tô tất địa quán đính. Đây là thuyết của
Thai Mật Nhật bản.
LƯỠNG CÂU BẤT THÀNH QUÁ
Lưỡng câu bất thành, Phạm: Ubhayà=
siddha.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi về Nhân mà cả 2 bên người lập luận
và người vấn nạn đều thấy rõ, là 1 trong 14
lỗi của Nhân, 1 trong 33 lỗi Nhân minh.
Như lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì là con mắt thấy được.
Luận thức Nhân minh qui định, Nhân
phải hoàn toàn quan hệ với Tông, như vậy,
cái Nhân “Vì là con mắt thấy được” trong

luận thức trên không dính dáng 1 tí gì đến
âm thanh cả, cho nên là lỗi. Và là lỗi mà cả
2 bên lập luận và đối phương đều công nhận
nên gọi là Lưỡng câu bất thành.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận nghĩa đoán; Nhân
minh luận sớ thụy nguyên kí Q.5]. (xt. Tứ
Bất Thành Quá, Nhân Minh).
LƯỠNG CẤU NHƯ NHƯ
Chỉ cho Hữu cấu chân như và Vô cấu
chân như. Như như là tên khác của chân
như.
Hữu cấu chân như là thể của tự tính
thanh tịnh còn bị khuất lấp trong cái cấu
nhiễm của phiền não, tức chỉ cho chân như
tại triền, chưa thoát li được sự trói buộc của
phiền não; là chân như ở “nhân vị” mà tất
cả chúng sinh đều có.
Vô cấu chân như là lí thể thanh tịnh do
quả Phật hiển hiện, không còn bị cấu nhiễm
che lấp, tức chỉ cho chân như xuất triền, đã
thoát li sự trói buộc của phiền não, là chân
như tự tính của chư Phật.
Ngoài ra, theo luận Nhiếp đại thừa quyển
5, do Tam tạng Chân đế dịch, thì tính chân
thực có 2:
1. Tự tính thành tựu, gọi là Hữu cấu chân
như.
2. Thanh tịnh thành tựu, gọi là Vô cấu
chân như.
[X. luận Phật tính Q.3; luận Bảo tính
Q.3; Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ huyền
nghĩa phần].
LƯỠNG CƯỚC SAO KHÔNG
Tiềng dùng trong Thiền lâm.
Vốn có nghĩa là đứng mà 2 chân không
chạm đất. Trong Thiền lâm, nhóm từ này
được dùng để trách người học chưa thực sự

dụng tâm tham cứu, khiến việc tu hành định,
tuệ khó đạt được kết quả, chỗ đắc, chỗ ngộ
đều hư dối không thực.
Chương Nam tuyền Phổ nguyện trong
Cổ tôn túc ngữ lục quyển 12 (Vạn tục 118,
LƯỠNG CƯỚC SAO KHÔNG

L
2981
150 thượng), chép: “Bậc lão túc Giang tây
chỉ nói chẳng là tâm, chẳng là Phật, chẳng
là vật, cần phải ngay đó thể hội rồi thực sự
tu hành. (...) Lưỡng cước sao không(2 chân
lướt trên không)chớ cho là phải, không hợp
với đạo”.
LƯỠNG GIỚI MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi: Lưỡng bộ mạn đồ la, Lưỡng
giới mạn đà la.
Gọi tắt: Lưỡng giới.
Mật giáo dùng 2 bộ Mạn đồ la Kim cương
giới và Thai tạng giới để biểu thị pháp giới
vô tận của nhất niệm nhất trần, còn tông
Thiên thai và tông Hoa nghiêm thì mới chỉ
nói về lí của pháp giới vô tận mà chưa hiển
bày thực thể của nó. Lại nữa, Kim cương
giới nương nơi trí đức mới thành của Như
lai, còn Thai tạng giới thì y cứ lí đức sẵn có
của chúng sinh, cho nên 2 bộ Mạn đồ la là
thể tính lí trí của chư Phật và thực tướng sắc
tâm của chúng sinh.
Thập trụ tâm luận sao quyển hạ (Đại
77, 671 hạ), nói: “Bí mật trang nghiêm trụ
tâm tức là Cứu cánh giác, chứng biết được
nguồn gốc của tự tâm một cách như thực,
ngộ được số lượng của thân mình, đó là
Thai tạng hải hội mạn đồ la, Kim cương
giới hội mạn đồ la và Kim cương đính thập
bát hội mạn đồ la”.
Đứng về phương diện Phật mà nói, thì 2
bộ Mạn đồ la là vô tận trang nghiêm tạng
tâm địa bình đẳng của chư Phật, vì thế, thân
tâm pháp tính giải thoát của chư Phật và sắc
tâm bị trói buộc của chúng sinh đều là 2 bộ
Mạn đồ la của lí lí vô số và trí trí vô biên.

Sự sai khác của Mạn đồ la Kim cương
giới và Mạn đồ la Thai tạng giới là: Kim
cương giới là Mạn đồ la “quả” hiển bày trí,
dùng 5 bộ xác định các tôn vị; còn Thai
tạng giới là Mạn đồ la “nhân” hiển bày lí,
chia thành 3 bộ. Kim cương giới là nghi thức
trừ nghiệp chướng để thành Phật, chuyển 9
thức thành 5 trí, 5 trí tức là 5 bộ: Phật bộ,
Kim cương bộ, Bảo bộ, Liên hoa bộ và Yết
ma bộ. Còn Thai tạng giới là hành tướng
hóa tha lợi vật, mở ra 3 đức: Đại định, Đại
trí và Đại bi; thiết lập 3 bộ: Phật bộ, Kim
cương bộ và Liên hoa bộ.
Một điểm khác nhau nữa là: Mạn đồ la
Thai tạng giới lấy hướng Tây làm chính diện,
còn Mạn đồ la Kim cương giới thì lấy hướng
Đông làm chính diện.
LƯỠNG HÀ
I. Lưỡng Hà.
Chỉ cho sông Ni liên thiền và sông Bạt
đề.
1. Ni liên thiền,Phạm:Nairaĩjanà,
Pàli:Neraĩjara, cũng gọi Ni liên thiền
giang, Ni liên giang thủy, Ni liên hà. Là chi
nhánh của sông Hằng.
Cứ theo phẩm Khổ hạnh trong kinh
Phương quảng đại trang nghiêm quyển 7,
thì nước sông Ni liên trong mát, sạch sẽ,
chảy xiết, 2 bên bờ bằng phẳng, cây cối lưa
thưa, hoa cỏ tươi tốt; thôn ấp 2 bên bờ sông
sầm uất, nhà cửa san sát, dân chúng đông
đúc, giàu có. Ở 2 bên bờ sông có nhiều
Thánh tích như: Núi Già da, cây Bồ đề, rừng
Khổ hạnh, núi Chính giác v.v...
2. Bạt đề hà, gọi đủ: A thị đa phạt để
hà. A thị đa phạt để, Phạm:Ajitavatì, Hán
dịch: Vô thắng, ở nước Câu thi na yết la
thuộc Trung Ấn độ. Đức Phật đã nhập Niết

bàn bên bờ phía Tây con sông này, nhờ thế
mà nó nổi tiếng.
Đại đường tây vực kí quyển 6 (51, 903
trung), chép: “A thị đa phạt để, Trung quốc
(đời Đường) dịch là Vô thắng, hiện nay cũng
gọi như thế. Xưa dịch A lợi la bạt đề là sai.
Sách gọi là sông Thi lại noa phạt để, dịch là
Sông có vàng”.
[X. kinh Thủy tịnh phạm chí trong Trung
LƯỠNG HÀ

L
2982
a hàm Q.23; Tuệ lâm âm nghĩa Q.25; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.7, Ấn độ Phật tích
thực tả giải thuyết]. (xt. Ni Liên Thiền Hà).
II. Lưỡng Hà.
Chỉ cho Hằng hà và Ấn độ hà.
Cứ theo phẩm Diêm phù đề châu trong
kinh Trường a hàm quyển 18, thì Hằng già
hà (Phạm:Gaígà, cũng dịch là Căng già,
nay là sông Hằng) và Tín độ hà (Phạm:
Sindhu, nay là sông Ấn độ) là 2 con sông
trong 4 sông lớn của Ấn độ. Người Ấn độ
gọi 2 sông này là Lưỡng hà.
[X. Cầu pháp cao tăng truyện Q.thượng].
LƯỠNG HỘI
Hai hồi chuông trống.
Trong tùng lâm, khi đánh 3 hồi chuông
trống, thì hồi thứ 1 và hồi thứ 2 được gọi
chung là Lưỡng hội.
Điều Dục chủ trong Thiền uyển thanh
qui quyển 4 (Vạn tục 111, 448 hạ), nói:
“Chuẩn bị đánh trống thỉnh chúng, 2 hồi
(lưỡng hội) đầu, thì chúng tăng vào tắm, hồi
chót thì hành giả vào tắm, sau cùng là Trụ
trì, Tri sự vào tắm”.
LƯỠNG ÍCH
Cũng gọi Nhị ngộ.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho sự tự ngộ(tự mình hiểu)và ngộ
tha(làm cho người khác hiểu). Mục đích của
luận lí học Nhân minh là nhằm đạt được 2
sự lợi ích này, cho nên gọi là Lưỡng ích.
(xt. Bát Môn Lưỡng Ích).
LƯỠNG NHẬN TƯƠNG THƯƠNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hai mũi dao bén nhọn làm hại lẫn nhau.

Nghĩa là 2 bên đối lập không dung nhau, có
thể gây tổn thương cho nhau. Nhưng Thiền
tông thì dùng từ ngữ này để chỉ cho 2 bên
đối lập cuối cùng có thể hợp tác để cùng
tiến đến 1 hướng.
Tắc 4 trong Bích nham lục (Đại 48, 144,
trung), nói: “Ngồi trong đám cỏ trên đỉnh
núi trơ trọi, cha! cha! (Hiểu không? Lưỡng
đao tương thương, nhóm 2 bọn 3 đi đường
cũ, gõ phách theo nhau. Liền đánh)”.
Ngoài ra, tông Tào động khi bàn về
“Thiên trung chí” (Kiêm trung chí) trong
thuyết Động sơn ngũ vị, cho rằng trong cái
sát na(tích tắc)giao nhau giữa sáng(Thiên)
và tối(Chính), vẫn chưa khởi tâm động niệm,
không có mảy may cảnh giới phân biệt nghĩ
lường, thì gọi là Lưỡng nhận giao phong(Hai
mũi dao nhọn giao nhau).
[X. Động thượng cổ triệt Q.thượng].
LƯỠNG QUYỀN
Chỉ cho Thanh văn quyền thừa và Duyên
giác quyền thừa, đối lại với Nhất thực thừa
là Bồ tát thừa.
Bài tựa Pháp hoa huyền tán (Đại 34, 651
thượng), nói: “Dựng Nhất thực thì gồm trọn
thái hư, lập Lưỡng quyền thì bao trùm vạn
tượng”.
Tông Tam luận thì căn cứ vào kinh Pháp
hoa cho Nhị thừa là Quyền thừa, Bồ tát là
Thực thừa, vì thế, Thanh văn quyền thừa
và Duyên giác quyền thừa đối lại với Bồ tát
Nhất thực thừa mà gọi là Lưỡng quyền.
Quyền là quyền xảo, quyền giả, quyền nghi,
tạm thiết lập; còn Thực là chân thực, thẩm
thực, trí tuệ, vĩnh thi vi...
Ngoài ra, tông Thiên thai, tông Hoa
nghiêm cũng lại y cứ theo kinh Pháp hoa
mà nêu ra thuyết “Tam thừa phương tiện,

Nhất thừa chân thực”, tức là ngoài Tam thừa
còn lập riêng Nhất Phật thừa, cho rằng
Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát đều là
phương tiện Quyền thừa, chỉ có Phật thừa
mới là Thực thừa...
LƯỠNG QUYỀN

L
2983
[X. kinh Đại bảo tích Q.94; luận Cứu
cánh nhất thừa bảo tính Q.2; Đại thừa trang
nghiêm kinh luận Q.4; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.1; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương nghĩa uyển sớ Q.1] (xt. Tam Thừa).
LƯỠNG SÁM
Chỉ cho 2 thứ sám hối, có 2 thuyết:
1. Cứ theo Tứ phần luật yết ma sớ
quyển 1, thì pháp Sám hối được chia làm 2
thứ là Hóa giáo sám hối và Chế giáo sám
hối. Hóa giáo sám hối lại chia làm Lí sám và
Sự sám. Tội thuộc về nghiệp đạo thì dùng
pháp sám hối Hóa giáo, thích hợp chung
cho các đối tượng: 7 chúng xuất gia tại gia,
Đại thừa, Tiểu thừa, 3 đời, 10 nghiệp... Trái
lại, tội vi phạm giới luật thì dùng pháp sám
hối Chế giáo, chỉ thích hợp cho 5 chúng
xuất gia hiện phạm. Chế giáo sám hối chia
làm 3 loại: Chúng pháp sám, Đối thú sám
và Tâm niệm sám. Chúng pháp sám là pháp
sám hối được thực hành giữa chúng tăng từ
4 người trở lên; Đối thú sám là pháp sám
hối được thực hành đối trước mặt 1 vị tăng;
còn Tâm niệm sám là pháp sám hối bằng
tâm niệm đối trước vị Bản tôn mà mình
phụng thờ.
2. Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 2,
thượng, thì có 2 phương thức sám hối là Lí
sám và Sự sám. Lí sám là quán tưởng tâm
tính và tội chướng xưa nay vốn rỗng lặng,
biểu thị lòng chí thành sám hối. Sự sám là
đối trước đức Phật cung kính lễ bái, tụng
kinh, niệm Phật cầu xin sám hối.
[X. Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma sớ
tế duyên kí Q.1].

LƯỠNG TÀI
Nội tài và ngoại tài.
Chúng sinh do nghiệp duyên mà sinh
ra trong thế gian, trong đó, phần chính báo
thì có thân thể là Nội tài; phần y báo có
ruộng vườn, nhà cửa, tiền của để mưu sinh
là Ngoại tài.
Cứ theo A di đà kinh nghĩa sớ văn trì
kí quyển thượng của ngài Nguyên chiếu đời
Tống, thì Bồ tát dùng 6 độ: Bố thí, trì giới,
nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định và bát nhã
để nhiếp hóa chúng sinh; trong đó, bố thí,
trì giới, nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định
thuộc về Bi, bát nhã thuộc về Trí. Do lòng
từ bi thương xót vô hạn nên bố thí nội tài
cùng khắp như thân thể, tay chân, đầu mắt,
tủy não, v.v...; vì có trí tuệ vô thượng nên
bố thí ngoại tài cùng khắp như vàng bạc,
ruộng vườn, nhà cửa v.v... tùy theo chỗ
mong cầu của chúng sinh mà bố thí, không
hề sẻn tiếc.
[X. A di đà kinh nghĩa sớ (Nguyên chiếu)].
LƯỠNG THẢI NHẤT TÁI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Thải(ta quen đọc là Thái) nghĩa là đánh
bạc được; Tái nghĩa là ganh đua hơn thua
với nhau. Lưỡng thải nhất tái vốn có nghĩa
là sau 1 hồi ganh đua, cuối cùng 2 người
đều được cả, không phân biệt kẻ thắng
người bại.
Trong Thiền lâm, nhóm từ này được
dùng để chỉ cho 2 vị Thiền giả dùng cơ duyên
vấn đáp để thăm dò cảnh giới chứng ngộ
của nhau, nhưng bản lĩnh của 2 bên đều
ngang nhau, không phân cao thấp.
Lâm tế lục hành lục (Đại 47, 505 trung),
chép: “Qui sơn hỏi Ngưỡng sơn: Hoàng bá
vào tăng đường là ý gì?

Ngưỡng sơn đáp: Hai người bản lĩnh
ngang nhau(Lưỡng thải nhất tái)”.
LƯỠNG THIÊT
Phạm: Paizunya.
Pàli:Pisuịà-vàcà.
LƯỠNG THIÊT

L
2984
Cũng gọi Li gián ngữ, Lưỡng thiệt ngữ.
Nói lưỡi 2 chiều, gây sự li gián, phá tình
đoàn kết, là 1 trong 10 nghiệp ác.
Theo luật Tứ phần quyển 11, Lưỡng thiệt
là giới thứ 3 trong thiên Ba dật đề. Bồ tát
giới nghĩa sớ quyển hạ của ngài Trí khải đem
giới Lưỡng thiệt phối với giới thứ 19 trong
48 giới nhẹ của kinh Phạm võng. Nhưng
phẩm Ngũ giới trong luận Thành thực quyển
8 thì không cho Lưỡng thiệt là 1 trong 5
giới, vì cho rằng Lưỡng thiệt thuộc lỗi nhỏ
nhặt rất khó giữ. Vả lại, Lưỡng thiệt là từ
Vọng ngữ chia ra, nếu nói Vọng ngữ là đã
bao gồm Lưỡng thiệt trong đó rồi, vì thế
không cho Lưỡng thiệt là giới.
Tội Lưỡng thiệt khiến chúng sinh rơi vào
3 đường ác, nếu lại được sinh vào cõi người
thì sẽ chịu quả báo gặp quyến thuộc xấu ác
và bất hòa.
[X. kinh Tạp a hàm Q.37; kinh Đại
phương đẳng đại tập Q.50; phẩm Thập địa
trong kinh Hoa nghiêm Q.24 (bản 60
quyển); luật Thập tụng Q.9; luận Du già sư
địa Q.8; luận Câu xá Q.16]. (xt. Thập Thiện
Thập Ác).
LƯỠNG TRIỂN TAM BÁI
Cũng gọi Lưỡng triển tam lễ.
Hai lần mở xếp tọa cụ và lạy 3 lạy, là 1
trong những cách lễ bái của Thiền tông.
Điều Du phương tham thỉnh trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui quyển 5 (Đại 48,
1140 trung), chép: “Đứng dậy đến trước lò
hương trải tọa cụ 2 lần lạy 3 lạy để tạ trà.
Trải lần thứ nhất bạch rằng: “Chúng con
trân trọng tiếp nhận tách trà và xin lạy tạ

với tấm lòng cảm kích vô cùng”. Trải lần
thứ hai bạch: “Ngày hôm nay, trong giờ phút
kính cẩn này, chung con cung nguyện Hòa
thượng đàn đầu tôn thể an khang”. Bạch
xong, lui lại phía sau lạy 3 lạy sát đất”.
[X. Đại giám thiền sư tiểu thanh qui; điều
Quải đáp trong Thiền uyển thanh qui Q.1;
điều Phương trượng đặc vị Tân cựu lưỡng
tự thang trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.4, môn Lễ tắc trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
LƯỠNG TRÙNG CÔNG ÁN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Giải thích 1 công án nhiều lần, hoặc nêu
lại 1 công án nào đó lần nữa cho người học.
Nhưng Lưỡng trùng công án cũng là lời châm
biếm những Thiền giả tự mình không có
sáng kiến, mà khi tham cứu ý chỉ của Thiền
thì chỉ biết bắt chước công án của người khác,
cũng bàn, giảng, cười, ho, trừng, ngó... ra vẻ
ta đây, nhưng đó đều là đờm dãi của các bậc
tiên hiền.
Tắc 1 Bích nham lục (Đại 48, 141
thượng), nói: “Người khắp nước đuổi theo
cũng không trở lại. (Lưỡng trùng công án,
đuổi theo làm gì?)”.
LƯỠNG TRÙNG QUAN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hai lớp cửa ải. Chỉ cho 2 lớp kiến giải
đối đãi nhau như: Mê ngộ, hữu vô, nhân
quả, phàm thánh v.v... Kẻ chấp trước danh
tướng, cho mê ngộ, nhân quả v.v... đều khác
nhau, không dung hợp nhau, là 2 pháp đối
lập nhau. Nếu cởi bỏ được sự ràng buộc của
những kiến chấp này, thì mới vào được cảnh
giới tuyệt đối, lúc đó mới hiểu rõ mê ngộ,
hữu vô, nhân quả v.v... đều chỉ là 2 mặt của
1 pháp, cùng 1 thể, làm thể và dụng lẫn nhau.

Nhưng chừng nào còn kiến chấp thì không
thể ngộ được chân lí này, cho nên ví dụ kiến
chấp như cửa ải(quan), làm chướng ngại
việc giác ngộ.
Ngoài ra, đối với 2 kiến giải đối đãi này,
Thiền tông còn gọi là Lưỡng đầu, Lưỡng ban,
Lưỡng biên, Lưỡng cá. Người đã vượt ra ngoài
LƯỠNG TRÙNG QUAN

L
2985
2 bên thị phi, thiện ác, hữu vô v.v... hoàn
toàn không còn các chướng nạn đối lập ấy,
được gọi là Lưỡng đầu tọa đoạn(2 đầu dứt
hết), hoặc Lưỡng đầu tán khai(2 đầu mở
toang). Trái lại, người mắc kẹt trong cảnh
mê lầm đối đãi như được mất, mê ngộ, thánh
phàm v.v... thì được gọi là Lưỡng đầu cơ
(căn cơ 2 đầu),Thiệp lưỡng đầu cơ(rơi vào
cơ 2 đầu)... Ngoài ra, còn có từ ngữ “Lưỡng
đầu tam diện”(2 đầu 3 mặt)để châm biếm
những người không nắm được giềng mối
của tông chỉ, lúc nói thế này, khi nói thế
kia, hoặc cùng1 vấn đề mà nhắc đi nhắc
lại nhiều lần.
[X. tắc 32 trong Thung dung lục; tắc 2
trong Bích nham lục; chương Phù dung Đạo
khải trong Gia thái Phổ đăng lục Q.25].
LƯỠNG TÚC TÔN
Phạm: Dvipadottama.
Pàli:Dvipada-seỉỉha.
Cũng gọi Vô thượng lưỡng túc tôn, Nhị
túc tôn.
Tôn hiệu của đức Phật, vì Ngài có đủ 32
tướng tốt, 80 vẻ đẹp, thành tựu các pháp vô
học vô lậu như Tận trí, Vô sinh trí và các
pháp bất cộng như 10 lực, 4 vô úy, nên tôn
hiệu này có 2 nghĩa:
1. Phật là bậc tôn quí nhất trong các loài
chúng sinh 2 chân ở cõi người và cõi trời.
Cứ theo phẩm Báo ân trong kinh Đại
thừa bản sinh tâm địa quán quyển 2 và luận
Đại trí độ quyển 27, thì Phật là bậc nhất
trong tất cả các loài chúng sinh không chân,
2 chân, 4 chân, nhiều chân, có sắc, không
sắc, có tưởng, không tưởng, chẳng phải có

tưởng, chẳng phải không tưởng v.v...
2. Lưỡng túc(đủ cả 2)ví dụ cho quyền và
thực, giới và định, phúc và tuệ, giải và hành
v.v..., đức Phật có đầy đủ lưỡng túc này.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa
Q.1; phẩm A xà lê chân thực trí trong kinh
Đại nhật Q.5; luận Du già sư địa Q.83; Pháp
hoa huyền tán Q.3; Kim quang minh văn
cú kí (hội bản) Q.3; Sa di thụ giới văn trong
Thiền uyển thanh qui Q.9].
LƯỠNG TỰ
Cũng gọi Lưỡng ban.
Chỉ cho Đông tự và Tây tự.
Hệ thống tổ chức Thiền viện của Phật
giáo Trung quốc thời xưa cũng tương tự như
tổ chức triều đình, tức là dưới chức Trụ trì
lập ra 2 ban: Đông tự và Tây tự để giúp vị
Trụ trì trông nom mọi việc trong Thiền viện
theo chức năng của mình. Những người có
học vấn và giới đức cao thì xếp vào Tây tự,
gọi là Đầu thủ, Đầu thủ vị. Những người
thông hiểu thế pháp thì được đặt ở Đông
tự, gọi là Tri sự, Tri sự vị.
Đông tự gồm có các chức vụ: Đô tự, Giám
tự, Phó tự, Duy na, Điển tọa, Trực tuế v.v...
trông nom các vấn đề thuộc lĩnh vực kinh
tế và sinh hoạt hằng ngày trong Thiền viện.
Tây tự thì gồm có Thủ tọa, Thư kí, Tri tạng,
Tri khách, Tri dục, Tri điện v.v... Trong số
đó, có thể chọn người làm Trụ trì sau này.
Hai ban trên đây được gọi là Lưỡng tự đại
chúng. Hệ thống tổ chức Lưỡng tự này tùy
theo sự sắp đặt của mỗi tông phái mà có
khác nhau.
Ngoài ra, tấm bảng có ghi tên các chức
vụ của Lưỡng tự, được gọi là Lưỡng tự bài;
nghi thức bàn giao chức vụ Lưỡng tự từ người
cũ sang người mới khi hết nhiệm kì, gọi là

Lưỡng tự tiến thoái. Sau hết, Đông tự được
đặt ở phía đông Phật điện và Pháp đường
nên gọi là Đông tự; còn Tây tự thì được đặt
ở phía tây Phật điện và Pháp đường nên gọi
là Tây tự.
[X. chương Lưỡng tự trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.4; môn Chức vị trong
Thiền lâm tượng khí tiên; Tùng lâm hiệu
định thanh qui tổng yếu].
LƯỠNG TỰ

L
2986
LƯU BẰNG (? - ?)
.....
Danh sĩ Trung quốc sống vào đời Tùy,
người Kinh dương, tỉnh Thiểm tây.
Lưu bằng rất tinh thông về số học nội
điển và ngoại điển. Ông nhận thấy các đơn
vị số đếm như “đại thiên”, “do tuần” mà các
nhà phiên dịch kinh luận tính toán đều khác
nhau, vì thế ông soạn ra bộ sách “Nội ngoại
bàng thông tỉ giảo số pháp” 1 quyển, ghi
chép các đơn vị số đếm trong các kinh và
các đơn vị số đếm có sẵn của Trung quốc
rồi so sánh chỗ dị, đồng để làm tư liệu tham
khảo cho người dịch kinh đời sau.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.12].
LƯU CẦU (437- 495)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Nam Tề, người Niết dương, Nam dương,
(phía nam huyện Trấn bình, tỉnh Hà nam
hiện nay), tự là Linh dự, Đức minh.
Ông là người cao thượng, liêm khiết và
hiếu học, thông minh hơn người, trau dồi
kinh sử, nhất là kinh Phật. Trong năm Thái
thủy (465-471) đời Lưu Tống, ông được mời
làm Kí thất cho Tấn vương, nhưng không
bao lâu xin từ chức. Đầu năm Kiến vũ (494-
497), ông lại được mời ra làm quan nhưng
không đến nhậm chức, chỉ ở nhà học Phật,
ăn chay trường, tụng kinh, lễ bái, thông suốt
tạng kinh, hiểu rõ pháp Thiền, thường đóng
cửa phòng, ngồi một mình yên lặng. Vì mến
cảnh vắng vẻ cách xa trần tục nên ông dời
đến ở châu Tây sa tại Giang lăng. Ông
thường giảng kinh Niết bàn, kinh Bát nhã
(Đại phẩm, Tiểu phẩm), 4 chúng cung kính

lắng nghe, thảy đều khen ngợi.
Ông có tác phẩm “Chú Pháp hoa kinh”
nhưng đã bị thất lạc, chỉ còn thấy những
đoạn văn được trích dẫn trong các bộ Pháp
hoa kinh văn cú của ngài Trí khải và Pháp
hoa huyền luận, Pháp hoa nghĩa sớ của ngài
Cát tạng mà thôi. Ngoài ra, trong Đại thừa
nghĩa chương quyển 1 và Tam luận du ý
nghĩa có ghi thuyết “Ngũ thời thất giai” là
phán giáo do ông Lưu cầu lập ra.
Mùa đông năm Kiến vũ thứ 2 (495) đời
Minh đế nhà Tề, ông qua đời thọ 59 tuổi.
[X. truyện Pháp an trong Tục cao tăng
truyện Q.9, Nam sử liệt truyện thứ 40].
LƯU CẦU PHẬT GIÁO
Phật giáo xứ Lưu cầu.
Lưu cầu xưa kia thuộc Trung quốc, cho
mãi đến đời nhà Thanh vẫn còn triều cống,
do đó đã trở thành vấn đề giữa Trung quốc
và Nhật bản.
Vào đầu năm Quang tự (khoảng 1875-
1908) đời Thanh, Nhật bản thôn tính đảo
Lưu cầu, đổi tên là Xung thằng và đặt làm 1
huyện của Nhật bản, nhưng Trung quốc thì
vẫn gọi là Lưu cầu.
Theo truyền thuyết, Xung thằng là do
Thiên thần A ma mĩ cửu sáng lập, vì địa thế
ngoằn ngoèo uốn khúc như con rồng nổi
trong nước nên gọi là Lưu cầu ( ), sau
đổi thành Lưu cầu (.....).
Phật giáo ở nơi này bắt đầu từ khi vua
Anh tổ xây dựng chùa Cực lạc (khoảng năm
1265-1274) ở Phố thiêm. Không bao lâu,
có sư Lại trọng Pháp ấn, người Nhật, sáng
lập chùa Hộ quốc trên núi Ba thượng ở Na
bá. Năm Tuyên đức thứ 5 (1430) đời vua
Tuyên tông, hoạn quan Sài sơn xây Đại an
Thiền tự. NămTuyên đức thứ 8 (1433) sáng

lập Thiên Phật linh các. Vua Thượng thái
cửu (1454-1460) ban sắc lần lượt kiến tạo
3 chùa: Quảng nghiêm, Phổ môn và Thiên
long, thỉnh vị tăng người Nhật là ngài Giới
ẩn Thừa hổ làm Trụ trì khai sơn. Nhà vua
còn xây dựng chùa viện ở các nơi và đúc
chuông lớn để cúng dường các chùa nổi
tiếng như: Báo ân, Đại thánh v.v... cho nên
LƯU CẦU PHẬT GIÁO

L
2987
trong sử sách, ông được gọi là “Phụng Phật
danh quân”(vị vua nổi tiếng thờ Phật). Năm
Thiên thuận thứ 2 (1458) đời vua Anh tông,
vua Thái thượng cửu lại phái vị tăng người
Nhật là Đạo an đến Triều tiên thỉnh Tạng
kinh. Năm Thiên thuận thứ 6 (1462), vua
Thượng đức cũng phái ngài Phổ tu cổ, thỉnh
từ Triều tiên về 1 bộ Đại tạng kinh và các
kinh điển khác như: Kim cương, Pháp hoa,
Thiên thai tứ giáo nghi, Tâm kinh, Đại bi
tâm kinh, Lăng nghiêm, Khởi tín luận,
Phiên dịch danh nghĩa tập v.v... Về sau,
Lưu cầu thường qua lại với giới Phật giáo
Triều tiên.
Năm Vạn lịch 31 (1603) đời Minh, vị
tăng thuộc tông Tịnh độ Nhật bản là ngài
Đại trung truyền bá kinh sách Phật giáo và
xiển dương pháp môn niệm Phật tại Lưu
cầu, đồng thời, ngài cũng soạn Lưu cầu thần
đạo kí 5 quyển, nói rõ về tình hình chung
và sự thay đổi của các chùa viện ở Lưu cầu.
Năm Khang hi thứ 10 (1671) đời vua Thánh
tổ nhà Thanh, vị Trụ trì chùa Hộ quốc là
ngài Lại xương xin phép triều đình đổi 3
ngôi chùa Thần ứng, Vạn thọ và Thánh hiện
của Thiền tông thành chùa Chân ngôn tông.
Vào năm Đồng trị thứ 7 (1868), thời
Minh trị Duy tân biến cách, chư tăng thuộc
các phái Thiền tông đều cầu đảo Thần Phật
xin chấm dứt sự tra khảo và giết chóc tại các
nhà tù. Trong thời Minh trị Duy tân, các
chùa viện ở Lưu cầu được chia làm Công tự
và Hiếp tự. Sau thời Duy tân, các chùa viện
không còn được sự bảo hộ của nhà vua nên
bị suy đồi nhanh chóng. Và sau thế giới đại

chiến lần thứ 2 thì Phật giáo Lưu cầu đã
mất hẳn cái cảnh huống hưng thịnh của thế
kỉ thứ 17.
Phật giáo Lưu cầu chia làm 2 pháp hệ
lớn là Nhật bản Chân ngôn tông và Lâm tế
tông. Lễ hội “Niệm Phật dũng” được dân
gian cử hành vào tháng 8 hằng năm, có thể
nói đó là di phong tông Tịnh độ do ngài Đại
trung truyền lại. Sau thời Minh trị, phần
lớn các Thiền viện thuộc về phái Diệu tâm
tự tông Lâm tế, còn các chùa tông Chân ngôn
thì thuộc về phái Đông tự của tông Chân
ngôn, chỉ ở Na bá có chùa Chân giáo của
phái Đại cốc thuộc tông Chân ngôn.
[X. Đông di liệt truyện trong Tùy thư
Q.81; Ngoại quốc liệt truyện trong Minh sử
Q.211; Trung sơn thế giám cổ; Kim đồ thư
tập thành biên duệ điển thứ 100; Lưu cầu
chi tông giáo (Thu sơn Khiêm tạng).
LƯU CHU NGUYÊN (1875-1950)
Danh tăng Trung quốc, người huyện
Trung giang, tỉnh Tứ xuyên, tên Phục lễ, tự
Chu nguyên, biệt hiệu Li minh.
Sư tốt nghiệp Đại học Kinh khoa tại Bắc
kinh, giỏi văn học, thông tam lễ, từng làm
giáo sư ở trường Sư phạm cao cấp ở tỉnh Tứ
xuyên, Đại học Thành đô và trường Đại học
Văn học Tứ xuyên.
Sư tinh thông Duy thức, từng viết Duy
thức học cương yếu. Sư đặc biệt hâm mộ
ngài Vĩnh minh Diên thọ, nên vào năm Dân
quốc 21 (1933), sư viết “Tông kính lục đại
khoa phán”. Về già, sư ngưng viết sách, chỉ
vui với Thiền.
Tháng 3 năm Dân quốc 38 (1949), sư
xuất gia ở chùa Diên tộ tại Hiếu tuyền, Đức
dương, thụ Tam đàn cụ túc, pháp danh
Xương tông. Sau đó ít lâu, sư nhận lời mời

giảng kinh Lăng nghiêm và truyền pháp
quán Tịnh độ. Sau, sư trở về Trung giang,
trụ ở chùa Bạch vân, chuyên nghiên cứu
giới luật.
Năm Dân quốc 39 (1950) sư tịch, thọ 76
tuổi.
Sư có các tác phẩm: Duy thức học cương
yếu, Tông kính lục đại khoa phán, Tông kính
lục tế khoa phán (5 quyển), Tông kính lục
độc pháp (10 quyển), Tính tông pháp tạng
(3 tập, tồn cảo).
LƯU CHU NGUYÊN

L
2988
LƯU CHÚ
... ..
Dòng nước trôi chảy. Trong Phật giáo,
danh từ này được sử dụng để ví dụ với các
pháp hữu vi sinh diệt từng sát na, nối nhau
không dứt. Hoặc ví dụ cho phiền não vọng
tưởng liên tục không gián đoạn.
LƯU CHUYỂN
Phạm:Pravftti.
Đối lại: Hoàn diệt.
Trôi lăn xoay vòng, tức là sinh tử nối
nhau không dứt, phải vòng quanh trong 3
cõi, 6 đường, là 1 trong 24 pháp Bất tương
ứng hành.
Tông Duy thức cho rằng do tạo nghiệp
thiện ác mà phải chịu quả báo sinh tử liên
tục không gián đoạn, gọi là Nhiễm ô thanh
tịnh lưu chuyển; các pháp hữu vi sinh diệt
từng sát na nối nhau không dứt, gọi là Sát
na triển chuyển lưu chuyển; sự sinh diệt
chuyển biến liên tục của hữu tình trong 1 kì
hạn, gọi là Sinh triển chuyển lưu chuyển, cũng
gọi là Sinh thân triển chuyển lưu chuyển.
[X. luận Du già sư địa Q.3, 56; luận Hiển
dương thánh giáo Q.1, 14].
LƯU CHUYỂN CHÂN NHƯ
Phạm:Pravftti- tathatà.
Cũng gọi Sinh chân như, Sinh như như,
Luân chuyển như như, Sinh khởi chân thực.
Thực tính của tất cả hữu tình lưu chuyển
trong cõi sinh tử. Chúng sinh tuy trôi lăn
trong vòng sinh tử, nhưng thực tính của
chúng sinh thì vẫn chân thực thường nhiên,
không thay đổi, không trước sau.
Giải thâm mật kinh sớ quyển 6 (Vạn

tục 34, 441 hạ), nói: “Tất cả các Hành
không có tính trước sau. Về nghĩa này có
3 cách giải thích. Cách thứ 1 chorằng chân
như thực tính trong tất cả các Hành không
có giới hạn trước sau, nên gọi là Vô tiền
hậu tính. Cách thứ 2 cho rằng tất cả các
Hành niệm niệm sinh diệt, từ chỗ không
có mà có, gọi là Sinh, nên nói là Vô tiền;
có rồi lại không, gọi là Diệt, nên nói là Vô
hậu. Còn cách thứ 3 thì cho rằng vì các
Hành lưu chuyển, không đầu không cuối,
nên gọi là Vô tiền hậu”.
Trong đó, cách thứ nhất giải thích theo
thực tính, còn 2 cách sau nói theo tùy tướng.
[X. luận Thành duy thức Q.8; luận Du
già sư địa Q.77].
(xt. Thất Chân Như).
LƯU DI DÂN
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, thuộc tông
Tịnh độ, sống vào đời Đông Tấn, người Bành
thành (Đồng sơn, Giang tô), tên Trình chi,
tự Trọng ân.
Mới đầu, ông ra làm quan, giữ chức Phủ
tham quân, rồi làm Huyện lệnh Nghi xương
và Sài tang, sau ông từ chức và cùng với Chu
tục chi, Đào uyên minh lui về sống ẩn dật,
người đương thời gọi là “Tầm dương tam
ẩn”(ba ẩn sĩ đất Tầm dương). Còn hiệu “Di
dân” tương truyền là do vua Vũ đế nhà Lưu
Tống đặt cho những người không vâng sắc
lệnh của nhà vua để nêu cao tinh thần bất
khuất của họ.
Về sau, ông vào Lô sơn thờ ngài Tuệ viễn
làm thầy, dựng 1 căn nhà riêng trong núi,
chuyên tu Thiền pháp suốt 15 năm, nhiều
lần cảm hào quang của Phật. Ông cùng với
ngài Tuệ viễn kết Bạch liên xã ở chùa Đông
lâm, thệ nguyện vãng sinh Tịnh độ, soạn

“Lô sơn Bạch liên xã thệ văn”(được thu vào
Lạc bang văn loại quyển 2), đến nay vẫn còn
truyền tụng.
Mùa đông năm Nghĩa hi thứ 6 (410), ông
biết trước giờ lâm chung đã đến nên đốt
hương lễ Phật, ngồi ngay thẳng quay mặt về
LƯU DI DÂN

L
2989
hướng tây mà vãng sinh, hưởng thọ 59 tuổi.
Ông có tác phẩm: Huyền phổ 1 quyển.
[X. Lạc bang di cảo Q.thượng; Long thư
Tịnh độ văn Q.5; Đông lâm thập bát cao
hiền truyện; Tịnh độ thánh hiền lục Q.6;
Lô sơn liên tông bảo giám Q.4, Toàn Tấn
văn Q.142].
LƯU ĐA THỌ HÀNH
Phạm:Àyu#-saôskàra.
Cũng gọi Lưu đa mệnh hành.
Các bậc A la hán nhờ định lực mà kéo
dài tuổi thọ.
Cứ theo luận Phát trí quyển 12, thì các
bậc A la hán thành tựu thần thông, tâm được
tự tại, vì hạnh nguyện lợi tha và làm cho
chính pháp được tồn tại lâu dài, nên đem y
bát và các vật dụng bố thí cho chúng tăng
hoặc cho người khác, bố thí xong liền phát
nguyện, rồi vào định Biên tế, sau khi xuất
định, tâm nghĩ miệng nói (Đại 26, 981
thượng): “Ta cảm được nghiệp dị thục giàu
có, nguyện nghiệp dị thục này chuyển thành
chiêu cảm quả dị thục sống lâu”. Bấy giờ vị
A la hán ấy chiêu cảm được nghiệp dị thục
giàu có thì chuyển thành chiêu cảm quả dị
thục sống lâu.
[X. luận Câu xá Q.3; Câu xá luận kí Q.3;
luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.8]. (xt.
Lưu Xả Thọ Hành).
LƯU HIÊP (?-?)
.....
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Lương thuộc Nam triều, người Đông hoàn
cử, tự Ngạn hòa, hiệu Vân môn tử.
Sư mồ côi từ thủa nhỏ, nhà nghèo, ở núi

Vân môn tại Thanh châu, tu học khắc khổ,
thông suốt nội ngoại điển, có tài làm văn,
đặc biệt giỏi ngâm vịnh, không nghĩ đến việc
lập gia đình, chỉ thích bố thí.
Sư theo ngài Tăng hựu hơn 10 năm,
nghiên cứu các kinh luận rất sâu sắc. Bộ
Xuất tam tạng kí tập 15 quyển do ngài Tăng
hựu soạn, là bộ mục lục kinh Phật nổi tiếng
ở Trung quốc, chính đã nhờ sự trợ giúp
của sư trong việc biên soạn. Sư từng soạn
“Diệt hoặc luận” rất được Thái tử Chiêu
minh tán thưởng.
Về sau, sư cùng với sa môn Tuệ chấn
vâng mệnh vua sửa kinh ở chùa Định lâm,
nhân đó xin xuất gia, pháp danh là Tuệ địa.
Ít lâu sau sư tịch.
Tác phẩm “Văn tâm điêu long” 10 quyển
của sư, cùng với tập “Thi phẩm” của Chung
vanh được xem là 2 viên ngọc trong loại sách
phê bình văn học của Trung quốc. Trong
tác phẩm của mình, sư dùng nhiều khoa mục
của Phật giáo để qui định pháp tắc của văn
chương, lại thường hội thông âm nghĩa của
tiếng Phạm và Hán để nói rõ về tư tưởng
văn nghệ. Bởi thế, cho đến ngày nay, bộ Văn
tâm điêu long của sư vẫn còn được giới học
thuật xem trọng.
[X. Hoằng minh tập Q.8; Lương thư
Q.50; Nam sử Q.72].
LƯU LAI SINH TỬ
Cũng gọi Lưu nhập sinh tử.
Sự sinh tử trôi chảy vòng quanh từ vô
thủy đến nay, là 1 trong 7 loại sinh tử.
Chúng sinh từ vô thủy đã mê mất chân
tính, chạy theo vọng tưởng nên bị trôi lăn
chìm nổi trong biển khổ sinh tử không dứt,
gọi là Lưu lai sinh tử.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.6]. (xt.

Thất Chủng Sinh Tử).
LƯU LI
Phạm:Viđùrya.
Pàli:Veluriya.
Hán dịch: Thanh sắc bảo, Viễn sơn bảo,
Bất viễn sơn bảo.
LƯU LAI SINH TỬ

L
2990
Cũng gọi Phệ nỗ li dã, Phệ lưu li da, Bề
trù lợi dạ, Phệ lưu li, Tì lưu li, Phiệt lưu li, Tì
đầu lê.
Một loại đá quí có nhiều màu như: Xanh,
trắng, đỏ, đen, lục v.v... trong suốt như mắt
mèo, là 1 trong 7 thứ báu.
Tính chất đặc biệt của lưu li là đồng hóa
màu sắc của các vật khác. Tương truyền, màu
xanh của da trời là do ngọc lưu li ở phía
nam núi Tu di ánh hiện lên. Và Quan âm
Lưu li trong 33 hóa thân của bồ tát Quan
thế âm là biểu trưng đức đồng hóa lưu li mà
ứng hiện ra đời để nhiếp hóa chúng sinh.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 1 (Đại 54, 317
trung), nói: “Ngọc lưu li tỏa ra ánh sáng màu
xanh trong suốt làm cho các vật gần đó đều
trở thành màu xanh. Viên ngọc cài trong
búi tóc của trời Đế thích chính là loại ngọc
báu này”.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.24, phần chú
thích trong Tiền Hán thư truyện 66, thượng].
LƯU LI ĐÀN
Chỉ cho giới đàn làm bằng ngọc báu lưu
li.
Tống cao tăng truyện quyển 11 (Đại 50,
775 hạ), nói: “Thích Tòng thẩm, người Lâm
chuy, Thanh châu (...), xuất gia ở chùa Long
hưng tại bản châu, sau đó đến đàn lưu li ở
Tung sơn thụ giới”.
Ngoài ra, đàn thờ Phật có màu lưu li cũng
được gọi là Lưu li đàn.
LƯU LI ĐĂNG
Chỉ cho ngọn đèn thờ ở trước bồ tát Lưu
li Quan âm.
Trong kinh Dược sư lấy đức Dược sư Lưu

li quang Như lai ở phương Đông làm Bản
tôn, cho nên trong Pháp hội Dược sư thắp
đèn lưu li cúng dường Phật Dược sư, gọi là
Lưu li quang. Đến đời sau, đèn cúng dường
trước bàn thờ Phật đều được gọi chung là
Lưu li đăng.
(X. Đại đường nội điển lục Q.10].
LƯU LI KIM SƠN BẢO HOA QUANG CHIẾU CÁT
TƯỜNG CÔNG ĐỨC HẢI NHƯ LAI
Danh hiệu đức Phật được ghi trong phẩm
Cát tường thiên nữ kinh Kim quang minh
tối thắng vương quyển 8.
Vào thời đức Phật này xuất hiện ở quá
khứ, thiên nữ Cát tường đã trồng các căn
lành nên được quả báo giàu có, an lạc và tự
tại. Nếu người nào chí thành đọc tụng kinh
Kim quang minh tối thắng vương, hàng ngày
đốt các thứ hương thơm, dâng hoa tươi cúng
dường đức Phật này, rồi xưng niệm danh
hiệu thiên nữ Cát tường thì cũng sẽ được
giàu có yên vui.
LƯU LI QUAN ÂM
Cũng gọi Cao vương Quan âm, Hương
vương Quan âm.
Vị Bồ tát hay cứu chúng sinh khỏi các nỗi
khổ ách, là 1 trong 33 ứng thân Quan âm.
Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 18, khoảng năm Thiên bình (534-
537), ông Tôn kính đức ở Định châu tạo
tượng Quan âm,
thường ngày thờ cúng
lễ bái. Sau ông bị giặc
bắt đi. Đêm hôm trước
khi bị hành hình, ông
nằm mộng thấy 1 vị
tăng đến dạy ông đọc
tụng kinh Cao vương
Quan thế âm đủ 1

nghìn biến. Khi tỉnh
dậy ông liền tụng 1
nghìn biến đúng như
lời dạy của vị tăng.
LƯU LI QUAN ÂM
Bồ Tát Quan Âm Lưu Li

L
2991
Đến khi ra pháp trường, ông bị chém 3 lần
mà chỉ gãy dao chứ ông không hề hấn gì.
Quan chức coi pháp trường lấy làm lạ, bèn
tha tội chết. Ông trở về lễ bái tượng Quan
âm, nhìn lên cổ của tượng thấy có 3 vết dao
chém. Từ đó vị Bồ tát này được nhiều người
tín ngưỡng.
Tượng vị Bồ tát này thông thường được
lưu hành là 2 tay bưng bình lưu li, đứng
trong 1 cánh sen nổi trên mặt nước.
[X. Đại đường nội điển lục Q.10; Tập
thần châu Tam bảo cảm thông lục Q.trung;
Phật tượng đồ vựng Q.2].
LƯU MẬT(? - ?)
.....
Học giả Trung quốc, sống vào thời đại
Tống, Nguyên, người chủ trương điều hòa
giữa Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo.
Ông cho rằng Nho giáo là giềng mối dạy
rõ đạo làm người, Phật giáo thì bỏ ngụy về
chân, lợi mình lợi người, còn Đạo giáo thì
chủ trương thanh tĩnh vô vi. Cho nên 3 giáo
đều có ý nghĩa và lợi ích đối với đời sống
con người trong xã hội, không thể thiếu một.
Ông có soạn bộ “Tam giáo bình tâm
luận” (2 quyển), đề là: Tĩnh trai học sĩ Lưu
mật soạn. Trong sách này, ông cực lực bác
bỏ luận điệu bài Phật của các nhà Nho đời
Tống như: Âu dương tu, Chu hi, Trình minh
đạo, Trình y xuyên v.v... mà chủ trương điều
hòa 3 giáo.
LƯU NÃ
Phạm: Ruịa.
Người cắt bỏ nam căn, là 1 trong 5 loại
bất nam.

Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 2 (Đại
54, 1083 thượng), nói: “Lưu nã, Hán dịch là
kiền, hoặc kịch. Dứt nam căn bằng dao”.
[X. luật Thập tụng Q.21]. (xt. Ngũ Chủng
Bất Năng Nam).
LƯU NẠN
Tà ma đến ngăn cản việc làm thiện, đây
là chướng nạn của người tu hành, nên gọi là
Lưu nạn.
Vãng sinh luận chú quyển thượng (Đại
40, 832 hạ), nói: “Thiên ma ở tầng trời thứ 6
cõiDục thường đến chỗ đức Phật gây lưu nạn.”
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.3 (bản Bắc)].
LƯU NHUÊ CHI (1914-?)
........
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Đông hoàn tỉnh Quảng đông.
Ông xuất thân từ quân ngũ, từng học
pháp nơi ngài Nặc na hô đồ khắc đồ. Năm
1949, ông ra ở tại Hương cảng. Năm 1959,
ông đến Ấn độ ở tại tiểu bang Cát lâm, theo
học Pháp vương Đôn châu thuộc phái Ninh
mã ba của Hồng giáo Tây tạng lúc đó đang
cư ngụ tại Ấn độ và được truyền trao pháp
Quán đính, pháp danh là Thư nang trác
(nghĩa là Phúc đức pháp chàng).
Sau khi trở về Hương cảng, ông tích cực
hoằng dương pháp môn Hồng giáo. Ông lần
lượt thành lập Kim cương thừa học hội, Tam
luân Phật học xã, Đôn châu tinh xá tại
Hương cảng và Kim cương thừa học hội tại
Đài loan, đồng thời, ấn hành các kinh điển
Mật giáo.
Ông có các tác phẩm: Tâm kinh mật
nghĩa xiển thuật, Chư gia đại thủ ấn tỉ giáo
nghiên cứu, Đại huyễn hóa đạo dẫn pháp.
LƯU QUÁN ĐÍNH
Cũng gọi Lưu thủy quán đính, Lưu phan

quán đính.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nghi thức đem lá phan quán đính hoặc
tháp thả trôi trên sông biển để làm lợi ích
cho các loài thủy tộc.
LƯU QUÁN ĐÍNH

L
2992
Tức là làm 1 cái tháp, trên treo phan và
những lá của cây mật rồi thả cho trôi trên
mặt nước giúp cho các loài cá, cua, chim
nước, quỉ tộc, xác chết v.v... được kết duyên
với Phật. Nghi thức này không phải chính
thức được nói trong các kinh điển, chỉ do
các bậc cổ đức của Nhật bản dựa theo ý chỉ
trong kinh mà đặt ra. Cách thực hành tùy
theo các tông phái mà khác nhau.
[X. Tịch chiếu đường cốc hưởng tục tập
Q.5].
LƯU QUỐC HƯƠNG (1926- )
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Hành sơn, tỉnh Hồ nam, bút hiệu Viên
hương.
Ông tốt nghiệp trường Sĩ quan Lục quân
và phục vụ trong quân ngũ 13 năm. Ông
tin Phật từ thủa nhỏ. Năm 1958, ông thụ
giới Bồ tát và thờ ngài Đạo an làm thầy
suốt 20 năm. Lúc đầu ông tu tập Thiền
pháp, sau hướng tâm Tịnh độ, niệm Phật
cầu vãng sinh.
Sau khi ra Đài loan, ông làm chủ biên
nguyệt san Sư tử hống và là người sáng lập
ra nguyệt san Thiện tri thức.
Ông có các tác phẩm: Vũ hoa tập, Hồng
lâu mộng dữ Thiền, Thánh tăng Huyền trang
đại sư truyện.
LƯU SA
.....
Cũng gọi Sa hà, Đại lưu sa.
Chỉ cho sa mạc Tháp khắc lạp mã can
(Takla Makan) ở tây bộ tỉnh Tân cương,
Trung quốc.
Ngày xưa, các bậc Cao tăng Trung quốc

sang Ấn độ cầu pháp, như các ngài: Pháp
hiển, Huyền trang v.v... đều có đi qua sa
mạc này.
Điều Cù tát đát na quốc (Phạm: Kustana,
Vu điền) trong Đại đường tây vực kí
quyển 12 mô tả cảnh tượng trong sa mạc,
gió thổi cát bay, 4 bề mù mịt, muốn tìm
hướng đi nhưng không biết hướng nào, chỉ
còn cách nhìn vào xương khô của người chết
làm dấu mà đi!
[X. Thích ca phương chí Q.thượng].
LƯU THIẾT MA (?-?)
........
Ni sư Trung quốc thuộc Thiền tông, sống
vào đời Đường, họ Lưu không rõ pháp danh,
vì cơ phong của sư rất sắc bén nên người đời
gọi là Lưu thiết ma(Lưu mài sắt).
Sư kết 1 ngôi am nhỏ cách Qui sơn, Đàm
châu, 10 dặm, sư tham vấn ngài Qui sơn
Linh hựu và được nối pháp của ngài. Sư cũng
từng tham yết Thiền sư Tử hồ Lợi tung và
thường cùng với các Thiền khách đương thời
bàn về yếu chỉ của Thiền. Sư có công án
“Thiết ma lão tự ngưu” rất nổi tiếng trong
Thiền lâm.
[X. chương Tử hồ Lợi tung trong Cảnh
đức truyền đăng lục Q.10; chương Qui sơn
Linh hựu trong Liên đăng hội yếu Q.7; tắc
24 trong Bích nham lục].
LƯU THÔNG
.....
Gọi đủ: Lưu truyền hoằng thông.
Nhân vương bát nhã kinh sớ quyển
thượng, phần 1, của ngài Cát tạng (Đại 33,
315 hạ), nói: “Lưu nghĩa là tuyên bố; Thông
nghĩa là không tắc nghẽn”.
Vì thế, truyền bá giáo pháp, làm cho
giáo pháp được lưu hành phổ biến, gọi là

Lưu thông.
[X. kinh Tối thắng vương Q.3; Thập địa
nghĩa kí Q.1].
LƯU THÔNG NHẤT NIÊM
...........
Chỉ cho từ ngữ “Nãi chí nhất niệm” nói
trong phần Lưu thông của kinh Vô lượng
LƯU THÔNG NHẤT NIÊM

L
2993
thọ. Đây là pháp tinh yếu mà đức Phật phó
chúc cho bồ tát Di lặc.
LƯU THÔNG PHẦN
........
Phần kết thúc của mỗi bộ kinh, trong đó
ghi lời đức Phật dặn dò các vị đệ tử, phải
truyền bá lưu thông rộng rãi kinh ấy cho
đời sau.
Ngài Đạo an đời Đông Tấn chia kinh
điển làm 3 phần là phần Tựa, phần Chính
tông và phần Lưu thông gọi là “Tam phần
khoa kinh”.
(xt. Tam Phần Khoa Kinh).
LƯU THỦY TRƯỞNG GIẢ TỬ
Tiền thân của đức Phật khi tu hạnh Bồ
tát.
Cứ theo phẩm Lưu thủy trưởng giả tử
trong kinh Kim quang minh quyển 4, có lần
Trưởng giả tử cùng với 2 con tên là Thủy
không và Thủy tạng đi du ngoạn các thành
ấp, thôn làng; khi đến 1 vùng chằm rộng
lớn, thấy 1 cái ao cạn hết nước, cá trong ao
bị ánh nắng thiêu đốt, sắp bị chim thú ăn
thịt. Bấy giờ Trưởng giả tử sinh tâm thương
xót, liền đi tìm các cành cây che mát cho
đám cá, rồi thuê 20 con voi lớn chuyên chở
nước đến, nhờ thế mà đàn cá trong ao được
sống lại. Trưởng giả tử lại mua thức ăn bố
thí cho chúng và niệm danh hiệu Phật, nói
pháp cho chúng nghe. Sau, Trưởng giả tử
hội họp tân khách trong nhà, bày yến tiệc
ăn uống. Bấy giờ mặt đất bỗng nhiên rúng
động, 10 nghìn con cá cùng mệnh chung
trong ngày ấy, chuyển đổi thân cá, sinh lên
cõi trời Đao lợi. Lúc đó, Trưởng giả tử say

rượu, đang nằm trên sân thượng, thấy có 10
nghìn vị thiên tử đến rải vô số trân châu,
anh lạc xung quanh mình, rồi tung hoa trời
để đền ơn cũ. Sau khi thuật lại nhân duyên
ấy đức Phật nói: “Trưởng giả tử Lưu thủy,
nay chính là ta, Thủy không nay là La hầu
la và Thủy tạng nay là A nan, còn 10 nghìn
cá nay chính là 10 nghìn vị thiên tử.
LƯU TÍCH
Đối lại: Khởi đơn.
Dừng lại ở 1 nơi. Khi chư tăng hành cước
thường mang theo tích trượng, nên dừng lại
ở 1 nơi nào gọi là Lưu tích. Ngoài ra, sau khi
giải hạ mà còn ở lại tiếp tục an cư, cũng gọi
là Lưu tích, hay Quải tích.
[X. điều Niên phần hành pháp thứ tự
trong Tăng đường thanh qui Q.3]. (xt. Khởi
Đơn].
LƯU TỐNG VĂN ĐẾ
Vị Hoàng đế của nhà Lưu Tống thuộc
Nam triều tên là Nghĩa long, trị vì từ niên
hiệu Nguyên gia năm đầu đến năm 30 (424-
453); thời gian tại vị của ông được gọi là
“Nguyên gia trị thế”. Nhà vua qui y Phật
giáo và thường hỏi đạo vị cao tăng đương
thời là ngài Tuệ nghiêm.
Năm Nguyên gia thứ 8 (432), ngài Cầu
na bạt ma, người nước Kế tân, đến kinh đô
Kiến nghiệp, ở tại chùa Kì hoàn, giảng các
kinh Hoa nghiêm, Pháp hoa, Thập địa kinh
luận v.v..., ngài lại thiết lập giới đàn ở chùa
Nam lâm, rồi phiên dịch kinh điển đến khi
thị tịch mới thôi. Vua Văn đế rất kính trọng
ngài. Nhà vua còn ban sắc cho vị tỉ khưu ni
Bảo hiền làm Ni tăng chính tại Kinh ấp.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.14; Lương
cao tăng truyện Q.3; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.8].

LƯU TỐNG VŨ ĐẾ
Vị Hoàng đế của nhà Lưu Tống thuộc
Nam triều trị vì từ niên hiệu Vĩnh sơ năm
đầu đến năm thứ 3 (420-422), tên là Dụ.
LƯU TỐNG VŨ ĐẾ

L
2994
Theo lời dự đoán của sa môn Pháp xứng,
thì vua nhận lời thỉnh của vị thần ở Tung
sơn mà lên ngôi Thiên tử, ngài Tuệ nghĩa
cũng xác nhận thuyết này. Sau khi lên ngôi,
vua thiết trai trong nội điện để cúng dường
ngài Đạo chiếu (368-433).
LƯU TƯƠNG
Uống nước đồng sôi, nuốt viên sắt nóng
trong địa ngục.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
(Đại 54, 211 hạ), nói: “Nếu không nghĩ đến
cái khổ uống nước đồng sôi, nuốt viên sắt
nóng ở địa ngục(lưu tương)về sau, thì ai biết
hiện tại đang rước lấy cái họa của tội tặc trụ?”.
LƯU XẢ THỌ HÀNH
Từ gọi chung Lưu đa thọ hành và Lưu
xả thọ hành.
Nghĩa là đức Phật và các vị A la hán Câu
giải thoát của Tứ thiền đều có năng lực kéo
dài hoặc chấm dứt tuổi thọ của mình.
Lưu đa thọ hành nghĩa là bậc A la hán
vì giáo hóa chúng sinh, hộ trì Phật pháp mà
dùng định lực kéo dài tuổi thọ của mình.
Trái lại, xả đa thọ hành nghĩa là bậc A la
hán tự xét thấy rằng mình sống ở đời chẳng
mang lại lợi ích an vui cho người khác được
bao nhiêu, hoặc bị các thứ khổ bệnh bức
bách, cho nên các ngài chấm dứt tuổi thọ
mà nhập diệt trước.
Theo Câu xá luận quang kí quyển 3, thì
vị A la hán phải có đủ 6 thắng duyên mới có
thể lưu đa thọ hành, đó là:
1. Nhân thắng: Phải là bậc A la hán cực
quả của Thanh văn.
2. Giải thoát thắng: Tuy là A la hán

nhưng phải là bậc Thánh đã trừ sạch Phiền
não chướng và Sở tri chướng.
3. Tu tập thắng: Vị A la hán Bất thời
giải thoát trong các bậc Thánh Câu giải
thoát, phải nhờ sự tu tập thiền định thù
thắng, có khả năng xuất định, nhập định
một cách tự tại thì mới có thể được lưu da
thọ hành.
4. Phúc điền thắng: Bố thí các vật dụng
như áo, bát cho chúng tăng để làm nhân
cho lưu đa thọ hành.
5. Y chỉ thắng: Sau khi bố thí liền phát
nguyện nhờ sức bố thí ấy nhất định chiêu
cảm được quả dị thục sống lâu trong đời
hiện tại, rồi vào định Biên tế của Tứ thiền,
vì định này có chỉ và quán đồng đều.
6. Chuyển nghiệp thắng: Sau khi xuất
định, tâm nghĩ miệng nói (Đại 41, 61 trung):
“Ta chiêu cảm được nghiệp dị thục giàu có,
nguyện chuyển thành quả dị thục sống lâu”.
Xả đa thọ hành cũng giống như trước, chỉ
có lời nguyện là khác, tức là: “Ta chiêu cảm
được nghiệp dị thục sống lâu, nguyện chuyển
thành quả dị thục giàu có”.
Trên đây là nói về A la hán, còn Phật
thì dĩ nhiên cũng có 2 thọ hành này. Như
đức Thích tôn vốn có tuổi thọ nhất định
là 120 tuổi, nhưng vì duyên hóa độ đã hết
nên Ngài nhập Niết bàn vào lúc 80 tuổi,
đó tức là “xả đa thọ hành”. Còn sau khi
tuyên bố nhập diệt, Ngài lại kéo dài tuổi
thọ thêm 3 tháng nữa, đó tức là “lưu đa
thọ hành”.
[X. luận Phát trí Q.12; luận Đại tì bà sa
Q.26; luận Thuận chính lí Q.9; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.8; Câu xá luận
sớ Q.16].
LƯU XẢ THỌ HÀNH

M
2997
M
MA
MA
I. Ma.
Cũng gọi Ba, bà.
Tức là chữ (ba) 1 trong 42, 1 trong 50
chữ cáiTất đàm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
Kim cương đính (Đại 18, 339 thượng), nói:
“”Chữ (ba) nghĩa là tất cả pháp trói buộc
đều không thật có”.
Phẩm Thị thư trong kinh Phương quảng
đại trang nghiêm quyển 4 (Đại 3, 560 thượng),
nói: “Khi xướng chữ Ba thì phát ra âm thanh
cởi bỏ tất cả sự trói buộc”. Bởi vì chữ Phạm
Bandhana(ba đà) nghĩa là trói buộc, mà
chữ này bắt đầu bằng chữ Ba ( ), cho nên
xưa nay chữ này được gọi là chữ của sự
trói buộc.
Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển
57 (Đại 9, 765 hạ), nói: “Khi xướng chữ Ba
là vào cửa Bát nhã ba la mật, gọi là Kim
cương tràng”.
[X. phẩm Văn tự trong kinh Niết bàn
Q.8 (bản Nam); phẩm Quảng thừa trong
kinh Đại phẩm bát nhã Q.5; phẩm Đà la ni
trong kinh Phóng quang bát nhã Q.4; phẩm
Cụ duyên trong kinh Đại nhật Q.2; phẩm
tập học kĩ nghệ trong kinh Phật bản hạnh
tập Q.11; phẩm Quán trong kinh Quang tán
bát nhã Q.7; phẩm Tự mẫu trong kinh Văn
thù sư lợi vấn Q.thượng].
II. Ma.
1. Trợ từ nghi vấn đặt ở cuối câu (phần

nhiều dùng trong các bộ ngữ lục của Thiền
tông).
Thiền quan sách tiến (Đại 48, 1101
thượng), nói: “Ban ngày tỉnh táo làm chủ
được chăng?(tác đắc chủ ma?).
Đáp: Làm được!
Lại hỏi: Trong giấc mộng làm chủ được
chăng?
Đáp: “Làm được!”.
Chữ Ma cũng được dùng trong các câu
nghi vấn, tức trong lời văn có hàm ý bất
định, hoặc có ngữ khí phản vấn, phản ngữ.
2. Đặt ở cuối câu điều kiện, mang ngữ
khí nhấn mạnh, giả định: Nếu như... thì...
Chữ này cũng còn được dùng khi nêu lên
chủ đề, như: Về... mà nói... thì...
Thiền quan sách tiến (Đại 48, 1098 hạ),
nói: “Nhĩchư nhân yếu tham thiền ma?
Tu thị phóng hạ trứ:Các ông muốn tham
thiền chăng? Nếu thế thì phải buông bỏ
hết!”.
3. Tiếp Vĩ ngữ. Như thậm ma, thập ma,
na ma, nhẫm ma, tác ma, dữ ma.
[X. chương Lục tổ Tuệ năng trong Tổ
đường tập Q.2].

M
2998
MA
..
Cũng gọi Mãng, Minh.
Là chữ (ma), 1 trong 42, 1 trong 50
chữ cái Tất đàm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Kim
cương đính cho rằng, chữ Ma tức biểu thị
nghĩa vào các pháp “ngã sở” là bất khả đắc.
Phẩm Thị thư trong kinh Phương quảng
đại trang nghiêm quyển 4 thì cho rằng, khi
xướng chữ Ma có thể phát ra âm thanh
tiêu diệt tất cả sự kiêu mạn. Kinh Hoa
nghiêm quyển 33 (bản dịch cũ) nói, khi
xướng chữ Ma thì nhập vào môn Bát nhã
ba la mật. Còn phẩm Tập học kĩ nghệ trong
kinh Phật bản hạnh tập quyển 11 thì nói
(Đại 3, 704 trung): “Khi xướng chữ Ma thì
phát ra âm thanh nói về sinh tử là tất cả sự
khủng bố rất đáng sợ” v.v... Sở dĩ chữ Ma
có các nghĩa trên là vì những tiếng Phạm
mamatà(ngã),mamakàra(ngã sở= của
ta), mada(kiêu mạn)v.v... đều bắt đầu bằng
chữ “ma”.
[X. phẩm Quảng thừa trong kinh Đại
phẩm bát nhã Q.5; phẩm Đà la ni trong kinh
Phóng quang bát nhã Q.4; phẩm Tự mẫu
trong kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng;
kinh Đại bát niết bàn Q.8 (bản Bắc); phẩm
Cụ duyên trong kinh Đại nhật Q.2].
MA
..
Phạm,Pàli: Màra.
Gọi đủ: Ma la. Cũng gọi Ác ma.
Hán dịch: Sát giả, Đoạt mệnh, Năng đoạt
mệnh giả, Chướng ngại.

Chỉ cho loại ác quỉ thần chuyên cướp
lấy mệnh sống con người và làm trở ngại các
việc thiện.
Cứ theo phẩm Hàng ma trong kinh Phổ
diệu quyển 6, khi đức Phật thành đạo, ma
vương Ba tuần sai 4 ma nữ tên là Dục phi,
Duyệt bỉ, Khoái quan và Kiến tòng đến não
loạn đức Phật.
Theo phẩm Đao lợi thiên trong kinh
Trường a hàm quyển 20 và kinh Quá khứ
hiện tại nhân quả quyển 3, thì Ma vương là
Tha hóa tự tại thiên, trụ ở tầng trời thứ 6
của cõi Dục, là vị thần chuyên phá hoại chính
pháp, được gọi là Thiên tử ma, hoặc Thiên
ma Ba tuần.
Còn theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
27, thì ma vương Ba tuần có đầy đủ 5 lực là
sắc lực, thanh lực, hương lực, vị lực và tế
hoạt lực.
Kinh Phật bản hạnh tập quyển 12 thì
nêu ra 12 thứ ma quân là: Tham muốn, hay
tức giận, đói khát lạnh nóng, tình ái đắm
đuối, ngủ nghỉ, kinh hãi khiếp sợ, ngờ vực,
sân hận phẫn nộ, tranh giành danh lợi, ngu
si không trí, tự cao khoe khoang và thường
chê bai người khác.
Nói theo nội quán thì tất cả những gì
làm não loạn chúng sinh như phiền não,
nghi hoặc, mê luyến v.v... đều gọi là ma;
chướng ngại do thân tâm của mình sinh ra,
gọi là nội ma, chướng ngại từ bên ngoài đến,
gọi là ngoại ma, cả 2 gọi chung là Nhị ma.
Theo luận Đại trí độ quyển 5 thì ngoài thực
tướng các pháp, còn tất cả đều là ma.
Luận Du già sư địa quyển 29 nêu ra 4
loại ma:
1. Ngũ uẩn ma, cũng gọi Ấm ma, Uẩn
ma, Ngũ chúng ma, Ấm giới nhập ma. Năm

uẩn hay sinh ra các thứ khổ não, là nhân
duyên cướp mất mệnh sống.
2. Phiền não ma: Phiền não thường
mang lại khổ đau từ lúc sinh ra cho đến khi
chết.
3. Tử ma: Chính cái chết được gọi là Tử
ma.
4. Thiên tử ma, cũng gọi Thiên ma.
Những cái làm chướng ngại sự giải thoát
sinh tử.
Tứ ma thêm “tội ma” thành Ngũ ma,
MA

M
2999
hoặc Tứ ma thêm 4 tâm điên đảo như vô
thường, vô ngã v.v... thành Bát ma.
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
quyển 29 thì nêu 10 loại ma: Uẩn, phiền
não, nghiệp, tâm, tử, thiên, thiện căn, tam
muội, thiện tri thức, bồ đề pháp trí.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 6, phần đầu, thì tổng hợp các loại ma
chia thành 2 thứ: Phần đoạn ma và Biến
dịch ma. Phần đoạn ma là Phiền não chướng,
ngăn trở sự chứng đạo của hàng Nhị thừa,
còn Biến dịch ma tức là Sở tri chướng, ngăn
ngại sự chứng đạo của hàng Bồ tát. Phần
đoạn và Biến dịch mỗi loại lại có 4 ma, cộng
thành 8 ma.
Ngoài ra, Ma ha chỉ quán quyển 8, hạ,
có nói rất rõ về các ma chướng sinh khởi
trong khi tu thiền.
Về phương pháp đối trị ma thì có thể
niệm tam qui, ngũ giới hoặc tụng chú trừ
ma, niệm Phật v.v... Trong pháp tu Mật giáo
thường hạn chế 1 khu vực nhất định có kết
giới pháp, để ngăn ngừa sự xâm nhập của
ma chướng.
[X. kinh Tạp a hàm quyển 39; kinh Hàng
ma trong Trung a hàm Q.30; kinh Phật bản
hạnh tập Q.26; phẩm Phá ma trong Phật sở
hành tán Q.3; Huyền ứng âm nghĩa Q.24;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ, Tuệ lâm âm nghĩa
Q.12, 25]. (xt. Ác Ma).
MA CA
.....
Phạm:Màlikà.
Cũng gọi Ma lỗ ca,
Ma lâu ca, Ma lợi ca.

Một loại dây leo
như sắn, bìm, mây,
song... thường quấn
quanh các thân cây,
ví dụ các dục, tham,
sân v.v... trói buộc
chúng sinh.
Luận Du già sư địa quyển 18 (Đại 30, 377
thượng), nói: “Chúng sinh bị các dục tham,
khuể, tầm, tư trói buộc, giống như dây leo
ma lỗ ca ở thế gian quấn quanh thân cây rừng”.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.22; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.26].
MA CẢNH
Cảnh địa của Ma chướng.
Tây phương hợp luận quyển 5 (Đại 47,
402 hạ), nói: “Vì thế nên biết, ngoài tâm mà
thấy Phật thì đó là cảnh ma. Tại sao? Vì
ngoài tâm không có 1 pháp nào”.
MA CHUYÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Mài gạch, người tu đạo mà còn có chỗ
mong cầu thì rốt cuộc không thành tựu được
gì, giống như mài gạch mong thành gương.
Chương Nam nhạc Hoài nhượng trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 5, ghi: “Mã
tổ Đạo nhất trọn ngày ngồi thiền, muốn cầu
thành Phật. Một hôm, Thiền sư Nam nhạc
Hoài nhượng đến trước cửa am của Mã tổ
ngồi mài gạch, Mã tổ hỏi:
Sư
mài gạch để làm gì?
Nam nhạc đáp:
Để
làm gương.
Mã tổ nói:
Mài
gạch mà thành gương sao được?

Nam nhạc nói:
Nếu
mài gạch không thành gương, thì
ngồi thiền cũng chẳng thành Phật!”
(xt. Nam Nhạc Ma Chuyên).
MA CHƯỚNG
Ma chướng làm trở ngại Phật đạo và việc
tu tập các thiện pháp, vì muốn nhấn mạnh
ý nghĩa chướng ngại nên dùng chung cả
Phạm và Hán mà gọi là Ma chướng. Các
MA CHƯỚNG
Cây Ma La

M
3000
phiền não thường ngăn ngại sự thành tựu
Phật đạo nên cũng gọi là Ma chướng.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 5, phần 1, dùng thí dụ về sáng và
tối, bảo rằng ma chướng thường ngăn trở
Chỉ quán.
(xt. Ma, Ma Quân).
MA CỐC BẢO TRIÊT (?-?)
Thiền tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, pháp hiệu Bảo triệt.
Sau khi xuất gia, sư tham yết ngài Mã tổ
Đạo nhất và được nối pháp của ngài. Về
sau, sư đến ở núi Ma cốc(cũng gọi núi Ma
dục) tại Bồ châu (Sơn tây) xiển dương Thiền
phong. Sư có những công án nổi tiếng như:
Ma cốc chấn tích, Ma cốc thủ cân, Phong
tính thường trụ v.v... được lưu truyền trong
Thiền lâm.
[X. Tổ đường tập Q.15; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.7].
MA CỐC CHẤN TÍCH
Cũng gọi Ma cốc trì tích, Ma cốc lưỡng
xứ chấn tích, Ma cốc chấn tích nhiễu sàng.
Tên công án trong Thiền lâm.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa ngài Ma cốc và 2 vị pháp huynh
là Chương kính Hoài uẩn, Nam tuyền Phổ
nguyện.
Tắc 31, Bích nham lục (Đại 48, 236 hạ),
nói: “Ma cốc cầm gậy đến ngài Chương kính,
đi quanh giường Thiền 3 vòng, dộng gậy
xuống đất 1 cái, rồi đứng lặng yên. Chương
kính nói: “Phải! Phải! Sau đó, Ma cốc lại
đến ngài Nam tuyền, đi quanh giường Thiền
3 vòng, dộng gậy xuống đất 1 cái, rồi đứng

lặng yên. Ngài Nam tuyền nói: Không phải!
Không phải!
Ma cốc hỏi: Vì sao Hòa thượng nói không
phải?
Ngài Nam tuyền đáp:
Chương
kính thì phải, còn ông thì
không phải. Đây là sức gió xoay chuyển, cuối
cùng thành bại hoại”.
MA CỐC TỰ
........
Chùa ở Trung thanh nam, Hàn quốc,
hiệu là Thái hoa sơn, được sáng lập vào thời
đại Hưng đức vương (826-835) nước Tân la.
Có thuyết cho rằng chùa này do ngài Phổ
chiếu nước Tân la xây cất, nay là 1 trong 31
bản sơn của Phật giáo Hàn quốc.
Chùa hiện có các kiến trúc như: Đại
hùng bảo điện, Đại quang bảo nghiêm, Linh
sơn điện, Đại hương các, tháp đá 5 tầng và
8 ngôi am. Trong đó, tòa tháp đá 5 tầng
thân thon cao, được xây trên cái nền 2 tầng,
góc tháp treo những cái chuông gió, trên
đỉnh đặt 1 bảo tháp nhỏ bằng đồng xanh
theo kiểu tháp Lạt ma, là di vật quí giá để
nghiên cứu về
tháp Lạt ma.
Hiện chùa này
cai quản 99 tự
viện phụ
thuộc, trong
đó, Giáp tự ở
núi Kê long,
do ngài Từ
tạng khai sáng
vào thời Tân
la cũng rất nổi
tiếng.

MA CUNG
.....
Chỗ ở của ác ma.
Kinh Tâm địa quán quyển 5 (Đại 3, 314
trung), nói: “Nếu phát tâm cầu xuất gia,
nhàm chán thế gian tu Phật đạo, thì ma cung
ở 10 phương đều rúng động, người ấy mau
chứng thân Pháp vương”.
MA CUNG
Tháp đá 5 tầng ở chùa Ma Cốc

M
3001
MA DA PHU NHÂN
Ma da, Phạm,Pàli:Mahàmàyà.
Cũng gọi Ma ha ma da, Ma ha ma tà.
Hán dịch: Đại huyễn hóa, Đại thuật,
Diệu.
Mẹ của đức Thích tôn, phu nhân của
vua Tịnh phạn (Phạm: Zuddhodana) ở
thành Ca tì la vệ (Phạm:Kapilavastu) tại
Ấn độ thời xưa. Bà là con của vua Tu bồ
đề (Phạm:Subhùti) ở thành Thiên tí
(Phạm:Devadaha), sau khi sinh đức Thích
tôn được 7 ngày thì Bà qua đời. Theo truyền
thuyết, Bà được sinh lên cõi trời Đao lợi
(Phạm:Tràyastriôza, tầng thứ 2 trong 6
tầng trời cõi Dục), có lần đức Thích tôn
lên cung trời này nói pháp cho mẫu hậu
nghe.
[X. kinh Tạp a hàm Q.19; Vị tằng hữu
pháp trong kinh Trung a hàm Q.8; kinh Du
hành trong Trường a hàm Q.4; kinh Tăng
nhất a hàm Q.28; phẩm Giáng thân trong
kinh Tu hành bản khởi Q.thượng; kinh Quá
khứ hiện tại nhân quả Q.1; phẩm Hiền kiếp
vương chủng trong kinh Phật bản hạnh tập
Q.5; phẩm Thụ hạ đản sinh trong kinh Phật
bản hạnh tập Q.8; kinh Chúng hứa ma ha
đế Q.3].
MA DIÊT
.....
Tiêu diệt, tiêu mất. Nghĩa là tất cả các
pháp hữu vi đều vô thường, mỗi ngày cứ
hao mòn dần, cuối cùng thì tiêu diệt, không
thường trụ.
Kinh Đại bảo tích quyển 96 (Đại 11,
542 thượng), nói: “Núi Tu di cũng khô

cháy, sông biển rồi cũng cạn kiệt, cuối
cùng tất cả sẽ tiêu diệt mà trở về hư
không”.
[X. Hồi hướng nghĩa tam môn phân biệt
trong Đại thừa nghĩa chương Q.9].
MA DUYÊN
.....
Chỉ cho quyến thuộc của ác ma, chuyên
gây trở ngại cho người tu hành Phật đạo,
hoặc chỉ cho sự phương hại do ma vương
tạo ra.
MA ĐA LA THẦN
...........
Cũng gọi Ma đát la, Ma đô la.
Vị thần thủ hộ Thường hành tam muội
đường ở chùa Diên lịch tại Nhật bản, cũng
là Bản tôn của đàn Huyền chỉ qui mệnh.
Về nguồn gốc của vị thần này không được
rõ. Nhưng theo truyền thuyết thì là vị thần
mà vị Đại sư Từ giác Viên nhân thuộc tông
Thiên thai, Nhật bản cảm được khi ngài đáp
thuyền trên đường từ Trung quốc trở về
Nhật bản. Người tu niệm Phật lúc sắp mệnh
chung được vị thần này giữ gìn che chở, giúp
cho được chính niệm vãng sinh.
Về hình tượng, vị thần này đầu chít khăn
kiểu đời Đường, Trung quốc, mình mặc áo
thợ săn kiểu Nhật bản, 2 tay đánh trống; 2
đồng tử hầu 2 bên, đầu đội mũ phong chiết
màu đen, tay cầm búp lá sen với tư thế đang
nhảy múa, trong áng mây trên đỉnh có vẽ 7
ngôi sao Bắc đẩu.
[X. Ma đát lợi thần kí; Nhật bản Thiên
thai sử biệt sách; Ma đa la thần khảo (Đông
dương triết học 26, phần 12].
MA ĐA LỢI THỦ
...........
Phạm:Màtarizvan.

Tên vị thần được nói đến trong kinh Lê
câu phệ đà của Bà la môn giáo Ấn độ.
Theo truyền thuyết thần thoại của Bà la
môn giáo thì vị thần này ở trong hư không,
phát hiện được lửa ẩn giấu và dùng phương
pháp ma sát mà lấy được lửa từ trên trời, rồi
giao lại cho tiên nhân Ba lợi hỗ (Phạm:
MA ĐA LỢI THỦ

M
3002
Bhfgu). Vì vị thần này là vị đầu tiên lấy lửa
từ nơi thiên thần cung cấp cho loài người,
nên cũng được gọi là thần lửa.
MA ĐA THỂ VĂN
Từ ngữ gọi chung các mẫu tự Tất đàm.
Ma đa là phiên âm của chữ Phạm:
Màtfkà, nghĩa là nguyên âm, có tất cả 16
chữ, được chia làm 2 phần:
1. Mười hai âm(cũng gọi 12 vần): Từ chữ
(a) đến (a#).
2. Nguyên âm riêng: Gồm 4 âm, từ chữ
(f) trở xuống, tính chất khác với những
chữ trước.
Thể văn là Hán dịch từ tiếng Phạm
Vyaĩjana, tức là phụ âm, có tất cả 35 chữ,
cũng được chia làm 2 phần:
1. Năm loại thanh: Gồm 25 âm. Năm
loại thanh này chỉ cho 5 âm: Cổ họng, hàm
ếch, lưỡi, răng và môi, gồm các chữ từ (ka)
trở xuống đến chữ (ma).
2. Thanh biến khẩu, cũng gọi Thanh mãn
khẩu: Gồm 10 chữ từ chữ (ya) trở xuống.
Ma đa(nguyên âm) và Thể văn(phụ âm)
cùng với chữ Hán dịch của chúng có nói trong
phẩm Thích tự mẫu của kinh Du già Kim
cương đính do ngài Bất không dịch vào đời
Đường, được trình bày theo biểu đồ sau đây:
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.8 (bản
Bắc); phẩm Thị thư trong kinh Phương
quảng đại trang nghiêm Q.4; Đại bát niết
bàn kinh nghĩa kí Q.4; Tất đàm tự kí; Tất
đàm tạng Q.5; Đại đường tây vực kí Q.2].
(xt. Tất Đàm).
MA ĐÀ NA QUẢ
Ma đà na, Phạm,Pàli:Madana.

Cũng gọi Mạt đạt na, Ma đạt na, Ma đà
la.
Hán dịch: Túy nhân quả.
Tên khoa học: Datura metel.
Một loại thực vật thuộc họ cà, quả nó ăn
vào có thể làm cho người ta say.
Loại cây này phần nhiều mọc ở vùng cao
nguyên miền Tây Ấn độ, vỏ và nhựa cây
đều có chất độc, có thể dùng làm thuốc.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 18 (Đại 54, 419
hạ), nói: “Quả Mạt đạt na là tên quả ở các
nước Tây vực, Trung quốc không có loại quả
này. Quả to bằng quả cau. Vì ăn vào khiến
người ta say nên cũng gọi là Túy nhân quả
(quả làm người say). Có thể được dùng làm
thuốc”.
[X. kinh Thắng thiên vương bát nhã ba
la mật Q.7; Phiên Phạm ngữ Q.10; Huyền
ứng âm nghĩa Q.23].
MA ĐÀN
.....
Đối lại: Phật đàn.
Nghĩa là làm việc bố thí(đàn)mà phương
hại cho chính đạo thì đó là hạnh bố thí của
ma. Tâm có phiền não nhiễu loạn mà làm
việc bố thí, hoặc vì mong cầu quả báo trong
3 cõi mà bố thí thì đều gọi là Ma đàn.
Luận Đại trí độ quyển 12 (Đại 25, 145
trung), nói: “Đàn có 2 loại: Ma đàn và Phật
đàn. Nếu bị giặc phiền não xâm đoạt, lo buồn
sợ hãi mà bố thí thì đó là Ma đàn (...). Nếu
có tâm thanh tịnh mà bố thí, Ma Đa Thể Văn không có giặc
MA ĐÀN

M
3003
phiền não, không có gì sợ hãi, được đến Phật
đạo, thì đó là Phật đàn”.
[X. Ma ha chỉ quán Q.8 hạ].
MA ĐẠO
.....
Cũng gọi Ma la đạo.
Chỉ cho hành vi của ác ma, hoặc thế giới
của ác ma.
Kinh Lăng nghiêm quyển 6 (Đại 19, 131
hạ), nói: “Cho dù có đa trí và thiền định
hiện tiền mà không đoạn dâm thì chắc chắn
cũng sẽ rơi vào Ma đạo”.
MA ĐÁT LÍ CA
Phạm:Màtfkà.
Pàli: Màtikà.
Cũng gọi Ma trất lí ca, Ma đế lợi ca, Ma
đắc lạc già, Ma di.
Hán dịch: Mẫu, Bản mẫu, Trí mẫu, Hành
mẫu, Luận mẫu, Hành cảnh giới.
Danh từ gọi chung cho Ưu ba đề xá
trong 12 thể tài kinh và A tì đạt ma tạng
trong Tam tạng là bộ phận chuyên nghiên
cứu và phân tích kĩ tính tướng của các pháp
để làm cho giáo nghĩa chân chính của Phật
giáo sáng tỏ.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 81,
thì trong các kinh, bộ phận mà đức Thế
tôn phân biệt tính tướng của các pháp, rồi
giải thích rõ ràng thấu đáo ý nghĩa của
chúng, thì gọi là Ma đát lí ca. Còn những
tác phẩm trong đó các bậc Thánh đệ tử
tường thuật việc các Ngài chứng đắc đế lí
và luận giải rõ ràng về tính tướng các pháp,
thì gọi là A tì đạt ma tạng(Luận tạng), cũng
gọi Ma đát lí ca.

Huyền ứng âm nghĩa quyển 16, 23 cho
rằng vì Ma đát lí ca có năng lực sinh ra trí và
hành nên dịch là Mẫu(mẹ).
Du già luận kí quyển 5, thượng (Đại 42,
403 trung), nói: “Ma đát lí ca, Hán dịch là
Bản mẫu, tức là tập hợp ý nghĩa các kinh để
bàn giải rõ ràng, làm phát sinh nghĩa đặc
biệt trong các kinh, vì thế gọi là Bản mẫu”.
Ngoài ra, trong các luận thư của Phật
giáo Nam truyền, phần đặt ở đầu bộ luận,
hoặc ở đầu chương để nêu rõ cương yếu,
cũng gọi là Ma đát lí ca.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.13; luận Du già
sư địa Q.85; luận A tì đạt ma thuận chính lí
Q.44; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.2]. (xt. A Tì Đạt Ma, Ưu Ba Đề Xá).
MA ĐẠT QUỐC
Ma đạt, Phạm:Madra,Pàli:Madda.
Tên 1 vương quốc ở Ấn độ cổ đại, thủ
đô là Sa kiệt la (Pàli:Sàgala).
Cứ theo Trưởng lão ni kệ kinh chú (Pàli:
Thìg. A.), thì có 1 vị tỉ khưu ni, dòng dõi
vua chúa, tên là Sấm ma (Pàli:Khemà)
sinh ở Sa kiệt la tại nước Ma yết đà (Phạm,
Pàli: Magadha). Nhưng theo kinh Thí dụ
(Pàli: Apadàna), được dẫn dụ trong bản
chú này thì vì có câu “Tại Sa kiệt la của nước
Ma đạt” nên có thuyết suy đoán rằng nước
Ma đạt là 1 nước dưới quyền bảo hộ của
nước Ma yết đà.
MA ĐĂNG GIÀ
Phạm,Pàli: Màtaíga.
Cũng gọi Ma đặng già.
Gọi tắt: Ma trừng.
Hán dịch: Hữu chí, Kiêu dật, Ác tác
nghiệp.
Từ gọi chung những người đàn ông thuộc
giai cấp tiện dân ở Ấn độ. Trái lại, những

người đàn bà tiện dân thì gọi là Ma đăng kì
(Phạm,Pàli:Màtaígi).
Du già luận kí Q.23 thượng (Đại 42, 829
hạ), nói: “Ma đăng kì tức là những tiện dân
đàn bà, còn những tiện dân đàn ông thì gọi
là Ma đăng già, đây là 2 danh từ chung.
M A ĐĂNG GIÀ

M
3004
Những người đàn bà này chỉ sống bằng nghề
quét rác”.
Trong kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 1, có chép truyện 1 Ma đăng
già nữ tên là Bát cát đế, từng dụ dỗ ngài A
nan; dâm nữ này xuất thân từ chủng tộc
Chiên đà la, là giai cấp tiện dân thấp nhất.
[X. Nhị thập duy thức thuật kí Q.hạ;
Huyền ứng âm nghĩa Q.22].
MA ĐĂNG GIÀ TIÊN NHÂN
Cũng gọi Mạt đăng già tiên nhân.
Vị tiên tu thiền định trong rừng núi ở
thời quá khứ.
Cứ theo Duy thức nhị thập luận thập
kí quyển hạ, thì thủa xưa có tiên nhân Ma
đăng già, hình dáng rất xấu xí, tu được 5
thứ thần thông, thường ngồi thiền định
trong núi. Bấy giờ, có 1 dâm nữ được vua
yêu quí, nhưng vì xúc phạm nhà vua nên
bị đuổi. Dâm nữ đi vào trong núi, thấy tiên
nhân xấu xí, cho vị tiên nhân là điềm chẳng
lành, lại nghĩ mình bị vua đuổi cũng là
chẳng lành, nếu trả lại điềm chẳng lành
này thì chắc sẽ được tốt lành. Nghĩ rồi, dâm
nữ liền sai thị tì lấy nước phân dội lên mình
tiên nhân, vị tiên nhẫn chịu, không hề có
ý sân hận, ngay lúc ấy có vị đệ tử Bà la
môn tắm giặt cho tiên nhân, còn dâm nữ
kia hôm sau lại được vua yêu dấu. Không
bao lâu, vị Quốc sư cũng có việc buồn rầu,
dâm nữ kia liền nói với Quốc sư là nếu trả
lại việc chẳng lành cho tiên nhân thì sẽ có
được điều tốt lành. Quốc sư làm theo lời
nàng, đem nước phân dội lên người tiên,
vị tiên nhân lại nhẫn chịu, người đệ tử Bà

la môn cũng lại tắm giặt cho tiên nhân, sau
đó Quốc sư được điều tốt lành. Về sau, nhà
vua muốn xâm lăng nước khác, Quốc sư
khuyên vua, nếu đem điều chẳng lành đến
cho vị tiên nhân thì chắc chắn được việc
tốt lành. Nhà vua liền đi vào núi, dội nước
phân lên đầu tiên nhân, rồi về cất quân
chinh phạt nước khác, quả nhiên thắng lợi.
Từ đó, hễ gặp việc trái ý, vua lại sai người
dội nước phân lên mình tiên nhân. Và cũng
từ đó, tiên nhân không còn nhẫn chịu được
nữa, tâm sinh sân hận, bèn hóa phép tuôn
mưa đá xuống, người trong nước đều chết
hết, chỉ có người đệ tử Bà la môn thường
chăm sóc, hầu hạ tiên nhân là may mắn
được sống sót, trong giây lát, cả nước biến
thành rừng núi, gọi là rừng Ma đăng già.
MA ĐẦU
.....
Cũng gọi Ma chủ.
Chức vụ vị tăng trông nom nhà giã gạo
trong Thiền lâm.
Điều liệt chức tạp vụ trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1133
thượng), nói: “Ma chủ đứng đầu nhà giã gạo,
là chức vụ quan trọng đối với việc cung cấp
gạo và mì cho đại chúng, phải chọn người
có đạo tâm, am hiểu công việc xay giã để giữ
chức này”.
[X. điều Ma đầu Viên đầu Trang chủ giải
viện chủ trong Thiền uyển thanh qui Q.4;
môn Chức vị trong Thiền lâm tượng khí
tiên].
MA ĐẦU CƯU LA SƠN
..............
Ma đầu cưu la, Phạm,Pàli:Madhukula.
Hán dịch: Mật chủng sơn.
Núi ở nước Ma yết đà (Phạm,Pàli:

Magadha) thuộc Trung Ấn độ.
Thủa xưa, khi đức Thế tôn giáo hóa Ca
diếp, được 1 chiếc áo phẫn tảo trong rừng,
bấy giờ trời Đế thích biết đức Thế tôn muốn
giặt chiếc áo ấy, liền đến núi Ma đầu cưu la,
mang về 1 tảng đá lớn và đặt ở bên bờ ao, để
tiện cho việc đức Thế tôn giặt áo.
[X. luật Tứ phần quyển 11, 33; Phiên
Phạm ngữ Q.9].
MA ĐẦU CƯU LA SƠN

M
3005
MA ĐÍNH
.....
Đức Phật dùng tay xoa đỉnh đầu các vị
đệ tử để phó chúc Đại pháp hoặc thụ kí việc
thành Phật trong vị lai.
Phẩm Chúc lụy trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 52 hạ), nói: “Đức Phật Thích ca
mâu ni từ tòa ngồi đứng dậy, hiện đại thần
lực, đưa tay phải xoa đỉnh đầu của vô lượng
Đại Bồ tát”.
Truyền pháp thất nội mật thị văn kí cũng
chép, đức Phật nhỏ 3 giọt nước của 4 biển
lớn trên đỉnh đầu ngài Ca diếp, rồi xoa đầu
mà phó chúc Đại pháp.
MA GIÁO
Danh từ do giai cấp địa chủ đời Tống,
Trung quốc, dùng để chê bai Minh giáo.
Minh giáo là 1 tổ chức tông giáo bí mật
phát triển từ Ma ni giáo mà thành, không
thờ thần quỉ, chỉ thờ Ma ni, thời bấy giờ
thường được phong trào nông dân khởi
nghĩa lợi dụng. Giai cấp địa chủ liền đổi chữ
Ma (..) thành chữ Ma (..), rồi vu khống
Ma ni (.....) là Ma vương ( ), Minh
giáo ( ) là Ma giáo ( ).
Vì giáo phái này ăn chay, kiêng rượu nên
cũng gọi là “ăn chay thờ ma”.
MA GIỚI
Giữ giới với mục đích cầu danh tiếng và
lợi dưỡng.
Nếu vì sợ hãi sức mạnh bên ngoài mà tu
hạnh nhẫn nhục, thì gọi là Ma nhẫn; nếu vì
cầu tiếng tăm lợi lộc mà tu hành tinh tiến,
thì gọi là Ma tinh tiến; tà thiền trái với chính
lí gọi là Ma thiền; tà tuệ sa vào lưới kiến giải

phân biệt gọi là Ma tuệ.
Ma ha chỉ quán quyển 8, hạ (Đại 46, 116
hạ), nói: “Từ nhiều kiếp lâu xa đến nay, bị
ma sai khiến, nên khởi ma đàn để cầu quả
báo, trì ma giới để mong lợi dưỡng; thực
hành ma nhẫn vì sợ người khác, tập ma tinh
tiến để cầu tiếng tăm, được ma thiền vì lầm
quỉ pháp, ưa thích ma tuệ vì mắc lưới kiến
giải phân biệt”.
Ngoài ra, những việc khiến cho người ta
sinh ra phiền não, phá tâm hoan hỉ, hủy
hoại pháp thân tuệ mệnh, dấy lên niệm
tưởng tà bậy, cướp đoạt công đức của người
v.v... gọi là Ma bệnh.
[X. Ma ha chỉ quán Q.8, thượng].
MA GIỚI
.....
I. Ma Giới.
Cũng gọi Ma đạo.
Chỉ cho cảnh giới của ác ma.
Kinh Thủ lăng nghiêm tam muội quyển
hạ (Đại 15, 639 hạ), nói: “Ma giới “như” tức
là Phật giới “như”; Ma giới như, Phật giới
như, không hai không khác”.
II. Ma Giới.
Chỉ cho các cõi trời: Tha hóa tự tại, Hóa
lạc, Đâu suất và Dạ ma trong 6 tầng trời của
cõi Dục.
MA HA
.....
Phạm:Pàli: Mahà.
Cũng gọi Mạc ha, Ma hạ, Ma hê.
Hán dịch: Đại.
Hàm ý là nhiều, lớn, thù thắng, mầu
nhiệm.
Luận Đại trí độ quyển 3 (Đại 25, 79
trung), nói: “Ma ha, Trung quốc dịch là đại
(lớn), hoặc đa(nhiều), hoặc thắng(thù

thắng).
MA HA BA XÀ BA ĐỀ
Phạm:Mahàprajàpatì.
Pàli: Mahàpajàpatì.
MA HA BA XÀ BA ĐỀ

M
3006
Cũng gọi Ma ha bát lạt xà bát để, Ma ha
ti da hòa đề.
Gọi tắt: Ba xà ba đề, Ba đề phu nhân.
Hán dịch: Đại ái đạo, Đại thắng sinh chủ,
Đại sinh chủ, Đại thế chủ.
Hoặc gọi: Ma ha pha la xà bát đề cù đàm
di (Phạm:Mahàprajàpatì-gautamì, Pàli:
Mahàpajàtì-gotamì).
Hán dịch: Đại ái đạo cù đàm di, Cù đàm
di đại ái.
Gọi tắt: Cù đàm di.
Là di mẫu của Thái tử Tất đạt đa, em gái
của Hoàng hậu Ma ha Ma da, con của vua
Thiện giác thành Thiên tí ở Ấn độ cổ đại.
Đức Thích tôn sinh ra được 7 ngày thì
mẹ Ngài là Ma da phu nhân qua đời, Ngài
được di mẫu thay thế nuôi nấng. Năm năm
sau khi đức Thích tôn thành đạo thì vua
Tịnh phạn cũng mệnh chung, bà Đại ái đạo
dẫn Da du đà la và 500 phụ nữ thuộc dòng
họ Thích ca đến xin đức Thích tôn được
xuất gia và đức Phật đã hứa khả. Đây là
những vị tỉ khưu ni đầu tiên trong giáo đoàn
của Phật giáo. Sau khi xuất gia, chính bà đã
lãnh đạo các tỉ khưu ni, trụ ở ni viện gần
tinh xá, truyền giới Cụ túc cho nữ chúng,
giúp đỡ đức Phật rất nhiều trong việc hóa
đạo. Về sau, vì không nỡ trông thấy đức Phật
nhập diệt, nên trước đó 3 tháng, bà ngồi kết
già trong thành Tì xá li, vào Sơ thiền rồi
dần dần vào đến Tứ thiền thiên và xả bỏ
thân mệnh, bấy giờ chư thiên trong cõi Dục
đều tiếc thương than khóc.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.9; kinh
Trung bản khởi Q.hạ; kinh Hiền ngu Q.3,

12; luật Tứ phần Q.12; luật Ngũ phần Q.29;
Câu xá luận quang kí Q.14].
MA HA BÀ LA ĐA
..............
Phạm:Mahàbhàrata.
Cũng gọi Bà la đa thư, Đại chiến thư.
Là bộ Đại tự sự thi được viết bằng tiếng
Phạm của dân tộc Ấn độ đời xưa. Tương
truyền do tiên nhân Tì da sa (Phạm:Vyàsa)
soạn, nhưng có thuyết cho rằng Tì da sa chỉ
là người biên chép. Sử thi này được truyền
miệng nhau hàng mấy thế kỉ trước Tây lịch,
qua nhiều lần hiệu đính bổ sung, đến năm
200 Tây lịch mới có được phần khái yếu và
đến thế kỉ thứ IV Tây lịch mới hoàn thành
hình thức như hiện nay.
Nội dung gồm 18 thiên, 10 vạn bài tụng,
phần phụ lục có 1 thiên gồm 1 vạn 6 nghìn
tụng, là bộ sử thi dài nhất thế giới. Bộ này
cùng với bộ La ma da na (Phạm:Ràmàyana)
là 2 bộ sử thi lớn của Ấn độ.
Chủ đề của bộ sử thi này là nói về nhân
vật Côi đà thập đà (Phạm:Dhftaràwỉra),
hậu duệ của dòng họ Bà la đa, tranh giành
ngôi vua với dòng họ Bàng đô (Phạm:
Pàịđu), gây ra cuộc chiến tranh kéo dài 18
ngày. Về niên đại của cuộc chiến tuy không
được minh xác, nhưng trên mặt sự thực lịch
sử thì nó đã xảy ra, điều này không còn hồ
nghi gì nữa.
Tác phẩm sử dụng tiếng Phạm, lời văn
bình dị, tao nhã. Ngoài chủ đề chính ra, tác
phẩm còn bao gồm thần thoại, truyền thuyết,
sự tích luyến ái, những lời dạy về cách xử
thế v.v..., rồi đối với những vấn đề như: Đạo
đức, phong tục, chế độ xã hội, triết học, tông
giáo của Ấn độ đương thời cũng trình bày
một cách hết sức rõ ràng. Đây là 1 tư liệu

quí giá về tư tưởng sử của Ấn độ. Trong tác
phẩm còn có các truyện cổ tích nổi tiếng
như: Bạc già phạm ca (Phạm:Bhagavad
Gita), Sa côn đát la (Phạm:Zakuntalì) v.v...
Đối với văn học sử tiếng Phạm, bộ sách này
có 1 giá trị bất hủ, cung cấp rất nhiều đề tài
cho nền văn học đời sau, đến nay vẫn còn
được người Ấn độ ưa thích đọc tụng. Không
những chỉ trong nội địa Ấn độ, mà bất cứ
nơi nào, nhất là các nước vùng Đông Nam
á, chịu ảnh hưởng văn hóa Ấn độ, cũng đều
có lưu truyền bộ sử thi này.
MA HA BÀ LA ĐA

M
3007
[X. A. Holtzmann: Das Mahàbhàrata
und seine Teile, 1892-1895; E.W. Hopkins:
The Great Epic of India, 1901; V. Fausbôll:
Indian mythology, 1902; H. Jacobi:
Mahàbhàrata, 1903; E.W. Hopkins: Epic
mythology, 1915; A. Holtzmann: Indische
Sagen, 1921].
MA HA BÁT NHÃ
Phạm:Mahàprajĩà.
Hán dịch: Đại trí tuệ.
Tức là trí tuệ rốt ráo, thù thắng soi rõ
thực tướng các pháp.
Thiền uyển thanh qui quyển 10 (Vạn tục
111, 465 thượng), nói: “Nếu người chưa ngộ
được Ma ha bát nhã, thì cứ y theo lời đức
Phật dạy mà tu hành”.
[X. Duy thức xu yếu Q.thượng, phần
đầu].
MA HA BÁT NHÃ BA LA MẬT KINH
I. Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Kinh.
Phạm: Paĩcaviôzati-sàhasrikàprajĩàpàramità.
Cũng gọi: Đại phẩm bát nhã kinh, Tân
đại phẩm kinh, Đại phẩm kinh, Ma ha bát
nhã kinh.
Kinh, 27 quyển (hoặc 30, 40 quyển), do
ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Hậu Tần,
thu vào Đại chính tạng tập 8.
Kinh này là phần thứ 2 (quyển 401-478)
trong kinh Đại bát nhã. Nội dung thuyết
minh về pháp Bát nhã ba la mật. Đây là bộ
kinh căn bản nói về Bát nhã không quán ở
thời kì đầu của Phật giáo Đại thừa.
Kinh Quang tán bát nhã, 10 quyển (do
ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời Tây Tấn) và
kinh Phóng quang bát nhã, 20 quyển (do

ngài Vô xoa la dịch vào đời Tây Tấn) đều là
các bản dịch khác của kinh này.
Ngoài ra, Trung phẩm bát nhã bằng
tiếng Phạm, tức là bộ Nhị vạn ngũ thiên
tụng Bát nhã, chia làm 8 phẩm, tương
đương với kinh này. Sách chú thích kinh
này là bộ luận Đại trí độ của bồ tát Long
thụ và nhiều sách chú thích khác của Trung
quốc và Nhật bản.
[X. Xuất tam tạng kí tập 2, 8; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.8; Khai nguyên thích giáo lục
Q.4].
II. Ma Ha Bát Nhã Ba La Mật Kinh.
Phạm:Awỉasàhasrikà-prajĩàpàramità.
Cũng gọi Tiểu phẩm bát nhã ba la mật
kinh, Tiểu phẩm bát nhã kinh, Tân tiểu
phẩm kinh.
Kinh, 10 quyển, gồm 29 phẩm, do ngài
Cưu la ma thập dịch vào đời Hậu Tần, được
thu vào Đại chính tạng tập 8.
Kinh này là phẩm thứ 4 (quyển 538-555)
trong kinh Đại bát nhã. Nội dung thuyết
minh về pháp Bát nhã ba la mật.
Về các bản dịch khác của kinh này thì
có: Kinh Đạo hành bát nhã 10 quyển (do
ngài Chi lâu ca sấm dịch vào đời Hậu Hán),
kinh Đại minh độ vô cực 6 quyển (do ngài
Chi khiêm dịch vào đời Ngô thời Tam quốc),
kinh Ma ha bát nhã ba la mật đa sao 5 quyển
(do các ngài Đàm ma tì và Trúc phật niệm
cùng dịch vào đời Tiền Tần). Ngoài ra, bộ
Bát thiên tụng bát nhã bằng tiếng Phạm
tương đương với kinh này và là 1 trong 9
Đại kinh của nước Nepal.
Sách chú thích kinh này là bộ Thích luận
bằng tiếng Phạm, do ngài Sư tử hiền (Phạm:
Haribhadra) soạn.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai

nguyên thích giáo lục Q.4].
MA HA BỒ ĐỀ HỘI
Mahàbodhi Society.
Cũng gọi Ma ha bồ đề xã, Ma ha bồ đề
hiệp hội, Đại bồ đề hội.
Tổ chức quốc tế vận động phục hưng
MA HA BỒ ĐỀ HỘI

M
3008
Phật giáo Ấn độ, nguyên tên là Bồ đề già da
ma ha bồ đề hội(Hội Đại bồ đề Già da), do
cư sĩ Đạt ma ba la (Dharmapàla), người
Tích lan và học giả Henrey Stell Olcott
(1832-1907), người Hoa kì, thành lập vào
tháng 5 năm 1891.
Ban đầu, Hội trù tính đặt trụ sở ở Bồ đề
già da, nơi đức Phật thành đạo, nhưng sau
quyết định chính thức thiết lập cơ sở của
Hội ở Colombo, thủ đô nước Tích lan (Sri
Lanka). Mục đích đầu tiên của Hội là thu
hồi Đại tháp Thánh tích ở Bồ đề đạo tràng
mà từ lâu đã nằm trong tay những tín đồ
Ấn độ giáo, rồi phục hưng Phật giáo ở Ấn
độ và các nơi khác trên thế giới.
Hội nghị Phật giáo Quốc tế lần đầu tiên
được tổ chức tại Bồ đề già da vào tháng 10
năm 1891, gồm đại biểu các nước: Tích lan,
Trung quốc, Nhật bản, Miến điện và Ấn
độ tham dự. Năm 1892, Hội xuất bản tạp
chí “Ma ha bồ đề và Liên hiệp Phật giáo
thế giới”, sau được đổi tên là Ma ha bồ đề;
trụ sở được dời từ Colombo sang Calcutta,
Ấn độ. Năm 1920, Hội kiến thiết chùa Pháp
giới tử tại Calcutta để đặt Tổng bộ, thành
lập các bộ Quản lí, Chấp hành ủy viên hội,
Tài chính ủy viên hội v.v... Ở vườn Lộc
dã, Bombay và các nơi khác, Hội xây cất
chùa, mở thư viện, trường học, phòng phát
thuốc miễm phí, sửa lại các tháp Phật, giữ
gìn các nơi Phật tích, làm các việc từ thiện
xã hội, văn hóa, giáo dục, kiến thiết kí
túc xá ở những nơi Phật tích, để Phật tử
thế giới về chiêm bái có chỗ ăn ở, chỉnh
lí, phiên dịch và xuất bản kinh sách Phật

v.v... Ngoài ra, Hội Thanh niên Phật giáo
Tích lan cũng phát động phong trào ủng
hộ công cuộc phục hưng Phật giáo, lần
lượt thành lập các chi hội tại Ấn độ và
các nước Đông Nam á, giúp cho Hội Ma
ha bồ đề ngày càng phát triển. Hiện nay,
ở các nước Anh, Mĩ, Đức, Nhật, Tích lan,
Thái lan, Ấn độ đều có chi hội Ma ha bồ
đề, là những tổ chức đoàn thể chủ yếu
trong sự nghiệp phục hưng Phật giáo quốc
tế hiện đại.
MA HA BỒ ĐỀ TĂNG GIÀ LAM
Phạm,Pàli: Mahàbodhi-saíghàrama.
Cũng gọi Đại giác tự, Đại bồ đề tự.
Ngôi chùa ở phía ngoài cửa Bắc của khu
vườn cây Bồ đề thuộc nước Ma yết đà, Trung
Ấn độ, do vua nước Tích lan sáng lập vào
thế kỉ thứ IV, dành cho Phật tử Tích lan
hành hương, chiêm bái các nơi Phật tích ở
Ấn độ có chỗ nghỉ ngơi. Khi ngài Huyền
trang đến đây vào thế kỉ thứ VII, trong chùa
có khoảng 1.000 vị tăng tu học giáo pháp
Thượng tọa bộ.
Đại đường tây vực kí quyển 8 (Đại 51,
918 trung), nói: “Nhà cửa 6 viện, lầu gác 3
tầng, tường xây chung quanh cao ba bốn
trượng, kiến trúc rất kì công. (...) Các tốt đổ
ba(tháp) cao rộng đẹp đẽ, trong có thờ xá
lợi của đức Như lai”.
Cầu pháp cao tăng truyện quyển thượng
(Đại 51, 5 trung), nói: “Nền chùa lúc ban
đầu chỉ rộng hơn cái tháp vuông, con cháu
đời sau của vua tiếp tục mở mang, chùa ngày
càng to lớn, đến nay thì ở châu Thiệm bộ
không có chùa nào hơn”.
MA HA CA CHIÊN DIÊN
Phạm:Mahàkàtyàyana.
Pàli: Mahàccàyana, Mahàkaccàna.

Cũng gọi Ma ha ca đa diễn na, Ma ha ca
để da dạ na, Đại ca chiên diên, Ca chiên
diên.
Hán dịch: Đại tiễn dịch chủng nam.
Tên vị A la hán, 1 trong 10 đệ tử lớn của
đức Phật, người nước A bàn đề (Phạm:
Avanti) Tây Ấn độ.
Về dòng họ và nhân duyên qui y xuất
gia theo Phật của Ngài có nhiều thuyết.
MA HA CA CHIÊN DIÊN

M
3009
Cứ theo phẩm Na la đà xuất gia trong
kinh Phật bản hạnh tập 37, thì Ngài là con
thứ 2 của Bà la môn Đại ca chiên diên ở
thôn Di hầu thực, tên là Na la đà (Phạm:
Nàlaka, cũng gọi Na la ca, Na la ma nạp).
Ban đầu, Ngài vào núi Tần đà, gần thủ đô
Ưu thiền da ni, theo người cậu là tiên nhân
A tư đà học tập giáo pháp Phệ đà. Sau, tiên
A tư đà thấy tướng hảo trang nghiêm của
đức Thích tôn lúc mới sinh, đoán trước rằng
trong tương lai chắc chắn Ngài sẽ thành Phật,
bởi thế, khi lâm chung, ông căn dặn Na la
đà thờ đức Thích tôn làm thầy. Sau khi Na
la đà xuất gia qui Phật, theo dòng họ của
Ngài mà gọi là Đại ca chiên diên. Ngài siêng
năng tu hành không hề trễ nải, nên đã chứng
được quả A la hán. Sau khi đức Phật nhập
Niết bàn, Ngài vẫn còn sống, giáo hóa đồ
chúng, thường luận chiến với ngoại đạo.
Trong hàng đệ tử đức Phật, Ngài được tôn
là “Luận Nghị Đệ Nhất”.
Theo Câu xá luận quang kí quyển 1, thì
A tì đạt ma thi thiết luận trong Lục túc luận
là do Ngài soạn.
Trong Hiện đồ Mạn đồ la Thai tạng giới
của Mật giáo, Ngài được đặt ở vị trí thứ 6,
hàng phía trên,
bên trái Phật
Thích ca mâu ni.
Hình tượng của
Ngài ngồi trên tòa
lá sen, bàn tay
phải dựng đứng,
co ngón vô danh
và ngón út; còn

tay trái thì cầm 1
góc áo ca sa đặt ở
trước ngực.
[X. Trưởng lão kệ chú (tiếngPàli); kinh
Tạp a hàm Q.9, 19, 20; luật Ngũ phần Q.21;
luật Thập tụng Q.25; Pháp hoa kinh văn cú
Q.1, hạ; Tuệ lâm âm nghĩa Q.8; Thai tạng
giới thất tập Q.thượng].
MA HA CHỈ QUÁN
Cũng gọi: Thiên thai ma ha chỉ quán.
Gọi tắt: Chỉ quán.
Tác phẩm, 10 (hoặc 20 quyển), do Đại
sư Thiên thai Trí khải (538-597) thuyết giảng
vào năm Khai hoàng 14 (594) đời Tùy, đệ
tử là ngài Quán đính (561-627) ghi chép,
được thu vào Đại chính tạng tập 46, cùng
với Pháp hoa huyền nghĩa và Pháp hoa văn
cú gọi chung là Pháp hoa tam đại bộ.
Sách này do Đại sư Trí khải giảng thuật
vào cuối đời (3 năm trước khi ngài tịch)nên là
tác phẩm trọn vẹn, đầy đủ nhất về mặt thể
hệ trong các trứ tác của Ngài.
Nội dung nói rõ về pháp Chỉ quán viên
đốn, vốn là sự thể nghiệm và thực tiễn đặc
biệt của ngài Trí khải về đời sống tông giáo.
Vì muốn trình bày quan điểm dùng tư duy
Thiền quán để thể nghiệm Chỉ quán viên
đốn, là cảnh giới tông giáo sâu xa kín nhiệm,
vượt ra ngoài sự hiểu biết thông thường,
nên ngài Trí khải đem chia pháp cụ thể
thực tiễn của ngài làm 2 phần là: Tổng luận
lược thuyết (5 lược) và Biệt luận quảng
thuyết (10 quảng) để giải thích tỉ mỉ, rõ
ràng. Năm lược chỉ cho 5 đoạn: Phát đại
tâm, Tu đại hạnh, Cảm đại quả, Liệt đại
võng và Qui đại xứ; còn Mười quảng thì
chỉ cho 10 chương: Đại ý, Thích danh, Thể
tướng, Nhiếp pháp, Thiên viên, Phương

tiện, Chính quán, Quả báo, Khởi giáo và
Chỉ qui. Hai phần này gọi chung là Ngũ
lược thập quảng.
Cứ theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết quyển 1, phần 1 thì sách này
có 3 loại bản in: Bản 20 quyển, bản 10
quyển và bản hiện nay, cả 3 bản đều có tên
là Viên đốn chỉ quán; theo truyền thuyết
của người đương thời thì bản thứ 2 là
Quảng bản, bản thứ 3 là Lược bản; thực ra
bản thứ 3 là do sửa lại bản thứ 2 rồi đổi
MA HA CHỈ QUÁN
Ma Ha Ca Chiên Diên
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

M
3010
tên là Ma ha chỉ quán. Năm Thiên thánh
thứ 2 (1024) đời Tống, theo sự tấu thỉnh
của ngài Tuân thức, vua ban sắc cho sách
này được đưa vào tạng.
Về các bản chú thích sách này thì có:
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết 40
quyển, Chỉ quán nghĩa lệ 2 quyển, Chỉ quán
đại ý 1 quyển của ngài Trạm nhiên, San định
chỉ quán 3 quyển của Lương túc.
[X. Đại đường nội điển lục Q.10; Phật tổ
thống kỉ Q.25; Đại đường hòa thượng đông
chinh truyện; Tân biên chư tông giáo tạng
tổng lục Q.3].
MA HA CHỈ QUÁN NGHĨA LÊ TOẢN YẾU
Cũng gọi Toản yếu, Chỉ quán nghĩa lệ
toản yếu.
Tác phẩm, 6 quyển, do ngài Tòng nghĩa
soạn vào đời Tống, được đưa vào Vạn tục
tạng tập 99.
Đây là sách chú thích bộ Chỉ quán nghĩa
lệ của ngài Kinh khê Trạm nhiên. Nội dung
trước hết nói về đại ý của Chỉ quán nghĩa lệ
và về lí do soạn thuật, kế đến là giải thích
chính văn, trích dẫn những câu văn chủ yếu
trong sách để thành lập thuyết của mình.
Sách cũng dẫn dụng nhiều nội và ngoại điển
và giải thích Chỉ quán nghĩa lệ rất rõ ràng,
tường tận.
MA HA CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH SƯU YẾU KÍ
Cũng gọi Ma ha chỉ quán hoằng quyết
sưu yếu kí, Ma ha chỉ quán sưu yếu kí, Chỉ
quán phụ hành sưu yếu kí.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Trạm nhiên
(711-782) soạn vào đời Đường, được thu vào
Vạn tục tạng tập 99.

Nội dung sách này tóm tắt những điểm
cốt yếu trong bộ Ma ha chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết, đồng thời, giải thích
thêm những chỗ mà văn nghĩa chưa được
sáng tỏ và sửa lại những chữ sai lầm, để
cho những người tu hành Chỉ quán tiện sử
dụng.
Theo lời tựa ở đầu sách, tác phẩm này
được soạn thuật khoảng ba, bốn năm trước
khi tác giả thị tịch.
[X. Trí chứng đại sư thỉnh lai mục lục].
MA HA CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH TRUYỀN HOẰNG
QUYẾT
Cũng gọi Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết, Chỉ quán phụ hành hoằng
quyết, Chỉ quán phụ hành, Phụ hành, Hoằng
quyết.
Tác phẩm, 40 quyển, do ngài Trạm nhiên
(711-782) ở Kinh khê soạn vào đời Đường,
được thu vào Đại chính tạng tập 46.
Nội dung sách này là chú thích bộ Ma
ha chỉ quán của ngài Trí khải, tên sách là
“Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết”
đã nêu rõ chỉ thú của toàn bộ tác phẩm;
nghĩa là dùng các giáo pháp mà đức Phật
đã nói trong 1 đời để “phụ”(giúp) cho việc
tu “hành” chỉ quán mầu nhiệm, rồi lại
nương vào sự tu hành chỉ quán mà “truyền
hoằng” giáo chỉ của Phật; cho nên trong
toàn bộ 40 quyển đều dùng các “quyết”
như: Tư bẩm khẩu quyết, Thẩm lí yếu
quyết v.v... để làm sáng tỏ ý nghĩa giáo,
hành giúp đỡ lẫn nhau. Từ trước đến nay,
những người giảng Ma ha chỉ quán đều
dùng sách này làm bằng cứ. Trong sách
có rất nhiều chỗ dẫn dụng ngoại điển, điều
này chứng tỏ tác giả là người xem nhiều
đọc rộng. Sách này được lưu hành riêng

trong thời gian khá lâu, mãi đến năm
Thiên thánh thứ 2 (1024) đời Bắc Tống
mới được đưa vào tạng.
Về các sách chú thích thì có: Ma ha chỉ
quán phụ hành sưu yếu kí, 10 quyển, của
ngài Trạm nhiên, Ma ha chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết trợ lãm, 4 quyển, của
MA HA CHỈ QUÁN PHỤ HÀNH SƯU YẾU KÍ

M
3011
ngài Hữu nghiêm, Ma ha chỉ quán luận
hoằng quyết toản nghĩa, 8 quyển, của ngài
Đạo thúy.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.10, 11, 25; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.27].
MA HA DIỄN
........
Phạm: Mahà-yàna.
I. Ma Ha Diễn.
Gọi đủ: Ma ha diễn na.
Chỉ cho giáo pháp Đại thừa.
(xt. Đại Thừa).
II. Ma Ha Diễn.
Đức hiệu của ngài Cầu na bạt đà la, vị
Cao tăng ở đời Lưu Tống thuộc Nam triều.
Vì ngài chuyên hoằng truyền giáo pháp
Đại thừa nên người đời tôn xưng là Ma
ha diễn.
(xt. Cầu Na Bạt Đà La).
III. Ma Ha Diễn.
Cũng gọi Ma ha diễn na, Đại thừa hòa
thượng.
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường.
Vào thời vua Đức tông (ở ngôi 780-805),
sư vào đất Tây tạng hoằng pháp, ra sức xiển
dương yếu chỉ “Trực chỉ nhân tâm kiến tính
thành Phật” của Thiền tông, nên đã có 1
thời chư tăng Tây tạng đều theo học và
nhiều Phật tử Tây tạng theo sư xin xuất
gia, trong đó có hàng quí tộc. Về sau, vua
Khất lật song đề tán (ở ngôi 742-797) thỉnh
đệ tử của ngài Tịch hộ là Liên hoa giới từ
Nepal đến Tây tạng để truyền bá giáo pháp
Ấn độ. Ngài Liên hoa giới tinh thông Trung

quán, lại giỏi về Nhân minh, trái hẳn với
Thiền chỉ mà ngài Ma ha diễn hoằng truyền
trước nay tại Tây tạng, vì thế 2 bên tranh
luận đã lâu mà không bên nào quyết được,
vua Tây tạng bèn triệu tập chúng tăng mời
2 vị biện luận, ngài Liên hoa giới dùng lời
lẽ để luận nạn, sư không ứng đối được nên
bị trả về Trung quốc, từ đó giáo pháp Trung
quán thay thế cho Thiền pháp ở Tây tạng.
Trong lịch sử Phật giáo Tây tạng, sự kiện
này được gọi là “Lạp tát luận tranh”(cuộc
tranh luận ở Lhasa), cũng gọi là “Đốn tiệm
chi tranh”(cuộc tranh luận về đốn và tiệm)
rất nổi tiếng.
Hòa thượng Đại thừa rập khuôn theo
truyền thống Thiền tông Trung quốc, chủ
trương đốn ngộ trực chỉ để hóa độ rộng rãi,
xem thường việc diễn dịch giáo nghĩa trên
bình diện tư duy phân biệt; pháp môn đốn
ngộ trực chỉ này chỉ hợp với sự tham cứu,
dùng mặc chiếu điểm phá khiến tâm lãnh
hội, nhưng sư lại dùng biện luận để chứng
minh, thì tránh sao khỏi thất bại?
Phật giáo Ấn độ từ ngài Thế thân, Tăng
hộ trở đi, đặc biệt xem trọng kĩ xảo biện
luận. Trong trường hợp này, ngài Liên hoa
giới sử dụng thành thạo luận lí học Nhân
minh, mà Thiền thì chủ trương “bất lập
văn tự, trực chỉ nhân tâm”, cho nên sự thất
bại của Hòa thượng Đại thừa chỉ là việc tất
nhiên. Tuy vậy, không phải vì sự kiện này
mà ảnh hưởng của Thiền tông đã mất hẳn
ở Tây tạng. Hiện nay, trong các thư tịch
Tây tạng vẫn có nhiều chỗ nói về Thiền
tông.
[X. Tây tạng Phật học nguyên luận; Đốn
ngộ Đại thừa chính lí quyết (Vương tích)].
MA HA DIỄN TẠNG

...........
Chỉ cho kinh điển Đại thừa, tức là
những kinh nói về đạo Bồ tát như: Kinh
Pháp hoa, kinh Hoa nghiêm, kinh Niết
bàn v.v...
Luận Đại trí độ quyển 100 (Đại 25, 756
trung), nói: “Tuy cùng cầu một môn giải
thoát, nhưng có tự lợi, lợi tha khác nhau,
cho nên có Đại thừa, Tiểu thừa sai biệt, (...)
Tam tạng là pháp Thanh văn, Ma ha diễn là
pháp Đại thừa”.
MA HA DIỄN TẠNG

M
3012
MA HA KIẾP TÂN NA
..............
Phạm: Mahàkalpina.
Pàli: Mahàkapphiịa.
Cũng gọi Ma ha kiếp tân ninh, Ma ha
kiếp tỉ noa, Ma ha kế tân na, Ma ha ca thất
na, Ma ha kim tì la, Đại kiếp tân na.
Gọi tắt: Kiếp tân na.
Hán dịch: Hoàng sắc, Phòng tú, Đại phân
biệt thời.
Vị A la hán đệ tử của đức Phật, tinh
thông thiên văn, lịch số, chiêm tinh bậc nhất
trong chúng tăng.
Cứ theo phẩm Đại kiếp tân ninh trong
kinh Hiền ngu quyển 7 chép, thì ngài là
con của vua Kiếp tân ninh nước Kim địa,
bẩm tính thông minh, khỏe mạnh, sau khi
phụ vương băng hà, ngài lên nối ngôi, quân
lực hùng mạnh, uy thế lừng lẫy; vì muốn
áp chế Trung Ấn độ nên ngài sai sứ đến
nước Xá vệ xin triều cống vua Ba tư nặc.
Bấy giờ đức Phật đang trụ ở tinh xá Kì hoàn,
hóa làm Chuyển luân Thánh vương, dùng
thần thông biến hiện làm cho Kiếp tân na
tin phục. Từ đó, vua Kiếp tân na xa lìa
trần tục, xuất gia tu trì, luôn dũng mãnh
tinh tiến, thường an trụ trong định. Sau
được pháp nhãn thanh tịnh và chứng đắc
quả A la hán.
Ngoài ra, cứ theo Quang trạch Pháp hoa
nghĩa sớ quyển 1 và Pháp hoa huyền tán
quyển 1 chép, thì vì đức Như lai biết trước
nhân duyên thành đạo của Kiếp tân na, nên
hóa hiện làm 1 vị tỉ khưu già ngủ trong tăng
phòng và nói pháp cho Kiếp tân na nghe,

ngay đêm đó ngài Kiếp tân na đắc đạo nên
gọi ngài là Phòng túc.
Còn theo Pháp hoa văn cú quyển 1,
thượng, thì vì cha mẹ ngài cầu nguyện sao
Phòng mà sinh được ngài, cho nên đặt tên
là Phòng tú.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.22; kinh
Bản sự Q.6; kinh Hiền ngu Q.6; Pháp hoa
nghĩa kí Q.8; Phiên Phạm ngữ Q.2, 4; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.23].
MA HA LẠT ĐÀ QUỐC
Ma ha lạt đà, Phạm:Mahà-ràwỉra;Pàli:
Mahà-raỉỉha.
Cũng gọi Ma ha la sá quốc, Ma ha lặc trá
quốc, Ma ha lại tra quốc.
Hán dịch: Đại quốc.
Tên 1 nước xưa ở phía nam nước Ma lạp
bà thuộc Nam Ấn độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
chép, thì nước này chu vi hơn 6.000 dặm,
đất đai phì nhiêu, phong tục thuần phác,
tính người hiếu học và kiêu hùng, mang ân
thì đền, có oán phải trả, quân đội rất mạnh.
Thời xưa, vua Giới nhật chinh phạt đông
tây, chỉ có nước này không chịu thần phục.
Trong nước có hơn 100 ngôi chùa với hơn
5.000 tăng đồ, tu học cả Đại thừa và Tiểu
thừa, có mấy trăm đền thờ trời, rất nhiều
ngoại đạo. Trong cũng như ngoài đô thành
có rất nhiều tháp. Trong hang núi phía đông
có 1 ngôi chùa lớn, do A la hán A chiết la
xây cất để hồi hướng cho mẹ. Chùa cao hơn
trăm thước, bên trong khắc pho tượng Phật
bằng đá cao hơn 70 thước, thủa xưa, bồ tát
Trần na thường trụ ở đây. Ngôi chùa này
hiện nay là động đá A chiên đa (Phạm:
Ajantà) nổi tiếng.
[X. kinh Trường a hàm Q.5; kinh Đại

phương đẳng đại tập Q.55; Phiên Phạm
ngữ Q.8].
MA HA MA DA KINH
..............
Cũng gọi: Phật thăng Đao lợi thiên vị
mẫu thuyết pháp kinh, Phật lâm bát niết
bàn mẫu tử tương kiến kinh.
Gọi tắt: Ma da kinh.
Kinh, 2 quyển, do ngài Đàm cảnh dịch
MA HA MA DA KINH

M
3013
vào đời Bắc Tề, được thu vào Đại chính tạng
tập 12.
Nội dung kinh này được chia làm 2:
Nửa bộ trước tường thuật việc đức Phật
lên cung trời Đao lợi thuyết pháp cho thân
mẫu là Ma da phu nhân nghe, khiến cho
phu nhân chứng Sơ quả, nửa bộ sau thuật
lại việc đức Phật đi hóa đạo các nước, cuối
cùng, đến rừng Sa la
song thụ gần thành
Câu thi na yết la vào
Niết bàn, phu nhân
Ma da từ cung trời
Đao lợi xuống than
khóc thảm sầu, lúc
ấy đức Phật liền mở
kim quan từ biệt
thân mẫu. Sau hết,
kinh này còn thuật
lại việc đức Phật
huyền kí(dự đoán)
về tình hình pháp
trụ, pháp diệt.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.4; Pháp kinh
lục Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.1, 6;
Duyệt tạng tri tân Q.25].
MA HA NAM
........
Phạm,Pàli: Mahàmàna.
I. Ma Ha Nam.
Cũng gọi: Ma ha na ma.
Hán dịch: Đại hiệu, Đại danh.
Tên của vị đệ tử Phật, là 1 trong 5 tỉ
khưu được đức Phật hóa độ đầu tiên.
Trong kinh Trung bản khởi ghi tên ngài

là Ma nam câu lợi (Phạm: Mahànàma-
Koơiya), trong Phật sở hành tán, ngài được
gọi là Thập lực Ca diếp. Ngài là 1 trong 5
người của hoàng tộc được vua Tịnh phạn
chọn đi theo hầu Thái tử Tất đạt đa khi
Thái tử vượt thành xuất gia; sau khi Thái
tử đắc đạo thành Phật, chuyển pháp luân
lần đầu tiên ở vườn Lộc dã, để độ cho
ngài và 4 vị kia đều đắc đạo, chứng quả A
la hán.
Về sau, ngài hộ trì đức Phật giáo hóa
chúng sinh.
Phẩm Đệ tử trong kinh Tăng nhất a hàm
quyển 3 (Đại 2, 557 thượng), nói: “Mau
chóng thành tựu thần thông, trong đó
không có hối tiếc, chính là tỉ khưu Ma ha
nam”.
[X. kinh Thị giả trong Trung a hàm Q.8;
kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.3; luật
Tứ phần Q.32; luận Đại tì bà sa Q.182; Pháp
hoa văn cú Q.1, thượng, Đại đường tây vực
kí Q.7].
II. Ma Ha Nam.
Cũng gọi Thích chủng ma ha nam
(Phạm: Sakkamahànàma), Ma ha nam
thích, Thích ma nam.
Vị cư sĩ Phật tử thuộc dòng họ Thích ca
ở thành Ca tì la vệ, Trung Ấn độ.
Luật Ngũ phần quyển 15 và Hữu bộ tì
nại da phá tăng sự quyển 2, đều nói ngài là
con của vua Hộc phạn. Còn luận Đại trí
độ quyển 3 và Đại sự (Phạm:Mahàvastu)
thì cho rằng ngài là con vua Cam lộ phạn.
Sau khi người em là A na luật xuất gia thì
ngài đảm trách các việc trong nhà, rất kính
trọng giáo pháp của Phật, thường cúng
dường thuốc thang, y phục và thức ăn uống
cho chúng tăng. Bài kinh Khổ ấm trong

kinh Trung a hàm là do ngài thỉnh đức Phật
tuyên thuyết. Cứ theo kinh Tăng nhất a
hàm quyển 26 chép, thì lúc vua Tì lưu li
thành Xá vệ đánh giết dòng họ Thích ca ở
thành Ca tì la vệ, ngài Ma ha nam đã tự
nguyện chết trong nước để cứu dòng họ
Thích. Có thuyết cho rằng Thích chủng
ma ha nam này chính là tỉ khưu Ma ha
nam nói ở trên.
[X. kinh Tạp a hàm Q.29, 30; kinh Tăng
nhất a hàm Q.3, 35; kinh Phật bản hạnh
tập Q.11, 58; luật Ngũ phần Q.3].
MA HA NAM
Kinh Ma Ha Ma Da
(bản đào được ở Đôn Hoàng)

M
3014
MA HA TÁT ĐÓA
Phạm:Mahàsattva.
Pàli: Mahàsatta.
I. Ma Ha Tát Đóa.
Gọi tắt: Ma ha tát.
Hán dịch: Đại hữu tình, Đại chúng sinh.
Từ gọi chung bậc Bồ tát hoặc Đại sĩ. Tức
là bậc có Nguyện đại, Hạnh đại, Độ chúng
sinh đại, là bậc tối thượng trong các chúng
sinh ở thế gian và không bao giờ lui sụt đại
tâm ấy, cho nên gọi là Ma ha tát đóa.
[X. luận Đại trí độ Q.5; Pháp hoa nghĩa
sớ Q.2; Pháp hoa huyền tán Q.2].
II. Ma Ha Tát Đóa.
Cũng gọi Tát đóa vương tử.
Tên của đức Phật ở đời quá khứ khi tu
hạnh Bồ tát.
Ở đời quá khứ xa xưa, có 1 vị vua tên là
Ma ha la đà (Phạm:Mahà-ratha, Hán dịch:
Đại xa), siêng tu các pháp lành. Vua có 3
người con, đều tướng hảo đoan nghiêm,
người con thứ 1 tên là Ma ha ba na la (Phạm:
Mahà-praịàda), người thứ 2 tên là Ma ha
đề bà (Phạm:Mahàdeva) và người thứ 3
tên là Ma ha tát đóa.
Một hôm, 3 vương tử vào chơi trong
rừng trúc, thấy con hổ mẹ sinh 7 hổ con,
các hổ con đang vây quanh hổ mẹ, đói lả
tiều tụy, thân thể gầy ốm, sinh mệnh sắp
dứt, 3 vương tử trông thấy đều thương tâm
mà bỏ đi. Nửa đường, Ma ha tát đóa, động
lòng thương quá, bảo 2 anh về trước, còn
1 mình trở lại khu rừng, đến chỗ hổ đói,
phát nguyện vì cầu đạo Vô thượng bồ đề
mà xả bỏ cái thân nhơ nhớp này; nguyện

rồi, cởi y phục vắt lên cành tre, gieo mình
vào trước những con hổ đói. Nhưng hổ
sợ uy lực từ bi của Tát đóa không dám ăn
thịt; Tát đóa thấy thế liền leo lên ngọn
cây gieo mình xuống đất, bấy giờ thần đất
đưa tay đỡ lấy Tát đóa nên không bị
thương tổn. Tát
đóa lại dùng
khúc tre khô
đâm vào cổ,
ngay lúc ấy mặt
đất rúng động,
hoa từ trên hư
không rơi
xuống, hổ đói
thấy máu của
Tát đóa chảy ra,
đi đến liếm máu
và ăn thịt, chỉ
còn bộ xương.
Bảy hổ con lúc bấy giờ, sau này là tôn
giả Mục kiền liên, Xá lợi phất và 5 vị tỉ
khưu khi đức Phật còn tại thế. Đức Thế
tôn cũng nhân công đức này mà thành Phật
trước 11 kiếp.
[X. kinh Hiền ngu Q.1; kinh Kim quang
minh Q.4; kinh Đại bảo tích Q.80; kinh
Bồ tát bản hạnh Q.hạ; luận Phân biệt công
đức Q.2].
MA HA TĂNG KÌ LUẬT
Phạm: Mahàsaíghavinaya.
Gọi tắt: Tăng kì luật.
Hán dịch: Đại chúng luật.
Luật, 40 quyển, do các ngài Phật đà bạt
đà la và Pháp hiển cùng dịch vào đời Đông
Tấn, được thu vào Đại chính tạng tập 22.
Đây là bộ Luật của Đại chúng bộ trong thời
Phật giáo bộ phái.

Toàn bộ sách được chia làm 2 phần: Tỉ
khưu giới pháp (35 quyển đầu) và Tỉ khưu
ni giới pháp (05 quyển sau). Phần đầu nêu
rõ 218 giới, Tạp tụng bạt cừ pháp, Uy nghi
pháp, tường thuật các nguyên do chế giới,
giải thích các giới điều và tình hình ứng dụng
thích hợp. Trong đó, pháp Tạp tụng bạt cừ
và pháp Uy nghi tương đương với phẩm Kiền
độ của luật Tứ phần, tức nói về các qui định
MA HA TĂNG KÌ LUẬT

M
3015
liên quan đến nghi thức hành sự, yết ma và
sự sinh hoạt hàng ngày của tăng chúng như:
ăn, mặc và ở v.v... Phần 2 thì liệt kê 277 giới
và Tạp bạt cừ pháp.
Sách này cùng với luật Tứ phần, luật Ngũ
phần và luật Thập tụng, từ xưa đến nay,
được gọi là Tứ Quảng luật. Nếu so với 3 bộ
luật kia thì sách này đặc sắc hơn nhiều, vì
các điểm sau đây:
1. Về thời gian chế định 4 pháp Ba la di
được suy định vào khoảng từ nửa tháng thứ
5 mùa đông năm thứ 5 sau khi đức Phật
thành đạo, đến nửa tháng thứ 4 mùa đông
năm thứ 6.
2. Những điều được ghi trong Thất
bách kết tập Luật tạng, không nêu ra 10
việc phi pháp, mà chỉ nói đến Ngũ tịnh
pháp. Hơn nữa, cũng không đề cập gì đến
chủ trương phủ nhận của các tỉ khưu Bạt
kì.
3. Nội dung sách có chép hơn 40 loại
Bản sinh đàm và viện dẫn hơn 20 loại kinh
Bản sinh v.v...
Cứ theo điều “Ngũ bách tỉ khưu tập
pháp tạng” trong quyển 32 của bộ luật
này, thì luật Ma ha tăng kì là do ngài Ưu
ba li vâng mệnh ngài Ma ha Ca diếp mà
tụng ra, kế đến, điều đã dẫn, ghi rõ têncủa
27 vị truyền thừa luật này, bắt đầu từ các
Ngài: Đà sa bà la, Thụ đề đà sa, Kì đa v.v...
Đây là tư liệu về sự truyền thừa của luật
này.
Lại theo Pháp hiển truyện chép, thì mục
đích của ngài Pháp hiển đến Ấn độ là để
tìm cầu giới luật, nhưng giới luật ở các nước

Bắc Thiên trúc thì đều thầy trò truyền miệng
cho nhau, không có bản văn để có thể sao
chép lại. Mãi đến khi ngài Pháp hiển tới chùa
Ma ha diễn tại Trung Thiên trúc mới có
được 1 bộ luật, tức là luật Ma ha tăng kì
chúng, được truyền ở tinh xá Kì hoàn, là bộ
luật được đại chúng hành trì sớm nhất, lúc
đức Phật còn tại thế.
Ngoài ra, Xuất tam tạng kí tập quyển 3
và Thập tì ni nghĩa sao quyển 1, cho rằng
luật Tăng kì là do Độc tử bộ truyền, thuyết
này e có sự lầm lẫn.
[X. Đại đường tây vực kí Q.9; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.3, 4, 5; Khai nguyên thích
giáo lục Q.1, 3, 15].
MA HA TẤT LỢI ĐA PHÁP HỘI
....................
Mahàpirita.
Pháp hội cầu phúc của Phật giáo Tích
lan.
Tại Tích lan, khi tín đồ Phật giáo gặp
những việc vui mừng, đau buồn hoặc bệnh
tật v.v... thì thường thỉnh các vị tỉ khưu đến
nhà tụng kinh cầu bình an, phúc lợi.
Nghi thức pháp hội này gần giống như
pháp hội Tì la tất lợi đa (Tích lan:Veilpirita,
Hán dịch: Tiểu bảo hộ, Tiểu kì phúc pháp
hội), nhưng khác ở chỗ thời gian tụng kinh
lâu hơn.
MA HA TÌ LA
Phạm:Mahàvìra.
Hán dịch: Đại hùng.
Tức là Ni càn đà nhã đề tử, Tổ khai sáng
Kì na giáo ở Ấn độ, một trong Lục sư ngoại
độ. Ông sống cùng
thời đại với đức
Phật. Ông xuất gia
năm 30 tuổi, tu

khổ hạnh ròng rã
12 năm mới ngộ
đạo. Để đối kháng
với những mối tệ
lâu đời của Bà la
môn giáo nên ông
sáng lập ra tông
giáo mới, gọi là Kì
na giáo.
(xt. Ni Càn Đà Nhã Đề Tử).
MA HA TÌ LA
Tượng ngồi của Ma Ha Tì La

M
3016
MA HẦU LA CA
Phạm: Mahoraga.
Cũng gọi Ma hầu la già, Ma hộ la nga,
Mạc hô lặc già, Ma hưu lạc, Ma phục lặc.
Hán dịch: Địa long, Đại mãng thần, Đại
mãng xà, Đại hung hành, Đại phúc hành,
Đại hung phúc hành.
Quỉ thần đầu rắn, mình người, là 1 trong
8 bộ Thiên long.
Cứ theo Duy ma kinh lược sớ quyển 2,
thì Ma hầu la già là vị thần không có chân,
đi bằng bụng như loài bò sát. Khi làm người,
vì phá hủy giới cấm, dối trá, nhiều sân hận,
ít bố thí, tham ưa rượu thịt, nên sau khi
chết, bị rơi vào đường quỉ thần, trong thân
thể có rất nhiều trùng độc rúc rỉa ăn thịt,
đau đớn vô cùng.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 11 thì cho rằng,
Ma hầu la già là loại thần âm nhạc, có hình
đầu rắn.
Trong Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng
giới của Mật giáo có an trí 3 vị tôn Ma
hầu la già, vị tôn ở giữa co 2 tay, nắm tay
thành quyền, ngón trỏ duỗi thẳng, để ở
trước ngực,
ngồi co chân
phải, đầu gối
trái dựng
đứng; vị tôn
bên trái đội
mũ rắn, mặt
hướng về bên
phải; còn vị
tôn bên phải
thì mặt hướng

về bên trái,
trong tư thế
đang thổi sáo.
[X. phẩm Phổ thông chân ngôn tạng
trong kinh Đại nhật Q.2; Đại nhật kinh sớ
Q.10; Phiên Phạm ngữ Q.7; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.1, 25, 27; Phiên dịch danh nghĩa
tập Q.4].
MA HI ĐÀ
Phạm: Mahendra.
Pàli:Mahinda.
Cũng gọi Ma hi nhân đà la.
Vị Khai tổ của Phật giáo Tích lan, người
đời gọi là Tổ truyền luật thứ 6. Ngài là con
của vua A dục thuộc Vương triều Khổng
tước ở Ấn độ đời xưa. Ngài sinh ra tại Ô xà
diễn na (Phạm:Ujayana), thân mẫu là bà
Đới phỉ (Pàli: Devì), con gái của 1 thương
gia giàu có ở làng Ti địa tả (Pàli:Vedisa)
tại Tây bắc Ấn độ.
Năm 20 tuổi ngài xuất gia, thờ tôn giả
Mục kiền liên tử đế tu (Pàli: Moggaliputta-
Tissa) làm thầy, theo ngài Ma ha đề bà thụ
giới Sa di và y vào ngài Mạt xiển đề thụ giới
Cụ túc, thụ giới xong liền chứng được quả
A la hán.
Vào thế kỉ thứ III trước Tây lịch, ngài
vâng mệnh phụ vương, đến đảo Tích lan
truyền bá Phật giáo, được vua nước Tích lan
tôn sùng và bảo hộ. Ngài sáng lập đạo tràng
Đại tự (Pàli: Mahàvihàra) ở thủ đô A nâu
la đà bổ la (Phạm,Pàli:Anuràdhapura),
hoằng truyền Bình đẳng tâm kinh (Pàli:
Samacitta-suttanta), đồng thời, tạo lập động
đá để kết hạ an cư, đặt nền tảng vững chắc
cho Phật giáo Tích lan sau này. Về sau, em
gái của ngài là tỉ khưu ni Tăng già mật đa
(Phạm:Saôghamitrà, Pàli: Saíghamittà)

đem 1 cành cây Bồ đề từ nơi đức Thích tôn
thành đạo đến trồng ở Tích lan và truyền
giới cho các tỉ khưu ni Tích lan. Ngài triệu
tập đại hội tỉ khưu ở tháp Đổ ba la ni, chính
thức thành lập Tăng đoàn Phật giáo, do
Trưởng lão A lợi đa làm Thượng thủ, dùng
tiếng Tích lan để giảng diễn và chú thích
Tam tạngPàli. Hai anh em ngài chung sức
hoằng dương Phật pháp trong hơn 30 năm.
MA HI ĐÀ
Ma Hầu La Ca
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

M
3017
Ngài thị tịch tại Tháp sơn (Pàli:Cetiyagiri)
ở Tích lan, thọ 60 tuổi.
[X. luận Phân biệt công đức Q.2; Đại
đường tây vực kí Q.11].
MA HI HÀ
Ma hi, Phạm,Pàli:Mahì.
Cũng gọi Ma xí hà, Mạc hi hà.
Sông nằm về phía bắc sông Hằng, là 1
trong 5 chi nhánh của sông Hằng, tức nay
là con sông chảy qua khu vực Bombay ở
Tây Ấn độ rồi đổ vào Ấn độ dương. Trong
kinh điển có rất nhiều chỗ nói về con sông
này.
Kinh Thất nhật trong Trung a hàm
quyển 2 (Đại 1, 428 hạ), chép: “Các nguồn
suối lớn đều phát xuất từ 5 sông lớn của
châu Diêm phù, thứ 1 là sông Hằng (...), thứ
5 là sông Ma xí; các nguồn suối lớn ấy đều
sẽ cạn khô hết, không tồn tại mãi, cho nên
biết tất cả các hành đều vô thường (...), nên
cầu xả li, nên cầu giải thoát”.
Điều Ma lạp bà quốc trong Đại đường
tây vực kí quyển 11 (Đại 51, 935 hạ), nói:
“Nước Ma lạp bà chu vi hơn 6.000 dặm,
thủ đô rộng hơn 30 dặm, nằm về phía đông
nam sông Mạc hi”.
MA HỔ LA THẦN
Tạng:Sgra-#dsin.
Cũng gọi Ma hô la thần, Ma hưu la thần,
Ma hầu la thần, Bạc hô la thần.
Hán dịch: Chấp ngôn thần.
Vua thần Dược xoa thủ hộ Phật pháp, là
vị thứ 9 trong 12 vị thần tướng của đức Phật
Dược sư.
Cứ theo Dược sư lưu li quang vương

thất Phật bản nguyện công đức kinh niệm
tụng nghi quĩ cúng dường pháp nói, thì thần
Ma hổ la, thân màu trắng, tay cầm búa báu,
thống lĩnh 7 ức Dược xoa, thệ nguyện giữ
gìn giáo pháp của Như lai.
Về hình tượng của vị tôn này, trong
Tu Dược sư nghi quĩ bố đàn pháp và Tịnh
lưu li Tịnh độ tiêu, còn có các thuyết khác
nhau.
[X. kinh Quán đính Q.12, kinh Dược sư
Như lai bản nguyện; Dược sư thập nhị thần
tướng đồ].
MA HƯƠNG
.....
Đối lại: Tịnh độ.
Làng ma. Chỉ cho thế giới Sa bà, trong
đó, chúng sinh luân hồi trong 6 đường, toàn
là ô trược và mê hoặc.
Quán kinh sớ định thiện nghĩa (Đại 37,
263 thượng), nói: “Về đi thôi, Ma hương
không thể dừng, trôi lăn từ nhiều kiếp đến
nay, 6 đường đều từng trải, chẳng đâu có
chút vui, toàn nghe tiếng than sầu”.
MA KHƯ
Phạm:Màgha.
Cũng gọi: Ma già, Mạc già.
Hán dịch: Quí đông, Tinh nguyệt, Thất
tinh, Thất tinh nguyệt.
Chỉ cho tháng 11 trong lịch Ấn độ, tương
đương với khoảng thời gian từ ngày 16 tháng
11 đến ngày 15 tháng 12 âm lịch.
Màghavốn là tên của 1 ngôi sao trong
Nhị thập bát tú, vào ngày 15 tháng 11 mặt
trăng gặp sao này mới tròn, cho nên sao này
được dùng làm tên của tháng 11.
Đại đường tây vực kí quyển 2 (Đại 51,
876 thượng), nói: “Ba tháng mùa đông gọi
là Báo sa nguyệt, Ma khư nguyệt, Phả lặc

lũ nã nguyệt, tương đương từ ngày 16
tháng 10 đến ngày 15 tháng giêng của
Trung quốc”.
[X. kinh Đại phương đẳng đại tập Q.42;
kinh Tú diệu Q.thượng; luận Đại tì bà sa
Q.136].
MA KHƯ

M
3018
MA KIÊT NGƯ
Ma kiệt, Phạm,Pàli:Makara.
Cũng gọi Ma già la ngư, Ma ca la ngư.
Hán dịch: Đại thể ngư, Kình ngư, Cự
ngao.
Một loại cá lớn được nói đến nhiều trong
các kinh luận và được xem là cùng loài với
cá sấu, cá giao(cá sạ) và lợn biển. Hoặc là
loại cá trong giả tưởng.
Trong thần thoại Ấn độ, cá này là vật
cỡi của Thủy thần (Phạm:Varuịa), trên lá
cờ cầm tay của Ái thần (Phạm:Kàma-deva)
cũng có vẽ hình cá ma kiệt.
Ngoài ra, 1 trong 12 cung, gọi là cung
Ma kiệt, đầu và chân trước giống con linh
dương(dê rừng), mình và đuôi là hình cá.
Còn trong “Quán Tự tại bồ tát a ma lai
pháp” thì cá ma kiệt là vật cầm tay của bồ
tát Quan âm A ma lai.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.59 (bản dịch cũ);
kinh Đại thừa lí thú lục ba la mật đa Q.2;
luận Đại trí độ Q.7; luận Thập trụ tì bà sa
Q.7; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6].
MA LA
Phạm:Màlà.
Hán dịch: Man, Hoa man.
Hoa được xâu vào sợi dây làm thành cái
vòng rồi quấn lên đầu làm vật trang sức.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.18; Phạm ngữ
tạp danh].
MA LA
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là sỉ nhục, hổ thẹn.
Tắc 1, Bích nham lục (Đại 48, 140

thượng), nói: “Đạt ma liền qua sông đến
đất Ngụy (dã hồ tinh ấy không khỏi 1 phen
hổ thẹn(ma la),từ tây qua đông, từ đông
qua tây)”.
[X. tắc 28, 44, Bích nham lục].
MA LA DỮU
Phạm:Malayù.
Tên khoa học: Ficus oppositifolia.
Một loại hương liệu từ cây bạch đàn.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 658
trung), nói: “Hương bạch đàn, Ấn độ gọi
là Ma la dữu, vốn là tên núi. Luận Đại
trí độ cho rằng, ngoài núi Ma lê(tức Ma
la dữu) ra, không nơi nào có bạch chiên
đàn”.
Cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ,
cây bạch chiên đàn mọc ở núi Ma la da
(Phạm:Malaya, tức núi Ma lê).
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 26 thì nói,
núi Ma la da ở Nam Ấn độ có loại bạch
chiên đàn, ai vào đây cũng cảm thấy từ
trong thân mình tỏa ra mùi thơm trong
sạch, vì thế nên núi này còn được gọi là
núi Trừ cấu.
[X. luận Đại trí độ Q.2].
MA LA NAN ĐÀ
Phạm:Màlànanda.
Cũng gọi Ma la nan đề.
Hán dịch: Đồng học.
Cao tăng Ấn độ, là 1 trong 3 vị tăng đầu
tiên truyền Phật giáo vào nước Bách tế. Vào
năm 384, khi vua Chẩm lưu đời thứ 15 nước
Bách tế lên ngôi, ngài Ma la nan đà cùng với
ngài Thuận đạo nước Cao li và ngài A đạo
nước Tân la, từ Trung quốc đến Triều tiên
và hoằng dương Phật pháp ở nước Bách tế
lần đầu tiên.
[X. Tam quốc di sự Q.3; Hải đông cao

tăng truyện Q.1; Tam quốc sử kí Q.18;
Đông quốc thông giám Q.4; Tam quốc Phật
giáo sử].
MA LA NAN ĐÀ

M
3019
MA LA QUỐC
Ma la, Phạm,Pàli:Malla.
Cũng gọi Mạt la quốc, Mãn la quốc, Bạt
la quốc, Mạt lao quốc, Mạt lợi quốc.
Hán dịch: Lực sĩ quốc, Tráng sĩ quốc,
Hoa quốc.
Tên 1 nước trong 16 nước lớn ở Ấn độ
vào thời đức Phật còn tại thế. Vị trí nước
này ở về phía bắc sông Hằng, phía đông
thành Ca tì la vệ, Trung Ấn độ, thủ đô là
Câu thi na yết la (Phạm:Kuzinagara) và
các thành ấp khác như: Ba bà (Phạm:Pàvà),
A nô di (Phạm:Anupriyà) v.v...
Ma la vốn là tên của 1 chủng tộc. Trong
luật Ma ha tăng kì có những danh xưng như:
Thích chủng nữ, Li xa nữ, Ma la nữ v.v...
Cứ theo pháp điển Ma nô thì chủng tộc này
là hậu duệ của dòng Sát đế lợi, từ xưa đã nổi
tiếng nhờ có sức lực mạnh mẽ. Tương truyền
từng có việc lạ kì là hơn 500 lực sĩ cùng nhấc
1 tảng đá rất lớn, cho nên nước này được
gọi là “Mạt la lực sĩ quốc”. Khi đức Phật
nhập Niết bàn ở rừng Sa la thì 500 người
thuộc chủng tộc Mạt la ở thành Câu thi na
yết la than khóc thảm thiết, rồi khiêng kim
quan của Phật đến chùa Thiên quan, cúng
dường trong 7 ngày, sau đó mới trà tì. Chủng
tộc này và chủng tộc Mạt la ở nước Ba bà
đều được chia cho 1 phần xá lợi của Phật để
xây tháp cúng dường. Đây đều là những sự
thực lịch sử nổi tiếng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.32; kinh Trường
a hàm Q.4; kinh Tăng nhất a hàm Q.36;
luật Tứ phần Q.41; Hữu bộ tì nại da tạp sự
Q.38; Phiên Phạm ngữ Q.8].

MA LẠP BÀ QUỐC
Ma lạp bà, Phạm:Màlava.
Cũng gọi Ma la bà quốc, Ma la la quốc.
Tên 1 nước xưa ở Nam Ấn độ, nằm về
phía tây nước Ô xà diễn na, mạn đông nam
sông Mạc hi.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11,
thì nước này đất đai màu mỡ, lúa mạ xanh
tốt, có vài trăm ngôi chùa và hơn 2 vạn tăng
đồ, học tập giáo pháp Chính lượng bộ. Thủa
xưa, vua Giới nhật thương yêu nhân dân,
sùng kính Tam bảo, hàng năm mở Đại hội
Vô già, cung thỉnh chư tăng từ khắp nơi về
để tứ sự cúng dường. Ở nơi cách kinh đô về
phía tây bắc hơn 20 dặm có 1 cái hố sâu,
trong đó Bà la môn Đại mạn tâm bị chôn
vùi. Truyền thuyết nói rằng, người Bà la môn
kiêu mạn này, sau khi bị tỉ khưu Hiền ái
hàng phục, vì căm phẫn nên hủy báng Đại
thừa, khinh miệt các bậc hiền thánh, nên
đất tự nứt ra, người Bà la môn rơi xuống và
bị chôn vùi.
[X. kinh Khổng tước vương chú
Q.thượng; kinh Đại phương quảng bồ tát
tạng Văn thù sư lợi căn bản nghi quĩ Q.18;
On Yuan Chwang, vol. II (T. Watters); Early
History of India (V.A. Smith); Cunnigham’s
Ancient Geography of India (S.N.
Majumdar)].
MA LỢI CHI THIÊN
Ma lợi chi, Phạm:Marìci.
Cũng gọi Ma lí chi thiên, Mạt lợi chi
thiên, Mạt lợi chi đề bà, Mạt lợi chi thiên
bồ tát.
Hán dịch: Uy quang thiên, Dương diệm
thiên.
Vị trời có sức thần thông tự tại, khéo ẩn
mình, thường tiêu trừ các chướng nạn, mang

lại lợi ích cho mọi người.
Hình tượng của vị trời này là hình thiên
nữ nói trong kinh Mạt lợi chi đề bà hoa
man và hình tượng 3 mặt 6 tay cỡi heo(lợn)
nói trong kinh Đại ma lí chi bồ tát quyển 1.
Vị trời này vốn là vị thần được dân gian Ấn
độ đời xưa sùng bái, sau được Phật giáo tiếp
MA LỢI CHI THIÊN

M
3020
thu và xếp vào hàng
Thiên bộ. Hiện nay
ở chùa Na lan đà
tạiẤn độ vẫn còn
pho tượng cổ của vị
trời này.
Pháp tu thờ vị
trời này làm bản
tôn gọi là Ma lợi chi
thiên pháp, có các
công năng như: Hộ
thân, ẩn thân, phát
tài, tranh luận
thắng lợi v.v...
Tại Nhật bản, vị trời này chỉ được các
vũ sĩ tin thờ.
[X. kinh Ma lợi chi bồ tát đà la ni; Ma
lợi chi bồ tát lược niệm tụng pháp; A sa
phược sao Q.145; Chân tục Phật sự biên
Q.1].
MA LỤC ĐA
Phạm:Murut.
Vị thần gió, đặc biệt chỉ cho thần bão,
trong Bà la môn giáo Ấn độ, được nói đến
trong Lê câu phệ đà và Sử thi La ma da na.
Theo Lê câu phệ đà thì cha của thần này là
Lỗ đạt la (Phạm:Rudra), nhưng Sử thi La
ma da na lại bảo thần này là con của Để đề
(Phạm:Diti).
Về hình tượng thì toàn thân vị thần này
màu hồng, ngồi xe bằng vàng, tóc lóe sáng
như lửa, mình mặc áo giáp bằng vàng, ngực
trang sức vàng, vai vác giáo dài, thường đi
theo vị thần Nhân đà la đánh dẹp ác ma,
khi tiến quân thì như mãnh thú ra uy, cát

bay đá chạy, trời đất tối tăm mù mịt, núi
non rúng động, hung hãn đáng sợ; còn khi
lui bình thì hệt như đứa trẻ chơi dỡn, rất dễ
thương.
Có thuyết cho rằng vị thần này có liên
quan đến việc làm mưa.
MA MA
Phạm: Mama.
Hán dịch: Ngã sở, Ngã đích.
Nghĩa là cái tôi, vật của tôi v.v..., là sở hữu
cách về tôi, thuộc nhân xưng ngôi thứ nhất
trong thuộc cách theo văn pháp (grammar)
của tiếng Phạm. Tuy nhiên, trong kinh cũng
có khi ma ma được gọi là “ngã”(tôi).
Phạm ngữ tạp danh (Đại 54, 1229 trung),
nói: “Ngã là ma ma”.
MA MA KÊ BỒ TÁT
Ma ma kê, Phạm: Màmakì.
Cũng gọi Mang mãng kê bồ tát, Mang
mãng kế bồ tát, Mang mang kê bồ tát, Ma
mạc chỉ bồ tát.
Hán dịch: Kim cương mẫu.
Vị Bồ tát bộ mẫu của Kim cương bộ
Mật giáo, ngồi ở viện Kim cương thủ trong
Mạn đồ la Kim cương giới, là mẹ của tất cả
Bồ tát.
(xt. Mang Mãng Kê Bồ Tát).
MA MÊ
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ma (..) đồng nghĩa với Ma ( ), tức
không cảm giác; Mê (..) là Mị (..), nghĩa là
do một vật gì đó như cát, dằm bay vào mắt,
không mở mắt ra được, do đó không thấy
được gì.
Trong Thiền lâm, từ “ma mê” thường
được sử dụng để miêu tả cái trạng thái lờ
mờ, thấy không được rõ ràng, hoặc chê

những người không có kiến giải rốt ráo.
Đông lâm hòa thượng Vân môn am chủ
tụng cổ (Vạn tục 118, 399 thượng), nói:
“Người câm nằm mộng nói cùng ai? Tỉnh
dậy đối diện nhau mắt lại mờ(ma mê)”.
[X. Cổ tôn túc ngữ lục Q.47].
MA MÊ
Ma Lợi Chi Thiên

M
3021
MA NA ĐỎA
Phạm,Pàli: Manatta.
Cũng gọi Ma na đóa, Lục dạ ma na đỏa,
Ma na đỏa yết ma.
Hán dịch: Duyệt chúng ý, Ý hỉ, Hảo, Hạ
ý, Biến tịnh, Chiết phục cống cao.
Phương pháp diệt tội và sám hối của vị
tỉ khưu khi phạm tội Tăng tàn.
Khi phạm tội Tăng tàn, phải phát lộ
sám hối ngay, trong vòng 6 ngày 6 đêm ở
riêng 1 chỗ, làm các việc khó nhọc thay
cho chúng tăng, như quét tước tháp, tăng
phòng, dọn dẹp cầu tiêu, nhà tắm, tuy
vào trong tăng nhưng không được nóibàn
với người khác; trong thời gian này, chí
thành sám hối, khiến chúng tăng được
hoan hỉ.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển trung, phần 1 (Đại 40, 47 hạ),
nói: “Ma ha đỏa, Hán dịch là Duyệt chúng ý
(làm đẹp lòng mọi người), tức là thuận theo lời
dạy bảo của chúng tăng, làm cho chúng tăng
đều hoan hỉ”.
Kinh Tì ni mẫu quyển 2 (Đại 24, 811
trung), nói: “Ma na đỏa, trước chỉ có tự mình
hoan hỉ và sinh tâm hổ thẹn nên cũng làm
cho chúng tăng hoan hỉ; do muốn được hoan
hỉ trước nên mới dành cho vị ấy ít ngày để
sám hối, do ít ngày sám hối mới được gọi là
Hỉ. Còn chúng tăng hoan hỉ là vì xét thấy
người ấy không còn hành vi tái phạm nữa,
nên khen ngợi nói rằng: “Nhờ sự sám hối
này mà người phạm tội dứt hết phiền não,
thành người thanh tịnh”, vì thế chúng tăng
hoan hỉ”.

Tuệ lâm âm nghĩa gọi Ma na đỏa là
“biến tịnh”(thanh tịnh khắp cả)chính là ý
này.
[X. luật Tứ phần Q.45; Yết ma pháp
trong luật Ngũ phần Q.23; luật Thập tụng
Q.32; luật Ma ha tăng kì Q.25, 26].
MA NA TƯ LONG VƯƠNG
Ma na tư, Phạm: Manasvati.
Cũng gọi Ma na tô bà đế long.
Hán dịch: Đại thân long vương, Từ tâm
long vương, Đại lực long vương, Cao ý long
vương, Đại ý long vương.
Vị vua rồng coi về việc làm mưa, là 1
trong 8 vị Đại long vương.
Rồng này mình dài có thể quấn chung
quanh núi Tu di 7 vòng, vì thế gọi là Đại
thân. Lúc sắp làm mưa thì trước hết nổi mây
đen trong 7 ngày, đợi cho nhân gian sắp xếp
mọi việc xong xuôi, đâu vào đấy rồi mới trút
mưa xuống. Vì khi nổi mây làm mưa đều
phát xuất từ lòng thương, cho nên gọi là Từ
tâm long vương.
Pháp hoa văn cú quyển 2, hạ (Đại 34,
24 hạ), nói: “Ma na tư (...) A tu la dâng
nước biển làm ngập thành Hỉ kiến, rồng
này quấn mình quanh thành để ngăn nước
biển”. Vì rồng này có uy đức nên trở thành
vua của tất cả các loài tôm tép có hình giống
rồng.
[X. Pháp hoa quang trạch sớ Q.1; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.2].
MA NẠP
Một loại ca sa may bằng lụa rất mịn,
tương truyền do nước Cao li sản xuất.
Phẩm Tuyên chiếu trong Lục tổ đàn kinh
(Đại 48, 360 thượng), nói: “Thâm cảm ân
đức của Thầy, xin đê đầu đính lễ, đồng thời
dâng tấm ca sa ma nạp và bát thủy tinh cúng

dường”.
Còn theo bài tựa Ma nạp tán trong Đông
pha toàn tập, thì khi ngài Phật ấn Liễu
nguyên đến kinh đô, vua nghe danh đức của
ngài, ban cho chiếc áo ma nạp do nước Cao
li triều cống.
Lại môn Chương phục trong Thiền lâm
MA NẠP

M
3022
tượng khí tiên trích dẫn lời trong Kê lâm
chí rằng, những vị tăng Cao li mặc áo ma
nạp là Thiền pháp sư, loại áo này rất mịn
và đẹp.
MA NẠP BÀ
........
I. Ma Nạp Bà.
Phạm:Mànava.
Hán dịch: Thắng ngã.
Là cái “ngã”(ta)thù thắng mầu nhiệm
mà ngoại đạo Tì nữu thiên chấp rằng trong
thân của mỗi hữu tình đều có.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.19 (bản dịch
mới); kinh Đại bảo tích Q.35; Đại nhật kinh
sớ Q.2].
II. Ma Nạp Bà.
Phạm: Màịava hoặc Màịavaka.
Cũng gọi Ma nạp phược ca, Ma nạp, Ma
na bà.
Hán dịch: Nho đồng, Thiếu niên, Nhân
đồng tử, Niên thiếu, Niên thiếu tịnh hành,
Tịnh trì.
Tức là thanh thiếu niên, đặc biệt chỉ cho
thanh thiếu niên Bà la môn.
[X. Hữu bộ tì nại da phá tăng sự Q.14;
luật Ngũ phần Q.15].
MA NẠP TIÊN
........
Ma nạp, Phạm,Pàli: Màịava.
Hán dịch: Nho đồng.
Vị tiên trong thời quá khứ, là tiền thân
của Phật Thích ca.
Khi còn ở địa vị tu nhân, đức Thích ca
Như lai là tiên nhân Ma nạp, lúc hết kiếp
A tăng kì thứ 2 Ngài gặp đức Phật Nhiên

đăng ra đời, bấy giờ, tiên nhân Ma nạp
dâng 5 cành sen cúng dường đức Phật,
đồng thời, trải tóc của mình lên chỗ bùn
lầy để Phật bước qua; nhờ nhân duyên
tinh tiến ấy mà tiên nhân Ma nạp được
thụ kí thành Phật trong đời vị lai, vượt
qua 8 kiếp sinh tử trong bể khổ.
[X. kinh Tâm địa quán Q.1].
MA NGHỊCH KINH
........
Phạm:Maĩjuzrì-vikurvàịa-parivarta.
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào đời Tây Tấn, được thu vào Đại
chính tạng tập 15.
Nội dung kinh này ghi lại cuộc vấn đáp
về ma sự giữa Đại quang thiên tử và ngài
Văn thù sư lợi. Lúc ấy ma đến quấy nhiễu,
ngài Văn thù dùng sức Tam muội trói buộc
ma và biến ma thành thân Phật, bàn luận
về Phật pháp với các tỉ khưu, cuối cùng ma
Ba tuần lo buồn, khóc lóc bỏ đi.
Nguyên bản tiếng Phạm của kinh này đã
thất lạc, lại không có bản Hán dịch nào khác,
chỉ còn bản dịch Tây tạng đề là: “Thánh
Văn thù sư lợi Thần biến phẩm chi Đại thừa
kinh”, hoàn toàn khác với tên kinh của bản
Hán dịch.
MA NGƯU
Vốn chỉ cho con trâu kéo cày, ví dụ tăng
ni chưa tu hành một cách chân chính. Con
trâu kéo cày, ngày ngày gắng sức cực nhọc
mà không hề dụng tâm, chỉ khổ thân và
luống công vô ích; ma ngưu được dùng để ví
dụ cho tăng ni tu hành Phật đạo, thân tuy
hành đạo mà tâm không hành đạo.
Tứ thập nhị chương kinh chú (Vạn tục
59, 39 hạ), nói: “Sa môn hành đạo không
nên như con trâu kéo cày; thân tuy hành

đạo nhưng tâm đạo chẳng hành. Tâm đạo
nếu hành thì cần gì thân phải hành đạo?”
[X. Vạn thiện đồng qui tập Q.2].
MA NHAI
.....
Cũng gọi Ma nhai thạch khắc.
Làm phẳng bề mặt vách đá của sườn
MA NHAI

M
3023
núi hoặc mài nhẵn mặt những tảng đá lớn,
rồi khắc chìm hoặc khắc nổi những văn
tự, thi phú hoặc tượng Phật v.v... gọi là Ma
nhai.
Những ma nhai xưa nhất là những Pháp
sắc của vua A dục được khắc vào thế kỉ
thứ III trước Tây lịch, hiện còn để lại rải
rác ở nhiều nơi trên đất nước Ấn độ. Những
ma nhai mà ngày nay đã tìm thấy được gồm
có: Đại ma nhai pháp sắc 7 chỗ và Tiểu ma
nhai pháp sắc 8 chỗ. Nội dung chủ yếu của
các Pháp sắc là chính sách, chính lệnh lấy
giáo thuyết Phật giáo làm nền tảng. Ngoài
ra cũng có sự tích của vua A dục và những
qui định về quản lí hành chính nói chung.
Còn ở Ba mễ dương (Bàmiyan) tại nước
A phú hãn còn 2 pho tượng Phật lớn nhất
thế giới bằng đá trong khám được khắc vào
thế kỉ thứ V.
Tại Trung quốc thì như động Vân cương
tỉnh Sơn tây, các hang động ở huyện Củng
tỉnh Hà nam, sườn núi Hoàng thạch ở Lịch
thành, tỉnh Sơn đông v.v... cũng có 1 số ít
tượng Phật ma nhai. Còn các kinh được khắc
trên đá theo hình thức ma nhai thì có: Kinh
Kim cương bát nhã ở khe núi Kinh thạch,
huyện Thái sơn, tỉnh Sơn đông, kinh Đại
phẩm bát nhã ở động Ánh Phật, núi Tồ lai,
tỉnh Sơn đông, kinh Hoa nghiêm ở núi Ốc
lai, huyện Liêu xuyên, tỉnh Sơn tây v.v...
Tại Nhật bản cũng có nhiều tượng Phật
ma nhai như: Phật ma nhai Đại cốc ở thị
trấn Vũ đô cung, huyện Lệ mộc, Phật ma
nhai ở quận Lật thái, huyện Tư hạ, Phật
ma nhai ở

thị trấn Cậu
chử, huyện
Đại phản và
Phật ma
nhai ở thị
trấn Phong
hậu cao
điền ... đều
được xem là
những di
tích lịch sử
đặc biệt.
(xt. A Dục Vương Khắc Văn).
MA NHĨ PHẠT ĐA PHÁI
Malwatta-nikàya.
Cũng gọi Mạn nhĩ ngõa đa phái.
Phái Xiêm la, 1 phái chủ yếu thuộc
Thượng tọa bộ trong Phật giáo Tích lan được
thành lập vào giữa thế kỉ XIX.
Tổng bộ do hơn 20 ngôi chùa Ma nhĩ
phạt đa ở Kandy(miền Trung Tích lan) hợp
lại mà thành; tỉ khưu thuộc phái Phật giáo
thôn cú (Gàmavàsina#), dòng họ Cù duy
già mẫu, bộ tộc Tăng già la, chủ yếu nghiên
cứu Phật học và chú thích kinh điển. Đã có
khá nhiều tác phẩm Phật giáo bằng tiếng
Phạm,Pàlivà tiếng Tích lan do phái này
biên soạn.
Phái này giữ vai trò chủ chốt trong việc
tổ chức giáo dục và cơ cấu nghiên cứu ở viện
Phật học Tăng vương, tham dự việc quản lí
các viện Phật học Trí tăng, Trí nghiêm ở
Tích lan và cùng với phái A tư yết lợi (Asgiri,
cũng gọi A kì lê phái) trông coi chùa Răng
Phật tại Kandy. Các vị tăng trưởng của phái
này được gọi là Ma ha da na ca(Đại đạo sư)
MA NHĨ PHẠT ĐA PHÁI
Pháp sắc của Vua A Dục

Đại Phật ma nhai ở chùa Thạnh Quật, huyện Củng, tỉnh Hà Nam

M
3024
và A nỗ na da ca(Phó đạo sư), do hội đồng
thường vụ Tăng già tuyển chọn, giữ chức
trọn đời.
Chức Trụ trì những ngôi chùa trọng
yếu thì do La đạt la(quí tộc xưa),một
dòng họ cao quí trong tộc Cù duy già
mẫu đảm nhiệm. Phái này cũng thiết lập
các trung tâm Phật giáo tại Ấn độ và các
nước khác.
MA NHIỄU LOẠN KINH
...........
Kinh, 1 quyển, không rõ dịch giả, được
thu vào Đại chính tạng tập 1.
Nội dung kinh này thuật lại việc ma
vưong Ba tuần hóa thân chui vào bụng
tôn giả Mục kiền liên, Ngài Mục kiền
liên vào định khám phá được, ma vương
liền từ miệng của Ngài chui ra đứng phía
trước Ngài. Ngài Mục kiền liên giải thích
về mối oan thân giữa Ngài và ma vương
Ba tuần ở đời quá khứ, rồi nói về giáo
pháp thiện ác quả báo để khuyên răn.
Ma vương nghe xong, buồn rầu lo sợ, thu
hình biến mất.
Kinh này và kinh “Tệ ma thí Mục liên”
(do ngài Chi khiêm dịch vào đời Ngô) đều
là các bản biệt dịch của kinh Hàng ma
trong Trung a hàm. Ngoài ra, nội dung
bài kinh thứ 50 (Màratajaniya. S.) trong
Trung bộ tiếngPàlicũng tương đương
với kinh này.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.4; Lịch đại
Tam bảo kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.1].
MA NI

.....
Phạm,Pàli: Maịi.
Cũng gọi Mạt ni.
Hán dịch: Châu, Bảo châu.
Từ gọi chung các loại ngọc quí.
Truyền thuyết phổ thông cho rằng ma
ni có thể tiêu trừ tai nạn, tật bệnh, lắng nước
đục thành trong và đổi màu sắc của nước.
Còn tiếng Phạm Cintà-maịi (Hán âm:
Chân đà ma ni, Chấn đà ma ni) thì Hán
dịch là: Như ý bảo, Như ý châu, Như ý ma
ni, Ma ni bảo châu, Mạt ni bảo, Vô giá bảo
châu. Vì loại châu này có khả năng làm thỏa
mãn ý muốn và sự mong cầu của con người,
cho nên gọi Bảo châu như ý.
Có thuyết cho rằng ma ni được lấy ra từ
óc cá Ma kiệt hoặc bảo nó là mảnh vỡ từ vật
cầm tay của trời Đế thích; lại có thuyết nói
từ xá lợi của Phật biến thành. Trong 40 tay
của bồ tát Thiên thủ Quan âm thì tay phải
cầm ma ni Nhật tinh, tay trái cầm ma ni
Nguyệt tinh. Ma ni Nhật tinh cũng gọi là
Nhật ma ni là loại ma ni tự nhiên phát ra
ánh sáng nóng nực, chói lọi; còn ma ni
Nguyệt tinh cũng gọi là Nguyệt quang ma
ni, Minh nguyệt ma ni, Minh nguyệt chân
châu, Nguyệt ái châu, là loại ma ni có năng
lực tiêu trừ sự nóng bức đem lại sự mát mẻ
cho mọi người.
Trong các kinh luận có nói đến nhiều
loại ma ni, theo luận Đại tì bà sa quyển
102 thìMạt ni bảo có 5 loại: Quang minh
mạt ni, Thanh thủy mạt ni, Phương đẳng
mạt ni, Vô giá mạt ni và Như ý châu. Theo
kinh Hoa nghiêm quyển 47 (bản dịch cũ)
thì có 6 loại ma ni: Thanh lưu li ma ni, Dạ
quang ma ni, Nhật tạng ma ni, Nguyệt
chàng ma ni, Diệu tạng ma ni và Đại đăng

ma ni. Còn kinh Đại phương đẳng đại tập
quyển 47 thì nêu:ma niTì lăng già của trời
Đế thích, ma ni Đăng tộ của chư thiên cầm,
ma ni Quang chàng và ma ni Diễm quang
của Phạm thiên v.v...
[X. kinh Di nhật ma ni; kinh Đại bát
niết bàn Q.12 (bản Bắc); kinh Đại phẩm bát
nhã Q.10; kinh Hoa nghiêm Q.59 (bản dịch
cũ); phẩm Chuyển luân thánh vương trong
kinh Khởi thế Q.2; luận Đại trí độ Q.59;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.27].
MA NHIỄU LOẠN KINH

M
3025
MA NI ĐÔI
Đống đá được xếp thành do những phiến
đá hoặc tảng đá trên có khắc 6 chữ chân
ngôn “Án ma ni bát di hồng”.
Tín đồ Phật giáo Tây tạng khắc thần
chú 6 chữ “Án Ma Ni Bát Di Hồng” trên
đá rồi đặt ở trên đường vào núi, tín đồ
qua đường tiếp tục xếp thêm những phiến
đá khác lên, lâu ngày thành đống(đôi); vì
lấy 2 chữ Ma Ni trong thần chú 6 chữ mà
gọi là Ma ni đôi. Những người đi ngang
qua đây, tùy theo thời gian, phương hướng
mà nhiễu quanh 1 vòng để tích lũy công
đức.
MA NI GIÁO
Anh: Manicheism.
Đức: Manichismus.
Pháp:Manichéisme.
Cũng gọi Mạt ni giáo, Mâu ni giáo, Minh
giáo, Minh tôn giáo.
Tông giáo do ông Ma ni (Mani, Manes,
Manichaeus) người Ba tư sống vào thế kỉ
thứ III Tây lịch tổng hợp các thuyết của
Bái hỏa giáo (Zoroastrianism, cũng gọi
Thiên giáo, tông giáo của Ba tư cổ đại), Cơ
đốc giáo và tư tưởng của Phật giáo mà thành
lập ra.
Giáo nghĩa của Ma ni giáo lấy thiện, ác
nhị nguyên luận của Bái hỏa giáo làm nền
tảng, tóm thu tất cả mọi hiện tượng vào
thiện và ác, thiện là ánh sáng, ác là bóng
tối, mà ánh sáng thì chắc chắn đánh tan
bóng tối, nếu nhân loại nương theo chân lí
của tông giáo và chí hướng của thần linh
thì chắc chắn sẽ đi đến thế giới tươi sáng

và hạnh phúc yên vui. Nhưng từ vô thủy
đến nay, sáng và tối giao nhau; ác ma
thường ở trong thế giới tối tăm gây nhiễu
loạn, do đó thế giới hiện tại vẫn lẫn lộn
thiện và ác, bởi thế loài người phải nỗ lực
hướng thiện, để tạo nên một thế giới tươi
sáng. Đó chính là lí do mà tông giáo này
còn được gọi là Minh giáo. Thần của Ma
ni giáo có 10 đức: Ái, tín, thành, kính, trí,
thuận, thức, giác, bí và sát. Công phu tu
dưỡng của tín đồ lấy sự cấm dục và im lặng
làm chính. Công khóa hàng ngày là trai
giới, cầu nguyện(4 lần mỗi ngày). Tính chất
đơn giản, sáng sủa và trực tiếp của tông
giáo này rất được người đương thời đón
nhận, cho nên đã truyền bá ở vùng Trung
á, Đế quốc La mã (khoảng thế kỉ IV), Ấn
độ, Trung quốc v.v... một cách rộng rãi,
cho đến thế kỉ XIII Ma ni giáo vẫn còn
hưng thịnh.
Ma ni giáo được truyền đến vùng Tân
cương thuộc Trung quốc vào khoảng từ
thế kỉ VI đến thế kỉ VII, rồi từ Tân cương
truyền đến Hồi hột ở phía bắc sa mạc và
thịnh hành ở vùng này. Vào năm Đại lịch
thứ 3 (768) đời Đường, đáp lời thỉnh cầu
của nước Hồi hột, vua Đại tông cho phép
xây chùa Ma ni giáo ở vùng Giang hoài.
Năm Hội xương thứ 5 (845), Đường vũ
tông phá diệt Phật pháp, Ma ni giáo cũng
bị đả kích nghiêm trọng, vì thế mà chuyển
thành tông giáo bí mật, đồng thời, tiếp
thu Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian, cũng
từ đó đổi tên là
Minh giáo.
Minh giáo tin
chắc rằng bóng
tối sẽ qua đi và

ánh sáng tất
phải đến, cho
nên dám tạo
phản, thường tỏ
dấu hiệu chống
lại chính phủ.
Bắt đầu từ cuối
đời Bắc Tống, ở
các tỉnh Chiết
MA NI GIÁO
Kinh Điển Ma Ni Giáo

M
3026
giang, Giang tây, An huy v.v... thường xảy
ra việc Minh giáo làm loạn. Về sau, Minh
giáo lại liên kết với Di lặc giáo và Bạch
liên xã mà biến thành Bạch liên giáo vào
cuối đời Minh. Danh từ Minh giáo tuy
không còn được thấy trong các văn hiến,
nhưng thuyết “Minh vương xuất hiện” vẫn
còn lưu truyền trong dân gian.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.29; Liễu tử hậu
tập Q.28].
MA NI KÌ
........
Cũng gọi Kinh phan.
Một thứ cờ pháp được dùng để cầu
nguyện của Phật giáo Tây tạng. Tức là sử
dụng vải trắng hoặc giấy màu cắt thành mảnh
dài giống như lá cờ nhỏ, rồi viết lên đó bài
chân ngôn 6 chữ: “Án ma ni bát di hồng”
và các kinh văn khác, sau đó kết thành xâu
dài, treo vào cây sào cắm trên các nóc nhà,
hoặc dựng ở đầu núi và trên những “Ma ni
đôi” để cầu nguyện.
MA NI LUÂN
Một loại pháp khí của tín đồ Phật giáo
Tây tạng được sử dụng trong lúc cầu
nguyện.
Hình dáng pháp khí này giống như cái
thùng nhỏ, chung quanh khắc thần chú 6
chữ “Án ma ni bát di hồng”, chính giữa
đặt 1 cái trục, bên trong có dán giấy in
văn kinh. Khi cầu nguyện thì tay cầm pháp
khí quay tròn, đồng thời miệng niệm 6
chữ thần chú.
MA NOA LA (?-165)
Tổ thứ 22 của Thiền tông Ấn độ, con

trai thứ của vua nước Na đề, thuộc dòng
Sát đế lợi. Năm 30 tuổi, Ngài gặp tôn giả
Bà tu bàn đầu, liền xin xuất gia và sau
được nối pháp.
Ban đầu, Ngài
thường hành
hóa ở miền Tây
Ấn độ, sau đến
nước Đại
nguyệt chi,
truyền pháp
cho ngài Hạc
lặc na rồi thị
tịch.
[X. Bảo lâm truyện Q.4; Tổ đường tập
Q.2; Cảnh đức truyền đăng lục Q.2].
MA NÔ
.....
Phạm: Manu.
Thủy tổ của loài người trong truyền
thuyết Ấn độ.
Cứ theo truyền thuyết thì có 14 đời, mỗi
đời là 432 vạn năm. Ma nô đời thứ nhất tên
là Tư bà diêm bồ bà (Phạm:Svayaôbhava),
có thuyết cho rằng vị này là cháu của Phạm
thiên, sáng tạo ra 10 vị Sinh chủ gọi là Đại
tiên (Phạm:Mahàfwi); lại có thuyết cho rằng
ông là con của Phạm thiên và Xá đa rô ba
(Phạm:Zatarùpà). Bộ “Ma nô pháp điển”
trứ danh của Ấn độ thời xưa đã mượn tên
ông làm tựa đề.
Ma nô đời thứ 7 tên là Tì bà tư bà đa
(Phạm:Vaivasvata) là con của Thái dương,
vua Cam giá (Phạm:Ikwvàku) trong lịch sử
truyền thuyết của Ấn độ là con của vị này.
Truyền thuyết về trận hồng thủy nói trong
Bách đạo phạm thư và Ma ha bà la đa là
miêu tả sự tích của ông.

MA NÔ PHÁP ĐIỂN
Phạm: Manu-smfti.
Bộ sách quan trọng của Bà la môn giáo
Ấn độ được căn cứ vào Ma nô pháp kinh
(Phạm:Mànava-dharma-sùtra) mà soạn
MA NÔ PHÁP ĐIỂN
Tổ Ma Noa La

M
3027
thành vào khoảng từ thế kỉ thứ II trước Tây
lịch đến thế kỉ thứ II sau Tây lịch. Đây là bộ
Pháp điển xưa nhất trong các bộ Pháp điển
của Ấn độ.
Cứ theo trong sách nói thì sách này do
Phạm thiên trứ tác, rồi truyền cho Ma nô
(Phạm:Manu), thủy tổ của loài người, về
sau lại do ngài Ba lợi hỗ (Phạm:Bhfgu)
truyền đến nhân gian. Toàn bộ sách có 12
chương, gồm 2685 bài kệ. Nội dung nói về
những phong tục, tập quán của Phệ đà và
các điều văn về pháp luật. Trong đó,
những qui tắc về pháp tố tụng, dân pháp
rất hời hợt, thiếu sót, đủ để chứng tỏ mức
độ cổ xưa của pháp điển này. Xưa nay
Pháp điển Ma nô là mẫu mực về phép tắc
sinh hoạt của người Ấn độ. Pháp điển của
Phật giáo Miến điện (Dhammasaỉỉham),
Pháp điển Thái lan, Pháp điển Indonesia
xưa đều căn cứ theo Pháp điển Ma nô mà
soạn khảo, đặc biệt đảo Bali thuộc Indonesia
hiện nay vẫn còn ứng dụng luật Ma
nô trong thực tế.
MA OÁN
Chỉ cho ác ma, vì ác ma thường gây ra
những tai họa cho con người, nên bị loài
người coi là oán địch.
Kinh Đại thừa lí thú lục ba la mật đa
quyển 8 (Đại 8, 900 thượng), nói: “An trụ
bất động giống như kim cương, dùng gươm
trí tuệ chém đầu giặc phiền não, phá tan lũ
quân sinh tử, dẹp sạch bọn ma oán, gánh
vác tất cả, khiến cho chúng sinh đều được
giải thoát”.
[X. kinh Thuyết vô cấu xứng Q.2, 6].

MA PHẠM
Từ chỉ chung cho Thiên ma ở tầng trời
Tha hóa cõi Dục và Phạm thiên vương ở
cõi Sắc.
Câu xá luận kí quyển 3 (Đại 41, 61
thượng), nói: “Ma chỉ cho Tha hóa tự tại
thiên ma; Phạm chỉ cho Phạm vương”.
MA PHẬT
Chỉ cho Thiên ma và Phật, là nêu lên sự
đối lập giữa cực ác và cực thiện.
Ma ha chỉ quán quyển 8, hạ (Đại 46, 116
trung), nói: “Cõi ma tức là cõi Phật, nhưng
vì chúng sinh không biết nên mê mất cõi
Phật mà lặn hụp trong cõi ma; ở trong bồ đề
mà sinh ra phiền não”.
MA PHƯỢC
.....
Không được tự do, vì bị vọng tưởng trong
tâm và sự vật bên ngoài trói buộc.
Kinh Đại niết bàn quyển 17 (bản Bắc)
(Đại 12, 462 trung), nói: “Bị trói buộc gọi là
Ma phược, nếu không bị trói buộc thì thoát
ra khỏi Ma phược. Ví như ở thế gian, kẻ có
tội sẽ bị vua trói, còn người vô tội thì vua
không thể trói”.
MA QUÂN
.....
Ma, Phạm:Màra.
Gọi đủ: Ma la.
Hán âm: Ma la.
Cũng gọi Ác ma.
Hán dịch: Sát giả, Chướng ngại.
Quân lính của ác ma. Vì dùng quân để
ví dụ thế lực của các ma nên gọi là Ma
quân. Khi đức Phật sắp thành đạo, Ma
vương và bọn thuộc hạ đến quấy nhiễu,
gây chướng ngại, nhưng đều bị Ngài hàng
phục và rút lui.

Kinh Phật bản hạnh tập quyển 25 thì
coi phiền não là Ma quân, bảo có 12 loại:
Tham muốn, không vui vẻ, đói khát lạnh
nóng, yêu thương đắm đuối, thích ngủ nghỉ,
lo lắng sợ hãi, ngờ vực mê hoặc, giận dữ
MA QUÂN

M
3028
phẫn nộ, tranh giành danh lợi, ngu si không
biết, tự kiêu tự đại và thường chê bai người
khác.
Trong các kinh luận Đại thừa ở thời kì
sau cũng thấy có thuyết này, như luận Đại
trí độ quyển 5 nói có 10 loại quân phiền
não là: Ham muốn, lo buồn, đói khát, tình
ái, ngủ nghỉ, sợ hãi, ngờ vực, tâm độc hại,
thích tiếng tăm lợi lộc và khen mình chê
người... Tóm lại, các kinh luận đều dùng
các loại phiền não nói trên để ví dụ cho
thế lực của bọn Ma quân và cho rằng Bồ
tát nhờ đã hàng phục được bọn Ma quân
này mà thành đạo.
MA SÁI
.....
Phạm:Màwa.
Pàli: Màsa.
Cũng gọi Ma sa, Ma sa ca (Phạm:
Màwaka,Pàli: Màsaka).
Hán dịch: Tiền, Đồng tiền.
Loại tiền tệ thông dụng ở Ấn độ vào thời
cổ đại.
Về giá trị thì 80 bối xỉ (Phạm:Kaparda)
là 1 ma sái, 20 (hoặc 12, 16, 40) ma sái là 1
ca lợi sa bát na (Phạm:Kàwàpaịa).
Theo sự qui định của Luật bộ, nếu tỉ
khưu lấy trộm 5 (hoặc 3, 4, 10) ma sái (tức
¼ ca lợi sa bát na) trở lên thì phạm tội Ba la
di, bị đuổi ra khỏi tăng đoàn. Tỉ lệ giữa ca
lợi sa bát na và ma sái nói trên tùy theo thời
đại và địa phương mà có khác nhau.
Theo luật Tứ phần quyển 1, thì 1 ma sái
tương đương với 1 tiền đời xưa của Trung
quốc; như vậy, nếu lấy trộm 5 ma sái, số

tiền rất nhỏ, mà phạm trọng cấm thì e rằng
điều này có chỗ lầm lẫn. Bởi thế, trong Nhất
thiết kinh âm nghĩa quyển 60, ngài Tuệ lâm
đời Đường bác bỏ thuyết này và chỉ ra rằng,
1 ma sái tương đương với 80 tiền của Trung
quốc, mà 5 ma sái thì tương đương với 400
tiền, chứ không phải 5 tiền. Ngoài ra,Màsa
tức là loại đậu thúc mà tên khoa học là
Phaseolus radiatus. Do đó suy ra thì 1 ma
sái tương đương với giá trị của 1 hạt vàng to
bằng hạt đậu thúc.
[X. Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.2;
Thiện kiến luật tì bà sa Q.8; luật Thập tụng
Q.52; Câu xá luận bảo sớ Q.22; Huyền ứng
âm nghĩa Q.21].
MA SƯ SƠN
........
Phạm: Matsikasaịđa.
Pàli:Macchikàsaịđa.
Một đô thị ở Ấn độ đời xưa cách thành
Xá vệ (Pàli:Sàvatthì) 30 do tuần.
Đô thị này là nơi cư ngụ của Trưởng giả
Chất đa (Pàli:Citta), 1 người nổi tiếng được
nói đến trong kinh điển. Một hôm, Trưởng
giả đến thành Xá vệ, nghe tỉ khưu Ma ha
nam thuyết pháp mà chứng được quả Dự
lưu. Sau, Trưởng giả cúng dường vườn cây
ăn trái của mình để làm tinh xá cho ngài
Ma ha nam.
[X. kinh Tạp a hàm Q.21; phẩm Thanh
văn trong kinh Tăng nhất a hàm Q.20; Pháp
cú kinh chú thích 2].
MA SỰ
.....
Những hành vi tư tưởng làm chướng ngại
việc tu hành và xa rời chính đạo.
Kinh Ma nghịch (Đại15, 112 trung),
nói: “Có ý tưởng gây dựng sự nghiệp mà có

tạo tác, đó là ma sự. Nếu để cho chí nguyện
bị vướng mắc, bị cướp đoạt, đó là ma sự.
Giả sử khởi tư tưởng tham dục, cầu mong,
thì là ma sự”.
[X. Ma ha chỉ quán Q.4, hạ; Vạn thiện
đồng qui tập Q.thượng].
MA SỰ CẢNH
Cũng gọi Ma cảnh.
MA SỰ CẢNH

M
3029
Những cảnh tượng do Thiên ma phát
khởi ra, để phá hoại người tu hành, là cảnh
thứ 5 trong 10 cảnh, tương ứng với 10 quán
pháp(Thập thừa quán pháp) do tông Thiên
thai lập ra.
Người tu hành sau khi quán xét 4 cảnh
trước là ấm cảnh, phiền não cảnh, bệnh
hoạn cảnh và nghiệp tướng cảnh, cũng vẫn
chưa phá được hoặc chướng; còn Thiên
ma thì sợ rằng nếu người tu hành phá hết
hoặc chướng, cứu độ người khác thì dân
ma của nó sẽ bị tổn thất. Hơn nữa, nếu
người tu hành được đại thần thông, đại
trí tuệ thì chắc chắn nó sẽ bị điều phục,
khống chế, cho nên Thiên ma phát động
nhiều thứ ma sự để phá hoại người tu
hành. Trong trường hợp ấy, trước hết
người tu hành nên quán xét và quở trách
nó, không để cho nó xâm nhập; kế đến
quán xét thân tâm mình từ đầu đến chân
đều hư giả, khiến cho ma không có chỗ
bám víu; quán xét 3 lần như thế mà ma
vẫn không chịu bỏ đi, thì phải lấy cái chết
làm kì hạn, nhất tâm quán tưởng, khiến
đạo hạnh được thành tựu.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5 thượng].
MA TAM CÂN
Ba cân gai.
Gọi đủ: Động sơn ma tam cân.
Cũng gọi: Đáp ma tam cân, Ma tam cân
thoại, Động sơn Phật ma tam cân.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này ghi lại cuộc vấn
đáp giữa Thiền sư Động sơn Thủ sơ đầu đời
Tống với 1 vị tăng.

Tắc 12, Bích nham lục (Đại 48, 152 hạ),
chép: “Tăng hỏi Động sơn: Thế nào là Phật?
Sơn đáp: Ba cân gai”.
[X. tắc 18 trong Thiền tông Vô môn
quan; Liên đăng hội yếu Q.26; Ngũ đăng
hội nguyên Q.15].
MA TẨY
Phạm:Màsa.
Hán dịch: Nguyệt.
Nghĩa là tháng.
Theo lịch pháp Ấn độ, từ ngày 16 âm
lịch đến ngày 15 tháng sau là 1 tháng; từ
ngày đầu tháng (mồng 1)đến ngày cuối cùng
của nửa tháng trước(ngày 15) là lúc mặt trăng
tròn, cho đến dần dần khuyết đi và cuối
cùng mất hẳn, gọi là Hắc phần(phần đen);
từ khi mặt trăng bắt đầu xuất hiện đến lúc
tròn gọi là Bạch phần(phần trắng).
MA THIÊN
Chỉ cho cõi trời Tha hóa tự tại, là tầng
trời thứ 6, cao nhất trong cõi Dục, cũng là
chỗ ở của Thiên ma, cho nên gọi là Ma thiên.
[X. luận Đại trí độ Q.56].
MA THIỀN
.....
Cũng gọi Tà thiền.
Tu thiền định nhằm mục đích sai khiến
quỉ thần, trái với chính lí, làm hại chính
đạo, gọi là Ma thiền.
Ma ha chỉ quán quyển 8, hạ (Đại 46, 116
hạ), nói: “Tu theo ma tinh tiến, vì mong
được nổi tiếng, thì chỉ chứng đắc Ma thiền,
mê nơi quỉ pháp, vui với ma tuệ, sa vào lưới
kiến chấp phân biệt”.
MA TRA
Cũng gọi Biến thị, Biến quán, Chiêm thị,
Biến thị ma tra, Biến thị chiêm đổ.
Là ấn tướng và chân ngôn thành tựu do

tịnh nhãn của định tuệ nhật nguyệt, mà hành
giả Chân ngôn Mật giáo sử dụng khi vào
đạo tràng.
Chữ (ma) là chủng tử của nguyệt(mặt
MA TRA

M
3030
trăng), tượng trưng cho Tuệ; chữ (ỉha,
Hán âm: Tra) là chủng tử của nhật(mặt
trời), tượng trưng cho Định. Khi hành giả
Chân ngôn vào đạo tràng thì mắt phải quán
chữ Ma, mắt trái quán chữ Tra, rồi quán
tưởng chữ Ma biến thành mặt trăng, chữ
Tra biến thành mặt trời, nhờ tịnh nhãn
(con mắt trong sạch) của định tuệ này mà
thành tựu ấn tướng và chân ngôn. Tịnh
nhãn này có 2 công dụng là thấy Phật và
trừ chướng; vì thế, khi hành giả dùng 2
con mắt định tuệ này mà quan sát đạo tràng
thì các ma đều tiêu tan và chư tôn thì đều
hiển hiện.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1; Liên hoa bộ tâm
quĩ; Lí thú hội quĩ; Kim cương giới phát tuệ
sao Q.thượng].
MA TRẤT LÍ CHẾ TRA
Phạm:Màtfceỉa.
Danh tăng kiêm học giả Phật giáo, người
Trung Ấn độ sống vào khoảng cuối thế kỉ II
đến thế kỉ III.
Cứ theo Đa la na tha Phật giáo sử và
điều Tán vịnh chi lễ trong Nam hải kí qui
nội pháp truyện quyển 4, thì sư vốn tin thờ
trời Đại tự tại (Phạm:Mahezvara) của Bà
la môn giáo, tính kiêu căng và thích tranh
luận. Sau, nhân nằm mộng được Thánh đa
la mẫu (Tạng:Sgrol-ma) thụ kí, sư mới hối
hận những việc làm sai trái trước kia, nên
qui y Phật giáo và xuất gia. Sư sáng tác nhiều
bài thơ bằng tiếng Phạm tán thán vô lượng
trí đức của Phật, trình bày hạnh lục độ và
công đức thù thắng của đức Thế tôn với lời

văn trong sáng đẹp đẽ. Các bồ tát Vô trước,
Thế thân khi đọc các bài tán này cũng khen
ngợi hết lời.
Những thi phẩm của sư về sau không
những chỉ lưu truyền ở Ấn độ, mà còn được
thịnh hành ở các nước Trung á, Trung
quốc, Nhật bản v.v... và rất được tín đồ
Phật giáo ưa thích.
Ngoài ra, ở Tây tạng có thuyết cho rằng
sư và bồ tát Mã minh là cùng một người.
Các tác phẩm của sư gồm có: Tứ bách
tán, Nhất bách ngũ thập tán, Tam bảo cát
tường tán, Đẳng chính giác giả danh tán,
Tam thập ngũ thiện thệ danh bảo nghiêm
sức, Thánh đa la mẫu tán...
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện giải
lãm sao Q.4, phần 1].
MA VIÊN
.....
Cũng gọi Ma ti, Ma hạ, Đôi phòng.
Nhà dùng để giã gạo xay thóc trong thiền
lâm.
Vị tăng trông coi Ma viện gọi là Ma đầu.
[X. môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
MA VÕNG
Lưới ma.
Chỉ cho những thứ nghiệp tà ác do ma
tạo tác, chúng giống như tấm lưới bao trùm
khó thoát ra được. Tức là chúng sinh bị các
ma phiền não, Thiên ma mê hoặc, trói buộc,
cũng như chim, cá bị mắc trong lưới khó gỡ
ra được.
Luận Đại trí độ quyển 8 (Đại 25, 118
thượng), nói: “Có niệm thì rơi vào lưới ma,
không niệm thì thoát ra được”.
MA VƯƠNG
Vua trong các thiên ma, tức là chủ cõi

trời Tha hóa tự tại của cõi Dục, tên là Ba
tuần, thường cầm đầu các quyến thuộc gây
trở ngại cho người tu hành đạo Phật.
Cứ theo kinh Lăng nghiêm quyển 6
chép, nếu người không dứt được dâm dục,
thì chắc sẽ rơi vào đường ma, thượng phẩm
MA VƯƠNG

M
3031
là Ma vương, trung phẩm là ma dân, hạ
phẩm là ma nữ. Nhưng nói theo pháp môn
Đại thừa thì Ma vương thực ra là bậc Bồ
tát ở địa vị cao thâm, dùng sức đại phương
tiện mà thị hiện ra, nhằm mục đích giáo
hóa chúng sinh.
Có thuyết cho rằng trên từng trời thứ
6 có cung điện riêng của ma, Ma vương ở
đó, chứ không phải là chủ cõi trời Tha
hóa tự tại.
[X. phẩm Bất tư nghị trong kinh Duy
ma cật sở thuyết Q.trung].
MA YẾT ĐÀ QUỐC
Ma yết đà, Phạm;Pàli: Magadha.
Cũng gọi Ma già đà quốc, Ma kiệt đà
quốc, Ma kiệt đề quốc, Mặc kiệt đà quốc,
Mặc kiệt đề quốc, Ma ha đà quốc.
Hán dịch: Vô hại quốc, Bất ác xứ quốc,
Trí cam lộ xứ quốc, Thiện thắng quốc.
Tên 1 nước xưa ở Trung Ấn độ, là 1 trong
16 nước lớn ở thời đức Phật còn tại thế, lấy
thành Hoa thị (Patna ngày nay) và Phật đà
già đa làm trung tâm, có quan hệ rất thâm
thiết với Phật giáo.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 8
chép, thì nước Ma yết đà chu vi hơn 5
nghìn dặm, đất đai phì nhiêu, phong tục
thuần phác, sùng kính Phật pháp, có hơn
50 ngôi chùa với hơn 1 vạn chư tăng, phần
nhiều tu học giáo pháp Đại thừa; còn có
vài mươi đền thờ trời, ngoại đạo cũng
nhiều. Ở khu vực phụ cận thành Hoa thị
còn có những di tích nổi tiếng của Phật
giáo như: tháp A dục vương, phiến đá có
lốt chân của Phật, nền cũ chùa Kê viên,

nơi đức Phật tu khổ hạnh, nơi 3 anh em
ngài Ca diếp qui Phật v.v...
Vua Tần bà sa la xây dựng thành
Vương xá mới (nay làRajgir) ở phía bắc
cố đô và qui y đức Phật. Từ đó về sau, thành
Vương xá là nơi đức Phật thườngthuyết
pháp. Đến vua A dục đời thứ 3 của Vương
triều Khổng tước–thống nhất toàn cõi
Ấn độ, thế nước hưng thịnh, vua phái các
sư đi khắp nơi cả trong nước và hải ngoại,
để truyền bá Phật giáo, xây cấtchùa tháp,
tạo dựng trụ đá, làm cho Phật giáo cực thịnh
1 thời. Sang triều đại Cấpđa ở thế kỉ IV,
Phật giáo cũng rất hưng thịnh. Vua Đế
nhật sáng lập chùa Na lan đà vào đầu thế
kỉ thứ V, là trung tâm của Phật giáo Ấn độ
đương thời. Đến thế kỉ VII, Vương triều
Cấp đa suy vong thì Phật giáo cũng bắt
đầu suy vi.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.thượng,
phần 1; Huyền ứng âm nghĩa Q.1,21; Tuệ
uyển âm nghĩa Q.1].
MÃ ÂM TÀNG TAM MA ĐỊA
.................
Cũng gọi Trừ cái chướng viện tam muội.
Nghĩa là tự phát tâm bồ đề mà chứng
ngộ thực tướng của tự tâm.
Vì dương căn của loài ngựa thường ẩn
kín trong bụng, khi phát dục thì dương căn
mới trồi ra, dục dứt thì dương căn lại ẩn
vào. Ví như người tự phát tâm bồ đề, tự
cầu chứng ngộ, nên gọi là Mã âm tàng tam
ma địa. Đức Đại nhật Như lai thường ở
trong Tam ma địa này để nói về pháp ái
nhiễm.
[X. phẩm Ái nhiễm vương trong kinh
Du kì; Du kì kinh xả cổ sao Q.thượng].
MÃ ÂM TÀNG TƯỚNG

Phạm: Kozopagata-vasti-guhya.
Cũng gọi Âm mã tàng tướng, Âm tàng
tướng, Mã vương ẩn tàng tướng, Thế phong
tàng mật tướng.
Nam căn ẩn kín không lộ ra ngoài, là 1
trong 32 tướng đặc biệt của đức Phật. Vì
tướng này giống như dương căn của loài ngựa
(mã)nên gọi là Mã âm tàng.
MÃ ÂM TÀNG TƯỚNG

M
3032
Cứ theo kinh Bảo nữ sở vấn quyển 4
chép, thì Mã âm tàng của Như lai là tướng
bậc đại nhân, nhờ các kiếp quá khứ, Ngài
giữ mình nghiêm túc, xa lìa sắc dục mà nay
có được tướng này.
Vãng sinh yếu tập quyển trung (Đại 84,
54 hạ), nói: “Âm tàng của Như lai bằng
phẳng như trăng tròn, có ánh sáng màu vàng
giống như vầng mặt trời”.
[X. kinh Quán Phật tam muội hải Q.8;
luận Đại tì bà sa Q.117].
MÃ BẢO
.....
Ngựa quí, 1 trong 7 thứ báu của Chuyển
luân Thánh vương.
Cứ theo sự ghi chép thì Mã vương bà la
hê ở trong biển lớn, có 8 nghìn quyến thuộc,
nếu Chuyển luân Thánh vương ra đời thì sẽ
nhận được của báu nhỏ nhất là Mã bảo.
Hoàng hậu Vũ tắc thiên đời Đường từng
bắt chước việc này mà đặt 7 vật báu trong
triều đình.
[X. kinh Tứ châu trong Trung a hàm
Q.11; Kinh luật dị tướng Q.47]. (xt. Thất
Bảo).
MÃ CHỦ QUỐC
Một vùng đất ở phía bắc núi Tuyết.
Cứ theo Thích ca phương chí quyển
thượng chép, thì vùng đất ở mạn bắc Hi mã
lạp sơn, khí hậu rất lạnh, thích hợp cho loài
ngựa sinh trưởng, có nhiều ngựa hay, nên
gọi là Mã chủ quốc. Người dân xứ này tính
tình hung bạo, tàn nhẫn, phần nhiều mặc
áo may bằng da và lông của động vật.
[X. Đại đường tây vực kí Q.1].

MÃ ĐẠI SƯ DÃ ÁP TỬ
.................
Cũng gọi Bách trượng dã áp tử.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này ghi lại cuộc vấn
đáp giữa Thiền sư Mã tổ Đạo nhất và đệ tử
là ngài Bách trượng.
Một hôm, Đại sư Mã tổ và đệ tử là ngài
Bách trượng Hoài hải đang đi trên đường,
bỗng thấy 1 đàn vịt trời bay qua, Đại sư
hỏi (Đại 48, 187 hạ): “Cái gì thế?”
Ngài Bách trượng đáp: Đàn vịt trời.
Đại sư hỏi: Chúng bay đi đâu rồi?
Ngài Bách trượng đáp: Chúng bay đi mất
rồi!
Đại sư liền véo vào mũi ngài Bách
trượng, đau quá, ngài Bách trượng kêu:
Ới! Ới!
Đại sư nói: Từng bay mất đâu!”
[X. tắc 53, Bích nham lục; Cổ tôn túc
ngữ lục Q.1; Tổ đình sự uyển Q.1, 3; Liên
đăng hội yếu Q.4].
MÃ ĐẦU KIM CƯƠNG
Vị thần hộ pháp trong Thượng mật viện
và Hạ mật viện của Phật giáo Tây tạng, là
hóa thân của bồ tát Từ bi Quan âm, hoặc có
thuyết cho là hóa thân của Phật và các Bồ
tát khác.
Hình tượng của vị thần này là đầu ngựa
mình người, có tượng 8 đầu, 6 đầu hoặc có
cánh khác nhau. Trong đó, Mã đầu kim
cương 8 đầu, 6 đầu được phái Cách lỗ sùng
bái; còn phái Ninh mã thì tôn thờ Mã đầu
kim cương có cánh.
Vị thần này được thờ trong điện Mã
đầu kim cương ở chùa Sắc lạp rất tôn
nghiêm.
MÃ ĐẦU LA SÁT

...........
Chỉ cho ngục tốt đầu ngựa mình người
ở địa ngục Vô gián.
Kinh Lăng nghiêm quyển 8 (Đại 19, 144
hạ), nói: “Thần thức người chết trông thấy
thành sắt rất lớn, trong đó, chó lửa, rắn
MÃ ĐẦU LA SÁT

M
3033
lửa, hổ, chó sói, sư tử, ngục tốt đầu trâu, la
sát đầu ngựa, tay cầm giáo mác, đuổi người
chết đến cửa thành, rồi lùa vào địa ngục
Vô gián”.
MÃ ĐẦU QUAN ÂM
...........
Phạm:Hayagrìva.
Hán âm: A da yết lị bà, Hà da yết lị bà.
Cũng gọi Mã đầu đại sĩ, Mã đầu minh
vương, Mã đầu kim cương minh vương.
Phổ thông gọi là Mã đầu tôn.
Chỉ cho Minh vương Phẫn nộ trì của
Liên hoa bộ trong 3 bộ Minh vương thuộc
Thai tạng giới Mật giáo, ngồi ở vị trí thứ 7
hàng thứ 1 trong viện Quan âm trên Hiện
đồ Mạn đồ la Thai tạng giới, mật hiệu là
Đạm thực kim cương, Tấn tốc kim cương,
là 1 trong 8 vị Đại minh vương.
Vị tôn
này là 1 trong
những hóa
thân của bồ
tát Quán tự
tại, hiện
tướng phẫn
nộ, trên đỉnh
có đầu ngựa,
hoặc 1 mặt 4
tay, 3 mặt 8
tay, 3 mặt 2
tay, 4 mặt 8
tay v.v... Vị
tôn này lấy từ bi làm trọng tâm, tiêu diệt
các ma chướng, chiếu phá sự tối tăm của
chúng sinh bằng vầng mặt trời đại uy đức

và diệt hết vô minh phiền não cho chúng
sinh.
Vị Minh vương này là giáo chủ trong
đường súc sinh, được phối với Sư tử vô úy
Quan âm nói trong Ma ha chỉ quán.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Đại nhật kinh
nghĩa thích Q.7].
MÃ ĐẦU QUÁN TỰ TẠI BỒ TÁT CHÂN NGÔN ẤN
Cũng gọi Tối thắng căn bản ấn.
Chân ngôn và ấn khế tiêu trừ các ma
chướng, 1 trong 18 ấn khế.
Ấn tướng là: Chắp 2 tay, co 2 ngón trỏ
và 2 ngón vô danh vào trong lòng bàn tay,
lưng móng tay áp vào nhau, 2 ngón cái dang
ra và dựng đứng. Nếu dùng ấn này xoay về
bên trái 3 vòng, trong tâm quán tưởng tiêu
trừ các chướng, thì tất cả các ma thấy ấn này
liền tháo chạy; nếu xoay ấn về bên phải 3
vòng thì liền thành hỏa giới kiên cố.
Cứ theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật thì chân ngôn của vị tôn này là: “Nam
ma tam mạn đa bột đà nẫm (nama#
samantabuddhànàm, qui mệnh khắp các
đức Phật) khư na dã (khàdàya, ăn nuốt)
bạn nhạ (bhaôja, đánh phá) sa phá tra dã
(sphaỉya, phá sạch) sa ha (svàhà, thành
tựu). Nghĩa là sự thực hành về “không” của
Mã đầu phẫn nộ tôn tức là cái “không” của
thực tướng các pháp, ăn nuốt tất cả pháp
làm chướng ngại bồ đề, phá hết sinh tử của
3 đời. Nếu nhớ nghĩ vị tôn này, kết ấn tướng
và tụng chân ngôn của Ngài thì đoạn trừ
được tất cả những cái gây ra chướng nạn.
Và trong vòng 40 dặm, nơi người tu hành ở,
không có ma sự và các quỉ thần.
Ngoài ra, tu pháp này còn có thể khiến
cho các súc vật nuôi trong nhà(nhất là ngựa)
được bình an.

MÃ LAI TÂY Á PHẬT GIÁO
Mã lai tây á, Phạm:Malaya.
Hán âm: Ma lại da.
Cũng gọi Mã lai á.
Hán dịch: Sơn(núi).
Vào thế kỉ thứ V, IV trước Tây lịch,
người Ấn độ đã đến vùng Đông Namá để
buôn bán, du nhập và truyền bá văn hóa.
MÃ LAI TÂY Á PHẬT GIÁO
Mã Đầu Quan Âm

M
3034
Vào thời vua A dục, Phật giáo Ấn độ cực
thịnh, vua A dục phái các đoàn Pháp quan
đi truyền giáo các nơi, theo truyền thuyết,
2 ngàiTu na và Uất đa la được phái đến
nước Kim địa, tức nay là vùng đất từ hạ
Miến điện đến Mã lai á. Truyện Phù nam
trong Lương thư quyển 54, truyện Bàn bàn
trong Cựu đường thư quyển 197 và Nam
hải kí qui nội pháp truyện quyển 1 chép
rằng, nước Bàn bàn rất kính tin Tiều thừa.
Nước Bàn bàn nói ở đây có lẽ là bán đảo
Mã lai hiện nay. Ngoài ra, các nội, ngoại
điển đều ghi những khu vực Phật giáo thịnh
hành như: Đan đan,Yết đồ, Phật la an,
Cát lan đan, Bồng phong v.v... tất cả đều ở
trên bán đảo Mã lai ngày nay.
Vào đầu thế kỉ XV, do vương triều Ma
lục giáp nổi lên, sùng tín Hồi giáo nên Phật
giáo thời kì đầu ở Mã lai suy vong. Năm
1887, pháp sư Diệu liên sáng lập chùa Cực
lạc ở Tân thành, là người tiên phong chính
thức mở ra phong trào hoằng truyền Phật
pháp. Rồi đến Pháp sư Bản trung thành lập
Niệm Phật Liên Xã, là Liên xã đầu tiên ở
quần đảo Nam dương. Pháp sư Phương liên
sáng lập học viện Bồ đề, đồng thời mở các
trường Tiểu học, Trung học Bồ đề, cổ xúy
nền giáo dục Phật hóa. Pháp sư Từ hàng
từng giảng dạy ở học viện Bồ đề, đứng ra
thành lập hội Phật học, mở rộng việc nghiên
cứu Phật học. Hòa thượng Hư vân cũng từng
đến Mã lai hoằng pháp, có hơn vạn người
qui y ngài. Pháp sư Tô mạn ca la người Hoa
kì là người đầu tiên tổ chức đoàn Thanh
niên Phật giáo và trường học dạy Phật học

định kì hàng tuần ở xứ này.
Năm 1955, pháp sư Trúc ma tổ chức hội
Phật giáo Mã lai á, đến năm 1969 đổi tên là
Tổng hội Phật giáo Mã lai á. Hiện nay pháp
sư Kim minh là Hội trưởng Tổng hội Phật
giáo Mã lai. Năm 1970, Tổng hội Thanh
niên Phật giáo Mã lai được thành lập, là tổ
chức Phật giáo có tính cách toàn quốc rất
quan trọng ở Đại mã, hiện là tổ chức năng
động nhất và có hơn 100 chi hội hoạt động
trên khắp nước. Viện Phật học Mã lai xuất
bản tạp chí Vô tận đăng, mở các phòng phát
thuốc miễn phí, thư viện và hội hoằng pháp
có định kì vào các ngày chủ nhật. Ở Bắc Mã
lai thì có Phật học viện Tân thành, Phật học
viện Cát đả, ở bờ biển phía đông thì có hội
Phật giáo Cát lan đan, hội Phật giáo Đinh
gia nô, phía Đông Mã lai có hội Phật giáo Sa
lao việt, hội Từ vân Phật giáo chính truyền.
Các nước Phật giáo Nam truyền như: Tích
lan, Thái lan, Miến điện đều có các sư đến
Mã lai hoằng pháp.
Năm 1962, lễ Phật đản được chính phủ
phê chuẩn là ngày nghỉ chung cả nước, tín
đồ Phật giáo trên toàn quốc đều long trọng
tổ chức mừng ngày lễ lớn này.
[X. Mã lai tây á tảo kì Phật giáo khảo
lược (Tịnh hải); Độc lập hậu đích Mã lai tây
á Phật giáo khái huống (Kế trình, Phổ môn
tạp chí số 42)].
MÃ LANG PHỤ QUAN ÂM
Hóa thân của bồ tát Quan âm làm vợ
chàng họ Mã, là 1 trong 33 tướng ứng hóa
của Ngài.
Dân chúng vùng Thiểm tây Trung quốc
chỉ quen cỡi ngựa bắn cung chứ chưa từng
nghe nói đến Tam bảo. Năm Nguyên hòa
12 (817, có thuyết nói năm thứ 4-809) đời

vua Hiến tông nhà Đường, một hôm có
người con gái xinh đẹp xách giỏ cá đi bán,
nhiều người tranh nhau xin lấy làm vợ. Cô
gái nói rằng (Đại 49, 833 trung): “Nếu ai
trong 1 buổi chiều tụng được phẩm Phổ môn
thì tôi xin theo hầu người ấy”. Sáng hôm
sau có 20 người tụng được. Cô gái lại trao
cho họ kinh Kim cương và cũng hứa như
trên, vẫn còn 10 người tụng được, nàng lại
đưa cho họ bộ kinh Pháp hoa và hẹn trong
3 ngày phải tụng được.
MÃ LANG PHỤ QUAN ÂM

M
3035
Đến kì hạn, chỉ có chàng họ Mã là tụng
được, đúng theo nghi lễ, chàng họ Mã đến
rước cô gái về nhà, nhưng nàng viện cớ có
bệnh, xin được nằm ở phòng riêng. Chốc
lát sau, nàng chết, thân thể rữa nát, Mã lang
đành mang đi chôn.
Mấy hôm sau, có
vị lão tăng mặc áo đỏ
đến nơi chôn cất
người con gái và bảo
mọi người đào lên
xem thì chỉ thấy bộ
xương sườn màu
vàng ròng còn lại
trong quan tài. Lão
tăng nói với mọi
người rằng: “Đây là
Quan âm Đại sĩ, vì
thương xót các người
nghiệp chướng sâu nặng nên Ngài dùng
phương tiện để giáo hóa đó thôi”. Nói xong
lão tăng bay mất. Từ ngày ấy, vùng Thiểm
tây có nhiều người tin theo Phật và từ đời
Tống trở đi tín ngưỡng Mã lang phụ Quan
âm rất thịnh hành. Nhưng đời sau thường
lầm lẫn Mã lang phụ Quan âm với “Ngư
lam Quan âm”.
[X. Pháp hoa kinh hiển ứng lục Q.hạ;
Phật tổ thống kỉ Q.41].
MÃ LẠP LẠP TÂY KHẮC LẠP
Gunapala Piyasena Malalasekera (1899-1973)
Học giả Phật giáo Tích lan, đậu Tiến sĩ
Văn học, Triết học tại Đại học Luân đôn,
nước Anh.
Ông là vịĐại sứ Tích lan đầu tiên tại

Liên xô và là chuyên viên cao cấp của Tích
lan tại Luân đôn nước Anh.Về sự nghiệp
Phật giáo, ông từng làm giáo sư ởĐại học
Tích lan vàViện trưởngviện Đông phương
học. Năm 1950, ông triệu tập đại biểu Phật
giáo của 29 quốc gia trên thế giới đến tham
dự Đại hội Phật giáo đồ thế giới lần thứ
nhất diễn ra tại thủ đô Colombo của Tích
lan, để thành lập hội “Liên nghị Phật giáo
đồ thế giới” (World Fellowship of Buddhists)
và ông được bầu làm Hội trưởng của tổ
chức này. Về sau ông được bầu lại làm
Hội trưởng 4 nhiệm kì liên tiếp, làm cho
hội này phát triển đến các quốc gia trên
thế giới.
Sau khi về hưu, ông du hành đến các
nước như: Anh, Ấn độ, Thái lan, Nhật bản,
Hạ uy di, Âu châu, Mĩ châu để giảng diễn
về Phật học. Ông là nhân vật quan trọng
trong phong trào vận động chấn hưng Phật
giáo ở Tích lan thời hiện đại.
Ông có
các trứ tác:
Tích lanPàli
ngữ văn hiến,
Pàli ngữ
danh từ tự
điển, Phật
giáo dữ chủng
tộc vấn đề.
Ngoài ra,
ông còn chủ
biên bộ “Phật
giáo bách
khoa toàn thư” (Encyclopedia of Buddhism)
bằng tiếng Anh, nhưng rất tiếc là chưa hoàn
thành thì ông đã qua đời vào năm 1973.
MÃ LUẬN

Chỉ cho luận Đại thừa khởi tín, vì bộ
luận này do ngài Mã minh soạn.
(xt. Đại Thừa Khởi Tín Luận).
MÃ MẠCH
.....
Lúa dùng cho ngựa ăn.
Đức Phật từng nhận lời thỉnh cầu của
vua A kì đạt đến nước ấy kết hạ an cư, nhưng
MÃ MẠCH
Mã Lang Phụ Quan Âm
Gunapala Piyasena Malalasekera

M
3036
nước ấy gặp nạn mất mùa đói kém, lúa gạo
rất hiếm, cho nên Phật và 500 đệ tử phải ăn
lúa nuôi ngựa trong 3 tháng an cư do người
buôn bán ngựa cúng dường. Đây là 1 trong
10 nạn của đức Phật.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.6; Thiện kiến
luật tì bà sa Q.5].
MÃ MINH (?-?)
Phạm: Azvaghowa.
Đại thi hào Phật giáo, người ở thành Sa
chỉ đa, nước Xá vệ, Trung Ấn độ, sống vào
khoảng thế kỉ thứ I đến thế kỉ thứ II Tây
lịch, Tổ phó pháp thứ 12 của Thiền tông
Ấn độ, có quan hệ rất sâu đậm với vua Ca
nị sắc ca của Vương triều Quí sương.
Ngài xuất thân từ dòng dõi Bà la môn,
trong 1 gia đình bác học truyền thống. Mới
đầu, ngài tu tập theo pháp ngoại đạo, sau,
trong 1 cuộc tranh luận với Hiếp tôn giả,
do có chỗ cảm ngộ mà qui y Phật giáo. Ngài
học hết Tam tạng, thông suốt nội ngoại
điển, là người tiên phong trong nền văn
học tiếng Phạm cổ điển, mở đầu nền văn
học Văn thể (Phạm:Kàvya) đẹp đẽ, để lại
danh tiếng bất hủ trong lịch sử văn học
tiếng Phạm. Ngoài văn tài, ngài còn có đức
hạnh cao siêu, nên được tôn xưng là Bồ
tát. Hành trạng của ngài được ghi chép rõ
ràng trong “Mã minh bồ tát truyện” do ngài
Cưu ma la thập dịch và được thu vào Đại
chính tạng tập 50.
Ngài để lại các
tác phẩm: Phật sở
hành tán, Tôn đà
la nan đà thi, Xá

lợi phất chi sở
thuyết, Đại thừa
trang nghiêm kinh
luận, Kim cương
châm luận, Kiền
trĩ Phạm tán.
Ngoài ra, theo Phật giáo Tây tạng thì ngài
“Ma trất lí chế đa” (Phạm:Màtfceỉa) nói
trong Đa la na tha Phật giáo sử cũng là bồ
tát Mã minh.
[X. kinh Tạp bảo tạng Q.7; Mã minh
bồ tát truyện; Phó pháp tạng nhân duyên
truyện Q.5].
MÃ MINH BỒ TÁT
Mã minh, Phạm: Azvaghowa.
I. Mã Minh Bồ Tát.
Cũng gọi: Tàm thần(thần tằm).
Vị Bồ tát được Mật giáo tôn thờ, trông
coi che chở cho sự sinh nở của tằm để tạo ra
tơ lụa may y phục cho những chúng sinh
không có y phục.
Về hình tượng thì vị thần này hiện tướng
Bồ tát, mình màu da người, chắp 2 tay, ngồi
trên hoa sen trắng, cỡi ngựa trắng, mặc áo
trắng, đeo chuỗi anh lạc, đầu đội mũ hoa,
chân phải thõng xuống.
Còn theo A sa phược sao, Tôn dung sao
và Biệt tôn tạp kí thì hình tượng vị tôn này
ngồi trên hoa sen xanh, cỡi ngựa trắng, có 6
tay, tay thứ nhất bên trái đặt trên đầu gối,
cầm cái guồng quay tơ; tay thứ 2, ngửa lòng
bàn tay, bấm ngón cái vào ngón giữa và ngón
vô danh, tay thứ 3 đặt cạnh vai, cầm sợi tơ;
tay thứ nhất bên phải ngửa lòng bàn tay,
cầm ống
sáo, tay
thứ 2 kết
ấn Dữ

nguyện,
tay thứ 3
cầm cái
cân. Phép
cúng tế vị
thần này
gọi là Mã
minh
pháp.
MÃ MINH BỒ TÁT
Mã Minh Bồ Tát Mã Minh

M
3037
[X. Tất đàm tạng Q.1; điều Tàm mã đồng
bản trong Thử phác Q.hạ].
II. Mã Minh Bồ Tát (khoảng 100-160).
Tổ phó pháp thứ 12 của Thiền tông Ấn
độ.
Ngài là vị đại luận sư và là thi nhân nổi
tiếng trong lịch sử Phật giáo.
(xt. Mã Minh).
MÃ MINH TỰ
Chùa ở huyện Bác hưng, tỉnh Sơn
đông, Trung quốc, do pháp sư Căn (?-523)
sáng lập.
Cứ theo “Ngụy cố Căn pháp sư bi” thì
pháp sư Căn nổi tiếng ngang với các vị Cao
tăng như: Cưu ma la thập, Tăng lãng v.v...
Học trò ngài nhóm họp nghiên cứu nghĩa
học và tu tập thiền định ở đây.
Điều đáng chú ý là tên chùa Mã minh,
vì ngài Chân đế dịch bộ luận Đại thừa
khởi tín của ngài Mã minh vào năm Thừa
thánh thứ 2 (553) đời vua Nguyên đế nhà
Lương, thì chùa này đã được sáng lập trước
đó 30 năm rồi. Cứ đó suy ra thì biết tên
ngài Mã minh đã được các vị Cao tăng
dịch kinh như các ngài: Phật đà phiến đa,
Bồ đề lưu chi v.v... truyền vào Trung quốc
trước khi chùa Mã minh được xây cất, cho
nên người Trung quốc mới biết tên của vị
Đại luận sư Mã minh của Ấn độ, chứ
không phải sau khi ngài Chân đế dịch bộ
luận Đại thừa khởi tín mới biết đến 2 chữ
Mã minh.
MÃ NÃO
Phạm: Azmagarbha.
Pàli:Asama.

Hán âm: A thấp ma yết lạp bà, A xá ma
yết bà; A thấp phạ yết ba, Át thấp ma yết
bà, A thâu ma kiệt bà.
Cũng gọi Thạch tạng, Thai tạng, Xử tạng.
Loại đá ngọc màu đỏ, 1 trong 7 thứ báu
vật.
Điều Mã não trong Tuệ lâm âm nghĩa
quyển 27 (Đại 54, 483 hạ), nói: “Át thấp ma
yết bà, Hán dịch là Xử tạng, hoặc gọi là Thai
do nghĩa bền chắc của nó; gọi là Mã não là
vì nó có màu sắc như óc ngựa”.
Tuệ uyển âm nghĩa quyển thượng và
Huyền ứng âm nghĩa quyển 22 đều gọi là
Mã não, nhưng riêng Huyền ứng âm nghĩa
quyển 21 thì lại cho là Mã não cùng loại với
Hổ phách. Còn các bộ tự điển gần đây thì
phần nhiều dịch chữAzmagarbhalà đá
Kim cương.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.24]. (xt. Thất
Bảo).
MÃ NHĨ BA (1012-1097)
Tạng:Mar-pa.
Cao tăng Tây tạng, người La lạp cách
(Tạng:Lho-brag), Nam Tạng, là tổ khai sáng
của phái Ca nhĩ cư (Tạng:Bka#-brgudpa),
trong Phật giáo Tây tạng.
Lúc còn nhỏ, sư lễ ngài Bát xá tinh làm
thầy, nhưng đến năm 15 tuổi thì ông thân
sinh đưa sư đến xin làm đệ tử ngài La khắc
di (Tạng:Fbrog-mì). Vì muốn trở thành vị
tăng dịch kinh nên sư chuyên tâm học tiếng
Phạm và du học Ấn độ. Sau khi trở về Tây
tạng, sư lại đến Nepal ở 3 năm. Trong thời
gian này, sư cố gắng học tập các loại Đát đặc
la (Phạm:Tantra). Lại nhờ sự chỉ dẫn của
ngài Phan đạt phạ đề ca (Phạm:
Paiịđapàtika) ở Nepal, sư tôn ngài Na lạc
ba (Tạng:Nà-ro-pa) làm thầy, được ngài

trực tiếp trao truyền các nghĩa bí mật như:
Hô kim cương (Phạm:Hevajra), Thành tựu
pháp, Cứu cánh thứ đệ (Phạm:Utpanna-
Krama) v.v... Ngoài ra, sư và ngài Kiệt nhã
na cát lỗ ba (Phạm:Jĩànagarbha) là giáo
thụ sư Đại thừa, cùng học Đát đặc la của
Tập hội bí mật (Phạm:Guhyasamàja), rồi
MÃ NHĨ BA

M
3038
sư lại được ngài Na lạc ba giảng dạy cho các
nghĩa bí áo như: Đăng tác minh (Phạm:
Pradìpodyotana-nàma-ỉìkà), cho đến Đại
huyễn luân (Phạm:Mahàmàyà-cakra).
Sau khi thành tựu việc học, sư trở về
Tây tạng sáng lập phái Ca nhĩ cư. Sau, sư
nghe danh tiếng ngài Di đặc lợi (Phạm:
Maitrì), sư lại đến Ấn độ học giáo pháp
Đại thủ ấn (Phạm:Mahàmudrà và chứng
được trí trực quán. Sau khi về nước, sư lại
đến Nepal tìm cầu các bậc danh sư học được
các giáo nghĩa. Trên đường trở về quê
hương, sư
mộng thấy
ngài Sa la
ha (Phạm:
Saraha)
truyền cho
nghĩa bí
mật, sư
liền phát
sinh chân
trí và tỏ
ngộ “toàn
thế giới là
nhất vị”.
Năm 1097 sư thị tịch, thọ 86 tuổi. Đệ tử
nối pháp là Mật lặc nhật ba (Tạng:Mi-laras-
pa).
[X. J.Bacot: La Vie de Marpa; G.N.
Roerich: The Blue Annals, 2 vols.; S.C.Das:
Pag Sam Jon Zang; Ch.Bell: The Religion of
Tibet (Kiểu bản Quang bảo dịch: Lạt ma
giáo Tây tạng)].
MÃ NHĨ SƠN

Phạm: Azvakarịa.
Là 1 trong 9 núi, 1 trong 7 núi vàng theo
thế giới quan của Ấn độ thời xưa. Vì hình
dáng của núi giống như tai ngựa nên gọi là
Mã nhĩ sơn.
(xt. Cửu Sơn Bát Hải).
MÃ SƯ
.....
I. Mã Sư.
Tức là Thiền sư Đạo nhất ở tỉnh Giang
tây, đời Đường, Trung quốc, vì ngài họ Mã
nên gọi Mã tổ, cũng gọi Mã sư, Mã đại sư.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.6]. (xt.
Mã Tổ Đạo Nhất).
II. Mã Sư.
Phạm:Azvajit.
Hán dịch: Mã thắng.
Là 1 trong 5 vị tỉ khưu được đức Phật
hóa độ đầu tiên tại Lộc dã.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.3]. (xt. Mã
Thắng).
III. Mã Sư.
Phạm: Azvaka.
Hán âm: A thuyết ca.
Cũng gọi Mã túc.
Một trong đám 6 tỉ khưu(Lục quần tỉ
khưu) thời đức Phật còn tại thế, thường kết
bè đảng làm các việc xấu ác.
(xt. Lục Quần Tỉ Khưu).
MÃ TẾ
.....
Phạm: Azvamedha.
Cũng gọi Mã từ, Mã tự, Mã từ tế.
Một pháp tế Tô ma của Bà la môn giáo
Ấn độ, giết ngựa làm vật dâng cúng nên gọi
là Mã tế.
Hai vị thần chính được hưởng Mã tế là
Sinh chủ (Phạm:Prajàpati) và Nhân đà la

(Phạm:Indra). Pháp tế này bắt đầu từ thời
đại Phệ đà, do các giáo sĩ Bà la môn làm chủ
tế, nhưng về sau thì chỉ có Quốc vương mới
đủ tư cách cử hành lễ tế này.
MÃ THẮNG
Phạm:Azvajit.
Pàli:Assaji.
MÃ THẮNG
Mã Nhĩ Ba

M
3039
Cũng gọi Mã sư, A thuyết thị.
Đệ tử của đức Phật, là 1 trong 5 vị tỉ
khưu được Phật hóa độ đầu tiên ở vườn Lộc
dã. Ngài có thân tướng uy nghi đoan chính,
ai cũng thích nhìn.
Ngài Xá lợi phất mới đầu tu theo pháp
ngoại đạo, một hôm gặp ngài Mã thắng ở
thành Vương xá, thấy thân tướng trang
nghiêm của ngài, ngài Xá lợi phất sinh tâm
kính ngưỡng, liền hỏi ngài Mã thắng thờ
ai làm thầy và giáo pháp thế nào. Ngài
Mã thắng nói là đệ tử của đức Phật và
đọc bài kệ duyên sinh do đức Phật dạy
cho ngài Xá lợi phất nghe, nghe xong, ngài
Xá lợi phất liền tỏ ngộ và theo ngài Mã
thắng về tinh xá Trúc lâm qui y đức Phật,
sau thành vị đệ tử trí tuệ bậc nhất của
Phật.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.3; kinh Phật
bản hạnh tập Q.25, 34, 48; luận Đại tì bà sa
Q.129].
MÃ TÒA
.....
Phạm: Azva-àsanama.
Tòa ngồi bằng hoa sen đặt trên lưng ngựa.
Ngựa là con vật được quí trọng và tượng
trưng cho điềm tốt lành ở thế gian, cho nên
trong các loại tòa ngồi thì Mã tòa thuộc về
Bảo bộ, là tòa ngồi của đức Bảo sinh Như
lai phương Nam. Ngoài ra, bồ tát Mã minh
trong Mã minh bồ tát nghi quĩ do ngài Kim
cương trí dịch và Nhật thiên trong Thập nhị
thiên của Mật giáo cũng đều ngồi trên loại
tòa này.
(xt. Ngũ Bộ Tòa).

MÃ TỔ ĐẠO NHẤT (709-788)
...........
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Hán châu (huyện Quảng hán,
tỉnh Tứ xuyên ngày nay), họ Mã, người đời
gọi là Mã đại sư, Mã tổ, tên Đạo nhất, là đệ
tử nối pháp của ngài Nam nhạc Hoài
nhượng.
Sư có dung mạo rất kì dị, đi như trâu,
nhìn như hổ, lưỡi thè ra đưa lên đến mũi,
dưới bàn chân có 2 đường vân tròn như 2
bánh xe. Sư theo Hòa thượng Đường(tức
ngài Xử tịch) ở Tư châu xuất gia và y vào
Luật sư Viên ở Du châu thụ giới Cụ túc.
Khoảng năm Khai nguyên, sư đến học
tập Thiền pháp Tào khê nơi ngài Hoài
nhượng, khế ngộ tông chỉ và được truyền
tâm pháp. Lúc đầu, sư trụ ở núi Phật tích
tại Kiến dương, không bao lâu, sư lại dời
đến ở núi Nam khang và núi Cung công
tại Lâm xuyên. Năm Đại lịch thứ 4 (769),
sư trụ ở chùa Khai nguyên tại Chung lăng
(huyện Tiến hiền, tỉnh Giang tây), lúc này
người học qui tụ đông đảo, hóa duyên rất
thịnh. Sư dùng yếu chỉ “Bình thường tâm
thị đạo”, “Tức tâm thị Phật” để phát huy
thiền phong. Đệ tử đạt đạo có tới 139
ngườinhư các vị: Báchtrượng Hoài hải,
Nam tuyền Phổ nguyện, Đại mai Pháp
thường v.v...
Lúc Thiền tông ở giai đoạn sơ khai thì
các vị Thiền tăng đều phải ở tạm trong các
viện Luật, chưa có cơ sở riêng, nên không
thuận tiện cho việc tham thiền, bởi thế ngài
Mã tổ mới sáng lập các tùng lâm để các Thiền
tăng có nơi yên tâm tu tập, nhờ vậy mà tông
môn ngày càng được mở rộng.
Thiền phái của sư phát triển rất mạnh,

gọi là tông Hồng
châu. Vì sư xiển
dương Thiền phong
hệ Nam nhạc ở
Giang tây, cũng gọi
Giang tây Thiền,
cho nên sư nổi tiếng
và người đời gọi là
“Giang Tây Mã
Tổ”. Tháng giêng
năm Trinh nguyên
MÃ TỔ ĐẠO NHẤT
Mã Tổ Đạo Nhất

M
3040
thứ 4 (788), sư lên núi Thạch môn ở Kiến
xương, lúc kinh hành trong rừng, sư phó
thác mọi việc rồi thị tịch, thọ 80 tuổi, vua
Hiến tông nhà Đường ban thụy hiệu “Đại
Tịch Thiền Sư”.
Sư có tác phẩm: Mã tổ Đạo nhất thiền
sư quảng lục.
[X. Tống cao tăng truyện Q.10; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.6; Truyền pháp chính tông
kí; Ngũ đăng hội nguyên Q.3].
MÃ TỔ ĐẠO NHẤT THIỀN SƯ QUẢNG LỤC
Tác phẩm, 1 quyển, do Thiền sư Mã tổ
Đạo nhất soạn vào đời Đường, được thu vào
Tứ gia ngữ lục quyển 1 trong Vạn tục tạng
tập 119.
Nội dung sách này thu chép về lược
truyện của ngài Mã tổ, công án Ma chuyên
(mài gạch)của ngài Hoài nhượng và các cơ
duyên vấn đáp giữa ngài Mã tổ và các đệ
tử: Tây đường Trí tạng, Bách trượng Hoài
hải, Nam truyền Phổ nguyện, Đại châu Tuệ
hải v.v... Những yếu ngữ dạy chúng, nêu
lên ý chỉ “Bình thường tâm thị đạo”; bình
thường tâm là tâm không tạo tác, không
thị phi, không thủ xả, không đoạn thường,
không phàm thánh.
Ngoài ra, còn có Mã tổ Đạo nhất thiền
sư ngữ lục 1 quyển, cũng gọi là Đại tịch thiền
sư ngữ lục, Mã tổ ngữ lục, được thu vào Cổ
tôn túc ngữ lục quyển 1 trong Vạn tục tạng
tập 118, là sao chép lại phần hành nghiệp
và các cơ duyên ngữ cú của ngài Mã tổ trong
bộ Quảng lục mà thành.
MÃ UYỂN
.....

Chỉ cho chùa Bạch mã ở đời Hán, tương
truyền là ngôi chùa xưa nhất tại Trung quốc.
Khoảng năm Vĩnh bình (58-75) đời vua
Minh đế nhà Đông Hán, 2 ngài Nhiếp ma
đằng và Trúc pháp lan, người Ấn độ, dùng
ngựa trắng(bạch mã) mang kinh Phật từ Tây
vực đến Trung quốc, vua Minh đế ban lệnh
xây cất tinh xá ở phía ngoài cửa Tây ung
thành Lạc dương, đặt tên là chùa Bạch mã
để các ngài Nhiếp ma đằng và Trúc pháp
lan ở đó dịch kinh. Lịch sử Phật giáo Trung
quốc bắt đầu từ đây.
(xt. Bạch Mã Tự).
MÃ VƯƠNG KẾ
Chỉ cho túi tóc(kế)trên đỉnh đầu của
các vị Minh vương Hàng tam thế, Đại uy
đức, Phẫn nộ tôn v.v... trong Mật giáo.
Khi con ngựa hí thì lông bờm của nó
dựng ngược lên, lọn tóc trên đỉnh đầu của
các Minh vương cũng giống như thế nên
gọi là Mã vương kế, là biểu thị nghĩa phẫn
nộ.
[X. phẩm Đại kim cương diệm khẩu hàng
phục nhất thiết ma oán trong kinh Du kì].
MẠC
Cũng gọi Mạn mạc, Trướng duy.
Màn trướng, tức là 1 tấm vải dài dùng để
trang trí hoặc để ngăn chia không gian. Màn
may dọc là “mạn”, màn may ngang gọi là
“mạc”.
Kinh Đà la ni tập quyển 3 nêu ra 21 loại
vật cúng dường, trong đó, loại thứ 7 là Bảo
trướng(trướng báu). Trong các kinh điển,
danh từ màn trướng thường được nói đến,
như kinh Quán vô lượng thọ nói (Đại 12,
343 thượng): “Màn báu trên Bảo chàng,
giống như cung trời Dạ ma”.
Ngoài ra, cứ theo điều Thiên hóa trong

Bách trượng thanh qui quyển 3 thì gian
trên, gian giữa và gian dưới của Pháp đường
đều có giăng màn và bày hương hoa đèn
nến v.v... Ngày nay, trong các lễ hội, màn
thường được dùng để ngăn che phía trước
và 2 bên cạnh của Phật đường.
MẠC

M
3041
MẠC CHÍNH HI (1899-1986)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc , người Trung
sơn, tỉnh Quảng đông. Năm Dân quốc 25
(1936), ông qui y pháp sư Từ hàng, được đặt
pháp danh là Tịnh hi. Ông tinh thông quốc
học và kính tin Phật pháp.
Ông qua đời vào tháng 12 năm Dân quốc
75 (1986), thọ 88 tuổi.
Ông có các tác phẩm: Kinh kì tập, Kiến
tính thành Phật, Kinh kì tạp tập; Lăng
nghiêm thiển thích.
MẠC DA KIẾM
Cũng gọi Mạc tà kiếm.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vốn là 1 loại kiếm nổi tiếng đời xưa do 2
vợ chồng anh thợ đúc kiếm người nước Ngô
(có thuyết cho là người nước Sở hoặc nước Hàn)
tên là Mạc da và Can tương làm ra. Hai vợ
chồng người thợ danh tiếng này hợp lực giúp
vua Ngô Hạp lư đúc 2 thanh kiếm âm và
dương, kiếm dương gọi là Can tương, kiếm
âm gọi là Mạc da. Trong Thiền lâm, kiếm
Mạc da được dùng để chỉ cho trí tuệ xưa
nay sẵn có của chính mình, hoặc trí kiến
bát nhã của bậc thầy chỉ dẫn người học 1
cách tự do tự tại.
Tắc 9, Bích nham lục (Đại 48, 149 thượng),
nói: “Gương sáng trên đài, đẹp xấu tự rõ,
kiếm Mạc da trong tay, sống chết tùy thời”.
MẠC HA DIỄN THÍCH
Cũng gọi Mạc hạ diên thích.
Chỉ cho Đại mạc(sa mạc lớn) là từ ghép
chung Phạm và Hán. Tức là sa mạc Gobi,
xưa gọi là Sa hà(sông cát).
Cứ theo Cao tăng Pháp hiển truyện và

Từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện quyển
1, thì sa mạc này dài hơn 800 dặm, trên
không có chim bay, dưới không có thú chạy,
cây cỏ không mọc được vì không có nước,
là vùng đất mà các nhà truyền giáo thủa
xưa phải trải qua khi truyền Phật pháp sang
phương Đông.
(xt. Qua Bích).
MẠC QUI HƯƠNG KÊ
Bài kệ do Thiền sư Mã tổ Đạo nhất (709-
788) đời Đường cảm tác khi ngài về thăm
lại quê hương.
Sau khi được Thiền sư Nam nhạc Hoài
nhượng truyền tâm pháp cho, ngài Mã tổ
Đạo nhất đến vùng Giang tây hoằng dương
tông chỉ của Thiền, chủ trương “tâm bình
thường là đạo”, “tâm tức là Phật”, cùng với
ngài Thạch đầu Hi thiên hoằng pháp ở vùng
Hồ nam, được xem là 2 viên ngọc quí của
Thiền lâm thời bấy giờ.
Một hôm, ngài Mã tổ trở về thăm làng
quê ở tỉnh Tứ xuyên, người làng rất vui mừng
đón tiếp, nhưng có 1 bà già biết ngài từ lúc
còn nhỏ lại nói (Vạn tục 135, 454 hạ):
“Tưởng ai xa lạ, thì ra là thằng nhỏ con nhà
họ Mã làm nghề đan nia!”
Ngài Mã tổ nghe được than rằng: “Ở quê
nhà khó truyền Phật pháp”, rồi làm bài kệ
để khuyên mọi người:
“Khuyên ông chớ về làng
Về làng khó hành đạo
Bà già ven dòng suối
Gọi tên ta thủa nào!”
(Khuyến quân mạc hoàn hương
Hoàn hương đạo bất thành
Khê biên lão bà tử
Hoán ngã cựu thời danh).
Sau đó, ngài liền trở về Giang tây.

Nhưng có thuyết cho rằng bài kệ này là
của ngài Nam nhạc làm và tặng ngài Mã
tổ, khi Mã tổ trên đường về quê ghé thăm
lễ bái vấn an, nhưng lời kệ có thêm bớt
chút ít.
MẠC QUI HƯƠNG KÊ

M
3042
[X. chương Mã tổ Đạo nhất trong Ngũ
gia chính tông tán Q.1; Chính pháp nhãn
tạng hành trì thiên Q.hạ].
MẠC VỌNG TƯỞNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tiếng hét làm cho người khác đừng khởi
lên vọng tưởng. Là lời nói nghiêm khắc để
ngăn chặn ý thức chấp trước phân biệt. Nếu
không khởi vọng tưởng thì có thể ngay đó
được quả bồ đề. Dụng ngữ này thịnh hành
trong chốn Thiền lâm Trung quốc ở đời
Đường.
Chương Trường sa Cảnh sầm trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 10 (Đại
41, 275 hạ), chép: “Có vị tăng hỏi: Con giun
đứt làm 2 khúc, 2 đầu đều ngọ ngoạy, không
biết tính Phật ở đầu nào?
Sư đáp: Tưởng bậy làm gì!(Vọng tưởng
tác ma!)”
Liên đăng hội yếu quyển 6 cũng chép
hệt như thế, nhưng câu sau cùng thì ghi:
“Chớ tưởng bậy!(Mạc vọng tưởng!)”.
[X. Phần dương Vô đắc thiền sư ngữ lục
Q.trung; Ngũ tổ Pháp diễn thiền sư ngữ lục
Q.trung; Cảnh đức truyền đăng lục Q.18].
MẠCH TÍCH SƠN
........
Núi ở cách huyện Thiên thủy, tỉnh Cam
túc, Trung quốc, 46 cây số về phía đông nam.
Núi này từ lâu đã bị lãng quên, mãi đến
năm Dân quốc 41 (1952) mới được người
ta biết tới. Hình dáng núi rất đặc thù, cao
hơn 140 mét, đỉnh núi tròn, dốc thẳng
xuống, trông giống như đống lúa ở thôn
quê, cho nên gọi là Mạch tích sơn(núi đống

lúa). Trong núi có suối rừng đẹp đẽ, là
Thánh cảnh thâm u, tịch mịch ở khu Tây
bắc Trung quốc. Qua các thời đại, nhiều vị
Thiền tăng đã vào đây tĩnh tu, như cácngài
Huyền cao, Đàm hoằng v.v...
Các bậc Đế vương thời Bắc triều thích
đến sườn núi này để tạo tượng, khắc kinh,
nhưng niên đại tạo khắc không thể khảo
xét được, chỉ ước tính bắt đầu vào khoảng
cuối thời kì 16 quốc gia, đến các thời Bắc
Ngụy, Tây Ngụy, Bắc Chu đều có các kiến
tạo rất qui mô. Rồi đến các đời Tùy,
Đường, Tống cũng không ngừng mở rộng,
qua các đời Minh, Thanh thì các việc tu
bổ cũng rất được quan tâm. Về thời gian
kiến tạo thì chỉ kém các hang động ở Đôn
hoàng mà thôi, nhưng do những trận động
đất và gió mưa xói mòn, nên bộ phận ở
giữa bị cắt lìa, những hang đá thì chia
thành 2 sườn Đông và Tây. Đề tài ghi được
khắc trên đá sớm
nhất hiện còn là bài
văn phát nguyện tạo
tượng của ông
Trương bá nguyên,
được khắc vào năm
Cảnh minh thứ 2
(501) đời vua Tuyên
vũ nhà Bắc Ngụy.
Ngoài ra, vẫn còn
194 chỗ khắc hang
khám và ma nhai rải
rác ở 2 sườn Đông và
Tây.
Đỉnh núi có ngôi tháp hình 8 góc 5 tầng,
chân núi phía đông có chùa Thụy ứng, vì
núi đá này không thích hợp cho việc điêu
khắc, nên phần lớn các tượng đều được

đắp bằng đất. Các hang đá và ma nhai
phần nhiều đã đổ nát, nhưng trong các
hang vẫn còn 1 nghìn pho tượng đắp bằng
đất, được tạo từ thời Bắc Ngụy đến Bắc
Tống. Còn ở sườn núi phía đông,thì Niết
bàn nhai, Thiên Phật lang, Tán hoa lâu,
Thất Phật các, Ngưu nhi đường v.v... trông
rất đẹp; trong đó, Thiên Phật lang còn 258
pho trong số 1 nghìn pho tượng ngồi đắp
bằng đất, cũng có tượng đắp đất cao tới
MẠCH TÍCH SƠN
Tượng khắc trên bia ở động
thứ 133 (đời Tây Ngụy)

M
3043
6,15 mét. Ở giữa sườn núi phía tây, có
Vạn Phật đường, trên mặt vách có tượng
Hiền kiếp thiên Phật được tạo lập vào các
thời đại từ Bắc Ngụy trở về sau, trên xà
ngang và các cửa có khắc tượng người cúng
dường và sơn thủy khắc nổi, rất tiếc là
phần lớn đã bị bóc trộm mất. Mặt tây của
Vạn Phật đường có tượng Tam tôn đứng
khắc vào sườn núi rất lớn, hang nhỏ ở
phía trên có các bức bích họa thời Bắc
Ngụy, đẹp ngang với bích họa ở động đá
Đôn hoàng, trong đó có bức vẽ Xả thân
cho hổ đói.
Quần thể động đá ở núi này và động đá
chùa Bỉnh linh ở huyện Vĩnh tĩnh cũng
thuộc tỉnh Cam túc, đều được tìm ra từ sau
chiến tranh thế giới lần thứ 2.
MAI NGUYÊN CHÂN LONG (1885-1966)
Học giả Phật giáo Nhật bản, tốt nghiệp
Đại học Long cốc. Ông từng là viên chức
chủ chốt trong Khuyến học liêu đầu và Hiển
chân học uyển.
Ông có các trứ tác: Thán dị sao giảng
nghĩa, Giác như thượng nhân, Chân tông
đề yếu, Văn thư tuyển sao, Nhất thừa chi
đạo, Giáo hành tín chứng tân dịch, Mai
nguyên soạn tập 35 quyển.
MAI QUANG HI (?-?)
Học giả Phật giáo Trung quốc, thuộc tông
Pháp tướng, sống vào khoảng đầu năm Dân
quốc, tự là Hiệt vân.
Cả cuộc đời, ông dốc sức vào việc nghiên
cứu Phật học. Ông từng đến tinh xá Kì hoàn
theo học ông Dương nhân sơn và có tình
đồng môn với ông Âu dương tiệm, đối với

môn Pháp tướng Duy thức học ông nghiên
cứu rất sâu. Năm Dân quốc 20 (1931), ông
công bố bài khảo luận: “Tướng tông tân cựu
lưỡng dịch bất đồng luận”(bàn về 2 bản dịch
mới và cũ khác nhau của Tướng tông), trong
đó, ông chỉ ra rằng, các ngài Bồ đề lưu chi
và Chân đế là các nhà dịch cũ, còn ngài
Huyền trang là nhà dịch mới; điểm này rất
được giới Phật học đương thời chú ý.
Ông có các tác phẩm: Tướng tông cương
yếu, Tướng tông cương yếu tục biên, Tướng
tông sử truyện lược lục, Pháp uyển nghĩa
lâm chương Duy thức chương chú, Đại thừa
tướng tông thập thắng luận.
MAI TỬ THỤC DÃ
Hạt(giống)mai chín rồi.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này là ngữ yếu của
Thiền sư Mã tổ Đạo nhất đời Đường ấn khả
cho đệ tử nối pháp là sư Đại mai Pháp
thường.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 7(Đại
51, 254 hạ), chép: “Thiền sư Đại tịch nghe
tin sư ở núi, bèn sai 1 vị tăng đến hỏi rằng:
Hòa thượng yết kiến Mã đại sư được cái
gì mà đến trụ ở núi này?
Sư đáp: Mã sư nói với ta là tức tâm tức
Phật, ta liền đến ở đây.
Vị tăng nói: Gần đây Phật pháp của Mã
đại sư lại khác rồi.
Sư hỏi: Khác thế nào?
MAI TỬ THỤC DÃ
Động đá ở núi Mạch Tích

M
3044
Vị tăng đáp: Gần đây lại nói phi tâm phi
Phật.
Sư nói: Lão già ấy làm mê loạn người ta
mãi không thôi, mặc cho ông ta nói phi tâm
phi Phật, còn ta đây chỉ cốt tức tâm tức Phật.
Vị tăng ấy về bạch lại với ngài Mã tổ, Tổ
nói: Đại chúng! Hạt mai chín rồi!”(mai tử
thục dã).
Nhưng Tống cao tăng truyện quyển 11 và
Tổ đường tập quyển 15 thì cho rằng “Mai tử
thục dã” là lời bàn của ngài Diêm quan Tề
an, đồng môn với ngài Đại mai Pháp thường.
MẠI TĂNG
Cũng gọi Đọa lạc tăng.
Tăng buôn bán, chỉ cho các ông tăng ở
trong chốn Thiền lâm mà còn theo việc kinh
doanh, thương mãi. Về sau, từ ngữ này được
dùng để chỉ cho hạng tăng chỉ biết dua nịnh
người khác để cầu tiếng tăm, lợi dưỡng chứ
không có đạo tâm.
MẠN
..
Phạm,Pàli: Màna.
Tức là tâm tự phụ, so sánh sự cao thấp,
hơn kém, tốt xấu v.v... giữa mình với người
khác rồi cậy mình hơn mà khinh miệt người,
là 1 trong 46 tâm sở theo tông Câu xá và 1
trong 51 tâm sở theo tông Duy thức. Mạn
có rất nhiều loại:
Luận Đại tì bà sa quyển 43 và luận Câu
xá quyển 19 nêu 7 loại mạn:
1. Mạn: Đối với người kém mình thì cho
mình là tài giỏi hơn; còn đối với người ngang
bằng mình, thì lại cho mình là không thua
kém mà sinh tâm kiêu căng ngạo mạn.

2. Quá mạn (Phạm:Ati-màna): Người
ngang bằng mình thì lại ương ngạch cho rằng
mình vượt hơn; còn người ta hơn mình thì
ngang ngược bảo họ bằng mình.
3. Mạn quá mạn (Phạm: Mànàtimàna):
Người ta hơn mình thì ngược lại
cho mình hơn người ta.
4. Ngã mạn(Phạm:Àtma-màna): Là
gốc nguồn của 7 mạn. Trong thân do 5 uẩn
giả hòa hợp, chấp trước có ta (ngã), của ta
(ngã sở), rồi cậy ta mà sinh ra ngạo mạn.
Bên trong chấp có ta, thì tất cả mọi người
không ai bằng ta; bên ngoài chấp có cái của
ta, thì phàm là cái của ta đều có giá trị cao
hơn cái của những người khác.
5. Tăng thượng mạn (Phạm: Adhimàna):
Chưa chứng được quả vị mà tự nhận
mình đã chứng đắc.
6. Tị mạn (Phạm:Ùna-màna): Đối với
người tài đức vượt trội, thì tự cho mình chỉ
kém hơn người ấy chút ít; hoặc tuy thừa nhận
người ấy hoàn toàn cao hơn, mình thực sự
thấp kém, nhưng dứt khoát không chịu hạ
mình học tập người ta.
7. Tà mạn (Phạm: Mithyà-màna):
Chẳng có đức hạnh gì mà lại tự khoe mình
là có.
Còn 8 loại mạn thì gồm: Mạn, Đại mạn,
Mạn mạn, Ngã mạn, Tăng thượng mạn, Bất
như mạn, Tà mạn và Ngạo mạn.
Luận Câu xá quyển 19 thì căn cứ vào
luận Phát trí quyển 20 mà nêu ra 9 loại mạn:
1. Ngã thắng mạn loại: Đối với người
bằng mình thì sinh tâm quá mạn mà cho
mình hơn người.
2. Ngã đẳng mạn loại: Đối với người
bằng mình mà sinh khởi tâm mạn cho rằng
“Tôi bằng người ấy”(nghĩa là không thua kém).

3. Ngã liệt mạn loại: Đối với người vượt
hơn mình, sinh tâm ti mạn “Tôi kém cỏi”.
4. Hữu thắng ngã mạn loại: Đối với
người vượt hơn mình, sinh khởi tâm ti mạn
“người ấy hơn tôi”.
5. Hữu đẳng ngã mạn loại: Đối với
người bằng mình, sinh khởi tâm mạn “người
ấy và tôi bằng nhau”.
6. Hữu liệt ngã mạn loại: Đối với người
bằng mình, sinh khởi tâm quá mạn “người
MẠN

M
3045
ấy kém tôi”.
7. Vô thắng ngã mạn loại: Đối với người
bằng mình, sinh khởi tâm mạn cho rằng
người ấy chưa chắc đã vượt hơn mình.
8. Vô đẳng ngã mạn loại: Đối với người
bằng mình mà sinh tâm quá mạn cho rằng
người ấy kém hơn mình.
9. Vô liệt ngã mạn loại: Đối với người
hơn mình nhiều phần mà sinh tâm ti mạn
cho rằng mình chỉ kém người ấy ít phần v.v...
Chín loại mạn này gồm trong 3 loại là
Mạn, Quá mạn và Ti mạn trong 7 mạn ở
trên. Tức là Ngã đẳng mạn loại, Hữu đẳng
ngã mạn loại và Vô thắng ngã mạn loại thuộc
về Mạn; Ngã thắng mạn loại, Hữu liệt ngã
mạn loại và Vô đẳng ngã mạn loại thuộc về
Quá mạn; còn Ngã liệt mạn loại; Hữu thắng
ngã mạn loại và Vô liệt ngã mạn loại thì
thuộc về Ti mạn.
Luận Phẩm loại túc quyển 1 có giải thích
rõ về 9 mạn, trong đó, nêu ra trường hợp
của “Ngã thắng mạn”, cho rằng Ngã thắng
mạn là từ Mạn, Quá mạn và Mạn quá mạn
mà ra, đây là do căn cứ vào quán “cảnh”
kém, bằng và hơn mà phân biệt: Nếu quán
“cảnh kém” mà cho mình là hơn, đó là Mạn;
nếu quán “cảnh bằng” mà bảo mình hơn,
đó là Quá mạn; còn nếu quán “cảnh hơn”
mà bảo là mình hơn thì đó là Mạn quá mạn.
Còn 8 mạn kia cũng có thể suy đây mà biết.
Trong Phạm võng Bồ tát giới bản sở
quyển 5, ngài Pháp tạng nêu ra 10 loại mạn
là: Thông minh, thế trí, cao quí, kì niên(cao
tuổi), đại tính(dòng họ lớn), cao môn(nhà
cửa cao sang), giải(hiểu biết), phúc, phú(giàu

có)và bảo(của báu).
Pháp hoa kinh luận quyển hạ lại đem 7
ví dụ trong kinh Pháp hoa phối với 7 loại
Tăng thượng mạn. Ngoài ra, vọng hoặc của
tâm kiêu mạn, gọi là Mạn hoặc, là 1 trong
10 hoặc lớn; tự mạn mà phát ra nơi tâm, gọi
là Mạn cử.
[X. luận Đại tì bà sa Q.49, 50; luận Câu
xá Q.4; luận Thành duy thức Q.4; Câu xá
luận quang kí Q.4, 19; Ma ha chỉ quán Q.5
thượng; Thành duy thức luận thuật kí Q.6,
phần cuối].
MẠN CHÀNG
.....
Cây cột phướn dựng ở trước chùa, dùng
để ví dụ cho tâm kiêu mạn.
Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 355 trung), nói:
“Lễ bái vốn để bẻ gãy mạn chàng, tại sao
đầu không đặt sát đất”.
MẠN ĐA LA CHÚ THUẬT KINH
Tên 1 bản kinh của ngoại đạo, do 1 người
tiên nói, được ghi trong kinh Tự tại vương
bồ tát quyển hạ.
MẠN ĐÀ CÁT NI TRÌ
Mạn đà cát ni, Phạm:Mandàkinì.
Cũng gọi Ma đà diên trì, Mạn đà kì ni
trì, Mạn na cát nễ trì, Mạn đà chỉ ni trì, Ma
na ma trì.
Hồ Mạn đà cát ni, 1 trong 7 cái hồ nước
ở núi Hi mã lạp sơn.
Cứ theo phần chú thích từ câu 673 đến
câu 688 trong kinh Trưởng lão kệ (Pàli:
Thera-gàthà) Nam truyền, thì ngài A nhã
kiều trần như từng trụ ở khu rừng Lục nha
(Pàli: Chaddanta) gần hồ này trong 12 năm,
được các con voi cúng dường. Trước khi
nhập diệt, Ngài đến tinh xá Trúc lâm bái
yết đức Phật, rồi trở về nơi này nhập tịch.

Nhất thiết kinh âm nghĩa quyển 41 cho
rằng, Mạn đà cát ni là hồ tắm của vua
rồng và voi chúa. Còn kinh Khởi thế và
luận Lập thế a tì đàm đều nói hồ này nằm
về phía bắc núi Đại tuyết, là hồ tắm của
voi chúa Thiện trụ. Nhưng theo ý kinh
mà suy thì Mạn đà cát ni phải là hồ tắm
của chưthiên.
MẠN ĐÀ CÁT NI TRÌ

M
3046
MẠN ĐÀ LA HOA
Mạn đà la, Phạm:Màndàra, Màndàrava,
Mandàraka.
Cũng gọi Mạn đà lặc hoa, Mạn na la hoa,
Mạn đà la phạm hoa, Mạn đà la phàm hoa.
Hán dịch: Thiên diệu, Duyệt ý, Thích ý,
Tạp sắc, Viên, Nhu nhuyến thanh, Khuých,
Bạch.
Tên khoa học: Erythrina indica (Coral
tree) hoặc Calotropis gigantea.
Loại cây hoa mọc ở Ấn độ, là rất rậm
rạp và xanh tốt, hoa nở vào tháng 5 và
khoảng tháng 6, 7 thì kết trái. Đây là loại
thực vật thuộc giống Mã lợi cân, hoa dùng
để dâng cúng thần Thấp bà.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa Q.1; kinh
A di đà; Pháp hoa nghĩa sớ Q.2 (Cát tạng);
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng].
MẠN ĐỒ LA
Phạm: Maịđala.
Tạng:Dkyil-#khor.
Cũng gọi Mạn đà la, Mạn tra la, Mạn
noa la, Mãn đồ la, Mãn noa la.
Hán dịch: Đàn, Đàn tràng, Luân viên cụ
túc, Tụ tập.
Một khu vực được vạch ra theo hình tròn
hoặc hình vuông để đề phòng ác ma xâm
nhập khi tu pháp bí mật của Mật giáo. Hoặc
cái nền (đàn) đắp bằng đất trên đó vẽ các
tượng Phật, Bồ tát, tu pháp xong thì xóa bỏ
các hình tượng. Bởi thế, trong khu vực Mạn
đồ la thường được xem là có rất nhiều Phật
và Bồ tát, nên cũng gọi là Tụ tập, Luân viên
cụ túc. Trong luật cũng có những trường
hợp làm Mạn đồ la để ngăn ngừa những

việc bất tịnh.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 4 thì
Mạn đồ la có nhiều nghĩa: Theo nghĩa Luân
viên cụ túc thì các vị tôn vây quanh đức Đại
nhật Như lai của Phổ môn để giúp sức Ngài
làm cho chúng sinh tiến thẳng vào Phổ môn;
theo nghĩa phát sinh thì Mạn đồ la có công
năng nuôi dưỡng hạt giống Phật để sinh ra
quả Phật(Phật thụ vương). Lại vì chữ Phạm
Maịđanghĩa là tinh chế sữa bò thành phó
mát(đề hồ), cho nên Mạn đồ la còn bao hàm
ý nghĩa diệu vị vô thượng, không mùi vị nào
sánh kịp, tượng trưng cho sự vi diệu thuần
tịnh của quả Phật. Nhưng Mật giáo đời sau
thì cho rằng ý nghĩa chính của Mạn đồ la là
tụ tập, cũng tức là nơi cư trụ của chư Phật,
Bồ tát, Thánh nhân.
Tại Ấn độ, Mạn đồ la thường được đắp
bằng đất, hoặc làm bằng gỗ, trên đó vẽ hình
tượng các vị tôn, tu pháp xong thì xóa bỏ.
Nhưng Trung quốc và Nhật bản thì thường
dùng giấy hoặc vải lụa để vẽ hình các vị tôn.
Mạn đồ la của Đông Mật Nhật bản là chỉ
cho Mạn đồ la của 2 bộ(tức Mạn đồ la của 2
giới): Mạn đồ la Kim cương giới và Mạn đồ
la Thai tạng giới; còn Thai Mật thì dùng
Tạp mạn đồ la của pháp Tô tất địa. Về cách
vẽ hình Mạn đồ la của 2 bộ thì vì kinh và
nghi quĩ có khác nhau nên hình vẽ cũng bất
đồng, hình vẽ Mạn đồ la hiện nay đang lưu
hành, gọi là Hiện đồ mạn đồ la.
Mạn đồ la có 4 loại, gọi là Tứ chủng Mạn
đồ la, Gọi tắt là Tứ mạn. Theo kinh Kim
cương đính thì 4 loại Mạn đồ la là:
1. Đại mạn đồ la(Tôn hình Mạn đồ la):
Bức vẽ các vị tôn với đầy đủ dung mạo tướng
hảo, tương đương với hội Thành thân của
Mạn đồ la Kim cương giới.

2. Tam muội da mạn đồ la: Bức vẽ hình
Tam muội da của các vị tôn, tức là hình
những vật cầm tay của chư tôn như: Gậy,
dao, gươm v.v... hoặc hình những ấn tướng
tượng trưng cho bản thệ của các vị tôn, tương
đương với hội Tam muội da.
3. Pháp mạn đồ la(chủng tử mạn đồ la):
Bức vẽ của các chủng tử và chân ngôn của
các vị tôn, hoặc viết chữ Phạm của các chủng
MẠN ĐÀ LA HOA

M
3047
tử ở vị trí của chư tôn, hoặc dùng tam ma
địa của Pháp thân và văn nghĩa của tất cả
kinh luận, tương đương với hội Vi tế.
4. Yết ma mạn đồ la: Bức vẽ về những
uy nghi sự nghiệp và các hình tượng được
tạo thành đúng theo uy nghi sự nghiệp của
các vị tôn, tương đương với hội Cúng
dường.
Bốn loại Mạn đồ la trên đây, mỗi loại lại
gồm có 3 thứ Mạn đồ la, đó là:
1. Đô hội(Đô môn, Phổ môn) mạn đồ la:
Các vị tôn nhóm họp ở 1 chỗ, như 2 bộ
Mạn đồ la lấy Đại nhật Như lai làm Trung
tâm.
2. Bộ hội mạn đồ la: Các vị tôn chia ra
từng bộ, như Phật đính mạn đồ la của Phật
bộ, Thập nhất diện Quan âm mạn đồ la của
Liên hoa bộ.
3. Biệt(Nhất môn)mạn đồ la: Lấy 1 vị
tôn làm trung tâm, như Thích ca mạn đồ la,
Như ý luân mạn đồ la.
Theo kinh Đại nhật thì tất cả các Mạn
đồ la có thể được qui vào 3 thứ thân bí
mật là:
1. Tự: Pháp mạn đồ la.
2. Ấn: Tam muội da mạn đồ la.
3. Hình: Đại mạn đồ la.
Ba thân này mỗi thân đều có đầy đủ uy
nghi sự nghiệp, gọi là Yết ma mạn đồ la.
Bốn loại Mạn đồ la tuy tròn đầy muôn đức
nhưng đều qui về một và vượt ra ngoài
tương đối, gọi là Thể đại mạn đồ la, đầy đủ
các tướng sai khác, gọi là Tướng đại mạn
đồ la, đầy đủ nghiệp dụng của Tam mật,
gọi là Dụng đại mạn đồ la. Bốn loại Mạn

đồ la thu nhiếp hết tất cả tướng trạng tồn
tại, cho nên đối lại với Lục đại thể đại và
Tam mật dụng đại mà gọi đó là Tứ mạn
tướng đại.
Ngoài ra, còn có thuyết 3 loại Tứ mạn
đồ la.
1. Tự tính hội tứ mạn: Nói về đời
quá khứ thì Thánh chúng tập trung trong
hội thuyết pháp của Pháp thân Đại nhật
Như lai.
2. Thế gian trụ trì tứ mạn: Nói về đời
vị lai thì là ảnh tượng và các bức vẽ.
3. Hành giả tu thành tứ mạn: Nói về
đời hiện tại thì là hành giả Du già.
Còn Tứ mạn và Tứ trí ấn(Tứ ấn: Đại
trí ấn, Tam muội da trí ấn, Pháp trí ấn, Yết
ma trí ấn)thì thể là 1 mà tên khác nhau;
hoặc Tứ mạn là chung cho cả hữu tình và
vô tình, còn Tứ ấn thì chỉ có ở hữu tình
mà thôi. Lại có thuyết cho rằng Tứ mạn từ
Thể mà đặt tên, còn Tứ ấn là đối với Dụng
mà đặt tên.
Mạn đồ la Kim cương giới (Kim cương
giới, Phạm:Vajra-dhàtu) cũng gọi Quả mạn
đồ la, Trí mạn đồ la, Tây mạn đồ la, Nguyệt
luân mạn đồ la, là những bức tranh được vẽ
theo kinh Kim cương đính, biểu trưng Trí
pháp thân của đức Đại nhật Như lai. Đông
Mật Nhật bản sử dụng Cửu hội mạn đồ la
hình thành từ 9 hội; còn Thai Mật thì sử
dụng Mạn đồ la của Nhất hội là hội Thành
thân. Cửu hội mạn đồ la là thuyết Tùy nghi
của Ấn độ. Biểu đồ như sau:
Bị chú:Những chữ trong ngoặc đơn là tên
gọi khác.
Hiện đồ mạn đồ la có tất cả 1461 vị
tôn. Sáu hội từ hội Yết ma trở xuống tương
đương với 6 Mạn đồ la: Kim cương giới

MẠN ĐỒ LA
.........
Hội Lý Thú
(Hội Tát Đỏa)
(Hội Phổ Hiền)
Tây
Đông
Nam Bắc
.........
Hội Hàng Tam
Thế Yết Ma
(Hội Hàng Tam Thế)
. . . . . . . .. Hội Hàng Tam Thế
Tam Ma Da
.........
Hội Yết Ma
(Hội Thành Thân)
(Hội Căn Bản)
.........
Hội Tam Ma Da
(Hội Yết Ma)
.........
Hội Vi Tế
(Hội Yết Ma)
.........
Hội Nhất Ấn
.........
Hội Cúng Dường
(Hội Đại Cúng
Dường)
.........
Hội Tứ Ấn

M
3048
Đại mạn đồ la, Đà la ni mạn đồ la, Vi tế
kim cương mạn đồ la, Nhất thiết Như lai
quảng đại cúng dường yết ma mạn đồ la,
Tứ ấn mạn đồ la và Nhất ấn mạn đồ la
được nói trong phẩm Kim cương giới của
kinh Kim cương đính. Còn kinh điển y cứ
của 3 hội còn lại (tức 7, 8, 9) thí không có
thuyết nhất định.
Mạn đồ la Kim cương giới vốn là 1 hội
Thành thân, còn 9 hội thì là sự tập hợp của
9 thứ Mạn đồ la. Về nghĩa của đồ tướng thì
Kim cương là biểu thị thể của trí tuệ Bồ đề
bền chắc không hư nát, lại có công năng
phá dẹp tất cả. Còn thứ tự sắp xếp đồ tướng
thì đứng đầu là hội Yết ma và sau cùng là
hội Hàng tam thế tam muội da; đây là biểu
thị ý nghĩa Như lai khởi tác dụng hóa tha
chỉ dạy chúng sinh, là môn hạ chuyển “tứ
quả hướng tới nhân”. Bốn hội từ hội Yết
ma trở xuống đến hội Cúng dường là biểu
thị cho Tứ mạn, hội Tứ ấn biểu thị nghĩa
Tứ mạn không lìa nhau, hội Nhất ấn thì
biểu thị nghĩa Tứ mạn là 1 thực tướng tuyệt
đối dung nạp cả 6 đại. Sáu hội trên là Mạn
đồ la của Tự tính luân thân trong Tam luân
thân. Hội Lí thú là Mạn đồ la của Chính
pháp luân thân Kim cương tát đỏa, biểu thị
tướng dục, xúc, ái, mạn. Còn hội Hàng tam
thế yết ma và hội Hàng tam thế tam muội
da thì biểu thị nghĩa đối với những chúng
sinh ương ngạnh, cứng đầu khó dạy, thị hiện
ra Minh vương Hàng tam thế của Giáo lệnh
luân thân với tướng mạo phẫn nộ dữ tợn,
khiến chúng phải khuất phục.
Ngoài ra, từ hội Hàng tam thế tam muội

da hướng ngược lên đến hội Yết ma là biểu
thị thứ tự tu hành của Bồ tát theo giai vị
thuận, tức là theo môn thượng chuyển “từ
nhân đến quả”. Hội Hàng tam thế tam muội
da là tượng trưng nghĩa dùng cung tên đại
bi bắn vào kẻ oán địch là vô minh, phát
khởi thệ nguyện thượng cầu bồ đề hạ hóa
chúng sinh, cho đến hội Yết ma là biểu thị ý
nghĩa Đại nhật Như lai(tức thân Yết ma) đã
hoàn thành đầy đủ mọi uy nghi sự nghiệp.
Đồ tướng biểu thị hội Yết ma(hội Thành
thân)trong 9 hội là ở chính giữa vẽ 1 vòng
tròn lớn, trong vòng tròn này vẽ 5 nguyệt
luân, nguyệt luân ở giữa an trí Đại nhật Như
lai và 4 bồ tát Ba la mật, còn các nguyệt luân
ở 4 phương thì an trí 4 vị Phật và 16 vị Đại
bồ tát thân cận. Ngoài ra, còn vẽ 8 vị bồ tát
Cúng dường(4 vị bên trong, 4 vị bên ngoài), 4
Nhiếp bồ tát, 1.000 đức Phật kiếp Hiền, 20
vị trời của Kim cương bộ ngoài, 4 vị Đại
thần v.v...
Mạn đồ la Kim cương giới chia làm 5 bộ:
Phật bộ(lí trí đầy đủ, giáo đạo viên mãn), Kim
cương bộ(trí), Bảo bộ(phúc đức), Liên hoa
bộ(lí)và Yết ma bộ(tác dụng hóa tha). Năm
đức Phật: Đại nhật, A súc, Bảo sinh, A di đà
và Bất không thành tựu là bộ chủ của 5 bộ
trên. Vì 4 đức Phật(trừ Đại nhật Như lai) là
do 4 vị bồ tát Ba la mật(4 bồ tát thân cận của
Đại nhật)xuất sinh ra, cho nên 4 vị Bồ tát
này được gọi là Bộ mẫu.
Mạn đồ la Thai tạng giới (Thai tạng giới,
Phạm:Garbha-dhàtu) cũng gọi Nhân mạn
đồ la, Lí mạn đồ la, Đông mạn đồ la, Đại bi
mạn đồ la, biểu thị Lí pháp thân của Đại
nhật Như lai, là căn cứ vào kinh Đại nhật
mà được vẽ ra. Hình vẽ của Mạn đồ la này
có nhiều loại như: Kinh sớ mạn đồ la, A xà

lê sở truyền mạn đồ la, Thai tạng cựu đồ
dạng, Thai tạng đồ tượng, Hiện đồ mạn đồ
la v.v... Còn các bộ viện và sự bài trí các vị
tôn cũng đều khác nhau.
Truyền thuyết cho rằng Hiện đồ mạn
đồ la là do vị tăng người Nhật bản tên là
Huệ quả vẽ và lập 13 viện lớn, nhưng trong
Bí tạng kí của sư Không hải–cũng là vị tăng
Nhật bản– bỏ bớt 4 viện, chỉ còn 12 viện.
Sau lại bỏ bớt viện Tô tất địa mà còn 11
viện lớn. Hiện đồ mạn đồ la đang lưu hành
ở Nhật bản gồm có 12 viện lớn, biểu đồ
như sau:
MẠN ĐỒ LA

M
3049
Hình vẽ Mạn đồ la trên đây biểu thị
nghĩa hiển bày cái đứcnhân sẵn có của chúng
sinh, cũng tức là hạt giống tâm bồ đề nhờ
thai mẹ(tức Thai tạng) muôn hạnh đại bi
nuôi nấng cho đến khi thànhquả Phật. Từ
Phật bồ đề tự chứng thị hiện thân thai Đại
nhật trong Bát diệp, từ đức của Đại nhật thị
hiện ra chư tôn từ lớp thứ 1 đến lớp thứ 4,
đây đều là tượng trưng cho từng phần đức
của Đại nhật. Trong đó, hình vẽ của viện
Bát diệp là: Đại nhật Như lai ngồi trên đài
hoa sen 8 cánh ở chính giữa(Trung đài bát
diệp), trên mỗi cánh hoa an trí 1 vị tôn: Phật
Bảo sinh ở phương đông, Phật Khai phu hoa
vương ở phương nam, Phật Vô lượng thọ ở
phương tây, Phật Thiên cổ lôi âm ở phương
bắc, bồ tát Phổ hiền ở đông nam, bồ tát Văn
thù ở tây nam, bồ tát Quan âm ở tây bắc và
bồ tát Di lặc ở đông bắc. Trên đây, Đại nhật
Như lai biểu thị Pháp giới thể tính trí, 4 vị
Phật biểu thị 4 trí(Đại viên kính trí, Bình
đẳng tính trí, Diệu quan sát trí, Thành sở tác
trí), 4 vị Bồ tát biểu thị 4 hạnh(Bồ đề, Phúc
đức, Trí tuệ, Yết ma).
Mạn đồ la Thai tạng giới được chia làm
3 bộ: Phật bộ, Kim cương bộ và Liên hoa
bộ. Ở trong tâm chúng sinh thì biểu thị cho
3 đức Đại định, Đại trí và Đại bi là thực
tướng của 3 vọng chấp: Thô vọng chấp, Tế
vọng chấp và Cực tế vọng chấp. Viện Trung
đài và 6 viện Đông Tây tương đương với
Phật bộ; viện Quan âm và viện Địa tạng ở
phương bắc tương đương với Liên hoa bộ;
viện Kim cương thủ và viện Trừ cái chương
ở phương nam tương đương với Kim cương

bộ; còn Ngoại kim cương bộ thì thuộc cả 3
bộ và gọi chung là Kim cương bộ.
Trong Thai Mật, ngoại trừ Đại nhật Như
lai ở 2 bộ, các Mạn đồ la(tức các Mạn đồ la
ngoài Mạn đồ la của Kim cương giới và Thai
tạng giới) lấy các vị tôn khác làm Trung tôn
gọi là Tạp mạn đồ la, cũng gọi Chư tôn mạn
đồ la, Biệt tôn mạn đồ la với nhiều loại khác
nhau như: Như lai, Phật đính, Chư kinh,
Quan âm, Bồ tát, Phẫn nộ, Thiên... Các vị
tôn của Mạn đồ la Thai tạng giới nhóm họp
đông đủ ở bản vị mình, gọi là Đô hội đàn
mạn đồ la, Phổ môn mạn đồ la. Trái lại,
những Mạn đồ la lấy các vị tôn như: Phật
Dược sư, Phật Di đà, bồ tát Quan âm v.v...
làm trung tâm mà kiến lập, thì gọi là Đô
ngoại biệt đàn, Biệt tôn mạn đồ la, Nhất
môn mạn đồ la.
Mạn đồ la vẽ để tu pháp Tôn thắng, gọi
là Tôn thắng mạn đồ la. Mạn đồ la lấy Minh
vương Bất động làm bản tôn, gọi là Bất
động mạn đồ la. Mạn đồ la có đặt chữ “Hột
câu lợi”, chủng tử chung của Phật Di đà và
bồ tát Quan âm vào Trung đài bát diệp
trong hoa sen nở, gọi là Cửu tự mạn đồ la.
Ngoài ra, Mạn đồ la vẽ Thánh chúng trong
hội nói kinh Pháp hoa, gọi là Kinh pháp
mạn đồ la. Mạn đồ la vẽ Tam tôn Thích ca
và các vị Tổ truyền luận Câu xá, gọi là Câu
xá mạn đồ la. Khi tu pháp, chỉ dùng hình
tượng để quán tưởng chư tôn, gọi là Đạo
tràng quán mạn đồ la. Còn như quán tưởng
tự thân là Mạn đồ la và bày xếp các vị tôn
của Mạn đồ la ở nơi tứ chi, thì gọi là Chi
phần sinh mạn đồ la. Trong Chi phần sinh
mạn đồ la, đem viện Trung đài bát diệp
của Thai tạng giới phối hợp với đầu, các
MẠN ĐỒ LA

Đông
Tây
Bắc Nam
Viện Kim Cương bộ ngoài
Viện Tô Tất Địa
Viện Văn Thù
Viện Thích Ca
Viện Hư Không Tạng
Viện Trì Minh
Viện Biến tri
Viện Địa Tạng
Viện Quan Âm
Viện Trừ Cái Chướng
Viện Kim Cương Thủ
Viện
Trung Đài
Bát Diệp

M
3050
nội quyến thuộc của lớp thứ 1 phối hợp
với cổ họng và tim, các Đại bồ tát ở lớp
thứ 2 phối hợp với các chỗ từ rốn trở xuống,
gọi là Tam trùng lưu hiện mạn đồ la. Ngũ
luân địa, thủy, hỏa, phong, không phối hợp
với đầu gối, bụng, ngực, mặt và chỏm đầu,
gọi là Ngũ luân thành thân mạn đồ la.
Ngoài ra, 9 hội của Kim cương giới thì phối
hợp với các chi phần trong thân thể. Khi
quán đính, Mạn đồ la được dùng trải trên
đàn để hành giả tung hoa được Phật, gọi là
Phu mạn đồ la. Còn thông thường Mạn đồ
la được dùng làm đối tượng để lễ bái cúng
dường thì gọi là Mạn đồ la cúng, gọi tắt là
Mạn cúng; khi xây cất điện đường xong,
làm lễ khánh thành, phần nhiều tu pháp
Mạn đồ la này. Mạn đồ la vẽ tướng trạng
cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà và cung
trời Đâu suất của bồ tát Di lặc, gọi là Tịnh
độ mạn đồ la, hoặc Đâu suất mạn đồ la,
nhưng trường hợp này nên gọi là Biến
tướng. Hình vẽ nội dung thuyết kinh Pháp
hoa, gọi là Pháp hoa biến tướng và Pháp
hoa mạn đồ la. Nhưng trong Mật giáo, khi
tu kinh Pháp hoa thì có riêng Pháp hoa
mạn đồ la. Vị A xà lê truyền pháp, kiến
lập mạn đồ la để trao quán đính cho đệ tử,
gọi là Mạn đồ la a xà lê.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.1; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.13; Ngũ bí
mật nghi quĩ]. (xt. Biến).
MẠN ĐỒ LA BỒ TÁT
Mạn đồ la, Phạm:Mahà-cakra.
Hán âm: Ma ha chước yết la.
Hán dịch: Đại luân.

Vị Bồ tát ngồi ở ngôi thứ nhất phía nam
hàng dưới trong viện Hư không tạng trên
Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo,
mật hiệu là Bí mật kim cương, Đại luân
kim cương, Luân viên kim cương, Tập khởi
kim cương. Vị tôn này lấy việc thành tựu
Mạn đồ la làm bản
thệ, nên gọi là bồ tát
Mạn đồ la.
Hình tượng của vị
tôn này màu đen, ngồi
trên tòa sen, mặt hiện
tướng giận dữ, tóc
dựng ngược, có 3 mắt
6 tay; tay phải thứ
nhất nắm lại đặt ở
trước ngực, cầm chày 3 chĩa, tay thứ 2 cầm
kiếm hướng về bên phải, tay thứ 3 nắm lại
thành quyền, kết ấn Tiểu kim cương luân,
đặt trên đỉnh đầu. Tay trái thứ nhất thõng
xuống hướng về bên trái, tay thứ 2 cầm bánh
xe hướng về bên trái, co ngón trỏ, cầm lấy
đầu cây chày 1 chĩa, tay thứ 3 nắm lại thành
quyền, kết ấn Tiểu kim cương luân, đặt trên
đỉnh đầu. Chủng tử là (hùô), hình Tam
muội da là bánh xe.
[X. Thanh long tự nghi quĩ Q.trung; Thai
tạng giới thất tập Q.trung; Bí tạng kí].
MẠN ĐỒ LA CHỦNG TÍNH THẬP TRỤ TÂM
Đối lại: Phổ môn vạn đức thập trụ tâm.
Mười trụ tâm hiển bày tâm bình đẳng
sẵn có của chúng sinh đồng nhất với pháp
thân. Thuộc về Hoành thập trụ tâm trong
Nhị song tứ trùng thập trụ tâm do sư Hựu
khoái người Nhật lập ra.
MẠN ĐỒ LA CÚNG
Cũng gọi: Mạn đà la cúng.
Gọi tắt: Mạn cúng.

Pháp hội cúng dường 2 bộ Đại mạn
đồ la.
Thông thường khi khánh thành pháp
đường, khai quang tượng Phật mới tạo, hoặc
kỉ niệm ngày khai sáng các chùa viện v.v...
phần nhiều cử hành pháp hội này. Khi hành
lễ, treo 2 bộ Mạn đồ la Kim cương giới và
MẠN ĐỒ LA CÚNG
Bồ Tát Mạn Đồ La
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

M
3051
Thai tạng giới, rồi thỉnh vị Đại sư Cúng
dường tu chung pháp bí mật của 2 bộ.
MẠN ĐỒ LA QUÁN
Pháp quán tưởng Mạn đồ la, Bản tôn và
quyến thuộc trong Đạo tràng quán khi tu
pháp Mật giáo.
Đạo tràng quán có 3 thứ: Quảng, Trung
và Lược, đều thực hành Mạn đồ la quán.
Mạn đồ la quán nói trong các kinh và nghi
quĩ tuy có hơi khác nhau, nhưng đại khái
thì như sau:
Theo pháp Kim cương giới: Trước hết,
kết ấn Như lai quyền, kế đến, quán tưởng
đàn tràng Đại mạn đồ la trong lầu gác báu,
trên đàn có vừng trăng tròn, trên vừng trăng
có hoa sen lớn.
Theo pháp Thai tạng giới: Trước hết,
quán tưởng hoa sen và mặt trăng, trên hoa
sen quán tưởng sự biến chuyển thành chủng
tử, hình Tam muội da và hình tượng của
Bản tôn, cho đến quán tưởng Thánh chúng
quyến thuộc vây quanh.
(xt. Đạo Tràng Quán).
MẠN ĐỒ LA THÂN
Từ nơi thân thị hiện ra Mạn đồ la chư
tôn.
Theo pháp Thai tạng giới của Mật giáo,
sau khi đệ tử thụ quán đính, vị A xà lê gia
trì(chú nguyện) chữ (aô, ám) trên đỉnh
đầu của đệ tử, từ đó hiện ra Mạn đồ la chư
tôn của Thai tạng giới. Tức là quán chữ
trên đỉnh đầu là Trung thai tạng, từ chữ
sinh ra 3 lớp lửa đỏ, 1 lớp bao quanh cổ
họng, trong ánh lửa hiện ra Mạn đồ la chư
tôn lớp thứ nhất; 1 lớp lửa kế tiếp bao quanh

trái tim, hiện ra Mạn đồ la chư tôn lớp thứ
2; lớp ánh lửa sau cùng bao quanh trên rốn,
hiện ra Mạn đồ la chư tôn lớp thứ 3.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.8].
MẠN ĐỒ LA THÔNG TAM ĐẠI
Mạn đồ la dung thông cả thể đại, tướng
đại và dụng đại.
Mạn đồ la trong Mật giáo được dùng
để miêu tả quả Phật là cảnh giới Bồ đề tròn
đầy muôn đức. Tuy nhiên, ý nghĩa và cách
dùng Mạn đồ la không phải chỉ giới hạn ở
đó, mà còn nhiều dịch ngữ khác rất thường
thấy như: Luân viên cụ túc(tròn trịa đầy
đủ), Cực vô tỉ vị(không mùi vị nào sánh kịp),
Vô quá thượng vi(mùi vị vô thượng không gì
vượt qua), Tụ tập, Phát sinh, Đàn, Đạo
tràng v.v... Thông thường, Mật giáo đem
Lục đại, Tứ mạn và Tam mật, theo thứ tự,
phối với Thể đại, Tướng đại và Dụng đại.
Nghĩa là đất, nước, lửa, gió, không, thức
(Lục đại)là nguồn gốc sinh ra các pháp,
trùm khắp tất cả pháp giới; đây gọi là Lục
đại thể đại. Đại mạn đồ la, Tam muội da
mạn đồ la, Pháp mạn đồ la, Yết ma mạn
đồ la(Tứ mạn), từ ngoại giới có thể nhận
biết tướng trạng khác nhau và trong 1 pháp
cũng đủ các tướng, cũng trùm khắp muôn
pháp; đây gọi là Tứ mạn tướng đại. Nghiệp
dụng của thân, ngữ, ý(Tam mật) tròn đầy,
trùm khắp tất cả các pháp; đây gọi là Tam
mật dụng đại.
Nhưng, theo Bí tạng kí quyển cuối thì
Tứ mạn không những chỉ phối với Tướng
đại, mà còn dung thông với cả Thể đại và
Dụng đại, nghĩa là Mạn đồ la cũng hàm có
nghĩa Tam mật viên mãn, cho nên Mạn đồ
la cũng là Dụng đại của Tam mật. Lại nữa,
Mạn đồ la là nguồn gốc sinh ra các pháp,

tức là nghĩa chữ (a) vốn chẳng sinh lục
đại thể đại, vì thế nên lấy Mạn đồ la làm
Thể đại. Thêm vào đó, Mật giáo thường nói
“Tứ mạn tướng đại” thì mỗi Mạn đồ la trong
Tứ mạn đều dung thông cả Thể đại, Tướng
đại và Dụng đại.
(xt. Tứ Mạn Tướng Đại).
MẠN ĐỒ LA THÂN

M
3052
MẠN ĐỒ LA TIÊN (?-?)
Phạm: Mandra.
Cũng gọi: Mạn đà la tiên.
Hán dịch: Nhược thanh, Hoằng thanh.
Danh tăng người nước Phù nam (Cao
miên xưa) sang Trung quốc dịch kinh vào
thời Nam triều.
Năm Thiên giám thứ 2 (503) đời Vũ đế
nhà Lương, sư đến Trung quốc tiến cống
kinh tiếng Phạm và tượng Phật bằng san hô.
Sau ít lâu, sư vâng sắc cùng với ngài Tăng
già bà la dịch kinh Bảo vân 7 quyển, kinh
Pháp giới thể tính vô phân biệt 2 quyển và
kinh Văn thù sư lợi sở thuyết Ma ha bát
nhã ba la mật 2 quyển.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.11; truyện
Tăng già bà la trong Tục cao tăng truyện
Q.1; Phật tổ thống kỉ Q.37].
MẠN ĐỒ LA TỨ LUÂN
Bốn luân: Kim, thủy, hỏa, phong làm nơi
ý cứ để tạo thành 4 loại Mạn đồ la.
Cứ theo kinh Tì lô giá na thành đạo thì
sự tu hành có thắng nghĩa đế và thế tục đế;
tu hành theo thế tục đế thì nương vào 4
luân: Kim, thủy, hỏa, phong để kiến lập Mạn
đồ la, ấy là:
1. Kim luân: Bản tôn màu vàng, ở trong
Mạn đồ la địa luân hình vuông.
2. Thủy luân: Bản tôn màu trắng, ở
trong Mạn đồ la thủy luân hình tròn.
3. Hỏa luân: Bản tôn màu đỏ, trụ ở Mạn
đồ la hỏa luân hình tam giác.
4. Phong luân: Bản tôn màu đen, trụ
trong Mạn đồ la phong luân hình bán nguyệt.
[X. Chư bộ yếu mục]. (xt. Tứ Luân).

MẠN KHANH
.....
Hố kiêu mạn, ví dụ tâm kiêu mạn như
cái hố sâu.
Ma ha chỉ quán quyển 10, hạ (Đại 46,
136 trung), nói: “Kẻ được rơi xuống hố
kiêu mạn, người thua thì đọa vào ngục ưu
sầu”.
MẠN KIẾN
.....
Đồng nghĩa: Mạn.
Tâm kiêu mạn, tự cho mình là hơn người
khác, xem những người khác thấp kém hơn
mình, là 1 trong 10 kiến.
Tông Câu xá Tiểu thừa và tông Duy thức
Đại thừa đều cho Mạn kiến là phiền não
thông cả Kiến đạo sở đoạn và Tu đạo sở
đoạn.
[X. luận Du già sư địa Q.8]. (xt. Thập
Tùy Miên).
MẠN KIM CƯƠNG
Phạm:Màna-vajra.
Cũng gọi: Kim cương mạn, Kim cương
ngạo, Ý khí kim cương, Kim cương dục tự
tại.
Vị tôn ngồi trong nguyệt luân ở phía trái
Kim cương tát đỏa, trong hội Lí thú, là 1
trong 17 vị tôn của hội Lí thú trong Mạn đồ
la Kim cương giới Mật giáo.
Cứ theo Lí thú kinh thập thất Thánh
đại mạn đồ la nghĩa thuật, thì vị Bồ tát này
dùng trí Vô quá thượng(không trí nào vượt
qua được trí này)khiến cho tất cả chúng sinh
đều chứng được Thể của Tì lô giá na Như
lai, đối với thế gian và xuất thế gian đều
được tự tại, cho nên trụ ở uy nghi ngạo mạn,
hiển hiện trí thân bình đẳng, ngã và vô ngã
đều là huyễn. Như vậy thì biết vị Bồ tát này

biểu thị cái đức hóa tha tự tại, cho nên gọi là
Mạn kim cương.
Hình tượng của vị tôn này là thân màu
vàng, 2 tay khuỳnh ra và nắm lại để ở 2 bên
bẹn, đầu hơi nghiêng về phía trái. Chủng tử
MẠN KIM CƯƠNG

M
3053
là (kha), hình Tam muội da là 2 ấn Kim
cương quyền.
Cứ theo Ngũ bí
mật tu hành niệm
tụng nghi quĩ, thì vị
tôn này dùng 2
Kim cương quyền
đặt ở nơi bẹn là
biểu thị ý nghĩa
thân chất ngại của
5 thức đã thanh
tịnh, khởi đại dũng
mãnh tinh tiến,
làm cho thân 5 thức của hết thảy hữu tình
đều thanh tịnh, đạt được trí Thành sở tác,
mau chóng thành Phật.
[X. Lí thú thích Q.thượng; Đại lạc kim
cương tát đỏa tu hành thành tựu nghi quĩ;
Phổ hiền kim cương tát đỏa lược du già niệm
tụng nghi quĩ].
MẠN SƠN
.....
Núi Kiêu mạn, vì dụ tâm ngạo mạn cao
như núi, coi khinh tất cả mọi người.
Thích môn qui kính nghi quyển
thượng (Đại 45, 856 thượng), nói: “Núi
Mạn cao ngất, nhìn xuống người và vật,
nhà Ngã che mờ 4 phía, phủ kín trong
Kiến ái”.
MẠN SỬ
Sự sai khiến của tâm kiêu mạn, 1 trong
10 sử.
Mạn hoặc thường sai khiến thân tâm
người ta nên gọi là Mạn sử. Trong 10 sử thì
5 sử là: Thân kiến, Biên kiến, Tà kiến, Kiến

thủ kiến, Giới cấm thủ kiến hễ động niệm
thì chúng sinh liền, tính chất của chúng rất
bén nhạy, nên gọi là Ngũ lợi sử. Trái lại, 5
sử: Mạn, Tham, Sân, Si, Nghi thì đều do
Thân kiến, Biên kiến v.v... sinh ra, vì tính
chất của 5 sử này chậm chạp, cùn lụt, cho
nên gọi là Ngũ độn sử.
MẠN THÙ
I. Mạn Thù.
Phạm: Maĩju.
Cũng gọi: Mãn nhu, Mạn nhũ.
Hán dịch: Diệu.
Gọi đủ: Mạn thù thất lợi (Phạm:
Maĩjuzrì, Hán dịch: Diệu cát tường, Diệu
đức).
Chỉ cho bồ tát Văn thù sư lợi nói trong
kinh Duy ma.
Sau khi đức Phật nhập diệt, bồ tát Mạn
thù thất lợi ra đời tại Ấn độ, tuyên dương
giáo nghĩa Đại thừa. Trong Thai tạng giới
của Mật giáo, Ngài thị hiện hình đồng tử,
gọi là Mạn thù đồng tử, Mạn thù thất lợi
đồng tử (Phạm:Maĩjuzrì Kumàrabhùta).
[X. Đại tì lô giá na kinh đại nghi quĩ
Q.trung]. (xt. Văn Thù Bồ Tát).
II. Mạn Thù(1884-1918).
Danh tăng Trung quốc, người Hương
sơn Quảng đông, nhưng sinh ở Hoành tân,
Nhật bản, vốn tên là Tô tiển, tự Tử cốc,
sau đổi là Huyền anh, hiệu Mạn thù. Mẹ
tên “Nhã tử”, người Nhật bản, cha tên là
Tô kiệt sinh, 1 thương gia người Trung
quốc.
Năm 6 tuổi sư về Lịch khê tại Quảng
đông học tiếng Anh, năm 15 tuổi sư học
trường Đại đồng ở Hoành tân, Nhật bản,
sau khi tốt nghiệp, sư vào khoa dự bị Cao
đẳng của trường Đại học Tảo đạo điền

(Wasada) ở Đông kinh, sau lại chuyển đến
trường Thành thành, từng tham gia cuộc
vận động cách mạng. Sau, sư về Thượng hải,
xuất gia ở Huệ châu. Từ đó, sư vân du khắp
vùng Đông Nam á như: Java, Ấn độ, Thái
lan, Kuala Lumpur. Sư sở trường về thi văn
hội họa, tự ví mình như 1 thi nhân. Sư theo
Trưởng lão Kiều tất ma học tiếng Phạm, sư
MẠN THÙ
Mạn Kim Cương
(Mạn đồ la Kim cương giới)

M
3054
từng là dịch sư của hội Phạm học và làm
chủ giảng ở tinh xá Kì hoàn.
Năm Dân quốc thứ 7 (1918) sư tịch ở
Thượng hải, hưởng dương 35 tuổi.
Sư có các
dịch phẩm:
Phạm văn
điển 8 quyển,
Phạm thư ma
đa thể văn, Sa
côn đa la,
Pháp hiển
Phật quốc kí,
Huệ sinh sứ
tây vực kí địa
danh kim
thích cập lữ
trình đồ, Ai cập cổ giáo khảo, Anh dịch yếu
tử tiên, Vô đề thi tam bách thủ, Yến tử khám
tùy bút; Bái luân thi tuyển, Bi thảm thế giới,
Văn học nhân duyên, Đoạn hồng linh nhạn
kí, Phần kiếm kí, Tô mạn thù toàn tập.
[X. Mạn thù đại sư toàn tập; Tô mạn
thù niên phổ cập kì tha].
MẠN THÙ NGŨ TỰ TÂM ĐÀ LA NI PHẨM
Gọi đủ: Kim cương đính kinh Mạn thù
thất lợi bồ tát ngũ tự tâm đà la ni phẩm.
Kinh, 1 quyển, do ngài Kim cương trí
dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 20.
Nội dung nói về pháp Văn thù ngũ tự
trong nghi quĩ của Kim cương giới. Trước
hết, nêu lên công đức của pháp này, kế đến,
nói rõ về 5 chữ thần chú: A, la, bả, giả, na
và ý nghĩa của mỗi chữ; sau hết, trình bày

về công đức tụng trì đà la ni này và chỉ bày
rõ pháp yếu tu hành.
MẠN THÙ SA HOA
Mạn thù sa, Phạm:Maĩjùwaka.
Pàli:Maĩjùsaka.
Cũng gọi: Nhu nhuyến hoa, Bạch viên
hoa, Như ý hoa, Hạm hoa, Mạn thù nhan
hoa.
Loại hoa trời có màu trắng tươi, mềm
mại mà chư thiên thường rắc xuống để trang
nghiêm đạo tràng thuyết pháp. Loại hoa to
gọi là Ma ha mạn thù sa hoa, là 1 trong 4
loại hoa trời.
Trong Pháp hoa nghĩa kí quyển 1, do
ngài Pháp vân soạn vào đời Lương thuộc
Nam triều có ghi rằng: “Mạn thù sa hoa,
Hán dịch là Xích đoàn hoa(hoa tròn, màu
đỏ)”, tên khoa học là Lycoris radiata, Herb,
là loại thực vật thân thảo sống nhiều năm.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa Q.1; Pháp
hoa nghĩa sớ Q.2 (Cát tạng); Pháp hoa kinh
huyền tán Q.2].
MẠN THÙ THẤT LỢI BỒ TÁT CHÚ TẠNG TRUNG
NHẤT TỰ CHÚ VƯƠNG KINH
Cũng gọi Mạn thù nhất tự chú vương
kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Nghĩa tịnh dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 20.
Nội dung kinh này nói về tác pháp thần
chú đàn tràng của đồng tử Mạn thù thất lợi
do đức Thích tôn tuyên thuyết trên cung
trời Tịnh cư cho chư Thiên nghe. Trước hết,
nêu bài chú Nhất tự “Án sất lạc hê diệm” và
thuật về công đức của bài chú; kế đến, nói
rõ về chân ngôn này và pháp cầu tài thành
tựu, pháp trừ quỉ và các chứng bệnh v.v...
MẠN THÙ THẤT LỢI CHÚ TẠNG TRUNG GIÁO

LƯỢNG SỔ CHÂU CÔNG ĐỨC KINH
.....
Cũng gọi Sổ châu công đức kinh, Giáo
lượng sổ châu công đức kinh, Mạn thù sổ
châu công đức kinh.
MẠN THÙ SA HOA
Tô Mạn Thù

M
3055
Kinh, 1 quyển, do ngài Nghĩa tịnh dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 17.
Nội dung kinh này nói về công đức trì
niệm lần chuỗi tràng hạt. Trước hết, ngài
Mạn thù sư lợi căn cứ vào các loại tràng hạt
mà nói về sự sai khác của phúc phần lợi ích,
kế đến Ngài khen ngợi công đức tối thắng
của hạt Bồ đề.
Bản dịch khác của kinh này là kinh Giảo
lượng sổ châu công đức, do ngài Bảo tư duy
dịch vào đời Đường.
(xt. Niệm Châu).
MẠN THÙ THẤT LỢI DIÊM MẠN ĐỨC CA VẠN
ÁI BÍ THUẬT NHƯ Ý PHÁP
.....
Cũng gọi Đại uy đức vạn ái pháp, Diệm
mạn đức ca vạn ái như ý pháp.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Nhất hạnh
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 21.
Nội dung sách này, trước hết, nói tỉ mỉ
về hình tượng 6 mặt, 6 tay, 6 chân, cỡi trâu,
kế đến nói về pháp Đồ thị sở thành tựu,
Nhất ấn chân ngôn, về địa phù, thiên phù
của Mạn đồ la và pháp thành tựu.
MẠN TRỰC LÂM
Pàli: Maddakucchi-migadaya.
Tức là khu vườn Lộc dã của Mạn đạt
khố trực (Pàli:Maddakucchi) ở thành
Vương xá.
Cứ theo Tương ứng I, 4.8 và Tương ứng
IV, 2.3 thuộc Tương ứng bộ Nam truyền,
thì tại khu vườn này đức Phật đã giẫm lên 1
mảnh đá vỡ làm chân Ngài chảy máu. Phần

chú thích trong Tương ứng I, 4.8 ghi rằng,
khu vườn này là do phu nhân Vi đề hi (Pàli:
Vedehì) kiến tạo.
[X. kinh Biệt dịch tạp a hàm Q.2].
MẠN TƯỞNG
.....
Ý tưởng kiêu mạn.
Tây phương yếu quyết thích nghi thông
qui (Đại 47, 110 thượng), nói: “Khởi tâm
cung kính, chớ sinh mạn tưởng”.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Nam) quyển
22 (Đại 12, 753 hạ), nói: “Tâm ấy lúc đầu
không có ý tưởng kiêu mạn(mạn tưởng)”.
MẠN Y
Phạm: Paỉỉa.
Hán âm: Bát tra.
Cũng gọi: Mạn điều y, Mạn điều, Lễ sám
y.
Loại áo mặc của hàng Sa di và tín chúng
tại gia thụ trì Ngũ giới, Bồ tát giới, không có
điều tướng(hình vuông vức giống như mảnh
ruộng).
Luật Tứ phần quyển 40 chép: “Đức Phật
cho phép chúng tăng mặc áo An đà hội”
(loại mạn y, tức là tấm vải để nguyên, chứ không
cắt thành những mảnh nhỏ).
[X. luật Thập tụng Q.46; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ, phần
1; Thích thị yếu lãm Q.thượng; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.7]. (xt. Tam Y).
MÃN CHÂU PHẬT GIÁO
Phật giáo Mãn châu.
Mãn châu tức là 9 tỉnh ở đông bắc Trung
quốc hiện nay, ngày xưa gọi là Liêu đông.
Vào đầu thế kỉ thứ IV Phật giáo đã được
truyền đến khu vực này. Cuối năm Thái
nguyên (376-396) đời vua Hiếu vũ nhà Đông
Tấn, ngài Thích đàm thủy đã đưa mấy mươi

bộ kinh luật từ Quan trung vào Liêu đông,
rồi ngài đến Cao cú li truyền bá Phật giáo,
cho mãi đến đầu năm Nghĩa hi (405-417)
đời vua An đế mới trở về Quan trung. Trước
MÃN CHÂU PHẬT GIÁO

M
3056
đó vào niên hiệu Vĩnh hòa năm đầu (345)
đời Đông Tấn, vua Mộ dung hoàng của nước
Tiền yên thiết lập cung Hòa long trên núi
Long sơn gần thủ đô Long thành (Triều
dương, Nhiệt hà); rồi lại xây cất chùa Long
tường ở trên núi. Đây là ghi chép sớm nhất
về tự viện Phật giáo ở Mãn châu.
Về sau, triều Bắc Ngụy chiếm lấy đất Tiền
yên, tiếp tục tạo mở các động đá Vân cương
và Long môn; vào năm Thái hòa 23 (499)
đời vua Hiến văn, lại bắt đầu mở hang đá
Vạn Phật Đường ở tả ngạn sông Đại lăng
phía tây bắc ngoại thành huyện Nghĩa, tỉnh
Liêu ninh hiện nay. Đến đời Đường thì Phật
giáo Mãn châu lại càng hưng thịnh, như
trong Sách phủ nguyên qui quyển 971 có
chép việc nước Bột hải tiến cống tượng Phật
vào thời Huyền tông và Hiến tông nhà
Đường; ngoài ra, trong kinh thành cũng phát
hiện được những di tích Phật giáo. Các triều
đại vua chúa Liêu, Kim cũng rất kính tin
Phật pháp, xây dựng nhiều chùa viện và tháp
Phật khiến cho Phật giáo phổ cập trong dân
gian. Rồi đến đời Nguyên, người Mông cổ
xâm chiếm Mãn châu, lập nên Đế quốc lớn,
đồng thời truyền Lạt ma giáo vào Mãn châu,
làm cho Phật giáo ở đây cũng chịu ảnh hưởng
phần nào, nhưng phải đợi đến đời Thanh
thì nền tảng của Lạt ma giáo tại Mãn châu
mới được củng cố và lúc đó chùa, tháp Lạt
ma giáo được xây dựng ở nhiều nơi, như
chùa Bác nhân, chùa Phổ lạc, miếu An viễn,
chùa Phổ ninh, chùa Phổ hựu, miếu Tu di
phúc thọ, miếu Phổ đà tông thừa, chùa Thù
tượng, La hán đường v.v... ở Thừa đức đều

rất nổi tiếng. Đây là những chùa miếu lớn
có cảnh quan đặc biệt, khác hẳn với lối kiến
trúc phổ thông của Trung quốc.
Ngoài ra, cứ theo ý kiến của các học giả
cận đại, thì nhà Thanh có mối quan hệ gắn
bó với Lạt ma giáo, đặc biệt vua Thái tổ triều
Thanh được xem là có quan hệ trực tiếp với
bồ tát Văn thù, vả lại, họ cũng cho rằng
Mãn châu là đất phát tích của nhà Thanh,
danh xưng Mãn châu có nguồn gốc từ tiếng
Phạm:Maĩjuzrì (Hán âm: Mạn thù sư lợi,
tức bồ tát Văn thù).
Lại nữa, cứ theo Mãn châu nguyên lưu
khảo bộ chương, thì vào những năm đầu
triều Thanh, nước Tây tạng dâng quốc thư
đến nhà Thanh đều tôn xưng là “Mạn thù
sư lợi đại Hoàng đế”. Đến nay, tuy giới học
giả chưa có kết luận hoàn toàn nhất trí về
quan điểm này, nhưng trên đại thể thì đều
thừa nhận đất Mãn châu đã có 1 nguồn gốc
Phật giáo rất sâu xa. Và nguồn gốc này cũng
là điểm then chốt khiến cho nhà Thanh tin
thờ Lạt ma giáo.
[X. Khâm định thịnh kinh thông chí;
Liêu đông chí Q.1; The Blue Annals, 2 vols.
(N.Roerich); Pag Sam Jon Zang (S.C. Das);
The Religion of Tibet (Ch. Bell)].
MÃN ĐÀ
... ..
Phạm: Bandha.
Cũng gọi Phược đà.
Nghĩa là trói buộc.
Tô tất địa yết la cúng dường pháp quyển
thượng (Đại 18, 694 thượng), nói: “Câu mãn
đà mãn đà, tức là 3 ngón của 2 tay nắm lại,
ngón út để nguyên như cũ không cử động,
thì những tai nạn ấy liền bị trói buộc”.
[X. Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật

sao].
MÃN ĐÔ KHƯ DA TỤNG
..............
Phạm:Màịđùkya-kàrikà.
Cũng gọi Thánh truyện luận (Phạm:
Àgama-zàstra), Cao đạt phạ đạt tụng
(Phạm:Gauđapàdìya-kàrikà).
Kinh điển của học phái Phệ đàn đa
(Phạm:Vedànta) trong 6 phái Triết học
của Ấn độ, do ngài Cao đạt phạ đạt (Phạm:
Gauđapàda) biên soạn vào khoảng năm
MÃN ĐÔ KHƯ DA TỤNG

M
3057
640 đến 690Tây lịch.
Sách chia làm 4 chương 215 bài tụng,
đó là: Chương Thánh truyện, chương Hư
vọng, chương Bất nhị và chương Toàn hỏa
tịch tĩnh. Mỗi chương đều có những tư
tưởng và sự bố cục đặc thù, cho thấy rõ là
do tập thể sáng tác. Nhưng phần nội dung
thì đã dung nhập những giáo lí Phật giáo
như: Không quán, chủng tử Duy thức,
thuyết Nhị đế v.v... với 1 số thuật ngữ riêng
của Phật giáo và những thí dụ mà Phật giáo
quen dùng, đồng thời cũng tôn xưng người
thể ngộ chân lí là Phật.
Ngoài ra, dựa vào những quan điểm “vô
luận tránh”, “hựu hòa” mà sách này chủ
trương, cũng có thể xác định nó đã chịu ảnh
hưởng kinh Pháp hoa. Đứng trên lập trường
học thuật mà nói thì sách này là tư liệu tốt
nhất cho việc nghiên cứu về học phái Phệ
đàn đa và về ảnh hưởng của Phật giáo đối
với phái này. Về phương diện địa vị trong
hệ thống kinh điển Phệ đàn đa, thì sách này
chỉ đứng sau Phạm kinh (Phạm:Brahmasùtra)
mà thôi.
[X. Bhattacharyya: TheÀgama Zàstra
ofGauđapàda, 1943].
MÃN ĐỒ
Phạm: Maịđa.
Hán dịch: Kiên cố, Bất động, Vô đẳng
tỉ, Chu biến pháp giới.
Tức là tòa Kim cương, tòa Bồ đề.
Đại nhật kinh sớ quyển 12 (Đại 39, 709
hạ), nói: “Bấy giờ các bồ tát Kim cương liền
hiện ra các tòa Bồ đề. Nói theo ý thế gian
thì đây chỉ là chỗ ngồi, nhưng bên Ấn độ

thì gọi tòa này là Mãn đồ”.
MÃN NÊ
... ..
Phạm: Vande.
Cũng gọi: Mạn đề.
Hán dịch: Lễ bái.
Quán tự tại như ý luân bồ tát du già
pháp yếu (Đại 20, 211 hạ), nói: “Hành giả
mặt hướng về tây, lễ bái(mãn nê) Tự tại
vương, kế đến, lễ chư Phật ở các phương
khác”.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 36 giải thích từ
ngữ “Mãn nê Tự tại vương” như sau (Đại
54, 549 thượng): “Tiếng Phạm Mãn nê,
Trung quốc dịch là lễ bái, còn Tự tại vương
là đức Phật Vô lượng thọ”.
MÃN NGHIÊP
.....
Cũng gọi Viên mãn nghiệp, Biệt báo
nghiệp.
Đối lại: Dẫn nghiệp.
Chỉ cho các nghiệp thiện ác làm cho
chúng đồng phận của hữu tình đầy đủ và
hình lượng các căn của mỗi người đều khác
nhau.
Trong tất cả các nghiệp thiện, ác, tà,
chính mà mỗi con người tạo tác trong 1
đời, chỉ có 1 nghiệp quan trọng nhất có
năng lực mang lại quả báo đời sau sinh trong
các đường: Quỉ đói, súc sinh, người, trờiv.v...
đó là Dẫn nghiệp. Còn tất cả các nghiệp
khác thì có năng lực quyết định sự sai biệt
của quả báo như 6 căn có đầy đủ không,
thân thể khỏe mạnh hay yếu đuối, thọ
mệnh lâu hay mau và những sự giàu, nghèo,
sang, hèn khác v.v... thì gọi là Mãn nghiệp.
Ví dụ như 1 họa sĩ vẽ hình người, thì trước
hết phác họa dáng người để làm tổng thể,

việc này tương đương với Dẫn nghiệp; sau
đó mới vẽ tỉ mỉ từng bộ phận như mắt,
lông mày, tai, mũi, miệng, đẹp, xấu khác
nhau v.v..., các việc này tương đương với
Mãn nghiệp.
[X. luận Đại tì bà sa Q.19; luận Thuận
chính lí Q.43; luận Câu xá Q.17; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.7]. (xt. Dẫn
Nghiệp).
MÃN NGHIÊP

M
3058
MÃN NGUYÊN
.....
I. Mãn Nguyện.
Nguyện vọng đã đầy đủ.
Vãng sinh luận chú quyển hạ (Đại 40,
835 trung), nói: “Danh hiệu của đức Như
lai Vô ngại quang có năng lực phá trừ vô
minh cho hết thảy chúng sinh, làm cho tất
cả ước nguyện của họ được viên mãn”.
Ngoài ra, trong thời gian dự định bao
nhiêu ngày đến nơi Thần Phật để cầu
nguyện, số ngày đã hết, gọi là Mãn nguyện
nhật.
II. Mãn Nguyện.
Gọi đủ: Mãn nguyện tử.
Chỉ cho tôn giả Phú lâu na (Phạm:
Pùrna,Pàli: Puịịa), 1 trong 10 vị đệ tử
lớn của đức Phật.
(xt. Phú Lâu Na).
MÃN NGUYÊT (? - ?)
Vị tăng dịch kinh, người Tây vực, đến
Trung quốc vào đời Đường.
Ngài tinh thông pháp môn Du già và chú
thuật. Khoảng năm Khai thành (836-840),
ngài đến Trung quốc tiến dâng hòm kinh
tiếng Phạm, muốn phiên dịch và truyền bá
những kinh điển ấy nhưng không thành tựu.
Về sau, nhận lời thỉnh của Quốc sư Ngộ đạt
Tri huyền, ngài cùng với bồ tát Phạ nhật la
Kim cương tất địa dịch lại bộ Đà la ni tập 4
quyển và kinh Phật vị Tì tuất đà thiên tử
thuyết tôn thắng 1 quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.3].
MÃN NGUYÊT TÔN
Đức hiệu của Phật, vì đức của Ngài tròn

đầy không thiếu khuyết, giống như mặt trăng
tròn, nên ví dụ là Mãn nguyệt.
Vãng sinh thập nhân (Đại 48, 98 thượng),
nòi: “Nhân duyên các pháp chẳng thể nghĩ
bàn, nếu nước định lắng trong, thì tự thấy
Mãn nguyệt tôn”.
MÃN PHẦN GIỚI
I. Mãn Phần Giới.
Chỉ cho giới Cụ túc của tỉ khưu và tỉ
khưu ni, đối lại với 5 giới, 8 giới và 10 giới
của tại gia và sa di.
Chương Tuệ năng trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 5 (Đại 51, 235 hạ),
nói:”Ngày mồng 8 tháng 2 đến Luật sư Trí
quang ở chùa Pháp tính lãnh thụ Mãn phần
giới”.
II. Mãn Phần Giới.
Tín đồ nam, nữ tại gia, sau khi thụ Tam
qui, lại thụ 1 giới trong 5 giới thì gọi là
Nhất phần giới; thụ 2 giới gọi là Thiểu phần
giới; thụ 3 giới, 4 giới gọi là Đa phần giới,
còn nếu thụ cả 5 giới thì là Mãn phần giới.
[X. kinh Ưu bà tắc giới Q.3].
MÃN PHẦN THANH TỊNH GIẢ
Nguyên nghĩa là chỉ cho bậc hoàn toàn
thanh tịnh, nhưng theo sự giải thích xưa nay
thì Phật là bậc Mãn thanh tịnh; Bồ tát là
bậc Phần thanh tịnh, cả Phật và Bồ tát được
gọi chung là Mãn phần thanh tịnh giả.
Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại 31,
1 thượng), nói: “ Cúi lạy Duy thức tính, Mãn
phần thanh tịnh giả, nay con giải nghĩa ấy,
vì lợi lạc chúng sinh”.
MÃN QUẢ
.....
I. Mãn Quả.
Chỉ cho quả báo do mãn nghiệp mang
lại.

Tông kính lục quyển 50 (Đại 48, 711 hạ),
nói: “Sáu thức trước gọi là Mãn quả, vì có 1
phần riêng của nghiệp báo thiện ác mang lại
MÃN QUẢ

M
3059
làm cho đầy đủ”.
[X. Câu xá luận quang kí Q.6]. (xt. Mãn
Nghiệp).
II. Mãn Quả.
Chỉ cho quả vị Như lai.
Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí quyển
thượng (Đại 44, 245 trung), nói: “Quả cũng
có 2 loại:
1. Phần quả: Vào địa vị Bồ tát.
2. Mãn quả: Thành quả vị Như lai.
MÃN TÀI TRƯỞNG GIẢ
Tên của 1 vị Trưởng giả ở Ấn độ vào
thời đức Phật còn tại thế.
Cứ theo kinh Tu ma đề nữ, thì Tu ma
đề là con gái của Trưởng giả A na bân trì
(Cấp cô độc) ở thành Xá vệ, lấy chồng là Mãn
phú thành, con trai của Trưởng giả Mãn tài.
Người con gái này đêm đêm thường niệm
Phật, giữ gìn trai giới, khiến cả nhà chồng
lìa bỏ ngoại đạo, tin thờ Phật giáo.
MÃN TÁN
... ..
Đối lại: Khải kiến.
Thời gian pháp hội đã hoàn mãn, mọi
người giải tán.
Huyễn trụ thanh qui Thánh tiết mãn tán
sớ (Vạn tục 111, 489 hạ), nói: “Mở(khải
kiến) đạo tràng Kim cương vô lượng thọ 1
tháng, hàng ngày chư tăng luân phiên nhau
lên điện Phật đọc tụng kinh văn, hôm nay
là Mãn tán”.
Tấm bảng thông báo ngày giờ mãn tán,
gọi là Mãn tán bài; những bộ kinh được đọc
tụng, gọi là Tán kinh.
[X. điều Lăng nghiêm hội, chương Tiết

lạp trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.hạ;
điều Mãn tán tuyên sớ trong Tăng đường
thanh qui Q.3; môn Phúng xướng trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
MÃN TÒA
... ..
Có 2 nghĩa.
1. Chỉ cho ngày cuối cùng của pháp hội.
Chữ “mãn” ở đây nghĩa là viên mãn, hoàn
mãn.
2. Cũng gọi Mãn tọa: Chỉ cho toàn số
người hiện diện. Chữ “mãn” ở đây nghĩa là
đông đủ, đầy đủ.
MÃN TÚC ĐẠI BI NHÂN
..............
Từ tôn xưng đức Phật, tâm đại bi của
Ngài xót thương cả mọi loài.
Theo luận Đại trí độ quyển 27, so với
đức Phật thì tâm đại bi của Bồ tát nhỏ hơn.
Còn theo Quán kinh sớ phần Tán thiện
nghĩa thì đại từ bi của đức Phật đã viên mãn
cụ túc, nên gọi là Mãn túc Đại bi nhân.
MÃN TÚC NGUYÊN
........
Bản nguyện mong cầu thành tựu tất cả
đại nguyện một cách trọn vẹn đầy đủ, là
tâm nguyện viên mãn của đức Phật A di đà,
1 trong 5 nguyện lực của Ngài.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng), nói: “Đây đều là do sức
uy thần, sức bản nguyện, nguyện đầy đủ
(mãn túc nguyện), nguyện hiển bày, nguyện
bền chắc, nguyện rốt ráo của đức Phật A
di đà”.
[X. Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ (ngài
Tuệ viễn đời Tùy)]. (xt. Ngũ Chủng Lực).
MÃN TỰ
... ..

Chỉ cho những chữ Phạm đã trọn vẹn
(mãn) có đầy đủ nghĩa lí do các nguyên âm
(Ma đa)và phụ âm(Thể văn)kết hợp lại mà
thành.
Cứ theo điều Hồ Hán dịch kinh âm
MÃN TỰ

M
3060
nghĩa đồng dị kí trong Xuất tam tạng kí
tập quyển 1, thì cách cấu tạo văn tự trong
sách tiếng Phạm chia làm Bán tự và Mãn
tự. Vì Bán tự nghĩa chưa đầy đủ, cho nên
thể chữ chỉ có 1 nửa(bán), giống như chữ
“nguyệt” ( ) trong Hán văn, thiếu 1 bên;
còn Mãn tự thì lí đã rốt ráo, cho nên thể
chữ đầy đủ, giống như chữ “nhật” ( ) trong
tiếng Hán, hình chữ đầy đặn. Bởi thế, Bán
tự có nghĩa ác, lấy phiền não làm thí dụ;
Mãn tự có nghĩa thiện, lấy thường trụ làm
thí dụ.
[X. kinh Niết bàn Q.3 (bản Bắc); Pháp
hoa văn cú Q.3, hạ; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.1; Niết bàn kinh nghĩa
kí Q.4, thượng (ngài Tuệ viễn đời Tùy)].
(xt. Bán Tự Mãn Tự).
MÃN TỰ GIÁO
Giáo nghĩa viên dung đầy đủ của Đại
thừa, giống như 1 chữ Phạm đã hoàn thành,
gọi là Mãn tự giáo. Mãn tự giáo và Bán tự
giáo gọi chung là Bán Mãn nhị giáo.
Cách chia Bán Mãn nhị giáo đại khái
cũng giống như sự phân loại Tiểu thừa và
Đại thừa. Bởi vì trong tiếng Phạm, nguyên
âm(Ma đa) và phụ âm(Thể văn) còn rời
nhau thì chưa hoàn toàn thành 1 chữ, gọi là
Bán tự, khi cả 2 hợp lại để hoàn thành 1
chữ thì gọi là Mãn tự. Từ đó dẫn đến quan
điểm cho nghĩa lí Tiểu thừa giáo chưa rộng
khắp, giống như chữ chưa đầy đủ, nên gọi là
Bán tự giáo; còn nghĩa lí Đại thừa giáo tròn
đầy, giống như chữ đã hoàn thành, cho nên
gọi là Mãn tự giáo.
Cách chia Phật giáo làm 2 giáo Bán, Mãn

này đã bắt đầu từ kinh Đại bát niết bàn do
ngài Đàm vô sám dịch vào thời Bắc Lương,
về sau, đến đời Tùy, ngài Tuệ viễn ở chùa
Tịnh ảnh cũng đồng quan điểm với thuyết
này. Về vấn đề này, ngài Bồ đề lưu chi nói
rõ hơn. Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa
quyển 10, thượng, thì ngài Bồ đề lưu chi đời
Bắc Ngụy cho rằng, sau khi đức Phật thành
đạo, Ngài nói giáo nghĩa Tiểu thừa hữu tướng
trong 12 năm là thuộc Bán tự giáo; từ 12
năm ấy trở về sau, Ngài vì những người Đại
thừa mà nói lí không, Bát nhã vô tướng, thì
thuộc Mãn tự giáo.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.10, hạ; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1]. (xt.
Bán Mãn Nhị Giáo).
MÃN Ý (? - ?)
.....
Cao tăng Trung quốc, thuộc Luật tông,
sống vào đời Đường.
Sư là người có phong cách cao thượng,
học thức sâu rộng. Sau khi thụ giới Cụ túc,
sư chuyên tâm nghiên cứu Luật học, thông
suốt cả kinh Luận. Vào cuối những năm
Vũ đức (618-626) đời vua Cao tổ nhà
Đường, sư nghe tin ngài Pháp lệ ở chùa
Nhật quang tại Nghiệp đô soạn bộ Tứ phần
luật sớ và hoằng truyền Tướng bộ tông, sư
liền đến xin y chỉ. Sau, sư lại theo học ngài
Đạo thành ở chùa Hằng tế ở tại Trường
an, sớm hôm siêng năng học hỏi nên đã
đắc pháp.
Sau đó, sư trụ ở chùa Sùng phúc tại
Trường an, hoằng dương Luật học suốt 30
năm. Sư nổi tiếng ngang hàng với bạn đồng
môn là Luật sư Đông tháp Hoài tố, người
đời gọi sư là Tây tháp luật sư.
Đệ tử nối pháp của sư có 16 vị như: Đại

lượng, Định tân, Pháp tạng v.v...
[X. Tống cao tăng truyện Q.14; luật Tông
cương yếu Q.hạ].
MANG MANG LỤC ĐẠO
... ... ... ..
Sáu ngả mịt mờ.
Người ở thế gian suốt đời bận rộn, rong
ruổi ngược xuôi, mải mê danh lợi, gây bao
nghiệp ác, một khi vô thường ập đến, phải
MANG MANG LỤC ĐẠO

M
3061
gánh chịu nỗi khổ luân hồi sinh tử trong
6 đường.
Bài kệ trong Vãng sinh lễ tán nói (Đại
47, 440, hạ):
“Người đời bận rộn ngược xuôi.
Chẳng hay tuổi thọ vụt trôi từng giờ
Như đèn trước gió lập lờ
Sáu đường thăm thẳm mịt mờ về đâu?
Thế gian là cuộc bể dâu
Gắng công thức tỉnh ngỏ hầu thoát ra”.
MANG MÃNG KÊ BỒ TÁT
Mang mãng kê, Phạm: Màmakì.
Cũng gọi: Mang mạc kế bồ tát, Mãng
ma kế bồ tát, Ma mạc chỉ bồ tát, Mang mãng
kế bồ tát, Mang mang kê bồ tát, Mãng mạc
chỉ bồ tát, Ma ma kê bồ tát, Ma mạc kê kim
cương mẫu bồ tát, Mang mạc kế minh phi.
Hán dịch: Kim cương mẫu, Đa mẫu.
Mẹ Kim cương của tất cả chư Phật, Bồ
tát, tiêu biểu cho trí tuệ Bát nhã. Vì là mẹ
của Kim cương bộ trong Mật giáo, cho nên
các Mạn đồ la thuộc Kim cương bộ đều có
bài trí vị Bồ tát này.
Về hình tượng của vị Bồ tát này, trong
các kinh nói có khác nhau. Theo phẩm Cụ
duyên trong kinh Đại nhật, thì Ngài cầm
chày Kiên tuệ, đeo chuỗi anh lạc. Theo kinh
Bất không quyên sách quyển 9, thì Ngài ngồi
bán già, tay trái ngửa lên đặt ở dưới rốn, tay
phải cầm chày kim cương. Theo kinh Bồ đề
tràng quyển 2, thì thân Ngài màu xanh nhạt,
trang sức bằng các thứ ngọc anh lạc, ngồi
trên hoa sen, thân an tĩnh, trụ nơi tự tính
bát nhã ba la mật, tay phải cầm quyển kinh
chữ Phạm, tay trái cầm hạt châu Chân đa

trong tư thế kết ấn Thí nguyện. Chủng tử là
(tri), ở trong định Như như vô cấu, nghĩa
là các Kim cương từ định này sinh ra; hình
Tam muội da là chày 3 chẽ, tượng trưng cho
việc sinh trí tuệ kiên cố.
Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới cho
rằng, bồ tát Kim cương thủ trì kim cương
trong viện Kim cương thủ chính là vị tôn
này.
[X. phẩm Họa tượng trong kinh Nhất tự
Phật đính luân vương Q.thượng; kinh Đà la
ni tập Q.7; Đại nhật kinh sớ Q.10; Đại nhật
kinh nghĩa thích Q.7]. (xt. Kim Cương Thủ
Trì Kim Cương Bồ Tát).
MANH MINH
Đui mù, tối tăm.
Người bị phiền não vô minh ngăn che,
không thấy được chân lí, giống như người
mù không thấy các vật.
Luận Đại trí độ quyển 40 (Đại 25, 355
thượng), ghi: “Ngài Xá lợi phất nói: Nếu Thầy
ta không xuất hiện, thì chúng ta mãi mãi ở
trong chỗ mù mịt tối tăm(manh minh)”.
Kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại 9, 9 trung),
nói: “Vì tham ái tự che, nên mù mịt không
thấy đạo”.
[X. kinh Đại phương đẳng đại tập Q.16].
MANH NHÂN THUYẾT NHŨ
...........
Người mù nói sữa.
Người mù chấp bậy vào ấn tượng của
mình để biểu đạt sự nhận thức về màu sắc
của sữa, ví dụ ngoại đạo chấp chặt thiên kiến
của mình, vĩnh viễn không có cách gì hiểu
được chân lí Phật pháp.
Kinh Đại bátniết bàn quyển 14 (bản
Bắc) cho rằng, các ngoại đạo ngây ngô như
trẻ con, lại không có tuệ phương tiện, vì

thế khó thấu suốt được những nghĩa lí của
Phật dạy như: Thường và vô thường, ngã
và vô ngã, thực và phi thực, hữu và phi
hữu, khổ và lạc, tịnh và bất tịnh v.v... rốt
cuộc cứ bám vào mặt chữ trong kinh mà
chấp bậy là có “thường, lạc, ngã, tịnh” mà
thực thì chẳng biết chân nghĩa của “thường,
lạc, ngã, tịnh”(4 đức của Niết bàn) là gì, hệt
MANH NHÂN THUYẾT NHŨ

M
3062
như người mù bẩm sinh, chẳng biết màu
sắc của sữa, bèn hỏi người khác, họ bảo
sữa trắng như con sò, người mù liền cho
màu sữa như tiếng con sò phát ra; họ lại
nói sữa trắng như bột gạo, người mù liền
cho màu sữa mềm dẻo như bột gạo; họ lại
bảo sữa trắng như tuyết, người mù liền cho
màu sữa lạnh như tuyết; họ lại nói màu
sữa trắng như hạc, nhưng đến đây thì người
mù mờ mịt không biết. Tuy người mù nghe
4 cách thí dụ nhưng vẫn không làm sao
biết được màu sắc đích thực của sữa là thế
nào. Kinh Niết bàn lấy đó ví dụ cho ngoại
đạo chẳng bao giờ liễu ngộ được quả đức
Đại niết bàn “thường, lạc, ngã, tịnh” một
cách chân chính.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5, thượng; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.1,
phần 3].
MANH QUI PHÙ MỘC
Rùa mù gỗ nổi.
Con rùa mù giữa biển cả, gặp được khúc
gỗ nổi, ví dụ được làm thân người, gặp Phật
nghe pháp là rất khó.
Kinh Tạp a hàm quyển 15 (Đại 2, 108
hạ), nói: “Lúc ấy, đức Thế tôn bảo các tỉ
khưu: “Ví như mặt đất biến thành biển cả,
có một con rùa mù sống vô lượng kiếp,
một trăm năm mới ló đầu ra một lần, giữa
biển có khúc gỗ nổi với 1 lỗ hổng duy nhất,
bình bồng theo chiều gió, lúc dạt sang đông,
lúc trôi sang tây, con rùa mù liệu có gặp
được cái lỗ hổng trong khúc gỗ kia mà chui
vào không? Ngài A nan thưa: Bạch Thế tôn!
Khó lắm, vì sao? Vì nếu rùa mù bơi về phía

đông thì khúc gỗ lại theo gió trôi về phía
tây, hoặc nam, bắc 4 phía xoay vòng cũng
vậy, nên khó gặp được nhau. Đức Phật bảo
ngài A nan: Rùa mù và khúc gỗ nổi tuy 2
ngã trái nhau, nhưng may ra còn có khi
gặp được, chứ phàm phu ngu si trôi dạt
trong 5 đường, cơ may được lại thân người
còn khó hơn việc rùa mù gặp gỗ nổi rất
nhiều”.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 5 phần 4 (Đại 46, 303 thượng), nói:
“Được sinh làm người khó,
Gặp Phật pháp khó hơn.
Giống như giữa biển khơi
Rùa mù gặp gỗ nổi”.
Thí dụ trên đây rất nổi tiếng, thường
được nói đến trong kinh luận. Nhưng
Manh qui là chỉ cho rùa mù 1 mắt, chứ
không phải mù cả 2 mắt, cho nên phẩm
Diệu trang nghiêm vương trong kinh Pháp
hoa quyển 7 và kinh Tạp a hàm đều gọi là
Nhất nhãn qui(rùa 1 mắt). Lại có thuyết
nói 1 mắt này nằm ở bụng con rùa, nhưng
không rõ xuất xứ.
[X. kinh Chứng khế đại thừa Q.thượng;
kinh Đại thừa đồng tính Q.thượng; kinh Đại
bát niết bàn Q.23 (bản Bắc); kinh Đại bảo
tích Q.54]. (xt. Nhất Nhãn Chi Qui).
MẠNH BÀ THẦN
........
Thần bà họ Mạnh trong truyện tích thần
thoại và truyền thuyết dân gian Trung quốc.
Tương truyền, vào đời Hán, có 1 bà già
họ Mạnh người đời gọi là Mạnh bà A nãi
tuổi thọ rất cao, suốt đời không lấy chồng.
Thủa nhỏ bà đọc sánh Nho, lớn lên thì
siêng năng tụng kinh Phật, khuyên người
đời ăn chay, không sát sinh. Bấy giờ có

người biết được nhân duyên kiếp trước,
nhận bà là họ hàng đời trước, tiết lộ âm
cơ. Thượng đế bèn ban lệnh cho bà làm
thần cõi U minh, lập quán Cháo lú, hái
các vị thuốc ở thế gian trộn lẫn thành 1
thứ nước giống như rượu, gọi là Mạnh bà
thang, chia làm 5 vị: Ngọt, đắng, chua, cay
và mặn. Mạnh bà thần đem loại nước này
cho các quỉ thần uống để quên những việc
đời trước.
MẠNH BÀ THẦN

M
3063
MẠNH BÁT LANG
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho kẻ không làm việc theo đạo lí.
Mạnh nghĩa là thô lỗ; Bát lang nghĩa là
thứ lớp, hàng lối. Trong Thiền lâm, Mạnh
bát lang được sử dụng để chỉ cho kẻ thô
tháo, ngang ngược.
Chương Nam tuyền Phổ nguyện trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 8 (Đại 51,
257 hạ), nói: “Mạnh bát lang(kẻ thô tháo
ngang ngạnh) lại cứ như thế!”.
[X. tắc 28 trong Bích nham lục].
MẠNH CẢNH DỰC (?-?)
........
Đạo sĩ Trung quốc, sống vào đời Nam
Tề, người quận Ngô hưng (nay là huyện Ngô
hưng, tỉnh Chiết giang).
Văn tuyên vương Tiêu tử lương từng triệu
ông đến lễ Phật, nhưng ông từ chối.
Ông có tác phẩm: Chính nhất luận(nội
dung cho rằng Phật giáo và Đạo giáo là một).
MAO ĐẠO
Phạm: Vàlapatha.
I. Mao Đạo.
Cũng gọi: Mao đoan, Mao đầu.
Tức là đầu sợi lông, ví dụ một nơi cực
nhỏ.
II. Mao Đạo.
Cũng gọi: Mao đầu.
Chỉ cho phàm phu, nghĩa là tâm hành
của phàm phu không định, giống như những
sợi lông nhẹ vật vờ bay theo gió.
Nhưng bản tiếng Phạm thì có 2 âm là Bà
la (bàla) nghĩa là ngu; Phạ la (vàla) nghĩa là

lông.
Trong kinh Kim cương bát nhã do ngài
Bồ đề lưu chi dịch, phàm phu được dịch là
Mao đạo phàm phu đây là dịch ngữ của nửa
trước từ Anh ngu phàm phu (Phạm:Bàlapfthag-
jana) đã bị truyền lầm là
Vàlapatha, nghĩa là dịch lầm Anh ngu
phàm phu ra Mao đạo phàm phu. Căn cứ
vào đây, các bản dịch khác của kinh Kim
cương cũng giải nghĩa là Tiểu nhi phàm phu
(bản dịch của ngài Cấp đa), hoặc Anh nhi
phàm phu (bản dịch của ngài Chân đế).
[X. Thành duy thức luận xu yếu
Q.thượng phần đầu; Huyền ứng âm nghĩa
Q.4; Tuệ lâm âm nghĩa Q.10].
MAO ĐẦU
I. Mao Đầu.
(xt. Mao Đạo).
II. Mao Đầu.
Cũng gọi Thế đầu hành giả.
Chức vụ của vị tăng chuyên trách việc
cạo sạch râu tóc cho đại chúng trong Thiền
lâm.
[X. môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên loại thứ 7].
MAO HUÊ TÚ (?-?)
Họa sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Nam Tề, người Dương vũ (Hà nam). Ông
đã cùng với người anh là Huệ viễn theo họa
sĩ Cố khải học vẽ, chuyên vẽ tượng Phật và
các nhân vật có thật ở đời xưa. Ông từng
theo ý trong các kinh, cất 1 ngôi điện đường
thờ các pho tượng, trong đó ông bài trí hàng
trăm tượng Phật, Bồ tát, người trời v.v... trông
hiền hòa, sống động, tinh tế, trang nhã,
những bức vẽ “biến tướng” đời sau đều
phỏng theo những tác phẩm này.
Khoảng năm Vĩnh minh (483-493) đời

Vũ đế nhà Tề, ông mất ở nhà riêng.
MAO LĂNG VÂN (1910-?)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người Thông
MAO LĂNG VÂN

M
3064
thành, tỉnh Hồ bắc, hiện là Dịch viên.
Ông tốt nghiệp Luận khoa Đại học Bắc
kinh. Ông từng giữ nhiều chức vụ trong hội
Phật giáo Trung quốc, tích cực góp sức vào
công cuộc hoằng pháp lợi sinh. Như mở
trường giảng dạy Phật học, in ấn Đại tạng
kinh v.v...
Ông có các tác phẩm: Tịnh độ tùng
thư, Tục tịnh độ thập yếu, Tịnh độ Thánh
hiền lục tứ biên, Quan âm linh cảm lục
tục biên, Niệm Phật pháp yếu, Niệm Phật
tam yếu, Tại gia giới nghi lục yếu, Khổ
hải mộng.
MAO PHƯỜNG CHỦ
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho người tại gia thay thế chư tăng
làm các Phật sự ở những nơi xa xôi hẻo
lánh, không có chùa cảnh và các sư hành
đạo.
MAO THẰNG
Sợi dây trói buộc thân thể làm cho sây
da, ê xương; ví dụ danh lợi thế gian trói
buộc con người, làm cho đứt nát cội gốc
công đức, khiến người ta không được giải
thoát.
[X. kinh Biệt dịch Tạp a hàm Q.7; luận
Đại trí độ Q.5].
MẠO TỬ
.....
Cũng gọi Đầu cân, Đầu tụ, Thiền cân,
Bồ tát cân.
Gọi tắt: Mạo.
Loại mũ may bằng vải hoặc lông thú của
chư tăng chít đầu vào mùa đông.
Cứ theo luật Tứ phần quyển 40 thì vào

mùa đông giá rét, đức Phật cho phép các vị
tỉ khưu dùng lông thú hoặc các loại bông để
chít trên đầu; đời sau dùng theo.
Vào thời đại Tiêu Tề thuộc Nam triều,
Trung quốc, ngài Bảo chí là người đầu tiên
đội mũ vải, đời sau gọi là Chí công mạo(mũ
ngài Bảo chí) được sử dụng rộng rãi trong
Thiền lâm.
Về kích thước may mũ(tức Chí công
mạo), cứ theo truyện Sơ sơn Quang nhân
đời Đường trong Cảnh đức truyền đăng
lục quyển 17, thì chiều dài là 1 thước 5
tấc(Tàu); còn theo điều Tống chung Thiên
đầu cân trong Thích thị yếu lãm quyển
hạ, thì toàn bộ mũ dài 5 thước 3 tấc, mặt
trước dài 2 thước 8 tấc, sau lưng dài 2
thước 5 tấc.
Các tông phái ở Nhật bản phần nhiều
sử dụng mũ Chí công, cũng gọi mũ Thát
đà, nhưng cách may có hơi khác, như tông
Tịnh độ dùng mũ hình ống tròn, mũ của
tông Nhật liên thì có hình chóp núi, còn
phái Tu nghiệm đạo thì dùng khăn gấp nếp,
nhưng tất cả đều được cải biến từ mũ Chí
công mà ra.
Ngoài ra, còn có loại mũ gọi là Thủy
quan(cũng gọi Thiền mạo tử, Ô mạo tử, tức
là loại mũ mà trên nếp gấp ở trước trán có
chữ Thủy) của Thiền tông và mũ lụa của
các tông Thiên thai, Chân ngôn, Tịnh độ
v.v... Mật tông thì dùng mũ có hình đuôi
chim én.
[X. Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
Q.thượng; luật Tứ phần Q.41; điều Thánh
tiết trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.1;
truyện Đào hoằng cảnh trong Nam sử liệt
truyện 66; môn Phục chương trong Thiền
lâm tượng khí tiên]. (xt. Phiếu Mạo).

MẠT CA TRA HẠ LA ĐÀ
Phạm: Markaỉa-hrada.
Hán dịch: Di hầu trì.
Ao ở ngoài thành Tì xá li thuộc Trung
Ấn độ đời xưa.
Huyền ứng âm nghĩa quyển 14 nói: “Mạt
MẠT CA TRA HẠ LA ĐÀ

M
3065
ca tra, Hán dịch là Hầu(khỉ); Hạ la đà, Hán
dịch là Trì(ao). Thủa xưa, có 1 đàn khỉ đào
cái ao này ở cạnh vườn Am la tại thành Tì
xá li để cúng dường đức Phật nên gọi là ao
Di hầu”.
Điều Phệ xá li quốc trong Đại đường tây
vực kí quyển 7 chép, cách phía tây của ao
không xa có 1 tòa tháp là chỗ ngày xưa Di
hầu lên cây lấy mật; cách phía nam ao không
xa cũng có ngôi tháp là chỗ Di hầu dâng
mật cúng Phật. Góc tây bắc ao vẫn còn tượng
Di hầu.
[X. luận Đại trí độ Q.2].
MẠT ĐÀ
I. Mạt Đà.
Phạm: Madhya.
Đơn vị chỉ số lượng của Ấn độ đời xưa,
là bội số thập phân của câu chi.
(xt. Câu Chi).
II. Mạt Đà.
Phạm: Mada hoặc Madya.
Cũng gọi Mạt đồ, Ma thâu.
Hán dịch: Tửu.
Từ ngữ gọi chung các loại rượu có nồng
độ rất mạnh, như rượu Tốt la, rượu Mê li
da v.v... tương đương với rượu nho.
[X. luận Thuận chính lí Q.38; luận Câu
xá Q.14; Huyền ứng âm nghĩa Q.23; Phiên
dịch danh nghĩa tập Q.9].
MẠT ĐÀ MA
Phạm: Madhyama.
Cũng gọi Ma đà ma.
Không chấp trước nghĩa Trung đạo.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 4 (Đại
54, 1126) hạ), nói: “Mạt đà ma, bản kinh

chú giải: Mạt nghĩa là không, chẳng, đừng;
Đà ma nghĩa là trung. Không chấp Trung
đạo gọi là Mạt đà ma”.
Ngoài ra, kinh Văn thù vấn quyển
thượng thì cho rằng, các pháp không hai là
Mạt đa ma.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.2].
MẠT ĐẠI THỤC MÊNH NIẾT BÀN
.................
Cũng gọi Thục mệnh Niết bàn, Đối trị
vô thường Niết bàn.
Chỉ cho kinh Niết bàn.
Tông Thiên thai chủ trương: Đức Phật
thương xót những chúng sinh độn căn ở đời
mạt pháp dễ phá hủy giới pháp, sinh khởi
ác kiến(cho rằng Như lai là vô thường), đánh
mất pháp thân tuệ mệnh, cho nên trong kinh
Niết bàn đức Phật giảng nói về giới luật để
giúp đỡ cho giới môn và nói lí Phật tính
thường trụ để phù trợ cho thừa môn(giáo
thừa). Phật đồng thời nói về Giới môn và
Thừa môn như thế, tông Thiên thai gọi là
“Phù luật đàm thường”, còn kinh Niết bàn
thì chính là giáo phù luật đàm thường vậy.
Lại vì kinh này là của báu vô giá để cứu
chuộc lại pháp thân tuệ mệnh của chúng
sinh đời mạt pháp nên gọi là Mạt đại thục
mệnh Niết bàn.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.10, thượng;
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10, thượng;
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.2, hạ;
Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.thượng].
(xt. Phù Luật Đàm Thường).
MẠT ĐĂNG SAO
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Tòng giác,
vị tăng Nhật bản biên soạn, được thu vào
Đại chính tạng tập 83.
Nội dung sách này thu chép lại những

thư tín của ngài Thân loan, tổ khai sáng
Chân tông Nhật bản, gửi các môn đồ. Toàn
sách gồm có 22 chương được chia thành
các mục: Hữu niệm vô niệm sự, Tự nhiên
pháp nhĩ sự, Thệ nguyện danh hiệu đồng
nhất sự v.v...
MẠT ĐĂNG SAO

M
3066
MẠT ĐỂ
.....
Phạm:Mati.
Cũng gọi Ma đề.
Tức là tuệ, tên khác của Bát nhã.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 6
phần cuối (Đại 43, 445 thượng), nói: “Mạt
để là tên khác của tuệ, đồng thể với Bát
nhã”.
Ngoài ra, Mạt để cũng có nghĩa là ý kiến,
kiến giải.
(xt. Bát Nhã).
MẠT ĐIỀN ĐỂ CA
Phạm: Madhyantika.
Pàli:Majjhantika.
Cũng gọi Mạt điền, Mạt điền đề, Mạt
xiển đề, Mạt điền địa, Mạt điền địa na, Mạt
điền đạc ca, Mạt đàn địa, Ma thiền đề.
Hán dịch: Trung, Nhật trung, Thủy
trung, Kim địa, Hà trung.
Vị A la hán người Đà phả la thuộc Ấn
độ, tương truyền là vị đệ tử sau cùng của
tôn giả A nan, tổ phó pháp thứ 3 của Thiền
tông Ấn độ, là 1 trong Ngũ sự vị thế.
Cứ theo Ma ha Ca diếp niết bàn nhân
duyên trong truyện A dục vương quyển 4,
khi tôn giả A nan nhập diệt thì ngài Mạt
điền thụ giới ở sông Hằng, chứng quả A la
hán.
Cứ theo Phó pháp tạng quyển 2, thì trong
số các vị đệ tử của tôn giả A nan có 2 vị là
Mạt điền đề và Thương na hòa tu được tôn
giả phó pháp tạng.
Nhưng, cứ theo kinh A dục vương quyển
7, thì đệ tử của tôn giả A nan là ngài Mạt

điền địa, còn Thương na hòa tu thì là đệ tử
của ngài Mạt điền địa. Theo đây, thì từ Tổ
Ma ha Ca diếp đến ngài Ưu bà cúc đa, thầy
trò truyền nhau tất cả có năm người, cho
nên gọi là Dị thế ngũ sư.
Về niên đại xuất thế của ngài Mạt điền
để ca có nhiều thuyết khác nhau. Cứ theo
Ưu bà cúc đa nhân duyên trong truyện A
dục vương quyển 3 và Hữu bộ tì nại da tạp
sự quyển 40, thì Ngài ra đời 100 năm sau
đức Phật nhập diệt. Còn theo điều Ca thấp
di la quốc trong Đại đường tây vực kí quyển
3, thì Ngài xuất sinh vào năm thứ 50 sau
đức Phật nhập diệt.
Về nguyên nhân Ngài du hóa nước Ca
thấp di la, theo truyện A dục vương quyển
4, là do di chúc của tôn giả A nan. Thiện
kiến luật tì bà sa quyển 2 và Đại sử (Pàli:
Mahàvaôsa, XII) ghi rằng: Sau Đại hội
kết tập lần thứ 3, vua A dục phái các vị Đại
đức đến các nước lân cận truyền bá Phật
pháp, ngài Mạt điền địa được phái đến nước
Ca thấp di la. Tại đây, Ngài hàng phục Long
vương, rồi tuyên giảng kinh Độc thí dụ cho
dân chúng nghe, có 8 vạn người hiểu đạo và
1 nghìn người xuất gia.
[X. kinh Đạt ma đa la thiền Q.thượng;
phẩm Trì chính pháp trong kinh Đại bi Q.2;
điều Tát bà đa bộ sư tông tương thừa trong
Xuất tam tạng kí tập Q.12; điều Ô trượng
na quốc trong Đại đường tây vực kí Q.3;
Phiên Phạm ngữ Q.2].
MẠT ĐỘ CA QUẢ
Mạt độ ca, Phạm,Pàli:Madhùka.
Cũng gọi Ma đầu (Phạm,Pàli:Madhu).
Hán dịch: Mật quả.
Tên khoa học: Bassia latiforia, thuộc họ
Xích thiết.

Loại quả có vị ngọt.
Cứ theo luận Câu xá quyển 18 và Câu
xá luận quang kí quyển 18, quả Mạt độ ca
có mùi vị rất ngon, hình dáng giống như
quả táo, thân cây gần giống như cây bồ kếp,
có thể cao tới 15 mét, tán rộng hơn 3 mét.
Hoa có vị ngọt, ăn được, cũng có thể làm
rượu, hạt có thể ép lấy dầu, gỗ thì được
MẠT ĐỘ CA QUẢ

M
3067
dùng vào việc kiến trúc.
[X. Phiên Phạm ngữ Q.9, 10; Huyền ứng
âm nghĩa Q.24].
MẠT GIÀ LÊ CÂU XA LÊ TỬ
Phạm:Maskarì-gozàliputra.
Pàli:Makkhali-gosàlaputta.
Cũng gọi Mạt yết lị cù xà li tử, Mạt tắc
yết lợi cù xa lợi tử, Mạt già lê câu xá lê tử,
Mạt khư lê cù xa li tử.
Gọi tắt: Mạt già lê, hoặc Mạt khư lê.
Vị Luận sư ngoại đạo rất có thế lực ở
Trung Ấn độ vào thời đức Phật còn tại thế,
là 1 trong Lục sư ngoại đạo.
Mạt già lê câu xa lê tử là người chủ trương
tự nhiên luận, cho rằng sự khổ vui của con
người chẳng có nguyên nhân nào cả, mà chỉ
tự nhiên sinh ra.
Mạt già lê, cũng gọi Mạt tát yết lê, nghĩa
là thường đi; ngoại đạo này thường đi,
không đứng, nên gọi Mạt già lê. Còn Câu
xa lê là tên của người mẹ, vì thế gọi là Câu
xa lê tử.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.18 (bản Bắc);
Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.38; Chú Duy ma
cật kinh Q.3; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26]. (xt.
Lục Sư Ngoại Đạo).
MẠT GIÀ THỦY LA
Phạm:MfgazirashoặcMàrgazìrwa.
Hán âm: Ma lăng nga thi lí sa, Ma la nga
thủy la.
Hán dịch: Mạnh đông, Lộc thủ, Tuy
nguyệt.
Tên gọi tháng thứ 9 theo lịch Ấn độ,
tương đương với khoảng thời gian từ ngày
16 tháng 9 đến ngày 15 tháng 10 âm lịch.

Trong tháng này, khi mặt trăng gặp sao Tuy
thì tròn, vì thế gọi là Tuy nguyệt.
Đại đường tây vực kí quyển 2 (Đại 51,
876 thượng), nói: “Ba tháng mùa thu gọi là
tháng Áp thấp phược dữu xà, tháng Ca lạt
để ca và tháng Mạt già thủy la, tương đương
với khoảng từ ngày 16 tháng 7 đến ngày 15
tháng 10 âm lịch”.
[X. kinh Đại phương đẳng đại tập Q.42;
kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Ma đăng già
Q.hạ; kinh Xá đầu gián thái tử nhị thập bát
tú; luận Đại tì bà sa Q.136].
MẠT GIÁO
Gọi đủ: Trục cơ mạt giáo.
Đối lại: Xứng tính bản giáo.
Chỉ cho Tam thừa giáo và Tiểu thừa giáo
là giáo pháp chi mạt(cành ngọn), 1 trong
Nhị giáo.
Tông Hoa nghiêm chủ trương pháp môn
Biệt giáo nhất thừa của Hoa nghiêm là giáo
thuyết căn bản khế hợp với pháp tính, cho
nên gọi là Xứng tính bản giáo, còn đức Phật
vì thích ứng với căn cơ Tiểu thừa, Tam thừa
mà nói giáo pháp chi mạt, thì gọi là Trục cơ
mạt giáo. Bởi vì Tam thừa, Tiểu thừa đều từ
Biệt giáo nhất thừa mà ra. Nếu lấy cứu cánh
và phương tiện để phân biệt, thì Biệt giáo
nhất thừa là giáo cứu cánh chung cực; còn
Tam thừa, Tiểu thừa là giáo phương tiện
dẫn dụ.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
(xt. Nhị Giáo, Bản Giáo).
MẠT HẬU NHẤT CÚ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một câu nói cuối cùng, tức là lời nói rất
mực được thốt ra khi đã đạt đến chỗ tột
cùng của cảnh giới đại ngộ, không có câu
hoặc lời nói nào khác có thể vượt lên được.

Chương Lạc phổ Nguyên an trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 16 (Đại 51, 331
trung), chép: “Sư dạy đại chúng rằng: Một
câu sau cùng, mới đến cửa ải, bứt khóa tới
bờ, chẳng chung phàm thánh.
MẠT HẬU NHẤT CÚ

M
3068
[X. tắc 9, Bích nham lục; luận Vô tận
đăng Q.thượng].
MẠT HÓA
.....
Gọi đủ: Chi mạt hóa chủ.
Chỉ cho Phật Thích ca do đức Phật Lô
xá na trong thế giới Liên hoa tạng biến hóa
ra.
Kinh Phạm võng (bản 2 quyển) do ngài
Cưumala thập dịch có miêu tả tỉ mỉ rõ
ràng thế giới Liên hoa đài tạng rộng lớn
trang nghiêm, do hoa sen lớn nghìn cánh
cấu tạo nên, trong mỗi cánh hoa có 1 thế
giới, trong mỗi thế giới có trăm ức núi Tu
di, trăm ức tứ thiên hạ, trăm ức cõi Nam
diêm phù đề. Đức Phật Lô xá na là cội
nguồn của thế giới Liên hoa đài tạng, Ngài
ngồi kết già trên đài hoa sen, từ thân Ngài
lại biến hóa ra 1 nghìn Phật Thích ca, mỗi
Phật Thích ca ngồi trên 1 cánh hoa sen
trong thế giới nghìn cánh sen. Rồi nghìn
Phật Thích ca mỗi vị lại hóa ra trăm ức bồ
tát Thích ca, mỗi mỗi đều ngồi dưới gốc
cây Bồ đề ở châu Nam thiệm bộ tuyên nói
pháp môn Tâm địa của Bồ tát.
Tông Thiên thai căn cứ vào sự ghi chép
trên đây để xiển minh ý chỉ “Phật tính
thường trụ Nhất thừa” và qui nạp vào Đốn
giáo trong Ngũ thời bát giáo mà nêu ra các
thuyết 3 lớp bản mạt thành Phật, 2 lớp Bản
và Tích, bất luận nói 3 lớp hay 2 lớp, đều là
từ đối đãi bản mạt, bản tích mà lập danh.
Tức Phật Lô xá na ngồi trên đài hoa sen là
“bản”(gốc), còn thân Phật Thích ca Như lai
ngồi trên cánh hoa sen là “mạt”(ngọn), là

“tích”(dấu vết). Phật Lô xá na là nguồn gốc,
là bản thể của nghìn Phật Thích ca; nghìn
Phật Thích ca là tích dụng thùy hóa của Phật
Lô xá na.
Truyền thuật nhất tâm giới văn quyển
hạ (Đại 74, 652 thượng), nói: “Nghìn hoa
trăm nghìn ức, Lô xá na là Bản thân, 10
trọng 48 khinh, Thích ca văn là Mạt hóa”.
(xt. Phạm Võng Tam Trùng Bản Mạt,
Liên Hoa Tạng Thế Giới).
MẠT HƯƠNG
Phạm:Cùrịa.
Loại hương bột dùng để rắc lên tượng
Phật và nơi chùa, tháp.
Theo phẩm A tu la vương thụ kí trong
kinh Đại bảo tích quyển 62, thì có các loại
hương bột như: Chiên đàn, Ưu bát la, Trầm
thủy, Đa ma la bạt, A tu la v.v...
[X. phẩm Phân biệt công đức trong
kinh Pháp hoa Q.5; phẩm Phân biệt công
đức trong kinh Tô tất địa yết la Q.thượng;
luận Đại trí độ Q.93; Pháp hoa kinh huyền
tán Q.7].
MẠT KIÊN NOA
Cũng gọi Mạt kiến noa.
Quyến thuộc của Hỏa thiên.
Cứ theo phẩm Bí mật mạn đồ la trong
kinh Đại nhật quyển 5, thì Mạt kiện noa và
Cù đàm tiên đều là quyến thuộc của Hỏa
thiên.
Đại nhật kinh sớ quyển 16 (Đại 39, 744
thượng), nói: “Mạt kiện noa chính là người
tọa thiền, khi xuất định, thấy kiến bu khắp
mình, vì sợ làm tổn hại kiến nên lại nhập
định tiếp”.
MẠT KIẾP MẠT KIẾN
... ... ... ..
Đối lại: Bản kiếp bản kiến.

Kiến chấp phân biệt về đời vị lai. Trái
lại, kiến chấp phân biệt về đời quá khứ thì
gọi là Bản kiếp bản kiến.
Những kiến chấp sai lầm của ngoại đạo
Ấn độ đời xưa đại khái có thể chia làm 2
loại: Bản kiếp bản kiến và Mạt kiếp mạt
kiến. Trong đó, Mạt kiếp mạt kiến, theo kinh
MẠT KIẾP MẠT KIẾN

M
3069
Phạm động trong Trường a hàm quyển 14,
thì có 5 loại, gồm 44 kiến chấp. Đó là: Hữu
tưởng luận 16 thứ, Vô tưởng luận 8 thứ, Phi
hữu tưởng phi vô tưởng luận 8 thứ, Đoạn
diệt luận 7 thứ, Hiện tại nê hoàn luận 5
thứ. Hợp chung lại với 5 loại, 18 kiến chấp
thuộc Bản kiếp bản kiến thì tổng cộng có
10 loại, 62 kiến chấp.
[X. luận Đại tì bà sa Q.199]. (xt. Lục Thập
Nhị Kiến).
MẠT LA
.....
Phạm,Pàli:Malla.
Hán dịch: Lực sĩ.
Cũng gọi Ma la, Bà lí ti.
Một chủng tộc sống ở thành Ca thi na
kiệt, thành Ba bà v.v... về phía bắc sông
Hằng thuộc Trung Ấn độ, là 1 trong 16
chủng tộc lớn thuộc dòng Sát đế lợi ở Ấn
độ đời xưa.
Kinh Du hành trong Trường a hàm
quyển 2 (Đại 1, 24 trung), nói: “Lúc bấy giờ,
đức Thế tôn ở thành Câu thi na kiệt, giữa
khoảng 2 cây trong rừng Sa la, sắp diệt độ,
bảo A nan rằng: Ngươi vào thành Câu thi
na kiệt báo cho các Mạt la”.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.hạ (bản 3
quyển); Giới đàn viên kinh; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.12].
(xt. Ma La Quốc).
MẠT LA CỦ TRA QUỐC
Mạt la củ tra, Phạm:Malakùỉa.
Cũng gọi Chỉ mạt la quốc.
Tên một nước xưa ở cực nam bán đảo
Ấn độ, là căn cứ địa của Vương triều Phan

để á (Phạm:Pàịđya), tương đương với vùng
đất Mã đỗ lạp (Madura) và Đình ni phất
lợi (Tinnvelly) ngày nay.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 10,
thì nước này chu vi hơn 5.000 dặm, kinh đô
rộng hơn 40 dặm, đất đai cằn cỗi, nông
nghiệp khó phát triển, nhưng bù lại, có rất
nhiều hải sản quí giá. Nhân dân xứ này tính
tình cứng cỏi, tin thờ cả tà lẫn chính, không
chuộng nghệ thuật, chỉ thích trục lợi. Nền
chùa cũ thì nhiều, nhưng chùa còn lại rất ít,
tăng đồ cũng không có bao nhiêu. Đền thờ
trời có tới vài trăm ngôi, rất nhiều ngoại đạo,
phần lớn là ngoại đạo khỏa hình. Ở phía
đông kinh đô có ngôi chùa cũ do ngài Ma hi
đà (Phạm:Mahendra) sáng lập và tháp vua
A dục. Ở bờ biển phía nam nước này có núi
Mạt lại da, trong đó có nhiều loại cây chiên
đàn sinh trưởng. Núi này thường được nói
đến trong các kinh.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.68; luận
Đại trí độ Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
MẠT LA MẪU MA TĂNG GIÀ PHÁI
Pàli: Marammasaíghanikàya.
Cũng gọi Tiền tông, Miến điện tông phái
(Pàli: Marammanikàya).
Một chi phái thuộc Phật giáo Thượng
tọa bộ thời kì đầu ở Miến điện, được hình
thành vào cuối thế kỉ XII, chủ yếu thịnh
hành ở miền Thượng Miến điện.
Các tỉ khưu của phái này cố thủ khuôn
phép của Phật giáo Thượng tọa bộ, bài xích
giới pháp của phái Đại tự Tích lan do sư Xa
ba da (Chapaỉa) truyền thụ.
Vào năm 1180, Quốc sư Miến điện là
ngài Uất đa la kì bà (Phạm:Uttarajìva),
nhân hâm mộ nền Phật giáo Tích lan, nên
ngài hướng dẫn 1 đoàn tăng chúng Miến

điện, trong đó có sư Xa ba đa, khi ấy còn là
sa di, đến Tich lan cầu pháp. Ít lâu sau, ngài
Uất đa la kì bà cùng đoàn tùy tùng trở về
nước, chỉ còn lại sư Xa ba đa ở chùa Đại tự
(Pàli: Mahàvihàra), sau khi thụ giới tỉ
khưu, sư tiếp tục học tập trong 10 năm. Đến
năm 1190 sư trở về Miến điện. Sư không
những có kiến thức uyên bác mà còn có tài
MẠT LA MẪU MA TĂNG GIÀ PHÁI

M
3070
biện luận, được Quốc vương Miến điện tín
phục. Sư xây dựng 1 ngôi chùa tháp kiểu
Tích lan ở Nhượng ô (Chaugu) bắc bộ Bồ
cam, đặt tên là tháp Xa ba đa và theo giới
pháp của Đại tự mà truyền thụ giới Tỉ khưu,
chứ không tuân thủ qui định của tăng đoàn
truyền thống ở Miến điện. Do đó đã đưa
đến cuộc tranh luận trong nội bộ Phật giáo
Miến điện.
Tăng đoàn Thượng tọa bộ thuộc dòng
Mãnh tộc trước nay ở Miến điện, thấy sư
Xa ba đa được Quớc vương ủng hộ, phát
triển mau chóng, vì lo cho địa vị và tiền đồ
của bản thân, nên đã cực lực chứng minh
Phật giáo Thượng tọa bộ bắt nguồn từ luật
pháp được truyền thừa từ tăng đoàn do vua
A dục phái sang, để chống lại sư Xa ba đa
theo giới luật đổi mới của Tích lan.
Cuộc tranh luận kéo dài đến năm 1192
thì phái Phật giáo Thượng tọa bộ truyền
thống của Miến điện gọi là Tông phái Miến
điện để phân biệt với Tông phái Tích lan
(Pàli: Siôhaơanikàya) của sư Xa ba đa.
Từ đó Phật giáo Miến điện rơi vào tình trạng
phân hóa.
[X. Miến điện Phật giáo sử (Tịnh hải,
Hiện đại Phật giáo học thuật tùng san 83)].
MẠT LA VƯƠNG KINH
Kinh, 1 quyển, do cư sĩ Thư cừ kinh
Thanh dịch vào đời Lưu Tống, được thu vào
Đại chính tạng tập 14.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
khi ở nước Mạt la, đã hiển hiện sức thần
thông dời 1 tảng đá lớn nằm chắn ngang
đường, đồng thời, vì nhà vua và 9 ức dân

chúng nước ấy tuyên thuyết về sức tinh tiến,
sức nhẫn nhục, sức bố thí, sức cha mẹ v.v...
để hóa độ họ.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.10; Đại đường
nội điển lục Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5].
MẠT LẠT DA SƠN
Mạt lạt da, phạm:Malayagiri.
Cũng gọi Ma la da sơn, Ma la diên sơn,
Ma lợi sơn.
Tên dãy núi ở bờ biển phía nam nước
Mạt la củ tra (Phạm:Malakùỉa) tại cực nam
bán đảo Ấn độ.
Điều Mạt la củ tra quốc trong Đại đường
tây vực kí quyển 10 (Đại 51, 932 thượng),
nói: “Ở bờ biển phía nam nước này có núi
Mạt lại da. Núi này cao chót vót, có nhiều
hang động sâu thẳm, khe suối quanh co;
trong núi có cây bạch đàn hương, cây chiên
đàn nễ bà (Phạm:Candaneva)”. Núi này
cũng tức là núi Ma la da nói trong kinh Niết
bàn quyển 15 (bản Bắc) và kinh Đại thừa
nhập Lăng già quyển 1.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.68; Tuệ
lâm âm nghĩa Q.26].
MẠT LẬT GIẢ
Phạm:Marìca.
Cũng gọi Ma lí giả.
Hồ tiêu.
Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ Bách
nhất yết ma quyển 8 (Đại 24, 491 thượng),
chép: “Đức Phật nói có 5 loại quả (...) loại
thứ 4 là Mạt lật giả(hồ tiêu). (...) Năm loại
quả này hoặc đúng giờ(ăn) hoặc không đúng
giờ, hoặc có bệnh hoặc không bệnh, đều tùy
ý được dùng”.
MẠT LỢI PHU NHÂN
Mạt lợi, Phạm,Pàli: Mallikà.

Cũng gọi Ma lợi phu nhân, Ma lợi ca
phu nhân.
Hán dịch: Thắng man phu nhân.
Phu nhân của vua Ba tư nặc, người thành
Ca tì la vệ, Trung Ấn độ, tên Minh nguyệt,
MẠT LỢI PHU NHÂN

M
3071
cha là Ma nạp bà, mẹ là dòng dõi Bà la môn.
Cứ theo Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển
7, sau khi cha mẹ mất, bà rơi vào hoàn
cảnh khó khăn, trôi nổi, rồi làm đầy tớ cho
ông Ma ha nam (Pàli: Mahànàma), có
lần Ma ha nam sai bà vào vườn hái hoa kết
tràng, bà làm rất đẹp, Ma ha nam hài lòng
và bảo bà hàng ngày chuyên làm công việc
này, vì thế bà lại có tên Thắng man(tràng
hoa đẹp).
Về sau, nhờ công đức cúng dường bữa
cơm cho đức Phật mà thoát khỏi thân phận
tôi đòi, trở thành phu nhân của vua Thắng
quang (tức vua Ba tư nặc (Phạm:Prasenajit))
nước Kiêu tát la, sinh ra Thái tử Ác sinh (tức
Thái tử Tì lưu li (Phạm:Viđùđabha)).
Nhưng kinh Tăng nhất a hàm quyển 26
thì cho rằng vua Ba tư nặc cầu hôn với con
gái dòng họ Thích, dòng họ Thích bèn đem
con của người tớ gái của ông Ma ha nam gả
cho vua. Còn luật Tứ phần quyển 18 thì
cho rằng Mạt lợi phu nhân vốn là đầy tớ gái
của Bà la môn Da nhã đạt ở thành Xá vệ,
tên là Hoàng đầu, thường giữ vườn Mạt lợi
(vườn Mạt la). Một hôm, đức Như lai vào
thành khất thực, bà Hoàng đầu trông thấy
tướng hảo của Phật liền sinh lòng kính tin,
dâng cơm cúng dường Ngài, cầu mong thoát
khỏi thân phận tôi tớ mà được làm phu nhân
của vua.
Về sau, gặp vua Thắng quang cùng đoàn
tùy tùng đi săn, vì trời nóng bức, nhà vua
vào vườn tránh nắng, Hoàng đầu đưa vua
đến chỗ mát, trải áo mình ra cho vua ngồi,
rồi tận tình hầu hạ vua, vua rất đẹp lòng,

biết là người thông minh nên đưa về cung
làm phu nhân. Vì Hoàng đầu được đưa từ
vườn Mạt lợi về, cho nên gọi là Mạt lợi phu
nhân.
Ngoài ra, cứ theo Thành duy thức luận
thuật kí quyển 8 phần cuối, thì con gái của
Mạt lợi phu nhân tên là Mạt lợi thất la, tức
Thắng man. Như vậy thì biết Mạt lợi phu
nhân là Hoàng hậu của vua Ba tư nặc, sinh
ra Thái tử Ác sinh và Thắng man phu nhân,
sau trở thành Vương phi nước A du xà.
[X. phẩm Thanh tín nữ trong kinh Tăng
nhất a hàm Q.3; kinh Pháp cú thí dụ Q.2;
kinh Hiền ngu Q.2; luật Tứ phần Q.16; luật
Thập tụng Q.16; luật Ma ha tăng kì Q.19;
Huyền ứng âm nghĩa Q.5]. (xt. Thắng Man
Phu Nhân).
MẠT MA
.....
Phạm: Marman.
Hán dịch: Tử tiết, Chi tiết, Tử huyệt.
Tức là chỗ hiểm yếu trên thân thể con
người mà nếu bị thương tổn 1 chút thôi cũng
có thể đưa đến tử vong.
Cứ theo Du già luận kí quyển 1 thượng,
thì thân thể con người có 64 hoặc 120 tử
tiết. Theo luận Đại tì bà sa quyển 190 và
luận Câu xá quyển 10, trong 3 đại thủy, hỏa,
phong, lúc người ta sắp chết, nếu có 1 đại tự
tăng lên mạnh mẽ, mà ngay lúc đó chạm
vào mạt ma thì toàn thân rất đau đớn, cuối
cùng dứt mệnh căn mà chết. Đây gọi là Đoạn
mạt ma.
Luận Thuận chính lí quyển 31 (Đại 29,
514 trung), nói: “Nếu thủy, hỏa, phong
duyên hợp không bình thường, chống trái
lẫn nhau, hoặc cả 3 đại, hoặc riêng từng đại,
thế lực tăng mạnh, làm thương tổn đến điểm

Mạt ma thì đau đớn vô cùng, như lấy dao
mà cắt xẻ thân thể chân tay, chỉ trong chốc
lát là bỏ thân mệnh, vì thế nên gọi Đoạn
mạt ma”.
[X. luận Câu xá Q.2; Huyền ứng âm
nghĩa Q.23].
MẠT NA THỨC
Mạt na, Phạm:Manas.
Hán dịch: Ý, Tư lương.
Thức nhiễm ô, luôn chấp thức thứ 8 A
MẠT NA

M
3072
lại da làm “ngã”, là thức thứ 7 trong 8 thức
tâm của loài hữu tình do tông Duy thức lập
ra. Vì để phân biệt với thức thứ 6 cũng là Ý
thức (Phạm:Mano-vijĩàna: Thức của ý)
nên dùng âm Phạm là Mạt na làm tên gọi.
Thức này tương ứng với các phiền não
ngã si, ngã kiến, ngã ái và ngã mạn, lúc nào
cũng thẩm xét, chấp trước kiến phần của
thức A lại da làm ngã và ngã sở(ta và của
ta), vì thế đặc chất của nó là “hằng thẩm tư
lương”(luôn suy lường tính toán). Lại vì thức
này là gốc của ngã chấp, nếu chấp trước mê
vọng thì tạo các ác nghiệp, trái lại, thì đoạn
trừ phiền não ác nghiệp, triệt ngộ chân lí
nhân không, pháp không, cho nên gọi là
Nhiễm tịnh thức, cũng gọi là Tư lương thức,
Tư lương năng biến thức. Hơn nữa, từ vô
thủy đến nay, thức này ngấm ngầm tương
tục, không dùng sức bên ngoài, chỉ tự nhiên
sinh khởi, cho nên tính chất của nó là “Hữu
phú vô kí”. Thức này không dẫn sinh ra quả
dị thục nhưng lại thường chướng ngại Thánh
đạo, che lấp chân tính.
Tông Pháp tướng căn cứ theo sự cạn sâu
của các giai đoạn tu hành mà lập ra 3 vị về
thức Mạt na, gọi là Mạt na tam vị. Đó là:
1. Bổ đặc già la ngã kiến tương ứng vị
(Bổ đặc già la, Phạm:Pudgala, tức là người):
Giai vị thức Mạt na duyên với thức A lại da
mà sinh khởi kiến chấp về nhân ngã. Như
tâm hữu lậu của phàm phu, Hữu học nhị
thừa và Bồ tát từ Thất địa trở xuống.
2. Pháp ngã kiến tương ứng vị: Thức
Mạt na duyên với thức dị thục thứ 8 mà
sinh khởi kiến chấp về pháp ngã. Đây là chỉ

cho hàng phàm phu, Nhị thừa và Bồ tát chưa
chứng trí pháp không.
3. Bình đẳng tính trí tương ứng vị: Giai
vị khởi Bình đẳng tính trí vô lậu, tức là Bồ
tát quán pháp không mà vào Kiến đạo, lại ở
giai vị Tu đạo sinh khởi quả trí pháp không
và quả Phật.
Trong 3 vị trên đây, 2 vị trước thuộc
hữu lậu, vị thứ 3 thuộc vô lậu. Theo luận
Thành duy thức quyển 5, thì sự tồn tại của
thức Mạt na có thể dùng 2 giáo thuyết của
kinh Nhập lăng già, kinh Giải thoát và 6
đạo lí để chứng minh. Đây gọi là “Hai giáo
sáu lí”.
Hai giáo:
1. Kinh Nhập lăng già quyển 9 cho rằng
tính tư lương gọi là Ý.
2. Theo kinh Giải thoát thì Ý nhiễm ô
cùng với các hoặc thường hằng sinh diệt.
Sáu lí:
1. Bất cộng vô minh chứng: Tác dụng
của thức thứ 6 tuy không gián đoạn, nhưng
Bất cộng vô minh(cũng gọi Độc đầu vô minh,
loại vô minh chỉ khởi một mình, chứ không tương
ứng với các phiền não khác)của phàm phu thì
không có gián đoạn mà thường tương tục,
cho nên phải có thức Mạt na.
2. Lục nhị duyên chứng: Năm thức
trước lấy 5 căn trước làm chỗ nương, lấy 5
cảnh trước làm chỗ duyên, cho nên thức thứ
6 cũng phải có thức Mạt na làm Ý căn là
chỗ nương của nó.
3. Ý danh chứng: Mạt na gọi là Ý, vì là
hằng thẩm tư lương nên nó phải thường
tồn tại.
4. Nhị định sai biệt chứng: Bậc Thánh
vào định Diệt tận có khác với các ngoại
đạo vào định Vô tưởng, vì định Diệt tận

không còn thức Mạt na, mà định Vô tưởng
thì vẫn còn.
5. Vô tưởng hữu nhiễm chứng: Tu
định Vô tưởng được sinh lên cõi trời Vô
tưởng, ở đây tuy không còn thức thứ 6
nhưng vẫn có ngã chấp, bởi thế cần phải
có thức Mạt na.
6. Hữu tình ngã bất thành chứng:
Người phàm phu làm các việc thiện như bố
thí v.v... nhưng không thể trở thành vô lậu,
không thoát li được ngã chấp, là bởi vì còn
có thức Mạt na.
[X. kinh Nhập lăng già Q.8; luận Du già
MẠT NA THỨC

M
3073
sư địa Q.63; luận Hiển dương Thánh giáo
Q.1; luận Thành duy thức Q.4, 5; Thành
duy thức luận xu yếu Q.hạ; Đại thừa nghĩa
chương Q.3 phần cuối].
MẠT NÔ HẠT LẠT THA
Phạm: Manoratta.
Cũng gọi Ma nâu la tha, Mạt nô hạt
lợi tha.
Hán dịch: Như ý, Tâm nguyện.
Cao tăng Ấn độ, người nước Kiện đà la,
ra đời sau đức Phật nhập diệt khoảng 1.000
năm.
Theo điều Kiện đà la quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 2, thì thủa nhỏ ngài
hiếu học, có tài biện luận, đạo tục đều kính
ngưỡng. Ngài từng soạn luận Bà sa.
Theo Phó pháp tạng nhân duyên truyện
quyển 6, đệ tử nối pháp của Pháp sư Bà tẩu
bàn đậu là ngài Ma nô la, làu thông 3 tạng,
từng hoằng dương Phật pháp ở Nam thiên
trúc. Mạt nô hạt lạt tha và ngài Ma nô la
này phải chăng là 1 người? Chưa có tư liệu
xác minh.
Ngài có tác phẩm: Luận Bà sa.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.8;
Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện; Đại từ ân tự
Tam tạng pháp sư truyện Q.2; Câu xá luận
pháp nghĩa Q.1].
MẠT PHÁP
... ..
Phạm: Saddharma-vipralopa.
Đồng nghĩa: Mạt thế, Mạt đại.
Chỉ cho thời đại Phật pháp suy đồi, là 1
trong 3 thời kì Chính, Tượng và Mạt, tức là
giáo pháp ở đời có 3 thời kì biến thiên Chính

pháp, Tượng pháp và Mạt pháp.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 6, phần đầu, căn cứ vào giáo(giáo
pháp), hành(tu hành), chứng(chứng quả) có
đầy đủ hay không đầy đủ để bàn về 3 thời
Chính, Tượng, Mạt. Nghĩa là sau khi đức
Phật diệt độ, giáo pháp ở đời, nếu nương theo
giáo pháp mà tu hành thì liền được chứng
quả, gọi là Chính pháp; tuy có giáo pháp và
người tu hành nhưng không thể chứng quả,
gọi là Tượng pháp(tượng nghĩa là tương tự).
Tuy có nhiều người lãnh thụ giáo pháp,
nhưng không tu hành chứng quả, gọi là Mạt
pháp. Đời mạt pháp cũng gọi là Mạt thế.
Thời đại mà chính pháp của Phật suy
đồi thì chúng tăng trược loạn. Trong Ngũ
trược bộ của Pháp uyển châu lâm quyển 98
(Đại 53, 1005 hạ), nói: “Sau khi đức Phật
Niết bàn sẽ có 5 thứ loạn:
1. Tỉ khưu tương lai sẽ theo bạch y(người
tại gia) để học pháp.
2. Bạch y ngồi trên, tỉ khưu ngồi dưới.
3. Tỉ khưu nói pháp không ai thực hành
vâng theo, bạch y nói pháp thì cho là không
gì hơn.
4. Tỉ khưu sinh vào nhà ma, cho pháp
thế gian là đạo đế chân chính, đối với chính
pháp của Phật thì chẳng hiểu gì, lấy dối trá
làm tin.
5. Các tỉ khưu trong tương lai nuôi dưỡng
vợ con, tôi tớ, tranh giành kiện cáo lẫn nhau,
không còn tuân theo lời Phật dạy.
Về thời hạn của 3 thời kì có nhiều thuyết
khác nhau. Có thuyết cho rằng sau khi đức
Phật nhập diệt, chính pháp trụ thế 500 năm,
tượng pháp 1.000 năm. Lại có thuyết nói
chính pháp và tượng pháp đều trụ 1.000
năm, sau đó mới đến thời kì mạt pháp; thời

kì này trải qua 10.000 năm, sau đó thì Phật
pháp diệt hết. Lại có thuyết cho rằng chính
pháp 1.000 năm, tượng pháp và mạt pháp
mỗi thời 10.000 năm. Nhưng nhìn chung
thì các kinh luận phần nhiều đều cho thời
kì mạt pháp là 10.000 năm.
[X. kinh Tạp a hàm Q.25, 32; kinh Phật
lâm niết bàn kí pháp trụ; phẩm Sơ phần
nan văn công đức trong kinh Đại bát nhã
Q.302; kinh Đại thừa đồng tính Q.hạ; phẩm
MẠT NÔ HẠT LẠT THA

M
3074
An lạc hạnh kinh Pháp hoa; kinh Hoa
nghiêm Q.45 (bản 80 quyển); kinh Pháp diệt
tận; kinh Vô lượng thọ Q.hạ]. (xt. Chính,
Tượng, Mạt).
MẠT PHÁP MINH ĐĂNG KÍ
Tác phẩm, 1 quyển, tương truyền do ngài
Tối trừng người Nhật bản soạn vào năm
Diên lịch 20 (801).
Nội dung sách này dựa theo 3 thời kì
chính, tượng, mạt để nói về qui chế giáo hóa
khác nhau. Vào cuối thời kì tượng pháp, vì
sắp đến thời mạt pháp, nên Phật pháp ở
thời kì này không được hành trì theo qui
định, kỉ cương tăng ni cũng trái với qui chế,
giới luật không được tuân theo, nhưng vẫn
chủ trương tôn kính Tăng bảo.
Sách này được các Tổ sư của phái Tân
Phật giáo ở thời Liêm thương như các vị:
Vinh tây, Nguyên không, Thân loan, Nhật
liên v.v... dẫn dụng, cho nên được xem là
tác phẩm có hiệu lực nhất trong việc cổ động
tư tưởng mạt pháp ở Nhật bản, có ảnh hưởng
rất lớn về sau.
MẠT PHÁP TƯ TƯỞNG
Chỉ cho tư tưởng về thời kì mạt pháp.
Sau khi đức Phật nhập diệt, giáo pháp
của Ngài trải qua các thời kì chính pháp,
tượng pháp, người tu hành chứng ngộ dần
dần giảm thiểu, cuối cùng, đến thời kì mạt
pháp thì chỉ còn giáo pháp mà thôi, tuy có
nhiều người lãnh thụ giáo pháp nhưng không
thể tu hành chứng quả. Thời kì này kéo dài
10 nghìn năm, gọi là thời mạt pháp. Loại tư
tưởng mạt pháp này được thấy rải rác trong
các kinh điển.

Tư tưởng mạt pháp này đã thôi thúc và
tạo nên 1 thời kì giáo đồ phản tỉnh, khiến
họ bắt đầu suy tư, tìm ra phương pháp để
giải quyết và cứu vãn. Trong các văn hiến
của Trung quốc, tư tưởng này được thấy sớm
nhất trong bài “Nam nhạc Tư thiền sư lập
thệ nguyện văn” của ngài Tuệ tư (515-577)
đời Bắc Tề. Kế đến là ngài Tín hành (540-
594) đời Tùy, đề xướng Tam giai giáo(giáo
pháp của 3 bậc); ngài Tín hành cho rằng thời
kì chính pháp trụ thế là bậc thứ 1, tượng
pháp là bậc thứ 2, mạt pháp là bậc thứ 3,
trong đó, mỗi bậc đều có giáo pháp tương
ứng. Nhất thừa là pháp của bậc thứ 1, Tam
thừa là pháp của bậc thứ 2, Phổ pháp là pháp
của bậc thứ 3. Ngài Tín hành cho rằng thời
bấy giờ(đời nhàTùy) đã tiến vào thời kì mạt
pháp, nếu nương theo giáo pháp của 2 bậc
trước mà tu hành thì thực rất khó khăn,
nên cần phải tu hành theo Phổ pháp(pháp
Phổ cập= toàn thể Phật giáo) là qui y Tam
bảo, dứt trừ tất cả điều ác, tu trì tất cả điều
thiện thì mới dễ thành tựu.
Đến đời Đường, các ngài Đạo xước (562-
645), Thiện đạo (613-681) v.v... cho rằng
Tịnh độ giáo tương ứng với thời mạt pháp,
nên các ngài nhấn mạnh sự tu hành thực
tiễn là sám hối, niệm Phật v.v...
Tại Nhật bản, vào giữa thời kì Bình an,
các ngài Nguyên tín (942-1017), Nguyên
không (1133-1212) cũng kế thừa tư tưởng
này, đề cao tông Tịnh độ. Ngài Nhật liên
(1222-1282) sáng lập tông Nhật liên cũng là
thuận theo tư tưởng mạt pháp. Cuốn Mạt
pháp đăng minh kí ở cuối thời đại Bình an
của Nhật bản là tác phẩm có hiệu lực nhất
trong việc cổ động tư tưởng mạt pháp.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Thiện kiến

luật tì bà sa Q.18; Vãng sinh lễ tán; Pháp
uyển châu lâm Q.98]. (xt. Tam Giai Giáo,
Chính Tượng Mạt).
MẠT THA
Phạm: Matsya.
Pàli:Maccha.
Cũng gọi Ma sa, Ma tha.
MẠT PHÁP TƯ TƯỞNG

M
3075
Từ gọi chung các loài cá.
Thần thoại Ấn độ cho rằng cá là 1 trong
10 hóa thân của thần Tì nữu noa (Phạm:
Viwịu)
[X. kinh Đại uy đức đà la ni Q.7; kinh
Lục độ tập Q.6; phẩm Vô thường trong kinh
Pháp cú Q.thượng; Phạm ngữ tạp danh].
MẠT THÊ ĐỀ XÁ
Phạm: Madhyadeza.
Hán dịch: Trung quốc.
Nước ở trung ương, tức là dải đất ở trung
du sông Hằng, trung tâm của nền văn minh
Bà la môn Ấn độ cổ đại.
Phần chú thích trong Nam hải kí qui nội
pháp truyện quyển 3 (Đại 54, 222 thượng)
ghi: “Mạt thê là trung, đề xả là quốc, Mạt
thê đề xả là trung tâm của trăm nước”.
(xt. Trung Quốc).
MẠT THẾ NGŨ PHÁP LINH CHÍNH PHÁP BẤT
DIÊT
... ... ... ... ... ... ... ... ..
Năm phương pháp làm cho chính pháp
không diệt mất ở thời mạt do Đại minh tam
tạng pháp số căn cứ vào luật Thập tụng
quyển 49 mà nêu ra. Đó là:
1. Tôn trọng chính giáo:Các tỉ khưu
nên y theo chính giáo mà tiến tu, lánh xa
Tiểu thừa và các ngoại đạo tà giáo.
2. Chỉ tức sân ác: Các tỉ khưu thường
tu hạnh nhẫn nhục, không sinh tâm tức giận
thì đức độ vang xa, khiến mọi người qui
ngưỡng.
3. Kính sự thượng tọa: Các tỉ khưu phải
cung kính, vâng lời, siêng năng cầu học với
các bậc Đại đức, Thượng tọa.

4. Ái nhạo chính pháp: Đối với diệu
pháp được bậc Đại đức, Thượng tọa nói cho
nghe, các tỉ khưu phải sinh lòng tin sâu, ưa
thích và vui mừng làm theo.
5. Thiện hối sơ tập(dẫn dắt người mới
học): Các tỉ khưu nên nói pháp Đại thừa
phương tiện cho những người mới học, khiến
cho họ có chỗ nương tựa để tiến tu đạo
nghiệp.
[X. Đại minh tam tạng pháp số].
MẠT THỐ LA PHẬT GIÁO NGHÊ THUẬT
Nghệ thuật chạm trổ và đắp tượng Phật
ở nước Mạt thố la (Phạm:Mathurà) tại lưu
vực sông Diêm mâu na (nay là sông Chu
mộc na) thuộc Trung Ấn độ thủa xưa.
Vào năm 340 Tây lịch, vua Sa mẫu đà la
cấp đa (Phạm:Samudragupta, ở ngôi 335-
375) thuộc vương triều Cấp đa (Phạm:
Gupta), khuyến khích phát triển văn học
nghệ thuật và tông giáo vốn có, lại hấp thu
nền nghệ thuật
Phật giáo Kiện đà
la mà hình thành
phong cách nghệ
thuật mới, được
gọi là Nghệ thuật
Phật giáo Mạt thố
la. Các pho tượng
Phật được điêu
khắc có lớp áo
mỏng lộ rõ thân
hình bên trong,
nếp áo mịn màng
và đều đặn.
MẠT THỐ LA QUỐC
Mạt thố la, Phạm:Mathurà, Madhurà.
Cũng gọi Ma thâu la quốc, Ma độ la quốc,
Ma đột la quốc.

Tên một nước xưa ở Trung Ấn độ, là 1
trong 16 nước lớn ở thời đức Phật còn tại
thế, tương đương với vùng đất phía tây nam
sông Chu mộc na (Jumna) ngày nay, kinh
đô là thành Mạt thố la, nằm về phía nam
thành phố Ma đặc lạp (Muttra).
MẠT THỐ LA QUỐC
Tượng Phật ngồi, 1 trong những
nghệ thuật điêu khắc ở Mạt thố la

M
3076
Theo Đại đường tây vực kí quyển 4 thì
khí hậu nước này nóng bức, phong tục thuần
thiện, thích làm phúc, chuộng đạo đức, học
vấn. Toàn quốc có hơn 20 ngôi chùa, 5 đền
thờ trời, nhiều phái ngoại đạo; cũng có rất
nhiều di tích của 4 đức Phật đời quá khứ,
cũng là nơi xưa kia đức Phật thường đến
thuyết pháp và các vị Bồ tát, A la hán đến ở
ẩn tu tập thiền định. Sau khi đức Phật nhập
diệt, có ngài Ưu ba cúc đa (Phạm: Upagupta)
ra đời, nỗ lực chấn hưng Phật giáo. Nước
này vốn là 1 trung tâm lớn của nghệ thuật
Phật giáo Ấn độ. Hiện nay vẫn còn các di
tích như: Ba ngôi tháp do vua A dục xây
dựng, ngôi chùa thờ ngài Ưu ba cúc đa, xá
lợi và tháp Di hầu. Gần đây lại đào được rất
nhiều di vật ở phía nam thành phố Ma đặc
lạp như: Tượng Phật, văn khắc vào thời
vương triều Khổng tước, trụ đá, điêu khắc
vào thời vương triều Cấp đa, tượng vua Ca
nị sắc ca v.v...
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.23 (bản Bắc);
kinh Tăng già la sát sở tập Q.hạ; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.26; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ].
MẠT THƯỢNG
... ..
Cuối cùng, sau cùng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 10 (Đại
51, 278 thượng ), chép: “Có người hỏi:
–Hòa thượng còn vào địa ngục không?
Sư đáp: Lão tăng vào sau cùng.
Hỏi: Bậc đại thiện tri thức vì sao còn
vào địa ngục?
Sư đáp: Nếu không vào, ai giáo hóa ông?”
MẠT TỰ

... ..
Đối lại: Bản tự.
Chỉ cho những ngôi chùa trực thuộc bản
tự(chùa chính).
Tại Nhật bản từ thời Giang hộ trở đi,
chế độ Bản Mạt được xác lập thì tính chất
của Mạt tự mới cố định. Trước đó, sự quan
hệ giữa Bản và Mạt tự hoàn toàn lấy chính
trị và kinh tế làm cơ sở, chứ chưa hẳn liên
kết theo mối quan hệ tông phái. Cho đến
khi các tông phái qui định pháp tắc là cần
phải giữ nghiêm sự quan hệ Bản Mạt thì
mới hình thành mối quan hệ thống thuộc,
trên dưới rõ ràng giữa các Bản sơn, Bản tự,
Trung bản tự, Trực bản tự, Tôn bản tự v.v...
Mãi đến sau thế chiến thứ 2, do thi hành
lệnh Pháp nhân của tông giáo, thể chế thống
thuộc mới bắt đầu suy vi. Và cũng từ đó
Mạt tự mới được độc lập.
[X. Bách luyện sao Q.7].
MẶC BẤT NHỊ
........
Cũng gọi Mặc nhiên vô ngôn, Duy ma
nhất mặc.
Cư sĩ Duy ma cật im lặng để biểu thị ý
chỉ Bồ tát vào pháp môn bất nhị.
Cứ theo phẩm Nhập bất nhị pháp môn
trong kinh Duy ma cật sở thuyết quyển
trung, thì 32 vị Bồ tát như ngài Văn thù sư
lợi v.v... đàm luận về vấn đề vào pháp môn
Bất nhị với cư sĩ Duy ma cật. Trong đó,
đối với nguyên lí tương đối sinh và diệt,
thiện và ác v.v... mỗi vị Bồ tát đều đưa ra
đáp án vượt ngoài vấn đề tuơng đối này và
cho đó là pháp môn bất nhị. Bồ tát Văn
thù thì cho rằng tất cả pháp vô ngôn vô
thuyết, vô thị vô thức, lìa các vấn đáp, đó
MẶC BẤT NHỊ

Đầu cột đá khắc hình sư tử đào được ở nước Mạt thố la

M
3077
mới là vào pháp mônbất nhị. Trái với sự
giải thích của các vị Bồ tát như ngài Văn
thù v.v...cư sĩ Duy ma lặng thinh không
nói(mặc bất nhị) để hiển bày chân lí cao
siêu nhất của việc vào pháp môn bất nhị,
ngài Văn thù liền khen như thế mới “chân
chính vào pháp môn bất nhị”.
Phẩm Nhập bất nhị pháp môn trong
kinh Duy ma cật sở thuyết quyển trung (Đại
14, 551 hạ), nói: “Bồ tát Văn thù sư lợi hỏi
cư sĩ Duy ma: Chúng tôi đều đã nói quan
điểm của mình rồi, bây giờ xin Nhân giả
cho biết thế nào là Bồ tát vào pháp môn bất
nhị? Cư sĩ Duy ma lặng thinh không nói.
Ngài Văn thù sư lợi khen rằng: Hay thật!
Hay thật! Cho đến chỗ không còn văn tự
ngôn ngữ, thế mới là chân thực vào pháp
môn bất nhị”.
(xt. Nhập Bất Nhị Pháp Môn).
MẶC CHIẾU THIỀN
Thiền phong do Thiền sư Hoành trí
Chính giác thuộc tông Tào động đời Tống
đề xướng.
Mặc là lặng yên, chuyên tâm ngồi thiền;
Chiếu là dùng trí quán chiếu tâm tính linh
tri xưa nay vốn thanh tịnh. Ngài Chính giác
cho rằng thực tướng tức là tướng mà vô
tướng, chân tâm tức là tâm mà vô tâm, chân
đắc tức là đắc mà vô đắc, chân dụng tức là
dụng mà vô dụng, cho nên ngài chủ trướng
“tọa không trần lự”(ngồi mà không suy tư)để
yên lặng quán chiếu, không cần phải cầu
đại ngộ, chỉ tọa thiền với thái độ vô sở đắc,
vô sở ngộ.
Thiền phong này bị ngài Đại tuệ Tông

cảo, 1 bậc danh đức thuộc tông Lâm tế
đương thời đả kích mạnh mẽ và chê bai
bằng những từ ngữ như: Mặc chiếu tà thiền,
Vô sự thiền, Khô mộc tử khôi thiền(Thiền
cây khô tro lạnh) v.v... Bởi vì Thiền phong
của ngài Tông cảo khác xa với Thiền phong
của ngài Chính giác,ngàiTông cảo chủ
trương tham cứu cổ tắc công án để có cơ
khế nhập tâm tính mà triệt ngộ, cho nên
cực lực phê bình phái Chính giác chủ
trương im lặng ngồi thiền xoay mặt vào
vách mà bỏ việc tham ngộ tu chứng.
Về phần mình, ngài Chính giác soạn 1
bài minh “Mặc chiếu” (toàn bài gồm 72 câu,
mỗi câu 4 chữ, tất cả có 288 chữ) để phản
bác, cho rằng tọa thiền im lặng có công năng
làm cho tác dụng của trí tuệ được hoạt bát,
tự nhiên chiếu suốt tự đáy nguồn tâm tính,
là Thiền chân thực, chính truyền của Phật
Tổ; trong văn cũng chê pháp Thiền “Khán
thoại đầu” của ngài Tông cảo là chỉ chấp
chặt vào công án mà thôi.
[X. Hoành trí thiền sư quảng lục Q.5, 6,
8; Đại tuệ tông môn vũ khố].
MẶC LÃNG ĐẠO GIA
Một nghi thức xua đuổi ma quỉ với qui
mô lớn được tổ chức vào ngày 24 tháng giêng
hàng năm theo lịch Tây tạng, khi pháp hội
Truyền đại triệu cử hành tại Lạp tát (Lhasa)
kết thúc. Đạo gia là tiếng Tây tạng, nghĩa
là trừ quỉ.
Khi cử hành nghi thức này, chúng tăng
ở Cam đan trì ba, Trát Phương Lãng Kiệt
thuộc cung Bố đạt lạp, viện Mật tông của
Trát thương Ngạc ba chùa Triết bạng, đều
về nhóm họp tại Lạp tát, rồi 500 người hóa
trang làm các kị sĩ Mông cổ thời xưa, xếp
thành hàng ngũ diễu hành, đốt các đống

cỏ và bắn súng để xua đuổi tất cả tai họa
trong năm.
MẶC LÍ
.....
Diệu lí lặng yên không lời(mặc nhiên vô
ngôn).
Nghĩa là cư sĩ Duy ma cật dùng mặc
nhiên vô ngôn để biểu thị chân lí sâu xa
MẶC LÃNG ĐẠO GIA

M
3078
mầu nhiệm không thể dùng lời nói mà diễn
tả được.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
(xt. Mặc Bất Nhị).
MẶC MAI Y
Chỉ cho loại áo ca sa đã biến dạng hoặc
trái với hình thức ca sa.
Nguyên do có mặc mai(mai đen)là vì
đem cành mai tháp vào cây xoan, khi hoa
mai nở thì có màu đen, cho nên về sau từ
ngữ này được dùng để chỉ cho những vật đã
thay hình đổi dạng.
MẶC NHƯ (1905- )
.....
Danh tăng Trung quốc, người huyện
Đông đài, tỉnh Giang tô.
Năm Dân quốc thứ 3 (1914), sư xuất gia
ở am Như lai cùng huyện, sau thụ giới ở núi
Bảo hoa tại Nam kinh, học Thiền ở chùa
Cao mân và chùa Thiên đồng, học Phật pháp
tại trường Sư phạm Phật giáo và Phật học
viện Mân nam. Về sau, sư dạy học tại Phật
học viện Mân nam, Phật học viện chùa Kim
lăng và Phật học viện Thiên minh ở Thường
châu. Năm Dân quốc 38 (1949) sư đến Đài
loan, dạy học và hoằng pháp tại các chùa
viện. Hiện nay sư trụ ở chùa Pháp vân tại
Đài bắc. Sư nghiên cứu sâu rộng về Pháp
tướng Duy thức học.
Sư có các trứ tác: Đại thừa tam hệ luận
tùng, Duy thức học khái luận, Bút thuyết
bát thức qui củ tụng.
MẶC PHỔ
Cũng gọi Bác sĩ.
Âm phổ ghi chép về Phạm bái. Vì loại

âm phổ này cho thấy rõ sự khác nhau giữa
năm âm nên gọi là Ngũ âm mặc phổ. Lại vì
người ta dùng bút đỏ mà ghi chép thành
nên cũng gọi là Chu mặc phổ, hoặc Chu
bác sĩ.
Tại Nhật bản, từ Thanh minh tập của
Hiển giáo, Mật giáo cho đến Lãng vịnh và
Thôi mã nhạc... phần nhiều đều được ghi
vào Mặc phổ.
MẶC SẤN
Phạm, Pàli: Brahma daịđa.
Hán âm: Phạm đàn, Phạm đát.
Chúng tăng giữ thái độ im lặng, không
chuyện trò giao du là phương thức trừng phạt
vị tỉ khưu vi phạm giới luật mà không chịu
sự điều phục.
Thích thị yếu lãm quyển hạ (Đại 54, 303
thượng), nói: “Mặc sấn nghĩa là chúng tăng
không qua lại nói chuyện với người ấy”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng, phần 2, đoạn 2]. (xt.
Phạm Đàn).
MẶC TÍCH
Cũng gọi Thư tích, Thủ tích.
Chỉ cho những bút tích của người xưa
viết bằng mực trên giấy hoặc lụa. Trong trà
đạo của Nhật bản, Mặc tích đặc biệt chỉ cho
thủ bút(mặc bảo) của các vị Thiền sư.
Ban đầu, ông Thôn điền Châu quang đến
chùa Đại đức tham yết ngài Nhất châu Tông
thuần (1394-1481), 1 Thiền sư lỗi lạc của
tông Lâm tế. Do thấy trong trà thất có treo
mặc tích của Thiền sư Viên ngộ Khắc cần
thuộc tông Lâm tế đời Tống, Trung quốc
mà ông ngộ được lí “Trà thiền nhất vị”.
Về sau, mặc tích của các Thiền sư đời
Tống, Nguyên Trung quốc như: Đại tuệ
Tông cảo, Mật am Hàm kiệt, Si tuyệt Đạo

xung, Hư đường Trí ngu, Thanh chuyết
Chính trừng, Cổ lâm Thanh mậu và mặc
tích của các ngài Vinh tây, Đạo nguyên,
Mộng song Sơ thạch, Tông phong Diệu siêu,
MẶC TÍCH

M
3079
Nhất hưu Tông thuần v.v... tại Nhật bản
đều được quí trọng.
MẶC TRÍ KÍ
........
Phạm:Sthàpanìya-vyàkaraịa.
Pàli: Ỉhapanìya-vyàkarịa.
Cũng gọi Xả trí kí, Mặc nhiên kí, Chỉ kí
luận.
Đối với các câu hỏi thuộc loại không nên
đáp thì im lặng gác qua một bên, là 1 trong
4 cách trả lời.
Nghĩa là đối với những câu hỏi không
nên đáp hoặc không thể đáp vì phi lí, thì
đức Phật mặc nhiên không trả lời, khiến cho
người hỏi không tăng thêm hí luận vô nghĩa.
Chẳng hạn như có người hỏi: “Con của thạch
nữ(người đàn bà đá) là màu đen hay màu
trắng?” thì gác vấn đề này qua 1 bên, im
lặng không đáp.
[X. Phật địa kinh luận Q.6; luận Câu xá
Q.19]. (xt. Tứ Kí Đáp).
MẶC TRUYỀN
.....
Đồng nghĩa: Mặc truyền tâm ấn.
Trong Thiền tông, khi thầy truyền pháp
cho đệ tử, không dùng ngôn ngữ, hoặc văn
tự trực tiếp chỉ bày, mà dùng tâm truyền
tâm, khiến đệ tử tự ngộ được thực nghĩa sâu
kín của Phật pháp, kiến tính thành Phật.
“Mặc” nghĩa là chỉ hiểu biết trong im lặng,
chứ chẳng phải hoàn toàn không có 1 lời.
Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 351 trung), nói:
“Nhưng phải truyền trao, như từ xưa đến
nay vẫn mặc truyền phân phó, không được
giấu giếm chính pháp”.

[X.Thiền nguyên chư thuyên tập đô tựQ.2].
MÂN NAM PHẬT HỌC VIÊN
Viện Phật học ở chùa Nam Phổ đà, thành
phố Hạ môn, tỉnh Phúc kiến, Trung quốc,
được sáng lập vào năm 1925 là một trong
những Phật học viện hiện đại tại Trung quốc.
Viện tổ chức chế độ học tập mỗi khóa
3 năm. Viện trưởng đầu tiên là ngài Hội
tuyền, trụ trì chùa Nam Phổ đà. Năm Dân
quốc 16 (1927), sau khi giữ chức vụ Viện
trưởng kế tiếp, Đại sư Thái hư thành lập
thêm “Tích lan lưu học đoàn” ở chùa Nam
sơn, Chương châu và đổi trường Nam sơn
thành Phật học viện Mân nam thứ 2. Năm
Dân quốc 19 (1930) lại lập thêm Bộ Nghiên
cứu. Sau khi Đại sư Thái hư từ chức thì
ngài Thường tỉnh (1896-1939) kế nhiệm
Viện trưởng.
MẪN KỊ
Chỉ cho ngày sinh của bậc tôn túc(bậc
tuổi cao đức trọng) đặc biệt dùng để gọi ngày
sinh sau khi vị ấy thị tịch. Trai soạn được
cúng dường vào ngày này, gọi là Mẫn kị
trai.
Môn Báo đảo, loại thứ 16 trong Thiền
lâm tượng khí tiên nói: “Bậc thiện tri thức
vì thương xót(ai mẫn) chúng sinh mà ứng
thế ra đời, cho nên ngày sinh của Ngài gọi là
Mẫn kị”.
MẪN NA DA PHU
Minayeff, Ivan Pavlovitch (1840-1890)
Học giả Ấn độ học người Nga.
Ông thông hiểu các thứ tiếng Phạm,Pàli,
Trung quốc, Mãn châu. Vì chịu ảnh hưởng
của ông Hoa tây lí da phu (Vasiliev,
V.P.1818-1900) nên ông chuyên nghiên cứu
Ấn độ học cổ đại và tôn ông Vi bá (Weber)
làm thầy. Ông từng biên soạn mục lục tiếng

Pàli(bản viết tay) hiện được tàng trữ ở Thư
viện Quốc gia tại Paris. Năm 1868, ông ấn
hành nguyên văn bộ Ba la đề mộc xoa
(Pàtimokkha) và Thi luận (Vuttodaya)
tiếngPàli. Năm 1873, ông làm giáo sư
MẪN NA DA PHU

M
3080
trường Đại học S.Peterburg, từng đến Ấn
độ, Tích lan (1874), Miến điện (1885) v.v...
Năm 1887, ông bắt đầu đăng các bài nghiên
cứu về Phật giáo và các công trình có liên
quan đến việc nghiên cứu các nguyên điển
tiếng Phạm vàPàli, đã đạt được thành quả
to lớn. Ông và ông Chu lợi an (Julien,
Stanislas, 1799-1873) cùng đảm nhiệm công
việc hiệu đính phần tiếng Phạm trong bộ
“Phiên dịch danh nghĩa đại tạp” (Phạm:
Mahàvyutpatti).
Ông có các tác phẩm:Nàmasaôgìti
(Diệu cát tường chân thực danh kinh);Bodhi=
caryàvatàra(Bồ đề hành kinh), 1890;
Kathàvatthu;Pàli Grammar (Pàli văn ngữ
pháp), 1872; Grammaire Palie, 1874.
MẪN VIÊN
Khu vườn ở huyện Thanh dương, tỉnh
An huy, phía bắc ngọn Thiên thai núi Cửu
hoa, Trung quốc.
Khu vườn này vốn là trang trại của ông
Mẫn nhượng hòa sống vào đời Đường, ông
thích làm việcbố thí, thường cúng dường
trai tăng hàng trăm vị, nhưng lúc nào cũng
dành 1 tòa trống, đó là tòa của ngài Kim
kiều giác tu khổ hạnh ở trên núi, ông Mẫn
thường từ xa lễ thỉnh ngài về tham dự.
Cứ theo truyền thuyết thì ngài Kim kiều
giác–vương tử nước Tân la– là hóa thân
của bồ tát Địa tạng, ngài ngồi mà hóa lúc
99 tuổi; đêm trước khi hóa, ngài Kim kiều
giác hướng về ông Mẫn nhượng hòa xin 1
mảnh đất rộng bằng tấm áo ca sa, khi trải
ra thì ca sa trùm hết núi Cửu hoa, ông
Mẫn vui lòng cúng dường. Về sau, con

ông Mẫn cũng xuất gia, tức là Pháp sư Đạo
minh, rồi ông lại lễ ngài Đạo minh làm
thầy. Hiện nay 2 bên tòa của bồ tát Địa
tạng ở núi Cửu hoa có 2 người đứng hầu,
đó là ông Mẫn nhượng hòa và Pháp sư
Đạo minh.
MẬT
Phạm:Deva-dàru.
Cũng gọi Mộc mật, Mật hương, Một
hương.
Tên khoa học:Pinus devadàru, hoặc
Avaria longifolia, hoặc Erythrosylon
sideroxyloides.
Loại cây thuộc họ trầm hương.
Cây này cao hơn 3 mét, vỏ màu xanh
lợt, lá giống như lá hòe nhưng dài hơn, hơi
có mùi hồ tiêu. Tháng 6 hoa nở trắng giống
hoa cây quít, quả như quả thầu dầu, khi chín
vỏ nứt ra, ở trong có 5, 6 hạt, to bằng hạt
đậu, màu đen, vị chua ngọt, ăn được, nhưng
ăn nhiều thì say. Gốc cây to
dày, sau khi chặt 4, 5 năm,
người ta lấy những chỗ không
mục nát của cây chế thành
hương, vị của nó cay nồng,
có thể trừ mùi hôi và mùi của
xác chết. Cành cây có thể
cúng Phật, vỏ và lá cây sau
khi phơi khô có thể dùng làm
hương đốt, gọi là Mạt hương.
Ngoài ra, cây mật sinh sản tại Nhật bản
thuộc họ Mộc lan, lá xanh quanh năm. Tên
khoa học là Ilicium anisatum, e là khác họ
với cây Mật nói trên. Cũng gọi là cây Nhãn
vu, lá nó giống với lá cây mật nhưng hơi
dày, cao từ 0,5 đến 1 mét, cây mọc trong núi
sâu nhưng ở chỗ có ánh mặt trời, khoảng
tháng 4, 5 nở hoa kết trái.

[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa
Q.1; Pháp hoa nghĩa sớ Q.4 hạ; Huyền ứng
âm nghĩa Q.7; Hòa Hán tam tài đồ hội Q.82;
Nhũ vị sao Q.1].
MẬT AM HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Cũng gọi Mật am Hàm kiệt thiền sư ngữ
lục, Mật am lục.
MẬT AM HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Cây Mật

M
3081
Tác phẩm, 1 quyển (hoặc 2 quyển), do
ngài Mật am Hàm kiệt (1118-1186) soạn vào
đời Tống, các ngài Tùng nguyên Sùng nhạc
và Tiếu am Liễu ngộ biên tập, được ấn hành
vào năm Thuần hi 15 (1188), thu vào Đại
chính tạng tập 47.
Nội dung thu chép các ngữ lục của Thiền
sư Mật am Hàm kiệt trong 7 hội: Càn minh
thiền viện, Thái bình Hưng quốc thiền tự,
Hoa tạng thiền tự, Thiên đồng Cảnh đức
thiền tự... và tiểu tham, phổ thuyết, tụng
tán, kệ tụng, pháp ngữ, tháp minh... Đầu
quyển có lời tựa của Trương tư.
MẬT AM SA BỒN
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
Thiền sư Mật am Hàm kiệt được thầy là
ngài Ứng am Đàm hoa ở chùa Thiên đồng
ấn chứng.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 20 (Vạn tục
138, 414 hạ) chép: “Một hôm, ngài Ứng am
hỏi: Thế nào là chính pháp nhãn? Sư đáp
ngay: Chậu đất vỡ(phá sa bồn)! Ngài Ứng
am liền gật đầu”.
MẬT ẤN
.....
I. Mật Ấn.
Dấu ấn bí mật, sâu kín.
Cứ theo giáo nghĩa căn bản của Mật giáo,
chư Phật và Bồ tát đều có bản thệ, để nêu tỏ
bản thệ ấy, các ngài thường dùng 10 ngón
tay, hoặc 1 động tác đặc biệt nào đó của
thân thể để hiển bày thành các thứ tướng,
đó là ấn tướng ấn khế của bản thệ, cho nên
gọi là “ấn”; lại vì cái nghĩa lí chỉ thú được

nêu ra đó rất là sâu kín mầu nhiệm, cho
nên gọi là “mật”.
Phẩm Mật ấn kinh Đại nhật (Đại 18, 30
thượng), nói : “Nên biết thân thể cử động
hay bất động đều là Mật ấn; những lời uyển
chuyển nói ra đều là Chân ngôn”.
II. Mật Ấn.
Trong Thiền tông, 1 lúc nào đó, người
học chợt thấy suốt bản tính mà tỏ ngộ cội
nguồn sinh tử mê vọng, bậc thầy bèn nhân
cơ duyên ấy mà ấn khả cho. Cảnh giới được
ấn khả chứng minh ấy chính là tâm ấn trực
tiếp, thân thiết giữa thầy và trò, người khác
không thể nào thấy biết được, nên gọi là
Mật ấn.
III. Mật Ấn.
Pháp hiệu của Thiền sư Chân truyền
thuộc tông Lâm tế sống vào cuối đời Minh
đầu đời Thanh.
(xt. Mật Ấn Chân Truyền).
MẬT ẤN CHÂN TRUYỀN (1625-1678)
...........
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Lâm
tế, sống vào cuối đời Minh, đầu đời Thanh,
người Tự châu (tỉnh Tứ xuyên), họ Lí, hiệu
Mật ấn, là đệ tử nối pháp của ngài Linh ẩn
Ấn văn.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, một hôm nghe
1 vị lão tăng nói về tông chỉ “giáo ngoại biệt
truyền” nên qui hướng Thiền tông và thờ
ngài Linh ẩn làm thầy. Sau sư trụ ở chùa
Thắng giác, núi Quảng phúc, huyện Kiềm
dương, tỉnh Hồ nam, Xiển dương tông
phong.
Năm Khang hi 17 (1678) sư tịch, thọ 54
tuổi.
Sư có tác phẩm: Mật ấn thiền sư ngữ
lục.

MẬT ẤN QUÁN ĐÍNH
Pháp Quán đính này không thực hành
các tác pháp của Cụ chi quán đính mà chỉ
truyền trao ấn khế chân ngôn, là pháp
Quán đính đặc biệt chỉ thực hành đối với
các đệ tử có căn tính ưu việt. Pháp quán
đính này tương đương với Ấn pháp quán
MẬT ẤN QUÁN ĐÍNH

M
3082
đính hoặc Dĩ tâm quán đính(là quán đính
chỉ ở trong tâm tưởng). Còn “Cụ chi quán
đính” là pháp Quán đính được truyền trao
cho các đệ tử có tư cách thâm sâu, có năng
lực mạnh mẽ, được quả báo phúc thí vô
tận và đầy đủ các điều kiện cần thiết mới
thụ được.
(xt. Cụ Chi Quán Đính).
MẬT ẤN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Tác phẩm, 12 quyển, do ngài Mật ấn
Chân truyền (1625-1678) soạn vào cuối đời
Minh đầu đời Thanh, các ngài Như vĩ v.v...
biên tập, được thu vào Đại tạng đời Minh.
Nội dung 12 quyển được chia ra như
sau: Quyển 1 đến quyển 3 là phần Thướng
đường, quyển 4 là phần Tiểu tham, quyển
5, quyển 6, là phần Khai thị, quyển 7 là
phần Pháp ngữ, Mục ngưu tụng, Thập vô
ngữ tụng, quyển 8 là phần Cơ duyên, Khám
biện, Niêm vấn đại tụng, quyển 9 là phần
Tụng cổ, quyển 10 là phần Sơn cư, Tập
thi, Thủy cư, quyển 11 là phần Tạp kệ, Chư
tán, Chân tán, quyển 12 là phần Tạp kệ,
Sớ dẫn, Tháp lục...
MẬT ẤN TỰ
........
Chùa ở núi Đại qui, phía tây huyện
Ninh hương, tỉnh Hồ nam, do ngài Qui
sơn Linh hựu (771-853) sáng lập vào
khoảng năm Nguyên hòa (806-820) đời
Đường, theo lời thỉnh cầu của cư sĩ Bùi
hưu. Khi ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch, đệ tử
nối pháp của Thiền sư Qui sơn Linh hựu,
kế thừa pháp vị tiếp hóa người học, thì chùa
này trở thành nơi phát tích của tông Qui

ngưỡng.
Trước kia, trong chùa có các di tích nổi
tiếng như: Lầu chứa kinh, am Bùi công,
mộ Bùi công, cư thất của ngài Ngưỡng sơn,
động Hương nghiêm, cầu Hồi tâm, Bàn đà
thạch v.v..., nhưng rất tiếc chùa đã hoàn
toàn bị hủy diệt trong chiến tranh thời cận
đại!
[X. Đại thanh nhất thống chí Q.277].
MẬT CHÚ VIÊN NHÂN VÃNG SINH TẬP
Tác phẩm, 1 quyển, do các ngài Trí
quảng, Tuệ chân biên tập vào đời Tống, được
thu vào Đại chính tạng tập 46.
Sách này thu tập 33 bài (hoặc 29 bài)
mật chú linh nghiệm trong các bộ kinh do
ngài Kim cương chàng dịch, bao gồm: Quán
tự tại bồ tát lục tự đại minh tâm chú, A di
đà Phật căn bản chú, Đại Phật đính bạch
tản cái tâm chú v.v... trong đó phần nhiều
được coi là có công năng khiến người trì tụng
được vãng sinh thành Phật.
Sách nhấn mạnh cần tụng niệm đúng
như pháp bất cứ 1 đà la ni nào trong số đó,
thì đều được vãng sinh Tịnh độ. Cùng với
“Hiển mật viên thông thành Phật tâm yếu
tập” là 2 bộ sách mà người muốn hiểu rõ về
Mật giáo Hoa nghiêm ở núi Ngũ đài cần
phải đọc.
MẬT CƠ
Căn cơ có khả năng tu tập chân ngôn bí
mật.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 5 (Đại 19,
125 hạ), nói: “Ẩn chứa mật cơ, mong Phật
thầm truyền”.
MẬT CÚNG
Từ gọi chung pháp tắc cúng dường theo
nghi quĩ của Mật giáo. Tức là những nghi
thức tông giáo được Mật giáo dần dần phát

triển ra để thực hiện lí tưởng về giáo nghĩa.
Loại nghi thức tông giáo này đều được chép
vào kinh điển giáo nghĩa. Về sau, pháp thực
hành dần dần trở nên phức tạp, nên đã sản
MẬT CÚNG

M
3083
sinh những kinh chuyên môn nói rõ về các
phép tắc, loại kinh điển này đặc biệt được
gọi là Nghi quĩ (Phạm:Kalpa).
Pháp cúng dường là 1 phần sự tướng
(đối lại với giáo tướng) rất quan trọng của
Mật giáo, theo với đà phát triển của kĩ thuật
tạo tượng mà pháp cúng dường cũng dần
dần trở nên phiền toái. Đối tượng để lễ bái
của Phật giáo nguyên thủy chỉ là tốt đổ ba
(tháp Phật), cây Bồ đề, pháp luân, những di
vật của Phật, lốt chân Phật v.v... Mãi sau
khi mĩ thuật tượng thần kiểu Hi lạp bột
phát ở Kiện đà la, cùng với ảnh hưởng tượng
thần của Ấn độ giáo, thì Phật giáo mới bắt
đầu tạo tượng Phật. Các bản Nghi quĩ của
Mật giáo phần lớn vốn miêu tả phương
pháp tạo tượng Phật, song song với việc
tạo tượng, những phép tắc tụng chú và cúng
dường trước tượng Phật cũng dần dần phát
triển, để rồi hình thành một bộ phận riêng
của nghi quĩ Mật cúng. Nhưng trên thực
tế, Mật cúng chỉ là pháp cúng dường, khác
với pháp tạo tượng.
Kinh Hoa tích đà la ni thần chú, do
ngài Chi khiêm dịch vào đời Ngô (Đại 21,
875 thượng) nói: “Nếu thiện nam tử đọc
tụng thần chú Hoa tích này, thì nên tụng
vào các tháng 3, 4, 9 từ ngày mồng 8 đến
15, nhất tâm nhớ tưởng Như lai tướng hảo;
nửa đêm tụng 3 lần, giữa trưa cũng 3 lần,
dâng hương hoa, đèn nến trước tượng Phật
tu pháp Cúng dường. Đây là ghi chép sớm
nhất về phép tu Cúng dường trước tượng
Phật.
Về sau, Mật cúng dần dần phát triển,

như kinh Mâu lê mạn đà la chú được dịch
vào đời Lương thuộc Nam triều đã ghi chép.
Khi tu Mật cúng, trước hết 3 nghiệp phải
thật thanh tịnh, tạo 1 tháp xá lợi, chọn
ngày, tháng, giờ tốt, từ ngày mồng 1 đến
15 tháng trắng(bạch nguyệt) là ngày giờ tốt.
Nếu chỉ tu 1 ngày cũng được, trong trường
hợp này thì nên chọn ngày 15 hàng tháng
là tốt nhất. Hành giả phải dùng nước thơm
tắm gội, mặc áo mới sạch sẽ, thắp 4 ngọn
đèn, dâng hoa tươi tùy theo mùa, cúng
dường chư Phật, Bồ tát và các vị Kim cương;
nên ăn 3 loại bạch thực(thức ăn có màu
trắng), nhiễu 1 vòng quanh tháp và Mạn
đà la, tụng 1 biến chú, cứ thế tụng đủ 108
biến thì thành tựu pháp cúng dường này.
Do đó có thể thấy nghi thức Mật cúng dần
dần đã phát triển đầy đủ các phép tắc. Đến
Vô lượng thọ Như lai tu quán hạnh cúng
dường nghi quĩ do ngài Bất không dịch vào
đời Đường thì lại thấy Mật cúng đã chịu
ảnh hưởng của phong tục Ấn độ, rồi vì
sáng kiến cũng như sự giải thích của các vị
A xà lê khác nhau mà đã phát sinh những
dòng phái bất đồng.
MẬT DIÊM THÁP
Một loại bảo tháp hoặc tháp Phật đời
xưa.
Loại tháp này phần nhiều được xây bằng
gạch, thông thường có hình 8 góc hoặc 12
góc, nền tháp là tòa Tu di, tầng dưới cùng
của thân tháp tương đối cao, phía trên là 9
tầng, 11 tầng, 13 tầng, mái nhô ra, thân
tháp ở khoảng giữa 2 mái rất ngắn, không
để cửa sổ, chỉ có 1 lỗ nhỏ, ruột tháp phần
nhiều là đặc.
MẬT ĐA LA
........

Phạm:Mitra.
Hán dịch: Bằng hữu.
Vị thần trông coi về ban ngày được nói
đến trong sách Phệ đà của Bà la môn giáo và
Ấn độ giáo. Uy lực và trí tuệ của vị thần này
cũng ngang với Bà lâu na (Phạm:Varuịa),
2 thần này được xem như vợ chồng, thường
gọi là Mật đa la bà lâu na. Bà lâu na trông
coi ban đêm, 2 vợ chồng cùng thống trị trời
và đất, bảo vệ thế giới, trừng phạt tội ác, cho
MẬT ĐA LA

M
3084
nên được tôn xưng là “Vũ trụ đại vương”,
“Chân lí chúa tể”.
MẬT ĐÀ HỘI
Cũng gọi Mật đà tăng.
Tranh sơn dầu. Trong nghệ thuật hội
họa của Phật giáo cũng có loại tranh này.
Mật đà tăng là phiên âm của chữ Murdasen,
1 thứ tiếng địa phương ở nước Ba tư.
MẬT ĐÀN
.....
Gọi đủ: Bí mật đàn.
Đối lại: Đại đàn.
Chỉ cho đàn dùng để tu hành Mật pháp.
Nói theo nghĩa rộng thì Đại đàn cũng
gọi là Mật đàn, nhưng thông thường, Mật
đàn là đàn hình chữ nhật được đặt ở trước
tượng Phật, trên có bày các vật trang trí
như mâm Kim cương, lò hương, 6 thứ đồ
đựng, đồ đựng thức ăn uống, đế đèn, bình
hoa v.v... mỗi thứ 1 cặp, không thể chưng
bày Tứ diện khí như Đại đàn được.
MẬT ĐẶC LA GIÁO
Mithraism
Tông giáo của nước Ba tư (Iran) thời xưa,
là 1 trong những tông giáo được lưu truyền
bí mật trong thời Đế quốc La mã, thuộc hệ
thống Thiên giáo. Theo Thánh điển A phàm
sĩ tháp (Zend Avesta) thì vị chủ thần của
tông giáo này là thần cách trọng yếu trực
thuộc Mã triết đạt (Ahura Mazda). Chủ thần
ấy chính là Mật đặc la (Mithra), vì thế nên
gọi là Mật đặc la giáo. Ma ni giáo bắt nguồn
từ tông giáo này.
Mật đặc la vốn là 1 trong những vị thần
linh của Ba tư và Ấn độ thời thượng cổ, bắt

đầu vào khoảng 2.000 năm trước Tây lịch,
có thể thấy trong Lê câu phệ đà. Sau khi
Thiên giáo nổi lên thì Mật đặc la không thấy
nói đến nữa. Nhưng sau lại thấy được lưu
hành ở vùng Mesopotamia rồi từ đó truyền
sang phương Tây. Vào khoảng thế kỉ thứ III
trước Tây lịch, ở Ba tư và Ấn độ, Mật đặc la
được tin thờ như là vị thần chúa tể của thiên
không, rồi dần dần được coi là thần Thái
dương, thần Ánh sáng, thần làm cho muôn
vật tốt tươi và rất được sùng bái. Đối chiếu
với Mật đa la (Phạm:Mitra) trong thần thoại
Phệ đà, ta thấy Ấn độ và Ba tư có chung 1
thần Thái dương. Đây là đề tài rất thú vị
cho những môn Tỉ giảo ngôn ngữ học, Tỉ
giảo thần thoại học Ấn Âu v.v...
Căn cứ vào nội dung giáo nghĩa và tín
ngưỡng mà nhận xét, có thể nói tông giáo
này trực thuộc hệ thống Thiên giáo. Do đề
xướng thuyết bình đẳng, ăn bánh thánh, nên
mọi tín đồ đều được phúc âm như nhau mà
đạt đến cảnh giới sống lại. Thế giới hiện thực
đấu tranh nhị nguyên thiện và ác, cũng do
sự giáng lâm của thần Mật đặc la mà có
thuyết “Người thiện chết được sống lại, kẻ
ác chết bị tiêu diệt”.
Năm 67 trước Tây lịch, tín ngưỡng Mật
đặc la được truyền vào La mã, đến thời Đế
quốc La mã hưng thịnh, vì Mật đặc la là
chủ thần nên tín ngưỡng Mật đặc la trở
thành tông giáo Mật đặc la. Đến thế kỉ II
Tây lịch, tông giáo này dựa vào thế lực
mạnh mẽ của Đế quốc La mã mà truyền
bá ở châu Âu và có xu thế phát triển thành
tông giáo thế giới. Nhưng về sau, do sự nổi
lên của Cơ đốc giáo nên vào khoảng thế kỉ
IV, Mật đặc la giáo suy vi và tín đồ của
tông giáo này hoặc cải tín theo Cơ đốc giáo,

hoặc theo Ma ni giáo.
MẬT GIA TAM TẠNG
...........
Cũng gọi Mật giáo tam tạng.
Chỉ cho 3 tạng Kinh, Luật, Luận của
Mật giáo, tức những bộ kinh lớn của Kim
cương giới và Thai tạng giới là Kinh tạng,
MẬT GIA TAM TẠNG

M
3085
kinh Tô bà hô đồng tử và các luật điển của
Đại thừa, Tiểu thừa là Luật tạng, còn luận
Bồ đềtâmvà luận Thích ma ha diễn là
Luận tạng.
MẬT GIÀ XÀ
Phạm:Mfgajà.
Hán dịch: Lộc tử, Lộc vương, Lộc dưỡng.
Một trong 3 vị phu nhân của Thái tử
Tất đạt đa khi chưa xuất gia.
[X. Hữu bộ tì nại da Q.18].
MẬT GIÁO CƯƠNG YẾU
Tác phẩm, 4 quyển, do Quyền điền Lôi
phủ người Nhật bản soạn, Vương hoằng
nguyện dịch vào đời Dân quốc.
Nội dung sách này chia làm 3 thiên:
Thiên đầu nói về Mật giáo Ấn độ, Trung
quốc và Nhật bản. Thiên thứ 2 nói về giáo lí
Mật giáo. Thiên thứ 3 giải thích về nghi thức
tác pháp của Mật giáo. Đây là tác phẩm nêu
rõ những cương yếu và là bộ sách nhập môn
để hiểu giáo pháp của Mật giáo.
(xt. Vương Hoằng Nguyện).
MẬT GIÁO MĨ THUẬT
Mĩ thuật đặc biệt của Mật giáo.
Xưa nay, Mật giáo lấy pháp tu của các vị
Bản tôn làm trọng điểm, về mặt tạo tượng
và vẽ tranh y cứ vào nghi quĩ mà có những
qui định đặc thù, cho nên, để thích ứng với
nhu cầu tu pháp mà về phương diện Tôn
tượng, pháp khí, mạn đồ la v.v... đã dùng
mĩ thuật để biểu hiện một cách rất đặc sắc.
Vì chịu ảnh hưởng sự sùng bái đa thần của
Ấn độ giáo nên trong Mật giáo có rất nhiều
loại tượng Phật, tượng các Tôn vị và phần
lớn thuộc về cách tạo hình siêu nhân loại,

như có nhiều mắt, nhiều mặt(3 mặt, 11 mặt),
nhiều tay(4 tay, 6 tay, 42 tay, 1.000 tay), hiện
tướng giận dữ, cầm các loại vũ khí v.v... Ý
nghĩa của các hình tượng này không ngoài
việc tượng trưng cho nhân loại vì muốn đạt
đến cảnh giới tức thân thành Phật, nên người
tu hành ở hiện thế phải hàng phục các ma,
khắc phục các chướng ngại ở nội tâm và ngoại
cảnh mà biểu hiện cảm giác cường lực và
thần bí sâu kín.
Về pháp khí, thông thường có chày kim
cương, chuông kim cương, mâm kim cương,
bánh xe báu, yết ma, lò hương, bình hoa, 6
thứ khí cụ, 4 cây cọc, đồ đựng thức ăn, thùng
chứa nước sạch, lò đốt củi hộ ma v.v... Lấy
Mật giáo Tây tạng(Lạt ma giáo) làm điển
hình, có thể chia làm 6 loại:
1. Dùng để kính lễ: Như ca sa, tràng
hạt, dây lụa...
2. Dùng để tán tụng: Như chuông,
chuông lắc, mõ, não bạt, kèn, trống, ống sáo
(làm bằng xương người), đàn 6 dây v.v...
3. Dùng để cúng dường: Như lư hương,
đế đèn, bát đựng nước, bình, mâm, chậu,
bát, cờ, phan, phướn, chuỗi anh lạc, tràng
hoa, lẵng hoa v.v...
4. Dùng để trì niệm: Như mạn đồ la,
tràng hạt, bạt chiết ra(tức các loại chày kim
cương 1 chĩa, 3 chĩa, 5 chĩa, bằng vàng, bàng gỗ
thơm v.v...), linh chử(1 chĩa, 3 chĩa, 5 chĩa),
giả cát la(tức bánh xe), trống, khánh, mõ gỗ
hình con cá, hồ quán đính v.v...
5. Dùng cho pháp tu Hộ ma: Như
mạn đồ la, lò đốt, Phật hộ thân, phù ấn
bí mật v.v...
6. Dùng để khuyên dạy: Bánh xe ma
ni, ống kì đảo, cờ kì đảo, vách kì đảo, đá kì
đảo v.v...

Trong các loại pháp khí nêu trên, 2 bộ
Mạn đồ la Thai tạng giới và Kim cương giới
là hình thức biểu hiện mĩ thuật đặc hữu của
Mật giáo đầy đủ nhất.
Mạn đồ la (Phạm:Maịđala, Hán dịch:
Đàn, Luân đàn) là bức tranh tượng Phật để
thờ khi tu pháp Mật giáo. Mạn đồ la Thai
MẬT GIÁO CƯƠNG YẾU

M
3086
tạng giới và
Mạn đồ la
Kim cương
giới tượng
trưng 2 thế
giới Lí và
Trí, còn
tượng các vị
tôn nhóm
họp thì
biểu hiện
thế giới
quan luân
viên cụ túc
của Mật
giáo, về
hình thức
thì hoặc
vuông hoặc
tròn. Ở
chính giữa
Mạn đồ la
Thai tạng
giới vẽ
tượng 1 đức
Phậthoặc 1
vị Bồ tát để làm Bản tôn; ở phía trên phía
dưới, 2 bên tả hữu, 4 phương cho đến 4
góc chung quanh vị Bản tôn đều vẽ tượng
1 đức Phật hoặc 1 vị Bồ tát, hình thành 1
đóa hoa sen nhìn xuống, trên đài(gương)
sen ở chính giữa là vị Bản tôn, trên 8 cánh
sen chung quanh đài sen mỗi cánh đều có
tượng của 1 vị tôn, tạo thành viện ở chính
giữa(viện Trung đài bát diệp). Ở phía ngoài

lại vẽ 1 lớp hoặc 2 lớp tượng các vị Bồ tát
hoặc chư thiên hộ pháp tạo thành viện
ngoài.
Mạn đồ la Kim cương giới thì do 9 hội
Mạn đồ la tổ chức thành. Hình bức tranh
lấy đầu trên làm phương Tây, dọc ngang chia
làm 3 ô, ô ở chính giữa là hội Thành thân,
từ đó tính xuống theo thứ tự chiều bên trái
là: hội Tam
muội da,
hội Vi tế,
hội Cúng
dường, hội
Tứ ấn, hội
Nhất ấn,
hội Lí thú,
hội Hàng
tam thế và
hội Hàng
tam thế
tam muội
da. Trong
đó, hình vẽ
của hội Lí
thú thì
hoàn toàn
như bức vẽ
Mạn đồ la
Kim cương
giới được
thu nhỏ
lại, hội
Nhất ấn
thì chỉ do
Đại nhật Như lai ở trong vòng tròn lớn mà
thành, 1 hội chỉ đơn thuần có 1 vị tôn nên
gọi là hội Nhất ấn. Bảy hội còn lại thì hình
thức đại khái giống nhau, đều do vị Chủ

tôn ở chính giữa và 4 đức Phật ở 4 phương
(hoặc các vị Bồ tát, Kim cương),4 Bồ tát Cúng
dường ở 4 góc tạo thành.
Khi vẽ Mạn đồ la phải tuân theo những
phép tắc được qui định trong các kinh và
nghi quĩ. Như vẽ Mạn đồ la Thai tạng giới
thì phải y cứ vào kinh Đại nhật, còn vẽ Mạn
đồ la Kim cương giới thì phải căn cứ vào
kinh Kim cương đính. Trong một bức tranh
có nhiều Phật và Bồ tát hàng hàng lớp lớp
phân bố ra, gọi là Phổ môn mạn đồ la, hoặc
Đô hội mạn đồ la, Phổ môn hội mạn đồ la.
Cũng có những bức Mạn đồ la lấy Phật Dược
MẬT GIÁO MĨ THUẬT
Mạn đồ la Thai tạng giới
Mạn đồ la Thai tạng giới
Mạn đồ la Kim cương giới
Mạn đồ la Kim cương giới

M
3087
sư, Phật A di đà, hoặc bồ tát Quan thế âm
làm trung tâm, hình thức tương đối đơn
giản, thì gọi là Nhất môn mạn đồ la, hoặc
Biệt môn mạn đồ la. Ngoài ra, hành giả tu
Mật giáo, trì tụng các kinh của Hiển giáo
như kinh Pháp hoa, kinh Nhân vương bát
nhã v.v... mà vẽ thành Pháp hoa mạn đồ
la, Nhân vương mạn đồ la thì gọi chung là
Kinh pháp mạn đồ la.
Tóm lại, Mật giáo cho rằng giáo lí của
mình là pháp môn bí mật phát xuất từ cảnh
giới nội chứng của Pháp thân Đại nhật Như
lai, cho nên dùng lưỡng giới Mạn đồ la cụ
thể để biểu hiện. Tức Mạn đồ la Kim cương
giới tượng trưng cho thế giới ngoại hiện,
còn Mạn đồ la Thai tạng giới thì tượng
trưng cho thế giới nội tại. Kết hợp 2 loại
Mạn đồ la này mới thành chân lí. Đem
nhân cáchhóa2 loại Mạn đồ la này thì
Đại nhật Như lai từ lưỡng giới lại diễn hóa
ra các vị tôn của lưỡng giới Mạn đồ la, vì
thế mà thông thường các chùa viện của Mật
giáo đều thờ Đại nhật Như lai ở địa vị Chủ
tôn. Nhưng sức diệu dụng mà Mật giáo
thường giải thích hiển bày là ở 5 vị Đại tôn
Minh vương Giáo lệnh luân thân: Bất động,
Hàng tam thế, Quân đồ lợi, Đại uy đức,
Kim cương dạ xoa
và Ái nhiễm minh
vương, trong đó
Bất động minh
vương là thân
biến hóa của đức
Đại nhật Như lai
(hiện tướng phẫn

nộ), các loại tu
pháp đều lấy vị
tôn này làm trung
tâm.
Về tượng Phật, đặc trưng của sự tạo hình
là ở chỗ màu sắc và hình dáng, cả 2 đều có ý
nghĩa trọng yếu. Mĩ thuật Mật giáo muốn
biểu hiện con người nhờ tu hành mà đạt
đến cảnh giới “tức thân thành Phật”, cho
nên người ta phải khắc phục các chướng ngại
ở bên trong cũng như bên ngoài và vì phải
hàng phục các chướng ngại ấy nên phải dùng
nhiều phương pháp biểu hiện. Chẳng hạn
tạo hình thể hiện hiệu quả 1 cách mạnh mẽ
như: làm nổi bật chức năng của các cảm quan
trong thân thể, hoặc biểu lộ ra ngoài bằng
hình tướng giận dữ, bậm môi, trừng mắt ...
thường thấy ở các tôn tượng. Các vị tôn trong
Mật giáo, ngoài việc thần cách hóatôn
tượng, còn thần cách hóa chim thú. Phương
pháp biểu hiện thần cách hóa, có những
tạo hình đặc thù như: 3 mắt, 11mặt, 8 tay,
6 chân v.v... như Thập nhất diện Quan âm,
Như ý luân Quan âm, Mã đầu Quan âm,
Khổng tước minh
vương và Ngũ đại
tôn minh vương.
Lại tiến thêm
bước nữa bằng
cách xác lập, qui
định những tư
thái, hình tướng,
vật cầm v.v... của
các vị tôn đã được
thần cách hóa mà
đặt ra các nghi
quĩ.
Trong Mật giáo, các bức họa, điêu khắc

và những pháp cụ được biểu hiện đều mang
vẻ thần bí, sâu kín hoặc kì dị làm cho người
ta kinh hãi, đó là đem cái cảm giác vừa sợ
hãi, vừa tôn kính đối với sức thần bí mà
khái niệm hóa, tổ chức hóa để hiển bày cái
hình thái nghệ thuật có phong cách đặc biệt
khác lạ. Do đó, các tác phẩm nghệ thuật của
Mật giáo thường mang tính đả phá những
khuôn phép tạo hình đối xứng cân bằng của
nghệ thuật truyền thống mà biểu hiện cái
khí thế mạnh mẽ khiến người sợ hãi và tràn
đầy lực cảm.
(xt. Mạn Đồ La, Mật Giáo Pháp Khí).
MẬT GIÁO MĨ THUẬT
Minh Vương Bất Động
Quan Âm Mã Đầu

M
3088
MẬT GIÁO NGŨ ĐẠI
Năm đại: Đất, nước, lửa, gió và hư không
trong giáo nghĩa Mật giáo.
Khác với Hiển giáo cho 5 đại là các pháp
hữu vi, vô thường. Mật giáo thì lại chủ trương
5 đại được lập ra từ bản thể của các pháp , là
thân Tam muội da của Như lai. Tam muội
da có nghĩa là “bản thệ”(thệ nguyện xưa),
tiêu biểu, tức 5 đại tiêu biểu cho nội dung
cảnh giới nhiệm mầu tam mật vô tướng và
bản thệ của Pháp thân Như lai.
Thai tạng giới của Mật giáo lấy 5 đại sắc
pháp làm lí pháp thân của Đại nhật Như
lai, chủng tử là (a), (vi), (ra), (hùô),
(khaô), hoặc (a), (va), (ra), (ha),
(kha), tức là chủng tử của 5 đức Phật ở 5
phương, cũng tức là 5 đại được phối hợp với
5 Phật ở 5 phương.
Tôn thắng nghi quĩ do ngài Thiện vô úy
dịch vào đời Đường, theo thứ tự phối hợp 5
đại đất, nước, lửa, gió, hư không với 5
phương Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung
ương, tức là nghĩa Đông nhân Kim cương
giới tu sinh của thủy giác thượng chuyển.
Còn kinh Tú diệu do ngài Bất không
dịch vào đời Đường thì phối hợp không, gió,
lửa, nước, đất với Đông, Tây, Nam, Bắc và
Trung ương, tức là theo nghĩa Trung nhân
Thai tạng giới bản hữu của bản giác hạ
chuyển.
1. Tôn thắng nghi quĩ: Năm đại theo
nghĩa của Tôn thắng nghi quĩ là nương vào
“Đông nhân phát tâm”(phát tâm tu nhân
từ phương Đông):
a) Đất(địa đại), phối hợp với Phật A súc

ở phương Đông, là giai vị phát tâm, tức lấy
tâm bồ đề tu sinh làm Nhân (..), sinh khởi
muôn hạnh đại bi, cũng giống như đất là
cội gốc sinh ra muôn vật; lại vì tâm bồ đề
vững chắc không lay động, giống như đất,
cho nên kí hiệu của Phật A súc là bất động.
Trí đại viên kính gìn giữ tất cả pháp tương
ứng với đất gìn giữ muôn vật; Đất ở phương
Đông biểu thị của sự bắt đầu của tu sinh;
màu vàng là màu không thay đổi, tương ứng
với tính bất biến của tâm bồ đề.
b) Nước(thủy đại): Phối hợp với Phật Di
đà ở phương Tây, là giai vị thành tựu bồ đề;
tự tính thanh tịnh của tâm bồ đề và sự tròn
sáng rốt ráo của Vô lượng quang(Phật Di
đà) giống như tính trong sáng của nước; đức
thuyết pháp đoạn nghi của trí Diệu quán
sát giống như công năng rửa sạch bụi nhơ
của nước; Nước ở phương Tây, tương ứng
với chỗ cuối cùng của sự hành chứng(tu
hành chứng quả); màu trắng tương ứng với
Vô lượng quang(ánh sáng vô lượng).
c) Lửa(hỏa đại): Phối hợp với Phật Bảo
sinh ở phương Nam, là giai vị tu hành; tu
hành thành tựu muôn hạnh, giống như tính
nóng của lửa có công năng nấu chín muôn
vật; trí Bình đẳng tính diệt trừ tất cả sự phân
biệt hư vọng, khiến cho bình đẳng nhất như,
giống như công năng của lửa đốt cháy hết
muôn vật.
d) Gió(phong đại): Phối hợp với Phật Bất
không thành tựu ở phương Bắc, là giai vị
nhập Niết bàn, tức biểu thị trong Niết bàn,
muôn vật hoàn toàn vắng lặng, giống như
gió bão có công năng phá hoại muôn vật;
Gió ở phương Bắc, tương ứng với địa vị cao
tột của Niết bàn; màu đen tương ứng với sự
mầu nhiệm sâu kín của Niết bàn.

MẬT GIÁO NGŨ ĐẠI
Đồ biểu 1:Theo nghĩa của Tôn Thắng Nghi Quĩ
Đông
Đất vàng
A Súc
Phát tâm
Trí đại
viên kính
Tây
Nước trắng
Di Đà
Bồ đề
Trí diệu
quán sát
Nam
Lửa đỏ
Bảo Sinh
Tu hành
Trí bình
đẳng tính
Trung
Hư không xanh
Đại Nhật
Phương tiện
Trí pháp giới
thể tính
Bắc
Gió đen
Bất Không
Niết bàn
Trí thành
sở tác

M
3089
e) Hư không(không đại): Phối với Phật
Đại nhật ở Trung ương, là giai vị phương
tiện cứu cánh; biểu thị đã viên thành 4 đức,
hàm chứa tất cả công đức tự lợi lợi tha, giống
như hư không dung nạp hết thảy muôn vật;
trí pháp giới thể tính của đức Đại nhật, cũng
giống như hư không, rộng lớn vô biên, trùm
khắp pháp giới; Hư không ở Trung ương,
tương ứng với sự trùm khắp pháp giới; màu
xanh tương ứng với sự dung nạp hết thảy
(xem đồ biểu trên).
2. Kinh Tú diệu: Năm đại theo nghĩa
của kinh Tú diệu là nương vào “Trung nhân
phát tâm”(phát tâm tu Nhân từ Trung ương):
a) Đất(địa đại): Phối với Đại nhật Như
lai ở Trung ương, là giai vị phát tâm. Đây là
biểu thị tâm bồ đề vốn có, vững chắc không
lay động, là thể tính bản nguyên của các
pháp, tính ấy giống như mặt đất; cũng như
trí pháp giới thể tính là nguồn gốc của các
pháp; Đất màu vàng, tương ứng với tính bất
biến của tâm bồ đề.
b) Hư không(không đại): Phối hợp với
Phật A súc ở phương Đông, là giai vị tu hành;
tu muôn hạnh đều đầy đủ không thiếu, giống
như hư không hàm chứa muôn vật, cũng
như trí đại viên kính chiếu soi hết thảy. Hư
không ở phương Đông là chỗ bắt đầu của
muôn vật, vì thế nên tương ứng với chỗ bắt
đầu của muôn hạnh; màu xanh hàm chứa
cả 5 màu, cho nên tương ứng với sự hàm
chứa muôn hạnh.
c) Gió(phong đại): Phối với Phật Di đà
ở phương Tây, là quả vị Niết bàn. A di đà,
Hán dịch là Vô lượng quang, biểu thị cho

đức của Niết bàn. Trí diệu quan sát và công
dụng thuyết pháp đoạn nghi sinh tín của
trí này tương ứng với 2 công năng phá hoại
và sinh thành của gió. Đối lại với phương
Đông là chỗ bắt đầu của muôn vật thì
phương Tây là chỗ chung cuộc của muôn
vật, tức là quả Niết bàn. Màu trắng tương
ứng với Vô lượng quang.
d) Lửa(hỏa đại): Phối hợp với Phật Bảo
sinh ở phương Nam, là giai vị thành tựu bồ
đề, vì giai vị này thành tựu muôn hạnh, làm
nở hoa bồ đề, giống như tính nóng của lửa
làm cho muôn vật thành thục, cho nên phối
với phương Nam là màu đỏ.
e) Nước(thủy đại): Phối hợp với Phật
Bất không thành tựu ở phương Bắc, là giai
vị phương tiện cứu cánh; ở giai vị này, dùng
phương tiện lợi tha để thành tựu diệu nghiệp
hóa tha, có năng lực tùy thuận căn cơ để
đoạn trừ mê vọng cho chúng sinh, giống như
nước có công năng rửa sạch bụi nhơ, có hình
vuông hay tròn đều tùy theo vật chứa. Theo
tục Ấn độ, phương Bắc là hướng tốt, cho
nên tương ứng với giai vị cứu cánh; màu
đen là màu chí cực, tương ứng với chỗ chí
cực của giai vị cứu cánh.
[X. phẩm Tất địa xuất hiện trong kinh
Đại nhật Q.3; phẩm A xà lê chân thực trí
trong kinh Đại nhật Q.5]. (xt. Trung Nhân
Phát Tâm, Đông Nhân Phát Tâm, A Tự Ngũ
Chuyển).
MẬT GIÁO PHÁP KHÍ
Những pháp khí của Mật giáo sử dụng
trong các khóa tu trì hoặc trong pháp hội.
Một trong những nét đặc sắc của Phật
giáo Tây tạng là chú trọng về nghi quĩ phiền
tạp và pháp khí đặc định. Về nguồn gốc pháp
khí, chủ yếu là Phật giáo Ấn độ vào thời kì

MẬT GIÁO PHÁP KHÍ
Đồ biểu 2:Theo nghĩa của kinh Tú Diệu
Đông
Hư không xanh
A Súc
Phát tâm
Trí pháp giới
thể tính
Tây
Gió trắng
Di Đà
Phương tiện
Trí thành
sở tác
Nam
Lửa đỏ
Bảo Sinh
Bồ đề
Trí bình
đẳng tính
Trung
Đất vàng
Đại Nhật
Tu hành
Trí đại
viên kính
Bắc
Nước đen
Bất Không
Niết bàn
Trí diệu
quán sát

M
3090
sau cùng đã hấp thụ các pháp khí của Ấn
độ giáo rồi truyền vào Tây tạng, đồng thời
khi đến Tây tạng lại du nhập thêm một số
pháp khí của Bổng giáo truyền thống, cho
nên danh mục rất nhiều. Nay căn cứ vào
những trường hợp sử dụng khác nhau, có
thể chia ra 6 loại:
I. Pháp khí được sử dụng khi lễ kinh:
1. Ca sa: Giống như miếng lụa vuông 1
lớp, quấn quanh mình, để trần vai bên phải,
hình thức tuy khác nhưng về ý nghĩa thì
cũng giống như loại áo của Trung quốc.
2. Quải châu: Xâu
chuỗi gồm 108 hạt, có
nhiều loại như hạt bồ đề,
hạt kim cương, hạt sen,
hạt thủy tinh, hạt chân
châu, hạt san hô, hạt hổ
phách, hạt mã não, hạt
pha lê, hạt vàng xanh,
hạt vàng trắng, hạt cây
mộc hoạn, hạt làm bằng
xương sọ người v.v... tùy
theo mỗi pháp tu mà
được sử dụng.
3. Cáp đạt: Tấm sa(lụa mỏng) hình chữ
nhật có nhiều màu như: Đỏ lợt, vàng, lam,
loại lớn khoảng hơn 3 mét, loại nhỏ khoảng
1,4 mét, hay nhỏ hơn nữa, dùng làm quà
tặng, biếu cho khách, yết kiến Lạt ma, hoặc
trao đổi với bạn bè để tỏ lòng quí kính. Màu
sắc, kích thước phải tùy theo địa vị, giai cấp
khác nhau mà có qui chế nhất định, không
được dùng lẫn lộn.
II. Những pháp khí được sử dụng khi

xưng tán.
1. Chuông: Có đủ các kiểu lớn nhỏ.
2. Đạc: Cái linh lớn có con lắc bằng kim
loại hoặc bằng gỗ.
3. Trống: Có các loại như: Trống lớn,
trống cơm, trống yết(loại nhạc khí của giống
Yết, 1 chi của rợ Hung nô đến ở đất Yết thất,
nên gọi là Yết), trống đồng v.v...
4. Linh: Chuông nhỏ cầm tay.
5. Não bạt: Chập chọe, loại lớn gọi là
Não, loại nhỏ gọi là Bạt.
6. Tất lật: Kèn loa hình dáng giống cái
ống sáo, phát ra âm thanh trầm buồn, vì thế
cũng gọi là Bi lật.
7. Cốt địch: Ống sáo làm bằng xương
người.
8. Lục huyền cầm: Đàn 6 dây.
III. Pháp khí sử dụng khi cúng dường:
1. Lư hương.
2. Đế đèn.
3. Chén đựng nước.
4. Đồ dâng cúng: Bình, mâm, bát, li,
chén v.v...
5. Lá cờ: Hình dáng giống như cờ tiết,
làm bằng lông vũ, đá quí, vàng, lụa v.v...
6. Lá phan: Như loại cờ gió mà những
người đi thuyền thường sử dụng. Có nhiều
cỡ: lớn, nhỏ, dài, ngắn.
7. Lá phướn: Lớn và dài hơn lá phan
nhiều, trên đầu có tàn(cái), thường được
treo trong chính điện.
8. Anh lạc: Vòng trang sức được xâu
bằng những hạt ngọc quí. Đội ở trên đầu
gọi là Anh, đeo ở trên mình gọi là Lạc.
9. Hoa man:
Tràng hoa, dùng
hoa kết thành
vòng tròn hoặc

dây dài.
10. Hoa lung:
Lẵng đựng hoa,
được làm bằng
các chất liệu như:
Vàng, bạc, tre, gỗ v.v...
IV. Pháp khí sử dụng khi trì nghiệm.
1. Mạn đồ la, cũng gọi Đạo tràng, Đàn
thành, Luân đàn, Luân viên cụ túc: Đàn được
sử dụng khi tu trì mật pháp, có nhiều hình
thức như vuông, tròn, 3 góc v.v...
2. Niệm châu, cũng gọi Sổ châu, Phật
châu: Chuỗi tràng hạt nhỏ hơn Quải châu,
MẬT GIÁO PHÁP KHÍ
Chuỗi hạt Kim cương
Lẵng đựng hoa

M
3091
số hạt không cố định, có thể từ 14 đến
1.080 hạt.
3. Kim cương chử: Chày kim cương, có
3 loại: 1 chĩa,
3 chĩa, 5 chĩa,
làm bằng kim
loại quí hoặc
gỗ thơm.
4. Linh chử: Cũng chia làm 3 loại: 1
chĩa, 3 chĩa, 5 chĩa.
5. Luân, cũng gọi Giả cát la: Bánh xe.
6. Cổ: Trống, có 2 thứ trống lớn và trống
nhỏ.
7. Dẫn khánh: Cái kiểng, kiểu giống
kiểng của Trung quốc.
8. Mộc ngư: Mõ bằng gỗ có hình con
cá, cũng giống kiểu mõ của Trung quốc.
9. Quán đính hồ: Bình đựng nước được
dùng khi tu pháp truyền Quán đính cho
đệ tử.
V. Pháp khí được sử dụng khi tu pháp
Hộ ma.
1. Mạn đồ la.
2. Lư: Lò đốt, chia làm 3 loại: Vuông,
tròn, tam giác, được dùng tùy theo pháp tu.
3. Hộ thân Phật: Tượng Phật bằng đồng
đặt trong 1 cái hộp bằng bạc, hoặc đội trên
đầu hoặc đeo ở ngực.
4. Bí mật phù ấn: Lá bùa và ấn, chia
làm 3 hình thức: Vuông, tròn, tam giác, gồm
có các loại: Hộ thân, hộ nhà, bảo hộ đất
nước, đuổi ma quỉ, trừ tai họa, tăng phúc
thọ v.v...
VI. Pháp khí được dùng khi khuyên
dạy.

1. Ma ni luân: Bánh xe có hình dáng
như cái thùng gỗ, ở giữa có cái trục, có thể
xoay vòng, trên khắc câu thần chú Lục tự
Quan âm.
2. Kì đảo đồng: Ống kì đảo, hình thức
giống như Ma ni luân nhưng lớn hơn, được
quay bằng sức gió, sức nước hoặc máy móc.
3. Kì đảo bích: Tấm ván mỏng trên có
khắc câu chú 6 chữ, được treo trên vách.
4. Kì đảo chàng: Lá cờ trên có viết câu
chú 6 chữ, buộc vào cây sào cắm trên nóc
nhà.
5. Kì đảo thạch: Tấm đá trên có khắc
câu chú 6 chữ, đặt ở chân núi hoặc bên cạnh
đường.
MẬT GIÁO SÁM PHÁP
Pháp lễ Phật sám hối được thực hành
trong Mật giáo.
Thai tạng giới tu Cửu phương tiện sám
hối và Kim cương giới tu Ngũ hối sám hối.
I. Cửu Phương Tiện.
Chín pháp nương vào sức phương tiện
như kết ấn, tụng chú để diệt trừ tội lỗi, thành
tựu chân thực. Có thuyết cho rằng 9 pháp
này là những phương tiện được thực hành
trước khi tu pháp. Cửu phương tiện là:
1. Tác lễ phương tiện: Cung kính lễ bái
qui mệnh Tam bảo trong 10 phương và 3
đời quá khứ, hiện tại, vị lai.
2. Xuất tội phương tiện: Sám hối các
tội lỗi đã phạm từ vô thủy đến nay.
3. Qui y phương tiện: Qui y Tam bảo.
4. Thí thân phương tiện: Hành giả dâng
thân mình cúng dường các vị tôn.
5. Phát bồ đề tâm phương tiện: Phát
MẬT GIÁO SÁM PHÁP
Đàn Thành
Chày Kim cương 5 chĩa

M
3092
tâm bồ đề và sinh khởi tâm đại bi làm lợi
ích chúng sinh.
6. Tùy hỉ phương tiện: Thấy chư Phật,
Bồ tát, Nhị thừa và chúng sinh tu phúc trí
thiện căn, hành giả đều tùy hỉ.
7. Khuyến thỉnh phương tiện: Tức
thỉnh chư Phật, Bồ tát trụ lâu nơi đời và
thường chuyển pháp luân.
8. Phụng thỉnh pháp thân phương tiện:
Khiến chúng sinh an trụ nơi Pháp thân.
9. Hồi hướng phương tiện:Hành giả
đem phúc đức thiện cănmà mình đã tu được,
hồi hướng cho tất cả chúng sinh.
Cửu phương tiện biểu thị ý nghĩa hành
giả chuyển 9 thức mà hiển bày pháp nội
chứng của 9 vị tôn ở Trung đài Bát diệp,
hoặc biểu thị ý nghĩa Tam tam bình đẳng.
Có thuyết cho rằng Thai tạng giới là
Nhân mạn đồ la, cho nên căn cứ vào 9 thức
của Nhân vị ( ) mà lập 9 phương tiện;
hoặc cho rằng Thai tạng giới được kiến lập
từ Tam bộ, cho nên dựa theo ý nghĩa Tam
tam bình đẳng mà lập Cửu phương tiện.
II. Ngũ Hối.
Nêu lên những hạnh nguyện chung của
tất cả Phật, Bồ tát để biểu thị ý thú lễ bái
sám hối. Mà hạnh nguyện của chư Phật. Bồ
tát thì không ngoài 10 Đại nguyện của bồ
tát Phổ hiền, Ngũ hối và 10 đại nguyện tuy
khác nhau nhưng pháp thể thì chỉ là một, vì
thế Ngũ hối cũng được gọi là Phổ hiền hạnh
nguyện. Ngũ hối là:
1. Chí tâm qui mệnh: Với 3 nghiệp
thanh tịnh, thành tâm lễ kính qui mệnh
Tam bảo.

2. Chí tâm sám hối: Dốc lòng sám hối
những tội nghiệp đã tạo ra ở đời quá khứ.
3. Chí tâm tùy hỉ: Thấy chư Phật, Bồ
tát, Nhị thừa và tất cả hữu tình tu tập phúc
đức thiện căn và trí tuệ, hành giả đều dốc
lòng tùy hỉ.
4. Chí tâm khuyến thỉnh: Một lòng
khuyến thỉnh chư Phật hiện tại trong 10
phương, thường trụ ở thế gian, không bỏ
nguyện đại bi, mãi mãi chuyển pháp luân
làm lợi ích cho chúng sinh.
5. Chí tâm hồi hướng: Đem tất cả những
công đức đã thành tựu được như: Công đức
không mất 4 pháp nêu trên, không thoái
chuyển tâm bồ đề, thường tu học theo chư
Phật, thường sinh vào các chủng tộc cao quí,
được 4 biện tài, 6 thần thông, 10 tự tại và
các cảnh giới thiền định v.v... dốc lòng hồi
hướng đến Vô lượng bồ đề.
Có thuyết cho rằng Kim cương giới là
Quả mạn đồ la, cho nên biểu thị 5 trí của
Quả vị ( ); hoặc cho rằng vì Kim cương
giới được cấu thành từ 5 bộ cho nên lập
Ngũ hối.
[X. kinh Đại nhật Q.7; kinh Yếu lược
niệm tụng; kinh Nhất thiết Như lai chân
thực nhiếp Đại thừa hiện chứng đại giáo
vương Q.thượng, hạ; Liên hoa bộ tâm nghi
quĩ, Như ý luân nghi quĩ].
MẬT GIÁO TAM TAM MUỘI MÔN
Ba môn giải thoát của Mật giáo, cũng
tức là pháp quán tưởng mà hành giả thực
hiện vào các giai đoạn đầu, giữa và cuối
pháp tu .
Tam tam muội là Tam ma địa của chữ
“Hồng”, chữ Hồng này có 3 đức giải thoát.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 9, thì
chân ngôn lấy chữ “Hồng” ( , hùô) cuối

cùng làm thể, đầy đủ 3 môn giải thoát bí
mật. Nghĩa là trên chữ có cái chấm
Không (.), tức là nghĩa Đại không, là Không
giải thoát môn; bản thể là chữ (ha), vì
lìa nhân duyên nên là Vô tướng giải thoát
môn; dưới có chữ (ù) với chấm tam muội,
vì vốn chẳng sinh nên là Vô tác giải thoát.
Ba môn này, tất cả các chướng ngại đều
không thể xâm nhập được.
Cứ theo Bí tạng kí sao quyển 4, ở giai
đoạn đầu của pháp tu, thực hành pháp quán
MẬT GIÁO TAM TAM MUỘI MÔN

M
3093
Tam muội này; cuối cùng, khi tu pháp đã
xong cũng lại thực hành pháp quán này. Cái
chấm Không biểu thị cho tâm thái xa lìa
Hữu và Không, quán các pháp bình đẳng,
không nguyện dứt sống chết, mong chứng
được Niết bàn, cho nên đạt đến Không giải
thoát môn. Bản thể chữHabiểu thị vô
tướng, tức là nghĩa Không cũng Không, đoạn
trừ chấp trước về Không. Chữ Ùnghĩa là
vốn không sinh, cho nên chẳng cầu mong
điều gì, tức là Vô tác giải thoát môn.
Đối với việc kiến lập Tam tam muội,
Hiển giáo thường nói theo việc quán xét ngăn
dứt tình chấp, còn Mật giáo thì nói theo
nghĩa sâu kín về mặt biểu đức; hoặc cho rằng
Không, Vô tướng là ngăn dứt tình chấp, Vô
nguyện là biểu đức. Nếu nói theo nghĩa biểu
đức, thì Không nghĩa là tất cả các pháp dung
thông vô ngại; Vô tướng nghĩa là muôn đức
tròn đầy vô tận; Vô nguyện nghĩa là hành
giả xưa nay vốn có đầy đủ công đức của Mạn
đồ la Kim cương bộ và Thai tạng bộ, cho
nên không còn cầu mong điều gì.
[X. Bí tạng kí Q.đầu]. (xt. Tam Tam
Muội).
MẬT GIÁO TỨ BA LA DI
Bốn giới nặng mà hành giả Mật giáo phải
giữ gìn.
Thông thường, trong giới Tỉ khưu có 4
tội Ba la di: Giết hại, trộm cắp, dâm dục và
nói dối, nhưng Mật giáo thì căn cứ vào Phật
tính tam muội da giới mà lập riêng 4 trọng
cấm là:
1. Bất xả chính pháp giới: Tất cả Thánh
giáo của Như lai đều phải tu tập, không được

xả bỏ.
2. Bất xả li bồ đề tâm giới: Tâm bồ đề
là tiêu biểu cho muôn hạnh Bồ tát, nếu xả
bỏ thì muôn hạnh không có chỗ nương, cho
nên không được xa lìa tâm bồ đề.
3. Bất ưng khan lận pháp giới: Không
được bỏn sẻn pháp, vì chính pháp là di sản
của bậc Đại thánh truyền lại, nếu Bồ tát bỏn
sẻn không bố thí pháp thì cũng đồng với tội
ăn trộm tài vật của Tam bảo.
4. Nhiêu ích hành giới: Phải làm tất cả
những việc lợi ích, nhiếp hóa chúng sinh
làm nhân duyên vào đạo.
Đại nhật kinh sớ quyển 17 (Đại 39, 757
trung), nói: “Không bỏ Tam bảo, cũng không
xa lìa tâm bồ đề, đó là 4 trọng cấm chân
thực của Bồ tát”.
Vì không bỏ Tam bảo là 3, cộng với
không xa lìa tâm bồ đề là 4 Ba la di. Nếu
phạm 4 giới này thì mất mệnh căn của Chân
ngôn thừa, hệt như mất đầu. Vì đã dứt mất
cội gốc của nghiệp thiện thì tất cả công đức
không nảy sinh được, nên mọi sự tu hành
đều không có kết quả.
Khi cử hành lễ quán đính, ở đàn giới
tam muội da, vị A xà lê truyền trao 4 giới
trọng này. Bài kệ nói về 4 giới trọng này
trong phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật gọi là
Tam muội da kệ; cũng kinh Đại nhật, phẩm
Học xứ thì gọi là Tứ chủng căn bản tội.
Còn Đại nhật kinh sớ quyển 9 thì gọi là
Tứ ba la di.
(xt. Tứ Chủng Trọng Cấm).
MẬT GIÁO TỨ VÔ LƯỢNG QUÁN
Cũng gọi Mật giáo tứ vô lượng tâm quán.
Chỉ cho pháp quán tưởng 4 tâm từ, bi,
hỉ, xả của đức Phật mà hành giả Mật giáo tu
tập.

Theo kinh Thiên thủ thiên nhãn nghi
quĩ quyển thượng chép:
1. Từ vô lượng quán: Tam ma địa của
Bồ tát Phổ Hiền ở phương đông. Hành giả ở
trong định Từ vô lượng, với tâm thanh tịnh,
ân cần quán xét tất cả hữu tình khắp trong
tứ sinh lục đạo đều đầy đủ 6 đại, 4 mạn của
Như lai và 3 kim cương thân, khẩu, ý. Rồi
khởi niệm đại từ tu công đức của Tam mật,
MẬT GIÁO TỨ VÔ LƯỢNG QUÁN

M
3094
khiến hết thảy hữu tình cũng được giống
hệt như bồ tát Phổ hiền. Quán như thế xong
liền tụng chân ngôn Đại từ tam ma địa: Án
(oô,qui mệnh) ma ha muội đát la dạ (mahàmàitraya,
đại từ) sa phả la (sphara,phổ
biến), nghĩa là làm cho tâm đại từ trùm khắp
tất cả.
2. Bi vô lượng quán: Tam ma địa của
bồ tát Hư không tạng ở phương nam. Hành
giả ở trong định Bi vô lượng, với tâm thương
xót, quán xét tất cả hữu tình khắp trong tứ
sinh lục đạo, đang chìm đắm trong biển khổ
sinh tử, chẳng ngộ tự tâm, vọng khởi phân
biệt, sinh ra các thứ phiền não, do đó không
đạt được chân như bình đẳng, có hằng sa
công đức vượt qua hư không, vì thế nguyện
làm cho hết thảy hữu tình cũng được giống
hệt như bồ tát Hư không tạng. Quán như
thế rồi tụng chân ngôn Đại bi tam ma địa:
Án (oô, qui mệnh) ma ha ca lỗ noa dạ
(mahà-kàroịaya,đại bi) sa phả la (sphara,
phổ biến), nghĩa là làm cho tâm đại bi trùm
khắp tất cả.
3. Hỉ vô lượng quán: Tam ma địa của
bồ tát Quán tự tại ở phương tây. Hành giả ở
trong định Đại hỉ vô lượng, với tâm thanh
tịnh, quán xét tất cả chúng sinh khắp trong
tứ sinh lục đạo, xưa nay vốn thanh tịnh,
giống như hoa sen không nhuốm bùn nhơ,
tự tính trong sạch, nên nguyện dùng sức công
đức tu Tam mật của mình làm cho hết thảy
hữu tình được giống hệt bồ tát Quán tự tại.
Quán như thế rồi tụng chân ngôn Đại hỉ
tam ma địa: Án (oô,qui mệnh) truật đà bát
la mô na (zuddha pramàda,hỉ vô lượng) sa

phả la (sphara,phổ biến), nghĩa là làm cho
tâm Đại hỉ trùm khắp tất cả.
4. Xả vô lượng quán: Tam ma địa của
bồ tát Hư không khố ở phương bắc. Hành
giả ở trong định Xả vô lượng, với tâm bình
đẳng, quán xét hết thảy hữu tình khắp trong
tứ sinh lục đạo, đều lìa ngã, ngã sở, đối với
pháp bình đẳng tâm vốn chẳng sinh, nên
nguyện dùng công đức tu Tam mật của mình
khiến cho hết thảy chúng sinh đều được
giống như bồ tát Hư không khố. Quán như
thế rồi tụng chân ngôn Xả vô lượng tam ma
địa: Án (oô,qui mệnh) ma hộ bế khất sái
(mahopekwa,xả li) sa phả la (sphara,phổ
biến), nghĩa là làm cho tâm Xả vô lượng bao
trùm khắp tất cả.
[X. Bí tạng kí Q.đầu].
MẬT HẠNH
Hộ trì giới hạnh một cách tinh vi, tức là
có thể giữ gìn đầy đủ 3 nghìn uy nghi và 8
vạn tế hạnh không thiếu sót.
Ngài La hầu la đã nhờ giữ gìn giới luật
một cách kiên cố mà trở thành người giữ
mật hạnh bậc nhất trong hàng đệ tử của
đức Phật.
Nhưng theo tông Thiên thai thì mật
hạnh của Đại thừa và Tiểu thừa có khác
nhau. Giữ gìn giới luật một cách tinh vi là
mật hạnh Tiểu thừa, theo kinh Pháp hoa,
ngài La hầu la vốn là 1 vị Bồ tát pháp thân,
an trụ trong diệu giới viên đốn, nhưng nay
thị hiện thân Thanh văn, giữ gìn giới thô
của Tiểu thừa mà ẩn kín giới viên đốn vi
diệu của bản địa, cho nên gọi là Mật hạnh.
[X. phẩm Thụ học vô học nhân kí trong
kinh Pháp hoa Q.4; Pháp hoa huyền nghĩa
thích tiêm Q.8].
MẬT HẠNH NHẪN THIỀN SƯ NGỮ LỤC

Gọi đủ: Hành châu khai phong Mật hạnh
nhẫn thiền sư ngữ lục.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Mật hạnh
Tịch nhẫn soạn vào đời Minh, ngài Minh
quảng biên tập, ấn hành vào khoảng năm
Khang hi (1662-1722) đời Thanh.
Nội dung: Quyển 1 là Thướng đường
ngữ. Quyển 2 gồm các mục Pháp ngữ, cơ
duyên có liên quan đến Thướng đường ngữ,
MẬT HẠNH NHẪN THIỀN SƯ NGỮ LỤC

M
3095
Chức sự bảng, An thiền bảng. Quyển 3 thu
chép các bài tụng cổ, thi kệ, tán...
MẬT HIÊU
.....
I. Mật Hiệu.
Danh từ ẩn chứa chân nghĩa sâu xa
không thể qua hình dạng văn tự mà có thể
hiểu thấu được. Như ví dụ núi có nghĩa là
tâm bồ đề thanh tịnh không động chuyển,
hoặc ví dụ đất có nghĩa chọc thủng vô minh
trụ địa và trừ bỏ sự nhơ nhớp của tâm vọng
tưởng. Ý nghĩa sâu xa trong 2 thí dụ này,
những người tầm thường không thể theo
mặt chữ để suy lường mà biết được, cho
nên gọi là Mật hiệu. Lại như câu nói: “Hãy
giết hết hữu tình trong 3 cõi”. Theo ý nghĩa
sâu xa ẩn chứa trong câu nói ấy là phải diệt
trừ hết hoặc nghiệp làm nhân cho sinh tử
trong 3 cõi.
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 620
hạ) nói: “Pháp môn mạn đồ la này cũng lại
như thế, Như lai dùng các nhân duyên sự
tướng của thế gian ví dụ cho pháp giới chẳng
thể nghĩ bàn để dẫn dắt các căn cơ. Nếu
nhận ra điều này thì có thể tin hiểu được
Phổ môn, dũng mãnh tiến tu, được Tam
mật gia hộ. Khi nguồn tâm đã sáng, mới biết
tất cả danh ngôn đều là Mật hiệu của Như
lai, những người thường tình không thể biết
được. Như nói trì tụng 3 tháng, cho đến
phương tiện 3 chuyển trong tính thanh tịnh
viên minh, há có thể hiểu là 9 tuần thôi sao?
Lại như Phật Bảo chàng ở phương đông, là
nghĩa mới phát tâm bồ đề, há chỉ hiểu là 4
phương được sao?”

II. Mật Hiệu.
Cũng gọi Kim cương danh, Quán đính
hội.
Danh hiệu Kim cương mà Phật và Bồ tát
thuộc Mật bộ đều có. Như Đại nhật Như lai
mật hiệu là Biến chiếu kim cưong, Minh
vương Ô xu sa ma mật hiệu là Hỏa đầu kim
cương, đức Phật A di đà mật hiệu Thanh
tịnh kim cương. Ngoài ra, khi hành giả Mật
giáo nhận lãnh pháp Quán đính cũng được
gọi bằng mật hiệu này.
III. Mật Hiệu.
Tên khác của chân ngôn Mật giáo.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1]. (xt. Chân Ngôn).
MẬT LẶC ĐẠI SƯ TOÀN TẬP
Gọi đủ: Mật lặc nhật ba đại sư toàn tập.
Tác phẩm, do ngài Mật lặc nhật ba, người
Tây tạng soạn, cư sĩ Trương trừng cơ dịch
vào thời Dân quốc, Trung quốc, nhà xuất
bản Tuệ cự ấn hành.
Nội dung sách này có 2 phần: “Mật lặc
nhật ba tôn giả truyện” và “Mật lặc đại sư
thập vạn ca tập”. Về phần trước, họ Trương
chỉ dựa vào nguyên bản Tây tạng mà biên
dịch, có rất nhiều chỗ lược bớt, còn phần
sau thì tuyệt đại bộ phận được dịch từng
câu theo nguyên văn.
Ngài Mật lặc nhật ba là người đại biểu
cho nền Phật pháp thực tiễn, đồng thời cũng
là 1 nhà thơ lớn của Phật giáo Tây tạng. Sách
này tuy chưa thu tập được toàn bộ tư liệu
hoằng pháp của ngài Mật lặc, nhưng trên
đại thể, có thể được xem là tác phẩm chủ
yếu đại biểu cho tư tưởng và sự hành trì
Phật pháp của ngài.
MẬT LẶC NHẬT BA (1038 ?-1122)
Tạng: Mi-la-ras-pa.
Cao tăng Tây tạng, người ởKya-ía-tsa

gần Népal, là đệ tử chính truyền của ngài
Mã nhĩ ba (Tạng:Mar pa), tổ khai sáng
phái Ca nhĩ cư.
Sư mồ côi cha từ năm 7 tuổi, vì hận chú
và cô chiếm đoạt gia sản nên sư học phép
chú thuật giết người và làm mưa đá, do đó
đã gây nên nhiều nghiệp ác. Về sau, sinh
tâm hối hận, sư theo chính pháp tu tập thiện
MẬT LẶC NHẬT BA

M
3096
nghiệp. Để
giúp sư tiêu
trừ tội
chướng, ngài
Mã nhĩ ba
dạy sư tu tập
nhiều pháp tu
khổ hạnh của
Đại Tiểu
thừa; sau khi
diệt trừ ác
nghiệp, sư
được thụ quán đính và khẩu quyết tu trì. Sư
nổi tiếng về khổ hạnh và giỏi ca vịnh. Vì sư
thường đi nhiều nơi giáo hóa làm lợi ích
chúng sinh nên được tôn xưng là Mật lặc
tôn giả. Giáo lí do sư truyền lại rất gần chủ
nghĩa thần bí. Sư có rất nhiều đệ tử, trong
đó có 25 người được đại thành tựu và người
tập đại thành học thuyết của sư là Đạt bảo
cáp giải (Tạng: Dwag-po lha-rje, 1077-1152).
Sư có các tác phẩm: Bồ đề đạo thứ đệ
tùy phá tông trang nghiêm kinh, Thập vạn
ca tập.
MẬT LÂM SƠN BỘ
...........
Phạm:Waịđagàrikà.
Hán âm: Sa na lợi ca, Sơn đà già lê kha.
Cũng gọi Mật lâm trụ bộ, Mật sơn trụ
bộ, Nhận sơn bộ, Lục thành bộ.
Một chi phái chia ra từ Độc tử bộ thuộc
Thượng tọa bộ, được hình thành vào khoảng
300 năm sau đức Phật nhập diệt, là 1 trong
20 bộ phái Tiểu thừa.
Dị bộ tông luân luận thuật kí (Vạn tục

83, 220 thượng), nói: “Mật lâm sơn là vùng
rừng núi, cây cối um tùm rậm rạp, vì chủ bộ
của phái này ở tại đây nên lấy tên là Mật
lâm sơn bộ. Kinh Văn thù vấn thì gọi bộ
này là Nhận sơn bộ”.
Giáo nghĩa của bộ phái này đại khái cũng
giống với giáo nghĩa của Độc tử bộ, nhưng
nguyên nhân dẫn đến việc phân phái là vi
bất đồng quan điểm về bài tụng:
“Dĩ giải thoát cánh đọa
Đọa do tham phục hoàn
Hoạch an hỉ sở lạc
Tùy lạc hành chí lạc”.
Phái này chủ trương có 6 loại Vô học:
Thoái pháp, Tư pháp, Hộ pháp, An trụ,
Kham đạt và Bất động. Và cho rằng Dĩ giải
thoát(đã giải thoát) là Tư pháp, cánh đọa
(lại bị đọa) là Thoái pháp; Đọa do tham(đọa
là tại vì tham) ở câu thứ 2 là Hộ pháp, phục
hoàn(trở lại) là An trụ; câu thứ 3 là Kham
đạt và câu thứ 4 là Bất động.
[X. kinh Xá lợi phất vấn; Bộ chấp dị luận;
Thập bát bộ luận]. (xt. Bộ Phái Phật Giáo,
Độc Tử Bộ).
MẬT LẬP
Đối lại: Hiển lập.
Nghi thức pháp hội được tổ chức y theo
pháp thức thuần túy của Mật giáo. Hiển lập
nghĩa là đem nghi thức của Hiển giáo mà
dùng cho Mật giáo. Còn pháp hội đặc hữu
của Mật giáo thì gọi là Mật lập.
MẬT NGHĨA
.....
Nghĩa lí sâu xa kín nhiệm.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19,
106 trung) nói: “Kính vâng lời đức Từ
nghiêm, mong cầu mật nghĩa. Lúc ấy, đức
Như lai liền trải tọa cụ ngồi yên, rồi giảng

nói cho thính chúng trong hội nghe về nghĩa
lí sâu xa kín nhiệm”.
MẬT NGHIÊM HẢI HỘI
Tịnh độ của chư Phật được trang
nghiêm bằng tam mật thân, khẩu, ý. Hải
hội, ví dụ thính chúng trong pháp hội nhiều
như nước biển.
MẬT NGHIÊM HẢI HỘI
Mật Lặc Nhật Ba

M
3097
Đại nhật kinh sớ quyển 3 (Đại 39, 608
trung) nói: “Nhờ phương tiện tam mật mà
tự tâm lắng trong, cho nên Mật nghiêm
hải hội của chư Phật thảy đều hiển hiện
trong đó”.
MẬT NGHIÊM HOA TẠNG
Từ chỉ chung cho cõi nước Mật nghiêm
được nói trong kinh Mật nghiêm và thế
giới Hoa tạng được nói trong kinh Hoa
nghiêm; tức chỉ cho các cõi Phật trang
nghiêm thanh tịnh.
Kinh Du kì quyển thượng (Đại 18, 254
thượng) nói: “Chỉ có cõi Phật này là Mật
nghiêm hoa tạng được cấu tạo thành bởi tự
tính kim cương thanh tịnh”.
(xt. Mật Nghiêm Tịnh Độ).
MẬT NGHIÊM KINH
........
Gọi đủ: Đại thừa Mật nghiêm kinh
(Phạm:Ghana-vyùha-sùtra).
Kinh, 3 quyển, do ngài Nhật chiếu (Địa
bà ha la) dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 16.
Nội dung kinh nhằm nói rõ tất cả pháp
đều do tâm thức biến hiện. Toàn kinh chia
làm 8 phẩm: Mật nghiêm hội, Diệu thân
sinh, Thai sinh, Hiển thị tự tác, Phân biệt
quán hạnh, A lại da kiến lập, Tự thức cảnh
giới, A lại da vi mật.
Trước hết, nói về việc đức Phật ra khỏi 3
cõi, trụ ở nước Mật nghiêm(Tịnh độ của Đại
nhật Như lai), theo lời thỉnh cầu của 2 vị Bồ
tát là Như thực kiến và Kim cương tạng,
đức Phật tuyên nói pháp yếu, chỉ bày lí Như
lai tạng bất sinh bất diệt; kế đến, bồ tát Kim

cương tạng nói cho các Bồ tát trong pháp
hội nghe về công năng của thức A lại da
biến hiện ra các pháp nhiễm tịnh, làm chỗ
nương cho các pháp, lại vì thức này duyên
theo mê ngộ mà có phàm thánh khác nhau.
Kinh này cũng thuyết minh về các nghĩa của
5 pháp, 8 thức, 3 tính, nhị vô ngã, 2 phần
nhiễm và tịnh của thức A lại da, lại dùng
biển để ví dụ cho thức A lại da, dùng gió ví
dụ cảnh giới... cho đến thuyết 8 thức, 9
thức v.v...đại khái đều tương đồng với kinh
Lăng già đã nói. Kinh này giống với kinh
Hậu nghiêm, nhưng kinh này nói về thức
thứ 9, còn kinh Hậu nghiêm thì nói về Ngũ
tính các biệt.
Ngoài ra, kinh này còn có bản dịch của
ngài Bất không, dịch vào đời Đường và cũng
thu vào Đại chính tạng tập 16, nhưng ít được
lưu hành. Còn bản dịch Tây tạng gồm 4
quyển 9 phẩm, nội dung có hơi khác với
bản Hán.
Về chú sớ của kinh này thì có bộ Mật
nghiêm kinh sớ của ngài Pháp tạng.
[X. Đại chu san định chúng kinh mục
lục Q.1; Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.3,4].
MẬT NGHIÊM KINH SỚ
...........
Cũng gọi Đại thừa Mật nghiêm kinh sớ.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Pháp tạng
(643-712) soạn, được thu vào Đại chính tạng
tập 34. Hiện quyển 1 đã bị thất lạc.
Đây là sách chú thích bộ kinh Đại thừa
mật nghiêm do ngài Địa bà ha la dịch. Đối
với các phẩm trong kinh Mật nghiêm, tác
giả đã phân chia tỉ mỉ từng khoa và giải thích
rõ ràng. Nhưng vì quyển đầu đã bị thất lạc,
cho nên khó hiểu rõ được chỉ thú của bộ sớ

này và cũng khó đoán định được giá trị chính
xác của tác phẩm.
MẬT NGHIÊM TỊNH ĐỘ
...........
Cũng gọi Mật nghiêm quốc, Mật nghiêm
Phật độ, Mật nghiêm Phật quốc, Mật nghiêm
thế giới, Mật nghiêm đạo tràng.
Chỉ cho cõi Tịnh độ Chân như pháp tính
MẬT NGHIÊM TỊNH ĐỘ

M
3098
tự thụ dụng được trang nghiêm bằng tam
mật thân, khẩu, ý, là nơi y chỉ của Như lai.
Tịnh độ này là quả viên mãn do tu mà
đạt được, xa lìa các tội lỗi, có đầy đủ trí tuệ,
thần thông và cũng là nơi nương tựa của
người tu quán hạnh. Tịnh độ này lấy thức
vô cấu nhiễm Như lai tạng làm thể, Mật
giáo đặc biệt chỉ cho Tịnh độ của Pháp thân
Đại nhật Như lai; bởi vì, nếu phối hợp 9
thức với Ngũ Phật, thì thức vô cấu Am ma
la thứ 9 tương đương với Đại nhật Như lai,
cho nên lấy thức vô cấu là Tịnh độ của thể
tính làm trụ xứ của đức Đại nhật Như lai.
Tịnh độ này còn là chỗ y chỉ của pháp thân
2 bộ Kim cương giới và Thai tạng giới nói
trong kinh Mật nghiêm, cũng tương đương
với thế giới Hoa tạng nói trong kinh Hoa
nghiêm và thế giới Cực lạc nói trong pháp
môn Tịnh độ.
[X. phẩm Hiển thị tự tính trong kinh
Đại thừa mật nghiêm Q.trung; luận Phát bồ
đề tâm; Mật nghiêm tịnh độ lược quán; Mật
nghiêm kinh sớ (Pháp tạng) Q.3; Đại nhật
kinh sớ Q.3].
MẬT NGỮ
.....
I. Mật Ngữ.
Chỉ cho ngôn ngữ và giáo chỉ của đức
Phật có ẩn chứa chân nghĩa bí mật. Ví dụ
như câu “Như lai đã vào Niết bàn” là lời nói
ẩn chứa ý nghĩa Như lai thường trụ.
II. Mật Ngữ.
Chỉ cho chân ngôn đà la ni của Mật giáo.
[X. Bí tạng kí Q.đầu]. (xt. Đà La Ni, Chân
Ngôn).

MẬT NGƯU CUNG
Phạm:Bfiwa.
Hán âm: Tì lê sa.
Cũng gọi Ngưu mật cung, Kim ngưu
cung, Ngưu cung.
Cung ở phía đông viện Ngoài trên Hiện
đồ mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo,1 trong
12 cung, tương đương với vị trí của mặt trời
vào tháng 4 trong đường Hoàng đạo.
Kinh Tú diệu quyển thượng (Đại 21, 387
hạ) nói: “Sao Mão thứ 10, 3 chân, sao Tất 4
chân, sao Tuy 2 chân, là vị trí của Thái bạch;
hình vị thần này giống như con bò, vì thế
được gọi là Ngưu cung”.
Trong các Mạn đồ la, hình tượng của
cung này đều được vẽ hình con bò đực đang
nằm.
MẬT NHÂN
.....
I. Mật Nhân.
Nhân hạnh để đạt đến Bí mật tạng(tức
là quả đức liễu nghĩa mà Như lai đã chứng
ngộ được).
Lăng nghiêm kinh sớ quyển 8 phần 2
(Đại 39, 933 thượng) nói: “Người đã đạt
đến quả vị trong 3 đời vào Bí mật tạng, lấy
đó làm Nhân, là Mật nhân vậy. Hơn nữa,
đại định này đủ tất cả hạnh, chẳng phải
chỗ mà hàng phàm phu và Tiểu thừa có
thể biết được, cho nên gọi là Mật. Mật tức
là Nhân vậy”.
[X. bài Tựa kinh Thủ lăng nghiêm; kinh
Đại nhật Q.5].
II. Mật nhân.
Chỉ cho bản địa của Phật và Bồ tát.
Lăng nghiêm kinh sớ quyển 6 phần 2
(Đại 39, 914 hạ) nói: “Việc mà bậc Thánh
chí chân làm lợi ích cho chúng sinh, rốt cuộc

không thể suy lường được; đó là cái nhân
chính của bậc Thánh, chỉ có Ngài chứng biết,
cho nên gọi là Mật nhân”.
[X. kinh Thủ lăng nghiêm Q.6].
MẬT PHÓ
.....
Cũng gọi Mật thụ, Mật phụ, Mật truyền.
Bậc thầy đích thân truyền trao Phật pháp
MẬT PHÓ

M
3099
cho đệ tử một cách kín đáo. Cũng tức là
phương thức “dùng tâm truyền tâm” của
Thiền tông.
Khi người tu học tỏ ngộ được mày mặt
thật xưa nay của chính mình và được thầy
chứng minh, ấn khả thì gọi là Mật truyền
mật phó.
Thụy châu Động sơn Lương giới thiền
sư ngữ lục bảo kính tam muội (Đại 47, 525
hạ) nói: “Pháp ấy như thế, Phật tổ mật phó
(kín đáo trao cho), nay ông đã được, phải khéo
giữ gìn”.
[X. Viên ngộ tâm yếu].
MẬT SƯ BẠCH THỐ
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cuộc đối
thoại giữa Thiền sư Mật sư(Thần sơn Tăng
mật) và Tổ của tông Tào động là Thiền sư
Động sơn Lương giới.
Tắc 56 trong Thung dung lục quyển 4
(Đại 48, 262 hạ) chép: “Một hôm, Mật sư
bá đang đi với ngài Động sơn, chợt thấy 1
con thỏ trắng(bạch thố) chạy qua trước mặt,
Mật sư nói: “Tài thật!
Ngài Động sơn hỏi: Sư hiểu thế nào?
Mật sư bá đáp: Như kẻ nghèo hèn được
làm quan to.
Ngài Động sơn bảo: Đã già đời rồi mà
còn nói năng như vậy à!
Mật sư bá lại hỏi: Vậy còn ông thì hiểu
thế nào?
Ngài Động sơn đáp: Bao đời quyền quí,
bây giờ nổi trôi!”.
MẬT TẠI NHỮ BIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.

Pháp do Phật và Tổ truyền đều chẳng
phải là bí mật mà bí mật chính ở nơi thân
mình.
Tắc 23 trong Vô môn quan (Đại 48, 296
thượng) nói: “Nếu ông chiếu rọi trở lại mặt
mũi của chính mình, thì bí mật ở liền ngay
bên ông”.
MẬT TẠNG
.....
I. Mật Tạng.
Chỉ cho giáo pháp bí mật, tức là giáo
pháp trực tiếp hiển bày các pháp vốn tự
nhiên như thế(Pháp nhĩ tự nhiên); giáo pháp
này vượt ngoài giáo pháp do Phật nhục thân
(sinh thân Phật) tuyên thuyết. Giáo pháp này
chỉ có Phật pháp thân với Phật pháp thân
mới hiểu được, nên gọi là Mật tạng.
II. Mật Tạng.
Chỉ cho 3 tạng Kinh, Luật, Luận của Mật
giáo.
MẬT TẠNG KHAI THIỀN SƯ DI CẢO
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Mật tạng
Đạo khai soạn vào đời Minh. Nội dung:
-Quyển thượng gồm 50 thiên: Thướng
từ Thánh hoàng thái hậu, Mộ khắc Đại tạng
văn, Khắc Đại tạng nguyện văn v.v...
-Quyển hạ gồm 64 thiên: Thướng bản
sư hòa thượng, Dữ Từ hải quán cư sĩ v.v...
MẬT THÀNH BIÊT ÍCH
...........
Cũng gọi Minh thành biệt ích.
Tiếng dùng nói về “Lợi ích của sự đào
thải” trong thời Bát nhã thuộc 5 thời do Tổ
thứ 9 của tông Thiên thai là ngài Trạm nhiên
đặt ra.
Nghĩa là ở thời Bát nhã có sự dung thông
giữa pháp môn Đại thừa và Tiểu thừa, tuy
tự thân hành giả không biết, mà người khác

cũng không hay, nhưng trong sự âm thầm
kín nhiệm ấy đã có những căn cơ thành thục
để nhập vào giáo pháp chân thực, thậm chí
thành tựu ngang bằng với Biệt giáo.
Về nghĩa “Mật thành biệt ích”, trong Tứ
MẬT THÀNH BIÊT ÍCH

M
3100
giáo nghi tập chú bán tự đàm quyển 1, ngài
Si không, người Nhật bản, giải thích rằng
“Mật” nghĩa là âm thầm kín đáo, mình và
người khác đều không hay biết; “thành biệt
ích” tức là Nhất thừa, đại biểu cho pháp
Đại thừa, là pháp môn rõ suốt giới nội, giới
ngoại. Bởi vậy, nếu căn cứ vào sự thành thục
của các căn cơ chân thực bên trong thì tương
đương với giáo nghĩa của Biệt giáo giải thích
về pháp môn giới nội, giới ngoại, cho nên
gọi là Thành biệt ích, chứ không phải chỉ
cho pháp môn tu hành của Biệt giáo.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.thượng (Mông nhuận)]. (xt. Chuyển Giáo
Dung Thông).
MẬT THÀNH THÔNG ÍCH
...........
Cũng gọi Mật thành thông nhân.
Tiếng dùng nói về “Lợi ích của sự quở
trách” trong thời Phương đẳng do Tổ thứ 9
tông Thiên thai là ngài Trạm nhiên đặt ra.
Nhị thừa Tạng giáo tuy bị Phật quở trách
trong thời Phương đẳng, nhưng trong sự
chẳng hay chẳng biết đã có những căn cơ
thành thục để nhập vào giáo pháp chân thực,
cho nên được sự lợi ích của Thông giáo, là
cửa đầu tiên của Đại thừa.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 10 phần 2 (Đại 46, 446 trung), nói:
“Phương đẳng dùng Tam tạng làm phụ,
dùng Tam giáo làm chính để bài bác Nhị
thừa, làm cho hàng Nhị thừa Mật thành
Thông giáo”.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.thượng (Mông nhuận); Tứ giáo nghi tập

chú bán tự đàm Q.1 (Si không)].
MẬT THẤT
.....
I. Mật Thất.
Nhà đóng cửa kín mít.
Ma ha chỉ quán quyển 7 thượng (Đại 46,
89 trung), nói: “Trí quán trong định như
đèn trong nhà kín(mật thất) soi tỏ các vật.
II. Mật Thất.
Ví dụ cảnh giới tuyệt đối.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 16 (Đại
51, 330 trung), chép:
“Hỏi: Thế nào là mật thất?
Sư đáp: Gấp gáp quá thì không tới được.
Hỏi: Thế nào là người trong mật thất?
Sư trả lời: Chẳng ngồi trên lưng trâu!”.
III. Mật Thất.
Chỉ cho nhà tu học Mật giáo.
Ngoài ra, trong Thiền lâm cũng có câu:
“Mật thất bất thông phong”(Nhà kín không
thoáng gió), là chỉ cho cảnh giới không có sự
ứng dụng linh hoạt của Thiền, hoặc ví dụ sự
thân mật giữa thầy và trò.
Nhân thiên nhãn mục quyển 6 (Đại 48,
329 thượng), chép: “Ngài Vân môn nói: Nhà
kín chẳng thoáng gió, về nhà ngồi một
mình”.
MẬT THÔN
Một đơn vị tăng chúng trực thuộc Khang
thôn trong các chùa viện của phái Cách lỗ,
Phật giáo Tây tạng.
Thông thường, chư tăng cùng 1 địa
phương hoặc cùng 1 bộ lạc tập hợp lại thành
đơn vị, số người từ 5 vị đến 50, 60 vị không
nhất định. Trong đó cử ra 2 chức Chấp sự
là Mật thôn cách cán và Mật thôn cát mễ.
Mật thôn cách cán là vị Trưởng lão của Mật
thôn, giám sát và chỉ đạo về giới luật và học

vấn của chúng tăng trong Mật thôn, còn chức
Mật thôn cát mễ thì phụ trách việc quản lí
kinh tế trong Mật thôn.
MẬT TÍCH KIM CƯƠNG LỰC SĨ AI LUYẾN KINH
Gọi đủ: Phật nhập niết bàn Mật tích kim
cương lực sĩ ai luyến kinh.
Cũng gọi Phật nhập niết bàn ai luyến
MẬT THÀNH THÔNG ÍCH

M
3101
kinh, Lực sĩ ai luyến kinh.
Kinh, 1 quyển, được dịch vào đời Tiền
Tần, không rõ dịch giả, được thu vào Đại
chính tạng tập 12.
Nội dung kinh này tường thuật việc khi
đức Phật sắp vào Niết bàn, Lực sĩ Kim cương
Mật tích buồn rầu thương xót, than rằng:
Đức Như lai giống như vị thuyền trưởng vĩ
đại trong biển cả sinh tử, lại sắp lìa bỏ chúng
sinh để nhập diệt; lòng Lực sĩ xúc động, luyến
thương, sầu khổ quá đến nỗi tâm thần hôn
mê. Lúc bấy giờ đại địa chấn động, núi lở
sao rơi, 4 phương lửa dậy; sau nhờ trời Đế
thích ngăn chặn lại, đức Phật liền dạy (Đại
12, 1117 hạ): “Các hành đổi dời, không lúc
nào dừng nghỉ, không nên tin vào thân này,
vì nó là pháp vô thường, sớm còn tối mất”.
MẬT TÍCH KIM CƯƠNG LỰC SĨ HỘI
Cũng gọi Mật tích Kim cương lực sĩ kinh,
Mật tích kinh.
Kinh, 7 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào đời Tây Tấn, được thu vào Đại
chính tạng tập 11, tức là phần kinh từ quyển
8, đến quyển 14 trong kinh Đại bảo tích.
Nội dung kinh này trước hết nói rõ về
thân mật, ngữ mật, ý mật của Bồ tát và Như
lai; sau đó là lời thỉnh cầu của Bí mật chủ
xin hộ trì kinh này trong 500 năm sau Phật
nhập diệt.
Ngoài ra, bản dịch khác của kinh này là
kinh Như lai bất tư nghị bí mật đại thừa.
(xt. Như lai Bất Tư Nghị Bí Mật Đại Thừa
Kinh).
MẬT TÍCH LỰC SĨ
Phạm: Guhyapada vajra, Saịđa.

Hán âm: Tán đa.
Cũng gọi Chấp kim cương thần, Mật tích
kim cương, Kim cương mật tích, Kim cương
lực sĩ, Mật tích sĩ, Mật tích.
Vị thần Dạ xoa tay cầm chày Kim cương
bảo vệ Phật pháp.
Cứ theo Đại nhật
kinh sớ quyển 1 thì Mật
tích lực sĩ là vua Dạ xoa,
thân, khẩu, ý, rất linh
hoạt bí ẩn, khó biết
được nên gọi là Mật
tích. Lại vì được gần gũi
đức Phật mong được
nghe những sự tích bí
mật của Phật nên gọi là
Mật tích.
Ngoài ra, vì vị thần này tay cầm chày
kim cương để thủ hộ Phật pháp nên cũng
gọi là Kim cương thần, Kim cương thủ,
Chấp kim cương. Thông thường Mật tích
lực sĩ là 1 trong 2 vị tôn được thờ ở 2 bên
cửa chùa.
[X. hội Mật tích Kim cương lực sĩ trong
kinh Đại bảo tích Q.9; Đại đường tây vực kí
Q.6; Huyền ứng âm nghĩa Q.1].
MẬT TÔNG
.....
Cũng gọi Chân ngôn tông, Du già tông,
Kim cương đính tông, Tì lô giá na tông, Khai
nguyên tông, Bí mật thừa.
Tông phái Đại thừa nương vào pháp môn
Chân ngôn đà la ni, tu diệu hạnh Ngũ tướng,
Tam mật, để mong cầu thành Phật ngay nơi
thân này, là 1 trong 13 tông của Phật giáo
Trung quốc và 1 trong 8 tông của Phật giáo
Nhật bản.
Tông này chủ yếu lấy kinh Kim cương

đính làm Kinh tạng, kinh Tô bà hô làm
Luật tạng và luận Thích ma ha diễn làm
Luận tạng. Các kinh điển của Mật giáo được
gọi chung là Mật kinh. Tông này được gọi
là Mật giáo(đối lại với Hiển giáo) là vì hiển
bày giáo lí của mình là rất sâu xa bí mật,
mà coi các giáo phái Đại thừa khác là nông
cạn hời hợt. Hơn nữa, tông này còn cho
MẬT TÍCH LỰC SĨ
Lực Sĩ Mật Tích

M
3102
rằng giáo pháp của 2 bộ Kim cương giới và
Thai tạng giới do Pháp thân Phật Đại nhật
Như lai tuyên thuyết mới chính là cảnh
giới tự nội chứng của Phật, rất huyền nhiệm
bí mật, cho nên tự xưng là Mật. Vả lại, vì
không được truyền dạy pháp này cho những
người chưa thụ quán đính, cho nên gọi là
Mật. Về giáo nghĩa hiển bày chân lí thì
không có sự sai biệt giữa Hiển giáo và Mật
giáo, nhưng về mặt hành trì thì Mật giáo
có những nghi quĩ đặc thù, khác với các
tông phái khác, nên thích hợp với danh
xưng Mật tông. Lại nữa, sự học vấn và tu
hành của Mật giáo, gọi là Mật học. Bậc
tông sư hoặc tăng đồ tu học Mật giáo, gọi
là Mật gia. Đồ chúng tu hành Mật giáo, gọi
là Mật chúng; đạo tràng tu học Mật giáo,
gọi là Mật tràng.
Mật tông Ấn độ bắt nguồn từ kinh điển
Phệ đà cổ xưa, về sau lưu hành trong các
tầng lớp dân gian. Trong quá trình phát
triển lâu dài, Phật giáo dần dần đã thấm
vào tín ngưỡng dân gian và chịu ảnh hưởng
cũng như tiếp thu, ứng dụng những chú
thuật Mật pháp này để bảo vệ giáo đồ, tiêu
trừ tai chướng, xưa nay thông thường gọi
những mật pháp này là Tạp mật. Mật tông
cũng du nhập các vị thần của Phệ đà vào
Phật giáo, nên đã xuất hiện rất nhiều các
vị Minh vương, Bồ tát, chư thiên, chân
ngôn chú ngữ v.v... Bởi vậy, trong các kinh
điển Đại thừa ở thời kì sau lại thấy xuất
hiện 1 loại kinh điển lấy Đà la ni (Phạm:
Dhàraịi) làm chủ. Trong Kinh tạng và
Luật tạngPàli có kinh điển nói những bài

kệ Hộ thân mà Phật giáo đồ ở các vùng
Tích lan biên tập thành kinh gọi là kinh
Minh hộ (Pàli:Paritta), cho đến nay vẫn
còn truyền tụng; lại có kinh Đại hội (được
thu vào Trường a hàm) là kinh điển liệt kê
tên các hội chúng nghe pháp. Các kinh điển
này được cho là khởi nguồn của Mật giáo
đà la ni và Mạn đồ la sau này. Đến khoảng
thế kỉ IV, mới xuất hiện kinh điển độc lập
chuyên nói về chú pháp như kinh Khổng
tước minh vương, cho rằng miệng niệm
chân ngôn, trong tâm thống nhất, kiến lập
đàn bằng đất hình vuông, hình tròn, cúng
dường các vị tôn, nghiêm tu nghi lễ v.v...
sẽ được công đức bất khả tư nghị.
Đến hậu bán thế kỉ VII, Phật giáo Ấn
độ tiến vào thời kì toàn thịnh. Lúc này đã
có kinh, giáo, quĩ, nghi. Mật giáo chân
chính mới khai triển, dùng chân ngôn, Đà
la ni làm trung tâm để phát triển triết học
Phật giáo Đại thừa, đặt định nền tảng vững
chắc. Đây là Mật tông thuần chính(thuần
mật), lấy kinh Đại nhật và kinh Kim cương
đính làm chủ. Kinh Đại nhật được thành
lập tại Ấn độ ở nửa sau thế kỉ VII, lấy Đại
nhật Như lai làm trung tâm, cùng với các
vị tôn đã được nói trong các kinh điển Tạp
mật mà tập đại thành Thai tạng giới mạn
đồ la. Kinh Đại nhật kế thừa giáo thuyết
kinh Hoa nghiêm, chủ trương dựa trên sự
tướng hiện thực mà trực tiếp quán xét chân
tướng của vũ trụ. Kinh Kim cương đính
được thành lập muộn hơn, lưu hành ở Nam
Ấn độ, kế thừa học thuyết của phái Phật
giáo Du già, đề xướng pháp quán “Ngũ
tướng thành thân”(trong thân tâm có đủ 5
tướng đồng nhất với Bản tôn).
Thuần mật lấy 2 bộ kinh trên làm nền

tảng, không bao lâu đã bị suy đồi tại Ấn độ.
Vào thế kỉ thứ VIII, Thuần mật được ngài
Thiện vô úy truyền đến Trung quốc, rồi sau
được truyền đến Nhật bản trở thành tông
Chân ngôn.
Mật giáo hưng khởi vào thế kỉ VII, đến
thế kỉ XI, Phật giáo Ấn độ suy vong thì
Mật giáo cũng rơi vào tình trạng đình đốn.
Tuy nhiên, tại Trung Ấn độ, Mật giáo vẫn
hưng thịnh và sau khi dung nhập với giáo
thuyết của phái Tính lực (Phạm:Zàktà#)
thì trở thành Mật giáo tả đạo, đặc biệt chú
trọng thuyết Đại lạc (Phạm:Mahàsukha-
MẬT TÔNG

M
3103
vàda) trong kinh Kim cương đính của
Thuần mật.
Từ đầu thế kỉ VIII trở đi, Mật giáo được
truyền vào Tây tạng, trở thành nền tảng
của Lạt ma giáo. Đến thế kỉ X và XI, 1
phần kinh điển của Mật giáo được lưu
truyền và phiên dịch ở Trung quốc, nhưng
chưa có ảnh hưởng về mặt tư tưởng. Tóm
lại, theo lịch sử phát triển của Mật giáo mà
nhận xét, thì Tạp mật hưng khởi trước, kế
đến là Thuần mật và sau cùng là Mật giáo
tả đạo.
Cứ theo truyền thuyết, Đại nhật Như
lai, cùng 1 lúc vượt qua 3 thời, ở nơi cung
điện Pháp giới tâm tại cõi trời Sắc cứu kính,
đối với các nội quyến thuộc như ngài Kim
cương tát đỏa v.v... từ trong tâm lưu xuất
pháp nội chứng, tự thụ pháp lạc mà tuyên
thuyết kinh Đại nhật, rồi lại ở cung Chân
ngôn mà tuyên thuyết kinh Kim cương
đính, sau do Kim cương tát đỏa kết tập
(Thai Mật của Nhật bản cho rằng ngài A nan
cũng tham dự).
Sau Phật nhập diệt khoảng 800 năm,
bồ tát Long mãnh(Long thụ) trì chú vào 7
hạt cải trắng để mở tháp sắt cao 16 trượng
(biểu thị 16 vị Bồ tát trong Kim cương giới)
ở Nam Thiên trúc, đích thân nhận 2 bộ
Đại kinh này từ ngài Kim cương Tát đỏa
(Thai Mật thì cho rằng bộ kinh Đại nhật ở ngoài
tháp sắt và do bồ tát Văn thù trao cho). Về
sau, ngài Long mãnh truyền cho ngài Long
trí. Trải qua khoảng 700 năm(tương truyền,
ngài Long trí thọ 7, 8 trăm tuổi)sau, Đại kinh
lại được truyền cho ngài Thiện vô úy. Vì

vậy, Mật giáo tôn ngài Long mãnh là Tổ sư
khai sơn, kinh Đại nhật và kinh Kim cương
đính là Thánh điển căn bản và vị Giáo chủ
là đức Đại nhật Như lai(Phật Tì lô giá na).
Vì việc thuyết pháp khác với đức Thích
tôn nên gọi là Kim cương thừa. Kim cương
thừa, ở Nhật bản là chỉ cho Thuần mật, ở
Ấn độ và người Âu châu thì quen chỉ cho
Mật giáo tả đạo (Kim cương thừa, tiếng Anh
là Tantric Buddhism).
Kim cương thừa, theo nghĩa rộng, được
chia làm 2 phái:
1. Phái hữu: Lấy kinh Đại nhật làm
chủ, tức chỉ cho Thuần mật, mang đậm
sắc thái chủ nghĩa thần bí, muốn nhờ vào
chú thuật để thực hiện sự hợp nhất giữa
vũ trụ và tinh thần, hầu chi phối thế lực tự
nhiên và vận mệnh con người; phái này
còn được gọi là Chân ngôn thừa (Phạm:
Mantrayàna) và được truyền từ Trung
quốc đến Nhật bản, trở thành Chân ngôn
tông, gọi là Đường Mật hoặc Đông Mật.
Còn Mật giáo do tông Thiên thai truyền ở
Nhật bản thì gọi là Thai Mật.
2. Phái tả: Lấy kinh Kim cương đính
làm chủ, tức là Mật giáo tả đạo, khẳng định
bản năng của con người, muốn ngay nơi
bản năng ấy mà tìm ra lẽ chân thực, nên
gọi là Kim cương thừa, Dị hành thừa,
(Phạm:Shahajì-yàna) hoặc gọi là Tính
lực phái, nói theo lập trường của Phật giáo
nguyên thủy thì phái này là bàng môn tả
đạo. Phái này coi trọng pháp Song thân và
từ thế kỉ IX trở đi, kết hợp với Ấn độ giáo
nên ngày càng thêm hưng thịnh. Về sau,
phái này được truyền vào Tây tạng, trở
thành nòng cốt của Tạng Mật. Tạng Mật
tức là Mật tông của Phật giáo Tây tạng do

các ngài Liên hoa sinh và Tịch hộ truyền
vào từ thế kỉ VIII.
Ở giai đoạn đầu sau khi du nhập, Mật
pháp Tây tạng phần nhiều thực hành theo
2 bộ Hành và Sự mà trong sử gọi là Cựu
mật pháp. Đến đầu thế kỉ XI, các ngài Nhân
khâm tang ba v.v... phiên dịch các loại kinh
điển của Mật giáo Du già, trong sử gọi là
Tân mật pháp. Từ đó, Mật pháp của 2 bộ
Du già và Vô thượng Du già được thịnh hành
và truyền thừa trong các phái Phật giáo Tây
tạng. Mật tông truyền sang Trung quốc cũng
trải qua 2 giai đoạn này.
MẬT TÔNG

M
3104
Mật tông truyền đến Trung quốc bắt
đầu vào thời Tam quốc, khi ấy ngài Chi
khiêm ở nước Ngô đã dịch nhiều bộ kinh
Mật giáo rất nổi tiếng như: Bát cát tường
thần chú kinh, Vô lượng môn vi mật trì
kinh, Hoa tích đà la ni thần chú kinh, Trì
cú thần chú kinh, Ma ha bát nhã ba la mật
chú kinh, Thất Phật thần chú kinh v.v...
Sang đời Đông Tấn thì có ngài Bạch thi lê
mật đa la dịch kinh Đại quán đính thần
chú, kinh Khổng tước vương; ngài Trúc
đàm vô lan dịch 25 bộ như: Kinh Đà lân
bát chú, kinh Ma ni la chiên thần chú v.v...
Đến đời Đường, ngài Nghĩa tịnh cũng dịch
hơn 10 bộ kinh Mật giáo như: Kinh Quán
tự tại bồ tát như ý tâm đà la ni, kinh Mạn
thù thất lợi bồ tát chú tạng trung nhất tự
chú vương, Xưng tán Như lai công đức thần
chú v.v... Ngoài ra, trong các kinh điển của
Hiển giáo cũng có rất nhiều chú đà la ni,
không thể kể hết. Nhưng từ trước đến đây
chỉ là những kinh Tạp mật được truyền
dịch mà thôi.
Đến khoảng năm Khai nguyên (713-
741) đời vua Đường Huyền tông, ngài
Thiện vô úy và ngài Kim cương trí là 2 vị
Đại sư thuộc Thuần mật, ở Trường an, lần
lượt phiên dịch và truyền bá các kinh điển
căn bản, thiết lập đạo tràng Quán đính,
Mật tông Trung quốc đến đây mới thực sự
có hệ thống. Ngoài ra, còn có các ngài Bất
không, Nhất hạnh, Huệ quả, Biện hoằng,
Tuệ nhật, Duy thượng, Nghĩa viên, Nghĩa
minh, Không hải, Nghĩa tháo, Tuệ tắc v.v...
đều truyền trì Thuần mật. Trong đó, ngài

Không hải(Đại sư Hoằng pháp) người Nhật
bản, đến Trung quốc vào năm Trinh
nguyên 20 (804) đời Đường, theo ngài Huệ
quả thụ pháp, sau trở về nước, hoằng dương
Mật giáo và trở thành vị Tổ của tông Chân
ngôn Nhật bản. Sau Pháp nạn Hội xương,
tiếp đến cuối đời Đường đầu đời Ngũ đại,
chiến tranh loạn lạc kéo dài, kinh sớ của
Mật tông hầu hết đều bị thiêu hủy. Từ đó
về sau, nói đến Du già chỉ còn là hình thức
pháp sự mà thôi. Đến đời Tống tuy có các
ngài Pháp hiền, Thí hộ, Pháp thiên v.v...
truyền dịch kinh điển, nghi quĩ Mật giáo
nhưng chưa thể phục hưng được. Vả lại,
Mật tông ở thời này đã khác với Mật tông
đời Đường. Mật tông đời Đường có thể nói
Mật tông thống nhất, có hệ thống truyền
thừa. Còn Mật tông đời Tống thì phân hóa,
thông tục, lấy việc sùng bái vị Bản tôn đặc
định và tụng trì chân ngôn đà la ni của
Ngài làm chủ. Là vì đời Tống du nhập Thời
luân đát đặc la của Mật tông Ấn độ nên đã
lập ra nhiều vị Bản tôn Minh vương Phẫn
nộ rất uy mãnh. Đời Nguyên ấn định Lạt
ma giáo làm Quốc giáo, mà Lạt ma giáo
thực ra chỉ là Phật giáo Tây tạng lấy Mật
tông làm nền tảng. Về sau, vì các vua chúa
nhà Nguyên quá ưu đãi Lạt ma giáo, nên
đã đưa đến tình trạng thối nát của phái
Hồng giáo, khiến ngài Tông khách ba phải
ra tay làm cuộc cải cách và thành lập phái
Hoàng giáo để phục hưng nền Phật giáo
thuần túy của Tây tạng.
Điểm bất đồng lớn nhất giữa Hiển tông
và Mật tông là ở sự truyền thừa và nghi quĩ
tu trì. Đối với Hiển tông, về giáo lí thì cố
nhiên phải có thầy truyền trao, nhưng về
pháp môn tu trì thì không nhất định có thầy

truyền trao và nghi quĩ nghiêm khắc, như
Ngũ trùng Duy thức quán của Du già, Đại
tiểu chỉ quán của tông Thiên thai, dù không
có thầy truyền thụ cũng có thể tự mình tu
tập. Trái lại, nghi lễ của Mật tông thì rất
phiền phức, các tông giáo trên thế giới không
có tông giáo nào sánh kịp. Từ lúc mới qui y
thụ Quán đính đến bậc Kim cương Thượng
sư có 1 trình tự nhất định, không thể vượt
qua được, khác rất xa với phương tiện giản
dị của Hiển giáo. Nói về giáo nghĩa thì Hiển
tông cho rằng Ứng thân Phật thuyết pháp,
Mật tông thì lại cho rằng Pháp thân Phật
MẬT TÔNG

M
3105
thuyết pháp. Hiển tông cho rằng người tu
hành phải trải qua 3 đại a tăng kì kiếp, tu
lục độ vạn hạnh mới chứng được quả Phật,
còn Mật tông thì chủ trương chỉ cầu tu diệu
hạnh Tam mật cũng có thể thành Phật ngay
ở kiếp này.
Ngoài ra, còn có thuyết Lục đại duyên
khởi, lục đại tức là 6 yếu tố đất, nước, lửa,
gió, không và thức, 6 yếu tố này là bản thể
của tất cả các pháp, có năng lực tạo ra tất cả,
từ chư Phật cho đến căn thân, thế giới của
hết thảy chúng sinh, tức là 4 thứ pháp, 3
loại thế gian đều do 6 yếu tố này sinh ra.
Căn cứ vào Lục đại duyên khởi này mà lập
nghĩa chúng sinh và Phật bình đẳng, 4 thứ
Mạn đồ la Đại, Tam, Pháp, Yết cũng do Lục
đại duyên khởi mà hiển hiện đức tướng của
pháp thân. Nếu chúng sinh tu trì theo diệu
hạnh tam mật, khi khế chứng tích đức thì
liền thành Phật ngay ở đời hiện tại này. Tam
mật gia trì diệu hạnh tức là tay kết khế ấn,
miệng tụng chân ngôn của chư Phật và tâm
trụ nơi Tam ma địa. Nếu tu hành đúng như
lời dạy, thân khẩu ý(tam mật) của hành giả
có thể tương ứng với thân khẩu ý của chư
Phật, thì mau chóng được thành Phật. Thân
khẩu ý của chư Phật tức là 4 thứ Mạn đồ la
Đại, Tam, Pháp, Yết: Đại mạn đồ la là thân
của chư Phật, Tam ma da mạn đồ la là ý
mật, Pháp mạn đồ la là khẩu mật, còn Yết
ma mạn đồ la là nghiệp dụng của 3 Mạn đồ
la kia.
Tóm lại, 4 thứ Mạn đồ la đầy đủ tam
mật của chư Phật và bao nhiếp tất cả Mạn
đồ la. Mạn đồ la được y cứ vào kinh Đại

nhật mà kiến lập, gọi là Mạn đồ la Thai
tạng giới; Mạn đồ la được y cứ vào kinh
Kim cương đính mà kiến lập, gọi là Mạn
đồ la Kim cương giới. Mạn đồ la Thai tạng
giới biểu thị cho lí bản giác, cho nên cũng
gọi là Nhân mạn đồ la; Mạn đồ la Kim
cương giới biểu thị cho trí thủy giác, cho
nên cũng gọi là Quả mạn đồ la. Đối với
các Mạn đồ la được y cứ vào các kinh khác
mà kiến lập như Biệt tôn mạn đồ la v.v...
thì 2 bộ Mạn đồ la Kim cương giới và Thai
tạng giới này được gọi là Tổng đức mạn
đồ la.
Ngoài ra, tất cả Phật, Bồ tát đều là những
Tôn vị cá biệt được phát xuất từ Pháp thân
Đại nhật Như lai, mỗi vị đại biểu cho đức
riêng của mình, là bản tôn của 1 môn. Trái
lại, Đại nhật Như lai biểu thị cho đức
chung, là bản tôn của phổ môn. Trong các
Tôn vị của 1 môn, thì 4 đức Phật như A
súc, Bảo sinh v.v... tượng trưng cho 4 trí
như Đại viên kính v.v... Bốn vị Phật mỗi
vị đều có 4 Bồ tát thân cận, hợp lại thành
16 vị Đại bồ tát, lại cộng chung với 4 Bồ
tát ba la mật, 4 Nhiếp bồ tát và 8 Bồ tát
cúng dường thì có tất cả 37 tôn vị, đều phát
sinh từ trí Pháp giới thể tính của đức Đại
nhật Như lai. Nếu hành giả thường dùng
tín tâm thanh tịnh, an trụ nơi tam muội
Kim cương tát đỏa, tu trì diệu hạnh Ngũ
tướng thành thân, thì liền được khế chứng
Phật trí, viên mãn Phật thân, thành tựu sự
nghiệp lợi tha.
Mật tông còn y cứ vào kinh Đại nhật
và luận Bồ đề tâm mà lập thuyết Thập trụ
tâm. Chín tâm từ Dị sinh đê dương đến
Cực vô tự tính là trụ tâm của thế gian, xuất
thế gian, Tiểu thừa, Đại thừa, Nhị thừa,

Nhất thừa ... còn tâm Bí mật trang nghiêm
thứ 10 là trụ tâm của Chân ngôn Mật tông.
Cũng tức là Mật tông chủ trương phàm
thánh không 2, 1 mảy bụi, 1 pháp đều trụ
nơi nguồn trí lúc ban đầu, tất cả đều là đất
tâm của Tam ma địa, cho nên đối với bậc
thượng căn thượng trí, thì những động tác
như đi đứng ngồi nằm, mở miệng nói năng,
cho đến lòng nhớ niệm tưởng, tất cả đều
thành Tam mật vô tướng. Còn đối với
những người căn cơ yếu kém thì nương vào
pháp môn Tam mật hữu tướng mà tu trì,
cũng có thể tương ứng với đức của các tôn
MẬT TÔNG

M
3106
vị thuộc Tam bộ, dùng ngay thân hiện tại
mà chứng Phật bồ đề.
Tóm lại, đặc chất tư tưởng của Mật tông
là: Về phương diện Giáo chủ, Mật tông cho
rằng Hiển giáo do Ứng thân Thích ca nói
ra, còn Mật giáo là do Pháp thân Đại nhật
Như lai nói. Về phương diện Pháp thân
thì Pháp thân của Hiển giáo là lí thể không
hình không tướng, còn Pháp thân của Mật
giáo thì có hình có tướng và có thể nói pháp.
Về phương diện pháp được nói ra, thì cảnh
giới Bát bất trung đạo vắng lặng của tông
Tam luận, cảnh giới Thắng nghĩa đế lìa lời
nói của tông Pháp tướng, cảnh giới Một
niệm ba nghìn chẳng thể nghĩ bàn của tông
Thiên thai, cảnh giới Thập Phật tính hải
quả phần bất khả thuyết của tông Hoa
nghiêm v.v... rốt ráo đều có thể nói được.
Về phương diện biểu hiện chân lí, thì tất
cả các pháp đều là tượng trưng cho chân lí,
mà biểu hiện một cách cụ thể loại tượng
trưng này, chính là nghi quĩ của Mật tông.
Về phương diện thành Phật mau hay chậm,
ngoại trừ Thiền tông, còn các tông khác
thì đều phải trải qua 3 a tăng kì kiếp, nhưng
Mật tông thì chủ trương thành Phật ngay
nơi thân này. Về phương diện tông giáo,
thì 2 bộ Mạn đồ la của Mật tông biểu hiện
thế giới quan, lấy tư tưởng chủ nghĩa nhân
cách làm nền tảng, do vô lượng vô số chư
Phật, Bồ tát tạo nên thế giới viên dung đầy
đủ: “Một tức tất cả, tất cả tức một”. Về
phương diện hệ thống giáo nghĩa, thì Mật
tông là 1 loại vũ trụ nhân sinh quan hợp
nhất: “Lí và Trí không hai”, đức Đại nhật

Như lai có đầy đủ nhân cách vĩ đại ấy; thế
giới của Trí pháp thân gọi là Kim cương
giới và thế giới của Lí pháp thân gọi là Thai
tạng giới. Nhờ sức tu trì có thể khuếch đại
thế giới Trí hợp nhất với thế giới Lí, đó
chính là Lí, Trí không hai.
(xt. Lục Đại, Tứ Mạn Tướng Đại, Tức
Thân Thành Phật, Chân Ngôn Tông).
MẬT TÔNG ĐẠO THỨ ĐÊ LUẬN
Tạng: Gnags-rim chen-po.
Cũng gọi Chân ngôn đạo thứ đệ, Mật
tông đạo thứ đệ.
Thăng biến chủ đại kim cương trì đạo
thứ đệ khai hiển nhất thiết mật yếu luận.
Tác phẩm, do ngài Tông khách ba soạn
vào năm Vĩnh lạc thứ 4 (1406) đời Minh,
Trung quốc
Nội dung sách này chia thứ tự tu tập Mật
thừa làm 5 phẩm:
1. Thanh tịnh bồ đề tâm: Phẩm này
giống với Hiển giáo.
2. Bốn loại quán đính: Phẩm này chung
cho cả 4 bộ Mật điển.
3. Thủ hộ luật nghi và tam muội da:
Luật nghi là giới chung của hàng Bồ tát như
18 giới nặng và 46 giới nhẹ nói trong luận
Bồ tát địa và Tập bồ tát học xứ. Còn Tam
muội da là giới riêng của Mật thừa, tùy theo
các loại kinh sách nói về mật chú mà có các
thuyết khác nhau về giới này.
4. Thứ tự sinh khởi để thành thục căn
khí.
5. Thứ tự trọn đủ, thành tựu Tất địa
đạt giải thoát: Chủ yếu lấy các pháp Thời
luân và Mật tập của Vô thượng du già làm
chỉ thú.
Bộ luận này và bộ Bồ đề đạo thứ đệ là 2
bộ luận lớn của ngài Tông khách ba, đại

biểu cho cách nhìn hoàn chỉnh và hệ thống
tư tưởng của ngài về Phật giáo. Sách giải thích
về bộ luận này là “Tục bộ Đổng kiến lập
quảng thích” của Đại sư Khắc chủ, đệ tử
của ngài Tông khách ba soạn.
MẬT TỰ
.....
Chỉ cho những chữ chủng tử của các vị
tôn, vì nghĩa lí của những chữ này rất sâu xa
kín nhiệm, nên gọi là Mật tự.
MẬT TỰ

M
3107
Phẩm Nhất thiết Như lai nội hộ ma Kim
cương nghi quĩ trong kinh Du kì (Đại 18,
265 hạ), nói: “Tụng trì ngôn ngữ Kim cương,
Mật tự hóa thành mưa đá, đánh phá các
thần Tu la, cho đến tất cả trăng sao”.
Chữ “Mật” trong câu kinh trên chỉ cho
chữ (raô), là chủng tử của bồ tát Kim
cương ngữ. Mật tức là Ngữ mật, dùng lửa
chữ thiêu đốt tất cả ngôn ngữ có tướng mà
trở về với vô ngôn.
MẬT VÂN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Tác phẩm, 13 quyển, do ngài Mật vân
Viên ngộ (1566-1642) soạn vào đời Minh,
ngài Sơn ông Đạo mân biên tập, được ấn
hành vào đời Minh.
Nội dung sách này như sau:
- Từ quyển 1 đến quyển 4 là Thướng
đường ngữ, quyển 5 là Thướng đường khai
thị, Tiểu tham; quyển 6 là Vấn đáp cơ
duyên; quyển 7 là Khám biện cơ duyên,
Pháp ngữ, Thư vấn (thượng), quyển 8 là
Thư vấn (hạ) quyển 9 là Cử cổ, Niêm cổ,
quyển 10 là Đại cổ, Tụng cổ (thượng),
quyển 11 là Tụng cổ (hạ), Phật tổ tán, Tự
tán, quyển 12 là kệ, Phật sự, quyển 13 thu
chép các bài minh tháp, hành trạng, niên
phổ v.v...
MẬT VIÊN
.....
Cũng gọi Cử ba.
Học viện chuyên tu Mật tông trong hệ
thống 3 ngôi chùa lớn ở Lạp tát (Tạng:Lhasa),
Tây tạng.
Mật viện được chia làm Thượng viện và
Hạ viện, mỗi viện gồm 500 người. Thượng

mật viện cũng gọi là Cư đôi, Hạ mật viện
cũng gọi là Cư mạch, coi trọng khổ hạnh,
chủ yếu tu tập 3 Kim cương (Tập mật, Thắng
lạc, Đại uy đức) và các mật pháp khác như
Kim cương hộ pháp v.v... Chúng tăng trong
Mật viện đại khái có thể chia làm 2 bậc:
1. Những người chưa thi đậu học vị Cách
tây ở 3 chùa lớn mà vào thẳng Cử ba, thì gọi
là Cát nhiên ba, lấy việc học tập nghi quĩ sự
tướng của Mật bộ làm chính, ít nghiên cứu
giáo lí hơn.
2. Những người tu học ở học viện Hiển
giáo trong 3 ngôi chùa lớn, đã hoàn tất 13
khóa trình và thi đậu học vị Cách tây, lại
phải qua cuộc khảo thí của tự viện mà đậu,
thì trao cho học vị Đa nhiên ba; kế đến, qua
cuộc khảo thí Đại pháp hội tại Lạp tát mà
đậu, thì lại trao học vị Lạp nhiên ba. Chỉ có
những người đã được học vị Lạp nhiên ba
cách tây, mới được xét theo niên hạn và tư
cách trong Mật viện để thăng cấp. Sau khi
đảm nhiệm các chức vụ duy trì trật tự trong
Cử ba như “Cách quí”, “Ông tắc”, thì mới
có thể mong lên chức “Kham bố”, rồi thăng
Pháp vương v.v...
MẬT VƯƠNG
Chỉ cho đức Đại nhật Như lai, Giáo chủ
của Mật giáo. Vì Đại nhật tượng trưng cho
tâm vương, cho nên gọi là Mật vương.
MẬT Ý
.....
Ý kín đáo, tức chỉ cho ý chỉ đặc thù của
Phật ẩn kín sau những lời nói mà chúng sinh
không thể hiểu được, cho nên gọi là Mật.
Chẳng hạn như ý thực “Như lai thường trụ”
ẩn kín sau từ “Niết bàn”.
[X. kinh Tối thắng vương Q.1].
MÂU NI

.....
I. Mâu Ni.
Phạm:Pàli: Muni.
Cũng gọi Văn ni, Mậu nê.
Hán dịch: Tịch mặc, Tịch, Hiền nhân,
Nhân, Tiên.
MÂU NI

M
3108
Chỉ cho bậc Thánh hoặc tiên nhân tôn
quí, thù thắng.
Từ Mâu ni đã thấy xuất hiện vào cuối
thời đại Lê câu phệ đà ở Ấn độ xưa, nghĩa là
nhận lãnh linh cảm, hoặc chỉ cho bậc Thánh,
người ẩn dật, người tiên, người tu hạnh vắng
lặng v.v... Đến thời đại Áo nghĩa thư thì từ
“Mâu ni” được dùng để chỉ cho người tu
hành ở thời kì lâm thê(ẩn tu trong rừng) thứ
3 và đặc biệt chỉ cho bậc Thánh đã khai ngộ
ở thời kì du hành khất thực thứ 4 trong 4
Trụ kì (Phạm:Àzrama) của Bà la môn giáo.
Trong Mật giáo, từ Mâu ni cũng có các
nghĩa: Bậc Thánh, tiên nhân, người tu hạnh
vắng lặng...
Theo sự giải thích trong Huyền ứng âm
nghĩa quyển 18, thì Mâu ni là người tu tâm
học đạo, đã thông suốt nội ngoại, ẩn cư lâu
ngày trong rừng núi. Trong Pháp sắc của vua
A dục có khuyên người xuất gia, tại gia đọc
tụng 7 kinh, trong đó, Mâu ni kệ (Phạm:
Muni-gàthà) có lẽ là Mâu ni kinh (Munisutta)
trong “Kinh tập” bảnPàli, cho rằng
Mâu ni là tỉ khưu chân thực. Còn kinh Pháp
cú thứ 268, 269 bảnPàli thì gọi người làm
thiện lánh ác là Mâu ni. Tiểu bộ kinh nghĩa
thích bảnPàli cho rằng người có trí tuệ, tri
giải là Mâu ni và phân biệt 6 bậc Mâu ni:
Tại gia mâu ni, Phi tại gia Mâu ni, Hữu học
mâu ni, Vô học mâu ni, Bích chi mâu ni và
Mâu ni mâu ni.
II. Mâu Ni.
Phạm: Mauna.
Pàli:Mona.
Cũng gọi Mâu na.

Là hình dung từ Mâu ni. Cũng chỉ cho
trí, tức là tính chất của mâu ni.
Theo Tiểu bộ kinh nghĩa thích, trí mâu
ni bao gồm: Tuệ, tri giải, giản trạch, tư sách,
hiền minh, thiện xảo, biện biệt, tuệ đăng,
chính kiến v.v...
[X. kinh Ưu ba li trong Trung bộ bản
Pàli].
III. Mâu Ni.
Phạm: Mauneya.
Pàli:Moneyya.
Cũng gọi Mâu ni vị, Mâu ni tính, Mâu
ni hạnh, Tịch mặc.
Tức là lí mâu ni. Trung quốc và Nhật
bản xưa nay thường cho rằng Muni thuộc
về sự mâu ni, cònMauneyathuộc về lí mâu
ni. Về lí mâu ni thì từ thời Phật giáo nguyên
thủy đến nay có thuyết Tam mâu ni (Pàli:
Tìni moneyyàni), Hán dịch là Tam tịch
mặc, đó là: Thân mâu ni, ngữ mâu ni và ý
mâu ni.
Cứ theo sự giải thích trong luận Tập dị
môn túc quyển 6, thì thân luật nghi của bậc
Vô học là thân tịch mặc, ngữ luật nghi của
bậc Vô học là ngữ tịch mặc và tâm của bậc
Vô học là ý tịch mặc.
[X. luận Câu xá Q.16; luận Thành duy
thức Q.10; Đại nhật kinh sớ Q.1,12; Thành
duy thức luận thuật kí Q.10 phần cuối; Tông
luân luận thuật kí].
MÂU NI THẤT LỢI (? -806)
... ... ... ..
Phạm:Munizrì.
Cũng gọi Tịch mặc.
Cao tăng, người miền Bắc Ấn độ, đến
Trung quốc vào đời Đường.
Sư là người có độ lượng, chân thật, tinh
thần cao thượng. Năm Trinh nguyên thứ 9

(793) đời vua Đức tông, sư từ chùa Na lan
đà đến Trung quốc. Năm Trinh nguyên 16
(800) sư trụ ở chùa Hưng thiện tại Trường
an. Năm Trinh nguyên 19 (803) sư dời đến
chùa Sùng phúc, chùa Lễ tuyền, sau, sư lại
trụ ở chùa Đại từ ân. Trong các bản kinh
tiếng Phạm do ngài Huyền trang thỉnh về,
sư dịch được bộ kinh Thủ hộ quốc giới chủ
đà la ni 10 quyển. Sư còn dâng lên vua bức
“Lục trần thú đồ”, nhà vua vui mừng và cúng
dường rất trọng hậu.
Niên hiệu Nguyên hòa năm đầu (806)
MÂU NI THẤT LỢI

M
3109
sư tịch ở chùaĐại từ ân.
[X. Tống cao tăng truyện Q.13].
MÂU TÔNG TAM (1909- )
........
Học giả người Trung quốc, quê ở huyện
Thê hà, tỉnh Sơn đông, tự là Li trung.
Ông từng dạy triết học tại các trường Đại
học: Hoa tây, Trung ương, Kim lăng, Chiết
giang, Đài loan sư phạm, Đông hải và Đại
học Trung văn Hương cảng. Ông không
những giỏi về triết học Nho giáo, Phật giáo,
Lão giáo mà còn có kiến giải độc đáo về triết
học Tây phương như Hegel, Kant v.v...
Ông có các tác phẩm: Nhận thức tâm
chi phê phán, Tài tính dữ huyền lí, Tâm thể
dữ tính thể, Phật tính dữ Bát nhã.
MÂU TỬ
.....
I. Mâu Tử.
Danh nhân Trung quốc, người quận
Thương ngô, sống vào cuối đời Đông Hán,
họ Mâu, tên Dung.
Ban đầu ông học Nho, nghiên cứu các
kinh truyện, ông cho rằng các sách nói về
thần tiên đều là những truyện hư cấu hoang
đường. Sau khi vua Linh đế nhà Đông Hán
băng hà (189), thiên hạ loạn lạc, ông cùng
thân mẫu lánh nạn sang đất Giao chỉ(nay là
Bắc bộ của Việt nam), năm 26 tuổi ông mới
trở về Thương ngô. Sau khi thân mẫu qua
đời, ông phát tâm qui y Phật giáo, đồng thời
nghiên cứu Lão tử, Ngũ kinh. Bấy giờ, các
nhà Nho thấy ông học Phật, nhiều người
bàn tán về ông, ông liền soạn sách “Lí hoặc
luận” để biện bác.

Cứ theo Hoằng minh tập quyển 1, thì
tác giả của Lí hoặc luận là Mâu tử bác, Thái
thú quận Thương ngô. Thành ra, vấn đề Mâu
tử bác và Mâu dung có phải cùng là 1 người
hay không thì vẫn chưa có định luận.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.35].
II. Mâu Tử.
Tên sách. Gọi đủ: Mâu tử lí hoặc luận.
(xt. Lí Hoặc Luận).
MẬU GIÀ THỤ
Mậu già, Phạm:Moca.
Cũng gọi Sơn quì, Hản thái (Horse
ruddish tree).
Tên khoa học: Moringa Pterygosperma,
Gat.
Loại thực vật thuộc họ Moringeae, mọc
hoang ở vùng rừng núi Hi mã lạp sơn ở Ấn
độ và được trồng tại các khu vực nhiệt đới
trên thế giới. Thân cây thấp, gỗ mềm, vỏ
cây mịn láng, rễ rất cay, có thể ăn được, lá
hình bầu dục, dài từ 32 đến 64 phân tây, là
loại lá kép trên có 4 đến 6 lá nhỏ, dàn xếp
giống như cánh chim; hoa có đường kính
1 tấc, màu trắng, bầu nhụy có quả giống
như quả đậu, dài khoảng hơn 30 phân, rũ
xuống. Nước trái cây này là 1 trong 8 thứ
nước uống.
Bách nhất yết ma quyển 5 chú thích (Đại
24, 478 thượng): “Nước trái cây ấy giống như
nước chuối chín”.
MẬU LA TAM BỘ LƯ
..............
Phạm:Mùlasthànapura.
Một vùng đất nằm bên Đông ngạn sông
Sindh (Ấn hà) thuộc Tây bắc Ấn độ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
và Từ ân truyện quyển 4, thì vùng đất này
thời bấy giờ (thế kỉ VII) lệ thuộc nước Trách

ca, dân cư phần nhiều thờ thiên thần, ít tin
Phật pháp. Ở đây có hơn 10 ngôi chùa nhưng
phần lớn đã đổ nát; rất ít tăng đồ, mà học
tập cũng không chuyên. Có 8 ngôi đền thờ
trời, ngoại đạo xen lẫn, đặc biệt cúng tế pho
tượng bằng vàng của thần Mặt trời; các bậc
Vương hầu, quí tộc ở Ấn độ thời ấy đều đưa
các thứ trân quí đến đây cúng thần để cầu
MẬU LA TAM BỘ LƯ

M
3110
phúc. Thành phố Multan ở Pakistan hiện
nay chính là nền cũ của kinh đô xứ Mậu la
tam bộ lư ngày xưa.
Thành phố Multan là thủ phủ của người
Mallies vào thế kỉ thứ IV trước Tây lịch.
Khi Alexander Đại đế chinh phục Ấn độ,
tương truyền ông ta đã bị trọng thương ở
gần thành phố này.
MẪU CHỦ
.....
Cũng gọi Bộ mẫu.
Đối lại: Bộ chủ.
Vị Bản tôn sinh ra các Bộ chủ hoặc các
vị tôn khác.
Năm bộ Kim cương giới và 3 bộ Thai
tạng giới trong Mật giáo, mỗi bộ đều lập Bộ
chủ và Bộ mẫu. Bộ chủ như Quốc vương, là
bản tôn trung tâm của các bộ; Bộ mẫu như
Quốc mẫu sinh thành các vị tôn.
[X. Bí tạng kí Q.cuối]. (xt. Bộ Chủ Bộ
Mẫu).
MẪU ĐÀ LA
Phạm:Mudrà.
Cũng gọi Mục đà la, Mẫu nại la.
Hán dịch: Ấn tướng, Khế ấn, Mật ấn.
Gọi tắt: Ấn.
Là phương tiện hiển bày đức nội chứng
của chư Tôn trong hải hội Mạn đồ la Mật
giáo.
(xt. Thủ Ấn, Ấn Tướng).
MẪU ĐÀ MA NÔ SA
Phạm: Mfta-manuwya.
Cũng gọi Mẫu na ma nô sa.
Hán dịch: Tử nhân, Tử thi.
Người chết, thây chết.

Kinh Để lí tam lang muội (Đại 21, 11
trung), nói: “Vào đêm mồng 8, đến bãi tha
ma, tìm 1 Mẫu đà ma nô sa(thây chết), ngồi
trên thây chết ấy niệm tụng đủ 1 vạn biến
(thần chú), thây chết liền cử động, không
được sợ hãi; rồi từ miệng của thây chết ấy
mọc ra 1 hoa sen lớn nở rộ, hành giả liền
nắm lấy, tự nhiên thân mình giống như 16
vị đồng tử, tóc như móc xích, bay lên hư
không, đến cõi trời Phạm thiên, làm chủ các
Đại minh vương”.
MẪU ĐƠN THẢO
Những hoa văn hình cỏ mẫu đơn được
vẽ trên đường viền bên ngoài của Mạn đồ la
Thai tạng giới, Mật giáo.
Vì cỏ mẫu đơn vốn được trải ra để bày
các thức ăn, cho nên vẽ loại cỏ này trên
đường viền bên ngoài của Mạn đồ la để tượng
trưng chỗ đặt các thực vật cúng dường. Ngoài
ra, những hoa văn hình cỏ vẽ trên đường
viền bên ngoài Mạn đồ la Kim cương giới,
gọi là Bảo tính thảo. Đây là dùng loại cỏ bò
lan trên mặt đất, không rễ mà vẫn sinh
trưởng để biểu thị ý nghĩa Mạn đồ la viên
dung vô ngại, lớp lớp không cùng tận. Hoặc
có thuyết cho rằng Mạn đồ la tượng trưng
thành quách, Bảo tính thảo tượng trưng cho
vườn hoa ở ngoài thành.
Đại Thánh diệu cát tường bát tự nghi
quĩ có nói rõ về Mẫu đơn thảo và Bảo tính
thảo.
MẪU LỤC THÂN
........
Cũng gọi Mẫu thân.
Chỉ cho 6 bậc thân thuộc bên mẹ.
Tam tạng pháp số quyển 27 nói rằng,
đức Phật muốn cho các tỉ khưu tránh được
sự chê cười của thế gian, nên Ngài qui định

tỉ khưu không được nhờ người nữ và tỉ khưu
ni không phải là thân thuộc giặt y áo cũ, mà
có thể nhờ người thân thuộc của cha mẹ
giặt giúp, do đó mới chế định Phụ lục thân,
Mẫu lục thân. Mẫu lục thân là:
MẪU LỤC THÂN

M
3111
1. Cậu của mẹ: Tức anh em của bà ngoại,
là ông cậu của chính mình.
2. Dì của mẹ:Tức chị em của bà ngoại,
là bà dì của chính mình.
3. Anh chị của mẹ:Là cậu hoặc dì của
chính mình.
4. Em của mẹ:Là cậu hoặc dì của chính
mình.
5. Con gái con trai của mẹ:Là chị em,
anh em của chính mình.
6. Cháu của mẹ:Tức con của anh em
ruột, là cháu gái, cháu trai của chính mình.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.14]. (xt.
Phụ Lục Thân).
MÊ
..
Phạm:Bhrànti.
Đối lại:Ngộ.
Chấp chặt vào sự lí sai lầm, không nhận
biết rõ được chân tính của sự vật, gọi là Mê.
Trái lại, từ trong mê tỉnh thức, thấu suốt lí
chân thực, gọi là Ngộ.
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 2 (bản
dịch đời Lương) cho rằng, trong mê có 3
hoặc: Vô tri, Nghi tri, Điên đảo tri, nếu khởi
3 hoặc này thì sẽ sinh ra 2 thứ tà kiến: Hoặc
chấp vào nhân bất bình đẳng, hoặc chấp
vào vô nhân. Đó đều là do mê sự lí mà khởi
lên vọng chấp điên đảo.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.14;
phẩm Minh tín trong Đại thừa trang nghiêm
kinh luận Q.4].
MÊ CHẤP
Mê hoặc chấp trước, nghĩa là đối với
chân lí của các Pháp, hiểu biết sai lầm, lại

chấp sự sai lầm ấy cho là đúng, trở thành
điên đảo.
Luận Đại tì bà sa quyển 139 (Đại 27,
718 trung) nói: “Đây là lời của ngoại đạo, vì
trong đó có sự mê chấp”.
MÊ ĐẢO
.....
Bị mê hoặc mà hiểu sự lí một cách đảo
lộn.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển)
quyển 49 (Đại 10, 261 trung) nói: “Bồ tát
xa lìa mê đảo, tâm thanh tịnh thường tương
tục”.
[X. Hữu bộ tì nại da Q.47].
MÊ ĐẦU NHẬN ẢNH
...........
Không hiểu được lí chân thật mà tìm cầu
ảo tưởng. Đây là ví dụ trong kinh Lăng
nghiêm quyển 4.
Trong thành Thất la phiệt có 1 kẻ ngu
si tên là Diễn nhã đạt đa, một buổi sáng
nọ, nhìn vào gương thấy đầu mình có đầy
đủ mặt mũi tai mắt, nhưng khi lìa khỏi
gương thì không thấy đầu mình đâu nữa,
anh ta liền hoảng sợ, điên cuồng chạy đi
tìm đầu!
Trong đoạn văn trên, đầu ví chân tính,
hình ảnh trong gương ví dụ tướng hư ảo
không thật.
MÊ ĐỒ
.....
Cảnh giới mê tối, tức chỉ cho 3 cõi, 6
đường mà chúng sinh đang sống chết vòng
quanh trong đó.
Ba cõi chỉ cho cõi Dục, cõi Sắc và cõi Vô
Sắc; 6 đường tức là địa ngục, ngã quỉ, súc
sinh, A tu la, người và trời...
[X. luận Bồ đề tâm]. (xt. Tam Giới, Lục

Đạo).
MÊ GIÀ THẤT LỢI
Phạm: Meghazri.
Hán dịch: Đức vân, Công đức vân, Cát
tường vân.
MÊ GIÀ THẤT LỢI

M
3112
Vị tỉ khưu trụ ở nước Thắng lạc (Phạm:
Ràmàvarànta) tại phương Nam, là 1 trong
53 vị thiện tri thức mà Đồng tử Thiện tài
tìm đến tham học.
Khi đến nước này, Đồng tử Thiện tài
được tỉ khưu Đức vân giảng cho nghe về
pháp môn: “Nhớ nghĩ tới tất cả cảnh giới
bình đẳng của chư Phật với trí tuệ thấy cùng
khắp không bị trở ngại”.
[X. phẩm Nhập pháp giới trong kinh Hoa
nghiêm; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.18].
MÊ GIỚI
.....
Cũng gọi Mê cảnh.
Cõi mê muội, tức là 3 cõi, 6 đường luân
hồi của chúng sinh.
(xt. Mê Đồ).
MÊ HOẶC
.....
Lầm lẫn sự lí là mê, không hiểu rõ sự lí
là hoặc.
Cảnh giới của Phật, Bồ tát không có mê
hoặc, còn kẻ phàm phu thì thường mê lầm
sự lí, khởi nghiệp phiền não.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.5 (bản dịch đời
Đường); phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa].
MÊ LÊ MA LA
...........
Cũng gọi Mê lí ma la, Mị lê ma la, Di lê
ma la, Mê lưu một loạn.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Sự mê loạn của con mắt.
Tắc 51, trong Bích nham lục (Đại 48,

186 thượng) chép: “Nếu thình lình con
mắt bị mê loạn(mê lê ma la), thì bất cứ
đến nơi nào hễ gặp hỏi liền hỏi, gặp đáp
liền đáp, đâu biết rằng lỗ mũi ở trong tay
người khác”.
MÊ LÊ DA
........
Phạm: Maireya.
Cũng gọi Muội na dã.
Hán dịch: Mộc tửu.
Loại rượu tạp được nấu bằng rễ, cuống,
hoa, quả của các loại thực vật. Đối lại với
Tốt la là loại rượu được nấu bằng gạo. Rượu
mê lệ da có đủ cả màu sắc và hương vị, khiến
người uống say túy lúy.
Theo luật Tứ phần quyển 16 thì rượu
mê lệ da có các loại như: Rượu lê, rượu diêm
phù, rượu mía, rượu xá lâu già, rượu nhuy
trấp, rượu nho v.v...
[X. luật Thập tụng Q.17; luận Pháp uẩn
túc Q.11].
MÊ LÍ
.....
Đối lại: Mê sự.
Cũng gọi Mê lí hoặc.
Mê mờ đối với chân lí Tứ đế, tức chỉ cho
Kiến hoặc.
(xt. Kiến Hoặc, Tu Hoặc).
MÊ LƯ (LÔ)
.....
Phạm: Sumeru.
Gọi đủ: Tô mê lư.
Tức là núi Tu di.
Núi Tu di cao 8 vạn do tuần, cho nên
cũng gọi là “Mê lư bát vạn”.
(xt. Tu Di Sơn).
MÊ MỘT
.....

Mê mờ chìm đắm, tức là vì mê vọng chấp
trước mà chìm đắm trong chỗ sai lầm.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
275 thượng) nói: “Không thấu suốt đạo đức,
nên đắm chìm(mê một) trong sân hận”.
(xt. Mê Tình).
MÊ MỘT

M
3113
MÊ NGỘ
.....
Mê và ngộ. Phiền não hoặc nghiệp trói
buộc, gọi là Mê; thoát khỏi hoặc nghiệp,
rõ suốt chân lí, gọi là Ngộ. Mục đích của
Phật giáo là chỉ dẫn chúng sinh chuyển
mê thành ngộ, từ phàm phu đến quả Phật.
Mê thì luân hồi tái sinh, ngộ thì giải thoát
niết bàn. Thực ra, mê và ngộ chỉ là 2 mặt
của 1 đồng tiền, chẳng phải 1 cũng không
phải khác. Như khi vội vàng, thấy sợi dây
tưởng lầm là con rắn, đó là mê; sau nhận
ra chẳng phải con rắn mà là sợi dây, đó là
ngộ. Sợi dây trước sau không khác, chỉ vì
sự mê ngộ của người thấy mà thành ra
dây và rắn khác nhau, đó chính là cái lí
“mê ngộ bất nhị” mà Thiền tông thường
nói đến.
[X. Cổ tôn túc ngữ lục Q.30; Vĩnh bình
quảng lục].
MÊ NGỘ NHÂN QUẢ
...........
Nhân quả của mê và ngộ.
Mê ngộ đều có nhân quả; nếu nói theo
pháp Tứ đế, thì nhân của mê vọng là Tập
đế, quả của mê vọng là Khổ đế; nhân của
chứng ngộ là Đạo đế, quả của chứng ngộ là
Diệt đế.
MÊ NGỘ NHẤT NHƯ
...........
Cũng gọi Mê ngộ nhất đồ, Mê ngộ bất
nhị.
Mê không có tự tính, không có tự tính
nên là không; bởi vậy, mê là không, mà
ngộ cũng là không. Thể của không là đồng

nhất, nên gọi là Nhất như, đó là theo nghĩa
của Không tông. Lại nữa, mê như băng
giá, ngộ như nước, mê ngộ đồng thể, gọi
là Nhất như, đó là theo nghĩa của Tính
tông.
MÊ NHÂN CHÚ
........
Một loại chú thuật của ngoại đạo, làm
cho người ta mê loạn.
[X. luật Ngũ phần Q.26].
MÊ NHŨ
.....
Không nhận ra(mê) màu sắc của sữa
(nhũ), ví dụ ngoại đạo vì mê chấp nên không
hiểu được lí của 4 đức thường, lạc, ngã, tịnh.
Kinh Niết bàn quyển 14 (bản Bắc) nêu
ví dụ người mù không biết màu trắng của
sữa, tuy có nêu ra 4 vật có màu trắng là vỏ
sò, bột gạo, tuyết, con hạc để ví dụ, nhưng
rốt cuộc người mù vẫn chẳng thể biết được
màu sắc đích thực của sữa. Ngoại đạo cũng
vậy, cuối cùng vẫn không thể nào hiểu được
lí thường, lạc, ngã, tịnh là thế nào.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5].
MÊ SINH
Chỉ cho chúng sinh mê chấp, vì mê chấp
không tỉnh giác, nên cứ phải lưu chuyển mãi
trong 3 cõi, không lúc nào dừng.
MÊ SỰ
.....
Đối lại: Mê lí.
Cũng gọi Mê sự hoặc.
Mê chấp sự tướng của 5 trần(sắc, thanh,
hương, vị, xúc), tức chỉ cho Tu hoặc.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.1 thượng]. (xt. Kiến Hoặc,
Tu Hoặc).
MÊ TÂM

Tâm mê lầm sự lí, là 1 trong 60 vọng
tâm nói trong phẩm Trụ tâm của kinh Đại
nhật.
MÊ TÂM

M
3114
Kinh Đại nhật quyển 1 (Đại 18, 3 thượng)
nói: “Thế nào là mê tâm? Nghĩa là chỗ chấp
trước sai khác, chỗ suy nghĩ sai khác”.
Đại thừa nhập đạo thứ đệ (Đại 45, 460
thượng) nói: “Mê tâm chẳng ngộ thì dù một
hạnh cũng chẳng có chỗ nương”.
Pháp đối trị là tâm chuyên nhất thẩm
xét kĩ lưỡng.
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.10].
MÊ TÂN
.....
Bờ bến mê vọng.
Chỉ cho cảnh giới 3 cõi, 6 đường của
chúng sinh.
Bài tựa Đại đường tây vực kí (Đại 51,
867 hạ) nói: “Phá hoài nghi trên biển tính,
mở diệu giác ở bến mê”.
Bài tựa của vua Thần tông nhà Minh
trong Tục nhập tạng kinh cũng nói: “Tạm
mượn bè nơi bến mê để vượt sang bờ giác”.
MÊ TÍN
.....
Niềm tin lầm lạc của người đời.
Phật giáo là tông giáo chính tín, lấy việc
chuyển mê khai ngộ làm mục đích, hiểu biết
tất cả pháp một cách như thực, xa lìa sự hư
dối, đạt đến chính đẳng giác là lí tưởng. Do
đó, Phật giáo chủ trương bài trừ những điều
không hợp lí và hoàn toàn không chấp nhận
những điều mê tín, dị đoạn. Ngay như sự kì
đảo của Mật giáo cũng là dùng tam mật của
hành giả và tam mật của bản tôn gia trì lẫn
nhau mà thành tựu căn nguyên Tất địa, khác
hẳn với các hình thức mê tín. Mặc dầu như

thế, nhưng với sự thay đổi của thời gian, các
tập tục tín ngưỡng dân gian như chiêm tinh,
tướng số, bói toán, bùa chú v.v... đã dần dần
trà trộn vào, từ đó đã sinh ra mê tín có hại
cho xã hội. Như căn cứ vào kinh Tú diệu mà
xemngày giờ lành dữ, căn cứ vào kinh Chiêm
sát mà hành pháp Tháp sám(rấtthịnh hành
ở đời Tùy), căn cứ vào kinh Du kì quyển hạ
mà thực hành pháp A vĩ xa, dùng bùa phép
chữa bệnh chứ không dùng thuốc v.v... Tất
cả những việc làm trên đều thuộc loại mê tín.
MÊ TÌNH
.....
I. Mê Tình.
Đồng nghĩa: Mê tâm.
Chỉ cho tâm mê hoặc của phàm phu, vì
phàm phu không biết rõ thực tướng của vạn
hữu, bám dính vào các sự vật khách quan,
vọng niệm nối tiếp không dứt, cho nên tâm
của phàm phu gọi là Mê tình.
II. Mê Tình.
Chỉ cho chúng sinh(hữu tình) mê hoặc.
Chương Bồ đề đạt ma trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 3 (Đại 51, 219 hạ),
chép:
“Ta vốn đến đất này,
Truyền pháp cứu mê tình;
Một hoa nở năm cánh,
Kết quả tự nhiên thành”.
MÊ TỬ
.....
Người không biết rõ sự lí.
Trong kinh Kim cương tam muội có 1
thí dụ về Mê tử như sau: Gã mê cầm tiền
vàng trong tay mà không biết tiêu dùng, cứ
sống vất vưởng, khốn khổ quanh năm. Ví
dụ người phàm phu vốn có tính Phật mà
không tự biết, nên cứ mãi trôi lăn trong 3

cõi, khổ não vô cùng.
MÊ VỌNG
.....
Không rõ sự lí là mê, hư dối không thực
là vọng. Vì chúng sinh mê vọng nên phải
chịu vô lượng thống khổ.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.4 (bản dịch đời
Đường); Nhân vương kinh hợp sớ Q.trung].
MÊ VỌNG

M
3115
MÊ XÍ LA ĐẠI TƯỚNG
Mê xí la, Phạm:Mihira.
Cũng gọi Di khư la đại tướng, Mê khư la
đại tướng.
Vị thần tướng phát nguyện bảo vệ Phật
pháp, là 1 trong 12 thần tướng của đức Phật
Dược sư.
Về hình tượng của vị
thần này, có nhiều thuyết
khác nhau. Cứ theo Tịnh
lưu li tịnh độ tiêu, thì
Hộ pháp Đại tướng Mê
xí la a yết noa phương,
thứ 3, toàn thân rực lửa,
trên có khói xanh, cỡi
rồng bay đi, trong tay
cầm cây mâu, trên mâu
có cờ ánh lửa.
Còn theo kinh Dược sư luu li quang
vương thất Phật bản nguyện công đức niệm
tụng nghi quĩ quyển hạ, thì Đại tướng Dược
xoa mê xí la mình màu vàng, tay cầm gậy
báu, thống lãnh 7 ức chúng Dược xoa, thệ
nguyện giữ gìn giáo pháp của đức Như lai.
[X. kinh Quán đính Q.12].
MỄ MẠCH NHAI PHƯỜNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chức vụ phụ trách việc ra phố phường
hoặc đến xóm làng khuyến hóa tín đồ cúng
dường thóc gạo cho chúng tăng.
Điều Nhai phường Thủy đầu Thán đầu
Hoa nghiêm đầu trong Thiền uyển thanh
qui quyển 4 (Vạn tục 111, 44 hạ) nói: “Chúc
nhai phường, Mễ mạch nhai phường, Thái
nhai phường, Tương nhai phường (...), đều

là các chức vụ, bên ngoài thì đi khuyến hóa
đàn việt(tín đồ) tăng trưởng ruộng phúc, bên
trong thì hỗ trợ Thiền lâm, giữ gìn đạo quả”.
(xt. Hóa Chủ).
MÊNH
..
I. Mệnh.
Chỉ cho “mệnh căn” thường được nói
đến trong các kinh điển của Phật giáo.
(xt. Mệnh Căn).
II. Mệnh.
Phạm:Jìva.
Chỉ cho linh hồn theo học thuyết căn
bản của Kì na giáo ở Ấn độ.
Kì na giáo chia “Mệnh” làm 2 loại là bị
vật chất trói buộc và không bị vật chất trói
buộc. “Mệnh” bị vật chất trói buộc có động,
tĩnh khác nhau. Loại động tồn tại trong
những vật thể có sinh mệnh như động vật
và người, còn loại tĩnh thì tồn tại trong các
vật thể không có sinh mệnh như đất, lửa,
gió v.v... “Mệnh” không bị vật chất trói buộc
chỉ cho “mệnh” giải thoát.
Kì na giáo coi “mệnh” là nguyên lí của
sự sống còn trong vũ trụ, chủ trương trong
“mệnh” có tính hoạt động, khả năng nhận
biết và 5 thứ trí: Tư trí (Phạm:Mati), Văn
trí (Phạm:Zruta), Tự giác trí (Phạm:
Avadhi,cũng gọi Tha giới trí), Tuệ trí (Phạm:
Mana#paryàya,cũng gọi Tha tâm trí) và
Nghĩa trí (Phạm:Kevala,cũng gọi Tuyệt đối
trí). Mệnh này cùng với Vô mệnh (Phạm:
Ajìva) là 2 yếu tố lớn cấu tạo nên vũ trụ.
[X. phẩm Minh tạo luận trong luận
Phương tiện tâm]. (xt. Vô Mệnh).
MÊNH CĂN
Phạm: Jìvitendriya.
Thọ mệnh của các loài hữu tình, cũng

thuộc về pháp Tâm bất tương ứng hành, 1
trong 75 pháp của Câu xá, 1 trong 100 pháp
của Duy thức.
Do sức nghiệp ở quá khứ dẫn sinh, thân
tâm hữu tình tiếp nối trong 1 khoảng thời
gian(từ lúc đầu thai đến khi chết), cái thể duy
MÊNH CĂN
Đại tướng Mê Xí La

M
3116
trì hơi ấm(trong thân) và thức(tâm) là “thọ”.
Nói cách khác, cái nương vào hơi ấm và thức
mà duy trì thân này trong 1 khoảng thời
gian, tức gọi là Mệnh căn.
Về vấn đề Mệnh căn là có giả hay có
thật, thì quan điểm của các phái Phật giáo
không giống nhau. Thuyết nhất thiết hữu
bộ trong Phật giáo bộ phái cho rằng mệnh
căn là có thật, nhưng Kinh bộ và Phật giáo
Đại thừa thì lại cho mệnh căn là giả chứ
không phải có thật. Như luận Thành duy
thức quyển 1 nói: Nương vào “Chủng tử
danh ngôn” của thức thứ 8, cùng với sức
nghiệp quá khứ dắt dẫn, mà nắm giữ thân
mệnh ở đời này, công năng ấy quyết định
thời gian tồn tại của sắc, tâm có dài ngắn
khác nhau, vì thế giả lập làm mệnh căn.
[X. luận Phẩm loại túc Q.1; luận Phát trí
Q.14; luận Đại tì bà sa Q.126; luận Câu xá
Q.5]. (xt. Thọ).
MÊNH MÊNH ĐIỂU
........
Phạm:Jivaô-jivaka.
Hán âm: Kì bà kì bà, Kì bà kì bà ca, Thời
bà thời bà ca.
Cũng gọi Cộng mệnh điểu, Sinh sinh
điểu.
Loại chim trĩ sống ở Bắc Ấn độ, được
đặt tên theo tiếng hót.
Loài chim này có hình dáng kì quái: Một
thân 2 đầu, mặt người hình chim, bay liệng
nhanh chóng và nhẹ nhàng, tiếng hót rất
hay, vì 2 đầu chung 1 thân, cùng sống chết
nên gọi là Cộng mệnh. Trong kinh Phật,
loại chim này và chim Ca lăng tần già đều

được xem là chim có tiếng hót hay.
[X. kinh Tạp bảo tạng Q.3].
MÊNH NHƯ PHONG TRUNG ĐĂNG
..............
Sự sống của con người như ngọn đèn
trước gió.
Thích môn qui kính nghi quyển thượng
nói: Mệnh sống con người như ngọn đèn
trước gió, không biết bị thổi tắt lúc nào; ngày
qua ngày, khó mà biết được cái chết sẽ đến;
rồi cứ theo nghiệp chuyển sinh, trong chỗ
mịt mờ, chẳng biết đi đâu”.
MÊNH PHẠM
Mệnh nạn và Phạm nạn.
Mệnh nạn là những tai nạn có liên quan
đến sự còn mất của thân mệnh con người.
Còn Phạm nạn là những tai ách có liên quan
đến sự xúc phạm hạnh thanh tịnh của con
người.
MÊNH QUANG
Chỉ cho thọ mệnh của con người, vì thọ
mệnh tùy theo ngày tháng(quang âm) mà
trôi chảy, tàn tạ nên gọi là Mệnh quang.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 4 (Đại19,
124 thượng) nói: “Hình hài tiêu tan, mệnh
quang tàn lụi (...) Căn trần thức tâm, lúc đó
cũng tiêu, tưởng tướng bụi bặm, tình thức
nhớp nhúa, cả 2 đều xa lìa”.
MÊNH TRƯỢC
.....
Phạm:Àyu-kawàya.
Cũng gọi Thọ trược.
Tuổi thọ của con người bị các phiền não
uế trược rút ngắn, là 1 trong 5 trược.
Vào đời mạt pháp, do các ác nghiệp
phiền não, tà kiến tăng trưởng mạnh mẽ,
nên tuổi thọ con người dần dần rút ngắn.
Trược nghĩa là nhớp nhúa vẩn đục, mà

phiền não và tà kiến lại là bản thể của trược,
tuổi thọ con người bị rút ngắn là do kết
quả của 2 thứ này gây ra, cho nên gọi là
Mệnh trược.
[X. kinh Diệu pháp liên hoa Q.1; kinh
Bồ tát địa trì Q.7]. (xt. Ngũ Trược).
MÊNH TRƯỢC

M
3117
MÊNH VẬN
.....
Số mệnh của con người. Phật giáo vốn
không nói đến “Mệnh vận”(Vận mệnh, số
mệnh)mà chỉ nói về nghiệp quá khứ(Túc
nghiệp). Tức là do nhân đã tạo tác ở quá
khứ mà đưa đến quả được hưởng hay phải
chịu ở hiện tại, cái mắt xích nối liền(nhân
duyên)giữa nhân và quả này được gọi là
“nghiệp”. Từ quá khứ đến hiện tại cho mãi
đến vị lai đều chịu 1 sức nghiệp chi phối,
mỗi người tùy theo sức nghiệp của mình
mà lưu chuyển, không thể cưỡng lại được.
Hơn nữa, nghiệp của các nhân đôi khi tuy
nhỏ, nhưng cũng có thể bị sức ép mà rơi
vào dòng nghiệp tương đối lớn hơn. Thuyết
này gần giống với “mệnh vận” nhưng cũng
có chỗ khác nhau, tức nếu cá nhân có ý chí
mạnh mẽ thì có thể nhờ vào ý chí ấy mà
xoay chuyển dòng nghiệp của chính mình,
mà nếu chuyển được thì thoát khỏi quả
báo của nghiệp. Đây chính là tinh thần cơ
bản của Phật giáo xác nhận con người có ý
chí tự do.
(xt. Nghiệp).
MIÊN
..
Phạm: Middha.
Cũng gọi là Thụy miên.
Ngủ mê, thân tâm hôn ám trầm trọng,
thuộc tâm sở pháp, 1 trong 75 pháp của Câu
xá, 1 trong 100 pháp của Duy thức.
[X. luận Thành duy thức Q.7; Đại thừa
nghĩa chương Q.2].
MIÊN ĐƠN

Vật để trải hoặc đắp khi nằm nghỉ, 1
trong các loại ngọa cụ do đức Phật chế định.
Tổ đình sự uyển quyển 8 (Vạn tục 113,
121 hạ) nói: “Khi đức Phật ở tại vườn Cấp
cô độc, có 1 vị tỉ khưu để mình trần nằm
ngủ, không dùng mền, ngọa cụ giữ gìn thân
thể, mọi người đều chê cười. Phật dạy: “Phải
nên đắp ngọa cụ”. Tức là miên đơn dùng
trong nhà Thiền vậy”.
MIÊN NGỌA KÊ
Bốn câu kệ phải niệm tụng trước khi ngủ.
Tì ni nhật dụng thiết yếu (Vạn tục 106,
68 thượng) chép: “Trước khi ngủ, xoay mặt
về hướng Tây, chắp tay quán tưởng, niệm
danh hiệu Phật 10 tiếng, hoặc niệm trăm,
nghìn, vạn tiếng rồi tụng bài kệ:
Khi sắp ngủ nghỉ
Nguyện cho chúng sinh
Thân được an ổn
Tâm không động loạn”.
MIÊN NGỌA THỜI TÁC PHÁP
Phương pháp nằm ngủ của hành giả
Chân ngôn thực hành mỗi đêm trong thời
gian tu pháp để tránh sự biếng nhác.
Cứ theo phẩm Trì chân ngôn pháp trong
kinh Tô tất địa quyển thượng, thì lúc ngủ,
không được nằm trên giường lớn quá hay
nhỏ quá, cũng không được nằm chung
giường với người khác, phải thanh tịnh, trầm
tư mặc tưởng, không nằm ngửa, không nằm
sấp, mà nằm nghiêng bên hông phải dáng
như sư tử vương, không được mở mắt.
Ngoài ra, có thuyết nói nửa đêm trải cỏ
tranh, dùng để kết giới 4 phía. Nếu tu pháp
Tăng ích thì nằm 2 chân xếp chồng lên
nhau, nằm nghiêng bên hông phải, đầu
hướng về Nam, mặt xoay hướng Đông, dùng
tay làm gối. Tu pháp Tức tai, đầu hướng

Đông, mặt xoay hướng Bắc. Tu pháp Hàng
phục, đầu hướng Tây, mặt xoay về hướng
Nam, quán tưởng thân vô thường, vô ngã,
khổ, không, bất tịnh, miệng tụng chú: “Án
(oô,qui mệnh) phạ nhật la (vajra,kim cương)
MIÊN NGỌA THỜI TÁC PHÁP

M
3118
xa để (zanti,tịch tĩnh) hồng (hùô), tụng
xong, bắt đầu ngủ.
Nếu hành giả Chân ngôn làm theo tác
pháp này, thì tất cả ác mộng đều tiêu trừ,
mau thành tựu pháp tu.
MIÊN TẠNG
.....
Phòng ngủ trong Phương trượng của
Thiền viện Nhật bản.
Theo thông lệ, trong Phương trượng chia
ra: Gian giữa, gian sau(gian giữa thứ 2) là
trung tâm; hai bên trái phải mỗi bên cũng
có 2 gian, hợp làm 6 gian tạo thành Phương
trượng(căn nhà mỗi bề 1 trượng vuông vức).
Vách sau của gian giữa thứ 2 kê 1 cái tủ,
trên mặt tủ lập bàn thờ Phật, sau bàn thờ
Phật có 1 căn nhỏ làm chỗ ngủ nghỉ, đó là
Miên tạng.
MIÊN THỤY ĐỐI TRỊ PHÁP
Cũng gọi Thụy miên đối trị pháp.
Phương pháp trừ diệt ngủ gục và ngủ li
bì.
Đang khi tụng niệm hoặc quán tưởng,
nếu hành giả cảm thấy buồn ngủ, hoặc đã
ngủ gục, sợ mất chính niệm, thì có thể đứng
dậy đi dạo để thư giãn tinh thần, hoặc rửa
mặt bằng nước lạnh, hoặc lại tụng niệm chân
ngôn Phật nhãn, hoặc tụng chú Bi sinh nhãn.
Khi tinh thần đã tỉnh táo như thường, thì
lại tiếp tục tọa thiền, trì tụng hoặc quán
tưởng.
[X. kinh Trưởng lão thượng tôn thụy
miên trong Trung a hàm].
MIẾN ĐIÊN PHẬT GIÁO
Miến điện (Burma) là 1 nước ở vùng

Đông nam châu Á, phía Đông bắc, giáp các
tỉnh Tây khang, Vân nam của Trung quốc,
phía Tây giáp Ấn độ Banghladesh, phía
Đông giáp Thái lan, Lào, phía Nam giáp vịnh
Bengal. TiếngPàli của danh từ Miến điện
là Maramma (Hán âm: Ma la ma), là chuyển
lầm từ chữ PhạmBrahma (Hán dịch: Phạm
ma, Phạm thiên). Theo âm Miến điện
Maramma-desa, có nghĩa là đất nước của
Phạm thiên. Chủng tộc nhập cư sớm nhất
là chủng tộcTalaing(Đắc lăng), kế đến là
các chủng tộc Burman(Miến) và chủng tộc
Shan(Đàn).
Cứ theo Đảo sử của Tích lan thì vào thế
kỉ III trước Tây lịch, vua A dục của Ấn độ
phái các ngài Tu na (Pàli:Soịa) và Uất đa
la (Pàli:Uttara) đến nước Kim địa (Pàli:
Suvaịịa-bhùmi) truyền giáo, có thuyết cho
rằng Kim địa tức là dải đất Đả đoan ở hạ
Miến điện hiện nay. Nhà chú thích Phật âm
(Pàli: Buddhaghowa) sống vào giữa thế kỷ
thứ V được Miến điện nhiều lần xác định
ngài xuất thân từ vùng Đả đoan. Tương
truyền, 2 thương gia cúng dường thức ăn
đầu tiên cho đức Phật lúc Ngài mới thành
đạo, chính là người Miến điện và cũng theo
truyền thuyết thì có lần bản thân đức Phật
đã đến Bồ cam (Pagan) truyền pháp v.v...
tất cả những việc này còn phải chờ sự khảo
chứng.
Căn cứ vào những di vật đào được, có
thể suy đoán rằng thượng Miến điện thuộc
hệ thống văn hóa Bắc Ấn độ, còn hạ Miến
điện thì hấp thu văn hóa từ Nam Ấn độ. Về
tông giáo được truyền vào Miến điện thì đầu
tiên là Bà la môn giáo Ấn độ, kế đến là Phật
giáo. Theo các văn hiến quan trọng đào được
cho thấy, thì mới đầu Phật giáo Thượng tọa

bộ được du nhập, từ thế kỉ X về sau, Phật
giáo Đại thừa và Mật giáo mới dần dần được
truyền vào. Vào thế kỉ XI trước đó, tại Miến
điện đã có phái Đại thừa A lợi tăng (Ari)
hiện diện, tăng chúng phái này mặc áo pháp
màu lam, để tóc, sinh hoạt phóng túng, cho
rằng nếu làm điều ác thì chỉ cần niệm tụng
chú cứu hộ là có thể thoát khỏi sự báo ứng
MIÊN THỤY ĐỐI TRỊ PHÁP

M
3119
nhân quả. Phái này lại chia làm 2 chi là: Trụ
lâm(ở trong rừng) và Trụ thôn(ở trong làng
xóm). So với phái Tính lực của Ấn độ thì
phái này cực đoan hơn, có thuyết cho rằng
phái này là sự hỗn hợp giữa Lạt ma Mật
giáo đọa lạc và Phật giáo Đại thừa. Trước
thời vua A nô luật đà (Pàli: Anuruddha),
phái này có thế lực mạnh nhất trong các
giáo phái ở vùng Bồ cam; trung tâm điểm
của phái này là Sa ma để (Samati). Sau khi
Vương triều Bồ cam (1044-1287) nổi lên,
các phái Phật giáo Miến điện thời kì đầu và
phái A lợi tăng lần lượt suy vong.
Năm 1044, vua A nô luật đà thống nhất
toàn quốc, đặt thủ đô ở Bồ cam. Năm 1057,
chinh phục Đả đoan, thỉnh về các tỉ khưu,
3 tạng kinh điển, xá lợi Phật, các bảo vật, lại
ban sắc chỉ cho Cao tăng A la hán (Arhan)
lãnh đạo cuộc cải cách tăng đoàn, kính tin
Phật giáo Thượng tọa bộ, còn các phái đã có
trước kia như Thượng tọa bộ, Phật giáo Đại
thừa, Mật giáo và Bà la môn giáo dần dần
tiêu diệt. Ít lâu sau, vua cho xây ngôi tháp
Phật Thụy đức cung (Shwe Dagon) ở Bồ
cam, trải qua 2 đời vua mới hoàn thành.
Vua nước Tích lan là Tì xá da bà ha đệ nhất
(Vijayabàhu I) từng sai sứ đến Miến điện,
xin ban Tam tạng, thỉnh chư tăng, bỗng
chốc, Miến điện trở thành trung tâm của
Phật giáo Nam truyền. Vào thời kì toàn thịnh
của Phật giáo Bồ cam, ở miền thượng Miến
điện có 1 vạn 3 nghìn tòa tháp và Tăng viện.
Về sau, Phật giáo Tích lan hưng thịnh, phái
Đại tự có thế lực mạnh, cho nên có nhiều vị
tăng đến Tích lan tham học. Trong đó, có

sư Xa ba đa thụ giới ở Đại tự, ở lại tu học 10
năm (1170-1180) mới cùng với 4 vị tỉ khưu
trở về nước.
Vào thế kỉ XII, Tăng đoàn Miến điện
chia thành Tích lan tông phái (Sìhalasaôgha)
và Miến điện tông phái
(Maramma-saôgha,phái này vốn đã có từ
trước). Ít lâu sau, phái Tích lan lại chia ra 3
tăng đoàn là: Thi bà lợi, Đa ma lăng đà và A
nan đà. Có điều đáng quí là tuy chia rẽ,
nhưng các phái đều nỗ lực hoằng dương Phật
pháp, cho nên Phật giáo nói chung vẫn rất
hưng thịnh.
Năm 1277, quân Mông cổ xâm chiếm
phía nam, vương triều Bồ cam sụp đổ, 10
năm sau chính quyền rơi vào tay dân tộc
Đàn và từ đó Miến điện không còn là 1
vương quốc thống nhất cho mãi đến giữa
thế kỉ XVI. Trong khoảng hơn 200 năm,
bất luận là vương triều A ngõa (Ava) ở
phương bắc hay vương triều Tì cổ (Pegu) ở
phía nam, đều coi trọng sự phát triển Phật
giáo, Danh nghĩa minh đăng (Abhidhà=
nappadipikà), Thanh vận tinh nghĩa
(Saddasàratthajàlinì) và Ca chiên diên
văn pháp chú là những tác phẩm thuộc thời
kì này. Giữa thế kỉ XV, phía nam có 6 tông
phái và hơn 1 vạn 5 nghìn tỉ khưu. Về sau,
qua cuộc cải cách của vua Đạt ma tất đề
(Dhammazedi, 1472-1492), tăng đoàn
Miến điện lại được thống nhất.
Người lãnh đạo dân tộc Đàn nổi lên vẫn
là người Miến điện, kiến lập vương triều
Đông cố (Toungoo, 1531-1752). Hai bộ luật
điển Đạt ma tha kiêu (Dhammathakyaw),
Câu tăng thù (Kosaungchok), luận Ma
ni châu, luận Pháp vương thất sư, A tì đạt
ma tụng, luật Trang nghiêm sớ, luận Dự

MIẾN ĐIÊN PHẬT GIÁO Tháp Phật xây vào cuối Vương triều Bồ Cam

M
3120
tăng v.v... đều được biên soạn vào thời kì
này. Đồng thời còn hoàn thành việc xây
dựng các ngôi tháp Phật như: Tháp Ma ha
ma ni (Mahàmani), tháp Du xá ma ni tu
la (Yasamanisula), tháp Gia đa kì
(Ngatakyi) v.v... Còn Cao tăng ở thời kì
này thì có các ngài: Tì đà la tì na bà tư
(Badaravanavàsì), Nhã lợi an lăng già la
(Ariyàlaíkara), Tối thắng pháp,
(Aggadhammàlaíkara), Trí nguyện
(Ĩaịavara) v.v...
Vào thế kỉ thứ XVIII, nội bộ Phật giáo
phát sinh cuộc tranh luận về cách mặc áo
ca sa mà hình thành 2 phái đối lập: Phái
Thiên đản (Pàli:Ekaôsika,chủ trương
mặc ca sa để trật 1 bên vai) và phái Thông
kiên (Pàli: Pàrupana,chủ trương mặc trùm
kín cả 2 vai), mãi 100 năm sau phái Thông
kiên mới thắng thế. Bấy giờ, vương triều
Đông cố đã diệt vong và vương triều Cống
bảng (Konbaung, 1752-1885) nổi lên thay
thế. Trong khoảng hơn 100 năm, Phật giáo
vẫn được nhà vua bảo hộ và các kinh điển
tiếngPàli lần lượt được dịch ra chữ Miến
điện. Lúc này, các thế lực phương Tây cũng
nhân việc Miến điện mở cửa giao thương
mà không ngừng xâm nhập. Năm 1886,
Miến điện bị người Anh đô hộ, mãi đến
năm 1947 mới tuyên bố độc lập. Trong
khoảng hơn 60 năm thống trị, người Anh
không can thiệp vào tôn giáo, nhờ thế, “Hội
Thanh niên Phật giáo Miến điện” được
thành lập (1906), hô hào đòi độc lập cho
Miến điện, từ đó về sau có rất nhiều vị
tăng tham dự cuộcvận động này.

Hiện nay tăng đoàn Phật giáo Miến điện
có 3 phái chủ yếu là: Phái Đa đạt ma
(Thudhamma), phái Thụy cảnh
(Shwegyin) và phái Đạt bà la (Dvara). Về
phương diện giáo học thì 3 tạng Thánh điển
mà 3 phái này tôn thờ đều giống nhau,
nhưng về giới luật, đặc biệt về những vật
dụng được giữ, cách đắp ca sa và phép tắc
sinh hoạt hàng ngày thì có vài điểm khác
nhau. Hai phái trước là các tông phái truyền
thống, tổ chức rất rộng, số chúng tăng tương
đối đông, còn phái Đạt bà la thì mới được
thành lập vào cuối thế kỉ XIX do cải cách
phái cựu Đa đạt ma mà thành; về mặt giới
luật, phái này chủ trương nghiêm khắc, thực
tiễn, tăng chúng rất ít.
Phật giáo Miến điện chỉ có tỉ khưu, sa
di, tín sĩ nam, tín sĩ nữ và số ít tỉ khưu ni,
không có sa di ni và chính học ni. Tập tục
phổ thông của Miến điện là thiếu niên 14,
15 tuổi phải vào chùa xuất gia trong 1 thời
gian ngắn. Trong các nước Phật giáo, chế độ
thi cử ở Miến điện là nghiêm ngặt nhất.
Người dự thi thông qua được Luật tạng, gọi
là Trì luật giả (Vinayadhara), người thông
qua toàn bộ 3 tạng thì được gọi là Tam tạng
sư (Tipiỉakadhara), là vinh dự cao nhất.
Hiện nay, Phật giáo Miến điện chiếm 1 địa
vị rất quan trọng trong Phật giáo Nam
truyền.
[X. Burmese Buddhism ( J. George Scott);
ThePàli Literature of Burme, London, 1909
(Mabel Bode); History of Burma, London,
1925 ( G. E. Harvey); Hinduism and Buddhism,
London, 1921, Vol. III, P. 47ff ( Sir
Ch. Eliot)].
MIẾN KÌ VIÊN
Phạm: Vaidhanya.

Pàli: Vedhaĩĩa.
Khu vườn cây Am bà ở nước Ca tì la vệ.
Theo kinh Thanh tịnh (Pàli: Pàsàdikasuttanta)
trong Trường bộ kinh 29, thì khi
đức Thích tôn dừng lại ở khu vườn này, là
lúc ông Ni càn đà nhã đề tử (Pàli: Nigaịỉha
Nataputta), Tổ sư của Kì na giáo nhập diệt
ở Ba ngõa (Pàli: Pàvà), nhân đó mà giáo
đoàn Kì na chia làm 2 phái, đưa đến sự kiện
đối kháng nhau.
[X. kinh Trường a hàm Q.12].
MIẾN KÌ VIÊN

M
3121
MIỄN ĐINH TIỀN
Cũng gọi Thanh nhàn tiền.
Tiền thuế do giới tăng sĩ và đạo sĩ nộp
cho nhà nước để được miễn dịch vào thời
Nam Tống, Trung quốc.
Miễn đinh nghĩa là miễn trừ đinh dịch.
Phàm con trai đến 20 tuổi(tuổi đinh)phải
thi hành nghĩa vụ quân dịch, nhưng tăng sĩ,
đạo sĩ được phép nộp tiền hàng năm để thay
thế. Từ đời Đường trở đi, chư tăng, đạo sĩ
vốn được hưởng đặc quyền miễn nộp cả tô
lẫn thuế. Nhưng vào năm Thiệu hưng 15
(1145) đời vua Cao tông nhà Tống, quan
dân phản đối việc này, nên từ đó tăng sĩ,
đạo sĩ đều phải nộp thuế để lấy tiền khai
khẩn tài nguyên mới. Thuế qui định Luật
tăng mỗi năm nộp 5 quan, Thiền tăng, Đạo
sĩ mỗi năm nộp 2 quan, Trụ trì, Trưởng lão,
Pháp sư, Tử y, Tri sự v.v... lần lượt gia tăng,
đến 15 quan là cao nhất.
Tờ chứng minh thư mà nhà nước cấp
cho những tăng sĩ đã nộp tiền miễn đinh,
gọi là Miễn đinh sao, hoặc Miễn đinh do.
Những vị tăng du phương tạm trú các nơi,
phải mang theo Miễn đinh sao, nếu không
xuất trình giấy này sẽ không được phép ở
lại.
[X. điều Thiệu hưng thập ngũ niên trong
Phật tổ thống kỉ Q.17; Phật tổ lịch đại thông
tải Q.20; Tống hội yếu cảo Q.66; Kiến viêm
dĩ lai hệ niên yếu lục Q.153].
MIỄN NHÂN SỰ
........
Lược bớt những lễ nghi chúc mừng hoặc
thăm hỏi của đại chúng trong Thiền lâm,

gọi là Miễn nhân sự.
Tấm bảng dùng để dán tờ yết thị “Miễn
nhân sự” hầu thông báo cho đại chúng biết,
gọi là “Miễn nhân sự bảng”. Nếu vị Trụ trì
làm thành bài tụng để báo cho đại chúng
biết việc miễn nhân sự, thì gọi là Miễn nhân
sự tụng.
Điều Đông niên nhân sự trong Thiền
uyển thanh qui quyển 2 (Vạn 111, 444 hạ)
chép: “Trước tết 1 ngày, nếu Đường đầu có
Miễn nhân sự thì nên dán thông cáo trước
Tăng đường, đến tối, Khố ti tổ chức uống
trà trong Tăng đường”.
[X. điều Khố ti tứ tiết đặc vị Thủ tọa đại
chúng thang trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.7].
MIỄN TĂNG
... ..
Những vị tăng vì bận rộn công vụ hoặc
vì bệnh hoạn, được miễn tọa đường gọi là
Miễn tăng.
Trong Thiền lâm, trước khi thướng
đường hành lễ, chúng tăng phải tọa thiền 1
thời gian ngắn trong Tăng đường để thu
nhiếp tâm ý, gọi là Tọa đường. Nhưng vì
công việc nên các chức vụ như: Phạn đầu
(trông nom việc ăn uống), Trà đầu(phụ trách
việc trà nước), Tịnh đầu(quét dọn nhà vệ
sinh) v.v...hoặc những vị tăng bị bệnh, thì
đặc biệt được miễn tọa đường.
[X. môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên loại 7].
MIỄN VIỄN NGHINH PHÊ
Miễn viễn nghinh, nghĩa là miễn cho
đại chúng khỏi phải ra xa để đón rước; Phê
chỉ cho mẩu giấy nhỏ trong đó có ghi việc
cần thiết vắn tắt. Miễn viễn nghinh phê
nghĩa là bức thư vắn tắt báo cho vị Trụ trì

chùa nào đó biết trước khỏi phải cử đại
chúng ra xa để đón rước, khi có vị tăng
chuyên sứ đến.
Theo điều Nhập viện trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 3, khi vị chuyên
sứ định đến 1 chùa nào đó, phải gửi thư
báo trước vị Trụ trì biết và yêu cầu miễn
MIỄN VIỄN NGHINH PHÊ

M
3122
cho đại chúng khỏi phải ra xa đón rước.
MIẾT ĐỊA
.....
Đồng nghĩa: Nhất miết, Miết nhiên.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là mau chóng. Miết là thoắt, liếc
qua, xem qua; địa là trợ từ.
Đại tuệ Phổ giác Thiền sư ngữ lục quyển
25 (Đại 47, 920 trung), nói: “Công án của
người xưa vốn đã mịt mờ, bây giờ lại nhìn
qua(miết địa), tự mình chẳng khỏi mờ mịt”.
MIẾT MƯU HẦU CAN
Ba ba lập mưu lấy gan của vua khỉ, là 1
trong những truyện tiền thân của đức Phật.
Lúc đức Phật còn tại thế, có vị tỉ khưu ni
tên là Bạo chí theo Phật học đạo, nhưng
cuối cùng lại vi phạm giới luật, hủy báng
Phật pháp, khinh miệt chúng tăng. Các vị tỉ
khưu thắc mắc và cùng nhau bàn tán về việc
này, đức Phật biết được, Ngài bèn thuật lại
sự tích “ba ba lập mưu lấy gan vua khỉ”, để
cho các tỉ khưu thấy rõ nguyên nhân Bạo
chí phạm giới.
Vào thời quá khứ vô lượng kiếp xa xưa,
có 1 con ba ba rất thân quen với con vua
khỉ ở trong rừng. Vua khỉ có đầy đủ trí tuệ
và thông hiểu nghĩa lí, nên ba ba thường
đến cùng vua khỉ bàn luận nghĩa kinh.
Nhưng vợ ba ba đa nghi, hay ghen, không
muốn chồng mình thường ra khỏi nhà, nên
lập kế hại vua khỉ.
Một hôm, vợ ba ba giả vờ bệnh nặng,
phải dùng gan khỉ làm thuốc mới cứu sống
được. Do vợ bày mưu nên ba ba mời vua
khỉ đến chỗ ở của mình, nói dối để đãi tiệc.

Vì vua khỉ không lội nước được nên ba ba
phải cõng qua sông, khi ra giữa dòng, ba ba
nói rõ sự thật, vua khỉ nói rằng gan của mình
treo trên ngọn cây và bảo ba ba quay trở lại
đất liền để lấy gan. Khi đến đất liền, khỉ bèn
nhảy thẳng lên cây, từ đó về sau 2 bên không
qua lại với nhau nữa.
Trong mẩu truyện trên, vợ ba ba thủa
xưa, nay chính là tỉ khưu ni Bạo chí phạm
giới; ba ba là Đề bà đạt đa phạm trọng tội
ngũ nghịch và thường chống đối đức Phật,
còn vua khỉ là tiền thân của Phật.
[X. Sinh kinh Q.1].
MIẾU
..
Cũng gọi Linh miếu, Tháp miếu, Tổ miếu.
Nơi thờ tự Phật tổ, Thánh hiền, Thần
linh v.v...
Bộ Hưng tạo 3 trong Pháp uyển châu
lâm quyển 37 (Đại 53, 580 thượng) nói: “Âm
Phạm chính xác là Tốt đổ ba, Hán dịch:
Miếu, tức linh miếu, là nơi thờ phụng lễ
kính”.
Phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa (Đại
9, 8 hạ) nói: “Sau khi Phật diệt độ (...) có
người xây tháp bằng đá hoặc làm bằng chiên
đàn, trầm thủy (...) hoặc ở giữa đồng trống,
đắp đất làm miếu Phật, cho đến trẻ con
chơi đùa, vun cát làm thành đống làm tháp
Phật v.v...,những người làm như thế, đều
đã thành Phật đạo”.
Các nhà Nho Trung quốc, vì cảm nhớ
tình thân và công lao của các bậc cổ thánh
tiên hiền nên cũng lập miếu thờ phụng, như
Thái miếu là nơi thờ cúng tổ tiên nhà vua,
Văn miếu(Tiên sư miếu)là nơi thờ cúng đức
Khổng tử, Vũ miếu là nơi thờ tự các vị võ
tướng như Quan vũ v.v...

[X. kinh Quán đính Q.6; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.55; Huyền ứng âm nghĩa Q.5; Thi
thanh miếu tự tiên (Bội văn Vận phủ sở
dẫn)]. (xt. Tháp).
MIẾU SẢN HƯNG HỌC
...........
Phong trào chủ trương chiếm dụng chùa
và tài sản của các chùa viện trên toàn cõi
MIẾT MƯU HẦU CAN

M
3123
Trung hoa để làm trường học, được phát
động vào cuối đời Thanh đến đầu thời Dân
quốc trở đi.
Do sự thiếu hiểu biết của 1 số phần tử
trí thức và quan chức nhà nước đối với Phật
giáo, cùng với những kẻ cường hào, ác bá dã
tâm, thấy của chùa thì thèm muốn, bèn
mượn tiếng chấn hưng việc học để chiếm
đoạt tài sản và nhà cửa của các chùa viện,
tăng ni bị cưỡng ép hoàn tục, Phật giáo bị
bách hại nặng nề.
“Miếu sản” chỉ cho tất cả tài sản của
các tự miếu, như ruộng chùa, nhà chùa và
các pháp vật phụ thuộc khác. Năm Quang
tự 24 (1898), vì không có kinh phí giáo dục
nên quan Tổng đốc tỉnh Hồ quảng là
Trương chi động dâng tờ biểu “Khuyến học
thiên” tâu vua, cực lực chủ trương biến chùa
miếu làm trường học và sử dụng tài sản
của các tự viện trên toàn quốc để làm kinh
phí chấn hưng việc học. Tờ biểu này được
vua Đức tông phê chuẩn, cho nên trong
hạn 100 ngày là thời gian Duy tân đã thi
hành chính sách “Miếu sản hưng học” mở
đầu cho phong trào. Sau khi Duy tân thất
bại, tuy Từ hi Thái hậu xuống lệnh cấm
thi hành Miếu sản hưng học, nhưng các tự
viện vẫn còn bị uy hiếp, bọn thổ hào, thân
sĩ bất lương ở các tỉnh đua nhau mượn tiếng
hưng học chiếm đoạt ruộng chùa, còn quân
đội, cảnh sát và các cơ quan đoàn thể ở địa
phương thì chiếm cứ tự miếu và vơ vét tài
sản của chùa.
Do cấp lãnh đạo Phật giáo lúc bấy giờ
kém cỏi nên địa vị của Phật giáo bị hạ thấp

quá mức, đến nỗi không còn bảo vệ được
quyền lợi của Phật giáo. Nhưng giữa Phật
giáo và lịch sử văn hóa vốn có mối quan hệ
gắn bó lâu đời và được nể trọng, điều này
khiến cho các bậc danh sĩ và học giả nổi
tiếng trong nước không thể không lên tiếng.
Bởi vậy, năm Quang tự 31 (1905), ông
Chương thái viêm đã đăng bài “Cáo Phật
tử thư”(Thư ngỏ gửi các vị Phật tử), trong
đó, một mặt ông kêu gọi chư tăng hãy nhận
thức rõ thời đại, phải tự mở các trường học
để góp phần vào việc phát huy nền văn
hóa và giáo dục của nước nhà, mặt khác
ông khuyến cáo các nhân sĩ trí thức không
nên hành động theo cảm tính mà phạm
sai lầm quá đáng đối với Phật giáo, trái lại,
phải giúp cho Phật giáo phát triển. Đồng
thời, Tịnh độ Chân tông của Nhật bản liên
tiếp xây dựng các chùa Bản nguyện tại
Thượng hải, Nam kinh, Hàng châu, Tô
châu v.v... Vị tăng người Nhật bản là Thủy
dã Mai hiểu nhân cơ hội ấy, khuyến dụ
hơn 30 tự miếu ở Hàng châu gia nhập Chân
tông, hễ gặp trường hợp chiếm cứ miếu sản
thì liền xin Lãnh sự Nhật bản đứng ra che
chở, điều này khiến cho quan hệ ngoại giao
giữa Trung quốc và Nhật bản trở nên căng
thẳng. Kết quả là Chân tông Nhật bản hủy
bỏ sự che chở đối với các tự viện Trung
quốc, vì chính phủ nhà Thanh đã ra lệnh
bảo hộ Phật giáo. Từ đó, các huyện thị
thành lập hội Giáo dục tăng, tự phát triển
giáo dục, xây dựng trường học để bảo vệ
tài sản của chùa viện.
Dân quốc năm đầu (1912), Viên thế
khải ban bố điều lệ “Quản lí tự miếu” gồm
31 điều, ý muốn thu hết tài sản của các
chùa viện Phật giáo trên toàn quốc xung

vào công quĩ để làm các việc lợi ích chung.
Cùng năm ấy, các ngài Kí thiền(Kính an)
và Đạo hưng trụ ở chùa Lưu vân tại Thượng
hải; đứng ra vận động triệu tập Đại hội
thành lập Tổng hội Phật giáo Trung hoa
và hoạch định kế sách bảo vệ miếu sản.
Năm Dân quốc thứ 10 (1921), chính phủ
sửa đổi bản điều lệ, rút lại còn 24 điều,
nhưng mục đích thì đại khái vẫn giống
nhau. Năm Dân quốc 16 (1927), Phùng
ngọc tường mượn cớ đả đảo mê tín, đến
chiếm các chùa Bạch mã, Thiếu lâm, Tướng
quốc v.v.. ở tỉnh Hà nam, đồng thời xua
MIẾU SẢN HƯNG HỌC

M
3124
đuổi 30 vạn tăng ni, buộc phải hoàn tục.
Ở các tỉnh Chiết giang, Giang tô, Hồ bắc,
Hồ nam cũng thế. Năm Dân quốc 17 (1928),
Bộ trưởng Nội chính là Tiết đốc bật đề nghị
đổi chùa tăng làm trường học. Năm Dân
quốc 18 (1929), “Điều lệnh quản lí tự miếu”
gồm 21 điều được ban bố, liền bị các ngài
Thái hư, Viên anh, Đế nhàn và cư sĩ Vương
nhất đình triệu tập Đại hội phản đối, nên
“Điều lệnh quản lí tự miếu” bị hủy bỏ, nhưng
chính phủ lại công bố “Điều lệnhgiám đốc
tự miếu” gồm 13 điều để thay thế. Nhưng
không ngăn chặn được phong trào cướp đoạt
tài sản của chùa, các tỉnh vẫn dựa vào Điều
lệnh cũ, tích cực tiến hành chính sách chiếm
dụng chùa viện.
Năm Dân quốc 18 (1929), Tổng hội Phật
giáo Trung hoa đổi tên gọi, cải tổ cơ cấu,
thành lập Hội Phật giáo Trung hoa, tôn Đại
sư Thái hư làm Trị sự trưởng. Cuối năm
Dân quốc 19 (1930) giáo sư Đại học Trung
ương là Cáp sảng thu, 1 lần nữa, lại đưa ra
phương án “miếu sản hưng học” mà ông ta
đã đề xuất năm Dân quốc 17 (1928), chủ
trương “đả đảo tăng phiệt, giải tán tăng
chúng, phân chia miếu sản, chấn hưng giáo
dục”. Tín đồ Phật giáo toàn quốc liền triệu
tập hội nghị ở Thượng hải để tìm biện pháp
đối phó, ngài Thái hư bèn soạn “Thướng
Quốc dân hội nghị đại biểu chư công ý kiến
thư”(Thư góp ý kiến gửi đến quí vị đại biểu hội
nghị Quốc dân) gửi cho chính phủ, nhờ thế
mới dẹp được phương án của Cáp sảng thu,
đồng thời, chính phủ Quốc dân công bố
huấn lệnh bảo hộ tự sản, từ đó phong trào

“miếu sản hưng học” mới cáo chung.
Biến pháp(nhà nước đổi lại các thứ chế độ)
đã đẻ ra chế độ “miếu sản hưng học”, đem
lại cho Phật giáo vô hạn khốn khổ, nhưng
cũng mang đến cho tăng đoàn Phật giáo cơ
hội tự giác, tự cứu. Các tỉnh huyện thành
lập những hội giáo dục tăng, dùng tài sản
của các chùa để phát triển giáo dục, các nhà
lãnh đạo Phật giáo ở các địa phương cũng ý
thức rõ rằng nếu không xây dựng trường
học để mở mang giáo dục thì không thể bảo
vệ được tài sản của chùa. Ngài Thủy dã Mai
hiểu mở trường học tăng ở Trường sa, ngài
Văn hi mở trường Phổ thông ở chùa Thiên
ninh tại Dương châu. Các ngài Kí thiền,
Tùng phong, Hoa sơn ở Chiết giang và ngài
Giác tiên ở Bắc bình đều thiết lập học đường,
trở thành những nhân vật lãnh đạo công
cuộc mở mang học vấn cho chư tăng trong
1 thời.
[X. Trung quốc Phật giáo cận đại sử
(Đông sơ)].
MINH
Phạm:Vidyà.
Pàli:Vijjà.
Hán âm: Phí đà, Bật đà.
Sự thấy biết sáng tỏ, thấu suốt. Chỉ cho
trí tuệ của bậc Thánh, có năng lực phá trừ
tối tăm, ngu muội mà tỏ ngộ chân lí.
Cứ theo Phật địa kinh luận thì Minh hay
phá trừ sự tối tăm, vì thế lấy tuệ làm tự tính.
Vì minh trái với vô minh nên lấy thiện căn
vô si làm tự tính.
Cứ theo kinh Tam chuyển pháp luân
thuộc kinh điển Phật giáo nguyên thủy, thì
tu 8 Thánh đạo, hiểu lí 4 đế, sẽ thành tựu
nhãn(mắt), trí, minh, giác(đều là những chữ
chỉ cho trí tuệ), đạt được Niết bàn.

Luận Đại tì bà sa quyển 102 cho rằng
tuệ hữu lậu thiện vốn có khả năng thông
suốt, hiểu rõ, nhưng không thể nào quyết
nghi, phân biệt và hiện quán được 4 Thánh
đế, vì thế không được gọi là minh, mà chỉ
có Thánh tuệ vô lậu mới gọi là minh. Sở dĩ
như thế là vì giữa bậc Thánh Hữu học và
Vô học có khác nhau. Đối với bậc Thánh
Vô học có năng lực thù thắng thì Túc trụ
thông, Sinh tử thông và Lậu tận thông trong
6 thần thông có thể phá trừ sự ngu tối trong
MINH

M
3125
3 đời quá khứ, vị lai và hiện tại, đây gọi là
Tam minh của Vô học. Trong đó, Lậu tận
thông là chân minh thắng nghĩa; còn Túc
trụ thông và Sinh tử thông cũng gọi là
Minh, vì 2 thông này thuận theo Chân
minh vô lậu(Lậu tận minh), do đó có chút
ảnh hưởng của tướng minh, nên tạm gọi là
Minh.
Chữ PhạmVidyàlà do ngữ cănVid(tri,
biết) mà ra, vì thế Minh cũng chỉ cho tri
thức, học vấn. Ở Ấn độ, tất cả học vấn đều
thuộc trong Ngũ minh như Thanh minh,
Nhân minh v.v... Ngoài ra, các Chân ngôn
đà la ni có năng lực phá trừ si ám, tiêu diệt
chướng nạn, nên cũng được gọi là Minh.
Mật giáo gọi chung ấn khế và chân ngôn là
Ấn minh.
Theo luận Đại tì bà sa quyển 2 thì thế
gian có các luận chú như: Chi minh, Sự
minh, Thú minh, Khổng tước minh, Chú
long xà minh, Hỏa minh, Thủy minh, Mê
loạn minh v.v...
Đức Phật là bậc đã trọn đủ 3 minh và
hạnh nghiệp của thân khẩu, cho nên ngài
được tôn xưng là Minh hạnh túc trong 10
tôn hiệu của Ngài. Hàng Bồ tát Sơ địa trở
lên, do quán xét thực tướng các pháp trong
3 đời mà tỏ ngộ tự tâm, cho nên trong 5 thứ
Bồ đề thì Bồ đề minh tâm là Bồ đề mà hàng
Bồ tát Sơ địa trở lên tỏ ngộ.
Theo phẩm Thập minh trong kinh Hoa
nghiêm quyển 28 (bản 60 quyển), thì hàng
Bồ tát Thập địa có đủ 10 loại trí minh như
sau:
1. Tha tâm trí minh.

2. Thiên nhãn trí minh.
3. Túc mệnh trí minh.
4. Vị lai tế trí minh.
5. Thiên nhĩ trí minh.
6. Thần lực trí minh.
7. Phân biệt ngôn âm trí minh.
8. Sắc thân trang nghiêm trí minh.
9. Chân thực trí minh.
10. Diệt định trí minh.
Nhưng kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển)
dịch là Thần thông, vì thế mười trí minh
cũng gọi là mười thông.
[X. kinh La ma trong Trung a hàm Q.56;
kinh Đại bát niết bàn Q.18 (bản Bắc); luận
Câu xá Q.27; luận Tập dị môn túc Q.3; Đại
thừa nghĩa chương Q.20 phần đầu].
MINH
Đối lại: Hiển.
Tối tăm, sâu kín, không thể thấy nghe
được. Trái lại, Hiển tức hiện rõ, có thể thấy
nghe được.
Mắt thịt của người phàm không thể thấy
được chư Phật, Bồ tát, nhưng trong tối tăm,
Phật và Bồ tát vẫn thường thấy chúng ta.
Đây gọi là Minh kiến(thấy trong tối tăm).
Chư thiên, thiện thần và mắt người trần
tục không thể thấy được, gọi là Minh chúng.
Chư Phật và Bồ tát dùng nhiều phương
tiện quyền xảo âm thầm làm lợi ích chúng
sinh, gọi là Minh quyền; thường kín đáo
gia hộ cho những ai có lòng tin chân thật,
gọi là Minh hộ; âm thầm thêm sức, giúp
đỡ, chỉ dẫn chúng sinh, gọi là Minh trợ,
Minh hựu, Minh ứng hoặc Minh gia. Chư
Phật, Bồ tát trừng phạt ngầm những kẻ làm
ác, gọi là Minh phạt; những lợi ích được
chư Phật, Bồ tát ban cho một cách kín đáo,
gọi là Minh lợi.

MINH BA (? -?)
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Lâm
tế, sống vào đời Thanh, người Vũ thanh,
tỉnh Hà bắc, họ Quách.
Năm 7 tuổi, sư được cha mẹ đưa đến
chùa Thiên tiên xin xuất gia. Lớn lên, sư
đến Thiên tân tham học ngài Đại bác Hành
càn, y chỉ 3 năm mới được ấn khả. Sau, sư
dựng am tranh ẩn tu ở Tây sơn 10 năm
MINH BA

M
3126
mới ra khai đường thuyết pháp, xiển dương
tông phong.
Sư có ngữ lục lưu hành ở đời.
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.2 (Hư
Vân)].
MINH BẢN (1263-1323)
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Lâm
tế, sống vào đời Nguyên, người huyện Tiền
đường, tỉnh Chiết giang, họ Tôn, hiệu Trung
phong, Huyễn trụ đạo nhân.
Sư thông minh, mẫn tiệp, năm 15 tuổi
đã có chí xuất gia. Năm Chí nguyên 22
(1286), sư tham yết ngài Cao phong Nguyên
diệu ở viện Sư tử, núi Thiên mục. Một hôm
tụng kinh Kim cương, sư bỗng nhiên mở tỏ.
Năm Chí nguyên 24 (1287), lúc ấy đã 24
tuổi, sư xin ngài Nguyên diệu cho xuống tóc,
năm sau, sư thụ giới Cụ túc. Sau khi ngài
Nguyên diệu thị tịch, sư ẩn tu ở am Huyễn
trụ tại Biện sơn thuộc Hồ châu. Sư cũng
từng ở tại các vùng Ngô giang, Lô châu, núi
Lục an v.v...
Năm Diên hựu thứ 5 (1318), theo lời
thỉnh cầu của đồ chúng, sư trở về núi Thiên
mục, xiển dương Thiền phong, tăng tục các
nơi đều qui ngưỡng và tôn xưng sư là Giang
Nam Cổ Phật(Phật xưa ở vùng Giang nam).
Vua Nhân tông dùng lễ triệu thỉnh, nhưng
sư từ chối, vua ban hiệu cho sư là “Phật Từ
Viên Chiếu Quảng Tuệ Thiền Sư” và đổi
viện Sư tử thành chùa Sư tử chính tông.
Năm Chí trị thứ 3 (1323) sư tịch, thọ 61
tuổi. Năm Thiên lịch thứ 2 (1329), vua ban
thụy hiệu là “Trí Giác Thiền Sư”, hiệu tháp
là Pháp vân. Năm Nguyên thống thứ 2

(1334), lại được truy tặng thụy hiệu là “Phổ
Ứng Quốc Sư”.
Đệ tử nối pháp gồm có: Thiên như Duy
tắc, Thiên nham Nguyên trường, Vô chiếu
Huyền giám, Cửu phong thọ (Trung quốc),
Cổ tin Ấn nguyên, Phục am Tông kỉ, Vô
ẩn Nguyên hối (Nhật bản).
Sư có các tác phẩm: Quảng lục 30 quyển
(được vua ban sắc cho nhập Tạng), Tạp lục 3
quyển.
[X. Phật từ Viên chiếu Quảng tuệ thiền
sư Trung phong hòa thượng hành lục; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.36; Thích thị kê cổ
lược tục tập Q.1; Ngũ đăng nghiêm thống
Q.21].
MINH BÁO KÍ
Tác phẩm, 3 quyển(có thuyết nói 2 quyển),
do ông Đường lâm soạn vào đời Đường, được
thu vào Vạn tục tạng tập 150.
Nội dung sách này nói về những chuyện
nhân quả báo ứng. Đầu quyển là lời tựa của
tác giả, trình bày về lý do soạn thuật, đặc
biệt nhấn mạnh hễ có sự sống là có thức, có
thức thì có hành động, đã có hành động thì
tùy theo thiện ác mà nhận lấy quả báo, đó là
lí tự nhiên của sự vật, không còn nghi ngờ.
Trong lời tựa, tác giả cũng nhắc đến các ông:
Tạ phu đời Tấn, Phó cao, Trương diễn đời
Tống, Lục quả đời Tề v.v... đều có soạn
“Quan thế âm ứng nhiệm kí” và Tiêu tử
lương đời Tề soạn “Tuyên nghiệm kí”,
Vương diệm viết “Minh tường kí” v.v... đều
là những tác phẩm nói rõ những chuyện
nhân quả báo ứng có thật.
[X. Kim tích vật ngữ tập nghiên cứu
(Phiến kì Chính nghĩa)].
MINH CHÂU A DỤC VƯƠNG SƠN CHÍ
Tác phẩm, 10 quyển, do ông Quách tử

chương soạn vào đời Minh, được thu vào
Trung quốc Phật tự sử chí vậng san tập 1.
Nội dung sách này nói về nhân vật, thắng
cảnh, Phật sự, văn hóa, nghệ thuật của chùa
và núi A dục vương ở huyện Ngân, tỉnh
Chiết giang. Về hình thức, tác giả dựa theo
cách sắp đặt trong Phổ đà sơn chí mà lập 10
MINH CHÂU A DỤC VƯƠNG SƠN CHÍ

M
3127
môn, mỗi môn 1 quyển, được trình bày theo
các câu kệ 4 chữ như: Địa dư dung kết, Xá
lợi duyên khởi, Tháp miếu qui chế, Vương
thần sùng sự, Thần minh hiệu linh, Thụy
ứng nan tư, Phúc điền thường trụ, Cao tăng
truyền pháp, Đề xương tông thừa, Ngọc kỉ
xã vịnh.
Chùa A dục vương được sáng lập vào
niên hiệu Nghĩa hi năm đầu (405) đời Tấn.
Chùa hiện còn 1 tòa tháp Xá lợi, bên trong
thờ 1 viên xá lợi thật của đức Phật Thích ca
được truyền từ Ấn độ đến Trung quốc. Viên
xá lợi này thường phóng ra ánh sáng.
MINH CHÂU NHẠC LÂM TỰ CHÍ
Tác phẩm, 6 quyển, do ông Đới minh
tông soạn vào đời Thanh, được thu vào
Trung quốc Phật tự sử chí vậng san tập 1.
Nội dung sách này nói về nhân vật, danh
thắng, văn hóa của chùa Nhạc lâm ở huyện
Phụng hóa, tỉnh Chiết giang. Toàn tác phẩm
chia làm 10 môn: Tự đồ, Phạm vũ, Danh
thắng, Cổ tích, Pháp sản, Pháp hệ, Nghệ văn,
Thi phú, Danh thích và Tháp minh.
Chùa Nhạc lâm ở huyện Phụng hóa, tỉnh
Chiết giang, được sáng lập vào khoảng năm
Đại trung (847-859) đời vua Tuyên tông nhà
Đường. Có 1 vị tăng du phương đến đây tá
túc, thường mang cái đãy bằng vải đi xin ăn,
người đời gọi sư là Hòa thượng Hoan hỉ, sư
tự gọi là Trường đinh tử. Sau, sư ngồi ngay
thẳng trên phiến đá lớn ở cuối hành lang
phía đông mà tịch, chúng tăng trong chùa
đều lấy làm lạ. Từ đó, chùa này nổi tiếng là
đạo tràng Di lặc, là 1 trong 3 Thánh địa lớn
của Phật giáo Trung quốc ở Minh châu.

(xt. Bố Đại Hòa Thượng).
MINH CHÚ
Cũng gọi Thần chú, Cấm chú, Chân
ngôn, Đà la ni.
Chỉ cho những lời bí mật linh diệu, được
trì niệm khi tu hành Mật pháp.
(xt. Chân Ngôn).
MINH CHUNG
Thỉnh chuông, Dóng chuông.
Chung(chuông) có Đại chung và Tiểu
chung. Đại chung lại chia ra Thần chung
(chuông buổi sớm), Trai chung(chuông thụ trai)
và Hôn chung(chuông chiều tối). Thần chung
và Hôn chung dóng 108 tiếng, Trai chung
dóng 18 tiếng. Còn Tiểu chung thì có: Phật
điện chung, Pháp đường chung, Tăng đường
chung, dùng để đánh khi lên chính điện,
vào nhà pháp, nhà tăng.
Điều Cảnh chúng trong Thiền uyển
thanh qui quyển 6 (Vạn tục 111, 455 thượng)
nói: “Đến tối, dóng 3 tiếng chuông trước
Thiền đường báo hiệu hết giờ tham thiền
buổi tối”.
Bài kệ niệm thầm khi dóng chuông, gọi
là Minh chung kệ, Văn chung kệ. Ngoài ra,
Thiền tông có Minh chung Phật sự, thường
được gọi là Chung cúng dường, tức là lễ Khai
chuông.
[X. Hư đường lục Q.10; điều Nhật phần
hành trì trong Hành trì quĩ phạm Q.1]. (xt.
Chung).
MINH CHÚNG
Chỉ cho các chúng Phạm thiên, Đế thích,
quỉ thần, vua Diêm ma v.v... vì những loại
tồn tại này ẩn khuất, mắt người thường
không thể thấy được, cho nên gọi là Minh
chúng.
Các chúng này thường ngầm hộ trì

những người làm việc thiện. Người tu hành
niệm Phật A di đà, hiện đời này được 10
điều lợi ích, 1 trong đó là “Minh chúng hộ
trì ích”.
[X. Hán quang loại tụ Q.2].
MINH CHÚNG

M
3128
MINH CƠ
Nhờ thiện căn tu tập ở đời trước, có thể
cảm được sự linh nghiệm của Phật và Bồ tát
ở đời này một cách kín đáo, cho nên gọi là
Minh cơ(cơ ngầm).
MINH DỤC ( ? ?)
Danh tăng Trung quốc, thuộc tông Pháp
tướng, sống vào đời Minh, người đất Ngô,
tự là Cao nguyên.
Khoảng năm Vạn lịch, theo lời thỉnh cầu
của danh Nho Vương khẳng đường, sư giảng
bộ luận Thành duy thức, khi giảng giải, sư
viện dẫn rộng rãi, dùng lời dễ hiểu mà diễn
đạt được ý nghĩa sâu xa. Giảng xong, sư biên
tập lại thành bộ “Thành duy thức luận tục
thuyên” 10 quyển, được lưu hành rất phổ biến.
Về sau, sư tịch ở Mân trung.
Sư còn có tác phẩm: Tướng tông bát yếu
giải 8 quyển.
MINH DƯƠNG HỘI
Pháp hội bố thí cúng dường cho chúng
sinh ở Minh giới(ngã quĩ ở cõi âm) và ở Dương
giới(các vị tiên Bà la môn), vì thế gọi là Minh
dương hội.
MINH ĐẠO CÚNG
Cũng gọi Diêm la vương cúng.
Pháp tu cúng dường vua Diêm la và quyến
thuộc, để cầu dứt trừ tai ương, bệnh hoạn.
Về nghi thức thực hành pháp tu này đã
được ghi trong sách: Diêm la vương cúng
hành pháp thứ đệ 1 quyển.
MINH ĐẠO TẬP THUYẾT
Tác phẩm, 5 quyển, (có thuyết nói 1
quyển), do ông Lí thuần phủ(hiệu là Bình
sơn cư sĩ) soạn vào đời Kim, Trung quốc.

Nội dung tác phẩm này nhằm phê bình
và bác bỏ luận điểm bài Phật trong sách “Chư
Nho minh đạo tập” được viết ra vào đời
Tống. Chư Nho minh đạo tập(gọi tắt: Minh
đạo tập)gồm 12 quyển, 217 thiên, là bộ sách
tập đại thành các luận thuyết bài xích Phật
giáo của Nho gia đời Tống. Trong đó có các
danh Nho như: Chu đôn di, Tư mã quang,
Trương tải, Trình di, Trình hạo, Trương cửu
thành, Dương thời, Trương thức, Tạ hiển
đạo, Lưu an thế v.v...
Trong sách này, tuy tác giả Lí thuần phủ
thường nêu lên những điểm đồng và dị giữa
Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, nhưng phần
nhiều tác giả đã căn cứ vào Phật học làm
nền tảng để lập luận, cho nên, đối với lịch
sử tư tưởng của Phật giáo đời Tống, bộ sách
này có ý nghĩa rất quan trọng.
Ngoài ra, Phật tổ lịch đại thông tải quyển
20 có chép lại bài luận văn 19 thiên trong
sách này nói về các ông Da luật Sở tài, Tư
mã quang, Trương tải và lời Bạt của tác giả
Lí thuần phủ. Lại nữa, luận Tam giáo bình
tâm của Lưu mật đời Nguyên và Phật pháp
kim thang lục của Đồ long đời Minh, khi
viện dẫn những luận điểm bài bác Phật giáo
của các Nho gia đời Tống, chủ yếu đều
chuyển dụng kiến giải của sách này.
[X. Cư sĩ truyện Q.35; Hàn uyển anh
hoa trung châu tập Q.4; Qui tiềm chí Q.1,
9, 10 (Lưu kì); Nguyên sử nghệ văn chí].
MINH ĐẮC ĐỊNH
Thiền định do hàng Bồ tát Noãn vị trong
4 gia hạnh(4 thiện căn) chứng được.
Thiền định này là bước đầu của giai đoạn
tu định tuệ, có khả năng quán xét 4 đối cảnh:
Danh, nghĩa, tự tính và sai biệt, đều do tự
tâm biến hiện, đều là có giả.

Luận Thành duy thức quyển 9 (Đại 31, MINH ĐẮC ĐỊNH

M
3129
49 trung) nói: “Nương vào Minh đắc định
mà phát khởi tầm tư, quán vô sở thủ, lập
làm Noãn vị. Nghĩa là trong giai vị này,
bắt đầu quán xét 4 pháp sở thủ là danh,
nghĩa, tự tính và sai biệt, do nơi tự tâm
biến hiện, chỉ là giả lập chứ chẳng phải có
thật. Đầu tiên được hành tướng trước Tuệ
nhật(mặt trời tuệ), cho nên đặt tên là Minh
đắc(được sáng), cũng từ đó đạt được tướng
trước Đạo hỏa, vì thế gọi là Noãn(ấm,
làm cho ấm)”.
MINH ĐẾ
Cũng gọi Minh tính, Minh sơ, Tự tính
đế, Tự tính.
Chỉ cho trạng thái tối tăm khi vũ trụ
chưa hình thành, là nguồn gốc của muôn
vật, đế thứ 1 trong 25 đế do học phái Số
luận trong 6 phái Triết học của Ấn độ cổ
đại lập ra.
Vì đế này là nguyên nhân căn bản làm
cho các pháp sinh diệt biến dị, cho nên cũng
gọi là Minh tính(tính tối tăm), Tự tính.
[X. luận Kim thất thập Q.thượng; Bách
luận sớ Q.thượng; Thành duy thức luận
thuật kí Q.1phần cuối]. (xt. Nhị Thập Ngũ
Đế).
MINH ĐỒ
Cũng gọi Minh độ, Minh phủ, Minh giới,
U đồ, Hoàng tuyền.
Chỉ cho thế giới tối tăm mờ mịt mà con
người sau khi chết sẽ đi đến.
Cứ theo kinh Tịnh độ tam muội và kinh
Thập vương, thì trong cõi Minh đồ, có vua
Diêm ma và rất nhiều quan lại hoặc có 10 vị
vua như vua Tần quảng v.v... trừng phạt các

tội nhân.
Tín ngưỡng Minh phủ của Thái sơn Phủ
quân ở Trung quốc đời xưa cũng tương tự
như thuyết Minh đồ này.
[X. Vu lan bồn kinh sớ Q.thượng (Tông
mật); Pháp uyển châu lâm Q.6, 7].
MINH ĐỒ ĐIỂU
Cũng gọi Đỗ quyên.
Loài chim có tiếng kêu thê lương, buồn
thảm, khiến người lữ khách chạnh lòng
thương nhớ quê hương.
MINH ĐƯỜNG
Chỉ cho khoảng trống ở 2 bên minh
lâu.
Trên mái trước của tăng đường làm 1 cái
lầu nhỏ để lấy ánh sáng và thoáng khí, gọi là
Minh lâu.
[X. môn Điện đường trong Thiền lâm
tượng khí tiên]. (xt. Minh Lâu).
MINH GIA
I. Minh Gia.
Cũng gọi Minh ứng, Minh trợ.
Chư Phật, Bồ tát thường âm thầm gia
hộ cho những người chí thành tu đạo và
làm các việc tốt lành.
Sự cảm ứng của Phật và Bồ tát phần
nhiều là minh gia, chứ ít khi có hiển gia(gia
hộ một cách rõ ràng).
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 7 nói: “Nếu
thường tự ngộ thì ắt được minh gia”.
[X. Pháp hoa đại sớ sao huyền đàm Q.3;
Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
Q.10].
II. Minh Gia.
Hiến cúng tiền bạc vào việc làm chùa,
tô tượng, đúc chuông, in kinh sách ấn tống
để cầu phúc. Tiền bạc hiến cúng ấy gọi là
Minh gia kim, Minh gia tiền, Minh gia

ngân.
[X. Khảo tín lục Q.3 (Huyền trí)]. (xt.
Minh).
MINH GIA

M
3130
MINH GIÁC THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Tuyết đậu Minh giác thiền sư
ngữ lục.
Tác phẩm, 6 quyển, do ngài Tuyết đậu
Trùng hiển soạn vào đời Tống, các vị Duy
cái trúc v.v... biên tập, được thu vào Đại
chính tạng tập 47.
Nội dung bộ lục này bao gồm:
Quyển 1: Thướng đường ngữ, Tiểu tham
khi ở Thúy phong Thiền tự tại Động đình,
Tô châu và ở Tư thánh Thiền tự tại Tuyết
đậu, Minh châu.
Quyển 2: Cử cổ, Khám biện, Ca tụng.
Quyển 3: Niêm cổ bách tắc.
Quyển 4: Bộc tuyền tập, gồm Thướng
đường thị chúng, Châu tán.
Quyển 5, 6: Tổ anh tập, gồm thơ văn
của ngài Trùng hiển.
MINH GIÁO
I. Minh Giáo.
Tổ chức tông giáo bí mật được triển khai
từ Ma ni giáo, do ông Trương giác làm giáo
chủ.
Tông giáo này thờ kính Ma ni làm thần
ánh sáng và sùng bái mặt trời, mặt trăng.
Giáo đồ chuộng y phục màu trắng, đề cao
ăn chay, không uống rượu, khi chết chôn
cất không mặc quần áo, coi trọng sự đoàn
kết giúp đỡ lẫn nhau, chủ trương thiên hạ 1
nhà. Đồng thời tin rằng trên đời, lực lượng
ánh sáng cuối cùng nhất định sẽ chiến thắng
các thế lực đen tối.
Vào đời Nam Tống và Bắc Tống, tông
giáo này lưu hành ở các vùng Hoài nam,
Lưỡng chiết, Phúc kiến v.v...

II. Minh Giáo(1852-1932).
Cao tăng Trung quốc thời cận đại, người
huyện Vĩnh phong, tỉnh Hồ nam, họ Tiêu,
pháp hiệu Đạo hương.
Sư thông minh dĩnh ngộ từ thủa nhỏ,
tướng mạo kì vĩ, phong cách hơn người, năm
17 tuổi xuất gia, 20 tuổi thụ giới Cụ túc ở
chùa Chúc thánh tại Nam nhạc và lưu lại
đây trong 8 năm chuyên tâm niệm Phật; sư
cũng tập viết chữ lệ, chữ triện để thuận theo
thế duyên.
Năm 28 tuổi, sư du phương tham vấn,
tình cờ gặp vị tăng người Nhật tên là Đạt
ma Sơn thôn thỉnh sư sang Nhật bản, từ
đó dấu chân sư in khắp nước Nhật, sáng
lập hơn 100 Liên xã(đoàn thể niệm Phật),
rất được triều đình và dân gian kính trọng.
Sau khi trở về Trung quốc, sư lần lượt trụ
trì các chùa Lộc sơn, Thượng lâm và Khai
phúc, đồng thời giảng kinh thuyết pháp ở
các nơi.
Năm Dân quốc 21 (1932) sư tịch, thọ 78
tuổi.
Sư có các tác phẩm: Cảnh thế gia ngôn
lục, Thướng đường kí lục, Giảng kinh kí lục,
Giới đàn giáo thụ pháp ngữ, Tham phương
du kí, Nhật bản du lịch kí, Liên xã khai thị
lục, Trà tì pháp ngữ, Thất kì niệm Phật khai
thị lục, Linh dị kí, Tùy duyên thuyết pháp
ngữ lục...
MINH GIÁO ĐẠI SƯ
I. Minh Giáo Đại Sư.
Cao tăng người Tây vực, sống vào đời
Đường, tên Lợi thiệp, vốn thuộc dòng dõi Bà
la môn, sau theo ngài Huyền trang xuất gia.
Khoảng năm Khai nguyên (713-741),
trong cuộc tranh luận về sự hơn kém giữa
Nho giáo, Phật giáo và Đạo giáo, sư đã hàng

phục được các đối thủ Nho gia và Đạo gia,
nên được vua phong cho hiệu Minh Giáo
Đại Sư và xây chùa Minh giáo sắc sư trụ trì.
[X. Tống cao tăng truyện Q.17].
II. Minh Giáo Đại Sư.
Cao tăng người Ca thấp di la, Ấn độ,
tên Thiên tức tai, sống vào đời Tống.
MINH GIÁO ĐẠI SƯ

M
3131
Năm Thái bình Hưng quốc thứ 5 (980),
sư đến Biện kinh, năm thứ 7 (982), sư cùng
với các ngài Thí hộ, Pháp thiên vào ở trong
viện Dịch kinh, chuyên phiên dịch kinh
điển. Sau, vua lần lượt phong hiệu cho sư là
Minh Giáo Đại Sư, ngài Pháp thiên là Truyền
Giáo Đại Sư và ngài Thí hộ là Hiển Giáo
Đại Sư.
[X. Đại trung tường phù pháp bảo lục
Q.3-8; Phật tổ thống kỉ Q.43].
III. Minh Giáo Đại Sư.
Cao tăng Trung quốc, tên là Khế tung,
sống vào đời Tống, người Đàm tân, Đằng
châu (huyện Đằng, tỉnh Quảng tây).
Năm Gia hựu thứ 7 (1062), các tác phẩm
Truyền pháp chính tông kí và Phụ giáo thiên
của sư được vua Nhân tông nhà Tống sắc
cho nhập Tạng, đồng thời phong cho sư hiệu
là Minh Giáo Đại Sư.
[X. Đàm tân Minh giáo đại sư hành
nghiệp kí]. (xt. Khế Tung).
MINH GIỚI
Cũng gọi Minh đạo, Minh độ.
Danh từ gọi chung cho 3 đường ác là địa
ngục, ngã quĩ và súc sinh, hoặc chỉ riêng cho
địa ngục. Dân gian cho rằng Minh giới là
nơi do vua Diêm ma và quyến thuộc cai
quản.
[X. Diệm la vương cúng hành pháp thứ
đệ; Quang minh kinh văn cú Q.3].
MINH HẠNH TÚC
Phạm: Vidyà-caraịa-saôpanna.
Pàli:Vijjà-caraịa-sampanna.
Hán âm: Tì xỉ già la na tam bát na.
Cũng gọi Minh thiện hạnh, Minh hạnh

thành, Minh hạnh viên mãn, Minh hạnh.
Minh và Hạnh trọn đủ, là 1 trong 10
danh hiệu của Phật.
Theo kinh Đại bát niết bàn quyển 18
(bản Bắc) thì Minh là Vô thượng chính đẳng
chính giác; Hạnh túc là giới, định và tuệ;
đức Phật nhờ có đầy đủ giới, định, tuệ mà
được Vô thượng chính đẳng chính giác, cho
nên gọi là Minh hạnh túc .
Còn theo luận Đại trí độ quyển 2 thì
Minh là Túc mệnh minh, Thiên nhãn minh
và Lậu tận minh; còn Hạnh tức là thân
nghiệp và khẩu nghiệp; vì đức Phật thành
tựu đầy đủ 3 minh, 2 nghiệp, cho nên gọi là
Minh hạnh túc.
[X. kinh Trường a hàm Q.3]. (xt. Thập
Hiệu).
MINH HIỂN
Minh là tối tăm, sâu kín, không thể thấy
nghe được.
Hiển là hiển hiện rõ ràng, có thể thấy
nghe được.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.6 thượng].
MINH HIỂN LƯỠNG GIỚI
Tức là Minh giới và Hiển giới.
Minh giới: Chỉ cho thế giới sau khi chết
sẽ sinh đến.
Hiển giới: Chỉ cho thế giới Sa bà.
MINH HỘ
Phạm:Paritràịa.
Pàli:Paritta,Parittà.
Hán dịch: Chú, Ủng hộ.
Vốn chỉ cho thần chú ủng hộ người tu
hành đạo Phật, về sau chỉ chung cho các
kinh nói về loại thần chú này.
Kinh Tì sa môn thiên vương do ngài Pháp
thiên dịch vào đời Tống (Đại 21, 217 thượng)
nói: “Lành thay Thế tôn! Có kinh A tra nẵng

chi có thể làm Minh hộ(thần chú hộ trì)”.
Cứ theo đây, nếu 4 chúng thụ trì kinh A tra
nẵng chi hộ (Pàli:Àỉànàỉiya-rakkha) thì
MINH HỘ

M
3132
không bị quỉ thần não hại.
Kinh Minh hộ có nhiều chủng loại; Vấn
nạn 2, đoạn 4, trong kinh Di lan vương vấn
(Pàli:Milinda-paĩha) liệt kê 6 loại:
1. Bảo kinh (Pàli:Ratana-sutta),
2. Uẩn minh hộ (Pàli: Khandhaparitta).
3. Khổng tước minh hộ (Pàli:Moraparitta).
4. Chàngđính minhhộ(Pàli:Dhajaggaparitta).
5. A tra nẵng chi minh hộ (Pàli:
Àỉànàỉiya-paritta).
6. Ương quật ma la minh hộ (Pàli:
Aígulimàla-paritta).
Phẩm 13 trong luận Thanh tịnh đạo
(Pàli:Visudhi-magga) chỉ nêu 5 loại trên
mà lược bỏ Ương quật ma la minh hộ thứ 6.
Còn Tiểu tụng (Pàli:Khuddaka-pàỉha)
trong Tiểu bộ kinh (Pàli: Khuddakanikàya)
thì nêu 3 kinh Minh hộ là kinh
Cát tường (Pàli: (Maígala-sutta), kinh
Bảo và kinh Từ bi (Pàli: Metta-sutta).
Các kinh Minh hộ ghi trên vốn nằm
trong Tăng chi bộ kinh (Pàli:Aíguttaranikàya),
Trung bộ kinh (Pàli:Majjhimanikàya)
hoặc là những bài kinh ngắn trong
Kinh tập (Pàli:Sutta-nipàta) thuộcTiểu
bộ kinh. Kinh A tra nẵng chi, kinh Từ bi,
kinh Đại cát tường trong Cam châu nhĩ
thuộc Đại tạng Tây tạng đều là những kinh
Minh hộ.
Ngoài ra, về sự lưu truyền các kinh Minh
hộ thì tại các nước Tích lan, Miến điện v.v...
xưa nay rất phổ biến; những kinh này lấy
việc tiêu trừ tật bệnh, tai họa của cá nhân
hoặc của quốc gia làm mục đích, cho nên
rất được tôn trọng và đọc tụng.

[X. Hồ nguyệt toàn tập Q.thượng; Tây
tạng ngữ văn pháp (Tự bản Uyển nhã); Tây
tạng Đại tạng kinh Cam châu nhĩ mục lục;
A History ofPàli Literature, vol. II, (B. C.
Law); ThePàli Literature of Burma (Mabel
Bode); The History of Buddhist Thought
(E.J. Thomas)].
MINH HUÂN
Cũng gọi Nội huân.
Thiện tâm âm thầm huân tập(xông ướp)
trong thân thể chân như của bản giác khiến
cho tâm bồ đề nảy sinh.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 4 phần 3 (Đại 46, 268 thượng) nói:
“Nếu chẳng phải do sức nội huân thì làm
thế nào chứng ngộ được? Cho nên biết chứng
ngộ là nhờ ở sức chân như; bởi thế lấy Minh
huân làm ngoại hộ vậy”.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ
phần đầu].
MINH HUÊ (1173-1232)
Cũng gọi Minh tuệ.
Cao tăng Nhật bản, là Tổ sư trung hưng
tông Hoa nghiêm, tên Cao biện, người Kỉ y
(huyện Hòa ca sơn).
Sư thờ ngài Văn giác ở núi Cao hùng
làm thầy, học Hoa nghiêm, Mật giáo nơi
các bậc danh tăng và khổ tu trên ngọn Bạch
thượng ở Kỉ y. Về sau, sư tuyên giảng Hoa
nghiêm ở núi Cao hùng. Sư lại theo ngài
Vinh tây thuộc tông Lâm tế của Nhật bản
học Thiền. Sau Thượng hoàng Điểu vũ sắc
ban núi Mẫu vĩ, xây chùa Cao sơn làm đạo
tràng nhằm thực hiện việc phục hưng tông
Hoa nghiêm. Vì được triều đình và Bắc điều
Thái thời qui y nên sư được mọi người rất
tôn kính, tin theo. Khi Tịnh độ giáo của
ngài Pháp nhiên khai tông, sư từng soạn

Tồi tà luân(bánh xe phá tà) để phê phán và
bác bỏ.
Niên hiệu Trinh vĩnh năm đầu (1232)
sư tịch, thọ 60 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Hoa nghiêm duy tâm
nghĩa thích 2 quyển; Tồi tà luân trang
MINH HUÊ

M
3133
nghiêm kí 1 quyển, Niết bàn giảng thức, Xá
lợi giảng thức, Tọa thiền thứ đệ...
[X. Nguyên hanh thích thư Q.5; Bản triều
cao tăng truyện Q.14].
MINH ÍCH
Cũng gọi Minh lợi.
Lợi ích do Phật và Bồ tát ngầm gia bị mà
phàm phu không thể biết được.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 thượng
(Đại 33, 748 trung) nói: “Tuy không hiển
hiện linh ứng, nhưng được pháp thân ban
cho sự lợi ích một cách âm thần kín đáo, dù
không thấy không nghe nhưng vẫn cảm biết
được, vì thế gọi là Minh ích”.
MINH KHÁI (? - ?)
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường.
Vào năm Vũ đức thứ 4 (621) đời vua Cao
tổ nhà Đường, Đạo sĩ Phó dịch dâng biểu
trình bày kế sách ích quốc lợi dân, chủ trương
giảm bớt chùa tháp, tăng ni. Bấy giờ ngài
Minh khái trụ trì chùa Chấn hưởng ở Miên
châu(nay là huyện Miên dương, tỉnh Tứ xuyên)
liền dâng biểu “Quyết đối Phó dịch phế Phật
pháp tăng sự”(Quyết chống đối việc Phó dịch
phế bỏ Phật pháp tăng). Ngài phân biệt sự khác
nhau giữa Nho gia và Đạo gia và cho rằng
Nho gia hơn hẳn Đạo gia, rồi xếp Nho gia,
Đạo gia vào hàng Cửu lưu thập gia.
Ngoài ra, khi phê phán Đạo giáo, ngài
Minh khái đặc biệt chú trọng vào Thiên sư
đạo của Phó dịch, cho nên tờ biểu văn của
ngài là tư liệu quan trọng để nghiên cứu về
Thiên sư đạo ở đầu đời Đường.
MINH KHOÁNG

I. Minh Khoáng(? -623).
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời Tùy,
người Lạc dương, họ Mạnh.
Sư thông minh, tài trí, chân thật, tiết
tháo, chuyên nghiên cứu luận Đại trí độ và
luật Ma ha tăng kì. Sư ở chùa Tịnh độ trong
nhiều năm, số học chúng thường tới vài trăm
người.
Năm Vũ đức thứ 6 (623) sư tịch.
II. Minh Khoáng (? - ?).
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Hoàng nham, Thai châu
(Hoàng nham, Chiết giang).
Ban đầu, sư đến Đông nam hỏi đạo,
năm 20 tuổi trụ ở ấp Diệm, sau khi thụ
giới Cụ túc, sư vào chùa Quốc thanh, núi
Thiên thai, theo ngài Kinh khê Trạm nhiên
tu học gíáo pháp Thiên thai, miệt mài hơn
10 năm. Lúc bấy giờ, Mật giáo do các ngài
Bất không và Nhất hạnh hoằng dương
rộng rãi, nên sư cũng chuyển sang học Mật
giáo.
Sư có các trứ tác: Bát nhã tâm kinh sớ
quyển 1, Phạm võng sớ 3 quyển, Kim ti luận
khoa văn, Thiên thai bát giáo đại ý, Pháp
hoa kinh Quan âm phẩm khoa văn, Pháp
hoa kinh đại ý ...
[X. Phật tổ thống kỉ Q.10, 25; Đông vực
truyền đăng lục Q.thượng].
MINH KHỔNG CÁT TIÊT
Hai phương pháp cắt may áo ca sa.
Theo điều Minh khổng trong Thích thị
yếu lãm quyển thượng, Minh khổng nghĩa
là khi may ca sa sắp hoàn thành, thì để lại
một cái lỗ nhỏ, chứ không may kín, giống
như cái lỗ hổng ở bờ ruộng để cho nước
chảy vào, gọi là Minh khổng.
Cát tiệt nghĩa là cắt tấm vải thành từng

mảnh nhỏ, sau đó ráp lại, giống như thửa
ruộng vuông vức, cuối cùng may thành ca
sa, gọi là Cát tiệt y.
Luật Tứ phần quyển 40 (Đại 22, 855
trung), nói: “Đệ tử không nhiễm trước của
MINH KHỔNG CÁT TIÊT

M
3134
các đức Như lai đã mặc áo như thế, giống ta
ngày nay, dùng dao cắt vải thành những
mảnh nhỏ để may áo sa môn, sẽ không bị
bọn giặc cướp bóc”.
MINH KÌ
Thần ở cõi âm, như 10 vua cõi âm là:
Tần quảng, Sơ giang, Diêm la, Thái sơn v.v...
được nói trong kinh Thập vương. Và 5 sứ
giả của vua Diêm la là: Sinh, Lão, Bệnh,
Tử và Hình phạt, được nói trong kinh Diêm
la vương ngũ thiên sứ, đều là những thần ở
cõi âm.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2].
MINH LÂM (1614- ?)
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Lâm
tế, sống vào cuối đời Minh, người Thành
đô, tỉnh Tứ xuyên, họ Chu, hiệu là Tú
dã.
Năm 8 tuổi, sư lễ ngài Tinh thiên ở chùa
Cửu long làm thầy. Năm Sùng trinh thứ 6
(1633), lúc ấy 20 tuổi, sư đi tham học các
nơi, năm sau sư đến Kim lăng học tập 4
năm. Năm Sùng trinh 11 (1638), sư lần lượt
đến tham lễngàiHán nguyệt Pháp tạng ở
Cô tô, ngài Tuyết kiệu Viên tín ở Kính sơn
và ngài Mật vân Viên ngộ ở núi Thiên đồng.
Năm Sùng trinh thứ 12 (1639), sư thụ giới
Cụ túc, năm sau đến Kinh châu lánh nạn,
rồi vào tỉnh Hồ bắc, ở tại chùa Vĩnh an,
huyện Kiến thủy, chích máu viết các kinh
Pháp hoa, Phạm võng.
Năm Thuận trị thứ 6 (1649), sư xuống
Giang nam, tham yết ngài Kì nhiên Siêu trí
ở núi Vân đài tại Nam chương. Năm Khang
hi 19 (1680), sư tiếp nối trụ trì chùa Hoàng

long ở Nhương châu.
Sư có tác phẩm: Ngữ lục 3 quyển.
[X. Tú dã lâm thiền sư ngữ lục phụ hành
diêu].
MINH LÂU
Lầu cao xây trước nhà Tăng để lấy ánh
sáng và thông gió.
Kiến trúc nhà Tăng thường rộng và sâu,
phía trước lại có nhà ngoài che chắn, nên
nhà Tăng rất tối tăm, vì thế phải xây thêm
lầu cao mở cửa sổ để thông gíó và lấy ánh
sáng ở giữa khoảng nhà Tăng và nhà ngoài,
gọi là Minh lâu, còn chỗ trống ở 2 bên phía
trước Minh lâu thì gọi là Minh đường.
[X. môn Điện đường trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
MINH LỢI
Cũng gọi Minh ích, Minh ứng.
Sự lợi ích mà chư Phật, Bồ tát âm thầm
gia bị cho.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 7 hạ (Đại
33, 771 thượng) nói: “Sự truyền bá kinh
luận ở cõi này, về công đức ấy, xem văn thì
chỉ thấy nói đến minh lợi(lợi ích ngầm) chứ
không thấy nói đến hiển ích(lợi ích rõ
ràng)”.
MINH LUẬN
Cũng gọi Vi đà luận, Phệ đà luận.
Kinh điển của Bà la môn giáo ở Ấn độ
đời xưa.
Vi đà, Phạm: Veda, Hán dịch là Minh.
Minh nghĩa là Trí. Bà la môn giáo lập 4 Minh
luận, còn Phật giáo thì lập 5 Minh luận.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1
phần cuối; Thắng man bảo quật Q.trung
phần đầu]. (xt. Phệ Đà).
MINH NHẤT
Trong trạng thái hỗn mang, không thể

phân biệt đây kia, gọi là Minh nhất(1 trạng MINH NHẤT

M
3135
thái mờ tối). Cũng tức là chủ thể và đối tượng
hợp nhất, không còn phân biệt.
Ma ha chỉ quán quyển 1 hạ, (Đại 46, 9
hạ) nói: Trí vô duyên duyên theo cảnh vô
tướng, cảnh vô tướng cùng với trí vô duyên
thầm hợp làm một, gọi là Cảnh trí minh
nhất”.
MINH PHÁP SƯ
Cũng gọi Đại minh pháp sư, Quang pháp
sư.
Cao tăng Trung quốc, thuộc tông Tam
luận, sống vào đời Tùy Đường.
Sư từng tu học ở Dương đô (Nam kinh)
dưới tòa ngài Pháp lãng (507-561) chùa
Hưng hoàng, sau khi sư vào Mao sơn(huyện
Cú dung, tỉnh Giang tô) hoằng dương Trung
luận, trọn đời không ra khỏi núi. Có thuyết
cho rằng Thiền sư Pháp dung, Tổ khai sáng
tông Ngưu đầu, cũng từng theo Pháp sư
Minh học Tam luận. Lại có thuyết cho rằng
Pháp sư Quang mà Thiền sư theo học
không phải là Pháp sư Đại minh, học giả
Tam luận.
[X. chương Ngưu đầu Pháp dung trong
Tục cao tăng truyện Q.20].
MINH PHẬT LUẬN
Cũng gọi Thần bất diệt luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do cư sĩ Tông bỉnh
soạn vào đời Lưu Tống thuộc Nam triều,
được thu vào Hoằng minh tập quyển 2 trong
Đại chính tạng tập 52.
Nội dung sách này nói rõ về thần thức
luân hồi bất diệt, thần thức ấy tức là pháp
thân thường trụ; nếu diệt trừ dục tình, còn
lại thần thức thanh tịnh vốn có, thì liền trở

về pháp thân mà thành Phật. Điều này cho
thấy tư tưởng của tác giả Tông bỉnh là dung
hợp pháp thân, Phật tính của Phật giáo với
quan niệm thần, tính của Đạo gia.
(xt. Tông Bỉnh, Thần Diệt Bất Diệt Luận
Tranh).
MINH PHỦ ĐIÊN
Cũng gọi Thập vương điện.
Cung điện của 10 vị vua ở cõi âm.
Các chùa ở Trung quốc, Đại hàn và Nhật
bản thường thiết lập thêm Minh phủ điện,
nhưng ở Nhật bản thì điện này được gọi là
Diêm ma đường.
MINH PHỤC (1590-1642)
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Tào
động, sống vào đời Minh, người huyện Cối
kê, tỉnh Chiết giang, họ Vương, tự Nhĩ mật,
hiệu Tán y.
Sư bẩm tính sáng suốt, ngay thẳng, năm
22 tuổi, y vào Đại sư Trinh bạch chùa Khai
nguyên xuất gia, học thông tính tông, tướng
tông. Năm 27 tuổi, lúc đang ở trong thuyền,
tình cờ nghe tiếng thanh la(1 loại nhạc khí),
sư hoát nhiên tỉnh ngộ. Sau sư thờ ngài Trạm
nhiên Viên trừng, chùa Hiển thánh, núi Vân
môn ở Việt châu làm thầy, năm Thiên khải
thứ 3 (1623) được phó pháp. Sư từng tham
yết ngài Vô dị Nguyên lai ở chùa Thiên giới
tại Kim lăng,
biện luận về ý
chỉ “vật bất
thiên”. Về sau,
sư trùng hưng
chùa Quốc
khánh ở Đông
sơn thuộc tỉnh
Chiết giang.
Năm Sùng trinh

thứ 9 (1636), sư
dời đến chùa Di
đà ở Mai dã.
Năm Sùng trinh 15 (1642) sư tịch, thọ
53 tuổi.
MINH PHỤC
Minh Phục

M
3136
[X. Ngũ đăng hội nguyên tục lược Q.2;
Kế đăng lục Q.1; Ngũ đăng nghiêm thống
Q.25; Tục đăng chính thống Q.39; Ngũ đăng
toàn thứ Q.63].
MINH PHƯƠNG (1593-1648)
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Tào
động, sống vào đời Minh, người phủ Gia
hưng, tỉnh Chiết giang, họ Trần, tự Thạch
vũ, người đời gọi là Thạch vũ Minh phương
Thiền sư.
Năm 22 tuổi, sư y chỉ vào ngài Tây trúc
tông ở chùa Song tháp, núi Nam cao tại Hàng
châu xuất gia. NămVạn lịch 43 (1615), sư
tham yết ngài Trạm nhiên Viên trừng ở chùa
Thạch Phật tại Gia hưng, khổ tu 7 năm mới
được ấn chứng. Về sau, sư lần lượt trụ ở các
chùa: Tượng sơn, Thiên hoa ở Thiệu hưng,
Hiển thánh ở núi Vân môn, Quang hiếu ở
núi Bảo thọ tại Hàng châu, Tây thiền, Tuyết
phong ở Di sơn tại Phúc châu, Linh sơn tại
Đinh châu, Phổ minh ở phủ Kiến ninh, tỉnh
Phúc kiến, Linh
phong ở Khảo
đình, Ngộ không
ở núi Long môn
thuộc Hàng châu,
Quảng phúc ở
Đông tháp tại
phủ Gia hưng,
Phật nhật ở núi
Cao đình tại
Hàng châu và sau
cùng là chùa Lan
ngạc sơn ở phủ
Thiệu hưng.

Năm Thuận trị thứ 4 (1647) đời Thanh,
một hôm sư bỗng nói với đồ chúng (Vạn
tục 144, 473 thượng): “Thế giới chẳng yên,
chi bằng ta đi về”.
Năm Thuận trị thứ 5 (1648) sư tịch, thọ
56 tuổi, pháp lạp 35.
Sư có tác phẩm: Thạch vũ thiền sư pháp
đàm 20 quyển.
[X. Ngũ đăng hội nguyên tục lược Q.2;
Tục đăng chính thống Q.39; Tăng đính Phật
tổ đạo ảnh Q.3 (Hư vân)].
MINH QUAN
Những quan thuộc hạ ở cõi u minh, phụ
tá cho vua Diêm ma, phán xét tội lỗi của các
tội nhân ở địa ngục và quyết định hình phạt
thích đáng. Đó là các vị như là Thái sơn
phủ quân.
MINH QUYỀN
I. Minh Quyền.
Chỉ cho những phương tiện quyền xảo
được chư Phật, Bồ tát ứng dụng để giáo hóa
chúng sinh
[X. Bài tựa kinh Duy ma].
II. Minh Quyền.
Chỉ cho Pháp thân và Ứng thân của Phật.
Lí và trí thầm hợp với nhau gọi là Minh,
tức là Pháp thân Phật; phương tiện độ sinh
là Quyền, tức là Ứng thân Phật.
MINH SA DƯ VẬN
Tác phẩm, 1 pho, do ông Thỉ xuy Khánh
huy (1879-1939) người Nhật biên soạn.
Toàn sách có chính thiên và thiên ngoại.
Chính thiên: Biên chép hơn một trăm
mấy mươi bản kinh xưa của Phật giáo đã bị
thất lạc trong số mấy nghìn văn kiện cổ bản
đào được ở Đôn hoàng, do ông A. Stein sưu
tập và tàng trữ tại viện Bảo tàng nước Anh.
Thiên ngoại:Thu gom những bức Mặc

bảo(bút tích của cổ nhân) quí hiếm và hơn
40 quyển sách viết tay khác.
Ngoài ra, để giải thích rõ sách này, ông
Khánh huy còn soạn thêm 1 thiên “Minh
sa dư vận giải thuyết”.
MINH SA DƯ VẬN
Minh Phương

M
3137
MINH SỨ
Sứ giả của Minh quan, tức chỉ cho ngục
tốt(lính của Diêm vương).
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 16, trong
địa ngục, thân hình của ngục tốt mang những
loại đầu chim thú đáng sợ như đầu trâu,
ngựa, dê, hươu, nai, cáo, chồn, chó, hổ, chó
sói, sư tử, chim ưng, chim ó v.v... thường
quát mắng, nạt nộ và trừng phạt các người
chết tùy theo tội nghiệp của họ.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.17]. (xt.
Ngục Tốt).
MINH TẠNG
Gọi đủ: Minh bản Đại tạng kinh.
Cũng gọi: Minh bản.
Đại tạng kinh được khắc bản vào đời
Minh. Gồm 5 bản như sau:
1. Hồng vũ Nam tạng(cũng gọi Sơ khắc
Nam tạng): Tạng kinh do vâng mệnh vua
Thái tổ nhà Minh được khắc vào khoảng
năm Hồng vũ thứ 5 đến niên hiệu Vĩnh lạc
năm đầu (1372-1403), có thuyết nói đến năm
Hồng vũ 31 (1398), gồm 1.612 bộ hoặc 1.625
bộ Kinh Luật Luận. Bản in mẫu còn được
cất giữ ở chùa Báo ân tại Nam kinh. Đại
tạng kinh được tàng trữ ở chùa Khoái hữu
tại thôn Quốc chi, quận Phong phố, huyện
Sơn khẩu, Nhật bản, phần nhiều thuộc Tạng
kinh này.
2. Vĩnh lạc Nam tạng(thường gọi Nam
tạng): Tạng kinh được khắc in từ năm Vĩnh
lạc thứ 10 đến năm 15 (1412-1417) tại Nam
kinh, là bản khắc lại của Hồng vũ Nam
tạng, nhưng có hơi thay đổi; gồm 6.331
quyển, 1.625 bộ Kinh Luật Luận. Bản in

kiểu bản xếp, mỗi tờ 30 dòng, mỗi dòng
17 chữ.
3. Bắc tạng(cũng gọi Vĩnh lạc Bắc tạng):
Tạng kinh do vua Thành tổ ban lệnh khắc
vào năm Vĩnh lạc 18 đến năm Chính thống
thứ 5 (1420-1440) vào đời vua Anh tông,
gồm 1.615 bộ Kinh Luật Luận, kiểu bản xếp,
1 tờ 25 dòng, mỗi dòng 15 đến 17 chữ. Về
sau, vâng mệnh mẫu hậu của vua Thần tông
khắc thêm 36 bộ nữa như Hoa nghiêm
huyền đàm hội huyền kí v.v... đưa vào Đại
tạng, cho nên Bắc tạng tổng cộng có 678
hòm, 6.771 quyển. Hai tạng Nam Bắc trên
đây ít được lưu truyền.
4. Vũ lâm tạng: Tạng kinh khắc vào
khoảng năm Gia tĩnh (1522-1566) đời vua
Thế tông, ở huyện Vũ lâm, tỉnh Chiết giang,
là tạng kinh đầu tiên đổi từ chiết bản(bản
xếp) thành bản phương sách(bản đóng gáy).
5. Lăng nghiêm tự bản(cũng gọi Vạn
lịch bản, Mật tạng bản, Gia hưng bản, Minh
bản, Kính sơn bản): Tạng kinh do các ngài
Mật tạng Đạo khai, Chân khả, Đức thanh,
Huyễn dư v.v... phát nguyện khắc bản ở núi
Ngũ đài vào năm Vạn lịch 14 (1586), sau
được dời đến Kính sơn(huyện Dư hàng, tỉnh
Chiết giang), cuối cùng tập trung các bản khắc
về in ở chùa Lăng nghiêm, huyện Gia hưng,
tỉnh Chiết giang và hoàn thành vào khoảng
cuối năm Vạn lịch (1620). Tổng cộng có 210
hòm, kiểu bản phương sách in 1 tờ 20 dòng
(1 mặt 10 dòng) mỗi dòng 20 chữ, xem rất
tiện, loại bản này,
ngày nay còn lại
cũng rất nhiều.
Đầu đời Thanh
khắc bổ sung “Tục
tạng” 237 bộ, sau

lại khắc “Hựu tục
tạng” 189 bộ nữa.
Bản Đại tạng chùa
Lăng nghiêm này
lưu truyền rộng
rãi nhất trong các
bản Đại tạng đời
Minh.
[X. Đại minh tam thánh giáo mục lục;
MINH TẠNG
Đại Tạng Kinh bản Phương sách

M
3138
Đại thanh tam tạng thánh giáo mục lục;
Thích thị kê cổ lược tục tập Q.3; Anh văn
Đại minh tam tạng thánh giáo mục lục; Minh
sử nghệ văn chí thứ 74]. (xt. Trung Văn Đại
Tạng Kinh).
MINH TĂNG THIÊU (? - ?)
Cũng gọi Minh trưng quân.
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Ngụy Tấn thuộc Nam Bắc triều, người
Bình nguyên(thuộc tỉnh Sơn đông), tự Thừa
liệt.
Ông là người học rộng nghe nhiều, tính
tình cao khiết, nổi tiếng thanh liêm. Ông
từng ở Lao sơn, tụ tập đồ chúng dạy học,
sau ở ẩn tại Nhiếp sơn(núi Thê hà), Kim
lăng ròng rã hơn 20 năm, trong thời gian
này ông ở chùa Định lâm và thờ ngài Tăng
viễn làm thầy. Có lần vua Cao đế nhà Nam
Tề nhờ ngài Tăng viễn giới thiệu để vua
được gặp, nhưng ông nhất định không chịu.
Đến vua Vũ đế cũng đã 7 lần mời ông vào
cung, ông đều từ chối, không bao lâu thì
ông qua đời.
Lúc Tăng thiệu còn sống, có lần ngài Pháp
độ đến Nhiếp sơn giảng kinh Vô lượng thọ,
ông đã hiến cúng ngôi nhà của ông cho ngài
Pháp độ. Sau khi ông mất, vào khoảng năm
Vĩnh minh (483-493), ngài Pháp độ sửa ngôi
nhà ấy thành chùa, đặt tên là Thê hà tinh
xá, tức là chùa Thê hà sau này.
Ông có tác phẩm: Chính nhị giáo luận.
MINH TÂM
Tâm thầm khế hợp với Như lai tạng
thanh tịnh sẵn có.
Thiền giới thiên ghi: “Mười giới, 3 tụ

không phân biệt thể tài, đều trở về nơi Tam
bảo như đã thệ nguyện. Khi chân thật trở
về rồi, thì thầm hợp với nguồn tâm(minh
tâm), giới tâm không đâu khác, chỉ là con
người ấy thầm hợp nguồn tâm(minh tâm)
thôi, tất cả đều bình đẳng”.
MINH THÁI TỔ
Vị vua sáng lập triều Minh, Trung quốc,
người Hào châu(nay là huyện Phượng dương,
tỉnh An huy), họ Chu, tên Nguyên chương,
tự Quốc thụy, miếu hiệu Thái tổ, thụy hiệu
Cao hoàng đế.
Năm 17 tuổi, cha mẹ qua đời, ông vào
chùa Hoàng giác xuất gia làm tăng được 7
năm. Đến cuối đời Nguyên, loạn lạc nổi lên,
ông bỏ chùa, đi theo ông Quách tử hưng
làm thân binh, dần dần thăng đến Đại tướng.
Sau khi Quách tử hưng mất, ông kế nghiệp
thống lãnh quân sĩ tiêu diệt quần hùng, xưng
Đế tại Kim lăng, đổi quốc hiệu là Minh, niên
hiệu là Hồng vũ. Sau đó, ông đánh đuổi nhà
Nguyên, thống nhất Trung quốc. Trong thời
gian đầu, triều chính rất tốt đẹp, nhưng về
già ông trở nên hà khắc đa nghi, giết cả công
thần hào tộc đến hơn vài mươi vạn người.
Ông ở ngôi được 31 năm thì qua đời, hưởng
thọ 71 tuổi.
Vì mới đầu, vua từng làm tăng tu tập
Phật pháp, nên sau khi lên ngôi, ông nhận
thấy kỉ cương của chúng tăng vào cuối đời
Nguyên đã quá lỏng lẻo, không hiểu Thánh
ý, nên ông mời
các bậc Cao
tăng, cùng
nhau lập ra
chế độ, biên
soạn, sửa đổi
thanh qui, sám

nghi, chú sớ để
làm mực thước
cho thiên hạ
noi theo. Đồng
thời đặt ra chế
độ giáo dục
chúng tăng,
MINH THÁI TỔ
Minh Thái Tổ

M
3139
chia chùa viện Phật làm 3 loại: Thiền, Giảng
và Giáo.
Năm Hồng vũ thứ 4 (1371), vua thỉnh
cử 8 vị tăng gồm các ngài Tổ xiển, Khắc
cần v.v... làm sứ thần đưa tiễn sứ Nhật bản
về nước. Vua có ảnh hưởng rất lớn đối với
Phật giáo Trung quốc.
[X. Minh sử Q.1, 2, 3; Minh thái tổ thực
lục Q.68].
MINH THÔNG
Danh từ tán thán chân lí.
Minh là vắng lặng, lìa các tướng; Thông
là dung thông tất cả không trở ngại.
[X. Giới bản sớ Q.1 thượng; Tứ phần
luật sớ hành tông kí Q.1 thượng].
MINH TỊCH
Danh từ hình dung lí chân không.
Minh là vắng lặng, không thấy 1 vật; Tịch
là dứt bặt các tướng.
MINH TUYẾT (1584-1641)
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Tào
động, sống vào cuối đời Minh, người huyện
Đồng thành, tỉnh An huy, họ Dương, hiệu
Thụy bạch.
Sư xuất gia ở am Tụ long, núi Cửu hoa,
thụ giới Cụ túc ở
chùa Vân thê.
Sau, sư tham yết
các bậc thầy như:
Trạm nhiên Viên
trừng, Bác sơn,
Hoàng bá, Mật
vân Viên ngộ v.v...
Năm Thiên Khải
thứ 6 ( 1626) sư

được ngài Viên
trừng ấn khả. Về
sau, sư lần lượt trụ ở Biện sơn, chùa Hộ
quốc, núi Không đồng ở Giang tây. Sau, sư
dời đến núi Bách trượng ở Nam xương tỉnh
Giang tây, sửa đổi toàn bộ thanh qui, người
đời gọi sư là Đại trí(Bách trượng Hoài hải)
tái thế.
Năm Sùng trinh thứ 14 (1641) sư tịch,
thọ 58 tuổi. Ông Dư đại thành soạn bài minh
trên tháp thờ sư.
Sư để lại tác phẩm: Thụy bạch thiền sư
ngữ lục 18 quyển.
MINH TƯ
Sư suy nghĩ thâm trầm, người khác không
thể lường được. Tức chỉ cho sự tư duy mầu
nhiệm bất khả tư nghị của Phật và Bồ tát, là
chỗ mà hạng phàm phu không thể nào biết
được.
MINH TƯ
Tu tạo phúc đức cho người đã chết, gọi
là Minh tư. Như vào ngày người thân qua
đời, nên thỉnh các sư tụng kinh, thuyết
pháp, làm các việc thiện như bố thí, phóng
sinh v.v... để hồi hướng, cầu nguyện cho
vong linh được siêu thoát...
MINH TƯỜNG KÍ
Truyện kí, do ông Vương diễm soạn vào
đời Nam Tề.
Sách này sưu tập những sự tích Phật giáo,
ghi chép về sự linh nghiệm của bồ tát Quan
thế âm và nói về những vấn đề luân hồi
chuyển sinh, địa ngục v.v... Qua sách này,
người ta có thể biết một cách đại khái về
tình hình tín ngưỡng Phật giáo ở thời đại
Lục triều.
Bộ truyện kí này không được lưu truyền
đầy đủ, chỉ có một phần nội dung thấy tản

mạn trong các bộ Pháp uyển châu lâm, Thái MINH TƯỜNG KÍ Minh Tuyết

M
3140
bình quảng kí v.v... Đến đời Dân quốc, ông
Lỗ tấn mới thu tập những đoạn rời rạc còn
lại và ghi vào sách “Cổ tiểu thuyết câu trầm”.
MINH TƯỚNG
Bình minh ló rạng, bầu trời dần dần hiện
rõ.
Luật điển qui định, bắt đầu từ lúc sáng
sớm(minh tướng) đến giữa ngày, là thời gian
tỉ khưu nhập chúng khất thực, thụ trai. Còn
trước lúc minh tướng xuất hiện và sau giữa
ngày(sau giờ ngọ) gọi là Phi thời, không được
đi khất thực và thụ thực, nếu trong khoảng
thời gian này mà thụ thực thì gọi là Phi
thời thực.
Ngoài ra, trong khi nhập định, sám hối,
tự thệ đắc giới... mà cảm được ánh sáng trắng
chiếu rọi, giống như minh tướng, gọi là Hảo
tướng, đó là điềm lành hiện ra do sức cảm
ứng của bậc Thánh.
MINH VÃNG
Đi trong tối tăm, nghĩa là lặng lẽ đi đến
nơi khác hoặc thế giới khác, tức là chết.
Theo thuyết luân hồi chuyển sinh của
Phật giáo, sự tan hoại của thể xác chỉ là sự
kết thúc sinh mệnh trong đời này, rồi đợi 1
nhân duyên khác hòa hợp để lại bắt đầu
mệnh sống của 1 thời kì khác, cho nên “tử
vong” là bao hàm ý nghĩa “thú vãng”(đi tới)
chứ không như kiến giải thông thường của
người đời cho rằng chết là hết.
[X. Thành duy thức luận xu yếuQ.thượng,
phần đầu]. (xt. Tử).
MINH VƯƠNG
Phạm:Vidyà-ràja.
Cũng gọi Trì minh vương, Phẫn nộ tôn,

Uy nộ vương.
Minh nghĩa là ánh sáng trí tuệ phá trừ
bóng tối ngu si, tức chỉ Chân ngôn đà la ni.
Tiếng PhạmVidyà-raja, về mặt văn
pháp, là danh từ nam tính, còn danh từ nữ
tính làVidyà-ràjĩì, thì gọi là Minh phi,
như Hư không tạng minh phi, Vô năng
thắng minh phi v.v...
Minh vương còn có 2 nghĩa:
1. Vua của Chân ngôn đà la ni, như Phật
đính nhất tự chân ngôn là Minh vương của
Phật bộ.
2. Chỉ cho các Minh vương phổ thông
trong các vị tôn của Mật giáo, như Hàng
tam thế minh vương.
Minh vương Hàng tam thế là luân thân
giáo lệnh của Như lai, hiện tướng phẫn nộ
để giáo hóa, hàng phục những chúng sinh
cứng cỏi, ương ngạnh khó dạy, về mặt văn
pháp, là chân ngôn thuộc nam tính, có đầy
đủ uy lực phá dẹp các chướng nạn, vì thế
gọi là Minh vương. Còn như Phật nhãn
minh phi v.v... thì hiện tướng người nữ để
nhiếp thủ những chúng sinh ngoan ngoãn,
tức biểu thị chân ngôn nữ tính, có đầy đủ
công đức nhu hòa, cho nên gọi là Minh
phi. Ngoài ra, về mặt văn pháp, chân ngôn
có 2 tính nam, nữ, cho nên Minh chủ cũng
có 2 vị thần nam và nữ, nhờ thế mới có đủ
công năng thể hiện 2 môn Chiết phục và
Nhiếp thủ.
Trong Mật giáo, các vị tôn vâng lãnh giáo
lệnh của đức Như lai, thị hiện hình tướng
phẫn nộ để giáo hóa, hàng phục những
chúng sinh ương ngạnh khó dạy, hầu thu
nhiếp họ, thì ngoài Minh vương Hàng tam
thế ra, còn có các vị Minh vương khác như:
Mã đầu, Bất động, Ái nhiễm, Quân đồ lợi,

Đại uy đức, Đại luân, Bộ trịch, Kim cương
dạ xoa, Vô năng thắng và Đại nguyên soái.
Trong đó, 5 vị Minh vương: Bất động, Hàng
tam thế, Quân đồ lợi, Đại uy đức và Kim
cương dạ xoa, gọi là Ngũ đại minh vương;
nếu thêm Mã đầu, Đại luân và Bộ trịch vào
thì gọi là Bát đại minh vương. Lại nữa, trong
MINH VƯƠNG

M
3141
số các Minh vương, như Minh vương Mã
đầu cũng là tên của Bồ tát; còn như Kim
cương dạ xoa, Nguyên soái và Bất động thì
phần nhiều là chỉ cho Dạ xoa.
Ngoài ra, kinh Tô bà hô đồng tử thỉnh
vấn quyển hạ, có nêu 8 vị Minh phi của
Liên hoa bộ, đó là: Minh phi Mục tình, Minh
phi Diệu bạch, Minh phi Cư bạch, Minh
phi Quan thế, Minh phi Độc kế, Minh phi
Kim nhan, Minh phi Danh lợi xưng và Minh
phi Bật lị câu chi.
[X. kinh Đại nhật quyển 1; kinh Tô tất
địa yết la Q.trung; kinh Nhuy hi da
Q.thượng; kinh Bồ đề tràng sở thuyết nhất
tự đính luân vương Q.1, 5; kinh Đại tì lô giá
na Phật thuyết yếu lược niệm tụng; Lí thú
thích Q.hạ; Đại nhật kinh sớ Q.5].
MÔ BÁI
Chắp tay quì lạy biểu thị sự tôn kính.
Tức là giơ 2 tay lên rồi quì lạy sát đất.
Đây là nghi thức chủ yếu trong sự lễ
kính của tông giáo. Một số ít dân tộc ở
vùng Tây bắc Trung quốc đời xưa phần
nhiều thực hành nghi thức lễ lạy này đối
với bậc tôn trưởng của họ. Ngày nay, Mô
bái chỉ chung cho sự sùng kính, lễ bái các
thần linh.
MÔ (MẠC) TƯỢNG
.....
Cũng gọi Môn tượng, Chúng manh,
Quần manh, Bình tượng.
Xẩm sờ voi. Tức là mỗi một người mù
chỉ sờ biết 1 bộ phận của con voi, rồi ai
cũng cho mình biết rõ con voi; ví dụ hàng
ngoại đạo, dị học, chẳng biết nghĩa chân

thực của các pháp, mà cứ cùng nhau tranh
chấp thị phi; cũng dụ cho những người học
Phật chỉ một mặt chấp nê vào câu văn trong
kinh luận mà không biết nghĩa đích thực
của Phật pháp.
Phẩm Long điểu trong kinh Trường a
hàm quyển 19 kể rằng, xưa kia vua Kính
diện sai người hầu cận dắt 1 con voi đến,
bảo những người mù sờ vào. Người sờ vòi
voi, cho rằng voi giống càng xe; người sờ
ngà voi, bảo voi giống cái chày; người sờ tai
voi, nói voi giống cái vỉ; người sờ đầu voi,
cho rằng voi như cái đỉnh; người sờ lưng
voi, bảo rằng voi giống như gò đống; người
sờ vào bụng voi, nói voi giống như bức vách;
người sờ vào chân, cho rằng voi giống như
cây cột v.v... rồi cùng tranh cãi với nhau, ai
cũng cho mình là nhận biết đúng! Nhà vua
thấy vậy, cười lớn và đọc kệ rằng (Đại 1, 129
thượng):
“Bọn người mù tụ tập,
Cùng tranh cãi nơi đây;
Thân voi vốn một thể,
Chấp tướng sinh phải quấy”.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 32 (Đại
12, 556 thượng) nói: “Thiện nam tử!
Những người mù kia không nói đúng hình
thể của voi, cũng chẳng phải không nói
đúng. Vì nếu chấp những tướng ấy thì
chẳng tướng nào là voi, nhưng ngoài toàn
thể tướng ấy ra thì cũng không có voi nào
khác! Thiện nam tử! Vua dụ cho Như lai
chính biến tri, Thần dụ cho kinh Phương
đẳng đại niết bàn, voi dụ Phật tính,
những người mù dụ tất cả chúng sinh vô
minh”.
Thí dụ này từ xưa đã rất nổi tiếng,
thường được sử dụng làm tên tác phẩm,

như Lăng nghiêm kinh mô tượng kí của
ngài Châu hoành đời Minh, Đương ma mạn
đồ la môn tượng của ngài Trí viên người
Nhật. Nhưng đó đều là lời khiêm nhường
của tác giả, đồng nghĩa với “Quản kiến”
(thấy trong ống).
[X. kinh Đại lâu thán Q.3; kinh Nghĩa
túc Q.thượng; kinh Lục độ tập Q.8; kinh
Bồ tát xử thai Q.3; Đại bát niết bàn kinh
tập giải Q.62].
MÔ BÁI

M
3142
MỘ
Mồ mả. Nơi chôn cất di hài người chết
hoặc an trí di cốt sau khi hỏa táng.
Người xưa rất tôn trọng mồ mả, đối với
họ, mồ mả có ý nghĩa thật sâu xa “thận chung
truy viễn, tự vong nhi tồn”, nghĩa là cẩn thận
đối với người đã khuất, ghi nhớ ơn sâu của
tổ tiên, thờ phụng lúc chết cũng như khi
còn sống. Thông thường trong khuôn viên
các chùa viện hoặc ngoài nghĩa địa, người ta
xây cất mồ mả, mỗi khi đến ngày giỗ, họ
hàng thân tộc mang hương hoa phẩm vật
đến dâng cúng. Về tên gọi thì tùy quốc độ
và xứ sở mà có khác. Chẳng hạn Ấn độ gọi
là Thi đà lâm (Sitavana) hoặc Thi ma xa
na (Phạm:Zimàsyyàna), Trung quốc và
Nhật bản thì gọi là Phần mộ, Oanh thành,
Trủng, Mộ...
Về phong tục, ở phía bắc thành Vương
xá cũ và phía nam thành Vương xá mới của
nước Ma yết đà, Trung Ấn độ, có Thi đà
lâm(Hàn lâm: rừng lạnh) là nơi vứt bỏ thi
thể của những tội nhân, còn di hài của các
Đế vương hoặc quí tộc thì được xây tháp để
an trí ở các nơi khác, các bậc Cao tăng cũng
được dựng tháp thờ.
Tại Trung quốc, trong các sách xưa như:
Sử kí, Hậu Hán thư đều có nói về mộ. Thông
thường, đặt di hài vào quan tài đưa xuống
huyệt rồi lấp đất lên trên, làm thành hình
cái nón, tùy theo hình dáng hoặc lớn hay
nhỏ mà có lăng mộ, phần mộ, khâu mộ,
trủng mộ khác nhau; gần mộ có trồng cây,
làm bia, hoặc chôn chung với quan tài, hoặc
dựng bên cạnh mộ, nếu bia mộ của quan

thì gọi là mộ biểu, của dân thường thì gọi là
mộ kiệt.
Sau khi Phật giáo truyền đến Trung quốc
thì có phong tục xây tháp trên mộ, gọi là
Phần tháp, Trủng tháp, Nhạn tháp. Như Lạc
dương già lam kí quyển 4 ghi: “Sau khi vua
Minh đế nhà Hậu Hán băng hà, trên lăng
có xây kì hoàn(chùa). Tuy nhiên, việc xây
chùa trên lăng vua Minh đế có thật hay
không thì không được rõ”.
Ngoài ra, tháng 8 năm Nghĩa hi thứ 10
(416) đời vua An đế nhà Đông Tấn, ngài
Tuệ viễn thị tịch, quan Thái thú Tầm dương
là Nguyễnkhản xây mộ ở ngọn phía tây Lô
sơn và thi nhân Tạ linh vận soạn văn bia
ghi lại công đức của sư. Rồi đến ngài Huyền
trang đời Đường, sau khi viên tịch, cũng
được xây tháp cúng dường. Và từ giữa đời
Đường về sau, đối với các bậc sa môn cao
tăng thị tịch thì được vua phong thụy hiệu
hoặc ban tên tháp, như “Qui châu chi tháp”
của Thiền sư Thanh nguyên Hành tư, “Tối
thắng luân chi tháp” của Thiền sư Nam
nhạc Hoài nhượng, “Linh chiếu chi tháp”
của Thiền sư
Tào khê Tuệ
năng v.v... Ngoài
ra, cũng có khi vị
tăng chưa tịch
mà đã xây tháp
trước, gọi là Thọ
tháp, Thọ lăng,
cũng có trường
hợp xây tháp để
thờ linh cốt của
nhiều người, gọi
là Phổ đồng tháp,
Hải hội tháp.

[X. kinh Ô điểu dụ trong Trung a hàm
Q.13; kinh Bất không quyên sách thần biến
chân ngôn Q.28; luận Đại trí độ Q.22;
truyện Trí nghiêm trong Cao tăng truyện
Q.3]. (xt. Tháp).
MỘ CHÍ
Bài văn nói về sự tích lúc sinh tiền của
người quá cố được khắc trên bia mộ, gọi là
Mộ chí. Về mặt Kim thạch học và Khảo cổ
MỘ CHÍ
Quần thể mộ tháp
ở chùa HUyền Trung tinh Sơn Tây

M
3143
học thì Mộ chí là văn khắc tiểu sử người
qua đời lên đá hoặc vàng rồi chôn chung
với quan tài.
MỘ DUYÊN SỚ
Văn sớ khuyến hóa tín đồ cúng dường
tài vật để thực hiện các Phật sự như tạo
tượng, đúc chuông, xây dựng chùa tháp,
in ấn kinh điển, hoặc làm các việc phúc
thiện như đắp đường, xây cầu, lập bệnh
viện, giúp đỡ những người bệnh hoạn,
nghèo khổ, v.v...
[X. điều Mộ duyên sớ trong Văn thể
minh biện].
MỘ HÓA
Cũng gọi Cầu hóa, Phụng gia, Khuyến
tài.
Khuyến hóa tín đồ cúng dường tiền của
để làm chùa, tạo tượng, xây tháp, sửa sang
đồ thờ tự v.v...
Vì sự mộ hóa cũng để khuyên người đời
kết duyên lành với Phật pháp, nên cũng gọi
là Mộ duyên, Khuyến duyên, Hóa duyên.
MỘ PHÁCH THÁI TỬ
Cũng gọi Mộc phách thái tử.
Tên của đức Phật Thích ca mâu ni khi
còn tu hạnh Bồ tát ở đời quá khứ.
Thủa xưa, ở nước Ba la nại có vị Thái tử
tên là Mộ phách, dung mạo đoan chính,
thông minh rất mực, không ai sánh bằng.
Năm 13 tuổi, bỗng nhiên Thái tử không
nói, giống như người câm, cha mẹ lo âu,
mời các Phạm chí đoán xem thế nào, họ
cho đó là việc chẳng lành, phải chôn sống
Thái tử. Quốc vương và Hoàng hậu rất đau
lòng nhưng vẫn nghe theo lời các Phạm

chí, sai người đưa Thái tử vào rừng để chôn.
Khi Thái tử đứng bên miệng hố bỗng nhiên
nói thành lời, quan Đại thần sai người về
bẩm báo với Quốc vương, Quốc vương và
nhân dân đều vui mừng, nhưng lấy làm kì
lạ, bèn đến gặp Thái tử. Thái tử cúi đầu lễ
bái Quốc vương và nói cho mọi người biết
rằng, xưa kia mình từng làm vua nước Ba
la nại, tên là Tu niệm, ròng rã 25 năm, tự
thân vâng làm 10 điều thiện, dùng tâm từ
bi giáo hóa nhân dân, được nhân dân
ngưỡng vọng. Nhưng vì mỗi khi xuất du,
sai rất nhiều người theo hầu, nên sau khi
chết rơi vào địa ngục, chịu báo rất khổ.
Đời này tuy muốn nói nhưng sợ lại phạm
lỗi, cho nên giữ im lặng. Nói xong, Thái tử
phát tâm làm sa môn đi khất thực để giữ
hạnh vô dục, cuối cùng được Quốc vương
chấp thuận và Thái tử xuất gia.
Sau đó, Quốc vương về thành, dùng
chính đạo trị nước, thiên hạ thái bình, nhân
dân no ấm, hòa vui, vận nước hưng thịnh.
[X. kinhThái tử Mộ phách trong Lục độ
tập kinh Q.4].
MỘC DIÊU
Phạm:Bfhaspati.
Cũng gọi Tuế tinh, Nhiếp đề.
Vị tôn ngồi ở phía nam trong viện Ngoại
kim cương bộ trên Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới Mật giáo. Là 1 trong Thất diệu, 1
trong Cửu diệu.
Trong Thai tạng hiện đồ mạn đồ la thì
hình tượng của vị tôn này ngồi tréo chân,
bàn tay phải ngửa lên, co ngón giữa, ngón
vô danh mà bấm vào ngón
cái, còn tay trái nắm lại thành
quyền để ở ngang ngực.
Trong Thai tạng cựu đồ dạng

(Mạn đồ la kiểu cũ)thì vị tôn
này ngồi xếp bằng trên tòa
hình tròn, bàn tay phải ngửa
lên, tay trái cầm gậy, trên đầu
gậy có bán nguyệt.
MỘC DIÊU
Mộc Diệu

M
3144
Ngoài ra, theo Phạm thiên hỏa la cửu
diệu, thì Mộc diệu là hình người già đang
đứng, đội mũ đầu lợn, tay trái cầm cành cây.
Hình Tam muội da là ngôi sao miệng bình,
chủng tử là chữ (bf).
[X. kinh Tú diệu; Đại nhật kinh sớ Q.4].
MỘC DỤC
.....
Cũng gọi Mộc tháo, Tháo dục, Tẩy dục.
Tắm rửa cho thân thể sạch sẽ.
Từ xưa đến nay, người Ấn độ tin rằng
tắm gội ở sông Hằng sẽ gột rửa được sự nhớp
nhúa, tiêu trừ các tội chướng. Trái lại, đức
Phật đã phê phán quan niệm này trong kinh
Tự thuyết (Pàli:Udàna, I, 9) như sau: “Mọi
người dù có tắm gội ở đây(sông Già da) thì
cũng không thể nhờ nước mà được thanh
tịnh; nếu người nào chân thực, có pháp,
thì được thanh tịnh, người ấy chính là Bà
la môn”.
Về việc tắm gội thì giáo đoàn đã có qui
chế chặt chẽ, khiến mọi người không buông
thả. Nhà tắm đầu tiên được thiết lập là để
giữ gìn sức khỏe cho các vị tăng bị bệnh.
Tùy thời có thể tắm bằng nước lạnh, nước
nóng, nước thơm v.v...
Cứ theo kinh Hoa nghiêm quyển 11 (bản
40 quyển), thì tắm bằng nước thơm có 10
công đức:
1. Trừ được gió độc.
2. Trừ được li mị.
3. Tinh khí sung mãn.
4. Tăng thêm tuổi thọ.
5. Hết mệt nhọc, được khoan khoái.
6. Thân thể dịu dàng.

7. Trừ sạch nhơ nhớp.
8. Khí lực mạnh mẽ.
9. Làm cho người hăng hái.
10. Trừ hết nóng bức.
Về thời gian tắm rửa, thì ngoại trừ lúc
nóng, lúc bệnh, lúc làm việc, lúc mưa gió,
lúc đi đường v.v..., đức Phật có qui định
chung cho tỉ khưu là nửa tháng tắm 1 lần.
Còn chế độ thiền lâm ở Trung quốc, cứ
theo điều Tri dục, chương Lưỡng tự trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển hạ,
thì vào mùa lạnh 5 ngày tắm 1 lần, mùa
nóng thì mỗi ngày mỗi tắm. Trước khi vào
nhà tắm, chúng tăng phải lễ bái tượng bồ
tát Bạt đà bà la (Phạm:Bhadrapàla) trong
Tăng đường, đó là căn cứ theo nhân duyên
vào nhà tắm mà ngộ đạo của ngài Bạt đà
bà la được ghi trong kinh Đại Phật đính
Thủ lăng nghiêm quyển 5. Các Thiền viện
ở Trung quốc và Nhật bản đều có qui định
phải giữ im lặng ở 3 nơi là Tăng đường,
Tây tịnh(hoặc Đông ti, tức nhà xí)và Dục
thất(nhà tắm). Trước khi tắm rửa, phải đọc
bài kệ (Đại 10, 71 hạ): “Tắm gội thân thể,
nguyện cho chúng sinh, thân tâm không
nhơ, trong ngoài đều sạch”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.14 (bản 80
quyển); kinh Ôn thất tẩy dục chúng tăng;
luật Ma ha tăng kì Q.18; luật Thập tụng
Q.16, 41; Đại đường tây vực kí Q.4, Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.3; Thiền uyển
thanh qui Q.10; Thiền lâm bị dụng thanh
qui Q.7].
MỘC DỤC TÁC PHÁP
...........
Pháp tu của Mật giáo được thực hành
trong khi tắm rửa để thanh tịnh thân tâm,
tiêu trừ bệnh tật, ngăn dứt chướng nạn.

Theo pháp tu này, thì khi tắm gội, phải
quán tưởng trên đỉnh đầu có chữ (raô),
2 bên hông có chữ (hùô), có ngọn lửa
bao quanh, tay trái nắm lại thành Kim
cương quyền, tay phải kết ấn Kim cương
quyền, ngón cái dựng thẳng, đồng thời tụng
chân ngôn “Án củ rô đà nẵng hồng nhược”
gia trì ở 5 chỗ. Kế đến, gia trì Quân đồ lợi
tiểu tâm ấn chú vào nước trong thùng tắm,
quán tưởng chủng tử của thủy đại và ao
Hoan hỉ trên cõi trời, rồi múc nước tắm
MỘC DỤC TÁC PHÁP

M
3145
trong thùng, dùng ấn và chân ngôn Át già
chú nguyện vào đó, 7 biến rồi hướng về 4
phía của đạo tràng rảy khắp để cúng dường
Bản tôn, quán tưởng tắm gội thân vô cấu
của bậc Thánh. Gia trì vào nước nóng để
làm cho thanh tịnh, cũng thực hành như
thế. Khi tắm gội thì đọc bài kệ (Đại 10, 71
hạ): “Tắm gội thân thể, nguyện cho chúng
sinh, thân tâm không nhơ, trong ngoài đều
sạch”.
MỘC ĐẦU
Đầu bằng gỗ, ví dụ người phạm giới
hoặc người không biết mảy may dung
thông sự lí.
Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24, 1009
thượng) nói: “Người phạm giới không khác
súc sinh, giống như cái đầu bằng gỗ”.
MỘC ĐIÊU
Tượng Phật được chạm trổ bằng gỗ.
Gỗ dùng để tạc tượng Phật có nhiều loại,
trong đó gỗ chiên đàn là loại quí nhất, kế
đến là gỗ chương, gỗ giẻ; cây cối cũng là thứ
gỗ khó kiếm, ít bị mối mọt đục được; kế
đến nữa là cây nam, cây sam v.v... Ở Ấn độ
tư xưa đã thịnh hành việc tạc tượng Phật
bằng gỗ. Còn ở Trung quốc thì tượng gỗ
được khắc sớm
nhất là tượng thờ
ở chùa Linh bảo
phía bắc núi Cối
kê do ông Đới quì
tạc vào đời Đông
Tấn. Ở Nhật bản
thì tượng Tam
tôn thờ ở chùa

Tỉ tằng tại Cát
dã là tượng đầu
tiên được khắc
bằng gỗ.
Có 2 cách tạc tượng gỗ: Khắc cả 1 khối
gỗ nguyên vẹn thành pho tượng; hoặc khắc
từng bộ phận một, sau đó ráp nối lại với
nhau mà thành tượng.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.28; Tập
thần châu Tam bảo cảm thông lục Q.trung;
Lạc dương Thệ nguyện tự duyên khởi].
MỘC HOẠN TỬ
Cũng gọi Vô hoạn tử.
Tên khoa học: Koelreuteria paniculata.
Cây hoạn tử, thân cao hơn 1 trượng,
đầu mùa hạ nở hoa nhỏ màu vàng và kết
trái; khi trái chín thì nứt làm ba, bên trong
có hạt giống như hạt châu, màu đen và
cứng chắc. Xưa nay Ấn độ thường dùng
loại hạt này xâu làm chuỗi tràng để xứng
niệm danh hiệu Phật, nên kinh Mộc hoạn
tử dạy: “Nếu muốn diệt trừ phiền não
chướng và nghiệp báo chướng thì phải xâu
108 hạt mộc hoạn, thường mang theo bên
mình”. Tại Trung quốc, vào đầu đời Đường,
hạt mộc hoạn cũng đã được dùng để xâu
chuỗi niệm Phật.
Điều Vô hoạn tử trong Bản thảo cương
mục có nêu ra 7 tên gọi khác nhau của hạt
mộc hoạn, đó là: Hoàn, mộc hoạn tử, cấm
lâu, phì châu tử, du châu tử, bồ đề tử và
quỉ kiến sầu. Còn theo lời chú thích trong
kinh Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm
bồ tát quảng đại viên mãn vô ngại đại bi
tâm đà la ni thì A lị sắt ca sài tức là mộc
hoạn tử; mà A lị sắt ca sài, có lẽ là dịch âm
của chữ Phạm Ariwỉakàkwa, nhưng tên
khoa học của Ariwỉaka là: Sapindus

detergens, khác với cây Koelreuteria
paniculatanói ở trên.
[X. Công đức thiên tượng pháp trong
kinh Đà la ni tập Q.10; truyện Đạo xước
trong Tục cao tăng truyện Q.2; Tuệ lâm âm
nghĩa Q.37; điều Vô hoạn tử trong Tăng
quảng bản thảo cương mục Q.35].
MỘC HOẠN TỬ
Tượng Phật gỗ khắc vào thế kỉ VII
ở Nhật Bản

M
3146
MỘC KHƯ BAO CHIẾT NA
Phạm: Mukha-proĩchana.
Hán dịch: Thức diện cân.
Tức là khăn lau mặt, 1 trong 13 vật dụng
của tỉ khưu.
[X. Hữu bộ ni đà na mục đắc ca Q.3].
MỘC LAN SẮC
Màu đỏ sẫm, 1 trong 3 màu hợp pháp
dùng để nhuộm áo ca sa của các vị tỉ
khưu.
Người Ấn độ gọi mộc lan sắc là càn đà
sắc(đỏ nhiều đen ít).
Cứ theo luật Ma ha tăng kì quyển 18,
thì màu mộc lan, màu xanh và màu đen gọi
chung là 3 thứ hoại sắc. Nghiền nát các trái
cây a lê lặc, tì hê lặc, a ma lặc v.v..., rồi trộn
lẫn với nhau và hòa vào nước thì thành màu
mộc lan.
Còn theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển hạ phần 1, thì vỏ
cây mộc lan giống như vỏ quế, hơi có mùi
thơm, màu đỏ sậm nhưng tươi sáng; nếu
dùng màu này nhuộm Pháp y(ca sa) thì gọi
là Mộc lan y. Đến đời sau, các vị trì luật
phần nhiều mặc ca sa màu mộc lan, nên gọi
là Luật y.
[X. luật Tứ phần Q.16; luật Thập tụng
Q.15; Hữu bộ tì nại da Q.39; luật Ma ha
tăng kì Q.28; luật Ngũ phần Q.9; Bản thảo
cương mục Q.37].
MỘC LOAN TỬ
Hạt cây mộc loan, là 1 trong các loại
mộc hoạn tử, dùng để xâu tràng hạt niệm
Phật.
[X. Tục cao tăng truyện Q.20]. (xt. Mộc

Hoạn Tử).
MỘT LUẬT TĂNG
Vị luật tăng giống như tượng gỗ, chỉ cho
những người chỉ biết 1 mặt trì luật giữ giới
mà không biết cơ dụng linh hoạt.
MỘC MÃ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ngựa gỗ. Ngựa gỗ không có tác dụng suy
tư, tính toán. Thiền tông dùng từ ngữ này
ví dụ trạng thái tương đương giải thoát vô
tâm vô niệm.
Kinh Niết bàn quyển 18 (bản Nam) (Đại
12, 729 thượng) nói: “Bò gỗ, ngựa gỗ, đàn
ông gỗ, đàn bà gỗ, đứa trẻ trông thấy cũng
tưởng là đàn ông, đàn bà, liền nín khóc”.
Thiền tông còn có câu “Mộc mã du xuân
tuấn bất ki”(Ngựa gỗ dạo chơi xuân không có
dây buộc); dạo chơi xuân biểu thị sự hoạt
động, tức chỉ cho sức diệu dụng của sự vô
tâm.
[X. tắc 3 Thung dung lục].
MỘC NGƯ
Xưa gọi là Ngư cổ, Ngư bản.
Pháp khí hình con cá làm bằng gỗ, bên
trong rỗng, gõ phát ra tiếng, tức là loại mõ
gỗ được dùng trong các chùa hiện nay.
Mộc ngư dùng khi tụng kinh thì tròn,
khắc thành hình rồng 2 đầu 1 thân, 2 đầu
hướng vào nhau, cùng ngậm 1 hạt châu; còn
mộc ngư được sử dụng để báo hiệu khi triệu
tập đại chúng thì gọi là Ngư bang ( ),
có hình con cá dài, thông thường được treo
ở hành lang nhà trai, nhà kho, khi thụ trai
thì đánh. Sở dĩ tạo hình cá là do sự tích
Trương hoa đời Tấn dùng cái dùi bằng gỗ
cây vông có khắc hình cá để đánh trống đá;
hoặc có thuyết cho rằng vì loài cá ngày đêm
đều mở mắt, cho nên làm mộc ngư để gõ,

MỘC NGƯ

M
3147
hầu cảnh giác người tu hành không được
biếng nhác. Đời
sau thì đổi hình cá
khắc hình rồng, là
do thuyết cá hóa
rồng, tượng trưng
ý nghĩa từ phàm
phu trở thành bậc
Thánh.
[X. môn Bái khí trong Thiền lâm tượng
khí tiên; điều Pháp khí môn Mộc ngư trong
Tăng tu giáo uyển thanh qui Q.hạ].
MỘC PHẬT
Tượng Phật được khắc bằng gỗ.
Ở Ấn độ, thời đức Phật còn tại thế, vua
Ưu điền đã mời thợ giỏi khắc tượng đức Phật
bằng gỗ chiên đàn, đó là pho tượng Phật
bằng gỗ đầu tiên trong lịch sử.
Thời cận đại, nhiều tượng Phật bằng gỗ
được khắc vào thời xưa cũng đã được phát
hiện ở các nước vùng Trung á như : Cưu tư
(Kizil), Cao xương (Chotscho) v.v...
(xt. Mộc Điêu, Phật Tượng).
MỘC THÔN THÁI HIỀN (1881-1930)
Học giả Phật giáo Nhật bản, người huyện
Nham thủ.
Ông tốt nghiệp khoa Triết học Ấn độ
trường Đại học
Đông kinh. Đầu
tiên ông làm
Giảng sư, sau ông
thăng chức Giáo
sư tại trường Đại
học Đông kinh.
Ông hợp tác với

học giả Cao nam
thuận thứ lang
cùng soạn bộ Ấn
độ Triết học
Tông giáo sử; sau nhờ bộ “Ấn độ lục phái
triết học” mà ông được viện Học sĩ khen
thưởng.
Ông có các tác phẩm: A tì đạt ma luận
chi nghiên cứu, Nguyên thủy Phật giáo tư
tưởng luận và các sách về Phật học nhập
môn, toàn bộ 6 tập.
MỘC THỰC
Chỉ cho thức ăn bằng rau quả.
Những người tu hành Phật đạo, ẩn dật
trong chốn núi rừng, xa lìa ngũ dục thế
gian, không ăn những thức ăn nấu nướng,
chuyên hành khổ hạnh để mong cầu thành
tựu bồ đề.
Truyện Trí phong trong Tống cao tăng
truyện quyển 8 (Đại 50, 759 hạ) nói: “Cấm
túc 10 năm, ăn rau quả(mộc thực)uống
nước suối”.
MỘC THƯỢNG TỌA
Chỉ cho cây gậy.
Cứ theo Sơn đường tứ khảo thì có lần
ngài Giáp sơn hỏi ngài Phật ấn: “Hòa thượng
xà lê cùng đến với ai?” Đáp: “Mộc thượng
tọa!”(cây gậy).
MỘC XÀ
I. Mộc Xà.
Chỉ cho Ba la đề mộc xoa(Biệt giải thoát).
Triều dã quần chép 12 vị luật sư tuyên
sắc: “Phải siêng năng tu tập, giữ gìn giới pháp
(mộc xà)”.
II. Mộc Xà.
Chỉ cho thanh Trúc bề(thầy cầm khi
hướng dẫn người học để cảnh giác) có khắc hình
con rắn.

Cảnh đức truyền đăng lục 17 chép, Thiền
sư Sơ sơn Quang nhân đang cầm mộc xà, có
vị tăng hỏi (Đại 51, 339 hạ): “Trong tay sư
MỘC XÀ
Mộc Thôn Thái Hiền
Mộc ngư

M
3148
là cái gì? Sư đưa lên và nói: “Tào gia nữ”.
Tào gia nữ là gọi tắt của Tào khê gia, tức chỉ
cho Thiền tông. Có thuyết cho rằng Tào gia
nữ là thần Thổ địa hình rắn.
MỘC XOA ĐỀ BÀ
Phạm: Mokwadeva.
Hán dịch: Giải thoát thiên.
I.Mộc Xoa Đề Bà.
Từ ngữ do chư tăng Tiểu thừa dùng để
tôn xưng Tam tạng Huyền trang khi ngài
đang ở Ấn độ. Mộc xoa đề bà, nghĩa là người
đã đạt được sự giải thoát tối thắng.
[X. Đại đường tây vực kí Q.12].
II.Mộc Xoa Đề Bà.
Danh tăng Việt nam, người Giao châu
(Bắc Việt nam ngày nay).
Sư từng sang Ấn độ cầu pháp, trải qua
các nước, đến chùa Đại giác, rồi chiêm bái
khắp các Thánh tích và thị tịch tại đây. Lúc
đó sư mới hơn 20 tuổi.
[X. Đại đường tây vực cầu pháp cao tăng
truyện Q.thượng].
MỖI NHẬT CHÚC TÁN
Mỗi ngày, vào thời cơm, cháo, tụng 3
biến chú Vô lượng thọ ở điện Phật, để cầu
cho vua được an khang và nước nhà thịnh
vượng.
[X. điều Mỗi nhật chúc tán trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui Q.1].
MỖI NHẬT TAM THỜI PHÚNG KINH
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Cử hành nghi thức tụng kinh vào 3 thời:
Sáng(trước hoặc sau khi ăn cháo), trưa(trước
hoặc sau khi thụ trai) và chiều(trước khi dùng
bữa tối hoặc sau khi kết thúc giờ tham thiền)

mỗi ngày trong Thiền lâm.
Trong Cổ thanh qui của Trung quốc,
hoàn toàn không thấy có qui định rõ ràng
về Tam thời phúng kinh; các Thiền viện ở
đời Đường tuy có tác pháp tụng 1 biến chú
Đại bi sau bữa cháo buổi sáng và trong các
bộ Thanh qui đời Nguyên về sau, tuy có nghi
thức tụng kinh sau khi dùng cháo và thụ
trai... nhưng tất cả đều không thấy qui định
rõ ràng về Tam thời phúng kinh. Còn ở Nhật
bản, từ sau khi bộ “Oánh sơn thanh qui”
được ấn hành (khoảng 1661-1681) đến nay,
thì các tự viện thuộc tông Lâm tế và tông
Hoàng bá nói chung, đều có thực hành nghi
thức này.
MÔN
I. Môn.
Phạm:Dvàra.
Cổng chùa(thường gọi cửa Tam quan).
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 8, thì
Bồ tát tại gia khi đến ngoài cổng chùa, phải
lễ sát đất và tâm niệm: “Đây là nơi ở của các
bậc thiện nhân” rồi mới được tiến vào trong
chùa.
Các già lam, tinh xá cổ xưa đều có kết
giới, 4 phía xây tường bao quanh, phải qua
cổng chính mới vào giới nội, như Đại tháp
Sơn kì ở Ấn độ, 4 mặt đều có cổng. Còn
kiến trúc chùa viện kiểu Trung quốc thì
thường mở cổng ở hướng chính Nam.
[X. kinh Tu hành bản khởi Q. hạ; phẩm
Thí dụ kinh Pháp hoa].
II. Môn.
Thuật ngữ dùng để phân biệt pháp
tướng và nghĩa lí, như: Bình đẳng môn
và Sai biệt môn, Hữu môn, Không môn,
Diệc hữu diệc không môn và Phi hữu phi
không môn (4 môn), Thánh đạo môn và

Tịnh độ môn (2 môn) v.v... Vì sự giáo
hóa của Phật giáo là thích ứng với đối
tượng, tuy có nhiều sai biệt nhưng đều
là cửa đưa người vào đạo Bồ đề, cho nên
gọi là Pháp môn.
MỖI NHẬT CHÚC TÁN

M
3149
III. Môn.
Nương vào 1 pháp môn mà lập tông
chỉ của 1 tông phái, gọi là Tông môn; đồ
đệ của tông môn gọi là Môn đồ, Môn đệ,
hoặc dùng cànhlá làmví dụ thì gọi là Môn
diệp, Môn mạt.
MÔN ĐẦU
Gọi đủ: Môn đầu hành giả.
Chức vụ của vị tăng chuyên trách việc
đóng mở, trông coi và quét tước cổng chùa
trong Thiền lâm.
Thông thường, tầng trên của cổng chùa
thờ tượng 16 vị La hán, tầng giữa thờ
tượng bồ tát Quan âm, có trưởng giả
Nguyệt cái hoặc đồng tử Thiện tài đứng
hầu bên cạnh.
[X. La hồ dã lục Q.hạ].
MÔN ĐÌNH
Trong Thiền lâm có 3 nghĩa:
1. Chỉ cho tùng lâm, đạo tràng tu tập
của Thiền tông hoặc là am, cốc, trụ xứ của
Thiền sư.
2. Chỉ cho pháp phương tiện, tức giai
đoạn đầu tiên đưa người học vào chỗ sâu
xa. Môn đình là cơ pháp phương tiện do các
bậc thầy lập bày để dắt dẫn người học, cho
nên lời môn đình là lời phương tiện tạm
thời, tức là Đệ nhị nghĩa môn. Trái lại, Đệ
nhất nghĩa môn là thể nhập chân lí, dứt bặt
nói năng.
3. Chỉ cho tông phong hay tông chỉ của
Thiền tông.
Chương Vân môn Văn yểu trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 19 (Đại 51, 356
hạ) nói: “Xưa kia, cổ nhân lập ra môn đình

để giáo hóa, vậy hãy thử nhìn đông trông
tây xem đó là đạo lí gì? Ông muốn hiểu
không?”
[X. tắc 88, Bích nham lục].
MÔN ĐỒ
Cũng gọi Môn bối, Môn diệp.
Hàng hậu học của 1 tông phái hoặc đệ
tử của 1 bậc thầy đã dạy dỗ.
Theo kinh Đại thừa kim cương kế châu
bồ tát tu hành phần, thì bậc thầy có đầy đủ
đức nghiệp, mọi người đều theo về, môn đồ
vân tập đến, tất cả đều được chỉ dạy.
Ngoài ra, ở Nhật bản, Tịnh độ Chân tông
được gọi là Môn đồ tông.
[X. kinh Phạm ma du; Hữu bộ tì nại da
Q.23; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.3].
MÔN HỎA
Ở Trung quốc từ xưa đến nay, vào những
dịp đội mũ(con trai đến tuổi trưởng thành),
cưới hỏi, ma chay, cúng tế v.v... đều đốt lửa
ở sân hoặc trước cửa gọi là Đình liệu hay
Môn liệu. Phật giáo Nhật bản cũng phỏng
theo phong tục này, nên trong hội Vu lan
bồn hay lễ tống táng thường đốt đống trấu
hoặc cây gai ở trước cửa gọi là Môn hỏa.
Dân gian thì đốt lửa vào buổi chiều hôm
trước ngày lễ Vu lan ở trước cửa để đón rước
linh hồn tổ tiên về, gọi là Nghinh hỏa. Rồi
lúc kết thúc hội Vu lan, cũng đốt lửa để tiễn
đưa vong linh, gọi là Tống hỏa. Như đêm
16 tháng 8 tại Kinh đô (Kyoto) Nhật bản,
có đốt ngọn lửa hình chữ.. (đại), là lửa tiễn
đưa đại qui mô.
[X. Chu lễ; Thi tiểu nhã đình liệu; Nhan
thị gia huấn; Hòa Hán tam tài đồ hội].
MÔN KINH
Tụng kinh trước cửa nhà.
Có 2 nghĩa:

1. Đứng trước cửa nhà tụng kinh khi
quan tài được khiêng ra cửa để đưa đi chôn.
2. Vị tăng vân thủy(hành cước)đứng
MÔN KINH

M
3150
trước cửa nhà của thí chủ tụng kinh khi tiếp
nhận vật cúng dường.
MÔN LUẬT
Tác phẩm, 1 quyển, do ông Trương
dung (444-497) soạn vào khoảng năm Vĩnh
minh (483-493) đời NamTề, được thu vào
Hoằng minh tập quyển 6 trong Đại tạng
tập 52.
Nội dung tác phẩm này mang tính chất
1 bài gia huấn. Tác giả là người thuộc 1
dòng họ danh tiếng ở quận Ngô, vì thương
cảm sự đối lập giữa Phật giáo và Đạo giáo
nên ông soạn sách này nêu lên chủ trương
của ông là “Phật Đạo gồm tu”, “Phật Đạo
hợp nhất” để khuyên bảo người trong thân
tộc.
MÔN MÔN KIẾN PHẬT
Tu tập bất cứ 1 pháp môn nào đều có
thể thấy Phật.
Trong Bát chu tán (Đại 47, 448 thượng)
có nói: “Sở dĩ đặt ra nhiều phương tiện,
nhiều giáo môn, là vì chúng ta là hạng
phàm phu đảo điên tà kiến; nếu y theo
chính pháp tu hành, thì tu bất cứ 1 pháp
môn nào cũng đều có thể thấy Phật, được
vãng sinh Tịnh độ”.
MÔN PHÁI
I. Môn phái.
Hệ thống dòng phái của 1 tông hay 1
phái nào đó, phần nhiều chỉ cho các chi phái
của Thiền tông.
II. Môn Phái.
Pàli:Dvàranikàya.
Hán âm: Đạt bà la ni kha da.
Cũng gọi Đạt bà la phái.

Một chi phái trong Phật giáo Thượng tọa
bộ ở Miến điện, do Pháp sư Áo ba(vốn tên
là Ngô áo can tát, 1817-1905) sáng lập vào
năm 1855 ở vùng Hưng thực tháp.
Phái này chủ trương dùng giáo nghĩa 3
môn(thân môn, ngữ môn, ý môn) để thay cho
giáo nghĩa 3 hành(thân hành, ngữ hành, ý
hành) và nương vào đó mà qui y Tam bảo
Phật, Pháp, Tăng. Phái này cũng chủ trương
chỉ thừa nhận uy quyền của giới luật chứ
không thừa nhận quyền uy của thế tục. Vị
thủ lãnh tối cao gọi là Ma ha na da ca(Đại
đạo sư), kế đó chia ra A nỗ na da ca(Phó đạo
sư), Trụ trì chùa Trung tâm, Già na(Hội
nghị tỉ khưu) v.v... Giới luật rất nghiêm, như
cấm ngặt không được tiếp xúc hoặc ăn cơm
chung với tỉ khưu thuộc phái khác, không
được che ô(dù), cấm chỉ cầm giữ tiền bạc và
xem nghe múa hát, v.v... Sau khi sư Áo ba
qua đời, phái này chia thành 2 phái là phái
Hưng thực tháp và phái Anh gia bố. Đến
năm 1944 mới lại thống nhất.
Phái này có hệ thống truyền thừa giữa
thầy và trò rất chặt chẽ. Những vị tiêu biểu
chủ yếu gồm có: Áo can tát, Mã lạp, Khoa
lạp tháp ôn tháp v.v...
MÔN SƯ
Chỉ cho vị thầy chứng minh lúc thiện
nam, tín nữ tại gia qui y Tam bảo(Môn tức
là pháp môn Tam bảo chân chính, thanh tịnh
cứu giúp thế gian).
Pháp uyển châu lâm quyển 84 (Đại 53,
905 hạ) nói: “Lúc đó có vị sa môn ở Lương
châu là Thích Tuệ sùng làm môn sư cho
quan Thượng thư đời Ngụy là ông Hàn vạn
đức”.
MÔN THỦ
I. Môn Thủ.

Cũng gọi Môn chủ.
Chỉ cho vị thượng thủ của 1 môn phái,
cũng tức là vị trụ trì 1 ngôi chùa.
MÔN THỦ

M
3151
II. Môn Thủ.
Phía trước cổng chùa.
Tắc 4, Bích nham lục (Đại 48, 144
thượng) ghi: “Đức sơn bèn ra cổng chùa, ý
muốn nhổ sạch gốc, nên tự nói: Không được
qua loa”.
MÔN TÍCH
Cũng gọi Ngự môn tích.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Vốn chỉ cho pháp tích(Tổ tích)của 1 môn
phái, nghĩa là vị chủ tăng của 1 tự viện thống
lãnh môn đồ tu tập 1 pháp môn, về sau
chuyển dụng để chỉ cho những chùa viện dành
riêng cho những vị tăng xuất thân từ hoàng
gia hay quí tộc cư trú. Thiên hoàng Vũ đa
xuất gia ở chùa Nhân hòa vào năm Xương
thái thứ 2 (899), chùa Nhân hòa bèn được
gọi là Ngự môn tích. Từ đó về sau, Môn tích
được dùng để gọi các chùa. Những vị trụ trì
cũng được gọi là Môn tích hoặc Môn chủ.
Thông thường, Môn tích được chia loại
như sau:
1. Cung môn tích: Chùa viện dành cho
các vị thân vương xuất gia cư trú.
2. Nhiếp gia môn tích: Chùa viện dành
cho các vị tăng xuất gia là con em của các
quan Đại thần nhiếp chính cư trú.
3. Thanh hoa môn tích: Chùa viện
dành cho các vị tăng xuất gia thuộc gia đình
quí tộc, hào phú cư trú.
4. Chuẩn môn tích(cũng gọi Hiếp môn
tích): Những chùa viện được lập theo tiêu
chuẩn Môn tích.
Vào đầu năm Minh trị (1868), tất cả các
tên gọi trên đều bị xóa bỏ, về sau chỉ dùng

tên chùa riêng.
MÔNG CỔ NGUYÊN LƯU
... ... ... ..
Erdeni yin Tobci.
Tác phẩm, 8 quyển, do ông Tản cương
Tái quận (Sagan Secen) soạn vào năm 1662.
Đây là 1 bộ sử thoại của dân tộc Mông
cổ, trong đó, tư tưởng Phật giáo xuyên suốt
toàn sách. Nội dung quyển 1 trình bày lịch
sử từ khi khai thiên lập địa đến khi hoằng
dương Phật giáo ở Ấn độ, là tư liệu trọng
yếu về phương diện lịch sử tư tưởng của Phật
giáo. Quyển 2 nói về quá trình Phật giáo
truyền vào Tây tạng và sự hưng phế của nó.
Quyển 3 nói về sử thoại dựng nước, từ khi
Thành cát tư hãn lên ngôi đến ngày sáng
lập đế quốc Mông cổ. Quyển 4 nói về sự
hưng vong của triều Nguyên. Quyển 5 nói
về sự tích của Khả hãn Đạt diên phục hưng
Phật giáo. Quyển 6, 7 nói về người cháu
củaKhả hãn Đạt diên là A cốt đả và về
tình hình phục hưng Phật giáo ở Nội Mông
và Ngoại Mông của ông. Quyển 8 nói về
quá trình
xây dựng
chùa viện
và phiên
dịch kinh
điển Phật
giáo ở nội
và ngoại
Mông cổ.
Cuối cùng
kết luận với
lời tán thán
Phật giáo.
Nguyên bản sách này vốn đã thất lạc từ
lâu, xưa nay chỉ có các bản dịch chữ Hán và

chữ Mãn châu, nhưng gần đây đã tìm thấy
mấy bản tiếng Mông cổ.
MÔNG CỔ PHẬT ĐIỂN
Từ gọi chung các Thánh điển Phật giáo
đã được dịch ra tiếng Mông cổ.
Từ khi qui y Phật giáo từ thế kỉ XIII đến
nay, ngoài việc phiên dịch kinh điển Phật
giáo từ tạng kinh của Tây tạng ra tiếng Mông
MÔNG CỔ PHẬT ĐIỂN
Mông Cổ Nguyên Lưu

M
3152
cổ, các nhà Phật học Mông cổ còn dịch được
1 số kinh Phật ngoài tạng kinh Tây tạng;
hơn nữa cũng đã soạn các bản chú thích
hoặc trứ thuật bằng tiếng Mông cổ, vì thế
mà kinh điển Phật giáo tiếng Mông cổ khá
đầy đủ.
Kinh điển Phật giáo Mông cổ lấy Đại
tạng kinh Tây tạng làm gốc; tạng kinh Tây
tạng được chia làm Cam châu nhĩ(Chính
tạng)và Đan châu nhĩ(Tục tạng). Còn Đại
tạng kinh Mông cổ, có thể căn cứ vào thời
gian thành lập mà chia làm 3 thời kì: Thời
thứ 1 (1271-1368) phiên dịch Cam châu
nhĩ, thời kì này lấy những kinh điển mà
Cổ phái (Tạng:Rĩin-ma-pa) y cứ làm
chính. Thời kì thứ 2 (1368-1627), hiệu đính
những bản dịch của tạng Cam châu nhĩ và
phiên dịch được 1 phần tạng Đan châu nhĩ.
Hai thời kì này lấy dịch cũ làm chính. Thời
kì thứ 3 (1616-1911) thay đổi cách phiên
dịch và sử dụng bản gỗ để ấn hành, thời kì
này hoàn thành các bộ sách chỉ dẫn cách
dùng văn cũng như phương pháp phiên
dịch và các loại từ điển như: Đồng văn vận
thống, Đại tạng toàn chú, Mông văn đối
chiếu phiên dịch danh nghĩa tập v.v...
phương pháp và dịch ngữ phiên dịch thống
nhất, có sự khảo chứng toàn diện. Những
kinh điển được phiên dịch ở thời kì này
gọi là dịch mới.
Nội dung kinh điển Phật giáo Mông cổ
đại khái cũng giống với Đại tạng kinh Tây
tạng, tuy nhiên, cũng có những điểm khác
nhau, hoặc thêm bớt. Đại tạng kinh Mông
cổ, đặc biệt là bản dịch cũ đời Nguyên, đã

phản ánh rõ những nét văn hóa phức tạp
của dân tộc này. Ngoài ra, những ngữ vựng
của các nước vùng Trung á, Cận đông, Âu
châu như Syria, Hi lạp v.v..., được sử dụng
trong bản dịch, đã trở thành 1 trong những
đặc tính của Đại tạng kinh tiếng Mông cổ.
[X. Les Mongols et papauté, Rev. de
l’Orient chrétien 1923, par P. Peltiot;
Histoire des Mongols, 4 tomes, 1834-1835,
par d’ Ohsson; Lạt ma giáo sử (Kiều bản
Quang bảo dịch và xuất bản)]. (xt. Tây Tạng
Đại Tạng Kinh).
MÔNG CỔ PHẬT GIÁO
Phật giáo được truyền đến Mông cổ vào
thời vua Hiến tông (ở ngôi 1251-1259) triều
nhà Nguyên và trở thành tín ngưỡng phổ
biến bắt đầu vào thời Hốt tất liệt.
Vào năm Chí nguyên 22 (1285), vua Thế
tổ nhà Nguyên là Hốt tất liệt ban lệnh cho
ngài Bát tư ba xem xét đối chiếu 2 tạng kinh
Hán và Tạng soạn thành bộ “Chí nguyên
Pháp bảo Khám đồng tổng lục”. Vua Thành
tông nhà Nguyên rất tin Phật nên có ngài
Tất lan nạp thức lí xuất gia thay vua và vâng
mệnh phiên dịch kinh Phạm ra tiếng Mông
cổ. Năm Chí đại thứ 3 (1310) đời vua Vũ
tông, vị Cao tăng người Tây tạng là ngài Pháp
quang đến Mông cổ bổ sung và hiệu đính
những chữ Mông cổ mới, lại có các học giả
Trung quốc, Hồi cốt dịch tạng kinh Tây tạng
ra tiếng Mông cổ. Do đó, các triều vua nối
tiếp như Nhân tông, Anh tông, Tấn tông,
Minh tông, Văn tông và Thuận đế đều sùng
tín Phật giáo Tây tạng. Sau, vua Thái tổ nhà
Minh nổi lên (1368), Thuận đế nhà Nguyên
thua trận lui về phương Bắc, thì Phật giáo
Mông cổ cũng 1 thời suy vi, trải hơn 1 trăm
mấy mươi năm sau, nhờ có Hoàng giáo Tây

tạng truyền vào, Phật giáo Mông cổ mới được
hồi phục.
Năm Vạn lịch thứ 5 (1577) đời Minh,
Khả hãn Yêm đáp của Nội Mông cổ sai sứ
đến Tây tạng thỉnh Đạt lai lạt ma đời thứ 3
đến Mông cổ, từ đó Hoàng giáo bắt đầu
thịnh hành ở Nội Mông cổ. Còn ở Ngoại
Mông cổ, thì Khả hãn A ba đại từng thỉnh
vị đại đệ tử của Đạt lai Lạt ma đời thứ 3 là
ngài Đại từ mại đạt lí hô đồ khắc đồ tuyên
dương Phật pháp ở 1 ngôi chùa bên bờ sông
MÔNG CỔ PHẬT GIÁO

M
3153
Khách nhĩ Khách đồ lạp, rất được người
Mông cổ sùng kính. Đến khi ngài Triết bố
tôn đan ba, Hô đồ khắc đồ (Tạng:Rjebtsun
dam-pa, 1635-1723) đời thứ 1 xuất
hiện, thì Phật giáo ở Ngoại Mông cổ lại
càng thêm rực rỡ. Năm Càn long 22 (1757)
đời Thanh, ngài Triết bố tôn đan ba (1724-
1757) đời thứ 2, sáng lập học viện Cao đẳng
tông giáo Trát ni đặc tại Khố luân, từ đó
Khố luân trở thành trung tâm chính trị tông
giáo của Ngoại Mông, cũng là Thánh địa
giáo dục của Lạt ma Mông cổ. Nói chung,
các đời Hoàng đế nhà Thanh đều rất tôn
kính các bậc Triết bố tôn đan ba, nhưng
vào năm Quang tự thứ 4 (1878), tình hình
bỗng thay đổi: Quan Đại thần Mãn châu ở
Khố luân là ông Chí cương bắt buộc ngài
Triết bố tôn đan ba (1870-1924) đời thứ 8
phải đứng dậy đón rước quan Đại thần Biện
sự, đã gây ra sự bất bình. Sau biến cố này,
quan hệ giữa nhà Thanh và Mông cổ trở
nên xấu đi, triều đình nhà Thanh trắng
trợn phá hoại thế lực của Phật giáo Mông
cổ. Khi nhà Thanh sụp đổ, Ngoại Mông
liền tuyên bố độc lập (1912). Còn Triết bố
tôn đan ba hô đồ khắc đồ ở Khố luân thì
tự xưng Hoàng đế, thành lập nước Đại
Mông cổ.
Lãnh tụ tông giáo Nội Mông đồng thời
với Triết bố tôn đan ba là Chương gia hô đồ
khắc đồ (Tạng:Lcaí-skya), đệ tử của ngài
Đạt lai Lạt ma đời thứ 5, được rước từ Tây
tạng đến. Các đời Chương gia thường phụ
giúp nhà Thanh và chính phủ Dân quốc.
Những vị này thường trú ở Đa luân, Bắc

kinh và núi Ngũ đài. Vị Chương gia đời thứ
19 thị tịch ở Đài bắc vào năm Dân quốc 46
(1958), ngài đã từng giữ các chức Ủy viên
trong Mông Tạng Ủy viên hội, Mông kì
tuyên hóa sứ, Ủy viên chính phủ Quốc dân,
Tư chính phủ Tổng thống v.v...
Thời kì thịnh nhất của Phật giáo Mông
cổ là khoảng đầu thế kỉ XX, lúc bấy giờ Lạt
ma chiếm1/3 dân số; Thánh địa là chùa
Ách đan ni châu (Erdenì Dzu), được xây
dựng vào năm 1584, cách Ulan Bator 250
dặm. Vì Phật giáo Mông cổ được du nhập
từ Tây tạng, cho nên những nghi lễ tông
giáo, hình thức tổ chức chùa viện, hệ thống
Hoạt Phật v.v... phần nhiều đều giống với
Tây tạng.
[X. Thế giới Phật giáo thông sử tập thượng
(Thánh nghiêm)].
MÔNG CỔ PHẬT GIÁO SỬ
Tạng: Hor chos-byuí.
Gọi đủ:Chen-po hor-gyi yul-du dampa#
i chos ji-ltar byuí-ba#i tshul bzadpa
rgyal-ba#i bstan-pa rin-po-che gsalbar
byed-pa#i sgron-me.
Sử, do ngài Fjigs-med nam-mkha#
soạn.
Nội dung sách này chia làm 2 thiên là
Vương thống sử và Phật giáo sử, Vương
thống sử lại chia làm 4 chương và Phật giáo
sử chia làm 3 chương. Trong đó, Phật giáo
sử là phần chủ yếu, được căn cứ vào sách sử,
kinh điển, truyện kí v.v... của Tây tạng mà
soạn thành.
Chương thứ 1 nói về lược sử Phật giáo
Mông cổ, trước hết trình bày về giáo nghĩa,
kế đến nói về việc hoằng dương Phật giáo ở
Ấn độ, sau truyền đến Trung quốc, rồi du
nhập Mông cổ.

Chương thứ 2 nói về lịch sử Hoàng giáo
của ngài Tông khách ba.
Chương thứ 3 trình bày về lược sử của
các đạo tràng và tự viện nổi tiếng của Phật
giáo.
Ngoài ra, ở cuối sách có giảng thêm về
giáo nghĩa luân hồi giải thoát và nguyên do
viết tác phẩm này.
[X. Ấn độ Phật học nghiên cứu 4, phần
1; Author of the Hor chos #byuí, JRAS,
1941, by G. N. Roerich].
MÔNG CỔ PHẬT GIÁO SỬ

M
3154
MÔNG CỐT VƯƠNG (1804-1868)
Mongkut.
Quốc vương Thái lan, Tổ khai sáng phái
Pháp tương ứng bộ (Dhammayuttikanikàya,
cũng dịch là Pháp tông phái), con
của vua Lạp mã đời thứ 2 thuộc vương triều
Mạn cốc.
Năm 14 tuổi, ông vâng sắc xuất gia làm
sa di, trụ ở chùa Đại xá lợi; năm 21 tuổi, thụ
giới Cụ túc ở chùa Ma ha tha đặc, học tập
Thiền định và kinh luật luận. Ông học thông
3 tạng và các thứ tiếngPàli, Phạm, Anh
văn, v.v..., đề xướng giới luật nghiêm khắc.
Năm 1829, ông sáng lập Pháp tương ứng
bộ. Năm 1836, ông trụ trì chùa Bồ vọng ni
vi. Năm 1851, ông hoàn tục lên ngôi, trở
thành Quốc vương của vương triều Mạn cốc,
đó là Lạp mã đời thứ 4 (Rama IV).
Trong thời gian ở ngôi, ông đặt ra
nhiều qui tắc để duy trì tăng đoàn Phật
giáo, khuyến cáo chúng tăng nghiêm trì
giới luật, tăng cường giáo dục tăng chúng,
hết lòng hộ trì phái Pháp tương ứng bộ,
lần lượt xây dựng các chùa Mẫu vượng ni
vực (Wat Bovoranives), chùa Hoàng miện
(Wat Mongkut), chùa Lực phạ đề (Wat
Rajaphradis), chùa Ba thông ôn (Wat
Patumwan) v.v... Năm 1853, ông lại ra
lệnh xây cất Đại tháp Phật thống
(Paỉhama Cetiya), cao hơn 120 mét, có
đường kính 240 mét, mãi đến đời vua Lạp
mã thứ VI mới hoàn thành, là tòa tháp
Phật lớn nhất ở Thái lan. Năm 1840 và
năm 1843, ông lần lượt phái chư tăng đến
Tích lan, Ấn độ thỉnh về Tam tạng tiếng

Pàli bản 40 quyển và bản 30 quyển, triệu
tập các vị cao tăng tiến hành nghiên cứu
và phiên dịch sang tiếng Thái lan. Ông lại
truyền Pháp tương ứng bộ đến Kampochia.
Ông có ảnh hưởng rất lớn đối với việc cải
cách Phật giáo Thái lan.
Ông có tác phẩm: Giới đàn quyết nghi
luận (Sìmàvicàraịa).
[X. Nam truyền Phật giáo sử chương 5
(Tịnh hải)].
MÔNG ĐỒNG TAM BÁCH ĐẢM
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Mông đồng, nghĩa là mù mờ, không
phân biệt được sự lí, phải quấy. Tam bách
đảm, nghĩa là vác trên lưng vật rất nặng.
Ví dụ nghiệp thức mênh mang, cực kì ngu
si tăm tối.
Bích nham lục tắc 25 (Đại 48, 166 trung)
nói: “Cát bụi phủ mắt, đất lấp lỗ tai, ù ù cạc
cạc(mông đồng tam bách đảm), biết đến bao
giờ? Vẫn có kẻ như thế”.
MÔNG ĐƯỜNG
Nhà liêu an dưỡng trong Thiền lâm dành
cho các chức vụ từ Đô tự trở xuống đã mãn
nhiệm, như Tri sự v.v...; hoặc dùng để chỉ
cho chúng tăng ở Mông đường.
Mông có hàm ý tĩnh dưỡng. Người trông
coi Mông đường gọi là Mông đường liêu chủ.
Thiền sư Đại giác Hoài liễn đời Nguyên ở
núi A dục vương tại Minh châu là người
đầu tiên mở ra Mông đường, các đời sau
đều làm theo.
[X. điều Thánh tiết, chương Chúc li trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.thượng; điều
Đông tự Tri sự, chương Lưỡng tự trong Sắc
tu Bách trượng thanh qui Q.hạ; môn Điện
đường trong Thiền lâm tượng khí tiên; Thiền
lâm bị dụng thanh qui Q.4].

MÔNG NHUẬN (1275-1342)
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Nguyên, người Gia hòa (huyện Gia hưng,
tỉnh Chiết giang), họ Cố, hiệu Ngọc cương.
Năm 14 tuổi, sư lễ ngài Cổ nguyên Vĩnh
MÔNG NHUẬN

M
3155
thanh ở chùa Bạch liên hoa xin xuất gia và
được học Chỉ quán, luận Kim cương ti, luận
Thập bất nhị môn v.v... hiểu rõ nghĩa lí.
Sau khi ngài Vĩnh thanh thị tịch, sư theo
hầu ngài Trúc đường Truyền công, siêng
năng khắc khổ. Sau, sư đến chùa Diễn phúc
ở Nam Thiên trúc xiển dương tông phong
được 6 năm, rồi lại đến am Bạch liên trên
ngọn Phong hoàng tại Long tỉnh chuyên tu
niệm Phật tam muội. Người nghe tiếng đến
tham học ngày một đông, sư vẫn giảng nói
diệu nghĩa Chỉ quán. Sau, vâng lệnh viện
Tuyên chính, sư kế vị trụ trì chùa Linh sơn
ở hạ Thiên trúc, được 3 năm lại trở về am
Bạch liên.
Năm Chí chính thứ 2 (1342), sư thị tịch,
thọ 68 tuổi.
Đệ tử có các vị: Đại dụng Tất tài, Ấn hải
Tử thực, Tuyết lâm Diên thụy.
Sư có các tác phẩm: Tứ giáo nghi tập
chú 3 quyển, Tứ giáo nghi tập chú khoa văn
1 quyển.
[X. Tục Phật tổ thống kỉ Q.thượng; Vãng
sinh tập Q.1; Đại minh cao tăng truyện Q.1;
Thích giám kê cổ lược tập tục Q.1; Cao tăng
trích yếu Q.4].
MỘNG
Phạm: Svapna.
Pàli:Supina.
Tức là những sự tướng mà tâm và tâm
sở đã đối cảnh duyên theo lúc ban ngày, bây
giờ hiện lại rõ ràng trong giấc ngủ, giống như
thấy cảnh hiện thực, gọi là Mộng.
Theo kinh Di lan vương vấn tiếngPàli
thì có 6 nguyên nhân khiến người ta thấy

mộng trong giấc ngủ, đó là: Bệnh phong,
bệnh có nước trong túi mật, bệnh đờm,
quỉ thần cám dỗ, thói quen và điềm báo
trước.
Theo luận Đại tì bà sa quyển 37, thì
Mộng mà sau khi tỉnh dậy còn có thể ghi
nhớ, kể lại cho người khác nghe, gọi là Mộng
hoàn toàn. Còn nếu bàn về tự tính(bản chất)
của Mộng thì có các cách nói như: Ý, niệm,
ngũ thủ uẩn, tâm, tâm sở v.v... Về lí do thấy
mộng, thì luận Đại tì bà sa cũng nêu ra các
thuyết trong sách Phệ đà như 5 duyên(lo
nghĩ, thói quen, phân biệt, thay đổi ý niệm, loài
ma quỉ cám dỗ; hoặc do tha lực, thay đổi ý niệm,
đương có, phân biệt, các chứng bệnh)và 7 duyên
(thấy, nghe, nhận, mong cầu, phân biệt, đương
có, các chứng bệnh).
Trong 3 cõi thì mộng chỉ phát sinh ở
cõi Dục, không có trong cõi Sắc và cõi Vô
sắc. Nhưng trong cõi Dục thì chỉ có Phật là
không mộng, còn từ hàng Dị sinh(phàm
phu) cho đến các bậc Thánh quả Dự lưu
đều có mộng. Theo thuyết của tông Duy
thức, trong giấc ngủ say thì hoàn toàn
không có ý thức, còn lúc mơ mơ màng màng
thì vẫn có ý thức và do có tác dụng ý thức
mà có mộng. Tông Duy thức cũng dùng
Mộng để ví dụ cái không, vô, hư dối của
tính “Biến kế sở chấp” trong 3 tính Duy
thức. Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng
tất cả việc thấy trong mộng đều là thật,
cho nên có tác dụng sinh quả báo. Nhưng
các sư thuộc phái Thí dụ thì phủ nhận
thuyết này. Luận Đại trí độ quyển 6 cũng
gọi mộng là việc chẳng thật, tất cả đều thuộc
về vọng kiến.
Nhưng mộng cũng có thể dự đoán việc
sẽ xảy ra trong vị lai, cho nên ở Ấn độ từ

xưa đã có thuật xem mộng rất thịnh hành.
Còn trong kinh điển Phật cũng có nhiều
bộ ghi chép về mộng, như kinh Tu hành
bản khởi quyển thượng, kinh Quá khứ hiện
tại nhân quả quyển 1 chép, khi đức Thích
tôn gá thai, phu nhân Ma da mộng thấy
Bồ tát cỡi voi trắng đi vào trong thai; kinh
Ma ha ma da quyển hạ và kinh Đại bát
niết bàn hậu phần quyển hạ thì ghi những
điềm mộng liên quan đến việc đức Phật
nhập diệt. Kinh Xá vệ quốc vương mộng
MỘNG

M
3156
kiến thập sự chép rằng, vua Ba tư nặc đã
dựa vào 10 việc thấy trong mộng mà dự
đoán về trạng thái xã hội trong vị lai. Kinh
Cấp cô độc trưởng giả nữ đắc độ nhân
duyên và luận Câu xá quyển 9 ghi chép 10
việc mà vua Ngật lật chỉ thấy trong mộng
cũng ám chỉ việc sau khi đức Thích tôn
nhập diệt, Phật giáo sẽ phát triển mạnh
mẽ. Kinh Bát chu tam muội quyển thượng
cũng ghi việc thấy Phật trong mộng.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 12 thì chia
mộng thành 4 loại:
1. Mộng do 4 đại không điều hòa, mất
quân bình, thì thấy núi lở, thấy mình bay
bổng trong hư không, hoặc bị giặc cướp, ác
thú rượt đuổi.
2. Mộng thấy trước những việc đã trải
qua.
3. Mộng thấy trời người, tùy theo việc đã
làm hoặc thiện hoặc ác mà mộng thấy trời
người nêu rõ hành vi thiện ác của chính
mình.
4. Mộng do tưởng, tưởng đến những
hành vi thiện ác đã qua mà mộng thấy các
việc thiện ác.
Sách đã dẫn còn cho rằng, trong 4 điềm
mộng nói trên, chỉ có “mộng thấy trời người”
và “mộng do tưởng” là thật, còn “mộng do
4 đại không điều hòa” và “mộng thấy trước”
là hư giả không thật, đồng thời cho rằng
không hẳn tất cả mộng đều chịu quả báo.
Kinh Đại phương đẳng đà la ni quyển 1 chép
rằng, 12 vị Mộng vương Đản đồ la là người
bảo vệ kinh Đà la ni, thường hiện ra ở trong
giấc mộng của những người thụ trì kinh này

mà gia hộ.
Theo kinh Kim quang minh tối thắng
vương quyển 2, thì bồ tát Diệu chàng ở trong
mộng, thấy quả trống vàng to lớn, rực rỡ,
chói lọi, tuyên thuyết “phẩm Sám hối”, đây
chính là sự tích “Trống vàng nói pháp”. Kinh
Xuất sinh bồ đề tâm thì nêu ra 4 loại mộng
tốt lành, đó là: Mộng thấy hoa sen, lọng che,
mặt trăng tròn và tượng Phật. Trong kinh
Phật, những điềm mộng nổi tiếng phần
nhiều thuộc về mộng dự đoán vị lai, như
kinh A nan thất mộng, ngài A nan từng
mộng thấy 7 việc chẳng lành như:
1. Lửa trong ao bốc lên ngút trời.
2. Mặt trời, mặt trăng và các tinh tú đều
lặn hết.
3. Các tỉ khưu xuất gia lặn hụp trong hố
sâu bẩn thỉu, những người tại gia bạch y bước
lên đầu mà ra khỏi hố.
4. Những đàn lợn rừng húc đổ những
cây chiên đàn trong rừng.
5. Đầu đội núi Tu di mà không thấy nặng
6. Voi lớn bỏ voi nhỏ.
7. Trên đầu sư tử có 7 sợi lông dài, nằm
chết trên mặt đất, chim thú trông thấy đều
sợ hãi, sau thấy trùng từ trong mình sư tử
bò ra ăn thịt.
Tất cả các việc mộng trên đây đều là
điềm báo trước Phật pháp suy diệt trong vị
lai. Ngoài ra, kinh Bát mộng trong kinh
Tạp bảo tạng quyển 9, kinh Đại mộng bản
sinh(kinh Thập lục mộng) trong kinh Bản
sinh v.v... đều có ghi những điềm mộng
mà về mặt thực tế rất khó lí giải, nhưng
đều có ý nghĩa tượng trưng.
Nói chung, kinh điển Phật giáo Tiểu thừa
và Đại thừa đều có quan điểm và cách giải
thích khác nhau về mộng. Kinh điển Tiểu

thừa phần nhiều xuyên qua điềm mộng mà
ám thị những sự kiện và sự chuyển biến trọng
đại, như trường hợp đức Phật trước khi gá
thai, phu nhân Ma ha ma da mộng thấy Bồ
tát cỡi voi trắng vào thai; trước khi đức Phật
nhập diệt, phu nhân Ma ha ma da mộng
thấy 5 điềm mộng rất dữ, như núi Tu di lở,
nước 4 biển cạn khô v.v... Hoặc như 10 điềm
mộng của vua Ba tư nặc, 10 điềm mộng của
vua Ngật lật chỉ, 7 điềm mộng của ngài A
nan nói trên, đều là quan điểm nguyên thủy
và tự nhiên.
Còn kinh điển Đại thừa thì phần nhiều
MỘNG

M
3157
giải thích về bản chất của mộng, đồng thời
bàn đến vấn đề căn bản là thực thể của mộng
có hay không, thiện hay ác...; hoặc căn cứ
vào tính chất hư vọng không thực của mộng
để ví dụ các pháp hữu vi như huyễn như
bóng. Đây là thuộc về quan điểm có tính
phê phán, tính siêu hình.
[X. kinh Tạp a hàm Q.7; kinh Đại bảo
tích Q.73, 74; luận Đại trí độ Q.6, 64]. (xt.
Thập Mộng, Mộng Kinh).
MỘNG CẢM HẢO TƯỚNG
Mộng thấy tướng tốt.
Cứ theo phẩm An lạc hạnh trong kinh
Pháp hoa, nếu người thành tựu 4 hạnh An
lạc, thì trong mộng có thể thấy được 5 tướng
tốt. Đó là:
1. Mộng thấy đức Phật thuyết pháp.
2. Mộng thấy chính mình thuyết pháp.
3. Mộng thấy tự mình nghe pháp, hiểu
suốt nghĩa lí, chứng được trí bất thoái và
được Phật thụ kí cho thành Phật ở đời vị lai.
4. Mộng thấy mình sau khi được thụ kí,
liền ở nơi rừng núi vắng vẻ tu đạo Bồ tát.
5. Mộng thấy 8 tướng thành đạo của
chính mình và chuyển Đại pháp luân.
Ngoài ra, theo kinh Xuất sinh bồ đề tâm,
nếu trong mộng mà thấy hoa sen, lọng che,
mặt trăng tròn và tượng Phật... thì cũng đều
là những tướng mộng tốt lành.
(xt. Mộng).
MỘNG ĐIÊP
Điềm mộng của vua Tần bà sa la, nước
Ma yết đà, Trung Ấn độ.
Khi đức Phật còn tại thế, vua Tần bà sa
la mộng thấy một tấm vải dạ bị xé rách làm

18 mảnh, đức Phật tiên đoán sau khi Ngài
thị tịch, giáo đoàn sẽ chia ra 18 bộ phái.
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.1].
(xt. Tần Bà Sa La Mộng).
MỘNG HUYỄN
Tức là những vọng tưởng hiện ra trong
giấc ngủ(mộng) và những vật giả tạo do nhà
ảo thuật biến ra(huyễn).
Kinh điển Phật giáo thường dùng “mộng”
và “huyễn” để ví dụ tất cả các pháp chẳng
phải thật có, như kinh Kim cương (Đại 8,
752 thượng) nói: “Tất cả pháp hữu vi, như
mộng huyễn bào ảnh”.
Kinh Nhập lăng già quyển 4 (16, 536
thượng) nói: “Tâm kẻ phàm phu si mê chấp
trước, rơi vào tà kiến, vì không biết được đó
chỉ là vọng kiến hư dối của tự tâm (...) cho
nên ta nói tất cả pháp như huyễn như mộng,
không có thực thể”.
[X. kinh Tu hành đạo địa Q.1; kinh Phật
bản hạnh tập Q.7; kinh Nhập lăng già Q.3;
kinh Kim quang minh Q.1; luận Đại trí độ
Q.6, 95; Bách tự luận]. (xt. Mộng, Mộng
Kinh).
MỘNG HUYỄN BÀO ẢNH
Mộng: Những vọng tưởng hiện ra trong
giấc ngủ; Huyễn: Sự biến hóa của nhà ảo
thuật; Bào: Bọt nước; Ảnh: Bóng dáng,
Mộng, huyễn, bào, ảnh, lộ(hạt móc), điện
(tia chớp) đều là những tiếng dùng để ví dụ
muôn pháp trong thế gian đều hư giả không
thật, sinh diệt vô thường.
Kinh Kim cương (Đại 8, 752 trung) nói:
“Tất cả các pháp hữu vi giống như chiêm
bao, ảo thuật, bọt nước, cái bóng, hạt móc
và tia chớp, nên quán xét như thế”.
MỘNG HƯ
Những cảnh tượng hiện ra trong giấc

mộng đều hư giả, ví dụ cho các pháp không
thực có.
Thiện kiến luật tì bà sa quyển 12 (Đại
MỘNG HƯ

M
3158
24, 760 thượng) nói: “Khi ngủ, mộng thấy
núi lở hoặc bay bổng lên hư không; hoặc
thấy hổ(cọp), chó sói, sư tử, giặc đuổi, đây là
do 4 đại không hòa hợp mà sinh ra, hư giả
chẳng thật”.
MỘNG KINH
Chỉ cho những đoạn văn kinh hoặc
những bản kinh Phật có liên quan đến mộng.
Cách nhìn và sự giải thích về mộng trong
các kinh điển của Phật giáo Tiểu thừa và
Đại thừa đều khác nhau. Kinh điển Tiểu
thừa không phải lấy bản thân mộng làm đối
tượng, mà chỉ có ý mượn giấc mộng để ám
chỉ 1 sự kiện hoặc 1 biến chuyển trọng đại.
Còn kinh điển của Đại thừa thì nói rõ về
bản chất của mộng, đồng thời bàn đến vấn
đề mấu chốt là mộng có thực thể hay không
và nếu có thì thiện, ác khác nhau ra sao?
Cho nên, quan điểm của kinh điển Tiểu thừa
có tính nguyên thủy, tự nhiên, còn quan
điểm của kinh điển Đại thừa thì có tính phê
phán, siêu hình.
Trong kinh điển Phật giáo, bộ luận đầu
tiên bàn về bản chất và tự tính của mộng là
luận Đại tì bà sa quyển 37, trong đó có nói
(Đại 27, 193 trung): “Nếu mộng chẳng phải
thực thì trái với Khế kinh”. Như vậy, luận
này chủ trương mộng là có thật và phải chịu
trách nhiệm(nghiệp báo) về đạo đức. Cũng
quyển 37 của luận đã dẫn, nêu ra 5 thuyết
có liên quan đến tự tính(bản chất, bản thể)
của mộng:
1. Các ngài Pháp cứu, Giác thiêncăn
cứ vào thuyết của các ngài Diệu âm và Thế
hữu lấy toàn bộ tác dụng tinh thần của tâm,

tâm sở làm bản thể của mộng.
2. Lấy ý làm tự tính của mộng, tức là
tác dụng của ý thức trước khi ngủ chợt hiện
ở trong mộng.
3. Lấy niệm làm tự tính của mộng, niệm
chỉ cho kí ức.
Nghĩa là từ quá khứ đến hiện tại, từ hiện
tại đến vị lai, tác dụng của kí ức liên tục
không gián đoạn, đó là tự tính của mộng,
bởi thế mới có trường hợp kí ức ở quá khứ
hiện ra trong cảnh mộng ở hiện tại và sau
khi người ngủ tỉnh dậy có thể kể lại giấc
mộng cho người khác nghe.
4. Lấy Ngũ thủ uẩn làm tự tính của
mộng. Ngũ thủ uẩn tức là sắc, thụ, tưởng,
hành, thức. Trong khi ngủ, các uẩn đắp đổi
giúp đỡ lẫn nhau để cấu thành các việc trong
mộng, vì thế lấy đó làm tự tính của mộng.
5. Lấy tất cả pháp(tức là hết thảy muôn
tượng tâm và vật)làm tự tính của mộng.
Trong kinh điển Phật giáo, có rất nhiều
kinh văn liên quan đến mộng, thường thấy
hơn cả là điềm mộng lành khi đức Phật gá
thai và mộng dữ khi đức Phật nhập diệt.
Điềm mộng đức Phật gá thai thấy được
chép trong các kinh luận:
- Kinh Thái tử thụy ứng bản khởi quyển
thượng.
- Kinh Chúng hứa ma ha đế quyển 3.
- Kinh Phổ diệu quyển 2.
- Kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
quyển 1.
- Kinh Pháp hoa trong phẩm Phổ hiền
khuyến phát.
- Kinh Quán Phổ hiền bồ tát hành pháp.
- Kinh Ma ha ma da.
- Thiện kiến luật tì bà sa quyển 12.
- Luận Câu xá quyển 9.

- Luận Dị bộ tông luân.
- Ma ha chỉ quán quyển 2 thượng.
Điềm mộng đức Phật nhập Niết bàn được
ghi trong các kinh luận:
- Kinh Đại bát niết bàn quyển hạ.
- Kinh Đại bát niết bàn quyển 40, bản
tiếng Phạm.
- Kinh Niết bàn hậu phần quyển hạ.
- Kinh Ma ha ma da quyển hạ.
- Kinh Ca diếp phó Phật bát niết bàn.
- Luận Đại trí độ quyển 3.
MỘNG KINH

M
3159
- Điều Câu thi na yết la quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 6.
- Pháp uyển châu lâm quyển 10, 12.
Ngoài ra, cũng có mộng liên quan đến
việc đức Phật xuất gia được ghi trong các
kinh điển về Phật truyện như kinh Quá khứ
hiện tại nhân quả quyển 2 v.v...
Còn Bát nhã bộ nói về mộng, thì như
phẩm Mộng hành trong kinh Đại bát nhã
quyển 451, có nêu lên quan điểm của đức
Thích tôn và các ngài Xá lợi phất, Tu bồ
đề, Di lặc... bàn về “nghiệp trong mộng”,
đây là đại biểu điển hình cho lập trường có
tính phê phán, tính suy xét đối với mộng
được biểu hiện trong kinh điển Đại thừa
và kết luận của kinh điển Đại thừa là mộng
đã tiến vào Đệ nhất nghĩa đế. Nghĩa là nếu
cho rằng hiện thực và cảnh mộng có sai
khác nhau thì tức là vọng kiến, mà triệt để
chấp nhận quan điểm “hiện thực tức mộng”
mới phù hợp với tư tưởng “Không” của Bát
nhã.
Lại nữa, kinh Đại bát nhã quyển 596 và
luận Đại trí độ quyển 6, dùng 10 thí dụ để
thuyết minh thực tướng Bát nhã, thì trong
đó có 1 dụ “như mộng”. Trong 10 thí dụ
của kinh Đại phẩm bát nhã quyển 1, nói rõ
“các pháp đều không”, cũng có 1 thí dụ về
mộng. Rồi 10 thí dụ trong kinh Duy ma,
nói về “thân người vô thường”, cùng có 1
thí dụ mộng. Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển
7 cũng có ghi mộng của 3 dâm nữ, nhờ đó
để thuyết minh ý chỉ nhiệm mầu của “các
pháp thực như thế, đều từ niệm sinh”.
Nhưng điềm mộng trong các kinh như kinh

Đại phương đẳng đà la ni quyển 1, thuộc
Phương đẳng bộ và kinh Kim quang minh
tối thắng vương quyển 2, thuộc Bí mật bộ,
thì ý thú rất khác với điềm mộng trong kinh
Bát nhã nói trên. Trong đó, sự tích Thập
nhị mộng vương(Thập nhị thần vương, Thập
nhị đại vương) ghi trong kinh Đại phương
đẳng đà la ni, sự tích “Kim cổ thuyết pháp”
(Trống vàng nói pháp) trong kinh Kim quang
minh tối thắng vương, đều thuộc trường hợp
“Thiên nhân nhập mộng”(Trời người thấy
mộng) chứ không phải dùng mộng làm thí
dụ để hiển bày ý chỉ mầu nhiệm của “lí
Không”.
Trong các kinh Phật hiện còn, những
kinh lấy mộng làm chủ đề toàn kinh thì có:
1. Kinh A nan thất mộng, 1 quyển, cũng
gọi Thất mộng kinh, do ngài Đàm vô lan
dịch vào đời Đông Tấn, được thu vào Đại
chính tạng tập 14. Nội dung nói về việc ngài
A nan nằm mộng thấy 7 việc xấu, như thấy
những “ngọn lửa từ ao hồ bốc lên ngùn
ngụt”v.v... mà đức Phật tiên đoán đó là điềm
báo trước việc Phật pháp sẽ suy tàn trong
đời vị lai.
2. Ca chiên diên vị Ác sinh vương giải
bát mộng duyên, cũng gọi kinh Bát mộng,
do các ngài Cát ca dạ và Đàm diệu cùng
dịch vào đời Nguyên Ngụy, được thu vào
kinh Tạp bảo tạng quyển 9 trong Đại chính
tạng tập 4. Nội dung nói về việc ngài Ca
chiên diên giải thích 8 điềm mộng của Ác
sinh vương, khiến cho bạo chúa này qui y
Tam bảo.
3. Xá vệ quốc vương mộng kiến thập
sự kinh,1 quyển, cũng gọi Thập mộng kinh,
Vô hi vọng kinh, được thu vào Đại chính
tạng tập 2. Bản dịch khác là Xá vệ quốc

vương thập mộng kinh, 1 quyển, cũng được
thu vào Đại chính tạng tập 2. Nội dung nói
về 10 điềm mộng của vua Ba tư nặc.
4. Cấp cô độc trưởng giả nữ đắc độ
nhân duyên kinh, 3 quyển, do ngài Thí hộ
dịch vào đời Tống, được thu vào Đại chính
tạng tập 2. Có bản dịch khác là Tu ma đề
nữ kinh, 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch
vào đời Ngô, cũng được thu vào Đại chính
tạng tập 2. Nội dung nói về việc đức Phật vì
muốn giải thích về nhân duyên quá khứ của
nàng Thiện vô độc (Phạm:Sumàgadhà, Tu
ma đề), con gái của Trưởng giả Cấp cô độc,
MỘNG KINH

M
3160
nên Ngài thuật lại 10 điềm mộng chẳng lành
của vua Ngật lật chỉ (Phạm:Kfkin) ở đời
quá khứ cho Thiện vô độc nghe, nhờ đó mà
nàng được độ.
5. Đại mộng bản sinh kinh (Phạm:
Mahàsupina Jàtaka), cũng gọi Thập lục
mộng kinh. Nội dung nói về 10 điềm mộng
dữ của vua Ba tư nặc, cùng lời đoán mộng
của Bà la môn và sự giải thích của đức Phật.
[X. kinh Tạp a hàm Q.7; kinh Tăng nhất
a hàm Q.51, kinh Đại bảo tích Q.73, 74;
luật Ngũ phần Q.26; kinh Tu hành bản khởi
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.64; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết Q.2 phần 2;
Khai nguyên thích giáo lục Q.15]. (xt. Mộng).
MỘNG SONG QUỐC SƯ NGỮ LỤC
Gọi đủ: Mộng song chính giác tâm tông
Phổ tế quốc sư ngữ lục.
Cũng gọi Mộng song ngữ lục.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Mộng song
Sơ thạch (1275-1351) người Nhật soạn, các
sư Bản nguyên và Diệu ba biên tập, ấn hành
vào năm 1354, được thu vào Đại chính tạng
tập 80.
Nội dung chia ra như sau:
Quyển thượng: Thu chép Ngữ lục 6 hội
ở các chùa: Nam thiền, Tịnh trí, Viên giác,
Thiên long v.v...
Quyển hạ 1: Thu chép các phần Thăng
tòa, Niêm hương, Tiểu Phật sự, Phật tổ tán,
Tự tán, Kệ tụng v.v...
Quyển hạ 2: Thu chép Phổ tế quốc sư
niên phổ, Tây sơn dạ thoại, Tháp minh, Bi
minh do Tống liêm soạn, cho đến Thập di
(Lâm xuyên gia huấn, Tam hội viện di giới,

Tây phương di huấn, Mạt hậu thùy giới, Kệ
tụng, Tế văn, Sớ, Lương bài, Pháp ngữ, Phát
nguyện văn v.v...) Phần Tây sơn dạ thoại là
do ngài Xuân ốc Diệu ba biên tập, được in
riêng vào năm 1700, nội dung thu chép
những cơ duyên vấn đáp và lời giáo huấn
người học của ngài Sơ thạch ở các chùa Thiên
long và Tây phương.
MỘNG SONG SƠ THẠCH (1275-1351)
Thiền sư Nhật bản, thuộc tông Lâm tế,
người huyện Y thế, họ Nguyên, tự Mộng
song, là hậu duệ của Thiên hoàng Vũ đa.
Năm lên 9 tuổi, sư theo ngài Không a ở
chùa Bình diêm sơn học nội ngoại điển. Năm
26 tuổi, sư xuất gia, theo ngài Ngưng nhiên
ở viện Giới đàn thụ giới, sau đó, đi khắp nơi
học Hiển giáo và Mật giáo. Ít lâu sau, sư
nhận ra rằng Phật pháp vốn không phải là
Nghĩa học, nên chuyển sang tham thiền, thờ
các ngài Nhất sơn Nhất ninh, Cao phong
Hiển nhật làm thầy và được ngài Hiển nhật
ấn khả.
Năm 1325, sư nhận lời thỉnh của Thiên
hoàng Hậu đề hồ, trụ ở chùa Nam thiền tại
kinh đô (Kyoto), chùa Viên giác ở Liêm
thương, xiển dương Thiền phong. Sau khi
họ Bắc điều bị diệt vong, sư từ Liêm thương
dời về Kinh đô để tránh loạn lạc, ở đây, sư
được dòng họ Túc lợi tôn kính, giúp sức xây
dựng tháp Lợi sinh ở chùa An quốc. Để truy
niệm Thiên hoàng Hậu đề hồ, sư sáng lập
chùa Thiên long và làm vị khai sơn đời thứ
nhất. Ngoài ra, sư còn chỉ đạo công trình
tạo lập các hoa viên nổi tiếng ở các chùa
Tây phương, chùa Thiên long, chùa Vĩnh
bảo(Mĩ nùng), chùa Hấp giang(Cao tri), chùa
Thụy tuyền(Liêm thương), chùa Huệ lâm
(Giáp phỉ) v.v...

Năm 1346, đệ tử của sư là Vô cực Chí
huyền kế thừa pháp tịch chùa Thiên long,
xiển dương tông phong của thầy và sau phát
triển thành phái Mộng song(phái Tha nga
môn), còn sư thì lui về ẩn ở am Vân cư.
Năm 1351, sư thị tịch, thọ 77 tuổi. Lúc
sinh tiền, sư được vua ban các hiệu: Mộng
Song Quốc Sư, Chính Giác Quốc Sư, Tâm
Tông Quốc Sư; sư cũng được đời sau truy
MỘNG SONG SƠ THẠCH

M
3161
tặng các hiệu: Phổ Tế Quốc Sư, Huyền Du
Quốc Sư, Phật Thống Quốc Sư và Đại Viên
Quốc Sư.
Đệ tử nối
pháp gồm hơn 50
người, trong đó
nổi tiếng hơn cả
là các vị: Vô cực
Chí huyền, Xuân
ốc Diệu ba, Long
tưu Chu trạch,
Nghĩa đường
Chu tín, Cổ kiếm
Diệu khoái,
Quán trung Trung đế v.v...
Sư có các trứ tác: Mộng trung vấn đáp
tập 3 quyển, Lâm xuyên tự gia huấn, Ngữ
lục 3 quyển.
[X. Thiên long khai sơn Mộng song chính
giác tâm tông Phổ tế quốc sư niên phổ; Mộng
song chính giác tâm tông quốc sư tháp minh
tinh tự; Diên bảo truyền đăng lục Q.19].
MÔNG TRUNG THUYẾT MỘNG
Tức ở trong mộng nói việc chiêm bao, ví
dụ cho hư vô.
Kinh Đại bát nhã ba la mật đa quyển
59 (Đại 7, 1084 trung) nói: “Này Thiện
Dũng mãnh! Như người trong mộng nói
mộng, thấy các tự tính. Nói tự tính trong
chiêm bao như thế là không thể có được.
Tại sao? Thiện Dũng mãnh! Vì mộng còn
chẳng có, huống chi là nói có tự tính của
cảnh mộng?”.
MỘNG TRUNG VẤN ĐÁP TẬP
Gọi tắt: Mộng trung vấn đáp, Mộng trung

tập.
Tác phẩm, 3 quyển, do Thiền sư Mộng
song Sơ thạch người Nhật soạn, ông Túc
lợi Trực nghĩa ghi chép, được ấn hành vào
năm 1344. Đến năm 1912, được đưa vào
Thiền học đại hệ tổ lục bộ.
Nội dung trình bày về yếu chỉ tham thiền
và cách dụng tâm tu hành. Toàn sách được
viết theo thể vấn đáp, gồm 91 điều:
-Quyển thượng có 22 điều, ghi chép về
phúc nghiệp, xuất li sinh tử, chính đạo, Phật
pháp, ma đạo, ma nghiệp.
-Quyển trung có 37 điều, ghi chép về
chính trí vọng tưởng, giáo thiền vô biệt, phát
Bồ đề tâm, công phu tọa thiền.
-Quyển hạ gồm 32 điều, liên quan đến
sắc tâm bất nhị, chân tâm vọng tâm, chư
pháp thực tướng, Đại tiểu quyền thực, giáo
ngoại biệt truyền...
MỘNG TƯỚNG
Chỉ cho các tướng thiện, ác hiện ra trong
mộng; ở đây chỉ cho các tướng hiện ra trong
mộng của “Thập nhị mộng vương” nói trong
kinh Đại phương đẳng đà la ni quyển 1(do
ngài Pháp chúng dịch vào đời Bắc Lương). Thập
nhị mộng vương, cũng gọi Thập nhị thần
vương, Thập nhị đại vương. Đó là: Đản đồ
la, Cân trì la, Mậu trì la, Càn cơ la, Đa lâm
la, Ba lâm la, Đàn lâm la, Thiền đa lâm la,
Cùng già lâm la, Ca lâm la, Cùng già lâm la
và Bà lâm la, trong đó, Mộng vương thứ 9
và thứ 11 trùng tên nhau.
Cứ theo kinh Đại phương đẳng đà la
ni, đức Phật từng tuyên thuyết Ma ha đản
đặc la (Phạm:Mahàtantra-dhàraịì) cho
8 vạn 4 nghìn chúng Bồ tát, đứng đầu là
bồ tát Tốt tụ, khiến họ được đại công đức,
đồng thời, đức Phật dạy: Đản đặc la này

không được truyền riêng, mà phải có 12 vị
Mộng vương nói ở trên làm chứng, nếu thấy
1 trong 12 vị Mộng vương là có thể tuyên
nói Đản đặc la này. Mười hai vị Mộng
vương này cùng phát nguyện, nếu có hành
giả nào thụ trì đọc tụng kinh Đà la ni, thì
12 vị ấy sẽ hiện đến trong mộng của hành
MỘNG TRUNG VẤN ĐÁP TẬP
Mộng Song Sơ Thạch

M
3162
giả này để hộ trì, khiến họ chứng được Đà
la ni.
[X. kinh Bồ đề tràng sở thuyết nhất tự
tính luân vương Q.2].
MỘT BA TỊ
Cũng gọi Vô ba tị, Một khả bả.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là không có chỗ để có thể nắm
bắt. Ba cùng nghĩa với bả ( ), chỉ cho cái
cán cầm, tức chỗ căn cứ. Ba tị, chỉ cho chỗ
xỏ cái ròng rọc ở mũi con trâu, bởi thế Thiền
tông dùng“một ba tị” để chỉ cho ý nghĩa
không cách nào nắm bắt được.
Đại tuệ Phổ giác thiền sư thư quyển 29
(Đại 47, 934 trung) nói: “Xem tới xem lui,
biết rõ chẳng có chỗ nắm bắt(một ba tị),
chẳng có chất vị gì. Khi trong lòng buồn
bực, thì chính là lúc nên gắng sức”.
MỘT ĐỂ HÀNG
Cũng gọi Một để thuyền, Vô để thuyền.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chiếc thuyền không có đáy. Trong Thiền
lâm, từ ngữ này được dùng để chỉ cho cảnh
giới thiền định, xa lìa tất cả chấp trước hướng
tới giải thoát.
Tắc 63 trong Thung dung lục (Đại 48,
266 trung):
“Trên cán cân không hoa, hai đầu thăng
bằng,
Trong con thuyền không đáy, một miền
vượt qua”.
MỘT GIAO THIÊP
Cũng gọi Vô giao thiệp.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hai việc trái ngược, không ăn khớp nhau,

hệt như hỏi đông mà đáp tây, hoặc như đầu
Ngô mình Sở, chẳng liên quan gì với nhau.
Lâm tế ngữ lục nói: “Nếu mắt của người
học vừa chớp thì đã không liên quan rồi
(một giao thiệp).
MỘT HUYỀN CẦM
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cây đàn không dây, không âm thanh.
Trong Thiền tông, từ ngữ này được sử
dụng để chỉ cho tiếng vang linh diệu không
âm thanh, hoặc ý chỉ nhiệm mầu ngoài
lời nói. Nó cũng thường được dùng để biểu
thị cái tông phong đặc biệt của Thiền gia
là “Chẳng lập văn tự, truyền riêng ngoài
giáo”.
Bàng cư sĩ ngữ lục quyển thượng (Vạn
tục 120, 28 thượng) chép: “Cư sĩ nói: Đàn
không dây(một huyền cầm), chỉ có Thiền sư
gảy mới tuyệt”.
MỘT LƯỢNG
.....
Cũng gọi Vật lượng.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Không thể tính lường. Trong Thiền
lâm, người có khí độ và kiến thức siêu
việt, kẻ phàm phu tầm thường khó lường
biết được, gọi là Một lượng hán. Người
đại ngộ triệt để, vượt ra ngoài tình lượng
phân biệt mà kẻ phàm phu chấp trước
như phàm thánh, mê ngộ, có không, được
mất v.v... gọi là Một lượng đại nhân. Còn
việc lớn Phật pháp vượt ngoài sự đối đãi
phàm thánh, mê ngộ, thì gọi là Một lượng
đại sự.
Tắc 18 trong Thung dung lục (Đại 48,
238 trung) chép: “Không thể dùng vô tâm
mà được, chẳng thể dùng hữu tâm mà biết,
Một lượng đại nhân xoay chuyển trong lời

nói”.
[X. chương Hoàng bá Hi vận trong Cảnh
đức truyền đăng lục Q.9; Đại tuệ Phổ giác
thiền sư thư Q.thượng].
MỘT LƯỢNG

M
3163
MỘT NGHIÊT LAM
Phạm: Mudgara.
Cũng gọi Mục kiệt lam.
Gậy, chày có móc câu, là 1 trong những
pháp khí của Mật giáo.
Cứ theo phẩm Tất địa xuất hiện trong
kinh Đại nhật quyển 3, thì Một nghiệt lam
là vật thành tựu lấy chữ (kha) làm pháp
thành tựu. Còn theo phẩm Bí mật mạn đồ
la trong kinh Đại nhật quyển 5, thì Một yết
la là ấn tướng thường được Diệm ma hậu sử
dụng. Lại nữa, kinh Bất không
quyên sách quyển 23 cũng có
chép chân ngôn “Án một nga
la bát đầu mễ”. Những danh
từ “Một nga la”, “Một yết la”
trên đây, đều chỉ cho Một
nghiệt lam.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.12; Đại nhật kinh
nghĩa thích Q.9; Chỉ quật dịch thổ tập Q.25].
MỘT TUNG TÍCH
Cũng gọi Một trẫm tích, Đoạn tiêu tức.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Không để lại 1 dấu vết gì của ngôn ngữ
và hành vi. Thiền tông dùng từ ngữ này để
chỉ cho người đại ngộ triệt để.
Tắc 74 trong Thung dung lục (Đại 48,
274 thượng) nói: “Không dấu vết(một tung
tích), bặt tăm hơi(đoạn tiêu tức); mây trắng
không nơi chốn, gió mát màu sắc gì?”
MỘT Ý TRÍ
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Có 2 nghĩa:
1. Chỉ cho trí tuệ không còn tác dụng

nghĩ lường phân biệt, là trí tuệ đặc hữu của
bậc Thượng thượng.
Phẩm Hành do trong Lục tổ đàn kinh
(Đại 48, 349 thượng) nói: “Kẻ hạ hạ có trí
thượng thượng, bậc thượng thượng có một
ý trí”.
2. Nghĩa là ngu độn.
MỤC CHÂU ĐẠO MINH (780-877)
Cũng gọi Đạo tung.
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Giang nam, họ Trần, là đệ tử
nối pháp của ngài Hoàng bá Hi vận.
Sư trụ ở chùa
Long hưng, Mục
châu (Chiết
giang), dấu kín cơ
dụng của bậc
Thánh, mà đan
giày cỏ, bày bán ở
bên đường để lấy
tiền nuôi mẹ. Lâu
năm mọi người
đều biết và gọi sư
là Trần bồ hài
(người họ Trần đan giày cỏ). Người học đến
hỏi đạo thì hỏi xong, đáp liền, lời lẽ sắc bén
không ai sánh kịp. Từ đó 4 phương đều
ngưỡng mộ, tôn xưng sư là Trần tôn túc.
Câu nói “Cái khoan thời Tần” mà sư
từng sử dụng để tiếp hóa Thiền sư Vân môn
Văn yển, đã trở thành giai thoại được truyền
tụng trong Thiền lâm.
Năm Càn phù thứ 4 (877) sư tịch, thọ
98 tuổi.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.12; Ngũ
đăng hội nguyên Q.4].
MỤC CHÂU ĐẠO MINH THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Trần tôn túc ngữ lục.

Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đạo minh
soạn vào đời Đường, được thu vào Cổ tôn
túc ngữ lục quyển 6 trong Vạn tục tạng
tập 118.
MỤC CHÂU ĐẠO MINH
Một Nghiệt Lam
Mục Châu Đạo Minh

M
3164
Nội dung sách này gồm các phần:
Thướng đường đối cơ, thử nghiệm các vị
tăng giảng kinh, thử nghiệm các bậc Đại sư,
Tọa chủ giảng kinh luận; cuối sách có phụ
thêm 1 bài bạt ngắn.
Qua các lời hỏi và đáp, người ta có thể
thấy cơ phong cao vút của ngài Đạo minh.
MỤC CHÂU LƯỢC HƯ HÁN
Cũng gọi Mục châu lược hư, Mục châu
lược hư đầu hán.
Mục châu vấn tăng thậm xứ, Mục châu
vấn tăng.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
Thiền sư Đạo minh(Trần tôn túc) ở Mục
châu, đời Đường hỏi vặn 1 vị tăng về tiếng
hét.
Tắc 10 trong Bích nham lục (Đại 48, 150
thượng) chép:
“Ngài Mục châu hỏi vị tăng: Mới rời chỗ
nào?
Vị tăng liền hét.
Ngài Mục châu nói: Lão tăng đã bị ông
hét một tiếng.
Vị tăng lại hét.
Ngài Mục châu hỏi: Sau 3 tiếng hét, 4
tiếng hét, ông hiểu thế nào?
Vị tăng nín thinh, đứng trơ như phỗng
đá.
Ngài Mục châu liền đánh và nói: Ông
chỉ là kẻ cướp đầu óc trống rỗng!”.
Lược hư hán nghĩa là kẻ chỉ biết bắt
chước(cướp lấy) những lời nói và việc làm
của người khác, chứ không có thực chất gì.
[X. Liên đăng hội yếu Q.8; Tông môn

thống yếu tục tập Q.9].
MỤC CHI LÂN ĐÀ LONG VƯƠNG
Mục chi lân đà, Phạm:Mucilinda.
Pàli:Mucalinda.
Hán dịch: Thoát vương, Giải thoát xứ.
Cũng gọi Mục chân lân đà long vương,
Mục lân long vương.
Vị Long vương sống trong ao rồng Mục
chi lân đà, phía đông nam tòa Kim cương,
nơi đức Phật thành đạo ở nước Ma yết đà,
Trung Ấn độ.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa, thì vị Long
vương này ở trong hang Mục chân lân đà,
nghe pháp mà thoát khỏi cái khổ làm loài
rồng.
Đại đường tây vực kí quyển 8 (Đại 51,
917 trung) nói: “Trong khu rừng phía đông,
có ao rồng chúa Mục chi lân đà. Nước ao
trong vắt, mùi vị ngon ngọt. Bờ phía tây có
1 tinh xá nhỏ, trong có thờ tượng Phật. Thủa
xưa, khi Như lai mới thành chính giác, đã
ở đây nhập định 7 ngày. Bấy giờ, vị Long
vương nàydùng thân mình quấn quanh đức
Phật 7 vòng, hóa ra nhiều đầu, như tàn lọng
che chở, bảo vệ Phật”.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.31; Tì nại
da phá tăng sự Q.5].
MỤC CƠ THÙ LẠNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là vừa thoáng thấy liền biết rõ.
Cũng chỉ cho người có cơ trí, thông minh,
lanh lợi, vừa nhìn qua đã có thể phân biệt
được những chi tiết nhỏ nhặt nhất(thù, lạng
là đơn vị trọng lượng cực nhỏ).
Tắc 1 trong Bích nham lục (Đại 48,
140 thượng) nói: “Nêu một rõ ba, mục cơ
thù lạng(chạm mắt biết liền), đó là việc ăn
cơm, uống trà bình thường của nạp tăng

này”.
Ngoài ra, Thiền sư Vân môn Văn yển,
Tổ khai sáng tông Vân môn, khi tiếp hóa
người học, thường dùng 1 trong 3 câu: Hàm
cái càn khôn(bao trùm trời đất), Mục cơ thù
lạng(chạm mắt biết liền), Bất thiệp vạn
duyên(không dính muôn duyên). Trong đó,
MỤC CƠ THÙ LẠNG

M
3165
Mục cơ thù lạng tức chỉ cho người học
phải đoạn trừ phiền não vọng tưởng, vượt
ngoài văn tự ngôn ngữ mà cầu đốn ngộ tự
tâm.
(xt. Vân Môn Tam Cú).
MỤC ĐIỀN ĐẾ LƯỢNG (1912- ?)
Học giả Phật giáo Nhật bản, người huyện
Tư hạ.
Ông là Tiến sĩ Văn học của trường Đại
học Đế quốc tại Kinh đô (Kyoto). Ông lần
lượt giữ các chức vụ: Nghiên cứu viên của
sở Nghiên cứu Khoa học Nhân văn trường
Đại học Kinh đô, Giáo sư trường Đại học
Kinh đô, Giáo sư trường Đại học Phật giáo.
Hiện ông là Giáo sư trường Đại học Thánh
đức Học viên kì phụ giáo dục, trụ trì chùa
Niệm Phật tông Tịnh độ.
Ông có các tác phẩm: Trung quốc cận
thế Phật giáo sử nghiên cứu, Lục triều cổ
dật Quan thế âm ứng nghiệm kí nghiên
cứu, Hoằng minh tập nghiên cứu, Đường
cao tăng truyện sách dẫn, Ngũ đại tông giáo
sử nghiên cứu, Sách ngạn nhập minh kí
đích nghiên cứu.
MỤC HÃN MẶC ĐỨC
...........
Muhammad, khoảng năm 570-632.
Xưa dịch: Ma ha mạt, Mã cáp ma, Mô
hãn mạch đức.
Ông tổ sáng lập Hồi giáo (Islamism),
người thủ đô Makkah, nước Arabia.
Cha mẹ mất sớm, thủa nhỏ chăn bò,
lớn lên theo nghề buôn bán. Ông chịu ảnh
hưởng của Do thái giáo và Cơ đốc giáo.
Vì người Á rập tin nhiều thần và sùng

bái ngẫu tượng, nên ông cho rằng chỉ có
tin một vị thần mới có thể thống nhất
được dân tộc Á rập. Cho nên, năm 40
tuổi, ông tuyên bố rằng mình đã được
Đấng chúa tối cao Allah chỉ dạy và bắt
đầu đi truyền giáo, lập ra đạo Hồi.
Về sau, vì bị bức hại nên ông phải lánh
đến Mạch địa na và trở thành lãnh tụ chính
trị tông giáo của vùng này. Ông xác lập các
chế độ và luật lệ, như dẹp bỏ tập tục sùng
bái ngẫu tượng và giết những trẻ gái, hạn
chế số mục lấy vợ, cấm chỉ li hôn, sửa đổi
quyền thừa kế, thủ tiêu chế độ nô lệ, giúp
đỡ người nghèo khổ. Nếu không vì mục đích
bảo vệ và truyền giáo thì ông cũng phản đối
chiến tranh. Về sau, ông mở cuộc chiến tranh
với người Do thái và những người Á rập tín
ngưỡng đa thần. Vào năm 630, ông đánh
chiếm thành Makkah và chỉ vài năm sau,
toàn bộ bán đảo Á rập đã tin theo Y tư lan
giáo (Islamism), tức là Hồi giáo.
(xt. Y Tư Lan Giáo).
MỤC KHƯ
Phạm: Mukha.
Hán dịch: Khẩu, Diệu, Môn.
Cũng gọi Mẫu khiên.
Miệng, mặt.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
3 (Đại 35, 151 trung) nói: “Theo tiếng Phạm
thì miệng và mặt đều gọi là môn, tức Phạm
ngữ là mục kha”.
Phạm ngữ tạp danh (Đại 54, 1223 trung)
nói: “Mặt, tiếng Phạm gọi là Mẫu khiên”.
MỤC KIỀN LIÊN
Phạm: Maudgalyàyana.
Pàli:Moggallàna.
Cũng gọi Ma ha mục kiền kiên (Phạm:
Mahàmaudgalyàyana), Đại mục kiền liên,

Đại mục liên, Mục liên, Mục kiền liên, Mục
già lược, Vật già la, Mục kiền liên diên, Mục
kiều la dạ na, Một đặc già la, Mao già lợi da
dạ na, Câu luật đà (Phạm:Kolita), Câu luật,
Câu lí đa, Câu li ca, Câu lí ca, Câu li đa.
Hán dịch: Thiên bão.
MỤC KIỀN LIÊN

M
3166
Vị Đại A la hán, một đệ tử thần thông
bậc nhất của đức Phật, người thôn Câu luật
đà, ngoài thành Vương xá, nước Ma yết đà,
Trung Ấn độ, thuộc dòng Bà la môn.
Ngài có dung mạo đoan chính, từ nhỏ
đã giao du rất thân mật với ngài Xá lợi phất
và cùng là đệ tử của ngoại đạo San xà da
(Phạm:Saĩjaya), mỗi vị lãnh đạo 250 đồ
chúng. Hai người giao ước rằng, nếu ai đắc
ngộ giải thoát trước thì phải chỉ bảo cho
người kia, do đó, cả 2 đều gắng sức tu hành.
Về sau, ngài Xá lợi phất gặp được đệ tử của
đức Phật là ngài A thuyết thị chỉ dạy mà
ngộ được lí “các pháp vô ngã”, rồi về kể lại
cho ngài Mục liên, ngài Mục liên bèn dẫn
hết đệ tử đến bái yết đức Phật cầu xin được
giáo hóa. Sau 1 tháng, ngài chứng quả A la
hán và trở thành bậc Thượng thủ trong hàng
đệ tử Phật, phụ giúp đức Phật trong công
cuộc giáo hóa, cũng có khi thay đức Phật
thuyết pháp cho đại chúng nghe.
Kinh Tạp a hàm quyển 23, kinh Ngưu
giác sa la lâm trong Trung a hàm quyển 48,
kinh Tăng nhất a hàm quyển 36, luận Đại
trí độ quyển 41 v.v... đều gọi ngài Mục liên
là “Thần túc đệ nhất”.
Cứ theo kinh Vu lan bồn, thì vì muốn
cứu mẹ thoát khỏi đường ngã quỉ, nên vào
rằm tháng 7, ngày chư tăng tự tứ, ngài Mục
liên đã thiết trai cúng dường 10 phương Đại
đức chúng tăng,
đó chính là
nguồn gốc của
pháp hội Vu lan
bồn ngày nay.

Về già, một
hôm, đang đi
khất thực trong
thành Vương xá,
ngài gặp bọn
Phạm chí Chấp
trượng, môn đồ
Bà la môn giáo
ghen ghét, dùng gạch đá đánh chết. Đức
Phật cho xây tháp thờ ngài bên cửa tinh xá
Trúc lâm.
Ngoài ra, trong Mật giáo, ngài Mục liên
được tôn trí ở tòa thứ 4, hàng trên, bên phải
đức Thế tôn trong viện Thích ca trên Hiện
đồ mạn đồ la Thai tạng giới. Hình tượng
của ngài là tướng sa môn, ngồi trên tòa sen
đỏ, tay phải nắm lại thành quyền, duỗi thẳng
ngón trỏ, tay trái cầm chéo áo ca sa, mặt hơi
nghiêng về bên trái.
[X. kinh Tạp a hàm Q.19, 34, 43; kinh
Chiêm ba trong Trung a hàm Q.9; kinh
Trưởng lão thượng tôn thụy miên trong
Trung a hàm Q.20; kinh Tăng nhất a hàm
Q.4, 12, 18, 28; kinh Quán vô lượng thọ;
luật Ngũ phần Q.16; luật Ma ha tăng kì Q.16;
luật Thập tụng Q.37].
MỤC KIỀN LIÊN TỬ ĐẾ TU
Phạm: Maudgaliputra Tizya.
Pàli:Moggaliputta-tissa.
Gọi tắt: Đế tu.
Vị A la hán sống vào thời đại vua A dục
ở Ấn độ, vì ngài là Đại Phạm thiên đế tu từ
cõi trời Phạm thiên giáng sinh vào gia đình
Bà la môn Mục kiền liên, cho nên được gọi
là Mục kiền liên tử đế tu.
Năm 16 tuổi, sư theo ngài Tư già bà
(Phạm:Siggava) xuất gia làm sa di, sau sư y
vào ngài Chiên đà bạt xà (Phạm:

Caịđavajji) thụ giới Cụ túc. Sư tinh thông
3 tạng và được ngài Tư già bà phó pháp,
chứng quả A la hán, làm thầy vua A dục,
giáo hóa nhân dân.
Vua A dục lên ngôi được 6 năm (tức
vào năm 262 tr.Tây lịch) thì khuyến hóa
Vương tử Ma hi đà theo ngài Đế tu xuất
gia, nghiên cứu Tam tạng. Ba năm sau, ngài
Đế tu lui về ẩn tu ở núi Ahogaígàpabbata,
giao lại Tăng đoàn cho sư Ma hi
đà thống lãnh. Lúc bấy giờ, Phật giáo được
MỤC KIỀN LIÊN TỬ ĐẾ TU
Mục Kiền Liên
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

M
3167
vua A dục ngoại hộ, rất hưng thịnh, cho
nên có nhiều ngoại đạo vì cầu cơm áo mà
trà trộn vào tăng đoàn, phá hoại chính
pháp. Vua A dục bèn lễ thỉnh ngài Đế tu
ra làm Thượng tọa, trục xuất ngoại đạo,
thanh lọc tăng đoàn, đồng thời triệu tập 6
vạn tỉ khưu Bố tát thuyết giới, trong đó
tuyển chọn 1.000 vị tỉ khưu tinh thông giáo
lí và đã chứng được Tam đạt trí để kết tập
Tam tạng, đây tức là lần kết tập thứ 3. Sau
khi kết tập xong, vua phái các bậc trưởng
lão như Mạt xiển đề v.v... đến các nước Kế
tân v.v... để hoằng truyền Phật pháp.
Vua A dục lên ngôi được 17 năm (tức
vào năm 251 tr.TL) thì ngài Mục kiền liên
tử đế tu thị tịch, pháp lạp 80.
Ngài có tác phẩm: Luận sự (Pàli:Kathàvatthu).
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1, 2; Phật
giáo tiểu sử Q.2].
MỤC KIÊT LAM
Phạm: Mudgara.
Cũng gọi Mẫu nạp ra, Một nghiệt lam.
Một loại pháp khí của Mật giáo.
(xt. Một Nghiệt Lam).
MỤC LẶC
.....
Müller, Friedrich Max (1823-1900)
Nhà ngôn ngữ học người Anh gốc Đức,
sinh ở Dessau, con của nhà thơ Wilhelm
Müller. Ông tôn các vị Giáo sư Schelling,
W.J.V., Bopp, F. ở trường Đại học Berlin và
Giáo sư ngôn ngữ học, Đông phương học E.
Burnouf ở trường Đại học Paris làm thầy.
Ông theo chủ nghĩa Tự nhiên (Naturalism)
của nước Anh và là 1 trong những người

sáng lập Tông giáo học thời Cận đại.
Sau khi vượt biển sang nước Anh (1847)
ông cho in Lê câu phệ đà toàn tập 6 quyển
(1849-1875), sau lại ấn hành 4 quyển (1890-
1892). Ông từng làm Phó giáo sư, rồi Giáo
sư trường Đại học Oxford từ năm 1850 đến
khi ông qua đời. Từ năm 1875 về sau, ông
hoàn thành bộ Đông Phương Thánh Thư
(The Sacred Books of the East), là tập văn
dịch ra tiếng Anh những kinh sách của các
tông giáo phương Đông như kinh điển Phệ
đà, kinh Phật, sách vở Kì na giáo, cho đến
kinh sách Khả lan, Lão tử, Khổng tử v.v...
Nhờ ứng dụng phương pháp nghiên cứu
khoa học mới mẻ như Tỉ giảo ngôn ngữ học,
Tỉ giáo thần thoại học và Tỉ giáo tông giáo
học, nên ông đã có cống hiến rất lớn cho
việc giải thích Ấn độ học nói riêng và Đông
phương học nói chung.
Ông có các tác phẩm: Buddhism and
Buddhist Pilgrims, 1857; History of Ancient
Sanskrit Literature, 1859; Lectures on the
Science of Language, 1861; Sanskrit Grammar
for Beginners 1866; Einleitung in die
Vergleichende Religionswissenschaft, 1874;
Origin and Growth of Religion, 1878;
Dhammapada, 1881; Biographies of Words,
1888; Natural, Physical, Antropological and
Psychical Religion, 1889-1893; Contribution
of the Science of Mythology, 1897.
Ngoài ra, nhờ sự trợ giúp của các ông
Nam điều Văn hùng và Lạp nguyên Nghiên
thọ người Nhật, ông cũng đã hoàn thành
bộ sách Anecdote Oxoniensia, trong đó gồm
các kinh như: Kinh Đại vô lượng thọ, kinh
A di đà, kinh Kim cương bát nhã, Bát nhã
tâm kinh, Pháp số danh tập kinh (Phạm:
Dharmasaôgraha) v.v...

MỤC LIÊN CỨU MẪU
Ngài Mục liên theo lời đức Phật chỉ dạy,
thiết trai hội Vu lan bồn, cầu sự chú nguyện
của Đại đức tăng 10 phương, để giải cứu
ách nạn cho mẹ đang bị đọa trong đường
Ngã quỉ.
Theo kinh Vu lan bồn, mẹ ngài Mục liên
MỤC LIÊN CỨU MẪU

M
3168
là bà Thanh đề, lúc còn sống, tham lam bỏn
sẻn, tạo nhiều nghiệp ác, cho nên sau khi
chết, phải đọa vào đường quỉ đói, không được
ăn uống. Đức Phật bèn dạy ngài Mục liên
lập hội Vu lan bồn vào ngày rằm tháng 7,
thiết trai cúng dường 10 phương Đại đức
tăng, nhờ đó mẹ ngài Mục liên đã thoát được
nạn khổ.
(xt. Vu Lan Bồn).
MỤC LIÊN SỞ VẤN KINH
Kinh, 1 quyển do ngài Pháp thiên dịch
vào đời Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 24.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
ở tinh xá Trúc lâm tại thành Vương xá, trả
lời ngài Mục liên hỏi về vấn đề những chúng
sinh mê say không biết hổ thẹn, vi phạm
giới luật, thì phải đọa vào địa ngục bao lâu?
Tội chia làm 6 hạng:
1. Làm hạnh phi pháp.
2. Không y theo pháp.
3. Phạm tội Ba dật đề.
4. Phạm Thổ la bát để.
5. Phạm pháp Tăng già bà thi sa.
6. Phạm pháp Ba la di.
Bản dịch khác của kinh này là kinh Phạm
tội giới báo khinh trọng, do ngài An thế cao
dịch vào đời Hậu Hán. Nhưng trong kinh
Phạm tội giới báo khinh trọng không có văn
kệ, cũng không có lời hỏi về 6 hạng tội báo.
Ngoài ra, theo Xuất tam tạng kí tập quyển
4 và Pháp kinh lục quyển 5, thì kinh này
còn có 1 bản dịch khác nữa, cũng gọi là kinh
Mục liên sở vấn, nhưng không có tên người
dịch và kinh này nay đã thất truyền.

MỤC LIÊN VẤN GIỚI LUẬT TRUNG NGŨ BÁCH
KHINH TRỌNG SỰ
Cũng gọi Ngũ bách vấn sự kinh, Ngũ
bách vấn.
Kinh, 1 quyển, mất tên người dịch, được
thu vào Đại chính tạng tập 24.
Nội dung kinh này gồm 18 phẩm, thuật
lại việc đức Phật trả lời ngài Mục kiền liên
về vấn đề các tỉ khưu ở đời mạt pháp, vi
phạm giới luật thì tội báo nặng nhẹ như
thế nào.
Khai nguyên thích giáo lục quyển 13, xếp
kinh này vào Luật bộ Tiểu thừa.
Bản dịch khác của kinh này là kinh Mục
liên giới luật trung ngũ bách khinh trọng
sự, 2 quyển, được dịch vào khoảng đời Đông
Tấn, cũng mất tên người dịch.
Về sách chú thích thì có: Mục liên ngũ
bách vấn giới luật trung khinh trọng sự kinh
thích, 2 quyển, của Vĩnh hải đời Minh và
Mục liên vấn giới luật trung ngũ bách khinh
trọng sự kinh lược giải 2 quyển, do Tính kì
soạn.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.20;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.23, 30].
MỤC LỤC
Loại sách chuyên liệt kê tên, số quyển,
tác giả, soạn giả, dịch giả và niên đại sáng
tác, soạn thuật, phiên dịch của các kinh sách.
Về những bản mục lục liên quan đến
những kinh điển Phật giáo thì có:
1. Dịch Kinh Mục Lục: Tức mục lục
của những kinh Phật được dịch ra Hán văn,
có ghi thời đại, tên, đồng thời thêm lược
truyện của dịch giả. Như Cổ kim dịch kinh
đồ kỉ của ngài Tĩnh mại đời Đường; Soạn
xuất kinh luật luận lục trong Xuất tam tạng

kí tập của ngài Tăng hựu đời Lương thuộc
Nam triều; Tổng quát quần kinh lục trong
Khai nguyên thích giáo lục của ngài Trí thăng
đời Đường v.v...
2. Nhập TạngLục: Mục lục của những
kinh sách chính thức được đưa vào Đại tạng
kinh. Như Nhập tạng lục trong Lịch đại
MỤC LIÊN SỞ VẤN KINH

M
3169
Tam bảo kỉ của cư sĩ Phí trường phòng đời
Tùy, Nhập tạng lục của Khai nguyên thích
giáo lục.
3. Phân Loại Mục Lục: Mục lục liệt kê
những kinh điển được phân loại theo 1 tiêu
chuẩn nhất định. Như Chúng kinh mục lục
của ngài Pháp kinh đời Tùy, Đông vực truyền
đăng mục lục của ngài Vĩnh siêu, Chư A xà
lê chân ngôn Mật giáo bộ loại tổng lục(Bát
gia bí lục) của ngài An nhiên v.v...
4. Sở Tàng Mục Lục:Mục lục của những
kinh điển được tàng trữ ở 1 nơi nào đó. Như
Đại đường Đông kinh Đại kính ái tự nhất
thiết kinh luận mục(Chúng kinh mục lục)
của ngài Tĩnh thái đời Đường, Tỉ duệ sơn
Sơn môn tạng bản mục lục(tạng Thiên hải)
và Kiến nhân tự Lưỡng túc viện tàng thư
mục lục ở Nhật bản v.v...
5. San Kinh Mục Lục: Mục lục của tất
cả các kinh được ấn hành từ đời Bắc Tống
trở về sau. Như Tư khê Viên giác thiền
viện tân điêu Đại tạng kinh mục lục ở Hồ
châu; Bạch vân tông Nam sơn Đại phổ ninh
tự Đại tạng kinh mục lục; Đại tạng mục
lục(tạng Cao li), Đại minh tam tạng Thánh
giáo Bắc tạng mục lục, Vũ châu Giang hộ
Đông duệ sơn Khoan vĩnh tự Nhất thiết
kinh tân san ấn hành mục lục ở Nhật bản.
Đại tạng kinh Tây tạng cũng có San kinh
mục lục.
6. Khám Đồng Mục Lục: Mục lục so
sánh những điểm dị đồng giữa các mục lục
hoặc kinh sách khác nhau đã được thu tập.
Như Chí nguyên Pháp bảo khám đồng tổng
lục do các ngài Khánh cát tường biên soạn

vào đời Nguyên, là mục lục tạng kinh so
sánh đối chiếu những chỗ dị đồng giữa tạng
kinh Hán dịch và tạng kinh Tạng dịch;
Duyên sơn Tam Đại tạng kinh mục lục, do
ngài Tùy thiên, người Nhật, thuộc tông Tịnh
độ, biên soạn, là mục lục tạng kinh so sánh
những điểm dị đồng giữa 3 bản Đại tạng:
Tống, Nguyên, Cao li.
7. Giải Đề Mục Lục: Mục lục nói rõ
về tiêu đề, tác giả, soạn giả, dịch giả và nội
dung các kinh sách. Như Đại tạng kinh
cương mục chỉ yếu lục của ngài Duy bạch
đời Tống, Đại tạng Thánh giáo pháp bảo
tiêu mục của các ông Vương cổ v.v... đời
Tống, Duyệt tạng tri tân của ngài Trí húc
đời Minh v.v...
8. Thỉnh Lai Mục Lục: Mục lục thu
chép những kinh điển chủ yếu của Phật giáo
được thỉnh từ Trung quốc về Nhật bản. Như
Tương lai Thai châu lục của ngài Truyền
giáo đại sư(Tối trừng); Ngự thỉnh lai mục
lục của ngài Không hải; Nhập đường tân
cầu Thánh giáo mục lục của ngài Viên nhân;
Thư tả thỉnh lai pháp môn mục lục của ngài
Tông duệ v.v...
9. Tùng Thư Mục Lục: Mục lục của
những sách vở được sưu tập nhắm 1 mục
tiêu nào đó. Như Tân biên chư tông giáo
tạng tổng lục của ngài Nghĩa thiên người
Cao li, là mục lục ghi chép những kinh sách
Phật được thu tập ngoài Đại tạng kinh Cao
li; Hoa nghiêm tông chương sớ tinh Nhân
minh lục của ngài Viên siêu, ghi chép các
sách vở của tông Hoa nghiêm theo sắc lệnh
nhà vua.
10.Trứ Tác Mục Lục: Mục lục ghi
chép các trứ tác của cá nhân. Như Truyền
giáo Đại sư soạn tập lục của ngài Khả thấu;

Giới đàn viện Quốc sư Ngưng nhiên soạn
tập.
11. Truyền Thụ Mục Lục: Mục lục
truyền pháp của Mật giáo. Như Trung viện
lưu truyền thụ mục lục.
12. Thánh Giáo Mục Lục: Mục lục
ghi chép tất cả sách vở của 1 dòng phái
nào đó(hoặc chính thống) mà Mật giáo lấy
làm mẫu mực. Như Tam muội lưu Thánh
giáo mục lục; Truyền pháp viện phương
tinh Quảng trạch thông dụng Thánh giáo
mục lục v.v...
(xt. Đại Tạng Kinh Mục Lục).
MỤC LỤC

M
3170
MỤC TÚC
Cũng gọi Trí mục hành túc, Trí hành.
Mục(mắt)ví dụ trí tuệ; Túc(chân) ví dụ
hành nghiệp. Đây là 2 điều kiện tất yếu mà
người tu hành Phật đạo phải hội đủ. Mục
túc(mắt nhìn và chân đi tới) có đầy đủ mới
đến được chỗ thanh lương(quả Phật). Trong
6 Ba la mật thì: Bố thí, trì giới, nhẫn nhục,
tinh tiến và thiền định là Hành, còn trí tuệ
là Trí.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2 thượng
(Đại 33, 698 trung) nói: “Trí là gốc của hành,
nhờ có mắt trí chỉ dẫn, chân mới đi đúng
hướng”.
[X. luận Đại trí độ Q.23; Ma ha chỉ quán
Q.5 thượng].
MY GIAN BẠCH HÀO TƯỚNG
Phạm:Bhrù-vivaràntarorịà-keza.
Cũng gọi My gian hào tướng, My gian
bạch mao trường hảo hữu toàn tướng, Khiết
bạch hữu oanh tướng.
Gọi tắt: Hào tướng, Bạch mao tướng,
Bạch hào tướng.
Sợi lông trắng mọc giữa khoảng 2 đầu
chân mày của Phật và Bồ tát, là 1 trong 32
tướng của đức Như lai.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa quyển 1 nói
rằng, từ sợi lông trắng ở giữa khoảng 2 đầu
chân mày của Phật phóng ra luồng ánh sáng
soi khắp 1 vạn 8 nghìn thế giới ở phương
đông. Sợi lông này rất mềm mại, thanh tịnh,
xoắn tròn theo chiều bên phải.
Kinh Ưu bà tắc giới quyển 1 (Đại 24,
1040 thượng), nói: “Khi còn tu hạnh Bồ
tát, trong vô lượng kiếp, Ngài đã tuyên

thuyết chính pháp, là pháp chân thực
không hư dối, cho nên kiếp này cảm quả
báo được tướng lông trắng phóng ra hào
quang”.
Xưa nay, giữa 2 đầu chân mày của những
tượng Phật đắp hoặc chạm trổ, phần nhiều
người ta nạm bạch ngọc hoặc thủy tinh để
biểu trưng cho tướng này.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.9; kinh
Vô thượng y Q.hạ; Vãng sinh yếu tập
Q.trung].
MY PHÂN BÁT TỰ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Hàng lông mày hai bên trông giống như
hình chữ bát (...); đó là điều rõ ràng, bởi
vậy, Thiền tông dùng nhóm từ “My phân
bát tự”(lông mày chia làm chữ bát) để biểu
thị cho lí đương nhiên.
Tắc 30 trong Bích nham lục (Đại 48, 169
hạ) chép: “Vị tăng hỏi ngài Triệu châu: Nghe
nói Hòa thượng đã tận mắt thấy ngài Nam
tuyền, có đúng thế không?(nghìn nghe không
bằng 1 thấy, đương nhiên là như vậy (my phân
bát tự!).
MY SA CA SƠN
Pàli: Missaka.
Núi ở miền Bắc đảo Tích lan, cách cố
đô A nâu la đà bổ la về phía đông khoảng
12 cây số, là ngọn núi linh thiêng bậc nhất
trên đảo.
Khoảng 200 năm sau đức Phật nhập
diệt, vua A dục phái vương tử là tỉ khưu
Ma hi đà và sa di Tu ma na đến Tích lan
truyền pháp. Lúc bấy giờ, vua nước Tích
lan là Thiên ái Đế tu đang săn bắn ở núi
này, đã gặp ngài Ma hi đà, được ngài giáo
hóa, vua liền qui y và rước ngài về đô thành.
Sau đó, Hoàng hậu và các quan đều qui y

Phật đạo. Về già, ngài Ma hi đà ở ẩn tại
núi này. Sau khi ngài thị tịch, để ghi nhớ
công đức của Thầy, các vị đệ tử đã đổi tên
núi My sa ca thành Di hi đà la (Mihintale).
Khi ngài Pháp hiển đời Đông Tấn, từ
MY SA CA SƠN

M
3171
Trung quốc đến đây, ngài thấy ở phía đông
chùa Vô úy sơn có 1 dãy núi, tên là Bạt đề,
có lẽ là núi Di hi đà la, trên đó còn có 1
ngôi tinh xá. Chỗ cách mặt nước biển hơn
300 mét, có 1 ngọn núi đứng trơ trọi, từ
chân núi lên đến đỉnh núi gồm 1.800 bực
thềm đá. A bạt sa la (Ambatthala) trên đỉnh
núi tương truyền là di tích lúc ngài Ma hi
đà mới đặt chân lên đất nước Tích lan. Tại
Y tì ha la (Etvihara) hiện còn 1 tòa tháp
thờ tóc của đức Phật, là do vua Bạt đế da
(Bhatia) xây dựng vào thế kỉ I Tây lịch. Ở
chỗ vua Thiên ái Đế tu và ngài Ma hi đà
gặp nhau, hiện còn được ghi dấu bằng 1
ngôi tháp bằng đá hình tròn, tên là tháp A
bố tư (Ambustella), chung quanh có lan can
bằng đá hình bát giác bao bọc. Từ 1 mặt
của sườn núi, người ta có thể thấy thành
cũ của nhà vua từ đằng xa, nơi ấy gọi là
giường Ma hi đà. Ngoài ra, trên mặt đá khắp
nơi trên núi này đều có khắc những bài
minh nói về sự tích nhân từ của nhiều đời
vua.
MỸ QUỐC PHẬT GIÁO
Phật giáo ở nước Mỹ là 1 tông giáo mới,
do sư Diệu nhật Thương long, người Nhật
bản, đầu tiên truyền đến Hạ uy di vào
năm 1889, rồi từ đó dần dần du nhập Mỹ
quốc.
Tổ chức Phật giáo sớm nhất ở nước Mỹ
là “Hội Phật giáo Mỹ quốc”, vốn là 1 đoàn
thể Phật giáo Nhật Mỹ mà người Nhật gọi
là “Phái Chân Tông Tây Bản Nguyện Tự”,
có hơn 60 ngôi chùa và trên 100 viên chức
cai quản.

Năm 1893, nước Mỹ mời các nhà lãnh
đạo tông giáo của các quốc gia đến dự hội
nghị Tông giáo thế giới tại Chicago. Sau khi
tham dự hội nghị trở về, ngài Tông diễn,
người Nhật, liền phái ông Linh mộc Đại
chuyết (Suzuki) đến Mỹ in ấn và xuất bản
sách vở Phật giáo bằng tiếng Anh. Năm 1899,
tông Tịnh độ của Nhật bản thành lập Mỹ
Thức Phật Giáo Đường, nhưng đến nay vẫn
chỉ giới hạn trong phạm vi hoạt động của
Nhật kiều. Năm 1930, ông Tá tá mộc chỉ
nguyệt, đệ tử tại gia của ngài Tông diễn, sáng
lập Mỹ Quốc Đệ Nhất Thiền đường (First
Zen Institute of America). Sau năm 1945,
người Mỹ đến Nhật bản nghiên cứu Phật
giáo và người chính thức tu hành ngày càng
nhiều.
Khoảng 1950 đến 1958, ông Linh mộc
Đại chuyết khai giảng Thiền học tại trường
Đại học Colombia, tạo ảnh hưởng rất sâu
đậm, cũng có nhiều người Mỹ học Thiền
ở Nhật bản, rồi trở về Mỹ truyền lại. Do
ảnh hưởng này, nên vào cuối thập niên
50 xuất hiện Phi đầu tộc (Beat Generation),
nhiều nhà sáng tác, hội họa, âm nhạc
v.v... bất mãn với truyền thống Tây
phương, nên sinh ra hứng thú đối với
thiền, hình thành trào lưu cuồng nhiệt
của Phi đầu thiền (Beat Zen). Năm 1965
lại có Hippi Thiền (Hippis Zen), sùng bái
phong cách tự nhiên của Hàn sơn. Hai
phái này đều khác với Thiền chính thống,
nhưng nhiều người trong phái Hippis về
sau lại trở thành người tu hành Thiền
chính thống.
Vào thập niên 60, Thiền sư An cốc Bạch
vân thuộc dòng Lâm tế và Tào động, nhiều
lần đến Mỹ dạy thiền. Năm 1966, đệ tử của

ngài Bạch vân là Philip Kapleau sáng lập
trung tâm Thiền ở thành phố Rochester
thuộc tiểu bang Nữu ước. Một vị tăng Nhật
bản khác nữa là ngài Tiền tế Thái thiện sáng
lập trung tâm thiền Los Angeles vào năm
1956, đệ tử người Do thái của ngài cũng
thành lập Thiền Đoàn Khế ở thành phố
Nữu ước.
Hiện nay, số người Nhật bản tu thiền
nhiều nhất là ở 2 trung tâm Zen Mountain
Center và Tassajara Hot Springs ở California
MỸ QUỐC PHẬT GIÁO

M
3172
do ông Linh mộc Sinh long sáng lập. Năm
1964, ngài Đảo dã Vinh đạo thuộc tông Lâm
tế Nhật bản, đến Nữu ước chủ trì Thiền
đường New york(do ông Linh mộc Đại chuyết
sáng lập). Năm 1968, ngài Vinh đạo lại sáng
lập chùa Kim cương Đại bản sơn ở tiểu bang
New york.
Năm 1853, Phật giáo Trung quốc
truyền đến Mỹ, người Mỹ bắt đầu có hứng
thú đối với tông Thiên thai và Thiền của
Trung quốc. Năm 1929, Đại sư Thái hư
đến Mỹ hoằng pháp, sau đó có các vị cư sĩ
Trần hữu đạo và Đặng tiếp vinh. Hiện
nay, tăng ni Trung quốc đến nước Mỹ ngày
càng đông, phần nhiều ở các tiểu bang
California và New york, trong đó, các vị
có khả năng đi sâu vào xã hội nước Mỹ
thì có:
1. Pháp sư Tuyên hóa, năm 1959 thành
lập hội Phật giáo Trung Mỹ; năm 1975 sáng
lập Đại học Pháp giới ở chùa Vạn Phật
thành.
2. Pháp sư Tinh vân, năm 1977 sáng lập
chùa Tây lai ở Los Angeles, theo định kì
hàng tuần tổ chức nhóm họp tu tập và giảng
kinh, hoằng pháp.
3. Pháp sư Thánh nghiêm, năm 1977
sáng lập trung tâm Thiền ở New york,
hướng dẫn các thanh niên trí thức Trung
quốc và Mỹ, xuất bản tạp chí Thiền bằng
tiếng Anh.
Ngoài ra, còn có các vị cư sĩ tại gia hoằng
pháp tại Mỹ như: Trần gia Trinh, Ứng kim
Ngọc đường v.v...
Năm 1966, pháp sư Thiên ân truyền Phật

giáo Việt nam đến Mỹ, năm 1970 thành lập
trung tâm Thiền, 1973 sáng lập Đại học
Đông phương.
Năm 1970, Thiền sư Sùng sơn Hạnh
nguyện của Nam hàn đến nước Mỹ, nhằm
vào người Mỹ làm đối tượng chính để truyền
đạo, hiện có 5 trung tâm ở rải rác tại các nơi
trên đất Mỹ.
Năm 1966, tỉ khưu người Tích lan, thuộc
Phật giáo Thượng tọa bộ Nam truyền, sáng
lập Vihara Society of Washington D.C. tại
thủ đô Hoa thịnh đốn. Hiện cũng có vài
ngôi chùa nhỏ của người Thái lan ở California
và ở New york. Còn Miến điện thì có 2
vị U Genka và U Bakhin truyền dạy pháp
môn chỉ quán cho người Mỹ. Năm 1959, có
3 vị Lạt ma truyền Phật giáo Tây tạng vào
nước Mỹ, đó là các ngài:
1. Chogyan Trungpa(Xuyên ba): Đến Mỹ
năm 1970, thành lập Tail of the Tiger ở
Barnet thuộc Vermont, sáng lập Karmadyong
Meditation Center ở Boulder thuộc Colorado.
Hiện nay, đã có mấy mươi chi nhánh,
là Trung tâm phát triển nhanh nhất; ngoài
chức năng truyền dạy Phật pháp, Trung tâm
còn thiết lập các cơ cấu giáo dục và phúc lợi
xã hội.
2. Tarthang Tulka: Đến nước Mỹ năm
1968, năm sau, sáng lập đạo tràng Phật giáo
Tây tạng ở California, là nơi đầu tiên hướng
dẫn người Mỹ tu hành. Năm 1973, sư thành
lập Học viện không có tính cách tông giáo,
mà nhằm phục vụ cho việc nghiên cứu về
văn hóa, nghệ thuật và y học của Tây tạng.
Năm 1975, sư lại mở thêm trung tâm Odiyan
Tibetan Nyingma Culture Center, trên
khoảng đất rộng 900 mẫu Anh làm nơi cư
trú cho dân Tây tạng tị nạn và giúp cho người

Mỹ tu hành, đồng thời cũng là một nông
trường sản xuất.
3. Kamapa: Lãnh tụ của Bạch giáo, năm
1970 dẫn các đệ tử đến nước Mỹ, sau đó,
một số vị Lạt ma của giáo phái này thiết lập
đạo tràng ở thành phố Nữu ước, đồng thời,
mở 1 học viện ở Gia nã đại. Các đối tượng
tu học Phật giáo Tây tạng phần nhiều là
người Mỹ.
Hiện nay, Mật tông Tây tạng phát triển
rất bồng bột, còn Thiền Trung quốc và
Nhật bản thì có tiềm lực nhiều hơn. Các
Đại học như Berkeley, Harvard,
MỸ QUỐC PHẬT GIÁO

M
3173
Wiscounsin, Colombia v.v... đều có phân
khoa Phật học. Những sách về Phật học
hiện giờ được người Mỹ đọc và nghiên cứu
rộng rãi nhất là: Phật pháp dịch tùng của
ông Warren, Ánh sáng Á châu của ông
Edwin Arnold, Giáo thuyết của đức Phật
của ông Paul Carus, kinh Pháp cú của ông
Irving Babbit, Phật giáo của ông Christmas
Humphrey, Giáo nghĩa của đức Phật Đại
bi của ông Burtt và các sách Thiền học của
Suzuki.
[X. Mỹ châu Phật giáo (Thánh nghiêm);
Âu Mỹ Phật giáo chi phát triển (Hiện đại
Phật giáo học thuật tùng san 84)].
MỸ THỰC BẤT TRÚNG BÃO NHÂN KHIẾT
MỸ THỰC BẤT TRÚNG BÃO NHÂN KHIẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là thức ăn dù có ngon bao nhiêu
đi nữa thì cũng không thể làm cho người đã
no bụng thèm muốn. Trong Thiền lâm,
nhóm từ này được dùng để chỉ cho cảnh
giới của người tu hành đã viên mãn.
Tắc 61 trong Bích nham lục (Đại 48, 193
hạ) nói: “Già quê này từ nay chẳng nhướng
mày(ngoài ba nghìn dặm có một người, thức ăn
ngon chẳng hợp người no bụng (Mỹ thực bất
trúng bão nhân khiết))”.

N
3177
N
NA DA
NA

Cũng gọi Đà, Đồ, Nại, Noa.
Chữ (da) Tất đàm, 1 trong 50 chữ cái,
1 trong 42 chữ cái Tất đàm.
Phẩm Tự mẫu trong kinh Du già kim
cương đính (Đại 18, 338 hạ) nói: “Chữ Na
là tất cả pháp thí đều vắng lặng”.
Phẩm Quảng thừa trong kinh Đại phẩm
bát nhã quyển 5 (Đại 8, 256 thượng) nói:
“Vì thiện tâm sinh các pháp, nên cũng là
tướng thí(cho)”.
Đây là giải nghĩa theo chữdàna(bố thí)
trong tiếng Phạm.
[X. phẩm Thị thư trong kinh Phương
quảng đại trang nghiêm Q.4; phẩm Phổ
hiềnbồ tát trong kinh Hoa nghiêm (bản
60 quyển); kinh Đại bát niết bàn Q.8 (bản
Bắc)].
NA BÀ MA LỢI
...........
Phạm:Navamàlikà.
Cũng gọi Na phược mang lí ca, Tân ma
lợi ca.
Hán dịch: Như thứ đệ hoa.
Tên khoa học: Jasminum sambac.
Loại cây có mùi thơm, thuộc loại cây bò
lan, quấn quanh các cây khác, ít lá, hoa nhỏ
mà màu trắng, có thể dùng để chế dầu thơm,
nước thơm. Cây này cùng loại với cây Ma
lợi ca, Đại ma lợi ca. Ma lợi ca, Phạm:
MallikàhoặcMàlikà, còn gọi là Ma lỗ ca,

Ma lợi, Mạt lợi, Nại hoa. Hán dịch là Thứ
đệ hoa, Du tử, Đằng(cây mây) hoặc dịch là
Man(tràng hoa).
Thắng man bảo quật quyển thượng phần
đầu (Đại 37, 10 thượng) nói: “Phu nhân Mạt
lợi cũng gọi là Ma lợi. Mạt lợi là tên một loài
hoa. Vì Trung quốc không có danh từ tương
đương để phiên dịch nên vẫn giữ nguyên
âm Mạt lợi”.
[X. phẩm Dược vương bồ tát bản sự trong
kinh Pháp hoa Q.6; kinh Đại bát niết bàn
Q.21 (bản Bắc); luận Du già sư địa Q.18;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.26,48; Phiên Phạm ngữ
Q.10].
NA DA
.....
Phạm: Naya.
Hán dịch: Thừa.
Nghĩa là đạo, lí thú. Tức chỉ chung cho
pháp được tu tập(sở thừa), đạo được hành
trì(sở hành) ở mỗi giai vị trong quá trình
tu hành từ 1 niệm thiện căn cho đến khi
thành Phật.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.3].

N
3178
NA DO ĐA
Phạm: Nayuta, Niyuta.
Cũng gọi Na dữu đa, Na do tha, Ni do
đa, Na thuật.
Hán dịch: Triệu, Câu.
Danh từ chỉ số lượng của Ấn độ.
Theo luận Câu xá quyển 12, thì 10 A
dữu đa(cũng gọi A do đa) là 1 đại a dữu đa,
10 đại a dữu đa là 1 na do đa, cho nên 1 na
do đa là 100 a dữu đa; 1 a dữu đa là 10 ức,
cho nên 1 na do đa là 1.000 ức. Thông
thường kinh Phật dùng danh từ Na do đa
để chỉ số lượng lớn.
Ngoài ra, nếu theo cách tính phổ thông
của người Ấn độ, thì a dữu đa là 1 vạn, còn
na do đa là 100 vạn.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.45 (bản dịch
mới); luận Đại tì bà sa Q.177; Huyền ứng
âm nghĩa Q.3; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ;
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.8]. (xt. Cai,
Đơn Vị).
NA ĐỀ
... ..
Phạm:Nadì.
Gọi đủ: Bố như ô phạt tà (Phạm:
Puịyopaja?)
Hán dịch: Phúc sinh.
Cao tăng người Trung Ấn độ(có thuyết
nói là người Bắc Thiên trúc), sống vào thế kỉ
VII, tương truyền là đệ tử của bồ tát Long
thụ.
Sư xuất gia từ thủa nhỏ, nhờ được các
bậc thầy danh tiếng chỉ dạy mà khai ngộ. Sư
có chí viễn du, từng đến đảo Tích lan và các
nước vùng Nam hải để hoằng đạo; nghe Phật

pháp ở Trung quốc hưng thịnh, sư liền sưu
tập hơn 1.500 bộ kinh luật luận Đại, Tiểu
thừa mang đến Trường an vào năm Vĩnh
huy thứ 6 (655) đời vua Cao tông nhà
Đường, được vua ban sắc trụ tại chùa Đại từ
ân. Ở đây, sư dịch được 3 bộ kinh là: Kinh
Sư tử trang nghiêm vương bồ tát thỉnh vấn,
kinh Li cấu tuệ bồ tát sở vấn lễ Phật pháp
và kinh A tra na trí thú.
Năm Long sóc thứ 3 (663), theo lời thỉnh
của vua nước Chân lạp (Cao miên), sư bèn
đến đó hoằng pháp và không trở lại Trung
quốc nữa.
Sư có tác phẩm: Luận Đại thừa tập nghĩa
hơn 40 quyển.
[X. Tục cao tăng truyện Q.4; Đại chu san
định chúng kinh mục lục Q.1; Khai nguyên
thích giáo lục Q.9].
NA ĐỀ CA DIẾP
...........
Phạm: Nadì-Kàzyapa.
Pàli: Nadì-Kassapa.
Cũng gọi Nan đề ca diếp, Nẵng đề ca
diếp, Nại địa ca diếp ba.
Gọi tắt: Na đề, Hán dịch: Giang, Hà, Trị
hằng.
Đệ tử của đức Phật, là em của ngài Ưu
lâu tần loa ca diếp và là anh của ngài Già da
ca diếp. Ban đầu, ngài là ngoại đạo thờ lửa,
thống lãnh 300 đệ tử tu ở vùng hạ lưu sông
Ni liên thiền (Phạm:Nairaĩjanà). Bấy giờ,
đức Phật đã thành đạo, du hóa đến rừng
Khổ hạnh, độ ngài Ưu lâu tần loa ca diếp,
ngài Na đề ca diếp hay tin, liền cùng với
ngài Già da ca diếp dẫn hết đệ tử đến qui y
đức Phật.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.15; kinh
Phật bản hạnh tập Q.40; kinh Quá khứ hiện

tại nhân quả Q.4; Hữu bộ tì nại da phá tăng
sự Q.7; Đại đường tây vực kí Q.8; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.26]. (xt. Tam Ca Diếp).
NA ĐỀ QUỐC
Tên một nước thời xưa ở Ấn độ.
Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển
2, thì vua nước Na đề là Sô ni, được đức
NA ĐỀ QUỐC

N
3179
Phật tiên đoán đời sau sẽ là em của ngài Bà
tu bàn đầu(Tổ thứ 21 của Thiền tông Ấn độ).
Còn 1 thuyết khác thì cho rằng, sau khi đắc
pháp, ngài Bà tu bàn đầu du hành đến nước
Na đề, truyền pháp hóa độ Ma noa la, người
con thứ 2 của Thường tự tại, vua nước Na
đề. Như vậy, ngài Ma noa la là Tổ phó pháp
thứ 22.
NA GIÀ
Phạm: Naga.
Hán dịch: Sơn, Thụ mộc, Thực vật.
Nghĩa là không chuyển động.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.3].
NA GIÀ
Phạm:Nàga.
I. Na Già.
Hán dịch: Long, Tượng, Vô tội, Bất lai.
Tức là rồng, voi, ví dụ các bậc Thánh có
lực dụng lớn lao; hoặc chỉ cho các bậc đã trừ
sạch tội cấu, không còn phiền não sinh tử.
Kinh Khổng tước gọi đức Phật là Na già, vì
Ngài không còn sinh tử nữa.
Luận Đại trí độ quyển 3 (Đại 25, 81
trung) nói: “Ma ha là đại, Na là vô, Già là
tội. Bậc A la hán đã dứt hết phiền não, cho
nên gọi là Đại vô tội”. Ngoài ra, thiền định
của Phật gọi là Na già định, hoặc Đại định
na già.
Luận Câu xá quyển 13 (Đại 29, 72
thượng) nói: “Hữu dư bộ cho rằng chư Phật
Thế tôn thường ở trong định (...), cho nên
khế kinh nói: “Na già đi trong định, Na già
đứng trong định, Na già ngồi trong định,
Na già nằm trong định”.
(xt. Long Tượng).

II. Na Già.
Cũng gọi Long hoa thụ, Long hoa bồ đề
thụ.
Tức là cây Bồ đề mà đức Phật Di lặc sẽ
ngồi khi thành đạo.
(xt. Long Hoa Thụ).
III. Na Già.
Tên của 1 chủng tộc đã có từ ngàn xưa ở
Ấn độ. Hiện nay chủng tộc này sống rải rác
ở vùng Assam thuộc Đông bắc Ấn độ và các
vùng ở Tây bắc Miến điện. Chủng tộc này
thờ cúng rồng rắn, cho nên tên Long thành
(Phạm:Nàgapura) hiện vẫn còn được sử
dụng ở nhiều nơi.
NA GIÀ PHƯƠNG
Cũng gọi Phạ rô noa (Phạm: Varuịa,
Hán dịch: Thủy thiên) phương, Long
phương.
Chỉ cho phương Tây. Na già, Hán dịch
là Long(rồng). Theo Mật giáo thì có 8 vị trời
ở 8 phương che chở thế gian, trong đó, vị
Thiên thần che chở phương Tây là Thủy
thiên Long vương, vì thế phương Tây cũng
gọi là Na già phương(phương Rồng).
(xt. Thủy Thiên).
NA GIÀ TÊ NA
Phạm: Nàgasena.
I. Na Già Tê Na.
Cũng gọi La ca nạp, Nạp a cát tắc nạp.
Tức là vị A la hán thống lãnh 1.200 A la
hán quyến thuộc cùng ở tại núi Bán độ ba,
hộ trì chính
pháp, làm lợi ích
hữu tình, là vị La
hán thứ 12 trong
16 vị La hán.
Đại sư Thiền
nguyệt Quán lưu

đời Đường vẽ
tượng vị La hán
này ngồi trên
mỏm núi lơm
chơm, cheo leo,
NA GIÀ TÊ NA
Na Già Tê Na

N
3180
mặc áo pháp trùm kín 2 vai, tay chống cằm,
há miệng, thè lưỡi, dáng mạo rất kì dị. Thi
hào Tô đông pha có bài tán rằng: “Dùng ác
độ người như lửa đốt mình, dùng tín vào
đạo như nước mát rợi, cúi đầu chắp tay để
cung kính ai? Đại sư vô đức, nước lửa như
không”.
Truyền thuyết Tây tạng thì cho Ngài là
vị La hán thứ 14 trong 18 vị La hán.
[X. kinh A la hán cụ đức; Đại A la hán
Nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ kí; La
hán đồ tán tập; Phật tượng đồ vậng Q.3].
II. Na Già Tê Na.
Cũng gọi Na tiên.
Hán dịch: Long quân.
Tên của 1 vị Luận sư ở Ấn độ.
(xt. Na Tiên).
NA GIÀ ÁT LẠT THỤ NA
Phạm:Nàgàrjuna.
Cũng gọi Na già a thuận na, Na già át lạt
thụ na bồ đề tát đỏa.
Hán dịch: Long thụ, Long thắng, Long
mãnh.
Chỉ cho bồ tát Long thụ, người sáng lập
học phái Trung quán của Phật giáo Đại thừa
ở Ấn độ.
Cứ theo Long thụ bồ tát truyện do ngài
Cưu ma la thập dịch, vì Ngài sinh dưới gốc
cây nên đặt tên là “A chu đà na”; A chu đà
na là tên cây, nhờ rồng mà Ngài thành đạo,
nên ghép chữ Long với Thụ mà thành Long
thụ.
[X. Thập nhị môn luận tông trí nghĩa kí
Q.thượng; Đại đường tây vực kí Q.8]. (xt.
Long Thụ).

NA LA DIÊN LỰC CHẤP KIM CƯƠNG
Vị Kim cương phát tâm đại bi dũng mãnh
cứu giúp chúng sinh, là vị thứ 8 trong 19 vị
Chấp kim cương, nội quyến thuộc của Mạn
đồ la thuyết hội nói trong kinh Đại nhật.
Na la diên, có thuyết cho là lực sĩ của
trời Đế thích, hoặc là tên khác của Tì nữu
thiên (Phạm:Viwịu). Vì tâm đại bi của vị
Kim cương này rất mạnh mẽ, nên dùng đại
lực của trời Na la diên để ví dụ mà gọi là Na
la diên lực.
Đại nhật kinh sớ quyển 1 (Đại 39, 581
trung) nói: “Vị Na la diên lực Kim cương
thứ 8 đã phát tâm thương xót, nếu có thế
lực lớn thì cứu độ được (...) sức Na la diên
hơn hết, mỗi lỗ chân lông của sinh thân Phật
đều có sức mạnh ngang với Na la diên, cho
nên gọi là Pháp giới thân na la diên lực”.
NA LA DIÊN THÂN NGUYÊN
..............
Nguyện cho những người vãng sinh Cực
lạc đều được thân Kim cương na la diên kiên
cố. Đây là nguyện thứ 26 trong 48 nguyện
của đức Phật A di đà.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 trung) nói: “Nếu tôi thành Phật, mà
các Bồ tát trong đất nước tôi, không được
thân Kim cương na la diên, thì tôi không
lên ngôi Chính giác”.
(xt. Na La Diên Thiên).
NA LA DIÊN THIÊN
Na la diên, Phạm vàPàli:Nàràyaịa.
Cũng gọi Na la diên na thiên, Na la dã
noa thiên.
Hán dịch: Kiên cố lực sĩ, Kim cương lực
sĩ, Câu tỏa lực sĩ, Nhân trung lực sĩ, Nhân
sinh bản thiên.
Vị thần có sức rất mạnh trong thần thoại

Ấn độ cổ đại.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 6, thì
Na la diên là tên vị trời ở cõi Dục, cũng gọi
là trời Tì nữu (Phạm:Viwịu), nếu ai muốn
được sức mạnh mà tinh thành cầu nguyện,
cúng dường vị trời này thì sẽ được như ý.
NA LA DIÊN THIÊN

N
3181
Cũng theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
41, thì vị trời này có sức rất mạnh, thân
màu vàng lục, có 8 tay, cỡi chim cánh vàng,
tay cầm bánh xe chiến đấu và các loại vũ
khí khác, thường đánh nhau với A tu la
vương.
Đại nhật kinh sớ cũng cho rằng trời Na
la diên là tên khác của trời Tì nữu, cỡi chim
Ca lâu la bay trong hư không. Nhưng các vị
Luận sư Phệ đà của Ấn độ đời xưa thì cho
rằng, vị trời này là mẹ của Phạm thiên, tất
cả mọi người đều từ Phạm thiên sinh ra.
Ngoài ra, ngoại đạo còn nói trời Na la diên
tức là Đại phạm vương, tất cả mọi người
đều do Phạm vương sinh ra, cho nên gọi
Phạm vương là Nhân sinh bản (gốc sinh ra
loài người). Các Luận sư Ma hê thủ la thì
cho Na la diên là 1 trong 3 phần(tức Phạm
thiên, Na la diên, Ma hê thủ la) của 1 thể Đại
tự tại thiên, đồng thời đem phối hợp với
Tam bảo và Tam thân, cho Na la diên là
Báo thân trong Tam thân, cũng biểu thị cho
Pháp bảo trong Tam bảo. Vì trời Na la diên
có sức mạnh lớn, nên đời sau đem xếp ngang
hàng với Mật tích kim cương mà gọi chung
là Nhị vương tôn và thờ ở cửa Tam quan
của chùa.
Nghĩa gốc của chữ PhạmNàràyaịa là
“đứa con do người sinh ra”. Trong thần thoại
Ấn độ, “Nguyên nhân” (Phạm:Puruwa)
nguồn gốc vũ trụ, còn có tên khác là Nara,
do đó, Na la diên vốn được xem là đứa con
do nguyên nhân(người đầu tiên, tức nguồn
gốc của vũ trụ) sinh ra. Nhưng trong Áo nghĩa
thư Ma ha na lạp da na (Phạm: Mahànà=

ràyaịopaniwad) thì dùng Na la diên thay
cho “nguyên nhân”, là thần tối cao. Trong
phần trình bày trên, thuyết cho Na la diên
là Đại phạm vương có lẽ đã căn cứ vào pháp
điển Ma nô, sách này cho rằng “nguyên
nhân” là do Nara sinh ra và chỗ ở đầu tiên
của loài người là Ayana (Layana?), vì thế có
thuyết này và gọi Na la diên làNàràyaịa.
Còn trong Áo nghĩa thư Na lạp da na (Phạm:
Nàràyaịopaniwad) thì cho Na la diên là
thân quyền hóa của trời Tì nữu, đồng thời
cho rằng nếu xướng tụng thần chú “Oô
namo nàràyaịàya” thì được sinh lên cõi
trời.
Trong Mật giáo, vị trời này được đặt ở
phía tây trong viện Ngoại kim cương bộ trên
Mạn đồ la Thai tạng giới. Về hình tượng, vị
tôn này có thân màu xanh đen, cỡi chim
Ca lâu la, chân phải
thõng xuống, bàn tay
trái đặttrên bẹn, tay
phải đưa lên co lại,
ngón trỏ nâng đỡ cái
bánh xe; có 3 mặt, mặt
chính là mặt Bồ tát với
3 mắt, mặt bên phải là
mặt voi trắng, mặt bên
trái là mặt lợn,(heo)
đen, đầu dội mũ báu
anh lạc.
[X. kinh Tạp bảo tạng Q.1; kinh Thắng
tư duy Phạm thiên sở vấn Q.5; kinh Đà la
ni tập Q.11; Lí thú thích Q.hạ; luận Ngoại
đạo Tiểu thừa niết bàn; luận Đại tì bà sa
Q.30; luận Du già sư địa Q.37; luận Thuận
chính lí Q.75; Huyền ứng âm nghĩa Q.24;
Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.15]. (xt. Tì
Nữu Thiên).

NA LA GIÀ
........
Phạm:Nàràza.
Cũng gọi Na lạt già, Lan cát phản.
Chỉ cho các vũ khí như dùi kim cương
hoặc dùi có cán sắt, là 1 trong các
pháp khí của Mật giáo.
Phẩm Tất địa xuất hiện trong
kinh Đại nhật quyển 3, khi nói về
“pháp thành tựu chữ khư”, có nêu
ra na la già và kiệt nga, mục kiệt
lam(các loại vũ khí: chày có móc gươm,
NA LA GIÀ
Trời Na La Diên
(Mạn đồ la Thai tạng giới)
Na La Già

N
3182
giáo, vòng dây) v.v... đều là những pháp khí
thuộc Vật thành tựu.
Về hình dáng thì các kinh quĩ nói không
giống nhau, hình vẽ ở đây là theo Đại nhật
kinh sớ quyển 12.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.36]. (xt. Một
Nghiệt Lam].
NA LẠC BA (?-1039)
Tạng:Nà-ro-pa.
Phạm:Nàđapàda (cũng gọiNarottama
-pàda).
Danh tăng Ấn độ sống vào cuối thế kỉ
X, là Đại thành tựu sư của Mật giáo, là thầy
của ngài Mã nhĩ ba (Tạng:Mar-pa, thế kỉ
XI), người sáng lập phái Bí sắc (Tạng:Bka#-
rgyud-pa) của Phật giáo Tây tạng.
Theo truyện kí do ngài Tì ma tạp nhĩ
bột (Tạng: Pad-madkar-po) soạn, thì Na lạc
ba sinh trong 1 gia đình Bà la môn ở Ca
thấp di la vào cuối thế kỉ X. Sau khi xuất
gia, sư đến tu học tại chùa Na lan đà, tinh
thông Phật pháp, rất nổi tiếng, đứng đầu
về Phật học ở chùa Na lan đà. Khi đọc sách
về Kim cương thừa, được sự chỉ bày của
Dược xoa nữ, sư bèn đi về phía đông để
cầu Thành tựu sư (Phạm: Siddha). Sư đến
nhiều nơi, qua nhiều cuộc thử luyện khổ
hạnh, cuối cùng mới gặp được ngài Đế la
ba, được ngài cảm hóa, chỉ dạy, sư chuyên
tâm tu học và sau được nối pháp. Các vị A
đề sa (Phạm:Atìza) và Mại đột lợi ba (Tạng:
Maitrì-pa)
đều tôn sư
làm thầy.
Các tác

phẩm của sư
được thu vào
bộ Đan châu
nhĩ trong Đại
tạng kinh Tây
tạng gồm có:
-Thời luân (Phạm: Kàlacakra, Tạng:
Dus-#khor).
-Quán đính lược thuyết chú thích.
-Kim cương du kì mẫu thành tựu pháp
(Tạng: Rdo-rje rnal-#byor-ma#i sgrubthabs).
-Ngũ thứ đệ tập minh giải (Tạng:Rimpa
lía bsdus-pa gsal-ba) v.v...
[X. Đa la na tha Ấn độ Phật giáo sử; Die
Legenden des Nàro-pa, Leipzig, 1933 (A.
Grünwedel); Yoga und Geheimlehren
Tibets, München Planegg, 1937 (W.Y.Evans-
Wentz); Die Religionen Tibets, München,
1956 (H.Hoffmam).
NA LAN ĐÀ TỰ
Na lan đà, Phạm:Nàlandà.
Cũng gọi A lan đà tự.
Gọi đủ: Na lan đà tăng già lam (Phạm:
Nàlandà-saôghàràma).
Hán dịch: Thí vô yếm tự.
Ngôi chùa danh tiếng ở phía bắc thành
Vương xá, thủ đô nước Ma yết đà, Trung
Ấn độ đời xưa, tức ở vùng Ba đạt gia âu
(Baragaon), cách Lạp tra cơ nhĩ (Rajgir) về
phía bắc khoảng 11 cây số hiện nay.
Vào đầu thế kỉ thứ V, vua Đế nhật
(Phạm:Zakràditya) thuộc vương triều Cấp
đa (Phạm: Gupta) xây cất chùa này cho tỉ
khưu Hạt la xã bàn xã (Phạm:Ràjavaôza)
trụ trì, trải qua các đời, nhiều lần được mở
rộng thêm, trở thành ngôi tự viện và trường
học của Phật giáo có qui mô to lớn ở Ấn độ
thời xưa.

Theo Đại đường tây vực kí quyển 9, thì
khu vực này vốn là vườn Am ma la, đức
Phật đã từng ở đây thuyết pháp trong 3
tháng. Sau, vua Đế nhật đã xây dựng già
lam ở đây. Về lí do tại sao chùa được đặt
tên là Na lan đà thì có 2 thuyết: Thuyết
thứ nhất cho rằng trong rừng Am ma la ở
phía nam già lam có 1 cái ao, trong ao có
NA LẠC BA
Na Lạc Ba

N
3183
con rồng tên là Na lan đà, vì thế lấy tên
rồng làm tên chùa. Thuyết thứ 2 cho rằng
thủa xưa khi đức Như lai còn tu hạnh Bồ
tát, làm 1 vị đại quốc vương, đặt thủ đô ở
nơi này, vua thích bố thí, đức hiệu là Thí
vô yếm(bố thí không biết chán) nên lấy đức
hiệu của vua để đặt tên chùa.
Cứ theo Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện quyển 3, thì Na lan đà là ngôi chùa
lớn bậc nhất ở Ấn độ vào thế kỉ VII, toàn
chùa có 8 viện, thường có tới 10.000 tăng
chúng học tập đủ các ngành, như Đại thừa,
18 bộ Tiểu thừa, Phệ đà, Nhân minh,
Thanh minh, Y phương, Thuật số v.v... Ban
đầu, chùa này là trung tâm của học phái
Duy thức, về sau dần dần trở thành 1 trung
tâm lớn của Mật giáo. Các bậc Luận sư nổi
tiếng của Đại thừa Hữu tông như các ngài
Hộ pháp, Đức tuệ, Hộ nguyệt, Kiên tuệ,
Quang hữu, Thắng hữu, Trí nguyệt, Giới
hiền, Trí quang v.v... đều đã lần lượt giảng
dạy hoặc đảm nhận chức vụ Trụ trì chùa
này. Ngoài ra, cũng có nhiều du học tăng
từ Trung quốc và các nước vùng Đông nam
á đến đây tu học, như các vị Huyền trang,
Nghĩa tịnh, Kinh châu, Đạo lâm, Thái châu
Huyền chiếu, Tinh châu Đạo sinh, Lạc
dương Trí hoằng của Trung quốc và các
vị Tuệ nghiệp, A li da bạt ma của Tân la.
Còn các vị cao tăng từ Ấn độ đến Trung
quốc vào thời ấy, như Ba la phả ca la mật
đa la, Địa bà ha la, Thiện vô úy, Kim cương
trí, Bát lạt nhã v.v... cũng từng tu học ở
Na lan đà.
Đầu thế kỉ VIII, vương triều Cấp đa

sụp đổ, Ấn độ giáo hưng thịnh, Na lan đà
cũng rơi vào tình trạng suy vi, đến cuối thế
kỉXII thì bị quân đội Y tư lan(Hồi giáo)
phá hủy. Nhưng cứ theo truyền thuyết thì
vào những năm đầu niên hiệu Thái định
(1324-1327) đời Nguyên, còn có tỉ khưu
Đề nạp bạc đà(tức Chỉ không) y vào ngài
Luật hiền (Phạm:Vinaya-bhadra) ở chùa
Na lan đà xuất gia, rồi đến Trung quốc,
căn cứ vào đó, ta có thể biết vào thế kỉ
XIV chùa Na lan đà vẫn còn.
Năm 1915, bộ môn khảo cổ của Ấn
độ bắt đầu công việc khai quật chùa này
rất có hệ thống, từ trong các di tích, người
ta đã đào được rất nhiều tác phẩm điêu
khắc bằng đá và kim loại(đồng thau), hiện
được cất giữ ở Viện bảo tàng Na lan đà
tại Ấn độ.
[X. truyện ngài Tịch mặc đời Đường
trong Tống cao tăng truyện Q.1,2,3; truyện
ngài Tuệ luân trong Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện Q.thượng; Đại từ ân
tự Tam tạng pháp sư truyện Q.4,5; Nam
hải kí qui nội pháp truyện Q.4; Phật tổ
thống kỉ Q.43; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8, 9; Ancient Geography of India by A.
Cunningham; The Geographical Dictionary
of Ancient and Mediaeval of India by
N.L.Dey].
NA LAN ĐÀ TỰ
Di tích Tháp chùa Na lan đà
Di tích Tăng viện chùa Na lan đà

N
3184
NA LIÊN ĐỀ LÊ DA XÁ (409-589)
Phạm: Narendrayazas.
Cũng gọi Na liên da xá, Na liên đề da xá.
Gọi tắt: Da xá.
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Tùy,
người nước Ô trường tại Bắc Ấn độ, họ Thích
ca, thuộc dòng Sát đế lợi.
Năm 17 tuổi sư xuất gia, thông hiểu
Đại Tiểu thừa, giỏi cả Tam học. Vì muốn
lễ bái các thánh tích của Phật giáo nên
sư chu du các nước. Sau, được 1 vị tôn
giả chỉ bảo, sư mới trở về, giữa đường,
nhờ tụng thần chú Quan âm mà tránh
được nạn giặc cướp làm hại. Khi đến nước
Nhuế nhuế, gặp loạn Đột quyết, sư bèn
bỏ ý định trở về Ô trường mà vượt ngọn
Thông lãnh để đến Bắc Tề. Bấy giờ sư
40 tuổi, rất được Văn tuyên đế nhà Tề lễ
kính, sư ở tại chùa Thiên bình, dịch được
5 bộ 49 quyển kinh, như kinh Nguyệt
đăng tam muội v.v... Sau đó, sư trao cho
Chiêu huyền thống(vị Tăng lãnh đạo tăng
ni), sư lại dùng những tài vật mà tín đồ
cúng dường để xây cất 3 ngôi chùa ở Tây
sơn để cho dân chúng an dưỡng và chữa
bệnh. Khi Chu vũ đế diệt nhà Tề, phá
hủy Phật pháp, sư ở ẩn, trà trộn với thế
tục nhưng không bỏ pháp sự. Khi nhà
Tùy hưng khởi sư mới mặc áo pháp trở
lại, vua Văn đế ban sắc cho sư trụ ở chùa
Đại hưng thiện, thỉnh các vị tăng ngoại
quốc, cùng với các ngài Đàm diên v.v...
gồm hơn 30 vị lại bắt đầu công việc dịch
kinh.
Năm Khai hoàng thứ 9 (589) sư thị tịch,

thọ 100 tuổi. Trước sau sư dịch được hơn
13 bộ 70 quyển kinh.
[X. Lịch đại Tam bảo kỉ Q.9, 12; Tục
cao tăng truyện Q.2; Pháp kinh lục Q.1; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6].
NA LỢI CA TỤ LẠC
..............
Na lợi ca, Phạm: Nàđakantha.
Pàli:ĨàdikahoặcĨàtika.
Cũng gọi Na đề kiện tụ lạc, Na đề ca tu
lạc, Na đề ma tụ lạc, Na địa ca tụ lạc, Na lê ca
tụ lạc, Na lê tụ lạc, Na la tụ lạc, Na đà tụ lạc.
Hán dịch: Hỉ dự, Qui vi.
Thôn xóm của chủng tộc Tì đề ca (Phạm:
Videha) ở tỉnh Ngõa cát liên thuộc miền
Bắc Trung Ấn độ. Nhờ nghề làm ngói mà
thôn này nổi tiếng. Tương truyền, đức Thích
tôn đã từng ở tại đây trong 1 thời gian. Vùng
phụ cận thôn này có khu rừng Ngưu giác sa
la (Phạm:Gosiígasàla vanadàya) là nơi
mà 3 vị tỉ khưu A na luật, Nan đề và Kim tì
la cũng đã từng cư trú.
[X. kinh Ngưu giác sa la lâm trong
Trung a hàm; kinh Xà ni sa trong Trường a
hàm Q.5].
NA NHÂN
.....
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Người ấy, chỉ cho người đã triệt để đại
ngộ.
Tắc 49 trong Thung dung lục (Đại 48,
258 thượng) nói: “Phổ hóa thì nhào lộn,
Long nha chỉ lộ nửa mình, rốt cuộc người
ấy(na nhân)là người thế nào?”
NA NHẤT BẢO
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một cái quí báu, ví dụ Phật tính. Những

từ ngữ cùng loại còn có: “Na nhất cú”(1
câu), chỉ cho lời nói của Phật tổ, “Na nhất
khúc”(1 khúc nhạc hay), ví dụ tông phong
của Phật tổ.
Phổ tế thiền sư ngữ lục quyển thượng
(Đại 82, 502 thượng) nói: “Một khúc nhạc
mới(na nhất khúc), điệu cao thấu đại thiên”.
NA NHẤT BẢO

N
3185
NA NHẤT QUYẾT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là khi tiếp hóa người học, bậc thầy
dùng cơ pháp linh hoạt, thích hợp đánh
trúng vào điểm hiểm yếu của người học,
khiến những nghi ngờ chấp trước chất chứa
từ lâu, phút chốc tiêu tan.
Quyết, vốn là cái then bằng gỗ để chốt
cửa, trong Thiền lâm, từ ngữ “Na nhất quyết”
được chuyển dụng để chỉ cho ý nghĩa điểm
then chốt, chỗ hiểm yếu.
Phần Giáp chú tắc 40 trong Bích nham
lục (Đại 48, 154 hạ) nói: “Đức sơn, Lâm tế
cũng phải thoái lui, vậy chỗ then chốt(na
nhất quyết) thì hiểu thế nào?”
NA NHẤT THỦ
Cũng gọi Na nhất trước.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Mưu lược hoặc thủ đoạn, phương pháp
đặc biệt. Nhất thủ là 1 nước cờ.
NA TÂY KHẮC
Một đô thị ở miền Tây Ấn độ, nằm bên
bờ sông Ca đạt duy lợi (Phạm: Godàvarì)
thuộc cao nguyên Đức can (Decan). Nơi này
là Thánh địa của Ấn độ giáo, đối lại với Ba
la nại (Phạm:Vàràịasì) ở bên bờ sông
Hằng, Na tây khắc (Nàsik) được gọi là Tây
ba la nại. Vào khoảng thế kỉ I Tây lịch, vùng
này đã xảy ra cuộc tranh giành giữa vương
quốc Án đà la và chủng tộc Khố hạ cáp lạp
đạt (Phạm:Kwaharàta).
Về mạn tây nam Na tây khắc, cách quốc
lộ Bombay khoảng 1 cây số, có 24 chỗ hang
đá của Phật giáo (được khai tạo từ thế kỉ I
tr.TL. đến thế kỉ II sau TL.), trong đó có

nhiều bia đá. Căn cứ vào văn bia cho biết
thì 1 số hang động ở đây được cúng dường
cho tăng đoàn của Phật giáo Bộ phái. Đối
với lịch sử mĩ thuật, những tác phẩm điêu
khắc ở đây có giá trị rất cao.
[X. Histoire du Bouddhisme Indien,
1958, par E.Lamotte].
NA TIÊN
Phạm,Pàli: Nagasena.
Cũng gọi Na già tư na, Na già tê na.
Hán dịch: Long quân.
Cao tăng Ấn độ sống vào hậu bán thế
kỉ II trước Tây lịch. Sư là con của 1 người
Bà la môn ở thôn Cát thằng yết la (Phạm:
Kajaígala) dưới chân núi Tuyết, Trung
Ấn độ. Na, nói đủ là Na già (Phạm:Nàga),
nghĩa là voi. Khi sư sinh ra thì voi mẹ trong
nhà cùng đẻ voi con, cho nên đặt tên sư
là Voi.
Ban đầu, sư học kinh Phệ đà, vì cảm thấy
không thỏa mãn với giáo học của Bà la môn
giáo, sư bèn đến tôn giả Lâu hán (Pàli:
Rohaịa) xin xuất gia, tu học tạng Luận và
7 bộ A tì đàm, chứng được quả A la hán.
Sau, sư đến nước Xá kiệt (Phạm: Sàgala)
Bắc Ấn độ, ở tại chùa Tiết để ca, nghị luận
với vua Di lan đà (Pàli: Milinda), dùng sự
quan hệ giữa các bộ phận của cái xe như
trục xe, vành xe, nan hoa xe, thùng xe v.v...
làm ví dụ để thuyết minh giáo nghĩa của
Phật giáo về lí vô ngã, vô thường của kiếp
NA TIÊN
Mặt trước của hang đá thứ 3 ở Na Tây Khắc

N
3186
người và về sự báo ứng của thiện và ác. Vua
Di lan đà rất tin và kính phục, sau đó vua
qui y Phật giáo. Sự kiện này được ghi trong
kinh Di lan đà vương vấn, Hán dịch là kinh
Na tiên tỉ khưu.
Tư tưởng của ngài Na tiên không ra
ngoài phạm trù của Phật giáo Tiểu thừa, là
đầu mối của tư tưởng Thuyết nhất thiết
hữu bộ, cho nên là tư liệu quan trọng về
mặt lịch sử phát triển giáo lí của Phật giáo
nguyên thủy. Theo kinh Na tiên tỉ khưu
tiếngPàli,thì ngài Na tiên ra đời khoảng
500 năm sau đức Phật nhập diệt, nhưng
vua Di lan đà tức là vua Menandros của Hi
lạp; như vậy thì niên đại ra đời của ngài
Na tiên phải là giữa thế kỉ II trước Tây lịch.
Lại nữa, trong 16 vị La hán có 1 vị tên là
Na già tê na, chưa biết vị này có phải là
ngài hay không. Ngoài ra, trong số các vị
Luận sư của Đại thừa cũng có 1 vị tên là
Long quân, gọi là Tam thân luận chủ.
[X. kinh Tạp bảo tạng Q.9; luận Câu xá
Q.30; Giải thâm mật kinh sớ Q.1; Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập luận thuật kí Q.1 (Khuy
cơ); Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1].
(xt. Na Tiên Tỉ Khưu Kinh).
NA TIÊN TỈ KHƯU KINH
Pàli: Milindapaĩhà.
Hán dịch: Di lan đà vương vấn kinh.
Gọi tắt: Na tiên kinh.
Kinh, 2 quyển(hoặc 3 quyển), được dịch
vào khoảng đời Đông Tấn, nhưng không rõ
tên dịch giả, được thu vào Đại chính tạng
tập 32.
Kinh này ghi lại quá trình luận nạn giữa

ngài Na tiên, vị tỉ khưu Phật giáo người Ấn
độ, và vua nước Đại hạ (Bactra) là Di lan
đa la tư (Menandros, Phạm, Pàli: Milinda,
tức Di lan đà), người Hi lạp, cai trị miền
Bắc Ấn độ thời bấy giờ (hậu bán thế kỉ II
trước Tây lịch).
Nội dung kinh này chú trọng thuyết
minh về giáo nghĩa cơ bản của Phật giáo
như: Duyên khởi, Vô ngã, Nghiệp báo,
Luân hồi v.v...; chia làm 3 phần: Phần tựa,
chính văn và kết luận. Phần tựa, đầu tiên
nói về đời trước của tỉ khưu Na tiên, kế
đến nói về cuộc đời của vua Di lan đà, nhân
duyên từ khi ngài Na tiên ra đời đến khi
đắc đạo, việc vua Di lan đà thưa hỏi ngài
Na tiên cho đến việc nghinh thỉnh ngài Na
tiên vào cung để luận nạn... Phần chính
văn là trọng tâm của kinh này, trình bày
về cuộc vấn đáp giữa vua Di lan đà và ngài
Na tiên về giáo lí Phật giáo và các việc có
liên quan. Phần kết luận cho biết cuộc vấn
đáp kéo dài đến nửa đêm, vua cúng dường
và tiễn đưa ngài Na tiên, đồng thời bày tỏ
ý nguyện muốn xuất gia và ngài Na tiên rất
cảm kích.
Kinh này mới chỉ đề cập giáo lí Tiểu thừa,
chứ chưa nói đến Đại thừa, lời văn lưu loát,
ngắn gọn và trong sáng, trình bày tất cả 50
điều về giáo nghĩa Phật giáo như đạo Nê
hoàn, sự tái sinh, việc thiện v.v... Trong lịch
sử văn học của Phật giáo, kinh này chiếm 1
địa vị quan trọng. Kinh này có 2 loại bản:
Bản 2 quyển và bản 3 quyển. Trong các tạng
Kinh, tạng Cao li thu bản 2 quyển, còn các
tạng Tống, Nguyên, Minh thì thu bản 3
quyển. Giữa các bản này có rất nhiều chỗ
khác nhau về câu, chữ. Đại tạng kinh thu
nhỏ và Đại chính tạng thì thu chép cả 2 loại

bản này.
Kinh Di lan đà vương vấn bảnPàli, chưa
được đưa vào Tam tạng Nam truyền, đây là
bản kinhPàliquan trọng nằm ngoài Tam
tạng và có nhiều bản chép tay. Cứ theo bản
dịch tiếng Anh (The Questions of King
Milinda, S.B.E. 35,36; 1890-1894) của ông
Rhys Davids, học giả người Anh, thì bản
Pàli chia làm 7 thiên: Thế tục cố sự
(Bàhira-Kathà), Pháp tướng chất nghi
(Lakkhaịa-paĩha), Đoạn hoặc chất nghi
NA TIÊN TỈ KHƯU KINH

N
3187
(Vimaticchedana-paĩha), Mâu thuẫn chất
nghi (Meịđaka-paĩha), Suy luận chất nghi
(Anumàna-paĩha), Đầu đà hạnh
(Dhutaíga) và Thí dụ thuyết chất nghi
(Opammakathà-paĩha), gồm 22 chương,
236 điều vấn đáp, trong đó, 3 thiên trước
tương đương với bản dịch tiếng Hán, có thể
được xem là phần chính thức của kinh này,
còn từ thiên thứ 4 trở xuống có lẽ đã do
người đời sau thêm vào. Về phương diện
kết cấu thì bảnPàli và bản Hán dịch giống
nhau, nhưng riêng phần Tựa thì có nhiều
chỗ bất đồng.
Về việc biên tập, theo bà Rhys Davids,
thì kinh này(tức 3 thiên trước) được hình
thành là do Bà la môn Ma na ngõa (Pàli:
Màịava) ghi chép lại bằng tiếng Phạm vào
thời vua Đới áo ni tây âu tư (Dionysios) ở
ngôi, người thừa kế vua Di lan đà, về sau,
được dịch ra tiếngPàli. Từ bảnPàli, sau
này lần lượt được dịch sang các thứ tiếng
Tích lan, Anh, Nhật, Pháp, Đức, Ý, v.v...
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.4, Pháp kinh
lục Q.3; Lịch đại Tam bảo kỉ Q.7; Khai
nguyên thích giáo lục Q.3; Geochichte der
indischen Listeratur, Bd, II (M.Winternitz);
Early History of India (V.A. Smith)].
NA TRA THÁI TỬ
Phạm:Nalakùvara hoặcNalakùbala.
Cũng gọi Na tra thiên vương, Na noa
thiên, Na la cưu bà, Na tra củ miệt la, Na
la cưu bát la, Na tra cưu bạt la, Na tra câu
phạt la.
Vị thiện thần thủ hộ Phật pháp, bảo vệ
đất nước và che chở quốc vương, là 1 trong

5 vị Thái tử của vua Tì sa môn thiên.
Thái tử Na tra tay cầm cây kích, quan
sát 4 phương, ngày đêm bảo vệ quốc vương,
đại thần, quan lại, cho đến tỉ khưu, tỉ khưu
ni, ưu bà tắc, ưu bà di, nếu có người nào
khởi tâm ác giết hại họ thì sẽ bị Na tra dùng
gậy kim cương đánh lên đầu hoặc đâm vào
tim. Na tra từng lóc thịt trả lại cho mẹ, chẻ
xương trả lại cho cha, sau đó hiện thân như
cũ, vận đại thần thông thuyết pháp độ cha
mẹ, có lần Na tra trao răng Phật cho Luật sư
Đạo tuyên và theo hầu ngài.
[X. phần Tối thượng thành tựu nghi quĩ
trong kinh Tối thượng bí mật na noa thiên
Q.thượng; Bắc phương tì sa môn thiên
vương tùy quân hộ pháp nghi quĩ; Đại nhật
kinh sớ diễn áo sao Q.16; Tổ đình sự uyển
Q.6; truyện ngài Đạo tuyên trong Tống cao
tăng truyện Q.14; điều Tây thiên Đông độ
ứng hóa thánh hiền trong Ngũ đăng hội
nguyên Q.2].
NA TRA TÍCH CỐT HOÀN PHỤ
Tên công án trong Thiền tông.
Na tra chẻ xương trả lại cha.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa Thiền sư Đầu tử Đại đồng và
một vị tăng.
Chương Đầu tử Đại đồng trong Ngũ đăng
hội nguyên quyển 5 (Vạn tục 138, 95 hạ)
chép: “Hỏi: Na tra chẻ xương trả lại cha, lóc
thịt trả lại mẹ, vậy thế nào là thân bản lai
của Na tra? Sư liền buông cây phất trần
xuống đất”.
NA YẾT LA HẠT QUỐC
Na yết la hạt, Phạm:Nagarahàra.
Cũng gọi Na càn ha la quốc, Na già la
hạt quốc, Na ca la ha quốc, Na kiệt quốc.
Tên 1 nước thời xưa ở Ấn độ.

Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2,
thì nước này chiều dài hơn 600 dặm, chiều
rộng hơn 250 dặm, 4 phía đều là núi. Nước
có đô thành lớn, nhưng không có vua, lệ
thuộc nước Ca tất thí; sản vật dồi dào, nhân
dân đông đúc, sùng kính Phật pháp, già
lam tuy nhiều nhưng tăng đồ thì ít, có 5
NA YẾT LA HẠT QUỐC

N
3188
ngôi đền thờ trời với hơn 100 người thuộc
các đạo khác nhau. Chỗ cách đô thành về
phía đông khoảng 2 dặm, có tòa tháp do
vua A dục xây dựng, tháp cao hơn 300
thước, tương truyền là nơi đức Thích tôn
được Phật Nhiên đăng thụ kí khi Ngài còn
ở địa vị tu nhân. Phía đông nam đô thành
có thành Hê la, trong đó có 7 tòa bảo tháp,
thờ xương sọ của đức Phật. Vị trí nước này
xưa kia ở vào khoảng lưu vực sông Kabul
tại vùng Đông bắc nước Afghanistan hiện
nay, nơi đây vẫn còn tàn tích của những
ngôi tháp cổ.
[X. Cao tăng pháp hiển truyện; Lạc
dương già lam kí Q.5; Đại từ ân tự Tam tạng
pháp sư truyện Q.2; Thích ca phương chí
Q.thượng; The Ancient Geograghy of India
by A. Cunningham].
NẠI HÀ TÂN
........
Cũng gọi Tam đồ hà.
Dòng sông ở địa ngục có 3 đoạn khác
nhau.
Trong kinh Địa tạng bồ tát phát tâm
nhân duyên thập vương có thuyết “Tam
đồ hà”, nghĩa là sau khi chết, tội nhân phải
đi qua dòng sông Tam đồ ở địa ngục mới
đến cõi u minh. Dòng sông này có 3 đoạn:
Đoạn sơn thủy, đoạn vực sâu và đoạn có
cầu bắc qua, tùy theo nghiệp đã tạo tác lúc
còn sống mà tội nhân phải đi qua mỗi đoạn
khác nhau.
(xt. Tam Đồ Chi Xuyên).
NẠI LẠC CA
Phạm: Naraka.

Hán âm: Na lạc, Na lạc ca, Na la kha,
Nại lạc.
Hán dịch: Khổ khí, khổ cụ.
Chỉ cho địa ngục (Phạm: Niraya), bao
hàm ý tối tăm, không ưa thích.
Theo Câu xá luận quang kí quyển 8,
thì Nại lạc dịch là người; Ca dịch là ác.
Nghĩa là người tạo nhiều nghiệp ác, rơi vào
địa ngục, cho nên gọi là Nại lạc ca. Hoặc
có chỗ cho rằng Ca là tên khác của chữ
“nhạo”(ưa thích); Nại là không, Lạc là với
nhau, cùng nhau, cho nên Nại lạc ca tức là
không ưa thích nhau, không thể cứu giúp
nhau v.v...
(xt. Địa Ngục).
NẠI LƯƠNG ĐẠI PHẬT
Cũng gọi Đông đại tự đại Phật.
Chỉ cho pho tượng Phật Tì lô giá na rất
lớn thờ ở Kim đường chùa Đông đại ở Nại
lương (Nara) tại Nhật bản.
Pho tượng này bắt đầu được đúc vào
năm Thiên bình 19 (747), đến niên hiệu
Thiên bình thắng bảo năm đầu (749) mới
hoàn thành. Đây là pho tượng đồng lớn
nhất của Nhật bản hiện nay. Tượng Đại
Phật được tạo trong tư thế ngồi, cao 14,9
mét, nếu tính từ đài tòa trở lên thì cao
khoảng 17 mét. Trên đài có tòa hoa sen
nghìn cánh, mỗi cánh có khắc tượng Phật
Thích ca, biểu hiện hình ảnh thế giới Hoa
tạng. Tượng Đại Phật tuy đã được trùng tu
nhiều lần, nhưng vẫn giữ được nét cổ kính
thời Nại lương.
[X. Đông đại tự yếu lục Q.1, 3; Đông đại
tự tạo lập cúng dường kí].
NẠI THỊ
Phạm:Àmra.
Hán âm: Am la.

Cũng gọi Am bà nữ, Am thụ nữ.
Am la là tên cây, tức là Am la nữ, người
con gái sinh ra từ cây Am la, được Phạm chí
nước Duy vệ nuôi dưỡng vào thời đức Phật
còn tại thế.
(xt. Am Bà La Bà Lợi).
NẠI THỊ

N
3189
NẠI TRỌNG
... ..
Hình quỉ được khắc trên những đầu cột
hoặc dưới các xà ngang, trong tư thế đứng
xoạc chân, gồng người, đầu và 2 bàn tay nâng
đỡ lấy mái chùa, gọi là Nại trọng(chịu đựng
sức nặng).
Nhân thiên nhãn mục quyển 1 (Đại
48, 305 trung) chép: “Phần dương nói: Hãy
ở ngoài cửa, Nại trọng đánh với Kim
cương”.
[X. môn Linh tượng trong Thiền lâm
tượng khí tiên].
NÃI CHÍ
Từ ngữ được dùng trong các kinh,
để biểu thị giới hạn tối thiểu hoặc lược
bớt những câu ở khoảng giữa, gồm có 2
nghĩa:
1. Nếu được dùng trong trường hợp lược
bớt thì có nghĩa làcho đến(Phạm:yàvat,
Pàli:yavant), tương đương với liên từ “as
far as” trong tiếng Anh.
Kinh Tạp a hàm quyển 29 (Đại 2, 204
thượng) nói: “Sao gọi là tà? Là tà kiếncho
đếntà định(tức là lược bớt tà tư duy, tà ngữ,
tà nghiệp, tà mệnh, tà tinh tiến, tà niệm). Sao
gọi là chính? Là chính kiếncho đếnchính
định”.
2. Nếu dùng trong trường hợp biểu thị
giới hạn tối thiểu, thì có nghĩa làdù chỉ đến
mức (Phạm:antazas), tương đương với từ
“at least” trong Anh ngữ.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 thượng) nói: “Mười phương chúng
sinh, dốc lòng tin ưa, nguyện được sinh về

đất nước ta,dù chỉ 10 niệm, nếu chẳng
được sinh, thì ta không lên ngôi Chính
giác”.
(xt. Nãi Chí Nhất Niệm, Nãi Chí Thập
Niệm).
NÃI CHÍ NHẤT NIÊM
Cho đến một niệm, chỉ cho số niệm ít
nhất khi niệm danh hiệu Phật; hoặc chỉ cho
thời gian, tâm niệm, quán niệm...
Nguyện Thành tựu thứ 18 trong kinh
Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 272 trung)
nói: “Được nghe danh hiệu của Phật, lòng
tin vui mừng, cho đến một niệm...”
Kinh Ma ha bát nhã ba la mật quyển 20
(Đại 8, 365 hạ) nói: “Ở trong hoàn cảnh ấy,
Bồ tát không sinh tâm sân hận, dù chỉ một
niệm”.
Kinh Tô bà hô đồng tử vấn quyển
thượng (Đại 18, 722 hạ) nói: “Nếu khởi
lên ý nghĩ bất thiện, thì lập tức phải xa lìa,
dù chỉ một niệm, cũng không giữ lại trong
tâm”.
NÃI CHÍ THẬP NIÊM
Dù chỉ mười niệm, biểu thị giới hạn
số xưng niệm danh hiệu đức Phật A di
đà, cầu vãng sinh Tịnh độ. Nói 10 niệm,
tức trên nhiếp nhiều niệm, dưới đến chỉ
1 niệm.
Về từ ngữ Nãi chí thập niệm có nhiều
giải thích khác nhau. Ngài Đàm loan cho
đó là ý niệm tương tục không gián đoạn.
Các ngài Nguyên hiểu, Pháp vị, Huyền
nhất v.v... thì cho rằng Thập niệm tức là
Thập niệm, Thập pháp như từ bi, hộ pháp
nói trong kinh Di lặc phát vấn. Còn ngài
Nghĩa tịch thì cho rằng niệm hàm ý thời
gian, tức là khoảng thời gian 1 lần xưng
niệm 6 chữ danh hiệu Nam mô A di đà

Phật là 1 niệm, xưng niệm 10 lần là Thập
niệm, trong mỗi niệm đều có đủ 10 pháp,
10 niệm từ bi, hộ pháp. Riêng ngài Thiện
đạo thì đề xướng thuyết không nhất định
giới hạn trong 10 niệm.
(xt. Thập Niệm).
NÃI CHÍ THẬP NIÊM

N
3190
NÃI VÃNG
.....
Đã qua rồi. Kinh Vô lượng thọ quyển
thượng (Đại 12, 266 hạ) nói: “Phật bảo ngài
A nan: Từ quá khứ lâu xa đến nay đã qua
(nãi vãng) vô lượng số kiếp không thể tính
đếm được”.
NAM BẢN NIẾT BÀN KINH
..............
Cũng gọi Đại bát niết bàn kinh.
Kinh, 36 quyển, được thu vào Đại chính
tạng tập 12.
Bộ kinh Niết bàn (40 quyển) do ngài
Đàm vô sấm dịch vào thời Bắc Lương, vì
lời văn còn sơ sài, phẩm mục lại quá vắn
tắt, cho nên đến đời Lưu Tống Nam triều,
các ngài Tuệ nghiêm, Tuệ quán và cư sĩ
Tạ linh vận mới đối chiếu với bộ kinh Nê
hoàn 6 quyển do ngài Pháp hiển dịch, rồi
hiệu đính và nhuận sắc lại văn chương,
chia thành 25 phẩm, 36 quyển, gọi là Nam
bản Niết bàn kinh, còn bản dịch của ngài
Đàm vô sấm thì gọi là Bắc bản Niết bàn
kinh.
[X. truyện ngài Tuệ nghiêm trong Lương
cao tăng truyện Q.7]. (xt. Đại Bát Niết Bàn
Kinh).
NAM CĂN
Phạm: Puruwendriya.
Pàli: Purisindriya.
Bộ phận sinh dục người đàn ông. Là 1
trong 2 căn, 1 trong 22 căn.
[X. luận Câu xá Q.3]. (xt. Nhị Căn).
NAM CHÂU TỨ CHỦNG TỐI THẮNG
Bốn nhân duyên tối thắng mà người sinh

ở cõi Nam diêm phù đề có được, đó là: Thấy
Phật, nghe pháp, xuất gia và đắc đạo.
NAM DIÊN
.....
Tức là xoay mặt về phương Nam.
Theo quan niệm của người Trung quốc
đời xưa, thì phương Nam biểu thị cho sự
tôn quí, cho nên có phong tục, khi người
lên ngôi thường xoay mặt về phương Nam
mà xưng đế. Có lẽ Phật giáo cũng phỏng
theo tập tục này, cho nên khi xây chùa viện
thì điện Phật cũng như Pháp đường phần
nhiều đều xoay về hướng Nam. Rồi tòa ngồi
của tượng Phật và các vị Tổ cũng được thiết
trí mặt xoay về hướng Nam.
NAM DƯƠNG TỊNH BÌNH
...........
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa Thiền sư Nam dương Tuệ trung
và 1 vị tăng.
Một hôm, có vị tăng hỏi ngài Nam dương
Tuệ trung rằng (Đại 48, 254 trung):
–Thế nào là bản thân Lô xá na?
Ngài Nam dương đáp: “Đem tịnh bình
đến đây cho ta!
Vị tăng đem tịnh bình đến, ngài Nam
dương bảo:
–Hãy đem để lại chỗ cũ!
NAM DƯƠNG TỊNH BÌNH
Kinh Đại Bát Niết Bàn (bản Đôn Hoàng)

N
3191
Vị tăng lại hỏi: Thế nào là bản thân Lô
xá na?
Ngài Nam dương đáp: Phật xưa qua đã
lâu rồi!”.
NAM ĐIỀU MỤC LỤC
Cũng gọi Nhật bản Chân tông Nam điều
Văn hùng dịch bổ Đại minh tam tạng Thánh
giáo mục lục.
Anh dịch: A Catalogue of the Chinese
Translation of the Buddhist Tripiỉaka by
Punyu Nanjio, Oxford, 1883. Mục lục, do
sư Nam điều Văn hùng người Nhật soạn
dịch.
Khi du học ở nước Anh, Nam điều Văn
hùng đem Đại minh tam tạng Thánh giáo
mục lục trong Hoàng bá Đại tạng kinh của
Nhật bản dịch sang tiếng Anh và đối chiếu
phần dịch âm Hán, Phạm, Anh trong các
mục lục kinh sách, đồng thời, sư còn đối
chiếu với âm Phạm ghi trong Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục, ghi chú rõ
ràng về tác giả, dịch giả và những điểm dị
đồng giữa các bản in. Ở đầu quyển có bài
tựa và thư mục tham khảo; cuối quyển có
phụ thêm các tác giả Ấn độ, dịch giả Trung
quốc và lời giải thích về mục lục và sách dẫn
của soạn giả.
Bộ mục lục này được xuất bản vào năm
1883 và từ đó đến nay, nó đã trở thành
sách chỉ nam cho những học giả Âu, Mĩ
nghiên cứu Đại tạng kinh Hán dịch. Sách
được tái bản vào năm 1928 nhân dịp kỉ
niệm giỗ đầu của Tiến sĩ Nam điều Văn
hùng.
NAM ĐIỀU VĂN HÙNG (1849-1927)

Danh tăng kiêm học giả Nhật bản thuộc
phái Đại cốc, Tịnh độ Chân tông, người Kì
phụ, hiệu là Thạc quả.
Lúc tuổi trẻ, sư học ở trường Cao
thương, sau qua Đại học Oxford nước Anh,
chuyên học tiếng Phạm dưới sự hướng dẫn
của Tiến sĩ Max Müller. Sau khi về nước,
sư làm Giảng sư tiếng Phạm ở trường Đông
đại, sau làm Giám học trường Đại học
Chân tông, Hiệu trưởng trường Đại học
Đại cốc.
Trong khi lưu học ở nước Anh, sư đã
biên soạn Nam điều mục lục rồi dịch ra tiếng
Anh, nhờ đó sư trở nên nổi tiếng. Đồng thời,
với sự giúp đỡ
của thầy là
Tiến sĩ Max
Müller, sư đã
ấn hành các
bản tiếng Anh
kinh Đại Vô
lượng thọ,
kinh A di đà,
kinh Kim
cương được
dịch trực tiếp
từ tiếng Phạm.
Năm Chiêu hòa thứ 2 (1927) sư tịch, thọ
78 tuổi.
Sư có các trứ tác: Nam điều mục lục,
Thập nhị tông cương yếu, Phạm học giảng
nghĩa, Hoài cựu học.
NAM ĐÌNH (1900-1982)
... ..
Danh tăng Trung quốc, người huyện
Thái, tỉnh Giang tô, họ Cát.
Sư xuất gia năm 10 tuổi, thờ các ngài
Văn tâm, Trí quang làm thầy. Năm 21 tuổi,

sư thụ giới Cụ túc, năm 25 tuổi, đến An
khánh y chỉ vào pháp sư Thường tỉnh.
Năm 1949, sư đến Đài loan, sáng lập
Hoa nghiêm liên xã ở Đài bắc, thành lập
Hoa nghiêm chuyên tông học viện, trường
Cao cấp công thương, Đào viên kiều ái
Phật đường, Hoa nghiêm kiều ái nhi đồng
thôn v.v... Sư suốt đời giảng kinh, hoằng
NAM ĐÌNH
Nam Điều Văn Hùng

N
3192
pháp và tham gia các công tác từ thiện xã
hội, văn hóa v.v... không biết mệt mỏi.
Ngày mồng 3 tháng 9 năm 1982, sư an
nhiên thị tịch thọ 83 tuổi.
Sư có các trứ tác: Tâm kinh giảng nghĩa,
A di đà kinh giảng thoại, Diệu tuệ đồng nữ
kinh giảng
thoại, Thập
thiện nghiệp
đạo kinh giảng
thoại, Phật
thuyết bột
kinh sao giảng
thoại, Vĩnh gia
Đại sư Chứng
đạo ca giảng
thoại, Nhân
vương hộ quốc
kinh giải...
NAM ĐỐN BẮC TIÊM
... ... ... ..
Cũng gọi Nam Năng Bắc Tú.
Chỉ cho phái Thiền chủ trương Đốn ngộ
do Lục tổ Tuệ năng hoằng truyền ở phương
Nam và phái Thiền chủ trương Tiệm ngộ
do Đại sư Thần tú xiển dương ở phương
Bắc.
Thiền tông Trung quốc, từ Ngũ tổ Hoằng
nhẫn trở về sau, do quan điểm bất đồng về
con đường tu chứng giữa 2 vị đệ tử thượng
thủ của Ngũ tổ là Thần tú và Tuệ năng mà
đã phát triển thành 2 hệ thống khác nhau.
Ngài Thần tú chủ trương hướng dẫn đệ tử
theo 1 tiến trình có thứ lớp dần dần để đạt
đến khai ngộ, gọi là “Tiệm”; ngài lấy Trường

an ở phương bắc làm trung tâm giáo hóa,
gọi là Bắc tông thiền, hoặc Bắc tiệm. Còn
ngài Tuệ năng, trái lại, thì chủ trương đốt
giai đoạn mà tiến ngay đến giác ngộ, gọi là
“Đốn”; ngài lấy Tào khê ở phương nam làm
trung tâm phát triển, gọi là Nam tông thiền,
hoặc Nam đốn. Quan điểm bất đồng của 2
ngài về đường hướng tu chứng ấy được thể
hiện rõ ràng trong 2 bài kệ sau đây:
1. Bài kệ của ngài Thần tú (Đại 48, 348
trung):
Thân là cây Bồ đề
Tâm như đài gương sáng
Hàng ngày siêng lau chùi
Chớ để dính bụi nhơ.
2. Bài kệ của Lục tổ Tuệ năng (Đại 48,
349):
Bồ đề vốn không cây
Gương sáng chẳng có đài
Xưa nay không một vật
Chỗ nào dính trần ai (bụi nhơ)?
Hai bài kệ trên chính là nguồn gốc của
Thiền phong “Đốn” và “Tiệm”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.4].
NAM HẢI KÍ QUI NỘI PHÁP TRUYÊN
Gọi đủ: Đại đường nam hải kí qui nội
pháp truyện.
Gọi tắt: Nam hải kí qui truyện.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Nghĩa tịnh
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 54.
Nội dung sách này gồm 40 chương: Phá
hạ phi tiểu, Đối tôn chi nghi, Thực tọa tiểu
sàng, Xan phân tịnh xúc, v.v... cho đến
chương cuối cùng là Cổ đức bất vi. Bài tựa
nói về tình hình phân bố các giáo đoàn Đại
thừa và Phật giáo bộ phái đương thời. Trong
đó, Đại thừa có các tông Trung quán, Du

già, Tiểu thừa có các bộ phái như Hữu bộ,
Chính lượng bộ, Đại chúng bộ, Thượng tọa
bộ v.v... Trong sách cũng thu chép nhiều
bài ca tán thán đức Phật lưu hành ở thời
bấy giờ.
Sách này được hoàn thành ở nước Thi
lợi phất thệ (Phạm:Zrìboja, nằm về phía
đông đảo Sumatra hiện nay) thuộc vùng
Nam hải, là 1 tư liệu quí giá cho việc nghiên
cứu về Ấn độ, các nước vùng Nam hải cũng
NAM HẢI KÍ QUI NỘI PHÁP TRUYÊN
Nam Đình

N
3193
như về giới luật và cách thức tổ chức giáo
đoàn Phật giáo. Chú sớ của sách này là bộ
Giải lãm sao, 8 quyển, của ngài Ẩm quang
(tôn giả Từ vân) soạn vào thời đại Giang hộ
của Nhật bản. Ngoài ra, sách này cũng có 1
bản dịch tiếng Anh là: A Record of the Buddhist
Religions as Practised in India and the
Malay Archipelago (A.D.671-695) by I.tsing,
xuất bản năm 1896.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Tục
cổ kim dịch kinh đồ kỉ].
NAM HOA CỔ TỰ
Chùa ở núi Nam hoa(cũng gọi núi Lục
tổ, núi Bảo lâm, núi Nghi phụng), cách huyện
Khúc giang, tỉnh Quảng đông về phía nam
khoảng 35 cây số, do Tam tạng Trí dược, 1
vị tăng Thiên trúc, sáng lập vào niên hiệu
Thiên giám năm đầu (502) đời vua Vũ đế
nhà Lương, đặt tên là Bảo lâm tự. Vào đầu
năm Khai nguyên (713-741) đời Đường,
chùa được xây dựng rộng thêm, vua ban
tên là Trung hưng tự, Pháp tuyền tự. Đến
đời Tống, vua Thái tổ mới ban sắc đặt tên
là Nam hoa tự. Vì Lục tổ Tuệ năng của
Thiền tông trụ trì chùa này phát triển Thiền
Nam tông, nên chùa được tín đồ gọi là “Tổ
đình”.
Hiện nay trong chùa vẫn còn giữ gìn
được nhục thân
của đức Lục tổ và
các di vật như ca
sa Thiên Phật đời
Đường, bình bát,
guốc, đá đeo ở
lưng(khi giã gạo),

tích trượng sắt...
tất cả đã trở
thành những báu
vật của Thiền
tông. Trong chùa
cũng có vô số tấm
đá khắc. Trong lầu chuông có quả chuông
được đúc vào đời Tống, bằng đồng đỏ nặng
6.000 cân, sớm chiều chuông được dóng
lên, tiếng vang xa đến mười mấy dặm, nên
“tiếng chuông chiều chùa Nam hoa” đã trở
nên nổi tiếng.
Ở phía bắc chùa có tảng đá để lễ lạy gọi
là Bái thạch, trên đá này còn in rõ vết đầu
gối. Tương truyền đây là tấm đá mà Lục tổ
thường quì lễ Phật. Đại hùng bảo điện rất
rực rỡ chói lọi, kim thân Tam bảo Phật trong
điện cao tới 6,4 mét. Ngoài 500 pho tượng
La hán bằng đất đắp trong 8 năm mới hoàn
thành, bảo vật của chùa này còn có bộ kinh
Hoa nghiêm viết bằng kim nhũ do vua Anh
tông nhà Minh ban tặng.
NAM HOÀI CẨN (1918- )
........
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Lạc thanh, Chiết giang.
Thủa nhỏ, ông theo học ở Thư viện giáo
dục, sau tốt nghiệp tại trường Đại học Kim
lăng, khoa Chính trị học.
Ban đầu ông học Tiên đạo đan kinh của
Đạo gia, sau chuyển sang nghiên cứu Phật
học, làm đệ tử của Thiền sư Viên hoán tiên.
Ông vào chùa Đại bình ở Trung phong, núi
Nga mi, đóng cửa nhập thất 3 năm, sau khi
ra thất, ông dạy học tại các trường Đại học
Tứ xuyên, Đại học Vân nam. Năm 1949,
ông đến Đài loan, chuyên tâm hoằng pháp
NAM HOÀI CẨN

Toàn cảnh Nam Hoa Cổ Tự Nhục Thân của Lục Tổ

N
3194
và sáng tác. Ông lại nhận lời mời của sở
Nghiên cứu Triết học trường Đại học Phụ
nhân và trường Đại học Văn hóa Trung quốc
ra làm Giáo sư. Để giao lưu giữa 2 nền văn
hóa Trung quốc và Tây phương, ông sáng
lập hiệp hội Đông Tây Tinh Hoa, đặt Tổng
hội ở nước Mĩ.
Ông còn tinh thông mưu lược, từng
làm Chủ biên Mưu lược học vựng biên.
Hiện nay, ông chủ trì nhà xuất bản Lão
cổ ở Đài bắc, Thư viện Thập phương tùng
lâm, đồng thời phát hành các tập san Phật
giáo như tạp chí Tri kiến, tạp chí Thập
phương v.v...
Ông có các tác phẩm: Thiền hải lê trắc,
Thiền tông tùng lâm chế độ dữ Trung quốc
xã hội, Tĩnh tọa tu đạo dữ trường sinh
bất lão, Tập thiền lục ảnh, Luận ngữ biệt
tài.
NAM KINH
... ..
Xưa gọi: Kim lăng, Kim lăng phủ, Giang
ninh phủ, Tập khánh lộ, Ứng thiên phủ.
Một đô thị lớn ở hạ du sông Trường
giang, tỉnh Giang tô, Trung quốc.
Kể từ nước Ngô thời Tam quốc, tiếp đến
là Đông Tấn, rồi Tống, Tề, Lương, Trần
thuộc Nam triều đều lấy nơi này làm thủ đô
và gọi là Kiến khang. Đây là nơi hưng thịnh
của Phật giáo thời Nam Bắc triều, cũng là
trung tâm kinh tế, văn hóa đô thị ở miền
Nam Trung quốc lúc bấy giờ.
Triều Minh, vua Thái tổ cũng đặt đô ở
đây, nhưng đến vua Thành tổ thì dời về Bắc
kinh. Đến năm Chính thống thứ 6 (1441)

đời vua Anh tông, Kiến khang được gọi là
Nam kinh để đối lại với Bắc kinh. Năm 1927,
chính phủ Dân quốc lấy Nam kinh làm trụ
sở của Chính phủ Trung ương, gọi là Thủ
đô thị(Thành phố thủ đô).
Các hoàng gia Nam triều vốn ủng hộ Phật
giáo, cho nên việc giảng kinh, dạy học và
các hoạt động khác của Phật giáo ở đây cũng
rất phát triển. Những ngôi chùa nổi tiếng ở
Kiến khang thời bấy giờ gồm có: Chùa Kì
viên, chùa Trang nghiêm, chùa Quang trạch,
chùa Ngõa quang, chùa Kiến sơ(chùa Đại
báo ân), chùa Thê hà, chùa Đồng thái, chùa
Đại ái kính v.v... Kiến khang cũng là nơi
trung tâm của học phái Thành thực và Đại
sư Trí khải, trước khi vào núi Thiên thai,
cũng đã từng trụ ở đây.
Ngoài ra, ở nơi
đây cũng có nhiều
thắng tích Phật giáo,
như chùa Linh cốc
núi Chung sơn, núi
Ngưu đầu(chùa Phổ
giác), chùa U thê
(chùa Tổ đường), chùa
Định lâm, chùa Chỉ
viên, núi Kê long,
núi Thạch đầu, đài
Vũ hoa, núi Tụ bảo,
chùa Thiên giới núi
Phụng sơn v.v...
[X. Kim lăng phạm sát chí; Độc sử
phương dư kỉ yếu Q.20]
NAM MÔ
... ..
Phạm: Namas.
Pàli:Namo.
Cũng gọi Nam mâu, Na mô, Na ma,

Nẵng mạc, Nạp mạc.
Hán dịch: Kính lễ, qui kính, qui y, tín
tòng.
Nguyên ý là lễ bái, thường được sử dụng
với đối tượng lễ kính. Như xưng Na mô Tam
bảo (Phạm: Namo ratna-trayàya, Hán âm:
Na mô hát ra đát na đá ra dạ da, Na mô ra
đát na đát ra dạ da), tức là biểu thị ý nghĩa
qui y Phật, Pháp, Tăng. Na mô A di đà Phật,
Na mô Diệu pháp liên hoa kinh... là biểu
thị sự qui kính Phật, Kinh.
NAM MÔ
Chùa Linh Cốc ở núi Chung sơn

N
3195
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.47; phẩm
Phương tiện trong kinh Pháp hoa Q.1;
Huyền ứng âm nghĩa Q.6]. (xt. Danh Hiệu,
Đề Mục).
NAM MÔ A DI ĐÀ PHẬT
Cũng gọi Lục tự danh hiệu.
Qui y đức Phật A di đà.
Quán Vô lượng thọ kinh sớ quyển 1 (Đại
37, 246 trung) nói: “Vô lượng thọ là Hán
dịch, còn Nam mô A di đà Phật là Hán âm.
Nam là qui, mô là mệnh, A là Vô, Di là
Lượng, Đà là Thọ, Phật là Giác; tức là “Qui
mệnh Vô lượng thọ giác”.
Ngoài ra, theo kinh A di đà bản tiếng
Phạm, thì A di đà có 2 nghĩa là: Vô lượng
thọ (Phạm: Amitàyus, Hán âm: A di đà
dữu già), Vô lượng quang (Phạm:Amitàbha,
Hán âm: A di đa bà). Trong kinh Xưng tán
Tịnh độ, do ngài Huyền trang dịch, thì có
khu biệt 2 nghĩa này, nhưng kinh A di đà,
do ngài Cưu ma la thập dịch, thì không
phân biệt.
Còn A di đà kinh giảng nghĩa của ngài
Thâm lệ thì cho rằng, Nam mô A di đà dữu
sái Phật đà da (Phạm: Namo Amitàyuze=
buddhàya) là biểu thị ý qui kính Phật Vô
lượng thọ; còn A di đà bà da (Phạm:
Amitàbhàya) thì có nghĩa là qui y Phật Vô
lượng quang.
Sáu chữ Nam mô A di đà Phật thu nhiếp
hết muôn đức nhân vị và vạn đức quả vị
của Phật A di đà, cho nên có vô lượng công
đức. Kinh Quán Vô lượng thọ nói rằng, chỉ
được nghe 6 chữ danh hiệu cũng có thể diệt
trừ tội chướng của vô lượng kiếp sinh tử;

còn kinh A di đà thì cho rằng, hành giả niệm
danh hiệu Phật A di đà, thường được chư
Phật ở 6 phương hộ niệm.
[X. Vô lượng thọ Như lai tu hành cúng
dường nghi quĩ; Quán kinh sớ huyền nghĩa
phần; Tán A di đà Phật kệ (Đàm loan)].
NAM MÔ BẤT KHẢ TƯ NGHỊ QUANG NHƯ LAI
Cũng gọi Cửu tự danh hiệu.
Qui mệnh kính lễ đức Bất khả tư nghị
quang Như lai.
Đây là danh hiệu tán thán đức Phật A
di đà, biểu thị ánh sáng của ngài không thể
nghĩ bàn. Hai quang Nan tư và Vô xứng
trong 12 quang của kinh Vô lượng thọ (do
ngài Khang tăng khải dịch vào đời Tào Ngụy)
được rút ra để thành lập danh hiệu Bất
khả tư nghị quang này. Bài kệ tán Phật A
di đà của ngài Đàm loan (Đại 47, 424
thượng) nói: “Nam mô Bất khả tư nghị
quang, nhất tâm qui mệnh khể thủ lễ (Qui
y đức Bất khả tư nghị quang, một lòng cung
kính cúi đầu lễ).
NAM MÔ DIÊU PHÁP LIÊN HOA KINH
Kính lễ kinh Diệu pháp liên hoa. Đây là
lời xướng niệm đề hiệu của kinh Diệu pháp
liên hoa do tông Nhật liên của Nhật bản đề
xướng.
Ngài Nhật liên, vị tăng Nhật bản, người
sáng lập tông Nhật liên, cho rằng “Diệu pháp
liên hoa kinh”, không phải chỉ là 1 danh đề
mà còn có nghĩa là chân lí tột cùng của vũ
trụ được nói trong kinh Pháp hoa. Nhờ
xướng đề “Nam mô Diệu pháp liên hoa
kinh” mà dễ trở về với chân lí và chứng được
quả Phật. Từ ngữ đối lại với Nam mô Diệu
pháp liên hoa kinh là xưng danh niệm Phật
“Nam mô A di đà Phật”. Xưng danh niệm
Phật, tức là xưng niệm danh hiệu Phật; còn

xướng đề, tức là xướng tụng pháp do đức
Phật nói.
NAM MÔ HÁT RA ĐÁT NA ĐÁ RA DẠ DA
Phạm: Namo ratna-trayàya.
Nghĩa là qui y Tam bảo. Nam mô nghĩa
NAM MÔ HÁT RA ĐÁT NA ĐÁ RA DẠ DA

N
3196
là qui mệnh, hát ra đát na đá ra dạ da nghĩa
là Tam bảo.
NAM NGŨ ĐÀI
... ... ..
Ngọn núi chính trong dãy núi Chung
nam, ở gần huyện Tây an, tỉnh Thiểm tây.
Vì núi này có 5 tiểu đài(tức 5 ngọn núi nhỏ)
là: Đại đài, Văn thù đài, Thanh lương đài,
Linh cảm đài và Xả thân đài nên được gọi là
Ngũ đài.
Quan trung thông chí nói: “Khu Nam
sơn Thần tú ngày nay, chỉ có Nam ngũ đài
là đẹp hơn cả”.
Nam ngũ đài có đường thẳng lên đến
đỉnh núi, phía nam trông đến những ngọn
núi của dãy Chung nam, giống như bức bình
phong xanh biếc bao quanh, chót vót đến
tận mây xanh; phía bắc nhìn tới Tần xuyên,
núi sông tráng lệ, cây cối um tùm, dàn trải
trước mắt, giống như 1 tấm thảm xanh rờn
thăm thẳm.
Trên núi có hơn 40 tòa đình, chùa lớn
nhỏ được xây cất từ đời Minh, Thanh đến
nay, bố cục riêng rẽ, tỉ mỉ, kiến trúc tinh
xảo, đưa dẫn người vào thắng cảnh. Trong
chua Thánh thọ có ngôi tháp gạch 5 tầng
được xây dựng vào đời Tùy. Trên đỉnh
của Đại đài có chùa Viên quang được sáng
lập vào đời Tùy, nhưng rất tiếc nay đã
không còn.
NAM NHẠC
... ..
Cũng gọi Hành nhạc, Hành sơn.
Núi ở cách huyện Hành sơn, tỉnh Hồ
nam 15 cây số về phía tây bắc, là 1 trong

Ngũ nhạc tại Trung quốc.
Núi cao 1200 mét, chu vi 400 cây số, có
72 ngọn, 10 động, 15 hang, 38 suối, 25 khe,
9 ao, 9 chằm, 9 giếng. Dòng sông Tương
uốn quanh 3 mặt Nam, Đông và Bắc của
núi này.
Cứ theo Lộc sơn tự bi kí do ông Lí
ung soạn vào năm Khai nguyên 18 (730)
đời Đường, thì năm Thái thủy thứ 4 (268)
đời Tây Tấn, ngài Pháp sùng đã đến đây
khai sơn, sáng lập chùa Lộc sơn. Năm
Thái kiến thứ 2 (570) đời Trần, ngài Tuệ
tư vào Nam nhạc giảng kinh Bát nhã,
Trung luận..., lập đạo tràng Bát nhã, vì
thế ngài Tuệ tư còn được gọi là Nam nhạc
đại sư. Năm Tiên thiên thứ 2 (713) đời
Đường, ngài Hoài nhượng đến Nam
nhạc, trụ ở đài Quan âm chùa Bát nhã
30 năm, nêu cao Thiền phong Nam nhạc.
Niên hiệu Thiên bảo năm đầu (742) đời
Đường, ngài Hi thiên đến núi Hành sơn,
kết am trên đá, người đời gọi ngài là
Thạch đầu Hòa thượng. Những bậc Cao
tăng danh sĩ nổi tiếng trong lịch sử Phật
giáo đến núi này thăm viếng đông không
thể kể hết. Trên núi có nhiều chùa miếu,
như chùa Sơn lộc(sau đổi tên là chùa Vạn
thọ) của ngài Pháp sùng, chùa Thắng
nghiệp(chùa Chúc thánh)của ngài Thừa
viễn, Đạo tràng Bát nhã(chùa Phúc nghiêm)
của ngài Tuệ tư, viện Truyền pháp (tức
đài Ma kính) nơi ngài Mã tổ Đạo nhất được
Thiền sư Hoài nhượng truyền pháp, chùa
Nam đài(chỗ đất cũ) của ngài Thạch đầu
Hi thiên v.v...
[X. Tục cao tăng truyện Q.17; Liễu hà
đông tập Q.6].
NAM NHẠC

Đại Hùng Bảo Điện chùa Chúc Thánh ở Hành Sơn

N
3197
NAM NHẠC ĐƠN TRUYỀN KÍ
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Hoằng trừ
soạn vào đời Thanh, được thu vào Vạn tục
tập 146.
Nội dung sách này ghi chép về pháp
thống của tông Lâm tế trong Thiền tông
Trung quốc, là lược truyện đơn truyền trải
qua các đời từ đức Thích tôn trở xuống
đến Tổ thứ 69 là Thoái ông Hoằng trừ,
mỗi truyện đều có phụ thêm phần biểu và
lời bình.
NAM NHẠC HẠ
... ... ..
Pháp hệ của Thiền sư Nam nhạc Hoài
nhượng đối lại với “Thanh nguyên hạ” là
pháp hệ của ngài Thanh nguyên Hành tư.
Sau khi được Lục tổ Tuệ năng ấn khả,
Thiền sư Hoài nhượng đến ở chùa Bát nhã
tại Hành sơn, tỉnh Hồ nam, tiếp hóa người
học hơn 30 năm, xiển dương Thiền phong
Nam nhạc. Ngài có 9 vị đệ tử nối pháp, trong
đó, ngài Mã tổ Đạo nhất là bậc Thượng thủ.
Sau khi đắc pháp, ngài Mã tổ hoằng hóa ở
núi Cung công tỉnh Giang tây, nhờ có cơ
phong sắc bén, mạnh mẽ và phong cách đánh
hét, dựng phất tử mà ngài nổi tiếng trong
thiên hạ với danh hiệu “Giang Tây Mã Tổ”.
Trong hơn 100 đệ tử của ngài thì các vị:
Bách trượng Hoài hải, Nam tuyền Phổ
nguyện, Tây đường Trí tạng, Đại mai Pháp
thường, Chương kính Hoài huy, Đại châu
Tuệ hải, Bàng uẩn cư sĩ và Phật quang Như
mãn được suy tôn là các bậc tôn túc trong
Thiền lâm. Trong đó, 3 vị: Bách trượng Hoài
hải, Nam tuyền Phổ nguyện và Tây đường

Trí tạng được gọi chung là Tam Đại sĩ dưới
tòa ngài Mã tổ.
Ngài Bách trượng Hoài hải ở tại núi Bách
trượng thuộc Hồng châu(tỉnh Giang tây), dẫn
dắt chúng tăng, xây dựng Thiền viện, lập ra
thanh qui tùng lâm. Trước đó, Thiền tăng
phần nhiều trụ ở các Luật viện, chứ chưa có
tự viện riêng biệt của Thiền gia. Từ ngài Bách
trượng mới bắt đầu sáng lập Thiền viện, đồng
thời thành lập thanh qui riêng, nhờ đó tăng
chúng có được những phép tắc rõ ràng đúng
đắn để nương tựa. Đến đây, sự phát triển
của Thiền tông Trung quốc mới có cả danh
lẫn thực.
Đệ tử của ngài Bách trượng có các vị:
Hoàng bá Hi vận, Qui sơn Linh hựu v.v...
Sau khi được ấn khả, ngài Hi vận trụ ở núi
Hoàng bá xiển dương Thiền pháp, đệ tử của
ngài có Thiền sư Lâm tế Nghĩa huyền là bậc
long tượng trong Thiền môn. Năm Đại trung
thứ 8 (854) đời Đường, ngài Nghĩa huyền
sáng lập viện Lâm tế bên bờ sông Hô đà tại
Trấn châu(tỉnh Hà bắc) để tiếp dẫn người
học, nhờ có cơ phong bén nhạy, cao vút mà
ngài nổi tiếng và môn đình rất thịnh. Hệ
thống ngài Nam nhạc vốn chỉ lưu hành ở
vùng Hoa trung(Hồ nam, Giang tây), nhưng
đến đời ngài Nghĩa huyền thì phát triển lên
miền Bắc và hình thành tông Lâm tế phồn
vinh nhất trong các hệ phái của Thiền tông
Trung quốc.
Ngài Qui sơn Linh hựu trụ ở núi Qui
sơn tại Đàm châu (Hồ nam), sau 7 năm
sáng lập chùa Đồng khánh, Thiền sinh từ
khắp nơi đến tham học, có tời hơn 1.500
người. Sau, đệ tử của ngài là Thiền sư Tuệ
tịch mở rộng Thiền pháp ở núi Ngưỡng
sơn tại Viên châu(Giang tây) được những

người học Thiền đương thời kính trọng
và tin cậy. Pháp hệ của 2 ngài Qui sơn
Linh hựu và Ngưỡng sơn Tuệ tịch gọi
chung là Qui Ngưỡng tông. Đến cuối đời
Đường đầu đời Ngũ đại thì Thiền tông
Trung quốc đã hình thành 5 hệ phái chính
thống, đó là: Lâm tế, Qui ngưỡng, Tào
động, Vân môn và Pháp nhãn, trong đó,
2 tông Lâm tế và Qui ngưỡng thuộc Nam
nhạc hạ, còn 3 tông Tào động, Vân môn
NAM NHẠC HẠ

N
3198
và Pháp nhãn thì thuộc Thanh nguyên hạ.
Đến đời Tống, 2 tông Lâm tế và Vân môn
tương đối hưng thịnh hơn, nhất là tông
Lâm tế. Rồi từ tông Lâm tế lại chia ra 2
phái là Hoàng long và Dương kì. Như vậy,
qua đến đời Tống, Thiền tông do Tổ Bồ
đề đạt ma truyền đến Trung quốc đã phát
triển thành “Ngũ gia thất tông” (năm nhà
bảy tông), mà trong đó, pháp hệ được lưu
truyền cho đến ngày nay thì phần nhiều
là tông Lâm tế thuộc Nam nhạc hạ. Bởi
thế, trong Thiền tông đã có câu “Lâm tế
nhi tôn mãn thiên hạ”(con cháu dòng Lâm
tế đầy khắp trong thiên hạ).
(xt. Thanh Nguyên Hạ).
NAM NHẠC HOÀI NHƯỢNG (677–744)
Cũng gọi Đại tuệ Thiền sư.
Thiền sư Trung quốc sống vào đời
Đường, người An khang, Kim châu (huyện
Hán âm, tỉnh Thiểm tây), họ Đỗ.
Sư xuất
gia năm 15
tuổi, mới đầu
học luật, sau
đến Tào khê
tập thiền, trở
thành 1 đệ tử
lớn của Lục
tổ Tuệ năng.
Sư ở lại thị giả
Tổ 15 năm.
Sau khi Tổ
thị tịch, năm
Thiên tiên thứ 2 (713) đời vua Đường
Huyền tông, sư đến trụ ở đài Quan âm chùa

Bát nhã tại núi Nam nhạc, tỉnh Hồ nam,
để tuyên dương Thiền pháp của Tổ, khai
sáng hệ phái Nam nhạc, người đời gọi sư là
Nam nhạc Hoài nhượng. Pháp hệ của sư
gọi là “Nam nhạc hạ”, đối lại với pháp hệ
“Thanh nguyên hạ” của Thiền sư Thanh
nguyên Hành tư, là 2 dòng pháp lớn của
Thiền Nam tông.
Năm Thiên bảo thứ 3 (744) sư thị tịch,
thọ 68 tuổi, thụy hiệu Đại Tuệ.
Sư có tác phẩm: Nam nhạc Đại Tuệ thiền
sư ngữ lục.
[X. Tống cao tăng truyện Q.9; chương
Nam nhạc Hoài nhượng trong Cảnh đức
truyền đăng lục Q.5; Tông môn thống yếu
tục tập Q.4].
NAM NHẠC MA CHUYÊN
Tên công án trong Thiền Tông.
Nam nhạc mài gạch. Công án này nói
về cơ duyên vấn đáp giữa ngài Nam nhạc
Hoài nhượng và đệ tử nối pháp là Mã tổ
Đạo nhất.
Khoảng năm Khai nguyên (713-741),
ngài Đạo nhất ở tại viện Truyền pháp,
hàng ngày ngồi thiền, Đại sư Nam nhạc
biết ngài là pháp khí, liền bước đến hỏi
(Đại 51, 240 hạ): “Đại đức ngồi thiền để
làm gì?
Đạo nhất đáp: Để làm Phật.
Ngài Nam nhạc bèn lấy 1 cục gạch ngồi
mài trên tấm đá trước am của ngài Đạo
nhất.
Ngài Đạo nhất hỏi: Thầy mài gạch làm
gì?
Ngài Nam nhạc đáp: Mài gạch làm gương.
Ngài Đạo nhất nói: Mài gạch làm sao
thành gương được?
Ngài Nam nhạc hỏi lại: Ngồi thiền làm

sao thành Phật được?
[X. chương Nam nhạc Hoài nhượng
trong Cảnh đức truyền đăng lục Q.5].
NAM NHẠC NGUYÊN VĂN
Cũng gọi Nam nhạc Tư đại thiền sư lập
thệ nguyện văn, Phát nguyện văn, Lập thệ
nguyện văn, Hoằng thệ nguyện văn.
NAM NHẠC NGUYÊN VĂN
Thiền Sư Nam Nhạc Hoài Nhượng

N
3199
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Tuệ tư soạn
vào đời Trần thuộc Nam triều, hoàn thành
vào năm Vĩnh định thứ 2 (558), được thu
vào Đại chính tạng tập 46.
Nội dung bản văn nói về việc phát tâm
bồ đề trong quá trình cầu đạo của ngài Tuệ
tư, phỏng theo văn thệ nguyện của Phật A
di đà khi còn ở giai vị tu nhân. Vì cầu
nguyện sau 1 vạn năm của thời mạt pháp,
khi Phật pháp đã diệt hết, được gặp Phật
Di lặc ra đời, tế độ tất cả chúng sinh, cho
nên ngài soạn văn nguyện này. Lời văn
hùng dũng, tâm niệm hộ pháp sâu dày, đủ
khiến cho người bi quan, bạc nhược phấn
chấn tinh thần. Tư tưởng mạt pháp, thuật
luyện đơn trong tín ngưỡng Đạo giáo,
những hành vi của ác tỉ khưu v.v... nói trong
bản văn đều là những sử liệu quan trọng
để tìm hiểu xu thế chung của giới tư tưởng
và trạng huống của Phật giáo vào cuối thời
kì Nam Bắc triều.
[X. truyện Tuệ sư trong Tục cao tăng
truyện Q.17].
NAM NHẠC NHƯ KÍNH CHÚ TƯỢNG
Tên công án trong Thiền tông.
Nam nhạc như gương đúc tượng.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa Thiền sư Nam nhạc Hoài
nhượng và 1 vị tăng.
Một hôm, có vị tăng hỏi ngài Nam nhạc
Hoài nhượng (Đại 51, 241 thượng):
“Giả sử dùng gương đúc tượng, sau
khi thành tượng thì tính sáng của gương
ở đâu?
Ngài Nam nhạc nói: Vậy tướng mạo của

Đại đức lúc còn là đứa bé đâu rồi?
Vị tăng lại hỏi: Sau khi thành tượng, tại
sao không chiếu soi?
Ngài Nam nhạc đáp: Tuy là không
chiếu soi, nhưng che giấu nó một chút
cũng không được!”.
NAM NHẠC THUYẾT TỰ NHẤT VẬT
Tên công án trong Thiền tông.
Nam nhạc nói giống một vật. Công án
này là câu trả lời hợp cơ của ngài Nam nhạc
Hoài nhượng về câu hỏi của đức Lục tổ Tuệ
năng, sau 8 năm tham cứu.
Khi ngài Nam nhạc mới đến tham yết
Lục tổ, Tổ hỏi (Đại 51, 240 hạ):
“Từ đâu đến?
Ngài Nam nhạc đáp: Từ Tung sơn đến.
Tổ lại hỏi: Đem vật gì đến đó?
Ngài Nam nhạc mờ mịt không trả lời
được. Sau khi thị giả Tổ 8 năm, ngài Nam
nhạc mới tỉnh ngộ câu hỏi ấy, liền thưa với
Lục tổ:
–Con đã hiểu được câu hỏi mà cách đây
8 năm, lúc con mới đến Hòa thượng đã hỏi
con.
Tổ hỏi: Ông hiểu như thế nào?
Ngài Nam nhạc thưa: Nói giống một vật
thì không đúng.
Tổ hỏi: Có thể tu chứng chăng?
Ngài Nam nhạc trả lời: Tu chứng thì
chẳng phải không, nhưng nhiễm ô thì không
thể được.
Tổ nói: Chỉ có cái không nhiễm ô ấy là
cái mà chư Phật hộ niệm, ông đã như thế, ta
cũng như thế. Tổ Bát nhã đa la bên Tây
thiên đã dự đoán, dưới chân ông sẽ sinh ra
một con ngựa mạnh, đạp chết người trong
thiên hạ. Tất cả đều ở nơi tâm ông, chớ nên
vội nói”.

[X. chương Nam nhạc Hoài nhượng
trong Cảnh đức truyền đăng lục Q.5; Tam
bách tắc Q.trung, phần 1].
NAM PHỐ THIÊU MINH (1235-1308)
Thiền sư Nhật bản thuộc tông Lâm tế,
người Tuấn hà(huyện Tĩnh cương), họ Đằng
nguyên.
NAM PHỐ THIÊU MINH

N
3200
Ban đầu, sư thờ ngài Lan khê Đạo long
chùa Kiến trường ở Liêm thương, Nhật bản,
làm thầy, sau vượt biển đến Trung quốc(đời
Tống), theo hầu ngài Hư đường Trí ngu ở
Hàng châu và được nối pháp.
Sau khi trở về Nhật, sư lần lượt trụ các
chùa Sùng phúc ở phủ Thái tế, chùa Vạn
thọ ở Kinh đô, chùa Kiến trường ở Liêm
thương v.v... mở rộng Thiền pháp, đặt nền
tảng cho sự hưng long tông Lâm tế.
Niên hiệu
Diên khánh năm
đầu (1308) sư thị
tịch, thọ 74 tuổi,
pháp lạp 60. Vua
ban thụy hiệu
“Viên Thông Đại
Ứng Quốc Sư”,
“Đại Ứng Quốc
Sư”.
Đệ tử nối pháp: Tông phong Diệu siêu.
Tác phẩm: Đại ứng quốc sư ngữ lục 3
quyển.
[X. Đại ứng quốc sư tháp minh; Liêm
thương ngũ sơn kí].
NAM PHỔ ĐÀ
Chùa nằm dưới ngọn núi Ngũ lão ở Hạ
môn, tỉnh Phúc kiến, được sáng lập vào đời
Đường, với tên là chùa Tứ châu, sau bị phá
hủy trong chiến tranh. Khoảng năm Khang
hi đời Thanh, chùa được xây lại và đổi tên
là Nam Phổ đà, vì chùa nằm về phía Nam
núi Phổ đà ở tỉnh Chiết giang, cho nên gọi
là chùa Nam Phổ đà, là 1 trong những thắng
cảnh của vùng Đông nam Trung quốc. Tam

quan, Đại hùng bảo điện, Đại bi điện, lầu
để kinh... đều dựa vào núi và trông ra biển,
phong cảnh u nhã, là ngôi chùa cổ nổi tiếng
trong và ngoài nước.
Đại hùng bảo điện là tòa kiến trúc chủ
yếu của chùa, trên nóc điện có đắp hình
rồng phượng và đaoguật, cực kì tráng lệ.
Điện Đại bi là tòa nhà hình bát giác, kiến
trúc toàn bằng gỗ, chạm trổ tinh vi, có 3
lớp mái; trên đỉnh là những lớp đấu củng
xếp chồng lên nhau, những cây xà ngang
được gác trên đầu trụ đá, kết cấu rất lạ, ít
thấy trong lối kiến trúc chùa chiền. Trong
điện có tượng của bồ tát Quan thế âm nghìn
tay bằng gỗ, chạm trổ khá tỉ mỉ. Năm 1925,
pháp sư Hội tuyền trụ trì chùa này, sáng
lập viện Phật học Mân nam ở đây và làm
Viện trưởng.
NAM PHƯƠNG VÔ CẤU THẾ GIỚI
Thế giới Vô cấu(Tịnh độ) ở phương Nam,
nơi Long nữ thành Phật.
Cứ theo phẩm Đề bà đạt đa trong kinh
Pháp hoa quyển 4, thì Long nữ từng ở giữa
chúng hội, trong khoảng sát na, biến thành
nam tử, đầy đủ hạnh Bồ tát, liền qua thế
giới Vô cấu ở phương Nam, ngồi trên tòa
sen báu, thành bậc Đẳng chính giác, có đủ
32 tướng tốt, 80 vẻ đẹp, diễn thuyết diệu
pháp cho tất cả chúng sinh khắp trong 10
phương nghe.
NAM SƠN ĐẢ CỔ BẮC SƠN VŨ
... ... ... ... ... ... ..
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Đánh trống ở núi Nam mà múa hát ở núi
Bắc, chỉ cho sự cảm ứng giữa thầy và trò.
NAM SƠN ĐẢ CỔ BẮC SƠN VŨ
Nam Phố Thiệu Minh
Toàn cảnh chùa Nam Phổ đà ở tỉnh Phúc kiến

N
3201
Vân môn lục quyển hạ (Đại 47, 569
trung) chép:
“Sư hỏi vị tăng rằng: Không dẫn dắt đến
bùn nước, thì nói thế nào?
Sư trả lời thay rằng: Đánh trống ở núi
Nam mà múa hát ở núi Bắc”.
NAM SƠN KHỞI VÂN BẮC SƠN HẠ VŨ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Kéo mây núi Nam, đổ mưa núi Bắc.
Tắc 31 trong Thung dung lục (Đại 48,
248 thượng) chép: “Vân môn dạy rằng: Cổ
Phật với trụ cột tương giao là cơ thứ mấy?
Trong chúng không ai đáp được. Sư trả lời
thay: Kéo mây núi Nam, đổ mưa núi Bắc”.
NAM SƠN NIÊM PHẬT MÔN THIỀN TÔNG
Một phái Thiền chủ trương pháp môn
“Dẫn thanh niệm Phật” do ngài Tuyên thập,
đệ tử của Ngũ tổ Thiền tông Hoằng nhẫn
đề xướng.
Viên giác kinh đại sớ sao quyển hạ của
ngài Tông mật (Vạn tục 14, 279 thượng) nói:
“Nhờ truyền hương mà tồn Phật, chính là
nhà thứ 6, tức là Nam sơn niệm Phật môn
Thiền tông. Người chủ trưong pháp môn
này là ngài Tuyên thập, đệ tử của Ngũ tổ.
Hòa thượng Vị ở Quả châu, ngài Uẩn ngọc
ở Lang châu, Ni sư Nhất thừa ở huyện Tương
như, đều hoằng truyền pháp môn này.
Nhưng tôi không biết rõ thầy trò truyền thừa
như thế nào.
“Truyền hương” là đầu tiên họp chúng
làm các nghi thức lễ sám, như môn phong
Hòa thượng Kim, khi muốn truyền pháp
thì dùng sự truyền hương làm tin giữa thầy
trò, Hòa thượng trao hương cho đệ tử, đệ tử

trao lại cho Hòa thượng, rồi Hòa thượng lại
trao cho đệ tử, cứ thế 3 lần, mọi người đều
như vậy.
“Tồn Phật” là lúc trao pháp, trước hết
nói về đạo lí của pháp môn, ý thú của sự tu
hành, rồi sau khiến niệm 1 câu Phật, ban
đầu từ niệm thành tiếng, sau nhỏ dần cho
đến không có tiếng, đưa tiếng(dẫn thanh)
Phật vào sâu trong ý thức, ý niệm còn thô,
lại đưa đến tâm niệm, niệm thì vẫn còn
tưởng, tức là Phật hằng ở trong tâm, cho
đến không còn tưởng nữa, thì làm sao mà
chẳng đắc đạo?”
[X. Trung quốc Tịnh độ giáo lí sử; Thiền
tông sử nghiên cứu].
NAM SƠN TAM QUÁN
...........
Cũng gọi Nam sơn tam giáo.
Pháp quán do Luật sư Đạo tuyên ở Nam
sơn lập ra.
Ngài Đạo tuyên căn cứ vào Thánh giáo
của đức Như lai mà lập ra Hóa giáo và Chế
giáo khác nhau. Trong Hóa giáo lại chia
làm tam quán: Tính không, Tướng không
và Duy thức.
1. Tính không quán: Pháp quán của
Tiểu thừa được nói trong các kinh, luật, luận
như: Kinh A hàm, luật Tăng kì, luật Tứ
phần, luận Câu xá, luận Thành thực v.v...
Quán xét các pháp đều do nhân duyên sinh,
tính không vô ngã, cho rằng tướng nhân
duyên sinh thì có thật, mà quán tính của nó
thì rỗng không.
2. Tướng không quán: Pháp quán của
Đại thừa được nói trong kinh Bát nhã và
trong các bộ luận thuộc hệ thống Bát nhã,
tức quán xét tướng của các pháp là không.
3. Duy thức quán: Pháp quán cùng tột

của Đại thừa được nói trong các kinh luận
như: Hoa nghiêm, Pháp hoa, Lăng già, Niết
bàn, Nhiếp luận v.v..., quán xét hết thảy
muôn pháp đều do thức của mình biến ra,
cho nên muôn pháp chỉ là hình ảnh của
tâm thức mà thôi.
Hai pháp quán trước cho rằng tính, tướng
của muôn pháp đều là không, nhưng pháp
NAM SƠN TAM QUÁN

N
3202
quán thứ 3 này thì cho rằng, tính, tướng của
các pháp ngoài tâm đều là không, còn tính,
tướng của muôn pháp trong tâm thì đều
chẳng phải không.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển trung, phần 4 (Đại 40, 96
trung) nói: “Nhưng về lí thì chủ yếu không
ngoài 3 loại:
1. Các pháp tính không, vô ngã, lí này
chiếu soi tâm, thuộc Tiểu thừa.
2. Tướng của pháp vốn là không, chỉ do
tình chấp vọng kiến, lí này là chiếu dụng
thuộc Tiểu Bồ tát.
3. Các pháp bên ngoài vốn là không, duy
thức là có thật; lí này sâu xa mầu nhiệm, chỉ
có ý thức duyên biết được, đây là hạnh chứng
Phật quả của hàng Đại bồ tát.”
(xt. Tam Quán).
NAM SƠN TÔNG
........
Cũng gọi Nam sơn luật, Tứ phần tông,
Nam sơn giáo, Hành sự phòng phi chỉ ác
tông.
Tên tông phái do Luật sư Đạo tuyên ở
núi Chung nam sáng lập vào đời Đường.
Ngài Đạo tuyên từng theo Luật sư Trí
thủ–đệ tử truyền pháp đời thứ 3 của Đại
sư Tuệ quang thời Bắc Ngụy–học luật Tứ
phần. Sau, từ khoảng năm Vũ đức thứ 9
(626) đời vua Cao tổ nhà Đường đến năm
Trinh quán 19 (645) đời vua Thái tông, ngài
lần lượt soạn 5 bộ sách nổi tiếng là: Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao,
Tứ phần luật thập tì ni nghĩa sao, Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ, Tứ phần luật

chú giới bản sớ và Tỉ khưu ni sao. Đây là 5
bộ sớ sao lớn của tông Nam sơn. Ngài còn
thiết lập giới đàn ở núi Chung nam và chế
định các nghi thức truyền thụ giới pháp
trong Phật giáo. Về giáo pháp, thì ngài chia
giáo pháp của đức Phật thành Hóa giáo và
Chế giáo: Định học, Tuệ học là Hóagiáo,
Giới học là Chế giáo. Hóa giáo lại chia làm:
Tính không giáo, Tướng không giáo và
Duy thức viên giáo. Còn Chế giáo thì do
kiến giải về giới thể mà chia ra 3 tông:
Thực pháp tông(chỉ cho Hữu bộ, vì bộ này
cho giới thể là sắc pháp); Giả danh tông(chỉ
choluận Thành thực, vì luận này cho giới thể
là phi sắc phi tâm)và Viên giáo tông(chỉ
cho Duy thức tông, vì tông này cho giới thể là
tâm pháp).
Ngài Đạo tuyên gọi tông Duy thức là tông
Viên giáo, lấy tâm pháp(các chủng tử được
tích chứa trong thức A lại da) làm giới thể, chia
giới ra làm 2 môn: Chỉ trì và Tác trì. Chỉ trì
tức là không làm các điều ác, qui định tỉ
khưu 250 giới, tỉ khưu ni 384 giới, lại căn cứ
vào nội dung phạm giới mà chia làm mấy
loại (tụ). Còn Tác trì tức là làm tất cả mọi
việc thiện, bao gồm các qui định như thụ
giới, thuyết pháp, an cư, uy nghi đi, đứng,
ngồi, nằm v.v... Ngài cho rằng luật Tứ phần,
về hình thức, tuy thuộc về Tiểu thừa, nhưng
về nội dung thì thuộc Đại thừa.
Năm Càn phong thứ 2 (667) đời vua
Cao tông, ngài thị tịch. Đệ tử nổi tiếng của
ngài có các vị như: Trí nhân, Đại từ, Chu,
Tú, Văn cương, Dung tế, trong đó, Luật sư
Chu(có thuyết nói Luật sư Tú) được tôn là
Tổ thứ 2 của tông Nam sơn. Các vị kế thừa
sau đó là: Đạo hằng, Tỉnh cung, Huệ chính,
Pháp bảo, Nguyên biểu, Thủ ngôn, Nguyên

giải, Pháp vinh, Xử hằng, Trạch ngộ, Doãn
kham, Trạch kì, Nguyên chiếu, Trí giao,
Chuẩn nhất, Pháp chính, Pháp cửu, Như
liên, Hành cư v.v...
Chư Tổ trải qua các đời đều dốc sức vào
việc soạn thuật chương sớ, trong đó, ngài
Doãn kham –Tổ thứ 13– từng chú sớ 10 bộ
sách về luật của Đại sư Đạo tuyên, được
người đời gọi là “Thập bản kí chú”. Còn
ngài Nguyên chiếu –Tổ thứ 15– thì chú giải
3 bộ luật lớn của ngài Đạo tuyên, tức là Tứ
phần luật hành sự sao tư trì kí, Tứ phần
NAM SƠN TÔNG

N
3203
luật hàm chú giới bản sớ hành tông kí và Tứ
phần luật yết ma sớ tế duyên kí. Đây là 3 bộ
kí về Luật học rất nổi tiếng.
(xt. Luật Tông, Đạo Tuyên).
NAM SƠN TỰ
... ... ..
Chùa ở huyện Long khê, tỉnh Phúc kiến
Trung quốc, được sáng lập vào khoảng năm
Khai nguyên (713-741) đời Đường, qua các
đời đều có trùng tu. Chùa hiện nay là kiến
trúc của đời Thanh. Điện đường rộng lớn,
khí thế hùng vĩ, có Đại hùng bảo điện, Thiên
vương điện, Tàng kinh điện. Tàng kinh điện
có cất chứa 3 tạng kinh luật luận và các di
vật văn hóa quí giá như kinh Hoa nghiêm
viết bằng máu. Bên cạnh điện Tàng kinh là
Tịnh nghiệp đường có thờ pho tượng Phật
Di lặc được khắc từ 1 tảng đá lớn, cao hơn 5
mét, là tác phẩm đời Đường.
NAM SƠN Y
Chỉ cho áo ca sa của các vị tăng thuộc
Nam sơn luật tông, tức là kiểu ca sa có 2
chiếc khoen để cài đặt ở trước ngực.
(X. Họa tượng tu trì].
NAM TAM BẮC THẤT
...........
Nam ba Bắc bảy. Từ ngữ chỉ cho cách
phân loại và hệ thống của sự phán thích
giáo tướng trong Phật giáo thịnh hành ở thời
đại Nam Bắc triều bên Trung quốc.
Nam tam Bắc thất là 10 loại phán giáo
của 3 vị sư ở miền Nam và 7 vị sư ở miền
Bắc, do ngài Trí khải –Tổ khai sáng tông
Thiên thai– sắp xếp thành hệ thống.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 10 thượng

nói, các sư ở Giang nam cho rằng, hình thức
thuyết pháp của đức Phật có 3 giáo: Đốn,
Tiệm và Bất định. Trong đó, Tiệm giáo có 3
thuyết khác nhau như sau:
1. Sư Ngập ở núi Hổ khâu chủ trương
Tam thời giáo là Hữu tướng, Vô tướng và
Thường trụ.
2. Các sư Tông ái, Tăng mân lại thêm
Đồng qui giáo vào trước Thường trụ giáo
nói trên, gọi là Tứ thời giáo.
3. Các sư Tăng nhu, Tuệ thứ ở chùa Định
lâm và sư Tuệ quán ở chùa Đạo tràng, lại
thêm Bao biếm ức dương giáo vào sau Vô
tướng giáo và trước Đồng qui giáo, gọi là
Ngũ thời giáo.
Bảy sư ở miền Bắc:
1. Cư sĩ Lưu cầu ở núi Vũ đô lập Ngũ
thời giáo là: Nhân thiên, Hữu tướng, Vô
tướng, Đồng qui và Thường trụ.
2. Ngài Bồ đề lưu chi lập 2 giáo là Bán tự
và Mãn tự.
3. Ngài Quang thống(Tuệ quang)lập 4
tông là Nhân duyên, Giả danh, Cuống tướng
và Thường.
4. Ngài Tự quĩ ở chùa Hộ thân thêm vào
Pháp giới tông, gọi là Ngũ tông giáo.
5. Ngài An lẫm ở chùa Kì xà lập 6 tông
là Nhân duyên, Giả danh, Cuống tướng,
Thường, Chân và Viên, gọi là Lục tông.
6. Một vị Thiền sư(không rõ tên)lập 2
loại Đại thừa giáo là Hữu tướng và Vô tướng.
7. Ngài Bồ đề lưu chi(có thuyết nói ngài
Cưu ma la thập) lập Nhất âm giáo, cho rằng
đức Phật dùng 1 tiếng nói pháp, chúng
sinh tùy cơ duyên sai khác mà lí giải không
giống nhau.
NAM TAM BẮC THẤT
Chùa Nam Sơn

N
3204
[X. Duy ma kinh huyền sớ Q.6; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.1; Pháp hoa huyền nghĩa
phục chân sao Q.6].
NAM THIÊN THIẾT THÁP
Cũng gọi Thiết tháp.
Chỉ cho tòa tháp bằng sắt ở Nam Thiên
trúc. Tương truyền pháp môn do đức Đại
nhật Như lai nói và kinh Kim cương đính
được lưu giữ trong thiết tháp này. Sau khi
đức Phật nhập diệt mấy trăm năm, bồ tát
Long thụ dùng 7 hạt cải trắng mở cửa tháp
và được Kim cương tát đỏa trao các kinh
điển ấy cho. Thiết tháp xưa nay được giải
thích bằng 2 thuyết: Pháp nhĩ và Tùy
duyên.
-Pháp nhĩ: Thiết tháp là chỉ cho nội tâm
của ngài Long thụ cũng tức là chỉ cho tâm
tính sẵn có của chúng sinh.
-Tùy duyên: Thiết tháp có thật, tồn tại
trong lịch sử.
[X. Kim cương đính kinh đại du già bí
mật tâm địa pháp môn nghĩa quyết
Q.thượng; Quảng phó pháp truyện Q.1
(Không hải)].
NAM THIÊN TRÚC NHẤT THỪA TÔNG
Tên gọi khác của Thiền tông do Tổ Bồ
đề đạt ma truyền cho ngài Tuệ khả. Vì ngài
Tuệ khả thường dùng bộ kinh Lăng già (4
quyển) làm pháp yếu, cho nên phái này cũng
gọi là tông Lăng già.
(xt. Thiền Tông).
NAM THIỀN TỰ
........
I. Nam Thiền Tự.
Chùa ở núi Ngũ đài, tỉnh Sơn tây, Trung

quốc, được xây cất vào năm Kiến trung thứ
3 (782) đời vua Đức tông nhà Đường, là kiến
trúc bằng gỗ xưa nhất hiện còn ở Trung quốc.
Có lẽ chùa này là tự viện nhỏ nhất ở
Ngũ đài, vuông vức mỗi bề 5,8 mét, vì thế
mới thoát khỏi pháp nạn Hội xương. Trong
chùa thờ 17 pho tượng bằng đất nhiều màu
sắc như: Thích ca Như lai, Văn thù, Phổ
hiền, Quan âm, Kim cương lực sĩ, v.v... Tuy
chùa đã được trùng tu vào niên hiệu Nguyên
hựu năm đầu (1086) đời vua Triết tông nhà
Tống, nhưng nói chung toàn bộ ngôi chùa
vẫn còn giữ được phong cách kiến trúc và
nghệ thuật đời Đường.
II. Nam Thiền Tự.
Chùa ở thành phố Kinh đô (Kyoto), khu
Thượng kinh, Nhật bản, là Đại bản sơn của
phái Nam thiền tự thuộc tông Lâm tế. Chùa
này vốn là Thiền lâm tự li cung của Thiên
hoàng Qui sơn, vào năm Chính ứng thứ 4
(1291) mới được đổi làm tự viện. Trong cuộc
NAM THIỀN TỰ
Đại Hùng Bảo Điện chùa Nam Thiền
Cửa Tam Quan chùa Nam Thiền, Nhật Bản

N
3205
biến loạn Ứng nhân, chùa đã hoàn toàn bị
thiêu hủy. Nhưng nhờ sự hộ trì của 2 họ
Phong thần và Đức xuyên, chùa được kiến
thiết lại. Sau lại bị trận đại hỏa hoạn tàn
phá. Vào năm Khoan vĩnh thứ 5 (1628), ông
Đằng đường Cao hổ cúng dường kinh phí
xây dựng lại theo kiến trúc Thiền tông. Chùa
có thờ tượng Phật Thích ca và 16 vị La hán
màu sắc tươi sáng. Trong chùa gồm các kiến
trúc như: Kim địa viện, Nam Thiền viện,
Qui vân viện, Thích tùng viện, Chân thừa
viện, Nam dương viện, Từ thị viện, Thiên
thụ am v.v...
NAM TÔNG THIỀN
........
Đối lại: Bắc tông thiền.
Cũng gọi: Nam thiền, Nam tông.
Phái Thiền ở phương Nam.
Pháp mạch của Tổ Bồ đề đạt ma truyền
đến sau Ngũ tổ Hoằng nhẫn thì chia làm 2
nhánh: Tuệ năng và Thần tú. Ngài Tuệ năng
hoằng dương tông phong ở phương Nam,
còn ngài Thần tú thì dựng pháp chàng(cờ
pháp) ở phương Bắc, do đó nên có từ ngữ
“Nam Năng Bắc Tú”.
Thiền phong của Nam tông hoàn toàn
thoát khỏi giáo thuyết, không rơi vào danh
tướng, không bị kẹt trong ngôn từ, đề
xướng tu chứng bất nhị, mê ngộ nhất như;
chủ trương diệu tâm của bản giác vốn tự
thành, tự sáng, phiền não vọng niệm chẳng
phải có thật; vì thế nêu cao pháp đốn ngộ:
“Một bước nhảy thẳng vào đất Như lai”.
Đời sau gọi là Nam đốn, cũng gọi là Tổ sư
thiền.

Tông này về sau cực thịnh, lại chia thành
5 nhà 7 tông, vì thế người đời sau cho Nam
tông là chính tông của Thiền và tôn ngài
Tuệ năng là tổ thứ 6.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.4, 5, 30;
Ngũ đăng hội nguyên Q.2; Thiền tịch chí
Q.thượng].
NAM TỐNG HIẾU TÔNG (1127-1194)
...........
Vị vua đời thứ 2 của triều đại Nam Tống,
tên là Thận, lên ngôi năm 1162.
Thời gian ở ngôi, vua sửa đổi việc quan
lại, giảm bớt quân phí, mở mang Giang
nam, chính trị thanh liêm sáng suốt, xã hội
phồn vinh. Vua dốc lòng tin kính Phật
pháp, từng tham vấn các Thiền sư: Kính
sơn Tông cảo, Linh sơn Tử lâm, Trụ sơn
Nhã nạp, Linh ẩn Tuệ viễn, v.v... Ở trong
cung, vua cho xây cất 1 tòa nhà gọi là Quán
đường để học tập pháp thiền. Năm Thuần
hi thứ 7 (1180), vua thỉnh Thiền sư Bảo ấn
chùa Vân bảo vào cung để thảo luận về
các vấn đề liên quan đến Nho giáo, Phật
giáo và Đạo giáo.
Sau khi thoái vị, vua ở trong cung Nam
hoa, biên soạn “Nguyên đạo luận” để bác
bỏ chủ trương trong bài “Nguyên đạo” của
ông Hàn dũ và đề xướng thuyết “Tam giáo
nhất trí”, cho rằng 3 giáo đều có chỗ đặc
sắc, nếu dung hợp được với nhau thì có thể
đạt đến đạo rốt ráo.
Năm Thiệu hi thứ 5 (1194) vua băng,
hưởng thọ 68 tuổi.
Vua có các tác phẩm: Nguyên đạo luận,
Viên giác kinh ngự chú, Tam giáo luận.
NAM TỐNG NGUYÊN MINH THIỀN LÂM TĂNG
BẢO TRUYÊN
Tác phẩm, 15 quyển, do ngài Tự dung

biên soạn vào đời Thanh, ngài Tính lỗi bổ
sung, được thu vào Vạn tục tạng tập 137.
Nội dung sách này ghi chép hành trạng
của các Thiền sư từ niên hiệu Kiến viêm
năm đầu (1127) đời Nam Tống, đến niên
hiệu Vĩnh lịch năm đầu (1647) cuối đời
Minh.
Theo lời bạt trong sách này thì ngài Tự
dung biên soạn truyện kí của 53 vị, ngài Tính
NAM TÔNG THIỀN

N
3206
lỗi bổ sung 41 vị, nên tổng số là 94 vị. Nhưng
phần mục lục thì ghi 97 vị. Cách bố cục
không sắp xếp theo pháp hệ tông phái mà
theo thứ tự niên đại, bắt đầu từ Thiền sư
Phật đăng tuân đến vị cuối cùng là Thiền sư
Trung châu Xuy vạn chân.
Bản lưu hành hiện nay, ở đầu quyển có
lời tựa của ông Lâm hữu vương và ông Thôi
bỉnh kính, tiếp đó là bài tựa của ngài Tự
dung. Cuối cùng có lời bạt của ngài Tính lỗi
được viết vào năm Khang hi thứ 3 (1664) và
bài kí khắc lại(tái bản) viết vào năm Khang
hi 24 (1685).
[X. Toại sơ đường văn tập Q.15; Tứ khố
toàn thư tổng mục Q.145; Trung quốc Phật
giáo sử tịch khái yếu (Trần viên)].
NAM TRIỀU PHẬT TỰ CHÍ
Tác phẩm, 2 quyển, do ông Tôn văn
xuyên soạn vào đời Thanh, ông Trần tác
lâm biên tập, được thu vào Trung quốc Phật
tự sử chí vựng san tập 1.
Các triều đại Tống, Tề, Lương, Trần
thuộc Nam triều đều lập đô ở Kiến khang
(Nam kinh), Phật pháp ở 2 đời Tây Tấn và
Đông Tấn hưng thịnh, trong các Đế vương
thuộc Nam triều, có vị sùng kính Phật giáo,
xây dựng nhiều chùa tháp ở khắp vùng
Giang đông, hình thành những di tích lịch
sử Phật giáo huy hoàng ở cố đô Nam triều
thời bấy giờ. Trong bài thơ Mùa Xuân
Giang nam của nhà thơ Đỗ mục có câu
“Nam triều tứ bách bát thập tự”, tức là vào
thời Nam triều, vùng Giang nam có 480
ngôi chùa. Nhưng bị tàn phá trong nhiều
cuộc chiến tranh, nên hiện nay chùa còn

rất ít. Ông Tôn văn xuyên sưu tập các sách,
khảo sát những chùa Phật thời Nam triều,
nhưng chưa kịp đưa khắc in thì đã vội trở
về Đạo sơn, di cảo của họ Tôn được ông
Trần tác lâm ở Giang ninh biên soạn chỉnh
lí, phê bình và thêm phần chú thích ở dưới,
thành “Nam Triều Phật tự chí” 2 quyển
thượng, hạ. Trong này, tác giả khảo sát tất
cả được 226 ngôi chùa, mỗi chùa đều có
nói rõ về thời gian sáng lập và sự diễn biến,
kế đó phụ thêm phần khảo chứng, những
chỗ trích dẫn các sách đều chép nguyên
văn. Phàm các sách sử của Nam triều, sách
phân loại Kim lăng và Nghệ văn của các
danh gia v.v... hễ thấy có liên quan đến
chùa Phật thì đều được ghi vào, 1 chữ 1
câu đều có xuất xứ. Đây là bộ sách cần thiết
cho những ai nghiên cứu về lịch sử Phật
giáo Nam triều.
NAM TRIỀU TỨ BÁCH BÁT THẬP TỰ
....................
Nam triều bốn trăm tám mươi chùa.
Đây là 1 câu thơ trong bài “Giang nam
Xuân” của thi hào Đỗ mục đời Đường, ý
nói vào thời đại Nam triều của Trung quốc,
rất nhiều chùa Phật đã được xây dựng.
Lối kiến trúc chùa Phật thời Nam triều
thường là tháp xây ở phía trước, điện Phật
xây ở phía sau, đặc trưng nổi bật nhất là 2
tháp(tháp đông và tháp tây) đối nhau.
Trong đó, các ngôi tháp ở chùa Đông thái,
chùa Ngõa quan và chùa Thê hà là nổi
tiếng hơn cả. Ngoài ra, về nghệ thuật khắc
đá, như những pho tượng Phật, Bồ tát
trong
các hang
động,
cũng có

phong
cách
khác
hẳn với
nghệ
thuật
khắc đá
của Bắc
triều.
(xt. Nam Triều Phật Tự Chí).
NAM TRIỀU PHẬT TỰ CHÍ
Động Thiên Phật chùa Thê Hà

N
3207
NAM TRUNG TAM GIÁO
Ba giáo do các sư ở Giang nam lập từ sau
đời Tiêu Tề thuộc Nam Bắc triều, để phân
biệt, giải thích pháp do đức Như lai giảng
nói trong 1 đời. Đó là:
1. Đốn giáo: Tức chỉ cho kinh Hoa
nghiêm.
2. Tiệm giáo: Tức chỉ cho giáo pháp từ
kinh A hàm đến kinh Niết bàn.
3. Bất định giáo: Tức chỉ cho giáo lí hiển
bày Phật tính thường trụ, không nằm trong
2 giáo Đốn và Tiệm, như các kinh Thắng
man, Kim quang minh v.v...
[X. Hoa nghiêm kinh huyền đàm Q.4].
(xt. Nam Tam Bắc Thất).
NAM TRUYỀN ĐẠI TẠNG KINH
..............
Cũng gọiPàli Tam tạng.
Chỉ cho Đại tạng kinh tiếng Pàli do
Thượng tọa bộ Tích lan truyền. Nguyên bản
chỉ gọi là Tam tạng (Pàli: Ti-piỉaka).
Sau khi đức Thích tôn nhập diệt, các
vị đệ tử, do ngài Ma ha Ca diếp làm
Thượng thủ, kết tập Tam tạng lần thứ
nhất. Đến thời vua A dục, ngài Mục kiền
liên tử đế tu (Pàli: Moggaliputta-tissa)
kết tập lần thứ 2, biên tập Luận sự. Vương
tử Ma hi đà (Pàli:Mahinda) lại truyền
đến đảo Tích lan. Niên đại thành lập các
điển tịch trong Nam truyền Đại tạng kinh
hiện còn không giống nhau, niên đại
thành lập muộn nhất được suy đoán là
vào thế kỉ II đến thế kỉ I trước Tây lịch.
Nội dung như sau:
I.Tì ni tạng (Pàli: Vinaya-piỉaka),

tức Luật tạng:
1. Kinh phân biệt (Pàli: Suttavibhaíga).*
2. Kiền độ (Pàli: Khandhaka).*
3. Hậu thiên (Pàli: Parivàra).
II. Tu đa la tạng(Pàli: Sutta-piỉaka),
tức Kinh tạng:
1. Trường bộ(Pàli: Dìgha-nikàya).*
2. Trung bộ (Pàli: Majjhima-nikàya).*
3. Tương ứng bộ (Pàli: Saôyuttanikàya).*
4. Tăng chi bộ (Pàli: Aíguttaranikàya).*
5. Tiểu bộ (Pàli: Khuddaka-nikàya).
Trong Tiểu bộ gồm có 15 loại kinh điển:
1. Pháp cú (Pàli: Dhamma-pada).*
2. Thí dụ (Pàli: Apadàna).
3. Tự thuyết (Pàli: Udàna).
4. Như thị ngữ (Pàli: Itivuttaka).*
5. Kinh tập (Pàli: Sutta-nipàta).
6. Thiên cung sự (Pàli: Vimànavatthu).
7. Ngã quỉ sự (Pàli: Peta-vatthu).
8. Trưởng lão kệ (Pàli: Thera-gàthà).
9. Trưởng lão ni kệ (Pàli: Therì-gàthà).
10. Bản sinh (Pàli: Jàtaka).
11. Nghĩa thích (Pàli: Niddesa).
12. Vô ngại giải đạo (Pàli: (Pàli:
Paíisambhidà-magga).
13. Phật chủng tính (Pàli: Buddhavaôsa).
14. Sở hành tàng (Pàli: Cariyà-piỉaka).
15. Tiểu tụng (Pàli: Khuddaka-pàỉha).
III. A tì đàm tạng (Pàli: Abhidhamma
-piỉaka), tức Luận tạng:
1. Pháp tập luận (Pàli: Dhammasaígaịi).
2. Phân biệt luận (Pàli: Vibhaíga).
3. Giới luận (Pàli: Dhàtu-kathà).
4. Nhân thi thiết luận (Pàli: Puggalapaĩĩatti).
5. Song luận (Pàli: Yamaka).
6. Phát thú luận (Pàli: Paỉỉhàna).
7. Luận sự(Pàli: Kathà-vatthu).
(Dấu hoa thị* là chỉ cho những kinh tương

đương với các kinh trong Đại tạng Hán dịch
hiện còn).
Khoảng thế kỉ I trước Tây lịch mới có
NAM TRUYỀN ĐẠI TẠNG KINH

N
3208
chú thích Nam
truyền Đại tạng
kinh. Khi Phật
giáo Thượng tọa
bộ thuộc Nam
truyền được du
nhập các nước
vùng Đông nam
á, thì lại sản sinh
ra các Tạng kinh
bằng chữ bản xứ
như Miến điện,
Thái lan, v.v...
Năm 1881,
nước Anh
thành lập Hiệp
hội Thánh điển
Pàli (PàliText
Society), đem
Đại tạng kinh
Nam truyền và
phần lớn chú
thích hiệu đính
lại rồi xuất bản
bằng chữ La
tinh, đồng thời
ấn hành cả bản
dịch tiếng Anh.
Về phía Nhật bản thì năm 1935 đến năm
1941, hội Kỉ niệm công tích của Tiến sĩ Cao
nam đã phiên
dịch Tam tạng
Pàli do Hiệp
hội Thánh điển
Pàli xuất bản

sang tiếng Nhật
và ấn hành, tựa
đề là “Nam
Truyền Đại
Tạng Kinh”,
toàn bộ gồm 70
tập, trong đó có
1 số kinh điển
ngoài tạng. Các
bản chú thích
ngoài tạng thì có:
Tam tạng trực tiếp
chú (Pàli:
Aỉỉhakathà),
Phục chú (Pàli:
Ỉìkà), Phục chú
chi chú (Pàli:
Anuỉìkà). Các
sách ngoài tạng thì
có: Cương yếu
thư, Sử truyện
thư...
(xt. Đại Tạng Kinh).
NAM TRUYỀN PHẬT GIÁO
Cũng gọi Nam phương Phật giáo, Nam
truyền Thượng tọa bộ.
Phật giáo Nam truyền.
Phật giáo phát sinh ở Ấn độ, về sau được
truyền bá ra nước ngoài và chia thành 2 dòng
phái chính, dòng phái truyền đến vùng Đông
Nam á, bao gồm các nước: Tích lan, Miến
điện, Thái lan, Cao miên, Lào... tức là Nam
truyền Phật giáo. Nam truyền Phật giáo chủ
yếu chỉ cho nền Phật giáo thịnh hành tại 5
nước nói trên và lấy giáo đoàn Thượng tọa
bộ thuộc phái Đại tự của Tích lan làm truyền
thừa; dòng phái còn lại thì trải qua vùng
Trung á rồi truyền đến Trung quốc, Việt

nam, Hàn quốc, Nhật bản là thuộc về Bắc
truyền Đại thừa Phật giáo. Điểm bất đồng
lớn nhất giữa 2 dòng phái là: Ba tạng kinh
điển của Nam truyền Phật giáo lấy tạng Luật
làm chính, viết bằng tiếngPàli, vì tín đồ
Nam truyền Phật giáo trọng thực tiễn nên
chủ trương giới luật trên hết, tạng kinh gọi
chung là Thanh văn tạng. Còn Tam tạng
kinh của Bắc truyền Phật giáo thì lấy tạng
Kinh làm đầu, ghi chép bằng tiếng Phạm và
gọi chung tạng kinh là Bồ tát tạng.
NAM TRUYỀN PHẬT GIÁO
Tạng kinh bảnPàli của Tích lan
Tạng kinh chữ Miến điện
Tạng Tạng kinh bằng chữ Thiên thành kinh chữ Thái lan
của Ấn độ

N
3209
Vào giữa thế kỉ III trước Tây lịch,
Trưởng lão Ma hi đà, con vua A dục của
Ấn độ, đến truyền pháp ở đảo Tích lan,
Phật giáo phát triển nhanh chóng, trong
200 năm, Đại tự được dùng làm trung tâm
thống nhất giáo đoàn. Đến thế kỉ I trước
Tây lịch thì giáo đoàn bị chia ra 2 phái Đại
tự và Vô úy sơn; phái Đại tự kiên trì bảo
thủ Phật giáo Thượng tọa bộ truyền thống,
phái Vô úy sơn thì dung nạp Phật giáo Đại
thừa, 2 phái đối lập cả nghìn năm. Đồng
thời(thế kỉ I trước Tây lịch), các vị Trưởng
lão phái Đại tự tổ chức kết tập lần thứ 4 của
Phật giáo Thượng tọa bộ, lần đầu tiên ghi
chép Tam tạng Phật giáo Thượng tọa bộ
thành sách bằng tiếngPàli. Đến thế kỉ V
Tây lịch, Luận sư Phật âm (Pàli:
Buddhaghowa) chú thích Tam tạng tại Đại
tự, đặt nền tảng cho phái Đại tự và hình
thành Nam truyền Phật giáo.
Căn cứ vào những cổ vật đào được cho
thấy, thì xưa kia ở vùng ĐôngNam á, Phật
giáo Tiểu thừa, Đại thừa song song tồn tại
và thay nhau hưng phế; nhưng thế lực của
Thượng tọa bộ Nam truyền mạnh nhất, có
ảnh hưởng rất lớn, cho nên đến khoảng
thế kỉ XIV thì Phật giáo các nước Miến
điện, Thái lan, Cao miên, Lào... đã hoàn
toàn lấy Phật giáo Thượng tọa bộ Tích lan
làm truyền thừa. Đến thế kỉ XIX, Phật giáo
Thượng tọa bộ ở Tích lan chia ra thành
các biệt phái như: Phái Xiêm la, phái A ma
la phổ la và phái La mạn na; ở Miến điện
chia thành các phái: Thiện pháp, Thụy cầm
và Môn phái. Tại Thái lan, Cao miên, Lào

thì chia thành các phái: Pháp tương ứng
bộ và Đại bộ.
Đặc sắc của Nam truyền Phật giáo đại
khái ở 4 phương diện sau đây: Bộ phái, kinh
sách, học thuyết và thực tiễn.
I. Về bộ phái: Giữ nguyên hình thái
giống như Pháp tạng bộ trong hệ thống
Thượng tọa bộ, nhưng về học thuyết thì
không phải thuần túy chính tông của
Thượng tọa bộ, nên các sử gia Phật giáo Ấn
độ coi Nam truyền Phật giáo chỉ là biệt
truyền của Thượng tọa bộ và thường dùng
danh xưng “Phân biệt thuyết” để khu biệt.
Dựa theo bộ “Luận sự” trong 7 bộ Tì đàm
của phương Nam, ta có thể thấy chủ trương
của Nam truyền Phật giáo như sau:
1. Các pháp ở quá khứ và vị lai không có
thực thể.
2. Chẳng phải tất cả đều thực có.
3. Tu pháp Tứ đế có thể đạt được Hiện
quán nhanh chóng.
4. Nhất định không có “Trung hữu”.
5. A la hán không có chuyển lui.
6. Không có Bổ đặc già la chân thực.
II. Về kinh sách: Có 7 bộ luận, thứ tự
là: Pháp tập, Phân biệt, Giới, Nhân thi thiết,
Song, Phát thú và Luận sự. Ngoại trừ Luận
sự, 6 bộ còn lại tương truyền đều do đức
Phật nói. Những bộ luận này là do các phần
trong “Xá lợi phất tì đàm” phát triển, biến
hóa mà thành.
III. Về học thuyếtthì có:
1. Thuyết tâm tính vốn thanh tịnh: Chủ
trương do lìa tâm ô nhiễm mà được giải
thoát.
2. Thuyết Phật đạo bất cộng: Thanh văn
bắt đầu từ sự chán lìa, còn Phật thì bắt đầu
với lòng từ bi, cho nên sự phát triển không

giống nhau.
3. Quan niệm về đức Phật: Lấy đức Phật
lịch sử làm chính, chứ không lí tưởng hóa
đức Phật như sự trình bày của Đại chúng
bộ. Tuy nhiên, đức Phật là sự tồn tại siêu
việt, cho nên không chỉ ở đời này, mà trong
quá khứ đã nhiều kiếp tích tập hạnh Bồ tát,
đầy đủ 32 tướng, 18 pháp bất cộng, giáo hóa
hết thảy chúng sinh.
IV. Về thực tiễn: Nam truyền Phật giáo
có 1 hệ thống tổ chức trình bày giáo pháp
rất hoàn bị, về Luận thì trước hết có luận
Giải thoát đạo do ngài Ưu ba đề sa chú thích,
NAM TRUYỀN PHẬT GIÁO

N
3210
kế đến là luận Thanh tịnh đạo của tôn giả
Giác âm. Thanh tịnh đạo y theo thứ tự Tam
học giới, định, tuệ, lấy định học làm trung
tâm, bắt đầu thực hành từ Thập biến xứ
(đặc biệt là từ Địa biến xứ), có công năng đạt
đến 4 loại Thiền định. Ngoài 10 biến xứ
ra,còn có 10 bất tịnh quán, 10 tùy niệm, 4
phạm trụ, 4 vô sắc, thực yếm quán và giới
sai biệt quán, tất cả có 40 nghiệp xứ, tùy
theo tính cách bất đồng của người học mà
có nghiệp xứ thích hợp khác nhau. Những
học pháp này thực có chỉ thú khác xa với
Bắc phương vốn lấy biến xứ... làm công đức
thiền định.
[X. Lược luận Nam phương Thượng tọa
bộ Phật học (Lữ trừng); Nam truyền Phật
giáo sử tự (Tịnh hải)].
NAM TUYỀN BẠCH CỔ
Cũng gọi Nam tuyền li nô bạch cổ.
Tên công án trong Thiền tông.
Mèo nhà trâu trắng.
Nội dung công án này là lời ngài Nam
tuyền Phổ nguyện dạy đại chúng.
Tắc 69 trong Thung dung lục (Đại 48,
270 trung) chép: “Ngài Nam tuyền dạy chúng
rằng: Chư Phật 3 đời chẳng biết mà li nô
bạch cổ lại biết”.
NAM TUYỀN LIÊM TỬ
Tên công án trong Thiền tông.
Cái liềm của ngài Nam tuyền.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa Thiền sư Nam tuyền Phổ
nguyện và 1 vị tăng.
Có lần, ngài Nam tuyền Phổ nguyện
đang làm việc trên núi, có vị tăng hành

cước muốn đi thăm Nam tuyền (tên 1 dòng
suối),đến gần hỏi (Vạn tục 138, 47 hạ):
Đường đến Nam tuyền đi hướng nào? Ngài
Nam tuyền giơ cái liềm lên nói: Cái liềm
cắt cỏ của ta mua 30 tiền.
Vị tăng nói: Không hỏi cái liềm cắt cỏ,
chỉ hỏi đường đến Nam tuyền đi về hướng
nào?
Ngài Nam tuyền nói: Ta sử dụng nó rất
sắc!”
[X. chương Nam tuyền Phổ nguyện trong
Ngũ đăng hội nguyên Q.3].
NAM TUYỀN NGOẠN NGUYÊT
Tên công án trong Thiền tông.
Nam tuyền ngắm trăng.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa ngài Nam tuyền Phổ nguyện
và Thiền sư Triệu châu Tùng thẩm.
Thiền uyển mông cầu quyển thượng (Vạn
tục 148, 107 thượng) chép: Có lần ngài Nam
tuyền đang ngắm trăng, Thiền sư Triệu châu
hỏi: Bao giờ có được thời tiết giống như
lúc này?
Ngài Nam tuyền nói: Hai mươi năm
trước, Vương lão sư cũng từng như thế này”.
NAM TUYỀN SƠN
... ... ..
Núi ở huyện Quí trì, tỉnh An huy, Trung
quốc.
Ngài Nam tuyền Phổ nguyện, đệ tử nối
pháp của Thiền sư Mã tổ Đạo nhất, sau khi
được ấn khả, đã đến trụ ở núi này, hơn 30
năm không xuống núi. Sau nhận lời thỉnh
cầu của quan Thái thú quận Trì dương là
Lục công cự và Hộ quân Bành thành là Lưu
công, ngài bèn hạ sơn để xiển dương tông
phong, tăng tục về tụ tập rất đông, chúng
thường có tới vài trăm người.

NAM TUYỀN THẠCH PHẬT
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này là nói về cơ duyên
vấn đáp giữa Thiền sư Nam tuyền Phổ
NAM TUYỀN THẠCH PHẬT

N
3211
nguyện và đệ tử nối pháp là Lục cắng đại
phu.
Một hôm, Lục cắng hỏi ngài Nam tuyền:
“Trong nhà đệ tử có một phiến đá, từng ngồi
nằm trên đó, nay đệ tử muốn dùng nó để
tạc tượng Phật, có được không?
Ngài Nam tuyền đáp: “Được! Được!
Lục cắng lại hỏi: Vậy không có vật nào
không được à?
Ngài Nam tuyền trả lời: Không được!
Không được!”.
NAM TUYỀN TRẢM MIÊU
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này thuật lại sự tích
ngài Nam tuyền Phổ nguyện chém mèo(trảm
miêu) khai thị cho đại chúng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 8 (Đại
51, 258 thượng) chép: “Chúng ở Đông
đường và Tây đường tranh nhau con mèo,
sư gặp, liền bảo với chúng rằng: Nói được
thì cứu mèo, nói không được thì chém đầu
mèo. Trong chúng không ai đáp được, sư
liền chặt đầu con mèo! Lúc đó, ngài Triệu
châu từ bên ngoài trở về, sư bèn hỏi Triệu
châu câu hỏi vừa rồi, ngài Triệu châu liền
tháo giày để lên đầu mà đi ra. Sư nói: Lúc
nãy, nếu ông ở đây thì đã cứu được con
mèo”.
NAM VIÊN QUỐC SƯ NGỮ LỤC
Gọi đủ: Nam viện Quốc sư trụ sơn
thành châu Long nữ sơn Thiền lâm thiền
tự ngữ lục.
Cũng gọi Qui am lục.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Qui am Tổ
viên (1261-1313), người Nhật bản soạn, thị

giả Tuệ chân và Diệu chuẩn biên tập, được
thu vào Đại chính tạng tập 80.
Nội dung sách này gồm có các phần:
Thiền lâm thiền tự ngữ lục, Nam thiền tự
ngữ lục, Thái bình hưng quốc Nam thiền
tự ngữ lục, Kệ tụng, Sắc thụy Nam viện
quốc sư Qui am hòa thượng hành trạng,
Phụ lục...
NAN
Những điều khó khăn gây chướng ngại
cho việc tu hành.
Theo phẩm Cao quí đức vương trong
kinh Niết bàn quyển 23 (bản Bắc) thì có 6
điều khó:
1. Phật ra đời khó được gặp
2. Chính pháp khó được nghe.
3. Thiện tâm khó phát.
4. Nơi Trung quốc(chỗ văn hóa cao) khó
được sinh vào.
5. Thân người khó được.
6. Các căn khó có đầy đủ.
NAN ĐÀ
Phạm vàPàli: Nan da.
Hán dịch: Hoan hỉ, Gia lạc.
I. Nan Đà.
Cũng gọi Nan nỗ, Nan đồ, Nan đề.
Tôn giả Nan đà, em cùng cha khác mẹ
của đức Phật, vì để phân biệt với ngài Mục
ngưu nan đà nên gọi ngài là Tôn đà la nan
đà (Phạm: Sundara-nanda).
Ngài có thân hình cao lớn, dung mạo
đoan chính, có 30 tướng(chỉ thiếu tướng bạch
hào và dái tai hơi ngắn hơn dái tai của Phật),
Phật độ cho ngài xuất gia, ở vườn Ni câu
luật. Nhưng sau khi xuất gia, vì khó quên
được người vợ là Tôn đà lợi (Phạm:
Sundarì), nên ngài thường trở về nhà. Sau,
nhờ đức Phật dùng phương tiện răn dạy,

ngài mới dứt trừ được ái dục, chứng quả A
la hán.
Ngài là 1 trong 10 vị đệ tử lớn của đức
Phật và được tôn xưng là bậc điều hòa các
căn bậc nhất. Ngài Mã minh đã lấy câu
NAN ĐÀ

N
3212
chuyện giữa ngài và Tôn đà lợi(vợ ngài)
làm đề tài mà sáng tác tập thơ Tôn đà la
nan đà (Phạm: Saundaranda-kàvya) rất
nổi tiếng.
[X. Tăng nhất a hàm Q.3; kinh Phật
bản hạnh tập Q.56; kinh Đại bảo tích
Q.14; Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ
tì nại da tạp sự Q.11; kinh Bản sinh (bản
Pàli); bài kệ 157 đến 158 trong Trưởng
lão kệ (bảnPàli)].
II. Nan Đà.
Cũng gọi Mục ngưu Nan đà.
Tên 1 người chăm bò ở thời đại đức Phật
còn tại thế.
Có lần, vua Tần bà sa la thỉnh Phật và
chúng tăng an cư 3 tháng, bấy giờ Nan đà ở
gần đó, ngày ngày đem sữa đến cúng dường,
suốt trong 3 tháng mà không hề xao lãng;
vua rất khen ngợi và bảo Nan đà nên đến
bái kiến đức Phật. Nan đà tự nghĩ, đức Phật
tuy là bậc Nhất thiết trí nhưng vốn sinh
trưởng trong chốn vương cung, làm sao biết
được công việc chăn bò như thế nào; bởi
vậy, khi đến bái kiến đức Phật, Nan đà bèn
thưa hỏi Ngài về việc chăn bò. Đức Phật
liền dạy ông 11 điều về nghệ thuật chăn bò,
Nan đà khởi tâm cung kính và cầu xuất gia
làm đệ tử Phật.
[X. kinh Ngũ bách đệ tử tự thuyết bản
khởi; Vô lượng thọ kinh hội sớ Q.1].
III. Nan Đà.
Một trong những đệ tử của Phật, là con
của đại thương gia Nan đà, ở thành Ất thệ
ni, Tây Ấn độ. Vì tướng mạo rất đẹp nên
ông được đặt tên là Tôn đà la nan đà. Lớn

lên, ông được cha cho phép đi với 500 người
mua bán đến thành Xá vệ, nhưng vì bị dâm
nữ Hiền thủ mê hoặc nên mất hết hàng hóa
vốn liếng. Những người đi theo liền trở về
báo tin cho cha ông biết; đồng thời, sau khi
tiêu dùng hết tiền của, dâm nữ cũng bỏ ông
và đuổi ra khỏi nhà. Nan đà đang lúc bàng
hoàng và bơ vơ nơi đầu đường, thì gặp được
1 vị tỉ khưu, ông liền theo vị tỉ khưu về tinh
xá xin xuất gia. Một hôm khất thực đến nhà
dâm nữ, Nan đà lại bị nàng dụ dỗ mà phạm
giới. Đức Phật thương xót răn dạy, ông rất
tủi hận và chí thành sám hối.
[X. Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì
nại da Q.1].
IV. Nan Đà.
Một trong 10 vị Đại luận sư của tông
Duy thức, người đời gọi ngài là Thắng
quân tổ sư Nan đà tôn giả. Ngài người Ấn
độ, đồng thời với các ngài An tuệ, Tịnh
nguyệt. Ngài An tuệ căn cứ vào sự nhận
thức về tâm pháp và tâm sở pháp mà chỉ
lập có Tự thể phần, còn ngài Nan đà và
ngài Tịnh nguyệt thì chủ trương thuyết
Kiến phần và Tướng phần, cho nên được
gọi là Nhị phần gia. Về sau, ngài nổi tiếng
nhờ thuyết “Tân huân chủng tử”, tức phủ
nhận thuyết “Chủng tử bản hữu” (chủng
tử vốn đã có
sẵn) mà chủ
trương rằng
chủng tử đều
do sự huân
tập của hiện
hành mà sinh
ra chủng tử
mới; vì thế
ngài còn được

gọi là Tân
huân gia.
Ngài có rất nhiều tác phẩm, từng chú
thích Duy thức tam thập tụng của bồ tát
Thế thân và luận Du già sư địa của bồ tát
Di lặc.
[X. luận Duy thức Q.1, 2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2 phần cuối; Thành
duy thức luận chưởng trung xu yếu
Q.thượng, phần cuối].
V. Nan Đà.
Là 1 trong nhóm Lục quần tỉ khưu, anh
em với Bạt nan đà.
NAN ĐÀ
Tổ sư Thắng Quân Nan Đà Tôn Giả

N
3213
Thời đức Phật còn tại thế, Nan đà thường
cùng với 5 tỉ khưu xấu ác kết bè đảng, làm
những việc sai trái, trở thành nguyên nhân
khiến đức Phật chế định 2 pháp Đơn đọa
thứ 22 và 23.
(xt. Lục Quần Tỉ Khưu, Nan Đà Bạt Nan
Đà).
NAN ĐÀ BẠT NAN ĐÀ
I. Nan Đà Bạt Nan Đà.
Nan đà, Phạm:Nanda, cũng gọi Nan đồ.
Bạt nan đà, Phạm:Upananda, cũng gọi
Ô ba nan đà.
Hai người đứng đầu trong nhóm Lục
quần tỉ khưu. Hai người là anh em, họ Thích,
dòng dõi vua chúa, cả 2 đều giỏi về âm dương
lịch toán, thuyết pháp và nghị luận, nhưng
nhiều ham muốn và làm những việc bất
nghĩa; vì ông Nan đà mà đức Phật chế định
2 pháp Đơn đọa thứ 22 và 23; vì ông Bạt
nan đà mà Phật chế định 15 pháp Xả đọa từ
pháp thứ 6 đến pháp 20; 6 pháp Đơn đọa
từ pháp 37 đến pháp 42 và pháp Chúng
học thứ 95.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.28; Tát bà
đa tì ni tì bà sa Q.4]. (xt. Lục QuầnTỉ Khưu).
II. Nan Đà Bạt Nan Đà.
Hai anh em Long vương trong 8 vị đại
Long vương.
(xt. Ưu Ba Nan Đà Long Vương, Nan
Đà Long Vương).
NAN ĐÀ LONG VƯƠNG
Nan đà, Phạm: Nanda.
Cũng gọi Nan đồ long vương, Nan đầu
long vương.
Hán dịch: Hỉ long vương, Hoan hỉ long

vương.
Một trong 8 vị Đại long vương, là anh
em với Ưu ba nan đà(Bạt nan đà), cho nên
thường gọi chung là Nan đà bạt nan đà long
vương, Nan đồ Bạt nan đà long vương. Nan
đà khéo tùy thuận lòng người, điều hòa mưa
gió nên người đời rất vui mừng, vì thế có
tên là Hỉ long vương.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm quyển
28 và kinh Đại bảo tích quyển 14, thì vị
Long vương này có 7 đầu, tính rất hung ác,
sau do ngài Mục liên hàng phục.
Còn theo kinh Quá khứ hiện tại nhân
quả quyển 1 và phẩm Tựa kinh Pháp hoa
quyển 1, thì Long vương Nan đà đứng đầu
trong các vị Long thần hộ trì chính pháp.
Trong Mật giáo, vị
Long vương này được
đặt ở bên phải phía
trong 3 cửa Nam, Tây,
Bắc trong viện Kim
cương ngoại bộ trên
Mạn đồ la Thai tạng
giới, đối diện với Bạt
nan đà Long vương ở
phía bên trái của các
cửa này.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ thì cả 2 vị
Long vương này đều có 7 đầu, tay phải cầm
kiếm, tay trái cầm vòng dây, đứng trên áng
mây.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.64 (bản 80
quyển); phẩm Thọ mệnh trong kinh Niết
bàn Q.1 (bản Bắc); phẩm Cụ duyên kinh
Đại nhật; phẩm Bí mật mạn đồ la kinh Đại
nhật; Pháp hoa kinh huyền tán Q.2; Đại nhật
kinh sớ Q.10, 16; điều Trúc pháp hộ dịch
kinh trong Xuất tam tạng kí tập Q.2]. ( xt.

Ưu Ba Nan Đà Long Vương).
NAN ĐỀ
Phạm: Nandi.
Hán dịch: Hỉ.
I. Nan Đề.
Một trong những vị đệ tử của đức Phật.
Cứ theo Kinh luật dị tướng quyển 19,
NAN ĐỀ
Long Vương Nan Đà
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

N
3214
thì tỉ khưu Nan đề tâm thường ở trong định,
cho nên cũng gọi là Thiền nan đề.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2,
557 trung) nói: “Nhẫn nhục khất thực,
không quản nắng mưa, đó là tỉ khưu Nan
đề”.
[X. kinh Thị giả trong Trung a hàm Q.8].
II. Nan Đề.
Cũng gọi Trúc nan đề.
Danh tăng người Tây vực đến Trung
quốc vào cuối đời Đông Tấn, trụ ở Lạc
dương. Nhờ thông hiểu chữ Hán, sư đã dịch
được các kinh như: Đại thừa phương tiện,
Thỉnh Quan thế âm bồ tát tiêu phục độc
hại đà la ni chú v.v...
[X. Đại đường nội điển lục Q.3; Khai
nguyên thích giáo lục Q.3].
NAN ĐỀ CA VẬT ĐA
Phạm: Nandy-àvarta.
Hán dịch: Hỉ toàn.
Tóc xoay về phía bên phải, là 1 trong
những đức tướng của Phật .
Theo Tục Hoa nghiêm kinh lược sớ san
định kí quyển 8 của ngài Tuệ uyển, thì
tướng tóc của Phật, bản tiếng Phạm(kinh
Hoa nghiêm) gọi là Nan đề ca vật đa, tóc
xoay tròn về bên phải, sáng sạch mềm mại.
[X. Đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.50;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng]. (xt....(Vạn)
Tự).
NAN ĐỘ
Khó vượt qua. Chỉ cho việc từ bờ mê
bên này muốn vượt qua sang bờ giác bên
kia là 1 việc vô cùng khó khăn. Chúng sinh

chìm đắm trong sinh tử, khó thoát khỏi
cảnh mê, giống như rơi xuống biển sâu, rất
khó thoát ra, cho nên ví dụ là “Nan độ
hải”. Từ ý nghĩa đó, giáo pháp của đức Phật
được ví dụ như con thuyền vượt qua biển
sinh tử.
Phẩm Dị hành trong luận Thập trụ tì bà
sa quyển 5 (Đại 26, 34 hạ) nói: “Ngồi trên
thuyền Bát chính đạo, có thể vượt được biển
khó qua”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.5 (bản 60 quyển)].
NAN GIẢI NAN NHẬP
Phạm: Durdfzaô duranubodhaô.
Khó hiểu, khó ngộ. Trí tuệ của chư Phật
rất sâu xa, chúng sinh khó có thể hiểu tỏ
được.
Kinh Đại tát già ni kiền tử sớ thuyết
quyển 1 (Đại 8, 319 trung) nói: “Chư Phật,
Như lai, bậc Ứng cúng, Chính biến tri, chứng
được pháp sâu kín khó tin, khó biết, khó
hiểu, khó lường, tất cả trời, người không biết
được Như lai nói với ý gì”.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa].
NAN HÀNH
Phạm:Duwkara-caryà.
Cũng gọi Khổ hành.
Đối lại: Dị hành.
Khó làm. Đứng về phương diện tông giáo
mà nói, những pháp khó tu gọi chung là
Nan hành, còn những pháp dễ tu thì gọi là
Dị hành.
Phẩm Đề bà đạt đa trong kinh Pháp Hoa
quyển 4 nói: “Đức Thích ca Như lai từ vô
lượng kiếp đến nay, vì cầu đạo Bồ đề mà
chứa góp công đức nan hành khổ hạnh, chưa
từng ngơi nghỉ”.
Phẩm Viễn li trong kinh Đại bát nhã
quyển 424 thì nói: “Bồ tát vì cứu độ chúng

hữu tình mà tu nhiều khổ hạnh, chịu sự
nặng nhọc, nhưng chưa bao giờ nghĩ đó là
những hạnh khổ khó làm”.
[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.2].
(xt. Dị Hành).
NAN HÀNH

N
3215
NAN HÀNH ĐẠO DỊ HÀNH ĐẠO
Gọi tắt: Nan dị nhị đạo.
Đạo khó tu, đạo dễ tu, phán giáo của
tông Tịnh độ. Tông này căn cứ vào thuyết
“Nan dị nhị đạo” của bồ tát Long thụ mà
chia giáo pháp của đức Phật thành Nan hành
đạo và Dị hành đạo. Dùng sự khó khăn của
người đi bộ trên đường để ví dụ chúng sinh
trong cõi đời 5 trược ác mà muốn cậy vào
sức của chính mình tu hành để mong đạt
được quả Thánh, gọi là Nan hành đạo; trái
lại, dùng sự dễ dàng của việc đi thuyền dưới
sông để ví dụ chúng sinh nương vào lòng từ
bi và trí tuệ rộng lớn của Phật làm phương
tiện vãng sinh Tịnh độ, khai ngộ chứng quả,
thì gọi là Dị hành đạo.
Luận Thập trụ trì bà sa quyển 5 (Đại 26,
41 trung) nói: “Phật pháp có vô lượng môn,
như đường đi ở thế gian có khó có dễ, đi bộ
thì khó nhọc, đi thuyền thì khỏe khoắn; đạo
Bồ tát cũng thế, hoặc có người siêng năng
hành trì, hoặc có người lấy lòng tin làm
phương tiện, dễ làm mà mau đạt đến A duy
việt trí(không trở lui)”.
Theo Vãng sinh luận chú quyển thượng
của ngài Đàm loan, thì vào thời đại không
có Phật mà tự lực hành trì để mong đạt đến
quả vị Bất thoái chuyển là 1 việc rất khó,
gọi là Nan hành đạo. Ngài Đàm loan còn
chia Nan hành đạo làm 5 thứ:
1. Ngoại đạo cùng tu thiện làm mê loạn
pháp của Bồ tát.
2. Hạnh tự lợi của Thanh văn làm chướng
ngại lòng từ bi.
3. Kẻ ác vô cớ phá hoại hạnh thù thắng

của người khác.
4. Quả thiện điên đảo hay phá hoại hạnh
thanh tịnh.
5. Chỉ nhờ tự lực chứ không nương vào
tha lực.
Năm điều trên đây luôn ở trước mắt,
khiến cho người tự lực tu hành khó thành
tựu đạo quả, giống như cái khó khăn vất vả
của người đi bộ trên đường. Nhưng, nếu
người tu hành Dị hành đạo, chỉ nương vào
nhân duyên tin Phật và chí thành phát
nguyện vãng sinh Tịnh độ, thì nhờ nguyện
lực của chư Phật, chắc chắn được vãng sinh,
cũng dễ dàng và nhẹ nhàng như người ngồi
thuyền đi trên mặt sông vậy.
Trong An lạc tập quyển thượng, ngài Đạo
xước, vị Cao tăng tông Tịnh độ Trung quốc
sống vào đời Đường, cũng dựa vào thuyết
“Nan dị nhị đạo” mà chia các pháp môn
làm 2 loại: Tự lực và Tha lực, Tự nhiếp và
Tha nhiếp mà lập ra Thánh đạo môn và
Tịnh độ môn; Thánh đạo môn tức Nan hành
đạo, là pháp tu hành tự lực, tự nhiếp; còn
Tịnh độ môn tức Dị hành đạo, là pháp tu
hành tha lực, tha nhiếp. Về sau, tại Nhật
bản, có các ngài Nguyên tín, Nguyên không,
Thân loan v.v... kế thừa và truyền bá thuyết
này của ngài Đạo xước, như thuyết “Nhị song
tứ trùng” của ngài Thân loan, tức trong
Thánh đạo môn, Nan hành đạo lại chia ra 2
thứ là Thụ xuất và Thụ siêu. Thụ xuất là chỉ
cho chủ trương tu hành trải qua nhiều kiếp
mới mong chứng quả của các tông phái thuộc
Tiệm giáo, như các tông Pháp tướng, Tam
luận v.v...; còn Thụ siêu là chỉ cho chủ trương
tu hành ngay thân này chứng quả thành Phật
của các tông phái thuộc Đốn giáo, như các
tông Phật tâm(Thiền), Chân ngôn, Pháp hoa,

Hoa nghiêm v.v...
Ngoài ra, Dị hành đạo nói trong luận
Thập trụ tì bà sa quyển 5 của ngài Long
thụ là chỉ cho pháp môn tu hành xưng niệm
danh hiệu của chư Phật, Bồ tát; nhưng đến
đời sau, các vị Cao tăng ở Trung quốc và
Nhật bản, như ngài Đàm loan, ngài Nguyên
không v.v... thì chỉ y vào Phật A di đà mà
bàn đạo Dị hành, nhấn mạnh rằng công
đức thù thắng của bản nguyện tha lực là
đạo dễ làm.
NAN HÀNH ĐẠO DỊ HÀNH ĐẠO

N
3216
[X. An lạc tập Q.hạ; Vãng sinh luận chú
kí Q.1; Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập Q.thượng; Ngu thốc sao Q.thượng].
NAN HÓA
Khó giáo hóa. Chỉ cho những chúng sinh
căn tính kém cỏi, ương ngạnh khó giáo hóa
để đưa họ vào Phật đạo.
Theo phẩm Hương tích Phật trong kinh
Duy ma cật quyển hạ, người ở cõi này bướng
bỉnh, ương ngạnh, khó giáo hóa, cho nên
đức Thế tôn mới dùng những lời cứng rắn
để điều phục họ.
Luận Đại trí độ quyển 91 cũng cho rằng,
chư thiên ở cõi Dục bị 5 món dục tuyệt hảo
làm cho mê muội, cho nên khó giáo hóa
được, gọi là Dục thiên nan hóa. Còn chư
thiên ở cõi Sắc thì bị cái vui thiền định thế
gian mê hoặc nên cũng khó giáo hóa họ, gọi
là Sắc thiên nan hóa. Hai loại này gọi chung
là Nhị nan hóa.
Phẩm Hiện bệnh trong kinh Niết bàn
quyển 11 (bản Bắc) nêu ra 3 loại chúng sinh
khó giáo hóa là:
1. Báng Đại thừa: Người chê bai giáo
phápĐại thừa.
2. Ngũ nghịch: Người phạm 5 tội trái
đạo lí.
3. Nhất xiển đề: Kẻ không tin chính
pháp, bác luật nhân quả.
Ba loại người khó giáo hóa trên đây được
gọi chung là “Nan hóa tam cơ”; cũng ví dụ
như chứng bệnh khó trị, cho nên còn gọi là
“Nan trị tam bệnh”, “Nan trị cơ”. Đối với 3
loại chúng sinh này, các giáo pháp của hàng
Tam thừa không cứu được, chỉ có giáo pháp

Nhất thừa mới có thể cứu được. Tịnh độ
chân tông của Phật giáo Nhật bản thì cho
rằng, chỉ có bản nguyện của đức Phật A di
đà là cứu chữa được 3 loại căn cơ khó giáo
hóa này.
[X. kinh Niết bàn Q.10 (bản Nam)].
NAN PHỤC ĐỊA
Cảnh địa khó hàng phục được, tức chỉ
cho cõi Phật hoặc cảnh giới giác ngộ. Vì
không ai có đủ khả năng để hàng phục được
đức Phật, cho nên gọi cảnh giới của Ngài là
Nan phục địa.
Thắng man bảo quật quyển hạ phần
cuối (Đại 37, 16 thượng) nói: “Sự sinh
không thể làm cho Như lai sinh, cái già
không thể khiến cho Như lai già, bệnh
không thể làm cho Như lai bệnh, cái chết
không thể làm cho Như lai chết, vì thế gọi
là Nan phục địa”.
[X. chương Như lai chân thực nghĩa công
đức trong kinh Thắng man].
NAN TÁC NĂNG TÁC
Việc khó làm mà làm được. Nghĩa là việc
tu hành tuy khó khăn nhưng cuối cùng cũng
có thể thành tựu được.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 26 (Đại
12, 520 trung) nói: “Nếu có thiện nam tử,
thiện nữ nhân, vì Đại niết bàn mà thành
tựu được đầy đủ 5 việc như thế thì tức người
ấy đã làm được những việc khó làm, nhẫn
được những điều khó nhẫn, bỏ được những
vật khó bỏ”.
Từ ngữ này vốn được dùng để hiển bày
tinh thần nỗ lực tu hành của Phật, Bồ tát;
nhưng đời sau thì phần nhiều dùng để tán
thán sự rộng lớn của Phật lực và lòng từ bi
độ sinh của Ngài.
[X. Pháp sự tán Q.hạ].

NAN THẮNG ĐỊA
Phạm:Sudurjayà-bhùmi.
Hán âm: Đầu xà da phổ.
Địa thứ 5 trong Thập địa Bồ tát. Ở địa
vị này phương tiện tu hành để đạt được thắng
NAN THẮNG ĐỊA

N
3217
trí tự tại là rất khó, các phiền não kiến hoặc,
tư hoặc cũng không dễ dàng điều phục vì
vậy gọi là Nan thắng địa.
Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la
mật đa quyển hạ (Đại 8, 842 hạ) nói:
“Biết các đế như thực
Và các pháp thế gian
Làm lợi khắp quần sinh
Gọi là Nan thắng địa”.
[X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ;
phẩm Đà la ni tối tịnh địa trong kinh Hợp
bộ kim quang minh Q.3; luận Thành duy
thức Q.9].
NAN THIỀN
Pháp Thiền khó tu, là Thiền thứ 3 trong
9 loại Đại thiền bất cộng của Bồ tát do
tông Thiên thai nói ra. Nan Thiền có 3
loại:
1. Đệ nhất nan thiền: Bồ tát tu lâu
trong Thiền định, tâm đã được tự tại, nhưng
vì muốn cứu độ chúng sinh nên xả bỏ niềm
vui thứ nhất của Thiền mà sinh vào cõi
Dục.
2. Đệ nhị nan thiền:Bồ tát tu vô lượng
pháp Thiền định sâu xa, vượt qua trên tất
cả hàng Thanh văn và Bích chi phật.
3. Đệ tam nan thiền:Bồ tát nương theo
Thiền định mà được Vô thượng bồ đề.
[X. Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ phần
trên].
NAN TÍN CHI PHÁP
Chỉ cho pháp khó tin.
Giáo pháp của đức Phật rất sâu xa mầu
nhiệm, không thể dùng kiến thức thông
thường của thế gian mà hiểu biết được.

A di đà kinh sớ của ngài Khuy cơ (Đại
37, 328 trung) nói: “Pháp khó tin, nghĩa là
niệm Phật từ 1 ngày đến 7 ngày, liền tiêu trừ
được tất cả phiền não cấu nhiễm mà vãng
sinh Tịnh độ, nhân nhỏ mà được quả lớn,
người đời khó tin.
Tịnh độ chân tông tại Nhật bản lập
pháp “Nan tín” làm 1 trong những luận đề
của tông thừa. Chủ trương pháp môn của
đức Phật A di đà là tối thắng, nếu chẳng
phải người có thiện căn sâu dày từ kiếp
trước thì khó mà tin nhận. Thuyết này được
y cứ vào kinh Vô lượng thọ và kinh A di
đà mà thành lập.
[X. A di đà kinh nghĩa sớ (Nguyên
hiểu)].
NAN TÍN KIM CƯƠNG TÍN NHẠO
Lòng tin bền chắc như kim cương. Từ
ngữ này được thấy trong bài tựa Giáo hành
tín chứng của ngài Thân loan thuộc Tịnh
độ chân tông Nhật bản.
Lòng tin này là tin nơi bản nguyện của
đức Phật A di đà muốn cứu độ chúng sinh
về cõi Thực báo trang nghiêm, cũng là tâm
tin vào pháp tha lực. Nhưng pháp này cao
siêu tôn quí, người còn ở giai vị tu nhân khó
tin nhận, phải dùng tha lực khiến họ tin
phục, cho nên gọi là Nan tín. Một khi lòng
tin này đã nảy sinh, thì những sự động loạn
khác không thể phá hoại được, nó có công
năng diệt trừ tất cả phiền não tội chướng,
giống như thể kim cương cứng chắc, có thể
phá hoại tất cả các vật khác, vì thế gọi là
Kim cương tín.
NAN TRUNG CHI NAN
Việc rất khó trong các việc khó, ví dụ
cho việc tin nhận diệu pháp vô thượng là
rất khó.

Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
279 thượng) nói: “Nếu người nghe kinh này
rồi mà vui mừng tin nhận, thì đó là việc rất
khó trong các việc khó, không cái khó nào
hơn cái khó này”.
NAN TRUNG CHI NAN

N
3218
NAN TƯ NGHỊ
I. Nan Tư Nghị.
Gọi tắt: Nan tư.
Cũng gọi: Bất tư nghị.
Khó nghĩ bàn. Chỉ cho cảnh giới mà bàn
nói và suy nghĩ không thể diễn đạt được.
Nghĩa là Phật pháp rộng lớn sâu xa khó có
thể nghĩ bàn.
Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại 31,
77 trung) nói: “Tôi đã tùy theo khả năng
của mình, tóm lược nghĩa Thành duy thức
tất cả công hạnh của Phật nói trong đó, thật
khó nghĩ bàn”.
Ngoài ra, từ ngữ Nan tư nghị còn được
dùng để tôn xưng đức Phật, tức tán thán
đức sâu xa mầu nhiệm của Phật.
Kinh Đại thừa lí thú lục ba la mật đa
quyển 2 (Đại 8, 870 hạ) nói: “Ba cõi trời
người đều khen ngợi, con nay lễ đức Nan tư
nghì”.
[X. chương Như lai chân thực nghĩa công
đức trong kinh Thắng man; kinh Hoa
nghiêm Q.1 (bản 60 quyển)].
II. Nan Tư Nghị.
Một trong 37 tôn hiệu của đức Phật A di
đà. Đức mầu nhiệm của Phật A di đà có thể
khiến cho phàm phu chứng được đạo quả,
đức ấy chẳng thể nghĩ bàn.
Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 421 thượng)
nói: “Tất cả chướng ngại đều trừ sạch, nên
con đính lễ Nan tư nghì”.
NAN TƯ NGHỊ VÃNG SINH
Chỉ cho sự vãng sinh khó nghĩ bàn, tức
nhờ lòng tin vào hoằng nguyện tha lực của
đức Phật A di đà mà được vãng sinh, là 1

trong 3 thuyết vãng sinh của Tịnh độ chân
tông Nhật bản.
Do lòng tin vào tha lực hồi hướng được
sinh về cõi Thực báo trang nghiêm của đức
Phật A di đà, đó chẳng phải là việc mà phàm
phu nói bàn, suy nghĩ có thể biết được, cho
nên gọi là Nan tư nghị vãng sinh.
Tông này còn lập ra 2 thuyết vãng sinh
khác:
1. Nan tư vãng sinh: Nhờ nhân tự lực
niệm Phật mà được sinh vào Thai cung Nghi
thành ở chỗ biên giới cõi Tịnh độ, tức là
Hóa độ của đức Phật A di đà, được hưởng
vô lượng sự an lạc chẳng thể nghĩ bàn, theo
như lời nguyện thứ 20 của Ngài. Vì loại tự
lực vãng sinh này không thù thắng bằng tha
lực vãng sinh đã nói ở trên, cho nên gọi là
Nan tư.
2. Song thụ lâm hạ vãng sinh: Lấy việc
hóa thân của đức Thích ca nhập diệt ở rừng
Sa la song thụ để ví dụ sự vãng sinh về cõi
Phương tiện hóa độ của đức Phật A di đà,
theo lời nguyện thứ 19 của Ngài.
[X. Chuyển kinh hành đạo nguyện vãng
sinh Tịnh độ pháp sự tán Q.thượng; Giáo
hành tín chứng Q.6].
NẠN
I. Nạn.
Chướng ngại, đặc biệt chỉ cho sự chướng
ngại người tu hành đạo Phật.
Kinh Trường a hàm quyển 19 nêu ra 8
loại nạn xứ làm chướng ngại người tu hành
thanh tịnh hướng tới giác ngộ, gọi là Bát
nạn, Bát nạn xứ, Bát nạn giải pháp, Bát vô
hạ, Bát bất nhàn, Bát phi thời, Bát ác, Bát
bất văn thời tiết. Đó là:
1. Nạn ở địa ngục.
2. Nạn ở ngã quỉ.

3. Nạn ở súc sinh.
Chúng sinh ở trong 3 đường này, khó
gặp được bậc Thánh, chịu khổ bức bách,
nung nấu triền miên, không sao tu hành
được.
4. Nạn ở Trường thọ thiên, người cõi trời
này sống rất lâu nên khó được gặp Phật pháp.
NAN TƯ NGHỊ VÃNG SINH

N
3219
5. Nạn ở biên địa, là nơi hẻo lánh, xa
xôi, không có Phật pháp lưu hành, cho nên
chúng sinh ở vùng này không được nghe
Phật pháp; hoặc chỉ cho chư thiên cõi Sắc,
cõi Vô sắc và người ở châu Bắc câu lô(thế
giới ở phía bắc núi Tu di), chỉ đam mê hưởng
lạc, không cầu Phật pháp.
6. Nạn mù điếc câm ngọng; những người
mù, điếc, câm, ngọng dù có sinh vào nơi
văn minh, văn hóa, cũng không được thấy
nghe Phật pháp.
7. Nạn thông minh biện bác theo trí thế
gian, tuy có trí tuệ nhưng chấp tà kiến nên
không cầu chính pháp.
8. Nạn sinh trước Phật hoặc sau Phật, vì
sinh trong khoảng thời gian này không có
Phật ra đời thuyết pháp, cho nên không được
nghe Phật pháp.
[X. kinh Xuất diệu Q.8; kinh Ngũ khổ
chương cú; kinh Phạm võng Q.hạ; phẩm Tứ
pháp trong luận Thành thực Q.2; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.28].
II. Nạn.
Lời gạn hỏi, như nói nạn vấn, luận nạn,
tức hỏi vặn, hỏi những nghĩa khó, bàn cãi
đưa ra những điều khó hiểu, mâu thuẫn
nhau, dồn đối phương vào chỗ bí tắc để
tranh thắng. Như trong các kinh luận thường
thấy ghi chép các cuộc tranh luận về pháp
nghĩa trong nội bộ các phái Phật giáo với
nhau, hoặc các cuộc nạn vấn của Phật giáo
đối với ngoại đạo...
NẠN PHÁ
Vấn nạn, Luận phá.
Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện

quyển 4 (Đại 50, 245 thượng) nói: “Có ngoại
đạo Thuận thế đến thách thức tranh luận,
viết 40 điều nghĩa treo ở cổng chùa và nói:
Nếu có người nào nạn phá được 1 điều thì
ta sẽ chặt đầu để cảm tạ”.
[X. Trung luận sớ Q.4 phần đầu].
NẠN THẾ
Chỉ cho khí thế vấn nạn.
Pháp hoa văn cú kí quyển 10 hạ (Đại
34, 350 trung) nói: “Gần đây thấy trong
Pháp hoa viên kính của Tú công, có lập ra
thế vấn nạn, nhưng không hơn gì qui tắc
trước; nay gom góp những điều được nghe
trước kia và những điều được thấy hiện tại,
tổng hợp, phân biệt để rộng đường phê
phán”.
[X. truyện Tăng xán trong Tục cao tăng
truyện Q.9].
NẠN THÍCH NGHI LUẬN
Tác phẩm, 1 quyển, do cư sĩ Chu đạo tổ
soạn vào đời Đông Tấn, được thu vào Quảng
hoằng minh tập quyển 18 trong Đại chính
tạng tập 52.
Khoảng năm Thái nguyên thứ 9 (394)
đời Hiếu Vũ đế nhà Đông Tấn, ông Đới
quì có soạn cuốn Thích nghi luận, trong
đó, ông bày tỏ sự hoài nghi và có những
nhận xét không đúng về thuyết nhân quả
của Phật giáo. Bởi thế, Chu đạo tổ mới làm
luận này để phê phán những quan điểm
sai lầm của Đới quì và chỉ rõ ra những chỗ
sai khác giữa Nho học và Phật giáo. Ông
Chu đạo tổ cho rằng nếu không có nhân
quả đời trước thì không thể lí giải được
những hiện tượng người lành chịu khổ, kẻ
ác được phúc báo vinh hoa. Sau đó, Đới
quì lại làm luận phản bác thuyết của của
Đạo tổ, lần này, thầy của Đạo tổ là ngài Lô

sơn Tuệ viễn bèn soạn Tam báo luận để
phúc đáp.
NAO BẠT
.....
Một trong những thứ pháp khí bằng vàng
hoặc đồng, được dùng trong các chùa viện.
NAO BẠT

N
3220
Nao và Bạt vốn là 2 loại nhạc khí khác nhau,
người đời sau gọi chung là Nao bạt, ta quen
đọc là Nạo bạt.
Nao, có 2 loại vàng hoặc đồng. Theo sách
Chu lễ, Lễ kí thì nao vàng dùng để đánh khi
lui quân hoặc xuống sân khấu lúc nhảy múa
xong. Hình dáng nao vàng giống như cái
bàn là, có cán, xoa vào nhau thì phát ra tiếng
“xoang xoảng”, cho nên gọi là Nao. Còn nao
đồng tức là cái gõ nhịp bằng đồng, kiểu dáng
hoàn toàn khác với nao vàng mà giống như
đồng bạt, nhưng nhỏ hơn, do 2 cái hợp
thành, âm thanh cũng trong trẻo nên tục
gọi là Nao.
Bạt, cũng gọi Đồng bạt, Đồng bạt tử,
Đồng bát tử, Đồng bàn; được làm bằng đồng,
hình tròn, ở giữa có cái núm tròn lồi lên,
chính giữa núm tròn này
khoan 1 lỗ nhỏ, xỏ sợi dây
để cầm; bên trong cái lỗ
có cái nút giữ cho sợi dây
khỏi lọt. Khi sử dụng,
dùng 2 tay, mỗi tay cầm 1
mặt đồng bạt, chập vào
nhau thì phát ra tiếng.
Cứ theo Luật thư nhạc đồ thì Đồng bạt
tử bắt nguồn từ Tây vực, không có cán, dùng
da làm dây, chập vào nhau theo đúng nhịp
gõ, những dân tộc phương Đông thường sử
dụng loại nhạc khí này. Còn theo các sách
thông thường thì Đồng bạt có xuất xứ từ
các giống người Tây nhung, Nam man..., cái
núm tròn lồi lên ở chính giữa có vài tấc,
cũng có khi đến vài thước. Trong các bức
bích họa đào được ở Bzklik thuộc vùng

Trung á, những bức Tịnh độ biến tướng phát
hiện ở Đôn hoàng, trong hội Hư không của
Đương ma mạn đồ la ở Nhật bản và trong
bức tranh A di đà nhị thập ngũ Bồ tát lai
nghinh v.v... đều có hình vẽ của loại nhạc
khí này.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.14; luật
Ma ha tăng kì Q.33; điều Nao bạt, chương
Pháp khí trong Sắc tu Bách trượng thanh
qui Q.hạ; điều Kết xã pháp tập trong Đại
tống tăng sử lược Q.hạ; môn Bái khí trong
Thiền lâm tượng khí tiên].
NÃO
..
Phạm:Pradàza.
Hán âm: Ba la đà xá.
Chỉ cho sự buồn phiền bức não, tên gọi
1 tâm sở, là 1 trong 75 pháp của tông Câu
xá, 1 trong 100 pháp của tông Duy thức,
cùng với sầu, thương, khổ, lo... biểu thị hiện
tượng khổ của cõi mê.
Cứ theo sự giải thích của tông Câu xá
thì Não nghĩa là tuy tự biết tội lỗi của mình,
nhưng vẫn không chịu nghe lời khuyên
bảo của người khác, thành ra tâm thần
luôn áo não phiền muộn. Tông Câu xá xem
tâm sở này là 1 trong các pháp Tiểu phiền
não, 1 trong 6 cấu thuộc cõi Dục, tương
ứng vớiƯu căn trong 5 thụ, là đẳng lưu
của Kiến thủ kiến, có thể tính riêng biệt,
đến giai vị Tu đạo mới đoạn được Tiểu
phiền não này.
Còn theo sự giải thích của tông Duy
thức thì Não là tác dụng tinh thần khiến
tâm nổi lên giận dữ, thường nhớ tưởng
những việc làm quá khứ hoặc những việc
không vui ở hiện tại, làm cho trong lòng
buồn bực. Vì nó là 1 trong 20 Tùy phiền

não, nên nếu lìa Sân ra thì Não không có
thể tính cũng như tác dụng riêng biệt; bởi
vậy, Não là 1 phần của Sân, tương ứng với
Xả căn trong 5 thụ.
[X. luận Đại tì bà sa Q.42; luận Câu xá
Q.21; luận Thành duy thức Q.6; phẩm Sân
khuể trong luận Thành thực Q.10; luận Tạp
a tì đàm tâm Q.4; luận Nhập a tì đạt ma
Q.thượng; luận Du già sư địa Q.55; luận
Hiển dương thánh giáo Q.1; luận Đại thừa
quảng ngũ uẩn; luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập Q.1].
NÃO
Bạt

N
3221
NẠP
I. Nạp.
Cũng gọi Nạp ca sa, Tệ nạp y, Hoại
nạp.
Chỉ cho áo mặc của chúng tăng, 1 trong
các loại áo pháp.
(xt. NạpY, Phẩn Tảo Y).
II. Nạp.
Cũng gọi Nạp tử, Nạp tăng.
Tiếng xưng hô của chúng tăng, vì mặc
áo chắp nối mà có tên gọi này. Ngoài ra, do
đức tính khiêm tốn mà tự xưng như: Lão
nạp, Hàn nạp, Chuyết nạp.
NẠP BÁ
Loại áo vị tăng mặc khi giảng kinh,
như áo thụng(áo lễ) của chư tăng ngày
nay.
Cứ theo Nam hải kí qui nội pháp truyện
thì ngoài 3 áo ra còn có “Nạp bá”, nạp bá là
áo của vị giảng sư mặc khi giảng kinh thuyết
pháp.
NẠP CHÚNG
Chỉ cho đại chúng mặc áo nạp tham
dự pháp hội, hoặc theo nghĩa rộng, Nạp
chúng là danh từ gọi chung chúng tăng
xuất gia.
NẠP CỐT
.....
Cũng gọi Nhập cốt, Nhập tháp.
Đặt di cốt của người tại gia vào mộ sau
khi hỏa táng xong, gọi là Nạp cốt. Còn di
cốt của người xuất gia thì được đưa vào
tháp, gọi là Nhập tháp, cũng có khi dùng
tóc còn lại để thay cho di cốt.
[X. môn Tang tiến trong Thiền lâm tượng

khí tiên].
NẠP CỤ
Nhận lãnh giới Cụ túc.
NẠP ĐẮC
.... .
Nhận lãnh được giới thể. Giới thể phát
sinh từ trong tâm của người thụ giới, có công
năng ngăn ngừa việc làm sai quấy.
NẠP ĐẬU
.....
Một loại thực phẩm được sử dụng trong
các chùa viện.
Phương pháp chế biến nạp đậu như sau:
Vào tháng 6 nấu đậu cho chín, vớt ra, trộn
lẫn với 1 ít bắp rang và men rượu rồi đem
phơi nắng 3 ngày, sau đó, bỏ vào nước ấm
có hòa muối, rửa sạch, gạn hết cặn cấu, rồi
lại rắc thêm men rượu vào đậu và bắp, chứa
vào thùng, lấy đá đè lên để ép. Sau, lấy đá
ra, dùng giấy dày bịt kín miệng thùng lại;
đến khoảng tiết Đông chí, dùng gừng và lá
tía tô trộn lẫn để dùng. Món ăn này được
dùng trước khi ngồithiền, giúp cho việc
hút nước trong cơ thể để giảm thiểu việc
tiểu tiện.
Các Thiền viện ở Trung quốc, xưa rất
coi trọng việc dùng món nạp đậu này, về
sau được truyền đến Nhật bản và cho đến
nay vẫn được thịnh hành trong các tự viện.
(xt. Tọa Thiền Đậu).
NẠP KINH
.....
Cũng gọi Lục thập lục bộ nạp kinh, Lục
bộ nạp kinh, Hồi quốc nạp kinh.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chép tay 66 bộ kinh Pháp hoa, đem cúng
dường 66 đạo tràng ở Nhật để hồi hướng
công đức cho người chết.

Từ xưa ở Nhật bản đã thịnh hành phong NẠP KINH

N
3222
tục chôn kinh điển dưới đất gọi là Mai kinh.
Về sau, phong tục này dần dần đã biến thành
việc đem dâng nạp Đại tạng kinh vào trong
Thần xã hoặc chùa Phật. Những kinh được
dâng nạp phần nhiều là kinh Pháp hoa, kinh
Di đà, kinh Di lặc và Bát nhã tâm kinh.
Phong tục này được truyền đến đời sau, thì
không những dâng nạp tạng kinh mà cả việc
cúng dường tiền gạo vào đền chùa, hoặc đích
thân đến đạo tràng tham bái, cũng đều được
gọi là Nạp kinh.
NẠP MẠO
Chiếc mũ của tỉ khưu may bằng các
miếng vải vụn xấu chắp nối lại.
[X. truyện Cảnh oanh trong Tục cao tăng
truyện].
NẠP PHÙNG TỐ CA
....... ....
Phạm: Napuôsaka.
Cũng gọi Nại bản sa ca.
Hán dịch: Yêm nhân, Hoạn quan.
Từ ngữ chỉ cho trung tính, tức chẳng phải
nam, chẳng phải nữ. Trong 3 thanh của chữ
Tất đàm, từ ngữ này được sử dụng để biểu
thị cho thanh trung tính.
NẠP SỞ
Nơi dành cho việc thu chi tiền bạc, thóc
gạo trong tự viện thuộc Thiền tông, do vị
dịch tăng trông coi. Nếu người thế tục đảm
nhiệm chức vụ này thì nơi đó được gọi là
Tục nạp sở.
[X. môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
NẠP TĂNG HÀNH CƯỚC SỰ
Đồng nghĩa: Nạp y hạ sự, Nạp tăng bản

phận sự.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tức là việc vân du hành cước, tìm thầy
học đạo để giải quyết vấn đề sinh tử của nạp
tăng.
NẠP TĂNG TỊ KHỔNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho cái lỗ mũi của nạp tăng.
Trong Thiền tông, nhóm từ này được sử
dụng để biểu thị cho vật rất quan trọng, tức
là căn bản của Phật pháp.
Cùng nghĩa với dụng ngữ này còn có
“Nạp tăng đính môn” (đỉnh đầu của nạp
tăng), “Nạp tăng nhãn tình”(con mắt của
nạp tăng).
NẠP THỂ
Nhận lãnh giới thể. Giới thể phát ra từ
trong tâm của hành giả thụ giới, có công
năng ngăn ngừa việc sai quấy.
[X. Hoằng giới pháp nghi].
NẠP THỤ
Có 2 nghĩa:
1. Nhận lãnh quà tặng của người khác.
2. Phật, Bồ tát tiếp nhận nguyện vọng
của người cầu nguyện để giúp đỡ họ.
[X. phẩm Hóa thành dụ kinh Pháp hoa;
Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.7].
NẠP TỨC
.....
Phạm: Varga.
Pàli:Vagga.
Có hàm ý là phân chia, tập hợp, tức chỉ
các loại từ như: Phẩm, thiên, chương, bộ,
loại.
Luận Đại tì bà sa bản dịch cũ dịch là Bạt
cừ, còn bản dịch mới dịch là Nạp tức.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.15].
NẠP TỨC

N
3223
NẠP Y
Cũng gọi là Phẩn tảo y, Tệ nạp y, Ngũ
nạp y, Bách nạp y.
Tấm áo pháp của vị tỉ khưu mặc, do
những mảnh vải vụn được nối kết lại mà
thành. Chính vì nghĩa này mà các vị tăng
thường tự xưng là Lão nạp, Bố nạp, Nạp
tăng, Nạp tử, Tiểu nạp v.v...
[X. luật Thập tụng Q.39; điều Đầu đà
nghĩa lưỡng môn phân biệt trong Đại thừa
nghĩa chương Q.15; Tuệ lâm âm nghĩa Q.11].
(xt. Bách Nạp Y).
NẠP Y THẬP LỢI
Mười điều lợi của việc mặc nạp y(áo
chắp vá).
Theo luật Thập tụng thì 10 điều lợi ấy
là:
1. Thuộc về số áo thô xấu.
2. Ít phải tìm kiếm.
3. Tùy ý muốn ngồi chỗ nào cũng được.
4. Muốn nằm chỗ nào cũng được.
5. Dễ giặt giũ.
6. Ít bị côn trùng làm hư hoại.
7. Dễ nhuộm.
8. Khó rách nát.
9. Không phải kiếm áo khác.
10. Không ảnh hưởng đến việc cầu đạo.
Còn theo luận Thập trụ tì bà sa thì 10
điều lợi ấy như sau:
1. Hổ thẹn.
2. Ngăn lạnh nóng trùng độc.
3. Biểu thị uy nghi phép tắc của sa môn.
4. Tất cả trời người thấy áo pháp đều
tôn kính như tháp.
5. Người có tâm nhàm chán khi nhuộm

áo chẳng ham đẹp.
6. Tùy thuận tịch diệt, không bị phiền
não nhiễu loạn.
7. Nhờ mặc áo pháp, dễ thấy cái ác.
8. Không cần vật trang nghiêm nào khác.
9. Thuận theo Bát chính đạo.
10. Thường tinh tiến tu tập, không khởi
tâm ô nhiễm dù trong khoảnh khắc.
NẶC CÙ ĐÀ THỤ
Phạm: Nyagrodha.
Pàli: Nigrodha, Nigoha.
Cũng gọi Ni câu luật thụ, Ni câu loại đà
thụ, Ni câu đà thụ.
Tên khoa học: Ficus indica.
Loại cây giống như cây si, thuộc họ cây
dâu, mọc ở Ấn độ, Tích lan. Thân cây cao
to thẳng đứng, tán rộng, có rễ từ trên thân
rủ xuống, khi chạm đất thì rễ ấy lại mọc lan
ra tứ phía.
Đức Phật thứ 6 trong 7 đức Phật quá
khứ là Ca diếp Như lai đã ngồi dưới cây này
để thuyết pháp độ sinh.
[X. kinh Đại bản trong Trường a hàm
Q.1; kinh Tạp a hàm Q.33; luận Câu xá Q.6;
Tuệ lâm âm nghĩa Q.12, 15].
NẶC CỦ LA
Phạm: Nakula.
Cũng gọi Nặc củ na.
Vị La hán thứ 5 trong 16 vị La hán.
Cứ theo truyền thuyết thì Nặc củ la tức
là Trưởng giả Nặc cổ la nói trong kinh A la
hán cụ đức; vị
Trưởng giả này
cùng 800 vị A la
hán quyến thuộc
trụ ở châu Nam
thiệm bộ, hộ trì
chính pháp, làm

lợi ích cho loài
hữu tình.
Đại sư Thiền
nguyệt Quán hưu
đời Đường, vẽ
NẶC CỦ LA
Nặc Củ La

N
3224
tượng Ngài ngồi trên phiến đá, 2 tay cầm
cây như ý giống hình đứa bé, đặt trên vai,
dáng như đang gãi lưng.
Trên vách hang thứ 76 của động Thiên
Phật tại Đôn hoàng có vẽ hình tượng Ngài
ngồi kết già trên phiến đá, tay phải nắm lại
để trước ngực, tay trái cầm phất trần đặt
trên gối. Nay tên của vị A la hán này không
thấy có trong Phật giáo Tây tạng.
[X. Đại A la hán Nan đề mật đa la sở
thuyết pháp trụ kí; La hán đồ tán tập].
NẶC KIÊN NA
Phạm: Mahà-nagna.
Gọi đủ: Ma ha nặc kiện na.
Cũng gọi Đồ kiện na, Nặc già na.
Hán dịch: Lộ hình thân, Lộ hình thần,
Lộ thân.
Tên 1 vị thần có sức mạnh, mình trần.
Theo luận Đại tì bà sa quyển 30 thì sức
của 10 con voi bằng với sức của 1 con hương
tượng, sức 10 con hương tượng bằng với sức
Ma ha nặc kiện na.
[X. luận Câu xá Q.11, 27; Phiên dịch
danh nghĩa tập Q.6; Huyền ứng âm nghĩa
Q.24].
NẶC MÔN HÃN
Danh hiệu của vị Đại lạt ma trong Lạt
ma giáo ở Mông cổ, Tây tạng. Danh hiệu
này nghĩa là Pháp vương, ngôi vị chỉ đứng
sau vị Hô đồ khắc đồ(Phật sống).
NĂNG AN NHẪN
Cũng gọi An nhẫn thành tựu, An nhẫn
cường nhuyến tặc.
An nhẫn cường nhuyến lưỡng tặc.
Pháp quán có năng lực thản nhiên chịu

đựng, không để các duyên thuận, nghịch
làm loạn động mà thành tựu đạo nghiệp,
là 1 trong 10 thừa quán pháp do tông Thiên
thai lập ra.
Nếu người tu hành đã biết ngôi thứ rõ
ràng mà bị các duyên trong, ngoài làm động
loạn, hao tổn nhiều nội đức thì phải tu hành
theo pháp này để ngăn ngừa chướng duyên.
Nhưng, chẳng những nghịch duyên gây
chướng ngại, mà ngay cả thuận duyên cũng
cản trở bước tiến tu của hành giả.
Trong trường hợp hành giả nhờ vào công
phu tu quán, mới vào được giai vị Ngoại
phàm, chuyển được chướng ngại, khai mở
trí tuệ, tiếng tăm dần dần lan rộng thì dễ bị
danh lợi bên ngoài cám dỗ, nghiệp chướng
đời trước khuấy động bên trong, đến nỗi
làm hỏng công phu của mình, thì nay phải
tu pháp an nhẫn bất động này để tiến vào
giai vị Nội phàm.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.8; Thiên thai
tứ giáo nghi]. (xt. Thập Thừa Quán Pháp).
NĂNG BỊ PHÁP
Đối lại: Sở bị cơ.
Chỉ cho giáo pháp cứu giúp, che chở
chúng sinh.
NĂNG BIẾN
Chỉ cho 8 thức. Tông Duy thức cho rằng
tất cả muôn pháp đều do thức biến hiện,
cho nên gọi 8 thức là Năng biến. Tiểu thừa
chỉ lập có 6 thức, nhưng Đại thừa Duy thức
thì lập 8 thức và chia làm 3 loại: Sơ năng
biến(thức thứ 8), Đệ nhị năng biến(thức thứ
7) và Đệ tam năng biến(6 thức trước), gọi là
Tam năng biến.
(xt. Tam Năng Biến, Duy Thức).
NĂNG BIẾN KẾ
Đối lại: Sở biến kế.

Thức thứ 6 và thức thứ 7 so đo tính toán NĂNG BIẾN KẾ

N
3225
khắp các pháp rồi vọng chấp có thực ngã,
thực pháp, gọi là Năng biến kế.
Trong 3 tính duy thức thì tự tính của
Biến kế sở chấp là do Năng biến kế và Sở
biến kế cùng hình thành.
Cứ theo Nhiếp đại thừa luận bản quyển
trung thì Ý thức chính là Năng biến kế, bởi
vì Ý thức tự nó thường huân tập danh ngôn
làm chủng tử, lại sinh khởi tác dụng phân
biệt các hành tướng, cho nên đối với hết
thảy muôn pháp cũng sinh ra tác dụng phân
biệt so đo rộng khắp. Trong các thức, ngài
An tuệ chủ trương 8 thức hữu lậu đều là
Năng biến kế; còn ngài Hộ pháp thì cho
rằng 5 thức trước và thức thứ 8 không có
chấp trước, vì vậy chỉ có 2 thức thứ 6 và thứ
7 mới thuộc Năng biến kế.
[X. luận Du già sư địa Q.74; luận Thành
duy thức Q.8; Thành duy thức luận thuật kí
Q.1 phần đầu]. (xt. Mạt Na Thức, Ý Thức).
NĂNG BIÊT
Đối lại: Sở biệt.
Cũng gọi Hậu trần.
Tiếng dùng trong Nhân Minh.
Trong luận thức Nhân minh, tiền trần
(chủ từ) của Tông(mệnh đề)là cái bị hậu
trần phân biệt; vì hậu trần có năng lực hay
phân biệt tiền trần, cho nên gọi tiền trần
là Sở biệt, hậu trần là Năng biệt. Ví dụ
như Tông: “Âm thanh là vô thường” thì
“âm thanh”(tiền trần, danh từ trước) là Sở
biệt; “vô thường”(hậu trần, danh từ sau) là
Năng biệt.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận
Q.thượng]. (xt. Thể).

NĂNG BIÊT BẤT CỰC THÀNH QUÁ
Năng biệt bất cực thành, Phạm:
Aprasiddha-vizewaịa.
Gọi tắt: Năng biệt bất thành.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Hậu trần(danh từ sau) không được thừa
nhận. Đây là lỗi thứ 6 trong 9 lỗi về Tông
của 33 lỗi trong luận thức Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, khi lập
Tông thì tiền trần(danh từ trước)và hậu trần
phải được cả 2 bên công nhận mới thành
Tông. Nếu 1 trong 2 danh từ không được
đối phương thừa nhận thì bị lỗi Bất cực
thành.
Như tín đồ Thiên chúa giáo lập luận với
tín đồ Phật giáo:
Tông: Vạn vật do đức Chúa trời sáng tạo.
“Vạn vật” là tiền trần(Sở biệt). “Chúa
trời” là hậu trần(Năng biệt). Phật giáo đồ
thừa nhận vạn vật, nhưng không công nhận
có 1 vị chúa tể sáng tạo ra vạn vật. Trong
luận thức này, hậu trần(Năng biệt)bị phủ
nhận, vì thế phạm lỗi Năng biệt bất cực
thành.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận đại sớ Q.trung;
Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí Q.4;
Đông phương luận lí học (Nhất hạnh)]. (xt.
Nhân Minh).
NĂNG DẪN CHI
Chỉ cho 2 chi Vô minh và Hành trong
12 nhân duyên, vì 2 chi này có khả năng
dẫn phát 5 thứ quả: Thức, danh sắc, lục
nhập, xúc và thụ, cho nên gọi là Năng dẫn
chi.
NĂNG DUYÊN
Đối lại: Sở duyên.
Chủ thể có đủ tác dụng nhận thức là

“năng duyên”, còn khách thể (đối tượng) bị
nhận thức là “sở duyên”.
Duyên nghĩa là nương nhờ, nương tựa,
vin theo, tức biểu thị tâm thức không thể
tự sinh khởi mà phải vin theo cảnh bên
NĂNG DUYÊN

N
3226
ngoài(khách thể, đối tượng) mới có thể sinh
ra tác dụng. Nhà Duy thức còn gọi Năng
duyên là Kiến phần và Sở duyên là Tướng
phần, rồi đem pháp Năng duyên chia làm
3 phần là Kiến phần, Chứng phần và
Chứng tự chứng phần. Khi Năng duyên
sinh ra tác dụng thì Kiến phần duyên theo
Tướng phần, Tự chứng phần duyên theo
Kiến phần và Chứng tự chứng phần, còn
Chứng tự chứng phần thì duyên theo Tự
chứng phần.
Ngoài ra, luận Chuyển thức cũng chia
Năng duyên làm 3 thứ là Quả báo thức(thức
A lại da), Chấp thức(thức A đà na)và Trần
thức(6 thức).
[X. luận Thành duy thức Q.2; luận Câu
xá Q.7; phẩm Lập vô số trong luận Thành
thực Q.5].
NĂNG DUYÊN ĐOẠN
Đoạn trừ các phiền não của Năng duyên.
Khi các phiền não của Năng duyên đã bị
đoạn trừ thì các phiền não của Sở duyên
cũng tự tiêu diệt. Đây là 1 trong 4 nhân (..)
đoạn trừ phiền não.
Bốn đế khổ, tập, diệt, đạo trong Kiến
hoặc đều có Hoặc sở đoạn(phiền não bị đoạn
trừ); trong 4 đế ấy, mỗi đế đều có 2 loại,
chẳng hạn như 2 đế khổ, tập đều có Tự giới
duyên hoặc và Tha giới duyên hoặc; Tha
giới duyên hoặc là Sở duyên của Tự giới
duyên hoặc. Bởi thế, nếu đoạn trừ được phần
Tự giới duyên hoặc của Năng duyên thì Tha
giới duyên hoặc cũng tự nhiên đoạn diệt.
[X. luận Đại tì bà sa Q.22; luận Câu xá
Q.21; luận Hiển dương thánh giáo Q.3].

(xt. Đoạn Hoặc).
NĂNG DUYÊN PHƯỢC
Đối lại: Sở duyên phược.
Cảnh sở duyên bị tâm năng duyên trói
buộc, gọi là Năng duyên phược; trái lại, tâm
năng duyên bị cảnh sở duyên trói buộc thì
gọi là Sở duyên phược.
[X. Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
Q.5 phần đầu].
NĂNG ĐẠI SƯ
Tức Đại sư Tuệ năng, Tổ thứ 6 của Thiền
tông Trung quốc.
(xt. Tuệ Năng).
NĂNG HÀNH
Đối lại: Sở hành.
Khả năng chủ động trong việc làm.
Đứng về phương diện niệm Phật mà nói,
thì ý chí, năng lực chủ quan của chúng sinh
xưng niệm danh hiệu của Phật, gọi là Năng
hành, còn danh hiệu Phật thì gọi là Sở
hành.
(xt. Sở Hành).
NĂNG HÀNH GIẢ
Chỉ cho Lục tổ Tuệ năng, vì khi mới
đến Hoàng mai hầu Ngũ tổ, Tuệ năng còn
là 1 hành giả(cư sĩ) nên được gọi là Năng
hành giả.
(xt. Tuệ Năng).
NĂNG HIỂN GIẢI THOÁT ĐẠO LUẬN
Gọi đủ: Thích lượng tụng vô điên đảo
hiển thị giải thoát đạo luận.
Tác phẩm, do ngài Giả tào kiệt đạt mã
nhân khâm soạn, là trứ tác Nhân minh học
của Phật giáo Tây tạng.
Sách này chú giải tường tận bộ Thích
lượng luận tụng. Đặc điểm là thông qua lí
luận mà tìm tòi để tiến đến con đường giải
thoát. Đây là bộ sách căn bản cho việc tu

học của phái Cách lỗ. NĂNG HIỂN GIẢI THOÁT ĐẠO LUẬN

N
3227
NĂNG HIỂN TRUNG BIÊN TUÊ NHẬT LUẬN
Gọi tắt: Tuệ nhật luận.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Tuệ chiểu
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 45.
Nội dung sách này căn cứ vào tông chỉ
của Pháp tướng Duy thức để nói rõ thực
nghĩa Nhất thừa, Tam thừa, Chủng tính,
Phật tính v.v..., bài xích “Nhất thừa Phật
tính cứu cánh luận” do ngài Pháp bảo, môn
nhân của Đại sư Huyền trang lập ra.
Luận này gồm 3 chương. Trước hết, nói
về chỉ thú của luận, sau đó, lược thuật 3
chương:
1. Chương Viện chân phá chấp: Gồm
7 môn như: Khai phá định thời nhân, Phá
định giáo thời v.v...
2. Chương Dẫn giám trừ mậu: Gồm
11 môn như: Khai tiêu chương ngũ tính mậu,
Chủng tính bất đồng mậu v.v...
3. Chương Y văn hiển chính: Gồm 7
môn như: Khai minh Phật tính bất đồng,
Hữu vô sai biệt v.v...
NĂNG HÓA
Đối lại: Sở hóa.
Chỉ cho người có khả năng giáo hóa
người khác. Phật và Bồ tát hay giáo hóa tất
cả chúng sinh, gọi là Năng hóa; còn tất cả
chúng sinh đều chịu sự giáo hóa ấy thì gọi là
Sở hóa.
(xt. Năng Sở).
NĂNG HUÂN
Đối lại: Sở huân.
Hay huân tập. Như 7 chuyển thức và
những tâm sở của chúng, gọi là Năng huân;

thức thứ 8 là Sở huân. Tất cả chủng tử trong
thức thứ 8 là do 7 chuyển thức và những
tâm sở của chúng huân tập mà nảy nở.
(xt. Huân Tập).
NĂNG HUÂN TỨ NGHĨA
Bốn nghĩa Năng huân.
Theo tông Pháp tướng thì khi huân tập,
Năng huân phải có 4 điều kiện, đó là:
1. Có sinh diệt: Pháp năng huân phải
hiển bày hiện tượng sinh diệt, do sự sinh
diệt này mà có tác dụng biến hóa, nếu chẳng
sinh diệt thì tất nhiên không có tác dụng
biến hóa, cũng như hạt giống có tác dụng
sinh diệt mới có thể đơm bông kết trái.
2. Có thắngdụng: Pháp năng huân phải
có lực dụng năng duyên và thắng dụng mạnh
mẽ; đầy đủ 2 yếu tố này mới có thể huân
được, vì nó có khả năng dẫn phát tập khí.
Như sắc pháp(thân nghiệp, ngữ nghiệp)có
lực dụng mạnh mẽ nhưng không có thắng
dụng năng duyên; còn tâm dị thục thì có lực
dụng năng duyên nhưng lại không có thắng
dụng mạnh mẽ, pháp Bất tương ứng thì đều
không có cả 2 dụng trên nên không phải là
Năng huân.
3. Có tăng giảm: Tăng là trải qua sự
huân tập mà càng thêm sáng láng, bén nhạy;
giảm là trong định Vô tưởng và Diệt tận là
2 định Vô tâm, hành giả chán lìa tâm huân
tập thô trọng mà dần dần tiến vào giai vị
tâm nhỏ nhiệm, khi ấy sự huân tập cũng
sẽ diệt. Trái lại, khi Phật quả hiện hành
viên mãn thì lìa tăng giảm và cũng không
có tác dụng huân tập.
4.Cùng sở huân hòa hợp chuyển(gọi
tắt: Hòa hợp chuyển): Tức Năng huân đối với
chỗ Sở huân (thức thứ 8) hiển hiện pháp
“đồng thân đồng thời” thì ngay nơi sự huân

tập, năng sở hòa hợp, đồng thời đồng xứ,
bất tức bất li.
[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.3 phần đầu]. (xt. Sở
Huân Tứ Nghĩa, Huân Tập).
NĂNG HUÂN TỨ NGHĨA

N
3228
NĂNG KIẾN TÂM BẤT TƯƠNG ỨNG NHIỄM
Do sự khởi động của Vô minh căn bản
mà thành tướng Năng kiến, là 1 trong 6 tâm
ô nhiễm.
Khi đạt đến địa vị tâm tự tại(địa vị thứ
9) thì đối với tha tâm được tự tại, mà tự tâm
cũng được trí vô ngại. Nếu tướng Năng duyên
không dấy lên nữa thì có thể xa lìa tâm ô
nhiễm này.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa sớ
Q.thượng, phần hạ; Đại thừa khởi tín luận
nghĩa kí Q.hạ]. (xt. Tam Tế Lục Thô, Lục
Nhiễm Tâm).
NĂNG KIẾN TƯỚNG
Cũng gọi Chuyển tướng, Kiến tướng.
Tướng Năng kiến do nghiệp thức chuyển
thành, là 1 trong 3 tế, 1 trong 9 tướng.
Tướng này một mặt có động tác, mặt
khác, cũng có tướng năng kiến; nhưng
cảnh giới của giai vị này rất nhỏ nhiệm,
không thể phân biệt được, cho nên gọi là
“tế”.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa sớ
Q.thượng, phần hạ].
NĂNG LẬP
Phạm:Sàdhana.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Phương thức lập luận dựa vào sự suy lí
để chứng minh, chia làm 2 loại là Chân năng
lập và Tự năng lập.
1. Chân năng lập: Lập luận chính xác.
Một luận thức chính xác cần phải đầy đủ
những điều kiện sau:
a) Ba phần Tông, Nhân, Dụ đều không
có lỗi lầm, nghĩa là tránh được 9 lỗi về Tông,

14 lỗi về Nhân và 18 lỗi về Dụ.
b) Ở phần Nhân phải đầy đủ 3 tướng:
-Phải hoàn toàn quan hệ với tính chất
của Tông.
-Phải có tính cách của đồng phẩm.
-Tuyệt đối không được có tính cách của
dị phẩm.
Do đó, Chân năng lập là 1 luận thức
không có lỗi lầm, có thể đạt đến mục đích
lợi tha, nghĩa là làm cho người hiểu.
2. Tự năng lập: Lập luận sai. Đây là 1
luận thức được kiến lập một cách sai lầm,
khác hẳn với luận thức Chân năng lập. Luận
thức này không đủ làm cho rõ ý nghĩa mình
chủ trương, không thể khiến cho đối phương
tin phục và hiểu được ý của mình.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích (Trần đại tề); Đông
phương luận lí học (Nhất hạnh)]. (xt. Nhân
Minh, Tự Năng Lập, Chân Năng Lập).
NĂNG LẬP BẤT KHIỂN QUÁ
Phạm:Sàdhanàvyàvftta.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi Dị dụ không trái hẳn với Nhân
(Năng lập), là lỗi thứ 2 trong 5 lỗi Tự dị
pháp dụ, 1 trong 33 lỗi của luận thức Nhân
minh.
Trong luận thức Nhân minh, khi dùng
“Li tác pháp” để luận chứng, nếu trong Dị
dụ thiếu Nhân dị phẩm thì chỉ có thể loại
bỏ Tông(mệnh đề) sở lập, chứ không thể
loại bỏ được Nhân(lí do)năng lập, trong
trường hợp này tức phạm lỗi Năng lập bất
khiển. Chẳng hạn như luận thức:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì là không chất ngại.
Dụ: Những gì vô thường đều là chất ngại,
như nghiệp lực.

Nghiệp lực là không chất ngại. Nghiệp
lực tuy là vô thường, đầy đủ Dị phẩm của
Tông, nhưng không phải là chất ngại nên
không đủ Dị phẩm của Nhân, bởi vậy phạm
lỗi Năng lập bất khiển.
NĂNG LẬP BẤT KHIỂN QUÁ

N
3229
[X. Nhân minh nhập chính lí luận; Nhân
minh nhập chính lí luận đại sớ Q.hạ; Đông
phương luận lí học (Nhất hạnh)].
NĂNG LẬP PHÁP BẤT THÀNH QUÁ
Năng lập pháp bất thành, Phạm:
Sàdhana-dharmàsiddha.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, khi dùng :
“Hợp tác pháp” để luận chứng mà trong
Đồng dụ lại thiếu Nhân đồng phẩm, nên
Nhân năng lập không thành lập được, cho
nên phạm lỗi Năng lập pháp bất thành, là 1
trong 33 lỗi của Nhân minh.
Như trong luận thức:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì là không chất ngại.
Dụ: Những gì không chất ngại đều là
thường còn, như cực vi.
Cực vi tuy là thường còn nhưng không
phải không chất ngại, cho nên không phải
là đồng phẩm của Nhân, bởi vậy phạm lỗi
này.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận đại sớ Q.hạ].
NĂNG LẬP SỞ LẬP
Cũng gọi Năng thành lập sở thành lập.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Từ ngữ gọi chung Năng lập và Sở lập.
Năng lập, tiếng Phạm làSàdhana; Sở
lập, tiếng Phạm làSàdhya. Theo luận thức
Nhân minh, nghĩa lí được trình bày rõ trong
luận thức, gọi là Sở lập, ngôn từ giải thích
rõ nghĩa lí ấy thành lập luận thức, gọi là
Năng lập.
Bàn về Năng lập, Sở lập có nhiều thuyết

khác nhau. Ngài Di lặc và Vô trước chủ
trương thuyết “Hai sở lập và Tám năng lập”,
còn ngài Thế thân thì chủ trương thuyết “Ba
năng lập”.
A. Hai sở lập:
1. Tự tính: Có lập là có, không lập là
không.
2. Sai biệt:Hữu thượng lập vô thượng,
thường lập vô thường, hữu sắc lập vô sắc,
hữu kiến lập vô kiến v.v... môn sai biệt nhiều
vô lượng.
B.Tám năng lập:
1. Lập tông (mệnh đề): Trọng điểm
tranh luận giữa người lập luận và người
vấn nạn, đứng về mặt nghĩa lí, người lập
luận nêu rõ tông của mình, chẳng hạn khi
tranh luận về âm thanh là thường hay vô
thường, có thể lập Tông: “Âm thanh là vô
thường”.
2. Biện nhân(lí do): Vì muốn thành tựu
tông nghĩa của việc thành lập Tông nên phải
biện minh lí do của nó.
3. Dẫn dụ(thí dụ): Để giúp cho tông
nghĩa được thành tựu, người lập luận dẫn
dụ các sự kiện mà từ trước đã được mọi người
thừa nhận để minh chứng rằng lí do lập luận
của mình là đúng đắn.
4. Đồng loại: Khi dẫn dụ, luận giả nêu
lên các pháp đồng loại tương tự.
5. Dị loại:Khi dẫn dụ, luận giả nêu ra
các pháp dị loại bất đồng.
6. Hiện lượng:Dùng ngũ quan nhận
thức sự vật chung quanh, như mắt thấy,
tai nghe, mũi ngửi v.v... là biết ngay không
cần suy nghĩ, là cái nhận biết bằng trực
giác.
7. Tỉ lượng: Hiểu biết bằng suy xét, so
sánh, tức là tầng trên của hiện lượng. Hiện

lượng chỉ mới là cảm nhận thấy, nghe, chứ
chưa phân biệt gì cả, còn tỉ lượng là tác dụng
phân biệt, so sánh cái này, cái kia để tìm ra
1 sự thực.
8. Chính giáo lượng: Viện dẫn những
lời dạy của bậc Nhất thiết trí để chứng minh
thêm cho lập luận của mình.
Trong 8 năng lập nói trên, 5 hạng mục
trước gọi là Ngũ chi tác pháp, hoặc Ngũ phần
NĂNG LẬP SỞ LẬP

N
3230
tác pháp(luận thức 5 phần: Tông, Nhân, Dụ,
Hợp, Kết), còn 3 hạng mục sau gọi là Tam
lượng. Ngoài ra, cũng có thuyết chủ trương
“Tứ năng lập”, tức là: Lập tông, Biện nhân,
Đồng loại(đồng dụ) và Dị loại(dị dụ) trong 8
năng lập kể trên.
Còn Tam năng lập là 3 chi: Tông, Nhân,
Dụ; đây cũng là pháp thức của các nhà Tân
nhân minh như ngài Trần na và ngài Thương
yết la chủ v.v... Lại cũng có thuyết lấy Tông
làm Sở lập, Nhân, Dụ làm Năng lập: lấy Tông
làm Sở lập, Nhân làm Năng lập, Dụ là Trợ
năng lập.
[X. Nhân minh chính lí môn luận bản;
luận Hiển dương thánh giáo Q.11; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.thượng phần
đầu; Nhân minh luận sớ minh đăng sao Q.1
phần cuối].
NĂNG MÔN
Môn năng nhập. Trong tín ngưỡng Phật
giáo, lí là pháp sở nhập, còn giáo là môn
năng nhập.
Pháp hoa văn cú quyển 5 thượng (Đại
34, 64 trung) nói: “Chấp chặt một lí sở nhập
thì sẽ nghi ngờ năng môn 3 giáo”.
NĂNG NHÂN
Phạm:Zàkya.
Hán âm: Thích ca.
Thích ca là tên 1 dòng họ ở Ấn độ, đức
Thích tôn là bậc hiền xuất thân từ dòng họ
Thích ca nên được tôn là Thích ca Mâu ni
(Phạm:Zàkya-muni). Muni nghĩa là lặng
lẽ, là bậc hiền. Từ “Năng nhân” (dịch ngữ
của chữzàkya) cũng thường được dùng để
xưng gọi đức Thích tôn.

Kinh Tu hành bản khởi (Đại 3, 462
trung) nói: “Ông sau này sẽ được thành Phật
hiệu là Thích ca văn (Hán dịch: Năng
nhân)”.
NĂNG NHẪN
Biệt hiệu của đức Phật.
Đức Thích tôn xuất hiện ở thế giới Sa
bà, mà Sa bà tiếng Phạm làSahà, nghĩa là
“nhẫn”; vì đức Thích tôn có khả năng chịu
đựng, sinh vào cõi đời 5 trọc ác mà thực
hiện được những việc rất khó làm, đó là
thành Phật, độ chúng sinh, vì thế gọi là Năng
nhẫn.
NĂNG PHÁ
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Phá luận thức của đối phương.
Trong đối luận Nhân minh, người lập
luận tổ chức luận thức để phá ngôn luận
chủ trương của người vấn nạn, gọi là Năng
phá. Năng phá lại có thể chia làm 2 loại là
Chân năng phá và Tự năng phá.
1. Chân năng phá(gọi tắt: Năng phá),
nghĩa là phá ngôn luận chủ trương của đối
phương một cách chính xác, đúng đắn. Chân
năng phá lại có 2 trường hợp:
a)Lập lượng phá: Tổ chức luận thức
chính xác để phá lập luận của đối phương.
b) Hiển quá phá: Không tổ chức luận
thức mà chỉ tìm những điểm sai lầm trong
luận thức của đối phương để chỉ trích và
bác bỏ luận thức ấy mà thôi.
Tuy nhiên, Lập lượng phá đồng thời cũng
là Hiển quá phá, vì lập luận của mình được
tổ chức để một mặt công phá đối phương,
mặt khác, đồng thời vạch ra những lỗi sai
lầm của đối phương. Còn Hiển quá phá thì
có khi không phải là Lập lượng phá, vì lúc
đó mình không tổ chức luận thức. Cũng vì

thế mà Chân năng phá mới được chia làm 2
trường hợp như trên.
2. Tự năng phá: Phá ngôn luận chủ
trương của đối phương một cách sai lầm,
cũng có 2 trường hợp.
NĂNG PHÁ

N
3231
a)Tự lập lượng phá: Tự mình lập luận
phá nhưng lập sai.
b)Tự hiển quá phá: Chỉ trích, bài bác
luận thức của đối phương một cách sai
quấy.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng; Nhân minh luận sớ thụy nguyên
kí Q.1; Đông phương luận lí học (Nhất
hạnh)].
NĂNG SINH CHI
Chỉ cho 3 chi Ái, Thủ, Hữu trong 12
nhân duyên, vì 3 chi này hay sinh ra quả
sinh, lão tử trong tương lai, nên gọi là Năng
sinh chi.
NĂNG SỞ
Từ gọi chung Năng và Sở. Chủ thể của
1 động tác gọi là Năng; khách thể (đối
tượng)của động tác ấy gọi là Sở. Chẳng
hạn như “mắt” hay thấy vật, gọi là Năng
kiến, còn “vật” do mắt thấy thì gọi là Sở
kiến. Cũng thế, người bị nương tựa gọi là
Sở y, người nương tựa vào kẻ khác gọi là
Năng y. Người tu hành gọi là Năng hành,
pháp môn được tu hành gọi là Sở hành.
Người qui y gọi là Năng qui, chỗ qui y gọi
là Sở qui; người giáo hóa gọi là Năng hóa,
người được giáo hóa gọi làSở hóa; chủ
thể nhận thức gọi là Năng duyên, đối
tượng bị nhận thức gọi là Sở duyên. Ngôn
ngữ, văn chương, giáo pháp... biểu thị ý
nghĩa, gọi là Năng thuyên, ý nghĩa được
biểu thị gọi là Sở thuyên v.v...
Tóm lại, Năng và Sở có đủ mối quan hệ
tương tức không tách rời nhau giữa thể và
dụng, nhân và quả, vì thế gọi là “Năng sở

nhất thể”.
[X. luận Tam vô tính Q.thượng; luận
Phật tính Q.1; Pháp hoa văn cú Q.1
thượng].
NĂNG TÁC NHÂN
Phạm: Kàraịahetu.
Cũng gọi Sở tác nhân, Vô chướng nhân,
Tùy tạo nhân.
Một trong 6 nhân sinh khởi ra các pháp
do Tiểu thừa thành lập.
Khi 1 pháp sinh khởi, ngoại trừ tự thể
của pháp ấy, tất cả các pháp khác không gây
chướng ngại cho sự sinh khởi của nó, nghĩa
là tất cả pháp là thể của nhân Năng tác. Các
nhân khác đối với quả đều có nhân Năng
tác, cho nên chúng là nhân Năng tác, nhưng
vì chúng mỗi mỗi đều có tên riêng, nên chỉ
dùng Năng tác nhân này để gọi chung.
Theo luận Câu xá quyển 6, tất cả pháp
hữu vi trừ tự thể của chúng ra, còn tất cả các
pháp khác đều là Năng tác nhân của chúng.
Năng tác nhân có 2 nghĩa:
1. Bất chướng ngại: Không ngăn trở sự
sinh khởi của các pháp, thuộc về Năng tác
nhân vô lực.
2. Hữu sở biện:Chẳng những không
ngăn trở, mà còn giúp thêm sức cho các pháp
để thành tựu sự sinh khởi, thuộc về Năng
tác nhân hữu lực.
[X. luận Đại tì bà sa Q.21; luận Câu xá
Q.7]. (xt. Lục Nhân).
NĂNG TẠO SỞ TẠO
Từ gọi chung Năng tạo và Sở tạo. Bốn
yếu tố lớn: Đất, nước, lửa, gió có đầy đủ 5
nhân(sinh nhân, y nhân, lập nhân, trì nhân,
dưỡng nhân), có khả năng tạo các pháp(vật
chất), vì thế gọi là Năng tạo(Tứ đại năng
tạo); còn tất cả các sắc pháp do 4 yếu tố lớn

ấy tạo ra thì gọi là Sở tạo(Tứ đại sở tạo).
Theo Thuyết nhất thiết hữu bộ thì 4 yếu
tố lớn là Năng tạo, còn 11 sắc pháp(5 căn, 5
cảnh và vô biểu sắc) là Sở tạo.
Còn theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
NĂNG TẠO SỞ TẠO

N
3232
chương quyển 3 phần đầu, thì Đại chúng bộ
cho 4 yếu tố là Năng tạo, 4 trần(sắc, hương,
vị, xúc) là Sở tạo. Ngoài ra, luận Thành thực
thì cho rằng 4 trần là Năng tạo, 5 căn là Sở
tạo, còn 4 yếu tố thì vừa là Năng tạo vừa là
Sở tạo.
[X. luận Đại tì bà sa Q.127; luận Đại thừa
a tì đạt ma tạp tập Q.1; luận Hiển dương
thánh giáo Q.5].
NĂNG THÍ THÁI TỬ
Cũng gọi Đại thí thái tử, Phổ thí thái tử.
Tiền thân của đức Phật, khi tu hạnh Bồ
tát ở nhân vị.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 12 thì
vào thời quá khứ vô lượng a tăng kì kiếp, có
1 vị Đại y vương muốn chữa bệnh cho tất cả
mọi người, nhưng bệnh nhân lại quá nhiều
mà sức mình thì có hạn, nên Ngài lo buồn
quá mà chết và được sinh lên cung trời Đao
lợi. Ngài tự suy nghĩ: Nay ta ở cõi trời, tuy
hưởng nhiều phúc báo, nhưng chẳng có ích
lợi gì cho mọi người. Nghĩ rồi, Ngài liền dùng
phương tiện bỏ tuổi thọ ở cõi trời, sinh vào
trong cung long vương Sa già đà, làm Thái
tử của Long vương. Lớn lên, lại dùng phương
tiện chết đi, rồi sinh vào cõi Diêm phù đề,
làm Thái tử của 1 Đại quốc vương và được
đặt tên là Năng thí. Khi trưởng thành, Ngài
đem bố thí hết những vật sở hữu rồi thưa
với cha mẹ rằng: “Trên đầu Long vương có
1 hạt ngọc báu như ý có thể sinh ra tất cả
của cải, con muốn được hạt ngọc ấy để bố
thí cho hết thảy những người nghèo khổ”.
Được cha mẹ cho phép Thái tử liền xuống
biển lớn, đến chỗ Long vương. Long vương

có sức thần thông, biết ngay đó là con mình,
Thái tử cũng nhớ lại kiếp trước và nhận ra
cha mẹ. Long vương rất mừng, chiều theo ý
muốn của con. Thái tử được ngọc báu như
ý liền quay về Diêm phù đề, ngọc báu sinh
ra tất cả tài vật, Thái tử bố thí cho hết thảy
nhân dân, mọi người đều được đầy đủ thức
ăn, quần áo và của báu.
[X. kinh Hiền ngu Q.8; Kinh luật dị
tướng Q.32; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.1].
NĂNG THỦ SỞ THỦ
Phạm:Gràhya-gràhaka.
Năng thủ (Phạm: Gràhaka) là “hay nắm
bắt”; Sở thủ (Phạm:Gràhya) là “bị nắm
bắt”. Năng thủ là chủ thể nhận biết, Sở thủ
là đối tượng bị nhận biết. Tức tâm thức nhận
biết, gọi là Năng thủ, cảnh vật bị nhận biết,
gọi là Sở thủ.
Luận Hiển dương thánh giáo quyển 5
(Đại 31, 502 trung) nói: “Năng thủ là tâm, ý
thức và các tâm pháp; Sở thủ là ngoại cảnh
sắc, thanh, hương v.v...”.
[X. Duy thức nhị thập luận; Trung biên
phân biệt luận Q.thượng; Đại thừa trang
nghiêm kinh luận Q.2].
NĂNG THUYÊN
Đối lại: Sở thuyên.
Thuyên là những câu văn giải thích kinh
điển, vì chúng có khả năng giải thích rõ ràng
nghĩa lí bao hàm trong kinh điển, nên gọi là
Năng thuyên; còn nghĩa lí được giải thích
thì gọi là Sở thuyên.
[X. Tứ giáo nghĩa Q.2; Huyền ứng âm
nghĩa Q.23]. (xt. Năng Sở).
NĂNG TỊCH
Gọi đủ: Năng nhân tịch mặc.
Chỉ cho đức Phật Thích ca Mâu ni.

Chữ Thích ca (Phạm: Zàkya) Hán dịch
là Năng nhân(người hay làm điều nhân từ);
Mâu ni (Phạm:Muni) Hán dịch là Tịch mặc
(nghĩa là người ưa thích sự vắng lặng).
(xt. Thích Ca Mâu Ni).
NĂNG TỊCH

N
3233
NĂNG TÍN
Đối lại: Sở tín.
Chỉ cho tín đồ tin theo Phật pháp. Tín
đồ là Năng tín, còn Phật pháp là Sở tín.
NĂNG TĨNH QUAN ÂM
Danh hiệu của 1 trong 33 thân ứng hóa
của bồ tát Quan thế âm. “Năng tĩnh” nghĩa
là vị Bồ tát này có năng lực đem lại sự an
ổn cho những người gặp tai nạn hiểm
nghèo.
Phẩm Phổ môn kinh Pháp hoa (Đại 9,
56 hạ) nói: “Nếu có trăm nghìn muôn ức
chúng sinh, vì tìm cầu các thứ báu vật như:
Vàng, bạc, lưu li, xà cừ, mã não, san hô, hổ
phách, chân châu v.v... mà vào nơi biển cả,
giả sử thuyền bè của họ bị gió bão thổi trôi
dạt, tấp vào
nước quỉ La
sát; trong đó
nếu có người
nào xưng
niệm danh
hiệu của bồ
tát Quan thế
âm, thì tất cả
mọi người đều
thoát khỏi
nạn La sát”.
Hình tượng của vị Bồ tát này ngồi kết
già trên mỏm đá kề bên dòng nước, 2 tay
Ngài đặt trên đầu mỏm đá, hiện tướng tĩnh
lặng.
NĂNG TRÌ
I. Năng Trì.
Giữ gìn không để quên mất.

Khi lên đàn truyền trao giới pháp, sau
khi nói rõ từng giới một, vị Hòa thượng
truyền giới hỏi các giới tử:
Các
ngươi có giữ được giới này không
(Nhữ năng trì phủ)?
Các giới tử đáp:
Con
giữ được(năng trì).
[X. kinh Phạm võng].
II. Năng Trì.
Phạm:Dhàraịì.
Cũng gọi: Tổng trì.
Tức là sức trí tuệ giúp cho người tu hành
nhớ tất cả những lí nghĩa đã lĩnh hội, không
bao giờ quên mất.
(xt. Đà La Ni).
NĂNG Y
Đối lại: Sở y.
Khi 2 pháp đối đãi nhau, pháp chủ động
gọi Năng, pháp bị động gọi là Sở. Vật hay
nương vào vật khác mà sinh khởi tác dụng
gọi là Năng y. Như cỏ cây nương nhờ vào
đất mà sinh trưởng, thì cỏ cây là Năng y,
còn đất là Sở y.
NẴNG
Cũng gọi Na, Noa.
Chữ Tất đàn (na), là 1 trong 50 hoặc
42 chữ cái.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính cho rằng, chữ Nẵng nghĩa
là tên của tất cả pháp đều bất khả đắc.
Phẩm Tự mẫu trong kinh Văn thù sư
lợi vấn quyển thượng và phẩm Thị thư
trong kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 thì nói rằng, khi xướng chữ Nẵng
là phát ra âm thanh biết khắp các danh
sắc.

Những nghĩa(tên, danh) trên đây đều là
từ chữ đầu trong tiếng Phạm Nàma-rùpa
mà ra, vì thế giải thích chữ Nẵng nghĩa là
tên (nàma).
Còn phẩm Quảng thừa trong luận Đại
NĂNG TRÌ
Năng Tĩnh Quan Âm

N
3234
trí độ quyển 48 thì nói rằng, khi nghe chữ
Nẵng tức là biết tất cả pháp chẳng đến,
chẳng đi, là bất khả đắc. Đây là giải thích
theo nghĩa chữ Phạm “Na”(không, tiếp đầu
ngữ phủ định).
[X. phẩm Biện đại thừa trong kinh Đại
bát nhã Q.53; phẩm Văn tự trong kinh Đại
bát niết bàn Q.8 (bản Bắc); phẩm Quán trong
kinh Quang tán bát nhã Q.7; kinh Hoa
nghiêm Q.76 (bản dịch mới); Tứ thập nhị
tứ quán môn, phẩm Nhập pháp giới trong
kinh Đại phương quảng Phật hoa nghiêm;
phẩm Đà la ni trong kinh Thủ hộ quốc giới
chủ đà la ni Q.3].
NÊ DUNG GIÁC
........
Chạm đúng căn cơ thì giác ngộ ngay tức
khắc.
Đây là sự tích của 1 vị tăng đời Tống tên
Vô nhiễm, khi du ngoạn núi Lô sơn, vì trượt
chân ngã mà ngộ đạo.
Cứ theo điều Nê dung giác, chương
Thích tộc trong Thanh dị lục, thì tỉ khưu
Vô nhiễm lúc dạo núi Lô sơn, vì mưa xuân
làm đường trơn, sư trượt chân ngã trên đá,
ngay lúc ấy sư tỏ ngộ, do đó người đời gọi sư
là Nê dung giác.
NÊ ĐA PHẬT ĐẠI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Bùn nhiều Phật lớn. Bùn ví dụ người học,
chúng sinh; Phật ví dụ tác dụng cơ trí của
thầy và thiện tri thức. Ý nói người giúp ich
càng đông thì thành tựu càng to lớn. Trong
Thiền lâm, nhóm từ này được dùng để chỉ
cho cơ trí và thủ đoạn của bậc thầy, tùy theo

căn cơ của người học và chúng sinh mà tiếp
hóa một cách tự tại. Nhóm từ này thường
được dùng song song với từ ngữ “Thủy
trường thuyền cao”(sông dài thuyền cao).
Bích nham lục, tắc 29, (Đại 48, 169
thượng) chép: “Đại tùy nói: Mặc nó! Mũi
tên trước còn nhẹ, mũi tên sau sâu hơn, chỉ
cái ấy thôi mà bao nhiêu người mò tìm không
ra. Sông dài thuyền cao, bùn nhiều Phật lớn
(Nê đa Phật đại)”.
NÊ ĐẮC
.....
Chỉ cho thí chủ thường cúng dường thức
ăn riêng cho 1 vị tăng.
Phần chú thích trong Bách nhất yết ma
quyển 1 (Đại 24, 458 trung) nói: “Tiếng
Phạm là Nê đắc, Hán dịch là thường thí. Có
một thí chủ thường cúng dường chúng tăng
tiền bạc, vật thực rất nhiều. Mỗi ngày theo
thứ tự làm thức ăn ngon cúng dường một
vị, cứ tiếp tục như thế cho đến bất cứ ngày
tháng nào”.
NÊ ĐOÀN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vốn chỉ cho hình dáng 1 khối bùn.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được sử dụng
để chỉ cho người tu Thiền không đủ pháp
nhãn tròn sáng, mà chỉ có vọng chấp phiền
não.
Bích nham lục, tắc 82 (Đại 48, 208 hạ)
nói: “Đừng đập vỡ, chỉ tăng thêm tì vết
(khuấy đất bùn làm gì? Càng thấy anh chàng ấy
tội lỗi đầy trời)”.
NÊ LÊ
.....
Phạm:Niraya.
Hán âm: Nê ra da.
ChữNirayalà lược dịch từ chữNaraka

(Hán âm: Nại lạc ca).
Chỉ cho địa ngục, là nơi không có 1 chút
phúc đức, nơi hoàn toàn không được yên
vui, là cảnh giới thấp kém nhất trong 10
cõi.
(xt. Địa Ngục).
NÊ ĐA PHẬT ĐẠI

N
3235
NÊ NGƯU NHẬP HẢI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trâu đất xuống biển. Ví dụ tuyệt dấu
vết, bặt tin tức, hàm ý một đi không trở lại.
Trâu đất ở đây ví dụ cho tác dụng suy tư
phân biệt. Trâu đất xuống biển là ví dụ
Chính và Thiên, Bình đẳng và Sai biệt giao
hòa vào nhau, không còn phân biệt. Ngoài
ra, trâu đất xuống biển thì hoàn toàn tan rã,
không còn hình dạng, cho nên cũng dùng
để ví dụ người và vật một đi không trở lại.
Chương Long sơn hòa thượng trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 8 (Đại 51,
263 thượng) ghi: “Ngài Động sơn hỏi Hòa
thượng Long sơn: Thấy đạo lí gì mà ở núi
này?
Sư đáp: Tôi thấy 2 con trâu đất đua nhau
xuống biển, cho mãi đến nay vẫn không thấy
tin tức gì.”
NÊ NHÂN
.....
Chỉ cho người ở địa ngục.
Thích môn chính thống quyển 4 (Vạn
tục 130, 408 thượng) nói: “Người nằm
mộng thấy một nơi có nhiều người đã chết,
mới hỏi về việc ông Phó dịch hủy báng Phật
pháp. Đáp: Đã đày ông về Việt châu làm
Nê nhân”.
(xt. Địa Ngục).
NÊ THÁP CÚNG TÁC PHÁP
Cũng gọi Nê tháp cúng, Nê pháp tác
pháp, Nê pháp cúng dường.
Phép làm tháp nhỏ bằng đất để cúng
dường, cầu được sống lâu và thành tựu
những điều mong ước trong pháp tu của Mật

giáo.
Trước hết, làm 2 cái khuôn, lấy đất sạch,
đổ nước thơm vào nhào cho nhiễn, rồi để
vào khuôn, dùng 1 mẩu giấy vuông chừng
1 tấc, viết chữ (chủng tử của Đại nhật Như
lai ở Thai tạng giới) trên mẩu giấy ấy rồi đặt
ở dưới tháp. Tùy theo khuôn mà có các kiểu
tháp khác nhau như: Ngũ luân, Đa bảo, Tam
trùng, Ngũ trùng, chữ Ngật lí v.v...Quán
tưởng những tháp này, đều là Tam muội
da của Pháp thân thường trụ Đại nhật Như
lai, đầy đủ công đức trong hằng sa pháp
giới, để cầu diệt tội sống lâu, thành tựu
nguyện vọng.
Về công đức làm tháp, cứ theo kinh Tạo
tháp diên mệnh công đức, Tác pháp tập,
Bí sao tác pháp bộ, Trạch sao quyển 9 v.v...
thì nhờ vào năng lực gia trì của Phật và sức
công đức của chân ngôn mà những tháp
đất nhỏ bé ấy sẽ biến thành các tòa tháp to
lớn vi diệu và Pháp thân lí trí của chư tôn
Thánh chúng đều tùy duyên trụ ở trong
những tháp ấy. Nhờ quán tưởng như thế
mà tiêu trừ sự bức não, thọ mệnh lâu dài,
điều mong ước được thành tựu, lợi ích viên
mãn.
[X. kinh Vô cấu tịch quang đại đà la ni;
Chư tôn yếu sao Q.5].
NÊ THUYỀN ĐỘ HÀ
Thuyền đất qua sông. Sự nguy hiểm ở
thế gian cũng giống như ngồi thuyền bằng
đất để qua sông; lại ví dụ sự yếu ớt, dễ tan
hoại của thân người, không chịu được lâu.
Kinh Tam tuệ (Đại 17, 703 hạ) nói:
“Thân người ở thế gian giống như ngồi
thuyền làm bằng đất mà qua sông, thuyền
vừa lênh đênh vừa hư hoại, thân người ta
cũng như thuyền bằng đất, không thể sống

lâu được, nên tu đạo cho mau”.
NỄ KHÁN GIẢ HẠT HÁN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nhóm từ này hàm nghĩa châm biếm. Ý
NỄ KHÁN GIẢ HẠT HÁN

N
3236
nói: Các ngươi có thấy gã không hiểu tông
chỉ này không?
“Nễ” chỉ cho đại chúng trong pháp hội;
“giả” cùng nghĩa với chữ “giá”..(này); “hạt
hán” chỉ cho kẻ không rõ tông chỉ.
NGA
Cũng gọi Già, Ngã, Ngưỡng, Hất, Càn,
Kiệt, Kiện, Bá.
Chỉ cho chữ Tất đàm (ga), 1 trong 50
hoặc 42 chữ cái.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính (Đại 18, 338 hạ) nói: “Chữ
Nga, nghĩa là tất cả các pháp hành bất khả
đắc”. Tiếng PhạmGamana, nghĩa làhành,
vì chữ Nga bắt đầu bằng ga, cho nên có
thuyết “Tất cả pháphành bất khả đắc”.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 (Đại 3, 560 thượng) nói: “Khi xướng
chữ Già thì phát ra tiếng pháp sâu xa nhiệm
mầu nhập vào duyên khởi”. Đây là do nghĩa
của chữGata(đến) vàGambhìra(sâu xa)
mà ra.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 giải thích chữ
Nga nghĩa là hành bất khả đắc. “Hành” có
nghĩa đi, đến, tiến, lui không dừng. Nghĩa
này là do giải thích chữ A triển chuyển mà
ra .
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.11; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.10; phẩm Cụ
duyên kinh Đại nhật Q.2].
NGA CHÂU
.... .
Con ngỗng nuốt hạt châu.
Cứ theo Đại trang nghiêm kinh luận
quyển 11, xưa kia, có 1 vị tỉ khưu khất thực

đến trước nhà người thợ xâu ngọc, lúc đó
người thợ đang xâu ngọc ma ni cho nhà
vua, thấy vị tỉ khưu đến, người thợ liền để
viên ngọc xuống và vào nhà lấy thức ăn
cúng dường. Khi ấy, có 1 con ngỗng đến
nuốt mất viên ngọc, lúc người thợ trở ra
không thấy viên ngọc liền ngờ và tra hỏi vị
tỉ khưu; vị tỉ khưu tự nghĩ: “Nếu mình nói
thật thì con ngỗng sẽ bị giết, như vậy mình
đã phạm giới sát sinh, còn nếu nói không
đúng thì phạm giới vọng ngữ, thôi, im lặng
là hơn”. Thấy vị tỉ khưu không nói người
thợ càng thêm nghi ngờ, liền trói vị tỉ khưu
lại và dùng gậy đánh đập đến nỗi tai, mắt,
miệng, mũi đều ra máu. Con ngỗng lúc nãy
thấy máu liền đến ăn, bị người thợ ngọc
tức giận đánh chết. Vị tỉ khưu trông thấy
thương xót buồn rầu và nói kệ rằng:
“Xưa có vị Bồ tát
Bỏ mình cứu bồ câu
Nay tôi cũng làm theo
Xả thân để cứu ngỗng
Vì có lòng thương xót
Muốn bảo toàn mệnh ngỗng
Giờ ông đã giết ngỗng
Tâm nguyện tôi chẳng thành”.
(Đại 4, 320 hạ).
Bấy giờ, người thợ ngọc mổ bụng ngỗng,
thấy viên ngọc trong đó, liền òa lên khóc và
nói: “Ngài muốn cứu mệnh sống của ngỗng
mà không tiếc thân mình, khiến tôi làm việc
bất nhân này!”.
[X. Kinh luật dị tướng Q.14].
NGA ĐÁ DÃ
Phạm: Gataya#.
Hán dịch: Hành.
Đi lại chẳng dừng.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Vạn tục 36,

105 thượng) nói: “Tiếng Phạm Nga đá dã,
Hán dịch là hành, hành nghĩa là đi, đến,
tiến, lui không dừng”.
NGA MI SƠN
Núi ở cách huyện Nga mi, tỉnh Tứ xuyên,
Trung quốc, khoảng 7 cây số về mạn tây
NGA MI SƠN

N
3237
nam, là đạo tràng thuyết pháp của bồ tát
Phổ hiền. Phật giáo gọi là núi Quang minh,
Đạo giáo gọi là Hư linh động thiên.
Mạch núi bắt nguồn từ Mân sơn, chập
chùng uốn khúc, giống như cầu vồng, dài
hơn 180 cây số, chu vi từ 5 đến 600 cây số.
Toàn dãy núi có 3 ngọn chính cao hơn hết
là Đại nga, Trung nga và Tiểu nga, 1 mạch
liền nhau, trong đó, ngọn Vạn Phật (Đại
nga) cao 3.099 mét. Núi này cùng với núi
Ngũ đài, núi Phổ đà và núi Cửu hoa được
gọi chung là Tứ đại linh sơn của Trung
quốc.
Từ chân lên đến đỉnh núi, đường mòn
quanh co hơn 50 cây số, có khoảng 70 ngôi
chùa, viện, hơn 40 hang động, hơn 100 khám
thờ bằng đá. Trong đó, chùa Thánh thọ vạn
niên là nơi bồ tát Phổ hiền thị hiện nói pháp.
Chùa này do ông Bồ ông sáng lập vào đời
Đông Tấn, vốn tên là chùa Bạch thủy Phổ
hiền; sau trải qua nhiều triều đại đều được
trùng tu, đến đời Minh chùa được đổi tên là
chùa Vạn niên. Trong chùa hiện có pho
tượng Phật bằng đồng, hình tướng rất đẹp,
nét đúc tinh xảo, là di vật văn hóa quí báu
của Phật giáo.
Ngoài ra, còn có chùa Phục hổ, chùa
Báo quốc, gác Thanh âm, chùa Tiên phong,
Kim đính, chùa Quang tướng và Sạn đạo
(con đường trong núi gác bằng những cây gỗ)
Hắc long giang... đều là những di tích rất
nổi tiếng.
NGA MI SƠN CHÍ
Tác phẩm, 8 quyển, do ông Tưởng siêu
căn cứ vào tác phẩm “Dịch nga lại” của ông

Tỉnh nghiêm Hồ các mà biên soạn vào năm
Khang hi 11 (1672) đời Thanh, Đại sư Ấn
quang sửa chữa lại vào năm Dân quốc 19
(1930), được thu vào Trung quốc Phật tự sử
chí vậng san tập 1.
Nội dung nói về nhân vật, tự viện và
những di tích thắng cảnh ở núi Nga mi. Toàn
sách được chia làm 11 môn: Tinh dã đồ
thuyết, Bồ tát thánh tích, Kim sơn hình
thắng, Tự am thắng khái, Cảm ứng linh dị,
Lịch đại cao tăng, Vương thần ngoại hộ, Tiên
ẩn lưu ngụ, Cổ kim nghệ văn, Động thực
vật sản và Tưởng biên chí dư. Đây là tập sử
liệu đầy đủ về núi Nga mi.
NGA VƯƠNG
Phạm: Haôsa-raja.
Ngỗng chúa, ví dụ đức Phật.
Trong 32 tướng của đức Phật nói trong
các kinh luận, tướng thứ 5 là ở giữa các
ngón tay và ngón chân của Ngài có những
màng mỏng (Phạm: Jalàvanaddhahasta-
pàda), giống như màng mỏng ở
giữa những ngón chân của ngỗng chúa(có
thuyết nói là Nhạn chúa). Cho nên kinh
điển thường dùng Nga vương hoặc Nhạn
vương để ví dụ Ngài. Những màng mỏng
này có màu vàng ròng, có vân như lụa là,
tướng này là do khi đức Phật còn ở địa vị
tu nhân, Ngài thường tu Tứ nhiếp pháp
thu phục chúng sinh mà cảm được. Cũng
có thuyết cho rằng đức Phật bước đi khoan
thai, giống như loài ngỗng, cho nên gọi là
Nga vương.
Kinh Ương quật ma la quyển 1 (Đại 51,
NGA VƯƠNG
Núi Nga Mi

N
3238
513 hạ) nói: “Bấy giờ, đức Thế tôn bước đi 7
bước, giống như Nga vương”.
[X. kinh Bồ tát thiện giới Q.9; kinh Đại
bát nhã ba la mật đa Q.381; luận Đại trí độ
Q.29].
NGA VƯƠNG BIÊT NHŨ
Ngỗng chúa phân biệt sữa. Đem sữa hòa
vào nước cho ngỗng uống, ngỗng chỉ lựa
sữa mà uống, bỏ nước lại, ví dụ bậc giác
ngộ tuy ở giữa thế gian nhớp nhúa nhưng
không bị ô nhiễm, hoặc chỉ cho người có
khả năng phân biệt chân ngụy, chính tà,
thiện ác rõ ràng. Trong truyện tích này,
nước biểu thị chúng sinh(phàm), sữa biểu
thị Phật(Thánh).
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 5 thượng,
ví Nga vương với Bồ tát, bảo rằng vô minh
và hoặc đồng thể, như sữa ở trong nước,
chỉ có Bồ tát từ giai vị Thập trụ trở lên, là
bậc Nga vương, mới có thể uống sữa vô
minh để làm cho nước pháp tính trong
sạch.
[X. Tổ đình sự uyển Q.5].
NGA VƯƠNG NHÃN
Cũng gọi Nga nhãn, Nhũ thủy nhãn.
Mắt của ngỗng chúa, ví dụ người tu đạo
có mắt trí tuệ sáng suốt, lựa chọn pháp tối
thắng, vào ngay chính tông.
(xt. Nga Vương Biệt Nhũ).
NGÃ
Phạm: Àtman.
Hán âm: A đặc man, A thản ma.
Nghĩa gốc là hô hấp, chuyển thành
nghĩa sinh mệnh, tự kỉ, thân thể, tự ngã,
bản chất, tự tính, hoặc chỉ chung cho chủ

thể độc lập vĩnh viễn, tiềm ẩn trong nguồn
gốc của mọi vật và chi phối cá thể thống
nhất. Đây là 1 trong các chủ đề trọng yếu
của giới tư tưởng Ấn độ.
Phật giáo chủ trương thuyết vô ngã, chỉ
rõ mối quan hệ giữa sự tồn tại và tính duyên
khởi, phủ định các tính chất “thường”(sự
tồn tại liên tục vĩnh viễn), “nhất”(sự tồn tại độc
lập tự chủ), “chủ”(sở hữu chủ trung tâm), “tể”
(chi phối hết thảy) mà chủ trương “ngã” không
tồn tại, không chân thực.
Danh từ “Ngã” đã được sử dụng từ thời
đại Lê câu phệ đà (Phạm: Fg-veda, 1500
trước Tây lịch) trở đi, đến thời đại Phạm
thư (Phạm:Bràhmaịa, 1000-800 trước Tây
lịch) thì hơi thở (Phạm:Pràịa, tức là khí
tức) trong chủ thể sinh mệnh con người dần
dần diễn biến thành hiện tượng sinh mệnh
mang ý vị cá thể, còn “ngã” thì lại là bản
chất. Như trong Bách đạo phạm thư (Phạm:
Zatapatha), những hiện tượng sinh mệnh
như lời nói, sức nhìn, sức nghe v.v... là lấy
“ngã” làm nền tảng để biểu hiện, hơn nữa,
do “ngã” thống ngự, cho nên “ngã” được xem
là đồng nhất với Tạo vật chủ (Phạm:
Prajàpati).
Thời đại Áo nghĩa thư (Phạm:Upaniwad,
800-600 trước Tây lịch), chủ trương “ngã”
sáng tạo ra vũ trụ, hoặc cho rằng “ngã” là cá
nhân(tiểu ngã) nhưng đồng thời cũng là đại
ngã, nguyên lí trung tâm của vũ trụ (Phạm:
Brahman) và xem Phạm (Brahman) và
Ngã (Àtman) là đồng thể, đồng nhất. Lại
tiến thêm bước nữa mà chủ trương chỉ có
“Ngã” mới là sự tồn tại chân thực, còn ngoài
ra đều là huyễn (Phạm:Màyà).
Trong các kinh A hàm của Phật giáo đã
phủ định 4 quan niệm sau đây về “ngã”.

1. Toàn thể của các cá thể loài người là
Ngã, tức 5 uẩn là Ngã.
2. Sinh mệnh trung tâm trong các cá thể
là Ngã, tức Ngã có 5 uẩn.
3. Nguyên lí vũ trụ là Ngã, tức trong Ngã
có 5 uẩn.
4. Mỗi một yếu tố tồn tại đều có tính
NGA VƯƠNG NHÃN

N
3239
chất(tự tính) cố hữu, tức trong 5 uẩn có
Ngã.
Bốn quan niệm trên đây là cái mà đời
sau gọi là Hữu thân kiến, có thể chia làm 2
loại: Một là Ngã kiến, tức 5 uẩn của quan
niệm thứ nhất là Ngã; hai là Ngã sở kiến,
tức 3 quan niệm còn lại. Ngã sở chỉ cho sở
hữu, sở thuộc của Ngã và những vật không
lìa Ngã.
Về mối quan hệ giữa chủ thể cấu thành
sinh tử luân hồi và thuyết Vô Ngã, Phật giáo
bộ phái có các giải thích sau:
- Thuyết nhất thiết hữu bộ lập Nhân
ngã kiến và Pháp ngã kiến, tuy phủ định
Ngã(tức Nhân ngã) của sinh mệnh cá thể,
nhưng thừa nhận Ngã thực thể(tức Pháp
ngã,và tất cả yếu tố cấu thành sự tồn tại) là
hằng hữu.
- Độc tử bộ và Chính lượng bộ chủ
trương Ngã chẳng tức uẩn, chẳng li uẩn, sinh
mệnh cá thể chẳng những không do 5 uẩn
giả hợp tạo thành(tức uẩn) mà cũng chẳng
phải ngoài 5 uẩn có Ngã riêng(li uẩn), tức là
chủ trương giữa Ngã và 5 uẩn có mối quan
hệ “bất tức bất li”.
- Kinh lượng bộ có thuyết Bổ đặc già la
thắng nghĩa.
Luận Thành duy thức quyển 1 chia Ngã
do ngoại đạo và các phái trong Phật giáo bộ
phái chủ trương làm 3 loại để phê phán, đó là:
1.Tức uẩn ngã: Ngã do thế gian phổ
thông chủ trương.
2. Li uẩn ngã: Ngã do Số luận, Thắng
luận và Kinh lượng bộ chủ trương.
3. Phi tức phi li uẩn ngã: Ngã do Độc

tử bộ, Chính lượng bộ chủ trương.
Phật giáo Đại thừa không những phủ
định Ngã cá thể(nhân ngã) mà còn phủ
định luôn cả pháp ngã tồn tại mà Phật giáo
bộ phái thừa nhận và chủ trương thuyết
“Nhân vô ngã, Pháp vô ngã” (Nhân pháp
nhị vô ngã), cho rằng tất cả đều không tự
tính(không tính). Đồng thời, Phật giáo bộ
phái cho rằng, tất cả sự tồn tại đều là vô
thường, khổ, vô ngã, bất tịnh, nhưng nếu
diệt trừ hết phiền não thì đạt đến cảnh
giới Niết bàn cứu cánh. Trái lại Phật giáo
Đại thừa chủ trương tất cả sự tồn tại vốn
là không, cảnh giới Niết bàn sau khi khai
ngộ chắc chắn là cảnh giới tuyệt đối tự do,
bởi thế có thuyết 4 đức: Thường, lạc, ngã,
tịnh. Vì “ngã” ở đây khác xa với cái tiểu
ngã mà phàm phu chấp trước, nên gọi là
Đại ngã, Chân ngã.
Nói một cách khái quát, Ngã có thể được
chia làm 4 loại:
1. Phàm ngã: Ngã do phàm phu mê
chấp.
2. Thần ngã (Phạm:Puruwa, Hán dịch:
Trượng phu, nhân (nguyên nhân)): Ngã do
Lục sư ngoại đạo chủ trương.
3.Giả ngã:Không có thực thể mà giả
gọi là Ngã, như gọi thân thể do 5 uẩn giả
hợp là Ngã.
4. Chân ngã: Chỉ cho Pháp thân Như
lai, đặc tính của Pháp thân này được thuyết
minh do căn cứ vào “Bát đại tự tại ngã”.
Ngoài ra, về thuyết Ngã, các học phái
(ngoại đạo) Ấn độ có 16 thứ phân loại thông
thường gọi là 16 tri kiến, hoặc 16 thần ngã.
Tri kiến có hàm ý là người biết, người thấy,
tức chủ trương Ngã có năng lực biết và thấy.
Mười sáu loại tri kiến hoặc thần ngã là: Ngã,

chúng sinh, thọ giả, mệnh giả, sinh giả, dưỡng
giả, chúng số, nhân(giả), tác giả, sử tác giả,
khởi giả, sử khởi giả, thụ giả, sử thụ giả, tri
giả và kiến giả.
[X. luận Đại trí độ Q.35].
NGÃ ÁI
Phạm: Àtma-sneha.
Yêu quí cái “ta” rất sâu đậm, là 1 trong 4
phiền não căn bản, do thức mạt na chấp
thức a lại da làm ngã mà sinh khởi.
Luận Thành duy thức quyển 4 (Đại 31,
NGÃ ÁI

N
3240
33 trung) nói: “Ngã ái là ngã tham, nghĩa là
yêu thương say đắm cái ta”.
[X. Đại phương quảng Viên giác tu đa la
liễu nghĩa; Thành duy thức luận Q.5 phần
đầu; Thành duy thức luận chưởng trung xu
yếu Q.hạ phần đầu]. (xt. Tứ Phiền Não).
NGÃ CHẤP
Phạm:Àtma-gràha.
Cũng gọi Nhân chấp, Sinh chấp.
Cố chấp có thực ngã.
Thể của chúng sinh chỉ do 5 uẩn giả hợp
mà thành, nếu chấp có thực ngã chủ tể tồn
tại mà sinh ra vọng tưởng phân biệt ta và
của ta, thì gọi là Ngã chấp.
Luận Câu xá quyển 29 cho rằng Ngã chấp
có 5 lỗi:
1. Khởi ngã kiến và hữu tình kiến thì rơi
vào ác kiến.
2. Giống với các ngoại đạo.
3. Cũng như vượt đường mà đi.
4. Đối với tính không, tâm chẳng ngộ
nhập, không sinh tịnh tín, không thể an trụ,
chẳng được giải thoát.
5. Thánh pháp không thể thanh tịnh.
Tiểu thừa xem Ngã chấp là gốc của muôn
điều ác, là căn nguyên của tất cả sai lầm và
phiền não.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 1
phần đầu cũng nói: “Phiền não chướng có
rất nhiều phẩm loại, nhưng tựu trung đều
lấy Ngã chấp làm gốc mà sinh khởi; nếu
chẳng chấp ngã thì không có phiền não.
Theo luận Thành duy thức quyển 1, Ngã
chấp có thể được chia làm 2 loại là :
1. Câu sinh ngã chấp: Ngã chấp bẩm

sinh, tức là do sức nội nhân huân tập hư
vọng từ vô thủy đến nay, sinh ra đã có,
không cần phải học hỏi, tập tành, nên gọi
là Câu sinh.
2. Phân biệt ngã chấp: Ngã chấp thuộc
về tính hậu thiên tức là do sức tác động của
ngoại cảnh mà phát sinh, không cùng có 1
lúc với thân, nhưng phải học hỏi, tập quen
và phân biệt mới phát khởi; cho nên gọi là
Phân biệt ngã chấp.
Phân biệt ngã chấp thường sinh ra tác
dụng phát nghiệp, còn Câu sinh ngã chấp
thì hay khởi tác dụng nhuận sinh, cả 2 đều
có khả năng làm não loạn thân tâm chúng
sinh, khiến cho họ cứ mãi phải sinh tử luân
hồi.
[X. phẩm Phá chấp ngã trong luận Câu
xá Q.30; Thành duy thức luận chưởng trung
xu yếu Q.thượng phần cuối]. (xt. Nhị Chấp,
Ngã).
NGÃ CHẤP TẬP KHÍ
Phạm:Àtma-gràha-vàsanà.
Cũng gọi Ngã chấp huân tập.
Chỉ cho tập khí(chủng tử) do ngã chấp
huân tập(xông ướp) thành, là 1 trong 3 loại
tập khí.
Tập khí này tuy là 1 loại danh ngôn huân
tập, nhưng do ngã chấp huân thành chủng
tử, khiến cho hữu tình sinh ra phân biệt có
mình và người, vì thế mới lập riêng 1 loại
tập khí này.
Luận Thành duy thức quyển 8 (Đại 31,
43 trung) nói: “Ngã chấp tập khí là loại chủng
tử chấp ngã, ngã sở hư vọng, có 2 loại:
1. Câu sinh ngã chấp: Tức chấp ngã,
ngã sở đến giai vị Tu đạo mới đoạn trừ được.
2. Phân biệt ngã chấp: Tức chấp ngã,
ngã sở đến giai vị Kiến đạo thì đoạn trừ

được.
[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.8 phần đầu]. (xt. Tam
Chủng Tập Khí).
NGÃ KHÔNG
Phạm:Àtma-zùnyatà.
Cũng gọi Nhân không, Sinh không, Giả
NGÃ KHÔNG

N
3241
danh không, Nhân vô ngã, Chúng sinh vô
ngã.
Ngã thể chỉ là do sự giả hòa hợp của 5
uẩn, chẳng phải thực có, nên gọi là Ngã
không, là 1 trong 2 không.
Phàm phu đối với pháp 5 uẩn cưỡng lập
chủ tể, gọi là Ngã chấp; nếu tìm trong 5 pháp:
Sắc, thụ, tưởng, hành, thức mà không có tự
tính, không thấy ngã thể thường nhất, thì là
Ngã không.
Đại thừa nghĩa chương quyển 1, (Đại 44,
485 trung) nói: “Chúng sinh do nhiều pháp
hợp thành, nên gọi là Chúng sinh; nhưng
chúng sinh chỉ là giả có, chứ không có tự
tính, cho nên gọi là Chúng sinh vô ngã. Vì
tất cả tính tướng của chúng sinh đều không,
nên nói là Không. Tính thực là ngã, nhưng
trong 5 uẩn không có ngã, cho nên gọi là
Ngã không”.
[X. kinh Phóng quang bát nhã Q.18; luận
Thành duy thức Q.1; phẩm Diệt pháp tâm
trong luận Thành thực Q.12; Hoa nghiêm
khổng mục chương Q.3; Thành duy thức
luận thuật kí Q.1 phần đầu]. (xt. Vô Ngã).
NGÃ KHÔNG CHÂN NHƯ
Chỉ cho chân lí vô ngã. Nghĩa là duyên
nơi Ngã không mà khởi trí, nương vào trí
này mà hiển hiện lí chân như. Chân như là
chân lí thường trụ. Chân lí này là chân thể
vô ngã lìa ngã chấp, vì thế gọi là Ngã không
chân như, là chân lí mà hàng Thanh văn và
Duyên giác chứng ngộ được.
[X. luận Thành duy thức Q.1; Hoa
nghiêm nguyên nhân luận; Hoa nghiêm kinh
Khổng mục chương Q.3].

NGÃ KHÔNG PHÁP HỮU
Ngã không có thật, pháp thì có thật. Đây
là chủ trương của Thuyết nhất thiết hữu bộ.
Thân thể của chúng sinh do 5 uẩn giả
hòa hợp mà thành, không có tính thường
nhất, cũng không có năng lực chi phối, đây
là Ngã không. Nhưng đối với tất cả các pháp
tồn tại khác thì có thực thể, có bản chất độc
lập, là có thật, cho nên gọi là Pháp hữu.
NGÃ KIẾN
Phạm:Àtma-dfwỉi.
Chỉ cho vọng kiến chấp trước có thực
ngã.
Theo luận Đại thừa khởi tín thì Ngã kiến
được chia ra 2 loại:
1.Nhân ngã kiến: Chấp trước thân tâm
do 5 uẩn sắc, thụ, tưởng, hành và thức giả
hợp là thực ngã.
2. Pháp ngã kiến: Vọng chấp tất cả pháp
đều có thể tínhthực tại.
Tông Duy thức cho rằng Ngã kiến là 1
trong 4 phiền não căn bản, tương ứng với
thức Mạt na. Thức Mạt na này do sức huân
tập hư vọng từ vô thủy đến nay, duyên với
Kiến phần của thức A lại da mà có kiến chấp
thực ngã thực pháp.
[X. luận Đại tì bà sa Q.8; luận Đại thừa a
tì đạt ma tạp tập Q.1; luận Câu xá Q.19;
luận Thành duy thức Q.4, 6; Thành duy thức
luận liễu nghĩa đăng Q.2 phần đầu].
NGÃ KIẾN THÂN PHƯỢC
Cũng gọi Thực chấp thủ thân hệ (Phạm:
Idaô-satyabhiniveza-kàya-grantha;
Pàli: Idaô-saccàbhinivesa-kàyagantha).
Vọng kiến chấp trước có thực ngã trói
buộc thân tâm, là 1 trong 4 phược.
Cứ theo luận Tập dị môn túc quyển 8,
Ngã kiến thân phược tức là chấp trước Ngã

và thế gian hoặc thường, hoặc vô thường,
hoặc cũng thường cũng vô thường, hoặc
chẳng phải thường chẳng phải vô thường;
lại chấp Ngã và thế gian hoặc hữu biên,
NGÃ KIẾN THÂN PHƯỢC

N
3242
hoặc vô biên, hoặc cũng hữu biên cũng vô
biên, hoặc chẳng phải hữu biên chẳng phải
vô biên.
[X. luận Đại tì bà sa Q.48; Hoa nghiêm
kinh Khổng mục chương Q.3; Đại tạng pháp
số Q.20]. (xt. Tứ Phược, Phược).
NGÃ MẠN
Phạm: Àtma-màịa.
Tâm kiêu mạn do chấp ngã là trung tâm,
1 trong 7 thứ mạn, 1 trong 9 thứ mạn.
Luận Thành duy thức quyển 4 (Đại 31,
22 trung) nói: “Ngã mạn là tâm cao ngạo do
chấp ngã mà sinh”.
Ngoại đạo Số luận lập Ngã mạn làm 1
trong 25 đế gọi là Ngã mạn đế, do sự biến
đổi của giác dụng trong Đại đế mà sinh
khởi.
(xt. Ngã Mạn Đế, Mạn).
NGÃ MẠN ĐẾ
Cũng gọi Mạn đế, Ngã tâm.
Tâm ngạo mạn do chấp ngã mà sinh, là
đế thứ 3 trong 25 đế do ngoại đạo Số luận ở
Ấn độ đời xưa lập ra.
Cứ theo luận Kim thất thập quyển
thượng, trung, thì Tự tính đế(nguyên lí vật
chất) và thần ngã(nguyên lí tinh thần) nương
vào nhau mà sinh ra Đại đế(quyết trí có năng
lực biết rõ đây kia), rồi lại do sự tăng trưởng
giác dụng trong Đại đế mà sinh khởi ngã
chấp, gọi là Ngã mạn đế.
Ngã mạn đế là do 3 đức đại đế (tức là
3 đức Tát đỏa, La xà, Đa ma, dịch là:
Mừng, lo, tối, vui, khổ, xả của Tự tính
đế) hoạt động mà sinh khởi, khi 3 đức
này mất thế cân bằng thì lần lượt tăng

trưởng 3 thứ ngã mạn: Đại sơ, Chuyển dị,
Diệm xí.
1. Đại sơ ngã mạn: Đại sơ nghĩa là Đại
đế tăng trưởng lúc ban đầu; do sự tăng
trưởng của Đa ma(tối tăm) trong Đại đế
mà sinh, tính này còn tối tăm, ngu si, hay
sinh ra 10 đế là: Sắc, thanh, hương, vị, xúc
(Ngũ duy)và hỏa, không, địa, thủy, phong
(Ngũ đại).
2. Chuyển dị ngã mạn, cũng gọi Biến dị
ngã mạn. Chuyển dị nghĩa là tối tăm ngu si
chuyển biến, sinh ra ánh sáng nhạt; tính này
do Tát đỏa (vui) trong Đại đế tăng trưởng
mà sinh, có khả năng sinh ra 11 đế là: Mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân(Ngũ tri căn) và lưỡi(nói)
tay, chân, nam nữ(sinh thực khí), đại khiển
(Ngũ tác căn), cho đến tâm căn.
3. Diệm xí ngã mạn: Diệm xí nghĩa là
ánh sáng nhạt tăng trưởng, sức nóng bốc
mạnh, là do sự tăng trưởng của La xà(lo)
trong Đại đế mà sinh, có khả năng sinh ra
21 đế nói trên; đây là vì Đại sơ ngã mạn và
Chuyển dị ngã mạn không thể 1 mình sinh
ra các đế mà phải nhờ sự trợ giúp của Diệm
xí ngã mạn mới có thể phát sinh tác dụng
năng sinh. Lại vì Diệm xí ngã mạn là do sự
tăng trưởng của La xà mà sinh, cho nên trong
3 đức thì chỉ có đức La xà là có đủ tác dụng
hoạt động.
[X. kinh Niết bàn Q.35 (bản Nam); Bách
luận sớ Q.thượng phần giữa]. (xt. Nhị Thập
Ngũ Đế, Số Luận Học Phái).
NGÃ MẠN ĐỊNH
Cũng gọi Khan chấp định.
Thấy các cảnh giới kì lạ trong định, rồi
mê đắm chấp trước cho là cảnh giới thù
thắng.
NGÃ NGÃ SỞ

Ta, của ta. Ngã chỉ cho thân mình; Ngã
sở (Phạm:Mama-kàra), chỉ cho những vật
ngoài mình, chấp đó là sở hữu của mình, vì
thế gọi là Ngã ngã sở.
Luận Đại trí độ quyển 31 (Đại 25, 295
NGÃ NGÃ SỞ

N
3243
thượng) nói: “Ngã là gốc rễ của tất cả phiền
não, trước hết chấp 5 uẩn là Ngã, rồi sau
chấp ngoại vật là Ngã sở”.
[X. Chú Duy ma kinh Q.2; Duy ma nghĩa
kí Q.1 phần cuối; Viên giác kinh sao Q.9].
(xt. Ngũ Kiến).
NGÃ NGU
Vọng chấp ngã là thật có, tức là chưa
thông đạt chân lí vô ngã.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 1
phần đầu (Đại 43, 229 hạ) nói: “Người ấy
nghe pháp Tứ đế, tuy đã dứt được ngã ngu,
nhưng đối với các pháp vẫn còn chấp là
thật có”.
NGÃ NGỮ THỦ
Phạm:Àtma-vàdopàdàna.
Những phiền não do duyên theo trong
thân mà sinh khởi, là 1 trong 4 thủ(phiền
não).
Tức chỉ cho tham, mạn, vô minh và nghi
ở Sắc giới và Vô sắc giới.
[X. luận Phật tính Q.3]. (xt. Tứ Thủ).
NGÃ PHÁP CÂU HỮU TÔNG
Tông phái chủ trương Ngã và Pháp đều
thực có, là 1 trong 10 tông của Ngũ giáo
thập tông do tông Hoa nghiêm lập ra. Như
Nhân thiên giáo trong Ngũ giáo do Ngũ
tổ Tông mật của tông Hoa nghiêm lập và
các bộ trong 20 bộ thuộc Tiểu thừa như:
Độc tử bộ, Pháp thượng bộ, Hiền trụ bộ,
Chính lượng bộ, Mật lâm sơn bộ, Kinh
lượng bộ v.v... đều thuộc Ngã pháp câu
hữu tông.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1; Hoa

nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.8]. (xt.
Ngũ Giáo Thập Tông).
NGÃ PHÁP NHỊ CHẤP
Cũng gọi Nhân pháp nhị chấp, Sinh
pháp nhị chấp.
Gọi tắt: Nhị chấp.
Tức là Ngã chấp và Pháp chấp.
Thuyết nhất thiết hữu bộ Tiểu thừa chủ
trương pháp thể là có thật, nên chỉ đề xướng
thuyết Ngã chấp; còn Đại thừa thì quán xét
các pháp đều không, cho nên gọi những
người chủ trương thật có pháp là Pháp chấp
mà đề xướng “Ngã pháp nhị chấp”. Hai vọng
chấp này đều lấy Tát ca da kiến làm thể và
do lực dụng bất đồng nên có 2 chướng khác
nhau, tức chấp ngã gọi là Phiền não chướng
và chấp pháp gọi là Sở tri chướng. Vì đoạn
trừ 2 chướng này nên nói Nhị không, Nhị
không trí. Trừ hết 2 chướng thì chứng được
Đại bồ đề.
[X. luận Thành duy thức Q.1, 2, 5; Thành
duy thức luận chưởng trung xu yếu Q.thượng
phần cuối; Thành duy thức luận Q.1 phần
đầu; Đại thừa nghĩa chương Q.1; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.4 phần cuối].
(xt. Ngã Chấp, Pháp Chấp).
NGÃ QUỈ
.....
Phạm:Preta.
Pàli:Peta.
Hán âm: Tiết lệ đa, Bế lệ đa, Tỉ lễ đa, Ti
lợi đa, Di lệ đa, Bế đa, hoặc tiếng PhạmPitf,
Hán âm là Đế lê.
Cũng gọi Quỉ đạo, Quỉ thú, Ngã quỉ đạo.
Loài quỉ thường chịu khổ đói khát, do
đời trước tạo nghiệp ác, nhiều tham muốn.
Là 1 trong 6 đường, 1 trong 5 ngả, 1 trong 6
ngả.

Theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
16, loài ngã quỉ có 2 chỗ ở: Trong thế giới
loài người và trong thế giới ngã quỉ, dưới cõi
Diêm phù đề 500 do tuần. Về tên gọi thì có
NGÃ PHÁP CÂU HỮU TÔNG

N
3244
36 loài như: Ca bà li(thân bị nấu trong cái
vạc), Kiện đà(ăn hơi), Bà la ba xoa(ăn thịt
trẻ con), A tra tì(ở chỗ đồng trống), Ma la ca
da(tự giết mình) v.v...
Luận Thuận chính lí quyển 31 liệt kê 3
loại ngã quỉ:
1. Vô tài ngã quỉ(ngã quỉ không có của
cải): Gồm 3 loại: Ngã quỉ miệng lửa, ngã
quỉ miệng kim, ngã quỉ miệng hôi. Loại
ngã quỉ này hoàn toàn không có thức ăn,
thường bị khổ não vì đói khát; nếu may
gặp được chút thức ăn, thì khi đưa đến
miệng, bỗng bốc thành lửa, không thể ăn
được.
2. Thiểu tài ngã quỉ(ngã quỉ ít của cải):
Gồm 3 loại: Ngã quỉ lông kim, ngã quỉ lông
hôi, ngã quỉ bướu cổ. Loại ngã quỉ này
chuyên ăn máu mủ.
3. Đa tài ngã quỉ(ngã quỉ nhiều của cải):
Gồm có 3 loại: Ngã quỉ ăn đồ cúng tế thừa,
ngã quỉ ăn vật người ta vứt bỏ và ngã quỉ
được thức ăn ngon.
Hai loại ngã quỉ Thiểu tài và Đa tài cũng
gọi là Hữu tài ngã quỉ(ngã quỉ có của cải).
Luận Du già sư địa quyển 4 thì nêu ra 3
loại ngã quỉ là: Ngã quỉ do cảnh bên ngoài
làm chướng ngại việc ăn uống; ngã quỉ do
bên trong thân làm chướng ngại việc ăn uống
và ngã quỉ không bị chướng ngại trong việc
ăn uống.
Luận Đại trí độ quyển 30 thì gọi loại
ngã quỉ không có uy đức, thường chịu khổ
đói khát là Ngã quỉ và gọi loại ngã quỉ có
uy đức, hưởng thụ nhiều thú vui là Tệ
quỉ.

Ngã quỉ ở cõi Diêm ma do vua Diêm ma
thống trị. Cũng có loại ngã quỉ ở những nơi
tha ma mộ địa và hang núi tối tăm tại nhân
gian.
Theo luận Tạp a tì đàm tâm quyển 8,
ngã quỉ có loại do hóa sinh, có loại do thai
sinh. Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển
6 thì thân ngã quỉ cao nhất là 1 do tuần,
còn nhỏ nhất bằng đứa trẻ cao 3 tấc. Về
tuổi thọ, có thuyết cho rằng dài nhất là 8
vạn 4 nghìn năm, còn ngắn nhất thì không
nhất định, hoặc cho rằng 5 nghìn năm ở
nhân gian là 1 ngày 1 đêm trong cõi ngã
quỉ.
Theo kinh Nghiệp báo sai biệt thì có 10
thứ nghiệp khiến chúng sinh chịu báo ngã
quỉ.
1. Thân tạo nghiệp ác nhẹ.
2. Miệng tạo nghiệp ác nhẹ.
3. Ý tạo nghiệp ác nhẹ.
4. Khởi nhiều tham muốn.
5. Khởi tâm ác tham.
6. Ghen ghét.
7. Tà kiến.
8. Luyến tiếc của cải lúc hấp hối.
9. Chết vì đói.
10. Chết vì khát.
Ngoài ra, thế tục gọi trẻ con tham ăn là
ngã quỉ, kẻ tham dâm là Sắc ngã quỉ, kẻ giàu
có mà keo kiệt là Tài ngã quỉ.
[X. kinh Ngũ khổ chương cú; kinh Quán
Phật tam muội hải Q.5; kinh Ưu bà tắc giới
Q.7; luận Đại tì bà sa Q.172; luận Chương
sở tri Q.thượng; luận Câu xá Q.11].
NGÃ QUỈ ÁI
........
Tên gọi khác của ái dục, là 1 trong 2 thứ
ái. Vì chúng sinh yêu mến vợ con, tham đắm

NGÃ QUỈ ÁI Ngã Quỉ

N
3245
5 dục không khác gì loài ngã quỉ, cho nên
gọi là Ngã quỉ ái.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 5
(Đại 12, 394 trung) nói: “Ái có 2 thứ: Ngã
quỉ ái và Pháp ái. Người giải thoát chân thực
lìa ngã quỉ ái, vì thương xót chúng sinh nên
có Pháp ái”.
NGÃ QUỈ BÁO ỨNG KINH
Kinh, 1 quyển, được dịch vào đời Đông
Tấn (317-420), không rõ dịch giả, được thu
vào Đại chính tạng tập 17.
Nội dung kinh này thuật lại việc tôn
giả Đại Mục kiền liên giảng nói cho các
loài ngã quỉ nghe về những nghiệp nhân
của chúng.
Bản dịch khác của kinh này là kinh Quỉ
vấn Mục liên 1 quyển, do ngài An thế cao
dịch vào đời Hậu Hán.
NGÃ QUỈ ĐẠO
........
Cũng gọi Ngã quỉ thú.
Cõi ngã quỉ, 1 trong 5 đường, 1 trong 5
ngả.
Trong loài quỉ có những loài có uy lực
lớn như Dạ xoa, La sát v.v..., cho nên dịch
mới chỉ dịch là Quỉ chứ không thêm chữ
ngã. Nhưng, những kinh luận dịch cũ thì
phần nhiều gọi là Ngã quỉ, vì trong loài quỉ
thì Ngã quỉ nhiều nhất.
Theo Đại thừa nghĩa chương quyển 8,
phần cuối, loài quỉ này thường bị đói nên
gọi là Ngã(đói), mọi người thấy chúng đều
sợ nên gọi là Quỉ. Loài quỉ này gầy còm xấu
xí, suốt năm không được ăn uống, hoặc ở
dưới đáy biển, hoặc gần nơi rừng núi, vui ít

khổ nhiều mà lại sống lâu. Vì đời trước tham
lam, ghen ghét, lừa gạt mọi người, nên phải
rơi vào đường Ngã quỉ.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.16]. (xt.
Ngũ Thú, Luân Hồi).
NGÃ QUỈ GIỚI
........
Thế giới của loài Ngã quỉ, 1 trong 10 giới.
Cảnh giới ngã quỉ đói khát triền miên,
khổ não vô cùng.
[X. kinh Dược sư bản nguyện]. (xt. Thập
Giới).
NGÃ QUỈ NGHIÊP
........
Một trong 6 nghiệp, là nghiệp hạ phẩm
trong 10 nghiệp ác.
Mười nghiệp ác là: Giết hại, trộm cướp,
tà dâm, nói dối, nói thêu dệt, nói hai lưỡi,
nói ác, tham muốn, sân hận và tà kiến. Mười
nghiệp ác này có thể chia làm 3 phẩm:
1. Thượng phẩm: Khi làm việc ác, trong
lúc định làm, đang làm và làm xong rồi mà
không có tâm hối cải, gọi là Thượng phẩm.
2. Trung phẩm: Làm xong rồi mà biết
hối cải, gọi là Trung phẩm.
3. Hạ phẩm: Lúc đang làm mà biết hối
cải, gọi là Hạ phẩm.
Theo Đại thừa nghĩa chương quyển 7
(Đại 44, 610 hạ) nói: “Tạo mười nghiệp ác,
thượng phẩm sinh địa ngục, trung phẩm sinh
súc sinh, hạ phẩm sinh ngã quỉ”.
[X. phẩm Lục nghiệp trong luận Thành
thực]. (xt. Lục Nghiệp).
NGÃ QUỈ NHÂN
........
Chỉ cho nghiệp nhân đưa đến quả báo
ngã quỉ. Có 2 loại:
1. Nghiệp nhân chung: Tức ngoài các

nghiệp ác như phá luật nghi; phạm giới Bồ
tát, hủy Phật Niết bàn v.v... Còn có các tạp
nghiệp khác như muốn được nổi tiếng, hoặc
không có đức mà muốn sánh với bậc thánh,
hoặc khởi 10 điều ác hạ phẩm.
2. Nghiệp nhân riêng: Được ghi rõ trong
kinh Ngã quỉ báo ứng, kinh Lục đạo luân
NGÃ QUỈ NHÂN

N
3246
hồi, kinh Phật thuyết quỉ vấn Mục liên...
Theo kinh Ngã quỉ báo ứng, trong các
loài ngã quỉ ở địa ngục, có loài thường bị
khổ nhức đầu, vì lúc làm người hay dùng
gậy đánh vào đầu chúng sinh; có loài khắp
mình lở loét đau đớn, là vì đã từng dùng lửa
thui nướng súc vật như lợn, dê, trâu, bò v.v...;
có loài ăn mãi không no, là vì đời trước tuy
có cho chúng sinh ăn uống, nhưng không
cho no đủ v.v...
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.8; Ma ha chỉ quán Q.1 hạ].
NGÃ QUỈ SỰ
........
Pàli:Peta-vatthu.
Gọi tắt: Ti đa.
Một kinh trong Tiểu bộ kinh
(Khuddaka-nkàya) Pàli, thành lập
khoảng 200 năm sau đức Phật nhập diệt.
Nội dung kinh này nói về cảnh gới,
nghiệp nhân và sự giải thoát của ngã quỉ,
gồm 4 phẩm, 51 sự và 717 bài tụng. Kinh
này không có bản Hán dịch.
Sách chú thích có Chân đế đăng (Pàli:
Paramattha-dìpanì) của ngài Đạt ma ba
la (Pàli:Dhammapàla) và bản dịch tiếng
Nhật của Cung điền Lăng đạo (Nam truyền
Đại tạng kinh quyển 25).
[X. Buddhist India by T.W. Rhys Davids;
Heaven and Hell in Buddhist Perspective
by Bimala Churn law; A History of Pàli
Literature, vol.I].
NGÃ QUỈ TAM CHƯỚNG
Ba thứ chướng ngại trong việc ăn uống
của ngã quỉ.

Cứ theo luận Du già sư địa quyển 4 thì 3
chướng ấy là:
1. Ngoại chướng: Khi gặp được thức ăn
thì thức ăn biến thành lửa, ăn không được,
khi thấy ao, hồ muốn uống nước, nhưng
đến nơi thì nước hóa thành máu mủ, không
uống được.
2. Nội chướng: Cổ họng của ngã quỉ
nhỏ như cây kim, bụng to như trống, miệng
thì bốc lửa, dù có thức ăn cũng không nuốt
được.
3. Không chướng: Tuy không bị chướng
ngại về ăn uống, nhưng vì nghiệp lực chiêu
cảm, nên thức ăn uống đều cháy thành than
đỏ, do đó vẫn phải chịu đói khát.
NGÃ QUỈ THÀNH
........
Chỉ cho chỗ ở của ngã quỉ.
Cứ theo luận Thuận chính lí quyển 31,
ở phía tây châu Thiệm bộ, có 500 cái bãi
nhỏ, trong đó có 2 bãi là chỗ ngã quỉ ở,
mỗi bãi đều có 250 thành, 1 bãi do quỉ có
uy đức ở, bãi còn lại do quỉ không có uy
đức ở.
NGÃ QUỈ THỰC TỬ
...........
Ngã quỉ ăn thịt con.
Theo kinh Bách duyên quyển 5, xưa có
người đàn bà, vì ghen ghét với người vợ lẽ
của chồng đang mang thai, bí mật hạ độc
làm cho sẩy thai, nhưng khi bị bại lộ lại thề
rằng (Đại 4, 226 hạ): “Nếu quả thật ta làm
hư thai của ngươi thì sau khi ta chết ta sẽ
làm ngã quỉ, 1 ngày 1 đêm sinh ra 500 đứa
con, sinh ra liền ăn thịt, nhưng không bao
giờ no bụng”.
Đúng như lời thề, sau đó người đàn bà
ấy chết sinh vào loài ngã quỉ, 1 ngày sinh ra

500 đứa con, sinh ra đến đâu ăn ngay đến
đó, nhưng không thể no được.
NGÃ QUỈ TRỤ XỨ
Chỉ cho nơi ở của loài ngã quỉ.
Các kinh luận phần nhiều cho rằng cõi
Diêm ma (Phạm:Yama-loka) là chỗ ởchính
NGÃ QUỈ TRỤ XỨ

N
3247
của loài ngã quỉ; cõi Diêm ma hoặc còn được
gọi là cõi Bệ lệ đa (Phạm:Preta-loka), thế
giới Ngã quỉ, do vua Diêm ma làm lãnh
chúa.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 16 thì
liệt kê 2 nơi:
1. Trong nhân gian.
2. Trong thế giới Ngã quỉ, tức ở dưới cõi
Diêm phù đề 500 do tuần, chu vi 3 vạn 6
nghìn do tuần.
Luận Đại tì bà sa quyển 172 thì cho rằng,
ngoại trừ chỗ ở chính là cõi Diêm ma, ngã
quỉ còn ở 2 nơi trong châu Thiệm bộ:
1. Núi rừng, cung điện, nơi thanh tịnh,
là chỗ ở của loài ngã quỉ có uy đức.
2. Những nơi bẩn thỉu, rác rưởi là chỗ ở
của loài ngã quỉ không có uy đức.
[X. kinh Ưu bà tắc giới Q.7; luận Câu xá
Q.11; luận Thuận chính lí Q.31].
NGÃ SI
Phạm: Àtmamoha.
Si mê nơi ngã tướng, ngu tối không thấy
lí vô ngã. Cùng với Ngã kiến, Ngã mạn, Ngã
ái hợp thành 4 thứ phiền não căn bản.
Duy thức tam thập luận tụng (Đại 31,
60 trung) nói: “Bốn thứ phiền não thường
đi cùng nhau, nghĩa là Ngã si, Ngã kiến, Ngã
mạn, Ngã ái và Xúc... cùng đi chung”. Bởi vì
tất cả hoặc chướng đều lấy ngu si làm gốc,
cho nên biết từ Ngã si mà sinh ra 3 thứ phiền
não kia.
[X. luận Thành duy thức Q.4; luận Biện
trung biên Q.thượng; Bách pháp vấn đáp
sao Q.1].
NGÃ SỞ

Phạm: Mama-kàra.
Gọi đủ: Ngã sở hữu.
Quan niệm cho rằng các vật ngoài tự thân
(ta)đều là vật sở hữu của ta.
Trong Phật giáo, Ngã và Ngã sở(ta và
của ta) bị coi là cội gốc phân biệt của tất cả
sự phân biệt ở thế gian, cho nên Ngã và Ngã
sở là đối tượng phải được phá trừ. Ngã sở lại
được chia làm 3 thứ là: Tương ứng ngã sở,
Tùy chuyển ngã sở và Bất li ngã sở; nếu chấp
trước Ngã sở thì gọi là Ngã sở kiến. Pháp
ngũ thủ uẩn mà Ngã sở kiến chấp trước đều
bắt nguồn từ quan niệm “Ngã sở” này, cho
nên luận Tập dị môn túc quyển 12 (Đại 26,
419 hạ) nói: “Đối với ngũ thủ uẩn, tùy theo
quan niệm kiến chấp về Ngã hoặc Ngã sở
mà từ đó khởi lên quan niệm kiến chấp về
nhẫn, dục, tuệ”.
[X. luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1;
Chú Duy ma cật kinh Q.5; Bách pháp vấn
đáp sao Q.1]. (xt. Ngã Sở Kiến).
NGÃ SỞ KIẾN
Phạm: Mama-kàra-dfwỉi.
Vọng chấp pháp 5 uẩn là của ta, hoặc
thuộc về ta.
Cứ theo luận Đại thừa a tì đạt ma tạp
tập thì Ngã sở kiến có 3 thứ:
1. Tương ứng ngã sở: Ngã có hình tướng
vật chất; như nói “Ngã có sắc” cho đến “Ngã
có thức”, tức chấp trước 5 uẩn tương ứng
với thân ta.
2. Tùy chuyển ngã sở: Hình tướng vật
chất thuộc về ta; như nói “Sắc thuộc về ta”
cho đến “Thức thuộc về ta” là chấp trước
pháp 5 uẩn tùy thuộc nơi ta, do sức tự tại
của ta mà xoay chuyển.
3. Bất li ngã sở: Ta ở trong hình tướng
vật chất, như nói “Ta ở trong sắc” cho đến

“Ta ở trong thức”, tức là chấp trước thực
ngã không lìa 5 uẩn, ở khắp trong thân
thể.
Trong 5 uẩn, mỗi mỗi uẩn đều có 3
nghĩa này, nên gọi chung là Thập ngũ ngã
sở kiến(15 Ngã sở kiến); 15 ngã sở kiến này
lại cộng thêm 5 thứ ngã kiến nữa mà thành
NGÃ SỞ KIẾN

N
3248
20 loại Tát ca da kiến.
[X. luận Đại tì bà sa Q.8, 9, 49; luận Câu
xá Q.19; luận Thành duy thức Q.4, 6; Câu
xá luận quang kí Q.19; Thành duy thức luận
thuật kí Q.5, phần đầu].
NGÃ THIÊN NHĨ CẨU
Ta, Trời, Ông, Chó. Đây là phương pháp
biện luận xoay vòng mà bồ tát Đề bà, người
Nam Ấn độ, đã sử dụng để khuất phục các
Luận sư ngoại đạo ở nước Bát la da già
(Phạm:Prayàga) thuộc Trung Ấn độ vào
khoảng thế kỉ III.
Đại đường tây vực kí quyển 5 (Đại 51,
897 trung) nói: “Mới đầu, bồ tát Đề bà từ
Nam Ấn độ đến già lam này, trong thành
có 1 ngoại đạo Bà la môn, nổi tiếng về tài
biện luận vô ngại, thường dồn đối phương
đến chỗ lí cùng, ngôn tận. Ông ta nghe ngài
Đề bà là người học thức cao xa, nghiên cứu
sâu rộng, muốn chiết phục ngài, nên 1 hôm
ông ta đến hỏi: “Ngài tên là gì?” Đề bà đáp:
“Tên Thiên”. Ông ta hỏi: “Thiên là ai?” Đề
bà đáp: “Ta”. Người kia hỏi: “Ta là ai?” Đề
bà đáp: “Chó”. Người kia hỏi: “Chó là ai?”.
Đề bà đáp: “Ông”. Người kia hỏi: “Ông là
ai?” Đề bà đáp: “Thiên”. Người kia hỏi:
“Thiên là ai?” Đề bà đáp: “Ta”. Người kia
hỏi: “Ta là ai?” Đề bà đáp: “Chó”. Người kia
hỏi: “Chó là ai?” Đề bà đáp: “Ông”. Người
kia hỏi: “Ông là ai?” Đề bà đáp: “Thiên”.
Cứ hỏi đáp xoay vòng như thế mãi; sau Luận
sư kia mới ngộ được.
[X. Bách luận tự; Bách luận sớ Q.thượng
phần trên; Phó pháp tạng nhân duyên truyện
Q.6; Đề bà bồ tát truyện; Nam hải kí qui

nội pháp truyện Q.4]. (xt. Ca Na Đề Bà).
NGÃ TÍCH SỞ TẠO CHƯ ÁC NGHIÊP
Câu thứ nhất trong bài sám hối ghi trong
phẩm Phổ hiền hành nguyện kinh Hoa
nghiêm quyển 40 (bản 40 quyển). Khi sám
hối trong các khóa lễ tụng, các tông phái
Phật giáo đều đọc bài sám hối này. Toàn
văn như sau (Đại 10, 847 thượng):
“Ngã tích sở tạo chư ác nghiệp
Giai do vô thủy tham sân si
Tòng thân ngữ ý chi sở sinh
Nhất thiết ngã kim giai sám hối”.
(Xưa kia con gây bao ác nghiệp
Đều do ba độc tham, sân, si
Từ thân, ngữ, ý phát sinh ra
Hết thảy con nay xin sám hối).
NGÃ TÒNG LAI NGHI TRỨ GIÁ HÁN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Từ trước đến giờ tôi vốn nghi ngờ gã
ấy. Nghĩa là từ trước đến nay tôi vẫn ngờ
người ấy không phải nhân vật tầm thường
và đã đúng như thế. Không tầm thường có
hàm ý là người đã siêu việt cảnh giới thiện
ác, không thể theo tiêu chuẩn phổ thông
để đánh giá họ.
Lâm tế lục khám biện (Đại 47, 503 trung)
ghi: “Phổ hóa Thác khai nói: “Ngày mai ở
viện Đại bi có trai tăng”. Thị giả về thưa lại
với sư, sư nói: “Từ trước đến giờ ta vẫn ngờ
gã ấy”.
NGÃ TƯỚNG
I. Ngã Tướng.
Chỉ cho tướng dáng của Ngã, tức là cái
tướng của Ngã tựa hồ như thật do vọng
tưởng biến hiện ra, nhưng vì mê lầm nên
phàm phu chấp trước là thực có. Ngã tướng
gồm 2 loại:
1. Ngã tướng của thế gian: Như hữu

tình, ý sinh, sinh giả, sĩ phu, tác giả, thụ giả,
tri giả, kiến giả v.v...
2. Ngã tướng của Thánh giáo: Như Dự
lưu, Nhất lai, Bất hoàn, Vô học, Nhị thập
thất hiền thánh, Thập tam trụ v.v...
NGÃ TƯỚNG

N
3249
Theo tông Duy thức thì thức ý và thức
mạt na của phàm phu từ vô thủy đến nay
vọng chấp phân biệt ngã, pháp, rồi huân
tập vào thức A lại da, cho nên khi các thức
sinh thì Kiến phần và Tướng phần của thức
A lại da theo đó mà biến hiện các vọng tướng
như thực ngã, thực pháp, phàm phu liền
chấp các tướng ấy là thật. Bởi thế, tướng của
ngã, pháp vốn không có thực thể, chỉ tùy
các duyên phân biệt vọng chấp mà giả lập
Ngã tướng của thế gian, cũng tùy duyên giả
lập ra việc đoạn ác chứng đạo và giả lập Ngã
tướng của Thánh giáo.
Theo Thành duy thức luận thuật kí
quyển 1 phần đầu, Luận sư Hộ pháp cho
rằng do tâm phân biệt vọng chấp ngã, pháp
từ vô thủy đến nay huân tập(xông ướp) bản
thức(A lại da) mà sinh ra Kiến phần và
Tướng phần; nhưng vì kẻ phàm phu không
biết Kiến phần và Tướng phần thực ra chỉ
từ trong thức A lại da biến ra, nên mới vọng
chấp có thực ngã, thực pháp, tuy không thực
có ngã, pháp nhưng tùy theo vọng tình chấp
tướng, nên gọi là ngã, pháp.
Luận sư An tuệ thì chủ trương Kiến phần
và Tướng phần đều là tính Biến kế sở chấp,
hư vọng, không có thực thể, tuy nhiên, ở
trên Kiến phần và Tướng phần(đều không)
này giả lập ngã, pháp mà cho rằng ngã, pháp
là “Biệt vô”.
II. Ngã Tướng.
Vọng chấp trong 5 uẩn có Ngã, Ngã sở,
là 1 trong 4 tướng.
(xt. Tứ Tướng).
NGẠCH

..
Cũng gọi Biển ngạch, Biểu.
Chỉ cho những tấm biển bằng gỗ, giấy,
vải lụa trên có đề chữ hoặc vẽ tranh, treo ở
cửa các dinh thự, công đường các quan lại
thời xưa tại Trung quốc, sau, dần dần các
chùa của Phật giáo cũng dùng ngạch. Những
tấm biển do vua ban là “thụ ngạch”(biển
treo dọc), còn các biển khác là “hoành ngạch”
(biển treo ngang).
[X. Thế gia đệ nhị thập ngũ lưu hầu trong
Sử kí Q.55; truyện Tùy linh dụ trong Tục
cao tăng truyện Q.9].
NGẠCH CHÂU
.....
Hạt ngọc quí trên trán, ví dụ cho Phật
tính sẵn có trong tất cả chúng sinh.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 7 (bản Bắc)
chép rằng, có 1 lực sĩ đấu với người khác,
khi chạm trán thì viên ngọc kim cương ở
khoảng giữa 2 chân mày bị lặn vào trong da,
chỗ ấy bèn thành cái nhọt lớn. Sau nhờ thầy
thuốc nói thì lực sĩ mới biết ngọc kim cương
đã ở trong mình.
Mẩu truyện trên đây ví dụ tất cả chúng
sinh đều có sẵn tính Phật, nhưng vì phiền
não che lấp nên không biết, phải nhờ thiện
tri thức chỉ bảo mới rõ được.
[X. Niết bàn kinh nghĩa kí Q.3; Niết bàn
kinh sớ Q.11].
NGẠCH NHĨ ĐỨC PHÁI
...........
Tạng:Dge-lugs-Pa.
Cũng gọi Đâu suất giáo phái, Đức hạnh
phái, Cách lỗ phái, Tân cam đan phái (Tạng:
Bka#-gdams gsar-ma-pa, Hoàng mạo
phái, Hoàng giáo.
Tông phái Phật giáo Tây tạng do ngài

Tông khách ba sáng lập vào thế kỉ XV, phái
này đội mũ vàng nên gọi là phái Hoàng mạo
(Hoàng giáo) để phân biệt với phái đội mũ
đỏ là phái Hồng mạo(Hồng giáo).
Thánh điển căn bản của phái này là 2
tác phẩm quan trọng của ngài Tông khách
ba, đó là: Luận Bồ đề đạo thứ đệ (Tạng:
Lam-rim chen-pô) và luận Bí mật đạo thứ
đệ (Tạng: Síags-rim chen-pô).
Phái này chủ trương nghiêm trì giới luật,
NGẠCH NHĨ ĐỨC PHÁI

N
3250
tôn trọng nghi quĩ pháp tắc và thực hành
chủ nghĩa độc thân. Lúc đầu, phái này được
gọi là phái Cách lỗ, nhưng sau đổi thành
Ngạch nhĩ đức là do chuyển âm từ tên của
chùa trung tâm là Cát lặc đan (Tạng:Dga#-
ldan) do ngài Tông khách ba sáng lập.
Sau khi ngài Tông khách ba thị tịch
(1478), đệ tử là Đạt nhĩ ba nhân khâm (Tạng:
Darma rin-po-chen, 1364-1432) thừa kế
pháp tịch, tiếp tục mở rộng phạm vi hoạt
động và phát triển rất mạnh. Ngoài chùa
Cát lặc đan nói trên, phái này còn xây dựng
nhiều chùa lớn như chùa Biệt bạng (Tạng:
Fbras-spuís), chùa Sắc lạp (Tạng: Se-ra),
chùa Trát thập luân bố (Tạng: Bkra-zis
lhun-po) v.v... đều là những chùa trung tâm
quan trọng của phái này.
Từ nửa sau thế kỉ XVII đến thế kỉ XVIII,
phái Hoàng mạo đã nắm giữ trọn chủ quyền
trên toàn cõi Tây tạng và bành trướng thế
lực đến các vùng Mông cổ, Đông bắc, Hoa
bắc v.v... để củng cố địa vị.
[X. Mông tạng Phật giáo sử; Mông cổ Phật
giáo sử; Tây tạng (Đa điền Đẳng quan); Tây
tạng Phật giáo nghiên cứu; The Buddhism
of Tibet by L. A. Waddell; The Religion of
Tibet by Ch.Bell]. (xt. Tông Khách Ba).
NGẠN TÔNG (557-610)
Cũng gọi Đạo giang.
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Tùy,
người Triệu quận (nay là huyện Hình đài,
tỉnh Hà bắc) họ Lí.
Thủa nhỏ theo pháp sư Tín đô Tăng
biên, 10 tuổi xuống tóc, đổi tên là Đạo
giang. Thầy dạy tụng kinh Đại noa, 1 ngày

liền thuộc, mọi người đều kinh ngạc. Khi
Vũ đế nhà Bắc chu thi hành chính sách
diệt Phật, sư bị buộc phải mặc áo tại gia,
đổi tên là Ngạn tông và ra làm quan, tuy
vâng lệnh triều đình nhưng không hề bỏ
giới hạnh. Thời Tuyên đế, sư được thăng
chức Lễ bộ nhưng sư không nhận.
Đến khi Văn đế nhà Tùy lên ngôi, phục
hưng Phật pháp, sư mặc lại pháp phục và
giảng kinh Bát nhã cho các triều thần nghe.
Sau, vua thỉnh sư vào kinh đô trông coi việc
phiên dịch kinh điển.
Năm Đại nghiệp thứ 6 (610) sư thị tịch,
thọ 54 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Chúng kinh mục
lục, Tây vực chí, Văn tập, Biệt tập.
[X. Tục cao tăng truyện Q.2; Quảng
hoằng minh tập Q.4; Đại đường nội điển
lục Q.5].
NGẠN TÔNG (? - ?)
Cao tăng Trung quốc sống vào đời
Đường, đã từng theo học Đại sư Huyền trang
cuối những năm Trinh quán (627-649).
Sư thông minh dĩnh ngộ, học rộng nhớ
dai, giỏi văn chương, chuyên việc soạn thuật,
rất được người đương thời kính trọng.
Sư có các tác phẩm: Đại đường kinh sư
tự lục truyện, Tập sa môn bất ưng bái tục
đẳng sự. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện, Hộ pháp sa môn Pháp lâm biệt
truyện.
[X. Tống cao tăng truyện Q.4; Đại đường
nội điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.8].
NGÂM
..
Tức ngâm vịnh, hoặc chỉ cho thơ, ca
theo thể văn vần dùng để ngâm vịnh. Khi

ngâm vịnh, âm thanh được kéo dài ra, theo
nhịp điệu như tiếng chim hót; lúc bổng lúc
trầm, khi buồn khi vui, tùy theo cảm xúc
của người câm.
Xưa nay Thiền tông thường sử dụng thể
văn này, mượn phương thức ngâm vịnh thơ
văn để xiển dương ý chỉ Thiền. Chẳng hạn
như các tác phẩm: Tân phong ngâm của ngài
NGẠN TÔNG

N
3251
Động sơn, Ngoạn châu ngâm của ngài Đơn
hà, Lão hoạch châu ngâm của ngài Quan
nam, Lệ giác ngâm và Qui tịch ngâm của
ngài Hương nghiêm v.v... đều thịnh hành
trong các tùng lâm.
[X. chương Minh kí châm ca trong Cảnh
đức truyền đăng lục Q.30].
NGÂN ĐỊA
.....
Cũng gọi Kim địa, Lưu li địa.
Tiếng gọi chung các tự viện và đạo tràng.
Thủa xưa, ở Ấn độ, Trưởng giả Cấp cô
độc, thành Xá vệ từng trải vàng ròng ra mua
đất của Thái tử Kì đà để lập tinh xá cúng
dường đức Phật, do đó, chùa viện được gọi
là Kim địa.
Thích thị yếu lãm quyển thượng (Đại 54,
263 thượng) nói: “Kim địa, hoặc gọi là Kim
điền, tức là khu vườn của Thái tử Kì đà ở
nước Xá vệ mà Trưởng giả Cấp cô độc đã
trải vàng ròng ra mua để cất tinh xá, thỉnh
đức Phật cư trụ”.
NGÂN ĐỊA ĐẠO TRÀNG
Đạo tràng ở núi Thiên thai, Trung quốc,
tiếp giáp với dãy núi Kim địa, Đại sư Trí giả
đã truyền pháp ở đây. Theo truyền thuyết,
vào thời quá khứ, đức Phật Định quang đã
từng thị hiện nơi này.
[X. Đại minh nhất thống chí Q.47].
NGÂN LUÂN VƯƠNG
Vị Luân vương ra đời lúc con người sống
8 vạn tuổi, vua thống trị 3 châu: Nam thiệm
bộ, Đông thắng thân, và Tây cù đà ni. Là 1
trong 4 vị Luân vương.
Nhưng theo Pháp hoa kinh huyền tán

quyển 4, thì sự ra đời của vị Luân vương này
và Đồng luân vương, Thiết luân vương đều
không có thời gian nhất định.
(xt. Tứ Luân Vương, Chuyển Luân
Thánh Vương).
NGÂN OẢN LÍ THỊNH TUYẾT
Cũng gọi Ba lăng ngân oản lí, Ba lăng
ngân oản thịnh tuyết.
Tên công án trong Thiền tông.
Cái chén bạc đựng đầy tuyết, biểu thị
chúng sinh và Phật là nhất như, bình đẳng
tức sai biệt, sai biệt tức bình đẳng, là 1 trong
3 chuyển ngữ của ngài Ba lăng Hạo giám, đệ
tử nối pháp của Thiền sư Vân môn Văn
yển.
Bích nham lục tắc 3 (Đại 48, 153 hạ)
chép: “Có vị tăng hỏi ngài Ba lăng: Thế nào
là tông Đề bà?
Ngài Ba lăng đáp: Trong chén bạc đựng
đầy tuyết”
Đề bà tức là tôn giả Ca na đề bà (Phạm:
Kàịadeva), Tổ phó pháp thứ 15 của Thiền
tông Ấn độ.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.15; Thiền
tông tụng cổ liên châu thông tập Q.35; Thiền
tông chính mạch Q.15]. (xt. Ba Lăng Tam
Chuyển Ngữ).
NGÂN SƠN THIẾT BÍCH
...........
Đồng nghĩa: Bích lập vạn nhận, châm
đáp bất nhập.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Núi bạc vách sắt. Bạc và sắt cứng chắc,
khó đâm thủng, vách núi cheo leo, cao vút,
khó vượt qua. Trong Thiền tông, từ ngữ này
được dùng để chỉ cho cảnh giới tuyệt đối mà
cái biết phân biệt của phàm tình khó có thể
thấu suốt được, hoặc để ví dụ cho linh tính

sẵn có của mọi người vốn siêu việt.
Bài tựa của ngài Phổ chiếu trong Bích
nham lục (Đại 48, 139 thượng) nói: “Núi
bạc vách sắt(ngân sơn thiết bích) ai dám dùi
mài? Muỗi đốt trâu sắt khó bâm được vòi;
NGÂN SƠN THIẾT BÍCH

N
3252
nếu chẳng gặp bậc Đại tông sư thì làm sao
ngộ được lẽ huyền vi?”
[X. Viên ngộ Phật quả thiền sư ngữ lục
Q.4; Phật quả khắc cần thiền sư tâm yếu
Q.hạ; Bích nham lục tắc 42].
NGÂN XUYÊN SONG THÁP
Hai tòa tháp tọa lạc trên 1 vùng đồng
bằng ở thành Ngân xuyên thuộc biên giới
phía bắc Trung quốc, đó là:
1. Tháp chùa Thừa thiên,thường gọi
là Tây tháp, ở phía Tây nam thành Ngân
xuyên, do ông Hạ chủ lượng xây dựng vào
năm Thiên khánh thứ 3 (1050) đời Tây hạ.
Tháp này có hình bát giác, gồm 13 tầng cao
hơn 70 mét. Kĩ thuật xây tháp trong “công
xảo minh” của Ấn độ đã được sử dụng trong
việc kiến trúc tòa tháp này, đồng thời cũng
kế thừa phong cách kiến trúc truyền thống
của Trung quốc.
2. Tháp Hải bảo, thường gọi là Bắc
tháp, ở phía Bắc thành Ngân xuyên, cách
Tây tháp khoảng 1,7 km, tương truyền do
ông Hách liên bột bột người Hung nô xây
cất vào đời Đông Tấn, đến nay đã hơn 1.500
năm. Tháp gồm 9 tầng 11 cấp, cao khoảng
60 mét, do những phiến đá xanh xếp
thành, từ xa trông giống như 1 tòa lâu đài
nguy nga tráng lệ. Mỗi góc mái tháp ở mỗi
tầng của
Tây tháp
và Bắc
tháp đều
có treo
phong
linh, mỗi

khi gió
thổi, linh
phát ra
tiếng lâng
lâng siêu
thoát.
NGẪU ÍCH ĐẠI SƯ TÔNG LUẬN
Cũng gọi Linh phong tông luận, Linh
phong Ngẫu ích đại sư tông luận, Ngẫu ích
tông luận.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Thành thời
biên tập vào đời Minh.
Sách này thu chép những tông luận trong
1 đời hoằng hóa của ngài Ngẫu ích. Nội dung
gồm: Nguyện văn, pháp ngữ, đáp vấn, phổ
thuyết, trà ngữ, thuyết, văn, ngẫu lục, thư,
luận, biện, nghị, kí, duyên khởi, tự, đề bạt,
sớ, truyện, thọ tự, tháp chí minh, tế văn,
tụng, minh, châm, từ, tán, thi kệ v.v... Ở
đầu quyển có bài tựa của ngài Trí húc và lời
tựa của ngài Thành thời.
NGẪU ÍCH TRÍ HÚC (1599-1655)
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Minh,
người Mộc độc, huyện Ngô, tỉnh Giang tô,
họ Chung, tự Ngẫu ích, hiệu là Bát bất đạo
nhân. Vì sư ở núi Linh phong (huyện Hàng,
tỉnh Chiết giang) xây chùa, lập Liên xã, viết
sách... nên người đời gọi sư là Linh phong
Ngẫu ích Đại sư.
Thủa nhỏ, sư theo Nho học, thề sẽ tiêu
diệt đạo Phật và đạo Lão, nhưng khi tình
cờ được đọc các tác phẩm Tự tri lục và Trúc
song tùy bút của
ngài Châu hoành,
sư liền đốt bỏ cuốn
“Tịch Phật luận”
(bàn về việc diệt Phật)
do sư biên soạn.

Trong thời gian thụ
tang cha, sư được
biết bản nguyện của
bồ tát Địa tạng nên
có ý định xuất gia.
Năm 22 tuổi, sư
chuyên tâm niệm
NGẪU ÍCH TRÍ HÚC
Tháp phía Tây thành Ngân Xuyên Ngẫu Ích Trí Húc

N
3253
Phật. Năm sau, sư phát 48 nguyện, tự xưng
là “Đại lãng ưu bà tắc”. Năm 24 tuổi, sư lễ
ngài Tuyết lãnh đệ tử của Đại sư Hám sơn
xin xuất gia.
Sư học Hoa nghiêm, Thiên thai, Duy
thức, muốn thống nhất Thiền, Giáo, Luật,
tổng hợp các hệ thống Phật giáo, nhưng
trên phương diện tu trì thực tiễn thì
nghiêng nặng về pháp môn niệm Phật.
Đồng thời, sư còn nghiên cứu về Nho gia,
Cảnh giáo và chủ trương dung hợp Phật,
Đạo và Nho.
Sư cùng với các ngài Hám sơn, Tử bá và
Liên trì được tôn xưng là Tứ Đại Cao Tăng
đời Minh.
Năm 1655 sư thị tịch, thọ 57 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Duyệt tạng tri tân,
Di đà kinh yếu giải, Linh phong ngẫu ích
tông luận và các bản chú thích Đại thừa khởi
tín luận, Đại thừa chỉ quán luận.
[X. Tịnh độ Thánh hiền lục Q.6; Linh
phong Ngẫu ích đại sư tông luận Q.1]. (xt.
Trí Húc).
NGẪU KHỔNG
Chỉ cho cái lỗ giống như lỗ ống sáo trong
củ sen.
Cứ theo kinh Tạp a hàm quyển 16, A
tu la và trời Đế thích đánh nhau, A tu la
thua to, 4 quân (Tượng binh, Mã binh, Xa
binh, Bộ binh) đều chui vào trong cái lỗ ngó
sen.
NGẪU TI
.....
Chỉ cho những sợi tơ của cọng hoặc củ
sen.

Nghĩa là sau khi bẻ cọng sen gãy ra có
những sợi tơ vẫn còn dính lại. Phật giáo
dùng từ ngữ này để ví dụ việc đoạn trừ
phiền não mê sự. Bởi vì phiền não mê lí
tính của nó tuy sắc bén, nhưng ở giai vị
Kiến đạo có thể đoạn trừ hết, giống như
phá đá. Còn đối với các phiền não mê sự
mà giai vị tu đạo phải đoạn, tính của nó
tuy yếu ớt, nhưng lại khó dứt hẳn, giống
như những sợi tơ ngó sen. Cho nên Cổ
đức đã có lời tụng: “Kiến đạo như phá đá,
Tu đạo như tơ sen”.
NGẪU TƯỢNG
.....
Chỉ cho các pho tượng Phật, Bồ tát,
Thánh thần được tạo bằng đất, gỗ hoặc kim
loại.
Từ “Ngẫu tượng” bắt nguồn từ tiếng La
tinh “Idola”, có nghĩa là hình tượng, tư thái,
về sau biểu thị các nghĩa như: Thiên kiến
làm phương hại nhận thức đúng đắn, quan
niệm vào trước là chủ..., nghĩa này bắt đầu
từ ông Giordano Bruno (1548-1600) người
Ý đại lợi.
Phật giáo Ấn độ ở thời kì đầu, dùng
hoa sen và bánh xe báu để làm biểu tượng
của đức Phật. Trong các kinh điển Đại thừa
ở thời kì đầu như kinh Bát chu tam muội,
Đạo hành bát nhã v.v... cho rằng tạo lập
tượng Phật là 1 trong những phương pháp
để đạt đến Bát chu tam muội, Quán Phật
tam muội. Ngoài ra, các tôn tượng của Mật
giáo là do Lục đại(đất nước lửa gió không
thức)tạo thành, hình tượng chư tôn là do
đức Đại nhật Như lai biểu hiện, cho nên là
đồng nhất thể với Đại nhật Như lai. Thủ
ấn, vật cầm, thân hình của tượng cũng do
thân mật của chư tôn biểu hiện. Người tu

hành nương vào tượng Bản tôn để quán
tưởng thân mình an trụ trong thân của Bản
tôn, miệng tụng chân ngôn của Bản tôn,
tâm quán tưởng bản thệ của Bản tôn, được
sự gia hộ của Bản tôn, nhờ thế mà được
vào cùng một cảnh giới với Bản tôn. Như
vậy, tượng Phật không phải chỉ là 1 loại
ngẫu tượng thuần túy, mà là đối tượng để
cúng dường, lễ bái và tín ngưỡng.
NGẪU TƯỢNG

N
3254
NGẪU TƯỢNG SÙNG BÁI
Tôn sùng lễ bài ngẫu tượng.
Có thể nói bắt đầu từ giai đoạn kinh tế
săn bắn về sau, thời kì văn hóa nhân loại
dần dần phát triển, đối với các vật thể được
công nhận không có tính nhân cách, siêu
việt năng lực tự nhiên và những vật thể có
tính nhân cách, có thể phát huy năng lực
linh dị, thì đã được con người sùng bái, như
sự sùng bái Thánh thạch(đá linh thiêng),
Thánh thụ(cây linh thiêng) v.v... Đến thời kì
Nông canh(cày cấy, trồng trọt)thì sự sùng bái
tổ tiên dần dần hưng thịnh, về sau, đối tượng
sùng bái từ hình thái loài người được mở
rộng thành hình thái chim thú hỗn hợp.
Gần đây, các học giả tranh luận nhiều về
những tượng điêu khắc được tìm thấy trong
những di chỉ thuộc thời đại đồ đá cũ (ère
poléolithique), người thì cho rằng đó là
những ngẫu tượng thần linh có sớm nhất,
người khác lại chủ trương đó là các hình
tượng do những ông đồng bà bóng tạo ra
khi làm pháp thuật.
Vào thời kì đầu của xã hội văn minh,
1 mặt coi ngẫu tượng chỉ là sự tạo hình
của thần linh chứ chẳng phải bản thân
thần linh, mặt khác, một khi ngẫu tượng
đã được tạo thành, thì lại xem là thần linh
gá vào đó và y hệt thần thánh không khác.
Phương diện thứ nhất khác với quan niệm
vật thần, phương diện thứ 2 lại bất đồng
với quan niệm về thần trừu tượng. Lại vì
các thần linh đều có hình tượng cụ thể
khác nhau, cho nên ngẫu tượng được chế
tạo cũng phải khác nhau, đối tượng tôn

sùng của những tông giáo phát triển đến
cao độ như Phật giáo, Cơ đốc giáo... thì
lấy hình thái loài người làm chính. Vấn
đề Cơ đốc giáo vào thời kì đầu có sùng
bái thần tượng hay không thì còn nhiều
tranh luận. Cũng có tông giáo vì muốn
áp chế các tông giáo khác nên chủ trưong
phá hoại ngẫu tượng, cho rằng sùng bái
ngẫu tượng cũng đồng như tà giáo, dị giáo.
Phật giáo tuy sáng tạo nhiều tượng Phật,
Bồ tát, nhưng mỗikiểutạo tượng đều có
biểu trưng khác nhau và về phương diện
nghệ thuật đều có giá trị rất cao, ý nghĩa
mà các pho tượng Phật tiêu biểu tuyệt đối
không phải như ý nghĩa “sùng bái ngẫu
tượng” mà dị giáo chê bai.
(xt. Phật Giáo Đồ Tượng Học).
NGHÊ HẠ
Gọi đủ: Nghê tọa hạ.
Từ tôn xưng các bậc cao tăng đại đức.
Nghê là 1 loại sư tử; Nghê tọa, cũng gọi
Nghê sàng, tức là tòa sư tử, là tòa ngồi của
Phật, Bồ tát, đời sau được dùng làm tòa ngồi
của các bậc cao đức thạc học. Vì quì lạy dưới
tòa ngồi của các Ngài nên gọi là Nghê tọa
hạ. Tương đương với các danh từ Các hạ,
Túc hạ.
NGHI
..
Phạm:Vicikitsà.
Pàli: Vicikicchà.
Tên của tâm sở, đối với lí mê ngộ, nhân
quả còn nghi ngờ, do dự không quyết định,
là 1 trong 75 pháp của tông Câu xá, 1 trong
100 pháp của tông Duy thức.
Tức là tâm đối với chân lí chính pháp
còn do dự không quyết đoán. Tiểu thừa từ
quả Dự lưu trở trên, Đại thừa từ Bồ tát Sơ

địa trở lên mới đoạn trừ được tâm này.
Theo tông Câu xá thì Nghi thuộc Bất
định địa pháp, là 1 trong 6 Tùy miên, 1 trong
10 Tùy miên; còn theo tông Duy thức thì
Nghi là 1 trong 6 phiền não căn bản.
Theo Dị bộ tông luân luận thuật kí thì
Nghi có 2 loại:
1.Lí nghi: Đối với chân lí Tứ đế còn
NGHÊ HẠ

N
3255
ngờ ngọ, đến quả A la hán mới đoạn trừ
được.
2.Sự nghi: Đối với sự còn do dự, không
quyết đoán; như ban đêm thấy cái cây ngờ
là người hoặc chẳng phải người; A la hán
chưa đoạn được, nhưng Độc giác thì đã dứt
trừ.
Ngoài ra, nghi mình, nghi thầy, nghi pháp
gọi chung là Tam nghi.
[X. phẩm Dị hành trong luận Thập trụ
tì bà sa Q.5; luận Đại tì bà sa Q.50; luận
Câu xá Q.4; luận Du già sư địa Q.58; luận
Thành duy thức Q.6; Đại thừa nghĩa chương
Q.6].
NGHI CÁI
.....
Phạm:Vicikitsà-àvaraịa
Pàli: Vicikicchà-nìvaraịa.
Đồng nghĩa: Nghi phiền não.
Tên khác của phiền não, 1 trong 5 cái.
Tính hoài nghi che lấp(cái)tâm thức
của người tu hành, khiến cho mờ tối không
thấy được chân lí.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 48, thì
“Cái” hàm có các nghĩa: Ngăn, che, phá, hoại,
đọa, nằm v.v...
Pháp giới thứ đệ sơ môn quyển thượng
phần đầu (Đại 46, 668 thượng) nói: “Cái
nghĩa là ngăn che, thường che lấp thiện tâm
thanh tịnh của người tu hành, khiến không
khai phát được”.
(xt. Ngũ Cái).
NGHI CĂN
Tính ngờ vực thâm nhập vào tâm giống
như rễ cây bâm sâu xuống đất. Cho nên gọi

là Nghi căn(gốc ngờ).
Kinh Lăng nghiêm quyển 2 (Đại 19, 111
thượng) :
“Nguyện cầu Phật thương xót
Tuyên thuyết pháp vi diệu
Nhổ gốc ngờ của con
Quay về đạo Vô thượng”.
[X. Vạn thiện đồng qui tập Q.hạ].
NGHI CHẤP
Chỉ cho ý niệm chấp trước sự ngờ vục.
Khởi tín luận sớ bút tước kí quyển 1 (Đại
44, 297 trung) nói: “Công dụng của luận
Khởi tín là phá trừ nghi chấp, phát khởi
chính tín”.
[X. Thành duy thức luận xu yếu Q.thượng
phần đầu].
NGHI HOẶC
.....
Ngờ vực, chỉ cho trạng thái tâm không
yên định, khiến năng lực phán đoán đối
tượng bị chao đảo, không quyết định
được phải trái. Đặc tính của nghi hoặc
là hướng ngoại, nhưng dần dần lại chuyển
thành hướng nội, do đó dễ trở thành tác
dụng trực quan; cho nên Thiền tông
thường nhấn mạnh “đại nghi” là điều kiện
tuyệt đối cần thiết cho việc tham thiền
ngộ đạo, vì ngờ vực thường sinh ra
khuynh hướng dùng triết lí phân tích để
giải quyết các công án, nhờ thế mà đưa
đến đại ngộ. Bởi vậy, trong Thiền tông
có từ ngữ “Đại nghi đại ngộ”, đây gọi là
Chân nghi.
NGHI HỐI
.....
Nghi ngờ và sau ăn năn. Có 2 nghĩa:
1. Ngờ vực và sau đó hối hận.
Di sa tắc ngũ phần giới bản (Đại 22,

197 hạ) nói: “Nếu tỉ khưu làm cho tỉ khưu
khác sinh nghi hối, khiến tâm người ấy bị
não loạn, dù chỉ trong thời gian ngắn, thì
phạm tội Ba dật đề”.
2. Thất vọng: Phẩm Dũng xuất trong
kinh Pháp hoa (Đại 9, 41 thượng) nói:
NGHI HỐI

N
3256
“Không nên sinh tâm nghi hối, trí của Phật
rất khó nghĩ bàn”.
NGHI KẾT
.....
Phạm:Vicikitsà-saôyojana.
Pàli: Vicikicchà-samyojana.
Nghi ngờ chính pháp, tâm không quyết
đoán, 1 trong 3 kết, 1 trong 9 kết.
Chúng sinh đối với Chính pháp vọng
sinh nghi hoặc, không tu chính hạnh, tạo
các nghiệp ác như sát sinh, trộm cướp, gian
dâm, nói dối v.v... do đó chiêu cảm quả khổ
sinh tử trong vị lai, trôi lăn trong 3 cõi, khó
thoát ra được.
[X. luận Đại tì bà sa Q.46; Đại thừa nghĩa
chương Q.5 phần cuối; Đại minh tam tạng
pháp số Q.35]. (xt. Cửu Kết, Tam Kết).
NGHI KIẾN
.....
Đối với chân lí Tứ đế, tâm còn hoài nghi,
do dự không quyết định. Là 1 trong 10 tà
kiến.
[X. luận Du già sư địa Q.8; Đại minh
tam tạng pháp số Q.43]. (xt. Thập Chủng
Kiến).
NGHI QUĨ
Phạm:Kalpa-sùtra.
Gọi đủ: Bí mật du già quán hành nghi
quĩ, Niệm tụng nghi quĩ, Bí mật nghi quĩ,
Tam ma địa nghi quĩ.
Cũng gọi: Tu hành pháp, Niệm tụng
pháp, Cúng dường pháp, Tam ma địa pháp,
Mật quĩ, Kinh quĩ.
Từ gọi chung các kinh điển nói về những
nghi thức, quĩ tắc trong Mật giáo. Vì các

Tôn vị thuộc Mật bộ rất đông và pháp tu
của các vị đều khác nhau, cho nên kinh quĩ
cũng rất nhiều, không dưới con số 100 quyển.
Từ đời Tống, Nguyên về sau, trong các bản
Đại tạng kinh tuy đều có thu chép, nhưng
đến nay đa số đã không còn lưu hành ở
Trung quốc, mà chỉ còn được truyền bá ở
Nhật bản.
Các ngài Tối trừng, Không hải, Thường
hiểu, Viên hạnh, Viên nhân, Huệ vận, Viên
trân, và Tông duệ, lần lượt đến Trung quốc,
tu học và viết chép rất nhiều kinh quĩ, rồi
mang về Nhật bản hoằng truyền, người đời
gọi là “Bát gia tương thừa”(Tám nhà truyền
trao cho nhau).
Vào thời đại Giang hộ, các nghi quĩ được
thu chép trong Lục nội, có 187 bộ 324
quyển; ngoài ra, còn có những nghi quĩ được
thu chép trong Lục ngoại là 133 bộ 180
quyển.
Từ sau thời Minh trị, Súc loát Đại tạng
kinh, Đại chính tân tu Đại tạng kinh đều có
thu chép Lục nội, Lục ngoại và các loại nghi
quĩ khác; Lục nội thu chép 570 bộ 931
quyển, Lục ngoại thu 612 bộ 961 quyển. Rồi
Đại tạng kinh Tây tạng cũng có thu chép
nhiều loại nghi quĩ. Đây là lí do cắt nghĩa tại
sao đồ tượng của Mật giáo hết sức phức tạp,
là vì có quá nhiều nghi quĩ.
Những nghi quĩ ở Trung quốc được
truyền đến từ Ấn độ, nghi quĩ Ấn độ là do
bồ tát Long thụ truyền trao; những dịch giả
chủ yếu là các Đại sư Thiện vô úy, Kim cương
trí, Bất không v.v...
[X. Chư nghi quĩ truyền thụ văn thư Q.9;
Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.7; Phật giáo
thánh điển khái luận; Nhập Đường tân cầu
thánh giáo mục lục].

NGHI SỬ
Tâm thần người tu hành bị nghi hoặc
sai khiến đến nỗi phải trôi lăn trong 3 cõi,
khó thoát ra được. Là 1 trong 5 độn sử, 1
trong 10 sử.
Theo Đại thừa nghĩa chương quyển 6,
thì Sử nghĩa là sai khiến, ví dụ cho phiền
NGHI SỬ

N
3257
não sai khiến, đeo đuổi và trói buộc người
tu hành trong 3 cõi, không gỡ ra được.
[X. Pháp giới thứ đệ Q.thượng phần trên].
(xt. Ngũ Độn Sử, Phiền Não).
NGHI THÀNH
.....
Thành ở chỗ biên giới cõi Tịnh độ của
đức Phật A di đà, là nơi ở của những hành
giả niệm Phật cầu vãng sinh mà tâm còn
ngờ vực.
Theo kinh Vô lượng thanh tịnh bình
đẳng giác quyển 3, thì những người làm việc
bố thí, sau lại sinh tâm hối tiếc, trong lòng
ngờ vực chẳng hay bố thí có được phúc
không? Có được sinh về cõi nước Vô lượng
thanh tịnh của Phật không? Hoặc chợt tin
chợt ngờ, ý chí do dự; tuy nhiên như thế
nhưng vẫn liên tục niệm Phật không gián
đoạn. Nhờ nhân duyên ấy, sau khi mệnh
chung, hành giả này được sinh trong hoa
sen tại tòa thành thất bảo ở biên giới cõi
nước Vô lượng thanh tịnh của Phật. Sau 500
năm, khi hoa sen nở, sẽ được thấy Phật nghe
pháp.
Kinh Hộ quốc giới chủ (Đại 47, 161
thượng) cũng nói: “Người ấy tâm ngờ vực
chưa dứt, sinh vào Nghi thành, hưởng sự an
vui trong 500 năm, lại tu tín nguyện mới
được sinh vào Tịnh độ”.
Theo kinh Vô lượng thọ thì Nghi thành,
Biên địa và Thai cung đều giống nhau.
(xt. Thai Cung).
NGHI THỊ GIẢI TÂN
Ngờ giúp cho sự hiểu biết. Nghĩa là ngờ
là cửa ngõ của sự hiểu biết.

Theo Tam đức chỉ qui quyển 18, Tân,
hàm ý là sự giúp đỡ. Do ngờ mà hiểu thì ngờ
là sự giúp đỡ của hiểu biết.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 4 phần 4 (Đại 46, 271 hạ) nói: “Ngờ
thầy, ngờ pháp phải hiểu đúng lúc. Nếu chưa
nhập vào được tam muội, đối với thầy và
pháp, nhất lại gặp thầy tà, pháp tà thì cần
phải ngờ, lựa chọn cho khéo. Ngờ là sự giúp
đỡ của hiểu biết(nghi thị giải tân)chính là
nghĩa ấy”.
[X. Đại bát niết bàn kinh sớ Q.13].
NGHI THÍCH
Mũi nhọn ngờ vực. Nghĩa là tâm ngờ
vực có thể làm hại thiện căn, giống như mũi
nhọn có khả năng đâm chết người.
Vạn thiện đồng qui tập quyển hạ (Đại
48, 987 trung) nói: “Thành tựu sự nghiệp
của chư Phật, viên mãn đại Bồ đề, bít hết
nẻo tà, mở toang đường chính, gốc tin bền
chắc thì nhổ được mũi nhọn nghi ngờ, đầy
đủ trí tuệ ba la mật”.
NGHI TỤC THIÊN
Sự ngờ vực tiếp nối sinh lại thiện căn.
Người tà kiến không tin và phủ định lí
nhân quả, do đó đã dứt hết thiện căn. Nhưng
khi gặp được thiện tri thức, người ấy bỗng
nảy ra ý niệm hoài nghi “có lẽ có đạo lí nhân
quả”. Thì ngay lúc đó, thiện căn đã dứt trước
kia, nay tiếp nối sinh lại, vì thế nên gọi Nghi
tục thiện.
[X. luận Câu xá Q.17].
NGHI VÕNG
Lưới ngờ. Nghĩa là những mối nghi ngờ
đan dệt vào nhau, giống như tấm lưới nên
gọi là Nghi võng.
Phẩm Thí dụ kinh Pháp hoa (Đại 9, 10
hạ) nói: “Trong lòng rất vui mừng, lưới ngờ

đều đã dứt”.
Phẩm Hiền thủ trong kinh Hoa nghiêm
(bản 80 quyển) quyển 14 (Đại 10, 72 trung)
nói: “Dứt sạch lưới ngờ vượt biển ái, mở
NGHI VÕNG

N
3258
bày đạovô thượng Niết bàn”.
Cứ theo Bản điển lược tán của ngài Đạo
ẩn thì Lưới có 3 nghĩa:
1. Khó thoát: Như chim cá mắc lưới,
khó thoát ra được.
2. Chướng ngại: Như giăng lưới sẻ trước
cửa nhà thì chướng ngại người ra vào.
3. Che lấp: Như lưới ngăn che con mắt,
khiến không thấy được.
Bởi lẽ biển lớn Phật pháp, chỉ người có
lòng tin vào được, tin là nguồn gốc của đạo,
là mẹ của các công đức; nhưng vì lòng ngờ
ngăn che mắt tin, cản trở việc tu hành chính
pháp, do đó không ra khỏi sinh tử, cho nên
ví như tấm lưới.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa;
kinh Đại Vô lượng thọ Q.hạ; luận Đại trí
độ Q.27].
NGHĨ HÀN SƠN THI
Thi phẩm, 1 quyển, do ngài Trung phong
Minh bản (1263-1323) thuộc tông Lâm tế
trứ tác vào đời Nguyên, được thu vào Trung
phong quảng lục quyển 17.
Ngài Minh bản làm 100 bài thơ luật
theo thể thơ của Hàn sơn để nói về tâm
tính khi tham thiền, nhằm mở tỏ sơ tâm
của người học.
Ngài Ẩn nguyên Long kì (1592-1673)
cuối đời Minh, khi trụ ở chùa Vạn phúc,
núi Hoàng bá, Nhật bản, cũng bắt chước
thơ Hàn sơn làm 100 bài, để xiển dương
tông thừa.
Ngoài ra, Trương thủ ước, Từ thụ Hoài
thâm v.v... cũng có các tác phẩm Nghĩ Hàn
sơn thi.

NGHĨ NGHI GIÁO
Chỉ cho thời thứ nhất(Hoa nghiêm)trong
Ngũ thời giáo phán của tông Thiên thai.
Nghĩ nghi nghĩa là tùy theo căn cơ phối
hợp để giáo hóa. Kinh Hoa nghiêm là pháp
tự chứng mà đức Phật nói cho hàng Bồ tát
đại cơ nghe, nhưng đối với căn cơ Tiểu thừa
cũng phối hợp để hóa đạo.
Đầu tiên, đức Phật tuyên thuyết kinh
Hoa nghiêm, hàng Thanh văn không hiện
diện trong pháp hội, vì Hoa nghiêm chẳng
phải là pháp mà hàng Nhị thừa cóthểlãnh
hội được. Tuy nhiên, theo mục đích hoằng
hóa cả 1 đời của đức Phật, trong những
căn cơ có duyên với Phật, người độn căn
nhất phải trải qua 5 thời, như vậy, trong
thời Hoa nghiêm không thể không có
Thanh văn. Cho nên căn cơ Tiểu thừa tuy
không có mặt trên hội Hoa nghiêm, nhưng
Phật là bậc Điều ngự của các tiểu cơ sẽ
thành, cũng có thể phối hợp mà nói pháp
tự chứng. Bởi vậy, nói theo mục đích hoằng
hóa của đức Phật, thì thời Hoa nghiêm tức
là Nghĩ nghi giáo.
NGHĨ THANH
.....
Tiếng dìu dặt. Chỉ cho 3 tiếng chuông
đầu tiên. Khi đánh 108 tiếng hồng chung
(chuông lớn), 3 tiếng đầu tiên được gọi là Nghĩ
thanh.
NGHĨA
..
Phạm: Artha.
Pàli: Attha.
Hán âm: A tha, A đà.
I. Nghĩa.
Có 3 nghĩa: Ý tứ, Đạo lí, Ý nghĩa. Trong
đó ý nghĩa và nghĩa lí dùng chung. Còn

đạo lí thì chỉ cho chính nghĩa(đạo lí truyền
thống đích thực), trái lại là bất chính nghĩa,
tà nghĩa, dị nghĩa v.v... Hiển bày đạo lí 1
cách hoàn toàn sáng tỏ, gọi là liễu nghĩa,
ngược lại là bất liễu nghĩa(vị liễu nghĩa, chưa
rõ nghĩa). Liễu nghĩa và bất liễu nghĩa gọi
chung là Nhị nghĩa. Trong các kinh luận
NGHĨ NGHI GIÁO

N
3259
thường thấy các nhóm từ như: Đệ nhất
nghĩa đế, hoặc Đệ nhất nghĩa không, tức
lấy Chân đế làm Đệ nhất nghĩa, Tục đế là
Đệ nhị nghĩa.
Nhưng tông Hoa nghiêm thường dùng
“giáo” và “nghĩa” đối nhau và ý nghĩa cũng
khác với nghĩa phổ thông.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí quyển thượng, thì giáo pháp của Tiểu thừa,
giáo và nghĩa đều không viên dung, còn giáo
pháp của Tam thừa thì giáo viên dung mà
nghĩa không viên dung, chỉ có Biệt giáo Nhất
thừa của Hoa nghiêm là giáo và nghĩa đều
viên dung.
Lại cứ theo Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển 1, đứng về phương diện Căn bản pháp
luân mà nói, thì Nhất thừa Hoa nghiêm có
giáo có nghĩa; còn nói theo Chi mạt pháp
luân, thì Mạt giáo Tam thừa chỉ có giáo mà
không có nghĩa; lại nói theo Nhiếp mạt qui
bản pháp luân thì Tam xa(xe dê, xe nai, xe
trâu, ví dụ Tam thừa) là Phương tiện giáo,
còn Đại bạch ngưu xa(xe trâu trắng lớn, ví dụ
Nhất Phật thừa)là Chân thực giáo.
Ngoài ra, Đại thừa pháp uyển nghĩa
lâm chương quyển 2 phần cuối nêu ra 2
loại nghĩa là Cảnh giới nghĩa và Đạo lí
nghĩa, đồng thời cho rằng trong 4 loại
Thắng nghĩa đế: Thế gian thắng nghĩa,
Đạo lí thắng nghĩa, Chứng đắc thắng nghĩa
và Thắng nghĩa thắng nghĩa, thì 3 loại
trước là “Ythuyên đàm chỉ”(nương vào sự
giải thích mà bàn về yếu chỉ), cho nên thuộc
về Cảnh giới nghĩa; còn loại thứ 4 Thắng
nghĩa thắng nghĩa đế là “Phế thuyên đàm

chỉ”(bỏ giải thích, nói yếu chỉ), cho nên
thuộc về Đạo lí nghĩa.
[X. kinh Tạp a hàm Q.12; kinh Thế gian
phúc trong kinh Trung a hàm Q.2; kinh Đại
bảo tích Q.52; luận Thành duy thức Q.9].
(xt. Nhị Đế).
II. Nghĩa.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, Tiền trần
(danh từ trước) của Tông(mệnh đề)được gọi
là “Thể”, còn Hậu trần(danh từ sau)được
gọi là “nghĩa”. Như trong mệnh đề “âm
thanh là vô thường”, thì “vô thường” là
nghĩa, mà “âm thanh” là thể.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng]. (xt. Thể).
NGHĨA ẤP
.....
Cũng gọi Pháp nghĩa, Ấp nghĩa, Ấp hội,
Xã ấp, Nghĩa xã.
Tổ chức tín ngưỡng lấy tín đồ Phật giáo
tại gia làm trung tâm, hoạt động ở vùng
Giang bắc, Trung quốc vào khoảng đầu thời
Bắc Ngụy đến Tùy, Đường. Danh xưng này
thường được thấy trong các bài minh khắc
trên bia ghi công đức tạo tượng Phật.
Công cuộc tạo tượng đầu tiên ở các hang
đá nổi tiếng như: Vân cương, Long môn,
Thiên long v.v... đều do tổ chức đoàn thể
tín ngưỡng Nghĩa ấp xuất tiền của để chi
dụng. Họ lấy sự nghiệp tạo tượng làm trung
tâm tín ngưỡng, các hoạt động chủ yếu khác
gồm có trai hội, tụng kinh, chép kinh v.v...
Đây là 1 loại đoàn thể tín ngưỡng tại gia có
tính tổ chức sớm nhất.
Tạo tượng kí ở Long môn trong thời Bắc
Ngụy ghi: “Ngày 30 tháng 5 năm Cảnh hưng
thứ 3 (502), chủ ấp là Cao thụ đứng đầu

100 người tạo 1 khu tượng đá”.
Các bia còn ghi: “Năm Cảnh hưng thứ 4
(503), chủ ấp là Mã chấn bái cùng với 34
người tạo tượng. Năm Chính quang thứ 6
(525) chủ ấp là Tô hồ nhân cùng với 19 người
tạo tượng Thích ca. Năm Vĩnh hi thứ 2 (533),
hơn 20 người trong Nghĩa ấp tạo tượng Phật
ngồi” v.v... Như vậy, ta có thể biết thường
có mấy mươi hoặc mấy trăm người góp sức
cùng nhau tạo tượng.
Còn trong mục “Ngưng thích tự tam cấp
phù đồ bi”(bia tháp 3 cấp ở chùa Ngưng thích)
NGHĨA ẤP

N
3260
trong Kim thạch tục biên quyển 2 ghi rằng:
“Bài minh(trong bia tháp) khắc vào năm
Nguyên tượng thứ 2 (535) đời Đông Ngụy
cho biết, con số thành viên của Nghĩa ấp
lên tới hơn 2 nghìn người”.
Ngoài ra, trong nhiều bài minh ghi công
đức tạo tượng có những danh xưng như: Ấp
nghĩa chủ, Pháp nghĩa chủ, Ấp chủ, Ấp
trưởng v.v... Còn trước các chức vụ như Hội
trưởng, Ấp duy na v.v... đều có đặt hình dung
từ như Đại đô, Đại, Đô, Phó, Tả sương,
Hữu sương v.v... rất giống với tên chức sự
trong các chùa viện. Vị tăng chỉ đạo giáo
hóa đoàn thể Nghĩa ấp này gọi là “Ấp sư”.
Như trong bài minh tạo tượng được khắc
vào năm Thái hòa thứ 7 (483) tại hang đá
Vân cương có ghi: “Ấp nghĩa tín sĩ và tín nữ
gồm 54 người” trong đó có khắc tên các Ấp
sư như: Ấp sư Phổ minh, Ấp sư Đàm tú, Ấp
sư Pháp tông v.v...
[X. Xuất Tam tạng kí tập Q.12; Kim
thạch tụy biên Q.27, 38, 39; Toàn Đường
văn Q.988; Trung quốc Phật giáo di vật
(Tùng bản văn Tam lang); Thiên Bắc Ngụy
trong Trung quốc Phật giáo sử nghiên cứu
(Trủng bản Thiện long)].
NGHĨA CHƯƠNG (718-788)
Cao tăng Trung quốc sống vào đời
Đường, người Hạ châu (Hoành sơn, Thiểm
tây), họ Vương, húy là Tiềm chân.
Năm Khai nguyên 26 (738), sư xuất gia
ở chùa Linh giác tại quê nhà, năm sau thụ
giới Cụ túc, học tập kinh luận. Sư từng tham
dự phiên dịch các kinh như: Kinh Nhân
vương bát nhã, kinh Đại tập đại Hư không

tạng bồ tát sở vấn, kinh Văn thù sư lợi bồ
tát Phật sát trang nghiêm v.v...
Năm Trinh nguyên thứ 4 (788) sư tịch ở
chùa Hưng thiện tại kinh đô Trường an,
hưởng thọ 71 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Văn thù sư lợi bồ
tát Phật sát trang nghiêm sớ 3 quyển, Bồ đề
tâm nghĩa 1 quyển, Phát Bồ đề tâm giới 1
quyển, Tam tụ tịnh giới 1 quyển, Thập thiện
pháp giới 1 quyển.
NGHĨA ĐƯỜNG CHU TÍN (1325-1388)
Thiền sư Nhật bản thuộc tông Lâm tế,
người Thổ tá (huyện Cao tri) hiệu là Không
hoa đạo nhân.
Sư tham yết ngài Mộng song Sơ thạch
và được ấn khả. Sau, sư trụ trì ở chùa Viên
giác tại Quan đông và các chùa khác, trong
thời gian hơn 20 năm, sư đi hoằng hóa khắp
nơi. Sau đó, Túc lợi Nghĩa mãn thỉnh sư về
ở tại chùa Kiến nhân và chùa Nam thiền tại
Kyoto. Sư thông suốt nội ngoại điển, giỏi
thơ văn, là nhân vật tiêu biểu của phái Ngũ
sơn văn học.
Sư thị tịch năm 1388, hưởng thọ 64 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Thi văn tập không
hoa tập 20 quyển, Ngữ lục dữ không hoa
nhật công tập.
NGHĨA ĐƯỜNG HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Cũng gọi Nghĩa đường lục, Không hoa
lục.
Ngữ lục, 4 quyển, do ngài Nghĩa đường
Chu tín, tông Lâm tế Nhật bản soạn, Trung
viên và Trung quí biên tập, được thu vào
Đại chính tạng tập 80.
Nội dung gồm các phần: Hải vân sơn
Thiện phúc thiền tự ngữ lục, Thụy long sơn
Thái bình hưng quốc Nam thiền tự ngữ lục,
Thăng tòa, Niêm hương, Tiểu Phật sự, Đạo

hiệu, Phật tổ tán và lời tựa của ngài Vô trước
Đạo trung.
NGHĨA GIẢI
I. Nghĩa Giải.
Chú thích, phân tích nghĩa các chữ, giải
NGHĨA GIẢI

N
3261
thích nghĩa lí. Cũng gọi chung các bộ sách
giải thích nghĩa lí.
II. Nghĩa Giải.
Hiểu rõ ý nghĩa và tông nghĩa. Ngoài ra,
Thiền tông dùng nhóm từ “Nghĩa giải thiền
hòa tử” để bài xích những Thiền giả chỉ vụ
lí giải văn tự, chương cú, chứ không biết việc
tu hành thực tiễn thiết yếu.
NGHĨA HOÀI (989-1060)
.....
Thiền sư Trung quốc sống vào đời Tống,
người Lạc thanh, Vĩnh gia (huyện Vĩnh gia,
tỉnh Chiết giang), họ Trần.
Sư làm hành đồng(thiếu niên chưa cạo
tóc)ở chùa Cảnh đức tại kinh đô. Trong
năm Thiên thánh, sư dự khóa thi kinh, đậu
và được xuất gia. Ban đầu sư học Thiền
nơi ngài Kim loan thiện, rồi lại tham yết
ngài Diệp huyền Qui tỉnh, nhưng đều
không khế hợp. Sau, sư đến núi Thúy
phong ở Cô tô lễ yết Thiền sư Tuyết đậu
Trùng hiển, gánh nước, bổ củi, khổ công
tu luyện. Một ngày kia chợt có chỗ tỉnh
ngộ, sư làm bài kệ rằng (Vạn tục 138, 302
thượng):
“Một hai ba bốn năm sáu bảy
Chóp núi muôn trùng đứng một chân
Một lời khám phá Duy ma cật
Ngọc báu li long sáng vạn phần”.
Ngài Trùng hiển ấn khả và gọi là “Thiện
ấn khả”.
Sau, sư ra ở tại
chùa Thiết Phật,
xiển dương Thiền
pháp. Ít lâu sau, sư

về ở chùa Thiện y
tại Việt châu, mở
mang tông phong
Vân môn, hưng
thịnh một thời,
người đời gọi sư là
Thiên y Nghĩa
hoài. Đệ tử nối pháp gồm hơn 80 vị.
Năm Gia hựu thứ 5 (1060) sư thị tịch,
hưởng thọ 72 tuổi, thụy hiệu “Chấn Tông
Thiền Sư”.
[X. Thiền lâm tăng bảo truyện Q.11; Phật
tổ lịch đại thông tải Q.27; Ngũ đăng hội
nguyên Q.16; Thích thị kê cổ lược Q.4; Tục
truyền đăng lục Q.6].
NGHĨA HÒA (?-?)
.....
Danh tăng Trung quốc sống vào đời
Tống.
Sư ở chùa Năng nhân tại Bình giang, đề
xướng pháp môn “Hoa nghiêm viên dung
niệm Phật”, từng được vua ban hiệu Viên
Chứng Pháp Sư.
Sư có tác phẩm: Hoa nghiêm niệm Phật
tam muội vô tận đăng 1 quyển.
[X. Lạc bang văn loại Q.2, 4; Phật tổ
thống kỉ Q.29; Tịnh độ chỉ qui tập Q.hạ].
NGHĨA HỌC
.....
Cũng gọi Giải học.
Tức là cái học về danh tướng, giải nghĩa,
lí luận, như Câu xá, Duy thức phân tích
những danh mục và số lượng của các pháp
tướng, đồng thời giải thích rõ ràng, tỉ mỉ về
những giai vị tu hành và văn tự chương cú...
Cũng tức là cái học vấn có liên quan đến
vấn đề lí luận giáo nghĩa.
[X. Thích thị kê cổ lược Q.4].

NGHĨA LOẠI
I. Nghĩa Loại.
Phạm:Artha-gati.
Chỉ cho ý nghĩa và chủng loại của các sự
vật.
[X. luận Câu xá Q.1].
II. Nghĩa Loại.
Đối lại: Thể loại.
NGHĨA LOẠI
Nghĩa Hoài

N
3262
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Loại nghĩa là chủng loại, loại biệt. Trong
luận thức Nhân minh, danh từ trước (tiền
trần) của Tông(mệnh đề) là thể, danh từ sau
(hậu trần) là nghĩa. Như trong luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì do sự động tác mà có ra.
Dụ: Ví như cái bình v.v...
thì âm thanh và cái bình là “thể loại”, còn
vô thường (hoặc thường) là “nghĩa loại”.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển
thích (Trần đại tề)].
NGHĨA LOẠI THỨ ĐÊ
Tiếng dùng của tông Pháp tướng để giải
thích Tam thời giáo phán. Nghĩa là giáo pháp
đức Phật nói không liên quan đến thứ tự
thời gian, mà chỉ căn cứ vào sự cạn, sâu của
giáo nghĩa để phân định 3 thời: Hữu(có),
Không, Trung(trung đạo).
NGHĨA SỚ
.....
Tức là giải thích nghĩa lí trong các kinh
luận.
Ma ha chỉ quán quyển 7 phần dưới (Đại
46, 99 trung) nói: “Xem nghĩa sớ khác để
biết suốt tông chỉ”.
(xt. Sớ).
NGHĨA SỞ (? - ?)
.....
Cao tăng Trung quốc sống vào thời Ngũ
đại, người An dương, Tương châu (huyện
An dương, tỉnh Hà nam), họ Bùi.
Sư xuất gia năm 7 tuổi, rất chăm học.
Năm 21 tuổi, sư thụ giới Cụ túc, học vấn

của sư càng ngày càng sâu sắc, nhất là Câu
xá học. Sư xem Tam tạng đến 3 lần. Sau, vì
cảm khái sự sai lầm của Nho gia khi bài xích
Phật giáo, nên sư mô phỏng Lục thiếp của
thi nhân Bạch cư dị mà soạn bộ Thích thị
lục nhiếp, ròng rã 10 năm mới hoàn thành,
gồm 24 quyển 50 bộ 440 môn, người đời gọi
là Nghĩa sở Lục thiếp. Sách được dâng lên
triều đình, vua Thế tông nhà Hậu Chu lệnh
cho Sử quán ấn hành và ban hiệu cho tác
giả là “Minh Giáo Đại Sư”.
Khoảng năm Khai bảo đời Tống, sư thị
tịch ở chùa Long hưng.
[X. Tống cao tăng truyện Q.7; Phật tổ
thống kỉ Q.42; Lục học tăng truyện Q.23].
(xt. Thích Thị Lục Thiếp).
NGHĨA TÂM
Nghĩa là tâm do dự không quyết đoán.
Có 2 loại:
-Mê sự tâm: Tâm nghi ngờ về sự, khi
đến Kiến đạo thì dứt trừ.
-Mê lí tâm: Tâm nghi ngờ về lí thì khi
đến quả Phật mới dứt trừ.
NGHĨA THANH (1032-1083)
.....
Thiền sư Trung quốc sống vào đời Tống,
người Thanh xã (Sơn đông), họ Lí.
Năm lên 7 tuổi, sư xuất gia ở chùa Diệu
tướng, học luận Bách pháp, sau chuyển sang
học Hoa nghiêm, gặp câu “Tức tâm tự tính”,
bỗng nhiên có chỗ tỉnh ngộ. Sư lại chuyển
sang tham thiền, đến lễ yết ngài Phù sơn
Pháp viễn(Viên
giám) ở chùa
Thánh nghiêm,
theo hầu 6 năm,
thấu suốt tông chỉ.
Ngài Pháp viễn

liền đem đính
tướng và y bát của
Thiền sư Đại
dương Cảnh
huyền giao phó
cho sư.
NGHĨA THANH
Nghĩa Thanh

N
3263
Lúc đầu, sư trụ ở núi Bạch vân tại Kiến
châu, ít lâu sau, sư dời đến núi Đầu tử tại
Thư châu, xiển dương tông phong, vì thế
nên có hiệu là “Đầu tử”.
Năm Nguyên phong thứ 6 (1083) đời vua
Thần tông nhà Tống sư thị tịch, hưởng thọ
52 tuổi, vua ban thụy là Từ Tế.
Sư có tác phẩm: Đầu tử Thanh thiền sư
lục.
[X. Tục truyền đăng lục Q.26; Ngũ đăng
hội nguyên Q.14; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.19; Thiền lâm tăng bảo truyện Q.4].
NGHĨA THÁO (? - ?)
Cao tăng Trung quốc sống vào đời
Đường.
Sư đắc pháp nơi ngài Huệ quả, trụ ở viện
Đông tháp chùa Thanh long tại Trường an.
Sư thâm nhập Tam mật, thông suốt Ngũ
minh, giáo hóa 3 triều vua là Thuận tông,
Hiến tông và Mục tông, người đời gọi sư là
Quốc sư.
Đệ tử nối pháp có các vị: Hải vân, Pháp
nhuận, Nghĩa chân, Thâm đạt, Đại ngộ, Văn
phạm v.v...
Sư có tác phẩm: Lưỡng bộ kim cương
danh hiệu 2 quyển.
NGHĨA THÍCH
.....
Pàli:Niddesa.
Hán âm: Ni thế sa.
Là sách chú giải Kinh tập (Pàli: Suttanipàta)
thuộc Tiểu bộ kinh (Khuddakanikàya)
tiếngPàli.
Nội dung sách này chia làm 2 phần là
Đại nghĩa thích (Pàli:Màha-niddesa) và

Tiểu nghĩa thích (Pàli: Cùla-niddesa).
Trong đó, phần Đại nghĩa thích chú giải
phẩm Nghĩa (Pàli: Aỉỉhaka-vagga), trong
kinh tập bao gồm toàn bộ 16 kinh, còn phần
Tiểu nghĩa thích thì chú giải phẩm Bỉ ngạn
đạo (Pàli: Pàràyema-vagga), bao gồm
toàn bộ 16 kinh, kết ngữ (Pàli: Niyama)
và kinh Tê giác (Pàli: Khagga-visàịasutta)
trong phẩm Xà (Pàli: Uraga-vagga)
của Kinh tập.
Toàn bộ sách chủ yếu sử dụng phương
thức theo chữ để giải thích ngữ nghĩa, trong
đó có trích dẫn rất nhiều tự ngữ trong các
kinh luật như: Tương ứng bộ kinh, Trung
bộ kinh, Tăng chi bộ kinh, Trưởng lão kệ,
Bản sinh kinh, Như thị ngữ, Pháp cú kinh,
Trường bộ kinh, Luật tạng, Tự thuyết kinh,
Trưởng lão ni kệ, Ngã quỉ sự v.v...
[X. Dictionary ofPàli Proper Names by
G. P. Malalasekera].
NGHĨA THIÊN
I. Nghĩa Thiên.
Gọi đủ: Đệ nhất nghĩa thiên, Đệ nhất
nghĩa tịnh thiên.
Chỉ cho chư Phật, Bồ tát trụ nơi đại Niết
bàn, hoặc chỉ cho các Bồ tát giai vị Thập
trụ. Bởi vì các Ngài khéo hiểu nghĩa của các
pháp, cho nên dùng diệu lí Đệ nhất nghĩa
không ví dụ là Thiên(trời), tức nghĩa Thiên
trong Tứ thiên.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.18, 22 (bản
Bắc); Pháp hoa huyền nghĩa Q.4 phần trên].
II. Nghĩa Thiên.
Chỉ cho Đại sư Từ ân(tức ngài Khuy cơ),
vì ngài có năng lực hiểu thấu diệu nghĩa,
nên gọi ngài là Nghĩa thiên.
[X. Tống cao tăng truyện Q.7].
III. Nghĩa Thiên (1055-1101).

Cũng gọi Đại giác Thiền sư.
Sư là con thứ 4 của vua Văn tông nước
Cao li, họ Vương, tên Hú. Sư xuất gia ở
chùa Linh thông, học Hoa nghiêm, kiêm
Nho học.
Năm Tuyên tông thứ 2 (1085), sư cùng
với đệ tử đáp thuyền buôn đến Trung quốc,
dâng biểu lên triều đình xin truyền giáo nghĩa
NGHĨA THIÊN

N
3264
Hoa nghiêm, được vua Thần tông nhà Tống
tiếp đãi trọng hậu. Sư lần lượt tham vấn hơn
50 vị Cao tăng thạc học của Trung quốc thời
đó như các ngài: Phật ấn Liễu nguyên, Tuệ
lâm Tông bản, Tịnh nguyên, Từ biện, Đại
giác Hoài liễn, Phật nhật Khế tung v.v... sư
học rộng các tông như: Hoa nghiêm, Thiên
thai, Luật, Thiền...
Ba năm sau (1088), sư trở về Triều tiên,
mang theo hơn 1000 quyển kinh sách Phật,
sáng lập chùa Quốc thanh, tuyên dương giáo
chỉ Hoa nghiêm, Thiên thai. Sư tâu xin vua
đặt cơ sở Giáo tạng đô giám ở chùa Hưng
vương để cất giữ kinh điển Phật thỉnh về từ
Trung quốc, Liêu và Nhật bản. Đồng thời
sư biên soạn Tân biên chư tông giáo tạng
tổng lục 3 quyển(cũng gọi Nghĩa thiên mục
lục) và bắt đầu xúc tiến công việc ấn hành
Tục tạng kinh Cao li gồm hơn 4.000 quyển
ở chùa Hưng vương.
Năm Túc tông thứ 6 (1101) sư thị tịch ở
chùa Tổng trì, hưởng dương 47 tuổi, pháp
lạp 36.
Sư có các tác phẩm: Tân biên chư tông
giáo tạng tổng lục, Viên tông văn loại, Thích
uyển từ lâm, Đại giác quốc sư văn tập.
[X. Thích môn chính thống Q.3; Phật
tổ thống kỉ Q.14, 46; Thích thị kê cổ lược
Q.4].
NGHĨA THIÊN MỤC LỤC
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Nghĩa thiên
người Cao li biên soạn, được thu vào Đại
chính tạng tập 55.
Bộ sách này vốn có tên “Tân biên chư
tông giáo tạng tổng lục”, bên trong đề: “Đông

hải hữu bản kiến hành lục”. Nội dung gom
thu các bản sớ, sao của các kinh luận được
lưu truyền ở Triều tiên. Đây là bộ sách mở
đầu cho việc biên soạn loại chương sớ mục
lục ở Triều tiên sau này.
-Quyển 1: Thu chép 619 bộ chú sớ của
47 bộ kinh Đại, Tiểu thừa từ kinh Hoa
nghiêm trở xuống.
-Quyển 2: Thu chép 145 bộ chú sớ của
6 bộ luật Đại, Tiểu thừa từ kinh Phạm võng
trở xuống.
-Quyển 3: Thu chép 217 bộ chú sớ của
31 bộ luận Đại, Tiểu thừa từ luận Đại thừa
khởi tín trở xuống và 105 bộ sách về Tông
nghĩa, Loại soạn, Kí truyện của các tông từ
Triệu luận trở xuống, tổng cộng là 1.086 bộ.
Sách được hoàn thành vào năm 1091.
(xt. Tân Biên Chư Tông Giáo Tạng Tổng
Lục).
NGHĨA THÔNG (927-988)
.....
Cao tăng người Cao li, họ Doãn, tự là
Duy viễn, tổ thứ 16(có thuyết nói thứ 15)của
tông Thiên thai.
Sư xuất gia từ nhỏ, thờ ngài Tông vi ở
viện Qui sơn làm thầy, học tập Hoa nghiêm,
khởi tín.
Khoảng năm Càn hựu đời Tống, sư đến
Trung quốc, học giáo quán Thiên thai nơi
ngài Loa khê Nghĩa tịch. Khi sư chuẩn bị
trở về nước, ngài Giả đạo Tứ minh và quan
quận thú Tiền duy trị cố giữ sư ở lại, rồi Tào
sứ Cố thừa hiến nhà mình làm viện Truyền
giáo để sư ở. Tháng 4 năm Thái bình hưng
quốc thứ 7 (982), vua Tống thái tông ban
biển ngạch cho viện Truyền pháp là “Bảo
Vân”, từ đó sư có
hiệu là Bảo Vân

Tôn Giả. Về sau,
sư hoằng dương
giáo quán Thiên
thai suốt 20 năm,
đệ tử có các vị: Tri
lễ, Tuân thức v.v...
Tháng 10 năm
Đoan củng (988)
sư thị tịch, hưởng
thọ 62 tuổi, được
NGHĨA THÔNG
Nghĩa Thông

N
3265
an táng ở góc Tây bắc chùa A dục vương.
Sư có các trứ tác: Quán kinh sớ kí, Quang
minh huyền tán thích, Quang minh cú bị
cấp sớ.
[X. Cao li quốc Hưng quốc tự tháp kí;
Phật tổ thống kỉ Q.8, Thích thị kê cổ lược
Q.4; Phật tổ cương mục Q.35].
NGHĨA TỊCH
.....
I. Nghĩa Tịch(919-987).
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Tống,
thuộc tông Thiên thai, người huyện Vĩnh
gia, tỉnh Chiết giang, họ Hồ, tự Thường
chiếu, người đời gọi sư là Tịnh quang đại sư,
Loa khê Nghĩa tịch, Loa khê Tôn giả.
Năm 12 tuổi sư xuất gia ở chùa Khai
nguyên tại Ôn châu, 19 tuổi thụ giới Cụ
túc. Sau, sư đến núi Thiên thai theo ngài
Thanh tủng tu học chỉ quán. Sau khi ngài
Thanh tủng thị tịch, sư xây dựng đạo tràng
Loa khê làm cơ sở giảng thuyết, 4 chúng về
tu học rất đông. Từ cuối đời Đường trở đi,
vì loạn lạc liên miên nên sách vở của tông
Thiên thai thất lạc gần hết, rất khó khăn
cho những người hậu học, không biết
nương vào đâu.
Bởi thế, sư
khuyên Ngô việt
vương Tiền thúc
sai sứ đến Cao li,
Nhật bản tìm lại
các bản sao chép
kinh sách của
tông Thiên thai,
nhờ đó mà tông

Thiên thai có cơ
trung hưng.
Tháng 10 năm Ung hi thứ 4 (987) sư thị
tịch, hưởng thọ 69 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Chỉ quán nghĩa lệ,
Pháp hoa thập sao.
Đệ tử nối pháp có các vị nổi tiếng như:
Nghĩa thông, Đế quán, Trừng dục, Tông
dục v.v...
[X. Thích môn chính thống Q.4; Phật tổ
thống kỉ Q.8; Loa khê chấn tổ tập].
II. Nghĩa Tịch(? - ?).
Cao tăng nước Tân la sống vào thời đại
Thần văn vương.
Sư thờ ngài Nghĩa tương làm thầy, thông
suốt các kinh như Pháp hoa, Niết bàn, Bát
nhã, Phạm võng v.v... Cùng với các vị Ngộ
chân, Trí thông, Biểu huấn, Chân định v.v...
là 10 đệ tử lớn của ngài Nghĩa tương.
Sư có các tác phẩm: Phạm võng kinh Bồ
tát giới bản sớ, Pháp học luận thuật kí.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng Q.1-3;
Tam quốc di sự Q.4].
NGHĨA TỊNH (635-713)
.....
Cao tăng Trung quốc sống vào đời
Đường, người huyện Trác, tỉnh Hà bắc, có
thuyết nói là người Tề châu (Lịch thành, Sơn
đông), họ Trương, tự Văn minh.
Sư bẩm tính thông minh, xuất gia từ nhỏ,
tham học các bậc danh đức khắp nơi, nghe
nhiều, đọc rộng. Sư rất ngưỡng mộ cuộc
hành trình cầu pháp của các ngài Pháp hiển
và Huyền trang. Năm 20 tuổi, sư thụ giới
Cụ túc.
Năm Hàm hanh thứ 2 (671), từ Quảng
châu, sư vượt biển đến Thất lợi phật thệ
(đảo Sumatra ở phía bắc Indonesia hiện nay),

rồi từ đó sư qua Ấn độ. Sau khi chiêm bái
các nơi Thánh tích của Phật giáo như: Núi
Linh thứu, núi Kê túc, vườn Lộc dã, tinh xá
Kì viên v.v... sư đến chùa Na lan đà lưu lại
cầu học trong 10 năm. Sau đó, sư lại trở về
Thất lợi Phật thệ học thêm 7 năm nữa.
Khi trở về Trung quốc, sư mang theo
khoảng 400 bộ kinh luận bằng tiếng
Phạm và 300 viên ngọc Xá lợi. Lúc sư
đến thành Lạc dương, Vũ hậu Tắc thiên
đích thân ra ngoài cửa Đông nghinh đón
NGHĨA TỊNH
Loa Khê Nghĩa Tịch

N
3266
và thỉnh sư về trụ ở chùa Phật thụ kí,
chuyên việc dịch kinh.Trong khoảng thời
gian 12 năm (699-711), sư dịch được 56
bộ 230 quyển kinh, luật, luận, trong đó,
Luật bộ chiếm số nhiều, như Hữu bộ tì
nại da v.v... Lưu hành hiện nay là do sư
dịch. Sư cùng với các ngài Cưu ma la thập,
Chân đế và Huyền trang được tôn xưng là
Tứ đại dịch kinh gia của Phật giáo Trung
quốc. Ngoài việc dịch thuật, sư cũng dành
thời gian để giảng dạy giới luật cho hàng
hậu học.
Trong thời gian du học, sư đã đi qua
hơn 30 nước và đều có ghi lại trong các trứ
tác của sư về sự sinh hoạt và phong tục,
tập quán của mỗi nước. Đây là tư liệu quí
báu giúp cho việc nghiên cứu, tìm hiểu Ấn
độ cũng như các nước ở vùng Nam hải
đương thời.
Năm Tiên thiên thứ 2 (713) sư thị tịch,
hưởng thọ 79 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Nam hải kí qui nội
pháp truyện 4 quyển; Đại đường tây vực cầu
pháp cao tăng truyện 2 quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.1; Khai
nguyên thích giáo lục Q.9; Phật tổ thống kỉ
Q.39].
NGHĨA TỒN (822-908)
.....
Thiền sư Trung quốc sống vào đời
Đường, người Nam an, Tuyền châu (Phúc
kiến), họ Tăng, hiệu là Tuyết phong.
Năm sư 12 tuổi theo cha đến chùa Ngọc
nhuận ở Bồ điền lễ Luật sư Khánh huyền
cầu xuất gia, được chấp nhận cho làm hành

đồng(chú điệu). Năm 17 tuổi, sư được
xuống tóc và đến tham yết Đại sư Hằng
chiếu ở núi Phù dung. Sau đó, sư đến chùa
Bảo sát tại U châu thụ giới Cụ túc, rồi đến
Đức sơn Vũ lăng (Thường đức, Hồ nam)
tham yết Thiền sư Tuyên giám và được nối
pháp của ngài.
Năm Hàm thông thứ 6 (865) sư về núi
Phù dung. Năm Hàm thông 11 (870), sư
lên núi Tượng cốt tại Phúc châu lập am
hoằng pháp. Núi Tượng cốt là 1 thắng
cảnh ở Mân việt, mùa đông chưa đến mà
tuyết đã rơi, đang giữa mùa hạ mà vẫn còn
rét,vì thế nên núi có tên là Tuyết phong
và sư cũng dùng Tuyết phong làm hiệu.
Khi chùađược hoàn thành, chúng về cầu
học rất đông,
thường tới 1.500
người. Vua Hi
tông ban cho sư tử
y và hiệu “Chân
Giác Đại Sư”. Đệ
tử nối pháp nổi
tiếng nhất là Thiền
sư Vân môn Văn
yển, sau là Tổ
khai sáng tông
Vân môn.
Năm Khai bình thứ 2 (908) sư thị tịch,
hưởng thọ 87 tuổi.
[X. Tống cao tăng truyện Q.12; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.16, Ngũ đăng hội nguyên
Q.7].
NGHĨA TRUNG
.....
I.Nghĩa Trung(? - ?)
Cao tăng Trung quốc sống vào đời
Đường, người Tương viên (Sơn tây), họ

Doãn.
Lúc nhỏ, sư theo Chiểu công ở Chuy
châu xuất gia, ban đầu sư học kinh Niết
bàn. Năm 20 tuổi sư thụ giới Cụ túc, học
luật Tứ phần. Sau, Chiểu công cho sư đến
theo học Đại sư Khuy cơ, nghiên cứu Pháp
hoa, Duy thức v.v... Sư ở chùa Đại từ ân
giảng thuyết mấy mươi năm không ngưng
nghỉ. Sau khi ngài Khuy cơ thị tịch, học
chúng tôn sư làm thầy, người các nơi về
hỏi đạo rất đông, nước ngoài cũng truyền
NGHĨA TRUNG
Nghĩa Tồn

N
3267
học thuyết của sư. Sau, sư tịch ở quê nhà.
Sư có các tác phẩm: Pháp hoa kinh sớ,
Tịnh danh kinh sớ, Thành duy thức luận
toản yếu, Duy thức luận sao 30 quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.4].
II. Nghĩa Trung (781-872).
Thiền sư Trung quốc sống vào đời
Đường, người Phúc châu, họ Dương.
Ban đầu sư tham yết ngài Thạch củng
Tuệ tạng, sau nối pháp Thiền sư Đại điên
Bảo thông và trụ ở núi Tam bình tại
Chương châu(Phúc kiến) tiếp hóa hàng hậu
học.
Năm Hàm thông 13 (872) sư thị tịch,
hưởng thọ 92 tuổi.
[X. Tổ đường tập Q.5; Cảnh đức truyền
đăng lục Q.14; Ngũ đăng hội Q.5].
NGHĨA TƯƠNG (625-702)
Cao tăng Triều tiên, người Kê lâm, Tân
la, họ Kim, là Sơ tổ tông Hoa nghiêm.
Năm 29 tuổi sư xuất gia. Niên hiệu
Vĩnh huy năm đầu (650) sư đến Trung
quốc, dừng nghỉ ở Dương châu. Sau, sư
đến núi Chung nam theo học ngài Trí
nghiễm, thông suốt diệu lí kinh Hoa
nghiêm.
Sau khi về nước, sư vâng sắc sáng lập
chùa Phù thạch tại núi Đại bá thuộc tỉnh
Khánh thượng bắc, khai sáng tông Hoa
nghiêm, hoằng truyền pháp Đại thừa, đệ tử
rất đông, nổi tiếng nhất có các vị: Ngộ chân,
Trí thông, Năng nhân, Nghĩa tịch v.v...
Năm 702 sư thị tịch, hưởng thọ 78 tuổi.
Vua Túc tông Cao li ban thụy hiệu Viên
Giáo Quốc Sư.

Sư có các tác phẩm: Hoa nghiêm nhất
thừa pháp giới đồ, Pháp giới lược sớ, Quát
tận nhất thừa xu yếu, Thiên tuế qui kính.
[X. Tống cao tăng truyện Q.4; Tam quốc
di sự Q.4; Cao li sử Q.11]. (xt. Hoa Nghiêm
Duyên Khởi).
NGHĨA VÂN HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Cũng gọi Nghĩa vân ngữ lục.
Ngữ lục, 2 quyển, do ngài Vĩnh bình
Nghĩa vân người Nhật soạn, Viên tông biên
tập.
Nội dung: Quyển thượng thu chép
Thướng đường ngữ, Tiểu tham, Pháp ngữ,
Kệ tụng ở chùa Bảo khánh và chùa Vĩnh
bình. Quyển hạ bao gồm: Vĩnh bình tự ngữ,
Chính pháp nhãn tạng phẩm mục tụng,
Nghĩa vân hòa thượng truyện v.v...
NGHĨA VỊ
Dùng mùi vị của thức ăn để ví dụ pháp
nghĩa. Tức là do văn sinh ra nghĩa, giống
như từ thức ăn toát ra mùi vị. Hoặc có chỗ
cho rằng nghĩa là lời nói. Vị là ý thú, tức chỉ
cho lời và ý.
NGHĨA VÔ NGẠI
........
Hiểu biết lí của các pháp một cách rõ
ràng, thông suốt, 1 trong 4 vô ngại.
Đại thừa nghĩa chương quyển 11 (Đại
44, 691 hạ) nói: “Biết các nghĩa một cách
thông suốt, gọi là nghĩa vô ngại”.
NGHỊCH BÁNG
.....
Phạm tội ngũ nghịch và phỉ báng chính
pháp, gọi là Nghịch báng. Những người
phạm tội Nghịch báng tức đã mất pháp thân
tuệ mệnh, không thể thành Phật, cho nên
ví dụ như cái xác chết mà gọi là “Nghịch
báng thi hài”.

Nguyện thứ 18 trong kinh Vô lượng thọ
nói rằng, kẻ phạm tội Nghịch báng không
thể vãng sinh. Nhưng kinh Quán Vô lượng
thọ thì lại chủ trương, người phạm tội ngũ
nghịch thập ác, nếu chuyên tâm niệm Phật
NGHỊCH BÁNG

N
3268
thì vẫn có thể được vãng sinh. Hai bộ kinh
trên nói trái ngược nhau, cho nên tông
Tịnh độ thường nêu vấn đề này ra để thảo
luận.
(xt. Ức Chỉ Môn, Nghịch Báng Trừ Thủ).
NGHỊCH BÁNG TRỪ THỦ
Cũng gọi Nhị kinh trừ thủ.
Phạm tội ngũ nghịch và phỉ báng chính
pháp có được vãng sinh hay không? Không
được là “trừ”, còn được là “thủ”(lấy).
Nguyện thứ 18 trong kinh Vô lượng thọ
quyển thượng nói: “Nếu tôi thành Phật, 10
phương chúng sinh đầy đủ 10 niệm đều được
sinh về cõi nước của tôi, chỉ “trừ” những kẻ
phạm tội ngũ nghịch, phỉ báng chính pháp”.
Phẩm Hạ hạ trong kinh Quán vô lượng
thọ lại nói: “Nếu có chúng sinh tạo nghiệp
ngũ nghịch, thập ác, đến lúc lâm chung, đầy
đủ 10 niệm, thì được vãng sinh”.
Hai kinh trên nói trái ngược nhau: Một
cho rằng kẻ phạm tội ngũ nghịch, phỉ báng
chính pháp không được vãng sinh(trừ), một
lại cho rằng phạm tội ngũ nghịch, thập ác
cũng được vãng sinh(thủ). Vấn đề mâu thuẫn
này, từ xưa đến nay đã được các nhà Tịnh
độ giáo bàn luận rất nhiều.
Vãng sinh luận chú quyển thượng của
ngài Đàm loan giải thích rằng, kinh Vô lượng
thọ “loại trừ” những kẻ vi phạm cả 2 trọng
tội là ngũ nghịch và phỉ báng chính pháp;
còn kinh Quán vô lượng thọ thì chỉ “nhiếp
thủ” những người tạo nghiệp ngũ nghịch mà
không phỉ báng chính pháp.
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển hạ
của ngài Tuệ viễn, luận Tịnh độ quyển

thượng của ngài Ca tài và Quán kinh sớ tán
thiện nghĩa của ngài Thiện đạo đều đồng
quan điểm với ngài Đàm loan.
Còn luận Thích Tịnh độ quần nghi
quyển 3 của ngài Hoài cảm thì nêu ra tất cả
15 ý kiến của 15 nhà như sau:
1. Những người mà Quán kinh lấy(nhiếp
thủ) là những người biết sám hối, còn những
người mà Thọ kinh bỏ(loại trừ) là những
người không chịu sám hối.(Đây là ý kiến của
ngài Nguyên hiểu).
2. Những người mà Quán kinh lấy là
những người tạo tội ngũ nghịch với tâm niệm
nhỏ nhẹ; còn những kẻ mà Thọ kinh bỏ là
những kẻ tạo tội ngũ nghịch với tâm niệm
sâu nặng.(?).
3. Những người mà Quán kinh lấy chỉ
tạo tội ngũ nghịch; còn người mà Thọ kinh
bỏ thì vừa phạm ngũ nghịch vừa phỉ báng
chính pháp.(Đây là ý kiến của ngài Đàm
loan).
4. Những người Quán kinh lấy là giống
như người tạo ngũ nghịch, còn những người
Thọ kinh bỏ thì chính là người tạo ngũ
nghịch.(?).
5. Người Quán kinh lấy là người biết phát
tâm Bồ đề, còn người mà Thọ kinh bỏ là
người không phát tâm Bồ đề.(Đây là ý kiến
của ngài Đạo ngân).
6. Người mà Quán kinh lấy là người chí
thành niệm Phật A di đà, còn người mà Thọ
kinh bỏ là người không chí thành niệm Phật
A di đà.(?).
7. Người mà Quán kinh lấy là người thuộc
hàng Bồ tát Thập tín, còn người mà Thọ
kinh bỏ thì không phải hàng Bồ tát Thập
tín. (Đây là ý kiến của ngài Tuệ viễn).
8. Người mà Quán kinh lấy là không phải

hạng Nhất xiển đề, còn người mà Thọ kinh
bỏ là hạng Nhất xiển đề.(?).
9. Người mà Quán kinh lấy là người đã
tạo tội ngũ nghịch, còn người mà Thọ kinh
bỏ là người chưa tạo tội ngũ nghịch.(Đây là
ý kiến của ngài Thiện đạo).
10. Người Quán kinh lấy là Khai môn,
người mà Thọ kinh bỏ là Giá môn.(Đây là ý
kiến của ngài Ca tài).
11. Nghiệp ngũ nghịch mà Quán kinh
lấy là chỉ cho Bất định nghiệp có thể chuyển
NGHỊCH BÁNG TRỪ THỦ

N
3269
được; còn nghiệp ngũ nghịch mà Thọ kinh
bỏ là chỉ cho Định nghiệp không thể chuyển
được.(Ý kiến của ngài Nghĩa tịch).
12. Những người mà Quán kinh lấy là
người thuộc các giai vị Noãn, Đính; còn
người mà Thọ kinh bỏ không thuộc các giai
vị này.(?).
13. Người mà Quán kinh lấy là người đã
gieo 1 phần thiện căn giải thoát; còn người
mà Thọ kinh bỏ thì không.(?).
14. Người mà Quán kinh lấy là chúng
sinh thời tượng pháp(đệ nhị giai), còn người
Thọ kinh bỏ là chúng sinh thời mạt pháp
(đệ tam giai).(Ý kiến ngài Tín hành).
15. Người mà Quán kinh lấy chỉ là riêng
những người đầy đủ 10 niệm; còn những
người mà Thọ kinh bỏ thì bao gồm cả những
người đầy đủ và không đầy đủ 10 niệm.(Ý
kiến của ngài Hoài cảm).
[X. Vãng sinh yếu tập Q.hạ phần cuối;
Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ; Cực
lạc Tịnh độ cửu phẩm vãng sinh nghĩa;
Thích tịnh độ quần nghi luận thám yếu kí
Q.6].
NGHỊCH DỤ
Phương pháp ví dụ ngược, 1 trong 8 cách
ví dụ.
Nghĩa là từ quả suy ra nhân, từ ngọn tìm
đến gốc. Như nói: Nước của biển cả là từ
các sông lớn đổ về, nước của sông lớn là từ
các sông nhỏ chảy vào, nước các sông nhỏ là
từ các ngòi rạch chảy xuống, nước các ngòi
rạch là do mưa mà có...
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.29 (bản Bắc)].
(xt. Thí Dụ).

NGHỊCH DUYÊN
.....
Đối lại: Thuận duyên.
Cũng gọi Nghịch tăng thượng duyên.
I. Nghịch Duyên.
Chỉ cho những chướng nạn do thầy,
bạn ác gây ra như dụ dỗ và phỉ báng chính
pháp v.v... có khi lại là nhân duyên dẫn
đến Phật đạo.
II. Nghịch Duyên.
Chỉ cho những nhân duyên gây trở ngại
cho việc tu hành của mình.
NGHỊCH HÓA
.....
Đối lại: Thuận hóa.
Phật và Bồ tát dùng phương pháp trái
ngược để giáo hóa chúng sinh. Như khi đức
Phật giáo hóa Quỉ tử mẫu, trước hết, ngài
đem giấu quỉ con đi, kế đó, gợi tình thương
con của quỉ mẹ. Sau hết, Phật mới dùng lí
nói cho mẹ con quỉ tỉnh ngộ, bỏ ác hướng
thiện, thủ hộ Phật pháp.
Ngoài ra, đối với những chúng sinh
ương ngạnh, khó dạy, Mật giáo dùng các
vị Minh vương, hiện tướng phẫn nộ, dữ
tợn, uy hiếp, chiết phục để khiến chúng
quay về đường thiện. Đây cũng là 1 loại
Nghịch hóa.
[X. kinh Pháp hoa Q.7; Pháp hoa văn cú
Q.10 phần trên].
NGHỊCH LIÊN
.....
Hoa sen nở hướng xuống. Đây là kiểu
hoa sen trang trí được khắc tạo trong các
kiến trúc mĩ thuật của Phật giáo, như Phật
đàn, tòa sen, phan, phướn... Người Ấn độ
từ xưa đến nay rất tôn qui hoa sen, Phật và
Bồ tát phần nhiều cũng ngồi hoặc đứng

trên đài sen. Khoảng thế kỉ II Tây lịch, mĩ
thuật Phật giáo Kiện đà la ở thời kì Điên
phong sử dụng rất nhiều hình thức Nghịch
liên. Từ sau Vương triều Cấp đa (Phạm:
Gupta), thế kỉ VI, VII, do ảnh hưởng Ấn
độ giáo kết hợp với tín ngưỡng Mật giáo,
mĩ thuật Phật giáo phần lớn cũng chuộng
sự tạo hình Nghịch liên.
NGHỊCH LIÊN

N
3270
NGHỊCH LƯU
.....
I. Nghịch Lưu.
Đối lại: Thuận lưu.
Ngược dòng, nghĩa là đi ngược dòng sinh
tử mà vào cảnh giới giác ngộ. Từ vô thủy
đến nay, hữu tình chúng sinh khởi hoặc tạo
nghiệp, thuận theo dòng sinh tử nên khó
thoát khỏi vòng luân hồi, bởi thế phải dùng
tâm Nghịch lưu để đối trị.
Trong quyển Thụ Bồ tát giới nghi, ngài
Trạm nhiên có nêu ra 10 tâm Nghịch lưu
như sau:
1. Tâm tin nhân quả một cách chân
chính.
2. Tâm tự hổ thẹn và nghiêm khắc với
chính mình.
3. Tâm sợ hãi đường ác.
4. Tâm giãi bày những tì vết xấu xa.
5. Tâm dứt sự tiếp nối.
6. Tâm phát khởi bồ đề.
7. Tâm tích chứa công đức, sửa đổi lỗi
lầm.
8. Tâm giữ gìn chính pháp.
9. Tâm nhớ tưởng chư Phật 10 phương.
10. Tâm quán xét tội tính vốn không.
(xt. Thuận Lưu).
II. Nghịch Lưu.
Chỉ cho quả Tu đà hoàn, 1 trong 4 quả
Thanh văn.
Bậc Thánh Tu đà hoàn khởi phát trí vô
lậu, đi ngược dòng sinh tử, dần dần tới đạo
Niết bàn, cho nên gọi là Nghịch lưu.
NGHỊCH LƯU THẬP TÂM
Mười tâm ngược dòng sinh tử.

Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 4 phần
trên, người tu hành vì tâm Thuận lưu(thuận
dòng)mà điên đảo tạo nghiệp, tích lũy tội
ác, trôi giạt trong dòng sinh tử, cho nên phải
dùng 10 tâm Nghịch lưu để đối trị.
1. Tâm chính tín nhân quả: Người tu
hành trước hết cần phải tin lí nhân quả 1
cách đúng đắn, đối với quả báo thiện ác,
lòng tin chắc chắn không ngờ vực, dùng tâm
này để phá trừ “tâm bác bỏ lí nhân quả”
trong 10 Thuận tâm.
2. Tâm tự thẹn và nghiêm khắc với
mình: Người tu hành cần phải nghiêm khắc
với chính mình, trong quá khứ vì đã không
có lòng tự hổ thẹn nên làm các việc xấu ác,
nay dùng tâm tự thẹn để phá trừ “tâm không
biết hổ thẹn”.
3. Tâm sợ hãi đường ác: Hành giả nên
tự nghĩ thân người vô thường, biển khổ sâu
thẳm, cho nên tha thiết sám hối, không tiếc
thân mệnh, đem tâm này phá trừ “tâm
không sợ hãi đường ác”.
4. Tâm giãi bày tì vết: Người tu hành
không được che giấu tội lỗi mà phải phát lộ
sám hối, dùng tâm này để phá trừ “tâm che
giấu tội lỗi”.
5. Tâm dứt sự tiếp nối: Người tu hành
cần phải dứt hẳn các hành vi tội lỗi, những
ý nghĩ xấu ác, không được tái tục, đem tâm
này phá trừ “tâm tiếp tục niệm ác”.
6. Tâm phát khởi bồ đề: Người tu hành
cần phải phát tâm cứu giúp rộng khắp, làm
lợi ích cho người khác, đem tâm này phá trừ
“tâm ác tràn lan”.
7. Tâm tích lũy công đức, sửa đổi lỗi
lầm: Người tu hành cần phải gắng sức không
ngừng để dứt các việc ác, làm những điều
thiện, dùng tâm này để phá trừ “tâm tam

nghiệp tạo tội”.
8. Tâm giữ gìn chính pháp: Người tu
hành cần phải thủ hộ chính pháp, tăng
trưởng tâm tùy hỉ, phương tiện, dùng tâm
này để phá trừ “tâm thấy việc thiện không
vui theo”.
9. Tâm nhớ tưởng chư Phật 10
phương: Người tu hành nên nghĩ đến phúc
đức và trí tuệ của chư Phật 10 phương,
thường cứu giúp, dắt dẫn mình, đem tâm
NGHỊCH LƯU THẬP TÂM

N
3271
này phá trừ “tâm thuận theo bạn ác”.
10. Tâm quán xét tội tính vốn không:
Người tu hành nên thấu suốt tâm mình
vốn không, tội tính chẳng có chỗ nương,
dùng tâm này để phá trừ “tâm vô minh
tăm tối”.
(xt. Thuận Lưu).
NGHỊCH QUÁN
.....
Đối lại: Thuận quán.
Quán xét theo thứ tự ngược từ quả tìm
đến nhân. Như khi quán 12 nhân duyên,
không theo thứ tự thuận từ Vô minh, Hành,
Thức... mà theo thứ tự ngược từ Lão tử, Sinh,
Hữu v.v...
Mật giáo quán từ “các pháp không có
nhân” và qui kết về “vốn chẳng sinh”, gọi là
Nghịch quán toàn chuyển.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Thuận
Quán).
NGHỊCH THUẬN TAM MUỘI
...........
Tức là Thiền định được tự do tự tại trong
tất cả các pháp thuận nghịch. Tam muội
này có năng lực phá trừ tất cả chúng sinh tà
nghịch mà hóa độ chúng một cách thuận
lợi. Lại vì tam muội này xa lìa chấp trước,
nên có thể phá tất cả pháp mà tăng trưởng
thiện căn.
[X. luận Đại trí độ Q.47].
NGHỊCH TỘI
.....
Tội cực ác, trái ngược với đạo lí, gọi là
Nghịch tội; tội này chiêu cảm quả báo đọa
địa ngục Vô gián, nên gọi là Vô gián nghiệp.

Nghịch tội thông thường chỉ cho 5 tội
trái ngược với luân thường đạo lí. Năm tội
này thêm tội giết A xà lê, giết Hòa thượng
thì thành 7 tội nghịch; người vi phạm 7 tội
nghịch không được thụ giới, cho nên cũng
gọi là Thất gia tội. Đó là: Làm cho thân
Phật chảy máu, giết cha, giết mẹ, giết Hòa
thượng, giết A xà lê, giết A la hán và phá
hòa hợp tăng.
(xt. Ngũ Nghịch).
NGHỊCH TU
Cũng gọi Dự tu.
Tức là lúc còn sống tu các Phật sự trước
để cầu phúc cho mình sau khi chết, hoặc
lúc sống tu các công đức thiện căn trước để
làm tư lương bồ đề cho việc vãng sinh sau
khi chết, gọi là Nghịch tu.
Kinh Quán đính quyển 11 nói: “Nếu
người khéo hiểu giới pháp, biết rõ thân này
vô thường, siêng năng tu tập, hành đạo Bồ
đề; khi chưa lâm chung dự tu 21 ngày, đèn
hương liên tục, treo cờ phan phướn, cầu
thỉnh chư tăng chuyển đọc tôn kinh, thì
được phúc vô lượng, như lòng mong
muốn”.
Còn kinh Địa tạng bồ tát bản nguyện
quyển hạ thì nói: “Những người lúc còn sống
không chịu tu thiện, tạo nhiều tội ác, sau
khi chết, tuy thân thích bạn bè làm phúc
cho mình, nhưng trong 7 phần công đức,
minh chỉ được 1. Chi bằng lúc còn sinh tiền,
tự mình dự tu, thì hoàn toàn được cả 7 phần
công đức”.
Tại Trung quốc vào đời Tống, phong tục
Nghịch tu rất thịnh hành, còn ở Nhật bản,
thì hiện nay vẫn được phổ biến.
(xt. Thuận Tu Nghịch Tu).
NGHIÊM HỘ

.....
Trang nghiêm và thủ hộ(giữ gìn làm cho
đẹp đẽ).
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 266 thượng) nói: “Nghiêm hộ thành
pháp, mở rộng pháp môn, tẩy sạch cáu uế,
hiển rõ thanh tịnh”.
NGHIÊM HỘ

N
3272
NGHIÊM PHẬT ĐIỀU (? - ?)
Cũng gọi Phù điều, Phật điều.
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Hán,
người Lâm hoài(nay là huyện Hu di, tỉnh
An huy).
Ông thông minh dĩnh ngộ từ nhỏ, học
rộng và có tài làm văn. Lúc ngài An thế cao
đến Trung quốc hoằng dương Phật pháp và
truyền dịch kinh điển tiếng Phạm, Nghiêm
phật điều(lúc này vẫn chưa xuất gia - ND)
cùng với cư sĩ An huyền đều tham dự việc
phiên dịch của ngài An thế cao. Sau, dần
dần thông thạo tiếng Phạm, ông tự dịch được
kinh và rất am hiểu Thiền pháp, ông soạn
Thập tuệ chương cú để xiển minh ý chỉ của
Thiền, đây là sách chú sớ đầu tiên ở Trung
quốc. Về sau, ông xuất gia, người đời gọi
ông là “A kì lê”.
Những kinh ông dịch gồm có: Kinh Pháp
kính 2 quyển, kinh A hàm khẩu giải thập
nhị nhân duyên 1 quyển, kinh Nhu thủ bồ
tát vô thượng thanh tịnh phần vệ.
[X. Lương cao tăng truyện Q.1; Xuất tam
tạng kí tập Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.1].
NGHIÊM THÂN CHÂN NGÔN
...........
Chân ngôn trang nghiêm thân, tức chỉ
cho 4 chân ngôn: Như lai đính tướng (tướng
đỉnh đầu của Như lai), Như lai giáp(áo giáp
Như lai), Như lai viên quang(hào quang Như
lai)và Như lai thiệt tướng(tướng lưỡi dài của
Như lai).
Khi tác pháp Sự nghiệp A xà lê thì đồng
như thân Phật, cho nên thụ trì 4 loại chân

ngôn này để gia hộ tự thân, thì cũng giống
như trang nghiêm thân Phật. Trong 32 chân
ngôn của Hội Như lai thì công đức nghiêm
thân của 4 chân ngôn trên đây là thù thắng
nhất, cho nên đặc biệt nêu riêng ra.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.9].
NGHIÊM TỊNH
.....
Chỉ cho sự trang nghiêm thanh tịnh của
cõi nước chư Phật.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa (Đại 9, 3 hạ)
ghi: “Vì muốn nói điều ấy, vì sẽ thụ kí, cho
nên chỉ bày rõ các thứ báu nghiêm tịnh cõi
nước của chư Phật”.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.1].
NGHIÊM VƯƠNG PHẨM
Gọi đủ: Diệu trang nghiêm vương bản
sự phẩm.
Tên phẩm thứ 27 trong kinh Pháp hoa
quyển 7, thu vào Đại chính tạng tập 9.
Nội dung phẩm này thuật lại thời đức
Vân lôi âm tú vương Hoa trí Như lai ở quá
khứ, có 1 vị vua tên là Diệu trang nghiêm
(Phạm:Zubhavyùha), nhân việc 2 người
con khuyến thỉnh vua tu để thành Phật, nên
ông tinh tiến thụ trì kinh Pháp hoa. Vua
Diệu trang nghiêm nói trên tức là bồ tát Hoa
đức, còn 2 người con thì chính là bồ tát Dược
vương và bồ tát Dược thượng.
NGHIÊM XÍ VƯƠNG
Vị quốc vương thành Uất xà diên ở thời
đức Phật còn tại thế.
Cứ theo kinhTát già ni càn tử sở thuyết,
khi vua Nghiêm xí nghe lời Đại tát già ni
càn tử khen ngợi đức Thích tôn nói pháp
rất sâu xa mà vua sinh tâm tín giải.
NGHIÊM
I. Nghiệm.

Cũng gọi Linh nghiêm.
Chỉ cho sự linh nghiệm không thể nghĩ
bàn, tưởng tượng. Nghĩa là do lòng tin tưởng,
NGHIÊM XÍ VƯƠNG

N
3273
sự cầu đảo mà kết quả cụ thể hiển hiện ra
trước mắt, ngoài sự tưởng tượng của mọi
người. Tướng trạng của sự linh nghiệm này
được gọi là Nghiệm tướng.
(xt. Linh Nghiệm).
II. Nghiệm.
Chỉ cho hành giả Tu nghiệm đạo của
Nhật bản, hoặc chỉ cho những việc làm bất
khả tư nghị của họ.
NGHIÊM CHỦ VẤN
Cũng gọi Thám bạt vấn, Tâm hành vấn.
Người học thử đặt câu hỏi để thăm dò
xem cơ pháp của thầy sâu hay cạn. Là 1 trong
Phần dương thập bát vấn.
Thiền sư Phần dương Thiện chiêu thuộc
Tông Lâm tế đời Tống, gom hết các câu hỏi
mà người học đặt ra để thử nghiệm thầy và
chia làm 18 loại mà trong Thiền lâm gọi là
Phần dương thập bát vấn.
Bích nham lục tắc 41 (Đại 48, 178 hạ)
nói: “Ống sáo không lỗ gõ nhịp vào cái
phách bằng nỉ, đây là Nghiệm chủ vấn, cũng
gọi là Tâm hành vấn(người học hỏi thử sư
gia)”.
[X. Bích nham lục tắc 9].
NGHIÊP
..
Phạm: Karman.
Pàli: Kamma.
Hán âm: Yết ma.
Nghĩa là sự tạo tác, tức chỉ cho những
hoạt động của thân tâm như hành vi, hành
động, tác dụng, ý chí, hoặc chỉ cho những
hoạt động của thân tâm do ý chí sinh ra.
Nếu kết hợp với quan hệ nhân quả thì nghiệp

là năng lực được hình thành bởi những hành
vi từ quá khứ kéo dài đến hiện tại và cho
mãi tới vị lai. Ngoài ra, “Nghiệp” cũng bao
hàm tư tưởng nhân quả báo ứng về hành vi
thiện ác như khổ vui và tư tưởng luân hồi
trong 3 đời quá khứ, hiện tại và vị lai. Nghiệp
vốn là tư tưởng cố hữu của Ấn độ, Phật giáo
dùng nó làm căn cứ để khuyên con người
nỗ lực hướng tới vị lai.
Trong Phật học, hàm ý và giới thuyết của
nghiệp được chia làm 3 loại: Thân nghiệp,
Ngữ nghiệp, và Ý nghiệp. Thuyết nhất thiết
hữu bộ thuộc Tiểu thừa tiến thêm bước nữa
mà giải thích rằng, ý chí trong nội tâm muốn
làm 1 việc gì đó gọi là ý nghiệp; còn dùng
hành động và lời nói của thân thể để bày tỏ
ý chí thì gọi là Thân nghiệp, Ngữ nghiệp
(Khẩu nghiệp). Nghiệp cũng còn được chia
làm 2 loại là Tư nghiệp và Tư dĩ nghiệp. Tư
nghiệp chỉ cho những hoạt động của ý chí;
Tư dĩ nghiệp chỉ cho trong Tư nghiệp đã có
các hành động. Ở đây, Tư nghiệp đồng với
Ý nghiệp, Tư dĩ nghiệp đồng với Thân
nghiệp và Ngữ nghiệp.
Về bản thể(nghiệp thể, nghiệp tính)của
3 nghiệp thì Thuyết nhất thiết hữu bộ cho
rằng Ý nghiệp thuộc về tâm pháp(ý chí),
còn Thân nghiệp, Ngữ nghiệp thì thuộc về
sắc pháp(vật chất). Nhưng Phật giáo Đại
thừa và Kinh bộ thì chủ trương tất cả các
nghiệp đều thuộc về hoạt động của tâm,
đây mới chính là lập trường cơ bản của Phật
giáo.
Thuyết nhất thiết hữu bộ còn chia Thân
nghiệp và Ngữ nghiệp làm 2 loại là Biểu
nghiệp và Vô biểu nghiệp. Biểu nghiệp là
nghiệp biểu hiện ra bên ngoài khiến người
khác thấy được, còn Vô biểu nghiệp là

không hiện bày ra bên ngoài, người khác
không thấy được. Vô biểu nghiệp cũng gọi
là Vô biểu sắc, bản thể của nó là 1 loại sắc
pháp, khởi lên nghiệp thiện, ác rất mãnh
liệt, nhưng về tính chất thì bao hàm cả
Thân biểu nghiệp, Ngữ biểu nghiệp và
Định.
Vô biểu nghiệp được chia làm 3 loại:
1. Luật nghi: Thiện nghiệp do giới, định
phát khởi.
NGHIÊP

N
3274
2. Bất luật nghi: Ác nghiệp do tập quán
phát khởi và có tính quyết đoán rất mạnh.
3. Phi luật nghi phi bất luật nghi:
Nghiệp thiện, nghiệp ác tùy lúc mà phát khởi
theo tác dụng vô biểu.
Thiện vô biểu có tác dụng ngăn ngừa điều
ác, ác vô biểu có tác dụng chướng ngại việc
thiện, chính do đây mà tính cách hậu thiên
của con người được hình thành. Thân nghiệp
và Ngữ nghiệp, mỗi nghiệp đều có biểu
nghiệp và vô biểu nghiệp, cộng với Ý nghiệp
thành là 5 nghiệp.
Nếu tạo ác nghiệp, thiện nghiệp thì về
sau chắc chắn sẽ chiêu cảm quả báo(dị thục)
khổ, vui tướng ứng. Vì có nghiệp nhân cho
nên chiêu cảm nghiệp quả. Còn nghiệp vô
kí chẳng thiện chẳng ác thì không có sức
chiêu cảm quả báo.
Về mối quan hệ giữa nghiệp nhân và
nghiệp quả thì quan điểm của Thuyết nhất
thiết hữu bộ như sau: Nghiệp có liên quan
đến 3 đời là nghiệp hiện tại có khả năng trở
thành nhân quyết định(thủ quả) dẫn đến
quả báo vị lai. Mặt khác, nghiệp từ quá khứ
do sức tác dụng mãnh liệt mà mang lại quả
báo(dữ quả)trong hiện tại. Ở đây, Kinh
lượng bộ cho rằng nghiệp tiêu diệt trong
khoảnh khắc, nhưng nó đã gieo chủng tử
(hạt giống) chiêu cảm quả báo vào trong tâm
thức, lại do chủng tử này dẫn sinh ra quả
báo. Loại tư tưởng chủng tử này rất giống
với thuyết Vô biểu nghiệp của Thuyết nhất
thiết hữu bộ.
Có nhiều cách phân loại nghiệp, nhưng
nói một cách tổng quát thì quả báo trong 1

đời người hoàn toàn do nghiệp dẫn dắt, tức
Dẫn nghiệp(khiên dẫn nghiệp, tổng báo nghiệp,
dẫn nhân)có sức tác dụng mạnh mẽ và có
thể khiến cho người sinh vào 1 cõi nào đó
như người, súc sinh hoặc các loài khác... Nếu
sinh vào cõi người thì sự khác nhau về các
căn, hình lượng, sắc lực trang nghiêm... của
mỗi cá thể là do Mãn nghiệp(viên mãn nghiệp,
biệt nghiệp)hình thành. Quả báo của Dẫn
nghiệp gọi là Tổng báo, quả báo của Mãn
nghiệp gọi là Biệt báo, 2 nghiệp này hợp lại
gọi chung là Tổng biệt nhị báo. Thuyết nhất
thiết hữu bộ cho rằng 1 Dẫn nghiệp dẫn
sinh ra 1 lần, nhưng lại có rất nhiều Mãn
nghiệp để hoàn thành đời sống con người,
bởi thế, nhiều nghiệp dẫn sinh 1 đời hoặc 1
nghiệp dẫn sinh nhiều đời là việc tuyệt đối
không thể có. Nghiệp lại có 2 loại là Cộng
nghiệp và Bất cộng nghiệp. Cộng nghiệp chỉ
cho quả báo chung, như núi sông đất đai
(thế giới vật lí), vô số sinh vật v.v... Còn Bất
cộng nghiệp là quả báo riêng của mỗi sinh
vật(như thân thể đẹp, xấu, giàu nghèo, sang
hèn v.v...).
Lại nữa, nghiệp có 3 tính chất: Thiện
(nghiệp yên ổn)do tâm thiện sinh khởi, Bất
thiện(nghiệp không yên ổn)do tâm ác sinh
khởi; Vô kí(không thiện không ác) do tâm
vô kí sinh khởi. Nghiệp ác chắc chắn sẽ bị
trừng phạt, cho nên gọi là Phạt nghiệp(hoặc
là phạt), 3 nghiệp thân, khẩu, ý gọi là Tam
phạt. Trong 3 nghiệp thì Ý nghiệp quan
trọng nhất. Nghiệp được tạo tác qua 1 quá
trình suy tư chín chắn rồi mới quyết đoán
thực hiện, gọi là Cố tư nghiệp, Cố tác
nghiệp(cố ý làm). Ngược lại, nghiệp do lầm
lỡ, không cố ý gây ra, gọi là Bất cố tư nghiệp,
Bất cố tác nghiệp. Vô kí nghiệp và Bất cố

tư nghiệp đều không dẫn sinh quả báo. Cố
tư nghiệp được thực hiện với tinh thần tích
cực, mạnh mẽ, gọi là Tăng trưởng nghiệp;
còn Cố tư nghiệp được tạo tác với tâm yếu
ớt, không nhiệt thành thì cùng với Bất cố
tư nghiệp gọi chung là Bất tăng trưởng
nghiệp. Nghiệp tăng thêm sức mạnh dần
dần gọi là Tăng thượng nghiệp, Tăng trưởng
nghiệp, trái lại thì gọi làTạo tác nghiệp.
Nghiệp ác do chúng sinh tạo tác ở cõi Dục
thường chiêu cảm quả báo khổ khiến cho
5 thức: mắt, tai, mũi, lưỡi, thân phải chịu,
cho nên gọi là Thân thụ nghiệp. Còn
NGHIÊP

N
3275
nghiệp thiện do chúng sinh tạo tác ở cõi
Sắc(ngoại trừSơ thiền thiên) và cõi Vô sắc
thường chiêu cảm quả báo vui khiến ý thức
hưởng thụ, cho nên gọi là Tâm thụ nghiệp.
Thân thụ nghiệp và Tâm thụ nghiệp gọi
chung là Nhị thụ nghiệp. Lại nữa, nghiệp
thiện mang lại hạnh phúc, nên gọi là Phúc
nghiệp, còn nghiệp ác dẫn đến bất hạnh,
khổ đau, nên gọi là Phi phúc nghiệp. Thiện
nghiệp cũng gọiBạch nghiệp, ác nghiệp
cũnggọi là Hắc nghiệp, còn Vô kí nghiệp
thì gọi là Phi hắc phi bạch nghiệp.
Lại tùy theo sự chịu báo mau hay chậm
mà nghiệp được chia ra 4 loại: Đời này tạo
nghiệp, đời này chịu báo gọi là Thuận hiện
nghiệp, Thuận hiện pháp thụ nghiệp. Đời
này tạo nghiệp, đời sau chịu báo gọi là Thuận
sinh nghiệp, Thuận thứ sinh thụ nghiệp. Đời
này tạo nghiệp đến đời thứ 3 về sau mới
chịu báo gọi là Thuận hậu nghiệp, Thuận
hậu thứ thụ nghiệp. Sự chịu báo của 3 thời
nghiệp nói trên có thời kì nhất định, cho
nên cũng gọi là Định nghiệp. Còn nghiệp
mà quả báo không xác định thời gian thì gọi
là Bất định nghiệp, Thuận bất định nghiệp.
Y cứ vào nội dung quả báo(định hoặc bất
định) của Bất định nghiệp, lại có 2 loại khác
nhau: Xác định quả báo nhưng không xác
định lúc nào thì chịu báo, gọi là Dị thục
định thời bất định. Quả báo và thời gian
chịu báo đều không xác định, gọi là Dị thục
thời câu bất định. Ba thời nghiệp và 2 nghiệp
Bất định gọi chung là Ngũ nghiệp. Ba thời
nghiệp, mỗi nghiệp chia ra 2 loại là Thời
định dị thục định(thời gian xác định, quả báo

cũng xác định)và Thời định dị thục bất định
(thời gian nhất định, quả báo không nhất định),
cộng chung có 6 loại, 6 loại này cộng chung
với 2 nghiệp Bất định nói trên thành là 8
nghiệp.
Chỗ y cứ của tác dụng nghiệp là con
đường chung dẫn đến quả báo khổ, vui của
loài hữu tình, gọi là Nghiệp đạo(Căn bản
nghiệp đạo), có 2 loại là Thập thiện nghiệp
đạo và Thập ác nghiệp đạo. Vấn đề này,
Thuyết nhất thiết hữu bộ, Kinh lượng bộ và
Duy thức Đại thừa trình bày có hơi khác
nhau.
Nghiệp là nhân sinh ra quả báo(dị thục),
vì thế cũng gọi là Nghiệp nhân, hoặc Nhân
nghiệp. Quả do nghiệp mang lại, gọi là
Nghiệp quả, Nghiệp báo. Cái sức dắt dẫn
nghiệp quả, gọi là Nghiệp lực. Do nghiệp
mà đưa đến quả báo khổ, gọi là nghiệp khổ.
Ác nghiệp và phiền não gọi chung là Nghiệp
kết, Nghiệp não. Chướng ngại do nghiệp
ác sinh ra, gọi là Nghiệp chướng, Nghiệp
lụy. Vì nghiệp có khả năng chiêu cảm báo
ứng, cho nên cũng gọi là Nghiệp cảm.
Nghiệp được tạo tác ở đời quá khứ, gọi là
Túc nghiệp, hoặc Tiền nghiệp. Thọ mệnh
do túc nghiệp đền trả, gọi là Nghiệp thọ,
Nghiệp thụ. Trọng bệnh do nhân của Túc
nghiệp gây ra, gọi là Nghiệp bệnh. Những
tai ách do ảnh hưởng của túc nghiệp, gọi là
Nghiệp ách. Lại vì nghiệp đeo theo con
người giống như bóng với hình, cho nên
cũng gọi là Nghiệp ảnh. Nghiệp có năng
lực trói buộc chúng sinh ở cõi mê, cho nên
gọi là Nghiệp hệ, Nghiệp quyên, Nghiệp
phược, Nghiệp thằng. Nghiệp giống như
tấm lưới vít kín chúng sinh trong cõi mê,
vì thế gọi là Nghiệp võng. Ác nghiệp giống

như bụi nhơ, hay làm bẩn thân người nên
gọi là Nghiệp cấu, Nghiệp trần. Cũng có
chỗ ví dụ tác dụng của Nghiệp ác giống
như lửa, ma, giặc, cho nên gọi là Nghiệp
hỏa, Nghiệp ma(1 trong 10 loại ma), Nghiệp
tặc v.v... Tấm gương, cái cân, cuốn sổ...
trong địa ngục dùng để soi rọi, cân lường
và ghi chép nghiệp thiện, ác của chúng sinh
được gọi là Nghiệp kính, Nghiệp xứng,
Nghiệp bạ... Sức của Nghiệp ác mạnh như
gió, cho nên gọi là Nghiệp phong. Sức thần
thông có được nhờ túc nghiệp, gọi là Nghiệp
thông(Báo thông). Nghiệp có năng lực chiêu
NGHIÊP

N
3276
cảm(quả báo)địa ngục Vô gián, gọi là Vô
gián nghiệp. Nghiệp trói buộc hữu tình
chúng sinh trong 3 cõi, gọi là Tam giới hệ
nghiệp. Nghiệp chiêu cảm quả báo khiến
hữu tình chúng sinh sinh vào các cõi trong
vị lai, gọi là Nhuận nghiệp, Nhuận sinh
nghiệp. Ngoài ra, nghiệp do mình tự tạo,
mình chịu quả báo, gọi là Tự nghiệp tự
đắc. Chi “Hữu” trong 12 nhân duyên được
gọi là Nghiệp hữu. Sau hết, pháp tu niệm
Phật A di đà nguyện cầu vãng sinh Tịnh
độ được gọi là Tịnh nghiệp.
[X. kinh Tạp a hàm Q.13, 37, 49; kinh
Trung a hàm Q.3, 58; kinh Trường a hàm
Q.11; kinh Bản sự Q.1; kinh Chính pháp
niệm xứ Q.34; Duy thức luận đồng học sao
Q.1; Phật pháp khái luận chương 7 (Ấn
thuận); Thành Phật chi đạo Ngũ thừa cộng
pháp chương (Ấn thuận); Phật học Kim
thuyên (Trương trừng cơ); Nguyên thủy Phật
giáo tư tưởng luận thiên 2 chương 4 (Mộc
thôn Thái hiền); Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng
luận thiên 5 chương 5 (Mộc thôn Thái hiền)].
(xt. Nghiệp Đạo).
NGHIÊP BA LA MẬT BỒ TÁT
Nghiệp ba la mật, Phạm: Karma-vajrì.
Hán âm: Yết ma phạ nhật li, Yết ma bạt
chiết lí.
Cũng gọi Yết ma ba la mật bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở phía bắc Đại nhật Như
lai trong Mạn
đồ la Kim
cương giới của
Mật giáo, mật
hiệu là Diệu

dụng Kim
cương, Tác
nghiệp Kim
cương, 1 trong
4 bồ tát Ba la
mật, 1 trong 37
vị tôn thuộc Kim cương giới.
Hình tượng và chủng tử của vị Bồ tát
này trong mỗi hội đều khác nhau. Trong
hội Thành thân thì hình tượng của Ngài màu
xanh, tay trái cầm hoa sen, trên hoa sen có
cái hộp, tay phải cầm chày yết ma, chủng tử
là (a#), hình tam muội da là chày yết ma
trên cái hộp.
Vị Bồ tát này là do Bất không thành tựu
Như lai ở phương Bắc dùng đức của sự
nghiệp Yết ma mà sinh ra để cúng dường
Đại nhật Như lai.
[X. kinh Kim cương đính Q.2; kinh Kim
cương đính Du già lược xuất niệm tụng Q.2].
NGHIÊP BÁO
Cũng gọi Nghiệp quả.
Từ gọi chung nghiệp và báo, nghĩa là sự
báo ứng hoặc quả báo của nghiệp. Tức là
quả báo khổ, vui do nghiệp nhân thiện, ác
của thân, khẩu, ý, chiêu cảm.
Cứ theo luận Thành thực quyển 7 thì
nghiệp báo có 3 loại: Thiện, Bất thiện, Vô
kí. Nghiệp thiện thì được quả báo tốt đẹp,
nghiệp bất thiện cảm quả báo xấu ác, nghiệp
vô kí(không thiện không ác) thì không mang
lại quả báo.
Phẩm Tam thụ báo nghiệp trong luận
Thành thực quyển 8 (Đại 32, 298 thượng)
nói: “Nghiệp thiện được báo vui, nghiệp bất
thiện được báo khổ, còn nghiệp bất động
thì được báo không khổ không vui”.
Trong nghiệp báo, nghiệp quyết định vận

mệnh của 1 người như nghèo, giàu, sang,
hèn, sống lâu, chết yểu... gọi là Mãn nghiệp.
Còn nghiệp quyết định tính cách và điều
kiện sinh hoạt chung của mọi người, thì gọi
là Dẫn nghiệp. Cái tướng chung của quả báo
như thụ sinh làm người, làm súc vật... gọi là
Tổng báo. Còn như, tuy cùng sinh làm người
nhưng có sang hèn, trí ngu, đẹp xấu v.v...
khác nhau, thì gọi là Biệt giáo. Chủ thể của
NGHIÊP BÁO
Bồ Tát Nghiệp Ba La Mật
(Mạn đồ la Kim cương giới)

N
3277
quả báo, tức thân tâm của loài hữu tình, gọi
là Chính báo; còn đất nước và các vật thụ
dụng là chỗ các hữu tình nương tựa để mà
sống, thì gọi là Y báo. Lại vì đất nước, núi
sông v.v... là quả báo nhiều người cùng chung
thụ dụng, do cộng nghiệp chiêu cảm, cho
nên được gọi là Cộng báo.
[X. kinh Trung a hàm Q.3, 14, 34; kinh
Chiêm sát thiện ác nghiệp báo Q.thượng;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.1; luận Đại tì bà sa
Q.124, 125]. (xt. Nghiệp).
NGHIÊP BÊNH
.....
Cũng gọi Nghiệp chướng bệnh.
Chỉ cho bệnh tật do nghiệp đời trước
sinh ra.
Do nghiệp ác gây nên ở đời trước mà bị
bệnh nan y, nằm liệt giường thuốc thang
chẳng khỏi, khổ sở trăm bề, cầu sống không
được, muốn chết không xong.
Nguyên nhân là do túc nghiệp, thì cần
phải sám hối nghiệp chướng, đọc tụng và
viết chép kinh điển, cúng dường tán thán
chư Phật Bồ tát, bố thí pháp giới chúng sinh,
nhờ công đức ấy tiêu trừ nghiệp bệnh.
NGHIÊP CẢM
.....
Năng lực của các nghiệp nhân thiện ác
chiêu cảm quả báo khổ vui, nên gọi là nghiệp.
[X. luận Câu xá Q.11, 13; luận Thuận
chính lí Q.5, 37].
NGHIÊP CẢM DUYÊN KHỞI
...........
Các pháp duyên khởi là do nghiệp nhân
chiêu cảm.

Quả báo của loài hữu tình chúng sinh có
Chính báo và Y báo khác nhau, trong Chính
báo có sai biệt như đẹp, xấu, trí ngu v.v...,
trong Y báo cũng có những khác biệt như
núi sông, cây cỏ v.v... Những quả báo khổ
vui này có thiên hình vạn trạng, tất cả đều
do nghiệp lực chiêu cảm. Ba nghiệp thân,
ngữ, ý của chúng sinh ngày đêm tạo tác,
các việc thiện ác được thực hiện tuy biến
diệt trong sát na, nhưng cái nghiệp đã được
tạo ra ấy, chắc chắn sẽ mang lại kết quả
tương ứng trong đời này hoặc đời sau. Tức
do mối quan hệ phức tạp của sức nghiệp
mà hình thành những hiện tượng muôn
ngàn sai biệt trong thế giới này. Giáo lí 12
duyên khởi đã giải thích tất cả hiện tượng
sai biệt này trong thế gian và các bộ phái
Tiểu thừa đã lập 12 duyên khởi này thành
thuyết Nghiệp cảm duyên khởi. Về sau, các
tông chủ trương Duy thức lại tiến thêm
bước nữa mà lập thuyết A lại da duyên khởi,
cho rằng thức A lại da là căn bản của
Nghiệp cảm duyên khởi.
[X. luận Đại tì bà sa Q.23; luận Câu xá
Q.13; luận Thuận chính lí Q.27]. (xt. Thập
Nhị Nhân Duyên, Nghiệp).
NGHIÊP CẤU
.....
Cũng gọi Tội cấu, Nghiệp trần.
Chỉ cho tội nghiệp và phiền não.
Cấu là tên khác của phiền não, tính chất
của phiền não nhơ nhớp, cho nên gọi là
Cấu. Còn tính chất của nghiệp cũng chẳng
sạch, ví như bụi bặm, cho nên gọi là Nghiệp
cấu.
Kim quang minh kinh văn cú quyển 3
hạ (Đại 39, 120 thượng) nói: “Nghiệp cấu,
nghiệp là động tác làm cho tâm phiền não

động loạn, trở thành cấu nhiễm nên gọi là
Nghiệp cấu. Cũng có thể cho rằng phiền
não từ kiếp trước sinh, cho nên gọi Nghiệp
cấu”.
NGHIÊP CHỦNG TỬ
Cũng gọi Nghiệp tập khí (Phạm:Karmavàsanà),
Dị thục tập khí, Hữu chi tập khí,
NGHIÊP CHỦNG TỬ

N
3278
Hữu phần huân chủng tử, Hữu thụ tận tướng
chủng tử.
Gọi tắt: Nghiệp chủng.
Đối lại: Danh ngôn chủng tử.
Chủng tử(hạt giống) của nghiệp quả.
Nghiệp có nghĩa là tạo tác, những sự tạo tác
thiện ác huân tập(xông ướp) thành chủng
tử, gọi là Nghiệp chủng tử. Trong 8 thức,
chỉ có ý thức(thức thứ 6) tương ứng với Tư
tâm sở mà tạo tác các nghiệp thiện ác, tự
huân tập thành Tư chủng tử. Tư chủng tử
có 2 công năng: Một là tự sinh khởi hiện
hành của Tư tâm sở; hai là trợ giúp cho
những chủng tử vô kí yếu kém khác sinh
khởi hiện hành. Trong đó, công năng tự sinh
hiện hành gọi là Danh ngôn chủng tử, còn
công năng giúp cho các chủng tử khác sinh
hiện hành thì gọi là Nghiệp chủng tử. Nghiệp
chủng tử và Danh ngôn chủng tử tuy chỉ là
1 thể thôi, nhưng cứ nơi công năng khác nhau
của Tư chủng tử về phương diện tự, tha mà
có sự phân biệt Danh ngôn và Nghiệp.
[X. luận Thành duy thức Q.8; luận Du
già sư địa Q.5, 8; Nhiếp đại thừa luận thích
Q.2 (Vô tính)].
NGHIÊP CHƯỚNG
Phạm: Karmàvaraịa.
Cũng gọi Nghiệp lụy.
Các nghiệp ác do thân, khẩu, ý của chúng
sinh gây nên thường ngăn che chính đạo,
nên gọi là Nghiệp chướng. Là 1 trong 3
chướng, 1 trong 4 chướng.
Cứ theo kinh Niết bàn quyển 11 (bản
Bắc), luận Đại tì bà sa quyển 115 và luận
Câu xá quyển 17, trong tất cả các nghiệp ác,

chỉ có nghiệp Ngũ vô gián là Nghiệp chướng,
còn lại không phải là nghiệp chướng vì không
có năng lực cản trở việc tu hành Thánh đạo.
Nghiệp Ngũ vô gián là: Giết mẹ, giết cha,
giết A la hán, phá hòa hợp tăng và làm cho
thân Phật bị chảy máu.
Phẩm Thế chủ diệu nghiêm trong kinh
Hoa nghiêm quyển 2 (bản 80 quyển) nói (Đại
10, 9 thượng): “Nếu chúng sinh nào được
thấy Phật thì nhất định sẽ tẩy trừ sạch các
nghiệp chướng”.
NGHIÊP DU GIÀ
Phạm: Karma-Yoga.
Tác phẩm, 1 quyển, do Triết gia kiêm
Đạo sĩVivekànanda(1863-1902), nhà cải
cách tông giáo Ấn độ cận đại soạn.
Nội dung sách này chia làm 8 hạng mục:
1. Ảnh hưởng của nghiệp đối với bản
tính con người.
2. Đứng trên lập trường cá thể mà nói,
thì sự tồn tại của mỗi sinh mệnh có tầm
quan trọng tuyệt đối.
3. Sự bí mật của hành vi.
4. Ý nghĩa của nghĩa vụ.
5. Con người phải tự giúp mình, không
nên trông chờ sự giúp đỡ của thế giới.
6. Phải xa lìa chấp trước mới hoàn toàn
được giải thoát.
7. Tự do.
8. Lí tưởng của nghiệp Du già.
Vivekànandađặc biệt chú trọng việc
trình bày vấn đề luân lí thực tiễn. Luân lí
thực tiễn này cũng chính là tông chỉ của “Bạc
già phạm ca” (Phạm: Bhagavad-Gita). Ông
cho rằng nếu chúng ta không chấp trước
nhân quả báo ứng, mà chuyên tâm thực hiện
nhiệm vụ của chính mình, thì có thể dung
hợp với thần linh. Đây là bộ sách chủ yếu

của hệ thống triết học thực tiễn trong Ấn
độ giáo cận đại.
[X. Avaita Ashrama, Calcutta: Karma-
Yoga].
NGHIÊP DUYÊN
.....
Nghiệp là nguyên nhân sinh ra quả báo,
1 trong 24 duyên.
NGHIÊP DUYÊN

N
3279
Nghiệp thiện là nhân duyên đem lại quả
vui, nghiệp ác là nhân duyên dẫn đến quả
khổ. Hết thảy chúng sinh hữu tình đều do
nghiệp duyên mà sinh ra.
Phẩm Phương tiện kinh Duy ma (Đại 14,
539 trung) nói: “Thân này như cái bóng, từ
nghiệp duyên mà hiện”.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại
9, 2 hạ) nói: “Chỗ sinh tử hướng tới, tùy
nghiệp duyên thiện ác”.
NGHIÊP ĐẠO
.....
Phạm: Karma-màrga.
Nơi mà tác dụng nghiệp được thể hiện,
hoặc chỉ cho con đường chung về quả báo
khổ vui của hữu tình chúng sinh.
Thông thường, Nghiệp đạo được chia
làm 2 loại: Thập thiện nghiệp đạo và Thập
ác nghiệp đạo. Thuyết nhất thiết hữu bộ
của Tiểu thừa dùng nghĩa “sở hành”(được
thực hành)để giải thích nghiệp đạo, cho rằng
trong 10 thiện, 10 ác, thì thân và khẩu ở
mỗi nghiệp đạo đều có 7 thứ(thân 3, khẩu
4) và bản thân 7 thứ này tức là nghiệp, vì
chúng là chỗ tác dụng của Tư nghiệp(ý
chí, ý nghiệp), cho nên gọi là Nghiệp đạo.
Vả lại, ý cũng có thiện và ác, ở mỗi nghiệp
đạo đều có 3 thứ(vô tham, vô sân, chính kiến;
tham, sân, tà kiến hoặc nghi). Bản thân 3 thứ
này tuy không thuộc về nghiệp, nhưng khi
chúng sinh ra thì Tư nghiệp liền lấy đó làm
chỗ khởi tác dụng, vì thế chúng cũng là
Nghiệp đạo.
Kinh lượng bộ và tông Duy thức Đại
thừa chủ trương Thập nghiệp đạo đều là

nghiệp và gọi chung là Nghiệp đạo. Bởi vì
Nghiệp đạo lấy Tư(gồm Động phát thắng tư,
Thẩm lự tư, Quyết định tư) làm thể. Trong
đó, Động phát thắng tư là loại tư chuyên
phát động sự hiện hành của các hành vi
nơi thân và khẩu(7 nghiệp đạo trước), nên
gọi là Nghiệp. Nghiệp ấy lại trở thành nơi
tác dụng cho Thẩm lự tư và Quyết định tư,
cho nên cũng là Nghiệp đạo. Lại lấy Tư
hiện hành làm nhân mà huân tập chủng
tử Tư, cũng là Nghiệp.
Ngoài ra, bản thân tham, sân, si, tức là
nghiệp, từ tham sinh ra sân, do sân sinh ra
si, trước có thể mở đường cho sau, hoặc
xoay vần đắp đổi lẫn nhau mà tạo thành
con đường chung cho luân hồi lục đạo, thế
nên cũng gọi là Nghiệp đạo. Luận điểm này
chính đã sử dụng 2 ý nghĩa “sở hành” và
“năng thông” để giải thích Nghiệp đạo.
Nhưng quá trình đưa đến việc hoàn thành
Nghiệp đạo này có thể được chia làm 3 giai
đoạn:
1. Gia hạnh(hành vi dự bị).
2. Căn bản(hành vi hoàn thành).
3. Hậu khởi(hành vi tùy thuộc sau khi hoàn
thành).
Trong đó, Căn bản tức gọi là Căn bản
nghiệp đạo.
[X. luận Câu xá Q.17; luận A tì đạt ma
phát trí Q.11; luận Thành duy thức Q.1;
luận Du già sư địa Q.8, 59, 60]. (xt. Thập
Thiện Thập Ác, Nghiệp).
NGHIÊP ĐẠO MINH KÌ
Chỉ cho các quỉ thần ở cõi u minh(minh
kì)được sinh ra từ nghiệp nhân mà họ đã
tạo.
Kinh Nhất kế tôn đà la ni (Đại 20, 486
trung) ghi: “Kính bạch chư Phật, bồ tát Bát

nhã, Kim cương, chư thiên... và hết thảy
Nghiệp đạo minh kì”.
NGHIÊP ĐIỀN
Ruộng nghiệp, vì có năng lực sinh ra các
quả khổ, vui, cũng như ruộng hay sinh ra
các giống lúa hoặc cỏ dại, cho nên gọi là
Nghiệp điền.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
NGHIÊP ĐIỀN

N
3280
38 (Đại 10, 204 trung) nói: “Sáu đường thụ
sinh đều sai khác, ruộng nghiệp được tưới
dội bằng nước ái và che chắn bởi vô minh”.
NGHIÊP HÊ
.....
Cũng gọi Nghiệp phược, Nghiệp quyên,
Nghiệp thằng.
Chúng sinh hữu tình tạo các nghiệp thiện
ác, bị nghiệp lực trói buộc trong lao ngục 3
cõi, nên gọi là Nghiệp hệ.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 578
trung) nói: “Phàm phu bị nghiệp trói buộc
khốn khổ”.
Các nghiệp ác do Kiến hoặc, Tư hoặc
tạo ra trong 3 cõi, đưa đến quả báo phần
đoạn sinh tử, còn các Bồ tát ở ngoài 3 cõi vì
duyên theo nghiệp vô lậu mà chiêu cảm quả
biến dịch sinh tử. Đây đều do nghiệp lực
ràng buộc mà gây ra.
NGHIÊP HỎA
Lửa nghiệp, vì nghiệp hãm hại thân
chúng sinh ví như lửa đốt cháy mọi vật, nên
gọi là Nghiệp hỏa. Hoặc chỉ cho lửa dữ mà
tội nhân bị quả báo của nghiệp ác trong địa
ngục phải chịu.
Quán kinh đẳng minh Ban chu tam muội
hành đạo vãng sinh tán (Đại 47, 452 hạ)
nói: “Các tội nhân đi vào địa ngục qua 4
cửa và bằng 4 lối, cửa vừa mở thì lửa nghiệp
phóng ra nghinh đón, nước đồng sôi lênh
láng ngập đầu gối và đi đến đâu cũng thấy
lửa bốc lên ngùn ngụt”.
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.8].
NGHIÊP KHỔ

.....
Quả khổ do nghiệp ác mang lại.
Tịnh tâm giới quán pháp quyển thượng
(Đại 45, 820 thượng) nói: “Chỉ hiểu nghĩa
không thôi thì không cứu được nghiệp khổ,
ông nên y theo lời dạy răn mà thực tiễn tu
hành thì mới cứu được”. Ngoài ra, nghiệp
khổ cũng là từ gọi chung nghiệp và quả khổ.
(xt. Nghiệp).
NGHIÊP KÍNH
Cũng gọi Tịnh phả lê kính, Tịnh pha li
kính, Nghiệp kính luân.
Chỉ cho tấm gương ở cõi u minh soi rọi
các việc thiện ác của chúng sinh.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
hạ phần 3 tiết 4 (Đại 40, 406 hạ) nói: “Gương
nghiệp cõi u minh xoay vòng chiếu rọi đến
châu Nam thiệm bộ, mọi việc thiện ác đều
hiện rõ ở trong gương”.
[X. Đại Phật đính thủ lăng nghiêm kinh
tập chú Q.8; Thích thị lục thiếp Q.1].
NGHIÊP LỰC
.....
Nghiệp thiện ác có năng lực sinh ra quả
khổ vui.
Hữu bộ tì nại da quyển 46 (Đại 23, 879
thượng) nói: “Nghiệp lực chẳng nghĩ bàn,
dù cách xa vẫn lôi kéo được. Khi quả đã
chín mùi thì muốn trốn cũng khó thoát”.
(xt. Nghiệp).
NGHIÊP NHÂN
.....
Phạm: Karma-hetu.
Nhân của nghiệp, có 2 nghĩa:
1. Nghiệp tức nhân (cũng gọi Nhân
nghiệp): Nghiệp làm nhân sinh ra quả báo ở
đời vị lai.
Thành duy thức luận thuật kí quyển 8

phần đầu (Đại 43, 521 trung) nói: “Nghiệp
là gốc khổ, chính là nhân vậy”.
2. Nhân của nghiệp: Nhân làm cho
nghiệp sinh trưởng.
Kinh Đại niết bàn (bản Bắc) quyển 37
NGHIÊP NHÂN

N
3281
(Đại 12, 585 trung) nói: “Nghiệp nhân tức
là Vô minh, Xúc. Vì Vô minh, Xúc nên
chúng sinh mong cầu Hữu. Nhân duyên
mong cầu Hữu tức là Ái vậy. Do nhân duyên
ái mà tạo tác các nghiệp thân, khẩu, ý”. Đây
là giải thích nghĩa của Nghiệp nhân theo 12
nhân duyên.
Còn theo luận Du già sư địa quyển 8 thì
nhân của nghiệp ác có 12 loại sau đây:
1. Tham.
2. Sân.
3. Si.
4. Do sức mình tự tạo.
5. Do sức người khác tạo.
6. Bị cường quyền xua đuổi, bức bách
mà tạo.
7. Do quá yêu thích vật sở hữu mà sinh
tham muốn.
8. Do sợ hãi mà tạo nghiệp sát.
9. Vì sợ bị làm hại mà tạo nghiệp sát.
10. Vì vui đùa mà sát sinh.
11. Cho sát sinh là chính đáng nên tạo
nghiệp sát.
12. Không tin luật nhân quả nên làm
việc giết hại...
[X. Du già luận lược toản Q.3; Du già
luận lược toản kí Q.2 hạ; Câu xá luận quang
kí Q.19]. (xt. Nghiệp).
NGHIÊP PHONG
.....
Phạm: Karma-vàyu.
Gió nghiệp. Chúng sinh bị sức nghiệp
thiện ác làm cho trôi dạt trong biển sống
chết, giống như gió thổi lá khô hoặc gió thổi
thuyền bè.

Kinh Nhập lăng già Q.9 (Đại 16, 569
thượng) nói: “Gió nghiệp nuôi lớn 4 đại như
trái cây chín mùi”.
Luận Thành duy thức quyển 4 (Đại 31,
20 trung) nói: “Thức A lại da bị gió nghiệp
thổi, theo khắp các căn, biến chuyển không
ngừng”.
Đại thừa nghĩa chương quyển 7 (Đại 44,
452 trung) nói: “Sức nghiệp như gió. Gió
nghiệp thiện thổi các chúng sinh đến nơi
tốt đẹp, hưởng thụ vui sướng; gió nghiệp ác
thổi các chúng sinh đến chỗ xấu xa, chịu
mọi đau khổ”.
NGHIÊP QUẢ
.....
Cũng gọi Nghiệp báo.
Chỉ cho các nghiệp thiện ác chiêu cảm
quả báo sinh vào cõi người, cõi trời, ngã quỉ,
súc sinh v.v... Do nghiệp mà có quả báo,
đây là pháp lí tự nhiên, gọi là “Nghiệp quả
pháp nhiên”. Ngoài ra nghiệp và quả tương
tục không ngừng. Nghiệp là nhân, quả là
báo, nhân quả tiếp nối không dứt.
Kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
quyển 4 (Đại 19, 120 trung) nói: “Sát, đạo,
dâm là căn bản, vì nhân duyên này mà
nghiệp quả nối nhau không dứt”.
(xt. Nghiệp Báo).
NGHIÊP SỰ THÀNH BIÊN
Cũng gọi Nghiệp đạo thành biện.
Gọi tắt: Nghiệp thành.
Sự nghiệp đã thành tựu, tức là đã có nhân
quyết định vãng sinh. Đây là thuyết của tông
Tịnh độ.
Cứ theoVãng sinh luận chú của ngài
Đàm loan thì “mười niệm” được nói trong
Hạ phẩm hạ sinh của kinh Quán vô lượng
thọ, thực ra không phải bảo người tu hành

cần phải niệm Phật 10 tiếng, mà là nói về
Nghiệp sự thành biện. Đối với vấn đề này,
ngài Đạo xước chủ trương thuyết “Mười
niệm vãng sinh”. Còn ngài Thiện đạo thì
cho rằng bất luận là 10 tiếng hay 1 tiếng
đều có thể vãng sinh Tịnh độ. Căn cứ vào
sự giải thích này của Đại sư Thiện đạo, ngài
Nguyên không, Tổ thứ 7 của Tịnh độ chân
tông Nhật bản, chủ trương 1 niệm 1 vô
NGHIÊP SỰ THÀNH BIÊN

N
3282
thượng, 10 niệm 10 vô thượng, không luận
là 1 niệm hay nhiều niệm đều có thể nghiệp
thành. Nhưng trong số môn đồ của ngài
cũng có những người chủ trương các thuyết:
Một niệm nghiệp thành(một niệm tín tâm
hoặc tiếng xưng danh, đều có thể thành tựu sự
nghiệp vãng sinh), nhiều niệm nghiệp thành
(do nhiều tiếng niệm Phật mới có thể vãng sinh),
10 niệm nghiệp thành, bình sinh nghiệp
thành(ngày thường cũng có thể vãng sinh),
lâm chung nghiệp thành v.v...
[X. An lạc tập Q.thượng; Vãng sinh lễ
tán tư kí Q.thượng; Vãng sinh luận chú kí
Q.3; Tuyển trạch niệm Phật bản nguyện tập].
NGHIÊP THỂ
Cũng gọi Nghiệp tính.
Chỉ cho tự thể của nghiệp, tức là cái nhân
dị thục dẫn đến quả báo khổ vui. Có các
thuyết sau đây:
-Nhất thiết hữu bộ lấy sắc pháp của 2
nghiệp thân, khẩu và Tư của ý nghiệp làm
Nghiệp thể.
-Luận Thành thực cho rằng Nghiệp thể
là pháp phi sắc phi tâm.
-Đại thừa lấy sự hiện hành của tâm sở
Tư và chủng tử làm Nghiệp thể.
NGHIÊP THÔNG
.....
Cũng gọi Báo thông.
Sức thần thông được thành tựu do nghiệp
kiếp trước, là 1 trong 5 thần thông.
Luận Câu xá quyển 9 (Đại 29, 46
thượng) nói: “Trong tất cả thông, Nghiệp
thông nhanh nhất. Lướt trên hư không 1
cách tự tại, đó là nghĩa thông. Thông do

nghiệp mà có được nên gọi Nghiệp thông.
Thế lực của thông này rất nhanh chóng
nên gọi là Tật. Thân trung hữu được nghiệp
thông nhanh nhất, dù đức Thế tôn cũng
không ngăn chặn được”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.70; luận Câu xá
Q.27; Câu xá luận quang kí Q.9, 27].
NGHIÊP THỤ
Cũng gọi Nghiệp thọ.
Thọ mệnh do nghiệp đời trước chiêu
cảm, tức là tuổi thọ được quyết định bởi
nghiệp nhân của đời trước.
NGHIÊP THỨC
I.Nghiệp Thức.
Cũng gọi Nghiệp tướng (Phạm:
Karmajàtilakwaịa), Nghiệp tướng thức.
Chỉ cho thức căn bản lưu chuyển của
loài hữu tình, tức là thức nghiệp nương vào
sự mê lầm của vô minh căn bản mà dấy động
bản tâm, là 1 trong Ngũ ý, 1 trong Tam tế.
Cứ theo Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
quyển trung phần cuối thì Nghiệp thức tương
đương với phần tự thể trong thức A lại da.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 577
trung) nói: “Nghiệp thức, nghĩa là do sức
của vô minh mà bất giác tâm khởi động”.
[X. kinh Nhập lăng già Q.2; luận Thích
ma ha diễn Q.4].
II. Nghiệp Thức.
Cũng gọi Tùy nghiệp thức.
Thức do duyên theo nghiệp mà sinh ra,
tức là chi Thức trong 12 chi Nhân duyên.
[X. luận Du già sư địa Q.9; Quán kinh
sớ Q.2].
NGHIÊP VÕNG
Lưới nghiệp. Nghiệp nhân thiện ác vây
bọc loài hữu tình, khiến phải chìm đắm trong
luân hồi sinh tử, giống như tấm lưới vít kín

chim muông, không thoát ra được, nên gọi
Nghiệp võng.
Thích môn qui kính nghi quyển thượng
(Đại 45, 859 thượng) nói: “Lưới nghiệp vây
NGHIÊP VÕNG

N
3283
bọc chung quanh, tăng thêm quỉ sứ để ghi
chép quả báo”.
NGHIÊP XỨ
.....
Phạm: Karma-sthàna.
Pàli: Kamma-ỉỉhàna.
Cũng gọi Hành xứ.
Nơi dừng trụ của nghiệp. Tức là nền tảng
để thành tựu Thiền định, hoặc là đối tượng
để tu tập Thiền định. Đây là 1 trong những
giáo nghĩa trọng yếu của Phật giáo Nam
truyền.
Khi tu tập Thiền định, hành giả ắt phải
lựa chọn phương pháp cũng như đối tượng
quán tưởng sao cho phù hợp với căn tính
của mình hầu phát huy được hiệu quả thiền
định. Phương pháp và đối tượng ấy chính là
Nghiệp xứ.
Cứ theo luận Thanh tịnh đạo thì có 40
loại Nghiệp xứ:
1. Mười biến xứ: Đất, nước, lửa, gió, xanh,
vàng, đỏ, trắng, ánh sáng, hạn định hư không.
2. Mười bất tịnh: Tướng chương sình,
tướng xanh bầm, tướng thối rữa, tướng rã
nát, tướng chim mổ ăn, tướng xương vương
vãi ngổn ngang, tướng chém chặt đứt đoạn,
tướng máu chảy, tướng dòi bọ rúc rỉa, tướng
xương khô.
3. Mười tùy niệm: Niệm Phật, niệm pháp,
niệm tăng, niệm giới, niệm xả, niệm thiên
(trời), niệm tử(chết), niệm thân chí, niệm an
ban, niệm tịch chỉ(ngưng lặng).
4. Bốn phạm trụ: Từ, bi, hỷ, xả.
5. Bốn vô sắc: Không vô biên xứ, Thức
vô biên xứ, Vô sở hữu xứ, Phi tưởng phi phi

tưởng xứ.
6. Tưởng thực yếm.
7. Bốn giới sai biệt.
Bảy hạng mục trên đây cộng chung lại
thành 40 nghiệp xứ.
Ngoài ra, “Thanh tịnh nghiệp xứ” nói
trong kinh Quán vô lượng thọ thường được
giải thích là: “Nơi(Tịnh độ) do nghiệp thanh
tịnh cảm được” và được xem là tên khác của
Tịnh độ. Nhưng nguyên ngữ tiếng Phạm
Karma-sthàna hoàn toàn không có ý nghĩa
là “nơi do nghiệp cảm được” mà chỉ nên
hiểu là sự quán tưởng về Phật và cõi Tịnh
độ của Ngài.
Pháp quán tưởng Nghiệp xứ này hiện nay
thịnh hành ở các nước Phật giáo Nam truyền
và do sự chú trọng đặc biệt đến việc truyền
thừa giữa thầy trò, nên đã có khuynh hướng
bí truyền mà sản sinh ra Nghiệp xứ A xà lê
(Phạm:Karma-sthànàcàrya).
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; Quán
vô lượng thọ kinh sớ Q.thượng; Quán kinh
sớ Q.2].
NGHIÊT ĐÀ CỦ TRA
Phạm: Gandakuỉì.
Hán dịch: Hương đài điện.
Tịnh thất của đức Thế tôn, ở chính giữa
tinh xá Kì viên.
NGHIÊT LA HA
Cũng gọi Nghiệt lật hà, Nga la ha, Yết la
ha.
Loài quỉ mị đeo theo thân người không
rời.
Phẩm Ái nhiễm vương trong kinh Kim
cương phong lâu các nhất thiết du già du kì
quyển thượng (Đại 18, 256 hạ) nói: “Đối
với loài quỉ mị như Tát phạ nạp sắt tra và
các Nga ra ha, dùng tướng phẫn nộ hàng

phục, một đêm sẽ xong”.
[X. kinh Nhuy hi da Q.trung; Đại nhật
kinh sớ Q.7, 8].
NGHIÊU QUÍ
Cũng gọi Nghiêu thế, Nghiêu mạt.
Gọi đủ: Nghiêu quí mạt pháp.
NGHIÊU QUÍ

N
3284
Nghiêu nghĩa là bạc bẽo, Quí nghĩa là
cuối, tức chỉ cho thời đại mà tình người,
thói đời rất bạc bẽo và luân thường đạo lí sa
sút, xuống cấp 1 cách thảm hại.
Trong Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
quyển thượng (Đại 44, 246 hạ) có câu: “Mạt
đại nghiêu thời, truyền hóa bất dị”, nghĩa là
ở đời mạt, phong tục bạc bẽo, đạo đức sa
sút, việc truyền bá Phật pháp, giáo hóa chúng
sinh rất khó khăn.
NGHINH GIANG TỰ
Cũng gọi Vĩnh xương thiền tự, Cổ vạn
Phật tự.
Chùa nằm ven bờ sông Trường giang ở
huyện An khánh, tỉnh An huy, Trung quốc,
là 1 trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng, được
sáng lập vào năm Khai bảo thứ 7 (974) đời
Bắc Tống; trải qua các đời đều được tu bổ
và mở rộng thêm. Đời Minh, vua Quang
tông ban hiệu là Hộ quốc Vĩnh xương thiền
tự; đến đời Thanh, chùa được sửa lại và đổi
tên là chùa Nghinh giang.
Hiện nay, chùa có các kiến trúc như: Điện
Đại hùng, lầu chứa kinh, gác Đại sĩ, điện
báu Tì lô, tháp Chấn phong... Trong đó, tháp
Chấn phong được xây dựng vào năm Long
khánh thứ 4 (1570) đời Minh, bằng gạch,
hình bát giác, cao 7 tầng, có 168 bậc thang
lượn vòng
từ dưới
lên trên,
các góc
mái mỗi
tầng đều
có treo

những cái
linh
(chuông
con)bằng
đồng, khi
gió thổi
phát ra tiếng leng keng, vì thế nên gọi là
tháp Chấn phong. Tháp này mang sắc thái
kiến trúc đặc biệt của đời Minh, là ngôi tháp
xưa rất nổi tiếng.
NGHINH TIẾP
Tiếp đón. Nghĩa là người tu hành niệm
Phật cầu vãng sinh, lúc lâm chung, được
đức Phật A di đà, bồ tát Quan thế âm, Đại
thế chí hoặc các Thánh chúng khác đến
tiếp dẫn.
Trong các truyện kí thường thấy ghi chép
sự tích Thánh chúng đến tiếp rước hành giả
Tịnh độ. Như truyện ngài Hoài cảm trong
Phật tổ thống kỉ quyển 27, ngài Hoài cảm
khi lâm chung thấy Phật đến đón, liền chắp
tay thị tịch. Loại tranh miêu tả cảnh nghinh
tiếp này gọi là Nghinh tiếp mạn đồ la,
Thánh chúng lai nghinh đồ. Mô phỏng nghi
thức này để biểu hiện tướng tiếp dẫn, gọi
là Nghinh tiếp hội, Nghinh giảng. Làm thơ
phú vịnh tướng nghinh tiếp gọi là Nghinh
tiếp tán.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; Phật tổ
thống kỉ Q.28; Thập di vãng sinh truyện
Q.hạ].
NGHINH TIẾP MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Thánh chúng lai nghinh đồ,
Nghinh tiếp biến tướng.
Tức là bức tranh vẽ tượng Phật A di đà
và các Thánh chúng đến tiếp dẫn hành giả
niệm Phật lúc lâm chung.
Kinh Đại phương quảng Phật Hoa

nghiêm quyển 40 (Đại 10, 848 thượng) nói:
“Con nguyện lúc lâm chung
Trừ hết thảy chướng ngại
Mắt thấy Phật Di đà
Được sinh về Tịnh độ”.
Cứ theo truyện ngài Bình duy mậu trong
Hậu thập di vãng sinh truyện quyển trung,
NGHINH TIẾP MẠN ĐỒ LA
Tháp Chấn Phong ở chùa Nghinh Giang

N
3285
thì ngài Nguyên tín của Nhật bản là người
đầu tiên vẽ tranh
nghinh tiếp. Về
sau, có các tác
phẩm như: A di
đà Tam tôn lai
nghinh đồ, Tấn
vân lai nghinh
đồv.v... Nhưng,
theo sách Nghinh
tiếp mạn đà la do
lai, thì ngài
Nguyên không là
người đầu tiên vẽ
Nghinh tiếp mạn
đà la.
NGỌ CÚNG
I. Ngọ Cúng.
Cúng Phật vào giờ ngọ.
(xt. Phật Cúng).
II. Ngọ Cúng.
Chúng tăng thụ trai vào giờ ngọ.
Điều Cảnh chúng trong Thiền uyển
thanh qui quyển 6 (Vạn tục 111, 455 hạ)
nói: “Trước khi thụ trai, nghe 3 tiếng mộc
bản, chúng tăng chuẩn bị sẵn bát, kế đến
đánh chuông lớn báo đến giờ thụ trai”.
NGỌA CỤ
Phạm: Zayanàsana.
Pàli: Sayanàsana.
Hán âm: Thế da na tát nẫm.
Cũng gọi Phu cụ.
Chỉ cho các đồ vật dùng trong lúc ngủ
nghỉ như giường chõng, chăn nệm, mùng
màn, chiếu gối v.v...

Theo sự qui định trong luật Tứ phần
quyển 7, thì tăng ni không được dùng ngọa
cụ làm bằng tơ tằm, lông dê, nhưng ở các
vùng biên giới xa xôi thì được dùng da dê.
Về thời gian, phải dùng qua 6 năm mới
được thay ngọa cụ mới, nếu trái thì phạm
tội Xả đọa.
Điều Y thực sở tu trong Nam hải kí qui
truyện quyển 2 (Đại 54, 213 thượng) nói:
“Có 2 cách làm nệm: Hoặc may thành cái
túi rồi nhồi lông vào trong, hoặc có thể dùng
tơ dệt thành, tức là loại nệm cù du. Bề rộng
2 khuỷu tay, bề dài 4 khuỷu tay, dày mỏng
tùy theo mùa, tự mình xin thì bị cấm, nhưng
người khác cho thì không tội”.
[X. luận Đại trí độ Q.30; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.hạ].
NGỌA PHÁP
Ngọa, Phạm: Zaya, Pàli: Sayana.
Hán âm: Thế da.
Gọi tắt: Ngọa.
Cách nằm của tỉ khưu trong lúc ngủ nghỉ,
là 1 trong 4 uy nghi. Tức là nằm nghiêng
bên phải, 2 chân chồng lên nhau, áo pháp
che thân, giữ gìn chính niệm.
Ma đắc lặc già tì ni quyển 6 (Đại 23, 600
hạ) nói: “Đầu hôm đã qua, xếp áo Uất đa la
tăng làm 4, cuộn áo Tăng già lê làm gối, nằm
nghiêng bên phải, 2 chân chồng lên nhau,
không được dang tay chân, không khiến tâm
tán loạn, không được tung áo bừa bãi, chính
niệm tướng sáng, khởi tưởng tư duy, sau đó
ngủ đến cuối đêm, mau mau thức dậy đi
kinh hành, đuổi trừ ma ngủ”.
Cứ theo Đại tỉ khưu tam thiên uy nghi
quyển thượng, lúc nằm ngủ phải chú ý 5
điều:
1. Đầu hướng về phía Phật.

2. Không được nằm mà nhìn Phật.
3. Không được duỗi thẳng 2 chân.
4. Không được quay mặt vào vách, cũng
không được nằm sấp.
5. Không được dựng đứng 2 đầu gối và
vắt tréo 2 chân, phải lấy tay làm gối và chồng
2 chân lên nhau.
NGỌA PHÁP
A Di Đà Nhị Thập Ngũ Bồ Tát
Lai Nghinh Đồ

N
3286
Trong Mật giáo, khi nằm ngủ cũng có
phép tắc. Theo Kim cương đính nghĩa quyết
thì lúc đi ngủ phải quán tưởng nhập Kim
cương tam muội, khiến tâm vắng lặng như
vào Niết bàn, lại phải quán tưởng thân
mình là ấn tướng Ngũ trí có ánh sáng bao
bọc chung quanh, sau đó mới đi vào giấc
ngủ.
[X. kinh Tì ni mẫu Q.5; kinh Đà la ni
tập Q.7; luật Ma ha tăng kì Q.35, Thiện kiến
luật tì bà sa Q.15; Giáo giới tân học tỉ khưu
hành hộ luật nghi; Tứ phần luật hành sự
sao tư trì kí Q.hạ; Thích thị yếu lãm Q.hạ].
NGỌA PHẬT TỰ
Chùa nằm ở chân núi phía nam núi Thọ
an, ở ngoài cửa An định tại Bắc bình, được
xây dựng khoảng năm Trinh quán (627-649),
ban đầu có tên là chùa Đâu suất.
Niên hiệu Chí trị năm đầu (1321) đời
Nguyên, chùa được xây cất rộng thêm và
đổi tên là chùa Chiêu hiếu. Vì trong chùa
có đúc một pho tượng Phật nằm bằng đồng
nặng khoảng 300 tấn, cho nên người đời
thường gọi là chùa Phật nằm(Ngọa Phật).
Tượng Phật nằm bằng đồng hiện còn dài
hơn 5 mét được đúc vào đời Minh. Vào năm
Ung chính 12 (1734) đời Thanh, vua Thế
tông ban hiệu là “Thập Phương Phổ Giác
Tự” và lập văn bia. Trong Đại điện, có 12
pho tượng Phật Viên giác vây quanh Phật
nằm; phía trước điện có 2 cây Sa la to lớn,
ao hồ, đình gác, cây, đá xen lẫn, đều có hàng
lối. Trong chùa có trồng nhiều loại mẫu đơn
dùng để cúng dường Phật. Ở 2 bên phía trong
cổng chùa có những cây cổ thụ cao ngất trời,

bóng mát che rợp sân chùa.
(xt. Thập Phương Phổ Giác Tự).
NGỌA TƯỢNG
Thường gọi: Ngọa Phật.
Chỉ cho tượng đức Thích ca Niết bàn.
Kiểu tượng này hoặc đắp vẽ hoặc chạm
trổ, đều nằm nghiêng bên phải, dùng cánh
tay phải co lại làm gối, đầu hướng phương
bắc, mặt xoay phía tây, biểu hiện tư thái an
lành của đức Phật Thích ca nhập Niết bàn
giữa 2 cây Sa la.
(xt. Niết Bàn Tượng).
NGÕA BÁT
Pàli: Mattikà-patta.
Bát làm bằng đất sét nung, 1 trong những
loại bát mà các vị tỉ khưu dùng khi đi khất
thực.
Thích thị yếu lãm quyển trung (Đại 54,
279 thượng) nói: “Có lần đức Phật đang trụ
ở thôn đất trắng Tôn bà, bấy giờ thiên thần
Tôn bà bạch Phật rằng: Các đức Phật đời
quá khứ đều thụ dụng loại bát đất(ngõa bát)
xứ này”.
Sau đó, đức Phật cho phép các tỉ khưu
dùng bát đất.
(xt. Bát).
NGÕA BÁT
Cách Nằm
Tượng Phật nằm ở chùa Ngọa Phật

N
3287
NGÕA KHÍ KIM KHÍ
Ngõa khí là đồ vật làm bằng đất sét nung,
ví dụ giới của Thanh văn; kim khí là những
vật dụng đúc bằng vàng bạc, ví dụ giới của
Bồ tát.
Kinh Thanh tịnh tì ni phương quảng (Đại
24, 1077 hạ) nói: “Như ngõa khí bị vỡ, không
thể sửa chữa được, là Tì ni của Thanh văn;
như kim khí bị nứt thì vá lại được, là tì ni
của Bồ tát”.
NGÕA KINH
.....
Cũng gọi Kinh ngõa.
Kinh văn được khắc trên 2 mặt của viên
ngói. Loại ngói này được làm bằng cùng 1
chất liệu như ngói dùng để lợp nhà dài từ
18 đến 27 phân tây, rộng từ 7,5 đến 29 phân,
dày 0,9 đến 1,8 phân.
Loại kinh này dùng để chôn xuống lòng
đất. Nguồn gốc từ đâu không rõ. Nhưng vào
thời Trung cổ. Nhật bản đã có tập tục chôn
ngõa kinh để cầu phúc cho tổ tiên và chúng
sinh có duyên hoặc cầu giải thoát cho chính
mình. Căn cứ vào sự khảo sát các di vật Ngõa
kinh đào được ở vùng đất từ huyện Ái tri
đến Bắc cửu châu(ngoại trừ Tứ quốc), trong
văn nguyện có ghi niên đại, thì được biết
đây là những sản vật thuộc giữa và cuối thời
kì Bình an của Nhật bản, nội dung phần
lớn là kinh Pháp hoa và các kinh Mật giáo,
chữ được khắc nghiêm cẩn hơn so với bản
kinh bằng giấy chôn xuống đất, văn nguyện
tương đối cũng dài hơn.
[X. Mặc thủy sao; Nhật bản đồ kinh;
Nhật bản Kim thạch chí; Bệnh gian kỉ đàm;

Cổ kinh đề bạt Q.thượng].
NGÕA LẶC MỄ KÌ
Phạm:Vàlmìki.
Cũng gọi Bạt di.
Hán dịch: Nghị điệt.
Tương truyền là tác giả của Sử thi La ma
da na (Phạm:Ràmàyaịa) nổi tiếng ở Ấn
độ. Có rất nhiều truyền thuyết thần thoại
về ông này.
Truyện kể rằng: Ông thuộc dòng dõi
Bà la môn, bị cha mẹ bỏ rơi từ nhỏ, được 1
dã nhân trong rừng nuôi nấng; lớn lên,
chuyên nghề trộm cướp giết người. Một
hôm, gặp 1 vị tiên, dạy cho cách tụng niệm
La ma, chuyên tâm quá đến nỗi kiến làm
tổ quanh mình mà không biết, vị tiên kia
bèn cho thành tiên và đặt tên là Nghị điệt
(tổ kiến).
Một ngày kia, đang lúc cúng tế thì thấy 1
con chim bị thợ săn bắn chết, Nghị điệt liền
nghĩ làm 1 bài thơ, lúc đó, Phạm thiên từ
trên trời hiện xuống, bảo Nghị điệt làm
thành thi phẩm La ma da na, nhờ thế mà
trở thành Thi tổ.
NGÕA LÍ SẮT
Walleser, Max (1847-1953)
Nhà Ấn độ học và Phật giáo học người
Đức, là học trò ưu tú của Sử gia kiêm Triết
gia Kuno Fischer.
Sau khi tốt nghiệp Đại học, ông chuyên
nghiên cứu về tư tưởng Ấn độ, đặc biệt là tư
tưởng Phật giáo. Năm 1918, ông nhận lời
mời làm Giáo sư Ấn độ học tại Đại học
Heidelberg, trong thời gian này, ông đã soạn
thuật và phiên dịch rất nhiều. Ông bắt đầu
nghiên cứu tư tưởng Phật giáo nguyên thủy,
sau đó tiến sâu vào lĩnh vực triết học Trung
quán và đã đạt được những thành quả lớn

lao trong việc nghiên cứu cũng như truyền
bá Phật giáo Trung quán. Ông thông hiểu
tiếng Tây tạng, thừa nhận giá trị của những
kinh điển Phật Hán dịch, bởi thế ông đã là
1 trong những người Tây âu đầu tiên sử dụng
các kinh điển này.
NGÕA LÍ SẮT

N
3288
Ông có các tác phẩm: Satkàya, ZDMG.
LXIV, 1910; Buddhapàlita, Mùlama=
dhyamakavftti, tibetische Übers.,
Herausg. (BB. XVI), 1913-1914); Parjĩà=
pàramita, die Vollkommenheit der
Erkenntnis, nachindischen, tibetischen und
chinesischenQuellen, 1914; Prajĩàpradìpa#,
a commentary on the Màdhyamaka Sùtra
by Bhàvaviveka, Herausg. in Tib. (BI),
1914.
NGÕA NHĨ ĐẶC TU MẬT ĐẶC
.................
Waldschmidt, Ernst (1897- ? )
Nhà học giả Ấn độ học và Phật học người
Đức.
Từ năm 1936, ông làm Giáo sư Đại học
Berlin, chuyên nghiên cứu về triết học Ấn
độ, Phật học Ấn độ, Khảo cổ học, và lịch sử
Mĩ thuật. Ông từng hiệu đính và xuất bản
nguyên văn tiếng Phạm của kinh Đại bát
niết bàn, đối với giới học thuật, ông đã có
những cống hiến rất to lớn.
Tác phẩm của ông gồm có: Buddhistische
kunst in Indien, 1932; Die buddhistische
Sptantike in Mittelasien, 1933; Gandhara,
Kustcha, Turfan, 1925; Überlieferung von
Lebensende des Buddha, 1944-1948.
NGÕA QUAN TỰ
........
Chùa ở Phượng hoàng đài, Nam kinh,
tỉnh Giang tô, Trung quốc do ngài Tuệ lực
vâng sắc chỉ của vua xây dựng vào năm Hưng
minh thứ 2 (364) đời Đông Tấn. Vì khi đào
đất làm chân móng để xây cất thì bắt gặp 1
cái quan tài xưa bằng sành(Ngõa quan)cho

nên đặt tên là chùa Ngõa quan. Ít lâu sau,
ngài Tuệ lực lại xây 1 tòa tháp, rồi tiếp đến
ngài Trúc pháp thải trụ trì, thì chùa được
mở rộng thêm, điện đường, lầu gác nguy nga,
tráng lệ, là nơi giảng kinh thuyết pháp khang
trang, chúng tăng về tham học rất đông, chùa
trở nên nổi tiếng. Năm Thái nguyên 21 (396),
chùa bị hỏa hoạn thiêu rụi, vua ban lệnh
phục hưng. Trong chùa thờ 5 pho tượng do
Đới an đạo(Đới quì ?-396) tạo, một pho tượng
Phật bằng ngọc do vua nước Sư tử (Tích
lan) dâng cúng và tượng Cư sĩ Duy ma do
ông Cố trường lạc (344-405) vẽ.
Sau đời Lưu Tống, các ngài Tuệ quả, Tuệ
cừ, Tuệ trọng, Tăng đạo, Cầu na bạt ma,
Bảo ý v.v... kế tiếp nhau trụ ở chùa này, tuyên
giảng kinh luận và phiên dịch kinh Phạm.
Đời Lương xây dựng thêm Ngõa quan các.
Niên hiệu Quang đại năm đầu (567) đời
Trần, ngài Trí khải ở đây giảng kinh luận
Đại trí độ và Thứ đệ Thiền môn, đồng thời,
ngài còn tu bổ chùa ngày càng thêm hoàn
mĩ. Đời Ngũ đại, chùa được đổi tên là Thăng
nguyên. Đời Tống, năm Thái bình hưng
quốc (976- 983), vua ban sắc đổi tên là chùa
Sùng thắng. Đầu đời Minh, chùa bị hoang
phế, 1 nửa trở thành khu vườn của dòng họ
Từ ngụy công, còn 1 nửa bị sáp nhập vào
đồn kị binh. Khoảng năm Gia tĩnh, ngôi
am Tích khánh được xây bên cạnh khu vườn
của họ Từ, gọi là Cổ Ngõa am tự, nhưng
không phải trên nền cũ của chùa Ngõa
quan.Năm Vạn lịch 19 (1591), các ngài Tăng
viên v.v... quyên tiền xây am Tùng quế ở
phía bên phải đài Phượng hoàng, đồng thời,
mua 1 thửa đất cao trong khu đài Phượng
hoàng để cất chùa lớn, gọi là chùa Thượng
NGÕA QUAN TỰ

Bản chụp chữ triện trên trán bia ở nền chùa Ngõa quan

N
3289
ngõa quan và đổi tên am Tích khánh là chùa
Hạ ngõa quan. Hiện nay, chùa Thượng ngõa
quan gọi là chùa Phượng du, chỉ còn lại 1
phần điện đường.
[X. Cao tăng truyện Q.5, 6, 12, 13; Thiên
thai trí giả đại sư biệt truyện; Tục cao tăng
trưyện Q.6, 17; Phật tổ thống kỉ Q.36, 53;
Kim lăng phạm sát chí 21; Cổ kim đồ thư
tập thành chức phương điển thứ 661].
NGÕA SƯ
.....
I. Ngõa Sư.
Người thợ làm đồ gốm.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 3, ở thời
quá khứ, đức Thíchtôn là 1 thợ gốm, tên
là Đại quang minh. Bấy giờ, có đức Phật
hiệu là Thích ca văn, cùng với các đệ tử
của ngàilàXá lợi phất, Mục kiền liên, A
nan, có lần đến nhà người thợ gốm này
nghỉ tạm 1 đêm. Lúc ấy, người thợ gốm
dâng nệm cỏ, đèn, nước đường cúng dường
Phật và các vị tỉ khưu tăng. Người thợ gốm
liền phát nguyện rằng (Đại 25, 83 trung):
“Con nguyện khi con thành Phật trong cõi
đời đầy dẫy 5 trọc ác ởtương lai, thì con sẽ
có hiệu là Thích ca văn như đức Phật hiện
nay và tên các đệ tử của con cũng giống
như các đệ tử của Phật hiện nay”.
II. Ngõa Sư.
Phạm:Bhàrgava.
Hán dịch: Ngõa sư.
Chỉ cho ông Bạt già bà, là người tiên đầu
tiên thờ đức Thích tôn làm thầy khi Ngài
mới xuất gia cầu đạo.
(xt. Bạt Già Bà Tiên).

NGÕA TÂY LỢI DA PHU
Wassilijew, Wassilij Pawlowitsch (1818-1900)
Nhà truyền giáo của hội Chính giáo Nga
xô kiêm học giả Đông phương học và Phật
giáo học.
Sau khi tốt nghiệp khoa Đông phương
ngữ của trường Đại học Khánh sơn (Kazan),
năm Đạo quang 20 (1840) đời Thanh, ông
đã đến Bắc kinh truyền giáo, ông lần lượt
nghiên cứu các thứ ngôn ngữ như: Tiếng Hoa,
Phạm, Tây tạng, Mông cổ, Mãn châu v.v...
Niên hiệu Hàm phong năm đầu (1851), ông
trở về nước, làm việc ở trường Đại học Thánh
bỉ đắc bảo (St. Petersburg).
Ông có các tác phẩm: Buddhismus,
seine Dogmen, Geschichte und Literatur,
St. Petersburg(Lịch sử giáo nghĩa và văn hiến
của Phật giáo), Die Religion des Ostens,
Konfucianismus, Buddhismus und
Taoismus, 1873(Tông giáo Đông phương -Nho
giáo, Phật giáo và Đạo giáo), Trung quốc ngữ
Từ điển.
[X. Âu Mĩ đích Phật giáo (Độ biên Hải
húc)].
NGOẠI BÁT MIẾU
........
Tám ngôi chùa của Phật giáo Tây tạng
nằm ở phía Đông và phía bắc Hành cung
(Li cung của nhà Thanh) ở thành phố Thừa
đức tại Nhiệt hà, được xây dựng từ khoảng
năm Khang hi 52 (1713) đến năm Càn long
45 (1780). Vì 8 chùa này nằm ở bên ngoài
Hành cung cho nên gọi là Ngoại bát miếu,
để phân biệt với 8 ngôi chùa nằm ở bên
trong khu vực Hành cung, gọi là Nội bát
miếu.
Ngoại bát miếu gồm:
1. Chùa Phổ nhân: Ở phía đông cách

Hành cung 1,7 cây số, do các vị vương hầu
Mông cổ xây dựng vào năm 1713 để chúc
mừng Hoàng đế Khang hi 60 tuổi.
2. Chùa Phổ thiện: Ở phía sau chùa
Phổ nhân 100 bước, được kiến thiết cùng 1
lúc với chùa Phổ nhân, qui mô cũng ngang
nhau.
3. Chùa Phổ ninh: Ở phía đông bắc
cách Hành cung 2,8 cây số, được xây cất
NGÕA TÂY LỢI DA PHU

N
3290
vào đầu năm Càn long 20, phỏng theo kiểu
chùa Tang da ở Tây tạng, qui mô rất hùng
vĩ. Bên trong tàng trữ nhiều ngự bút và
văn bia.
4. Chùa An viễn, cũng gọi chùa Y lê:
nằm ở chân núi phía đông bắc Hành cung,
phỏng theo kiểu chùa Y lê ở Tân cương, được
xây cất vào năm Càn long 29. Bên trong
tàng trữ các tấm bia khắc những bài thơ do
vua sáng tác bằng 4 thứ chữ; Hán, Mãn,
Mông, Tạng; trên vách chung quanh điện
Phật có những bức bích họa miêu tả nguồn
gốc nước Phật và danh hiệu Phật cũng viết
bằng 4 thứ chữ.
5. Chùa Phổ hựu: Ở phía đông bắc cách
Hành cung 3,5 cây số, được xây cất vào năm
Càn long 25, các tượng Phật trong chùa toàn
tạc theo kiểu mẫu Tây tạng.
6. Chùa Phổ lạc: Ở phía đông bắc cách
Hành cung 1,2 cây số, được kiến trúc vào
năm Càn long 31. Tượng Bản tôn trong
chùa cao khoảng 23 mét.
7. Chùa Phổ đà tông thừa: Ở phía đông
bắc cách Hành cung 0,6 cây số, được kiến
thiết vào năm Càn long 35, phỏng theo lối
kiến trúc của cung Bố đạt lạp (Potala) ở
Lhasa, Tây tạng.
8. Chùa Tu di phúc thọ: Nằm về phía
tây chùa Phổ đà tông thừa, được xây dựng
vào năm
Càn long
45 để chúc
thọ Hoàng
đế Càn
long 70

tuổi, phỏng
theo kiểu
chùa Trát
thập luân
bố ở Nhật
khách tắc,
qui mô rất
hùng vĩ.
Hình thức kiến trúc, tạo tượng, bích họa
v.v... của các ngôi chùa trên đây đều dung
hòa phong cách nghệ nghệ thuật của các
chủng tộc Mông, Tạng và Hán.
Ngoài ra, còn có thuyết lấy chùa Thù
tượng thay cho chùa Phổ thiện trong 8 chùa
NGOẠI BÁT MIẾU
Chùa Phổ Ninh
Toàn cảnh chùa Phổ Lạc
Toàn cảnh Chùa Tu Di Phúc Thọ
Khung trang trí theo kiểu kẻ ô ở giữa 8 chùa

N
3291
nói trên. Chùa Thù tượng nằm ở phía tây
chùa Phổ đà tông thừa, được xây dựng năm
Càn long 39, phỏng theo kiểu chùa Hương
sơn trên núi Ngũ đài, để làm trung tâm tín
ngưỡng cho dân tộc Mãn châu. Tám ngôi
chùa này hàng năm có lễ hội rất lớn. Các
Hoàng đế cũng thường dùng những chùa
này làm nơi khoản đãi các sứ thần, các vị
vương hầu ngoại biên và các lãnh tụ tông
giáo Mông cổ, Tây tạng v.v... tạo nên cảnh
tượng phồn vinh mà ở thành phố Thừa đức
trước kia chưa từng có và dần dần đã phát
triển thành khu trung tâm hành chính. Tám
ngôi chùa này cũng đã ghi lại 1 trang sử huy
hoàng trong nền văn hóa ở biên giới phía
bắc Trung quốc. Đáng tiếc rằng từ giữa đời
Thanh về sau, nạn nội loạn, ngoại xâm liên
tiếp ập đến, khiến các chùa trở nên hoang
phế.
[X. Đại Thanh thực lục; Nhiệt hà chí;
Đông hoa toàn lục; Narrative of the Mission
of George Bogle to Tibet, London 1879, by
Markham; the Dalai Lamas of Lhasa and their
relations with the Manchu Emperors of
China 1644-1908, Leyden 1910, by W.W.
Rockhill].
NGOẠI CHẤP
Chỉ cho những tà kiến do ngoại đạo chấp
trước.
Nói theo lập trường của Phật giáo thì
tất cả giáo thuyết ngoài Phật pháp mà có
chủ trương thiên chấp, đều thuộc về ngoại
chấp tà kiến và đều bị phê bình, bác bỏ.
Thông thường ngoại đạo vọng chấp 5 kiến
giải sau đây:

1. Thuyết các pháp là 1, là khác.
2. Thuyết thế gian là thường, là vô
thường.
3. Thuyết ngã tức là uẩn, ngã lìa uẩn.
4. Thuyết có nhân quả, không có nhân
quả.
5. Thuyết khổ do mình tạo, do người
khác tạo.
Luận Câu xá quyển 30 (Đại 29, 159
trung) nói: “Nên xả bỏ các ngoại chấp ác
kiến mù quáng để cầu mắt tuệ”.
(xt. Ngoại Đạo Tứ Chấp).
NGOẠI CHỦNG
Đối lại: Nội chủng.
Chỉ cho hạt giống của các loại thực vật
như lúa bắp... mà thông thường thế gian gọi
là Chủng tử, còn các nhà Duy thức học thì
đặc biệt gọi là Ngoại chủng.
Từ “Chủng tử” là 1 trong những thuật
ngữ trọng yếu của Duy thức học Đại thừa.
Yếu chỉ của tông Pháp tướng(tức tôngDuy
thức) là chia tâm thức của hữu tình chúng
sinh làm 8 thức, trong đó, thức thứ 8 được
gọi là A lại da, có tính chất thu góp và cất
chứa các pháp, là gốc của 7 thức kia. Những
chủng tử được cất giữ trong thức A lại da
này có công năng như hạt giống của thực
vật, có khả năng sinh ra tất cả hiện tượng,
vì thế gọi là Chủng tử. Điểm khác nhau
là ở chỗ hạt giống(chủng tử)của thực vật
là 1 thật thể, còn chủng tử trong thức A
lại da thì là 1 loại tác dụng tinh thần thuần
túy.
Duy thức học lấy “Ba pháp hai lớp” làm
nhân quả, xác lập mối quan hệ giữa sự hình
thành vũ trụ và chủng tử. Tức Duy thức
học cho rằng: Ngay khi sắc pháp(vật chất)
và tâm pháp(tinh thần) hòa hợp thì chủng

tử sẽ khiến cho ngoại giới trước mắt sinh
ra 1 tác dụng hoặc 1 hiện tượng nào đó,
gọi là “Hiện hành”, 1 khi pháp Hiện hành
hình thành thì có năng lực huân tập chủng
tử, hoặc nhiễm hoặc tịnh. Như thế là cấu
thành “Ba pháp”, tức là 3 yếu tố: Chủng tử
năng sinh(chủng tử có sẵn từ trước) Hiện
hành sở sinh và Tân chủng sở huân(chủng
tử mới do Hiện hành huân tập). Ba pháp này
NGOẠI CHỦNG

N
3292
có quan hệ nhân quả “hai lớp”, tức là ngay
khi chủng tử sinh hiện hành, Hiện hành
huân chủng tử thì chúng đồng thời xoay
vần làm nhân quả cho nhau và từ đó biến
hiện ra muôn vật trong thế gian. Vì vậy
biết rằng hết thảy muôn pháp hữu vi vô vi
như vạn tượng la liệt trong vũ trụ, khổ vui,
suy thịnh v.v... tất cả đều do chủng tử trong
thức A la da của con người sinh thành biến
hiện đó là luận chỉ cơ bản “Vạn pháp duy
tâm tạo” của tông Duy thức. Theo đó thì
các nhà Duy thức gọi chủng tử trong thức
A lại da là “Nội chủng” và cho rằng chủng
tử(hạt giống) của lúa, ngô, đậu... chẳng phải
là vật chân thực, mà đều do chủng tử đã có
sẵn bên trong thức A lại da phát triển thành
Hiện hành mà biến ra. Vì muốn phân biệt
với “Nội chủng” trong tâm thức, nên tạm
mượn tên của thế gian mà gọi là “Ngoại
chủng”.
Chủng tử ngoại chủng cũng như nội
chủng được chia làm 2 loại là Bản hữu(vốn
có sẵn) và Tân huân(mới huân tập), nhưng
sự huân tập của ngoại chủng và nội chủng
có khác nhau. Cứ theo luận Thành duy thức
quyển 2, nếu ngoại chủng có bản chất thì có
huân tập và làm duyên tăng thượng cho sự
sinh trưởng; còn nếu không có bản chất thì
không có huân tập và phải lấy nội chủng
làm duyên cho “sinh nhân” ( ). Nhưng
luận Nhiếp đại thừa thì lại nói khác.
[X. luận Câu xá Q.4, 5; luận Thành duy
thức Q.3; luận Nhiếp đại thừa Q.thượng;
luận Hiển dương thánh giáo Q.17]. (xt.
Chủng Tử).

NGOẠI DỤNG
Đối lại: Nội chứng.
Chỉ cho tác dụng bên ngoài do bản thể
hiển hiện.
Chư Phật, Bồ tát vì cứu độ chúng sinh
nên ứng cơ thị hiện tất cả thần thông, công
đức như: Tướng tốt, ánh sáng, thuyết pháp,
lợi sinh v.v... tức gọi là Công đức ngoại dụng.
Còn công đức nội chứng thì có 4 trí, 3 thân,
10 lực, 4 vô úy v.v...
Đại thừa nghĩa chương quyển 20 phần
cuối (Đại 44, 869 thượng) nói: “Dùng duyên
định trụ để dứt ngoại dụng”.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 1 thượng
(Đại 33, 684 trung) nói: “Nội dụng gọi là tự
tại, ngoại dụng gọi là thần lực”.
[X. Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập Q.thượng; Chính pháp nhãn tạng Tứ
thiền tỉ khưu (Đạo nguyên)].
NGOẠI DUYÊN
.....
Đối lại: Nội nhân.
Duyên từ bên ngoài có năng lực giúp cho
sự vật sinh thành và biến hóa. Tức là sự ảnh
hưởng gián tiếp của 1 pháp này đối với 1
pháp khác. Là tăng thượng duyên trong 4
duyên. Ảnh hưởng duyên này được chia làm
2 loại:
1. Dữ lực tăng thượng duyên:Có công
năng thúc đẩy pháp khác sinh ra.
2. Bất chướng tăng thượng duyên:
Không cản trở pháp khác sinh khởi.
Vì muôn vật đều có sức ảnh hưởng lẫn
nhau, cho nên không 1 pháp nào mà không
có công năng của Tăng thượng duyên.
Nhưng các pháp phải đợi khi nào nội nhân
và ngoại duyên hòa hợp lẫn nhau mới hình
thành được. Chẳng hạn như việc thụ sinh

trong cõi người, phải lấy nghiệp thức của
chính mình làm nội nhân và tinh cha huyết
mẹ làm ngoại duyên, do sự hòa hợp của các
nhân duyên ấy mới thụ sinh được. Cũng
như công đức “lợi tha” của Phật chính là
ngoại duyên giúp chúng sinh thành Phật,
nhưng chúng sinh phải lấy Như lai tạng của
bản thân làm nội nhân để chứng đắc bồ đề,
nhờ những nhân duyên ấy hòa hợp thì mới
khế cơ thành Phật được.
NGOẠI DUYÊN

N
3293
Ngoài ra, theo luận Đại thừa khởi tín thì
Tăng thượng duyên còn được chia ra làm 2
loại là Sai biệt duyên và Bình đẳng duyên.
[X. luận Đại tì bà sa Q.21, 127; luận
Thành duy thức Q.8; Thành duy thức luận
thuật kí Q.8 phần đầu; Đại thừa khởi tín
luận nghĩa kí Q.hạ phần đầu].
NGOẠI DUYÊN TỬ
........
Đối lại: Mệnh tận tử.
Chết oan nghĩa là chết trong khi số mệnh
chưa hết. Là 1 trong 2 loại tử(chết).
Ngoại duyên tử có các nguyên nhân như:
1. Tự sát.
2. Bị người khác giết chết.
3. Vì tức giận mà giết hại lẫn nhau...
[X. kinh Niết bàn Q.12 (bản Bắc)].
NGOẠI ĐẠO
.....
Phạm:Tìrthaka hoặcTìrthika.
Pàli:Titthya.
Hán âm: Để thể ca.
Cũng gọi Ngoại giáo, Ngoại pháp, Ngoại
học.
Chỉ cho tất cả các tông giáo không phải
Phật giáo, tương đương với từ ngữ “Dị đoan”
của Nho giáo.
Nguyên nghĩa của chữ Tìrthakalà chỉ
cho thần thánh hoặc những người ở ẩn
đáng được tôn kính. Lúc đầu là từ ngữ do
Phật giáo sử dụng để gọi các giáo phái khác,
có hàm ý là người nói chân chính, người
khổ hạnh; đối lại, Phật giáo tự xưng là Nội
đạo, gọi kinh điển Phật giáo là Nội điển và
gọi các kinh điển ngoài Phật giáo là Ngoại

điển. Đến đời sau, các nghĩa như dị kiến,
tà thuyết được thêm vào, từ ngữ ngoại đạo
bèn trở thành danh xưng có tính cách
khinh miệt, chê bai với ý nghĩa là tà pháp
ngoài chân lí.
Tam luận huyền nghĩa quyển thượng
(Đại 45, 1 trung) nói: “Chí diệu rỗng suốt,
gọi là đạo. Tâm ở ngoài đạo, gọi là Ngoại
đạo”.
Trong các kinh luận có nêu ra rất nhiều
loại ngoại đạo, nhưng thông thường thì chỉ
cho nhóm Lục sư ngoại đạo là: Phú lan na
ca diếp, Mạt ca lợi cù xá lê tử, San xà da tì la
chi tử, A kì đa chỉ xá khâm bà la, Ca la câu
đà ca chiên diên, Ni càn đà nhã đề tử và 6
phái triết học. Số luận, Du già, Thắng luận
Chính lí, Thanh luận và Phệ đàn đa...
Ngoài ra còn có sự phân loại như:
1. Ngoại đạo tứ chấp,cũng gọi là Ngoại
đạo tứ kiến, Ngoại đạo tứ kế, Ngoại đạo tứ
tông, Tứ chủng ngoại đạo. Ngoại đạo này
chấp trước các pháp là 1 là khác; vọng chấp
tất cả các pháp đều là đồng nhất chẳng phải
đồng nhất; chấp thế gian là thường vô
thường; chấp có nhân quả không nhân
quả...
2. Sáu phái ngoại đạo khổ hạnh: Ngoại
đạo nhịn đói, Ngoại đạo gieo mình xuống
vực sâu, Ngoại đạo nhảy vào lửa, Ngoại đạo
chỉ ngồi không nằm, Ngoại đạo im lặng
không nói, Ngoại đạo bò, chó(nghĩa là Ngoại
đạo bắt chước bò, chó ăn cỏ, ăn phân để cầu sinh
lên cõi trời)...
3. Ngoại đạo 16 tông, cũng gọi 16 tông
dị luận, 16 ngoại đạo, 16 kế chấp. Tức vọng
chấp: Trong nhân có quả; theo duyên hiển
hiện; quá khứ vị lai có thật; có thật ngã; các
pháp thường trụ đều do nhân kiếp trước; có

nhân tự tại; sát sinh là chính pháp; có biên
tế không biên tế; không chết và giả dối; các
pháp không nhân; các pháp không quả; chết
là hết; mình là hơn hết; mình trong sạch;
mình tốt lành...
4. Hai mươi ngoại đạo: Tiểu thừa ngoại
đạo luận sư, Phương luận sư, Phong luận sư,
(phong tiên luận sư), Vi đà luận sư, Y sa na
luận sư, Khỏa hình ngoại đạo luận sư, Tì
thế sư luận sư, Khổ hạnh luận sư, Nữ nhân
quyến thuộc luận sư, Hành khổ hạnh luận
NGOẠI ĐẠO

N
3294
sư, Tịnh nhãn luận sư, Ma đà la luận sư, Ni
kiền tử luận sư, Tăng khư luận sư, Ma hê
thủ la luận sư, Vô nhân luận sư, Thời luận
sư, Phục thủy luận sư, Khẩu lực luận sư, và
Bản sinh an đồ luận sư.
5. Ba mươi loại ngoại đạo: Thời ngoại
đạo, Địa đẳng kiến hóa ngoại đạo, Du già
ngã ngoại đạo, Kiến lập tịnh ngoại đạo, Bất
kiến lập vô tịnh ngoại đạo, Tự tại thiên
ngoại đạo, Lưu xuất ngoại đạo, Thời ngoại
đạo(khác với Thời ngoại đạo nói ở trên) Tôn
quí ngoại đạo, Tự nhiên ngoại đạo, Nội ngã
ngoại đạo, Nhân lượng ngoại đạo, Biến
nghiêm ngoại đạo, Thọ giả ngoại đạo, Bổ
đặc già la ngoại đạo, Thức ngoại đạo, A lại
da ngoại đạo, Tri giả ngoại đạo, Kiến giả
ngoại đạo, Năng chấp ngoại đạo, Sở chấp
ngoại đạo, Nội tri ngoại đạo, Ngoại tri ngoại
đạo, Xã đát phạm ngoại đạo, Ý sinh ngoại
đạo, Nho đồng ngoại đạo, Thường định
sinh ngoại đạo, Thanh hiển ngoại đạo,
Thanh sinh ngoại đạo (Thanh hiển, Thanh
sinh gọi chung là Thanh ngoại đạo), Phi thanh
ngoại đạo...
6. Chín mươi sáu loại ngoại đạo: Trong
phái Lục sư ngoại đạo mỗi người đều có 15
đệ tử, nêu ra 15 dị kiến cộng chung là 90 dị
kiến; giữa pháp của thầy và pháp của đệ tử
có khác nhau, vì thế 90 đệ tử cộng thêm 6 vị
thầy thì thành 96 phái khác nhau, con số
này được dùng để ví dụ rất nhiều thứ ngoại
đạo. Kinh Niết bàn quyển 10 thì nói có 95
thứ ngoại đạo.
Ngoài ra còn có các ngoại đạo khác như:
Ngoại đạo thuận thế, ngoại đạo xuất gia(đối

lại với ngoại đạo tại gia), ngoại đạo đồ khôi
(ngoại đạo Thú chủ), ngoại đạo Phụ Phật pháp
(ngoại đạo nương vào Phật giáo mà khởi tà kiến),
ngoại đạo Ca bà li (Phạm:Kabarì,kết tóc),
Nhị thiên tam tiên, Tam ngoại đạo, Thập
tam ngoại đạo, Ngoại đạo thập nhất tông,
Tam chủng ngoại đạo v.v...
Trong các kinh luận, Ngoại đạo được chia
làm 2 loại chính là Ngoại ngoại đạo và Nội
ngoại đạo. Ngoại ngoại đạo là chỉ chung cho
các loại giáo pháp và học phái ngoài Phật
giáo, đồng nghĩa với ngoại đạo theo nghĩa
rộng. Còn Nội ngoại đạo thì chỉ cho những
người nương vào Phật pháp mà chủ trương
tà kiến, nhằm mục đích xuyên tạc để phá
hoại Phật pháp, hoặc người vọng chấp 1 kiến
giải trong Phật giáo, hoặc người tu hành
không đúng pháp. Trong Mật giáo, Ngoại
ngoại đạo đồng nghĩa với ngoại đạo theo
nghĩa rộng, còn Nội ngoại đạo thì có 2 loại:
Một là chỉ cho hàng Nhị thừa Thanh văn,
Duyên giác trong Phật giáo, hai là chỉ cho
các tông phái thuộc Hiển giáo.
[X. kinh Lăng già Q.1; luận Du già Q.6,
7; Hoa nghiêm kinh sớ Q.28; Đại nhật kinh
sớ Q.19; Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.10]. (xt. Lục Thập Nhị Kiến, Lục
Phái Triết Học, Lục Sư Ngoại Đạo).
NGOẠI ĐẠO PHẠM THIÊN
Ba loại Phạm thiên mà ngoại đạo Ấn độ
đời xưa nói đến:
1. Phạm thiên do trời Na la diên sinh
ra: Vị Phạm thiên này sinh ra loài người
(gồm 4 chủng tính) và tất cả muôn vật. Đây là
thuyết của Luận sư Vi đà(Phệ đà).
Cứ theo luận Ngoại đạo tiểu thừa niết
bàn, thì từ trong rốn của trời Na la diên
mọc ra 1 hoa sen lớn, Phạm thiên từ trong

hoa sen ấy sinh ra. Phạm thiên này có khả
năng sinh ra muôn vật: Từ miệng Phạm
thiên sinh ra Bà la môn, từ 2 cánh tay sinh
ra Sát đế lợi, từ 2 bắp đùi sinh ra Tì xá và từ
2 gót chân sinh ra Thủ đà la. Khắp mặt đất
là giới trường tu phúc đức; trong nghi thức
tế tự, nếu giết sinh vật để cúng dường Phạm
thiên thì sẽ được Niết bàn.
2. Phạm thiên do trời Viwịusinh ra:
Vị Phạm thiên này sinh ra 8 người con và
8 người con này là nguồn gốc của hết thảy
NGOẠI ĐẠO PHẠM THIÊN

N
3295
muôn vật. Đây là thuyết của Luận sư Vi
nữu.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 8, thời
kiếp hoại, trờiViwịuxuất hiện trên mặt
biển cả, có 1.000 đầu, 2.000 tay chân; từ
trong rốn mọc ra hoa sen báu màu vàng ròng
nghìn cánh, Phạm thiên vương ngồi kết già
trong hoa sen ấy, phát ra vô lượng ánh sáng;
từ trong tâm Phạm thiên vương sinh ra 8
người con, 8 người con này lại sinh ra trời
đất và muôn vật.
3.Trời Ma hê thủ la là Pháp thân,
trời Na la diên là Báo thân, Phạm thiên là
Ứng thân. Đây là thuyết của Luận sư Ma
hê thủ la.
Cứ theo luận Ngoại đạo tiểu thừa niết
bàn, thì Phạm thiên, Na la diên và Ma hê
thủ la là cùng một thể mà chia làm 3, vì thế,
muôn vật trong 3 cõi đều do trời Ma hê thủ
la sinh ra, như đầu của vị trời này là hư
không, thân là đất, tiểu tiện là nước.
Ngoài ra, trong Phật giáo, Phạm thiên
được phối với trời Sơ thiền ở cõi Sắc. Còn
theo kinh A hàm và các kinh điển của Đại
thừa thì Phạm thiên là vị trời thâm tín và
hộ trì Phật pháp.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.2; Huyền ứng
âm nghĩa Q.25]. (xt. Đại Phạm Thiên).
NGOẠI ĐẠO TAM BẢO
...........
Ba ngôi báu của ngoại đạo.
Cứ theo Bách luận sớ quyển thượng phần
trung, thì ngoại đạo cho rằng không phải
chỉ có đức Phật được tôn xưng là Thế tôn
(được đời tôn kính) mà các Luận sư của họ

cũng có đủ nội đức, ngoại đức cũng đều được
gọi là Thế tôn. Bách luận sớ có nêu 10 vị
Luận sư làm thí dụ. Trong đó, 3 vị Luận sư
là Ca tì la của Số luận, Ưu lâu ca của Thắng
luận và Lặc sa bà của Ni kiền tử đều có thuyết
pháp giảng kinh, dùng Tam bảo để hóa độ
chúng sinh. Như tôn xưng Ca tì la là Phật
bảo, đệ tử của ngài là Tăng bảo, và kinh
Tăng khư là Pháp bảo.
Ngoài ra, cứ theo Ma ha chỉ quán quyển
10, 3 Luận sư trên đây còn được gọi là Tam
ngoại đạo và đối với thuyết Nhân quả, 3
người này đều có vọng chấp: Ngoại đạo Ca
tì la vọng chấp “trong nhân có quả”, ngoại
đạo Ưu lâu ca chấp “trong nhân không quả”
và ngoại đạo Lặc sa bà chủ trương “trong
nhân cũng có quả cũng không quả”.
NGOẠI ĐẠO THẬP LỤC TÔNG
..............
Cũng gọi Thập lục dị luận, Thập lục
ngoại luận, Thập lục ngoại đạo, Thập lục
kế.
Chỉ cho 16 tông phái của ngoại đạo Ấn
độ thời xưa. Là 1 trong những cách phân
loại ngoại đạo Ấn độ, do ngài Khuy cơ thuộc
tông Pháp tướng căn cứ vào Thập lục dị
luận được nêu trong luận Du già sư địa quyển
6, 7 và luận Hiển dương thánh giáo quyển
9, 10, có sửa đổi chút ít về tên gọi mà lập
thành.
Theo Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương quyển 1, phần đầu, 16 tông ấy là:
1. Nhân trung hữu quả tông, cũng gọi
Nhân trung hữuquả luận. Tông này vọng
chấp “nhân” của các pháp là thường hằng
và đã có tính chất của “quả”. Cứ theo Pháp
hoa văn cú quyển 9 thượng và Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết quyển 10,

phần 1, thì đây là vọng chấp của ngoại đạo
Số luận. Nhưng theo thành Duy thức luận
thuật kí quyển 1, phần cuối, thì vọng chấp
này là của ngoại đạo Vũ chúng. Có thuyết
cho rằng ngoại đạo Số luận tức là ngoại đạo
Vũ chúng. Như lúa nếp hương lấy hạt thóc
nếp hương làm nhân, muốn có lúa nếp
hương thì phải gieo hạt thóc nếp hương mới
có, chứ không thể gieo hạt lúa mì mà mong
có được lúa nếp hương, cho nên trong nhân
lúa nếp hương đã có tính nếp hương.
NGOẠI ĐẠO TAM BẢO

N
3296
2. Tòng duyên hiển liễu tông, cũng gọi
Tòng duyên hiển liễu luận. Tông này vọng
chấp thể của “âm thanh” hoặc “pháp” là
thường hằng, nhưng phải nhờ các duyên mới
hiểu rõ được. Đây là thuyết của ngoại đạo
Thanh luận và ngoại đạo Số luận.
3. Khứ lai thực hữu tông, cũng gọi Khứ
lai thực hữu luận. Tông này vọng chấp quá
khứ và vị lai đều có thật chứ chẳng phải có
giả, chính là Biến thường luận nói trong
Phạm võng lục thập nhị kiến. Đây là thuyết
do ngoại đạo Thắng luận và ngoại đạo Thời
luận chủ trương.
4. Kế ngã thực hữu tông, cũng gọi Kế
ngã thực hữu luận. Tông này vọng chấp
“ngã tức uẩn, li uẩn” và “ngã phi tức uẩn,
phi li uẩn”, chấp trước “ngã” là có thật, là
thường nhất. Cũng tức là chấp có ngã, có
Tát đỏa(chúng sinh), có mệnh giả(mệnh
sống), có sinh giả(người), đây là do sinh khởi
Ngũ giác mà biết có ngã, là Biến thường
luận trong Phạm võng lục thập nhị kiến.
Tất cả ngoại đạo như Số luận,Thắng luận,
Li hệ, Thú chủ, Xích y, Biến xuất và Độc
tử bộ của Tiểu thừa đều chủ trương thuyết
này.
5. Chư pháp giai thườngtông, cũng gọi
Kế thường luận. Tông này vọng chấp toàn
bộ hoặc một phần các pháp là thường trụ.
Cũng tức là chấp trước ngã và thế gian đều
là thường trụ. Đây là Biến thường luận và
Nhất phần thường luận trong Phạm võng
lục thập nhị kiến. Ngoại đạo Số luận chủ
trương thuyết này.
6. Chư nhân túc tác tông, cũng gọi Túc

tác nhân luận. Tông này vọng chấp cái khổ
mà con người phải chịu ở hiện tại, đều là
do nhân xấu ác đã tạo ở quá khứ. Nếu ở
đời hiện tại tinh tiến tu hành, các nghiệp
cũ dần dần tiêu trừ, đồng thời không tạo
nghiệp mới, thì cuối cùng sẽ được giải thoát.
Đây là thuyết do ngoại đạo Li hệ(Ni kiền
tử)chủ trương.
7. Tự tại đẳng nhân tông, cũng gọi
Tự tại đẳng tác giả luận. Tông này vọng
chấp các pháp đều do trời Tự tại biến hiện
ra. Tức chấp trước các pháp do trời Đại
tự tại, Trượng phu, Đại phạm, hoặc do
các nguyên nhân như thời, phương, không,
ngã... biến hóa ra. Đây là Nhất phần
thường luận trong Phạm võng lục thập nhị
kiến. Các Luận sư Ma hê thủ la chủ trương
thuyết này.
8. Hại vi chính pháp tông, cũng gọi là
Hại vi chính pháp luận. Tông này lấy việc
ăn thịt và giết hại sinh vật làm chính tông.
Tức các người Bà la môn vì muốn ăn thịt
mà bịa ra rằng nhờ các nghi thức cúng tế,
chú thuật và giết các sinh vật để cúng tế...
mà người tế cũng như vật tế đều được sinh
lên cõi trời! Đây là chủ trương của Bản kiếp
luận giả.
9. Biên vô biên đẳng tông, cũng gọi là
Hữu biên vô biên luận. Tông này vọng chấp
thế gian là có biên hoặc không có biên. Đây
là Hữu biên đẳng luận trong Phạm võng lục
thập nhị Kiến.
10. Bất tử kiểu loạn tông, cũng gọi Bất
tử kiểu loạn luận. Tông này vọng chấp Phạm
thiên không chết. Nếu có người hỏi đạo thì
đáp bằng những lời giả dối. Đây là Bất tử
kiểu loạn luận nói trong Phạm võng lục thập
nhị kiến.

11. Chư pháp vô nhân tông,cũng gọi
Vô nhân kiến luận. Tông này vọng chấp
các pháp đều tự nhiên sinh khởi chứ chẳng
do nguyên nhân nào cả. Đây là Vô nhân
luận nói trong Phạm võng lục thập nhị
kiến. Ngoại đạo Vô nhân chủ trương
thuyết này.
12. Thất sự đoạn diệt tông,cũng gọi
Đoạn kiến luận. Tông này vọng chấp rằng
quả báo ở 7 nơi như: Thân chúng sinh ở
cõi Dục và những người trời cõi Dục, cõi
Sắc, cõi Vô sắc, sau khi chết đều đoạn diệt.
Đây là đoạn diệt luận được nói trong Phạm
NGOẠI ĐẠO THẬP LỤC TÔNG

N
3297
võng lục thập nhị kiến do ngoại đạo Đoạn
kiến chủ trương.
13. Nhân quả giai không tông, cũng
gọi Không kiến luận. Tông này phủ nhận
thuyết Nhân quả, vọng chấp tất cả đều là
không.
14. Vọng kế tối thắng tông, cũng gọi
Vọng kế tối thắng luận. Tông này vọng chấp
rằng Bà la môn là chủng tộc tối thắng trong
4 chủng tộc, là con dân của Phạm vương,
được sinh ra từ miệng của Phạm vương, 3
chủng tộc còn lại đều hèn kém, chẳng phải
con dân của Phạm vương.
15. Vọng kế thanh tịnh tông,cũng gọi
Vọng kế thanh tịnh luận. Tông này vọng
chấp 5 món dục lạc mà các người trời đang
thụ hưởng là hiện pháp Niết bàn, hoặc giữ
gìn các giới như giới bò, giới chó, lấy việc ăn
cỏ, ăn phân để cầu được giải thoát. Các ngoại
đạo Hiện pháp Niết bàn và ngoại đạo Thủy
đẳng thanh tịnh chủ trương thuyết này.
16. Vọng kế cát tường tông,cũng gọi
Vọng kế cát tường luận. Tông này cho rằng
cúng tế mặt trời, mặt trăng và các vì tinh tú
là việc làm sẽ mang lại sự tốt lành, nhiều
phúc báo... Đây là vọng kiến của ngoại đạo
Lịch toán.
Mười sáu tông trên đây có lẽ đã được
căn cứ vào thuyết 62 kiến chấp nói trong
kinh Phạm động, Trường a hàm quyển 14
mà lập ra và ngoại trừ 7 tông là: Nhân trung
hữu quả, Tòng duyên hiển liễu, Chư nhân
túc tác, Hại vi chính pháp, Nhân quả giai
không, Vọng kế tối thắng, Vọng kế cát
tường là không thấy có tông nào tương

đương, còn các tông khác thì đều còn ý chỉ
để lại.
[X. kinh Phạm võng lục thập nhị kiến;
kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm Q.10;
luận Đại tì bà sa Q.199, 200; luận Du già sư
địa Q.87; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.4, phần cuối; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.25; luận Thập trụ tâm Q.3].
NGOẠI ĐẠO THẬP NHẤT TÔNG
..............
Mười một tông tóm tất cả 95 thứ ngoại
đạo ở Ấn độ thời xưa. Đây là cách phân loại
của Tổ thứ 4 tông Hoa nghiêm là ngài Trừng
quán căn cứ vào 95 thứ ngoại đạo Ấn độ cổ
đại được ghi trong kinh Niết bàn quyển 10
mà qui nạp thành 11 tông.
Theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao quyển 13(do ngài Trừng quán soạn)thì
11 tông ấy là:
1. Số luận sư:Vọng chấp từ Minh ( ,
mờ mịt) sinh ra Số, tức là tuệ. Số luận tức là
từ Số khởi Luận, hoặc Luận có năng lực
sinh ra Số. Nghĩa là Số luận sư vọng chấp
từ Minh(tự tính)sinh ra Giác, từ Giác sinh
ra tâm, cho đến 11 căn, hợp với Minh và
Thần ngã mà thành 25 đế. Minh là nhân
sinh ra muôn vật, Thần ngã là sự thấy biết
của ngã(cái ta), còn các đế khác đều có thể
biến đổi.
2.Vệ thế sư: Chấp 6 cú sinh. Vệ thế
nghĩa là Vô thắng, tức là Hưu lưu tiên nhân,
ra đời trước đức Phật 800 năm. Sau khi
được 5 thứ thần thông (chân không chạm
đất, biết tâm và mệnh số của người khác, mắt
trông xa nghìn dặm, nghe gọi tên đến liền, bước
đi trên vách đá không ngăn ngại), vị tiên này
nói 10 vạn bài kệ, tự cho là mình đã chứng
được Bồ đề, nên an nhiên nhập diệt. Lục

cú sinh(6 nguyên lí sinh ra muôn vật) mà vị
tiên này chấp là:
-Thực(có 9 thứ): Thể của các pháp là có
thật, là chỗ y chỉ của Đức nghiệp:
-Đức(có 24 thứ): Tức là đạo đức.
-Nghiệp(có 5 thứ): Tức là động tác, tác
dụng.
-Đại hữu(có 1 thứ): Nghĩa là Thực, Đức,
Nghiệp đều là 1 hữu.
-Đồng dị(cũng có 1): Như đất với đất là
đồng(giống nhau), từ đất mà trông nước là
dị(khác nhau), nước, lửa, gió cũng thế.
NGOẠI ĐẠO THẬP NHẤT TÔNG

N
3298
-Hòa hợp: Do các pháp hòa hợp mà
có trụ.
3. Đồ khôi ngoại đạo: Ngoại đạo Đồ
khôi và các Bà la môn cùng chấp rằng thể
tính của trời Tự tại(ở tầng trời thứ 6 thuộc
cõi Dục)là có thật và thường hằng, có năng
lực sinh ra các pháp và biến hiện ra các
hình tướng trong 6 đường để giáo hóa các
chúng sinh.
4. Vi đà luận sư: Vọng chấp 4 chủng
tính là do trời Na la diên sinh ra. Vi đà nghĩa
là Trí luận; Na la diên nghĩa là Lực sĩ Câu
tỏa. Tức Luận sư Vi đà vọng chấp rằng từ
nơi rốn của trời Na la diên mọc ra đóa hoa
sen lớn, trên hoa sen có Phạm thiên, rồi từ
miệng Phạm thiên sinh ra Bà la môn, từ 2
cánh tay sinh ra Sát đế lợi, từ 2 bắp đùi sinh
ra Tì xá và từ 2 gót chân sinh ra Thủ đà la,
cho nên chủng tính Bà la môn là ưu tú nhất,
tôn quí nhất.
5. An đồ Luận sư: Vọng chấp Bản tế
sinh. Nghĩa là ngoại đạo này chấp rằng vào
lúc ban sơ(sơ tế, bản tế) ở quá khứ, trong thế
gian chỉ có nước mênh mông, lênh láng, lúc
bấy giờ có Đại an đồ sinh ra, hình dáng giống
như quả trứng gà, sau chia làm 2 phần, phần
trên là trời, phần dưới là đất, ở giữa sinh ra
1 vị Phạm thiên, rồi Phạm thiên này sinh ra
hết thảy muôn vật, vì thế coi Phạm thiên là
chủ sinh ra vạn hữu.
6. Thời tán ngoại đạo: Vọng chấp muôn
vật do thời gian sinh ra, như cỏ cây tùy “thời”
mà sinh hoa, kết quả, tươi tốt, khô héo, sống
chết... cho nên “thời” là thường, là nhất. Chủ
trương này thuộc về thuyết thấy quả mà

biết nhân.
7. Phương luận sư: Ngoại đạo này vọng
chấp 4 phương sinh ra con người, người
sinh ra trời đất, sau khi tiêu diệt lại trở về
4 phương, vì thế “Phương” là thường, là
nhất.
8. Lộ già da: Lộ già da nghĩa là Thuận
thế. Tức ngoại đạo vọng chấp các pháp sắc,
tâm đều do cực vi(nguyên tử)của 4 đại: Đất,
nước, lửa, gió sinh ra. Cho nên cực vi là nhân
sinh ra muôn vật; muôn vật vô thường, sau
khi hoại diệt lại trở về 4 đại, nhưng thực thể
của cực vi thì không hư nát.
9. Khẩu lực luận sư: Vọng chấp hư
không là nhân sinh ra muôn vật. Nghĩa là
ngoại đạo này chấp từ hư không sinh ra gió,
từ gió sinh ra lửa, từ lửa sinh ra hơi nóng, từ
hơi nóng sinh ra nước, nước đông cứng lại
sinh ra đất, đất sinh ra ngũ cốc, ngũ cốc sinh
ra mệnh sống, mệnh sống hết lại trở về hư
không.
10. Túc tác luận sư: Vọng chấp khổ
vui do nghiệp. Nghĩa là ngoại đạo này chấp
rằng tất cả chúng sinh đều tùy theo nghiệp
nhân đã tạo tác ở đời trước mà chịu quả
báo khổ, vui. Nên tinh tiến giữ giới, thân
tâm chịu khổ thì phá trừ được bản nghiệp,
bản nghiệp đã hết thì các khổ cũng diệt,
tức được Niết bàn, vì thế vọng chấp những
việc đã làm ở đời trước là nguyên nhân của
tất cả mọi sự vật.
11. Vô nhân luận sư: Ngoại đạo này
vọng chấp hết thảy muôn vật đều tự nhiên
sinh, tự nhiên diệt, không có nguyên nhân
(nhân duyên) nào cả.
[X. luận Du già sư địa Q.6, 7; luận Hiển
dương thánh giáo Q.9, 10; luận Đại tì bà sa
Q.11, 12]. (xt. Ngoại Đạo).

NGOẠI ĐẠO THIỀN
........
Chỉ cho pháp thiền định còn mang tâm
niệm dị chấp, tức là pháp thiền định do các
ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa tu tập. Là 1 trong
5 vị thiền.
Khi hành giả tu tập thiền định, tâm trụ
trong dị niệm và thường khởi tâm ưa thích
cảnh giới trên, nhàm chán cảnh giới dưới,
gọi là Ngoại đạo thiền.
[X. Thiền nguyên chư thuyên tập độ tự
Q.thượng, phần 1]. (xt. Ngũ Vị Thiền).
NGOẠI ĐẠO THIỀN

N
3299
NGOẠI ĐẠO TIỂU THỪA NIẾT BÀN LUẬN
Cũng gọi Đề bà bồ tát thích Lăng già
kinh trung ngoại đạo tiểu thừa niết bàn luận,
Phá ngoại đạo tiểu thừa niết bàn luận, Phá
ngoại đạo niết bàn luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do bồ tát Đề bà
người Ấn độ soạn, ngài Bồ đề lưu chi dịch
vào đời Hậu Ngụy, được thu vào Đại chính
tạng tập 32.
Đây là bộ luận thuộc Đại thừa, nội dung
căn cứ vào những kiến chấp về Niết bàn
của ngoại đạo được nêu ra trong kinh Lăng
già a bạt đa la bảo quyển 3, phẩm Niết bàn
trong kinh Nhập lăng già quyển 6 và kinh
Nhập đại thừa lăng già quyển 4... mà giải
thích và bác bỏ những kiến chấp ấy.
[X. Pháp kinh lục Q.5; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6]. (xt. Nhị Thập Chủng Ngoại
Đạo).
NGOẠI ĐẠO TIỂU THỪA TỨ TÔNG LUẬN
Cũng gọi Đề bà bồ tát phá Lăng già kinh
trung ngoại đạo tiểu thừa tứ tông luận, Phá
ngoại đạo tiểu thừa tứ tông luận, Phá ngoại
đạo tứ tông luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do bồ tát Đề bà
người Ấn độ soạn, ngài Bồ đề lưu chi dịch
vào đời Hậu Ngụy, được thu vào Đại chính
tạng tập 32.
Đây là bộ luận thuộc đại thừa. Nội dung
nhằm luận phá vọng chấp các pháp là 1, là
khác, là câu, bất câu v.v... do ngoại đạo và
Tiểu thừa chủ trương.
Bốn tông thuộc ngoại đạo và Tiểu thừa
được nói trong sách này là chỉ cho:
1. Luận sư Tăng khư chấp trước tất cả

pháp là một.
2. Luận sư Tì thế sư chấp trước tất cả
pháp là khác.
3. Luận sư Ni kiền tử chấp trước tất cả
pháp đều cùng(câu)tồn tại chứ chẳng phải
tồn tại riêng lẻ.
4. Luận sư Nhã đề tử chấp trước tất cả
pháp chẳng phải cùng nhau(bất câu)tồn
tại, mà có tính chất đối đãi.
Bốn tông trên đây thuộc 1 trong 4 kiến
chấp của ngoại đạo. Bồ tát Đề bà căn cứ
theo nội dung kinh Nhập lăng già quyển 3
mà soạn sách này, là tác phẩm anh em với
luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn. Nhưng,
cứ theo Đề bà bồ tát truyện thì Đề bà có
soạn Bách luận 20 phẩm và Tứ bách luận
để bác bỏ tà kiến của ngoại đạo, mà không
thấy đề cập gì đến việc ngài soạn luận Ngoại
đạo tiểu thừa tứ tông này.
[X. Bách luận sớ Q.trung, phần trên;
Pháp kinh lục Q.5; Khai nguyên thích giáo
lục Q.6]. (xt. Ngoại Đạo Tứ Chấp).
NGOẠI ĐẠO TỨ CHẤP
Cũng gọi Ngoại đạo Tứ tông, Ngoại đạo
Tứ kiến, Ngoại đạo Tứ kế, Tứ chủng ngoại
đạo, Tứ kiến, Tứ chấp.
Bốn loại kiến chấp của ngoại đạo Ấn
độ đời xưa đối với những vấn đề như: Các
pháp là 1 hay khác, thường hay vô thường,
nhân quả có hay không v.v... được trình
bày như sau:
1. Bốn kiến chấp về một, khác:
a) Vọng chấp các pháp là “một”, tức chấp
hết thảy pháp là đồng nhất. Như chủ trương
của ngoại đạo Số luận.
b) Vọng chấp các pháp là “khác”, tức chấp
hết thảy pháp là sai biệt. Như chủ trương
của ngoại đạo Thắng luận.

c) Vọng chấp các pháp “cũng một cũng
khác”, tức chấp hết thảy pháp cũng đồng
nhất, cũng sai biệt. Như chủ trương của ngoại
đạo Ni kiền tử.
d) Vọng chấp các pháp “chẳng phải một
chẳng phải khác”, tức chấp hết thảy pháp
chẳng phải là đồng nhất, chẳng phải sai biệt.
NGOẠI ĐẠO TỨ CHẤP

N
3300
Như chủ trương của ngoại đạo Nhã đề tử và
ngoại đạo Tà mệnh.
Nhưng luận Ngoại đạo tiểu thừa tứ tông
thì cho rằng:
a) Vọng chấp tất cả pháp là “một”, tức
cho rằng 2 tướng “ngã” và “giác” không lìa
nhau, nhân và quả cũng thế. Đây là thuyết
của ngoại đạo Tăng khư.
b) Vọng chấp tất cả pháp là “khác”, tức
cho rằng “ngã” và “trí”, “năng” và “sở” đều
khác. Như thuyết của ngoại đạo Tì thế sư
luận sư.
c) Vọng chấp tất cả pháp là “cùng”(câu),
tức cho rằng hết thảy pháp đều cùng nhau
tồn tại chứ không phải tồn tại đơn lẻ, đồng
nghĩa với thuyết “cũng một cũng khác”. Đây
là chủ trương của ngoại đạo Ni kiền tử
luận sư.
d) Vọng chấp tất cả pháp “không cùng”
(bất câu), tức cho rằng hết thảy pháp không
cùng nhau tồn tại mà có tính chất tương
đối, đồng nghĩa với thuyết “chẳng phải một
chẳng phải khác” như chủ trương của ngoại
đạo Nhã đề tử luận sư.
2. Bốn kiến chấp về thường, vô thường:
a) Vọng chấp tất cả pháp thế gian đều là
thường hằng.
b) Vọng chấp tất cả pháp thế gian đều là
vô thường.
c) Vọng chấp tất cả pháp thế gian cũng
thường cũng vô thường.
d) Vọng chấp tất cả pháp thế gian chẳng
phải thường, chẳng phải vô thường.
Luận Đại trí độ quyển 7 (Đại 25, 110
thượng) nói: “Lại có 4 thứ kiến chấp: Thế

gian là thường, thế gian là vô thường, thế
gian cũng thường cũng vô thường, thế gian
chẳng phải thường chẳng phải vô thường,
ngã và thế gian có biên không biên cũng
như thế. Cũng có kiến chấp cho rằng sau
khi chết là mất, hoặc sau khi chết không
mất, hoặc sau khi chết là mất là chẳng mất,
hoặc sau khi chết cũng chẳng phải mất chẳng
phải chẳng mất”. Trong đó, 4 câu “Thế gian
là thường”... là Biến thường luận và Nhất
phần thường luận nói trong kinh Phạm võng
lục thập nhị kiến; 4 câu “Hữu biên vô biên”...
là Hữu biên đẳng luận; 4 câu “Sau khi chết
là mất”... là Hữu tưởng luận, Vô tưởng luận,
Đoạn diệt luận.
3. Bốn kiến chấp về “tức”, “li” của
“ngã” và “uẩn”:
Theo luận Du già sư địa quyển 65, thì 4
kiến chấp ấy là:
a) Vọng chấp ngã tức là các uẩn.
b) Vọng chấp ngã khác với các uẩn nhưng
ở trong các uẩn.
c) Vọng chấp ngã chẳng phải tức uẩn,
mà là khác với các uẩn, lìa uẩn, chẳng phải
ở trong uẩn mà ở trong các pháp khác.
d) Vọng chấp ngã chẳng phải tức uẩn
mà là khác với các uẩn, lìa uẩn chẳng phải ở
trong uẩn cũng chẳng phải ở trong bất cứ
pháp nào khác, cũng không tương ứng với
tất cả uẩn.
4. Bốn kiến chấp về nhân quả có, không:
a) Vọng chấp tà nhân tà quả: Như ngoại
đạo Đại tự tại thiên chấp muôn vật đều do
trời Đại tự tại sinh ra, nếu trời Đại tự tại vui
thì 6 đường(trời, người, a tu la, địa ngục, ngã
quỉ, súc sinh) đều vui; nếu trời Đại tự tại tức
giận thì 4 loài(loài đẻ bọc, loài đẻ trứng, loài đẻ
ở nơi ẩm ướt, loài hóa sinh)đều khổ.

b) Vọng chấp không nhân có quả: Các
ngoại đạo Thường kiến, Vô nhân tìm hiểu
tận cùng muôn vật, phát hiện ra rằng sự
sống hiện tại của muôn vật không cần nương
vào vật khác, rồi vọng chấp muôn vật đều
tự nhiên mà có chứ chẳng cần quan hệ nhân
quả nào cả.
c) Vọng chấp có nhân không quả: Ngoại
đạo Đoạn kiến chấp trước chỉ có nhân ở
hiện tại chứ không có quả tái sinh ở đời sau,
như cỏ cây chỉ sống trong 1 thời kì, sau đó
thì chết là hết.
d) Vọng chấp không nhân không quả:
NGOẠI ĐẠO TỨ CHẤP

N
3301
Ngoại đạo này hoàn toàn không tin luật
nhân quả, cho rằng con người chẳng phải
chịu quả đời sau, cũng không có nhân hiện
tại.
5. Bốn kiến chấp về khổ do mình tự
tạo, do người khác gây ra:
a) Vọng chấp khổ do chính mình tự tạo
lấy.
b) Vọng chấp khổ trong 6 đường là do
trời Đại tự tại gây ra.
c) Vọng chấp khổ do chúng sinh cùng
tạo tác.
d) Vọng chấp tự nhiên mà có khổ chứ
chẳng vì nguyên nhân nào.
Ngoài ra, tông Tam luận căn cứ vào nghĩa
“không”, “hữu” của các pháp mà lập ra
thuyết “Nội ngoại đạo tứ chấp”(cũng gọi Tứ
tông), cho rằng tất cả ngoại đạo, tông Tì đàm,
tông Thành thực và Đại chấp... đều là những
tông phái chấp chặt vọng kiến.
[X. luận Nhập đại thừa Q.thượng; luận
Du già sư địa Q.6, luận Hiển dương thánh
giáo Q.9; luận Thành duy thức Q.1; Thành
duy thức luận thuật kí Q.1, phần cuối; Trung
quán luận Q.3 phần đầu; Bách luận sớ
Q.1,7]. (xt. Tứ Tông, Ngoại Đạo).
NGOẠI ĐẠO TƯƠNG THIÊN
Chỉ cho quán hạnh mà ngoại đạo tu tập.
Tướng thiện có 2 nghĩa:
1. Nghĩa tương tự: Sáu hành quán mà
ngoại đạo tu tập giống với pháp quán của
Bồ tát trong Phật giáo, nhưng giống chứ
chẳng phải, vì thế quán hạnh của họ chỉ
thuộc thiện tương tự chứ chẳng phải thiện
chân chính.

2. Nghĩa tướng, trước tướng: Pháp
quán của ngoại đạo tuy là thiện, nhưng vẫn
không thấu suốt lí nhân không, pháp
không, cho nên quán hạnh của họ thuộc
thiện trước tướng chứ chẳng phải thiện lìa
tướng, phá tướng.
NGOẠI ĐẠO VẤN PHẬT
Cũng gọi Ngoại đạo vấn Phật hữu vô,
Ngoại đạo lương mã tiên ảnh, Thế tôn lương
cửu.
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về việc đức
Phật im lặng để khai thị cho 1 ngoại đạo.
Bích nham lục tắc 65 (Đại 48, 195 trung)
chép: “Có ngoại đạo hỏi Phật: Không hỏi
lời có, chẳng hỏi lời không.
Đức Thế tôn im lặng hồi lâu. Ngoại đạo
khen rằng: Thế tôn đại từ đại bi, gạt đám
mây u mê cho con, khiến con được ngộ
nhập”.
Sau khi ngoại đạo kia đi rồi, tôn giả A
nan hỏi đức Phật: “Ngoại đạo ấy chứng được
pháp gì mà nói được ngộ nhập?”
Phật trả lời: “Như con ngựa hay, thoáng
thấy bóng cái roi là chạy liền”.
Ngoại đạo dùng câu “không hỏi lời có,
chẳng hỏi lời không” để thăm dò đại ý Phật
pháp, đây là cách thăm dò có ác ý, muốn
dồn đối phương vào tình huống tiến thoái
lưỡng nan. Bởi vì, nếu đức Phật dùng lời gì
mà đáp đi nữa thì cũng khó tránh khỏi rơi
vào 2 cực “có”, “không” mà sẽ là cơ hội tốt
cho ngoại đạo chụp lấy để vấn nạn, cho
nên đức Phật chỉ giữ im lặng. Đứng về
phương diện diệu chỉ chân thực của Phật
pháp, thái độ im lặng ấy đã siêu việt cảnh
giới có, không tương đối, không mảy may
ô nhiễm. Cái diệu dụng của sự im lặng ấy

đã hiện toàn linh cơ, chẳng những đã hóa
giải được cái nguy cơ giảo hoạt của ngoại
đạo kia, mà còn vận dụng một cách tự tại
nêu tỏ đại ý của Phật pháp, vì thế trong
lòng ngoạiđạothành thực thán phục mà
khen ngợi đức Phật.
[X. Thiền tông tụng cổ liên châu thông
tập Q.2; Thiền tông vô môn quan tắc 32;
Tông môn thống yếu tập tục Q.1].
NGOẠI ĐẠO TƯƠNG THIÊN

N
3302
NGOẠI ĐỀ
.....
Tên của bộ kinh hoặc sách được ghi ở
ngoài bìa.
Như kinh Diệu pháp liên hoa (bản 8
quyển), từ quyển 1 đến quyển 8, ngoại đề
của 8 quyển có tất cả 64 chữ, gọi là Ngoại đề
lục thập tứ tự. Còn tên kinh được viết ở
trang đầu phía trong bìa thì gọi là Nội đề.
Ngoài ra, trên Ngoại đề có vẽ kí hiệu
“.” .rất giống chữ...(dĩ)nên gọi là Ngoại
đề dĩ tự.
(xt. Dĩ Tự Điểm, Đề Hiệu).
NGOẠI ĐIỂN
I. Ngoại Điển.
Cũng gọi Ngoại thư, Thế thư.
Chỉ chung cho tất cả kinh sách nằm
ngoài hệ thống giáo lí của Phật giáo, tức là
những sách vở của thế gian hoặc của các
tông giáo khác.
Theo lập trường của Hữu bộ tì nại da
tạp sự quyển 6 và kinh Bồ tát địa trì quyển
5, đối với những tỉ khưu trí tuệ yếu kém,
kiến thức cạn hẹp thì không nên học thêm
ngoại điển, nhưng với các tỉ khưu có trí sáng
suốt, mạnh mẽ, học rộng, biết nhiều thì cũng
nên dành ra1/3thời gian và sức lực để nghiên
cứu tìm hiểu ngoại điển hầu chuẩn bị cho
việc hàng phục ngoại đạo sau này, hoặc dùng
để đối trị những việc không đúng pháp của
thế gian.
[X. Bách luận sớ Q.thượng, phần hạ;
Thích thị yếu lãm Q.trung; Đại tống tăng sử
lược Q.thượng; Sơn gia chính thống học tắc
Q.hạ; Loại tụ danh vật khảo Q.24].

II. Ngoại Điển.
Cũng gọi Bàng kinh, Thánh kinh ngoại
truyền.
Danh từ gọi chung các sách vở do những
tín đồ Do thái giáo hoặc Cơ đốc giáo viết
vào khoảng thế kỉ II trước Tây lịch đến thế
kỉ II, III sau Tây lịch theo hình thức Thánh
kinh, nhưng không được chính thức thừa
nhận, đó là các sách: Cựu ước ngoại truyền,
Tân ước ngoại truyền.
NGOẠI GIÁO
Chỉ cho giáo thuyết khác với giáo thuyết
mà mình tôn thờ. Đứng trên lập trường
Phật giáo mà nói, thì ngoại giáo chỉ cho
các học thuyết, giáo phái ngoài Phật giáo,
như: Lục sư ngoại đạo, 6 phái triết học, 95
thứ ngoại đạo, 135 thứ ngoại đạo ở Ấn độ,
hoặc Nho giáo, Đạo giáo, Cửu lưu, Bách
gia ở Trung quốc.
Ngoài ra, đứng về phương diện công phu
tu thân, tu tâm mà nói, thì giáo tu tâm gọi là
Nội giáo, giáo tu thân gọi là Ngoại giáo. Cứ
theo Nhị giáo luận, khi thân, tâm tụ hợp
tuy là 1 thể, nhưng hình(thân) và thần(tâm)
thực ra có khác nhau; vì nhục thân không
tránh khỏi sự chết đi và tiêu diệt, nhưng
tâm thần thì còn mãi không mất, cho nên
phương pháp(giáo)chữa thân bệnh gọi là
Ngoại, kinh điển trị tâm bệnh gọi là Nội.
[X. luận Nguyên nhân phần Xích mê
chấp 1].
NGOẠI HẢI
Biển ngoài. Theo thế giới quan của Phật
giáo, núi Tu di là Trung tâm của thế giới,
bốn phía núi Tu di có 7 núi 7 biển lần lượt
cách li và vây quanh núi Tu di, vòng ngoài
cùng lại có núi Đại thiết vi bao bọc. Ở khoảng
giữa Thất kim sơn(lớp núi thứ 7) và núi Đại

thiết vi, có biển nước mặn, biển này chính
là Ngoại hải, 4 châu đất liền nằm rải rác
trong biển này.
Luận Câu xá quyển 11 (Đại 29, 57 hạ)
nói: “Biển thứ 8 gọi là Ngoại hải, chứa đầy
nước mặn (...) trong Ngoại hải có 4 đại châu”.
NGOẠI HẢI

N
3303
NGOẠI HỌC
... ..
Chỉ cho giáo pháp hoặc kinh sách ngoài
Phật giáo, hoặc chỉ cho việc học tập các
giáo pháp và kinh sách ấy. Vì hàng phục
ngoại đạo và hiểu rõ căn cơ, ý muốn của
chúng sinh để tiện việc giáo hóa, nên các
vị tỉ khưu được phép học tập sách vở ngoại
giáo và các pháp thế gian. Đức Phật đã từng
nói rằng người có trí tuệ sáng suốt, học rộng,
nhớ dai, có khả năng thuyết phục ngoại
đạo, mới được nghiên cứu ngoại học. Đại
Tống tăng sử lược quyển thượng cho biết,
trong tinh xá Kì hoàn có lập viện Tứ vi đà,
Thư viện v.v... trong đó thu giữ rất nhiều
sách vở ngoại học.
[X. Căn bản thuyết nhất thiết hữu bộ tì
nại da tạp sự Q.6; kinh Bồ tát địa trì Q.5;
Thích thị yếu lãm Q.trung]. (xt. Ngoại Điển).
NGOẠI HỘ
.....
Sự ủng hộ từ bên ngoài. Nghĩa là những
người tín đồ tại gia đem tài vật cung cấp
giúp đỡ tăng ni trong việc tu học của họ,
hoặc tận lực ủng hộ sự nghiệp truyền bá
Phật pháp.
Ma ha chỉ quán quyển 4, hạ (Đại 46, 43
thượng) nói: “Thiện tri thức có 3 loại: Một
là ngoại hộ (...) Phàm là người ngoại hộ thì
không kể ngày đêm, chỉ biết làm những
việc cần làm, (...) như mẹ nuôi con, điều
hòa mọi việc được tốt đẹp, những người
hành đạo lâu năm thường làm như vậy,
gọi là Ngoại hộ”.
Kinh Niết bàn quyển 32 (bản Bắc) có

nêu ra thuyết Nội hộ và Ngoại hộ, cho rằng
hành vi tăng ni tu tập giới pháp do đức Phật
chế để phòng hộ những lỗi lầm của 3 nghiệp
thân, khẩu, ý gọi là Nội hộ, còn Ngoại hộ
thì như đã nói ở trên.
Thời đức Phật còn tại thế đã có những
nhà ngoại hộ Phật pháp nổi tiếng như: Vua
Tần bà sa la, vua Ba tư nặc, Trưởng giả Cấp
cô độc(Tu đạt) v.v... Sau thời đức Phật nhập
diệt thì có các vua: A dục, Ca nị sắc ca, Giới
nhật v.v... Tại Trung quốc thì có các bậc Đế
vương như: Hiếu văn đế đời Bắc Ngụy; Vũ
đế đời Lương; Dượng đế đời Tùy, Tắc thiên
Vũ hậu đời Đường, Hiếu tông đời Nam
Tống v.v... đều là những nhà hộ pháp lừng
danh. Còn ở Nhật bản thì có các vị Thiên
hoàng: Thánh vũ, Vũ đa, Đề hồ v.v... cũng
là những người tôn sùng và ngoại hộ Phật
giáo nổi tiếng...
[X. kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật Q.hạ; kinh Niết bàn Q.3 (bản Bắc);
Qui kính văn trong Thiền uyển thanh qui
Q.8; Đại minh tam tạng pháp số Q.17].
NGOẠI HỘ MA
........
Phạm: Homa.
Hán dịch: Hỏa tế, Phần thiêu.
Cũng gọi Sự hộ ma.
Pháp hộ ma thực hành ngoài tâm, là 1
trong 2 pháp hộ ma của Mật giáo.
Hộ ma là pháp cúng tế thần lửa bằng
cách đốt các vật cúng, được chia làm 2 loại
là Nội hộ ma và Ngoại hộ ma. Ngoại hộ ma
phải có đủ 3 yếu tố: Bản tôn, lò hương và
hành giả, biểu trưng cho Tam mật (thân,
khẩu, ý)của người tu pháp, trong đó, Bản
tôn biểu thị ý mật, lò hương biểu thị khẩu
mật, hành giả biểu thị thân mật. Cách thực

hành Ngoại hộ ma là: Trước hết chọn nơi
đất thích hợp để lập đàn, tụng chân ngôn,
đốt các vật cúng như: Nhũ mộc(củi có tẩm
sữa), ngũ cốc v.v... khiến cho tam mật của
hành giả được thanh tịnh, thành tựu các
pháp tu: Tức tai, Tăng ích, Hàng phục, Câu
triệu, Diên mệnh... Lại vì vị Bản tôn được
thờ trong pháp Ngoại hộ ma không nhất
định là vị Như lai hoặc vị Minh vương nào,
cho nên cách thiết trí lò hương, vật cúng,
NGOẠI HỘ MA

N
3304
khí cụ v.v... tùy theo vị Bản tôn được thờ
mà thiết trí khác nhau. Thông thường có
Tam chủng hộ ma, Tứ chủng hộ ma, Ngũ
chủng hộ ma, Lục chủng hộ ma...
(xt. Nội Hộ Ma, Hộ Ma).
NGOẠI KIM CƯƠNG BỘ
Cũng gọi Thế thiên.
Chỉ cho chư Thiên thủ hộ được an trí ở
vòng ngoài các Mạn đồ la Kim cương giới và
Thai tạng giới của Mật giáo.
Đàn tràng Mạn đồ la là nơi tu tập chân
ngôn mật hạnh, để phòng ngừa các loại ma
xâm nhập gây nhiễu loạn, nên phải có các
vị thần Kim cương giữ gìn hộ vệ ở vòng ngoài
của đàn tràng, cho nên gọi là Ngoại kim
cương bộ. Các vị thần này vốn được ngoại
đạo tôn thờ, sau nhờ sự dẫn dắt của Phật
nên trở thành thần thủ hộ Phật pháp.
Về con số các tôn vị thần trời được an
trí, nếu là Mạn đồ la chỉ có 1 vị tôn duy
nhất, thì an trí 8 vị ở 8 phương hoặc 12 vị.
Còn nếu là Mạn đồ la Kim cương giới và
Mạn đồ la Thai tạng giới thì tình hình phức
tạp hơn, thông thường Kim cương giới an
trí 20 vị và Thai tạng giới an trí 205 vị.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5]. (xt. Thiên Bộ).
NGOẠI KIM CƯƠNG BỘ VIÊN
Khu vực bao quanh phía ngoài cùng của
Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới Mật giáo.
Các vị tôn được bày xếp trong bộ viện
này, trước hết là các vị trời, sau đó còn có vô
số các loài khác trong 3 cõi 6 đường, như:
Rồng, Dạ xoa v.v... Bí tạng kí(bản khác) gọi
bộ viện này là Kim cương bộ viện, còn Thai
tạng(bản vẽ kiểu cũ)thì gọi là Tối ngoại viện

(Viện ngoài cùng). Các vị tôn ở viện này tuy
được gọi là Kim cương, nhưng vì Thiên bộ
(các vị trời)chiếm đa số, cho nên viện này
cũng gọi là Chư thiên viện. Tất cả có 205 vị
tôn, trong đó, có 40 vị ở phương Đông, gồm:
Trời Nhật thiên, trời Đế thích, trời Đại phạm
v.v...; 65 vị ở phương Nam, gồm: Trời Hỏa
thiên, trời Diệm ma, A tu la v.v...; 48 vị ở
phương Tây, gồm: Trời La sát, trời Thủy
thiên, trời Đại tự tại v.v...; 52 vị ở phương
Bắc, gồm: Trời Phong thiên, trời Quang âm,
trời Tì sa môn v.v... Tất cả các vị tôn này
đều thuộc về thân Đẳng lưu của đức Đại
nhật Như lai.
Vì Thai tạng giới rất coi trọng
tác pháp kết giới, cho nên số các
vị tôn của Ngoại kim cương bộ
nhiều gấp bội số các vị tôn của
Kim cương giới(chỉ có 20 vị).
NGOẠI KIM CƯƠNG NHỊ THẬP THIÊN
Cũng gọi Ngoại kim cương bộ nhị thập
thiên, Nhị thập thiên.
Hai mươi vị trời Kim cương ở Ngoại bộ
được bày xếp trong 6 hội: Hội Căn bản thành
thân(thứ 1), hội Tam muội da(thứ 2), hội
Vi tế(thứ 3), hội Đại cúng dường(thứ 4),
hội Hàng tam thế(thứ 8), và hội Hàng tam
thế tam muội da(thứ 9), trong 9 hội của
Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo. Tên
của 20 vị trời này trong các kinh và nghi quĩ
đều chép khác nhau. Còn theo Hiện đồ mạn
đồ la thì tên của 20 vị trời ấy là: Na la diên,
Câu ma la, Kim cương tồi, Phạm thiên, Đế
thích, Nhật thiên, Nguyệt thiên, Kim cương
thực, Tuệ tinh, Huỳnh hoặc tinh, La sát,
Phong thiên, Kim cương y phục, Hỏa thiên,
Tì sa môn, Kim cương diện, Diệm ma la,
Điều phục, Tì na dạ ca và Thủy thiên. Chủng

tử, Hình tam muội da và thân Yết ma của
các vị tôn này được đồ biểu như sau:
NGOẠI KIM CƯƠNG BỘ VIÊN
Ngoại Kim Cương Bộ Viện của Mạn đồ la Thai tạng giới
(bộ phận phía Đông bắc)

N
3305
HAI MƯƠI VỊ TRỜI THUỘC NGOẠI KIM CƯƠNG
Năm vị trời sau đây được xếp từ góc Đông bắc
đến phía Nam của Hiện đồ Mạn đồ la:
Tên các trời
Chủng tử
Hình Tam
muội da
Thân Yết ma
Trời Na la diên
(Phạm:
Nàràyaịa)
Vật báu bát chuyển
luân
Thân màu đỏ, tay
trái nắm lại, tay
phải cầm bánh xe
Trời câu ma la (Phạm:
Kùmasa)
Linh sắt ba chĩa
Hình trẻ con 3 mặt, màu
da người, tay trái nắm
lại, tay phải cầm kiếm
Kim cương tồi
(Phạm:
Vajra-gođa)
Lọng trắng
Thân màu
trắng, cầm
lọng trắng
Phạm thiên
(Phạm:
Brahmà)
Hoa sen hồng
búp
Thân màu da

người; cầm
hoa sen nở
Đế thích
(Phạm:
Zakra)
Chày sắt một
chĩa
Thân màu da
người, cầm
chày 1 chĩa
Năm trời sau đây từ góc Đông nam đến Tây:
Tên các trời
Chủng tử
Hình Tam
muội da
Thân Yết ma
Nhật thiên (Phạm:
Àditya)
Vòng mặt trời
Thân màu da
người, tay cầm
vòng mặt trời
Nguyệt thiên
(Phạm:Candra)
Hình bán nguyệt
Thân màu da
người, tay trái nắm
lại, tay phải cầm
vòng bán nguyệt
Kim cương thực
(Phạm:Vijramàla)
Tràng hoa 5 màu
Cầm tràng hoa,
còn gọi Hoa man Tì
na da ca (Phạm:
Vinàyaka)
Tuệ tinh (Phạm:
Ketu)

Gậy báu
Thân màu trắng,
tay trái nắm lại
để ở eo, tay phải
cầm gậy báu
Huỳnh hoặc
tinh (Phạm:
Aôgàraka)
Ngọn lửa
Thân màu đỏ,
tay cầm cây
phướn
Năm vị trời sau đây được xếp từ góc Tây nam đến Bắc:
Thân Yết ma
Thân màu da người, hình ấn Bản đao
Thân màu đỏ, tay cầm cây gậy phướn
Thân màu trắng tay cầm cung tên,
cũng gọi Cung tiễn Tì da nại ca
Thân màu đỏ, tay trái cầm gậy tiên,
tay phải cầm ấn Trí hỏa
Thần màu vàng, tay trái cầm tháp, tay
phải cầm gậy
Tên trời
Trời La sát (Phạm:
Rakwmalevatà)
Phong thiên (Phạm:
Vàyu)
Kim cương y phục
(Phạm:Vajra-vàsin)
Hỏa thiên (Phạm:Agni)
Tì sa môn (Phạm:
Vaizravaịa)
Chủng tử Hình Tam muội da
Gậy báu
Hạt châu trên cờ
phan tỏa ánh sáng
Mũi tên màu đen
Hình Tam giá

Ở cuối cây gậy có vật báu NGOẠI KIM CƯƠNG NHỊ THẬP THIÊN

N
3306
Còn kinh Đại giáo vương quyển 10, Hiện đồ mạn đồ la và Hiền kiếp thập
lục tôn
nói về 20 vị trời đều khác nhau, đồ biểu như dưới đây:
Hiện đồ Mạn đồ la
Tam Giới Chủ
Na la diên
(phương Đông)
Câu ma la
(phương Đông)
Phạm thiên
(phương Đông)
Đế thích
(phương Đông)
Kinh Đại giáo vương 10
Thượng Giới Thiên
Na la diên-Huyễn hóa kim cương
(Phạm:Nàràyaịa Màỳavajra)
Câu ma la-Kim cương linh
(Phạm:Kumàra Vajraghaịtà)
Phạm thiên-Tịch nhiên kim cương
(Phạm: Brahmà Vajramuịi)
Đế thích-Kim cương khí tượng
(Phạm: Sakra Vajrayudha)
Hiền kiếp thập lục tôn
Na la diên
(phương Đông)
Câu ma la
(phương Đông)
Phạm thiên
(phương Đông)
Đế thích
(phương Đông)
Hư Không Thiên (Phi Hành Thiên) Phẫn Nộ Chủ
Cam lộ quân đồ lợi – Kim cương quân
đồ lợi (Phạm:Amftakuịdali

Vajrakuịdali)
Nguyệt thiên – Kim cương quang (Phạm:
CandraVajraprabhà)
Đại thắng trượng – Kim cương trượng
(Phạm: Mahàdaịđa Vajradaịđa)
Kim cương băng nga la (Phạm:
Vajrapingala)
Nhật thiên
(phương Nam)
Nguyệt thiên
(phương Nam)
Tuệ tinh (Phạm:Ketu)
(phương Nam)
Huỳnh hoặc (Phạm:
Aígàraka) (phương Nam)
Nhật thiên
(phương Nam)
Nguyệt thiên
(phương Tây)
Tuế tinh (Phạm:
Bfhaspati) (phương Tây)
Huỳnh hoặc tinh
(phương Nam)
Năm vị trời sau đây được xếp từ góc Tây bắc đến Đông:
Thân yết ma
Thân màu đỏ, đầu lợn mình người,
tay cầm móc câu
Thân màu da người, tay cầm gậy
đầu người
Thân màu trắng, tay cầm dao
Đầu voi mình người, tay trái cầm
củ cải, tay phải cầm vật hình tròn
Thân màu xanh, tay trái nắm lại,
tay phải cầm dây
Tên trời
Kim cương diện (Phạm:
Vajramukha)
Diệm ma la (Phạm: Yama)

Điều phục (Phạm: Vajra-jaya)
Tì ma dạ ca (Phạm: Vinàyaka)
Thủy thiên (Phạm: Nàgavajra)
Chủng tử Hình Tam muội da
Móc câu
Cờ đầu người
Thanh kiếm
Vật hình tròn
Dây rồng
NGOẠI KIM CƯƠNG NHỊ THẬP THIÊN

N
3307
Hư Không Thiên Nga Noa Chủ
Mạt độ mạt đa – Kim cương thuấn noa
(Phạm: Madhumatta, Vajrachinna)
Tác cam lộ – Kim cương man
(Phạm:Madhukara Vajramàlà)
Tối thắng – Kim cương ái
(Phạm:Jaya Vajravazin)
Trì thắng – Tối thắng kim cương
(Phạm:Jayakara Vajrajaya)
Kim cương tồi
(cửa Đông)
Kim cương thực
(cửa Nam)
Kim cương y
(cửa Tây)
Điều phục
(cửa Bắc)
Tồi toái
Kim cương thực
Kim cương y
Điều phục
Địa Cư Thiên Nỗ Đa Chủ
Thủ tạng – Kim cương mẫu sa la
(Phạm: Dhanada Vajramusala)
Phong thiên – Kim cương phong
(Phạm:Vàyu Vajràịila)
Hỏa thiên – Kim cương hỏa
(Phạm:Agni Vajràịala)
Câu vĩ la – Kim cương đại ác
(Phạm: Kuvera Vajrabhairava)
La sát
(phương Tây)
Phong thiên
(phương Tây)
Hoả thiên

(phương Tây)
Tì sa môn
(phương Tây)
La sát
(phương Tây)
Phong thiên
(phương Bắc)
Hoả thiên
(phương Nam)
Tì sa môn
(phương Bắc)
Ngoài ra, theo kinh Đại giáo vương quyển 10, trong chúng Tam giới chủ,
có an trí thêm
trời Đại tự tại mà thành là 21.
Vả lại, 21 vị trời, mỗi vị đều có 1 bà vợ, gọi là Nhị thập nhất thiên hậu(21
vợ trời). Nay
theo kinh Đại giáo vương, đồ biểu 21 vị trời cùng với 21 bà vợ như dưới
đây:
Địa Hạ Thiên (Thuỷ Cư Thiên) Tế Tra Ca Chủ
Phược la hạ – Kim cương câu
(Phạm:Varàha Vajràíkuza)
Diệm ma – Kim cương cát la
(Phạm:Yama Vajrakàla)
Tất lí thể vĩ tổ lê cát – Kim cương tần na dạ ca
(Phạm:Pfthivicùlika Vajravinàyaka)
Thủy thiên – Long kim cương
(Phạm:Varuịa Vajraịàga)
Kim cương diện
(Phạm:Vajramukha)
(phương Bắc)
Diệm ma
(phương Bắc)
Hoan hỉ
(phương Bắc)
Thủy thiên
(phương Bắc)
Kim cương diện
(phương Bắc)

Diệm ma
(phương Nam)
Y xá na
(Phạm:Ìzàna)
Thủy thiên
(phương Tây)
NGOẠI KIM CƯƠNG NHỊ THẬP THIÊN

N
3308
Hiệu
Phẫn nộ kim cương hỏa (Phạm:
Vajrakrodhàgni)
Kim cương kim sắc (Phạm:Vajrahena)
Kim cương đồng nữ (Phạm:Vajrakaumarì)
Kim cương tịch tĩnh (Phạm:Vajramuwànti)
Kim cương quyền (Phạm:Vajramuwỉi)
(?)
Kim cương cam lộ (Phạm:Vajràmfità)
Kim cương quang (Phạm:Vajrajvalà)
Kim cương đại trượng (Phạm:
Vajramahàdaịđà)
Kim cương bảo đới (Phạm:Vajramadikà)
(?)
Kim cương ẩn một (Phạm:Vajravikfti)
Kim cương thôn phục
(Phạm:Vajrabhakwani)
Kim cương tự tại (Phạm:Vajravazanì)
Kim cương ái (Phạm:Vajrakàmar)
(?)
Kim cương nữ sử (Phạm:Vajradùtì)
Tốc tật kim cương (Phạm:Vajravegà)
Xí thịch kim cương (Phạm:Jvalavajrinì)
Kim cương lợi
(Phạm:Vajracakrà)
(?)
Kim cương khẩu (Phạm:Vajramukhì)
Kim cương ca lê (Phạm:Vajrakàli)
Kim cương bố đơn na
(Phạm:Vajrapùtanà)
Kim cương ma cát lí
(Phạm:Vajramakarì)
Chúng Tam Giới Chủ
Trời Đại tự tại
Trời Na la diên

Trời Đồng tử
Trời Phạm thiên
Trời Đế thích
Các trời bay đi
Cam lộ quân đồ lợi
Nguyệt thiên
Đại thắng trượng
Băng nga la
Chúng trời đi trong
hư không
Mạt độ mạt đa
Tác cam lộ
Trời Tối thắng
Trời Trí thắng
Các trời ở trên đất
Trời Thủ tạng
Phong thiên(trời gió)
Hỏa thiên(trời lửa)
Trời Câu vĩ la
Các trời ở dưới nước
Trời Phạ ra hạ
Trời Diệm ma
Trời Tất lí thể vĩ tổ
lê cát
Thủy thiên(trời nước)
Tên Thiên Hậu
Ô Ma thiên hậu (Phạm:Umà)
Ngân sắc thiên hậu
(Phạm:Rùpyamanỳa)
Sa sắt sỉ hậu (Phạm:Wawỉhì)
Phạm thiên hậu (Phạm:Bràhmì)
Đế thích hậu (Phạm:Indràni)
Thiên chúng mẫu
Cam lộ mẫu (Phạm:Aôftà)
Rô hi ni mẫu (Phạm:Rohiịì)
Trì trượng mẫu
(Phạm:Daịđa dhòraịì)
Nhạ đa nặc lí ni mẫu

(Phạm:Jàtahàriịì)
Thiên chúng mẫu
Ma lí ni mẫu (Phạm:Mfịì)
Thôn phục mẫu
(Phạm:Bhakwnì)
Phạ xá na mẫu (Phạm:Vacanàf)
Na la da mẫu (Phạm:Nàradà)
Thiên chúng mẫu
Tịch mặc mẫu (Phạm:Sànti)
Phong mẫu (Phạm:Vàyavì)
Hỏa mẫu (Phạm:Agnàỳi)
Câu vĩ lê mẫu
(Phạm:Kauveri)
Thiên chúng mẫu
Phạ la duệ (Phạm:Vàràhì)
Tả môn ni (Phạm:Càmuịđì)
Thân na na sa
(Phạm:Chinnanàsà)
Thủy mẫu
(Phạm:Varuịàịì)
NGOẠI KIM CƯƠNG NHỊ THẬP THIÊN

N
3309
Vì 4 hội: Hội Thành thân, Hội Tam muội
da, hội Vi tế và hội Cúng dường trong Hiện
đồ mạn đồ la Kim cương giới, mỗi hội đều
có vẽ 20 vị trời, cho nên, có lẽ đời sau đã
dựa theo hội Hàng tam thế mà vẽ thêm 1 vị
trời thành 21 như đồ biểu trên đây.
NGOẠI MA
.....
Ma từ bên ngoài đến gây chướng ngại
cho người tu đạo, tức chỉ cho Thiên ma.
Thiên ma, gọi đủ là Tha hóa tự tại thiên
tử ma. Ma vương và quyến thuộc của ma
này ở tại tầng trời thứ 6 của cõi Dục, thường
cản trở những việc thiện của loài người, ganh
ghét chính pháp của bậc Hiền Thánh, gây
chướng ngại cho việc thành tựu thiện căn
xuất thế của người tu hành.
[X. luận Đại trí độ Q.5, 56, 68; Ma ha
chỉ quán Q.8, hạ]. (xt. Tứ Ma, Ma).
NGOẠI NGÃ
Đối lại: Nội ngã.
Chỉ cho cái ngã(ta) ở ngoài thân, hoặc
cái ngã ở ngoài 5 uẩn.
Khái niệm “Ngã” (Phạm: Àtman) vốn
là 1 trong những chủ đề quan trọng trong
tư tưởng giới Ấn độ từ xưa đến nay; các giáo
phái cũng như các học phái đã lần lượt đề
xướng nhiều lí thuyết về “ngã”.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 1,
thì thông thường có 3 loại kiến giải chấp
ngã là: Ngã ở trong 5 uẩn, Ngã lìa 5 uẩn,
Ngã chẳng ở trong 5 uẩn chẳng lìa 5 uẩn.
Ba chủ trương trên đây đều cho ngã là
có thật, trong đó, chủ trương thứ 2 chấp
ngã lìa uẩn, tức là kiến giải chủ trương

“ngoại ngã”.
Ngoài ra, bắt đầu từ bộ sử thi
Mahàbhàrata của Ấn độ, thông thường
người Ấn độ gọi là trời Đại tự tại (Phạm:
Mahezvara) là thầnZivavà coi vị thần
này là đấng tối cao sáng tạo ra vũ trụ vạn
vật. Thể tính của vị thần này là thường trụ
và trùm khắp, vì thế Đại tự tại được coi là
đại ngã duy nhất, đối lại với cái ngã cá nhân
nội tại, tức gọi là Ngoại ngã. Nhưng những
chủ trương đại loại như thế đều bị Phật giáo
phủ nhận.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 648
hạ) nói: “Nếu hành giả chẳng hiểu chính
xác nghĩa nhân duyên mà tu chứng các pháp
Thiền, thì ắt sẽ chấp trước tự tâm là nội ngã
(...) Giả sử chẳng chấp nội ngã thì chắc hẳn
cũng chấp ngoại ngã, tức là trời Tự tại, Phạm
thiên ...”
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.2; kinh
Đại bát niết bàn Q.2 (bản Bắc); Dị bộ tông
luân luận thuật kí]. (xt. Ngã).
NGOẠI NGHI
Cũng gọi Ngoại tướng.
Hình tướng, cử chỉ, dáng dấp biểu hiện
ra bên ngoài, tức là 4 uy nghi: Đi, đứng, ngồi,
nằm.
Vãng sinh yếu tập quyển trung (Đại 84,
56 trung) nói: “Đi đứng ngồi nằm, nói im,
động tác, thường giữ niệm này trong tâm
(...) Hoặc cúi đầu giơ tay, hoặc cất tiếng xưng
danh, ngoại nghi dù khác, nhưng trong tâm
luôn giữ chính niệm, thức ngủ chẳng quên”.
Ngoài ra, pháp hội Ngoại tướng nghi thức
do Mật giáo đặc biệt cử hành, để làm tăng
trưởng tín tâm của những người đến tham
lễ cũng được gọi là Ngoại nghi, như nghi
thức xếp hàng trước sau được thực hành bên

ngoài đạo tràng Quán đính.
(xt. Tứ Uy Nghi).
NGOẠI NGOẠI ĐẠO
........
Đối lại: Nội ngoại đạo.
Đồng nghĩa: Ngoại đạo(theo nghĩa rộng).
Chỉ chung cho các giáo thuyết, học phái
NGOẠI NGOẠI ĐẠO

N
3310
ngoài Phật pháp, như 6 phái Triết học Ấn
độ: Số luận, Thắng luận v.v... hoặc 6 nhà
ngoại đạo: Phú lan na ca diếp, Ni kiền đà
nhã đề tử... cũng như 95 hoặc 96 loại ngoại
đạo khác...
[X. Đại nhật kinh sớ Q.2]. (xt. Ngoại Đạo).
NGOẠI PHÀM
.....
Đối lại: Nội phàm.
Từ ngữ chỉ chung cho các giai vị phàm
phu trong quá trình tu tập Phật đạo, tức là 1
trong những giai vị trước Kiến đạo.
Thanh văn thừa lấy 3 giai vị Ngũ đình
tâm, Biệt tướng niệm trụ và Tổng tướng niệm
trụ(tức Tam hiền vị) làm Ngoại phàm; còn
Bồ tát thừa thì lấy giai vị Thập tín phục nhẫn
làm Ngoại phàm.
Đại thừa nghĩa chương quyển 17, phần
cuối (Đại 44, 810 trung) nói: “Ngoại phàm
nghĩa là những người ở trong đường lành
(thiện thú) tìm chân lý ở bên ngoài; chưa
thể dứt hình tướng bên ngoài để duyên theo
chân tính ở bên trong, cho nên gọi là Ngoại;
chưa bỏ được thân phàm phu phần đoạn
trong 6 đường, cho nên gọi là Phàm”.
Trong 4 giáo: Tạng, Thông, Biệt, Viên
của tông Thiên thai thì tạng giáo lấy Hiền vị
(Ngũ đình tâm v.v... ) làm Ngoại phàm; Thông
giáo lấy Can tuệ địa của Thập địa nói trong
kinh Đại phẩm bát nhã làm Ngoại phàm;
Biệt giáo lấy giai vị Thập tín trong 52 giai vị
làm Ngoại phàm và Viên giáo thì lấy giai vị
Quán hành ngũ phẩm trong Lục tức làm
Ngoại phàm.
[X. luận Thành thực Q.1, 15; Thiên thai

tứ giáo nghi tập chú Q.1 thượng, hạ]. (xt.
Tam Hiền).
NGOẠI PHÁP
... ..
Cũng gọi Ngoại thuật.
Chỉ cho giáo pháp, tu pháp ngoài Phật
giáo, hoặc chỉ cho các chú thuật của ngoại
đạo, như pháp A vĩ xa (Phạm:Àveza), dùng
pháp thuật triệu thỉnh quỉ thần nhập vào
thân của đồng nam hoặc đồng nữ, làm cho
chúng đoán trước được những việc lành dữ,
nên hư. Lại như pháp Đồ cát ni (Phạm:
Đàkìnì) dùng pháp thuật bất chính lấy trái
tim của người ta mà ăn, để cầu thành tựu
điều mong cầu.
Tại Nhật bản, Ngoại pháp chỉ cho 1 thứ
yêu thuật nhận được từ quỉ linh. Vị tăng
thực hành pháp này gọi là Ngoại pháp tăng.
Phong tục này thịnh hành từ giữa thời kì
Bình an đến thời đại Liêm thương.
NGOẠI PHƯỢC ẤN
... ... ..
Cũng gọi Ngoại phược quyền, Chỉ tại
ngoại quyền, Hướng ngoại tương xoa quyền.
Ấn tướng biểu thị nguyệt luân trên hoa
sen, đặc biệt được sử dụng trong Mạn đồ la
Thai tạng giới. Là 1 trong 4 loại Quyền ấn
hoặc 6 loại Quyền ấn của Mật giáo.
Cách kết ấn này là 2 bàn tay chấp lại, 10
ngón tay đan vào nhau rồi nắm lại thành
quyền, đặt 10 ngón ở ngoài nắm tay; 5 ngón
tay trái đặt lên 4 ngón tay
phải, còn ngón cái của tay
phải thì phải đè lên ngón cái
của tay trái. Vì các ngón tay
đều ở bên ngoài lòng bàn tay
nên gọi là Ngoại phược.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt. Tứ

Chủng Quyền).
NGOẠI PHƯỢC ĐỊNH ẤN
...........
Cũng gọi Kim cương định ấn, Phược định
ấn.
Ấn trụ trong định của Thiên cổ lôi âm
Như lai, cũng tức là pháp giới định ấn của
Kim cương bộ Mật giáo.
Cách kết ấn này là: Lòng 2 bàn tay hướng
NGOẠI PHƯỢC ĐỊNH ẤN
Ấn Ngoại Phược

N
3311
lên, các ngón tay giao nhau. Định ấn là ấn
khế biểu thị sự an trụ trong tướng Tam muội
tịch lặng, bất động.
(xt. Định Ấn).
NGOẠI THAM DỤC
Cũng gọi Ngoại tham dục tướng.
Chỉ cho sự ham muốn các cảnh vật bên
ngoài. Là 1 trong 3 thứ phát tướng thuộc
tham dục. Tham dục là cầu mong được
những vật của người khác mà mình ưa thích,
do đó khởi tâm ham đắm ô nhiễm.
Cứ theo Thích thiền ba la mật thứ đệ
pháp môn quyển 4, Ngoại tham dục, tức là
lúc hành giả đang tu tập thiền định, bỗng
khởi tâm ham muốn dung mạo người nam
hoặc người nữ; nếu tâm niệm này khởi lên
liên tục thì sẽ chướng ngại việc tu hành.
Ma ha chỉ quán quyển 8, thượng (Đại
46, 10 hạ) nói: “Nếu ngoại tham dục nổi lên
thì phải dùng pháp quán Bất tịnh để đối trị,
còn nếu nội tham dục sinh khởi thì dùng
Bát bối xả đối trị”.
NGOẠI TRẦN
Chỉ cho 6 trần cảnh: Sắc, thanh, hương,
vị, xúc, pháp là các đối tượng nhận thức của
6 căn(mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý). Những
người phàm phu cho rằng 6 trần đều ở ngoài
tâm, cho nên gọi là Ngoại trần.
Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 357 thượng)
nói: “Phân biệt tất cả pháp là tướng ngoại
trần”.
NGOẠI TRẬN
.....
Cũng gọi Hạ trận.
Đối lại với Nội trận.

Chỉ cho khu tiền đường ngoài Nội trận
(nội cung, nơi thờ tượng Phật, tụng kinh, tu pháp)
là chỗ dành cho tín đồ lễ bái, nghe kinh.
Khi cử hành nghi thức pháp hội “hành
đạo” thì Ngoại trận được sử dụng làm đường
đi để nhiễu quanh Nội trận. Ngoài ra, bốn
chung quanh riềm của bức tranh Biến tướng
cũng gọi là Ngoại trận.
NGOẠI TỨ CÚNG DƯỜNG
Cũng gọi Ngoại tứ cúng, Ngoại cúng
dường.
Gọi tắt: Ngoại cúng.
Đối lại với Nội tứ cúng dường.
Chỉ cho 4 vị Bồ tát do 4 đức Phật ở 4
phương, dùng đức Tam ma địa mà mình đã
chứng được, lưu xuất ra để cúng dường đức
Đại nhật Như lai. Đó là:
1. Bồ tát Hắc sắc hương (Hương màu
đen), cũng gọi Bồ tát Kim cương phần hương,
do đức A súc Như lai ở phương Đông lưu
xuất ra. Vị Bồ tát này ngồi ở góc Đông nam
của Ngoại viện, tay cầm lư hương biểu thị
giới hương vi diệu, để cúng dường đức Đại
nhật Như lai.
2. Bồ tát Thiển hoàng sắc hoa (Hoa
màu vàng phớt), cũng gọiBồ tát Kim cương
hoa, do đức Bảo sinh Như lai ở phương
Nam lưu xuất ra. Vị Bồ tát này ngồi ở góc
Tây nam, tay cầm hoa thơm, biểu thị hoa
phúc đức, cúng dường đức Đại nhật Như
lai.
3. Bồ tát Bạch sắc đăng(Đèn màu trắng),
cũng gọi Bồ tát Kim cương đăng, do đức Phật
A di đà ở phương Tây lưu xuất ra. Vị Bồ tát
này ngồi ở góc Tây bắc, tay cầm đèn, biểu
thị đèn trí tuệ, cúng dường đức Đại nhật
Như lai.
4. Bồ tát Thanh sắc đồ hương (Hương

xoa màu xanh), cũng gọi Bồ tát Kim cương
đồ hương, do đức Bất không thành tựu Như
lai(tức đức Thích ca Như lai) ở phương Bắc
lưu xuất ra. Vị Bồ tát này ngồi ở góc Đông
bắc, tay cầm hương xoa, biểu thị năm phần
pháp thân, hương xoa có khả năng tẩy sạch
NGOẠI TỨ CÚNG DƯỜNG

10000

N
3312
sự nhơ bẩn, để cúng dường đức Đại nhật
Như lai.
Bốn vị Bồ tát trên đây tượng trưng ý nghĩa
dùng hương đốt làm thanh tịnh tất cả thế
giới, dùng hoa thơm tùy thuận thế gian, dùng
ánh sáng chiếu rọi thế giới chúng sinh và
dùng hương xoa diệt trừ hết thảy khổ ách
cho chúng sinh.
Ngoài ra, trong hội Lí thú của Mạn đồ la
Kim cương giới, thì Ngoại cúng dường là các
Bồ tát mùa xuân, Bồ tát mùa hạ, Bồ tát mùa
thu và Bồ tát mùa đông, 4 vị này theo thứ
tự, lần lượt cầm hoa, hương đốt, đèn và
hương xoa.
[X. phẩm Kim cương giới Ngoại cúng
dường trong kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp
chân thật Q.hạ; kinh Kim cương đính du
già trung lược xuất niệm tụng Q.3; kinh Tối
thượng căn bản đại lạc kim cương bất không
tam muội đại giáo vương Q.3; Nhất tự đính
luân vương niệm tụng nghi quĩ]. (xt. Bát
Cúng Dường).
NGOẠI TƯỚNG THẬP NHỊ
Cũng gọi Ngoại tướng thập nhị vật.
Chỉ cho 12 thứ nhơ nhớp trong 36 vật
bẩn thỉu của thân người. Đó là: Tóc, lông,
móng, răng, ghèn(dử)mắt, nước mắt, nước
dãi, nước bọt, nước tiểu, phân, ghét và mồ
hôi. Do sự tạo tác, đổi dời của 36 vật và 12
nhân duyên xoay vần hòa hợp lẫn nhau mà
thân người được sống còn.
(xt. Tam Thập Lục Vật).
NGOẠI VÔ VI
........
Đối lại: Nội vô vi.
10001

Đối trước ngoại cảnh mà tâm không tán
loạn.
Cứ theo kinh Đại an ban thủ ý quyển
hạ, thì vô vi có 2 loại:
1…………. Ngoại vô vi:Thân đứng trước cảnh
sắc lộng lẫy, đẹp đẽ mà không khởi tâm tham
muốn, mắt không thấy sắc, tai không nghe
tiếng, mũi không ngửi mùi, miệng không
nếm vị, thân không va chạm mịn láng, ý
chẳng nghĩ bậy, nghĩa là 6 căn hoàn toàn ở
trong trạng thái vắng lặng trong sáng.
2. Nội vô vi: Phối hợp sự tu định của 6
căn, dùng 6 môn vi diệu là sổ tức, tương tùy,
chỉ, quán, hoàn, tịnh để đạt đến sự tĩnh lặng
trong sáng của nội tâm.
NGOẠI XẢ
.... .
Buông bỏ những vật bên ngoài mình
như tiền của, vàng bạc v.v... Tức là với tâm
từ bi không tham tiếc, đem những thứ quí
báu như ngôi vua, phúc lạc, tiền của bố thí
cho người có đức hoặc kẻ bần cùng khốn
khổ. Đây là việc làm thuộc pháp ngoại thí
trong 10 hạnh thí xả mà Bồ tát tu tập.
Nhưng khi bố thí thì người thí, kẻ thụ thí
và vật thí đều phải thanh tịnh mới được
quả báo thù thắng.
Quán kinh sớ tán thiện nghĩa (Đại 37,
273 hạ) nói: “Chư Phật ở quá khứ, Bồ tát ở
hiện tại, đã làm được những việc khó làm,
xả được những cái khó xả; nội xả, nội ngoại
xả, đều xả”.
[X. phẩm Thập vô tận tạng trong kinh
Hoa nghiêm Q.12 (bản dịch cũ); kinh Đại
bát niết bàn Q.24 (bản Bắc)]. (xt. Thập Thí).
NGOAN THẠCH ĐIỂM ĐẦU
Đá ngu gật đầu. Sự tích về ngài Trúc đạo
sinh đời Đông Tấn.
10002

Tương truyền ngài Đạo sinh ở núi Hổ
khâu từng gom những phiến đá làm thính
chúng, rồi giảng kinh Niết bàn, nói về
thuyết “Xiển đề thành Phật”, những phiến
đá nghe ngài nói đều gật đầu. Bởi thế, đời
sau có câu “Sinh công thuyết pháp, đá ngu
gật đầu”. Ngày nay, sự tích này thường
NGOAN THẠCH ĐIỂM ĐẦU

10003

N
3313
được dùng để ví dụ sự mầu nhiệm của sức
cảm hóa.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.26].
NGỌC DA KINH
........
Cũng gọi Trưởng giả nghệ Phật thuyết
tử phụ vô kính kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc đàm vô
lan (Phạm: Dharmarakwa?) dịch vào đời
Đông Tấn, được thu vào Đại chính tạng
tập 2.
Nội dung kinh này tường thuật việc người
con dâu của Trưởng giả Tu đạt (Pàli:
Sudatta) Cấp cô độc tên là Ngọc da, cậy thế
nhà giàu có mà tỏ thái độ vênh váo khinh
bạc, thiếu mất đức khiêm tốn của người đàn
bà, bởi thế Trưởng giả Tu đạt mới đến xin
đức Phật dạy bảo. Nhận lời thỉnh cầu của
Trưởng giả, đức Phật bèn giáo hóa Ngọc da
và nàng đã vâng lời dạy răn của đức Phật,
ăn năn lỗi lầm của mình, xin đức Phật lãnh
nhận 10 giới.
Kinh này phân biệt người vợ làm 7 hạng
(vợ như mẹ, vợ như em gái, vợ như thầy, vợ như
người vợ, vợ như tớ gái, vợ như kẻ thù, vợ như kẻ
sát nhân) và cho rằng 5 hạng trước được mọi
người kính yêu, tiếng tốt vang xa, là nền
tảng làm cho gia đình hạnh phúc, phồn vinh;
còn 2 hạng vợ sau ở đời vị lai sẽ chịu quả
báo xấu ác.
Kinh này còn có 3 bản dịch khác là:
1. Ngọc da nữ kinh, được dịch vào đời
Tây Tấn(không rõ dịch giả).
2. A túc đạt kinh do ngài Cầu na bạt đà
la dịch vào đời Lưu Tống.
10004

3. Bản kinh thứ 9 trong phẩm Phi
thường của Tăng nhất a hàm quyển 49
(tương đương với kinh Sattabhariyàtrong
Tăng chi bộ VII. 95 tiếng Pàli), do ngài
Tăng già đề bà dịch vào đời Đông Tấn(các
bản ghi trên đều được thu vào Đại chính tạng
tập 2).
Ngoài ra, mục An công thất dịch kinh
lục trong Xuất tam tạng kí tập quyển 3 có
kinh Thất phụ 1 quyển (tên kinh Thất phụ
giống với kinhSattabhariyàbảnPàli) và
nhận xét theo cách sắp xếp thứ tự của kinh
Ngọc da, thì có lẽ kinh Thất phụ cũng là
bản dịch khác của kinh Ngọc da.
[X. Pháp kinh lục Q.3; Khai nguyên thích
giáo lục Q.2, 3, 5].
NGỌC ĐIÊP
Chỉ cho kinh điển Phật.
Nhân minh nhập chính lí luận sớ quyển
thượng (Đại 44, 91 trung) nói: “Kim dung
xán lạn, ngọc điệp huy hoàng, tuy chí giáo
đã hưng thịnh, nhưng sách này chưa đầy
đủ”.
NGỌC HÀM SƠN THẠCH QUẬT
Cũng gọi Phật dục tự, Hưng long sơn.
Hang động trong núi Ngọc hàm, tọa
lạc gần huyện Tế nam, tỉnh Sơn đông,
Trung quốc. Một trong những quần thể
chùa viện hang động được tạo lập vào đời
Tùy.
Trên sườn núi đá vôi lưng chừng núi
Phật dục về mé tây có khắc hơn 90 pho
tượng Phật bằng đá, trong đó, phía tây bắc
có tượng Phật A di đà và tượng bồ tát Di
lặc được tạc vào năm Càn nguyên thứ 2
(759) và năm Khai thành thứ 2 (837) đời
Đường, số còn lại đều được tạc vào khoảng
năm Khai hoàng (581-600) đời Tùy, gồm
10005

các pho tượng Phật Thích ca, Phật A di đà,
bồ tát Di lặc v.v... Về cách bày xếp khám
thờ Phật, thì tầng thứ 1 có 5 khám, đều
khắc theo hình thức Tam tôn; tầng thứ 2
có 27 pho tượng Phật nhỏ; tầng thứ 3 gồm
tượng Phật và tượng Bồ tát vừa lớn vừa
nhỏ; tầng thứ 4 có 17 pho, tầng thứ 5 cũng
khắc tượng Tam tôn. Hào quang phía sau
NGỌC HÀM SƠN THẠCH QUẬT

10006

N
3314
tượng Phật được trang sức bằng hoa văn
Đường thảo, khám thờ Phật có chạm trổ
đẩu củng, nét khắc rất tinh xảo.
Phần nhiều các chùa viện hang động của
Phật giáo tại Trung quốc là do vua chúa các
triều đại tạo lập, nhưng Hàm sơn thạch quật
này là do các chư tăng và Phật tử chung sức
tạo thành, hình thức kiến tạo đơn giản, chất
phác, đậm sắc địa phương.
[X. Tế nam cận giao Bắc Ngụy Tùy
Đường tạo tượng (Kinh tam lâm, Văn tham
tư, kì thứ 9, năm 1955)].
NGỌC HÀO
.....
Chỉ cho sợi lông trắng ở khoảng 2 chân
mày của đức Phật, vì màu trắng của sợi lông
sáng trong như viên bạch ngọc, nên gọi là
Ngọc hào.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 11 (Đại 54, 370
thượng) nói: “Ngọc hào là sợi lông trắng ở
khoảng giữa 2 đầu chân mày của Như lai,
sáng trong như ngọc trắng. Từ sợi lông này
phóng ra ánh sáng, chiếu rọi khắp các thế
giới trong 10 phương, vì thế gọi là Ngọc hào
thụy sắc”.
Tây vực kí Trương thuyết tự (Đại 51, 868
thượng) nói: “Ngọc hào rực rỡ, nước cam lộ
rưới khắp đại thiên, gương vàng soi sáng,
gió ấm chan hòa mặt đất”.
NGỌC HOA TỰ
Cũng gọi Ngọc hoa cung tự.
Chùa nằm về phía tây nam huyện Nghi
quân, Phu châu, tỉnh Thiểm tây, Trung quốc,
được sáng lập vào năm Vũ đức thứ 7 (624)
đời Đường.
10007

Ban đầu, nơi này được gọi là Nhân trí
cung. Năm Trinh quán 21 (647), vua Thái
tông cho xây rộng thêm và đổi tên là Ngọc
hoa cung. Tháng 5 năm Trinh quán 22
(648), theo lời thỉnh cầu của vua Thái tông,
ngài Huyền trang đến ở tại cung này, tháng
10 ngài dịch kinh Năng đoạn kim cương
bát nhã. Năm Vĩnh huy thứ 3 (651), cung
Ngọc hoa được đổi thành chùa Ngọc hoa.
Tháng 10 năm Hiển khánh thứ 4 (659),
khi ngài Huyền trang vâng sắc dịch kinh
Đại bát nhã, vì không thích cảnh náo nhiệt
tại Trường an, nên ngài đến trụ ở chùa này,
bấy giờ có các vị Tịch chiếu làm Đô duy
na, Khuy cơ, Phổ quang, Huyền tắc... làm
việc ở dịch trường. Trong chùa có các điện
như: Điện Quang vân, điện Minh nguyệt,
điện Gia thọ, điện Khánh phúc và đình
Bát quế... đều được sử dụng làm đạo tràng
để phiên dịch kinh Đại bát nhã và các kinh
khác.
[X. lời Bạt trong luận A tì đạt ma giới
thân túc; Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.6,10; Tục cao tăng truyện Q.4;
Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Quảng dư
kí Q.8].
NGỌC HOÀN
Chiếc vòng bằng ngọc. Là
vật cầm tay của bồ tát Thiên
thủ Quan âm. Trong 40 tay
của Bồ tát, tay cầm ngọc này
được gọi là Ngọc hoàn thủ(tay
cầm vòng ngọc).
NGỌC HOÀN
Tượng Phật khắc trên sườn núi Ngọc Hàm
Ngọc Hoàn Thủ

10008

N
3315
[X. kinh Thiên quang nhãn Quán tự tại
bồ tát bí mật pháp; Thiên thủ quyển trong
A sa phược sao Q.88].
NGỌC LÂM THÔNG TÚ (1614-1675)
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Thanh, người huyện Giang âm, tỉnh Giang
tô, họ Dương, tự Ngọc lâm, người đời gọi
Ngọc lâm Quốc sư.
Năm19 tuổi, sư y vào ngài Khánh sơn
Viên tu xuất gia và thụ giới Cụ túc, về sau
được nối pháp. Sư trụ trì chùa Báo ân ở
huyện Vũ khang, tỉnh Chiết giang, sau vâng
sắc của vua Thế tổ nhà Thanh về kinh đô,
ở điện Vạn thiện xiển dương đại pháp, được
phong hiệu là Đại Giác Thiền Sư. Ít lâu
sau, sư trở về núi, để đệ tử là Lữu khê Hành
sâm ở lại hoằng pháp tại Bắc kinh, đó là sự
mở đầu cho dòng pháp của sư lưu hành ở
nơi này. Năm sau, sư được phong hiệu Đại
Giác Phổ Tế Thiền Sư và được ban áo đỏ.
Năm Thuận trị 17 (1660), vua thỉnh sư làm
Bản sư để truyền giới Bồ tát, lại phong hiệu
làm Đại Giáo Phổ Tế Năng Nhân Quốc
Sư. Thời gian thuyết pháp trong cung, sư
có soạn 1 bài Khách vấn, Đại học sĩ Kim
chi tuấn vâng sắc làm lời bình và lời tựa để
ấn hành.
Cuối đời, sư cất chùa Thiền nguyên ở
núi Tây thiên mục tại Chiết giang và thường
trụ ở chùa này,
phát huy Thiền
pháp, hình
thành phái Sư tử
chính tông.
Tháng 7 năm
10009

Khang hi 14
(1675), sư thị
tịch ở am Từ vân
tại Hoài an, tỉnh
Giang tô, hưởng
thọ 62 tuổi.
Tháp thờ sư được dựng ở núi Tây thiên mục,
ông Vương hi vâng sắc soạn bài minh tháp.
Đệ tử nối pháp của sư là Thích Siêu kì biên
soạn Niên phổ về sư 2 quyển.
Sư có tác phẩm: Ngọc lâm Thông tú Quốc
sư ngữ lục 12 quyển.
[X. Tục chỉ nguyệt lục Q.19; Đại thanh
nhất thống chí Q.9, 61; Thích thị nghi niên
lục Q.12].
NGỌC NHÃN
.....
Tượng Phật được khắc bằng gỗ ở Nhật
bản, trong mắt có khảm màng mỏng thủy
tinh và vẽ con ngươi, gọi là Ngọc nhãn. Từ
thời Đằng nguyên bắt đầu sáng tạo ra cách
Kí mộc tạo(tượng ghép gỗ)thì thường ứng
dụng phương pháp này để làm mắt tượng
Phật. Từ thời Liêm thương trở đi, mắt các
tượng Phật phần nhiều đều là ngọc nhãn.
NGỌC PHẬT
Cũng gọi Ngọc tượng.
Tượng Phật tạc bằng ngọc.
Điều Sư tử quốc Vô úy sơn tự trong Cao
tăng Pháp hiển truyện (Đại 51, 864 hạ) nói:
“Cất một điện Phật, khắc các pho tượng bằng
những vật báu, trong đó có một pho bằng
ngọc màu xanh, cao khoảng 3 trượng, toàn
thân sáng chói, tướng hảo uy nghiêm, không
thể diễn tả bằng lời, trong bàn tay phải có
một viên bảo châu vô giá”.
Điều Tam ma đát tra quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 10 (Đại 51, 927 hạ)
10010

nói: “Có pho tượng Phật bằng ngọc màu
xanh, cao 8 thước, đầy đủ tướng tốt, thường
hiện linh ứng”.
Cứ theo điều Vu điền ngọc Phật trong
Minh đào tông nghi Xuyết canh lục quyển
28, thì tại nước Vu điền có người đào giếng
phát hiện được 1 tượng Phật bằng ngọc, cao
khoảng 3, 4 thước, màu xanh mỡ, rọi ánh
NGỌC PHẬT
Ngọc Lâm Thông Tú

10011

N
3316
sáng vào thấy suốt gân, xương, mạch máu.
[X. Lương thư Q.54; History of Indian
and Indonesian Art, by Ànanda
Coomaraswamy; The Chronicle of the
Emerald Buddha, by C. Notton].
NGỌC PHẬT TỰ
I. Ngọc Phật Tự.
Ngôi chùa nổi tiếng ở Thượng hải, có
thờ pho tượng rất lớn khắc bằng đá ngọc.
Pho tượng này do ngài Tuệ căn ở núi Phổ
đà rước từ Miến điện về vào năm Quang
tự thứ 8 (1882) đời Thanh, lúc đầu thờ ở
chùa Giang loan, sau chùa này bị phá hủy
trong chiến tranh. Năm Dân quốc thứ 7
(1918), Ngài Khả thành thuộc tông Lâm tế
xây cất chùa mới ở địa chỉ hiện nay, gọi là
Ngọc Phật thiền tự. Sau khi chùa được hoàn
thành, tượng Ngọc Phật được rước về thờ
tại đây.
Chùa Ngọc Phật cách thành phố
Thượng hải không xa, trong chùa có các
kiến trúc như: Điện Đại hùng, điện Thiên
vương, lầu Ngọc Phật, điện Ngọa Phật v.v...
Trong điện Ngọa Phật(Phật nằm)có cất
giữ kinh điển, tượng Phật và các di vật văn
hóa quí báu. Trong điện Đại hùng có 3 pho
tượng Phật rất lớn đều được an trí trên đàn
Tu di cao 3
thước, có 2 pho
tượng Phật
Thích ca, 1 pho
Niết bàn, 1 pho
ngồi, chạm bằng
ngọc; tượng Niết
bàn thờ ở điện
10012

Ngọa Phật, còn
tượng ngồi thì
thờ tại lầu Ngọc
Phật, đặt trong
khám Phật có
nạm pha lê.
II. Ngọc Phật Tự.
Chùa trong Hoàng cung ở Bangkok, Thái
lan, do vua Lapma đời thứ 1 (Rama I) thuộc
vương triều Bangkok xây dựng vào cuối thế
kỉ XVIII để thờ pho tượng Phật bằng ngọc
bích được liệt vào hàng quốc bảo.
Theo truyền thuyết, pho tượng Phật
này được khắc từ nguyên khối ngọc màu
xanh biếc và đặt trên đàn tế mạ vàng cao
11 mét, trên đỉnh đầu tượng có treo lọng
hoa 9 tầng, ở 2 bên là 2 quả cầu tượng
trưng cho mặt trời và mặt trăng. Hàng
năm, tùy theo mùa, vua Thái lan đích thân
đến chùa thay áo cho tượng Ngọc Phật,
mùa nóng là áo vàng ròng có mạ đá quí,
mùa mưa là áo
vàng ròng điểm
xuyết những hạt
châu báu, mùa
mát là áo thuần
vàng ròng. Chùa
này là nơi để các
vua Thái lan làm
lễ đăng quang
khi lên ngôi,
cũng là nơi dành
cho Hoàng gia cử
hành các nghi
thức cúng tế.
NGỌC TUYỀN NGỌC HOA LƯỠNG TÔNG
Chỉ cho tông Thiên thai và tông Pháp
tướng.
10013

NGỌC TUYỀN NGỌC HOA LƯỠNG TÔNG
Phật ngọc ngồi thờ ở lầu Ngọc Phật
tại Thượng hải
Phật ngọc Niết bàn thờ ở điện Ngọa Phật tại Thượng hải
Tượng Phật bằng ngọc bích ở chùa
Ngọc Phật, Thái lan

10014

N
3317
Vì Đại sư Thiên thai Trí giả từng trụ ở
chùa Ngọc tuyền, cho nên dùng Ngọc tuyền
để chỉ cho tông Thiên thai. Còn ngài Huyền
trang thì ở tại chùa Ngọc hoa dịch kinh
Đại bát nhã và truyền tôngPháp tướng,
thế nên dùng Ngọc hoa để chỉ cho tông
Pháp tướng.
(xt. Ngọc Tuyền Tự, Ngọc Hoa Tự).
NGỌC THÀNH KHANG TỨ LANG ( 1915- )
..............
Học giả Phật giáo Nhật bản.
Ông tốt nghiệp khoa Triết học trường
Đại học Đế quốc, Đông kinh, năm 1931.
Ông làm Giáo sư các trường Đại học Đông
kinh và Đại học Đông bắc. Ông dành nhiều
thời gian cho việc nghiên cứu lịch sử Phật
giáo với các chủ đề: Triết học của ngài Trần
na, Pháp xứng, Thực tướng quán của Thiên
thai, Phật học Trung quốc.
Ông có các tác phẩm: Sự hình thành của
tư tưởng Ấn độ cận đại, sự hình thành của
tư tưởng Phật giáo Trung quốc, Minh tưởng
và kinh nghiệm.
NGỌC TRÙNG TRÙ TỬ
Trù tử tức là cỗ khám thờ Phật, hoặc
được sử dụng để cất giữ kinh điển.
Ngọc trùng
trù tử là khám
thờ Phật có hình
dáng cung điện
được đặt trong
Kim đường chùa
Pháp long tại
Nhật bản. Vì cỗ
khám này có
10015

trang sức cánh
con ngọc trùng
cho nên có tên
như trên: Khám
cao 2,33 mét,
nền là tòa Tu di hình vuông, trên cột khám
có chạm các hoa văn chim bay theo kiểu
Đường thảo có thếp vàng, phía dưới thì nhấn
rất nhiều cánh ngọc trùng, ngói lợp làm bằng
lá đồng, gọi là Hành cơ tập, đáng gọi là kết
tinh của nền kiến trúc ở thời đại Phi điểu.
Bên trong khám có Thiên Tôn Phật bằng
đồng mạ vàng. Màu nền của hội họa thì lấy
sơn đen làm chính, còn màu đỏ, màu xanh
lá cây, màu vàng đất... thì dùng để vẽ các
đường nét. Cửa cung điện có tượng Bồ tát
và tượng Thiên bộ, mặt sau có bức vẽ cúng
dường tháp Đa bảo. Mặt chính phía dưới
tòa Tu di vẽ tranh cúng dường xá lợi, mặt
bên phải vẽ tranh xả thân cho hổ đói ăn,
mặt bên trái có bức tranh tả cảnh bỏ mình
để được nghe bài kệ, mặt sau vẽ núi Tu di.
Ngoài ra, trong cùng 1 bức tranh còn có các
hình vẽ khác để biểu thị sự lưu chuyển của
thời gian. Nét vẽ đơn thuần này đã ảnh
hưởng phần nào đến sự phát triển hội họa ở
đời sau.
[X. Nhật bản quốc bảo toàn tập, tập 28;
Nhật bản kiến trúc sử; Quốc bảo mục lục].
NGÔ CA
Angkor.
Cũng gọi Lộc ngột, An ca.
Kinh đô của vương triều An ca, dân tộc
Khmer, ở Bắc bộ Cao miên, từ thế kỉ IX
đến thế kỉ XV.
NGÔ CA
Ngọc Trùng Trù Tử Chùa Ngô Ca (kiến trúc theo hình chữ Sơn...)

10016

N
3318
Đô thành này gồm có hơn 600 tòa kiến
trúc, được cấu tạo toàn bằng những khối đá
lớn với những bức phù điêu khắc bằng đá
rất đẹp, vốn có tên là Nangara, đời sau gọi
lầm là An ca. Đến thế kỉ thứ XV, người Thái
vây đánh Ngô ca, cướp bóc tàn phá, vương
triều phải dời đến Bách nang bôn ở phía
nam (tức là Phnom Pênh), Ngô ca từ đó trở
nên hoang vu.
Vào thế kỉ XX, Ngô ca trở thành khuôn
mẫu cho việc khôi phục di tích xưa. Năm
1907, cục Bảo hộ An ca tiếp quản Ngô ca,
từ trong bùn đất, cỏ cây rậm rạp, người ta
đã đào được 1 tòa kiến trúc kì quan hoành
tráng và được trùng tu, bảo tồn. Từ sau
năm 1968, Cao miên lâm vào cảnh chiến
tranh, rồi từ 1975 đến 1979 lại bị cộng
sản Cao miên tàn phá. Hiện nay, nhà nước
Cao miên tuy có lưu tâm bảo tồn cổ tích
Ngô ca, nhưng hiệu quả không có bao
nhiêu.
(xt. An Ca Nghệ Thuật).
NGÔ ĐẠO HUYỀN ( ? - ?)
........
Họa gia Trung quốc, sống vào đời Đường,
người Dương địch, Khai phong (huyện Vũ,
tỉnh Hà nam). Lúc đầu, ông tên là Đạo tử,
sau đồi là Đạo huyền.
Thủa nhỏ, ông mồ côi, nghèo khổ, lớn
lên, ông đến Lạc dương cùng với các ông
Trương húc, Hạ tri chương học thư pháp
nhưng không thành công. Về sau, ông
chuyên tâm tập vẽ, nghiên cứu đến chỗ
sâu xa kì diệu, lập ra trường phái riêng.
Các hình tượng Phật, quỉ thần, người,
10017

vật, cầm thú, sơn thủy, lầu gác, do ông
vẽ đều đứng đầu vào thời ấy. Bút pháp
của ông siêu tuyệt, người đời gọi ông là
“Bách đại họa thánh”(ông thánh nghề vẽ
của trăm đời).
Lúc đầu, ông làm quan ở Cổn châu giữ
chức Hà khâu úy, sau được triệu vào cung
làm Nội giáo bác sĩ, nếu vua không ban
chiếu lệnh thì ông chẳng vẽ. Lúc tuổi trẻ,
nét vẽ của ông hơi tỉ mỉ, đến trung niên thì
lỗi lạc hồn hậu, tranh sơn thủy của ông
biểu tỏ vẻ kiệt xuất phong trần, trong tranh
nét mực hơi nhạt, rất tự nhiên, người đời
gọi là Ngô trang. Ông
từng vẽ tranh biến
tướng địa ngục ở chùa
Cảnh công tại Khai
phong, không vẽ rõ quỉ
quái, mà vẽ những kẻ
bán thịt, bán cá ở cõi u
minh, rất nhiều người
nhìn thấy sợ tội mà đã
đổi nghề.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.40; Lịch đại
danh họa kí Q.9; Vạn bảo toàn thư Q.4;
Thái bình quảng kí Q.212; Dậu dương tạp
trở tục tập Q.5; Lang gia đại túy biên
Q.18].
NGÔ ĐÔ PHÁP THỪA
... ... ... ..
Tác phẩm, 12 quyển, (hoặc 30 quyển),
do Chu vĩnh niên soạn vào đời Minh, Trung
quốc.
Nội dung biên tập các kí sự về Phật giáo
ở đất Ngô, thuộc tỉnh Giang tô. Bản 30
quyển, mỗi thiên đều thu chép tất cả các
việc dù lớn hay nhỏ được ghi trong các sách,
có nói rõ xuất xứ và tác giả.
10018

Ông Chu vĩnh niên (1582-1647) tự là
An kì, người huyện Giang ngô, tỉnh Giang
tô, ông phát nguyện khắc tạng Kinh, trọn
đời cúng tăng. Ngoài sách này ra, ông còn
có các tác phẩm như: Đặng úy Thánh ân
tự chí, Hổ khâu sơn Linh nham tự hợp
chí.
[X. Ngô đô pháp thừa Q.đầu; Trung quốc
Phật giáo sử tịch khái luận (Trần viên); Tứ
khố toàn thư tổng mục đề yếu Q.145; Hổ
khâu sơn chí (Cố mi)].
NGÔ ĐÔ PHÁP THỪA
Ngô Đạo Huyền

10019

N
3319
NGÔ KHẮC KỈ (1140-1214)
........
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
đời Tống, người Tiền đường, tỉnh Chiết
giáng, tự Phục chi, hiệu Khải am.
Thủa nhỏ, ông đọc Chu quan, vì cảm
khái mà nảy sinh chí giúp đời. Sau ông ẩn ở
Tả khê, thường đọc kinh Lăng nghiêm và
Tông kính lục, rồi ông theo lời khuyên của
ngài Bảo tích Thực công tu tập chỉ quán mà
được tỏ ngộ.
Về sau, ông chuyên tu Tịnh độ. Khoảng
năm Càn đạo ( 1165-1173), ông kết Liên xã
với ngài Thực công ở Tô châu và cùng nhau
soạn Thích môn chính thống nói rõ sự
truyền thừa của tông Thiên thai.
Năm Gia định thứ 7 (1214) ông qua đời
tại Bảo sơn, thọ 75 tuổi.
Ông có tác phẩm: Pháp hoa xu kiện.
NGÔ NHUẬN GIANG (1906-1979)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người Khai
bình, tỉnh Quảng đông. Truyền nhân đời
thứ 18 của Hồng giáo thuộc Tạng mật và
đời thứ 3 của Tổ sư Bối nhã Đạt lại.
Thủa nhỏ, ông đọc kinh sử tử tập và học
tập văn Khư lô ở thư viện Thánh tâm.
Khoảng năm Dân quốc thứ 14, 15 (1925-
1926), vì ông bị bệnh lâu mà không thuyên
giảm nên mới qui y Phật giáo. Năm 20 tuổi,
ông được ngài Nặc na hô đồ khắc đồ truyền
pháp Quán đính ở Phật giáo cư sĩ lâm tại
Nam kinh, từ đó ông tu tập pháp Vô thượng
du già của Hồng giáo và tích cực hoằng dương
pháp môn này. Ông từng biên chép và in ấn
kinh Đại bạch tản cái Phật mẫu tổng trì đà
10020

la ni, khuyến khích người học niệm quán
Tam muội, đặt vững nền tảng cho Mật tạng
tại Quảng đông.
Năm 1949, ông đến Hồng kông, sáng lập
tinh xá Nặc na tại Cửu long để làm đạo tràng
Mật giáo. Ông thường ra Đài loan và nước
ngoài hoằng pháp.
Ông có các tác phẩm: Kim cương bát nhã
ba la mật kinh giảng nghĩa, Nặc môn phổ
truyền chân ngôn, Thánh cứu độ Phật mẫu
tu trì pháp, Phật giáo đích vũ trụ quan cập
nhân sinh quan.
NGỘ
..
Đối lại: Mê.
Sinh khởi chân trí, xoay chuyển mê
mộng, tỏ ngộ chân lí, gọi là Ngộ. Như nói
chuyển mê khai ngộ, chứng ngộ, giác ngộ,
ngộ nhập...
Vì giáo lí trong Phật giáo có sâu cạn khác
nhau nên cảnh giới ngộ cũng bất đồng: Tiểu
thừa đoạn phiền não trong 3 cõi thì chứng
được lí trạch diệt; tông Duy thức chủ trương
ngộ nhập tính Duy thức; tông Tam luận
nhằm đến được cảnh “Không” bất khả đắc;
tông Hoa nghiêm chủ trương chứng nhập
Tự cảnh giới của Thập Phật; tông Thiên thai
chủ trương chứng ngộ thực tướng các pháp,
còn Thiền tông thì đề xướng Kiến tính thành
Phật v.v...
Nói tóm lại, cảnh giới ngộ của Đại thừa
là chứng biết chân lí, dứt sạch phiền não,
đầy đủ vô lượng diệu đức, ứng hiện muôn
cảnh 1 cách tự tại. Nếu phân biệt mê ngộ
trong 10 cõi(địa ngục, ngạ quỉ, súc sinh, tu la,
người, trời, Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát, Phật)
thì 6 cõi trước là mê, 4 cõi sau là ngộ. Nếu
nói theo 1, 9 đối đãi thì 9 cõi trước là nhân,
10021

1 cõi sau là quả, nghĩa là chỉ có quả vị Phật
là cảnh giới ngộ viên mãn. Nếu nói theo
trình độ chứng ngộ thì ngộ 1 phần là tiểu
ngộ, ngộ toàn phần là đại ngộ. Nếu căn cứ
vào thời gian nhanh chậm, thì có thể chia
làm Tiệm ngộ và Đốn ngộ. Nếu lại căn cứ
vào trí giải mà bàn thì hiểu biết được lí gọi
là Giải ngộ, còn do tu hành thực tiễn đạt
được lí thì gọi là Chứng ngộ.
NGÔ NHUẬN GIANG

10022

N
3320
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.4; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.8, hạ;
Long môn Phật nhãn hòa thượng ngữ lục
trong Cổ tôn túc ngữ lục Q.30].
NGỘ ÂN (912-986)
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Tống,
người Thường thục, tỉnh Giang tô, họ Lộ,
tự Tu kỉ, là Thủy tổ phái Sơn ngoại, tông
Thiên thai.
Năm 13 tuổi, sư nghe tụng kinh Di đà
mà phát tâm xuất gia. Lúc đầu, sư học luật
Nam sơn, được ít lâu, sư theo ngài Chí nhân
ở viện Từ quang tại Tiền đường học tập
giáo quán Thiên thai. Sư thông suốt ý chỉ
huyền diệu của kinh Pháp hoa, kinh Kim
quang minh, Chỉ quán..., có tài hùng biện
không ai sánh kịp. Người thời bấy giờ gọi
sư là “Nghĩa hổ”. Trong pháp nạn Hội
xương (841), phần nhiều kinh sách của tông
Thiên thai đã bị mất. Sư nghiên cứu rất
sâu về chỉ thú của Thập diệu, Ngũ trùng,
giảng Huyền nghĩa, Văn cú, Chỉ quán hơn
20 lần, nhờ đó đã làm sáng tỏ đại ý của
kinh Pháp hoa.
Sư thường ăn ngày 1 bữa, không lìa áo
bát, không cất giữ tài vật, tiền bạc; thường
nằm nghiêng bên phải, ngồi kết già, không
bàn chuyện thế tục, không thích giao du,
đối với người giầu sang quyền quí, không
bao giờ sư khuất phục. Sư thường than thở
thời bấy giờ ít người giữ giới nên sư dạy học
trò rất nghiêm. Trước sư dạy cho họ tu tịnh
nghiệp, sau đó, bất luận trí ngu, sư đều chỉ
bày cho họ lí Nhất thừa viên giáo.
Vào đầu tháng 8 năm Ung hi thứ 3 (986)
10023

đời Tống, biết mình sắp tịch, sư bèn nhịn
ăn, không nói, chỉ một lòng niệm Phật. Đến
ngày 25 tháng 8, sau khi giảng về chỗ cốt
yếu của pháp Chỉ quán và ý nghĩa quán tâm
cho các đệ tử nghe, sư liền ngồi ngay thẳng
thị tịch, hưởng thọ 75 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Tam đại bộ, Kim
quang minh huyền nghĩa văn cú, Kim ti luận.
[X. Tống cao tăng truyện Q.7; Phật tổ
thống kỉ Q.10].
NGỘ ĐẠO
.....
Cũng gọi Đắc ngộ.
Tức là thấy rõ tâm tính, thấu suốt đại
đạo.
Ngộ đạo là mục đích chung cùng hướng
tới của các tông phái, nhưng danh từ Ngộ
đạo phần nhiều được Thiền tông sử dụng
với nghĩa đắc pháp khai ngộ, gọi là Kiến
tính ngộ đạo.
NGỘ ĐẠT (811-883)
.....
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Hồng nhã, Mi châu (nay là
Hồng nhã, tỉnh Tứ xuyên), họ Trần, pháp
danh Tri huyền, tự là Hậu giác.
Năm 11 tuổi, sư y vào ngài Pháp thái
xuất gia ở chùa Ninh di, học kinh Niết bàn.
Hai năm sau, sư vâng mệnh Thừa tướng,
thăng tòa thuyết pháp ở chùa Đại từ tại đất
Thục, thính chúng có tới hơn vạn người,
thảy đều kinh ngạc về trí tuệ siêu phàm của
sư và tôn xưng sư là Trần bồ tát.
Sau, sư cầu Luật sư Biện trinh thụ giới
Cụ túc, rồi học Duy thức và tự nghiên cứu
các học thuyết của bách gia chư tử. Sư từng
hận là hương âm(tiếng nói làng quê mỗi làng
mỗi khác) của sư không thể giảng kinh, do
10024

đó trì tụng chú Đại bi, cảm được Thần tăng
trong mộng thay lưỡi cho sư, hôm sau, tiếng
nói của sư liền thay đổi.
Khi trưởng thành, sư đến kinh đô. Lúc
bấy giờ vua Vũ tông tin sùng Đạo giáo, muốn
hóa cánh thành tiên, hạ lệnh cho sư tranh
luận với Đạo sĩ; sư nói thẳng, chẳng kiêng
dè, lời biện bác sắc bén, thao thao; nhà vua
tuy không ưa những lời bộc trực của sư,
NGỘ ĐẠT

10025

N
3321
nhưng cũng phải khen ngợi kiến thức của
sư. Đến khi vua Tuyên tông lên ngôi, sư được
triệu vào cung giảng kinh, vua ban áo đỏ và
tôn sư làm Tam giáo thủ tọa(bậc đứng đầu 3
giáo: Nho, Phật, Đạo).
Đến thời vua Ý tông, sư được nhà vua
đích thân đến tòa giảng ban cho sư trầm
hương làm tòa ngồi, nhân đó sư sinh tâm
vui thích nên oan nghiệp kiếp trước có cơ
trả báo: Trên đầu gối của sư mọc lên một
cái nhọt hình mặt người, đau nhức vô cùng.
Sau, nhờ tôn giả Ca nặc ca dùng nước Tam
muội mới rửa sạch được cái nhọt này. Từ đó,
sư xin vua trở về chùa cũ ở núi Đan cảnh tại
Bành châu. Khi vua Hi tông đến đất Thục,
ban cho sư hiệu Ngộ Đạt Quốc Sư.
Năm Trung hòa thứ 3 (883), sư thị tịch,
thọ 73 tuổi, 54 tuổi hạ.
Sư để lại các tác phẩm: Từ bi thủy sám
pháp, 3 quyển, Thắng man kinh sớ, 4 quyển,
Bát nhã tâm kinh sớ, Kim cương kinh sớ,
20 quyển.
[ X. Tống cao tăng truyện Q.6; Thần tăng
truyện Q.8; Phật tổ thống kỉ Q.42; Thích
thị kê cổ lược Q.3].
NGỘ KHAI (? -1830)
.....
Cao tăng Trung quốc thuộc tông Tịnh
độ, sống vào đời Thanh, người Mộc độc, Tô
châu, họ Tương, tự Hoát nhiên, hiệu Thủy
vân đạo nhân.
Thủa nhỏ, sư đã học thông kinh sử,
nhưng vì nhà nghèo, sư phải bỏ học để theo
nghề buôn bán. Một hôm, đang trên đường
đi, sư gặp 1 vị tăng giáo hóa, sau đó sư qui y
10026

Tam bảo, lễ ngài Tường phong Văn công
cầu xuất gia và y vào Hòa thượng Như giám
ở chùa Cao mân thụ giới Cụ túc.
Sư tham cứu nhiều năm, giảng pháp ở
chùa Hiển thân tại Kinh nam, sau sư về ẩn
ở am Bảo tạng tại Linh nham, tinh cần niệm
Phật, tiếp hóa hậu lai.
Ngày 20 tháng 9 năm Quang đạo thứ 10
(1830), sư tịch.
Sư để lại các tác phẩm: Tịnh nghiệp tri
tân, Tịnh nghiệp sơ học tu tri, Niệm Phật
cảnh sách, Thập lục quán cổ đạo tình... mỗi
loại 1 quyển.
[X. Tịnh độ Thánh hiền tục lục].
NGỘ KHÔNG (731- ?)
.....
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, người Vân dương, Kinh triệu (nay
là Kinh dương, tỉnh Thiểm tây), họ Xa, tên
Pháp giới, tự Ngộ không, là hậu duệ của họ
Thác bạt đời Bắc Ngụy.
Năm Thiên bảo thứ 9 (750), nước Kế
tân sai Đại thủ lãnh Tát ba đạt cán và Tam
tạng Xá lợi việt ma đến Trung quốc cầu thân.
Năm sau, triều đình nhà Đường cử sư làm
Tả vệ theo phái đoàn của Trung sứ Trương
thao quang đến nước Kế tân đáp lễ. Sau khi
hoàn tất sứ mệnh, Sứ đoàn Trương thao
quang trở về nước, riêng sư vì lâm bệnh nên
phải lưu lại Kế tân. Sau khi bệnh thuyên
giảm, sư xin ngài Tam tạng Xá lợi việt ma
thế phát xuất gia, pháp hiệu là Đạt ma đà
đô (Phạm:Dharma-dhàtu, Hán dịch: Pháp
giới), lúc ấy sư được 27 tuổi.
Năm 29 tuổi, sư thụ giới Cụ túc ở nước
Ca thấp di la, học luật nghi và tiếng Phạm ở
chùa Mông đề, học xong, sư đi tham lễ các
chùa Phật suốt 4 năm. Sau, sư đến Trung
10027

Thiên trúc chiêm bái các Thánh tích như:
Tháp nơi Phật giáng sinh ở thành Ca tì la
vệ, tháp ở đạo tràng Bồ đề nơi Phật thành
đạo tại nước Ma yết đà và lưu lại an cư ở
chùa Bồ đề. Sau an cư, sư đến chiêm bái
tháp nơi đức Phật nhập Niết bàn ở Sa la
song lâm tại thành Câu thi na, cuối cùng, sư
về trụ ở chùa Na lan đà.
Năm Hiển đức thứ 3 (765), sư trở về
Trung quốc, mang theo các kinh bằng
tiếng Phạm như: Kinh Thập địa, kinh Hồi
NGỘ KHÔNG

10028

N
3322
hướng luân, kinh Thập lực và xá lợi Phật.
Dọc đường, qua các nước, sư đều lưu lại
để dịch các kinh nói trên. Vào tháng 9
năm Trinh nguyên thứ 5 (789), sư theo
quan Trung sứ Đoàn minh tú về nước,
dâng xá lợi Phật và các kinh đã dịch được
lên vua. Sư vâng chiếu chỉ chính thức được
độ làm tăng và được ban pháp hiệu là Ngộ
không.
Những kinh do sư dịch gồm 3 bộ 11
quyển được thu vào Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục. Còn hành trạng của sư
do ngài Viên chiếu soạn được ghi trong Đại
đường trinh nguyên tân dịch Thập địa kinh...
trong Đại chính tạng tập 17.
[X. Tống cao tăng truyện Q.3; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.17].
NGỘ NHẪN
Cũng gọi Hỉ nhẫn, Tín nhẫn.
Tên khác của Vô minh pháp nhẫn, tức
là Nhẫn vị trong Thập tín, cũng là 1 trong 3
nhẫn của Tịnh độ.
Hành giả tinh tiến dũng mãnh, chuyên
cần quán tưởng vẻ trang nghiêm của Tịnh
độ, trong tâm thấy được cảnh giới ấy; khi
công phu đã sâu, bỗng nhiên tỏ ngộ là đạt
được vô sinh nhẫn. Như phu nhân Vi đề
hi hiện tiền được thấy Phật A di đà mà
thoắt nhiên khai ngộ được Vô sinh pháp
nhẫn.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; Định thiện
nghĩa trong kinh Quán vô lượng thọ kinh
sớ Q.3].
NGỘ NHẬP
.....
10029

I. Ngộ Nhập.
Tỏ ngộ lí thực tướng của các pháp; chứng
nhập lí thực tướng các pháp.
Theo phẩm Phương tiện trong kinh
Pháp hoa, thì đức Phật vì muốn cho chúng
sinh ngộ nhập tri kiến của Phật, nên xuất
hiện nơi đời.
II. Ngộ Nhập.
Phạm: Skandhila.
Hán âm: Tắc kiến địa la, Tắc kiến đà,
Tác kiến địa la.
Vị Cao tăng kiêm học giả của Thuyết
nhất thiết hữu bộ, là thầy của bồ tát Thế
thân và luận sư Chúng hiền, người nước Ca
thấp di la thuộc Bắc Ấn độ.
Ngài là người tính tình ôn hòa, thuần
hậu, khi ngài Thế thân soạn luận Câu xá,
thì ngài Chúng hiền làm luận Thuận chính
lí để phá, trong đó có lời phê bình phát xuất
từ lòng hiềm khích không đáng, vì thế tôn
giả Ngộ nhập mới soạn luận Nhập a tì đạt
ma 2 quyển, nói rõ giáo nghĩa của Hữu bộ 1
cách khéo léo.
Sau đó, tiếng tăm của ngài Thế thân
lừng lẫy, tôn giả Chúng hiền bèn kín đáo
nói với ngài Thế thân rằng: Họa ắt đến với
ông, trước khi nó đến, ông nên lánh sang
nước Ca thấp di la. Về sau, quả nhiên ứng
nghiệm.
[X. Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện; Câu
xá luận bảo sớ Q.1; điều Ca thấp di la trong
Đại đường tây vực kí Q.3].
NGỘ PHÁP NAN
Gặp được Phật pháp là 1 việc hiếm có,
rất khó khăn.
Nhờ căn lành kiếp trước sâu dày mới gặp
được giáo pháp vô thượng vi diệu, cho nên,
nếu may mắn gặp được Phật pháp, thì nên
10030

dốc lòng tin nhận và vâng theo đó mà thực
hành.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
NGỘ SÁT
.....
Sát, gọi đủ là Sát đa la, (Phạm:Kwetra),
có nghĩa là ruộng đất, cõi nước. Chỉ cho nơi
NGỘ SÁT

10031

N
3323
an trụ của người đã giác ngộ.
Kinh Viên giác (Đại 17, 920 thượng) nói:
“Nếu muốn trở về ngộ sát, trước phải diệt
tham sân si”.
NGỘ THA
.....
Phạm: Para-saôvid.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Làm cho người khác được tỏ ngộ. Là 1
trong Nhị ngộ.
Tha là chỉ cho những người khác với
người lập luận, bao gồm người vấn nạn và
người chứng nghĩa. Ngộ tha nghĩa là dùng
lời nói khiến những người khác hiểu rõ chính
lí, đạt được chính trí.
[X. luận Nhân minh chính lí môn; Nhân
minh nhập chính lí luận Ngộ tha môn thiển
thích]. (xt. Nhị Ngộ).
NGỘ THIỀN
.....
Tỏ ngộ được lí thiền.
Tham cứu để đạt được lí thiền, hoặc
thực tiễn tu tập công phu tọa thiền, hoặc
tham cứu ý chỉ mầu nhiệm của Phật pháp
trong những cổ tác công án v.v... đều lấy
việc giải thoát thân tâm, thấy tính ngộ đạo
làm mục đích.
[X. Thiền lâm loại tụ Q.5].
NGỘ TIẾN (1612-1673)
.....
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Lâm
tế, sống vào đầu đờiThanh, người huyện
Gia hưng, tỉnh Chiết giang, họ Trương, hiệu
Giới am.
Thủa nhỏ, sư theo ngài Uyên hồ Diệu
10032

dụng ở am Đồng nguyệt, sau lễ ngài Vạn
như Thông vi ở Long trì cầu thế phát xuất
gia và được giao nhiệm vụ coi kho; sư khắc
khổ tham thiền, ngày thường quên ăn, đêm
thì bỏ ngủ. Một hôm, sư nghe tiếng búa chặt
vào cây, bỗng có chỗ tỉnh ngộ, sư bèn đến
Kiến ninh(Phúc kiến) tham yết ngài Diệu
dụng, sư hoát nhiên đại ngộ.
Về sau, sư lần lượt trụ trì điện Quan
âm ở Kính sơn, chùa Kim minh ở Gia
hưng... đại chấn tông phong, người đến
tham học rất đông và có nhiều đệ tử được
nối pháp.
Năm Khang hi 12 (1673) sư thị tịch,
hưởng thọ 62 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Giới am Tiến
thiền sư ngữ lục, 10 quyển, Giới am hòa
thượng nguyên lưu tụng.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.68].
NGỘ TỪ (1926- )
.....
Danh tăng Trung quốc, sống vào thời
Dân quốc, người Đài loan, Đài nam.
Năm Dân quốc 31 (1942), sư xuống tóc
xuất gia ở chùa Bảo tế tại Ma đậu. Năm Dân
quốc 41 (1952), sư sáng lập chùa Quan âm
giảng; năm Dân quốc 44 (1955), sáng lập
thư viện Phật học Đài nam và Pháp âm tạp
chí xã. Năm Dân quốc 50 (1961), sư sang
Nhật bản, lần lượt theo học tại các Đại học
như: Đại học Câu trạch, Đại học Lập chính
ở Đông kinh và Đại học Đại cốc ở Kinh đô
(Kyoto), tại đây sư đã học xong chương trình
Tiến sĩ.
Khi trở về nước, sư tiếp nhận trụ trì chùa
Khai nguyên ở Đài nam. Về sau, sư đạt được
học vị Tiến sĩ Triết học tại trường Đại học
Đông phương ở Hoa kì. Năm Dân quốc 64
10033

(1975), sư mở bệnh viện Từ ái, lại nhận trụ
trì chùa Bảo tế và làm Giám đốc nhà Phổ
môn từ ái. Sư dốc sức vào sự nghiệp hoằng
pháp và từ thiện.
Sư có các tác phẩm: Pháp hoa kinh
giảng thoại, Lăng nghiêm kinh giảng thoại,
Siêu thánh Thích ca, Phật pháp tăng tam
bảo giảng thoại, Phật Đạo nhị giáo đích
lãnh chiến.
NGỘ TỪ

10034

N
3324
NGỘ TỰ
Phạm: Àtma-saôvid.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Làm cho chính mình được tỏ ngộ. Là 1
trong 2 ngộ của luận lí học Nhân minh.
NGỐC AM TRANG THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Kính trung hòa thượng ngữ lục.
Tác phẩm, 8 quyển, do ngài Kính trung
Phổ trang soạn vào đời Minh, ngài Tuệ
khải biên tập, ấn hành vào năm Sùng trinh
thứ 3 (1630), được thu vào Vạn tục tạng
tập 123.
Nội dung bộ sách này thu chép các ngữ
lục của Thiền sư Phổ trang khi ngài trụ trì
và hoằng pháp tại các chùa: Bắc thiền ở Vũ
châu(Lâm xuyên, tỉnh Giang tây), Chân như
thiền ở núi Vân cư, Nam khang, Giang tây
và Vạn thọ thiền ở núi Kính sơn, Hàng châu
(huyện Hàng, tỉnh Chiết giang), gồm các hạng
mục: Thướng đường, Tiểu tham, Niêm cổ,
Tụng cổ, Kệ, Thi, Tán, Tháp minh v.v...
NGỐC KHÔNG
.....
Danh từ này dùng để chế diễu kẻ ác thủ
không trong Phương quảng đạo nhân.
Phương quảng đạo nhân là những người
ngoại đạo bám vào Phật pháp Đại thừa, chủ
trương trong pháp giới không có 1 mảy may
gì hết, chấp trước “ngoan không”. Vì thế
kiến chấp “không” này được gọi là Ác thủ
không, Ngốc không.
NGỐC NHÂN
.....
Cũng gọi Ngốc, Ngốc cư sĩ, Ngốc nô,
Ngốc tì.
10035

Người trọc đầu. Lời phỉ báng những
người bề ngoài mang hình tướng xuất gia,
đầu tròn áo vuông, nhưng thực ra là kẻ phạm
trai phá giới, không tuân thủ giáo luật, hoặc
lời chê bai những kẻ mượn màu áo xuất gia
làm kế mưu sinh.
Năm Đại trung tường phù thứ 3 (1010)
đời Bắc Tống, vua Chân tông ban lệnh cho
thiên hạ cấm chỉ không được vô cớ dùng
chữ “ngốc” để sỉ nhục tăng ni.
Ngoài ra, người ngu cũng bị gọi là Ngốc
lũ sinh, Ngu ngốc.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.47; kinh
Niết bàn Q.3 (bản Bắc); luận Đại trí độ Q.38].
(xt. Thế Phát).
NGÔN ĐOAN NGỮ ĐOAN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lời nói ngay thẳng. Nghĩa là lời nói có
khả năng trực tiếp hiển bày 1 cách trọn
vẹn diệu lí của chí đạo. Đây là lời cảnh giác
của những người chỉ biết 1 mặt chê bai văn
tự ngữ ngôn. Lập trường của Thiền tông là
“bất lập văn tự, minh tâm kiến tính”, bởi
vì Thiền tông cho rằng nếu dùng ngôn ngữ
văn tự để diễn giải thì sẽ đánh mất diệu lí
của chí đạo, không thể đạt đến nghĩa rốt
ráo, cho nên chủ trương bài xích văn tự
ngôn ngữ. Nhưng nếu chẳng phải là bậc
căn trí thượng thặng mà cứ 1 mực bài trừ
văn tự ngôn ngữ để chứng ngộ Phật đạo,
thì lại thường dễ sinh ra các mối tệ thiên
chấp, tà kiến. Bởi vậy, các Thiền sư chính
thống 1 mặt đề cao cảnh giác về giới hạn
và chướng ngại của ngôn ngữ tư biện, mặt
khác, không hoàn toàn gạt bỏ ngôn ngữ
văn tự mà dùng chúng để tiến hành việc
tham khảo, khai thị, khám biện các Thiền
sinh... Nghĩa là cần phải đúng lúc dùng
10036

Ngôn đoan ngữ đoan để cảnh tỉnh những
kẻ chỉ biết có 1 mặt là bài trừ ngôn ngữ
văn tự, mà thực tế thì mờ mịt chẳng biết
gì, giống như bọn Dã hồ thiền tựa hồ như
đúng mà thực ra thì sai lầm.
NGÔN ĐOAN NGỮ ĐOAN

10037

N
3325
Bích nham lục tắc 2 (Đại 48, 142 thượng)
nói: “Chí đạo không khó, ngôn đoan ngữ
đoan, một có nhiều thứ, hai chỉ một thể”.
NGÔN GIÁO
Phạm:Nirukti.
Chỉ cho giáo pháp do đức Như lai dùng
ngôn ngữ để diễn bày.
Phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa (Đại
9, 5 hạ) nói: “Các loại nhân duyên, các loại
thí dụ, diễn rộng ngôn giáo”.
Phổ thông cho rằng Phật giáo nói có, nói
không, chẳng phải có, chẳng phải không đều
là để giải bày giáo pháp. Giáo lí ấy tuy là
pháp đã được giải bày, nhưng chân đế không
tên, lí chẳng thể nói, thì ngôn giáo đã rơi
vào Đệ nhị nghĩa.
Nhị đế nghĩa quyển thượng (Đại 45, 90
trung) nói: “Giáo có lời để nói, lí thì không
thể nói; lí đã không thể nói thì làm thế nào
để ngộ được? Cho nên người ngộ được lí ắt
phải mượn lời để nói, vì lẽ ấy nên nói có,
nói không, nói chẳng phải có, chẳng phải
không... đều là giáo khiến cho ngộ lí”.
Lại cứ theo luận Hiển dương thánh giáo
quyển 20, thì Ngôn giáo có 4 loại là: Sai biệt
lí thú, Kiến lập lí thú, Vô dị lí thú, Vô tác
dụng lí thú và có 4 câu phân biệt là: Ngôn
định ý bất định, Ý định ngôn bất định, Ngôn
ý câu định và Ngôn ý câu bất định.
[X. luận Du già sư địa Q.78; Đại thừa
huyền luận Q.1; Quán vô lượng thọ Phật
kinh sớ diệu tông sao Q.3; Tam luận huyền
nghĩa kiểm u tập Q.5].
NGÔN HỨA ĐỐI
Tiếng dùng trong Nhân minh.
10038

Một trong 3 tiêu chuẩn để phân biệt “tự
tướng” và “sai biệt” trong luận thức Nhân
minh.
Ngôn là ngôn trần, tức là lời trình bày rõ
ràng; Hứa là ý hứa, tức là ý chấp nhận. Phàm
lời nói được trình bày và ý tứ trong đó được
thừa nhận, cả 2 đều nhất trí, thì gọi là Ngôn
trần. Trái lại, nếu lời nói được trình bày và
ý tứ được thừa nhận không hoàn toàn nhất
trí, thì gọi là Ý hứa. Ngôn trần là ý nghĩa
trong lời nói, Ý hứa là ý nghĩa ngoài lời nói.
Ngôn trần thì trong ngoài như một, cho nên
gọi là Tự tướng, còn Ý hứa thì trong ngoài
khác nhau, cho nên gọi là Sai biệt.
(xt. Thể).
NGÔN KHUYẾT
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lỗi thiếu(khuyết)ngôn trần hoặc ngôn
trần không đầy đủ trong luận thức Nhân
minh.
Ngôn trần tức là lời nói mà người lập
luận và người địch luận(người vấn nạn)đưa
ra để trình bày ý kiến chủ trương của mình.
Trong tác pháp 3 phần của Nhân minh,
ngôn trần là yếu tố mà phần Tông(mệnh
đề)không thể thiếu được. Chẳng hạn như
lập tông “Âm thanh là vô thường” thì trong
đó âm thanh và vô thường đều là ngôn trần;
âm thanh là tiền trần(danh từ trước), vô
thườnglàhậu trần(danh từ sau). Tiền trần
biểu thị tự tướng của 1 pháp, cho nên cũng
được gọi là Tự tướng(hoặc Tự tính); còn
hậu trần thì biểu thị cho cái nhân tố đặc
biệt của 1 pháp làm cho nó không giống
các pháp khác, cho nên cũng được gọi là
Sai biệt, tức là dùng tính chất sai biệt để
hiển bày tự tính.
Trong đối luận Nhân minh, tiền trần và
10039

hậu trần của phần Tông, bất cứ chủ trương,
lập luận ra sao, đều phải đầy đủ và hoàn
chỉnh, nếu không sẽ mắc lỗi ngôn khuyết;
vì cái nội dung muốn trình bày mà đã khuyết
(thiếu)thì lẽ tất nhiên chẳng có gì để đôi
bên tranh luận.
(xt. Khuyết Quá).
NGÔN KHUYẾT

10040

N
3326
NGÔN LIỄU NHÂN
........
Đối lại: Ngôn sinh nhân.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Ngôn ngữ năng lập của người lập luận, 1
trong 6 nhân, 1 trong 3 Liễu nhân.
Trong luận thức Nhân minh, người lập
luận đã nêu ra Tông(mệnh đề), lại lập Nhân
(lí do)để làm sáng tỏ chủ trương lập luận
của mình, khiến địch luận(người vấn nạn)
nhờ đó mà hiểu rõ. Đứng về phương diện
địch luận mà nói, “Nhân” này được gọi là
Ngôn liễu nhân, nghĩa là nhờ ngôn luận
của người lập luận mà đối phương hiểu
được rõ ràng.
(xt. Liễu Nhân).
NGÔN NGỮ ĐẠO ĐOẠN
...........
Phạm: Sarva-vàda-caryoccheda.
Cũng gọi Ngữ ngôn đạo đoạn, Ngôn ngữ
đạo quá, Danh ngôn đạo đoạn.
Đường ngôn ngữ dứt bặt, là nhóm từ
được dùng để khen ngợi chân lí sâu xa, mầu
nhiệm chẳng thể nghĩ bàn.
Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển
5 (Đại 9, 424 hạ) nói:
“Xa lìa chấp tướng, quán chân thực,
Được sức tự tại, thấy quyết định;
Ngôn ngữ đạo đoạn, hành xứ diệt”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.11 (bản 60
quyển); luận Thành duy thức Q.10; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.2].
NGÔN SINH NHÂN
Đối lại: Ngôn liễu nhân.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
10041

Nhân làm phát sinh sự hiểu biết, 1 trong
6 nhân, 1 trong 3 sinh nhân của Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, người lập
luận đã lập Tông(mệnh đề), sau lại nêu ra
Nhân(lí do) để giải thích chủ trương luận
thức của mình, khiến cho đối phương hiểu
rõ. Đứng về phía bản thân người lập luận
mà nói, thì Nhân này được gọi là Ngôn sinh
nhân.
(xt. Lục Nhân, Sinh Nhân).
NGÔN THUYÊN
Đồng nghĩa: Y ngôn, Y thuyên.
Dùng ngôn ngữ văn tự để hiển bày
nghĩa lí.
[X. luận Kim cương châm; Thập địa kinh
luận Q.2; Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.trung, phần cuối].
NGÔN THUYÊN TRUNG ĐẠO
Đối lại: Li ngôn trung đạo.
Trung đạo được giải bày bằng lời nói.
Thực tướng trung đạo vốn dứt bặt nói
năng, nhưng, muốn thuyết minh ắt phải dùng
ngôn ngữ, vì thế, trung đạo biểu đạt bằng
ngôn ngữ gọi là Ngôn thuyên trung đạo.
Tông Pháp tướng sử dụng thuyết “Tam
tính đối vọng” là: Biến kế sở chấp tính, Y
tha khởi tính và Viên thành thực tính(trong
đó, tính Biến kế sở chấp chẳng phải có, 2 tính
Y tha khởi và Viên thành thực chẳng phải
không)để hiển bày nghĩa chẳng phải có
chẳng phải không, gọi là Tam tính đối vọng
trung đạo. Vì trung đạo này được thuyết
minh bằng ngôn ngữ, nên cũng gọi là Ngôn
thuyên trung đạo.
[X. luận Thành duy thức Q.7; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1, phần đầu].
(xt. Nhị Trùng Trung Đạo, Tam Tính Đối
Vọng Trung Đạo).
10042

NGÔN THUYẾT PHÁP THÂN
... ... ... ..
Pháp thân được hiển bày bằng lời nói.
Là 1 trong 2 loại pháp thân(Ngôn thuyết pháp
NGÔN THUYẾT PHÁP THÂN

10043

N
3327
thân, Chứng đắc pháp thân).
Pháp thân vốn không hình tướng, xa lìa
nói năng, nhưng nếu không nói thì không
biểu hiện được pháp thân, vì thế phải dùng
ngôn ngữ để thuyết minh pháp thân và gọi
đó là Ngôn thuyết pháp thân.
[X.Kim cương bát nhã kinh luận
Q.thượng (Đạt ma cấp đa dịch)]. (xt. Chứng
Đắc Pháp Thân).
NGÔN TIẾN THƯỞNG LAO
Lời khen ngợi và ban thưởng cho người
có công.
Trong Thiền lâm, sau khi kết thúc hạ an
cư, bậc thầy thường khen thưởng cho những
người tu hành tinh tiến để khuyến khích
các người khác.
Hư đường lục quyển 8 (Đại 47, 1045
thượng) nói: “Được lời khen ngợi và ban
thưởng(ngôn tiến thưởng lao), cũng như trong
tối bắt được vật”.
NGÔN TRẦN
.....
Cũng gọi Ngôn hiển, Ngôn chương.
Đối lại: Ý hứa.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Lời của người lập luận trình bày chủ
trương của mình, hoặc lời của địch luận
(người vấn nạn)đưa ra ý kiến của mình để
phản bác đối phương.
Trong 4 lỗi tương vi của Nhân, thì Pháp
sai biệt tương vi(trái với ý nghĩa của danh từ
sau) và Hữu pháp sai biệt tương vi(trái với
ý nghĩa mà mình chủ trương trong danh từ
trước) là những lỗi do người lập luận, ngoài
ngôn trần ra, còn gián tiếp dùng những chữ
10044

khác để biểu thị ý nghĩa chủ trương của
mình.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.hạ, phần đầu; Nhân minh nhập chính lí
luận nghĩa đoán Q.hạ; Nhân minh luận sớ
thụy nguyên kí Q.6,7]. (xt. Ngôn Khuyết,
Ý Hứa).
NGÔN VONG LỰ TUYÊT
...........
Đồng nghĩa: Tâm ngôn lộ tuyệt, Tuyệt
ngôn tuyệt tư, Danh ngôn đạo đoạn, Li ngôn
tuyệt lự, Tuyệt ngôn li niệm, Ngôn ngữ đạo
đoạn tâm hành xứ diệt.
Quên hết lời nói, dứt bặt suy nghĩ. Từ
ngữ này biểu thị cảnh giới giác ngộ tuyệt
đối, không còn lời nói hoặc ý nghĩ nào có
thể diễn đạt được, tức biểu thị cảnh giới đệ
nhất nghĩa đế.
[X. luận Thành duy thức Q.7; Tam luận
huyền nghĩa Q.thượng; Trung quán luận sớ
Q.1, phần cuối; Đại thừa khởi tín luận nghĩa
kí Q.trung, phần đầu].
NGỘT AM PHỔ NINH
Thiền sư Trung quốc thuộc phái Dương
kì tông Lâm tế, sống vào đời Nam Tống,
người Thành đô, tỉnh Tứ xuyên, Tây thục,
là Tổ khai sáng của phái Ngột am, tông Lâm
tế, Nhật bản.
Sư xuất gia từ nhỏ, lúc đầu học Duy
thức, sau xuống miền Nam tham yết các
bậc lão túc trong Thiền lâm. Sư lên núi A
dục vương ở Tứ minh, tham vấn ngài Vô
chuẩn Sư phạm và thể chứng được huyền
chỉ. Sư được ngài Sư phạm viết tặng 2 chữ
“Ngột Am” mà sư đã dùng làm hiệu. Đương
thời, sư cùng với 3 vị: Tổ trí, Diệu luân và
Liễu tuệ được gọi chung là “Tứ triết”(4
người hiền trí)dưới cửa ngài Sư phạm. Về
10045

sau, sư dời đến chùa Linh ẩn ở Hàng châu,
núi Thiên đồng ở Tứ minh làm Đệ nhất
tòa. Ít lâu sau, sư hoằng pháp ở chùa Linh
nham núi Tượng sơn.
Niên hiệu Cảnh định năm đầu (1260,
có thuyết nói năm thứ 2, hoặc niên hiệu Khai
khánh năm đầu), sư sang Nhật bản, trụ ở chùa
NGỘT AM PHỔ NINH

10046

N
3328
Thánh phúc tại
Bác đa. Không
bao lâu, sư đến
kinh đô (Kyoto),
được Mạc phủ
Bắc điều Thời lại
đương thời kính
trọng, thỉnh sư
trụ trì chùa Kiến
trường tại Liêm
thương, tăng tục
theo về rất đông.
Sau khi ông Bắc điều Thời lại tạ thế chưa
bao lâu, vào niên hiệu Hàm thuần năm đầu
(1265), sư trở về Trung quốc, trụ ở chùa Song
lâm tại Vụ châu. Về già, sư dời đến ở chùa
Long tường tại Giang tâm, Ôn châu.
Niên hiệu Cảnh viêm năm đầu (1276)
sư thị tịch, thọ 80 tuổi, thụy hiệu “Tông Giác
Thiền Sư”.
Sư có tác phẩm: Ngữ lục, 3 quyển.
[X. Nguyên hanh thích thư Q.6; Diên
bảo truyền đăng lục Q.2; Đông nham An
thiền sư hành thực].
NGỘT AM PHỔ NINH THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Tông giác thiền sư ngữ lục, Ngột
am Ninh hòa thượng ngữ lục, Ngột am hòa
thượng ngữ lục, Ngột am lục.
Ngữ lục, 3 quyển, do ngài Ngột am Phổ
ninh soạn vào đời Nam Tống, nhóm các ngài
Tịnh thiều biên tập, ấn hành lần đầu vào
khoảng năm Hàm thuần (1265-1274), được
thu vào Vạn tục tạng tập 123.
Nội dung sách này gồm các phần: Khánh
nguyên phủ Tượng sơn Linh nham Quảng
10047

phúc thiền viện ngữ lục, Cự phúc sơn Kiến
trường hưng quốc thiền tự ngữ lục, Pháp
ngữ, Phật tổ tán, Tiểu Phật sự... tại Trung
quốc. Và các pháp ngữ ở chùa Thánh phúc
và chùa Kiến trường bên Nhật bản.
Đây là tư liệu tham khảo giúp cho việc
tìm hiểu mối quan hệ giữa Trung quốc và
Nhật bản vào các thời đại Tống, Nguyên và
Bắc điều, Thời tông, cũng như mối quan hệ
giữa vũ sĩ với Thiền ở thời Liêm thương.
NGU ĐỘN NIÊM PHẬT
Chỉ cho người độn căn ngu si, chỉ biết
tin vào bản nguyện của đức Phật A di đà và
chí thành niệm danh hiệu của Ngài mà được
vãng sinh Tịnh độ. Đây là chủ trương của
ngài Nguyên không thuộc Tịnh độ chân tông
Nhật bản.
Vì chúng sinh ở đời mạt pháp nhơ đục,
căn cơ yếu kém, không kham được những
hạnh nghĩa giải, trì giới, quán tưởng... nên
cần dốc lòng tin vào bản nguyện của Phật A
di đà để được cứu độ. Chẳng những người
ngu độn mà cả những người lợi căn, cũng
nên dứt hết các duyên tư lự phân biệt, làm
hạnh ngu si, để niệm Phật cầu vãng sinh.
(xt. Niệm Phật).
NGU ĐỒNG TRÌ TRAI TÂM
Tâm tin rằng đạo lí nhân quả thế gian
và sự trì trai là thiện, rồi dốc lòng làm theo.
Là tâm thứ 2 trong 10 Trụ tâm do ngài
Không hải, người Nhật, lập ra, tức là Trụ
tâm của nhân thừa tu tam qui, ngũ giới, thập
thiện và tam cương, ngũ thường...
Ngu đồng ví dụ người ngu si không trí,
tức chỉ chung cho phàm phu trong 6 đường
không được Thánh trí vô lậu. Trì trai là
phát khởi tâm thiện, thụ trì trai giới, không
ăn quá ngọ, lấy đó hồi hướng cho các thân
10048

hữu.
Phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
quyển 1 (Đại 18, 2 trung) nói: “Ngu đồng
phàm phu giống như con dê đực, 1 lúc nào
đó, chợt nghĩ đến trì trai, sinh tâm vui mừng
rồi luôn luôn tu tập: Đó là hạt giống thiện
nghiệp ban đầu phát sinh. Lại lấy đó làm
NGU ĐỒNG TRÌ TRAI TÂM
Ngột Am Phổ Ninh

10049

N
3329
nhân, trong 6 ngày trai, hồi hướng cho cha
mẹ, anh chị em thân thuộc, là mầm giống
thứ hai. Lại lấy đây ban cho những người
không quen biết, là mộng chồi thứ ba. Lại
đem thí này dâng cho các bậc có khí lượng
cao cả, là cành lá thứ tư. Lại đem thí này
cho người kĩ nhạc và hiến dâng các bậc tôn
túc, là hoa nở thứ năm. Lại đem thí này phát
tâm thân ái mà cúng dường, là thành quả
thứ sáu”. Đó là tâm ngu đồng trì trai, tuy
còn mờ tối, không được vô lậu, nhưng cũng
không mất cái mầm mống của tâm thiện cõi
người, vì hạt giống thiện gặp được mưa móc,
liền có thể nảy mầm, phát sinh cành lá và
khai hoa kết quả.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.2; luận Thập trụ
tâm Q.2].
NGU ĐƯỜNG ĐÔNG THỰC (1579-1661)
Thiền sư Nhật bản thuộc Tông Lâm tế,
người Mĩ nùng, huyện Kì phụ.
Sư xuất gia năm 13 tuổi, du phương tham
học các nơi, rồi xây dựng các chùa Chính
truyền, chùa Đại tiên ở Mĩ nùng. Sau, sư trụ
ở chùa Diệu tâm ở Kinh đô (Kyoto), rất được
triều đình tín nhiệm. Sư lại đến Giang hộ, ở
đây, tướng quân Đức xuyên Gia khang qui y
sư, là nhân vật quan trọng của tông Lâm tế
ở thời kì Giang hộ.
Niên hiệu Khoan văn năm đầu (1661)
sư thị tịch, thọ 83 tuổi.
Vua ban thụy hiệu “Đại Viên Bảo Giám
Quốc Sư”.
Sư có các tác phẩm: Thiên trạch đông
dận lục, Ngữ lục.
[X. Chính pháp sơn chí Q.6; Bản triều
10050

cao tăng truyện Q.44].
NGU NGỐC
.....
I.Ngu Ngốc.
Ngu là không thông minh, là lời tự
khiêm; Ngốc là đầu trọc, sói tóc, cạo trọc
đầu. Từ ngữ này vốn được ngoại đạo ở Ấn
độ đời xưa dùng để châm biếm các vị sa
môn.
Kinh Tì bà lăng kì trong Trung a hàm
quyển 12 (Đại 1, 500 thượng) nói: “Ta không
muốn trông thấy sa môn trọc đầu(Ngốc đầu
sa môn)”.
Về sau, ngay trong Phật giáo, những vị
tăng phá giới cũng thường bị chê bai là Ngu
ngốc(kẻ ngu trọc đầu),Ngốc cư sĩ(cư sĩ trọc
đầu).
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển 3
(Đại 12, 383 hạ) nói: “Kẻ phá giới không giữ
pháp, gọi là Ngốc cư sĩ”.
Từ thời Trung cổ về sau, các vị tăng Nhật
bản thường tự xưng là Ngu ngốc, nên nó đã
trở thành 1 trong những lời khiêm xưng
chung của giới tăng sĩ, đồng nghĩa với các từ
ngữ: Bần đạo, Chuyết tăng (tăng quê mùa
vụng về)v.v...
II. Ngu Ngốc.
Biệt hiệu của ngài Thân loan, vị tăng
Nhật bản, hàm ý tự cho mình chẳng phải
tăng chẳng phải tục. Sau khi dời đến Bắc
quốc, ngài Thân loan dùng tên: Ngu ngốc
Thích Thân loan.
NGU NGỐC SAO
........
Cũng gọi Nhị quyển sao.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Thân loan,
người Nhật soạn, được thu vào Đại chính
tạng tập 83.
10051

Sách này có thể được xem là tác phẩm
phán thích giáo tướng của Tịnh độ chân tông
Nhật bản. Sách chủ trương thuyết Nhị song
tứ trùng, chia Phật giáo thành Đại thừa, Tiểu
thừa. Đại thừa lại được chia thành Đốn giáo
và Tiệm giáo; Đốn giáo lại được chia ra Nan
hành, Dị hành và Hoành siêu, Thụ siêu. Còn
Tiệm giáo thì được chia thành Nan hành,
Dị hành và Hoành xuất, Thụ xuất.
NGU NGỐC SAO

10052

N
3330
NGU NHẠC
Ca nhạc vui thú.
Ở Ấn độ từ khi đức Phật còn tại thế
cho đến ngày nay, giáo đoàn Tỉ khưu phải
tuân theo giới cấm không được xem, nghe
múa hát, hòa nhạc, diễn kịch v.v... mà chỉ
được phép tán tụng theo nhịp, phối hợp
với câu văn dạy đạo. Cho mãi đến khoảng
trước sau Tây lịch kỉ nguyên, khi Phật giáo
Đại thừa hưng khởi thì mới cho sử dụng
những phương thức âm nhạc, hợp xướng,
kịch nghệ v.v... để cúng dường, lễ bái tháp
Phật.
Ngài Mã minh (Phạm: Azvaghowa), 1
thi nhân của Phật giáo Đại thừa, là người
giỏi cả thơ và nhạc, ngài từng soạn vở kịch
Lại tra hòa la (Phạm:Rawỉrapàla) rất nổi
tiếng. Tương truyền, sau khi xem diễn vở
kịch này, có 500 vương tử thế phát xuất
gia.
Tại Trung quốc, vào đời Đường, chùa
viện đã là trung tâm văn hóa, đồng thời,
cũng là nơi vui chơi của dân chúng. Trong
tác phẩm Nam bộ tân thư của mình, ông
Tiền hi bạch nói rằng nơi vui chơi phần
nhiều tập trung ở chùa Từ ân, một bộ phận
nhỏ ở chùa Thanh long, kế đến là chùa Phúc
tiến và chùa Vĩnh thọ. Hơn nữa, chùa viện
thường được xây cất ở những nơi danh thắng,
có vườn hoa, cảnh đẹp, cây cối um tùm nên
thu hút rất đông khách du ngoạn, như các
chùa Từ ân, Hưng đường, Hưng thiện... nhờ
có trồng hoa mẫu đơn, mà danh tiếng vang
xa. Đến đời Tống, hàng năm, các chùa viện
đều có các cuộc lễ lớn, dân chúng thôn quê
10053

cũng như thành thị thường tập trung rất
đông để lễ bái tụng kinh mà cũng để vui
chơi. Trong những dịp như thế, phương thức
bàn về truyện cổ, trong đó có diễn nói Phật
pháp, thường được sử dụng để giáo hóa dân
chúng về mặt đạo đức.
Tại Nhật bản, vào năm Thiên bình
thắng bảo thứ 4 (752), nhân dịp cử hành lễ
cúng dường khai nhãn Đại Phật ở chùa
Đông đại, có diễn vở kịch đeo mặt nạ (kĩ
nhạc)từ Ấn độ truyền đến. Các chùa khác
cũng thường tấu nhạc Cao li, nhạc Bột hải
để giúp vui dân chúng. Niệm Phật dũng
(vừa niệm Phật vừa nhún nhảy theo nhịp điệu)
do Không dã thượng nhân sáng chế, về
sau diễn biến thành Dũng niệm Phật của
Nhất biến thượng nhân và được phổ cập
toàn quốc. Niệm dũng có tính chất tông
giáo này về sau lại sinh ra những hình thức
Lục trai niệm Phật, Đăng lung dũng, Bào
trai niệm Phật, Cát tây niệm Phật, Lộc đảo
dũng v.v... trong đó, một vài loại vẫn còn
tồn tại đến nay.
Ngoài ra, Niệm Phật dũng đại thành là
nhờ ca vũ kĩ nước Xuất vân a sáng chế, là 1
trong những hình thức vui chơi của dân
chúng ở thời đại Giang hộ. Niệm Phật dũng
bắt đầu từ thời Thất đinh và thịnh hành
vào thời đại Giang hộ, là hình thức âm nhạc
rất được các vũ sĩ cũng như dân chúng
thành thị đương thời xem trọng. Về chủ
đề cũng như lời nhạc phần lớn là lấy tài
liệu trong Phật giáo; âm điệu, tiết tấu cũng
lấy Phạm bái và thanh minh của Phật giáo
làm cơ sở. Các hình thức Ngu nhạc như
Bồn dũng, Phật giáo song lục... thịnh hành
trong dân gian vào thời đại Giang hộ, đều
lấy nội dung giáo pháp Phật giáo làm nền
10054

tảng.
NGU PHÁP BẤT NGU PHÁP
..............
Cũng gọi Ngu pháp nhị thừa Bất ngu
pháp nhị thừa, Ngu pháp Thanh văn Bất
ngu pháp Thanh văn.
Tức là hàng Tiểu thừa ngu pháp và hàng
Tiểu thừa Bất ngu pháp.
Tiểu thừa ngu pháp là chỉ cho 2 thừa
Thanh văn, Duyên giác ngu về lí pháp
NGU PHÁP BẤT NGU PHÁP

10055

N
3331
không của Đại thừa. Vì hàng Nhị thừa này
chỉ chứngsinhkhông mà chấp trước pháp
có, không biết về chân lí nhị không (nhân
không, pháp không), của Đại thừa, cho nên
bị chê là Ngu pháp.
Còn Tiểu thừa bất ngu pháp là chỉ cho
Thanh văn, Duyên giác vừa chứng được lí
Tiểu thừa lại vừa hiểu được lí Đại thừa. Như
vậy, tuy cũng là Tiểu thừa nhưng tâm hiểu
biết có hơn kém khác nhau. Do đó có thể
hồi chuyển tâm Tiểu thừa hướng vềĐại thừa,
cho nên cũng gọi là Hồi tâm tiểu thừa(Hồi
tâm nhị thừa). Trong 5 phán giáo của Đại sư
Hiền thủ,loại này được liệt vào hàng Đại
thừa thủy giáo.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q1;
Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.cuối
(Tịnh ảnh); Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.1].
NGU PHU SỞ HÀNH THIỀN
Nhóm từ biếm xưng Thiền do ngoại đạo
và hàng nhị thừa Thanh văn, Duyên giác tu
tập, là 1 trong 4 loại thiền nói trong kinh
Lăng già.
Ngoại đạo và 2 thừa Thanh văn, Duyên
giác chỉ biết quán xét về lí “Nhân không”
như: Vô ngã, vô thường, bất tịnh... chứ
không biết gì về cảnh giới “Pháp không”,
cho nên bị chê là Ngu phu sở hành thiền
(Thiền do người ngu tu hành).
[X. kinh Lăng già Q.2 (bản 4 quyển)].
(xt. Tứ Thiền).
NGU SI
.....
Phạm: Moha, Mùđha.
10056

Cũng gọi Si, Vô minh.
Không có trí sáng suốt, ngu tối mê muội,
gặp việc không thể phán đoán đúng đắn, là
1 trong 6 phiền não căn bản, cũng là 1 trong
3 độc(tham, sân, si).
[X. luận Câu xá Q.4; luận Thuận chính
lí Q.11].
NGU SI TAM CHỦNG PHÁT TƯỚNG
Ba tướng ngu si phát sinh lúc hành giả
tu tập Thiền định.
Cứ theo Thích thiền ba la mật thứ đệ
pháp môn, 3 tướng ấy là:
1. Kế đoạn thường si tướng: Lúc hành
giả đang tham thiền, chợt nảy sinh ra ý nghĩ
phân biệt mình và các pháp là đoạn diệt
hay thường trụ; ý nghĩ ấy cứ lởn vởn mãi
trong đầu óc, đến nỗi chướng ngại pháp
chính định xuất thế .
2. Kế hữu vô si tướng:Lúc hành giả
đang tu định, bỗng sinh khởi ý tưởng phân
biệt mình và các pháp là có hay không, tâm
kiến chấp liền dấy động, làm chướng ngại
chính định.
3. Kế thế tính si tướng: Lúc hành giả
đang tu định, thình lình khởi tâm suy nghĩ,
phân biệt tứ đại, ngũ uẩn, giả danh chúng
sinh và các thế giới, dùng trí biện biệt hay
hỏi hay nói, tranh cãi đúng sai, lìa đạo chân
thực, vì chấp trước tính thế gian như thế
nên cản trở chính định.
NGU SI TRAI
........
Trai hội do Thiền sư Động sơn Lương
giới thiết lập lúc sắp nhập tịch để ngăn dứt
tình cảm luyến chấp của đệ tử.
Lương giới truyện trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 15 (Đại 51, 323
trung) chép: “Tháng 3 năm Hàm thông thứ
10057

10 (869), đờiĐường, sư sai người cạo tóc,
mặc áo và bảo đánh chuông, rồi nghiễm
nhiên ngồi thị tịch. Khi ấy, vì không ngăn
được thường tình nên đại chúng gào khóc
vang động, sư bỗng mở mắt đứng dậy và
nói:
Phàm
người xuất gia, tâm không phụ
NGU SI TRAI

10058

N
3332
thuộc vào vật mới là bậc tu hành chân
chính. Chấm dứt cuộc sống nhọc nhằn,
có gì mà bi thương? Rồi sư gọi vị tăng chủ
sự bảo sửa soạn 1 bữa cơm chay, gọi là
Ngu si trai, để trách tình cảm quyến luyến.
Đại chúng vẫn luyến mến không thôi, kéo
dài đến ngày mồng 7, thức ăn làm đầy đủ,
sư cũng theo chúng thụtrai. Ăn xong, sư
nói:
Các
ông chớ xem thường việc lớn, lúc
ta sắp lên đường, không được làm náo động
như thế!
Đến ngày mồng 8, sau khi tắm gội xong,
sư ngồi ngay ngắn thị tịch”.
NGU TRUNG
Giờ Tị. Chỉ cho khoảng thời gian từ 9
giờ đến 10 giờ sáng, tức trước giờ Ngọ. Nay
chỉ chung cho thời gian trước giờ thụ trai
của chư tăng là Ngu trung(Trung ngọ).
Ngoài ra, tông Thiên thai dẫn thuyết
Nhật xuất tam chiếu trong kinh Hoa nghiêm,
đem phối với 5 thời gian mà phán định thời
Bát nhã(thứ 4) trong 5 thời là Ngu trung
thời giáo.
(xt. Tam Chiếu).
NGỤ TÔNG
.....
Cũng gọi Phụ tông.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Tông phái phụ thuộc vào tông phái khác.
Cứ theo Chư tông chí trong Nguyên
hanh thích thư quyển 27, thì 3 tông Tịnh
độ, Thành thực và Câu xá là Ngụ tông, ví
như nước chư hầu phụ thuộc mẫu quốc.
10059

Tại Nhật bản, vào thời đại Liêm thương,
3 tông này còn nằm trong phạm vi học tập
và nghiên cứu của các tông khác, chưa
thành 1 tông độc lập, cho nên gọi là Ngụ
tông.
[X. Thập tông lược kí].
NGŨ A HÀM
A hàm, Phạm: Àgama.
Hán dịch: Pháp qui, Pháp tạng, Truyền
giáo.
Cũng gọi Ngũ a cấp ma.
Chỉ cho 5 bộ A hàm là Trường a hàm,
Trung a hàm, Tăng thuật đa (Tương ứng)a
hàm, Ương quật đa la (Tăng nhất) a hàm
và Khuất đà ca(Tạp) a hàm. Trong đó,
Khuất đà ca a hàm còn được gọi là Tạp
tạng.
Năm bộ A hàm này tương đương với Ngũ
bộ kinh (Paĩca-nikàyà) bằng tiếngPàli.
Theo Tì nại da tiểu phẩm (Vinaya
cùơavagga), Nhất thiết thiện kiến
(Samanta-pàsàdikà) và bài tựa trong
Trường bộ kinh chú (Sumaígala-vilàsinì)
bằng tiếngPàli, thì 5 bộ là:
-Trường bộ (Dìgha-nikàya),
-Trung bộ (Majjhima-nikàya),
-Tương ứng bộ (Saôyutta-nikàya),
-Tăng chi bộ (Aíguttara-nikàya) và
-Tiểu bộ (Khuddaka-nikàya).
[X. luật Ngũ phần Q.30; luật Ma ha tăng
kì Q.32; luật Tứ phần Q.54; Thiện kiến luật
tì bà sa Q.1; Đại A la hán nan đề mật đa la
sở thuyết pháp trụ kí; luận Phân biệt công
đức Q.1]. (xt. A Hàm, A Hàm Kinh).
NGŨ ÁC
... ..
Năm thứ ác: Sát sinh, trộm cướp, gian
dâm, nói dối, uống rượu. Nếu làm 5 việc
10060

ác này thì trong đời hiện tại bị luật pháp
nhà nước bắt tội, thân gặp ách nạn, gọi là
Ngũ thống; đời vị lai phải chịu quả báo
trong 3 đường(địa ngục, ngã quỉ, súc sinh),
gọi là Ngũ thiêu.
[X. kinh Ưu bà tắc ngũ giới uy nghi; kinh
Tứ thiên vương; Vô lượng thọ kinh nghĩa
sớ Q.hạ (Tuệ viễn)].
NGŨ ÁC

10061

N
3333
NGŨ ÂM
... ..
Cũng gọi Ngũ thanh, Ngũ điệu tử.
Năm âm điệu cổ truyền của Trung quốc,
tức là: Cung, thương, dốc, chủy, vũ.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng) nói: “Khi gió mát thổi thì
phát ra năm âm thanh, cung thương mầu
nhiệm, tự nhiên hòa nhau”.
Trong 5 âm, Cung là âm thổ, âm này
rất trầm, phối với trung ương. Thương là
âm kim, hơi trầm, là điệu bình, phối với
phương tây. Dốc là âm mộc, nửa trầm nửa
bổng, là điệu song, phối với phương đông.
Chủy là âm hỏa, hơi bổng, là điệu hoàng
chung, phối với phương nam. Vũ là âm
thủy, âm này rất bổng, là điệu bàn thiệp,
phối với phươngbắc.
Mật giáo đời sau đem Ngũ âm phối liệt
với Ngũ trí, Ngũ Phật, Ngũ bộ, Ngũ sắc. Cung
tượng trưng cho Pháp giới thể tính trí ở trung
ương, Thương tượng trưng Diệu quan sát trí
phương tây, Dốc tượng trưng Đại viên kính
trí phương đông, Chủy tượng trưng Bình
đẳng tính trí phương nam và Vũ tượng trưng
Thành sở tác trí phương bắc.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.8, phần 2; Tịnh độ ngũ hội niệm
Phật pháp sự nghi tán; Hán thư lịch luật chí
1, thượng; Thông điển Q.143; Tùy thư âm
nhạc chí thứ 9].
NGŨ ÂM THẤT THANH
...........
Năm âm bảy thanh, là phương pháp biểu
thị âm luật cao thấp được sử dụng từ xưa ở
10062

Trung quốc.
Năm âm từ thấp đến cao là: Cung,
thương, dốc, chủy, vũ. Dưới dốc thêm biến
chủy, dưới vũ thêm biến cung mà thành là
7 thanh. Bảy thanh lại có luật toàn và lữ
toàn khác nhau: Thêm biến chủy, biến cung
là lữ toàn; còn dưới thương thêm anh
thương, dưới vũ thêm anh vũ thì gọi là luật
toàn.
Âm giai của 12 âm luật được sử dụng
trong Phạm bái âm phổ cũng từ Ngũ âm
thất thanh này mà ra.
Biểu đồ như sau:
[X. Thông điển Q.143; Tùy thư âm nhạc
chí thứ 9; Lễ kí chú sớ Q.37].
NGŨ ẤM THẾ GIAN
...........
Cũng gọi Ngũ uẩn thế gian, Ngũ chúng
thế gian.
Tức là 5 ấm: Sắc, thụ, tưởng, hành, thức,
có 10 cõi hữu lậu, vô lậu khác nhau. Là 1
trong 3 thế gian.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 5, thượng,
thì 10 cõi tuy gọi chung là Ấm nhập giới,
nhưng thực ra trong đó mỗi cõi đều khác
nhau, như 3 đường ác(địa ngục, ngã quỉ, súc
sinh) là Ác ấm giới nhập hữu lậu, còn 3 đường
thiện (trời, người, a tu la) là Thiện ấm giới
nhập hữu lậu; Nhị thừa(Thanh văn, Duyên
giác) là Ấm giới nhập vô lậu, Bồ tát là Ấm
giới nhập cũng hữu lậu cũng vô lậu, Phật là
Ấm giới nhập chẳng phải hữu lậu chẳng phải
NGŨ ẤM THẾ GIAN
Giáp 1
12
11
10
987654321
10063

Cung Cung Cung
Biến cung
anh vũ vũ
vũ vũ
chủy chủy chủy
Biến chủy
dốc dốc
dốc
anh thương
thương thương thương
Cung cung cung
Nhạc Lữ Toàn –Nhạc
Luật Toàn
Lữ khúc Trung khúc, Luật khúc

10064

N
3334
vô lậu. Vì ấm giới của 10 cõi mỗi cõi tự khác
nhau nên gọi là Ngũ ấm thế gian. Đây là lí
thuyết do Đại sư Thiên thai Trí khải căn cứ
vào luận Đại trí độ mà lập ra.
[X. luận Đại trí độ Q.47; Đại bát niết
bàn kinh sớ Q.18; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.5, phần 3].
NGŨ ẤM XÍ THỊNH KHỔ
..............
Phạm: Saôkwepeịa paĩcopàdànaskandha-
du#kha.
Pàli: Paĩc’ upàdàna-kkhandhà pi
dukkhà.
Cũng gọi Ngũ thịnh ấm khổ, Ngũ thủ
uẩn khổ.
Các nỗi khổ não bốc cháy mạnh mẽ do
có đủ 5 ấm, cũng tức là trong 5 ấm đầy dẫy
khổ não. Một trong 8 khổ. Chẳng hạn như
sinh, già, bệnh, chết, lo âu sầu não, oán
ghét gặp gỡ, thương yêu phải xa lìa, những
điều mong cầu không đạt được v.v... đều là
khổ cả.
[X. kinh Trung a hàm Q.7; kinh Tăng
nhất a hàm Q.17; luận Du già sư địa Q.66;
luận Đại trí độ Q.23; luận Hiển dương thánh
giáo Q.15; Đại thừa nghĩa chương Q.3, phần
đầu]. (xt. Bát Khổ).
NGŨ BA LA MẬT
...........
Năm Ba la mật. Chỉ cho Bố thí ba la
mật, Giới ba la mật, Nhẫn nhục ba la mật,
Tinh tiến ba la mật và Thiền ba la mật.
Giữa 5 Ba la mật này và Bát nhã ba la
mật thứ 6 có mối quan hệ chủ tớ, vì nhờ
công đức của Bát nhã ba la mật mà đạt được
10065

5 thứ Ba la mật này.
NGŨ BÁCH BIỂN BỨC
... ... ... ..
Năm trăm con dơi. Là tiền thân của 500
vị La hán kết tập luận Đại tì bà sa.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2,
thì tiền thân của 500 vị La hán này là 500
con dơi sống trên cây, sau, cây này bị lửa
đốt cháy, lúc đó, lại có người tụng tạng A
tì đạt ma dưới gốc cây, vì thích nghe pháp
âm nên 500 con dơi chịu khổ chứ không
bay đi. Sau khi chết, 500 con dơi này được
sinh làm người, xuất gia tu học Phật pháp
và đều chứng Thánh quả. Về sau, 500 vị
nhận lời mời của Hiếp tôn giả và vua Ca
nị sắc ca tham dự hội kết tập luận Đại tì
bà sa.
NGŨ BÁCH BỘ
... ... ..
Năm trăm bộ. Từ ngữ dùng để hình dung
các bộ phái Tiểu thừa chia ra rất nhiều.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 63, sau
khi đức Phật nhập diệt khoảng 500 năm,
trong Tiểu thừa chia ra 500 bộ. Nhưng đây
không phải là con số thực, mà chỉ nói chung
về số nhiều thôi.
NGŨ BÁCH CỔ KHÁCH
Năm trăm lái buôn.
Theo luận Đại trí độ quyển 7, xưa có
500 thương gia ra biển tìm của báu, gặp lúc
cá chúa Ma già la há miệng, nước biển chảy
cuồn cuộn vào miệng cá, 500 người trên
thuyền buôn rất nguy khốn. Lúc ấy, có 1
người Ưu bà tắc đã thụ 5 giới nhóm họp
mọi người và bảo đồng thanh niệm Phật, cá
chúa nghe tiếng niệm Phật, liền hối ngộ và
ngậm miệng lại, nhờ đó 500 người trên
thuyền thoát nạn.
10066

[X. Kinh luật dị tướng Q.43].
NGŨ BÁCH DO TUẦN
Năm trăm do tuần.
Phẩm Hóa thành dụ trong kinh Pháp
hoa nói rằng, vượt qua được quãng đường
NGŨ BÁCH DO TUẦN

10067

N
3335
dài 500 do tuần đầy tai nạn và hiểm nguy,
thì đến được bảo sở(nơi giải thoát yên vui).
Có rất nhiều thuyết giải thích khác nhau
về Ngũ bách do tuần này.
Theo ngài Thiên thai Trí khải thì Phàm
thánh đồng cư độ(cõi nước trong đó phàm
phu 6 đường và các bậc Thánh tam thừa cùng
sống chung với nhau, tức quả báo của 3 cõi)là
300 do tuần; Phương tiện hữu dư độ (chỉ
cho nơi sinh sống của những người đã dứt hết
phiền não của Kiến hoặc và Tư hoặc mà ra
khỏi sinh tử của 3 cõi) là 400 do tuần; Thực
báo vô chướng ngại độ(chỉ cho cõi quả báo
của những người đã chứng 1 phần lí trung đạo)
là 500 do tuần; vượt qua cõi Thực báo vô
chướng ngại thì đến Thường tịch quang độ,
là cõi rốt ráo, cùng tột, tức là trụ xứ của
chư Phật Như lai.
Theo ngài Cát tạng thì 3 cõi là 300 do
tuần, Thanh văn địa là 400 do tuần, Duyên
giác địa là 500 do tuần. Còn ngài Khuy cơ
thì cho rằng kết hoặc trong 3 cõi là 300 do
tuần, tập khí do Bồ tát thất địa đoạn trừ là
400 do tuần, vô minh do Bồ tát bát địa trở
lên đoạn trừ là 500 do tuần.
[X. Pháp hoa kinh văn cú Q.7, hạ; Pháp
hoa kinh huyền luận Q.8; Pháp hoa kinh
huyền tán Q.8]. (xt. Hóa Thành Dụ).
NGŨ BÁCH ĐÀ LA NI
Đà la ni, Phạm:Dhàraịi.
Hán dịch: Năng trì, Năng già, Tổng trì.
Năm trăm đà la ni, là nhóm từ lược
nêu 1 số ít Đà la ni trong vô lượng vô số
pháp môn Đà la ni của chư Phật và Bồ
tát.
10068

Luận Đại trí độ căn cứ vào 500 môn Đà
la ni này chỉ nêu tên gọi của hơn 10 môn là:
Văn trì đà la ni, Phân biệt tri đà la ni, Nhập
âm thanh đà la ni, Tịch diệt đà la ni, Vô
biên toàn đà la ni, Tùy địa quán đà la ni, Uy
đức đà la ni, Hoa nghiêm đà la ni, Tịnh âm
đà la ni, Hư không tạng đà la ni, Hải tạng đà
la ni, Phân biệt chư pháp địa đà la ni, Minh
chư pháp nghĩa đà la ni v.v...
[X. luận Đại trí độ Q.5; Pháp giới thứ đệ
Q.hạ; Chỉ quán phụ hành (hội bản) Q.3,
phần 3].
NGŨ BÁCH ĐẠI NGUYÊN
... ... ... ..
Cũng gọi Ngũ bách thệ nguyện.
Năm trăm bản nguyện rộng lớn của Phật
Thích ca, khi Ngài còn tu hạnh Bồ tát ở
nhân vị.
Ở đời quá khứ, khi đức Thích tôn còn
là vị Phạm chí tên Bảo hải, đã phát 500 thệ
nguyện rộng lớn trước đức Phật Bảo tạng;
Ngài phát thệ sẽ không thành Phật ở Tịnh
độ mà thành Phật ở Uế độ. Từ đó, trải qua
vô lượng kiếp, đức Thích tôn đã thực hành
những hạnh khó làm, các hạnh kham khổ,
cho đến các việc xuất gia, thành đạo, chuyển
pháp luân, nhập Niết bàn... tất thảy đều
theo bản nguyện Ngài đã lập.
[X. kinh Bi hoa Q.6,7; kinh Đại thừa bi
phân đà lợi Q.5; kinh Quán thế âm bồ tát
vãng sinh Tịnh độ bản duyên].
NGŨ BÁCH GIỚI
Năm trăm giới, số giới Cụ túc của Tỉ
khưu ni.
Con số giới điều của tỉ khưu ni, trong
các bộ luật nói không đồng nhất, như luật
Tứ phần ghi 348 giới, Thập tụng tỉ khưu ni
giới bản thì gồm 350 giới, còn các bộ luật
10069

khác cũng không bộ nào ghi quá 500 giới.
Có lẽ so với giới Cụ túc của tỉ khưu(250
giới) nhiều gấp đôi mà gọi là Ngũ bách giới
chăng?
[X. kinh Đại Ái đạo tỉ khưu ni Q.thượng;
kinh Tì ni mẫu Q.8; luật Tứ phần Q.21; Tứ
phần tỉ khưu ni sao Q.3; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.trung, phần 2].
NGŨ BÁCH GIỚI

10070

N
3336
NGŨ BÁCH KẾT TẬP
... ... ... ..
Cũng gọi Ngũ bách tập pháp, Ngũ bách
xuất.
Năm trăm vị tỉ khưu kết tập giáo pháp
của đức Phật lần thứ nhất.
Sau khi đức Phật nhập diệt, được sự bảo
trợ của vua A xà thế, 500 vị tỉ khưu, do
tôn giả Ma ha ca diếp làm Thượng thủ,
nhóm họp ở thành Vương xá, nước Ma yết
đà để kết tập những lời chỉ dạy của đức
Phật khi Ngài còn tại thế. Trong hội này,
ngài Ca diếp đề cửtôn giả A nan đọc tụng
lại giáo pháp của đức Phật. Đây là cuộc kết
tập lần đầu tiên và có 500 vị tỉ khưu La
hán tham dự, cho nên được gọi là Ngũ bách
kết tập.
[X. Hữu bộ tì nại gia tạp sự Q.39; Thiện
kiến luật tì bà sa Q.1; luật Ma ha tăng kì
Q.32]. (xt. Kết Tập).
NGŨ BÁCH LA HÁN
... ... ... ..
Gọi đủ: Ngũ bách vị A la hán.
Chỉ cho 500 vị Thanh văn đã chứng quả
Vô học.
Trong các kinh luận thường thấy các
nhóm từ như Ngũ bách A la hán, Ngũ bách
tỉ khưu, Ngũ bách thượng thủ... Về bản
sinh nhân duyên, việc thụ kí của Ngũ bách
la hán, thì trong kinh Phật ngũ bách đệ tử
tự thuyết bản khởi, phẩm Ngũ bách đệ tử
thụ kí trong kinh Pháp hoa... đều có nói
đến. Sau khi đức Phật diệt độ, tôn giả Ma
ha ca diếp đã cùng với 500 vị La hán kết
tập pháp tạng ở thành Vương xá. Tương
10071

truyền, vào thời vua A dục, từng có 500 vị
tăng La hán và 500 vị tăng phàm phu nhóm
họp để đọc tụng Phật pháp. Trong đại hội
kết tập lần thứ 4, dưới sự bảo trợ của vua
Ca nị sắc ca, cũng có 500 vị La hán tạo
luận Đại tì bà sa.
Tại Trung quốc, sự sùng bái Ngũ bách
La hán rất là thịnh hành. Ở núi Thụy phong,
huyện Thái ninh, tỉnh Phúc kiến, có viện
Ngũ bách La hán. Càn minh viện Ngũ bách
La hán danh hiệu bi 1 quyển trong Đại minh
tục tạng tập 43, có ghi danh hiệu của 18
Tôn giả trụ thế và 500 Tôn giả Thạch kiều,
nhưng trình bày rất lộn xộn, thường nêu cả
Phạm Hán, có những vị ra đời lúc đức Phật
còn tại thế và có những vị xuất hiện sau khi
Phật nhập diệt. Đây có lẽ là do bổ sung cho
đủ số 500 vị, nên liệt kê tên của các vị La
hán được thấy rải rác ở nhiều chỗ trong các
kinh luận chăng?
[X. kinh Pháp cú thí dụ Q.2; luật Ngũ
phần Q.30; Tát bà đa tì ni ma đắc lặc già
Q.5; luật Tứ phần Q.54; luận Đại tì bà sa
Q.200; luận Đại trí độ Q.2].
NGŨ BÁCH NHÂN THỤ KÍ
..............
Chỉ cho 500 vị đệ tử của đức Phật được
Ngài thụ kí cho thành Phật và có hiệu là
Phổ minh Như lai.
Cứ theo phẩm Ngũ bách đệ tử thụ kí
trong kinh Pháp hoa, thì đức Phật từng thụ
kí cho tôn giả Kiều trần như, bảo rằng Tôn
giả sẽ cúng dường 6 vạn 2 nghìn ức đức Phật,
sau đó thành Phật, hiệu là Phổ minh Như
lai. Rồi lần lượt đến các vị: Ưu lâu tần loa ca
diếp, Già da ca diếp, Na đề ca diếp, Ca lưu
NGŨ BÁCH NHÂN THỤ KÍ
Năm trăm vị La hán khắc bằng đá
10072

N
3337
đà di, Ưu đà di, A nâu lâu đà, Li bà đa, Kiếp
tân na, Bạc câu la, Chu đà sa già đà v.v...
cũng đều được thụ kí thành Phật và cùng
hiệu là Phổ minh Như lai. Nhưng trong kinh
không thấy nêu tên của 500 vị đệ tử cũng
như sự tích cụ thể của các ngài.
NGŨ BÁCH THÂN NHÂN
... ... ... ..
I. Ngũ Bách Thân Nhân.
Năm trăm vị tỉ khưu đã chứng quả A la
hán nói về nguyên nhân sinh ra thân người.
Có vị nói vô minh là nguyên nhân sinh ra
thân, có vị nói ái và vô minh là nguyên
nhân sinh ra thân, có vị cho rằng hành thức,
danh sắc, lục nhập, xúc, thụ, ái, thủ, hữu,
sinh, ẩm thực và ngũ dục là nguyên nhân
sinh ra thân.
[X. kinh Niết bàn Q.35 (bản Bắc)].
II. Ngũ Bách Thân Nhân.
Năm trăm vị đệ tử của Phật, mỗi vị đều
nói về nhân duyên kiếp trước của mình.
[X. kinh Phật ngũ bách đệ tử tự thuyết
bản khởi].
NGŨ BÁCH THẾ OÁN GIA
Gây thù kết oán với nhau trong 500 đời.
Cứ theo kinh Tì đàm bà sa(được trích
dẫn trong Kinh luật dị tướng quyển 46)có 1 cô
gái bị quỉ đói cầm giữ, cô ta bèn dùng chú
thuật hỏi quỉ đói lí do vì sao? Quỉ đói bảo cô
ta là oán gia của nó, cô gái và nó đã từng giết
hại lẫn nhau trong 500 đời. Nếu nay cô gái
thề dứt trừ tâm thù oán cũ thì nó cũng
nguyện xả bỏ.
NGŨ BÁCH THẾ VÔ THỦ
Đưa rượu cho người uống bị quả báo 500
10073

đời không có tay.
Rượu làm cho tâm tính mê loạn, là cội
gốc sinh ra tội ác, cho nên đức Phật cấm các
đệ tử, xuất gia cũng như tại gia, không được
uống rượu. Trong các kinh, đức Phật đã từng
nhiều lần nói rõ về những lỗi lầm và hậu
quả tai hại do người uống rượu gây ra.
Kinh Phạm võng quyển hạ dạy rằng, giả
sử bản thân mình không uống rượu, nhưng
nếu đưa rượu cho người khác uống thì cũng
sẽ bị quả báo 500 đời không có tay.
[X. kinh Nâu di trong Trường a hàm
Q.11; kinh Đại phương tiện Phật báo ân Q.6;
luật Tứ phần Q.16; luận Đại trí độ Q.13].
(xt. Ẩm Tửu Giới).
NGŨ BÁCH THUẾ ĐỒ
Năm trăm đồ chúng. Thuế đồ là đồ chúng
mặc áo dệt bằng lông chim. Người mặc áo
lông chim biểu thị ý nghĩa được vua chúa
kính trọng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 25 ghi,
Thiền sư Đạo tiềm mới đến Lâm xuyên, yết
kiến ngài Tịnh tuệ, ngài bảo (Đại 51, 412
trung): “Sau này ông sẽ có 500 thuế đồ, nên
được vua chúa kính trọng”.
NGŨ BÁCH TIÊN NHÂN
... ... ... ..
Năm trăm người tiên. Tức 500 vị cao đức
của ngoại đạo.
Theo luận Đại trí độ quyển 17 thì có 3
truyền thuyết về 500 vị tiên nhân này:
1. Vua Ưu điền nước Kiêu thưởng di, vì
say đắm nữ sắc mà đã chặt đứt tay chân của
500 vị tiên nhân.
2. Có 500 vị tiên nhân ở trong núi, vì
nghe giọng hát của cô gái Chân đà la mà
mất thiền định.
3. Có 500 vị tiên nhân đang bay giữa
10074

hư không, nghe tiếng hát của cô gái Chân
đà la, vì đắm say nên mất thần túc bị rơi
xuống đất.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.4, phần 3].
NGŨ BÁCH TIÊN NHÂN

10075

N
3338
NGŨ BÁCH TRẦN ĐIỂM KIẾP
Cũng gọi Ngũ bách ức trần điểm kiếp.
Năm trăm kiếp hạt bụi. Từ ngữ biểu thị
số kiếp lâu xa từ khi đức Phật Thích ca thành
Phật đến nay.
Cứ theo phẩm Như lai thọ lượng trong
kinh Pháp hoa quyển 5, nếu nghiền nát 500
nghìn vạn ức na do tha a tăng kì tam thiên
đại thiên thế giới thành bụi nhỏ, rồi mỗi lần
qua phương đông 500 nghìn vạn ức na do
tha a tăng kì cõi nước thì bỏ xuống 1 hạt
bụi. Cứ như thế đi về phương đông cho đến
khi bỏ hết bụi nhỏ. Các thế giới đã đi qua
đều hóa thành bụi nhỏ, mỗi 1 hạt bụi ấy
tính là 1 kiếp. Từ khi đức Thích tôn thành
Phật đến nay còn lâu hơn trăm nghìn vạn
ức na do tha a tăng kì kiếp số ví dụ ở trên,
thực không thể tính toán được.
[X. Pháp hoa văn cú Q.9, hạ; Pháp hoa
kinh huyền nghĩa Q.1].
NGŨ BÁCH TRƯỞNG GIẢ TỬ
Năm trăm người con của Trưởng giả.
Theo phẩm Phật quốc trong kinh Duy
ma cật, 500 người con của Trưởng giả ở
thành Tì xá li và đồng tử Bảo tích cùng đến
chỗ đức Phật, cầm lọng 7 báu cúng dường
Ngài.
Lại theo kinh Quán Phật tam muội quyển
3, thì 500 Thích tử trông thấy thân tướng
đoan nghiêm của đức Phật đen đúa như
người bằng than, ốm o gầy gò như người Bà
la môn. Đức Phật liền nói nhân duyên bản
sinh(nhân duyên kiếp trước) cho họ nghe; Ngài
bảo rằng sau khi đức Tì bà thi Như lai Ứng
cúng Chính biến tri nhập Niết bàn, trong
10076

thời tượng pháp, có vị Trưởng giả tên là Nhật
nguyệt đức, ông có 500 người con không tin
Phật pháp, 500 người con ấy chính là tiền
thân của 500 vị Thích tử này.
NGŨ BẢO
.....
Chỉ cho 5 vật báu: Vàng, bạc, hổ phách,
thủy tinh, lưu li.
Trong Mật giáo, khi thiết lập đàn tràng
tu pháp, đem 5 vật báu và 5 vị thuốc, 5 thứ
hương, 5 thứ hạt giống, chôn ở 4 phương và
chính giữa đàn. Năm vật báu này là tháp
của 5 bộ, cho nên chúng tượng trưng cho
kho báu của thần đất. Hoặc khi cử hành lễ
Quán đính thì 5 vật báu được bỏ vào 5 chiếc
bình của đại đàn, vì đàn tràng tức là Mạn
đồ la tâm của hành giả, với ý nghĩa là mở
tâm Bồ đề thanh tịnh để khai phát đức của
5 trí.
Về chủng loại Ngũ bảo thì các kinh và
nghi quĩ nói không giống nhau. Như kinh
Thành tựu Diệu pháp liên hoa kinh Du già
quán trí nghi quĩ và Kiến lập Mạn đồ la hộ
ma nghi quĩ... liệt kê Ngũ bảo là: Vàng
(Phạm: Suvarịa), Bạc (Phạm: Rajata),
Chân châu (Phạm: Muktikà), Sắt (Phạm:
Mahànìla) và Phả lê (Phạm:Zilà). Phẩm
Hộ ma pháp tắc trong kinh Tô tất địa yết ra
quyển hạ, liệt kê: Vàng, Bạc, Chân châu,
Loa bối (Phạm: Zaôkha) và Xích châu
(Phạm: Lohita-muktikà). Còn luật Thập
tụng quyển 61 thì nêu: Vàng, Bạc, Ma ni
châu, Pha lê và Tì lưu li. Ngũ bảo được sử
dụng hiện nay là: Vàng, Bạc, Hổ phách
(Phạm:Musàla-galva), Thủy tinh (Phạm:
Sphaỉika) và Lưu li.
[X. kinh Nhuy hi da Q.trung; kinh Đà la
ni tập Q.4; Đại nhật kinh sớ Q.4; Kiến lập
10077

mạn đồ la thứ đệ pháp; Đại nhật kinh sớ
diễn áo sao Q.8]. (xt. Bảo).
NGŨ BÁT THẬP CỤ
Từ gọi tắt của Ngũ giới, Bát giới, Thập
giới, Cụ túc giới.
Tức là tiêu đề gọi chung 5 giới của Ưu bà
NGŨ BÁT THẬP CỤ

10078

N
3339
tắc(Cận sự), 8 giới của Ưu ba bà sa(Cận
trụ), 10 giới của Sa di(Cần sách)và giới Cụ
túc của tỉ khưu(Bật sô). Trong đó, 5 giới và
8 giới là giới tại gia, còn 10 giới và giới Cụ
túc thuộc giới xuất gia.
[X. luận Câu xá Q.14; luận Thuận chính
lí Q.36; Câu xá luận quang kí Q.14; Tứ
phần luật hành sự sao tư trì kí Q.trung,
phần 3].
NGŨ BÁT THỨC
Năm thức tám thức. Từ gọi chung 5 thức
trước và thức thứ 8 trong Duy thức học. Tức
là: Thức mắt, thức tai, thức mũi, thức lưỡi,
thức thân và thức A lại da.
Năm thức trước và thức thứ 8 thuộc hiện
lượng, không chấp ngã và chấp pháp. Khi
chứng được quả Phật thì 5 thức trước chuyển
thành trí Thành sở tác; còn thức thứ 8 thì
chuyển thành trí Đại viên kính, cũng gọi là
trí Nhất thiết chủng.
[X. luận Thành duy thức Q.10; Bách
pháp vấn đáp sao Q.8].
NGŨ BÁT TÔN
........
Chỉ cho bồ tát Thiên thủ Quan âm.
Cứ theo kinh Thiên thủ thiên nhãn
Quan thế âm bồ tát quảng đại viên mãn
vô ngại đại bi tâm đà la ni và kinh Thiên
quang nhãn Tự tại bồ tát bí mật pháp,
thì bồ tát Quan thế âm ở quá khứ được
nghe đà la ni Quảng đại viên mãn vô ngại
đại bi tâm, đã thệ nguyện hiện ra nghìn
mắt nghìn tay để tế độ hết thảy chúng
sinh.
Thiên thủ Quan âm tức là Quan âm
10079

nghìn tay. Đem 1.000 tay này phối với 25
Hữu trong 3 cõi, thì trong mỗi Hữu Ngài
dùng 40 tay để tế độ, tức là Quan âm 40 tay;
40 là do số 5 nhân với 8 (5 x 8 = 40), vì thế
gọi là Ngũ bát tôn (vị Tôn 5, 8).
NGŨ BẤT KHẢ TƯ NGHỊ
Năm thứ không thể nghĩ bàn.
1. Chúng sinh nhiều ít không thể nghĩ
bàn: Chúng sinh tăng giảm không ngừng.
2. Quả báo của nghiệp không thể nghĩ
bàn: Nương vào sức nghiệp mà muôn vật
biến hiện.
3. Năng lực của người tọa thiền không
thể nghĩ bàn: Nhờ sức Thiền định mà phát
sinh thần thông.
4. Sức của rồng không thể nghĩ bàn: Chỉ
1 giọt nước của rồng cũng tuôn mưa lênh
láng, gây ra lũ lụt.
5. Sức của chư Phật không thể nghĩ bàn:
Nhờ Phật pháp mà chứng được quả lớn Niết
bàn.
[X. luận Đại trí độ Q.26, 30; Vãng sinh
luận chú Q.hạ]. (xt. Tư Bất Tư Nghị).
NGŨ BẤT PHÓ THỈNH
Năm lí do Phật không nhận lời đến thụ
trai.
Cứ theo Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ tì nại da quyển 34, có 1 Trưởng giả thiết
trai tại nhà mình, để cúng dường Phật và
chúng tăng, các tỉ khưu đều đến dự, chỉ có
đức Thế tôn là không đi. Nhân dịp này, Phật
nói vì 5 lí do mà hôm ấy Ngài không nhận
lời thỉnh.
1. Như lai đang nhập thiền định.
2. Như lai đang nói pháp cho các vị trời
nghe.
3. Như lai bận săn sóc 1 vị tăng đang
lâm bệnh.
10080

4. Đức Phật đi xem xét ngọa cụ và phòng
xá khi các vị tỉ khưu đi phó trai.
5. Vì các tỉ khưu may ngọa cụ mới, bỏ
ngọa cụ cũ không đúng qui định, cho nên
Phật ở lại tinh xá để chế giới, bởi thế không
phó thỉnh.
NGŨ BẤT PHÓ THỈNH

10081

N
3340
NGŨ BẤT ƯNG ĐÁP
... ... ... ..
Có 5 trường hợp người ta đặt câu hỏi
mình không nên đáp.
1. Hỏi thử: Do tâm kiêu mạn nên họ
đem điều họ biết hỏi xem mình có biết
không.
2. Không nghi ngờ mà hỏi: Tự họ không
có điều gì thắc mắc nhưng giả bộ hỏi.
3. Không vì hối lỗi đã phạm mà hỏi:
Biết đã phạm tội mà không có tâm hối cải,
lại đặt ra câu hỏi.
4. Hỏi vặn: Đã biết người mình hỏi
không thể trả lời mà cứ cố tình nạn vấn để
dồn đối phương vào đường cùng.
5. Không chịu nghe mà hỏi: Đã nghe
qua rồi, nhưng không tiếp nhận, lại hỏi
nữa.
[X. luật Thập tụng Q.50; Pháp uyển châu
lâm Q.24].
NGŨ BÍ MẬT
........
Cũng gọi Ngũ bí mật bồ tát, Ngũ kim
cương bồ tát.
Chỉ cho 5 vị Bồ tát: Kim cương tát đỏa,
Kim cương dục, Kim cương xúc, Kim cương
ái và Kim cương mạn, thuộc Kim cương giới
của Mật giáo. Năm vị Bồ tát này cũng được
gọi là Kim cương tát đỏa, Kim cương tiễn,
Kim cương hỉ duyệt, Kim cương ái, Kim
cương dục tự tại; hoặc cũng gọi là Đại thánh,
Nhãn tiễn, Kế lí kế la tôn, Ái, Mạn; hoặc
gọi là Phổ hiền bồ tát, Dục kim cương, Kế lí
kế la tôn, Ái kim cương, Kim cương mạn
tôn; hoặc gọi là Kim cương tát đỏa, Ý sinh,
10082

Xúc, Ái kết, Ý khí. Năm vị tôn Bồ tát này
đều chung 1 thể, biểu thị tướng bất động
đối với phiền não ái dục của hữu tình và
trực tiếp hiển bày công đức của 5 trí, cũng
tức là quán tưởng cái thể hư vọng dục, xúc,
ái, mạn của chúng sinh là cùng 1 thể tính
với Kim cương tát đỏa của tâm bồ đề chân
thực. Vì cái lí thú nhơ sạch không 2, nhân
quả cùng thể rất sâu xa kín nhiệm và khó
hiểu, nên gọi là Ngũ bí mật.
Ngũ bí mật cùng ở trong 1 vòng tròn,
có hàm nghĩa là không trụ nơi sinh tử, biểu
trưng cho
đức của đại
trí; cùng
ngồi chung
trên 1 hoa
sen, có
nghĩa là
không trụ
nơi Niết
bàn, biểu
trưng cho
đức của
Đại bi.
Theo Kim cương đính du già Kim cương
tát đỏa Ngũ bí mật tu hành niệm tụng nghi
quĩ, thì Kim cương Dục cầm cung và tên
kim cương bắn nát tất cả chủng tử hữu lậu
trong thức A lại da thứ 8, thành tựu Đại
viên kính trí. Kim cương Kế lí kế la (Kim
cương Xúc), ôm lấy Kim cương tát đỏa, biểu
thị ý nghĩa trừ sạch vọng chấp của thức
Mạt na thứ 7 chấp chặt thức A lại da làm
Ngã si, Ngã kiến, Ngã mạn, Ngã ái, để thành
tựu Bình đẳng tính trí. Kim cương tát đỏa
trụ nơi Đại trí ấn, biểu thị ý nghĩa dùng trí
của 37 vị tôn thuộc Kim cương giới, để
10083

thành tựu thân của quả đức Tự thụ dụng
và Tha thụ dụng. Kim cương Ái cầm cờ
ma kiệt, biểu thị ý nghĩa làm sạch ý thức
duyên theo tâm hữu lậu nhơ và sạch để
thành tựu Diệu quan sát trí. Kim cương
Mạn dùng 2 Kim cương quyền đặt ở dưới
háng, biểu thị nghĩa trừ sạch thân chất ngại
của 5 thức, khởi tinh tiến dũng mãnh, làm
cho tất cả hữu tình thành Phật mà thành
tựu Thành sở tác trí.
Ấn tướng của 5 vị tôn này là dùng ấn
NGŨ BÍ MẬT
Ngũ Bí Mật

10084

N
3341
Cực hỉ tam muội da làm ấn chung, hoặc
mỗi vị đều có ấn riêng. Còn pháp tu diệt tội
thờ bồ tát Ngũ bí mật làm bản tôn thì gọi là
Ngũ bí mật pháp. Mạn đồ la lấy Ngũ bí mật
làm trung tâm để kiến lập, gọi là Ngũ bí mật
mạn đồ la.
[X. kinh Đại lạc kim cương bất không
chân thực tam ma da; Đại lạc kim cương tát
đỏa tu hành thành tựu nghi quĩ; Kim cương
đính du già tha hóa tự tại thiên lí thú hội
Phổ hiền tu hành niệm tụng nghi quĩ; Phổ
hiền kim cương tát đỏa lược du già niệm
tụng nghi quĩ; Kim cương đính thắng sơ Du
già kinh trung lược xuất Đại lạc kim cương
tát đỏa niệm tụng nghi quĩ; Lí thú thích
Q.thượng].
NGŨ BÍ MẬT MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Thập thất tôn mạn đồ la.
Trong tranh tượng của Mật giáo, bức
Mạn đồ la gồm 5 vị Bồ tát bí mật là: Kim
cương tát đỏa, Dục bồ tát, Xúc bồ tát, Ái
bồ tát, Mạn bồ tát và thêm vào Bát cúng
dường, Tứ nhiếp bồ tát nữa, cộng chung
thành 17 vị tôn, gọi là Ngũ bí mật mạn đồ
la, hoặc Thập thất tôn mạn đồ la. Tương
đương với Hội lí thú trong 9 hội của Kim
cương giới.
Ngũ bí mật lấy tâm bồ đề thanh tịnh
làm thể, lấy Kim cương tát đỏa làm chủ tôn,
lấy 4 bồ tát Kim cương: Dục, Xúc, Ái, Mạn
làm quyến thuộc, biểu thị ý nghĩa “Phiền
não tức bồ đề”.
Bức tranh Mạn đồ la phổ thông được
lưu truyền là: Ở chính giữa vẽ Kim cương
tát đỏa, bên phải vẽ 2 bồ tát Dục và Xúc,
10085

bên trái vẽ 2 bồ tát Ái và Mạn. Nếu giải
thích theo ý nghĩa sâu kín, thì bồ tát Dục là
trí Đại viên kính của Kim cương giới, vì thế
là Đại tuệ; bồ tát Xúc là trí Tính bình đẳng
của Bảo bộ, cho nên là Đại định; bồ tát Ái
là trí Diệu quan sát của Liên hoa bộ, bởi thế
là Đại bi; còn
bồ tát Mạn là
trí Thành sở
tác của Yết
ma bộ, cho
nên là Đại
tinh tiến.
Nhiếp định
vào tuệ,
nhiếp tinh
tiến vào bi,
hợp 4 vị Bồ
tát này lại,
thành là 2 đức Bi và Trí; lại hợp 2 đức Bi,
Trí lại thành là 1 Kim cương tát đỏa, đó tức
là Ái nhiễm minh vương.
[X. Ngũ bí mật nghi quĩ; Đại lạc Kim
cương tát đỏa tu hành thành tựu nghi quĩ].
NGŨ BỊ
.....
Năm điều kiện mà chúng tăng cần phải
có, đó là: Phúc đức, giới hạnh, học rộng,
biện tài, trí tuệ. Có đủ 5 điều kiện này thì
đạo nghiệp tiến nhanh, chưa đầy đủ thì bị
ngưng trệ.
[X. La thập đáp Viễn pháp sư thư trong
Thích thị yếu lãm Q.trung].
NGŨ BIÊN
Đối lại: Trung đạo thực trí.
Chỉ cho 5 thứ biên kiến(thấy 1 bên), đó
là: Có, không, cũng có cũng không, chẳng
phải có chẳng phải không, chẳng phải chẳng
10086

có chẳng phải chẳng không.
Bốn biên kiến trước là căn cứ vào cảnh
sở duyên, 1 biên kiến sau là căn cứ vào pháp
quán năng duyên, dựa vào đó mà thành lập
Ngũ biên.
Theo Thông huyền sao thì chấp Có là
tăng ích báng, chấp Không là tổn giảm báng,
chấp Cũng có cũng không là tương vi báng,
NGŨ BIÊN
Ngũ Bí Mật Mạn Đồ La

10087

N
3342
chấp Chẳng phải có chẳng phải không là
ngu si báng, chấp Chẳng phải chẳng có chẳng
phải chẳng không là hí luận báng.
[X. Đại thừa khởi tín luận biệt kí].
NGŨ BIẾN HÀNH
Chỉ cho 5 thứ tâm sở: Xúc (Phạm:
Sparza), Tác ý (Phạm:Manasi-kàra), Thụ
(Phạm:Vedanà), Tưởng (Phạm:Saôjĩà),
Tư (Phạm:Cetanà), là 1 trong 6 vị tâm sở
do tông Duy thức thành lập.
Năm tâm sở này trùm khắp và tương ứng
với tất cả tâm vương và các tâm sở khác, vì
chúng có đủ 4 nghĩa: Nhất thiết tính(thông
3 tính thiện, ác, vô kí), Nhất thiết địa(thông
cả 3 cõi 9 địa), Nhất thiết thời(từ vô thủy đến
nay không gián đoạn), Nhất thiết câu(khi 1
Biến hành sinh khởi thì 4 Biến hành kia cũng
đều sinh khởi).
Ngoài 5 tâm sở này ra, không 1 tâm sở
nào có đủ 4 nghĩa trên đây, cho nên chỉ có 5
tâm sở này được gọi là Biến hành.
[X. luận Thành duy thức Q.3, 5; luận
Du già sư địa Q.3; luận Đại thừa ngũ uẩn;
luận Hiển dương thánh giáo Q.1; luận Đại
thừa A tì đạt ma tạp tập Q.1; luận Đại thừa
bách pháp minh môn].
NGŨ BIÊT CẢNH
Chỉ cho 5 thứ tâm sở: Dục (Phạm:
Chanda), Thắng giải (Phạm: Adhimowa),
Niệm (Phạm: Smfti), Định (Phạm:
Samàdhi), Tuệ (Phạm:Prajĩà), là 1 trong
6 vị tâm sở do tông Duy thức thành lập.
Năm tâm sở này duyên các cảnh khác
nhau mà sinh khởi, thông cả 3 tính thiện,
ác, vô kí và 3 cõi 9 địa, có đủ 2 nghĩa Nhất
10088

thiết tính và Nhất thiết địa, nhưng không
có 2 nghĩa Nhất thiết thời và Nhất thiết câu.
Trong đó, Định và Tuệ là cùng cảnh chuyển,
nhưng Dục, Thắng giải và Niệm thí khác
cảnh chuyển, cho nên căn cứ vào số nhiều
mà gọi là Biệt cảnh.
Theo Bách pháp vấn đáp sao quyển 1
nói, khi tâm duyên theo cảnh vui thì là
tâm sở Dục, khi duyên theo cảnh quyết
định là tâm sở Thắng giải,khi duyên theo
cảnh sở quán là tâm sở Định và Tuệ, khi
duyên theo cảnh đã từng nhận biết là tâm
sở Niệm. Vì duyên theo các cảnh khác nhau
mà sinh khởi các tâm sở khác nhau, nên
gọi là Biệt cảnh.
Ngoài ra, theo các nhà Duy thức, trong
Ngũ biệt cảnh, Dục, Thắng giải, Niệm và
Định tương ứng với sáu thức trước, còn Tuệ
thì tương ứng với 7 thức trước.
[X. luận Thành duy thức Q.5; luận Du
già sư địa Q.3; luận Hiển dương thánh giáo
Q.1; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.1;
Thành duy thức luận thuật kí Q.5, phần
cuối].
NGŨ BÌNH
.....
Cũng gọi Ngũ bảo bình.
Chỉ cho 5 chiếc bình báu được đặt ở
chính giữa của Đại đàn khi lập đàn tu pháp
trong Mật giáo.
Theo cách bài trí bảo bình, vốn có thể
đặt từ 18 bình cho đến hơn 100 bình, nhưng
vì phương tiện hoặc khả năng không cho
phép, thì tối thiểu cũng đặt 6 bình, tức là
ngoài 5 bình trên đại đàn ra, còn phải đặt 1
bình nữa ở ngoài đàn để khi hành giả ra vào
hoặc dẫn đệ tử vào thì lấy nước trong bình
này rảy lên thân thể. Ở đây chỉ bàn về việc
10089

trang nghiêm trên đàn tu pháp nên gọi Ngũ
bình.
Trong bảo bình chứa đầy 20 thứ hương
dược: Năm thứ báu, 5 loại hạt, 5 thứ hương
thơm, 5 thứ thuốc. Nước thơm trong 5 bình
tượng trưng trí của 5 đức Phật. Năm bình
biểu thị nghĩa 5 trí, 5 bộ, 5 Phật, 1 bình ở
chính giữa tượng trưng đức Đại nhật Như
NGŨ BIÊT CẢNH

10090

N
3343
lai, 4 bình còn lại tượng trưng cho 4 vị bồ
tát Phổ hiền...
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 và
kinh Nhiếp chân thực thì 5 bình được bài
trí theo thứ tự và phương vị như sau:
1. Đàn Kim cương giới: Bình có giải
màu trắng buộc ở cổ được đặt ở chính giữa,
4 bình còn lại đặt theo thứ tự các màu: Xanh,
vàng, đỏ, đen.
2. Đàn Thai tạng giới: Chính giữa đàn
cũng đặt bình có giải màu trắng, 4 bình còn
lại thì đặt theo thứ tự các màu: Đỏ, vàng,
xanh, đen.
3. Đàn bất nhị: Theo thứ tự trắng, vàng,
đỏ, xanh, đen.
Ngoài ra, khi bài trí các bình, thông
thường bình có giải màu trắng đặt ở chính
giữa, 4 bình còn lại được chia làm 2 loại:
1. Bình Sửu, Dần: Bắt đầu đặt từ góc
Đông bắc.
2. Bình Thìn, Tị: Bắt đầu đặt từ góc
Đông nam.
Sau hết, cứ theo kinh Nhất thiết Như lai
đại bí mật vương vị tằng hữu tối thượng vi
diệu đại noa la quyển 1, Bảo bình hạng nhất
cao 20 ngón tay, bụng rộng 16 ngón tay, cổ
cao 5 ngón, miệng rộng 8 ngón. Về chất liệu
thì 7 loại: Bình làm bằng vàng, bạc, đồng,
pha lê, sắt, gỗ và đất nung.
Trong đó, khi tu các pháp Tức tai, Tăng
ích và Quán đính thì dùng bình vàng, pha
lê và đất nung; các pháp Hàng phục(Điều
phục) và A tu la thì dùng bình bằng đồng;
còn các pháp Phẫn nộ thì dùng bình bạc,
sắt và gỗ. Lại nữa, pháp Tức tai dùng bình
10091

màu trắng, pháp Tăng ích bình màu vàng,
pháp Kính ái bình màu đỏ, pháp Hàng phục
bình màu đen... Còn hoa dùng để cắm vào
bình thì có: 5 cọng hoa sen, 3 cọng hoa sen,
1 cọng hoa và 1 lá sen, đó là tượng trưng
cho 5 trí, 3 bộ và 1 pháp giới.
[X. phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật Q.2;
kinh Đà la ni tập Q.1, 12; phẩm Phụng thỉnh
cúng dường kinh Nhuy hi da Q.trung; kinh
Nhất tự kì đặc Phật đính Q.thượng; Thành
tựu diệu pháp liên hoa kinh vương du già
quán trí nghi quĩ; Kim cương tát đỏa nghi
quĩ; Mật giáo pháp cụ tiện lãm].
NGŨ BÌNH QUÁN ĐÍNH
Cũng gọi Bình thủy quán đính.
Rưới nước trong 5 chiếc bình lên đỉnh
đầu hành giả, tượng trưng cho người thụ
Quán đính được trí tuệ của Ngũ trí Như
lai.
Khi cử hành nghi thức Quán đính, trước
hết, kết tụng ấn ngôn(kết ấn và tụng chân
ngôn)của 5 đức Phật để gia trì vào 5 bình
nước, sau đó đem 5 bình ấy dời từ Đại đàn
đến đàn Chính giác(Tiểu đàn)rồi lấy nước
trong 5 bình rưới lên đỉnhđầu của người thụ
Quán đính.
(xt. Ngũ Bình).
NGŨ BÌNH TRÍ THỦY
Nước thơm trong 5 chiếc bình, tượng
trưng cho trí của 5 đức Phật.
Trong Mật giáo, khi tu pháp, đặt 5 chiếc
bình báu ở chính giữa và 4 góc của Đại
đàn, nước thơm đựng trong 5 bình tượng
trưng cho nước trí của 5 đức Phật. Khi
truyền pháp Quán đính, lấy nước trong
bình rưới lên đỉnh đầu của người lãnh nhận
pháp Quán đính.
(xt. Ngũ Bình).
10092

NGŨ BỐ ÚY
........
Bố úy, Phạm:Vibhìwaịa.
I.Ngũ Bố Úy.
Cũng gọi Ngũ khủng bố, Ngũ bố, Ngũ
úy.
Năm nỗi sợ hãi của hành giả trước khi
vào giai vị Kiến đạo.
NGŨ BỐ ÚY

10093

N
3344
1. Bất hoạt úy, cũng gọi Bất hoạt khủng
bố(sợ không sống được): Người mới học đạo
tuy có làm việc bố thí, nhưng lại sợ rằng
chính mình không thể sống đầy đủ, cho nên
thường tích trữ tiền của để phòng hờ, chứ
chưa thể cho hết những cái mình có.
2. Ác danh úy, cũng gọi Ác danh khủng
bố(sợ danh tiếng bị hoen ố): Người mới học
đạo vì hóa độ chúng sinh mà vào quán rượu,
nhưng chưa thể giữ thái độ an nhiên tự tại,
vì còn sợ người khác chê cười.
3. Tử úy, cũng gọi Tử khủng bố(sợ chết):
Người tu hành tuy phát tâm rộng lớn mà bố
thí tài vật, nhưng vẫn còn sợ chết nên chưa
dám xả thân.
4. Ác đạo úy, cũng gọi Ác thú khủng
bố, Ác thú úy, Đọa ác đạo úy(sợ rơi vào đường
ác): Hành giả sơ học vì sợ tạo nghiệp bất
thiện sẽ bị đọa ác đạo, nên lúc nào cũng
sống trong sợ hãi.
5. Đại chúng uy đức úy, cũng gọi Chúng
trung bố úy, Đại chúng úy, Xử chúng khiếp
úy(sợ uy đức của đại chúng): Người mới học
đạo đứng trước nơi triều đình hoặc đối trước
đại chúng thông hiểu pháp nghĩa, có uy đức
lớn, thường e sợ ngôn ngữ cử chỉ của mình
có chỗ sơ suất mà phạm lỗi.
Năm tâm niệm sợ hãi nói trên, khi vào
được Sơ địa thì hành giả trút bỏ hết.
[X. kinh Tạp a hàm Q.26; kinh Hoa
nghiêm Q.23 (bản dịch cũ); kinh Hoa
nghiêm Q.34 (bản dịch mới); kinh Đại thừa
lí thú lục ba la mật đa Q.9; luật Thập tụng
Q.52; luận Đại tì bà sa Q.75; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.4, thượng].
10094

II. Ngũ Bố Úy.
Cũng gọi Ngũ khủng bố.
Năm nỗi sợ hãi sinh khởi ở đời sau:
1. Thân không giữ giới, tâm không tu
tuệ nên cũng không thể độ người khác.
2. Nuôi dưỡng sa di, mà không thể dạy
họ giữ giới, tu tuệ.
3. Làm chỗ nương tựa cho người khác,
mà không thể khiến họ giữ giới, tu tuệ.
4. Ở chung với tịnh nhân, sa di mà
không biết 3 tướng đào đất, cắt cỏ, dùng
nước tưới dội.
5. Tụng niệm 3 tạng kinh luật luận mà
trước sau lộn xộn.
[X. luật Thập tụng Q.49; Tứ phần luật
san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.thượng,
phần 1].
III. Ngũ Bố Úy.
Năm sự sợ hãi:
1. Sợ bị lửa 3 độc(tham, sân, si) thiêu
đốt.
2. Sợ bị 5 món dục lạc lôi cuốn.
3. Sợ dao phiền não làm thương tổn.
4. Sợ bị trôi dạt trong các cõi.
5. Sợ khói giác quán hun ngạt.
Khi hành giả đạt được nhất thiết trí thì
xa lìa 5 nỗi sợ hãi trên.
[X. phẩm Phổ hiền hành nguyện trong
kinh Đại phương quảng Phật hoa nghiêm
Q.36].
NGŨ BỒ ĐỀ
Chỉ cho 5 Bồ đề của Phật.
1. Phát tâm bồ đề: Ở trong cõi sống
chết không thể tính lường mà phát tâm cầu
Vô thượng chính đẳng chính giác.
2. Phục tâm bồ đề: Áp phục phiền não
mà tu hành các ba la mật.
3. Minh tâm bồ đề: Quán xét các pháp
10095

trong 3 đời mà thực hành Bát nhã ba la mật.
4. Xuất đáo bồ đề: Ở trong Bát nhã ba
la mật được sức phương tiện, nhưng cũng
không chấp trước Bát nhã ba la mật, đoạn
trừ hết thảy phiền não, chứng được Vô sinh
pháp nhẫn, ra khỏi 3 cõi, đạt đến Nhất
thiết trí.
5. Vô thượng bồ đề: Ngồi nơi đạo tràng,
dứt sạch các phiền não, được Vô thượng
chính đẳng chính giác.
[X. luận Đại trí độ Q.53].
NGŨ BỒ ĐỀ

10096

N
3345
NGŨ BỘ
... ..
I.Ngũ Bộ.
Chỉ cho quán hành Tứ đế của giai vị Kiến
đạo và Tu đạo.
Theo thuyết của Nhất thiết hữu bộ thuộc
Tiểu thừa, thì bậc Thánh ở giai vị Kiến đạo
quán xét khổ, tập, diệt, đạo dứt trừ Kiến
hoặc của mỗi bộ để thấy được lí 4 đế, sau đó
tiến vào giai vị Tu đạo, trừ sạch Tu hoặc mà
chứng quả A la hán. Nhưng người phàm
phu không thấy được lí 4 đế như bậc Thánh
Kiến đạo, cho nên cũng không thể phân biệt
sự sai khác giữa 5 bộ, chỉ tu 6 hành quán
hữu lậu ở ngay lúc tu đạo, tổng hợp các hoặc
của 5 bộ thành 9 phẩm, dùng trí hữu lậu
hợp đoạn(dứt chung) 5 bộ Kiến, Tu (hoặc)
của 8 địa dưới gọi là Ngũ bộ hợp đoạn, hoặc
gọi là Ngũ bộ tạp đoạn.
[X. luận Đại tì bà sa Q.51; luận Câu xá
Q.19; Câu xá luận quang kí Q.1,19].
II. Ngũ Bộ.
Chỉ cho 5 bộ trong Mạn đồ la Kim cưong
giới của Mật giáo.
1. Phật bộ, cũng gọi Như lai bộ: Biểu
thị lí trí đầy đủ, giác đạo viên mãn, nhưng ở
địa vị phàm phu thì lí trí này chưa lộ rõ, khi
vào quả vị thì lí trí mới hiện bày. Đại nhật
Như lai là bộ chủ, màu trắng, hiện tướng
tĩnh lặng, ngồi tòa Sư tử, chủng tử là (vaô),
hình tam muội da là tháp, ấn xứ là thân,
xâu chuỗi là hạt bồ đề, ngón cái và ngón trỏ
của tay phải cầm tràng hạt.
2. Kim cương bộ: Biểu trưng cho trí,
tức lí của tự tâm chúng sinh, trí sẵn có này
10097

dù trải qua vô lượng kiếp trong vũng bùn
sinh tử nhưng vẫn không bị hư hoại, có khả
năng phá diệt phiền não, cũng như kim
cương tuy bị chôn vùi trong bùn lâu ngày
nhưng vẫn không mục nát. Đức Phật A súc
là bộ chủ, màu xanh, hiện tướng giận dữ,
ngồi tòa Voi, chủng tử là (hùô), hình tam
muội da là chày 5 chĩa, ấn xứ là tâm, xâu
chuỗi là hạt kim cương, ngón cái và ngón
giữa của tay phải lần tràng hạt.
3. Bảo bộ: Tượng trưng phúc đức, tức
vô lượng phúc đức trong muôn đức tròn đầy
của Phật. Đức Phật Bảo sinh là bộ chủ, màu
vàng ròng, hiện tướng vui vẻ, ngồi trên tòa
Ngựa, chủng tử là (trà#), hình tam muội
da là ngọc báu, ấn xứ là trán, xâu chuỗi là
các thứ báu, ngón cái và ngón áp út của tay
phải cầm tràng hạt.
4. Liên hoa bộ: Biểu thị lí, tức là lí của
tâm bồ đề thanh tịnh vốn có sẵn trong tự
tâm chúng sinh, ở trong bùn sinh tử của 6
đường mà vẫn không bị hoen ố, giống như
hoa sen từ dưới bùn lầy mọc lên mà vẫn
thơm sạch. Đức Phật A di đà là bộ chủ, màu
đỏ lợt, hiện tướng trong lành, ngồi trên tòa
chim Công, chủng tử là (hrì#), hình tam
muội da là hoa sen, ấn xứ là miệng, xâu chuỗi
là hạt sen, ngón cái, ngón vô danh và ngón
út của tay phải cầm tràng hạt.
5.Yết ma bộ: Biểu thị đức của nghiệp
dụng hóa tha, tức Phật vì rũ lòng thương
xót chúng sinh mà thành tựu mọi sự nghiệp
cứu độ. Đức Phật Bất không thành tựu là
bộ chủ, nhiều màu, hiện các loại tướng, ngồi
trên tòa chim Cánh vàng, chủng tử là (a#),
hình tam muội da là yết ma, ấn xứ là đỉnh
đầu, xâu chuỗi là các thứ báu, dùng cả 4
cách nói trên để lần tràng.
10098

Kim cương giới là pháp môn Thủy giác
thượng chuyển. Chuyển 9 thức ở trong mê
thành 5 quả trí, 5 bộ biểu thị 5 đức nội chứng
của 5 Phật thuộc Kim cương giới. Năm Phật
là giáo chủ của 5 bộ, các vị tôn quyến thuộc
của 5 Phật được gọi chung là Ngũ bộ chư
tôn; sự tập hợp của Ngũ bộ chư tôn gọi là
Ngũ bộ hải hội.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1, 3; kinh Chư Phật
cảnh giới nhiếp chân thực Q.hạ; kinh Thủ
hộ quốc giới chủ đà la ni Q.9; kinh Nhất
NGŨ BỘ

10099

N
3346
thiết Như lai kim cương tam nghiệp tối
thượng bí mật đại giáo vương Q.1; Kim
cương đính kinh nhất tự đính luân du già
nhất thiết thời xứ niệm tụng thành Phật nghi
quĩ; Bổ đà lạc hải hội quĩ; Kim cương đính
du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu;
Bí tạng kí].
III. Ngũ Bộ.
Gọi đủ: Ngũ bộ luật.
Năm bộ luật Tiểu thừa do 5 bộ truyền
trì là Đàm vô đức, Tát bà đa, Sa di tắc, Ca
diếp di và Ma ha tăng kì.
(xt. Ngũ Bộ Luật).
NGŨ BỘ BÍ KINH
...........
Năm bộ kinh cơ bản của Mật tông. Tức
là kinh Đại nhật 7 quyển, kinh Kim cương
đính 3 quyển, kinh Tô tất địa 3 quyển, kinh
Du kì 1 quyển và kinh Yếu lược niệm tụng
1 quyển.
Năm bộ kinh nói trên thêm vào 2 bộ
luận Phát bồ đề tâm và luận Thích Ma ha
diễn của ngài Long thụ nữa thì gọi là 5 kinh
2 luận. Hoặc hợp chung kinh Yếu lược niệm
tụng với kinh Đại nhật thành 1 bộ, rồi thêm
kinh Kim cương đính du già trung lược xuất
niệm tụng 4 quyển mà thành 5 bộ. Hoặc
hợp kinh Yếu lược với kinh Đại nhật làm 1
bộ, kinh Kim cương đính với kinh Du kì
làm 1, rồi cộng với kinh Tô tất địa mà gọi
chung là Tam bộ kinh.
[X. Chư nghi quĩ bẩm thừa lục Q.12].
NGŨ BỘ BÍ QUÁN
...........
Pháp quán bí mật thông dụng trong 5
10100

bộ(Phật bộ, Kim cương bộ, Bảo bộ, Liên hoa bộ
và Yết ma bộ) của Mật giáo.
Khi tu pháp, trước hết, hành giả quán
hình tượng Bản tôn ở trên đàn, kế đến quán
thân mình tức là ấn khế, lời nói của mình
tức là chân ngôn, tâm mình tức là Bản tôn.
Ba mật bình đẳng này bao trùm khắp pháp
giới, gọi là Tự tam bình đẳng(ba bình đẳng
của mình). Ba bình đẳng của mình và 3 bình
đẳng của Bản tôn là cùng 1 duyên tướng,
gọi là Tha tam bình đẳng(ba bình đẳng của
người khác). Cho đến 3 bình đẳng của tất cả
chư Phật đã thành, chưa thành đều cùng 1
duyên tướng, gọi là Cộng tam bình đẳng(ba
bình đẳng chung). Do cùng 1 duyên tướng
này, cho nên chư Phật nhập vào thân ta gọi
là Nhập ngã; thân ta nhập vào thân chư Phật
gọi là Ngã nhập. Do Nhập ngã và Ngã nhập
cho nên các công đức mà chư Phật đã tu
được trong vô lượng vô số kiếp đều có đầy
đủ ở trong thân ta. Vả lại, lí tự tính bản lai
của hết thảy chúng sinh, cùng với lí tự tính
của ta và chư Phật là bình đẳng, không sai
khác, chỉ vì chúng sinh không rõ biết điều
đó nên phải luân hồi sinh tử; bởi vậy, các
công đức mà ta tu tập được tự nhiên trở
thành công đức của hết thảy chúng sinh,
đây chính là hạnh lợi tha mà hành giả Chân
ngôn hằng quán tưởng.
NGŨ BỘ BÍ TẠNG
...........
Pháp môn bí mật của 5 bộ: Phật bộ, Kim
cương bộ, Bảo bộ, Liên hoa bộ và Yết ma bộ
thuộc Kim cương giới Mật giáo.
NGŨ BỘ CỬU QUYỂN
Cũng gọi Ngũ bộ cửu thiếp.
Chỉ cho 5 bộ sách gồm 9 quyển do ngài
Thiện đạo, Tổ sư tông Tịnh độ, soạn vào
10101

đời Đường. Đó là:
1. Quán vô lượng thọ kinh sớ, 4 quyển.
2. Tịnh độ pháp sự tán, 2 quyển.
3. Quán niệm pháp môn, 1 quyển.
4. Vãng sinh lễ tán kệ, 1 quyển và
5. Bát chu tán, 1 quyển.
Đây là 5 bộ sách trọng yếu của tông
Tịnh độ.
NGŨ BỘ CỬU QUYỂN

10102

N
3347
NGŨ BỘ ĐẠI LUẬN
Cũng gọi Ngũ đại luận.
Năm bộ luận lớn do ngài Vô trước soạn
theo giáo chỉ của bồ tát Di lặc. Đó là:
1. Luận Du già sư địa, 100 quyển, ngài
Huyền trang dịch vào đời Đường.
2. Luận Phân biệt du già, không rõ dịch
giả.
3. Đại thừa trang nghiêm kinh luận, 13
quyển, ngài Ba la phả mật đa la dịch vào đời
Đường.
4. Biện trung biên luận tụng, 1 quyển,
ngài Huyền trang dịch vào đời Đường.
5. Luận Kim cương bát nhã, 2 quyển,
ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Diêu Tần.
[X. Du già luận kí Q.1, phần đầu].
NGŨ BỘ GIÁO CHỦ
Năm đức Giáo chủ của 5 bộ thuộc Kim
cương giới Mật giáo.
1. Đại nhật Như lai, bộ chủ của Phật bộ.
2. A súc Như lai, bộ chủ của Kim cương
bộ.
3. Bảo sinh Như lai, bộ chủ của Bảo bộ.
4. A di đà Như lai, bộ chủ của Liên hoa
bộ.
5. Bất không thành tựu Như lai, bộ chủ
của Yết ma bộ.
(xt. Ngũ Bộ).
NGŨ BỘ HẢI HỘI
Các vị tôn của 5 bộ(Phật bộ, Kim cương
bộ, Bảo bộ, Liên hoa bộ, Yết ma bộ) thuộc Kim
cương giới Mật giáo đều hội họp để hưng
khởi pháp sự.
NGŨ BỘ HỢP ĐOẠN
...........
10103

Cũng gọi Ngũ bộ tạp đoạn.
Pháp quán hợp đoạn 5 bộ Kiến hoặc và
Tu hoặc thuộc 8 địa dưới. Năm bộ chỉ cho 4
bộ Kiến hoặc và 1 bộ Tu hoặc.
Theo thuyết của Hữu bộ Tiểu thừa thì
Dị sinh phàm phu không có năng lực vào
được giai vị Kiến đạo để thấy lí Tứ đế, mà
cũng không thể phân biệt 5 bộ, cho nên chỉ
tu 6 hành quán hữu lậu, khi đến giai vị Tu
đạo thì dứt hết cả 5 bộ Kiến hoặc và Tu
hoặc(hợp đoạn)của 8 địa dưới, nhưng vẫn
chưa thể dùng trí hữu lậu để dứt trừ mê
hoặc ở địa thứ 9. Nhưng Đại thừa thì cho
rằng trí hữu lậu không có khả năng đoạn
trừ được Kiến hoặc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.50; luận Câu xá
Q.19].
NGŨ BỘ LUẬT
Năm bộ luật thuộc 5 bộ phái khác nhau
do 5 vị đệ tử của ngài Ưu ba cúc đa(Tổ phó
pháp thứ 5 của Thiền tông Ấn độ)truyền bá
vào khoảng 100 năm sau khi đức Phật nhập
diệt.
1. Đàm vô đức bộ (Phạm: Dharmaguptaka,
Hán dịch: Pháp chính, Pháp hộ,
Pháp kính, Pháp mật là tên của bộ chủ. Cũng
gọi Đàm ma cúc đa). Quảng luật do bộ này
truyền là luật Tứ phần 60 quyển; giới bản
là Tứ phần tăng giới bản 1 quyển, Tứ phần
luật tỉ khưu giới bản 1 quyển, Tứ phần tỉ
khưu ni giới bản 1 quyển. Bốn bộ luật nói
trên đều do ngài Phật đà da xá dịch vào
đời Diêu Tần.
2. Tát bà đa bộ(Phạm:Sarvàsti-vàda,
Hán dịch: Nhất thiết hữu, cũng gọi Tát bà đế
bà). Quảng luật do bộ này truyền bá là luật
Thập tụng 61 quyển, do ngài Phất nhã đa la
và ngài Đàm ma lưu chi cùng dịch vào đời
10104

Diêu Tần, giới bản là Thập tụng tỉ khưu ba
la đề mộc xoa giới bản 1 quyển, do ngài Cưu
ma la thập dịch vào đời Diêu Tần; Thập
tụng tỉ khưu ni ba la đề mộc xoa giới bản 1
NGŨ BỘ HỢP ĐOẠN

10105

N
3348
quyển, do ngài Pháp hiển sưu tập vào đời
Lưu Tống, Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ giới kinh 1 quyển, do ngài Nghĩa tịnh
dịch vào đời Đường, Căn bản Thuyết nhất
thiết hữu bộ bật sô ni giới kinh 1 quyển, do
ngài Nghĩa tịnh dịch vào đời Đường.
3. Di sa tắc bộ (Phạm:Mahizàsaka,
Hán dịch: Bất trước hữu vô quán). Quảng luật
do bộ này truyền là luật Ngũ phần 30
quyển, do ngài Phật đà thập dịch vào đời
Lưu Tống, giới bản là Sa di tắc ngũ phần
giới bản 1 quyển, do ngài Phật đà thập dịch
vào đời Lưu Tống, Ngũ phần tỉ khưu ni
giới bản 1 quyển, do ngài Minh huy sưu
tập vào đời Lương.
4. Ca diếp di bộ(Phạm:Kàzyapìya, Hán
dịch: Trùng không quán). Quảng luật do bộ
này truyền là luật Giải thoát, giới bản là Giải
thoát giới kinh 1 quyển, do ngài Bát nhã lưu
chi dịch vào đời Nguyên Ngụy.
5. Ma ha tăng kì bộ (Phạm: Mahàsaíghika):
Quảng luật do bộ này truyền là
luật Ma ha tăng kì 40 quyển, do các ngài
Pháp hiển và Phật đà bạt đà la cùng dịch
vào đời Đông Tấn, giới bản là Ma ha tăng kì
luật đại tỉ khưu giới bản 1 quyển, do ngài
Phật đà bạt đà la dịch vào thời Đông Tấn,
Ma ha tăng kì tỉ khưu ni giới bản 1 quyển,
do các ngài Pháp hiển và Giác hiền cùng
dịch vào đời Đông Tấn.
Về danh nghĩa của bộ này có nhiều
thuyết khác nhau.
a) Cứ theo kinh Xá lợi phất vấn, vì đa số
vâng giữ luật Ma ha tăng kì, nên gọi là Đại
chúng luật.
10106

b) Cứ theo kinh Đại phương đẳng đại
tập quyển 22 thì ngoài 5 bộ nói trên, còn có
Bà ta phú la bộ, cộng thành 6 bộ luật. Trong
đó, Ma ha tăng kì bao gồm hết các kinh sách
của 5 bộ kia, cho nên đặc biệt gọi là Ma ha
tăng kì luật. Nhưng theo Xuất tam tạng kí
tập quyển 3 thì Bà ta phú la bộ tức là Ma ha
tăng kì bộ.
c) Cứ theo Tam luận huyền nghĩa thì
Độc tử bộ là tên dịch của Bà ta phú la; Phiên
dịch danh nghĩa tập dịch Bà ta là Độc, Phú
la là Tử.
Ngoài ra, về sự phân chia Ngũ bộ thì có
2 thuyết:
1. Theo Xuất tam tạng kí tập quyển 3
thì khi đức Phật còn tại thế, có 1 vị Trưởng
giả nằm mộng thấy 1 tấm chiên bằng dạ màu
trắng tự nhiên đứt ra làm 5 khúc, Trưởng
giả lo sợ liền đến thưa hỏi đức Phật về việc
ấy. Đức Phật giải thích rằng đó là điềm báo
trước tạng Luật sẽ chia làm 5 bộ.
2. Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập
quyển 4, sau khi Phật thành đạo được 38
năm, 1 hôm Ngài đến thụ trai trong cung
vua tại thành Vương xá. Thụ trai xong, Ngài
sai tôn giả La hầu la rửa bát, vì trượt tay nên
bát vỡ làm 5 mảnh. Các vị tỉ khưu thỉnh
vấn Phật về việc này, Ngài bảo sau khi Ngài
nhập diệt 500 năm thì các tỉ khưu chia tạng
Luật làm 5 bộ. Quả nhiên về sau ngài Ưu ba
cúc đa có 5 vị đệ tử, mỗi người chấp 1 kiến
giải riêng, bèn chia tạng Luật của Như lai
làm 5 bộ.
Lại nữa, theo kinh Xá lợi phất vấn, màu
áo của 5 bộ đều khác nhau: Ma ha tăng kì
bộ mặc áo màu vàng, Đàm vô đức bộ mặc
áo màu đỏ, Tát bà đa bộ mặc áo màu đen,
Ca diếp di bộ mặc áo màu mộc lan, Di sa
10107

tắc bộ mặc áo màu xanh. Nhưng theo Đại tỉ
khưu tam thiên uy nghi quyển hạ thì Tát bà
đa bộ mặc áo màu đỏ lợt, Đàm vô đức bộ
mặc áo màu đen, 3 bộ còn lại thì giống như
trên đã ghi.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.60; kinh
Phật tạng Q.trung; Ma ha tăng kì luật hậu
kí; Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng, phần 1, tiết 2; Tứ phần luật sớ
Q.2, Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.hạ, phần 1; Đại thừa huyền luận
Q.5; Đại đường tây vực kí Q.3; Thiên thai
tứ giáo nghi tập chú Q.thượng].
NGŨ BỘ LUẬT

10108

N
3349
NGŨ BỘ MẪU
... ... ..
Bà mẹ của 5 bộ. Chỉ cho các vị tôn chi
phối việc sinh trưởng và nuôi dưỡng công
đức 5 bộ thuộc Kim cương giới Mật giáo.
Cứ theo kinh Nhiếp vô ngại, Bí tạng kí...
thì bộ mẫu của 5 bộ là:
1. Phật bộ: Không có bộ mẫu, vì đức
Đại nhật là nguồn gốc.
2. Kim cương bộ: Bộ mẫu là Kim cương
ba la mật.
3. Bảo bộ: Bộ mẫu là Bảo ba la mật.
4. Liên hoa bộ: Bộ mẫu là Pháp ba la
mật.
5. Yết ma bộ: Bộ mẫu là Yết ma ba la
mật.
Nếu các bộ mẫu không lấy năng sinh làm
nghĩa, mà lấy dưỡng dục làm nghĩa, thì Phật
bộ đáng lẽ cũng phải có bộ mẫu; 3 bộ của
Thai tạng giới lấy Phật nhãn làm bộ mẫu
của Phật bộ, vì vậy nên Phật bộ trong 5 bộ
cũng lấy Phật nhãn làm bộ mẫu.
NGŨ BỘ QUÁN ĐÍNH
Pháp quán đính của 5 bộ trong Mật giáo.
Nghĩa là khi cử hành nghi thức quán đính
của Kim cương giới thì kết ấn và tụng chú
(chân ngôn)của 5 bộ, rồi lấy nước trong bình
của bộ ấy rưới lên chỏm đầu của đệ tử.
Theo kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng quyển 2, trước hết,
kết ấn khế và tụng chân ngôn Đại nhật
quán đính, gia trì trên đỉnh đầu của đệ tử,
rồi lấy nước trong bình có giải màu trắng
buộc ở cổ bình rưới lên. Kế đến, lần lượt
kết tụng ấn ngôn Đông Phật quán đính,
10109

gia trì ở trán, rưới nước trong bình có giải
màu đỏ; kết tụng ấn ngôn Nam Phật quán
đính, gia trì ở bên phải đỉnh đầu, rưới nước
trong bình có giải màu vàng; kết tụng ấn
ngôn Tây Phật quán đính, gia trì ở phía
sau đỉnh đầu, rưới nước trong bình có giải
màu xanh; kết tụng ấn ngôn Bắc Phật quán
đính, gia trì bên trái đỉnh đầu, rưới nước
trong bình có giải màu đen.
[X. Kim cương vương bồ tát niệm tụng
nghi quĩ].
NGŨ BỘ THIỀN KINH
...........
Năm bộ kinh nói về pháp Thiền, đều
được thu vào Đại chính tạng tập 15. Đó là:
1. Kinh Thiền pháp yếu giải, 2 quyển,
do ngài Cưu ma la thập dịch vào đời Diêu
Tần.
2. Kinh Đạt ma đa la thiền, 2 quyển,
do ngài Phật đà bạt đà la dịch vào đời Đông
Tấn.
3. Kinh Tọa thiền tam muội pháp
môn, 2 quyển, do ngài Tăng già la sát soạn,
ngài Cưu ma la thập dịch.
4. Ngũ môn thiền kinh yếu dụng
pháp, 1 quyển, do ngài Phật đà mật đa soạn,
ngài Đàm ma mật đa dịch vào đời Lưu
Tống.
5. Kinh Thiền yếu, 1 quyển, không rõ
tên người dịch.
NGŨ BỘ TỊNH CƯ VIÊM MA LA
....................
Cũng gọi Ngũ bộ tịnh.
Một trong 28 bộ
chúng quyến thuộc của
bồ tát Thiên thủ Quan
âm, là vị thiện thần
thường theo ủng hộ
10110

hành giả.
Ngũ tịnh cư tức
Ngũ na hàm tịnh cư ở
trên trời, Viêm ma la
thì ở dưới đất. Khi điều
thiện đạt đến cực quả,
thì Tịnh cư thiên hiển
thị lễ pháp; khi điều ác
NGŨ BỘ TỊNH CƯ VIÊM MA LA
Ngũ Bộ Tịnh Cư Viêm Ma La

10111

N
3350
đạt đến cực quả thì Viêm ma la hiển thị trị
pháp. Nay lấy quĩ tắc trên dưới hợp lại làm
1 bộ, cho nên gọi là Ngũ bộ tịnh cư viêm
ma la.
Cứ theo Thiên thủ quan âm tạo thứ tự
pháp nghi quĩ, thì hình tượng của vị thần
này, thân màu tím nhạt, tay trái cầm cờ Viêm
ma, tay phải cầm cây gậy người nữ.
[X. kinh Thiên thủ thiên nhãn Quán thế
âm bồ tát quảng đại viên mãn vô ngại đại bi
tâm đà la ni; Thiên thủ nhị thập bát bộ
chúng thích].
NGŨ BỘ TÒA
... ... ..
Cũng gọi Ngũ tòa, Ngũ Phật tòa, Ngũ
chủng tòa, Ngũ thú tòa.
Tòa Như lai của 5 bộ thuộc Kim cương
giới Mật giáo. Tức 5 bộ, mỗi bộ quán 3 chữ
chủng tử của mình mà thành.
1. Tòa sư tử của Phật bộ: Do chủng tử
chữVaôtrong vòng tròn biến ra. Đức Phật
Tì lô giá na là vua các pháp, cho nên trong
các pháp biến hóa một cách tự tại không bị
trở ngại, giống như sư tử là chúa các loài
thú, sống giữa các loài thú mà không sợ hãi,
nên dùng sư tử làm tòa.
2. Tòa voi của Kim cương bộ: Do chủng
tử chữHùôtrong vòng tròn biến ra. Vua
Kim cương bộ có sức cứng chắc không vật gì
phá được, cũng như sức voi mạnh mẽ nhất
trong loài thú, cho nên dùng voi làm tòa.
3. Tòa ngựa của Bảo bộ: Do chủng tử
chữTrà#trong vòng tròn biến ra. Vua pháp
quán đính rưới nước tốt lành, cũng như ngựa
có đủ tuệ dụng, tôn quí cát tường, cho nên
10112

dùng ngựa làm tòa.
4. Tòa chim Công của Liên hoa bộ: Do
chữ chủng tửHrì# trong vòng tròn biến ra.
Vua Chuyển pháp luân quay bánh xe đại
pháp, cũng như chim công xinh đẹp, thông
minh, có nhiều màu sắc, cho nên dùng chim
công làm tòa.
5. Tòa chim cánh vàng của Yết ma bộ:
Do chủng tử chữa# trong vòng tròn biến
ra. Vua Bất không nghiệp dùng trí dụng tùy
phương tiện yết ma dẫn dắt người, trời và
tất cả các rồng, cũng như chim cánh vàng
(Ca lâu la– Kim sí điểu) tùy theo phương
hướng mà hàng phục loài rồng, cho nên dùng
chim cánh vàng làm tòa.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1; Kim cương đính
kinh nghĩa quyết Q.thượng].
NGŨ BỘ TÔN PHÁP
... ... ... ..
Cũng gọi Ngũ chủng đàn pháp.
Căn cứ vào 5 pháp tu trong Mật giáo mà
nói về sự khác nhau của 5 bộ, tức là:
1. Tức tai pháp: Dùng các vị tôn của
Phật bộ, cho nên có 5 Phật trí.
2. Tăng ích pháp: Dùng các vị tôn của
Bảo bộ, cho nên có bảo(của báu), quang
(ánh sáng), chàng(cờ), tiếu(cười)... Cầu phúc
đức là bảo, cầu trí tuệ là quang, cầu quan vị
là chàng, cầu kính yêu là tiếu.
3. Hàng phục pháp: Dùng các vị tôn
của Kim cương bộ, cho nên có 5 vị tôn rất
giận dữ.
4. Ái kính pháp: Dùng các vị tôn của
Liên hoa bộ, cho nên có bản tôn Quan thế
âm.
5. Câu triệu pháp: Dùng các vị tôn của
Yết ma bộ, cho nên có câu(móc câu), sách
10113

(vòng dây), tỏa(khóa), linh(chuông rung)...
[X. điều Ngũ bộ tôn pháp trong Bổ đà
lạc hải hội quĩ].
NGŨ BỘ TỔNG TRÌ
Chỉ cho Đà la ni (Phạm: Dhàraịi, Hán
dịch: Tổng trì) của 5 bộ thuộc Kim cương
giới Mật giáo.
Năm bộ là Phật bộ, Kim cương bộ, Liên
hoa bộ, Bảo bộ và Yết ma bộ.
NGŨ BỘ TỔNG TRÌ

10114

N
3351
NGŨ CÁI
... ..
Phạm: Paĩca àvaraịàni.
Cái nghĩa là che lấp, tức chỉ cho 5 thứ
phiền não che lấp tâm tính, làm cho pháp
lành không sinh ra được. Đó là:
1. Tham dục cái (Phạm: Ràgaàvaraịa):
Tham đắm cảnh năm dục (tiền
của, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống, ngủ nghỉ),
không biết nhàm chán, nên tâm tính bị
che lấp.
2. Sân khuể cái (Phạm: Pratighaàvaraịa):
Đối trước cảnh trái ý, lòng tức
giận nổi lên làm che lấp tâm tính.
3. Hôn miên cái (Phạm: Styànamiddha-
àvaraịa), cũng gọi Thụy miên cái:
Hôn trầm và buồn ngủ khiến tâm tính li bì,
không thể tích cực hoạt động.
4. Trạo cử ác tác cái (Phạm:Auddhatya
-kaukftya-àvaraịa), cũng gọi Điệu hí cái,
Trạo hối cái, Trạo hí cái. Sự chao động(trạo)
của tâm, hoặc lo buồn, ân hận(hối) đối với
những việc đã làm, khiến tâm tính bị che
lấp.
5. Nghi cái (Phạm:Vicikitsà-àvaraịa):
Đối với giáo pháp do dự không quyết đoán,
vì vậy mà tâm tính bị che lấp.
Các phiền não đều có nghĩa là “cái”,
nhưng 5 thứ trên đây hay làm chướng ngại
5 uẩn vô lậu, tức là tham dục và sân khuể
hay chướng ngại giới uẩn, hôn trầm và thụy
miên chướng ngại tuệ uẩn, trạo cử và ác
tác chướng ngại định uẩn và nghi là ngờ
vực lí Tứ đế, vì thế chỉ lập 5 thứ này làm
Cái.
10115

[X. kinh Tạp a hàm Q.26; luận Đại trí
độ Q.17; luận Đại tì bà sa Q.38, 48; luận
Câu xá Q.21; luận Thuận chính lí Q.55; luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.7; Ma ha chỉ
quán Q.4; Đại thừa nghĩa chương Q.5, phần
đầu; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.thượng, phần
đầu]. (xt. Khí Ngũ Cái).
NGŨ CANH
Cũng gọi Ngũ dạ, Ngũ cổ.
Canh nghĩa là trải qua. Thời gian trong
1 đêm được chia làm 5 canh:
Canh 1 (Giáp dạ), 8 giờ tối hôm nay.
Canh 2 (Ất dạ), 10 giờ tối hôm nay.
Canh 3 (Bính dạ), 0 giờ sáng hôm nay.
Canh 4 (Đinh dạ), 2 giờ sáng hôm sau.
Canh 5 (Mậu dạ), 4 giờ sáng hôm sau.
[X. Hán cung cựu nghi; Nhan thị gia
huấn thư chứng].
NGŨ CANH CHUYỂN
Một loại tục dao(câu hát thông tục)
trong Phật giáo được lưu hành vào đời
Đường.
Trong 1 đêm từ canh 1 đến canh 5, đêm
tối chuyển từ mờ mịt đến sáng dần, trạng
thái này được ví dụ cho tâm vô minh hôn
ám của người ta do tin theo và thực hành
chính pháp của Phật mà dần dần được tỏ
ngộ thấu suốt. Loại tục dao này lấy 1 đêm 5
canh làm đơn vị, mỗi canh là 1 bài 4 câu
theo cùng 1 cách thức, nối tiếp nhiều bài
thành thiên. Chẳng hạn như đoạn trước của
Nam tông định tà chính ngũ canh chuyển
như sau:
“Canh một bắt đầu:
Vọng tưởng chân như chẳng phải hai
Mê thì chân ấy hóa vọng ngay
Ngộ đến, vọng kia là chân thực
Niệm chẳng khởi, Niết bàn đây!
10116

(...)
Canh hai thôi thúc:
Đại viên gương báu sáng như nhiên
Chúng sinh không rõ bệnh phan duyên
Do đó ngăn che tâm chẳng tỏ
Sạch bụi nhơ, dứt não phiền”.
Ngoài ra, còn có Đại thừa ngũ canh
chuyển, Vô tướng ngũ canh chuyển, Duy
NGŨ CANH CHUYỂN

10117

N
3352
ma ngũ canh chuyển, Đạt ma ngũ canh
chuyển v.v...
Thời gần đây, loại tục dao này được tìm
thấy rất nhiều trong các hang động tại Đôn
hoàng thuộc tỉnh Thiểm tây, Trung quốc.
NGŨ CẢNH
Phạm:Paĩcàrthà#.
Cũng gọi Ngũ trần, Ngũ diệu dục cảnh.
Chỉ cho 5 đối cảnh(tượng) khách quan
mà 5 căn chấp lấy, cũng là 5 cảnh giới mà
5 thức duyên theo; tức là sắc cảnh, thanh
cảnh, hương cảnh, vị cảnh và xúc cảnh.
Nếu thêm pháp cảnh là đối tượng của ý
căn thì là 6 cảnh. Năm cảnh này thường
làm cho người ta sinh phiền não, ô nhiễm
tâm tính, giống như bụi bặm nên gọi là 5
trần; lại vì tham đắm mà khởi chấp trước,
lầm cho là cảnh tịnh diệu, nên cũng gọi là
Ngũ diệu dục cảnh.
[X. luận Câu xá Q.1; luận Phẩm loại túc
Q.1; luận Đại tì bà sa Q.13; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.1; luận Thuận chính lí Q.1; Câu
xá luận quang kí Q.1]. (xt. Ngũ Dục, Lục
Cảnh).
NGŨ CĂN
Phạm:Paĩcendriyàịi.
Năm căn.
I.Ngũ Căn.
Cũng gọi Ngũ sắc căn.
Chỉ cho 5 sắc căn, chỗ nương của 5 thức.
Tức: Nhãn căn (Phạm:Caksurindriya),
Nhĩ căn (Phạm: Zrotrendriya), Tị căn
(Phạm:Ghràịendriya), Thiệt căn (Phạm:
Jihvendriya), Thân căn (Phạm:
Kayendriya). Cũng tức là 5 quan năng chủ
10118

về: Thị giác, thính giác, khứu giác, vị giác và
xúc giác. Nếu thêm Ý căn vào 5 căn thì gọi
là 6 căn.
Năm căn ngoài khả năng thu nhận 5
đối tượng ở ngoại giới, còn có khả năng
dẫn khởi tác dụng nhận biết của 5 thức
trong nội tâm, vì có các tác dụng thù thắng
ấy nên gọi là Căn. Lại vì 5 căn là do vật
chất(sắc)cấu tạo thành, cho nên cũng gọi
là 5 Sắc căn. Phái Số luận có thuyết Ngũ
tri căn, trong đó, Thân căn cũng được gọi
là Bì căn.
Nói về thể của 5 căn, Tát bà đa bộ
(Thuyết nhất thiết hữu bộ) chia 5 căn làm 2
thứ là Phù trần căn và Thắng nghĩa căn.
Phù trần căn(cũng gọi Phù căn) là các căn
thô phù bên ngoài(như mắt, tai, mũi...) tự
chúng không có khả năng nhận thức sự
vật, phải nhờ vào Thắng nghĩa căn theo
bên cạnh giúp sức mới có thể sinh ra tác
dụng nhận biết. Những Phù căn này thông
thường được gọi là 5 giác quan. Còn Thắng
nghĩa căn là bộ phận bên trong của nhục
thể, mắt thường(mắt thịt) chẳng thể thấy
được, nhưng có tác dụng sinh ra thức và
thu lấy cảnh(đối tượng).
Thắng nghĩa căn và Phù trần căn tuy
cùng do cực vi tạo thành, nhưng Thắng nghĩa
căn lấy tịnh sắc do 4 đại thù thắng tạo ra
làm thể, là thực pháp nhưng mắt thường
không thể thấy được. Do đó, Tát bà đa bộ
chủ trương 5 căn là chỉ cho Thắng nghĩa
căn, tức là cái mà ngày nay chúng ta thường
gọi làhệ thần kinh, chứ không phải Phù
trần căn mà thông thường ta gọi là 5 cảm
quan. Nhưng Đại chúng bộ... thì cho sắc,
hương, vị, xúc là thể của 5 căn, lấy máu thịt
làm tính, không có tịnh sắc, không có khả
10119

năng nắm bắt đối tượng(thủ cảnh). Tức
thuyết này chủ trương 5 căn là Phù trần căn.
Còn theo thuyết của Duy thức Đại thừa thì
như ngài Hộ pháp lập tịnh sắc hiện hành
làm 5 căn, nhưng ngài Nan đà thì cho rằng
5 căn chỉ là chủng tử chứ không phải tịnh
sắc hiện hành.
[X. luận Phẩm loại túc Q.1; luận Dị bộ
tông luân; luận Thành thực Q.4; luận Đại
NGŨ CĂN

10120

N
3353
thừa a tì đạt ma tập Q.1; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3, phần đầu]. (xt. Ngũ
Căn Hữu Tứ Sự Tăng Thượng).
II.Ngũ Căn.
Chỉ cho 5 căn vô lậu trong 37 đạo phẩm.
Năm căn này là cội gốc sinh ra hết thảy
pháp lành có tác dụng tăng thượng đối
với việc áp phục phiền não, dẫn vào
Thánh đạo, cho nên được gọi là Căn (gốc
rễ). Đó là:
1. Tín căn (Phạm: Zraddhendriya): Tin
Phật, Pháp, Tăng, tin đạo lí Tứ đế(khổ, tập,
diệt, đạo).
2. Tiến căn (Phạm:Vìryendriya), cũng
gọi Tinh tiến căn, Cần căn: Gắng sức mạnh
mẽ tu tập pháp lành.
3. Niệm căn (Phạm: Smftìndriya): Nhớ
nghĩ chính pháp.
4. Định căn (Phạm: Samàdhìndriya):
Chú tâm vào 1 đối tượng duy nhất, không
để tán loạn.
5. Tuệ căn (Phạm: Prajĩendriya): Ở
trong định khởi trí quán, biết rõ chân lí như
thực.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
16 thì 5 căn này theo thứ tự còn có tác dụng
đối trị với bất tín, giải đãi(biếng nhác), phóng
dật(buông thả), trạo cử(xao động)và phiền
não vô minh.
Ngoài ra, theo Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết (hội bản) quyển 7, phần 1, thì
người tu hành mầm lành tuy đã hơi nứt
nhưng vẫn chưa sinh rễ(căn), nay tu 5 pháp
khiến cho rễ lành sinh ra, vì thế 5 pháp này
đều gọi là Căn.
10121

Năm căn và 5 lực trong 37 đạo phẩm là
cùng 1 thể, 5 lực hiển bày sức tăng thượng
của 5 căn. Năm lực là pháp tu của người lợi
căn, 5 căn là pháp tu của người độn căn.
Năm căn này cũng có tác dụng tăng thượng
đối với pháp vô lậu.
[X. kinh Tạp a hàm Q.26; kinh Tăng nhất
a hàm Q.23, 42; luận Đại tì bà sa Q.96; luận
Đại trí độ Q.90; luận Du già sư địa Q.57;
Pháp giới thứ đệ Q.trung]. (xt. Tam Thập
Thất Đạo Phẩm).
NGŨ CĂN BẢN
Chỉ cho 5 phiền não căn bản: Tham,
sân, si, mạn, nghi.
Tông Thiên thai chia tất cả phiền não
làm 2 loại là lợi, độn và gọi 5 phiền não căn
bản này là Ngũ độn sử.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.2]. (xt. Phiền
Não).
NGŨ CĂN HỮU TỨ SỰ TĂNG THƯỢNG
Bốn nghĩa tăng thượng của 5 căn.
Cứ theo luận Ngũ sự tì bà sa quyển
thượng, thì 5 căn có 4 nghĩa tăng thượng
sau đây:
1. Trang nghiêm thân: Mắt, tai, mũi,
lưỡi trang nghiêm thân, tạo nên sự hoàn mĩ,
nếu thiếu bất cứ căn nào trong các căn này
thì sẽ trở nên tàn tật, xấu xí, còn nếu các
căn đầy đủ thì tăng thêm vẻ đẹp.
2. Đạo dưỡng thân: Mắt thấy sắc đẹp
xấu, tai nghe tiếng hay dở, mũi ngửi mùi
thơm hôi, lưỡi nếm vị đắng ngọt, sự nhận
biết, có thể phân biệt rõ ràng, khiến thân
theo tốt, tránh xấu, làm tăng thêm vẻ đẹp.
3. Sinh thức: Thức là phân biệt. Mắt
đối với sắc, tai đối với tiếng, mũi đối với
mùi, lưỡi đối với vị, thân đối với xúc... đều
sinh ra các thức phân biệt và pháp tương
10122

ứng tăng thượng.
4. Bất cộng sự: Mắt chỉ thấy sắc, tai
chỉ nghe tiếng, mũi chỉ ngửi mùi, lưỡi chỉ
nếm vị, thân chỉ chạm xúc. Như thế mỗi
căn đều có công dụng riêng (bất cộng),
không lẫn lộn với nhau, đối với các pháp
tương ứng với mỗi căn tự nó có sức tăng
thượng.
[X. luận Đại tì bà sa Q.142].
NGŨ CĂN HỮU TỨ SỰ TĂNG THƯỢNG

10123

N
3354
NGŨ CĂN SẮC
Màu của 5 căn. Năm căn là Tín căn, Tiến
căn, Niệm căn, Định căn và Tuệ căn.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 6, nếu
đem 5 màu phối với 5 căn thì theo thứ tự là:
Trắng, đỏ, vàng, xanh và đen, gọi là Ngũ
căn sắc. Ngoài ra, cũng có thuyết phối hợp
thứ tự 5 màu: Trắng, vàng, đỏ, xanh, đen
với 5 căn gọi là Ngũ căn sắc.
NGŨ CÂU LUÂN
Cũng gọi Ngũ câu lân.
Chỉ cho 5 vị tỉ khưu đầu tiên được đức
Phật hóa độ ở vườn Lộc dã khi Ngài mới
thành đạo.
Theo Pháp hoa văn cú quyển 4, phần 3
thì 5 vị tỉ khưu ấy theo thứ tự là: Kiều trần
như, Át bệ, Bạt đề, Thập lực ca diếp và Ma
nam câu lợi. Nhưng ý nghĩa của từ “Câu
luân” không được rõ. Có thuyết cho rằng 5
vị này từ đời quá khứ đến nay đều là bạn
đồng tu, cho nên gọi là Câu luân. Hoặc có
thuyết chủ trương Câu luân là tên dịch khác
của A nhã kiều trần như, cũng gọi Câu lân,
bậc Thượng thủ trong 5 vị tỉ khưu, vì thế
gọi chung là Ngũ câu luân.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.11; Tịch chiếu
đường cốc hưởng tập Q.4].
NGŨ CÂU Ý THỨC
Là ý thức sinh khởi cùng lúc với 5 thức
mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, tức chỉ cho Minh
liễu ý thức, 1 trong 4 loại ý thức.
Minh liễu ý thức khởi lên cùng 1 lúc với
5 thức, giúp 5 thức phát sinh hiện hành và
phân biệt rõ ràng khi duyên theo đối tượng;
vì thế gọi là Ngũ câu ý thức.
10124

[X. luận Thành duy thức Q.7; Bách pháp
vấn đáp sao Q.1].
NGŨ CHI GIỚI
Năm Sự giới chi mạt(ngọn)được mở ra
từ một lí Đại Bồ đề tâm căn bản(gốc). Năm
giới này được nói trong phẩm Thánh hạnh
của kinh Niết bàn quyển 11 (bản Nam). Đó
là: Căn bản nghiệp thanh tịnh giới, Tiền
hậu quyến thuộc dư thanh tịnh giới, Phi chư
ác giác giác thanh tịnh giới, Hộ trì chính
niệm niệm thanh tịnh giới, Hồi hướng A
nậu đa la tam miệu tam bồ đề giới.
Trong Niết bàn nghĩa kí quyển 5, ngài
Tịnh ảnh giải thích là:
1. Căn bản nghiệp thanh tịnh: Xa lìa bất
thiện nghiệp đạo căn bản.
2. Tiền hậu quyến thuộc dư thanh tịnh:
Xa lìa phương tiện trước sau của bất thiện
nghiệp đạo.
3. Phi chư ác giác giác thanh tịnh: Xa lìa
8 ác giác.
4. Hộ trì chính niệm niệm thanh tịnh:
Tu 6 niệm tâm, giúp thành tựu giới hạnh.
5. Hồi hướng A nậu đa la tam miệu tam
bồ đề: Giữ gìn giới hạnh mong cầu thành
Phật.
Ngài Bảo lượng đem 5 chi giới này phối
hợp với các giới Đại, Tiểu thừa, cho rằng 4
giới trọng của Tiểu thừa là Căn bản nghiệp
thanh tịnh giới; từ thiên thứ 2 trở xuống,
tức các giới khác ngoài 4 giới trọng là Tiền
hậu quyến thuộc dư thanh tịnh giới, không
khởi 3 độc(tham, sân, si) và không phạm
giới Bồ tát là Phi chư ác giác giác thanh
tịnh giới; không phạm 40 giới khinh là Hộ
trì chính niệm niệm thanh tịnh giới; tu
hành 4 giới trên để hồi hướng bồ đề là Hồi
hướng A nậu đa la tam miệu tam bồ đề
10125

giới.
Ngài Thiên thai Trí khải thì cho rằng 4
giới trọng hoặc tính giới của 10 điều thiện là
Căn bản nghiệp thanh tịnh giới; 4 thiên còn
lại như Thâu lan gia... là Tiền hậu quyến
NGŨ CÂU Ý THỨC

10126

N
3355
thuộc dư thanh tịnh giới; Định cộng giới là
Phi chư ác giác giác thanh tịnh giới; Đạo
cộng giới là Hộ trì chính niệm niệm thanh
tịnh giới; Đại thừa giới là Hồi hướng A nậu
đa la tam miệu tam bồ đề giới.
[X. Niết bàn kinh tập giải Q.27; Tứ niệm
xứ Q.3; Niết bàn kinh hội sớ Q.11; Chỉ quán
phụ hành truyền hoằng quyết Q.4, phần
đầu].
NGŨ CHI TÁC PHÁP
Phạm: Paĩca-avayava-vàkya.
Cũng gọi Ngũ phần tác pháp.
Tiếng dùng của Nhân minh cũ.
Phương thức suy luận được cấu tạo nên
bởi 5 chi, tức là:Tông (Phạm:Pratijĩà),
Nhân (Phạm: Hetu), Dụ (Phạm:
Udàharaịa), Hợp (Phạm: Upanaya) và
Kết (Phạm: Nigamana).
Phương thức lập luận của các bậc Đại sư
thuộc Nhân minh cũ như các ngài Di lặc,
Vô trước, Thế thân v.v... đều không nhất
định. Luận Du già sư địa của ngài Di lặc và
luận Hiển dương thánh giáo của ngài Vô
trước, đều nói rằng khi nghị luận, có thể
thành lập 8 pháp, đó là: Lập tông, biện nhân,
dẫn dụ, đồng loại, dị loại, hiện lượng, tỉ lượng
và chính giáo lượng. Trong đó, 5 pháp trước
thông thường được gọi là luận thức Ngũ chi
tác pháp, cũng tức là luận thức Ngũ phần
được nói trong luận Như thực của ngài Thế
thân. Phương pháp luận chứng 5 chi hoặc 5
phần như sau:
1. Lập tông(mệnh đề): Trên núi kia đang
có lửa cháy.
2. Biện nhân(lí do): Vì thấy có khói
10127

trên núi.
3. Dẫn dụ(thí dụ chứng minh) chia làm
2 loại: Đồng dụ và Dị dụ. Đồng dụ: Có
khói ắt có lửa, như trong nhà bếp; Dị dụ:
Không có lửa thì chẳng có khói, như trong
hồ nước.
4. Hợp(dùng sau mệnh đề khẳng định):
Núi đó cũng như thế.
5. Kết(phần kết luận, tức lập lại Tông): Vì
thế biết trên núi đó đang có lửa cháy.
Ngũ chi tácphápnói trên, ngoài các vị
Luận sư của Phật giáo ra, cũng được các
học phái khác ứng dụng. Như ông Kiều
đạt ma (Phạm: Gotama) của học phái Ni
da dã (Phạm:Nyàya) trong 6 pháiTriết
học ở Ấn độ cũng từng lập luận thức hệt
như luận thức 5 phần nói trên. Lại nữa,
trong tác pháp 5 chi, khi thuộc tính của 2
đối tượng giống nhau về 1 mặt nào đó, thì
đi đến kết luận là thuộc tính của các mặt
khác cũng giống nhau. Nhưng kết luận này
có thể đúng mà cũng có thể sai, vì nó thuộc
về phương pháp loại suy.
Đối với tác pháp 5 chi, trong bộ Chính
lí kinh chú, ông Phiệt sa diễn na đã có sự
phát triển quan trọng, trong chi Dụ(đồng
dụ và dị dụ) ông đều thêm 1 mệnh đề Toàn
xưng, làm cho chi Dụ gần giống như Tam
đoạn luận pháp (syllogism). Qua sự cải tạo
của ông, tác pháp 5 chi đã từ phương pháp
loại suy tiến đến phương thức diễn dịch suy
lí và kết luận có tính logic tất nhiên. Chẳng
hạn như tác pháp 5 chi trong Chính lí kinh
chú sau đây:
1. Tông: Âm thanh là vô thường.
2. Nhân: Vì nó được tạo ra.
3. Đồng dụ: Phàm những cái được tạo ra
đều là vô thường, như cái chậu, cái dĩa v.v...
10128

-Dị dụ: Phàm những cái không phải
do tạo ra mà có thì đều là thường trụ, như
thần ngã...
4. Hợp: Âm thanh lời nói cũng như
thế, vì là cái được tạo ra(hợp đồng dụ); Âm
thanh không giống như thần ngã, không
thuộc về cái không phải do tạo ra mà có
(hợp dị dụ).
5. Kết: Vì thế biết âm thanh là vô thường.
Ngũ chi tác pháp của ông Phiệt sa diễn
na chỉ có 3 danh từ(trừ thí dụ chứng minh),
NGŨ CHI TÁC PHÁP

10129

N
3356
nếu bỏ Hợp, Kết thì 3 chi Tông, Nhân, Dụ
đại khái tương đương với kết luận, Tiểu
tiền đề và Đại tiền đề của Tam đoạn luận
pháp. Còn nếu bỏ Tông, Nhân thì 3 chi
Dụ, Hợp và Kết đại khái giống với Tam
đoạn luận pháp. Tuy nhiên, đứng về
phương diện logic mà nói, thì Toàn xưng
phán đoán được sử dụng trong phần Dị dụ
chưa được chặt chẽ. Mãi đến thế kỉ VI,
Đại luận sư Nhân minh là ngài Trần na
(Phạm:Dignàga), trong Tập lượng luận
đề ra Tam chi tác pháp(luận thức 3 phần):
Lập tông, Biện nhân, Dẫn dụ với sự cải
cách lớn lao thì luận lí Nhân minh mới
được hoàn chỉnh và cũng từ đó luận chứng
Nhân minh được chia thành Cựu Nhân
minh(Ngũ chi tác pháp), và Tân Nhân minh
(Tam chi tác pháp) khác nhau.
[X. luận Du già sư địa Q.15; luận Hiển
dương thánh giáo Q.11; luận Đại thừa a tì
đạt ma Q.16; phẩm Đọa phụ xứ luận Như
thực; Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng, phần đầu; Du già sư địa luận lược
toản Q.5; Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.1 (Văn quĩ); History of Indian Logic,
Calcutta, 1921 by S.C. Vidvabhùsana;
Indian Logic in the Early School, Oxford,
1930 by H.N. Randle; Ấn độ triết học
nghiên cứu 5; Phật giáo luận lí học (Vũ
tỉnh Bá thọ)]. (xt. Tam Chi Tác Pháp, Nhân
Minh).
NGŨ CHÍNH HẠNH
Năm hạnh chân chính, do tông Tịnh độ
lập ra cho người tu hành pháp môn niệm
Phật cầu vãng sinh Tịnh độ. Đó là:
10130

1. Chính hạnh đọc tụng.
2. Chính hạnh quán xét.
3. Chính hạnh lễ bái.
4. Chính hạnh xưng danh.
5. Chính hạnh tán thán, cúng dường.
Năm hạnh này căn cứ vào 3 bộ kinh Tịnh
độ, chỉ thực hành những hạnh hướng về
đức Phật A di đà và cõi Cực lạc phương Tây,
cho nên gọi là Chính hạnh. Trái lại, làm 5
việc trên đối với các đức Phật khác, Bồ tát
khác thì gọi là Tạp hạnh.
[X. Tán thiện nghĩa trong Quán vô lượng
thọ kinh sớ Q.4 (Thiện đạo); Tuyển trạch
bản nguyện niệm Phật tập]. (xt. Ngũ Tạp
Hạnh).
NGŨ CHU NHÂN QUẢ
...........
Cũng gọi Hoa nghiêm ngũ chu nhân quả.
Năm vòng nhân quả nói rõ nghĩa lí
kinh Hoa nghiêm (80 quyển) được trình
bày trong Hoa nghiêm kinh sớ quyển 3, 4.
Tức là:
1. Sở tín nhân quả: Hội Hoa nghiêm
thứ nhất ở Bồ đề tràng thuyết pháp môn
quả báo y, chính của của đức Như lai, tức từ
quyển thứ 1 đến quyển thứ 11, tất cả có 6
phẩm, 5 phẩm trước nói rõ về quả đức của
Già na, phẩm còn lại hiển bày bản nhân
của Phật, khiến cho người sinh tâm tin nhận
mà vui theo.
2. Sai biệt nhân quả, cũng gọi Tu chính
nhân quả, Sinh giải nhân quả: Hội thứ 2
đến hội thứ 7 ở điện Phổ quang minh tuyên
thuyết pháp môn nhân quả sai biệt của Thập
tín, Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng,
Thập địa và Đẳng giác. Tức từ quyển 12 đến
quyển 48, tất cả có 29 phẩm; 26 phẩm trước
nói rõ về nhân sai biệt của 51 giai vị, còn 3
10131

phẩm sau cùng thuyết minh về quả tướng 3
đức sai biệt của Phật.
3. Bình đẳng nhân quả, cũng gọi Tu
hiển nhân quả, Xuất hiện nhân quả: Hội
thứ 7 ở điện Phổ quang minh tuyên thuyết
pháp môn nhân quả bình đẳng, tức từ quyển
49 đến quyển 52, có 2 phẩm, phẩm Phổ hiền
hạnh nói về nhân tròn đầy bình đẳng của
bồ tát Phổ hiền, phẩm Như lai xuất hiện
thuyết minh quả viên mãn bình đẳng của
NGŨ CHU NHÂN QUẢ

10132

N
3357
đức Phật Tì lô giá na, nhân quả dung nhiếp,
bình đẳng không hai.
4. Thành hành nhân quả, cũng gọi
Xuất thế nhân quả: Hội thứ 8 ở điện Phổ
quang minh, tuyên thuyết pháp môn thành
hành nhân quả, xa lìa pháp thế gian. Tức
từ quyển 53 đến quyển 59, có 1 phẩm, trước
hết nói về nhân hạnh của 5 giai vị, sau đó
trình bày quả tướng đại dụng của 8 tướng
thành Phật.
5.Chứng nhập nhân quả: Hội thứ 9
trong rừng Thệ đa tuyên thuyết diệu môn
Nhập pháp giới. Tức từ quyển 60 đến quyển
80, có 1 phẩm, trước hết nói về đại dụng tự
tại của quả Phật, sau đó hiển bày sự khởi
dụng tu nhân của Bồ tát, 2 môn nhân và
quả đồng thời chứng nhập.
Năm vòng nhân quả trên đây đều qui
kết ở diệu môn chứng nhập nhân quả thứ
5, tức từ Sở tín nhân quả đầu tiên đến
Thành hành nhân quả thứ 4 là muốn khiến
hành giả tin sâu nơi quả đức của Già na,
hiểu rõ nhân quả của 6 giai vị, cho đến
nương vào đó mà tu hành thực tiễn; đây là
con đường tắt duy nhất chứng nhập pháp
giới.
Ngoài ra, trong Hoa nghiêm kinh thám
huyền kí, ngài Pháp tạng lập ra 5 phần như
“Giáo khởi nhân duyên phần” v.v... để giải
thích phân biệt kinh Hoa nghiêm. Chỗ khác
nhau giữa 5 vòng và 5 phần là 5 vòng dựa
vào nghĩa lí, còn 5 phần thì căn cứ theo văn
kinh mà phân biệt.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ sao huyền đàm
Q.8; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
10133

Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.17;
Đại tạng pháp số Q.26]. (xt. Đại Phương
Quảng Phật Hoa Nghiêm Kinh).
NGŨ CHÚNG
.....
I.Ngũ Chúng.
Dịch cũ: Ngũ uẩn.
Tức là sắc, thụ, tưởng, hành, thức. Chữ
chúng hàm có nghĩa là tụ tập, nhóm họp.
(xt. Ngũ Uẩn).
II.Ngũ Chúng.
Cũng gọi Xuất gia ngũ chúng.
Năm chúng xuất gia.
1. Tỉ khưu (Phạm: Bhikwu, Pàli:
Bhikkhu).
2. Tỉ khưu ni (Phạm: Bhiwuịì, Pàli:
Bhikkhunì).
3. Thức xoa ma na (Phạm: Zikwamàịa,
Pàli: Sikkhamànà).
4. Sa di (Phạm: Zràmaịera, Pàli:
Sàmaịera).
5. Sa di ni (Phạm:Zràmaịerikà, Pàli:
Sàmaịerì).
Trong đó, tỉ khưu và tỉ khưu ni thụ giới
Cụ túc, thức xoa ma na thụ 6 pháp, sa di và
sa di ni thụ 10 giới.
[X. luận Đại trí độ Q.10; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.trung, phần 1, tiết 1].
(xt. Thất Chúng).
III.Ngũ Chúng.
Cơ cấu giáo hóa của Phật giáo được
thành lập vào đời Tùy.
Vua Văn đế nhà Tùy, Trung quốc, ban
lệnh tuyển chọn các bậc cao tăng có học
vấn uyên thâm để đảm nhận các chức vụ
giáo hóa gọi là Ngũ chúng, mỗi chúng đặt 1
vị Chúng chủ. Đó là:
1. Niết bàn chúng: Chúng chủ có các
10134

ngài Pháp thông, Đồng chân, Thiện trụ.
2. Địa luận chúng: Chủ yếu y cứ vào
kinh Hoa nghiêm; Chúng chủ có các ngài
Tuệ thiên, Linh xán.
3. Đại luận chúng: Đại luận chỉ cho luận
Đại trí độ, chủ yếu y cứ theo kinh Đại phẩm
bát nhã. Chúng chủ gồm các vị Pháp ngạn,
Bảo tập, Trí ẩn.
4. Giảng luật chúng, Chúng chủ có ngài
Hồng tuân...
5. Thiền môn chúng, Chúng chủ là
ngàiPháp ứng...
NGŨ CHÚNG

10135

N
3358
NGŨ CHUYẾT BÁT
I.Ngũ Chuyết Bát.
Bát bị vá 5 chỗ.
Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển 98
thì ngài La hầu la có lần rửa bát của đức
Phật ở ao rồng trượt tay đánh rơi, bát vỡ
làm 5 mảnh, đức Phật đích thân vá lại, vì
thế gọi là Ngũ chuyết bát.
II.Ngũ Chuyết Bát.
Bát có đường vá chiều dài dưới 1 thước
(Tàu).
Cứ theo luật Tứ phần quyển 9 thì Chuyết
là đơn vị chiều dài của chỗ vá, lấy khoảng
cách 2 ngón tay là 1 chuyết, tương đương
với 2 tấc(Tàu), cho nên 5 chuyết tức khoảng
1 thước(32 phân Tây).
Nếu bát của tỉ khưu bị rạn nứt, nhưng
đường vá chưa đến 5 chuyết mà xin bát mới,
thì phạm tội Ni tát kì ba dật đề. Nếu đã đủ
5 chuyết, nhưng chỗ rạn nứt không rò rỉ mà
tìm bát mới thì phạm tội Đột cát la.
III.Ngũ Chuyết Bát.
Năm cách vá bát sắt.
Phần Khất học xứ trong Tát bà đa bộ
luật nhiếp quyển 7 có ghi 5 phương pháp vá
bát sắt:
1. Dùng chiếc đinh nhỏ bít lỗ thủng lại.
2. Dùng miếng sắt nhỏ đóng vào cho chắc
chắn.
3. Dùng miếng sắt hình răng cá kẹp chặt
trong ngoài.
4. Dùng miếng sắt nhỏ bít lỗ thủng rồi
đóng đinh chung quanh.
5. Dùng mạt vụn, có 2 thứ là mạt sắt
vụn và mạt đá nghiền.
10136

[X. Thích thị yếu lãm Q.trung; Tứ phần
luật hàm chú giới bản Q.3, phần cuối].
NGŨ CHỦNG ÁC BÊNH
Năm chứng bệnh nguy hiểm lưu hành ở
nước Tì xá li lúc đức Phật còn tại thế. Đó là:
1. Hai con mắt đỏ như máu.
2. Hai tai chảy mủ.
3. Lỗ mũi chảy máu.
4. Lưỡi bị cứng đờ nói không thành tiếng.
5. Thức ăn đưa vào miệng trở thành thô
ráp khó nuốt.
[X. kinh Thỉnh Quan âm; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.2, phần 2].
NGŨ CHỦNG ÁC TÍNH
Năm hạng người có tính ác.
Trong Quán niệm pháp môn, ngài Thiện
đạo chia căn tính của phàm phu làm 5 hạng
là:
1. Người dè bỉu việc chân thật, làm việc
dối trá.
2. Người chê bai việc chính làm việc tà.
3. Người chê bai việc phải làm việc trái.
4. Người chê bai việc thực làm việc hư.
5. Người chê việc thiện làm việc ác.
Năm hạng người trên đây gọi là Tự tính
ác nhân(bản tính ác).
Ngài Thân loan của Nhật bản căn cứ vào
đây chia tính ác làm 5 loại: Ác tính, tà tính,
hư tính, phi tính và ngụy tính.
[X. Ngu ngốc sao Q.thượng].
NGŨ CHỦNG BÁT NHÃ
Bát nhã, Phạm:Prajĩa.
Chỉ cho 5 thánh trí Bát nhã chiếu rọi
pháp giới, thấu suốt chân lí.
Theo Bát nhã tâm kinh sớ, Bát nhã tâm
kinh u tán quyển thượng, thì 5 Bát nhã là:
1. Thực tướng bát nhã: Chỉ cho lí của
chân như. Lí này là thực tính của Bát nhã,
10137

cho nên gọi là Thực tướng bát nhã.
2. Quán chiếu bát nhã: Chỉ cho trí tuệ
thanh tịnh vô lậu. Trí tuệ này có năng lực
soi rõ các pháp vô tướng, thảy đều vắng lặng,
vì thế gọi là Quán chiếu bát nhã.
NGŨ CHỦNG BÁT NHÃ

10138

N
3359
3. Văn tự bát nhã: Chỉ cho ngôn ngữ
chương cú của Bát nhã. Ngôn ngữ văn tự có
thể giải thích rõ lí Bát nhã, tính tịch lặng
như hư không, cho nên gọi là Văn tự bát
nhã.
4. Quyến thuộc bát nhã: Chỉ cho 6 độ
muôn hạnh. Sáu độ muôn hạnh tương ứng
với diệu tuệ, có khả năng thành tựu Bát nhã,
là quyến thuộc của tuệ tính quán chiếu, vì
thế gọi là Quyến thuộc bát nhã.
5. Cảnh giới bát nhã: Chỉ cho tất cả
pháp. Các pháp là cảnh giới của chân trí
bát nhã, cảnh không có tự tướng, do trí
hiển phát, cho nên gọi là Cảnh giới bát
nhã.
Cứ theo Kim cương kinh sớ kí khoa hội
quyển 1, thì 5 Bát nhã trên đây là do ngài
Cưu ma la thập căn cứ vào Văn tự bát nhã,
Quán chiếu bát nhã và Thực tướng bát nhã
nói trong luận Đại trí độ mà lập thêm Quyến
thuộc bát nhã và Cảnh giới bát nhã. Trong
đó, Quyến thuộc bát nhã được lập ra từ Quán
chiếu bát nhã và Cảnh giới bát nhã được
lập ra từ Thực tướng bát nhã.
Ngoài ra, Đại phẩm kinh nghĩa sớ quyển
1 của ngài Cát tạng có nêu ra thuyết Năm
Tì đàm: Tự tính, Cộng hữu, Phương tiện,
Cảnh giới và Văn tự. Trong đó, Cảnh giới tì
đàm tương đương với Thực tướng bát nhã,
Tự tính tì đàm tương đương với Quán chiếu
bát nhã và Văn tự tì đàm tương đương với
Văn tự bát nhã...
[X. Kim cương kinh toản yếu san định
kí Q.2; Đại minh tam tạng pháp số Q.20;
Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa
10139

kinh sớ Q.1, phần đầu; Bát nhã tâm kinh
hội sớ liên châu kí Q.thượng; Nhân vương
kinh sớ pháp hành sao Q.thượng].
NGŨ CHỦNG BẤT HOÀN
Cũng gọi Ngũ chủng A na hàm, Ngũ bất
hoàn quả, Ngũ chủng ban.
Chỉ cho 5 bậc thánh quả Bất hoàn được
phân loại theo căn cơ lợi độn và chứng quả
A la hán trước hay sau. Đó là:
1. Trung ban (Phạm: Antaraparivinvàyin):
Bậc Thánh đã chứng quả
Bất hoàn lúc bỏ thân ở cõiDục sinh lên
cõi Sắc, trong giai đoạn Trung hữu chứng
quả A la hán và được ban Niết bàn. Lại
chia làm3 bậc: Tốc ban, Phitốcban và
Kinh cửu ban.
2. Sinh ban (Phạm: Upapadya-pari=
nirvàyin): Bậc Thánh quả Bất hoàn sinh
vào cõi Sắc, không bao lâu liền khởi tu
Thánh đạo, dứt trừ hoặc nghiệp ở thượng
địa(cõi Vô sắc) mà vào Niết bàn.
3. Hữu hành ban (Phạm: Sàbhisaô=
skàra-parinirvàyin): Bậc Thánh quả Bất
hoàn sinh lên cõi Sắc, trải qua thời gian
lâu dài, siêng tu gia hạnh mà được ban Niết
bàn.
4. Vô hành ban (Phạm: Anabhisaô=
skara-parinirvàyin): Bậc Thánh quả Bất
hoàn sinh lên cõi Sắc, nhưng chưa thể gia
công dụng hạnh, phải trải qua thời gian lâu
dài mới đoạn trừ được hoặc ở thượng địa
mà được ban Niết bàn.
5. Thượng lưu ban (Phạm: Ùrdhva=
srota-parinirvàyin): Bậc Thánh quả Bất
hoàn sinh vào trời Sơ thiền của cõi Sắc,
từ đó dần dần sinh lên đến cõi trời Sắc
cứu cánh, hoặc đến cõi trời Hữu đính mà
ban Niết bàn. Lại được chia làm 2 loại là
10140

Nhạo tuệ và Nhạo định. Nhạo tuệ là ưa
thích trí tuệ, tu các thiền định để sinh lên
tầng trời Sắc cứu cánh là nơi cao nhất của
cõi Sắc mà vào Niết bàn. Nhạo định là ưa
thích thiền định, nhưng không tu lẫn lộn
các tĩnh lự khác, dần dần sinh lên cõi trên,
cuối cùng sinh lên tầng trời Hữu đính, là
nơi cao nhất của cõi Vô sắc mà vào Niết
bàn. Thượng lưu ban này lại chia làm 3
loại: Toàn siêu ban, Bán siêu ban và Biến
một ban.
NGŨ CHỦNG BẤT HOÀN

10141

N
3360
Ngoài ra, Trung ban và Thượng lưu ban
mỗi loại lại lập riêng ra 3 thứ, rồi hợp chung
với Sinh ban, Hữu hành ban và Vô hành
ban nói ở trên thì thành là 9 loại Bất hoàn.
Nếu chỉ lập riêng Thượng lưu ban làm 3
loại và hợp chung với 4 loại trước thì gọi là
Thất thiện sĩ thú. Nhưng theo luận Đại tì
bà sa quyển 115 thì chỉ lập riêng Trung ban
làm 3 thứ là Tốc ban, Phi tốc ban và Kinh
cửu ban, rồi hợp chung với 4 Ban còn lại
trong 5 loại Bất hoàn mà gọi là Thất thiện sĩ
thú. Lại nữa, trong Ngũ chủng bất hoàn, 3
thứ Sinh ban, Hữu hành ban và Vô hành
ban hợp chung lại làm 1 Sinh ban, rồi cộng
với Trung ban và Thượng lưu ban mà gọi là
Tam chủng ban. Hoặc Ngũ chủng bất hoàn
thêm vào Vô sắc ban, Hiện ban thì thành
Thất chủng bất hoàn. Trong đó, 5 loại từ
Trung ban cho đến Thượng lưu ban nhập
Niết bàn ở cõi Sắc, Vô sắc ban vì từ trong
Thượng lưu ban lập riêng ra, cho nên ban
Niết bàn ở cõi Vô sắc. Còn Hiện ban thì
nhập tịch ở cõi Dục.
[X. kinh Tạp a hàm Q.27; kinh Trung a
hàm Q.2, 30; kinh Tọa thiền tam muội Q.hạ;
luận Đại tì bà sa Q.174, 175; luận Câu xá
Q.24]. (xt. Thất Thiện Sĩ Thú, Cửu Chủng
Bất Hoàn).
NGŨ CHỦNG BẤT NĂNG NAM
Cũng gọi Ngũ chủng bất nam, Ngũ chủng
hoàng môn (Phạm: Paĩca paịđakà#).
Chỉ cho 5 hạng người không có nam căn
(bộ phận sinh dục của đàn ông) hoặc nam căn
không được hoàn bị.
Cứ theo luật Thập tụng quyển 21 thì 5
10142

hạng người ấy là:
1. Sinh bất năng nam, cũng gọi Sinh
bất nam, Sinh hoàng môn (Phạm: Jàtipaịđaka).
Sinh ra đã không thể làm dâm.
2. Bán nguyệt bất năng nam, cũng gọi
Bán bất nam, Bán nguyệt hoàng môn (Phạm:
Pakwa-Paịđaka): Nửa tháng có khả năng
làm dâm, nửa tháng không có khả năng làm
dâm.
3. Đố bất năng nam, cũng gọi Đố bất
nam, Đố hoàng môn (Phạm: Ìrwyapaịđaka):
Thấy người khác làm dâm sinh
ghen mà nổi lòng dâm.
4. Tinh bất năng nam, cũng gọi Biến
bất nam, Biến hoàng môn, Bão sinh hoàng
môn, Xúc bão hoàng môn (Phạm:
Àsaktapràdurbhàvì-paịđaka): Lúc làm
dâm thì nam căn biến mất.
5. Bệnh bất năng nam, cũng gọi Kiện
bất nam, Kiện hoàng môn, Hình tàn hoàng
môn (Phạm: Àpat-paịđaka): Tức do nam
căn bị bệnh mà cắt bỏ.
Luận Câu xá quyển 15 thì chia Hoàng
môn làm 2 loại là Phiến sỉ (Phạm:Waịđha)
và Bán trạch ca (Phạm:Paịđaka), Phiến sỉ
là người không có nam căn, lại chia ra 2 thứ
là Bản tính phiến sỉ(sinh ra đã không có nam
căn) và Tổn hoại phiến sỉ(do nam căn bị bệnh
mà cắt bỏ). Bán trạch ca là người có nam căn
nhưng không đầy đủ, cũng chia ra 3 loại:
Tật đố, Bán nguyệt và Quán sái. Trong đó,
Bản tính phiến sỉ tương đương với Sinh bất
nam, Tổn hoại phiến sỉ tương đương với
Bệnh bất nam, Tật đố bán trạch ca tương
đương với Đố bất nam, Bán nguyệt bán trạch
ca tương đương với Bán nguyệt bất nam,
Quán sái bán trạch ca tương đương với Tinh
bất năng nam.
10143

Luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập quyển
8 thì gọi chung 5 loại Bất nam là Bán trạch
ca, tức là: Sinh tiện bán trạch ca, Tật đố bán
trạch ca, Bán nguyệt bán trạch ca, Quán sái
bán trạch ca và Trừ khử bán trạch ca. Còn
riêng loại Phiến sỉ thì chỉ được dùng để chỉ
cho người không có nam căn. Những người
phiến sỉ và bán trạch ca này đều không được
xuất gia thụ giới Cụ túc.
[X. luật Tứ phần Q.35; luật Ma ha tăng
kì Q.23; luận Thuận chính lí Q.9; luận Câu
NGŨ CHỦNG BẤT NĂNG NAM

10144

N
3361
xá Q.3; Pháp hoa văn cú kí Q.9, phần đầu;
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí Q.thượng,
phần 3; Câu xá luận quang kí Q.3; Huyền
ứng âm nghĩa Q.24; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.3, phần cuối].
NGŨ CHỦNG BẤT PHIÊN
Có 5 trường hợp không phiên dịch mà
phải giữ âm tiếng Phạm, khi dịch 1 bản kinh
tiếng Phạm ra Hán văn. Đây là 5 nguyên tắc
do Đại sư Huyền trang đời Đường đặt ra để
làm mẫu mực cho người dịch kinh đời sau
noi theo. Đó là:
1. Vì bí mật: Như các Đà la ni (thần
chú)trong kinh là lời nói bí mật của chư
Phật, sâu xa mầu nhiệm chẳng thể nghĩ bàn
nên không dịch nghĩa.
2. Một chữ bao hàm nhiều nghĩa: Như
từ Bạc già phạm (Phạm: Bhagavad) có 6
nghĩa: Tự tại, xí thịnh, đoan nghiêm, danh
xưng, cát tường, tôn quí... vì thế không thể
chọn 1 nghĩa nào để phiên dịch.
3. Vì ở Trung quốc không có: Như cây
Diêm phù (Phạm:Jambu) mọc ở Ấn độ, ở
Trung quốc không có loại cây này, cho nên
phải giữ nguyên âm.
4. Theo thông lệ từ xưa: Như A nậu đa
la tam miệu tam bồ đề (Phạm: Anuttarasamyak-
saôbodhi), nghĩa là Vô thượng
chính đẳng chính giác, nhưng từ đời Đông
Hán trở về sau, các nhà dịch kinh đều chỉ
phiên âm, vì muốn giữ lại qui thức của người
xưa nên không dịch.
5. Vì lòng tôn trọng: Như các từ Bát
nhã, Thích ca mâu ni, Bồ đề tát đỏa...
không dịch là trí tuệ, năng nhân, đạo tâm
10145

chúng sinh... là vì muốn cho mọi người
giữ ý niệm tôn trọng, nếu dịch rõ ra sẽ bị
coi nhẹ.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.20;
bài tựa trong Phiên dịch danh nghĩa tập].
(xt. Dịch Kinh).
NGŨ CHỦNG BẤT SINH
Năm trường hợp không phải sinh vào.
Tức là 5 thứ lợi ích mà hàng Thượng nhẫn
vị đạt được. Đó là:
1. Sinh bất sinh: Đã được phi trạch diệt,
không còn phải sinh vào các loài đẻ trứng,
đẻ ở nơi ẩm ướt.
2. Xứ bất sinh: Không phải sinh vào cõi
trời Vô tưởng, cõi trời Đại phạm hay Bắc
câu lô châu.
3. Thân bất sinh: Không thụ sinh các
thân: Phiến sỉ(không có nam, nữ căn, tức bộ
phận sinh dục nam hay nữ), Bán trạch ca(nam
căn không đầy đủ), Nhị hình(có cả 2 nam và
nữ căn).
4. Hữu bất sinh: Đã được phi trạch diệt
nên không còn phải thụ sinh lần thứ 8 ở cõi
Dục và sinh lần thứ 2 ở cõi Sắc.
5. Hoặc bất sinh: Kiến hoặc đã bị trừ
diệt hết sạch, không còn sinh khởi lại được
nữa.
[X. luận Câu xá Q.23].
NGŨ CHỦNG BẤT THOÁI
Năm thứ không lui mất. Tức là 5 thứ
công đức giúp người đã sinh về Tịnh độ vĩnh
viễn không lui mất tâm bồ đề.
1. Đại bi nhiếp trì bất thoái: Chúng
sinh đã sinh về Tịnh độ, nhờ được nguyện
lực đại bi của đức Phật A di đà nhiếp giữ
nên họ không bao giờ lui mất tâm bồ đề.
2. Phật quang chiếu xúc bất thoái:
Người đã sinh về Tịnh độ, thường được hào
10146

quang của Phật soi sáng, cho nên họ không
bao giờ lui mất tâm bồ đề.
3. Thường văn pháp âm bất thoái:
Chúng sinh đã sinh về Tịnh độ, thường
được nghe tiếng pháp do chim, nước, cây
rừng diễn nói nên không bao giờ lui mất
tâm bồ đề.
NGŨ CHỦNG BẤT THOÁI

10147

N
3362
4. Thiện hữu đồng cư bất thoái: Chúng
sinh đã sinh về Tịnh độ cùng được làm
bạn với các vị Bồ tát ở cõi ấy, cho nên trong
không có phiền não hoặc nghiệp trói buộc,
ngoài không có ác duyên tà ma quấy nhiễu,
cho nên vĩnh viễn không lui mất tâm bồ
đề.
5. Thọ mệnh vô lượng bất thoái: Người
đã sinh về Tịnh độ thì tuổi thọ vô lượng,
cho nên không bao giờ lui mất tâm bồ đề.
[X. luận Tịnh độ thập nghi].
NGŨ CHỦNG BẤT ƯNG THÍ
Có 5 thứ vật không nên đem cho(bố thí)
người khác. Tức là:
1. Của cải và vật dụng bất hợp pháp.
2. Rượu và thuốc độc.
3. Lưới, bẫy, cung, nỏ... là những thứ
dụng cụ dùng để bắt chim, thú.
4. Dao, gậy, cung, tên.
5. Âm nhạc, nữ sắc.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.18].
NGŨ CHỦNG BỐ THÍ
Năm đối tượng cần được bố thí.
1. Người từ xa đến.
2. Người sắp ra đi.
3. Người đau yếu gầy ốm.
4. Người đang đói khát.
5. Người có pháp trí tuệ.
[X. Chư kinh yếu tập Q.11].
NGŨ CHỦNG CỐ TƯ
Cũng gọi Ngũ chủng cố tư nghiệp.
Chỉ cho 5 thứ nghiệp được tạo tác một
cách cố ý. Đó là:
1. Bị người khác sai khiến và sau khi suy
nghĩ, thực hiện ý định.
10148

2. Bị người khác khuyến khích, tuy mình
không muốn, nhưng lại thấy có lợi, nên suy
tính rồi thực hiện việc làm.
3. Do không hiểu biết mà làm, nghĩa là
tùy theo sở thích, suy nghĩ kĩ rồi bắt đầu
thực hiện hành động.
4. Do tham, sân, si che lấp, cố ý đạt cho
được mục đích mong muốn mà làm việc ác.
5. Do vọng kiến phân biệt điên đảo, ưa
thích tà pháp, cầu mong đời sau được sinh
lên cõi trời, nên cố ý làm việc bất thiện.
Năm thứ Cố tư nghiệp trên, 3 loại trước
thuộc nghiệp nhẹ, là nghiệp bất định, cũng
gọi Bất tăng trưởng nghiệp, nên không hẳn
phải chịu quả báo dị thục. Còn 2 loại sau là
nghiệp nặng, là nghiệp quyết định, cũng gọi
Tăng trưởng nghiệp, nhất định phải chịu
quả báo dị thục.
[X. luận A tì đạt ma tập Q.4; luận A tì
đạt ma tạp tập Q.7]. (xt. Cố Tư Nghiệp).
NGŨ CHỦNG DUY THỨC
I.Ngũ Chủng Duy Thức.
Năm thứ Duy thức do ngài Từ ân thuộc
tông Pháp tướng căn cứ vào các nghĩa Duy
thức được trình bày trong các kinh luận mà
lập ra.
1. Cảnh duy thức: Theo cảnh sở quán
để thuyết minh nghĩa Duy thức, như thí
dụ “Nhất xứ tứ kiến”(cùng 1 cảnh mà có 4
cái thấy khác nhau) nói trong kinh A tì đạt
ma.
2. Giáo duy thức: Căn cứ vào ngôn giáo
năng thuyên để nói rõ về nghĩa Duy thức,
như ý chỉ duy thức tâm nói trong các kinh
như kinh Giải thâm mật v.v...
3. Lí duy thức: Căn cứ vào lí Duy thức
đã được các kinh luận thành tựu mà nói về
lí chuyển biến của Duy thức.
10149

4. Hành duy thức: Nương vào pháp
quán Duy thức được nói trong kinh luận để
thuyết minh Bồ tát y cứ vào Tứ tầm tư, Tứ
như thực trí... mà tư duy quán xét lí Duy
thức.
NGŨ CHỦNG DUY THỨC

10150

N
3363
5.Quả duy thức: Căn cứ vào cảnh giới
vi diệu của quả Phật được thuyết minh trong
kinh luận để nói rõ do tư duy quán xét lí
Duy thức mà được quả trí vô lậu.
[X. luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.5; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1, phần cuối; Duy thức nghĩa chương
Q.3, phần đầu; Bát nhã tâm kinh u tán
Q.thượng; Thành duy thức luận xu yếu
Q.thượng, phần đầu].
II.Ngũ Chủng Duy Thức.
Năm nghĩa Duy thức của tông Pháp
tướng.
1. Tự tướng: Tám thức là tự thể của
thức.
2. Tương ứng: Sáu loại(vị) tâm sở là
tương ứng của thức.
3. Sở biến: Kiến phần, Tướng phần của
tâm và tâm sở là sở biến của thức.
4. Phần vị: Pháp bất tương ứng là phần
vị giả lập của tâm, tâm sở và của sắc pháp
do thức biến ra.
5. Thực tính: Pháp vô vi là thực thể
của tâm, tâm sở, sắc pháp và bất tương ứng
pháp.
[X. luận Thành duy thức Q.7].
NGŨ CHỦNG ĐẠI SƯ CÔNG ĐỨC
Chỉ cho 5 thứ công đức mà các vị Giới
sư, Pháp sư phải có đầy đủ.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 17 thì
5 công đức ấy là:
1. Giới hạnh vô thất: Kiên trì giới luật
do đức Như lai chế định, không để vi phạm.
2. Thiện kiến lập pháp: Giảng giải giới
luật 1 cách khéo léo khiến người tu học
10151

không trái phạm.
3. Thiện chế lập sở học: Khéo thuyết
minh những chỗ nên học trong luật nghi để
khỏi sai lầm.
4. Thiện đoạn nghi hoặc: Khéo giảng
giải rộng rãi những pháp cần phải học hoặc
những chỗ nghi ngờ của mọi người, khiến
họ tu trì đúng pháp.
5. Giáo thụ xuất li: Khéo đem giới pháp
do đức Như lai chế định truyền dạy cho mọi
người, khiến họ thụ trì đúng pháp để thành
tựu Thánh đạo, ra khỏi sinh tử.
NGŨ CHỦNG ĐẮC THẤT
Cũng gọi Ngũ thứ tương đối.
Chỉ cho 5 thứ tương đối chính hạnh và
tạp hạnh của người tu pháp môn Tịnh độ
cầu vãng sinh. Đó là:
1. Thân sơ đối: Người tu chính hạnh
tán thán, lễ bái và niệm PhậtA di đà, Phật
liền thấy, nghe và biết điều đó. Biết nghiệp
của Phật và của người niệm Phật gần nhau,
nên gọi là Thân duyên. Còn người tu tạp
hạnh thì 3 nghiệp của Phật và của người ấy
thường xa cách nhau, cho nên gọi là Sơ
hạnh.
2. Cận viễn đối: Tâm nguyện được thấy
đức Phật A di đà của người tu chính hạnh
rất tha thiết, lúc nào cũng tưởng niệm y như
đức Phật đang ở trước mắt mình, cho nên
gọi là Cận duyên. Còn người tu tạp hạnh
thì tâm lơ là, không tha thiết với Phật A di
đà, cho nên gọi là Viễn hạnh.
3. Vô gián hữu gián đối: Người tu chính
hạnh nhớ tưởng đức Phật A di đà thường
không gián đoạn, cho nên là vô gián. Còn
người tu tạp hạnh niệm Phật luôn gián đoạn,
vì thế là hữu gián.
4. Bất hồi hướng hồi hướng đối: Người
10152

tu chính hạnh không dùng hồi hướng riêng
biệt mà vẫn tự có đức hồi hướng, thành tựu
nghiệp vãng sinh. Còn người tu tạp hạnh
thì cần phải có sự hồi hướng mới cảm được
nghiệp vãng sinh.
5. Thuần tạp đối: Người tu chính hạnh
là hạnh thuần túy Cực lạc nên là thuần.
Nhưng người tu tạp hạnh thì chẳng phải
hạnh thuần túy Cực lạc, mà còn tạp tu cả
NGŨ CHỦNG ĐẮC THẤT

10153

N
3364
nhân thiên, Tam thừa và Tịnh độ ở 10
phương, cho nên là tạp.
[X. Quán kinh sớ tán thiện nghĩa; Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập].
NGŨ CHỦNG ĐỘ
Năm loại quốc độ được nói trong Hoa
nghiêm kinh sớ quyển 7.
1. Duy tính độ: Duy tính tức là thể của
pháp tính mà Như lai đã chứng được, nghĩa
là bản thể Như lai ngoài thân không có quốc
độ, ngoài quốc độ không có thân, thân và
độ không khác, chỉ 1 pháp tính.
2. Song mẫn độ: Thân Như lai và quốc
độ là 1, dung thông vô ngại, giống như hư
không, tính và tướng đều vắng lặng.
3. Câu tính tướng độ: Như lai dùng trí
như thực biến hóa ra vô lượng vô biên tướng
biển, châu báu trang nghiêm, tùy theo tâm
chúng sinh mà hiện bày ra các quốc độ tính,
tướng khác nhau.
4. Dung tam thế gian độ: Thân pháp
giới của Như lai bao trùm và dung thông
trong 3 thế gian(hữu tình thế gian, khí thế
gian, trí chính giác thế gian), tất cả chúng sinh,
đất nước đều là pháp thân thanh tịnh của
Như lai.
5. Tổng nhiếp độ: Mười thân và 4 trí
mà Như lai đã chứng, mỗi mỗi đều viên dung
gọi là Tính chu biến, nói 1 cõi thì chứa hết
thảy cõi, nêu 1 thân thì gồm thu tất cả thân,
mọi pháp đều dung nhiếp nhau, không mảy
may ngăn ngại.
NGŨ CHỦNG GIA DỰ
Năm từ ngữ khen ngợi người tu pháp
môn niệm Phật.
10154

1. Nhân trung hảo nhân: Người tốt
trong loài người.
2. Nhân trung diệu hảo nhân: Người
tâm đức tốt đẹp trong loài người.
3. Nhân trung thượng thương nhân:
Người bậc cao thượng trong loài người.
4. Nhân trung hi hữu nhân: Người hiếm
có trong loài người.
5. Nhân trung tối thắng nhân: Người
hơn hết trong loài người.
Kinh Quán vô lượng thọ thì ví hành
giả niệm Phật như hoa phân đà lợi. Hoa
phân đà lợi là hoa sen trắng, loại hoa tôn
quí nhất trong các loài hoa; cho nên người
niệm Phật là người đáng quí nhất trong loài
người.
[X. kinh Niết bàn Q.18 (bản Bắc); Tán
thiện nghĩa trong Quán kinh sớ Q.4; Tuyển
trạch bản nguyện niệm Phật tập].
NGŨ CHỦNG HẠNH
I.Ngũ Chủng Hạnh.
Năm hạnh của vị Pháp sư nói trong
phẩm Pháp sư kinh Pháp hoa quyển 4,
tức là: Thụ trì, đọc tụng, giải thích, viết
chép.
[X. Pháp hoa văn cú Q.8, phần đầu]. (xt.
Ngũ Chủng Pháp Sư).
II.Ngũ Chủng Hạnh.
Năm chính hạnh của hành giả Tịnh độ:
1. Chính hạnh đọc tụng.
2. Chính hạnh quán sát.
3. Chính hạnh lễ bái.
4. Chính hạnh xưng danh.
5. Chính hạnh tán thán, cúng dường.
[X. Quán kinh sớ tán thiện nghĩa]. (xt.
Ngũ Chính Hạnh).
NGŨ CHỦNG KẾT GIỚI TƯỚNG
Năm loại tướng kết giới.
10155

Theo luật qui định, khi các vị tỉ khưu cử
hành nghi thức Bồ tát thuyết giới hoặc kết
hạ an cư, phải kết giới trước khi cử hành.
Tùy theo hình tướng của khu vực kết giới
mà chia làm 5 loại giới tướng là:
NGŨ CHỦNG KẾT GIỚI TƯỚNG

10156

N
3365
1. Phương tướng: Chỗ kết giới có hình
vuông.
2. Viên tướng: Chỗ kết giới có hình tròn.
3. Cổ hình tướng: Chỗ kết giới có hình
cái trống.
4. Bán nguyệt hình tướng: Chỗ kết giới
có hình bán nguyệt.
5. Tam giác tướng: Chỗ kết giới có hình
tam giác.
Năm loại tướng kết giới này, nếu 4 phía
của khu vực kết giới mà 1 phía có dòng sông
chảy, thì lấy nước chảy làm giới tướng, nếu
không có nguồn nước hoặc nước không
thường chảy thì không được. Hoặc dùng cây
làm giới tướng, nếu cây khô mục và không
nối liền nhau thì không được. Hoặc dùng
con đường làm giới tướng, nếu đường bị cắt
đứt thì cũng không được. Hoặc dùng tảng
đá làm giới tướng, nhưng nếu đá nằm rải
rác cũng không được. Nếu không có dòng
nước, gốc cây... thì phải dựng đá hoặc trồng
cây ở 4 bên khu vực kết giới để làm tướng
kết giới.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng, phần 2; Thích thị yếu lãm Q.hạ].
(xt. Kết Giới).
NGŨ CHỦNG LINH
Năm loại linh(chuông nhỏ): Linh 1 chĩa,
linh 3 chĩa, linh 5 chĩa, linh báu, linh tháp,
gọi chung là Kim cương linh, 1 trong những
loại pháp khí của Mật giáo. Linh biểu thị
nghĩa thuyết pháp, 5 loại linh này biểu thị 5
trí, 5 Phật thuyết pháp.
Theo Nhân vương kinh pháp thì 5 loại
linh này được sử dụng khi tu hành đại pháp
10157

trên đàn tràng, hành giả để linh 5 chĩa trên
mâm kim cương đặt ở phía đông, linh báu
đặt ở phía nam, linh 1 chĩa đặt ở phía tây,
linh 3 chĩa đặt ở phía bắc, linh tháp tức là
pháp được đặt ở chính giữa.
(xt. Kim Cương Linh).
NGŨ CHỦNG LỰC
Năm nguyện lực của đức Phật A di đà:
Uy thần lực cùng với mãn túc lực, minh liễu
lực, kiên cố lực và cứu cánh lực được mở ra
từ Bản nguyện lực của giai vị tu nhân.
Theo sự giải thích của ngài Tuệ viễn trong
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ quyển hạ, thì
Uy thần lực là uy lực hiện tại của Vô lượng
thọ Như lai; Bản nguyện lực của giai vị tu
nhân là Tổng(chung), 4 nguyện còn lại là
Biệt(riêng). Trong đó, Mãn túc nguyện là
tâm nguyện tròn đủ, Minh liễu nguyện là
tâm nguyện hiển lộ rõ ràng, Kiên cố nguyện
là tâm nguyện không thể bị các duyên làm
hư hoại. Cứu cánh nguyện là tâm nguyện
vĩnh viễn không trở lui.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng, Tán A
di đà Phật kệ].
NGŨ CHỦNG NẠP Y
Năm loại áo của các vị tăng sĩ Phật giáo:
1. Áo có thí chủ.
2. Áo không có thí chủ.
3. Áo may bằng vải bọc xác chết.
4. Áo người chết.
5. Áo phẩn tảo.
NGŨ CHỦNG NGÔN THUYẾT
Năm loại ngôn thuyết.
1. Tướng ngôn thuyết: Ngôn thuyết do
chấp trước các tướng sắc, thanh v.v... mà
phát sinh.
2. Mộng ngôn thuyết: Ngôn thuyết do
nương theo cảnh giới hư vọng chẳng thật
10158

hiện ra trong giấc mộng mà phát sinh.
3. Chấp trước ngôn thuyết: Ngôn thuyết
do nghĩ đến các việc đã nghe, đã làm ở quá
khứ mà phát sinh.
4. Vô thủy ngôn thuyết: Ngôn thuyết
NGŨ CHỦNG NGÔN THUYẾT

10159

N
3366
do chấp trước hí luận và nương theo sự huân
tập chủng tử phiền não từ vô thủy đến nay
mà phát sinh.
5. Như nghĩa ngôn thuyết: Ngôn thuyết
phát sinh đúng như nghĩa, giải rõ ý chỉ không
khác.
Trong 5 thứ ngôn thuyết trên đây, 4 thứ
trước là do hư vọng mà thốt ra, cho nên
không nói được lí chân thực. Còn ngôn
thuyết thứ 5 là thực thuyết, cho nên nói được
chân lí. Bồ tát Mã minh đã y cứ vào 4 loại
ngôn thuyết trước mà chủ trương rằng chân
như lìa tướng ngôn thuyết.
[X. luận Thích Ma ha diễn Q.2; luận Biện
hiển mật nhị giáo Q.thượng].
NGŨ CHỦNG NHÂN NGÃ KIẾN
Năm thứ tà chấp do nhân kiến, ngã kiến
sinh khởi.
Cứ theo luận Đại thừa khởi tín thì 5 thứ
nhân ngã kiến ấy là:
1. Chấp hư không là tính Như lai.
2. Chấp tính chân như Niết bàn là
không vô.
3. Chấp Như lai tạng có tự tướng sắc
pháp, tâm pháp khác nhau.
4. Chấp tự thể của Như lai tạng có đầy
đủ hết thảy nhiễm pháp sinh tử của thế gian.
5. Chấp Niết bàn của Như lai chứng được
cuối cùng sẽ hết, sau khi hết trở lại làm chúng
sinh.
[X. Khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ, phần
cuối; Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.5].
NGŨ CHỦNG NHẤT THỪA
Năm loại nhất thừa do tông Hoa nghiêm
dựa theo Thủy giáo, Chung giáo, Đốn giáo
10160

và Viên giáo mà lập ra. Đó là:
1. Biệt giáo nhất thừa: Pháp môn nói
Nhất thừa vô tận, khác xa với các thừa
khác, cho nên gọi Biệt giáo nhất thừa. Đây
là lập theo Viên giáo.
2. Đồng giáo nhất thừa: Pháp môn nói
Nhất thừa đồng với Tam thừa, Tam thừa
cũng đồng với Nhất thừa, cho nên gọi là
Đồng giáo nhất thừa. Đây cũng lập theo Viên
giáo.
3. Tuyệt tưởng nhất thừa: Pháp môn
“Ngôn ngữ đạo đoạn tâm hành xứ diệt”, các
tưởng đều dứt, không có năng thừa và sở
thừa, vì thế gọi là Tuyệt tưởng nhất thừa.
Đây là lập theo Đốn giáo.
4. Phật tính nhất thừa, cũng gọi Phật
tính bình đẳng nhất thừa: Pháp môn nói
tổng quát cả Phật tính, trung đạo, chân vọng,
vì thế gọi là Phật tính nhất thừa. Đây là lập
theo Chung giáo.
5. Mật ý nhất thừa, cũng gọi Mật nghĩa
ý nhất thừa: Pháp môn nói về việc hiển rõ
Tam thừa chân thực và giấu kín Nhất thừa
phương tiện, cho nên gọi là Mật ý nhất thừa.
Đây là lập theo Thủy giáo.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Ngũ
giáo chương tùy lộ kí Q.16].
NGŨ CHỦNG NIÊM TỤNG
Năm loại niệm tụng của Mật giáo. Thông
thường, các kinh và nghi quĩ chỉ nêu có 4
loại niệm tụng, riêng Bí tạng kí và Kim cương
giới đối thụ kí là nêu ra 5 loại niệm tụng.
Năm loại niệm tụng ghi trong Bí tạng
kí là:
1. Liên hoa niệm tụng: Cách niệm tụng
mà tiếng tụng chỉ nghe ở lỗ tai mình, cách
tụng này được dùng trong Liên hoa bộ.
10161

2. Kim cương niệm tụng: Cách tụng
thầm, miệng ngậm, chỉ hơi động đầu lưỡi.
Cách này được sử dụng trong Kim cương bộ.
3. Tam ma địa niệm tụng: Cách niệm
tụng không động lưỡi, chỉ niệm thầm trong
tâm. Cách này dùng trong Phật bộ.
4. Thanh sinh niệm tụng, cũng gọi Sinh
NGŨ CHỦNG NIÊM TỤNG

10162

N
3367
niệm tụng: Quán tưởng Thương khư (Phạm:
Zaíkha, vỏ sò trắng) trên tâm hoa sen, lại
quán tưởng từ Thương khư phát ra âm thanh
mầu nhiệm, giống như rung chuông thành
tiếng, rồi theo âm thanh ấy mà tụng niệm.
Đây là pháp tụng niệm của Yết ma bộ.
5. Quang minh niệm tụng, cũng gọi
Quang niệm tụng: Tưởng niệm ánh sáng từ
trong miệng phóng ra, chiếu soi khắp pháp
giới mà trì tụng. Đây là cách niệm tụng của
Bảo bộ.
Còn 5 loại niệm tụng ghi trong Kim
cương giới đối thụ kí là: Thanh, Kim cương,
Tam ma địa, Chân thực(cũng gọi Thực tướng)
và Phẫn nộ. Bốn loại trước giống với 4 cách
niệm tụng: Âm thanh, Kim cương, Tam ma
địa và Chân thực của pháp Kim cương giới.
Còn Phẫn nộ niệm tụng thì bên trong trụ
nơi tâm từ bi, bên ngoài hiện tướng mạnh
bạo, dữ tợn, nhíu mày, trợn mắt, phát tiếng
giận dữ mà trì tụng, giống như pháp niệm
tụng Hàng ma.
[X. Kim cương giới đại pháp đối thụ kí
Q.8]. (xt. Tứ Chủng Niệm Tụng).
NGŨ CHỦNG PHẠM ÂM
Năm thứ âm thanh trong sạch của Đại
phạm thiên vương. Tức là: Chính trực, hòa
nhã, thanh triệt(trong suốt), thâm mãn và
chu biến viễn văn(khắp nơi đều nghe thấy).
Đại Phạm thiên vương nhờ có tu tập
thiền định, giới hạnh thanh tịnh, tâm lìa
dục nhiễm nên mới có được 5 thứ tiếng
thanh tịnh này.
[X. kinh Trường a hàm Q.5; Đại minh
tam tạng pháp số Q.22].
10163

NGŨ CHỦNG PHÁP
Cũng gọi Ngũ chủng thành tựu pháp.
Năm loại pháp tu của Mật giáo. Tức là
pháp Tức tai, pháp Tăng ích, pháp Hàng
phục, pháp Kính ái và pháp Câu triệu.
Theo Du già hộ ma quĩ, nếu đem 5 pháp
trên đây phối hợp với 5 trí, 5 bộ thì Phật bộ
là pháp Tức tai, Kim cương bộ là pháp Hàng
phục, Bảo bộ là pháp Tăng ích, Liên hoa bộ
là pháp Kính ái và Yết ma bộ là pháp Câu
triệu.
(xt. Ngũ Chủng Tu Pháp).
NGŨ CHỦNG PHÁP SƯ
Cũng gọi Ngũ pháp sư.
Năm bậc pháp sư có khả năng hoằng
dương Phật pháp.
1. Thụ trì pháp sư: Người có khả năng
tiếp nhận, tin tưởng vững chắc và nhớ giữ
không quên lời dạy của Như lai được ghi
chép trong các kinh luận.
2. Độc kinh pháp sư: Người có khả năng
đọc văn kinh không nhầm lẫn.
3. Tụng kinh pháp sư: Người có khả
năng tụng kinh thuộc lòng, không cần có
văn kinh trước mặt.
4. Giải thuyết pháp sư: Người có khả
năng truyền dạy và giải thích những câu văn
trong kinh.
5. Thư tả pháp sư: Người có khả năng
viết chép văn kinh để lưu truyền rộng rãi
trong thế gian.
Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 56 nêu
ra 6 bậc Pháp sư. Và phẩm Pháp sư trong
kinh Pháp hoa bản tiếng Phạm liệt kê 7 bậc
Pháp sư gồm: Thụ trì, Thuyết thoại, Giải
thuyết, Thân cận, Thư tả, Kí ức và Đổ kiến.
[X. phẩm Pháp sư kinh Pháp hoa; Pháp
hoa văn cú Q.8, phần đầu; Pháp hoa sớ tuệ
10164

quang kí Q.52]. (xt. Lục Chủng Pháp Sư,
Pháp Sư).
NGŨ CHỦNG PHÁP THÂN
Chỉ cho 5 loại pháp thân của đức Phật.
Có các thuyết khác nhau như sau:
NGŨ CHỦNG PHÁP THÂN

10165

N
3368
I.Ngũ Chủng Pháp Thân.
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
quyển 4 nêu 5 loại pháp thân là:
1. Pháp tính sinh thân: Pháp tính này
thể vốn tròn sáng, thường trụ, bao trùm
muôn vật, thân Như lai từ đó sinh ra.
2. Công đức pháp thân: Như lai lấy công
đức muôn hạnh làm nhân mà thành tựu
quả Pháp thân.
3. Biến hóa pháp thân: Pháp thân Như
lai không có cảm nào mà không thông,
không 1 cơ nào mà không ứng, giống như
vừng trăng trên vạn dòng sông, tùy theo nước
mà hiện bóng, bóng tuy có khác nhưng trăng
vốn là một.
4. Hư không pháp thân: Pháp thân Như
lai dung thông 3 đời, bao trùm cõi đại thiên,
1 tính tròn sáng, mảy bụi không dính.
5. Thực tướng pháp thân: Pháp thân
Như lai lìa các hư vọng, hội nhập chân như,
không sinh không diệt.
II.Ngũ Chủng Pháp Thân.
Theo kinh Bồ tát anh lạc thì 5 loại pháp
thân là:
1. Như như trí pháp thân: Thực trí
chứng lí như như.
2. Công đức pháp thân: Hết thảy công
đức 10 lực, 4 vô úy.
3. Tự pháp thân: Ứng thân của bồ tát
Địa thượng ứng hiện; tông Thiên thai gọi là
Thắng ứng thân, tông Pháp tướng gọi là Tha
thụ dụng thân trong Báo thân.
4. Biến hóa pháp thân: Tức là Liệt ứng
thân theo tông Thiên thai và Biến hóa thân
theo tông Pháp tướng.
10166

5. Hư không pháp thân: Lí như như
giống như hư không, xa lìa tất cả các tướng.
Trong 5 loại pháp thân trên, Như như
trí pháp thân và Công đức pháp thân thuộc
về Báo thân, Tự pháp thân và Biến hóa pháp
thân thuộc về Ứng thân, còn Hư không pháp
thân thì chính là Pháp thân. Nhưng tất cả
được gọi chung là Pháp thân là vì đều mang
đức tướng của Pháp thân.
(xt. Pháp Thân).
III.Ngũ Chủng Pháp Thân.
Năm loại Pháp thân do Mật giáo lập. Tức
là Tự tính, Thụ dụng, Biến hóa, Đẳng lưu
và Lục đại pháp thân(Pháp giới thân).
(xt. Pháp Thân).
IV. Ngũ Chủng Pháp Thân.
Chỉ cho Tự tính pháp thân, Tự thụ dụng
pháp thân, Tha thụ dụng pháp thân, Biến
hóa pháp thân và Đẳng lưu pháp thân.
V. Ngũ Chủng Pháp Thân.
Chỉ cho Giới thân, Định thân, Tuệ thân,
Giải thoát thân và Giải thoát tri kiến thân.
(xt. Ngũ Phần Pháp Thân).
NGŨ CHỦNG QUẢ
Phạm:Paĩca phalàni.
Cũng gọi Ngũ quả.
I.Ngũ Chủng Quả.
Năm thứ quả hữu vi, vô vi do 6 nhân
sinh ra và đạo lực chứng được:
1. Đẳng lưu quả (Phạm: Niwyandaphala):
Chúng sinh do tạo nghiệp ác, ưa
thích điều ác, thì nghiệp ác chuyển nhiều,
kết thành quả ác; trái lại, nếu tu nghiệp thiện,
ưa thích điều thiện, thì nghiệp thiện chuyển
nhiều, kết thành quả thiện. Quả theo nghiệp
chuyển, nghiệp và quả giống nhau, cho nên
gọi là quả Đẳng lưu. Quả này do nhân Đồng
loại và nhân Biến hành trong 6 nhân mà có
10167

được.
2. Dị thục quả(Phạm:Vipàka-phala):
Chúng sinh do tạo nghiệp ác ở đời hiện tại
mà chịu quả khổ ở đời vị lai; cũng thế, nhờ
gây nghiệp thiện ở đời này mà được hưởng
quả vui trong đời sau. Vì quả báo khác thời
nên gọi là quả Dị thục(quả chín khác thời).
Quả này do nhân Di thục trong 6 nhân mà
có được.
3. Li hệ quả (Phạm: Visaôyogaphala):
Quả vô vi, nhờ vào đạo lực Niết
NGŨ CHỦNG QUẢ

10168

N
3369
bàn mà chứng được, xa lìa tất cả phiền não
trói buộc(li hệ). Pháp này thường trụ, không
phải từ 6 nhân sinh ra, chỉ do đạo lực mà
chứng được.
4. Sĩ dụng quả (Phạm: Puruwakàraphala).
Sĩ dụng là do người bỏ sức ra làm
lụng để mà dùng. Nghĩa là các pháp trong
thế gian, tùy theo lực dụng tạo tác của mỗi
hạng người mà được kết quả khác nhau. Như
người nông dân nhờ cày cấy mà thu hoạch
thóc lúa, người buôn bán nhờ hàng hóa mà
được lời lãi... cho nên gọi là Sĩ dụng quả.
Quả này do các nhân Câu hữu và Tương
ứng trong 6 nhân mà có được.
5. Tăng thượng quả (Phạm:Adhipatiphala):
Các căn và thức do chủ thể và đối
tượng hòa hợp mà thành tựu tác dụng nhận
thức, cho nên 6 căn đều có sức tăng thượng
thù thắng. Như căn mắt tuy có tính thấy
nhưng nếu không có thức mắt (chủ thể)
duyên cảnh(đối tượng) thì không thể sinh ra
tác dụng nhận thức, vì thế gọi là Tăng thượng
quả. Quả này là do nhân Năng tác trong 6
nhân mà có.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.3; luận Hiển
dương thánh giáo Q.18; luận Đại tì bà sa
Q.121; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận Câu
xá Q.6; luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
Q.15].
II.Ngũ Chủng Quả.
Năm thứ quả chứng khác nhau của Nhị
thừa. Tức là quả Tu đà hoàn, quả Tư đà
hàm, quả A na hàm, quả A la hán và quả
Độc giác.
[X. kinh Niết bàn Q.21 (bản Bắc); Hoa
10169

nghiêm ngũ giáo chương Q.hạ, phần 4; Tam
luận danh giáo sao Q.1]. (xt. Ngũ Quả Hồi
Tâm).
NGŨ CHỦNG QUYẾN THUỘC
Năm loại quyến thuộc.
Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển
6, phần cuối, thì Như lai nói pháp phải
nhờ các duyên, duyên ấy tức là những
người nghe pháp, nghe rồi nhờ pháp mà
trở nên gần gũi, liền thành quyến thuộc.
Có 5 thứ:
1. Lí tính quyến thuộc: Lí tính của chư
Phật và chúng sinh là bình đẳng, tự nhiên
liên quan với nhau, cho nên tất cả chúng
sinh dù chưa từng nghe pháp cũng được gọi
là quyến thuộc.
2. Nghiệp sinh quyến thuộc: Nhờ
nghiệp thiện nghe pháp ở quá khứ nên lại
được sinh vào thời đại có Phật, nghe pháp
được độ.
3. Nguyện sinh quyến thuộc: Xưa kia
nhờ nghe pháp kết duyên, nhưng chưa được
chứng quả, từng phát thệ nguyện, chỉ nhằm
đắc đạo; nay nhờ nguyện trước, gặp Phật
nghe pháp.
4. Thần thông quyến thuộc: Đời trước
gặp Phật, phá trừ mê hoặc, thấy được chân
lí, nay sinh nơi khác, nhân việc Phật ra đời,
dùng sức thần thông sinh đến cõi này, giúp
Phật giáo hóa chúng sinh.
5. Ứng sinh quyến thuộc: Bồ tát đã phá
trừ vô minh hoặc nghiệp, đã chứng được
pháp thân liền có khả năng giáo hóa, nên
ứng hiện vào sinh tử, dẫn dắt chúng sinh,
khiến họ hướng về Phật đạo.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.13].
NGŨ CHỦNG SÁM HỐI
10170

Năm phương thức sám hối.
Cứ theo kinh Quán Phổ hiền hành pháp,
nếu các bậc quốc vương, đại thần muốn sám
hối, thì phải tu hành 5 việc:
1. Bất tất lễ bái, ưng thường ức niệm
đệ nhất nghĩa không: Nghĩa là không cần
câu nệ việc lễ tụng, mà phải giữ tâm nhớ
nghĩ chính lí, không phỉ báng Tam bảo,
không làm não hại người tu phạm hạnh.
NGŨ CHỦNG SÁM HỐI

10171

N
3370
2. Hiếu dưỡng phụ mẫu, cung kính sư
trưởng: Hiếu dưỡng cha mẹ, cung kính bậc
thầy, thì không phạm tội trái đạo lí.
3. Chính pháp trị quốc, bất tà uổng
nhân dân: Dùng đạo chính thuận để sửa
nước an dân, thường phải dạy dân kính tin
Tam bảo, giữ giới tu thiện, không được dùng
pháp luật gian ác làm oan khuất nhân dân.
4. Ư lục trai nhật sắc chư cảnh nội linh
hành bất sát: Vào 6 ngày trai dạy dân trong
cả nước không được sát sinh, khiến cho toàn
quốc thường được phúc lành và hưởng yên
vui lâu dài.
5. Thâm tín nhân quả, tri Phật bất diệt:
Hành vi là nhân, cảm báo là quả, nếu tin
sâu nhân quả thì không dám làm điều ác;
nếu biết pháp thân thường trụ, thì không
sinh kiến chấp đoạn diệt.
NGŨ CHỦNG SẮC PHÁP
Năm loại sắc pháp. Tổng quát các pháp
làm 12 xứ, rồi thu nhiếp vào pháp xứ để
làm đối tượng khách quan của ý xứ, gồm
có 5 thứ gọi là Ngũ chủng sắc pháp. Đó là:
Cực lược sắc, Cực quýnh sắc, Thụ sở dẫn
sắc, Biến kế sở khởi sắc và Định sở sinh tự
tại sắc.
(xt. Pháp Xứ Sở Nhiếp Sắc).
NGŨ CHỦNG TAM ĐẾ
Năm loại Tam đế do tông Thiên thai
thành lập. Tức là:
1. Biệt giáo cách lịch tam đế, cũng gọi
Thứ đệ tam đế, Biệt tướng tam đế. Tính chất
đặc biệt của 3 đế(Không đế, Giả đế, Trung đế)
này là ngăn cách không dung thông, Không
chẳng phải Giả, Trung; Giả chẳng phải
10172

Không, Trung; Trung chẳng phải Không,
Giả. Người tu hành trước hết phải chứng
Không đế, rồi tiến đến chứng Giả đế, sau
cùng mới chứng Trung đế, không phải chứng
một là chứng tất cả. Đây là 3 đế cách biệt
của Biệt giáo.
2. Viên giáo viên dung tam đế, cũng
gọi Bất thứ đệ tam đế, Phi tung phi hoành
tam đế. Tính chất đặc biệt của 3 đế này là
viên dung không ngăn ngại. Tức là theo đức
dụng mà chia làm 3: Không, Giả, Trung,
nhưng thể của chúng thì chỉ là một, viên
dung nhau không trở ngại. Đây là Tam đế
viên dung của Viên giáo.
3. Biệt tiếp Thông tam đế: Căn cơ được
tiếp dẫn từ chân đế và tục đế của Thông
giáo mà phát hiện Trung đế, Trung đạo được
nhận biết là Đãn trung(chỉ là Trung, chứ
chẳng dung Không, Giả).
4. Viên tiếp Thông tam đế: Căn cơ được
tiếp dẫn như trên, cũng từ chân đế và tục đế
của Thông giáo mà phát hiện Trung đế,
nhưng Trung đạo được nhận biết ở đây là
Bất đãn trung(chẳng những chỉ là Trung mà
còn dung hàm cả Không và Giả).
5. Viên tiếp Biệt tam đế: Từ 3 đế cách
biệt của Biệt giáo mà phát hiện Trung đế,
Trung đế ở đây cũng là Bất đãn trung.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.2, phần cuối,
Q.3, phần đầu, Q.5, phần đầu].
NGŨ CHỦNG TAM MUỘI DA
Chỉ cho 5 loại Tam muội da của tông
Chân ngôn. Tam muội da nghĩa là thệ
nguyện, cũng tức là giới pháp không được
trái phạm.
Năm Tam muội da theo thứ tự là:
1. Sơ kiến tam muội da: Mới được thấy
Tam muội da, ở bên ngoài cách xa đàn tràng
10173

lễ bái Mạn đồ la, đem hương hoa để cúng
dường, chưa được trao cho chân ngôn và
ấn khế.
2. Nhập đổ tam muội da: Được đưa vào
đàn Mạn đồ la và trông thấy chỗ ngồi của
Mạn đồ la, nếu muốn thỉnh chân ngôn và ấn
khế thì được theo ý muốn mà trao cho.
NGŨ CHỦNG TAM MUỘI DA

10174

N
3371
3. Cụ đàn tam muội da: Vị A xà lê đặc
biệt vì người này mà làm Mạn đồ la, tâu
trình các vị tôn và ấn... đồng thời trao chân
ngôn, thủ ấn và các hành pháp cho họ.
4. Truyền giáo tam muội da: Hành giả
có khả năng nương theo các pháp tắc của
môn Chân ngôn mà tu trì, đồng thời đã biết
đủ các phương tiện mà duyên đàn cần có,
xứng đáng ở vào địa vị làm thầy, thì vị A xà
lê liền cử hành nghi lễ truyền giáo Mạn đồ
la cho.
5. Bí mật tam muội da: Trong đàn bí
mật thụ quán đính đúng như pháp, đã vào
đàn này thì sinh được trí bí mật, thấy hết ấn
đàn phối vị như giáo pháp đã nói.
Đến đời sau, 5 loại Tam muội da trên
đây được phối hợp với pháp Quán đính: Sơ
kiến tam muội da là Mạn đồ la cúng, Nhập
đổ tam muội da là Kết duyên quán đính,
Cụ đàn tam muội da là Thụ minh(Học pháp)
quán đính, Truyền giáo tam muội da là
Truyền pháp quán đính và Bí mật tam muội
da là Dĩ tâm quán đính.
[X. phẩm Bí mật mạn đồ la trong kinh
Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.15; Bồ đề
tâm nghĩa Q.3; Đại nhật kinh sớ sao Q.3;
Nhũ vị sao Q.15].
NGŨ CHỦNG TAM MUỘI ĐẠO
Năm loại Tam muội: Tông Chân ngôn
đem chia tất cả Tam muội làm 5 thứ thân
Hỉ kiến tùy loại của đức Đại nhật Như lai
vì nhiếp hóa hết thảy chúng sinh mà hiện
ra.
1. Phật địa tam muội đạo: Phát tâm Bồ
đề cùng tột, ở trong tất cả Tam muội đạo
10175

tinh tiến vững mạnh, Bồ tát Nhất sinh bổ
xứ trụ trong Phật địa tam muội đạo, thực
hành Đại không tam muội đạo, xa lìa hí luận
vi tế, biết rõ các pháp thế gian vốn từ nhân
duyên sinh khởi, trụ ở nghiệp địa, cũng an
trụ vững chắc trong Phật địa.
2. Bồ tát tam muội đạo: Bồ tát Bát địa
tự tại, không chấp trước hết thảy vì hiểu rõ
tất cả đều huyễn hóa, cho nên được người
đời gọi là bậc Quán tự tại.
3. Thanh văn tam muội đạo: Trụ ở 9
tưởng, 8 bối xả, 8 thắng xứ, 3 tam muội v.v...
biết rõ nghĩa nhân duyên sinh diệt, xa lìa
đoạn kiến, thường kiến, trí quán sát tột
bậc, đạt được cái nhân tu hành chẳng tùy
thuận.
4. Duyên giác tam muội đạo: Quán
xét 12 nhân duyên, thấu suốt thực tướng
của pháp nhân duyên, nhưng vì trí tuệ chưa
được vô ngại, nên trụ ở pháp vô ngôn thuyết
mà không chuyển vô ngôn thuyết, đối với
tất cả pháp chứng Tam muội dứt bặt ngôn
ngữ.
5. Thế gian tam muội đạo: Tu các Tam
muội 4 thiền, 8 định của thế gian, người tu
hành không hiểu được nghĩa nhân duyên 1
cách chân chính, quán xét nhân quả và
nghiệp của thế gian đều thuộc về thần ngã
hoặc Phạm thiên...
[X. phẩm Cụ duyên chân ngôn trong
kinh Đại nhật Q.2; Đại nhật kinh sớ Q.6;
Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật sao Q.6;
Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.14].
NGŨ CHỦNG TAM THỪA
Năm loại Tam thừa do tông Hoa
nghiêm căn cứ vào 5 giáo: Tiểu thừa, Thủy
giáo, Chung giáo, Đốn giáo và Viên giáo
mà lập ra.
10176

1. Thủy biệt chung đồng tam thừa:
Thiết lập theo Tiểu thừa giáo. Sự khởi đầu
của Tiểu thừa giáo là Thanh văn tu 4 đế,
Duyên giác tu 12 nhân duyên, Bồ tát tu 6
độ, nhân hạnh của 3 thừa tuy khác nhau,
nhưng cuối cùng đều có thể dứt trừ hết Kiến
hoặc và Tư hoặc trong 3 cõi mà chứng quả
A la hán như nhau.
2. Thủy chung câu biệt tam thừa:
NGŨ CHỦNG TAM THỪA

10177

N
3372
Thiết lập theo Thủy giáo. Thủy giáo lập
nên chủng tính khác nhau, nhân tu hành
(đế, duyên, độ) của 3 thừa đều khác nhau,
cuối cùng chỉ có Bồ tát thành Phật, còn
Nhị thừa định tính thì nhập Niết bàn Vô
dư(khôi thân diệt tri).
3. Thủy chung câu đồng tam thừa:
Thành lập theo Chung giáo. Tam thừa
Chung giáo lúc còn tu nhân đều có Phật
tính Như lai tạng bình đẳng, đồng tu 6 độ,
cùng học Bát nhã, cuối cùng đều thành
Phật.
4. Thủy chung câu li tam thừa: Thành
lập theo Đốn giáo. Đốn giáo lấy dứt tưởng
làm tông chỉ. Tam thừa từ đầu đến cuối
đều xa lìa tưởng tâm duyên và tướng ngôn
thuyết, vì thế gọi là Thủy chung câu li(đầu
cuối đều lìa).
5. Thủy chung câu đồng tam thừa:
Thành lập theo Viên giáo. Viên giáo ở thời
kì tu nhân thì hợp 3 về 1, rõ biết pháp Tam
thừa mà mình chứng được đều nương nơi
giáo pháp Nhất thừa vô tận mà có, cuối cùng
đều thành Phật.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Ngũ
giáo chương thông lộ kí Q.16].
NGŨ CHỦNG TÁN LOẠN
Tán loạn, Phạm:Vikwepa.
Năm thứ tán loạn. Tức là:
1. Tự tính tán loạn: Năm thức không
giữ được tự tính của chúng, cứ chạy theo
cảnh vật bên ngoài, thay đổi từng niệm.
2. Ngoại tán loạn: Ý thức rong ruổi theo
ngoại cảnh, sinh khởi các thứ phân biệt.
10178

3. Nội tán loạn: Tâm chợt sinh chợt
diệt, niệm niệm trôi chảy không dừng.
4. Thô trọng tán loạn: Vì chấp trước
các pháp thô trọng như ngã, ngã sở(ta, của
ta)nên không được giải thoát.
5. Tư duy tán loạn: Tâm thấp kém, tức
xả bỏ Đại thừa mà nhớ nghĩ Tiểu thừa.
Luận Lục môn giáo thụ tập định cũng
nêu ra 5 thứ tán loạn:
1. Tâm ngoài tán loạn.
2. Tâm trong tán loạn.
3. Tâm tà duyên tán loạn.
4. Tâm thô trọng tán loạn.
5. Tâm tác ý tán loạn.
(xt. Tán Loạn).
NGŨ CHỦNG TẠNG
Chỉ cho 5 thứ Như lai tạng được nói
trong chương Tự tính thanh tịnh của kinh
Thắng man.
Theo sự giải thích trong phẩm Tự thể
tướng của luận Phật tính quyển 2, thì chân
tính có nghĩa của 5 tạng, tức là:
1. Như lai tạng: Tất cả pháp đều không
ngoài tự tính của Như lai, cho nên nói các
pháp là Như lai tạng.
2. Chính pháp tạng: Các chính pháp
như 4 niệm xứ... của tất cả các bậc Thánh
đều lấy tính này làm cảnh, cho nên gọi tính
này là Chính pháp tạng.
3. Pháp thân tạng: Tất cả thánh nhân
đều tin ưa chính tính, nhân dó mà được 4
đức và công đức của hết thảy Như lai nhiều
hơn số cát sông Hằng, cho nên gọi tính này
là Pháp thân tạng.
4. Xuất thế tạng: Chính tính xa lìa lỗi
lầm của tất cả pháp thế gian và chân thực
không hư hoại, cho nên gọi tính này là Xuất
thế tạng.
10179

5. Tự tính thanh tịnh tạng: Tất cả pháp
đều thuận theo chính tính, thì là chính chứ
không phải tà, còn nếu các pháp trái ngược
lại với tính này thì là tà chứ chẳng phải chính.
Thuận theo chính tính là thanh tịnh, trái
với chính tính là nhiễm ô, cho nên gọi là Tự
tính thanh tịnh tạng.
[X. Thắng man kinh bảo quật Q.hạ,
phần cuối].
NGŨ CHỦNG TẠNG

10180

N
3373
NGŨ CHỦNG TĂNG
Chỉ cho 5 loại tăng.
1. Vô sỉ tăng: Người phá giới cấm mà
thân mặc áo pháp.
2. Á dương tăng: Người không thông
hiểu 3 tạng kinh, luật, luận, giống như con
dê câm(á dương).
3. Bằng đảng tăng: Người thích chơi bời,
kinh doanh, tranh đấu, phương tiện khéo
léo câu kết bè đảng.
4. Thế tục tăng: Người khéo sống cuộc
đời phàm phu, làm cả những việc hợp pháp
và phi pháp.
5. Thắng nghĩa tăng: Người học pháp
vô học, sự hiểu biết có thừa, biện tài vô ngại,
tùy căn cơ mà nói pháp, làm lợi ích cho
chúng sinh. Những vị này không làm các
việc trái phép, là bậc tối thắng trong chúng
tăng.
[X. luận A tì đạt ma tạng hiển tông Q.20].
NGŨ CHỦNG TĂNG THƯỢNG DUYÊN
Cũng gọi Ngũ tăng thượng duyên, Ngũ
duyên.
Năm thứ duyên tăng thượng của người
niệm Phật cầu vãng sinh.
1. Diệt tội tăng thượng duyên, cũng gọi
Hiện sinh diệt tội tăng thượng duyên. Niệm
danh hiệu đức Phật A di đà làm duyên tăng
thượng để tiêu trừ tất cả nghiệp chướng.
2. Hộ niệm đắc trường mệnh tăng
thượng duyên, cũng gọi Hộ niệm tăng
thượng duyên, Hiện sinh hộ niệm tăng
thượng duyên. Tức được đức Phật A di đà,
bồ tát Quan thế âm và bồ tát Đại thế chí giữ
gìn, che chở.
10181

3. Kiến Phật tăng thượng duyên, cũng
gọi Kiến Phật tam muội tăng thượng duyên.
Hành giả niệm Phật, nhờ sức bản nguyện
của đức A di đà mà được thấy Phật.
4. Nhiếp sinh tăng thượng duyên:
Chúng sinh nhờ nguyện lực của Phật A di
đà mà được vãng sinh.
5. Chứng sinh tăng thượng duyên:
Người niệm Phật, nhờ nguyện lực của Phật,
sau khi mệnh chung nhất định được vãng
sinh.
[X. Quán niệm pháp môn; Quán niệm
pháp môn tư kí Q.hạ; luận Thích Tịnh độ
quần nghi Q.7; Quán kinh huyền nghĩa phần
truyền thông kí Q.3].
NGŨ CHỦNG THẬM THÂM
Chỉ cho 5 cảnh giới chân như lí trí rất
sâu xa mà đức Phật đã chứng được. Năm
cảnh giới ấy là:
1. Nghĩa thậm thâm: Nghĩa chủng trí
của Như lai sâu xa, mầu nhiệm chẳng thể
nghĩ bàn.
2. Thực thể thậm thâm: Lí thể thực
tướng của Như lai, chẳng không chẳng có,
không phải 1 không phải khác, chẳng thể
nghĩ bàn.
3. Nội chứng thậm thâm: Tất cả trí tuệ
của Như lai sâu xa vô lượng, khó hiểu khó
vào, không thể nghĩ bàn.
4. Y chỉ thậm thâm: Pháp thể chân như
của Như lai bao trùm hết thảy mọi chỗ,
không nhơ không sạch, chẳng đổi chẳng dời,
không thể nghĩ bàn.
5. Vô thượng thậm thâm: Cảnh giới
Vô thượng chính đẳng chính giác mà Như
lai đã ngộ nhập là chỗ không thể nghĩ bàn.
NGŨ CHỦNG THIÊN
Chỉ cho 5 thứ thiên (trời):
10182

1. Thế gian thiên: Chỉ cho bậc vua chúa
thế gian, như gọi Thiên tử.
2. Sinh thiên: Chỉ cho các cõi trời mà
chúng sinh có thể sinh đến được, như từ cõi
trời Tứ vương đến cõi trời Phi tưởng.
NGŨ CHỦNG THIÊN

10183

N
3374
3. Tịnh thiên: Chỉ cho các bậc Thánh
từ quả Dự lưu đến Bích chi phật.
4. Nghĩa thiên: Chỉ cho hàng Bồ tát từ
giai vị Thập trụ trở lên có khả năng hiểu
được nghĩa thâm diệu của Đại thừa.
5. Đệ nhất nghĩa thiên: Chỉ cho Niết
bàn của Phật chứng được.
[X. kinh Niết bàn Q.18, 22 (bản Bắc)].
NGŨ CHỦNG THIỀN
I. Ngũ Chủng Thiền.
Chỉ cho 5 thứ thiền định: Tứ niệm xứ,
Bát bối xả (quán), Cửu thứ đệ định(luyện),
Sư tử phấn tấn tam muội(huân)và Siêu việt
tam muội(tu). Trong đó, Tứ niệm xứ là Sở
quán, 4 thứ còn lại là Năng quán.
II. Ngũ Chủng Thiền.
Năm loại thiền do ngài Khuê phong Tông
mật, Tổ thứ 5 của tông Hoa nghiêm phân
biệt:
1. Ngoại đạo thiền.
2. Phàm phu thiền.
3. Tiểu thừa thiền.
4. Đại thừa thiền.
5. Tối thượng thừa thiền(cũng gọi Như
lai thanh tịnh thiền, Nhất hạnh tam muội, Chân
như tam muội).
NGŨ CHỦNG THIÊN CĂN PHÁT TƯỚNG
Năm thứ tướng công đức do ngồi thiền
mà phát được.
1. Tức đạo thiện căn phát tướng: Người
tu hành quán đếm hơi thở được thành tựu
thì lúc thiền định lòng an vui mà phát ra
căn lành. Chia làm 2 loại:
a) Biết quán đếm hơi thở thì phát các
tướng căn lành.
10184

b) Biết theo dõi hơi thở thì phát tướng
căn lành thù thắng.
2. Bất tịnh quán thiện căn phát tướng:
Người tu hành ở trong thiền định khởi niệm
bất tịnh quán, xả bỏ chỗ thương yêu đắm
đuối mà phát thiện căn. Chia làm 3 loại:
a) Tu pháp Cửu tướng thì sẽ phát thiện
căn.
b) Tu pháp Bối xả sẽ phát thiện căn.
c) Tu pháp Đại bất tịnh thì sẽ phát thiện
căn.
3. Từ tâm thiện căn phát tướng: Người
tu hành ở trong thiền định khởi tâm từ bi,
vào sâu trong định phát ra căn lành thanh
tịnh.
4. Nhân duyên quán thiện căn phát
tướng: Người tu hành ở trong thiền định
sinh khởi chính kiến, xa lìa tà kiến đoạn,
thường, tâm sinh pháp hỉ mà phát thiện căn.
5. Niệm Phật thiện căn phát tướng:
Người tu hành ở trong thiền định, nhớ nghĩ
công đức tướng hảo của Phật mà phát thiện
căn thanh tịnh.
[X. Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu].
NGŨ CHỦNG THIÊN TÍNH
Năm thứ tính thiện của người phàm phu
do ngài Thiện đạo chỉ ra trong Quán niệm
pháp môn. Đó là:
1. Khi nghe chính pháp liền bỏ ác làm
thiện.
2. Bỏ tà làm chính.
3. Bỏ hư làm thực.
4. Bỏ trái làm phải.
5. Bỏ ngụy làm chân.
Năm hạng người này gọi là Tự tính thiện
nhân (Người tốt bẩm sinh). Ngài Thân loan
người Nhật bản dựa theo đây mà chia tính
thiện làm 5 thứ là Thiện tính, Chính tính,
10185

Thực tính, Thị tính và Chân tính.
[X. Ngu ngốc sao Q.thượng]. (xt. Thiện).
NGŨ CHỦNG THÔNG
Cũng gọi Ngũ thông.
Chỉ cho 5 năng lực của 3 nghiệp thân,
NGŨ CHỦNG THÔNG

10186

N
3375
khẩu, ý thông dụng vô ngại và có thể biến
hóa 1 cách tự tại. Đó là:
1. Đạo thông: Do chứng ngộ lí thực
tướng trung đạo mà có được, như thông lực
vô ngại của Bồ tát.
2. Thần thông: Do tĩnh tâm tu thiền
mà được, như thông lực tự tại của các vị A
la hán.
3. Y thông: Nhờ linh đan và phù chú
mà được, như thông lực tự tại biến hóa của
thần tiên.
4. Báo thông, cũng gọi Nghiệp thông.
Tức nương vào quả báo mà tự có, như thông
lực biến hóa của các vị trời.
5. Yêu thông: Chỉ cho thông lực biến
hóa 1 cách quái gở của các loài yêu tinh,
như cáo, chồn sống lâu năm hoặc các cây cổ
thụ thành tinh.
[X. Tông kính lục Q.15; Đại tạng pháp
số Q.27].
NGŨ CHỦNG THÔNG KINH
Năm phương thức để lưu thông kinh
điển và hoằng dương Phật pháp, đó là: Thụ
trì, đọc, tụng, giải thích và viết chép. Đây
tức là 5 hạnh của vị Pháp sư.
[X. Pháp hoa văn cú Q.8, phần đầu]. (xt.
Ngũ Chủng Pháp Sư).
NGŨ CHỦNG THUẬN THỤ
Chỉ cho 5 thứ thuận thụ.
1. Tự tính thuận thụ: Chỉ cho tất cả
các Thụ. Tức lấy tâm sở Thụ(cảm nhận) làm
thể, bao gồm 3 thụ, 5 thụ, thông cả 3 đời
(quá khứ, hiện tại, vị lai). Vì thuận với tự tính
nên gọi là Tự tính thuận thụ.
2. Tương ứng thuận thụ: Chỉ cho tất cả
10187

sự tiếp xúc. Tức lấy tâm sở Xúc làm thể, xúc
và thụ ứng nhau, cho nên gọi là Tương ứng
thuận thụ.
3. Sở duyên thuận thụ: Chỉ cho tất cả
cảnh. Tức lấy 6 cảnh sắc, thanh v.v... làm
thể, cảnh sở duyên thuận với thụ năng
duyên, cho nên gọi là Sở duyên thuận thụ.
4. Dị thục thuận thụ: Chỉ cho cảm
nghiệp dị thục. Tức lấy nghiệp nhân chiêu
cảm tất cả quả dị thục làm thể, nghiệp cảm
dị thục thuận với quả dị thục, tức Thuận lạc
thụ nghiệp, Thuận khổ thụ nghiệp, Thuận
bất khổ bất lạc thụ nghiệp v.v... đều được
gọi là Dị thục thuận thụ.
5. Hiện tiền thuận thụ: Chỉ cho Chính
hiện hành thụ. Tức lấy Chính hiện hành
thụ làm thể, chỉ thuận với hiện tại.
[X. luận Câu xá Q.15; luận Đại tì bà sa
Q.115].
NGŨ CHỦNG THUYẾT NHÂN
Năm hạng người có khả năng thuyết
pháp.
I. Ngũ Chủng Thuyết Nhân.
Theo luận Đại tri độ quyển 2 thì 5 hạng
người có khả năng thuyết pháp là: Phật, đệ
tử Phật, tiên nhân, chư thiên và hóa nhân.
Quán kinh huyền nghĩa phần quyển 1
của ngài Thiện đạo thì liệt kê: Phật thuyết,
Thánh đệ tử thuyết, Thiên tiên thuyết, quỉ
thần thuyết, và biến hóa thuyết.
Quán kinh huyền nghĩa phần truyền
thông kí quyển 4 thì nêu: Duy ma sở thuyết,
Bát nhã chuyển giáo, Pháp hoa lãnh giải...
tức do các Thánh đệ tử nói. Còn trong các
kinh ghi Phạm thiên, Đế thích... thuyết
pháp tức là chư thiên nói. Bà tẩu trong
Phương đẳng tức là do tiên nhân nói. Địa
thần trong kinh Kim quang minh, 10 La
10188

sát trong kinh Pháp hoa... tức là do quỉ thần
nói. Trong 4 hạng người trên đây, người
ẩn nguyên hình của mình đi, biến hóa ra
thể khác để nói pháp, tức là do Biến hóa
nói, như lúc đức Phật nhập Niết bàn, ngài
Kiêu phạm ba đề biến hóa làm nước mà
nói kệ. Bốn loại người nêu trên khi nói
NGŨ CHỦNG THUYẾT NHÂN

10189

N
3376
pháp, nếu được đức Phật ấn khả, thì đều
gọi là Phật thuyết.
[X. luận Phân biệt công đức Q.1; Đại A
la hán nan đề mật đa la sở thuyết pháp trụ
kí; Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng
(Tịnh ảnh)].
II. Ngũ Chủng Thuyết Nhân.
Cũng gọi Ngũ loại thuyết.
Kinh Hoa nghiêm chia những người có
khả năng thuyết pháp làm 5 loại, tức là:
1. Phật: Như các phẩm A tăng kì, phẩm
Tướng hảo trong kinh Hoa nghiêm là do
đức Phật nói.
2. Bồ tát: Như các phẩm Thập trụ, Thập
hạnh, Thập hồi hướng v.v... kinh Hoa
nghiêm đều do các Bồ tát nói.
3. Thanh văn: Phần đầu của phẩm Nhập
pháp giới, kinh Hoa nghiêm là các bậc Thanh
văn nói.
4. Chúng sinh: Như các “thiện hữu” nêu
trong kinh Hoa nghiêm tức là chúng sinh
nói pháp.
5. Khí thế giới: Như cây Bồ đề, thuộc
khí thế giới, cũng có khả năng diễn nói
pháp âm.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.1]. (xt. Ngũ
Loại Thuyết Pháp].
III. Ngũ Chủng Thuyết Nhân.
Năm hạng người có khả năng nói chân
ngôn.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 7 thì 5 loại
người có khả năng nói chân ngôn là: Như
lai, Bồ tát Kim cương, Nhị thừa, Chư thiên
và Địa cư thiên. Trong đó, Địa cư thiên là
chỉ cho các loài rồng, chim, tu la...
10190

[X. Đại tì lô giá na thành Phật kinh văn
thứ đệ; Đại nhật kinh sớ sao Q.2].
NGŨ CHỦNG THUYẾT PHÁP
Cũng gọi Như lai ngũ chủng thuyết pháp.
Năm thứ lực dụng thuyết pháp của
Như lai.
1. Ngôn thuyết lực: Đức Như lai tuy
dùng âm thanh ngôn ngữ nói ra các pháp 3
đời, thế gian, xuất thế gian, có tội không có
tội, hữu lậu vô lậu... nhưng lời nói của Ngài
là pháp tính bất hoại và cũng không chấp
trước vào đó.
2. Tùy nghi lực: Như lai tùy theo căn cơ
của chúng sinh mà nói các giáo pháp thiên,
viên, tiệm, đốn khiến cho tất cả đều được
hiểu rõ.
3. Phương tiện lực: Như lai dùng các
phương tiện 1 cách khéo léo để thuyết pháp,
như nói bố thí thì được giàu to, giữ giới được
sinh lên cõi trời... khiến cho chúng sinh tu
theo đó mà thoát khổ được vui.
4. Pháp môn lực: Như lai nói các pháp
sâu xa mầu nhiệm, khiến chúng sinh ra khỏi
sinh tử, đến cảnh giới thanh tịnh giải thoát.
5. Đại bi lực: Như lai thấy chúng sinh
chấp trước các thứ vọng kiến vọng tình nên
sinh khởi 32 thứ tâm đại bi, đối với người
chấp không thì nói có, đối với người sân
hận thì nói từ bi, khiến cho tất cả chúng
sinh thoát khỏi mọi nỗi khổ não.
[X. kinh Tư ích phạm thiên sở vấn Q.2;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.3].
NGŨ CHỦNG TINH TIẾN
Năm thứ tinh tiến. Tinh tiến tức là tâm
lí và hành vi mạnh mẽ, hăng hái tu thiện
dứt ác.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 6
thì 5 tinh tiến là:
10191

1. Bị giáp tinh tiến: Đầu tiên phát tâm
thệ nguyện mạnh mẽ, không sợ bất cứ việc
khó làm nào, tu hành các hạnh tối thắng,
giống như người trước đội mũ, mặc áo giáp
(bị giáp) rồi sau ra trận xông pha, thấy quân
địch không sợ hãi.
2. Gia hạnh tinh tiến: Sinh khởi phương
tiện vững chắc để sách tấn tâm mình, quyết
định dũng mãnh tu hành.
NGŨ CHỦNG TINH TIẾN

10192

N
3377
3. Vô hạ tinh tiến: Không tự khinh
thường, cũng không sợ hãi, tâm mạnh mẽ,
không khiếp nhược.
4. Vô căn tinh tiến: Có khả năng chịu
đựng các nỗi khổ như rét mướt, nóng bức,
đói khát v.v...
5. Vô túc tinh tiến: Không bằng lòng
với những việc thiện nhỏ, mong cầu những
công đức tối thắng, tối thượng.
[X. luận Du già sư địa Q.89; luận A tì
đạt ma tập Q.1; luận Hiển dương thánh giáo
Q.1]. (xt. Tinh Tiến).
NGŨ CHỦNG TÍNH
Phạm:Paĩca-gotràịi.
Cũng gọi Ngũ tính, Ngũ chủng chủng
tính, Ngũ thừa chủng tính, Ngũ chủng thừa
tính.
Chỉ cho 5 thứ chủng tính của chúng sinh.
Tông Pháp tướng chia tất cả các loại căn
cơ của chúng sinh hữu tình làm 5 thứ để
quyết định có thể thành Phật hay không thể
thành Phật. Đó là:
1. Thanh văn thừa định tính (Phạm:
Sràvakayaønàbhisamaya-gotra), cũng gọi
Thanh văn định tính, Định tính thanh văn,
Quyết định thanh văn. Là người có đủ hạt
giống vô lậu có khả năng chứng quả A la
hán.
2. Độc giác thừa định tính (Phạm:
Pratyekabuddhayaønàbhi-gotra), cũng gọi
Bích chi phật thừa tính, Duyên giác định
tính, Định tính duyên giác. Là người có đủ
hạt giống vô lậu có khả năng chứng quả Bích
chi phật.
Hai chủng tính trên đây chỉ có hạt giống
10193

vô lậu sinh không, cho nên rất nhàm chán
sinh tử, chuyên tu pháp tự lợi, ưa sự vắng
lặng, chỉ đoạn trừ phiền não chướng, chứng
lí sinh không, quyết định được quả của thừa
mình mà vào Niết bàn vô dư. Vì 2 chủng
tính này không có đủ hạt giống Phật tính,
cho nên không thể thành Phật, tức thuộc
căn cơ Nhị thừa, vì thế được gọi chung là
Nhị thừa định tính.
3. Như lai thừa định tính (Phạm:
Tathàgatayaønàbhi-gotra), cũng gọi Như
lai thừa tính, Bồ tát định tính, Định tính bồ
tát. Là người có đủ hạt giống vô lậu, có khả
năng chứng quả Phật. Do sẵn có hạt giống
vô lậu sinh không, pháp không, cho nên tu
hạnh tự lợi lợi tha, dứt trừ phiền não chướng
và sở tri chướng, chứng chân như 2 không
(sinh không, pháp không), được diệu quả Bồ
đề Niết bàn. Tức vào Vô trụ xứ Niết bàn
mà thành quả Đại giác viên mãn cùng tột.
Thuộc về căn cơ Đại thừa.
4. Bất định chủng tính (Phạm:Aniya=
taikatara-gotra), cũng gọi Bất định tính,
Tam thừa bất định tính. Người vốn có hạt
giống vô lậu sai khác nhau nên chưa quyết
định được là thuộc về loại căn cơ nào trong
hàng Tam thừa. Bất định chủng tính được
chia ra 4 thứ:
a) Bồ tát Thanh văn nhị tính bất định:
Người có cả 2 hạt giống quả Phật và quả La
hán.
b) Bồ tát Độc giác nhị tính bất định:
Người có cả 2 hạt giống quả Phật và Bích
chi phật.
c) Thanh văn Độc giác nhị tính bất định:
Người có cả 2 hạt giống quả La hán và quả
Bích chi phật.
d) Thanh văn Độc giác Bồ tát tam tính
10194

bất định: Người có 1 lúc cả 3 thứ hạt giống
của quả La hán, quả Bích chi phật và quả
Phật.
5. Vô tính (Phạm:A-gotra), cũng gọi
Vô chủng tính, Vô hữu xuất thế công đức
chủng tính, Nhân thiên thừa tính. Nghĩa là
người tuy không có hạt giống vô lậu của Tam
thừa, nhưng có đủ hạt giống hữu lậu có thể
thành tựu quả người, trời...
Bốn chủng tính trước gọi là Hữu ban
Niết bàn pháp, còn chủng tính Vô tính thì
NGŨ CHỦNG TÍNH

10195

N
3378
gọi là Vô ban Niết bàn pháp. Chủng tính
Vô tính vốn không có hạt giống vô lậu, chỉ
có hạt giống hữu lậu, vì thế không sinh khởi
trí vô lậu xuất thế, không thể giải thoát khỏi
sinh tử, chỉ nhờ tu tập nghiệp lành ở thế
gian mà được hưởng quả lành cõi người, cõi
trời. Đây gọi là Vô tính xiển đề.
Trong 5 tính, thì Định tính Thanh văn,
Định tính Duyên giác và Vô tính đều không
có hạt giống Phật, rốt ráo không thành Phật,
cho nên gọi là Tam vô. Còn Bồ tát định
tính và người chứng quả Phật trong Bất định
tính thì có hạt giống Phật và quyết định
thành Phật, nên gọi Nhị hữu.
Phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa
phối hợp 3 thứ cỏ, 2 thứ cây với các loại căn
cơ trong 5 tính. Các nhà Duy thức Đại thừa
lấy 5 tính khác nhau làm tiền đề mà lập ra
thuyết Tam thừa chân thực, Nhất thừa
phương tiện, chủ trương rằng Phật vì chủng
tính Thanh văn và Độc giác mà nói pháp
Nhị thừa, vì chủng tính Bồ tát mà nói pháp
Đại thừa, lại vì dẫn dụ chủng tính Bất định
mà phương tiện chỉ nói pháp Nhất thừa.
Phật tuy nói Nhất thừa nhưng thực ra có
Nhị thừa, Tam thừa khác nhau.
[X. kinh Nhập lăng già Q.2; kinh Đại
thừa lăng già Q.2; phẩm Vô tự tướng tính
trong kinh Giải thâm mật Q.2; Đại thừa
trang nghiêm kinh luận Q.1, 5; Phật địa kinh
luận Q.2; luận Đại tì bà sa Q.68, 144; luận
Phật tính Q.1; luận Du già sư địa Q.21, 52;
luận Thành duy thức Q.2; Thành duy thức
luận chưởng trung xu yếu Q.thượng, phần
đầu; Thành duy thức luận thuật kí Q.1, phần
10196

đầu, Q.2, phần cuối; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.1, phần cuối; Pháp hoa
kinh huyền tán Q.1]. (xt. Ngũ Tính, Ngũ
Tính Thành Phật).
NGŨ CHỦNG TỊNH THỰC
Năm thứ thức ăn đúng với giới luật
qui định của tỉ khưu dùng.
1. Hỏa tịnh thực: Phải dùng thức ăn đã
được nấu chín.
2. Đao tịnh thực: Ăn trái cây phải dùng
dao gọt vỏ và bỏ hột.
3. Trảo tịnh thực: Ăn trái cây phải dùng
móng tay (trảo) lột vỏ.
4. Yên can tịnh thực: Nếu ăn hột trái
cây thì chỉ được ăn các hột không còn làm
giống được nữa.
5. Điểu trác tịnh thực: Ăn trái cây do
chim ăn còn thừa.
[X. Tì nại da tạp sự Q.36].
NGŨ CHỦNG TỈ LƯỢNG
Năm phương pháp suy lí.
1. Tướng tỉ lượng: Căn cứ vào tướng
trạng của những cái đã thấy mà suy ra những
việc khác, như khi thấy khói thì suy ra biết
có lửa.
2. Thể tỉ lượng: Từ thể tính này mà suy
ra biết thể tính kia, tức dựa vào thể của 1
phần mà suy ra toàn bộ, như lấy hiện tại mà
suy ra quá khứ, vị lai.
3. Nghiệp tỉ lượng: Do động tác mà suy
ra biết chủ thể của động tác ấy, như thấy lốt
chân động vật rộng và dài mà suy ra biết là
voi, do vết trườn trên đất mà suy ra biết đó
là rắn.
4. Pháp tỉ lượng: Từ sự tương quan
của 1 pháp mà suy ra biết chân lí của nó,
như thấy có sinh ra thì biết chắc sẽ có
chết.
10197

5. Nhân quả tỉ lượng: Thấy nhân mà
suy ra biết kết quả của nó.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.11].
NGŨ CHỦNG TỔNG TRÌ
Tổng trì, Phạm:Dhàraịì.
Hán âm: Đà la ni.
Cũng gọi Ngũ trì.
NGŨ CHỦNG TỔNG TRÌ

10198

N
3379
Năm thứ tổng trì:
1. Văn trì: Nghe âm của 1 chữ mà hiểu
được giáo pháp của 5 thừa cũng như sự sai
khác giữa Hiển giáo và Mật giáo.
2. Pháp trì: Đối với pháp nắm giữ hết
không để sót mất.
3. Nghĩa trì: Đối với nghĩa của các pháp,
giữ nhớ hết, không để quên mất.
4. Căn trì: Đối với cảnh sở duyên của 6
căn thu tóm hết mà không có niệm khác.
5. Tạng trì: Thu tóm lí Như lai tạng mà
để sót mất.
[X. Biện hoặc chỉ nam Q.3; Hiển Mật
bất đồng tụng].
NGŨ CHỦNG TU PHÁP
Năm pháp tu Hộ ma của Mật giáo.
1. Phiến để ca(Phạm:Zàntika): Tức
tai, Tịch tai.
2. Bố sắt trưng ca (Phạm:Puwỉika):
Tăng ích, Tăng vinh.
3. A tì già ro ca (Phạm:Abhicàruka):
Điều phục, Hàng phục.
4. A cát sa ni (Phạm:Àkarwaịì): Câu
triệu, Nhiếp triệu.
5. Phạt thi ca ra noa (Phạm: Vazì=
karaịa): Kính ái, Khánh ái.
Năm pháp tu này tương ứng với nội
chứng của 5 trí và 5 bộ Kim cương giới. Hình
dáng, hoa văn và màu sắc của lò hương, cây
hộ ma, thời gian bắt đầu, phương hướng và
cách ngồi... của mỗi pháp tu đều khác nhau.
[X. Kim cương đính du già hộ ma nghi
quĩ].
NGŨ CHỦNG VẤN
Năm loại hỏi. Tức là 5 nguyên nhân đặt
10199

câu hỏi. Đó là: Vì không hiểu, vì nghi ngờ,
định thăm dò thử, tiếp xúc nhẹ nhàng hoặc
muốn lợi lạc hữu tình mà hỏi.
[X. Du già sư địa luận thích].
NGŨ CHỦNG VÔ
Năm nguyên lí “Vô”(không)của học phái
Thắng luận ở Ấn độ.
Học phái Thắng luận chia tất cả sự vật
khách quan thành 6 phạm trù lớn như Thực,
Đức, Nghiệp v.v... gọi là Lục cú nghĩa(6
nguyên lí). Về sau lại thêm “Vô thuyết” nữa
mà thành Thất cú nghĩa.
Vô thuyết (Phạm: Abhàva) nghĩa là
chẳng có, không tồn tại. Sáu cú nghĩa trước
đều thuộc về cú nghĩa “Hữu”(có), còn Vô
thuyết thì thuộc về cú nghĩa “Phi hữu”(chẳng
phải có).
Trong luận Thắng tông thập cú nghĩa,
Luận sư Tuệ nguyệt (Phạm: Mati-candra) của
học phái Thắng luận có nêu ra 5 thứ cú nghĩa
Vô thuyết như sau:
1. Vị sinh vô (Phạm: Pràg-abhàva):
Các nhân duyên Thực, Đức, Nghiệp không
đầy đủ nên vẫn chưa sinh ra.
2. Dĩ diệt vô (Phạm: Pradhavaô=
sàbhàva): Các nhân duyên Thực, Đức,
Nghiệp hoặc vì thế lực của nhân đã hết, hoặc
do trái duyên mà sinh, nên mặc dù đã sinh
thành nhưng cuối cùng cũng sẽ hoại diệt,
không tồn tại được.
3. Cánh hỗ vô (Phạm:Anyonyàbhàva):
Các nhân duyên Thực (đất, nước, lửa, gió,
không, thời gian, phương sở, ngã, ý), Đức,
Nghiệp... chẳng tồn tại lẫn cho nhau, như
bò chẳng phải ngựa (tức sự tồn tại của bò chẳng
phải sự tồn tại của ngựa và ngược lại), cái lọ
sành chẳng phải là vải...
4. Bất hội vô: Hữu tính và các nhân
10200

duyên Thực, Đức, Nghiệp... không hòa hợp
nhau, cho nên rốt cuộc không có. Như nói
“con thỏ không sừng”, tức con thỏ và sừng
không hòa hợp nhau.
5. Tất cánh vô (Phạm:Atyantàbhàva):
Vì không có nhân nên trong 3 thời quá khứ,
hiện tại và vị lai đều không sinh khởi, tức là
NGŨ CHỦNG VẤN

10201

N
3380
từ đầu đến cuối đều chẳng có, tuyệt đối
không tồn tại.
(xt. Thập Cú Nghĩa).
NGŨ CHUYỂN
Gọi đủ: A tự ngũ chuyển.
Năm giai đoạn biểu thị tâm Bồ đề chuyển
biến dần lên theo thứ tự tu hành từ nhân
đến quả trong Mật giáo.
(xt. A Tự Ngũ Chuyển).
NGŨ CHUYỂN DỮ TỨ TRÙNG VIÊN ĐÀN
Mật giáo dùng Ngũ chuyển phối hợp với
4 lớp Viên đàn của Thai tạng giới. Được
chia làm 2 thứ từ quả đến nhân và từ nhân
đến quả.
1. Từ quả đến nhân: Là môn Hóa tha,
lấy chữ (a) làm chủng tử của Đại nhật ở
chính giữa, lấy Trung đài làm phát tâm, Bát
diệp làm tu hành, Nhị trùng làm Bồ đề, Tam
trùng làm Niết bàn, Thế thiên đẳng làm
phương tiện.
2. Từ nhân đến quả: Là môn tự lợi,
lấy chữ (à#) làm chủng tử của Đại nhật
ở chính giữa, lấy Trung đài làm phương
tiện, Bát diệp làm Niết bàn, Nhị trùng
làm Bồ đề, Tam trùng làm tu hành, Thế
thiên đẳng làm phát tâm. Như biểu đồ
sau:
Đồ biểu Ngũ chuyển và Tứ trùng viên đàn
[X. Bồ đề tâm nghĩa Q.6]. (xt. A Tự Ngũ
Chuyển, Tứ Trùng Viên Đàn).
NGŨ CHƯỚNG
Phạm:Paĩca àvaraịàni.
Pàli: Paĩca nìvaraịàni.
Cũng gọi Ngũ ngại.
I. Ngũ Chướng.
10202

Người đàn bà bị chướng ngại không
thể thành 5 bậc: Phạm thiên vương, Đế
thích, Ma vương, Chuyển luân thánh
vương và Phật.
Trong kinh Đại bảo tích quyển 38 chỉ
nói 4 chướng mà thiếu mất chướng Ma
vương.
[X. phẩm Đề bà đạt đa trong kinh Pháp
hoa; kinh Siêu nhật minh tam muội Q.hạ;
Pháp hoa kinh huyền tán Q.9, phần đầu].
(xt. Nữ Tử Ngũ Chướng).
II. Ngũ Chướng.
Cũng gọi Ngũ cái chướng.
Chỉ cho 5 thứ chướng ngại trên con
đường tu hành Phật đạo.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 1 thì 5
chướng ngại ấy là:
1. Phiền não chướng: Chướng ngại do
các phiền não căn bản.
2. Nghiệp chướng: Chướng ngại do các
nghiệp ác ở quá khứ, hiện tại.
3. Sinh chướng: Chướng ngại vì nghiệp
kiếp trước mà sinh vào hoàn cảnh tồi tệ,
xấu xa.
4. Pháp chướng: Chướng ngại vì đời
trước không được gặp thiện tri thức nên nay
không được nghe pháp.
5. Sở tri chướng: Dù được nghe pháp
nhưng do các thứ nhân duyên trở ngại, cho
nên không thể tu hành Bát nhã ba la mật.
Ngoài ra, còn có 5 chướng khác như: Ác
đạo chướng(sinh vào 3 đường ác địa ngục, ngã
quỉ, súc sanh), Bần cùng chướng(sinh vào nhà
nghèo cùng), Nữ thân chướng(làm thân đàn
bà), Hình tàn chướng(thân thể tàn phế, không
đủ các căn) và Hỉ vong chướng(hay quên)...
NGŨ CHUYỂN DỮ TỨ TRÙNG VIÊN ĐÀN
Từ
10203

Quả
Đến
Nhân
Từ
Nhân
Đến
Quả
Thế thiên đẳng
Tam trùng
Nhị trùng
Bát diệp
Trung đài
Trung đài
Bát diệp
Nhị trùng
Tam trùng
Thế thiên
Phát tâm
Tu hành
Bồ đề
Niết bàn
Phương tiện

10204

N
3381
III. Ngũ Chướng.
Chỉ cho tác dụng tâm lí làm chướng ngại
5 lực. Đó là: Lừa dối làm chướng ngại Tín,
lười biếng làm chướng ngại Tiến, bực tức
làm chướng ngại Niệm, hờn giận làm chướng
ngại Định và thù oán làm chướng ngại Tuệ.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.1,
phần đầu].
NGŨ CỔ ẤN
Cũng gọi Đại yết ma ấn, Ngũ phong ấn,
Ngũ trí ấn, Ngũ đại ấn.
Ấn tướng có hình dáng cây chày kim
cương 5 chĩa(ngũ cổ) biểu thị nghĩa 5 trí, 5
Phật. Là 1 trong các ấn bí mật được sử dụng
trong nghi thức truyền pháp Quán đính của
Mật giáo. Có nhiều loại:
1. Ngoại Ngũ Cổ Ấn.
Cũng gọi Ngoại phược ngũ cổ ấn, Trí
pháp ấn, Đại suất đô bà ấn, Thập chân
như ấn.
Gồm 2 ấn tướng:
a) Hai tay kết ngoại phược, 2 ngón giữa
dựng như cái kim, 2 ngón cái và ngón út mở
ra. Đây là ấn của Kim cương tát đỏa trong
hội Tam muội da nói trong Liên hoa bộ tâm
nghi quĩ.
b) Hai tay kết ngoại phược, ngón giữa,
ngón cái, ngón út của 2 tay đều dựng thẳng
và sáp vào nhau, 2 ngón trỏ co lại giống
như cái móc câu, đặt ở bên cạnh lưng của
ngón giữa nhưng không dính nhau, làm
thành hình cái chày 5
chĩa, biểu thị cho 5 trí
kim cương. Phẩm Mật
ấn kinh Đại nhật bảo ấn
10205

này là ấn của Kim cương
đại tuệ, của Bảo ấn thủ...
Phẩm Ái nhiễm vương
trong kinh Du kì quyển
thượng thì cho là ấn của
Ái nhiễm Minh vương.
Còn phẩmTựa kinh Du kì thì cho rằng ấn
này là ấn chung của 37 vị tôn, cũng tức là
ấn tối mật của Đại nhật Như lai.
2. Nội Ngũ Cổ Ấn.
Cũng gọi Nội phược ngũ cổ ấn.
Ấn tướng là 2 tay kết nội phược, ngón
vô danh của 2 tay giao nhau trong lòng bàn
tay, các ngón còn lại thì giống như ấn Ngoại
ngũ cổ phược. Đây là ấn Chấp kim cương
nói trong phẩm Mật ấn của kinh Đại nhật.
3. Bán Ngũ Cổ Ấn.
Ấn tướng là 4 ngón của tay phải xòe ra,
ngón giữa để ở chính giữa tạo thành hình
cái chày 5 chĩa. Ấn này được sử dụng khi gia
trì các vật.
4. Ngoại Phược Đô Ngũ Cổ Ấn.
Ấn tướng là trước kết Ngoại ngũ cổ ấn,
sau đó các đầu ngón tay chụm vào 1 chỗ để
làm 5 chĩa. Phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật bảo ấn này là của bồ tát Kiên cố ý.
5. Nội Phược Đô Ngũ Cổ Ấn.
Ấn tướng là Nội ngũ cổ ấn, chụm 5 đầu
ngón tay vào 1 chỗ làm thành 5 cái chĩa.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13, 17].
NGŨ CỔ CHỬ
Cũng gọi Ngũ trí kim cương chử, Ngũ
phong kim cương chử, Ngũ phong quang
minh, Ngũ cổ kim cương, Ngũ cổ chử, Ngũ
cổ.
Cây chày kim cương có 5 chĩa(múi), là 1
trong những pháp cụ quan trọng
của Mật giáo. Năm chĩa tượng
10206

trưng 5 trí, 5 Phật. Chĩa ở chính
giữa tượng trưng cho 5 thực trí
của Phật, 4 chĩa chung quanh
châu đầu vào tượng trưng cho
quyền trí của Phật. Về chất liệu,
chày này phần nhiều được làm
bằng đồng.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5; Kim cương
đính kinh sớ Q.3]. (xt. Kim Cương Chử).
NGŨ CỔ CHỬ
Ấn Ngoại Ngũ Cổ
Ngũ Cổ Chữ

10207

N
3382
NGŨ CỐC
Cũng gọi Ngũ chủng cốc tử.
Chỉ cho 5 loại hạt là đại mạch (Phạm:
yava,lúa mì hạt to), tiểu mạch (Phạm:
godhùma,lúa mì hạt nhỏ), đạo cốc (Phạm:
zàli,lúa nếp), tiểu đậu (Phạm:masùra,đậu
nhỏ) và hồ ma (Phạm:atasì,vừng hay mè).
Trong Mật giáo, khi tu pháp Hộ ma
(Phạm:Homa) thì dùng Ngũ cốc làm vật
cúng dường; khi kiến lập Mạn đồ la thì bỏ
5 loại hạt, 5 vật báu, 5 vị thuốc, 5 mùi thơm
vào trong bình, đặt ở chính giữa đàn tràng
và nơi chôn vật báu ở 4 phía. Phép chôn
vật báu này tượng trưng cho việc an lập
vật báu 5 trí ở trong tâm Bồ đề, tức biểu
thị nghĩa nảy mầm lành ngũ cốc để diệt 5
thứ lỗi lầm.
Nhưng tên gọi của Ngũ cốc tùy theo các
kinh và nghi quĩ mà có khác nhau. Như kinh
Tô tất địa quyển hạ, nêu 5 thứ là lúa nếp,
đại mạch, tiểu mạch, đậu nhỏ và vừng. Kinh
Đà la ni tập quyển 12, liệt kê 5 thứ là lúa
nếp, đậu nhỏ, đại mạch, tiểu mạch và lúa
xanh. Còn Quán trí nghi quĩ thì nêu 5 thứ
là lúa nếp, đại mạch, tiểu mạch, đậu xanh
và hạt cải trắng.
[X. kinh Nhuy hi da Q.trung; kinh Đà la
ni tập Q.9; kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.4; Kiến lập mạn đồ
la cập giản trạch địa pháp; Đại nhật kinh sớ
Q.4].
NGŨ CÔNG ĐỨC MÔN
Cũng gọi Công đức ngũ niệm môn, Ngũ
quả môn.
Năm thứ quả tướng mà người vãng sinh
10208

Tịnh độ Cực lạc đạt được.
Theo luận Tịnh độ của ngài Thiên thân
thì 5 quả tướng ấy là:
1. Cận môn: Mới sinh về Tịnh độ, vào
Đại thừa chính định tụ, gần chứng được Vô
thượng chính đẳng chính giác.
2. Đại hội chúng môn: Sinh về Tịnh
độ rồi liền được dự vào số chúng của Đại
hội Như lai.
3. Trạch môn: Dự vào số đại chúng tức
đã đến được cảnh giới an tâm tu hành.
4. Ốc môn: Đã vào được chỗ an tâm tu
hành thì đến được cảnh giới người tu hành
an trụ.
5. Viên lâm du hí địa môn: Sau khi
việc tu hành đã thành tựu liền đến chỗ giáo
hóa chúng sinh.
Trong đó, 4 môn trước nói về thành tựu
công đức đi vào, còn môn thứ 5 thì nói về
thành tựu công đức đi ra.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ; Vãng sinh
luận chú lược sao Q.hạ; Giáo hành tín chứng
lục yếu sao Q.6]. (xt. Ngũ Niệm Môn).
NGŨ CỤ TÚC
Chỉ cho 5 thứ vật dụng trưng bày để cúng
dường trước bàn thờ Phật. Tức là 2 chiếc
bình cắm hoa, 2 cây đèn và 1 lư hương. Nếu
chỉ để 1 bình hoa, 1 cây đèn và 1 lư hương
thì gọi là Tam cụ túc.
NGŨ CÚNG DƯỜNG
Cũng gọi Ngũ cúng.
Năm vật cúng dường Bản tôn khi tu
pháp Nhất tòa Mật giáo. Đó là hương xoa,
vòng hoa, hương đốt, thức ăn, uống và đèn.
Nếu thêm món nước thơm(át già) nữa thì
gọi là Lục cúng dường. Ở đây chia ra Lí
NGŨ CÚNG DƯỜNG
Ngũ Cụ Túc
10209

N
3383
cúng dường và Sự cúng dường. Nếu sắp
bày đầy đủ các vật cúng ở trên đàn, rồi
dùng tam mật gia trì để cúng dường thì gọi
là Sự cúng dường. Còn nếu không chuẩn
bị vật cúng, chỉ ngồi ngay thẳng quán xét
tâm bồ đề, dùng ấn khế và chân ngôn để
cúng dường thì gọi là Lí cúng dường. Nếu
cúng dường trước khi gia trì Bản tôn thì
gọi là Tiền cúng dường; nếu cúng dường
sau khi tụng niệm xong, thì gọi là Hậu cúng
dường.
Ngoài ra, 6 thứ cúng dường nói trên
được phối với 6 Ba la mật, tức là nước thơm
phối với Đàn ba la mật, hương xoa phối
với Giới ba la mật, tràng hoa phối với Nhẫn
nhục ba la mật, hương đốt phối với Tinh
tiến ba la mật, thức ăn uống phối với Thiền
ba la mật và đèn được phối với Bát nhã ba
la mật.
[X. phẩm Cúng dường trong kinh Tô tất
địa yết ra Q.hạ; Lí thú thích Q.hạ; Kim cương
đính kinh nhất tự đính luân vương du già
nhất thiết thời xứ niệm tụng thành Phật nghi
quĩ; Đại nhật kinh sớ Q.8; Nhũ vị sao Q.2].
NGŨ CƯƠNG
Cũng gọi Ngũ nghĩa, Ngũ cương phán.
Năm tiêu chuẩn phán giáo của tông Nhật
liên, Nhật bản.
Tức là dùng Giáo, Cơ, Thời, Quốc, Tự
để phân biệt sự sâu cạn của giáo pháp trong
Phật giáo để nói rõ giáo pháp ấy có thích
hợp với thời đại không. Đây chính là giáo
tướng phán thích của tông Nhật liên.
- Giáo chỉ cho giáo tướng phán thích.
- Cơ chỉ cho căn cơ tiếp nhận giáo pháp.
10210

- Thời chỉ cho sự biến thiên của thời đại.
- Quốc chỉ cho hoàn cảnh và phong tục
tập quán của 1 nước.
- Tự chỉ cho thứ tự truyền bá giáo pháp.
[X. Hiển báng pháp sao; Thánh ngu vấn
đáp; Giáo cơ thời quốc sao].
NGŨ DIÊP
... ..
Chỉ cho 5 đời hoặc 5 nhà của Thiền tông.
Kệ truyền pháp của ngài Bồ đề đạt ma,
Sơ tổ Thiền tông Trung quốc nói (Đại 51,
219 hạ):
“Ngô bản lai tư độ,
Truyền pháp cứu mê tình;
Nhất hoa khaingũ diệp,
Kết quả tự nhiên thành”.
(Ta xưa đến đất này,
Truyền pháp độ mê tình;
Một hoa nở năm cánh,
Kết quả tự nhiên thành).
Có thuyết cho rằng ngũ diệp biểu thị 5
đời, từ Sơ tổ Đạt ma truyền đến Lục tổ Tuệ
năng thì chính pháp hưng thịnh. Lại có
thuyết cho rằng 5 cánh chỉ cho 5 phái: Tào
động, Lâm tế, Vân môn, Qui ngưỡng và Pháp
nhãn, tức là lời tiên tri của Tổ Đạt ma về sự
kiện Thiền tông chia thành 5 nhà.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.3].
NGŨ DIÊU
... ..
Cảnh thanh tịnh vi diệu trong 5 cảnh:
Sắc, thanh, hương, vị, xúc. Đó là nói theo
cảnh giới Cực lạc.
Cứ theo Vãng sinh yếu tập quyển thượng,
thì Tịnh độ cực lạc có 10 điều vui, trong đó,
điều vui thứ 4 được gọi là Ngũ diệu cảnh
giới lạc.
NGŨ DIÊU DỤC
10211

Gọi tắt: Ngũ diệu.
Chỉ cho 5 cảnh: Sắc, thanh, hương, vị,
xúc. Năm cảnh hữu lậu này bản chất của
chúng là khổ đau, nhơ nhớp, nhưng cái lòng
ham muốn(dục) của người thế tục lại cảm
nhận là vui sướng, là tuyệt diệu, vì thế gọi là
Ngũ diệu dục.
NGŨ DIÊU DỤC

10212

N
3384
NGŨ DỤC
Phạm: Paĩca kàmà#.
Pàli: Paĩca Kàmà.
I. Ngũ Dục.
Cũng gọi Ngũ diệu dục, Diệu ngũ dục,
Ngũ diệu sắc.
Chỉ cho 5 thứ tình tham muốn do say
đắm 5 trần cảnh: Sắc, thanh, hương, vị, xúc
mà nổi lên. Đó là:
1. Sắc dục (Phạm: Rùpa-kàma): Tham
đắm sắc đẹp của thế gian.
2. Thanh dục (Phạm: Zabda-kàma): Say
đắm về âm thanh như lời ca, tiếng nhạc...
3. Hương dục (Phạm: Gandha-kàma):
Đắm say mùi thơm như các loại nước hoa
quyến rũ.
4. Vị dục (Phạm: Rasa-kàma): Tham
muốn những thức ăn uống ngon ngọt.
5. Xúc dục (Phạm:Sprawỉavya-kàma):
Ham thích sự xúc chạm mịn màng, trơn
láng.
Trái với ngũ dục thô trọng này của cõi
Dục là 5 dục của cõi Sắc và cõi Vô sắc được
gọi là Thanh khiết ngũ dục (5 dục trong
sạch).
[X. kinh Phật di giáo; luận Đại trí độ
Q.17, 37; Ma ha chỉ quán Q.4 hạ].
II. Ngũ Dục.
Chỉ cho 5 món dục: Tài dục, Sắc dục,
Ẩm thực dục, Danh dục và Thụy miên
dục.
1. Tài dục: Tham muốn tiền của.
2. Sắc dục: Tham muốn sắc đẹp thế gian.
3. Ẩm thực dục: Tham muốn sự ăn uống.
4. Danh dục: Tham muốn danh vọng
10213

cao sang.
5. Thụy miên dục: Tham muốn sự ngủ
nghỉ.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.27; Đại minh tam tạng pháp số
Q.24].
NGŨ DUY
Phạm:Paĩca tanmàtràịi.
Cũng gọi Ngũ duy lượng, Ngũ vi trần,
Ngũ trần.
Chỉ cho 5 thứ: Sắc, thanh, hương, vị, xúc
từ Ngã mạn(ý thức tự ngã) sinh ra, tương
đương với 5 trần cảnh, là 1 khoa trong 25
đế của học phái Số luận.
Đây là 5 nguyên tố rất nhỏ nhiệm(cực
vi), cảm giác của chúng ta không thể nhận
biết được. Trong Ngũ duy thì Sắc sinh ra
lửa, Thanh sinh ra không, Hương sinh ra
đất, Vị sinh ra nước và Xúc sinh ra gió. Chữ
“duy” ở đây có nghĩa là “chỉ có 5 nguyên tố
này là bản thể năng sinh”.
[X. kinh Niết bàn Q.35 (bản Nam);
luận Kim thất thập Q.thượng; luận Ngoại
đạo Tiểu thừa niết bàn; Câu xá luận quang
kí Q.3; Đại thừa nghĩa chương Q.6; Thành
duy thức luận thuật kí Q.1, phần cuối;
Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.trung].
NGŨ DUYÊN
.....
I. Ngũ Duyên.
Tông Thiên thai chia 25 phương tiện
làm 5 khoa, trong đó mỗi khoa có 5 duyên,
gọi là Ngũ duyên. Tức là: Giữ giới trong
sạch, ăn mặc đầy đủ, ở nơi vắng vẻ, dứt
các duyên phiền não, được gần thiện tri
thức.
II. Ngũ Duyên.
10214

Gọi đủ: Ngũ chủng tăng thượng duyên.
Chỉ cho 5 tăng thượng duyên: Tăng
thượng duyên diệt tội, tăng thượng duyên
hộ niệm được trường thọ, tăng thượng duyên
thấy Phật, tăng thượng duyên nhiếp sinh và
tăng thượng duyên chứng sinh.
[X. Quán niệm pháp môn]. (xt. Ngũ
Chủng Tăng Thượng Duyên].
NGŨ DUYÊN

10215

N
3385
NGŨ DƯỢC
.....
Cũng gọi Ngũ chủng dược.
Năm thứ thuốc, có nhiều thuyết khác
nhau.
Theo luật Ngũ phần quyển 5 thì 5 thứ
thuốc là: Sinh tô (Phạm:Navanìta), Thục
tô (Phạm: Sappi), Du (Phạm: Tela), Mật
(Phạm: Madhu) và Thạch mật (Phạm:
Phàịita).
Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển 1 thì nêu
5 thứ: Dư cam tử, Ha lê lặc, Tì hê lặc, Tất
bát lê và Hồ tiêu.
Mật giáo thì cho ngũ dược là bao quát
tất cả các dược liệu. Khi lập đàn tu pháp
hoặc cử hành pháp địa trấn thì lấy 5 thứ
thuốc, 5 thứ vật báu, 5 thứ hạt... chôn
chung xuống đất, chỗ dưới đàn tràng để
biểu thị ý nghĩa dùng pháp dược của Phật
cứu chữa bệnh vô minh phiền não của
chúng sinh. Hoặc lúc làm lễ quán đính
thì để 5 thứ thuốc này và 5 vật báu vào
trong 5 cái bình, biểu thị ý nghĩa tiêu trừ
tội lỗi của 5 thức hữu lậu. Về tên gọi của
5 thứ thuốc thì tùy theo kinh quĩ hoặc tu
pháp khác nhau mà có các thuyết bất
đồng.
Cứ theo kinh Tố tất địa yết ra quyển hạ
thì 5 thứ thuốc là: Càn thác ha rị, Vật rị ha
để, Sa ha, Sa ha đề bà và Thuế đa nghĩ lí
ngật rị ca.
Còn Thành tựu Diệu pháp liên hoa kinh
vương Du già quán trí nghi quĩ thì liệt kê 5
thứ: Sa hạ giả la, Sa hạ nễ phạ, Kiến tra ca
lê, Nghĩ rị yết ra noa và Vật rị hạ để; cũng
10216

có thể được thay thế bằng phục linh, nhân
sâm, xích tiễn, thạch xương bồ và thiên môn
đông...
[X. kinh Nhuy hi da Q.trung; Thiện kiến
luật tì bà sa Q.15; Đại nhật kinh sớ Q.4;
Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật sao
Q.5].
NGŨ ĐÀI SƠN
... ... ..
I. Ngũ Đài Sơn.
Núi ở mạn đông bắc huyện Ngũ đài, tỉnh
Sơn tây, Trung quốc. Núi này cùng với các
núi Nga mi, Phổ đà và Cửu hoa được gọi
chung là Tứ đại linh sơn của Phật giáo Trung
quốc. Vì 4 ngọn núi ở bốn phía đông, tây,
nam, bắc và 1 ngọn ở chính giữa cao chót
vót, trên chóp núi không có cây cối, đất đá
chồng xếp lên giống như những cái đài, nên
gọi là Ngũ đài sơn. Lại vì 5 ngọn này cao lớn
sừng sững, vượt lên trên các dãy núi khác,
vào tháng nóng nhất trong mùa hạ cũng
không nóng, cho nên còn có biệt hiệu là núi
Thanh lương(mát mẻ). Đây vốn là đạo tràng
của bồ tát Văn thù thị hiện, nên xưa nay rất
được tín ngưỡng ở Trung quốc.
Phẩm Bồ tát trụ xứ trong kinh Hoa
nghiêm và kinh Bảo tạng đà la ni nói rằng,
chỗ ở của bồ tát Văn thù là 5 ngọn núi, gọi
là núi Thanh lương. Đây là nguồn gốc của
tín ngưỡng Văn thù. Trong 5 ngọn núi,
ngọn phía đông có tên là Vọng hải phong,
cũng gọi Vô tuất đài, Thường sơn đính;
ngọn phía tây là Quải nguyệt phong, cũng
gọi Mậng đăng sơn, ngọn phía nam là Cẩm
tú phong, cũng gọi Hệ chu sơn, ngọn phía
bắc là Hiệp đẩu phong, cũng gọi Hạ ốc sơn,
Phú tú đỏa; ngọn chính giữa có tên là Thúy
nham phong.
10217

Từ khi vua Văn đế nhà Bắc Ngụy du
ngoạn Thúy nham phong và sáng lập chùa
Đại phù đồ linh thứu về sau, chùa Phật
được xây dựng rất nhiều tại đây. Vào thời
thịnh nhất, chùa Phật ở trong và ngoài 5
ngọn có đến hơn 300 ngôi, hiện nay còn
khoảng hơn 100 ngôi. Trong đó có nhiều
chùa rất nổi tiếng như: Chùa Đại Phật
quang, chùa Đại Hiển thông, chùa La hầu,
chùa Thanh lương, chùa Kim các, chùa Bắc
sơn, chùa Vọng hải, chùa Đại văn thù v.v...
NGŨ ĐÀI SƠN

10218

N
3386
Có rất nhiều vị danh tăng có quan hệ với
núi này như ngài Bất không xây dựng chùa
Kim các, chùa Ngọc hoa... là trung tâm của
Mật giáo. Ngài Pháp chiếu xây chùa Trúc
lâm, tu tập Niệm Phật tam muội, sau có
ngài Viên nhân người Nhật bản, kế thừa
giáo pháp Niệm Phật tam muội của ngài
Pháp chiếu, đưa về truyền bá ở núi Tỉ duệ,
mở đầu pháp môn Dẫn thanh niệm Phật
tại Nhật bản. Ngài Trừng quán đời Đường
thì soạn bộ Hoa nghiêm kinh sớ ở chùa
Đại Hoa nghiêm. Ngoài ra còn nhiều vị
cao tăng sống vào đời Tống cũng đến tham
bái núi Ngũ đài, như ngài Từ tạng người
Cao li, ngài Phật đà ba lợi người nước Kế
tân v.v...
Đến đời Nguyên, Hoàng thái hậu của
vua Thành tông từng kiến thiết chùa Đại
vạn Thánh hựu quốc và trùng tu các chùa
ở núi Ngũ đài. Quốc sư Bát tư ba cũng có
lần trụ ở núi này. Khoảng năm Vạn lịch
đời Minh, chùa Đại tháp viện được sửa chữa
lại, tháp xá lợi Hộ quốc Thích ca văn Phật
được xây trên đài tháp, thân tháp làm hình
cầu, trên đặt tướng luân 13 bậc, tháp cao
27 trượng, chu vi 25 trượng, là tháp Lạt
ma kiểu Tây tạng, 1 cảnh quan tráng lệ nhất
trong núi.
Từ Hoàng đế Khang hi trở về sau, vua
chúa các đời đều đến núi này và sửa sang
lại. Các tín đồ Phật giáo Mãn châu, Mông
cổ cũng thường đến đây lễ tháp. Các vị Đạt
lai lạt ma cũng nhiều lần đến trụ ở đây.
Hiện nay, các vị tăng trụ ở Ngũ đài chia
làm 2 phái: Phái áo xanh và phái áo vàng.
10219

Chư tăng thuộc phái áo xanh trụ ở chùa
Đại hiển thông, chùa Kim các, chùa Đại tháp
viện, chùa Linh cảnh v.v... Còn các vị tăng
thuộc phái áo vàng là chư tăng Lạt ma, trụ ở
18 ngôi chùa như: Bồ tát đính, Kim cương
quật, La hầu v.v...
[X. Tục cao tăng truyện Q.7, 25; Đại
tông triều tặng Tư không đại biện chính
Quảng trí tam tạng hòa thượng biểu chế
tập Q.2; Phật tổ thống kỉ Q.42, 43, 45;
Thanh lương sơn chí; Nguyên sử bản kỉ
10, 18, 22; Khang hi đông hoa lục Q.32,
61; Càn long đông hoa lục Q.24, 31; Gia
khánh đông hoa lục Q.28, 30; Cổ kim đồ
thư tập thành sơn xuyên điển 31-34; Chức
phương điển 29].
NGŨ ĐÀI SƠN
Chùa Đại Phật Quang bằng gỗ, đời Đường Toàn cảnh núi Ngũ Đài
Điện Vô Lương chùa Đại Hiển Thông núi Ngũ Đài

10220

N
3387
II. Ngũ Đài Sơn.
Núi ở quận Bình xương, đạo Giang
nguyên, Hàn quốc. Núi này và núi Kim
cương được gọi chung là 2 núi lớn của Hàn
quốc.
Trên núi này có 5 ngọn: Mãn nguyệt, Kì
lân, Trường lãnh, Tượng vương và Trí lô. Ở
chỗ bằng phẳng trên các ngọn núi này đều
có xây chùa hoặc am, trong đó, chùa Thượng
viện có tàng trữ quả chuông Triều tiên xưa
nhất của cả nước. Ở ngay cửa vào núi là
chùa Nguyệt tinh với tòa tháp 9 tầng là do
Luật sư Từ tạng, người Tân la sáng lập. Ngài
Từ tạng đến
Trung quốc
vào đời
Đường, lên núi
Ngũ đài chiêm
bái bồ tát Văn
thù, khi trở về
nước, ngài
thỉnh xá lợi
Phật về và xây
dựng chùa
Nguyệt tinh
để thờ.
Hiện nay, chùa này là 1 trong 31 bản
sơn của Phật giáo Hàn quốc. Tòa tháp 9 tầng
ở chùa này và quả hồng chung của chùa
Thượng viện đều là tinh túy của mĩ thuật
Tân la.
NGŨ ĐẠI
... ..
I. Ngũ Đại.
Phạm:Paĩca mahà-bhùtàni.
10221

Cũng gọi Ngũ đại chủng.
Chỉ cho 5 nguyên tố của thể tính rộng
lớn, sinh thành ra muôn pháp, tức là: Đất,
nước, lửa, gió và không. Tính chất của 5
nguyên tố này theo thứ tự là cứng, ướt, nóng,
động và vô ngại; tác dụng là giữ gìn, thu
nhiếp, thành thục, tăng trưởng, không ngăn
ngại. Trong Phật giáo có các thuyết: Tứ đại,
Ngũ đại, Lục đại, Thất đại... Đại khái các
tông Câu xá, Duy thức... đều áp dụng thuyết
Tứ đại, vì tứ đại tạo ra tất cả các sắc pháp
nên gọi là Tứ đại chủng hay Năng tạo tứ
đại. Mật giáo thì chuyên sử dụng thuyết Ngũ
đại, Lục đại(đất, nước, lửa, gió, không, thức),
chủ trương tứ đại không lìa tâm đại, cho
rằng tâm và sắc tuy khác nhưng thể tính
của chúng thì chẳng phải 2; rằng lục đại sinh
ra 4 pháp thân, 3 thế gian, là thể tính của
pháp giới, cũng chính là thân Tam ma da
của Như lai. Chủng tử của Ngũ đại theo thứ
tự là: (a), (va), (ra), (ha) và (kha).
Nghĩa của các chữ chủng tử này theo thứ tự
là: Vốn chẳng sinh (a), lìa lời nói (va), lìa
bụi nhơ (ra), lìa nhân duyên (ha), như hư
không (kha). Lại đem Ngũ đại phối với ngũ
phương(vị), ngũ sắc, ngũ Phật, ngũ môn và
ngũ trí. Còn nói về hình tướng và màu sắc
thì đất là hình vuông màu vàng; nước hình
tròn màu trắng; lửa hình tam giác màu đỏ;
gió hình bán nguyệt màu đen; không là hình
bảo châu màu xanh. Đây chính là tháp Ngũ
luân hình Tam muội da của đức Đại nhật
Như lai.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; phẩm A xà
lê chân thực trí trong kinh Đại nhật Q.5;
Tôn thắng Phật đính tu du già pháp nghi
quĩ Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.37; Tức
thân thành Phật nghĩa; Kim cương giới mạn
10222

đồ la sao Q.thượng]. (xt. Lục Đại).
II. Ngũ Đại.
Chỉ cho 5 đại: Không đại, phong đại,
hỏa đại, thủy đại và địa đại do Ngũ duy
sinh ra. Ngũ duy chỉ cho: Thanh duy, xúc
duy, sắc duy, vị duy và hương duy. Đây là
1 khoa trong 25 đế do học phái Số luận
thành lập.
Cứ theo Thành duy thức luận thuật kí,
thì có thuyết cho rằng từ “Ngã mạn” sinh ra
10 pháp là ngũ đại và ngũ duy; nhưng cũng
có thuyết chủ trương Ngã mạn chỉ sinh ra
NGŨ ĐẠI
Tháp 9 tầng ở chùa Nguyệt tinh trên
núi Ngũ Đài tại Hàn Quốc

10223

N
3388
ngũ duy, còn ngũ duy thì sinh ra ngũ đại, và
ngũ đại sinh ra 11 căn.
Phật giáo thì cho tứ đại và ngũ đại là
năng tạo, còn học phái Số luận thì chủ trương
ngũ đại là sở tạo. Đây là sự sai khác căn bản
giữa 2 bên.
[X. kinh Niết bàn Q.35, 36 (bản Nam);
luận Đại trí độ Q.70; luận Kim thất thập;
Thành duy thức luận thuật kí Q.1, phần
cuối]. (xt. Nhị Thập Ngũ Đế, Tứ Đại).
NGŨ ĐẠI BỘ
... ... ..
Chỉ cho 5 loại đại bộ.
I. Ngũ Đại Bộ.
Cũng gọi Ngũ bộ Đại thừa kinh.
Năm loại đại bộ kinh điển trong các kinh
Đại thừa. Đây là cách phân loại của Khai
nguyên thích giáo lục đối với các kinh Đại
thừa. Tức là:
1. Bát nhã bộ: Gồm 21 bộ, 736 quyển,
73 pho.
2. Bảo tích bộ: Gồm 82 bộ, 169 quyển,
17 pho.
3. Đại tập bộ: Gồm 24 bộ, 142 quyển,
14 pho.
4. Hoa nghiêm bộ: Gồm 26 bộ, 187
quyển, 18 pho.
5. Niết bàn bộ: Gồm 6 bộ, 58 quyển, 6
pho.
Về sau, các bộ kinh lục đều theo phương
pháp phân loại này.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.10, 11,
12; Chính ngoa tập; Khai nguyên thích giáo
lục lược xuất Q.1; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục Q.19, 20; Chí nguyên
10224

pháp bảo khám đồng tổng lục Q.1].
II. Ngũ Đại Bộ.
Toàn thể kinh Đại thừa được chia làm 5
đại bộ.
Theo Duyệt tạng tri tân của ngài Trí húc
thì 5 đại bộ là:
1. Hoa nghiêm bộ.
2. Phương đẳng bộ.
3. Bát nhã bộ.
4. Pháp hoa bộ.
5. Niết bàn bộ.
Đây là do ngài Trí húc y cứ vào Ngũ thời
phán giáo của tông Thiên thai mà thành lập.
Trong đó, bộ Bảo tích và Đại tập (do Khai
nguyên lục chia ra) được đưa vào Phương
đẳng bộ, lập riêng Pháp hoa bộ, còn các kinh
trùng dịch, đơn dịch ngoài 5 đại bộ thì phần
lớn cũng được đưa vào Phưong đẳng bộ. Đại
tạng kinh bản rút gọn của Nhật bản chủ
yếu là dựa theo cách phân loại này. Trong 5
đại bộ trên, Hoa nghiêm bộ gồm 28 bộ, 233
quyển; Phương đẳng bộ gồm 363 bộ, 1133
quyển; Bát nhã bộ gồm 29 bộ, 447 quyển;
Pháp hoa bộ gồm 14 bộ, 57 quyển; Niết bàn
bộ gồm 16 bộ, 121 quyển.
[X. Duyệt tạng tri tân Q.1; Đại nhật bản
hiệu đính súc loát Đại tạng kinh mục lục].
III. Ngũ Đại Bộ.
Năm đại bộ chú sớ do Luật sư Nam sơn
Đạo tuyên soạn thuật. Đó là:
1. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao 3 quyển (nay chia ra 12 quyển).
2. Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma sớ
4 quyển (nay chia làm 8 quyển).
3. Tứ phần luật hàm chú giới bản sớ 4
quyển (nay chia làm 8 quyển).
4. Tứ phần luật thập tì ni nghĩa sao 3
quyển (nay được chia làm 6 quyển, nhưng 2
10225

quyển sau đã bị thất lạc).
5. Tứ phần tỉ khưu ni sao 3 quyển (nay
là 6 quyển).
[X. Tứ phần luật tùy cơ yết ma sớ chính
nguyên kí Q.1; Bát tông cương yếu
Q.thượng].
NGŨ ĐẠI HÌNH
Hình tướng của 5 đại.
Theo Mật giáo, 5 đại(địa đại, thủy đại,
hỏa đại, phong đại, không đại)theo thứ tự là
NGŨ ĐẠI HÌNH

10226

N
3389
hình vuông, hình tròn, hình tam giác, hình
bán nguyệt và hình vòm cầu.
1. Địa đại: Hình vuông, có nghĩa an trụ
bất động, tương ứng với lí vốn chẳng sinh
của chữ (a).
2. Thủy đại: Hình tròn, có nghĩa xoay
chuyển tự tại vô ngại, tương ứng với nghĩa
lời nói xoay chuyển vô cùng của chữ (va).
3. Hỏa đại: Hình tam giác, biểu thị nghĩa
bén nhạy của lửa, thiêu đốt hết phiền não
nhơ nhớp, tương ứng với lí tất cả trần cấu
đều vắng lặng của chữ (ra).
4. Phong đại: Hình bán nguyệt, biểu
thị nghĩa tạo tác các pháp, tương ứng với
sức mạnh sinh thành và phá hoại của chữ
(ha).
5. Không đại: Hình vòm cầu, do hình
tam giác và hình bán nguyệt hợp lại mà
thành, biểu thị nghĩa vuông tròn không hai,
đầy đủ các hình, tương ứng với pháp tính
hư không của chữ (kha).
[X. Lục đại áo nghĩa chương; Thập trụ
tâm quảng danh mục Q.6].
NGŨ ĐẠI HƯ KHÔNG TẠNG BỒ TÁT
Cũng gọi Ngũ đại kim cương hư không
tạng.
Chỉ cho 5 vị Bồ tát là: Pháp giới hư không
tạng, Kim cương hư không tạng, Bảo quang
hư không tạng, Liên hoa hư không tạng và
Nghiệp dụng hư không tạng. Hoặc còn gọi
là: Giải thoát hư không tạng, Phúc trí hư
không tạng, Năng mãn hư không tạng, Thí
nguyện hư không tạng và Vô cấu hư không
tạng. Hoặc cũng có tên là: Trí tuệ hư không
tạng, Ái kính hư không tạng, Quan vị hư
10227

không tạng, Năng mãn hư không tạng và
Phúc đức hư không tạng. Đây tức là nghĩa 5
đức Phật: Đại nhật, A súc, Bảo sinh, Di đà,
Thích ca mỗi vị đều trụ trong tam muội Như
ý bảo châu và 5 vị Bồ tát này là do 5 đức
Phật biến hiện ra. Cũng có chỗ cho rằng 5
vị Bồ tát này là do y cứ vào tam muội Ngũ
trí mà được lập ra. Chủng tử của 5 vị Bồ tát
này theo thứ tự là 5 chữ: (vaô), (hùô),
(trà#), (hrì#) và (a#). Hình tam muội
da là: Tháp, chày 5 chĩa, vật báu như ý, hoa
sen và yết ma.
Về hình tượng của 5 vị bồ tát Đại hư
không tạng này, theo phẩm Kim cương cát
tường đại thành tựu trong kinh Du già du
kì, thì ở trong 1 vòng tròn sáng lớn lại vẽ 5
vòng tròn nhỏ, trong vòng tròn nhỏ ở chính
giữa vẽ bồ tát Pháp giới hư không tạng màu
trắng, tay trái cầm móc câu, tay phải cầm
vật báu, trong vòng tròn phía trước(đông)
vẽ bồ tát Kim cương hư không tạng màu
vàng, tay trái cầm móc câu, tay phải cầm
kim cương báu, trong vòng tròn bên phải
(nam)vẽ bồ tát Bảo quang hư không tạng
màu xanh, tay trái cầm móc câu, tay phải
cầm vật báu có 3 múi, phóng ra ánh sáng
lớn; trong vòng tròn phía sau(tây) vẽ bồ tát
Liên hoa hư không tạng màu đỏ, tay trái
cầm móc câu, tay phải cầm hoa sen màu
hồng; trong vòng tròn bên trái(bắc)vẽ bồ
tát Nghiệp dụng hư không tạng màu tím,
tay trái cầm móc câu, tay phải cầm kim cương
bảo. Năm vị Bồ tát này theo thứ tự ngồi
trên lưng sư tử, voi, ngựa, chim công và chim
Ca lâu la(chim cánh vàng). Ấn tướng chung
của 5 vị là Ngoại ngũ cổ ấn, 2 ngón giữa tạo
thành
hình
10228

báu,
trên
đầu 4
ngón
còn lại
quán
tưởng
là hình
báu.
Ngoài
r a , Tượng Năm Bồ Tát Đại Hư Không Tạng
NGŨ ĐẠI HƯ KHÔNG TẠNG BỒ TÁT

10229

N
3390
pháp tu lấy 5 vị bồ tát Đại hư không tạng
này làm bản tôn, gọi là Đại hư không tạng
pháp, thường được tu để cầu thêm lợi ích
hoặc khi trời đất biến đổi.
[X. kinh Ngũ đại hư không tạng bồ tát
tốc tật đại thần nghiệm bí mật thức; kinh
Kim cương đính du già trung lược xuất niệm
tụng Q.1; Nhũ vị sao Q.10, 12].
NGŨ ĐẠI HƯ KHÔNG TẠNG PHÁP
Cũng gọi Kim môn điểu mẫn pháp.
Pháp tu lấy 5 vị bồ tát Hư không tạng
làm bản tôn để cầu tăng thêm lợi ích, tiêu
trừ tai nạn...
NGŨ ĐẠI LONG VƯƠNG
Cũng gọi Ngũ loại long vương.
Năm vị vua rồng lớn. Đó là:
1. Thiện trụ long vương (Phạm:
Susamsthita-nàga-ràjà).
2. Nan đà bà nan đà long vương (Phạm:
Nandopananda-nàga-ràjà).
3. A nậu đạt long vương (Phạm:
Anavatapta-nàga-ràjà).
4. Bà lâu na long vương (Phạm:
Varuịa-nàga-ràjà).
5. Ma na tô bà đế long vương (Phạm:
Manasvì-nàga-ràjà).
Năm vua rồng này theo thứ tự là chúa
các loài rồng voi, rồng rắn, rồng ngựa, rồng
cá và rồng tôm; đồng thời, nương vào sức uy
thần của Phật, tu hành pháp Đại thừa, thống
lãnh quyến thuộc, không làm các việc tổn
hại chúng sinh.
[X. kinh Đại phưong đẳng đại tập Q.58;
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.19].
NGŨ ĐẠI LỰC BỒ TÁT
10230

Cũng gọi Ngũ đại lực tôn.
Chỉ cho 5 vị Đại lực tôn hộ trì Tam bảo,
che chở đất nước, hiện tướng phẫn nộ được
tôn thờ trong Mật giáo.
Theo phẩm Thụ trì trong kinh Nhân
vương (bản dịch cũ), thì 5 vị Đại lực bồ tát
là: Kim cương hống, Long vương hống, Vô
úy thập lực hống, Lôi điện hống và Vô lượng
lực hống.
Nhưng phẩm Phụng trì trong kinh Nhân
vương do ngài Bất không dịch thì nêu Ngũ
phương bồ tát: Đông phương Kim cương thủ,
Nam phương Kim cương bảo, Tây phương
Kim cương lợi, Bắc phương Kim cương dược
xoa và Trung ương Kim cương ba la mật đa.
Trong đó, Kim cương ba la mật đa tức là
Kim cương hống, Kim cương bảo tức là Long
vương hống, Kim cương thủ tức là Vô úy
thập lực hống, Kim cương dược xoa tức là
Lôi điện hống và Kim cương lợi tức là Vô
lượng lực hống.
Cứ theo Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật đa kinh đạo tràng niệm tụng nghi
quĩ thì 5 vị Bồ tát này nương vào 2 loại luân
mà hiện thân: Dùng Chính pháp luân hiện
thân chân thực, dùng Giáo lệnh luân hiện
thân uy nộ. Tức thân Chính pháp luân của
bồ tát Kim cương thủ ở phương đông là bồ
tát Phổ hiền, thân Giáo lệnh luân là Uy nộ
hàng tam thế kim cương, hiện 4 đầu 8 tay.
Thân Chính pháp luân của bồ tát Kim cương
bảo ở phương nam
là bồ tát Hư không
tạng, thân Giáo
lệnh luân là Uy nộ
cam lộ quân đồ lợi
kim cương, thị
hiện 8 tay. Thân
10231

Chính pháp luân
của bồ tát Kim
cương lợi phương
tây là bồ tát Văn
thù sư lợi, thân
Giáo lệnh luân là
Uy nộ lục túc kim
NGŨ ĐẠI LỰC BỒ TÁT
Bồ Tát Trung Tôn Kim Cương Hống

10232

N
3391
cương, hiện 6 tay 6 đầu, ngồi trên lưng trâu.
Thân Chính pháp luân của bồ tát Kim
cương xoa ở phương bắc là bồ tát Tồi phục
nhất thiết ma oán, thân Giáo lệnh luân là
Uy nộ tịnh kim cương, hiện 4 tay. Thân
Chính pháp luân của bồ tát Kim cương ba
la mật đa ở chính giữa là bồ tát Chuyển
pháp luân, thân Giáo lệnh luân là Uy nộ
bất động kim cương.
Ngoài ra, Nhân vương bát nhã kinh
niệm tụng thứ đệ, Nhân vương hộ quốc
bát nhã ba la mật đa kinh đạo tràng niệm
tụng nghi quĩ... cũng nói về hình tượng của
5 vị tôn này và phương pháp kiến lập Mạn
đồ la.
NGŨ ĐẠI MINH VƯƠNG
Cũng gọi Ngũ đại tôn, Ngũ phẫn nộ, Ngũ
bộ phẫn nộ.
Chỉ cho 5 vị Đại minh vương: Bất động
minh vương, Hàng tam thế minh vương,
Quân đồ lợi minh vương, Đại uy đức minh
vương và Kim cương dạ xoa minh vương.
Năm vị tôn này là do 9 thức biến ra, là
thân Giáo lệnh luân của 5 đức Phật biến
hiện ra để phá dẹp các ma chướng trong
ngoài. Bất động minh vương ở chính giữa
là thân Giáo lệnh luân của đức Đại nhật
Như lai, có năng lực hàng phục tất cả các
ma. Thân Giáo lệnh luân của A súc Như
lai là Hàng tam thế minh vương ở phương
đông, có khả năng hàng phục trời Đại tự
tại. Thân Giáo lệnh luân của Bảo sinh Như
lai là Quân đồ lợi minh vương ở phương
nam, có thể hàng phục ma ngũ ấm. Thân
Giáo lệnh luân của Vô lượng thọ Như lai
10233

là Đại uy đức minh vương ở phương tây,
có khả năng hàng phục ma người. Thân
Giáo lệnh luân của Bất không thành tựu
Như lai là Kim cương dạ xoa minh vương
ở phương bắc, có thể hàng phục ma trên
mặt đất. Nếu nói về ma bên trong thì hoa
sen trên đầu Bất động minh vương tượng
trưng cho thức thứ 9, 8 tay của Hàng tam
thế minh vương tượng trưng cho thức thứ
8, con rắn quấn khắp thân của Quân đồ
lợi minh vương tượng trưng cho thức thứ
7, 6 mặt 6 tay của Đại uy đức minh vương
tượng trưng cho thức thứ 6, 5 con mắt của
Kim cương dạ xoa minh vương tượng trưng
cho 5 thức trước. Vì có thuyết cho rằng
Kim cương dạ xoa minh vương và Ô xu sa
ma minh vương là cùng 1 thể tính, cho nên
cũng có trường hợp dùng Ô xu sa ma minh
vương để thay thế Kim cương dạ xoa minh
vương. Ngôi nhà để thờ Ngũ đại minh
vương gọi là Ngũ đại đường. Pháp bí mật
lấy Ngũ đại minh vương làm bản tôn để
tu, gọi là Ngũ đàn pháp.
[X. Nhân vương kinh nghi quĩ Q.thượng
(bản dịch mới); Bổ đà lạc hải hội quĩ; Bí
tạng kí; Giác nguyên sao Q.hạ; Chư tôn ấn
nghĩa Q.4; Nhũ vị sao Q.9].
NGŨ ĐẠI NGUYÊN
........
Năm thệ nguyện rộng lớn trong Mật giáo.
Đó là:
1. Chúng sinh vô biên thệ nguyện độ.
2. Phúc trí vô biên thệ nguyện tập.
3. Pháp môn vô biên thệ nguyện học.
4. Như lai vô biên thệ nguyện sự.
5. Vô thượng bồ đề thệ nguyện thành.
Đây là bản nguyện của đức Đại nhật Như
lai, cũng là thệ nguyện chung của chư Phật
10234

và Bồ tát. Có thể được phối hợp với 5 đức
Phật: A súc, Bảo sinh, A di đà, Bất không
thành tựu, và Đại nhật. Ngũ đại nguyện này
tương đương với Tứ hoằng thệ nguyện của
Hiển giáo.
[X. Phật đính tôn thắng đà la ni niệm
tụng nghi quĩ pháp; Vô úy tam tạng thiền
yếu; Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la mật
đa kinh đạo tràng niệm tụng nghi quĩ Q.hạ].
(xt. Tứ Hoằng Thệ Nguyện).
NGŨ ĐẠI NGUYÊN

10235

N
3392
NGŨ ĐẠI QUÁN
........
Pháp quán xét 5 đại:
1. Quán địa đại, quán màu trắng.
2. Quán thủy đại, quán màu xanh lá cây.
3. Quán hỏa đại, quán màu đỏ.
4. Quán phong đại (gió), quán màu đen.
5. Quán không đại, quán màu xanh.
[X. kinh Thủ hộ quốc Q.2].
NGŨ ĐẠI QUÁN MÔN
Pháp môn quán xét 5 đại: Đất, nước, lửa,
gió và không.
NGŨ ĐẠI SỚ
........
Cũng gọi Ngũ bộ sớ.
Năm bộ sớ chú thích 5 bộ kinh bí mật
do Thai Mật của Nhật bản lập. Đó là:
1. Đại nhật kinh nghĩa thích, 14 quyển,
do Tam tạng Thiện vô úy đời Đường giảng,
ngài Nhất hạnh ghi lại.
2. Kim cương đính Đại giáo vương
kinh sớ, 7 quyển, do ngài Viên nhân người
Nhật soạn.
3. Tô tất địa yết la kinh lược sớ, 7 quyển,
do ngài Viên nhân người Nhật soạn.
4. Bồ đề tràng sở thuyết nhất tự đính
luân vương kinh lược nghĩa thích hội bản,
5 quyển, do ngài Viên trân người Nhật
soạn.
5. Kim cương phong lâu các nhất thiết
du già du kì kinh tu hành pháp, 3 quyển,
do ngài An nhiên người Nhật soạn.
NGŨ ĐẠI SỨ GIẢ
Cũng gọi Ngũ thiên sứ giả, Ngũ thiên sứ.
Chỉ cho sinh, lão, bệnh, tử và vương
10236

pháp lao ngục. Đây là sứ giả của vua Diêm
la, tức là những sứ giả phát từ nghiệp đạo
tự nhiên để cảnh giới người đời.
[X. kinh Phật thuyết Diêm la vương ngũ
thiên sứ giả].
NGŨ ĐẠI THÍ
... ... ..
Chỉ cho việc gìn giữ 5 giới.
Các thầy tu của Bà la môn giáo qui định
mỗi ngày phải thực hành Ngũ đại tế (Phạm:
Paĩca mahàyajĩa), tức là: Cúng dường
các thần (Phạm:Devayajĩa), bố thí sinh
linh (Phạm:Bhùtayajĩa), tế bái tổ linh
(Phạm:Pitfyajĩa), đọc tụng Phệ đà (Phạm:
Brahmayajĩa), bố thí nhân loại (Phạm:
Nfyajĩa). Ngũ đại tế này, sau được Phật
giáo thay thế bằng Ngũ đại thí.
[X. kinh Ngũ đại thí].
NGŨ ĐẠI TÔN CĂN BẢN ẤN
Tức là ấn Ngũ cổ ngoại phược, 2 cổ tay
tréo nhau.
Hoặc đặt cổ tay phải ở trên cổ tay trái,
lưng 2 bàn tay sáp vào nhau và tréo 2 ngón
giữa, còn các ngón cái, ngón út và ngón vô
danh đều dựng đứng, đây chính là ấn Ngũ
cổ của Liên hoa bộ. Hoặc có thuyết cho
rằng Ngũ đại tôn thường dùng ấn kiếm.
Cũng có thuyết nói khi dùng ấn Ngoại ngũ
cổ để tụng chú Từ cứu thì vị A xà lê ở
Trung đàn kết ấn Kiếm bằng ngón tay giữa
mà tụng.
NGŨ ĐẠI TÔN NHẤT ĐÀN PHÁP
.................
Cũng gọi Ngũ tôn hợp hành pháp.
Pháp tu trong Mật giáo an vị Ngũ đại
tôn ở cùng 1 đàn. Tức là tu pháp Ngũ đại
tôn chung trong 1 đàn theo qui định của
Nhân vương bát nhã đạo tràng niệm tụng
10237

nghi quĩ. Ngũ đại tôn chỉ cho 5 vị Đại minh
vương: Bất động, Hàng tam thế, Quân đồ
lợi, Đại uy đức và Kim cương dạ xoa.
NGŨ ĐẠI TÔN NHẤT ĐÀN PHÁP

10238

N
3393
NGŨ ĐẠI TÔN PHỐI TRÍ
..............
Vị trí của 5 vị Đại minh vương trong
Mật giáo. Chính giữa là Bất động minh
vương, phương đông là Hàng tam thế minh
vương, phương nam là Quân đồ lợi minh
vương, phương tây là Đại uy đức minh
vương, phương bắc là Kim cương dạ xoa
minh vương. Nhưng khi xếp thành 1 hàng
thẳng thì vị trí có khác: Chính giữa là Bất
động minh vương, phương đông là Hàng tam
thế minh vương, phương tây là Quân đồ lợi
minh vương, phía đông của Hàng tam thế
là Kim cương dạ xoa minh vương, phía tây
của Quân đồ lợi là Đại uy đức minh vương.
Hoặc chính giữa là Bất động minh vương,
phương đông là Quân đồ lợi minh vương,
phương tây là Kim cương dạ xoa minh
vương, phía đông của Quân đồ lợi là Hàng
tam thế minh vương, phía tây của Kim cương
dạ xoa là Đại uy đức minh vương.
NGŨ ĐẠI TÔN TỔNG ẤN MINH
Cũng gọi Ngũ đại tôn tổng nhiếp ấn
minh.
Ấn khế và chân ngôn chung của 5 vị
Đại minh vương. Tức là 5 vị đều kết ấn Ngoại
ngũ cổ và tụng chú Từ cứu. Đây là ấn minh
do thầy truyền nên các nghi quĩ không có
chép.
Theo sự giải thích về nghĩa sâu kín thì 2
ngón tay giữa của Ngoại ngũ cổ ấn làm thành
hình thanh gươm, 2 ngón trỏ dựng thẳng,
cũng gọi là Ngũ kiếm ấn, từ thanh gươm
của vị tôn ở chính giữa sinh ra các thanh
gươm ở 4 phương, thành 4 vị Đại minh
10239

vương. Ấn này được phối hợp với 5 vị Đại
minh vương, tức 2 ngón út là Kim cương dạ
xoa minh vương ở phương bắc, ngón trỏ của
tay phải là Hàng tam thế minh vương ở
phương đông, 2 ngón cái là Quân đồ lợi minh
vương ở phương nam, ngón trỏ của tay trái
là Đại uy đức minh vương ở phương tây,
còn 2 ngón giữa là Bất động minh vương ở
trung ương.
NGŨ ĐẠI TỰ NGHĨA
...........
Mật giáo dùng 5 câu “Ngã giác bản bất
sinh, xuất quá ngôn ngữ đạo, chư quá đắc
giải thoát, viễn li ư nhân duyên, tri không
đẳng hư không” để giải thích nghĩa sâu xa
của 5 đại: Địa, thủy, hỏa, phong, không.
Tức là:
1. Ngã giác bản bất sinh(ta biết vốn không
sinh): Là chữ (a), nghĩa của địa đại(đất). Ý
nói các pháp vốn chẳng sinh, không thực
có, như tâm của chúng ta chẳng phải xanh
vàng đỏ trắng, vuông tròn dài ngắn, nếu tìm
cầu thì cả quá khứ, hiện tại, vị lai tâm này
đều không có, là bất khả đắc. Vì thế nói các
pháp vốn không sinh.
2. Xuất quá ngữ ngôn đạo(đạo vượt ngoài
lời nói): Là chữ (va), nghĩa của thủy đại
(nước). Nghĩa là tất cả các pháp dùng lời nói
để diễn đạt đều không thể được. Vì các pháp
đã là tự nhiên như thế thì không thể dùng 8
khái niệm phù phiếm như: Sinh diệt, nhất
dị, thường đoạn, khứ lai để biểu đạt. Bởi lẽ
các pháp vốn dứt bặt ngôn ngữ tứ cú bách
phi, xa lìa hí luận, như nước có công năng
rửa sạch các vật.
3. Chư quá đắc giải thoát(các lỗi lầm
được giải thoát): Là chữ (ra), nghĩa của hỏa
đại(lửa). Ý nói tất cả các pháp trần cấu không
10240

thực có. Các pháp lấy 6 đại làm thể tính, mà
thể của 6 đại thì thanh tịnh, mầu nhiệm,
vốn không có bụi nhơ, chỉ vì tâm mê nên
trở thành bất tịnh, đó là thực nghĩa của các
pháp trần cấu không thực có, như lửa có
công năng thiêu đốt bụi nhơ.
4. Viễn li ư nhân duyên(xa lìa mọi nhân
duyên): Là chữ (ha), nghĩa của phong đại
(gió). Ý nói nghiệp nhân của tất cả các pháp
NGŨ ĐẠI TỰ NGHĨA

10241

N
3394
đều không có thật. Vì các pháp đã là không
sinh thì vốn thực có, không phải nay mới
sinh, cho nên không có nghiệp nhân, đó là
thực nghĩa nghiệp nhân của tất cả các pháp
không thực có, như gió có công năng phá
hoại các vật.
5. Tri không đẳng hư không (biết tính
không cũng đồng như hư không): Là chữ
(kha), nghĩa của không đại. Ý nói tất cả các
pháp giống như hư không, chẳng thể nắm
bắt được. Vì các pháp xưa nay vốn không
sinh không diệt, cho nên là đồng với hư
không. Chẳng nắm giữ 1 vật gì là tính của
không đại.
Pháp quán về nghĩa của Ngũ đại tự trên
đây, theo thuyết trong Bí tạng kí quyển cuối,
nếu quán về tính không thực có của chúng
thì mới chỉ là nghĩa trừ mê mà thôi, còn
quán về tính tròn sáng của chúng mới là
nghĩa cùng tột.
[X. phẩm Nhập chân ngôn trong kinh
Đại nhật Q.2].
NGŨ ĐẠM THỰC
Phạm: Paĩca-bhojanìya.
Cũng gọi Ngũ chính thực.
Chỉ cho 5 loại thức ăn: Cơm, cơm nấu
với đậu, miến, thịt và bánh.
[X. Ngũ bộ tì nại da Q.36].
NGŨ ĐÁN VỌNG
Từ ngữ gọi chung các ngày Ngũ tham
thướng đường và ngày Chúc thánh thướng
đường trong Thiền lâm. Ngày Ngũ tham
thướng đường chỉ cho 4 ngày: Mồng 5, mồng
10, 20 và 25 mỗi tháng; còn ngày Chúc thánh
thướng đường tức là 2 ngày: Mồng 1(đán)
10242

và 15(vọng), tất cả 6 ngày, đều có thướng
đường (thuyết pháp).
[X. môn Tiết thời trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
NGŨ ĐÀN PHÁP
........
Pháp bí mật trong Mật giáo, lập 5 đàn
tràng lớn, thờ 5 vị Đại minh vương làm bản
tôn để tu. Đàn chính giữa thờ Bất động minh
vương, đàn phía đông thờ Hàng tam thế
minh vương, đàn phía nam thờ Quân đồ lợi
minh vương, đàn phía tây thờ Đại uy đức
minh vương và đàn phía bắc thờ Kim cương
dạ xoa minh vương. Khi tu pháp này, phải
cần 5 vị A xà lê đồng thời mỗi vị tu ở mỗi
đàn. Tu pháp này để trừ tà khí chướng nạn,
hoặc để hàng phục oan gia.
[X. A sa phược sao Q.119; Loại tụ danh
vật khảo Q.29].
NGŨ ĐAO
... ..
Năm con dao, ví dụ cho Ngũ ấm.
Cứ theo kinh Niết bàn quyển 23 (bản
Bắc), thì có người bị nhà vua lùng bắt nên
sợ quá mà bỏ trốn đi, lại có 5 Chiên đà la
(Phạm,Pàli: Caịđàla,người đồ tể, kẻ bạo
ác) cầm dao đuổi theo sau. Năm người cầm
dao này ví dụ cho 5 ấm: Sắc, thụ, tưởng,
hành và thức của con người.
[X. kinh Tạp a hàm Q.43].
NGŨ ĐẠO CHUYỂN LUÂN VƯƠNG
Cũng gọi Chuyển luân vương.
Vua thứ 10 trong 10 vị vua ở cõi u minh.
Cứ theo kinh Dự tu sinh thất và kinh
Địa tạng thập vương, thì vị vua này chuyên
phán xét các việc thiện ác của những người
chết đã tạo tác lúc còn sinh tiền. Bản địa
của vị vua này là A di đà Như lai. Lúc thân
10243

“trung hữu” của người chết sắp hết hạn kì
thì phải đến điện lớn của vị vua này để nhận
sự phán xét cuối cùng rồi mới có thể đi đầu
thai kiếp khác.
Cứ theo truyền thuyết, trước lúc chuyển
NGŨ ĐẠO CHUYỂN LUÂN VƯƠNG

10244

N
3395
sinh, đầu tiên “trung hữu” phải đến “đình
Mạnh bà” uống cháo lú để quên hết mọi
việc đời trước, kế đó là đến “đài Chuyển
luân” để
đầu thai
trong 5
đường (có
chỗ nói 6
đường),
như thế
mới không
làm cho
thiên hạ
đại loạn.
(xt. Diêm La Thập Điện).
NGŨ ĐẠO LỤC ĐẠO
...........
Đồng nghĩa: Ngũ thú, Lục thú.
Năm đường, sáu đường. Năm đường chỉ
cho: Đường địa ngục, đường ngã quỉ, đường
súc sinh, đường người và đường trời, nếu
thêm đường a tu la nữa thì là 6 đường, gọi là
Lục đạo.
[X. luận Đại trí độ Q.30; Thành duy thức
luận xu yếu Q.hạ, phần đầu].
NGŨ ĐÁT ĐẶC LA
Phạm: Paĩcatantra.
Cũng gọi Ngũ quyển thư.
Sách ngụ ngôn trong văn học cổ điển
Ấn độ được viết bằng tiếng Phạm, nguyên
bản đã thất truyền nên không biết ai là tác
giả cũng như niên đại soạn thuật.
Nội dung lấy sự tụ tán li hợp của bạn
bè làm trung tâm, do nhiều chuyện tích
thí dụ cấu thành, mượn chuyện tăng lữ Bà
10245

la môn vâng mệnh vua làm thầy dạy Thái
tử về các bí quyết cai trị, ngoại giao, xử thế,
đạo đức v.v... để trang bị cho vị vua tương
lai 1 nền giáo dục hoàn hảo.
Sách gồm 5 thiên chuyện cổ chủ yếu có
tính cách giáo dục là: Gặp được bạn bè, Bạn
bè li biệt, Sự tranh đấu giữa quạ khoang và
cú vọ (con kiêu), Được đó rồi mất đó và Hành
vi chưa suy nghĩ kĩ... vì thế nên gọi là Ngũ
đát đặc la.
Ngoài ra, sách này cũng ghi thêm 1 số
chuyện tiền thân của đức Phật bằng văn xuôi,
1 số ngụ ngôn trong Đại tự sự thi Ma ha bà
la đa (Phạm:Mahàbhàrata) và 1 số chuyện
cổ dân gian...
Từ xưa, bản gốc của sách này đã được
chép ra thành nhiều bản. Hiện nay còn có
5 loại bản tiếng Phạm, trong đó bản lưu
truyền xưa nhất là Đát đặc la cơ da ý ca
(Phạm:Tantràkhyàyika), được thành lập
vào khoảng thế kỉ III, IV. Một bản khác
thì vào khoảng thế kỉ V, VI đã được dịch
ra tiếng Ba tư. Từ thế kỉ thứ V đến XI, có
các bản dịch tiếng Syria và Arabia kế tiếp
nhau xuất hiện. Khoảng thế kỉ XIII thì có
bản dịch tiếng Latin được ấn hành. Từ đó
về sau sách này được lưu truyền rộng rãi ở
phương Tây, cho đến nay, kể cả phương
Đông lẫn phương Tây, đã có bản dịch của
hơn 60 thứ tiếng. Đối với sự phát triển và
giao lưu văn học thông tục(ngụ ngôn, đồng
dao, chuyện cổ dân gian...)của các quốc gia
trên thế giới, hiển nhiên sách này đã có 1
giá trị bất hủ.
NGŨ ĐĂNG HỘI NGUYÊN
...........
Tác phẩm, 20 quyển, do ngài Phổ tế soạn
vào đời Nam Tống (bản in đời Tống ghi do
10246

ngài Tuệ minh soạn), được thu vào Vạn tục
tạng tập 138.
Sách này rút lấy những phần cốt yếu từ
5 bộ Đăng lục, tức là từ Cảnh đức truyền
đăng lục, Quảng đăng lục, Liên đăng hội yếu,
Phổ đăng lục và Tục đăng lục mà đúc kết lại
thành 1 bộ, vì thế nên gọi là Ngũ đăng hội
nguyên.
Nội dung sách này thu chép 7 đức Phật
NGŨ ĐĂNG HỘI NGUYÊN
Ngũ Đạo Chuyển Luân Vương

10247

N
3396
quá khứ, 27 vị Tổ Ấn độ và hành trạng, cơ
duyên của 6 vị Tổ Trung quốc trở xuống
đến Thiền sư phó pháp đích truyền là Đức
sơn Tử quyên đời thứ 17 thuộc pháp hệ ngài
Nam nhạc. Đến khi nhà Nam Tống mất,
bản khắc gỗ của sách này bị quân Nguyên
đốt hết, ông Hàn trang tiết và Thái úy Khang
lí ở Hội kê khắc lại.
Vào năm Vĩnh lạc 15 (1417) đời Minh,
ngài Nam thạch Văn tú hoàn thành bộ Ngũ
đăng hội nguyên bổ di, 1 quyển, ghi thêm
lược truyện của 28 vị sau Ngũ đăng hội
nguyên như ngài Linh ẩn Đông cốc quang ở
Hàng châu v.v... được thu vào phần phụ lục
của Tăng tập Tục truyền đăng lục trong Vạn
tục tạng tập 142.
(xt. Đăng Lục).
NGŨ ĐĂNG HỘI NGUYÊN TỤC LƯỢC
Gọi tắt: Ngũ đăng tục lược.
Tác phẩm 4 quyển hoặc 8 quyển, có 1
quyển thủ riêng, do ngài Viễn môn Tịnh
trụ soạn vào năm Sùng trinh 17 (1644) đời
Minh, được thu vào Vạn tục tạng tập 138.
Nội dung sách này thu chép những ngữ
lục của các Thiền sư thuộc các tông từ Ngũ
đăng hội nguyên trở về sau, như tông Tào
động từ ngài Hoa tạng Tuệ tộ, Thiên đồng
Như tịnh đến ngài Giác lãng Đạo thịnh;
tông Lâm tế từ ngài Từ hóa Ấn túc đến các
vị Đại đức thuộc hệ phái ngài Thiên ẩn
Viên tu, gồm tất cả hơn 400 vị. Trong đó,
các vị thuộc tông Lâm tế tuy chiếm đa số,
nhưng, căn cứ vào bài tựa và phàm lệ của
soạn giả Tịnh trụ, vốn là đệ tử nối pháp
của ngài Thạch vũ Minh phương thuộc
10248

tông Tào động, thì người ta có thể nhận
ra rằng mục đích biên soạn của sách này
là nhằm xác định dòng phái của tông Tào
động trong 3 đời Tống, Nguyên, Minh và
sưu tập các ngữ lục của những vị Đại đức
thuộc tông này.
Trong các sách vở của Thiền tông như
Truyền đăng lục v.v... sách này là nguồn
tư liệu trọng yếu cho việc nghiên cứu lịch
sử Thiền tông Trung quốc từ đời Tống
trở về sau.
NGŨ ĐĂNG LỤC
Từ ngữ gọi chung 5 bộ lục, tức là: Cảnh
đức truyền đăng lục của ngài Đạo nguyên,
Thiên thánh quảng đăng lục của Cư sĩ Lí
tuân úc, Kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục
của ngài Duy bạch, Liên đăng hội yếu của
ngài Ngộ minh và Gia thái phổ đăng lục của
ngài Chính thụ.
Về tông chỉ, pháp ngữ cũng như các chi
phái trong Thiền môn, Ngũ đăng ghi chép
rất rõ ràng từ đầu đến cuối. Vào đời Tống,
ngài Phổ tế nhận thấy Ngũ đăng quá bao la,
học giả khó có thể thông suốt được, cho nên
ngài đã rút lấy những phần cốt yếu mà soạn
thành bộ Ngũ đăng hội nguyên để giúp người
học dễ hiểu hơn.
[X. bài Tựa trong Thiền tông chính
mạch].
NGŨ ĐĂNG NGHIÊM THỐNG
Tác phẩm, 25 quyển, có riêng 2 quyển
mục lục, do các ngài Phí ẩn Thông dung
và Bách si Nguyện công cùng soạn vào
đời Minh, được thu vào Vạn tục tạng tập
139.
Ở đầu quyển mục lục có phụ thêm bài
tựa, phàm lệ, văn bia và các bài minh tháp...
Nội dung sách này ghi chép 7 đức Phật
10249

quá khứ, 27 vị tôn giả Tổ sư Ấn độ từ ngài
Ma ha Ca diếp trở xuống, 6 vị Tổ sư Trung
quốc từ ngài Bồ đề đạt ma trở xuống, các
bậc kì túc thuộc 2 pháp hệ Nam nhạc và
Thanh nguyên đến pháp hệ truyền đăng của
5 nhà Thiền tông như các đệ tử nối pháp
của ngài Vân môn là Trừng viễn... xếp ngài
NGŨ ĐĂNG NGHIÊM THỐNG

10250

N
3397
Thiên hoàng Đạo ngộ vào pháp hệ ngài
Thanh nguyên, đồng thời bỏ bớt các cơ
duyên ngữ cú của 18 đời thuộc pháp hệ
Thanh nguyên ghi trong Ngũ đăng hội
nguyên tục lược.
Sách này sửa chữa những sai lầm của Ngũ
đăng hội nguyên tục lược, khảo xét, so sánh
rất kĩ, khiến cho đạo thống truyền nối từ
trước không rơi vào tình trạng lộn xộn, vì
thế gọi là Ngũ đăng nghiêm thống.
[X. Tông thống biên niên Q.32; Thiền
tịch chí Q.thượng, hạ].
NGŨ ĐĂNG NGHIÊM THỐNG GIẢI HOẶC THIÊN
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Phí ẩn Thông
dung soạn vào đời Minh, ấn hành năm Vĩnh
lịch thứ 8 (1654), được thu vào Vạn tục tạng
tập 139.
Trong các bài Minh tông chính ngụy,
Trích khi thuyết, Tịch mậu thuyết..., do các
sư tông Tào động thuộc pháp hệ ngài
Thanh nguyên viết, có trách ngài Thông
dung khi soạn Ngũ đăng nghiêm thống đã
xếp Thiền sư Thiên hoàng Đạo ngộ vào
pháp hệ Thanh nguyên, xếp Thiền sư Thiên
vương Đạo ngộ vào pháp hệ Nam nhạc là
sai lầm và yêu cầu ngài Thông dung sửa lại.
Bởi vậy, ngài Thông dung mới soạn Giải
hoặc thiên để bác bỏ. Trong thiên này cũng
có phụ thêm phần giải đáp của ngài Thông
dung đối với những lời phê bình hoặc
khuyên bảo của các người khác.
NGŨ ĐĂNG TOÀN THƯ
Tác phẩm, 120 quyển và 16 quyển mục
lục, do ngài Tễ luân Siêu vĩnh biên soạn vào
đời Thanh, ấn hành vào năm Khang hi 36
10251

(1697), được thu vào Vạn tục tạng tập 140-
142, ở đầu quyển mục lục có phụ thêm bài
tựa, biểu tâu vua, phàm lệ...
Nội dung sách này, ngài Siêu vĩnh trích
lấy những chỗ cốt yếu trong các bộ truyền
đăng lục như Ngũ đăng hội nguyên... và bỏ
ra hơn 10 năm đi các nơi sưu tập tư liệu
mà soạn thành. Ngoài 7 đức Phật, các vị
Tổ Ấn độ, Trung quốc ra, còn gồm có các
Tổ sư, Kì túc, Cư sĩ v.v... từ Ngũ đăng hội
nguyên trở về sau, bất luận là dòng chính
hay dòng phụ, đều được ghi chép, tất cả
hơn 7.000 vị. Đây là bộ sách tập đại thành
của các Truyền đăng lục. Sách này thừa
nhận pháp hệ của Thiền sư Thiên vương
Đạo ngộ đời Đường. Ngoài ra, trong sách
có trường hợp trùng lập, 1 số nhân vật được
ghi lại nhiều lần.
NGŨ ĐẨU MỄ ĐẠO
Cũng gọi Thiên sư đạo.
Đạo 5 đấu gạo, 1 phái trong Đạo giáo do
Trương lăng sáng lập vào đời Đông Hán,
người theo học phải đóng 5 đấu gạo, vì thế
nên người đương thời gọi là Ngũ đẩu mễ
đạo.
Về sau, Trương giác cầm đầu bọn giặc
Hoàng cân (giặc khăn vàng) cũng thực hành
đạo này để chữa bệnh cho dân chúng, khi
khỏi bệnh, Trương giác cũng bắt người ta tạ
5 đấu gạo.
Người đời sau gọi Trương giác là Trương
thiên sư, cho nên Ngũ đẩu mễ đạo còn được
gọi là Thiên sư đạo.
NGŨ ĐẾ
Năm vị vua trời trong thần thoại Trung
quốc thời cổ, được đạo Lão thờ làm thần.
Cứ theo Đường triều giả công ngạn sớ
thì Ngũ đế là: Đông phương Thanh đế,
10252

Nam phương Xích đế, Trung ương Hoàng
đế, Tây phương Bạch đế và Bắc phương
Hắc đế.
[X. kinh Hiếu tử trung; kinh Thái thượng
phi hành cửu thần ngọc].
NGŨ ĐẾ

10253

N
3398
NGŨ ĐẾ
Chỉ cho 5 thứ chân lí.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 46 thì
Ngũ đế là: Nhân, quả, trí, cảnh và thắng.
Còn theo luận Hiển dương thánh giáo quyển
8 thì Ngũ đế là: Nhân, quả, năng tri, sở tri
và chí. Bốn đế trước theo thứ tự tương đương
với tập, khổ, đạo, diệt, còn thắng đế(hoặc
chí đế) cuối cùng là chân như, tức lí thể cùng
tột của Phật giáo.
[X. Du già luận kí Q.11, phần cuối]. (xt.
Tứ Đế).
NGŨ ĐIỀU CA SA
Cũng gọi Ngũ thiếp ca sa, Ngũ điều y,
Ngũ điều.
Áo 5 nẹp, 1 trong 3 áo của tỉ khưu, khâu
những nẹp vải lại thành 1 bức hình chữ nhật,
chiều ngang gồm 5 nẹp, vì thế gọi là Ngũ
điều ca sa. Theo luật Tứ phần thì chiếu dài
khoảng 4 khuỷu tay(7 thước 2 tấc Tàu), chiều
rộng khoảng 2 khuỷu tay.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.hạ, phần 1].
NGŨ ĐÌNH TÂM QUÁN
Cũng gọi Ngũ quán, Ngũ niệm, Ngũ đình
tâm, Ngũ độ quán môn, Ngũ độ môn, Ngũ
môn thiền.
Năm pháp quán dứt trừ phiền não mê
hoặc. Đó là:
1. Bất tịnh quán (Phạm: Azubhàsmfti):
Quán tưởng thân mình và thân
người là nhơ nhớp để trừ bỏ lòng tham
muốn.
2. Từ bi quán (Phạm:Maitrì-smfti),
cũng gọi Từ tâm quán, Từ mẫn quán. Quán
10254

tưởng lòng thương xót để đối trị với phiền
não oán giận.
3. Duyên khởi quán (Phạm:Idaôprat=
yayatà-pratìkyasamutpàda-smfti), cũng
gọi Nhân duyên quán, Quán duyên quán.
Quán tưởng 12 duyên khởi thuận và nghịch
để đối trị phiền não ngu si.
4. Giới phân biệt quán(Phạm:Dhàtuprabheda-
smfti), cũng gọi Giới phương
tiện quán, Tích giới quán, Phân tích quán,
Vô ngã quán. Quán tưởng các pháp 18
giới đều do sự hòa hợp của đất, nước, lửa,
gió, không và thức mà có thể đối trị ngã
chấp.
5. Sổ tức quán (Phạm:Ànàpàna-smfti),
cũng gọi An na ban na quán, Trì tức niệm.
Đếm số hơi thở ra, thở vào để đối trị tầm, tứ
tán loạn, giữ cho tâm dừng yên ở 1 cảnh.
[X. phẩm Lực chủng tính trong kinh
Bồ tát địa trì Q.3; luận Câu xá Q.22, 29;
luận Đại tì bà sa Q.40; luận Du già sư địa
Q.26; luận Thuận chính lí Q.59; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.11; Đại thừa
nghĩa chương Q.12; Ma ha chỉ quán Q.7,
phần 2].
NGŨ ĐÌNH TÂM VỊ
Giai vị tu Ngũ đình tâm quán, là vị thứ
1 trong 7 phương tiện.
Ở giai vị này hành giả tu các pháp quán
Bất tịnh, Từ bi, Duyên khởi, Giới phân biệt
và Sổ tức để điều hòa tâm tham lam, tán
loạn, lần lượt tiến vào Thánh vị.
Tiểu thừa cho rằng từ Ngũ đình tâm vị
trải qua Biệt tướng niệm trụ vị mà đạt tới
Tổng tướng niệm trụ vị, 3 giai vị này gọi
chung là Tam hiền.
(xt. Ngũ Đình Tâm Quán).
NGŨ ĐÌNH TỨ NIÊM
10255

...........
Chỉ cho Ngũ đình tâm quán và Tứ niệm
xứ(trụ).
Ngũ đình tâm quán, tức là: Bất tịnh quán,
NGŨ ĐÌNH TỨ NIÊM

10256

N
3399
Từ bi quán, Duyên khởi quán, Giới phân
biệt quán và Sổ tức quán. Còn Tứ niệm xứ,
tức là: Thân niệm xứ, Thụ niệm xứ, Tâm
niệm xứ và Pháp niệm xứ.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 3 (Đại 33,
707 hạ) nói: “Ngũ đình tứ niệm, có định
nên gọi là Đình; có tuệ nên gọi là Quán.
Quán có công năng chuyển hóa tà, Định có
công năng chế phục loạn”.
(xt. Ngũ Đình Tâm Quán, Tứ Niệm Trụ).
NGŨ ĐÍNH
... ..
I. Ngũ Đính.
Phạm: Paĩcazikhin.
Hán âm: Ban già thi khí.
Chỉ cho 5 búi tóc trên chỏm đầu, như
hình đồng tử Ngũ tự Văn thù tôn.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1,
phần cuối].
II. Ngũ Đính.
Gọi đủ: Ngũ Phật đính.
(xt. Ngũ Phật Đính).
NGŨ ĐOẠN
.....
Từ gọi chung Kiến đạo đoạn và Tu đạo
đoạn.
-Kiến đạo đoạn, cũng gọi Kiến sở đoạn:
Ở giai vị kiến đạo thấy suốt lí của 4 đế
khổ, tập, diệt, đạo mà đoạn trừ các phiền
não của 4 đế ở cõi dưới, tức là kiến khổ sở
đoạn, kiến tập sở đoạn, kiến diệt sởđoạn
và kiến đạo sở đoạn, là Tứ đoạn; rồi tiến
lên tu tập mà đoạn trừ Tu đạo đoạn, gọi
chung là Ngũ đoạn.
-Tu đạo đoạn, cũng gọi Tu sở đoạn, tức
10257

là các phiền não bị đoạn trừ ở giai vị Tu
đạo.
Tóm lại, Ngũ đoạn là: Khổ đoạn, Tập
đoạn, Diệt đoạn, Đạo đoạn và Tu đạo
đoạn.
[X. luận Câu xá Q.19].
NGŨ ĐỘ
... ..
I. Ngũ Độ.
Chỉ cho 5 loại cõi nước là chỗ y chỉ của
thân Phật. Tức là:
1. Pháp tính độ: Cõi nước y chỉ của Pháp
thân thanh tịnh Như lai.
2. Thực báo độ: Cõi nước y chỉ của Báo
thân viên mãn Như lai.
3. Sắc tướng độ: Cõi nước y chỉ của thân
Vi trần tướng hải Như lai.
4. Tha thụ dụng độ: Cõi nước y chỉ của
thân Tha thụ dụng Như lai.
5. Biến hóa độ: Cõi nước y chỉ của thân
Biến hóa Như lai.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.20].
II. Ngũ Độ.
Chỉ cho 5 cõi: Bất tịnh, Bất tịnh tịnh,
Tịnh bất tịnh, Tạp và Tịnh. Đây là thuyết
của tông Tam luận.
Năm cõi này là do nghiệp của chúng sinh
chiêu cảm mà có, cho nên gọi là Chúng sinh
độ. Lại vì 5 cõi này là đất nước do đức Phật
giáo hóa, nên cũng gọi là Phật độ.
[X. Đại thừa huyền luận Q.5]. (xt. Phật
Độ).
NGŨ ĐỘN SỬ
Đối lại: Ngũ lợi sử.
Chỉ cho 5 phiền não căn bản: Tham, sân,
si, mạn, nghi.
Năm thứ phiền não này thường sai khiến
tâm thần hành giả, làm cho trôi nổi, lăn lộn
10258

trong 3 cõi nên gọi là Sử.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.5; Thiên
thai tứ giáo nghi tập chú Q.trung, phần đầu].
NGŨ ĐỒNG DUYÊN Ý THỨC
Thức thứ 6 cùng với 5 thức trước cùng
duyên theo cảnh.
NGŨ ĐỒNG DUYÊN Ý THỨC

10259

N
3400
Tức là Ý thức khởi tác dụng cùng với 5
thức mắt, tai, mũi, lưỡi và thân cùng nhận
biết 5 cảnh sắc, thanh, hương, vị và xúc.
NGŨ ĐỨC
... ..
I. Ngũ Đức.
Khi nói kinh Vô lượng thọ, đức Thế tôn
vào định tịch tịnh, hiện tướng 5 đức tốt lành,
đó là:
1. Trụ nơi pháp kì đặc.
2. Trụ nơi Phật thường trụ.
3. Trụ nơi hạnh đạo sư.
4. Trụ nơi đạo tối thắng.
5. Hiện 5 thứ đức của Như lai.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng].
II. Ngũ Đức.
Năm đức mà người được giao trách
nhiệm cử tội trong ngày lễ Tự tứ kết thúc hạ
an cư cần phải có. Năm đức có 2 loại:
1. Năm đức tự tứ: Không yêu thương,
không ghét bỏ, không sợ hãi, không si mê
và biết tự tứ hay không tự tứ.
2. Năm đức cử tội: Biết thời, chân thực,
lợi ích, nhu hòa và có lòng thương.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng].
III. Ngũ Đức.
Năm đức của vị Giới sư. Đó là:
1. Trì giới: Giữ gìn giới pháp.
2. Thập lạp: Mười tuổi hạ.
3. Giải luật tạng: Thông hiểu tạng luật.
4. Thông thiền tư: Thông suốt thiền
định.
5. Tuệ tạng cùng huyền: Trí tuệ cùng
suốt lí huyền vi.
10260

[X. Thiên thai giới sớ Q.thượng].
IV. Ngũ Đức.
Năm đức chăm sóc người bệnh:
1. Biết thức ăn nào người bệnh ăn được
và không ăn được.
2. Không ghê tởm phẩn, giải và đờm dãi
của người bệnh.
3. Có lòng thương xót không vì cơm áo.
4. Biết cách cho bệnh nhân uống thuốc
thang.
5. Có khả năng nói pháp cho bệnh nhân
nghe.
[X. luật Tứ phần Q.41].
NGŨ ĐỨC THỤY HIÊN
Năm đức tướng tốt lành Phật thị hiện
khi Ngài tuyên thuyết kinh Vô lượng thọ.
Tức là:
1. Trụ kì đặc pháp: Trụ ở pháp cao siêu
đặc biệt mà ở thế gian không có.
2. Trụ Phật sở trụ: Trụ nơi chư Phật
cùng trụ, tức là nơi quả Niết bàn thường
trụ.
3. Trụ đạo sư hạnh: Phật trụ nơi hạnh
4 nhiếp pháp để giáo hóa, dẫn dắt chúng
sinh vào Phật pháp.
4. Trụ tối thắng đạo: Phật trụ nơi Vô
thượng bồ đề, bên trong chứng được đạo
chân thực, biết rõ đức của chư Phật.
5. Hành Như lai đức: Thực hành các
đức của Như lai: Mười lực, 4 vô úy, 18 pháp
riêng, 5 mắt, 6 thần thông, 4 vô ngại... để độ
chúng sinh.
Trong 5 đức nói trên, Trụ kì đặc pháp là
tổng(chung), 4 đức còn lại là biệt(riêng).
Trụ Phật sở trụ và Trụ tối thắng đạo là thuộc
về đức tự lợi, còn Trụ đạo sư hạnh và Hành
Như lai đức thì thuộc về đức lợi tha.
[X. kinh Vô lượng thọ tự phần; Vô lượng
10261

thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng (Tuệ viễn)].
NGŨ ĐƯƠNG TRIÊU
Chữ “triệu”, tiếng Mông cổ, có nghĩa là
chùa.
Chùa ở hào(rạch nước)Ngũ đương cách
Bao đầu, Tuy viễn về phía đông bắc khoảng
50 cây số, được xây dựng vào khoảng năm
Khang hi (1662-1722) đời Thanh, trên 1 diện
NGŨ ĐƯƠNG TRIÊU

10262

N
3401
tích hơn 20 nghìn mét vuông.
Chùa dựa vào núi, tường, cột, vách đều
được mạ vàng, ngói màu vàng, nóc màu đỏ,
mái cong, rường cột đều chạm trổ rất đẹp.
Chùa có nhiều kinh sách, nhưng đáng tiếc
đã bị hủy hoại trong thời cách mạng văn
hóa của cộng sản Trung quốc do Mao trạch
đông khởi xướng. Các kiến trúc trong chùa
được chia làm 6 bộ phận:
1. A luân độc cung: Được xây dựng vào
năm Gia khánh thứ 5 (1800), là cung điện
xây trên dốc núi, địa thế hiểm yếu, 4 bức
vách trong điện đều có vẽ tranh Phật, rất
đẹp đẽ, nét vẽ tinh vi, sống động.
2. Động khoát nhĩ độc cung (Chùa
Quảng giác): Được cất vào năm Càn long 14
(1749), vua Càn long ban hiệu là Quảng Giác
Cung, trên cổng chính có tấm biển khắc bằng
các thứ chữ Hán, Mãn châu, Mông cổ và
Tây tạng.
3. Động khoát nhĩ hoạt Phật phủ
miếu: Nơi làm việc và nghỉ ngơi của vị Phật
sống.
4. Nhật mộc luân độc cung: Được kiến
thiết vào năm Quang tự 18 (1892), là kiến
trúc sau cùng của chùa Ngũ đương.
5. Khước y lạp độc cung: Được xây vào
năm Đạo quang 15 (1835), trong điện có
tượng Phật cao 10 mét.
6. Tô cát bí độc cung: Được cất vào năm
Càn long 22 (1757) là kiến trúc lớn nhất
trong chùa, cung điện rất nguy nga tráng lệ.
Ngày xưa các cuộc hội họp của chùa đều
được tổ chức ở đây.
NGŨ Ế
10263

.....
Chỉ cho 5 thứ có thể che khuất mặt trời,
mặt trăng như: Khói, mây, bụi, sương mù
và bàn tay của thần A tu la.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5, phần đầu].
NGŨ GIA
.....
Danh từ gọi chung các phái của Thiền
tông phương Nam, Trung quốc. Chỉ cho
tông Qui ngưỡng, tông Lâm tế, tông Tào
động, tông Vân môn và tông Pháp nhãn.
Thiền tông Trung quốc từ Sơ tổ Bồ đề
đạt ma truyền đến đời thứ 5 là ngài Hoằng
nhẫn, sau đó chia ra 2 phái là Bắc tông Thần
tú và Nam tông Tuệ năng. Bắc tông chủ
trương tiệm ngộ, lưu hành ở phương Bắc,
không chia thành chi phái; Nam tông chủ
trương đốn ngộ, lưu hành ở phương Nam,
từ đời Trung đường trở về sau rất thịnh, đặc
biệt là 2 chi Nam nhạc Hoài nhượng và
Thanh nguyên Hành tư, 2 dòng phái chính
của Thiền Nam tông. Từ cuối đời Đường
trở đi, Thiền Nam tông phát triển thành 5
phái: Lâm tế, Qui ngưỡng, Tào động, Pháp
nhãn và Vân môn, mỗi phái đều lập ra tông
phong đặc sắc riêng. Tuy chia ra 5 nhà như
trên, nhưng chỗ chỉ qui của Thiền Nam
tông vẫn là 1, khác chăng là về tông phong
mà thôi.
(xt. Ngũ Gia Thất Tông).
NGŨ GIA BIÊN
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Hổ quan Sư
luyện (1278-1346) thuộc tông Lâm tế Nhật
bản soạn.
Nội dung sách này nói về hệ thống truyền
NGŨ GIA BIÊN
Toàn Cảnh Chùa Ngũ Đương

10264

N
3402
thừa của 5 nhà Thiền tông Trung quốc, chủ
trương 5 tông hoàn toàn thuộc về pháp hệ
của ngài Mã tổ Đạo nhất.
(xt. Ngũ Phái Nhất Trích Đồ).
NGŨ GIA BIÊN CHÍNH
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đức nghiêm
Dưỡng tồn người Nhật soạn, ấn hành vào
khoảng năm Nguyên lộc (1688-1703), được
thu vào Vạn tục tạng tập 147, là tập luận
văn nói về hệ phổ Thiền tông.
Trong tác phẩm “Ngũ gia biện” của
mình, ngài Hổ quan Sư luyện (1278-1346)
thuộc tông Lâm tế Nhật bản, chủ trương
rằng 5 phái thiền Lâm tế, Qui ngưỡng, Tào
động, Vân môn và Pháp nhãn đều thuộc
pháp hệ của ngài Mã tổ Đạo nhất, vài trăm
năm sau quan điểm này đã trở nên phổ
biến. Nhưng ngài Dưỡng tồn rất ngờ ý kiến
này, đã suy nghĩ nhiều và muốn làm sáng
tỏ vấn đề. Ngài may mắn gặp được tác phẩm
“Pháp Môn Sừ Quĩ” do ngài Bạch nham
Tịnh phù, vị tăng Trung quốc, soạn vào
đời Thanh được truyền đến Nhật bản. Ngài
Dưỡng tồn liền lấy đó làm tư liệu mà soạn
thành Ngũ gia biện chính rồi in kèm với
Pháp môn sừ quĩ để bác bỏ quan điểm của
ngài Sư luyện.
NGŨ GIA CHÍNH TÔNG TÁN
Cũng gọi Chính tông tán.
Tác phẩm, 4 quyển, do ngài Hi tẩu Thiệu
đàm soạn vào đời Tống, ấn hành vào năm
Bảo hựu thứ 2 (1254), được thu vào Vạn
tục tạng tập 135.
Nội dung sách này thu chép lược truyện
của hơn 70 vị kì túc từ Tổ sư Bồ đề đạt ma
10265

đến Đại sư Tuyết phong và Thiền tông ngũ
gia. Sau mỗi truyện có phụ thêm bài tán
theo thể biền ngẫu tứ lục miêu tả đạo phong
của các ngài.
NGŨ GIA NGỮ LỤC
Gọi tắt: Ngũ tông lục.
Tác phẩm, 5 quyển, do Quách ngưng chi
biên soạn vào đời Minh, được thu vào Tục
tạng kinh đời Minh hòm 58.
Nội dung sách này thu chép ngữ lục của
các vị Tổ thuộc 5 nhà Thiền tông Trung
quốc, gồm có 7 bộ:
1. Lâm tế tông Trấn châu Lâm tế Tuệ
chiếu thiền sư ngữ lục, quyển 1.
2. Qui ngưỡng tông Đàm châu Qui sơn
Linh hựu thiền sư ngữ lục, 1 quyển.
3. Tào động tông Thụy châu Động sơn
Lương giới thiền sư ngữ lục, 1 quyển.
4. Phủ châu Tào sơn Bản tịch thiền sư
ngữ lục, 1 quyển.
5. Vân môn tông Vân môn Khuông chân
thiền sư quảng lục, 3 quyển.
6. Pháp nhãn tông Kim lăng Thanh lương
viện Văn ích thiền sư ngữ lục, 1 quyển.
7. Viên châu Ngưỡng sơn Tuệ tịch thiền
sư ngữ lục, 1 quyển.
Trong đó, ngoài 2 ngữ lục của tông Vân
môn và tông Lâm tế, 5 ngữ lục còn lại là
những tác phẩm được biên tập sớm nhất rất
được mọi người chú ý.
[X. Phật điển sớ lục mục lục Q.hạ; Phù
tang tạng ngoại hiện tồn mục lục; Đệ nhị
thiền tông sử nghiên cứu (Vũ tỉnh Bá thọ)].
NGŨ GIA SỞ CỘNG
Tiền tài vật chất ở thế gian là của chung
của 5 nhà: Vua quan (tham ô), giặc cướp,
hỏa hoạn, bão lụt và con ngỗ nghịch, mình
không thể dùng riêng, vì thế không nên cố
10266

tìm cầu.
Luận Đại trí độ quyển 11 (Đại 25, 142
trung) nói: “Giàu sang tuy vui nhưng tất cả
đều vô thường, của chung 5 nhà, khiến lòng
người tán loạn, bồn chồn không yên định”.
NGŨ GIA SỞ CỘNG

10267

N
3403
NGŨ GIA THAM TƯỜNG YẾU LỘ MÔN
Tác phẩm, 5 quyển, do sư Đông lãnh
Viên từ, người Nhật soạn, ấn hành vào năm
Thiên minh thứ 8 (1788), được thu vào Đại
chính tạng tập 81.
Trong sách này, tác giả thu chép những
chỗ đặc sắc trong gia phong của 5 nhà Thiền
tông Trung quốc. Nội dung bao gồm: Lâm
tế tông chiến cơ phong luận thân sơ, Vân
môn tông trạch ngôn cú luận thân sơ, Tào
động tông cứu tâm địa luận thân sơ, Qui
ngưỡng tông minh tác dụng luận thân sơ và
Pháp nhãn tông tiên lợi tế luận thân sơ.
Ngoài ra, còn chép thêm Lạp bát thị chúng,
Khán kinh bảng... Tác giả trình bày rất tỉ
mỉ, rõ ràng về hành trạng và ngữ lục của các
Tổ sư.
NGŨ GIA THẤT TÔNG
...........
Cũng gọi Ngũ phái thất lưu.
Năm nhà 7 tông, từ gọi chung các phái
Thiền Nam tông của Trung quốc.
Tức là 5 tông: Lâm tế, Qui ngưỡng, Tào
động, Vân môn và Pháp nhãn, cộng thêm 2
phái Hoàng long và Dương kì phát xuất từ
tông Lâm tế mà gọi chung là 7 tông.
Thiền tông Trung quốc từ Sơ tổ Bồ đề
đạt ma truyền đến đời thứ 5 là ngài Hoằng
nhẫn, sau đó chia làm 2 phái Bắc tông
Thần tú và Nam tông Tuệ năng. Tổ Tuệ
năng có 2 vị đệ tử lớn là Nam nhạc Hoài
nhượng và Thanh nguyên Hành tư. Hai
vị này lập thành 2 phái và truyền thừa
như sau:
1. Sau ngài Nam nhạc Hoài nhượng
10268

truyền đến các vị: Mã tổ Đạo nhất, Bách
trượng Hoài hải, Hoàng bá Hi vận, Lâm tế
Nghĩa huyền. Ngài Nghĩa huyền phát triển
Thiền pháp rất mạnh, lập thành tông Lâm
tế. Từ ngài Nghĩa huyền lại truyền đến các
vị: Hưng hóa Tồn tưởng, Nam viện Tuệ
ngung, Phong huyệt Diên chiểu, Thủ sơn
Tỉnh niệm, Phần dương Thiện chiêu và
Thạch sương Sở viên. Sau ngài Sở viên lại
truyền đến các vị: Hoàng long Tuệ nam và
Dương kì Phương hội, 2 vị này lại sáng lập
2 phái là Hoàng long phái và Dương kì phái.
Còn ngài Bách trượng Hoài hải thì truyền
cho ngài Qui sơn Linh hựu, ngài Linh hựu
lại truyền cho Ngưỡng sơn Tuệ tịch, lập ra
Qui ngưỡng tông. Như vậy, pháp hệ của
ngài Nam nhạc Hoài nhượng có 2 tông Lâm
tế và Qui ngưỡng, 2 phái Hoàng long và
Dương kì.
2. Pháp hệ của ngài Thanh nguyên Hành
tư có 3 tông là Tào động, Vân môn và Pháp
nhãn, nhưng sự truyền thừa của 3 tông này
có nhiều thuyết khác nhau, nguyên nhân là
vì có những quan điểm bất đồng về trường
hợp pháp thống của Thiền sư Đạo ngộ. Nay
trình bày sơ lược như sau:
a) Theo Tống cao tăng truyện quyển 10,
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14, Thiền
lâm tăng bảo truyện quyển 4 và Truyền
pháp chính tông kí quyển 7, thì Đạo ngộ
là chỉ cho Thiên hoàng Đạo ngộ, đệ tử của
Thiền sư Thạch đầu Hi thiên. Tức là ngài
Thanh nguyên Hành tư truyền cho ngài
Thạch đầu Hi thiên, ngài Thạch đầu Hi
thiên lại truyền đến các vị Thiên hoàng Đạo
ngộ và Dược sơn Duy nghiễm. Rồi ngài
Thiên hoàng truyền đến các vị: Long đàm
Sùng tín, Đức sơn Tuyên giám, Tuyết
10269

phong Nghĩa tồn và Vân môn Văn yển,
người sáng lập tông Vân môn. Còn ngài
Tuyết phong Nghĩa tồn thì truyền đến các
vị: Huyền sa Sư bị, La hán Quế sâm và Pháp
nhãn Văn ích người
sáng lập tông Pháp
nhãn. Về phía ngài Dược sơn Duy nghiễm,
đồng môn với ngài Thiên hoàng Đạo ngộ,
thì truyền đến các vị: Vân nham Đàm
thạch, Động sơn Lương giới và Tào sơn Bản
tịch người
sáng lập tông Tào động.
NGŨ GIA THẤT TÔNG

10270

N
3404
b) Cứ theo Tổ đình sự uyển quyển 1,
Phật tổ lịch đại thông tải quyển 20, Thiền
tông chính mạch quyển 7, Ngũ tông
nguyên... thì có 2 vị Đạo ngộ. Thứ nhất:
Thiên hoàng Đạo ngộ, đệ tử nối pháp của
Thiền sư Thạch đầu Hi thiên, nhưng pháp
thống của ngài Thiên hoàng Đạo ngộ chỉ
truyền đến các vị Tuệ chân, U nhàn và
Văn bôn là dứt. Thứ hai: Thiên vương Đạo
ngộ, đệ tử của Thiền sư Mã tổ Đạo nhất,
pháp thống của ngài Đạo ngộ này lần lượt
truyền đến các vị Long đàm Sùng tín, Đức
sơn Tuyên giám, Tuyết phong Nghĩa tồn,
từ đó phát sinh 2 tông Vân môn và tông
Pháp nhãn. Thuyết này căn cứ vào bài
minh khắc trên bia của Thiền sư Đạo ngộ
ở chùa Thiên vương tại phía tây thành
Giang lăng, do ông Khâu huyền tố soạn
NGŨ GIA THẤT TÔNG
Đồ Biểu Như Sau:
Tuệ Năng Nam Tông
Thanh Nguyên Hành Tư Nam Nhạc Hoài Nhượng
Thạch Đầu Hi Thiên
Bách Trượng Hoài Hải
Mã Tổ Đạo Nhất
Dược Sơn Duy Nghiễm Thiên Hoàng Đạo Ngộ
Long Đàm Sùng Tín
Đức Sơn Tuyên Giám
Tuyết Phong Nghĩa Tồn Qui Ngưỡng Tông(thứ 1) Lâm Tế Tông(thứ 2)
Hưng Hóa Tồn Tưởng
Nam Viện Tuệ Ngung
Phong Huyệt Diên Chiểu
Thủ Sơn Tỉnh Niệm
Phần Dương Thiện Chiêu
Qui Sơn Linh Hựu Hoàng Bá Hi Vận
10271

Ngưỡng Sơn Tuệ Tịch Lâm Tế Nghĩa Huyền
Thạch Sương Sở Viên
Tào Sơn Bản Tịch
Vân Nham Đàm Thanh
Động Sơn Lương Giới
Tào Động Tông(thứ 3)
Dương Kì Phương Hội
Dương Kì Phái(thứ 7)
Hoàng Long Tuệ Nam
Hoàng Long Phái(thứ 6)
Huyền Sa Sư Bị
Pháp Nhãn Tông(thứ 5)
La Hán Quế Sâm
Pháp Nhãn Văn Ích
Vân Môn Văn Yển
Vân Môn Tông(thứ 4)

10272

N
3405
vào đời Đường.
c) Cứ theo Nhất nguyên ngũ phái biện,
Ngũ phái nhất trích đồ và Phật tổ tông
phái đồ... thì cũng đều chủ trương có 2 vị
Đạo ngộ. Trong đó, Thiên vương Đạo ngộ
là đệ tử của Thiền sư Mã tổ Đạo nhất thì
cũng đồng với thuyết ở trên đã nói. Nhưng
có thuyết khác cho rằng ngài Dược sơn
Duy nghiễm, đồng môn với ngài Đạo ngộ,
cũng là đệ tử của Mã tổ, rồi đem tông
Tào động qui về pháp hệ của ngài Mã tổ,
vì thế, trong Ngũ gia biện, ngài Hổ quan
Sư luyện, vị tăng Nhật bản, mới chủ
trương tất cả 5 nhà Thiền Nam tông của
Trung quốc thuộc Pháp hệ của ngài Mã
tổ Đạo nhất, khiến cho pháp thống của
ngài Thanh nguyên Hành tư tiêu ma hết.
Tuy nhiên, 1 vị tăng người Nhật khác là
ngài Đức nghiêm Dưỡng tồn soạn Ngũ gia
biện chính để bác bỏ thuyết của ngài Hổ
quan Sư luyện.
d) Cứ theo bài Bạt trong Nhân thiên
nhãn mục của ngài Trí hựu, thì bài minh
khắc trên bia của ngài Thiên vương Đạo
ngộ là do người đời sau mượn tên của ngài
Khâu huyền tố mà ngụy soạn, bởi vì những
nhân duyên ngữ cú của Thiên vương Đạo
ngộ được ghi trong văn bia này hoàn toàn
tương đồng với những nhân duyên ngữ cú
của Thiền sư Đàm chiếu (pháp hệ ngài Mã
tổ)ở chùa Bạch mã được ghi trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 10 và trong Kinh
châu cựu đồ chí. Cho nên ngài Trí hựu chủ
trương chỉ có 1 Thiên hoàng Đạo ngộ là đệ
tử nối pháp của Thiền sư Thạch đầu Hi
10273

thiên mà thôi.
[X. Thích thị nguyên lưu ngũ tông thế
phổ định tổ đồ tự; Phật tổ thống kỉ Q.29;
Giáo ngoại biệt truyền Q.7; Lâm gian lục
Q.thượng; Liên đăng hội yếu Q.19; Ngũ
đăng hội nguyên Q.7; Ngũ gia ngữ lục tự;
Ngũ gia tông phái đồ]. (xt. Ngũ Gia, Thiền
Tông).
NGŨ GIA TÔNG CHỈ TOẢN YẾU
.................
Cũng gọi Tam sơn Lai thiền sư ngũ gia
tông chỉ toản yếu.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Tam sơn
Đăng lai soạn, ngài Tính thống biên tập,
ấn hành vào năm Khang hi 42 (1703) đời
Thanh, được thu vào Vạn tục tạng tập
114.
Nội dung sách này trình bày về tông
phong đặc thù và pháp môn trọng yếu của
5 nhà Thiền tông, nhưng trọng tâm là tông
Lâm tế và tông Tào động. Bàn về tông
phong của các nhà thì như: Toàn cơ đại
dụng của tông Lâm tế, Chính thiên giúp
nhau của tông Tào động, thầy trò xướng
họa của tông Qui ngưỡng, những lời nói
cao xa của tông Vân môn và thấy sắc rõ
tâmcủatông Pháp nhãn.
Còn về pháp môn của các nhà thì có:
Tứ liệu giản, Tam huyền tam yếu của tông
Lâm tế; Chính thiên ngũ vị, Tứ tân chủ
của tông Tào động... đều có giải thích sơ
lược và phụ thêm bài tụng. Ngoài ra cũng
chép thêm thuyết Tam thân tứ trí và Bát
thức niêm bình.
Đây là bộ sách nhập môn của Thiền
tông.
NGŨ GIA TÔNG PHÁI
...........
10274

Tác phẩm, do ngài Đạt quan Đàm dĩnh
(989-1060) soạn vào đời Tống. Sách này hiện
nay đã thất truyền nên không rõ nội dung
thế nào. Nhưng qua sự trích dẫn rải rác trong
các sách khác thì được biết rằng ngài Đàm
dĩnh thuộc tông Lâm tế đời Tống, soạn sách
này vào năm Gia hựu (1056-1063) đời vua
Nhân tông, trong đó thu chép truyện kí, ngữ
lục của các Thiền sư của 5 nhà Thiền tông
(Qui ngưỡng, Lâm tế, Tào động, Vân môn, Pháp
nhãn)ở thời kì Đường Tống.
NGŨ GIA TÔNG PHÁI

10275

N
3406
NGŨ GIÁC
.....
Chỉ cho Bản giác, Thủy giác, Tương tự
giác, Tùy phần giác và Cứu cánh giác.
1. Bản giác: Tính giác thường trụ sẵn
có. Nghĩa là bản thể của tâm xa lìa các niệm,
thanh tịnh sáng suốt, đó là Pháp thân bình
đẳng của Như lai.
2. Thủy giác: Nương vào công đức tu
hành mà hiển bày thể của bản giác. Nghĩa là
thể tính của bản giác vốn chân thực nhưng
từ chân khởi vọng mà thành bất giác, nếu
bỏ vọng về chân thì thể bản giác hiển hiện,
nên gọi là Thủy giác.
3. Tương tự giác: Bồ tát ở giai vị Thập
tín chứng được Thủy giác tương tự. Nghĩa là
Bồ tát đã xả bỏ phân biệt chấp tướng thô
trọng, sắp phá vỡ hoặc vô minh, thể bản
giác sắp hiển lộ, tuy chưa thật sự chứng được
nhưng đã gần giống với chân nên gọi là
Tương tự giác.
4. Tùy phần giác: Bồ tát ở các giai vị
Thập trụ, Thập hạnh, Thập hồi hướng, đã
tùy phần chứng được Thủy giác chân chính.
Nghĩa là Bồ tát phá được 1 phẩm hoặc vô
minh thì ngay đó chứng được 1 phần lí pháp
tính, nhưng giác đạo chưa tròn đủ nên gọi
là Tùy phần giác.
5. Cứu cánh giác: Bồ tát ở giai vị Diệu
giác chứng được Thủy giác rốt ráo tột bậc,
hợp làm 1 với Bản giác. Nghĩa là Bồ tát
Thập địa đã hoàn thành nhân vị, chứng
Phật quả Diệu giác, đầy đủ các phương tiện,
thấy suốt tâm tính, xa lìa các niệm vi tế,
tâm tính thanh tịnh thường trụ, cho nên
10276

gọi Cứu cánh giác.
[X. luận Đại thừa khởi tín (ngài Chân đế
dịch); Đại minh tam tạng pháp số Q.20].
NGŨ GIẢI THOÁT LUÂN
I. Ngũ Giải Thoát Luân.
Cũng gọi Ngũ nguyệt luân, Ngũ trí
nguyệt luân.
Năm vòng tròn trong 1 vòng tròn lớn
của Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo.
Mạn đồ la Kim cương giới là pháp tu
sinh tu hiển, người vào luân đàn(đàn hình
tròn)này cởi bỏ được sự trói buộc của sinh
tử trong 5 đường, thành tựu 5 trí trong sạch
tròn sáng, cho nên ví dụ như vầng trăng
(nguyệt luân)có đầy đủ đức tròn sáng, vì thế
gọi là Ngũ giải thoát luân.
Về hình vẽ, trong 1 vòng tròn Kim cương
lớn vẽ 5 vòng tròn, chính giữa là đức Đại
nhật Như lai, phương đông là A súc Như
lai, phương nam là Bảo sinh Như lai, phương
tây là A di đà Như lai và phương bắc là Thiên
cổ lôi âm Như lai. Trong hội Thành thân
thì có vị Đại thần nâng đỡ lấy vòng Kim
cương lớn này. Bốn vị Đại thần biểu thị 4
đại: Đất, nước, lửa, gió, còn Ngũ giải thoát
luân thì biểu thị cho không đại của 5 trí.
[X. kinh Kim cương đính Q.thượng; kinh
Đại giáo vương Q.5]
II. Ngũ Giải Thoát Luân.
Tên khác của Ngũ luân tháp.
(xt. Ngũ Luân Tháp).
NGŨ GIÁN SẮC
Năm màu trung gian, đối lại với 5 màu
chính(xanh, vàng, đỏ, trắng, đen). Tức là 5
màu: Màu lụa đào, màu hồng, màu tím, màu
xanh lá cây, màu diêm sinh.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.hạ, phần 1, tiết 1]. (xt. Ngũ Sắc).
10277

NGŨ GIÁO
Năm loại giáo pháp phân biệt Thánh giáo
đức Phật nói trong 1 đời.
I. Ngũ Giáo.
Năm giáo do ngài Pháp tạng Hiền thủ
lập vào đời Đường:
NGŨ GIÁO

10278

N
3407
1. Tiểu thừa giáo (Ngu pháp Thanh văn
giáo).
2. Đại thừa thủy giáo (Quyền giáo).
3. Đại thừa chung giáo (Thực giáo).
4. Đốn giáo.
5. Viên giáo.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.3]. (xt. Ngũ Giáo Thập
Tông).
II. Ngũ Giáo.
Năm giáo do ngài Khuê phong Tông mật
lập vào đời Đường:
1. Nhân thiên giáo: Giáo pháp nói về lí
nhân quả báo ứng lành dữ trong 3 đời, tu 4
thiền 8 định.
2. Tiểu thừa giáo: Giáo pháp nói về lí
ngã không, tu quán trí vô ngã để đoạn trừ
ác nghiệp tham... chứng được ngã không
chân như.
3. Đại thừa pháp tướng giáo: Giáo
pháp tương đương với Tướng thủy giáo. Tức
là giáo pháp nói về tướng duy thức biến
hiện, tu quán Duy thức, 6 độ, 4 nhiếp, chiết
phục phiền não chướng và sở tri chướng,
chứng chân như ngã không và pháp
không.
4. Đại thừa phá tướng giáo: Giáo pháp
tương đương với Không thủy giáo. Tức là
giáo pháp nói về lí tất cả đều không, quán
không nghiệp nhân, không quả báo, không
tu, không chứng để phá cái chấp các pháp
có tướng cố định.
5. Nhất thừa hiển tính giáo: Nhờ vào
phương tiện ẩn mật chỉ thẳng tự tâm tức là
10279

chân tính bản giác, lìa các vọng tưởng chấp
trước mà ngay trong tự thân thấy được trí
tuệ rộng lớn của Như lai.
[X. luận Hoa nghiêm nguyên nhân; Hoa
nghiêm nguyên nhân luận phát vi lục
Q.trung; Thiền nguyên chư thuyên tập đô
tự Q.thượng, phần 2; Viên giác kinh đại sớ
Q.thượng, phần 1].
III. Ngũ Giáo.
Năm giáo do Tam tạng Ba phả mật đa la
lập vào đời Đường.
1. Tứ đế giáo: Giáo nói về pháp Tứ đế,
ngộ lí Niết bàn chân không, như các kinh
A hàm.
2. Vô tướng giáo: Giáo nói các pháp đều
không, để ngộ lí pháp không của Đại thừa,
như kinh Bát nhã.
3. Quán hành giáo: Giáo nói về các pháp
quán tâm hành, để hiển rõ lí tu nhân khế
hợp với quả, như kinh Hoa nghiêm.
4. An lạc giáo: Giáo pháp nói về 4 đức
thường, lạc, ngã, tịnh và lí thường trụ vắng
lặng, khiến chúng sinh được yên vui, như
kinh Niết bàn.
5. Thủ hộ giáo: Giáo nói về việc thủ hộ
chính pháp, khiến chúng sinh giữ gìn không
để mất, như kinh Đại tập.
[X. Hoa nghiêm sớ Q.2; Hoa nghiêm
kinh sớ sao huyền đàm Q.5; Đại tạng pháp
số Q.27; Giáo thừa pháp số Q.19; Đại minh
tam tạng pháp số Q.21].
NGŨ GIÁO LƯỠNG TÔNG
Từ gọi chung các tông phái Phật giáo
Triều tiên tồn tại trong khoảng 300 năm từ
giữa thời đại Cao li đến đầu triều nhà Lí.
Về nội dung của Ngũ giáo lưỡng tông
(5 giáo 2 tông) có nhiều thuyết khác nhau,
vì thời đại không đồng nên có thay đổi.
10280

Theo điều Ngũ giáo lưỡng tông kì đảo bình
tặc trong Triều tiên Phật giáo thông sử hạ
biên của Lí năng hòa, thì Ngũ giáo là: Giới
luật tông, Pháp tướng tông, Pháp tính tông,
Viên dung tông và Thiên thai tông, còn
Lưỡng tông là Thiền tịch tông và Tào khê
tông. Nhưng theo tác phẩm Thiền tông cửu
sơn lai lịch do Kim bao quang soạn, thì
Ngũ giáo là: Giới luật, Pháp tướng, Niết
bàn, Pháp tính và Viên dung, còn Lưỡng
tông là Tào khê tông và Thiên thai tông.
NGŨ GIÁO LƯỠNG TÔNG

10281

N
3408
Phần đông đều chấp nhận thuyết của Kim
bao quang.
[X. Lí triều thực lục Phật giáo sao tồn
Q.1; Lí triều Phật giáo; Triều tiên thiền giáo
sử].
NGŨ GIÁO PHẬT THÂN
Năm giáo do tông Thiên thai phán biệt
đều có lập riêng Phật thân, gọi là Ngũ giáo
Phật thân. Năm giáo là: Tiểu thừa giáo, Thủy
giáo, Chung giáo, Đốn giáo và Viên giáo.
1. Tiểu thừa giáo lập 2 thân: Sinh thân
và Hoá thân.
2. Thủy giáo lập 3 thân: Pháp thân, Báo
thân và Ứng thân. Ngoài ra còn lập 2 thân:
Sinh thân, Pháp thân và 4 thân: Pháp thân,
Tự thụ dụng thân, Tha thụ dụng thân và
Ứng hóa thân.
3. Chung giáo lập 3 thân: Pháp thân,
Báo thân và Ứng thân; cũng lập 2 thân: Tự
tính pháp thân và Ứng hóa pháp thân, còn
lập 4 thân: Tự tính thân, Pháp thân, Báo
thân, Ứng thân, hoặc Ứng hóa thân, Công
đức thân, Trí tuệ thân và Như như thân.
4. Đốn giáo chỉ lập 1 thân: Thực tính
thân.
5. Viên giáo lập: Giải cảnh thập Phật và
Hành cảnh thập Phật.
NGŨ GIÁO THẬP LÍ
Năm giáo và 10 lí mà tông Pháp tướng
dùng để chứng minh sự tồn tại của thức A
lại da thứ 8.
Đại thừa chủ trương có thức A lại da
thứ 8, còn tất cả kinh luận Tiểu thừa thì chỉ
nói có 6 thức chứ không nói 8 thức, vì thế
mà Đại thừa mới nêu ra Ngũ giáo thập lí(5
10282

giáo 10 lí)để chứng minh sự tồn tại của thức
A lại da thứ 8.
Ngũ giáo nghĩa là trong các kinh có 5
chỗ nói đến thức A lại da thứ 8, tức là 2 chỗ
trong kinh Đại thừa A tì đạt ma, 1 chỗ trong
kinh Giải thâm mật, 1 chỗ trong kinh Nhập
lăng già và 1 chỗ trong A cấp ma của Đại
chúng bộ.
Thập lí trong các kinh:
1. Sự tập khởi của chủng tử các pháp tạp
nhiễm, thanh tịnh gọi là tâm, nếu không có
thức A lại da thì tâm trì chủng kia không
nên có. Nói cách khác, tâm trì chủng (giữ
gìn chủng tử) ấy chính là thức A lại da.
2. Tâm dị thục chiêu cảm nghiệp thiện,
ác chính là thức A lại da.
3. Chúng sinh hữu tình trôi lăn trong 5
đường 4 loài, cái bị trôi lăn ấy chính là thức
A lại da(tức chủ thể luân hồi).
4. Có sắc căn thân là có chấp thụ, sắc
căn thân ấy chính là thức A lại da.
5. Ba thứ thọ, noãn, thức nương vào nhau
mà tiếp tục tồn tại; cái giữ cho thọ và noãn
được tương tục lâu dài, chính là thức A lại
da. Nếu không có thức này thì mệnh sống
không thể có.
6. Các loài hữu tình khi mệnh chung ắt
ở trạng thái tán tâm, chứ không phải ở trong
định vô tâm, vậy nếu không có thức A lại
da duy trì thì tâm ấy tiêu mất, không thể
chuyển sinh.
7. Thức duyên danh sắc, danh sắc duyên
thức, tự thể của thức ấy chính là thức A lại
da.
8. Tất cả hữu tình đều nhờ ăn mà sống,
cái thể ăn của thức ấy chính là thức A lại da.
9. Người ở trong định Diệt tận, thân ngữ,
tâm hành đều diệt, nhưng thọ (sự sống)
10283

không diệt, thân cũng không mất hơi ấm
(noãn), các căn không biến đổi, hư hoại, thức
chẳng lìa thân. Thức chẳng lìa thân ấy chính
là thức A lại da.
10. Vì tâm nhơ nhớp nên có hữu tình
nhơ nhớp, vì tâm trong sạch nên có hữu
tình trong sạch; tâm nhơ nhớp và trong sạch
ấy chính là thức A lại da.
[X. luận Thành duy thức Q.3, 4].
NGŨ GIÁO THẬP LÍ

10284

N
3409
NGŨ GIÁO THẬP TÔNG
Năm giáo 10 tông. Đây là sự phán thích
về giáo tướng của tông Hoa nghiêm, do Tổ
sư Hiền thủ thành lập. Ngài Hiền thủ căn
cứ vào tông nghĩa của tông Hoa nghiêm mà
chia Thánh giáo Như lai nói trong 1 đời
thành 5 giáo 10 tông.
Ngài Đỗ thuận(Sơ tổ tông Hoa nghiêm)
từ pháp quán thực tiễn mà lập ra Tiểu thừa
giáo, Đại thừa thủy giáo, Đại thừa chung
giáo, Đốn giáo và Viên giáo. Còn ngài Hiền
thủ thì căn cứ vào giáo nghĩa để thành lập
5 giáo. Quan điểm khác nhau của 2 ngài về
Ngũ giáo là ở tác dụng Nhất tâm hồi
chuyển.
Ngũ giáo là căn cứ vào sự sâu cạn của
pháp nghĩa sở thuyên mà chia giáo tướng
của Như lai làm 5 loại, còn Thập tông là
dựa theo nghĩa lí Phật nói mà chia làm 10
loại.
Nội dung 5 giáo là:
1. Tiểu thừa giáo, cũng gọi Ngu pháp
tiểu thừa giáo, Ngu pháp thanh văn giáo:
Giáo pháp trong kinh A hàm như 4 đế, 12
nhân duyên v.v... nói cho những người thuộc
căn cơ Tiểu thừa.
2. Đại thừa thủy giáo, cũng gọi Phần
giáo: Giáo pháp nói cho hàng Tiểu thừa mới
vào Đại thừa, nhưng căn cơ của họ chưa
chín mùi. Giáo pháp này là cửa đầu tiên của
Đại thừa, trong đó lại được chia làm 2 thứ:
Không thủy giáo và Tướng thủy giáo.
a) Không thủy giáo: Giáo pháp nói trong
kinh Bát nhã... nghĩa là tất cả vật chất đều
không có thực thể nhất định, chủ trương
10285

hết thảy vốn không. Nhưng giáo pháp này
mới chỉ nói rõ nghĩa không về phá tướng
trừ chấp, chứ chưa suốt hết pháp lí Đại thừa,
cho nên gọi là Không thủy giáo.
b) Tướng thủy giáo: Chỉ cho giáo pháp
nói trong kinh Giải thâm mật... nghĩa là
các pháp đều do nhân duyên sinh và muôn
vật đều có bản thể và hiện tượng khác nhau,
chủ trương 5 tính đều khác nhau. Vì giáo
pháp này bàn rộng về pháp tướng mà ít
nói đến pháp tính, vả lại, chỉ đứng về
phương diện sự pháp sinh diệt mà thuyết
minh A lại da duyên khởi, cho nên gọi là
Tướng thủy giáo.
3. Đại thừa chung giáo, cũng gọi Thực
giáo, Thục giáo, Chung giáo. Giáo pháp nói
chân như tùy duyên mà sinh các pháp nhơ,
sạch nhưng thể của nó vốn tự thanh tịnh, vì
thế cho rằng hết thảy chúng sinh đều sẽ
thành Phật, như các kinh Lăng già, Thắng
man và luận Đại thừa khởi tín chủ trương.
Giáo pháp này bàn nhiều về pháp tính mà
ít nói đến pháp tướng, thảng hoặc có đề cập
đến pháp tướng thì cũng chỉ nhằm qui về
pháp tính. Nói 8 thức thông với Như lai
tạng, tùy duyên thành lập 2 nghĩa sinh diệt
và không sinh diệt. Vì giáo này đã đạt đến
chỗ cùng tột của thuyết Đại thừa, cho nên
được gọi là Đại thừa chung giáo.
4. Đốn giáo, cũng gọi Đại thừa đốn giáo.
Giáo này không lập văn tự, chỉ biện minh
về chân tính, không đặt ra các giai vị đoạn
hoặc (phiền não) chứng lí, mà chủ trương tu
mau, ngộ ngay, như được nói trong kinh Duy
ma. Giáo này khác với chủ trương tu chứng
theo trình tự từ thấp đến cao của 2 giáo Thủy,
Chung, cũng không giống với viên minh cụ
đức(đầy đủ đức tròn sáng)của Viên giáo, cho
10286

nên lập riêng thành 1 giáo.
5. Viên giáo, cũng gọi Nhất thừa viên
giáo. Giáo này nói tính hải viên dung, tùy
duyên khởi thành pháp giới vô tận, các pháp
vô ngại, tức là nhau hòa nhập vào nhau, 1
giai vị tức là tất cả giai vị, tất cả giai vị tức là
1 giai vị, Thập tín mãn tâm liền thành chính
giác, vì thế gọi là Viên, như giáo thuyết của
kinh Hoa nghiêm, kinh Pháp hoa v.v... Giáo
này lại chia ra 2 thứ: Biệt giáo nhất thừa và
Đồng giáo nhất thừa:
NGŨ GIÁO THẬP TÔNG

10287

N
3410
a) Biệt giáo nhất thừa: Giáo này vượt
ngoài các giáo mà nói kinh Hoa nghiêm là
pháp môn viên dung không thể nghĩ bàn,
khác hẳn với giáo Tam thừa, vì thế gọi là
Biệt giáo nhất thừa. Đây là Viên giáo do ngài
Hiền thủ thành lập.
b) Đồng giáo nhất thừa: Kinh Pháp hoa
chủ trương xóa bỏ Nhị thừa, thuyết này
tương đồng với giáo Tam thừa, vì thế gọi là
Đồng giáo nhất thừa. Đây là Viên giáo do
tông Thiên thai thành lập.
Nội dung 10 tông là:
1. Ngã pháp câu hữu tông: Chủ trương
ngã và pháp đều đủ và có thực thể tồn tại.
Đây là tông nghĩa của Nhân thiên giáo và
các bộ phái: Độc tử, Pháp thượng, Hiền trụ,
Chính lượng, Mật lâm sơn và Kinh lượng
thuộc Tiểu thừa.
2. Pháp hữu ngã vô tông: Chủ trương
pháp thể thường có, nhưng không có ngã
chủ quan tồn tại. Đây là tông nghĩa của các
bộ phái: Tát bà đa (Hữu bộ) Tuyết sơn, Đa
văn, Hóa địa... thuộc Tiểu thừa.
3. Pháp vô khứ lai tông: Chủ trương
chỉ có các pháp trong hiện tại là có thực thể
còn các pháp quá khứ, vị lai thì thể dụng
đều không. Đây là tông nghĩa của các bộ
phái: Đại chúng, Kê dận, Chế đa sơn, Tây
sơn trụ, Bắc sơn trụ, Pháp tạng và Ẩm quang
thuộc Tiểu thừa.
4. Hiện thông giả thực tông: Chủ trương
các pháp trong hiện tại, trừ 5 uẩn ra, còn tất
cả đều không có thực thể, đều là có giả. Đây
là tông nghĩa của Thuyết giả bộ và luận
Thành thực trong Tiểu thừa.
10288

5. Tục vọng chân thực tông: Chủ trương
tất cả sự vật trong thế tục đều là giả, chỉ có
chân lí Phật giáo là thực tại. Đây là tông
nghĩa của Thuyết xuất thế bộ thuộc Tiểu
thừa.
6. Chư pháp đãn danh tông: Chủ
trương hết thảy các pháp chỉ có cái tên giả
mà thôi chứ hoàn toàn không có thực thể.
Đây là tông nghĩa của Nhất thuyết bộ thuộc
Tiểu thừa.
7. Nhất thiết giai không tông: Chủ
trương các pháp đều không, thuộc Đại thừa
vô tướng. Đây là tông nghĩa của Đại thừa
thủy giáo(Tông này chỉ căn cứ vào Không thủy
giáo mà đặt tên).
8. Chân đức bất không tông: Chủ
trương bản tính của tất cả sự vật là chân
như, đầy đủ tính công đức vô lậu của Như
lai tạng; cũng tức là lí chân như cùng với sự
vạn hữu dung thông vô ngại. Đây là tông
nghĩa của Đại thừa chung giáo.
9. Tướng tưởng câu tuyệt tông: Chủ
trương chân lí vượt ra ngoài cảnh tướng
và tâm tưởng, không thể nói năng, chẳng
thể nghi bàn. Đây là tông nghĩa của Đốn
giáo.
10. Viên minh cụ đức tông: Chủ trương
các pháp đều không ngăn ngại lẫn nhau, có
quan hệ hết lớp này đến lớp khác vô cùng,
đầy đủ tất cả công đức. Đây chỉ cho giáo
thuyết trong kinh Hoa nghiêm, là tông nghĩa
của Nhất thừa viên giáo.
Trong 10 tông trên đây, 6 tông trước
thuộc Tiểu thừa giáo, vốn do ngài Khuy cơ
thành lập, ngài Pháp tạng dùng theo.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1;
Ngũ giáo chương quan chú Q.thượng,
phần 1; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
10289

Q.1; Hoa nghiêm kinh sớ Q.2, 3; Hoa
nghiêm kinh lược sớ san định kí Q.1; Hoa
nghiêm huyền đàm Q.5; Hoa nghiêm kinh
sớ sao huyền đàm Q.5, 8; Viên giác kinh
lược sớ Q.thượng, phần 1; Viên giác kinh
đại sớ Q.thượng, phần 1; Viên giác kinh
lược sớ sao Q.3; Ngũ giáo chương phục cổ
kí Q.2].
NGŨ GIỚI
Phạm:Paĩca zìlàni.
Chỉ cho 5 loại giới do đức Phật chế định.
NGŨ GIỚI

10290

N
3411
I. Ngũ Giới.
Cũng gọi Ưu bà tắc ngũ giới, Ưu bà tắc
giới.
Năm thứ chế giới của nam nữ Phật tử tại
gia thụ trì. Đó là:
1. Không sát sinh.
2. Không trộm cướp.
3. Không gian dâm.
4. Không nói dối.
5. Không uống rượu.
Trong hệ thống Kinh lượng bộ Tiểu thừa,
người thụ 3 qui y thì thành Ưu bà tắc và
được cho phép trong 5 giới, tùy theo khả
năng, hễ giữ được giới nào thì thụ trì giới
đó. Còn chủ trương của Thuyết nhất thiết
hữu bộ thì trước phải thụ 3 qui y, sau thụ
đầy đủ 5 giới mới trở thành Ưu bà tắc, cho
nên phải thụ trì cả 5 giới.
Trong 5 giới, 4 giới trước thuộc tính giới,
giới sau cùng thuộc về già giới. Lại nữa, 3
giới trước phòng ngừa thân, giới thứ 4
phòng ngừa miệng, giới thứ 5 phòng ngừa
chung cả thân và miệng để giữ gìn 4 giới
trước.
Trung quốc từ xưa đem 5 giới phối hợp
với 5 thường(nhân, nghĩa, lễ, trí, tín), rồi lại
phối hợp với 5 phương như: Không sát sinh
phối với phương đông, không trộm cướp
phối với phương bắc, không gian dâm phối
với phương tây, không uống rượu phối với
phương nam và không nói dối phối với
trung ương.
[X. kinh Tạp a hàm Q.33; kinh Tăng nhất
a hàm Q.20; kinh Tì ni mẫu Q.1; luận Đại
trí độ Q.13; Tát bà đa tì ni tì bà sa Q.1; luận
10291

Câu xá Q.14; Nhân vương hộ quốc bát nhã
kinh sớ Q.2; Ma ha chỉ quán Q.6].
II. Ngũ Giới.
Cũng là 5 loại chế giới của nam nữ
Phật tử tại gia thụ trì được ghi trong các
kinh: Quán đính quyển 1, kinh Ưu bà tắc
ngũ giới uy nghi, kinh Tứ thiên vương v.v...
Đó là:
1. Sát sinh.
2. Trộm cướp.
3. Gian dâm.
4. Nói 2 lưỡi, nói lời ác, nói dối láo, nói
thêu dệt.
5. Uống rượu.
Trong 5 giới này, giới thứ 4 bao gồm hết
những cái xấu ác của khẩu nghiệp, được rút
từ thuyết Thập ác ra.
III. Ngũ Giới.
Năm thứ chế giới của Bồ tát tại gia thụ
trì. Đó là:
1. Tuyệt đối không được dứt sự sống.
2. Cái gì người ta không cho, tuyệt đối
không được lấy.
3. Tuyệt đối không được nói láo.
4. Tuyệt đối không được gian dâm.
5. Tuyệt đối không được tà kiến.
Năm giới trên đây được nói trong Đại
nhật kinh sớ quyển 18. Chỗ khác với 5 giới
thông thường là thay thế giới Uống rượu
bằng giới Tà kiến.
[X. kinh Tạp a hàm Q.31; kinh Tăng nhất
a hàm Q.7; phẩm Thụ phương tiện học xứ
trong kinh Đại nhật Q.6; kinh Ưu bà tắc
giới Q.6; kinh Ưu bà tắc ngũ giới tướng; luận
Du già sư địa Q.54].
NGŨ GIỚI PHÁP
Năm giới pháp đầu tiên đức Phật truyền
cho 2 người đệ tử tại gia.
10292

Cứ theo kinh Đề vị Ba lợi thì sau khi
thành đạo, đức Phật dời Bồ đề tràng để đến
vườn Lộc dã, trên đường đi, 2 anh em Đề vị
và Ba lợi làm nghề buôn bán được gặp đức
Phật và cúng dường Ngài. Sau đó, đức Phật
nói pháp Thập thiện rồi truyền thụ qui y và
5 giới cho họ để trở thành Ưu bà tắc. Đây là
2 đệ tử Ưu bà tắc đầu tiên trong giáo đoàn
Phật giáo. Nếu đệ tử Ưu bà tắc phá 5 giới
này thì không phải là Thanh tịnh sĩ(người
trong sạch), vì nếu phạm thì tức là phá 5 phần
NGŨ GIỚI PHÁP

10293

N
3412
pháp thân và tất cả Phật pháp. Năm giới
này là gốc rễ của tất cả giới luật Đại, Tiểu
thừa, nếu đã vi phạm thì không còn được
thụ giới Đại, Tiểu thừa nữa.
NGŨ GIỚI PHẦN THỤ
Chỉ cho việc thụ trì từng phần của 5 giới.
Luận Thập trụ tâm quyển 2 nói rõ tướng
của 5 giới, đồng thời thảo luận về vấn đề có
được phép nhận và giữ(thụ trì) từng phần
của 5 giới hay không. Người chất vấn căn cứ
vào nghĩa của Tát bà đa bộ và dẫn chứng
thuyết của luận Câu xá mà chủ trương 5
giới phải thụ đủ. Còn người trả lời thì dẫn
thuyết của luận Đại trí độ cho rằng trong 5
giới tùy ý muốn thụ phần nào cũng được,
nếu thụ 1 giới thì gọi là 1 phần, nếu thụ 2, 3
giới thì gọi là ít phần, nếu thụ cả 5 giới thì
gọi là toàn phần, bởi vậy chủ trương có thể
thụ trì từng phần.
NGŨ HẠ PHẦN KẾT
... ... ... ..
Phạm: Paĩca-àvarahàgìya-saôyo=
janàni.
Gọi đủ: Ngũ thuận hạ phần kết.
Gọi tắt: Ngũ hạ kết, Ngũ hạ.
Đối lại: Ngũ thượng phần kết.
Chỉ cho 5 thứ kết hoặc(phiền não buộc
chặt)thuận theo hạ phần giới, tức là 5 thứ
kết hoặc thuộc hạ phần giới(cõi Dục)trong
3 cõi. Năm thứ kết hoặc này buộc chặt chúng
sinh trong cõi Dục, khiến không thể nào
thoát ra được.
Ngũ hạ phần kết là:
1. Dục tham: Đối với cảnh vừa ý sinh
tâm tham đắm, không biết thế nào là đủ.
10294

2. Sân khuể: Đối với cảnh trái ý nổi lòng
giận tức, mãi không thôi.
3. Hữu thân kiến: Đối với danh(tâm),
sắc(sắc thân), 5 ấm, 12 nhập, 18 giới, vọng
chấp là thân, bám chặt vào ngã kiến.
4. Giới cấm thủ kiến: Chấp lấy các tà
giới phi lí, vô đạo.
5. Si: Tâm mê trái lí, ngờ vực không
quyết, do sự ngờ vực này mà mê chân theo
vọng, bỏ giác hợp trần.
Do 2 kết Dục tham và Sân khuể nói trên
mà chúng sinh cõi Dục không thể thoát ra
khỏi cõi Dục, nếu người có khả năng vượt
thoát nhưng lại do 3 kết sau(Hữu thân kiến,
Giới cấm thủ kiến, Nghi)nên cuối cùng cũng
trở lại cõi Dục, vì thế lập riêng 5 thứ kết
hoặc này mà gọi là Thuận hạ phần kết. Ngũ
thuận hạ phần kết lấy 31 việc làm tự tính,
Dục tham và Sân khuể mỗi thứ đều là sở
đoạn(cái được đoạn trừ)của 5 bộ cõi Dục,
cho nên có 10 việc; Hữu thân kiến là Kiến
khổ sở đoạn(phiền não do Kiến đạo dứt trừ)
trong 3 cõi, vì thế có 3 việc; Giới cấm thủ
kiến đều là sở đoạn của Kiến đạo và Tu đạo
trong 3 cõi, cho nên có 6 việc; Nghi đều là
sở đoạn của 4 bộ trong 3 cõi, vì thế có 12
việc, tổng cộng là 31 việc.
[X. kinh Tạp a hàm Q.32; luận Câu xá
Q.21; luận Đại tì bà sa Q.49; luận Thuận
chính lí Q.54; Đại thừa nghĩa chương Q.5,
phần cuối]. (xt. Ngũ Bộ).
NGŨ HẢI
Năm thứ biển có đầy đủ mọi công đức.
I. Ngũ Hải.
Chỉ cho 5 phần pháp nghĩa trong tạng
Vô tận viên minh tính hải của đức Như lai
tự chứng. Tức là:
1. Nhất thiết chư pháp giới hải: Biển
10295

hết thảy các pháp giới.
2. Nhất thiết chúng sinh hải: Biển tất
cả chúng sinh.
3. Pháp giới nghiệp hải: Biển nghiệp
pháp giới.
4. Nhất thiết chúng sinh dục nhạo chư
căn hải: Biển các căn ưa muốn của hết thảy
chúng sinh.
NGŨ HẢI

10296

N
3413
5. Nhất thiết tam thế chư Phật hải:
Biển hết thảy chư Phật 3 đời.
Mỗi 1 biển trong 5 biển này đều có đầy
đủ tính chất của 4 biển còn lại, vì sự sâu
rộng vô cùng và đầy đủ các công đức khó
nghĩ bàn của chúng nên gọi là Hải.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.3 (bản dịch cũ);
kinh Giải thâm mật Q.5; phẩm Bồ tát công
đức trong kinh Bồ tát địa trì Q.8; luận Du
già sư địa Q.46; luận Hiển dương thánh giáo
Q.8; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.3].
II. Ngũ Hải.
Nhân quả phát tâm và tu hành của đức
Như lai được chia làm 5 thứ, đó là:
1. Đại từ bi tâm hải: Biển tâm từ bi
rộng lớn.
2. Đại viên mãn nhân hải: Biển nhân
tròn đầy rộng lớn.
3. Nhất thiết chúng sinh hải: Biển hết
thảy chúng sinh(độ hết thảy chúng sinh).
4. Quảng đại thệ nguyện hải: Biển thệ
nguyện rộng lớn.
5. Đại tự tại quả hải: Biển quả tự tại to
lớn.
Sự nghiệp phát tâm, tu hành, độ sinh,
thệ nguyện và thành quả của đức Như lai
đều sâu rộng, mênh mông không bờ bến
như biển cả, nên gọi là Hải.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.6, 7; Thích
ma ha diễn luận sớ Q.hạ, phần đầu].
NGŨ HÀNH
I. Ngũ Hành.
Chỉ cho 5 nguyên tố vận hành, tức là:
Thủy(nước), hỏa(lửa), mộc(cây), kim(vàng)
và thổ(đất). Vì giữa khoảng trời đất 5 nguyên
10297

tố này vận hành không ngừng, cho nên gọi
là Ngũ hành. Đây là những nguyên tố sinh
thành trưởng dưỡng muôn vật, cùng với
thuyết Tứ đại năng tạo(4 yếu tố tạo ra vạn
vật): Đất, nước, lửa và gió của Phật giáo có
điểm giống nhau. Ngũ hành là tư tưởng đã
có sẵn ở Trung quốc trước khi Phật giáo
truyền đến, rất phổ biến trong các học phái:
Nho, Mặc, Đạo, đến các nhà Pháp, Binh,
Y... Từ sau đời Hán, thuyết Ngũ hành càng
thịnh hơn và được phối hợp với mọi sự tượng
của đời sống con người. Ngũ hành chủ yếu
có 2 nghĩa tương sinh và tương khắc. Từ
thời Nam Bắc triều trở đi, thuyết Ngũ hành
lẫn lộn vào Phật giáo, kinh Đề vị đem phối
hợp Ngũ hành với Ngũ giới; Tam chủng tất
địa phá địa ngục chuyển nghiệp chướng xuất
tam giới bí mật đà la ni pháp thì đem Ngũ
hành phối hợp với Ngũ tự(a, va, ra, ha,
kha), Ngũ Phật(Kim cương giới: Tì lô già na,
A súc, Bảo sinh, A di đà, Bất không thành tựu;
Thai tạng giới: Đại nhật, Bảo chàng, Khai phu
hoa vương, Vô lượng thọ, Thiên cổ lôi âm), Ngũ
trí(Pháp giới thể tính trí, Đại viên kính trí, Bình
đẳng tính trí, Diệu quan sát trí, Thành sở tác
trí), Ngũ tạng(tim, gan, lá lách, phổi, thận)...
Đại nhật kinh sớ quyển 4 thì phối hợp Ngũ
hành với Ngũ căn(Tín, Tiến, Niệm, Định,
Tuệ)...
[X. Tú diệu nghi quĩ; Ma ha chỉ quán
Q.8, thượng; Đại minh tam tạng pháp số
Q.23].
II. Ngũ Hành.
Cũng gọi Tu hành ngũ môn.
Chỉ cho 5 pháp môn tu hành.
Ngũ môn là trong 6 độ hợp 2 độ Định
và Tuệ lại làm 1 môn Chỉ quán thì chỉ còn
lại 5 độ, vì thế gọi là Ngũ môn.
10298

Theo luận Đại thừa khởi tín thì 5 môn
đó là:
1. Thí môn, thí có 3 nghĩa:
a) Tài thí: Nếu thấy mọi người đến cầu
xin, thì tùy theo khả năng đem tài vật của
mình ban bố cho họ để xả bỏ tính keo tham
của mình, làm cho mọi người được vui mừng.
b) Vô úy thí: Khi người gặp tai nạn,
khủng bố uy hiếp, thì tùy theo năng lực của
mình phương tiện cứu giúp, làm cho nạn
nhân không còn sợ hãi, được yên vui.
NGŨ HÀNH

10299

N
3414
c) Pháp thí: Nếu có chúng sinh đến cầu
nghe pháp thì tùy chỗ mình hiểu biết mà
phương tiện thuyết giảng, không phải vì
mong được danh lợi mà chỉ nghĩ đến việc
lợi mình lợi người để hồi hướng đạo Giác
ngộ.
2. Giới môn: Tuyệt đối không làm các
điều ác, xa lánh chỗ ồn ào, thường ở nơi
vắng vẻ, ít tham muốn, luôn biết đủ, tu các
hạnh khổ; đối với những tội lỗi nhỏ nhặt
cũng sinh tâm sợ hãi, xấu hổ, sửa đổi ăn
năn, không coi thường các giới cấm do đức
Phật chế định, luôn thận trọng đối với việc
chê bai hiềm khích để ngăn ngừa tội lỗi.
3. Nhẫn môn: Chịu đựng được những
việc thương tổn não hại do người khác gây
ra cho mình mà không ôm lòng sân hận
báo thù; cũng nên giữ thái độ thản nhiên
trước 8 việc thường diễn ra trong cuộc đời:
lợi, hại, khen, chê, tâng bốc, dèm pha, khổ,
vui...
4. Tiến môn: Đối với các việc lành, lòng
hăng hái sốt sắng, lập chí vững chắc mạnh
mẽ, siêng tu tất cả công đức lợi mình, lợi
người để xa lìa mọi nỗi khổ.
5. Chỉ quán môn: Chỉ là chặn đứng tất
cả tướng cảnh giới lăng xăng; Quán là phân
biệt các tướng nhân duyên sinh diệt. Nương
theo 2 nghĩa này tu tập dần dần, không lìa
bỏ nên mau được thành tựu.
Ngoài ra, Chỉ quán được phối hợp với 2
môn Chân như và Sinh diệt, tức là: Nương
vào môn Chân như dứt bặt các cảnh tướng
mà không chỗ phân biệt, thì thành trí Căn
bản vô phân biệt, đó là Chỉ môn; nương
10300

vào môn Sinh diệt phân biệt các tướng mà
quán xét lí thú của các tướng thì thành trí
Hậu đắc, đó là Quán môn. Tuy nhiên, 2
môn này chỉ do 1 tâm, vì vậy phải vận dụng
cả 2 môn song song mới có thể gọi là Chỉ
quán chân chính.
[X. Viên giác kinh đại sớ sao Q.5, thượng;
Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ, phần
cuối; Khởi tín luận sớ bút tước kí Q.6; Khởi
tín luận nghĩa kí giáo lí sao Q.18, 19]. (xt.
Chỉ Quán).
NGŨ HẠNH
Chỉ cho 5 pháp tu của Bồ tát.
1. Thánh hạnh: Thánh nghĩa là chính.
Bồ tát nương vào chính hạnh tu tập giới,
định, tuệ.
2. Phạm hạnh: Phạm nghĩa là tịnh
(thanh tịnh). Đối với Không và Hữu Bồ tát
không nhiễm trước gọi là Tịnh. Đem tịnh
tâm này vận dụng vào lòng thương xót, ban
niềm vui và chấm dứt các nỗi thống khổ
cho chúng sinh.
3. Thiên hạnh: Thiên tức chỉ cho Đệ
nhất nghĩa thiên. Bồ tát theo lí thiên nhiên
mà tu nên thành tựu diệu hạnh.
4. Anh nhi hạnh: Anh nhi(đứa bé 5, 6
tuổi)ví dụ người, trời, Tiểu thừa. Bồ tát đem
tâm từ bi thị hiện tu hành các hạnh thiện
nhỏ giống như người, trời, Thanh văn và
Duyên giác.
5. Bệnh hạnh: Bồ tát đem tâm bình
đẳng vận dụng đại bi vô duyên, thị hiện
các hạnh phiền não, bệnh khổ... giống như
chúng sinh.
Nghĩa của 5 hạnh trên đây là do tông
Thiên thai giải thích, trong đó Biệt giáo và
Viên giáo phối với 5 hạnh thì có nghĩa khác
nhau. Căn cứ theo nghĩa của Biệt giáo thì
10301

thứ tự 5 hạnh như sau:
1. Thánh hạnh: Hạnh tự lợi của Bồ tát
dưới Sơ địa.
2. Phạm hạnh: Hạnh hóa tha của Bồ
tát dưới Sơ địa.
3. Thiên hạnh: Nội chứng của Bồ tát
dưới Sơ địa.
4. Anh nhi hạnh: Sự hóa hiện làm các
việc thiện tùy theo cảm ứng của Bồ tát từ Sơ
địa trở lên.
5. Bệnh hạnh: Sự hóa hiện làm những
NGŨ HẠNH

10302

N
3415
việc ác tùy theo cảnh ngộ của Bồ tát Sơ địa
trở lên.
Năm hạnh trên đây trước sau ngăn cách,
không dung thông nhau, gọi là Thứ đệ ngũ
hạnh. Lại vì đây là hạnh của Biệt giáo nên
cũng gọi Biệt ngũ hạnh.
Còn căn cứ vào nghĩa của Viên giáo thì
5 hạnh là:
1. Viên thánh hạnh: Lấy sự trang
nghiêm của Như lai trong kinh Pháp hoa
làm hạnh.
2. Viên phạm hạnh: Là nhà của Như
lai.
3. Viên thiên hạnh: Là tòa của Như lai.
4. Viên anh nhi hạnh: Áo nhu hòa của
Như lai.
5. Viên bệnh hạnh: Áo nhẫn nhục của
Như lai.
Năm thứ hạnh này ở trong 1 tâm, tròn
đủ không thiếu, tính tu chẳng hai, nhân
quả dung tức, là 1 hạnh thực tướng, 1 tức
là 5, 5 tức là 1, không là nhau cũng chẳng
lìa nhau, không thể nghĩ bàn, vì thế gọi là
Bất thứ tự ngũ hạnh, Như lai hạnh, Nhất
tâm ngũ hạnh, Viên ngũ hạnh, Nhất ngũ
hạnh.
Ngoài ra, cứ theo Pháp hoa kinh huyền
nghĩa quyển 4, phần cuối, thì Nhất tâm ngũ
hạnh tức là Tam đế tam muội, Thánh hạnh
tức là Chân đế tam muội, Phạm hạnh, Anh
nhi hạnh, Bệnh hạnh tức là Tục đế tam
muội, Thiên hạnh tức là Trung đạo vương
tam muội.
[X. phẩm Thánh hạnh trong kinh Niết
bàn Q.11 (bản Nam); Pháp hoa kinh huyền
10303

nghĩa Q.3, hạ, Q.4, thượng; Niết bàn kinh
sớ Q.13; Đại thừa nghĩa chương Q.12].
NGŨ HẮC
.....
Đối lại: Ngũ giới.
Năm đen, nghĩa là nghiệp ác nhơ nhớp.
Tức chỉ cho 5 điều ác: Giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối và uống rượu.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ].
NGŨ HẬU ĐẮC TRÍ
Năm trí được sau. Tức là 5 thứ trí tuệ
hóa tha đạt được sau khi tu hành trọn đủ
các hạnh Bồ tát. Đó là:
1. Thông đạt trí: Trí biết được cảnh
muốn thấy 1 cách tự tại.
2. Tùy niệm trí: Trí ở trước lúc quán
xét trong tâm rõ biết thực tướng các pháp,
sau đó tuy không cần quán xét mà vẫn có
thể ghi nhớ mãi không quên.
3. An lập trí: Trí ở trong cảnh giới đã
biết rõ các pháp, có thể thiết lập chính giáo
dạy người khác tu hành.
4. Hòa hợp trí: Dùng trí tuệ đã được,
quán xét cảnh các pháp hòa hợp, chuyển
hóa tất cả phiền não thành bồ đề.
5. Như ý trí: Trí có khả năng đạt được
tất cả mọi việc theo ý muốn 1 cách tự tại.
NGŨ HÊ
.....
Năm buộc. Nghĩa là dùng 5 loại xác chết
như xác người chết, xác rắn chết v.v... buộc
lấy Thiên ma ba tuần khiến nó không đi lại
được. Hoặc có thuyết cho rằng buộc 5 chỗ:
Hai tay, 2 chân và cổ của Thiên ma.
Pháp hoa kinh tam đại bộ bổ chú quyển
5 dẫn lời giải thích của ngài Chương an cho
rằng Ngũ hệ chia làm 2 thứ: Ngũ thi hệ và
Hệ ngũ xứ. Trong đó, Ngũ thi chỉ cho xác
10304

người chết, rắn chết, chó chết v.v... còn Hệ
ngũ xứ là buộc 5 chỗ.
Theo kinh Thủ lăng nghiêm tam muội
thì buộc ở 2 tay, 2 chân và cổ gọi là Ngũ xứ
hệ ma(trói ma ở 5 chỗ). Còn Ngũ thi hệ thì
như dùng quán bất tịnh để đối trị ma ái
dục; Ngũ xứ hệ thì như lí đối trị ma chấp
trước tà kiến.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.6 (bản Bắc)].
NGŨ HÊ

10305

N
3416
NGŨ HÌNH
Năm hình, chỉ cho hình vuông, hình
tròn, hình tam giác, hình bán nguyệt và
hình cầu. Mật giáo cho 5 hình này là hình
màu của 5 chữ và 5 đại, là gốc của tất cả
mọi hình màu. Năm hình theo thứ tự tương
ứng với 5 màu: Vàng, trắng, đỏ, đen và
xanh.
1. Hình vuông: Chữ (a) địa đại màu
vàng. Hình vuông có 4 cạnh đều nhau, biểu
thị nghĩa mặt đất an trụ bất động, tương
ứng với lí chữ A vốn chẳng sinh.
2. Hình tròn: Chữ (phạ) thủy đại màu
trắng. Hình tròn là hình quay vòng tự tại,
không trụ 1 chỗ, nước(thủy đại) thì tùy theo
đồ đựng chứ không có hình nhất định, cho
nên hình tròn tương ứng với nghĩa chữ Phạ
là lời nói xoay chuyển không cùng.
3. Hình tam giác: Chữ (ra) hỏa đại
màu đỏ. Hình tam giác bén nhọn, biểu thị
nghĩa đức dụng mạnh mẽ của lửa(hỏa đại)
đốt sạch bụi bặm nhơ nhớp, tương ứng với
lí chữ Ra trần cấu bất khả đắc.
4. Hình bán nguyệt: Chữ (ha) phong
đại màu đen. Hình bán nguyệt 1 phía là bằng
phẳng an trụ, 1 phía là tròn trịa xoay chuyển
không an trụ, biểu thị nghĩa hay tạo tác các
pháp, tương ứng với chữHagió bão(phong
đại) có đủ sức thành tựu cũng như phá hoại
các pháp.
5. Hình cầu: Chữ (kha) không đại
màu xanh, kết hợp giữa hình tam giác và
hình bán nguyệt, vuông tròn chẳng hai, đầy
đủ các hình như ý bảo châu, tương ứng với
pháp tính chữ Kha đồng như hư không.
10306

Thuyết 5 đại, 5 màu và 5 hình này là của
Mật giáo, còn Hiển giáo thì chỉ lập 4 đại
(đất, nước, lửa, gió), 4 màu(vàng, trắng, đỏ,
xanh) và 4 hình(vuông, tròn, tam giác, bán
nguyệt) mà thôi.
[X. Ngũ luân cửu tự bí thích].
NGŨ HOẶC
... ..
Cũng gọi Ngũ độn sử.
Tức là 5 thứ mê vọng: Tham, sân, si, mạn,
nghi...
(xt. Ngũ Độn Sử).
NGŨ HỐI
... ..
Cũng gọi Ngũ sám hối.
Năm pháp sám hối để diệt trừ tội lỗi.
I. Ngũ Hối.
Theo tông Thiên thai, khi tu Pháp hoa
tam muội thì có 5 pháp sám:
1. Sám hối: Ăn năn tội lỗi và tu tập quả
lành.
2. Khuyến thỉnh: Khuyến thỉnh chư
Phật trong 10 phương quay bánh xe pháp
cứu độ chúng sinh.
3. Tùy hỉ: Vui mừng, khen ngợi những
hạnh lành của người khác.
4. Hồi hướng: Hồi hướng công đức của
hạnh lành về giác ngộ.
5. Phát nguyện: Phát nguyện quyết tâm
thành Phật.
Năm pháp sám hối trên đây, tông Thiên
thai gọi là “Biệt phương tiện hạnh”, giúp
cho việc tu Pháp hoa tam muội, từ 5 phẩm
vị đầu tiên đến giai vị Đẳng giác, mỗi giai vị
đều phải siêng năng thực hành phương tiện
này để giúp đỡ Quán môn.
[X. Ma ha chỉ quán Q.7, hạ; Tu sám yếu
chỉ].
10307

II. Ngũ Hối.
Chỉ cho 5 bài kệ được đọc khi tu pháp
Kim cương giới của Mật giáo, đó là: Qui
mệnh, Sám hối, Tùy hỉ, Khuyến thỉnh và
Hồi hướng. Năm bài kệ này có thể được phối
hợp với 5 trí và cùng nghĩa với 10 nguyện
rộng lớn của bồ tát Phổ hiền, cho nên cũng
gọi Phổ hiền hạnh nguyện tán.
[X. Kim cương đính Liên hoa bộ tâm
NGŨ HỐI

10308

N
3417
niệm tụng nghi quĩ; Kim cương đính kinh
Kim cương giới đại đạo tràng; Tì lô già na
Như lai Tự thụ dụng thân nội chứng trí
quyến thuộc pháp thân dị danh Phật tối
thượng thừa bí mật tam ma địa lễ sám văn;
Nhũ vị sao Q.1]. (xt. Mật Giáo Sám Pháp).
NGŨ HỘI NIÊM PHẬT
Cũng gọi Ngũ hội chân thanh.
Năm hội niệm Phật do ngài Pháp chiếu
đời Đường phỏng theo sự miêu tả gió thổi
cây báu phát ra 5 thứ âm thanh trong kinh
Vô lượng thọ mà sáng lập pháp môn Năm
hội niệm Phật làm cho kẻ tăng người tục
ham thích cảnh Tịnh độ.
Nghi thức này thường lựa chọn 1 số vị
xuất gia, tại gia có giọng hay, tiếng tốt, họp
tập lại, uy nghi tề chỉnh, chia làm 5 hội, dựa
theo 5 âm điệu cao thấp, nhanh chậm mà
niệm Phật. Hội thứ nhất niệm chậm rãi, âm
điệu trầm bình; hội thứ 2 cũng niệm chậm
rãi nhưng âm điệu cao hơn; hội thứ 3 niệm
không chậm không nhanh; hội thứ 4 niệm
nhanh dần; hội thứ 5 niệm nhanh hơn.
Năm hội niệm Phật này có năng lực: Trừ
5 khổ, dứt 5 cái(phiền não), cắt đứt 5 đường,
tịnh hóa 5 mắt, đầy đủ 5 căn, thành tựu 5
lực, được giác ngộ, đủ 5 giải thoát, mau chóng
thành tựu 5 phần pháp thân...
Hiện nay, tại Nhật bản, phái Bản nguyện
tự thuộc Chân tông vẫn còn thực hành pháp
môn niệm Phật này.
[X. Tịnh độ ngũ hội niệm Phật lược pháp
sự nghi tán, phần đầu; Tịnh độ ngũ hội niệm
Phật tụng kinh quán hành nghi].
NGŨ HỘI PHÁP SƯ
10309

...........
Tiếng tôn xưng ngài Pháp chiếu đời
Đường, người sáng lập pháp môn Ngũ hội
niệm Phật và được xem là hậu thân của Đại
sư Thiện đạo.
(xt. Ngũ Hội Niệm Phật, Pháp Chiếu).
NGŨ HƯƠNG
... ..
I. Ngũ Hương.
Năm thứ hương được chôn xuống đất
cùng với 5 vật báu, 5 loại hạt khi lập đàn tu
pháp Mật giáo. Đó là: Trầm hương, bạch
đàn hương, đinh hương, uất kim hương và
long não hương.
[X. Thành tựu Diệu pháp liên hoa kinh
vương Du già quán trí nghi quĩ; Kiến lập
mạn đồ la cập giản trạch địa pháp].
II. Ngũ Hương.
Năm thứ hương mà hành giả Mật giáo
sắm sửa đầy đủ khi tu pháp để giúp cho việc
tu trì tụng các chân ngôn được thành tựu.
Đó là: Trầm thủy hương, bạch đàn hương,
tử đàn hương, sa la hương và thiên mộc
hương.
[X. phẩm Bị vật trong kinh Tô tất địa
yết ra Q.hạ].
III. Ngũ Hương.
Năm loại hương thông dụng trong Phật
bộ, Liên hoa bộ và Kim cương bộ của Mật
giáo. Đó là: Sa đường, thế lệ dực ca, tát chiết
la sa, ha lê lặc, thạch mật.
[X. phẩm Phân biệt thiên hương trong
kinh Tô tất địa yết ra Q.thượng].
IV. Ngũ Hương.
Năm loại hương được sử dụng khi tu
pháp Khổng tước kinh trong Mật giáo. Đó
là: Trầm hương, bạch giao hương, tử hương,
an tức hương và huân lục hương.
10310

[X. Nhũ vị sao Q.2, 25].
V. Ngũ Hương.
Cũng gọi Ngũ phần hương, Ngũ phần
pháp hương.
Hương thanh tịnh của 5 phần pháp thân.
Tức chỉ cho Giới hương, Định hương, Tuệ
hương, Giải thoát hương và Giải thoát tri
kiến hương.
[X. Tập chư kinh lễ sám nghi Q.thượng;
NGŨ HƯƠNG

10311

N
3418
Đại tạng pháp số Q.33; Kiến lập hộ ma tư
kí]. (xt. Ngũ Phần Hương).
NGŨ KẾ
... ..
Năm búi tóc. Tóc của các pho tượng
trong Mật giáo thường được tết lại thành 5
búi: Trước, sau, bên trái, bên phải và chính
giữa để biểu thị 5 Phật, 5 trí. Như tóc của bồ
tát Văn thù sư lợi được tết thành 5 búi gọi
là Ngũ kế Văn thù.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 635
thượng) nói: “Vẽ hình tượng bồ tát Văn thù
sư lợi, thân màu vàng ròng, trên đỉnh đầu
có 5 búi tóc (...). Đầu có 5 búi tóc là tượng
trưng cho 5 trí Như lai đã thành tựu từ lâu”.
NGŨ KẾ QUAN
........
Mũ báu có hình 5 búi tóc được sử dụng
trong Mật giáo, biểu thị cho 5 thứ trí.
Kinh Đại nhật quyển 1 (Đại 18, 8 thượng)
nói: “Hành giả trì chân ngôn, kế đó đến viện
thứ 3, trước hết vẽ hình bồ tát Diệu cát
tường, thân màu vàng ròng đầu đội Ngũ kế
quan, giống như hình đồng tử”.
NGŨ KẾT
... ..
Năm thứ phiền não: Tham kết, Sân kết,
Mạn kết, Tật kết và Khan kết. Năm phiền
não này như những sợi dây trói buộc chúng
sinh, làm cho trôi nổi lăn lộn mãi trong 3
cõi sống chết, không cách nào thoát ra được,
vì thế gọi là kết(buộc chặt).
[X. Trung a hàm Q.56; luận A tì đạt ma
phát trí Q.3; luận Tập dị môn túc Q.12; luận
Đại tì bà sa Q.49]. (xt. Kết).
10312

NGŨ KẾT NHẠC TỬ
Thần âm nhạc theo hầu trời Đế thích.
Vị thần từng đến nhà Nhân đà la ở núi
Bệ đà đề, phía bắc thôn Nại lâm, phía đông
thành Vương xá, gẩy đàn cầm lưu li khen
ngợi công đức của Phật.
[X. kinh Trung a hàm Q.33].
NGŨ KHỔ
... ..
Năm thứ khổ não.
Trong các kinh luận, có nhiều thuyết
khác nhau về Ngũ khổ.
Như kinh Ngũ khổ chương cú nêu 5 nỗi
khổ trong 5 đường là:
1. Chư thiên khổ: Tất cả người các cõi
trời đều chịu khổ sinh già bệnh chết, tùy
theo nghiệp đã tạo ở đời trước mà quyết định
tuổi thọ dài hay ngắn; đồng thời các trời
đều có 2 đại nạn là hết số và hết kiếp.
2. Nhân đạo khổ: Từ kẻ nô tì đến bậc
Chuyển luân Thánh vương đều phải chịu
vô lượng trăm ngàn nỗi khổ như sống, già,
bệnh, đói, khát, rét, bức, v.v...
3. Súc sinh khổ: Các loài chim, thú,
trùng, cá... đều chịu muôn thứ khổ như: Đói,
khát, lạnh, nóng, làm thực phẩm cho người
và ăn nuốt lẫn nhau.
4. Ngã quỉ khổ: Quỉ đói thân cao 1 do
tuần, mà cổ họng nhỏ như lỗ kim, từ trong
yết hầu phun ra lửa, ăn uống không được.
5. Địa ngục khổ: Địa ngục có các cái
khổ của 8 địa ngục lạnh, 8 địa ngục nóng
như: thành bằng sắt, vạc dầu sôi, rừng gươm,
núi dao v.v...
Luận Du già sư địa quyển 44, nêu 5 thứ
khổ: Khổ vì bị bức bách, khổ vì thiếu thốn
đủ thứ, khổ vì cõi đời bất bình đẳng, khổ vì
cái mình yêu thích bị biến hoại và khổ vì
10313

những phiền não thô trọng trong 3 cõi.
Đại minh tam tạng pháp số quyển 24
nêu 5 khổ:
1. Sinh lão bệnh tử khổ: Chúng sinh
lúc mới đầu thai ở trong bụng mẹ chật chội
nhớp nhúa; đến lúc ra khỏi thai(sinh), gió
lạnh chạm vào mình thì như bị vật gì đâm,
NGŨ KẾT NHẠC TỬ

10314

N
3419
đến lúc tuổi già(lão), khí lực suy yếu, đi đứng
không vững, còn bị ốm đau,(bệnh) nóng lạnh
não hại, cuối cùng lúc chết(tử) thì 4 đại tan
rã, thần thức phiêu tán, các duyên ấy thảy
đều là khổ.
2. Ái biệt li khổ: Người mình yêu thương
thì phải xa cách, lìa tan, không được sống
chung 1 chỗ.
3. Oán tăng hội khổ: Người mình chán
ghét, vốn muốn xa lánh thì lại cứ phải gặp
nhau luôn.
4. Cầu bất đắc khổ: Đối với các cảnh
sắc thanh ở thế gian và tất cả lợi dưỡng đáng
yêu thích, lòng tham muốn lắm mà không
đạt được.
5. Ngũ ấm thịnh khổ: Ngũ ấm tức sắc,
thụ, tưởng, hành, thức. Ở đây là chỉ chung
cho 1 thân người. Nghĩa là thân 5 ấm chịu
các nỗi khổ rất mãnh liệt.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.7; luận Hiển
dương thánh giáo Q.15; Quán vô lượng thọ
kinh sớ (Trí khải); Du già sư địa luận lược
toản Q.11].
NGŨ KIẾN
... ..
Phạm: Paĩca-dfwỉaya#.
Cũng gọi Ngũ nhiễm ô kiến, Ngũ tịch
kiến, Ngũ lợi sử.
Chỉ cho 5 thứ ác kiến trong các phiền
não căn bản. Đó là:
1. Tát ca da kiến: (Phạm:Sat-kàyadfwỉi):
Thuyết nhất thiết hữu bộ giải thích
là: Hữu thân kiến, Ngụy thân kiến, Hoại
thân kiến, Thân kiến; Kinh bộ thì giải thích
là hư ngụy; còn tông Duy thức thì giải thích
10315

là di chuyển. Tức tự chấp có sự tồn tại của
cái “ta”, gọi là Ngã kiến; cho rằng vật này
thuộc về ta thì gọi là Ngã sở kiến.
2. Biên chấp kiến: (Phạm:Anta-gràhadfwỉi),
cũng gọi Biên kiến: Kiến giải cực
đoan, chỉ chấp 1 bên, như cho rằng sau khi
ta chết vẫn thường còn không mất, đây gọi
là Thường kiến(Hữu kiến); hoặc cho rằng
sau khi ta chết thì dứt hẳn, đây gọi là Đoạn
kiến(Vô kiến).
3. Tà kiến: (Phạm:Mithyà-dfwỉi): Kiến
giải chối bỏ đạo lí nhân quả.
4. Kiến thủ kiến: (Phạm: Dfwỉiparàmarza):
Tức kiến giải chấp trước sự
sai lầm cho là chân thực.
5. Giới cấm thủ kiến: (Phạm:Zìlavrata-
paràmarza), cũng gọi Giới thủ kiến,
Giới đạo kiến. Kiến giải cho những qui luật,
cấm chế không chân chính là giới hạnh có
thể đạt được Niết bàn.
[X. luận Đại tì bà sa Q.46; luận Câu xá
Q.19; luận Thành thực Q.10]. (xt. Ngũ Lợi
Sử).
NGŨ KIẾP TƯ DUY
Chỉ cho sự tư duy suốt trong thời gian 5
kiếp. Lúc đức Phật A di đà còn ở địa vị tu
nhân là tỉ khưu Pháp tạng, trước khi phát
48 thệ nguyện, Ngài đã từng tư duy trong
suốt thời gian 5 kiếp.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 267 hạ), nói: “Lúc bấy giờ vị tỉ khưu kia
nghe Phật nói về cõi nước trang nghiêm
thanh tịnh, thảy đều thấy rõ, liền phát thệ
nguyện thù thắng vô thượng, tâm Ngài vắng
lặng, không đắm trước các pháp, tất cả thế
gian không ai
sánh kịp. Ngài tư
duy trong suốt 5
10316

kiếp, đầy đủ các
hạnh thanh tịnh,
trang nghiêm
nước Phật”.
Ngoài ra,
tượng Phật A di
đà tư duy trong 5
kiếp được gọi là
Ngũ kiếp tư duy
Di đà, tương Phật A Di Đà Tư Duy Năm Kiếp
NGŨ KIẾP TƯ DUY

10317

N
3420
truyền do Đại sư Thiện đạo vẽ, hiện được
thờ ở chùa Đông đại tại huyện Nại lương,
Nhật bản.
[X. Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng
(Tuệ viễn); Vô lượng thọ nghĩa sớ (Cát tạng);
Vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán
Q.trung].
NGŨ KIM CƯƠNG BỒ TÁT
Cũng gọi Ngũ Bí mật.
Năm vị bồ tát Kim cương của Kim cương
giới Mật giáo.
1. Kim cương Tát đỏa: Ngồi ở chính giữa.
2. Bồ tát Kim cương Dục: Ngồi ở phía
đông.
3. Bồ tát Kim cương Xúc: Ngồi ở phía
nam.
4. Bồ tát Kim cương Ái: Ngồi ở phía tây.
5. Bồ tát Kim cương Mạn: Ngồi ở phía
bắc.
Năm vị tôn bồ tát Kim cương này cùng
ngồi trong 1 vòng tròn, hàm ý không ở
trong sinh tử, để bày tỏ cái đức đại trí; 5 vị
tôn cùng ngồi ở 1 hoa sen, tức hàm ý không
trụ nơi Niết bàn, để bày tỏ cái đức đại bi.
Trong 5 vị tôn này, Kim cương Tát đỏa là
chủ, còn các vị Dục, Xúc, Ái, Mạn đều
mang tên các phiền não là hiển bày cái ý
sâu xa, mầu nhiệm, bí mật: Phiền não tức
bồ đề, nhiễm tịnh không hai, nhân quả
đồng thể, sự tức chân thực, cho nên gọi là
Ngũ Bí mật.
[X. Lí thú thích Q.thượng; Đại lạc kim
cương tát đỏa tu hành thành tựu nghi quĩ].
(xt. Ngũ Bí Mật).
NGŨ KỲ ĐẶC MỘNG
10318

Năm điềm mộng đặc biệt kì lạ.
Cứ theo kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
quyển 1, thủa xa xưa, khi còn ở địa vị tu
nhân, đức Thế tôn là tỉ khưu Thiện tuệ đang
tu đạo ở trong núi. Có lần mộng thấỵ điều
kì lạ, Ngài liền đến thỉnh ý đức Phổ quang
Như lai giải thích cho.
1. Mộng nằm trên biển cả: Cho biết
thân đức Thế tôn hiện còn đang ở trong
biển sinh tử, chưa đến được bờ bên kia, chưa
chứng Niết bàn.
2. Mộng gối đầu trên núi Tu di: Cho
biết đức Thế tôn đã ra khỏi biển sinh tử, lên
bờ bên kia, sắp chứng Niết bàn.
3. Mộng thấy tất cả chúng sinh ở trong
biển nhập vào thân mình: Cho biết đức
Thế tôn sẽ ở trong biển trần lao làm chỗ
nương tựa cho chúng sinh, giúp đỡ các hữu
tình vượt sang bờ bên kia.
4. Mộng thấy tay cầm mặt trời: Cho
biết đức Thế tôn đem ánh sáng trí tuệ soi
rọi khắp pháp giới, mở đường dẫn lối từ mê
mờ về chính giác.
5. Mộng tay cầm mặt trăng: Cho biết
đức Thế tôn dùng trí phương tiện đi vào
thế giới sinh tử trần lao, dùng pháp thanh
lương, giáo hóa chúng sinh khiến xa lìa
nhiệt não.
NGŨ LẠC
I. Ngũ Lạc.
Chỉ cho 5 niềm vui: Vui xuất gia, vui
xa lìa, vui tịch lặng, vui bồ đề và vui Niết
bàn.
1. Vui xuất gia: Người đời gây nhiều
nghiệp chướng, phiền não, nếu xuất gia tu
đạo thì có thể chấm dứt hẳn mọi khổ đau.
2. Vui xa lìa: Tức niềm vui Sơ thiền. Ở
Sơ thiền xa lìa mọi ái nhiễm phiền não của
10319

cõi Dục, được thiền định giác quán mà sinh
vui mừng.
3. Vui tịch lặng: Tức niềm vui Nhị thiền.
Ở Nhị thiền đã lìa thiền định giác tán động
của Sơ thiền, nhờ thế mà tâm vắng lặng phát
được niềm vui thắng định.
4. Vui bồ đề: Bồ tát thành tựu quả bồ
NGŨ LẠC

10320

N
3421
đề vô lậu, tự thụ hưởng niềm vui ấy, nhưng
vì lòng thương nên đem niềm vui này ban
bố cho chúng sinh.
5. Vui Niết bàn: Bồ tát dứt giả về chân,
vào Niết bàn vô dư, được sự vắng lặng cùng
tột.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.13; Đại minh tam tạng pháp số Q.25].
II. Ngũ Lạc.
Chỉ cho 5 giác quan mắt, tai, mũi, lưỡi,
và thân có khả năng đối ứng với các thú
vui thích của 5 cảnh: Sắc đẹp, tiếng hay,
mùi thơm, vị ngon, và sự mịn màng trơn
láng.
(xt. Ngũ Dục).
NGŨ LOẠI
Cũng gọi Ngũ loại môn.
Tất cả các pháp tùy theo tính chất mà
được chia làm 5 bộ loại:
1. Dị thục sinh: Cái do nhân dị thục
sinh ra, nghĩa là quả báo do nghiệp nhân
thiện ác ở quá khứ mang lại.
2. Sở trưởng dưỡng: Những vật ở hiện
tại được nuôi lớn bằng ăn uống, thuốc
thang... từ nhỏ biến thành lớn, từ ngắn
đổi ra dài. Thể của chúng là do cực vi tạo
nên.
3. Đẳng lưu tính: Tính trước sau đều
như nhau, lưu loại giống nhau, nhân trước
quả sau giống nhau liên tục sinh ra. Tức là
những cái do nhân đồng loại và nhân biến
hành sinh ra, chứ không phải cái thuộc về
Di thục sinh và Sở trưởng dưỡng.
4. Hữu thực sự: Không có 4 tướng
sinh, trụ, dị, diệt trôi chảy đổi dời. Tức
10321

chỉ cho pháp Vô vi, Pháp giới trong 18
giới có pháp Vô vi này, vì thế gọi là Hữu
thực sự.
5. Nhất sát na: Chỉ cho pháp tồn tại
1 sát na trong hiện tại, tức là pháp sơ vô
lậu của giai vị Kiến đạo, là cái mà từ vô
thủy đến nay chưa từng phát khởi, thế mà
trong 1 sát na hiện tại bỗng nhiên sinh
khởi.
[X. luận Câu xá Q.2; luận Tạp a tì đàm
tâm Q.1; luận Thuận chính lí Q.5; luận Du
già sư địa Q.54, 64; luận Ngũ sự tì bà sa
Q.hạ].
NGŨ LOẠI THANH
Cũng gọi Ngũ ngũ thanh, Tương tùy
thanh, Ngũ cú.
Năm loại thanh của 25 phụ âm(văn thể)
trước trong 35 chữ phụ âm Tát đàm. Đó là:
Âm răng hàm, âm răng, âm lưỡi, âm cổ họng,
và âm môi.
1. Năm chữ như: ... tức là âm răng
hàm, thuộc âm hầu (gutturals), là âm từ cổ
họng phát ra.
2. Năm chữ như: ... tức là âm răng,
thuộc về âm ngạc (palatals), là âm phát ra
do đầu lưỡi tiếp xúc với hàm ếch.
3. Năm chữ như: ... tức âm lưỡi, thuộc
âm nướu (linguals) là âm do đầu lưỡi chạm
vào chân răng hàm trên mà phát ra.
4. Năm chữ như: .... tức âm cổ họng,
thuộc âm răng (dentals) là âm đầu lưỡi chạm
vào răng mà phát ra.
5. Năm chữ như: ... tức âm môi, thuộc
âm môi (labials) là âm phát ra do 2 môi mở
rộng.
(xt. Tất Đàm).
NGŨ LOẠI THIÊN
Chư thiên thuộc Ngoại kim cương bộ
10322

của Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo có
5 loại khác nhau. Bí tạng kí nêu 5 loại ấy
như sau:
1. Thượng giới thiên: Chỉ cho người trời
ở cõi Sắc và Vô sắc.
2. Hư không thiên: Chỉ cho 4 cõi trời
từ trời Dạ ma trở lên.
NGŨ LOẠI THIÊN

10323

N
3422
3. Địa cư thiên: Chỉ cho 4 Thiên vương
và trời Đao lợi.
4. Du hư không thiên: Chỉ cho mặt trời,
mặt trăng và các ngôi sao.
5. Địa hạ thiên: Chỉ cho loài rồng, A tu
la, vua Diêm ma...
Còn theo Thập bát hội chỉ qui thì Ngũ
loại chư thiên là:
1. Cư thượng giới thiên vương: Chỉ cho
trời Ma hê thủ la...
2. Du hư không chư thiên: Chỉ cho
Nhật thiên tử.
3. Cư hư không thiên: Chỉ cho Ma
vương...
4. Địa cư thiên: Chỉ cho Chủ tạng
thiên...
5. Địa hạ thiên: Chỉ cho Phạ ra hi
thiên...
Ngoài ra, Chư bộ yếu mục và kinh Giáo
vương (bản 30 quyển) đều nói 20 thiên chia
làm 5 loại.
[X. kinh Đại giáo vương Q.10; Lí thú
thích Q.hạ; Hiền kiếp thập lục tôn; Đà la ni
chư bộ yếu mục].
NGŨ LOẠI THUYẾT PHÁP
Sự thuyết pháp trong bộ kinh Hoa
nghiêm được chia làm 5 loại khác nhau.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 1,
thì 5 loại thuyết pháp ấy như sau:
1. Phật nói: Như phẩm A tăng kì, phẩm
Tùy hảo... là do chính đức Phật nói.
2. Bồ tát nói: Như phẩm Thập trụ, Thập
hạnh, Thập hồi hướng v.v... là do các vị đại
Bồ tát nói.
3. Thanh văn nói: Như phần đầu của
10324

phẩm Nhập pháp giới là do hàng Thanh
văn nương nhờ thần lực của đức Phật gia
bị mà nói.
4. Chúng sinh nói: Như các bài kệ khen
ngợi của Phạm thiên v.v... Vả lại, bản thể
của chư Phật và chúng sinh vốn không hai,
cho nên pháp do Phật nói cũng chính là
chúng sinh nói.
5. Khí thế giới nói: Như cây Bồ đề diễn
nói tiếng pháp. Khí thế giới nói là chỉ cho cỏ
cây, đất nước v.v... là những thứ do thần lực
không thể nghĩ bàn của Phật biến hiện ra.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ diễn nghĩa sao
Q.8; Giáo thừa pháp số Q.17].
NGŨ LỢI SỬ
Phạm: Paĩca-dfwỉaya#.
Cũng gọi Ngũ nhiễm ô kiến, Ngũ tịch
kiến, Ngũ kiến.
Lợi là sắc bén, Sử là sai khiến. Ngũ lợi sử
là chỉ cho năm thứ phiền não(hoặc) do mê
lí mà khởi, thường xui khiến chúng sinh tạo
các nghiệp ác. Đó là:
1. Hữu thân kiến: Do không rõ cái lí
thân ta là do sự hòa hợp của 5 uẩn mà có 1
cách giả tạm, nên mới chấp trước thật có
thân ta.
2. Biên chấp kiến: Chấp trước 2 kiến
giải cực đoan, cho rằng sau khi ta chết là dứt
hẳn, hoặc sau khi ta chết sẽ còn mãi không
mất.
3. Tà kiến: Phủ định lí nhân quả, cho
rằng chẳng có tội phúc, thiện ác gì hết. Đây
là loại tà kiến nguy hiểm nhất trong các tà
kiến.
4. Kiến thủ kiến: Cố chấp cái thấy biết
hẹp hòi kém cỏi của mình mà không chịu
mở rộng tầm nhìn để học hỏi những điểu
cao xa ưu việt.
10325

5. Giới cấm thủ kiến: Chấp chặt những
giới cấm trái đạo, phi pháp, cho đó là nhân
sinh lên cõi trời, hoặc là con đường đến Niết
bàn, như giữ giới bò, giới chó...
[X. luận Đại tì bà sa Q.49; luận Câu xá
Q.19; luận Thành thực Q.10; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.4; luận Thành duy thức Q.6;
Đại thừa nghĩa chương Q.6; Câu xá luận
quang kí Q.19]. (xt. Phiền Não).
NGŨ LỢI SỬ

10326

N
3423
NGŨ LUÂN
I. Ngũ Luân.
Trong Mật giáo, Ngũ luân chỉ cho 5 trí
luân, tức là 5 đại: Đất, nước, lửa, gió và
không. Năm đại này như cái vòng tròn xoay
chuyển cùng khắp, không khiếm khuyết nên
gọi là Ngũ luân(5 vòng tròn).
Nếu đem 5 phần của thân thể chúng
sinh(đầu, mặt, ngực, rốn, đầu gối)tương ứng
với 5 đại, theo thứ tự phối hợp với 5 luân
(không, gió, lửa, nước, đất)và 5 chữ Tất đàm
( , , , , ) để quán tưởng thì gọi là
Ngũ luân quán, hoặc Ngũ luân thành thân
quán. Phương pháp quán tưởng này giúp
hành giả thể nhận được thân mình tức là
thân Phật. Pháp quán Ngũ tướng thành
thân của Kim cương giới là đối lại với pháp
quán Ngũ luân thành thân của Thai tạng
giới. Nếu đứng về phương diện thân hình
của chúng sinh mà nói, thì Ngũ luân nghĩa
là ngũ thể(đầu,2 tay, 2 đầu gối). Lại nữa, vì
sắc không lìa tâm, tâm chẳng lìa sắc, cho
nên có thể nói được là 5 đại tức 5 trí, 5 trí
tức 5 luân. Nếu nói theo màu sắc và hình
dáng thì trong 5 luân, không là hình cầu
màu xanh, gió là hình bán nguyệt màu đen,
lửa là hình tam giác màu đỏ, nước là hình
tròn màu trắng và đất là hình vuông màu
vàng.
[X. Tôn thắng Phật đính tu Du già pháp
quĩ nghi Q.thượng; Ngũ luân cửu tự minh
bí mật thuyết]. (xt. Ngũ Tự Nghiêm Thân
Quán).
II. Ngũ Luân.
Chỉ cho tháp Ngũ luân. Tức là dùng
10327

những cái nêu 5 luân lần lượt xếp đống lên
thành hình tháp, tượng trưng cho hình
tướng pháp thân của đức Đại nhật Như
lai.
[X. kinh Lăng già Q.1]. (xt. Ngũ Luân
Tháp).
III. Ngũ Luân.
Chỉ cho 5 ngón tay. Tức theo thứ tự từ
ngón út, ngón vô danh v.v... phối hợp với 5
luân: Đất, nước, lửa, gió và không.
[X. Quảng đại nghi quĩ; Tôn thắng Phật
đính tu Du già pháp nghi quĩ; Kiến lập mạn
đồ la hộ ma nghi quĩ].
IV. Ngũ Luân.
Chỉ cho Ngũ giải thoát luân của Kim
cương giới. Tức ở trong 1 cái vòng tròn Kim
cương lớn, bày xếp 5 cái vòng tròn, để tượng
trưng cho chỗ giải thoát của 5 đức Phật.
(xt. Ngũ Giải Thoát Luân).
NGŨ LUÂN QUÁN
Cũng gọi Ngũ trí luân, Ngũ luân tam ma
địa, Ngũ luân thành thân quán
Pháp quán của Thai tạng giới Mật giáo
phối hợp 5 luân, 5 chữ trên 5 chỗ: Đỉnh
đầu, mặt, ngực, rốn và đầu gối của tự thân
hành giả.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 14, khi
vị A xà lê muốn kiến lập Đại bi thai tạng
kiến lập đệ tử, thì trước hết phải trụ trong
Du già mà quán thân mình: Từ rốn trở xuống
phải quán tưởng là Kim cương luân hình
vuông, chính giữa đặt chữA; từ rốn trở lên
đến tim quán tưởng là Thủy luân hình tròn,
ở chính giữa đặt chữVa; từ tim trở lên đến
cổ họng phải quán tưởng là Hỏa luân hình
tam giác, chính giữa đặt chữRa; từ cổ họng
trở lên đến đỉnh đầu phải quán tưởng là
Phong luân hình bán nguyệt, chính giữa đặt
10328

chữHa; cuối cùng ở khoảng không trên hết
quán tưởng 1 cái chấm, để trên chữ Thập
(..), trong cái chấm đặt chữKha. Tức có
nghĩa là xả bỏ cái thân thịt do mẹ cha sinh,
vào thẳng hình Tam muội da của Đại nhật
Như lai để trở thành thân Phật tướng tốt
tròn đầy. Ngũ luân quán này khác với Ngũ
tướng thành thân quán của pháp Kim cương
giới, nhưng là pháp quán cùng loại với Ngũ
NGŨ LUÂN QUÁN

10329

N
3424
tự nghiêm thân quán và Chi phần sinh mạn
đồ la.
[X. Tôn thắng Phật đính tu Du già pháp
quĩ nghi Q.thượng; Quảng đại nghi quĩ
Q.thượng; Ngũ luân cửu tự minh bí mật
thích].
NGŨ LUÂN TAM MUỘI
Cũng gọi Ngũ luân thiền.
Năm thứ công đức do tu thiền định mà
được. Năm pháp môn này là mượn thí dụ
để đặt tên, vì đã xa lìa tâm tán loạn ở cõi
dưới(cõi Dục), lần lượt chuyển lên đến quả
cùng tột của giai vị Vô học, nên gọi là Luân.
Đó là:
1. Địa luân tam muội: Hành giả ở trong
Chỉ, nếu chứng định Vị đáo địa thì bỗng
nhiên tâm lặng lẽ, tự biết tướng của thân và
tâm đều không, an nhiên vào định, giữ tâm
không động, giống như đất có 2 nghĩa: Trụ
vững bất động và sinh ra muôn vật.
2. Thủy luân tam muội: Hành giả ở
trong Địa luân, nếu phát sinh các công đức
thiền định, nước định thấm nhuần tâm, tự
biết mầm lành trong tâm thêm lớn, thân
tâm nhẹ nhàng, diệt trừ tâm cao mạn, tâm
theo pháp lành; hệt như nước có 2 nghĩa:
Thể tính nhuần thấm và nuôi lớn muôn
vật.
3. Phong luân tam muội: Hành giả nếu
nhờ thiền định mà phát được trí tuệ tương
tự, phương tiện vô ngại, được đạo phương
tiện thì có thể phát khởi các thứ thiện căn
xuất thế, công đức thêm lớn, cũng có khả
năng diệt trừ tất cả các kiến chấp phiền não;
giống như gió có 3 nghĩa: Di chuyển trong
10330

hư không 1 cách vô ngại, cổ động vạn vật và
có khả năng phá hoại. Nếu hàng Nhị thừa
được Tam muội này thì tức là tướng 5
phương tiện tựa vô lậu giải phát sinh; còn
nếu hàng Bồ tát chứng Tam muội này thì
liền vào Thập tín thiết luân.
4. Kim sa luân tam muội: Kim (vàng)
ví dụ chân thực; Sa(cát) ví dụ không dính
mắc. Nếu hành giả phát được trí tuệ chân
thực về Kiến hoặc, Tư hoặc, không bám
không dính thì chứng được 3 đạo quả, cũng
như vàng và cát, cho nên gọi là Kim sa luân
tam muội. Nếu Bồ tát chứng Tam muội
này thì liền vào giai vị Tam hiền Thập địa,
có khả năng phá trừ hết thảy trần sa phiền
não.
5. Kim cương luân tam muội, cũng
gọi Thanh tịnh thiền. Tức là đạo vô ngại
thứ 9; ví như kim cương, thể cứng chắc,
dụng sắc bén, có công năng phá nát mọi
vật mà không bị vọng hoặc xâm hại, có
khả năng cắt đứt hết thảy kết sử, thành
tựu quả A la hán. Nếu Tam muội này ở
trong tâm Bồ tát thì chính là Kim cương
bát nhã, có thể phá trừ hoặc vô minh vi tế,
chứng Nhất thiết chủng trí. Bồ tát nhờ đó
sẽ chứng quả đại Bồ đề.
[X. Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp
môn Q.3, thượng].
NGŨ LUÂN TẾ
Chỉ cho Hư không ở vị trí thấp nhất
trong 5 luân.
Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
thượng (Đại 24, 1011 thượng) nói: “Các trời
ấy đều có ao nước lớn, hoa sen mọc trong ao
nên gọi là Thủy thiên, 4 loài chúng sinh phi
sắc đều do hóa sinh, dưới cùng là Ngũ luân
tế, đó là 1 cõi Phật, tên là Pháp giới đại nhẫn”.
10331

NGŨ LUÂN THÁP
Cũng gọi Ngũ luân, Ngũ luân suất đô
bà, Ngũ luân tháp bà, Ngũ giải thoát luân,
Pháp giới tháp.
Tháp 5 luân, biểu thị ý nghĩa đất, nước,
lửa, gió và không.
Khi Mật giáo giải thích 5 đại: Đất(địa
NGŨ LUÂN THÁP

10332

N
3425
luân), nước(thủy luân), lửa(hỏa luân)gió
(phong luân) và không(không luân), thì dùng
các hình vuông, tròn, tam giác, bán nguyệt
và hình bảo châu(có
thuyết nói là hình cầu)
để tượng trưng cho
mỗi đại. Dùng vàng,
đồng hoặc đá làm
thành vật tiêu biểu của
Ngũ luân, rồi theo thứ
tự từ dưới lên trên
chồng xếp những vật
ấy thành hình 1 ngôi
tháp, gọi là Ngũ luân
tháp, mỗi mặt đều có
khắc chữ chủng tử của
5 đại.
Tháp Ngũ luân vốn biểu thị hình tướng
pháp thân của đức Đại nhật Như lai, trong
đó thờ xá lợi. Đời sau, tháp Ngũ luân thường
được dùng để làm hình mồ mả.
[X. Bí tạng kí].
NGŨ LUÂN TỰ
Chỉ cho 5 chữ: (a), (va), (ra), (ha)
và (kha). Năm chữ này theo thứ tự là
chủng tử của 5 luân: Đất, nước, lửa, gió và
không, vì thế nên gọi Ngũ luân tự.
NGŨ LUẬN SƯ
Năm vị Luận sư thông suốt tạng Luận
và giỏi về nghị luận.
Theo Phiên dịch danh nghĩa tập quyển
2 thì 5 vị Luận sư ấy là:
1. Luận sư A thấp phược lũ sa, tức là
Luận sư Mã minh (Phạm: Azvaghowa,
khoảng 100-160 TL). Tương truyền có lần
10333

ngài Mã minh dùng sức thần thông hiện ra
1 nghìn con ngựa trắng, làm cho 1 nghìn
con chim đều kêu lên, nhân đó mà phá ngoại
đạo, khiến chính pháp tiếp tục hưng thịnh,
không để dứt mất. Ngoài ra, truyền thuyết
cũng nói lúc ngài nói pháp, có sức cảm được
bầy ngựa cất tiếng kêu bi thương, vì thế
người đời gọi ngài là Mã minh ( ). Vì
ngàisoạn các bộ luận: Đại thừa khởi tín và
Đại thừa trang nghiêm... nên được gọi là
Luận sư.
2. Luận sư Na già hạt thụ na, tức là
Luận sư Long thụ (Phạm:Nàgàrjuna). Ngài
hiểu rõ Phật pháp sâu xa màu nhiệm, nên
xuất gia hàng phục ngoại đạo, thuyết minh
đệ nhất nghĩa. Vì ngài soạn các bộ luận:
Trung quán và Đại trí độ nên được tôn xưng
là Luận sư.
3. Luận sư Ca na đề bà (Phạm:Kàịadeva),
là đệ tử của Luận sư Long thụ. Vì
ngài soạn Bách luận, luận Đại trượng phu...
nên được gọi là Luận sư.
4. Luận sư Cưu ma la đa, tức là Luận
sư Đồng thụ (Phạm:Kumàrajìva, 344-413,
có thuyết nói 350-409). Do ngài phát huy
luận nghĩa nên được gọi là Luận sư.
5. Luận sư Thất lợi la đa, tức là Luận
sư Thắng thụ (Phạm: Srìràta hoặc
Srìlabdha). Vị Luận sư này có biện tài vô
ngại, thường hàng phục ngoại đạo như ánh
sáng mặt trời phá tan bóng tối, nên được
gọi là Luận sư.
NGŨ LỰC
... ..
Phạm,Pàli:Paĩca balàni.
Năm thứ lực dụng.
I. Ngũ Lực.
Chỉ cho 5 lực(khoa thứ 5) trong 37 đạo
10334

phẩm. Tức là 5 thứ lực dụng duy trì sự tu
hành để đạt đến giải thoát nhờ sự lớn mạnh
của 5 căn(Tín...) sinh ra. Đó là:
1. Tín lực (Phạm: Zraddhà-bala):
Thành kính đối với Tam bảo có thể phá trừ
tất cả tà tín.
2. Tinh tiến lực(Phạm:Vìrya-bala):
Tu 4 chính cần có thể dứt trừ các điều ác.
NGŨ LỰC
Tháp Ngũ Luân

10335

N
3426
3. Niệm lực (Phạm:Smriti-bala): Tu 4
niệm xứ để đạt chính niệm.
4. Định lực (Phạm: Samàdhi-bala):
Chuyên tâm thiền định để đoạn trừ phiền
não tham dục.
5. Tuệ lực (Phạm:Prajĩà-bala): Quán
xét lí 4 đế để thành tựu trí tuệ, có thể đạt
được giải thoát.
Nội dung của 5 lực trên đây giống với
5 căn vô lậu, là giáo lí thực tiễn của đạo
Phật.
[X. kinh Tạp a hàm Q.26; luận Đại trí
độ Q.19; luận Đại tì bà sa Q.141; luận Câu
xá Q.25; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.1; Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.trung, hạ].
(xt. Ngũ Căn).
II. Ngũ Lực.
Năm lực dụng thuyết pháp của Như lai.
1. Ngôn thuyết lực: Đức Như lai tuy có
nói nhiều pháp như tam thế cấu tịnh, thế
gian xuất thế gian, hữu tội vô tội, hữu lậu
vô lậu, hữu vi vô vi v.v... nhưng những lời
nói ấy như lời nói của người huyễn, không
có quyết định, cho đến như hư không chẳng
sinh chẳng diệt, ngôn thuyết ấy tức chẳng
phải ngôn thuyết.
2. Tùy nghi lực: Như lai tùy nghi nói
các pháp theo nhiều cách. Như nói cấu pháp
tức tịnh pháp, hoặc nói tịnh pháp tức cấu
pháp; nói sinh tử tức Niết bàn, hoặc nói
Niết bàn tức sinh tử...
3. Phương tiện lực: Như lai vì muốn
cho chúng sinh thực hành bố thí mà nói bố
thí là nhân của sự giàu có, cao sang.
4. Pháp môn lực: Như Phật nói các pháp
10336

6 căn đều là cửa giải thoát.
5. Đại bi lực: Như lai vì muốn cho chúng
sinh tin hiểu rằng các pháp là vô ngã, nên
khởi 32 thứ đại bi để nói pháp.
[X. kinh Tư ích phạm thiên sở vấn Q.2;
kinh Trì tâm phạm thiên sở vấn Q.1; kinh
Thắng tư duy phạm thiên sở vấn Q.2; Hoa
nghiêm kinh thám huyền kí Q.3].
III. Ngũ Lực.
Cũng gọi Ngũ lực nan phán.
Năm thứ lực dụng mà Duy thức không
phân biệt phán định. Tức là:
1. Định lực: Sức thiền định vắng bặt
của Như lai có thể cảm ứng khắp cả 10
phương.
2. Thông lực: Sức thần thông của Như
lai biến hóa vô cùng, tùy cơ cảm mà ứng
hiện.
3. Tá thức lực: Từ cõi Nhị thiền trở lên
không có tầm tứ, ngôn ngữ, nếu muốn ứng
dụng thuyết pháp thì phải mượn (tá) 3 thức:
Thức mắt, thức tai và thức thân của cõi Sơ
thiền để thành lực dụng của mình.
4. Đại nguyện lực: Sức nguyện rộng lớn
của Như lai có thể độ chúng sinh trong nhiều
kiếp.
5. Pháp uy đức lực: Chỉ cho sức uy đức
ứng hóa của Như lai; nói ra 1 tiếng mà cảm
ứng mọi loài, ban ra 1 pháp mà các ma đều
khiếp phục, lợi sinh vô tận, công đức khó
lường.
Năm lực trên đây đều là thắng dụng
không thể nghĩ bàn, không tương ứng với
thức pháp, vì thế nên nói Duy thức không
phân biệt chia chẻ.
[X. Tông kính lục Q.48; Đại minh tam
tạng pháp số Q.25].
IV. Ngũ Lực.
10337

Năm lực chế phục 5 căn được lập trong
kinh Na tiên tỉ khưu. Tức là 5 thứ lực. Chế
phục mắt, chế phục tai, chế phục mũi, chế
phục miệng và chế phục thân.
NGŨ LỰC BẤT KHẢ ĐÁO
Năm lực không thể ngăn chặn thân
trung ấm đi thụ sinh đến các cõi, vì đây là
do nghiệp lực của chúng sinh, không 1 sức
nào cản trở nổi.
Cứ theo Chư kinh yếu tập quyển 19 thì
5 lực ấy là:
NGŨ LỰC BẤT KHẢ ĐÁO

10338

N
3427
1. Định lực: Tức sức đại định của chư
Phật.
2. Thông lực: Sức thần thông của chư
Phật.
3. Đại nguyện lực: Sức thệ nguyện rộng
lớn của chư Phật.
4. Pháp uy đức lực: Sức uy đức của Phật
pháp.
5. Tá thức lực: Tức là sức của người đã
chứng Nhị thiền trở lên.
NGŨ LƯỢC THẬP QUẢNG
... ...... ..
Phần chính của bộ Ma ha chỉ quán được
chia làm 10 khoa gọi là Thập quảng, tức là:
Đại ý, Thích danh, Thể tướng, Nhiếp pháp,
Thiên viên, Phương tiện, Chính quán, Quả
báo, Khởi giáo và Chỉ qui.
Trong phần Đại ý lại chia ra 5 khoa gọi
là Ngũ lược, tức là: Phát đại tâm, Tu đại
hạnh, Cảm đại quả, Liệt đại võng và Qui
đại xứ.
Thập quảng được giải thích như sau:
1. Đại ý: Tức bao gồm Ngũ lược:
a) Phát đại tâm: Tu Chỉ quán trước hết
phải phát tâm bồ đề, vì thế nói rõ 4 thệ
nguyện rộng lớn và nêu bày đại ý của 6
chương trước trong Thập quảng.
b) Tu đại hạnh: Thuyết minh 4 loại tam
muội, nêu rõ đại ý của Chỉ quán trong Thập
quảng.
c) Cảm đại quả: Tức kết quả của việc tu
Chỉ quán là từ Quán hạnh trải qua Tương
tự mà đến giai vị Phần chân tức thì cảm
được quả báo lớn 8 tướng thành Phật, nêu
rõ đại ý của quả báo trong Thập quảng.
10339

d) Liệt đại võng: Sau khi được đại quả,
tiến tới việc hóa tha, tuyên thuyết 5 thời 8
giáo, phá tan lưới(võng)tà kiến, nêu rõ đại ý
của Khởi giáo trong Thập quảng.
e) Qui đại xứ: Sự nghiệp hóa tha đã được
hoàn tất liền nhập Đại niết bàn, tức nói rõ
đại ý của Chỉ qui trong Thập quảng.
2. Thích danh: Giải thích danh xưng
của Chỉ quán.
3. Thể tướng: Thuyết minh Chỉ và Quán
không có thể riêng biệt mà là cùng 1 pháp
tính với 2 lực dụng tịch và chiếu.
4. Nhiếp pháp: Chỉ và Quán bao nhiếp
hằng sa vô lượng các pháp.
5. Thiên viên: Chỉ và Quán của 4 thời
và 3 giáo trước đều là thiên(lệch về 1 bên),
duy có Chỉ quán của giáo hiện nay là viên
dung.
6. Phương tiện: Phương tiện gia hạnh
trước khi tu pháp Chỉ quán, tức nói rõ về
25 phương tiện.
7. Chính quán: Nói rõ về tướng tu Chỉ
quán chính thức(nhưng chương này còn bỏ dở
vì ngài Trí khải đã thị tịch, cho nên bộ Ma ha
Chỉ quán còn thiếu 3 chương là các chương Quả
báo, Khởi giáo và Chỉ qui).
[X. Ma ha chỉ quán Q.1, thượng; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.1,
phần 2 và phần 3].
NGŨ LY BỐ ÚY
Xa lìa 5 thứ sợ hãi.
1. Không bị lửa tham thiêu đốt.
2. Không sinh giận dữ.
3. Không bị gươm dao làm hại.
4. Không trôi nổi trong sông yêu thương.
5. Không bị các thứ khói vọng tưởng xông
hại.
NGŨ MA TỰ
10340

........
Phạm: Paĩcamakàra.
Cũng gọi Ngũ ma sự.
Năm thứ tượng trưng hợp nhất với tính
(Phạm:Zakti) làm môi giới để đạt được thú
vui cực độ. Đó là: Rượu (Phạm: Madya),
thịt (Phạm:Màmsa), cá (Phạm:Matsya),
gạo rang (Phạm:Mudrà) và trai gái giao hợp
(Phạm:Maithuna). Chữ Phạm của 5 từ trên
NGŨ MA TỰ

10341

N
3428
đều bắt đầu bằng chữ M, vì thế nên có tên
là Ngũ ma tự.
Ngũ ma tự chủ yếu được thấy trong văn
hiến của phái Tính lực (Phạm:Zàkta) thuộc
Ấn độ giáo. Ngũ ma tự có khi cũng được
cho là tượng trưng 5 đại: Đất, nước, lửa, gió,
và không, cũng gọi là Ngũ thực tính (Phạm:
Paĩcatattva), là do căn cơ của người ta
bất đồng nên ý nghĩa tượng trưng cũng khác
nhau. Với người hạ căn thì cấm chỉ không
được uống rượu cho đến việc trai gái giao
hợp, nhưng với người thượng căn thì đó là
môi giới đồng hóa với sự sống của vũ trụ.
Rượu thuộc lửa, sau khi thiêu đốt là năng
lực sản sinh ra các yếu tố. Thịt thuộc gió,
có năng lực nuôi lớn thân tâm. Cá thuộc
nước, biểu hiện sức sống của các loài thủy
tộc. Gạo rang thuộc đất, là nền tảng của
sinh mệnh trên mặt đất. Trai gái giao hợp
thuộc không, biểu hiện sức sống của vũ
trụ sáng tạo.
Tác pháp Ngũ ma tự là 1 trong những
đặc sắc của Mật giáo tả đạo, về sau cũng
truyền đến Tây tạng. Nhưng trong văn hiến
của Phật giáo tuyệt nhiên không có thuyết
này.
[X. Đại niết bàn đát đặc la bản tiếng Phạm
(Mahànirvàịà, VII, 103-111); Nhất thiết
Như lai kim cương tam nghiệp tối thượng
bí mật đại giáo vương kinh (Guhyasamàjatantra);
Đại bi không trí kim cương đại giáo
vương nghi quĩ kinh; Tantra of the Great
Liberation by A. Avalon; Shakti and Shakta
by J. Woodroff; Guhyasamàja-tantra,
GOS. L III by B. Bhattacharyya].
10342

NGŨ MINH
Phạm:Paĩca vidyà-sthànàni.
Năm môn học ở Ấn độ thời xưa.
1. Thanh minh (Phạm: Sabda-vidyà):
Môn học về ngôn ngữ văn chương.
2. Công xảo minh (Phạm: Zilpakarmavidyà):
Môn học về công kệ, kĩ thuật, lịch
toán.
3. Y phương minh (Phạm: Cikitsàvidyà):
Môn học về y dược, chú pháp
4. Nhân minh (Phạm: Hetu-vidyà):
Môn học về luận lí.
5. Nội minh (Phạm:Adhyàtmà-vidyà):
Môn học về tông chỉ giáo lí của phái mình.
Ngũ minh cũng chia ra nội minh và ngoại
minh.
Theo Pháp hoa tam đại bộ bổ chú quyển
14, thì 5 minh nói trên là Nội ngũ minh,
còn Thanh minh, Y phương minh, Công
xảo minh, Chú thuật minh và Phù ấn minh
là Ngoại ngũ minh.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.3; kinh Bồ tát
thiện giới Q.3; luận Du già sư địa Q.38;
Thành duy thức luận chưởng trung xu yếu
Q.thượng, phần đầu; Du già sư địa luận lược
toản Q.7; Du già luận kí Q.5, thượng; Đại
đường tây vực kí Q.2].
NGŨ MỘC
Năm loại cây dùng để nấu nước thơm
tắm tượng Phật trong ngày lễ Phật đản. Đó
là: Cây đào, cây mận, cây thông, cây trắc
bách và cây liễu.
[X. Niên trung hành sự trong Oánh sơn
thanh qui Q.hạ].
NGŨ MÔN THIỀN
I. Ngũ Môn Thiền.
Tức là 5 nghĩa vô thường, khổ, không,
vô ngã và tịch diệt nói trong chương Ca chiên
10343

diên, phẩm Đệ tử, kinh Duy ma.
Ngài Duy ma cho rằng các pháp rốt ráo
chẳng sinh chẳng diệt là nghĩa vô thường,
tất cả đều không. Lấy nghĩa ấy so sánh mà
làm 5 môn thiền của Viên giáo.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.4,
phần 1].
NGŨ MÔN THIỀN

10344

N
3429
II. Ngũ Môn Thiền.
Chỉ cho Bất tịnh quán, Từ bi quán, Nhân
duyên quán, Giới phân biệt quán và Sổ tức
quán, là Ngũ đình tâm quán nói trong Thất
phương tiện của Tiểu thừa.
Trong Ngũ môn thiền kinh yếu dụng
pháp, Niệm Phật quán được thay thế bằng
Giới phân biệt quán, gọi là Ngũ môn thiền.
(xt. Ngũ Đình Tâm Quán).
NGŨ MỘNG
Năm thứ ác mộng mà vua A xà thế nước
Ma yết đà đã thấy trong đêm đức Như lai
nhập diệt. Đó là:
1. Mặt trăng lặn và mặt trời từ trong đất
mọc lên.
2. Các vì tinh tú rơi xuống như mưa.
3. Khói từ đất bốc lên.
4. Trên bầu trời xuất hiện 7 sao chổi.
5. Trên trời có 1 khối lửa lớn che khắp
hư không rồi rơi xuống đất.
[X. kinh Hậu phần niết bàn Q.hạ; Câu
xá tụng sớ giới phẩm Q.2].
NGŨ MỘNG PHÁP
Năm nguyên nhân sinh ra mộng.
Theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao quyển 21 thì đó là:
1. Nhiệt khí đa kiến hỏa: Hơi nóng
nhiều thì mộng thấy lửa. Như người thợ rèn
làm việc gần lửa, vì tướng nóng nhiều, sinh
ra tưởng nóng, cho nên mộng thấy lửa.
2. Lãnh khí đa kiến thủy: Hơi lạnh
nhiều thì mộng thấy nước. Như người đào
giếng, vì tướng lạnh nhiều liền sinh tưởng
lạnh, cho nên mộng thấy nước.
3. Phong khí đa kiến phi trụy: Hơi gió
10345

nhiều thì thấy bay lên hoặc rơi xuống. Như
người ngồi khinh khí cầu lên cao, vì tướng
động nhiều liền sinh tưởng động, cho nên
mộng thấy bay lên hay rơi xuống.
4. Văn kiến đa thục cảnh: Thấy nghe
nhiều thì mộng thấy cảnh quen thuộc. Như
người ngồi thiền tụng kinh, điều luyện thân
tâm, vì tập quen nhiều liền sinh tưởng quen
thuộc, cho nên mộng thấy cảnh quen thuộc.
5. Thiên thần dữ tâm linh sở cảm:
Thiên thần và tâm linh cảm ứng thì mộng
thấy thiên thần. Như người có tâm hướng
thiện, thờ cúng thiên thần, vì lòng chí thành,
tưởng nhớ không quên, nên mộng thấy thiên
thần.
(xt. Mộng).
NGŨ MỘT
.....
Năm tướng suy của người cõi trời hiện
ra khi sắp hết phúc phải sinh xuống nhân
gian.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển 19
(bản Bắc) thì 5 tướng ấy là:
1. Áo xiêm dơ bẩn.
2. Hoa trên đầu héo khô.
3. Thân thể hôi hám.
4. Chảy mồ hôi ở nách.
5. Không thích ngồi tòa cũ.
(xt. Ngũ Suy).
NGŨ NAN
I. Ngũ Nan.
Năm điều khó khăn của người tu hành
đạo Phật trong thời đại 5 trược xấu xa, không
có Phật xuất hiện. Đó là:
1. Thân thiện với ngoại đạo, làm loạn
pháp Bồ tát.
2. Hàng Thanh văn chỉ biết lợi mình,
gây chướng ngại cho tâm đại từ bi.
10346

3. Bị kẻ ác phá hoại công đức thù thắng.
4. Bị thiện quả điên đảo làm hư mất hạnh
thanh tịnh.
5. Chỉ nương cậy vào sức mình, không
có tha lực giúp đỡ.
[X. Vãng sinh luận chú Q.thượng; An
NGŨ NAN

10347

N
3430
lạc tập Q.thượng; luận Tịnh độ thập nghi].
II. Ngũ Nan.
Năm điều khó khăn được nghe Phật
pháp.
Theo kinh Niết bàn quyển 2 (bản Nam)
thì 5 điều ấy là:
1. Khó gặp được Phật ra đời.
2. Khó được thân người.
3. Gặp Phật nhưng khó sinh tâm tin.
4. Khó nhẫn được điều khó nhẫn.
5. Khó giữ giới chứng quả A la hán.
NGŨ NẠP Y
Cũng gọi Nạp y, Tệ nạp y, Hoại nạp y,
Bách nạp y.
Áo vá, tức là áo pháp được may bằng
những mảnh vải vụn 5 màu.
[X. luật Tứ phần Q.41; Tứ phần luật san
phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ, phần 1].
(xt. Nạp Y).
NGŨ NIÊM LỰC
... ... ..
Lực dụng của 5 môn tu Tịnh độ cầu vãng
sinh.
Cứ theo Vãng sinh luận chú quyển hạ,
tu 5 niệm môn: Lễ bái, khen ngợi, phát
nguyện, quán sát và hồi hướng thì sẽ sinh
về cõi nước Cực lạc, được thấy đức Phật A
di đà.
NGŨ NIÊM MÔN
Cũng gọi Ngũ niệm, Tu tịnh độ ngũ niệm
môn.
Chỉ cho 5 môn tu hành quán niệm cầu
sinh về cõi Tịnh độ của đức Phật A di đà
được nói trong luận Tịnh độ của bồ tát Thiên
thân. Đó là:
10348

1. Lễ bái môn: Giữ cho thân nghiệp
thanh tịnh, 1 lòng cung kính lễ bái đức A di
đà Như lai, nguyện sinh về cõi nước của Ngài.
2. Tán thán môn: Giữ cho khẩu nghiệp
thanh tịnh, xưng tán danh hiệu, công đức,
trí tướng quang minh của đức A di đà Như
lai, tu hành chân thực, cầu sinh về cõi nước
của Ngài.
3. Tác nguyện môn: Tâm thường phát
nguyện, tu pháp Xa ma tha (Phạm:
Zamatha= Chỉ) dứt tâm tán loạn, cầu sinh
về cõi nước của Ngài.
4. Quán sát môn: Dùng trí tuệ chính
niệm quán tưởng 3 thứ sau đây:
a) Quán tưởng công đức trang nghiêm
của cõi nước Tịnh độ cực lạc.
b) Quán tưởng công đức trang nghiêm
của Phật A di đà.
c) Quán tưởng công đức trang nghiêm
của các vị Bồ tát ở cõi nước ấy.
Tu hành pháp Tì bà xá na (Phạm:
Vipazyanà = Quán) để quán phá tâm mê
tối cầu sinh về cõi Tịnh độ cực lạc.
5. Hồi hướng môn: Đem những công
đức thiện căn mà mình đã có hồi hướng đến
khắp tất cả chúng sinh, nguyện cùng sinh
về cõi Cực lạc, cùng chứng Phật đạo.
Trong Vãng sinh lễ tán của Đại sư Thiện
đạo, thứ tự của Ngũ niệm môn có hơi thay
đổi, tức là:
1. Thân nghiệp lễ bái môn.
2. Khẩu nghiệp tán thán môn.
3. Ý nghiệp ức niệm quán sát môn.
4. Tác nguyện môn.
5. Hồi hướng môn.
Trong đó, 3 môn đầu là tu 3 nghiệp thân,
khẩu, ý, còn 2 môn sau là phát nguyện, hồi
hướng; nghĩa là 3 môn đầu là khởi hành, 2
10349

môn sau là an tâm.
Ngoài ra, tu theo 5 niệm môn trên đây,
kết quả cũng có 5 môn, gọi là Ngũ công đức
môn hoặc Ngũ quả môn. Đó là:
1. Cận môn: Thân không rơi lại vào cõi
mê mà được gần gũi với cảnh giới ngộ của
Phật.
2. Đại hội chúng môn: Được dự vào
NGŨ NIÊM MÔN

10350

N
3431
hàng chúng hội của bậc Thánh.
3. Trạch môn: Thành tựu được pháp
Chỉ
4. Ốc môn: Thành tựu được pháp Quán.
5. Viên lâm du hí địa môn, cũng gọi
Giáo hóa địa chi ích. Nghĩa là trở lại cõi mê,
lấy việc cứu độ chúng sinh làm niềm vui.
Lại nữa, giữa Ngũ niệm môn(Ngũ nhân
môn) và Ngũ công đức môn (Ngũ quả môn)
trên đây, thì Lễ bái môn tương đối với Cận
môn, các môn còn lại của 2 môn cũng theo
thứ tự đều có quan hệ nhân quả đối nhau.
Trong 2 môn nhân quả này, mục đích của
4 môn trước là làm cho chính mình vào
được đạo giác ngộ(bồ đề), vì thế gọi là Nhập
môn; còn mục đích của môn sau cùng thì
lấy việc cứu độ người khác ra khỏi biển
khổ làm mục đích, cho nên gọi là Xuất môn,
hợp 2 môn lại gọi chung là Xuất nhập nhị
môn.
[X. Vô lượng thọ kinh ưu bà đề xá nguyện
sinh kệ; Hoa nghiêm kinh khổng mục
chương Q.4; Vãng sinh luận chú lược sao
Q.hạ; Vãng sinh lễ tán tư kí Q.thượng]. (xt.
Chỉ Quán, Niệm Phật, Tịnh Độ Tông).
NGŨ NIÊM XỨ
........
Năm niệm xứ do vua A tu la nói.
Đức Phật vì chư thiên nói 4 niệm xứ là:
Thân niệm xứ, Thụ niệm xứ, Tâm niệm xứ
và Pháp niệm xứ để đối trị 4 cái điên đảo:
Tịnh, Lạc, Thường, Ngã. Thấy vậy, vua A
tu la bèn ganh với Phật mà nói 5 niệm xứ.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.2, phần 2]. (xt. A Tu La Thuyết Ngũ
10351

Niệm Xứ Tam Thập Bát Phẩm).
NGŨ NIÊN ĐẠI HỘI
...........
Phạm: Paĩca-vàrwikamaha.
Hán âm: Ban xà vu sắt, Ban già vu sắc,
Ban già việt sư.
Gọi tắt: Ban già.
Cũng gọi Ngũ niên công đức hội, Ngũ
niên hội.
Đại hội cúng dường chư tăng 10 phương
và bố thí cho nhân dân do vua A dục tổ
chức lần đầu tiên vào khoảng 100 năm sau
đức Phật nhập diệt. Từ đó cứ 5 năm Đại hội
lại được mở 1 lần, đã 1 thời rất thịnh hành
ở Ấn độ. Về sau, vua chúa và vương hầu các
nước Tây vực cũng làm theo và Đại hội
thường được tổ chức vào mùa xuân; chư tăng
từ khắp nơi về tham dự, thời gian hội lâu
nhất là 3 tháng.
Điều Yết nhã cúc xà quốc trong Đại
đường tây vực kí quyển 5 (Đại 51, 894 hạ)
nói: “Cứ 5 năm mở đại hội Vô già 1 lần,
đem hết của trong kho phát cho dân
chúng”.
[X. Ngạch thượng hữu chân châu man tỉ
khưu ni duyên trong kinh Soạn tập bách
duyên Q.8; luật Ma ha tăng kì Q.3; Đại trang
nghiêm kinh luận Q.8; A dục vương truyện
Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.17; điều Kiệt
xoa quốc trong Cao tăng Pháp hiển truyện].
(xt. Vô Già Hội).
NGŨ NGHĨA BÌNH ĐẲNG
... ... ... ..
Năm nghĩa của tâm vương và tâm sở có
tác dụng đối ứng lẫn nhau(tương ứng pháp).
Đó là:
1. Sở y bình đẳng: Chỗ nương như nhau,
tức là khi tâm vương nương nơi căn mắt thì
10352

tâm sở cũng nương nơi căn mắt; cả 2 cùng
nương 1 sự vật.
2. Sở duyên bình đẳng: Chỗ duyên theo
như nhau, tức là cái đối tượng mà tâm vương
và tâm sở chấp lấy đều giống nhau.
3. Hành tướng bình đẳng: Hành tướng
như nhau, tức là hình thái của đối tượng
hiện ra trong tâm vương và tâm sở giống
nhau.
4. Thời bình đẳng: Thời gian như nhau,
NGŨ NGHĨA BÌNH ĐẲNG

10353

N
3432
tức là tác dụng của tâm vương và tâm sở
diễn ra cùng 1 lúc.
5. Sự bình đẳng: Việc như nhau, tức là
khi tâm vương và tâm sở tác dụng thì 1 tâm
vương và 1 tâm sở đồng loại khởi tác dụng,
chứ không phải cùng lúc có 2 tâm vương
hoặc 2 tâm sở trở lên khởi tác dụng.
Cũng có thuyết chỉ nói 4 nghĩa bình đẳng
chứ không nêu Hành tướng bình đẳng.
[X. luận Câu xá Q.4].
NGŨ NGHĨA PHẦN THÔNG
...........
Trong luật Tứ phần(vốn là Tiểu thừa)có
5 chỗ mà ý nghĩa tương thông với nghĩa của
Đại thừa theo sự nhận xét của Nam sơn luật
tông, cho nên gọi là Ngũ nghĩa phần thông.
Năm nghĩa ấy là:
1. Đạp bà yếm Vô học: Theo luật Tứ
phần quyển 3 thì vị A la hán tên là Đạp bà
la tử, suy nghĩ thân này là vô thường, sinh
diệt không bền chắc, muốn cầu pháp bền
vững, muốn đem hết sức mình cúng dường
chư tăng. Tức là nhàm chán thân 3 thừa
(Vô học), hướng tâm về Đại thừa, cầu pháp
Bồ tát, tu hạnh lợi tha.
2. Thí sinh thành Phật đạo: Tứ phần
tăng giới bản (Đại 22, 1030 hạ) nói: “Nay ta
nói giới kinh, những công đức đã nói, ban
cho các chúng sinh, đều cùng thành Phật
đạo”; căn cứ vào câu “đều cùng thành Phật
đạo” thì biết đây là pháp Đại thừa chứ chẳng
phải Tiểu thừa.
3. Tương triệu vi Phật tử: Trong bài
tựa luật Tứ phần quyển 1, có các câu: “Như
thế các Phật tử” hay “Phật tử cũng như thế”.
10354

Trong giới Tiểu thừa, chúng tăng thường
được gọi là Tỉ khưu, còn trong giới Đại thừa
(kinh Phạm võng) thì gọi là Phật tử. Nay căn
cứ vào lời xưng hô Phật tử thì ta biết đó là
nghĩa Đại thừa.
4. Xả tài dụng phi trọng: Đây là lúc
sám hối tội Đọa, đầu tiên đối trước chúng
tăng xả bỏ tài vật mà mình đã lấy, rồi sau
mới làm pháp sám hối, chúng tăng thu giữ
vật ấy, trong vòng 1 ngày, trả nó lại cho chủ
cũ. Tứ phần luật tông cho rằng tuy không
trả lại chủ cũ mà dùng nó trong chúng tăng,
thì cũng chỉ kết tội nhẹ Đột cát la chứ không
thành tội nặng(phi trọng) trộm cướp, vì người
sám hối đã thực tâm xả bỏ. Đó là nghĩa của
Đại thừa lấy ý nghiệp làm chủ.
5. Trần cảnh phi căn cảnh: Các trần
cảnh như sắc, thanh v.v... là do thức mắt,
thức tai nhận biết, chứ chẳng phải do căn
mắt, căn tai nhận biết. Phần giải thích về
giới Tiểu vọng ngữ trong luật Tứ phần quyển
11 có những câu: “Thấy là thức mắt thấy,
nghe là thức tai nghe, xúc giác thì thuộc 3
thức là thức mũi, thức lưỡi và thức thân,
còn biết thì thuộc về thức ý”. Nghĩa trong
các câu trên đây khác hẳn với nghĩa “căn
thấy, căn nghe...” của Hữu bộ Tiểu thừa chủ
trương, nhưng giống hệt với nghĩa “thức thấy,
thức nghe...” của Đại thừa.
[X. Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma
sớ Q.3, hạ; Tứ phần luật hành sự sao tư trì
kí Q.thượng, phần 3, tiết 1; Tứ duyên kí
Q.3, hạ].
NGŨ NGHỊCH
.....
Cũng gọi Ngũ nghịch tội.
Chỉ cho 5 cái tội cực ác trái với đạo lí.
Cứ theo thuyết của Tiểu thừa thì 5 tội
10355

nghịch là:
1. Hại mẹ, cũng gọi giết mẹ. (Phạm:
Màtf-ghàta).
2. Hại cha, cũng gọi giết cha (Phạm:Pitfghàta).
3. Hại A la hán, cũng gọi giết A la hán
(Phạm:Arhad-ghàta).
4. Ác tâm làm thân Phật ra máu, cũng
gọi làm thân Phật ra máu (Phạm:
Tathàgatasyàntike duwỉa-cittarudhirotpàdana).
NGŨ NGHỊCH

10356

N
3433
5. Phá tăng, cũng gọi Phá hòa hợp tăng,
Đấu loạn chúng tăng (Phạm: Saôghabheda).
Trong 5 tội trên đây, 2 tội trước là bỏ
ruộng ân nghĩa, 3 tội sau là hủy hoại ruộng
đức, vì thế gọi là Năm tội nghịch, Năm tội
nặng. Vì hành vi của 5 tội là nguyên nhân
làm cho người vi phạm phải rơi vào địa ngục
Vô gián nên cũng gọi là Năm nghiệp Vô
gián (Phạm: Paĩca anantarya-karmàịi),
gọi tắt là Năm vô gián hoặc 5 tội không cứu
được. Ba tội trước là tội cố ý giết hại cha, mẹ
và A la hán. Còn tội Phá hòa hợp tăng thì
chia làm 2:
a) Phá yết ma tăng: Li khai giáo đoàn
mà mình vốn là 1 thành viên để thành lập
giáo đoàn mới thực hành các việc bố tát, yết
ma riêng rẽ.
b) Phá pháp luân tăng: Tôn thờ thầy
khác, lập học thuyết khác, tổ chức giáo đoàn
riêng.
Ngoài ra, theo luận Câu xá quyển 18, thì
Ngũ vô gián đồng loại nghiệp (Phạm:Paĩca
Upànantarìyaịi), cũng gọi Cận ngũ vô
gián, Ngũ vô gián đồng phận, Cận ngũ
nghịch, Loại tự ngũ nghịch, là 5 tội cùng
loại với 5 nghiệp Vô gián nói trên. Tức là:
1. Ô nhiễm ni A la hán (Phạm:Màtur
arhantyà dùwaịam).
2. Giết bồ tát Trụ định địa (Phạm:
Niyatabhùmisthitasya bodhisattvasya
màraịam).
3. Giết bậc thánh Hữu học (Phạm:
Zaikwsasya màraịam).
4. Phá hòa hợp tăng (Phạm:
Saôghàyadvàraharaịam).
10357

5. Phá hoại tháp (Phạm:
Stùpabhedanam).
Kinh Đại tát già ni kiền tử sở thuyết
quyển 4 thì nêu 5 tội nặng là:
1. Phá hoại chùa tháp, thiêu hủy kinh
tượng, chiếm đoạt tài sản của Tam bảo, hoặc
sai bảo người khác làm các việc ấy.
2. Chê bai Thanh văn, Duyên giác và
pháp Đại thừa.
3. Cản trở người tu hành hoặc giết hại
người xuất gia.
4. Vi phạm 1 trong 5 tội nghịch của Tiểu
thừa.
5. Chủ trương không có nghiệp báo, thực
hành 10 nghiệp bất thiện; hoặc không sợ
quả báo đời sau, khuyến khích người khác
làm 10 điều ác.
Trong Kim quang minh tối thắng vương
kinh sớ quyển 5, ngài Tuệ chiểu hợp tội giết
cha và giết mẹ trong 5 tội nghịch của Tiểu
thừa làm 1 và thêm tội phỉ báng Phật pháp
mà lập thành 5 tội nghịch chung cho cả 3
thừa.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.47; kinh
Kim quang minh tối thắng vương Q.3; kinh
Đại tập địa tạng thập luân Q.3; luật Tứ phần
Q.46; luật Thập tụng Q.36; luận Câu xá
Q.17; luận Thuận chính lí Q.43; Du già luận
kí Q.3, thượng, Q.5; Du già sư địa luận lược
toản Q.4; Câu xá luận quang kí Q.18].
NGŨ NGHỊCH KHINH TRỌNG
...........
Sự nặng nhẹ của 5 tội nghịch.
Năm tội nghịch chung của 3 thừa là:
Giết mẹ, giết cha, giết A la hán, làm cho
thân Phật chảy máu và phá hòa hợp tăng.
Trong đó, tội phá hòa hợp tăng thuộc về
ngữ nghiệp và là tội nặng nhất. Bốn tội
10358

còn lại thuộc về thân nghiệp và theo thứ
tự là làm thân Phật chảy máu, giết A la
hán, giết mẹ, giết cha.
[X. luận Câu xá Q.17; Đại thừa nghĩa
chương Q.7]. (xt. Ngũ Nghịch).
NGŨ NGHỊCH VÃNG SINH
Người phạm 5 tội cực ác, nhưng nhờ sức
niệm Phật mà được vãng sinh Tịnh độ cực
lạc. Đây là chủ trương của kinh Quán vô
NGŨ NGHỊCH VÃNG SINH

10359

N
3434
lượng thọ, cho rằng sự niệm Phật chí thành
có 1 công năng siêu tuyệt.
Nhưng kinh Vô lượng thọ thì cho rằng
người phạm 5 tội nghịch và tội phỉ báng
Phật pháp đều không được sinh về Tịnh độ
phương Tây.
[X. Quán kinh sớ tán thiện nghĩa]. (xt.
Nghịch Báng Trừ Thủ).
NGŨ NGHIÊP
.....
I. Ngũ Nghiệp.
Năm loại nghiệp.
Cứ theo luận Đại tì bà sa quyển 114 thì
tùy theo sự mau hay chậm của việc chịu báo
mà nghiệp được chia làm 5 loại:
1. Thuận hiện pháp thụ nghiệp: Đời
này gây nghiệp chịu báo ngay ở đời này.
2. Thuận thứ sinh thụ nghiệp: Gây
nghiệp ở hiện tại đời sau mới chịu báo.
3. Thuận hậu thứ thụ nghiệp: Từ đời
thứ 3 trở về sau mới chịu báo.
4. Thời phận bất định dị thục định
nghiệp: Chỉ biết quả mà không biết lúc nào
chịu báo.
5. Thời phận bất định dị thục bất định
nghiệp: Không biết quả mà cũng không biết
lúc nào chịu báo.
[X. luận Câu xá Q.15; luận Thuận chính
lí Q.40; Câu xá luận quang kí Q.15].
II. Ngũ Nghiệp.
Cứ theo thuyết của luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập quyển 7, 5 nghiệp là:
1. Thủ thụ nghiệp: Như mắt có thể thấy
sắc v.v...
2. Tác dụng nghiệp: Như đất có khả
10360

năng giữ gìn, nâng đỡ ... hoặc tạo ra tự tướng
các pháp, nghĩa là các sắc chất ngại, biến
hoại...
3. Gia hạnh nghiệp: Trước hết ý hiểu
biết rồi đưa đến thân tạo nghiệp...
4. Chuyển biến nghiệp: Như những
người thợ kim hoàn làm ra các đồ trang sức...
5. Chứng đắc nghiệp: Tu Thánh đạo,
chứng Niết bàn...
[X. luận Đại thừa a tì đạt ma tập Q.4;
Tạp tập luận thuật kí Q.8].
III. Ngũ Nghiệp.
Năm hạnh nghiệp của chư Phật đối với
chúng sinh nói trong Nhiếp đại thừa luận
bản, quyển hạ(do ngài Huyền trang dịch).
Đó là:
1. Lấy việc cứu giúp hết thảy chúng
sinh trong khổ nạn làm nghiệp: Chúng
sinh tạo các nghiệp ác, phải chịu những tật
não như mù, điếc, điên cuồng... sống trong
khổ nạn, nếu khi được gặp Phật cứu giúp
thì người mù được thấy, người điếc được
nghe, người điên được tỉnh.
2. Lấy việc cứu giúp các cõi ác làm
nghiệp: Chúng sinh vì tạo nghiệp chẳng lành
bị rơi vào các cõi ác, Phật mở lòng đại từ bi
cứu giúp họ ra khỏi 3 đường ác(địa ngục,
ngã quỉ, súc sinh)khiến được yên vui trong
cõi người, cõi trời.
3. Lấy việc cứu giúp những người tu
theo “phi phương tiện” làm nghiệp: Phi
phương tiện nghĩa là phương pháp không
đưa đến giải thoát; ngoại đạo tu các hạnh
khổ như giữ giới bò(bắt chước bò ăn cỏ), giới
chó(bắt chước chó ăn phân) v.v... không thể
ra khỏi 3 cõi, gọi là Phi phương tiện. Đức
Phật dạy các ngoại đạo lìa bỏ phi phương
tiện mà cầu hạnh giải thoát, sống trong giáo
10361

pháp của Như lai.
4. Lấy việc cứu giúp Tát ca da kiến làm
nghiệp: Tát ca da kiến tức là thân kiến(thấy
có thân ta), chúng sinh trôi lăn trong 3 cõi,
nhận lầm thân ngũ uẩn giả hòa hợp là cái ta
thường hằng bất biến. Đức Phật muốn cứu
giúp chúng sinh chấp ngã, nên chỉ cho con
đường chính vô ngã có thể vượt khỏi 3 cõi,
làm cho chúng sinh phá trừ thân kiến giả
dối không thực.
5. Lấy việc cứu giúp các thừa làm
nghiệp: Thừa ở đây chỉ cho 2 hạng người tu
NGŨ NGHIÊP

10362

N
3435
hành đạo Phật. Một là người đối với đạo Bồ
tát muốn trở lui; hai là hàng Thanh văn có
chủng tính quanh co giữa Đại thừa và Tiểu
thừa, không biết đi đường nào. Hạng người
thứ nhất thấy chúng sinh khó độ, hạnh Bồ
tát khó làm nên muốn rút lui khỏi đạo Bồ
tát Đại thừa, mà tu đạo Tiểu thừa; hạng người
thứ 2 tuy có chủng tính Đại thừa nhưng lại
phát tâm nhỏ hẹp. Đức Phật thương xót 2
hạng người này, nên nói pháp Nhất thừa
khiến cho Bồ tát muốn trở lui không còn
thoái tâm, mà Thanh văn bất định thì bỏ
Tiểu thừa về Đại thừa.
[X. luận Nhiếp đại thừa Q.hạ (bản dịch
đời Lương); Nhiếp đại thừa luận thích Q.10
(bản dịch đời Đường)].
IV. Ngũ Nghiệp.
Năm nghiệp nói trong luận Vãng sinh
của bồ tát Thế thân. Tức là:
1. Nghiệp thân: Lễ lạy.
2. Nghiệp khẩu: Nói lời khen ngợi.
3. Nghiệp ý: Khởi tâm phát nguyện
4. Nghiệp trí: Phát khởi trí quán.
5. Nghiệp trí phương tiện: Phát tâm hồi
hướng.
Năm nghiệp trên đây là pháp môn tu
hành cầu sinh về Tịnh độ của đức Phật A
di đà.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ; Vãng sinh
luận chú kí Q.5].
NGŨ NGŨ BÁCH NIÊN
... ... ... ..
Cũng gọi Ngũ cá ngũ bách niên, Ngũ cá
ngũ bách tuế, Ngũ ngũ bách tuế.
Năm lần 500 năm, 1 thứ quan niệm về
10363

lịch sử tông giáo; tức là thời gian biểu thị sự
thịnh suy của giáo pháp đức Phật.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao quyển 2, khoảng thời gian 2.500
năm sau khi đức Phật nhập diệt được chia
làm 5 lần 500 năm. Trong đó 2 lần 500 năm
đầu là thời Chính pháp, lần 500 năm thứ 3
và thứ 4 là thời Tượng pháp, 500 năm cuối
cùng là thời Mạt pháp, là 500 năm đầu của
1 vạn năm mạt pháp.
1. Năm trăm năm thứ nhất: Thời kì
Giải thoát kiên cố(Học tuệ kiên cố), trong
thời kì này có rất nhiều người tu hành đạt
được giải thoát, giác ngộ.
2. Năm trăm năm thứ hai: Thời kì
Thiền định kiên cố, trong thời kì này có rất
nhiều người tu Thiền đắc định.
3. Năm trăm năm thứ ba: Thời kì Đa
văn kiên cố, trong thời kì này mọi người
lắng nghe và nghiên cứu Phật pháp rất nhiệt
tâm, nhưng ít người thực hành.
4. Năm trăm năm thứ tư: Thời kì tạo
tự kiên cố, trong thời kì này mọi người
chuyên lo xây dựng chùa viện.
5. Năm trăm năm thứ năm: Thời kì
Đấu tranh kiên cố, trong thời kì này mọi
người luôn tranh giành kích bác lẫn nhau,
cho thuyết mình là hơn, thuyết người là
kém.
[X. Hiền hộ phần trong kinh Đại phương
đẳng đại tập Q.3; luận Thích tịnh độ quần
nghi Q.3; Kim cương bát nhã kinh tán thuật
Q.thượng; Mạt pháp đăng minh kí; Đại thừa
pháp tướng danh mục Q.6, hạ]. (xt. Chính
Tượng Mạt).
NGŨ NGUYÊN
.....
Năm tâm nguyện mà Bồ tát phát khởi
10364

làm lợi mình và lợi người. Đó là:
1. Phát tâm nguyện: Bồ tát mới phát
khởi tâm đại Bồ đề vô thượng.
2. Sinh nguyện: Nguyện đời vị lai được
sinh vào các cõi lành.
3. Cảnh giới nguyện: Nguyện đời vị lai
đạt được trí tuệ, biết rõ 5 cảnh giới vô lượng
(chúng sinh cảnh vô lượng, thế giới vô lượng, pháp
giới vô lượng, điều phục giới vô lượng, điều phục
giới phương tiện giới vô lượng).
4. Bình đẳng nguyện: Nguyện trong đời
NGŨ NGUYÊN

10365

N
3436
vị lai thành tựu Tứ nhiếp pháp bình đẳng
của Bồ tát.
5. Đại nguyện: Nguyện ở đời vị lai dùng
Tứ nhiếp pháp bình đẳng để làm lợi ích cho
chúng sinh.
Trong 5 nguyện trên, nguyện thứ nhất
thuộc về lợi mình, còn 4 nguyện sau là những
nguyện làm lợi cho người.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.8; Đại thừa nghĩa
chương Q.12].
NGŨ NGUYÊN KIẾN LẬP
Cũng gọi Ngũ nguyện khai thị.
Đối lại: Nhất nguyện kiến lập.
Tức là pháp nghĩa của Tịnh độ chân tông
Nhật bản do sư Thân loan y cứ vào 5 đại
nguyện trong 48 nguyện của đức Phật A di
đà mà thành lập.
Năm nguyện ấy là:Nguyện thứ 11 trụ
trong định đến diệt độ, nguyện thứ 12 ánh
sáng vô lượng, nguyện thứ 13 thọ mệnh
vô lượng, nguyện thứ 17 chư Phật ngợi
khen và nguyện thứ 18 dốc lòng kính tin
mến mộ.
[X. Vãng sinh luận chú Q.thượng; Hiển
tịnh độ chân thực giáo hành chứng văn loại].
(xt. Nhất Nguyện Kiến Lập).
NGŨ NHẠC
... ..
Chỉ cho 5 ngọn núi ở Trung quốc, đó
là: Đông nhạc Thái sơn (huyện Thái an,
tỉnh Sơn đông), Nam nhạc Hành sơn (huyện
Hành sơn, tỉnh Hồ nam), Tây nhạc Hoa sơn
(huyện Hoa âm, tỉnh Thiểm tây), Bắc nhạc
Hằng sơn(huyện Đại đồng, tỉnh Sơn tây) và
Trung nhạc Tung sơn (huyện Đăng phong,
10366

tỉnh Hà nam).
Thời vua Nghiêu, chỉ có Tứ nhạc do 4
viên quan trông coi việc tế lễ. Về sau, thêm
Trung nhạc mà thành chế độ Ngũ nhạc.
Việc cúng tế Ngũ nhạc là đặc quyền của
Thiên tử, còn vua chư hầu thì chỉ được thờ
cúng trong phạm vi lãnh thổ của mình mà
thôi.
Ngoài ra, Ngũ nhạc là nơi tĩnh tu sớm
nhất của các tăng sĩ và đạo sĩ, như ngài
Đạo an đời Phù Tần đã vào Hằng sơn xây
dựng chùa tháp, ngài Tăng lãng vào Thái
sơn sáng lập chùa Lãng công Cốc sơn(chùa
Thần thông), Tổ sư Bồ đề đạt ma đã trụ ở
chùa Thiếu lâm tại Tung sơn, ngài Tuệ tư
đời Trần trụ ở chùa Phúc nghiêm tại Hành
sơn v.v...
[X. Lịch đạiTam bảo kỉ Q.12; Tập cổ
kim Phật đạo luận hành Q.1; Cổ kim đồ
thư tập thành sơn xuyên điển 7, 8, 13, 41,
55, 67, 163].
NGŨ NHÃN
... ..
Phạm: Paĩca cakwùôiwi.
Pàli:Paĩca cakkhùni.
Chỉ cho 5 loại mắt. Tức là:
1. Nhục nhãn (Phạm:Màôsa-cakwus):
Mắt của người phàm tục.
2. Thiên nhãn (Phạm: Divya-cakwus):
Mắt của người trời ở cõi Sắc nhờ tu Thiền
định mà đạt được. Mắt này có khả năng thấy
hết mọi thứ xa gần, trước sau, trong ngoài,
ngày đêm, trên dưới...
3. Tuệ nhãn (Phạm:Prajĩà-cakwus).
Mắt này có thể thấy rõ chân không vô tướng;
tức là thấu suốt hết thảy hiện tượng đều là
không tướng, định tướng.
4. Pháp nhãn (Phạm:Dharma-cakwus):
10367

Mắt của Bồ tát. Mắt này thấy được tất cả
các pháp môn.
5. Phật nhãn (Phạm:Buddha-cakwus):
Mắt Phật. Mắt này có đủ công năng của cả 4
loại mắt trên, thấu suốt hết thảy mọi pháp,
không có gì mà chẳng thấy biết.
Tông Thiên thai cho rằng Nhục nhãn,
Thiên nhãn, Tuệ nhãn và Pháp nhãn thuộc
nhân vị, Phật nhãn thuộc quả vị. Lại tùy
NGŨ NHÃN

10368

N
3437
theo 4 giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên mà
nghĩa của Ngũ nhãn đều khác. Mật giáo
thì cho rằng Ngũ nhãn không có hơn kém
khác nhau, nhưng đặc biệt coi trọng Phật
nhãn và Phật cách hóa Phật nhãn, gọi là
Phật nhãn tôn.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.2; kinh
Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Văn thù sư lợi vấn
Q.hạ; luận Đại trí độ Q.33, 39; Hoa nghiêm
kinh sớ Q.57; Đại thừa nghĩa chương Q.20;
Tam quán nghĩa Q.thượng].
NGŨ NHÂN
... ..
I. Ngũ Nhân.
Năm mối quan hệ giữa nhân năng tạo là
4 đại(đất, nước, lửa, gió) và quả sở tạo là các
sắc pháp. Đó là:
1. Sinh nhân (Phạm:Janana): Từ 4 đại
sinh ra các sắc pháp như mẹ sinh ra con.
2. Y nhân (Phạm:Nizraya): Sắc sở tạo
đã sinh thì sắc tùy thuộc theo 4 đại, như đệ
tử nương theo thầy.
3. Lập nhân (Phạm:Sthàna): Nhân này
giữ gìn sắc pháp do 4 đại tạo ra như đất giữ
gìn muôn vật.
4. Trì nhân (Phạm: Upastambha): Nhờ
sức của nhân này giữ gìn mà sắc sở tạo được
nối tiếp không dứt, cũng như thức ăn giữ
cho mệnh sống liên tục.
5. Dưỡng nhân (Phạm: Upabfôhana):
Làm cho sắc pháp do 4 đại tạo ra thêm lớn,
giống như mưa móc nuôi dưỡng cỏ cây.
Năm nhân duyên trên đây thuộc về năng
tác nhân hữu lực trong 6 nhân, chứ không
thuộc về 5 nhân kia như đồng loại nhân
10369

v.v... Còn trong 4 duyên thì 5 nhân này
thuộc về nhân duyên.
[X. luận Du già sư địa Q.3; luận Thuận
chính lí Q.20; luận Đại tì bà sa Q.127; luận
Tạp a tì đàm tâm Q.1; luận Câu xá Q.7;
Câu xá luận quang kí Q.7; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.3, phần đầu].
II. Ngũ Nhân.
Chỉ cho 5 cái nhân thành lập pháp hữu
vi. Đó là:
1. Sinh nhân: Tức hoặc nghiệp phiền
não sinh ra thân chúng sinh.
2. Hòa hợp nhân: Như thiện hòa với
tâm thiện, bất thiện hòa hợp với tâm bất
thiện, vô kí hòa hợp với vô kí.
3. Trụ nhân: Tức là chúng sinh nương
vào 4 phiền não lớn là “ngã si, ngã kiến,
ngã mạn, ngã ái” mà sống còn, giống như
tòa nhà nương vào những trụ cột mà đứng
vững.
4. Tăng trưởng nhân: Chúng sinh nhờ
vào thức ăn uống mà thân mệnh được nuôi
lớn.
5. Viễn nhân: Nhân xa. Tức nhờ sức
linh nghiệm của thần chú mà có thể thoát
khỏi sự não hại của ma quỉ, cũng như nhờ
vũ lực của vua mà tránh được nạn giặc
cướp.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.21 (bản Bắc);
Niết bàn kinh sớ tư kí Q.6].
NGŨ NHÂN NGŨ QUẢ
... ... ... ..
Năm môn nhân và quả của việc vãng
sinh Tịnh độ.
Năm môn của nhân tức là 5 niệm môn:
Lễ bái, tán thán, phát nguyện, quán sát và
hồi hướng.
Năm môn của quả: Cận môn, đại hội
10370

chúng môn, trạch môn, ốc môn và viên lâm
du hí địa môn. Nhờ 5 nhân này mà được 5
quả này.
[X. luận Tịnh độ (Thiên thân); Vãng sinh
luận chú Q.hạ]. (xt. Ngũ Công Đức Môn,
Ngũ Niệm Môn).
NGŨ NHÂN PHI KHÍ
...........
Chỉ cho 5 hạng người không tin, không
thực hành, tức là không có khả năng thụ trì
NGŨ NHÂN PHI KHÍ

10371

N
3438
được Phật pháp. Đây là nói về 5 hạng căn cơ
đối với kinh Hoa nghiêm.
1. Vô tín phi khí: Tức là hạng người
nghe kinh Hoa nghiêm không tin và sinh
tâm phỉ báng.
2. Vi chân phi khí: Hạng người làm trái
với lẽ chân thực, tức là lợi dụng kinh Hoa
nghiêm để cầu danh lợi, thuyết pháp bất tịnh,
thu góp tà thiện, tức quên mất tâm bồ đề
mà tu các thiện căn, đó là nghiệp ma.
3. Quai thực phi khí: Tức là người làm
những việc trái với đạo chân thực, không có
chính kiến, nương vào lời nói, chấp lấy văn
tự, tùy theo âm thanh mà chấp lấy nghĩa lí,
còn chính lí siêu việt thì không thể thâm
nhập được. Luận Thập địa có nêu ra 5 lỗi
của việc dựa vào âm thanh mà chấp lấy nghĩa
lí là: Không có chính tín, lui mất tâm dũng
mãnh, lừa dối người, phỉ báng Phật và khinh
thường pháp.
4. Hiệp liệt phi khí: Hạng người hẹp
hòi, yếu kém. Tức chỉ cho Nhị thừa, căn
cơ hẹp hòi, kém cỏi, tuy nghe pháp nhưng
không hiểu được ý nghĩa sâu xa, mầu
nhiệm.
5. Thủ quyền phi khí: Hạng người chấp
chặt vào giáo pháp tạm thời, tức chỉ cho hàng
Bồ tát Tam thừa cộng giáo, tùy theo giai vị
tu tập của giáo mình mà chấp trước giáo
pháp quyền tiểu, không tin giáo pháp viên
dung đầy đủ muôn đức.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.3 (Trừng
quán)].
NGŨ NHẪN
Tức là 5 nhẫn: Phục, Tín, Thuận, Vô
10372

sinh và Tịch diệt.
1. Phục nhẫn: Chỉ cho hàng Tam hiền
trước Thập địa, ở giai vị này hành giả chưa
chứng vô lậu, phiền não chưa dứt hết, chỉ
có thể chế ngự nó không cho sinh khởi.
Trong đó, Thập trụ thuộc về hạ phẩm nhẫn,
Thập hành thuộc về trung phẩm nhẫn,
Thập hồi hướng thuộc về thượng phẩm
nhẫn.
2. Tín nhẫn: Chỉ cho hàng Bồ tát Thập
địa được niềm tin vô lậu, tùy thuận không
còn nghi ngờ. Trong đó, Sơ địa thuộc về hạ
phẩm nhẫn, Nhị địa thuộc trung phẩm
nhẫn, Tam địa thuộc thượng phẩm nhẫn.
3. Thuận nhẫn: Chỉ cho Bồ tát thuận
theo đạo Bồ đề, hướng tới quả vô sinh. Trong
đó, Bồ tát địa thứ 4 thuộc hạ phẩm nhẫn,
địa thứ 5 thuộc trung phẩm nhẫn và địa thứ
6 thuộc thượng phẩm nhẫn.
4. Vô sinh nhẫn: Chỉ cho Bồ tát đã trừ
hết vọng hoặc, rõ biết các pháp đều không
sinh. Trong đó, Bồ tát địa thứ 7 thuộc về hạ
phẩm nhẫn, Bồ tát địa thứ 8 thuộc trung
phẩm nhẫn và Bồ tát địa thứ 9 thuộc thượng
phẩm nhẫn.
5. Tịch diệt nhẫn: Ở địa vị này, Bồ tát
đã dứt hết sạch các vọng hoặc phiền não,
thanh tịnh vô vi, tịch diệt vắng lặng. Trong
đó, địa thứ 10 thuộc về hạ phẩm nhẫn, Phật
quả là thượng phẩm nhẫn.
Trong 5 nhẫn, 4 nhẫn trước mỗi nhẫn
đều chia ra 3 phẩm: Thượng, trung, hạ, còn
1 nhẫn sau cùng được chia làm 2 phẩm:
Thượng và hạ.
[X. kinh Nhân vương bát nhã ba la mật
Q.thượng; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5,
thượng; Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh
sớ Q.3, 4 (Trí khải); Đại thừa nghĩa chương
10373

Q.12].
NGŨ NHẬT BÁT GIẢNG
Năm ngày 8 buổi giảng. Tiếng dùng của
Phật giáo Nhật bản.
Trong 5 ngày chia ra 8 thời giảng 8
quyển kinh Pháp hoa. Tức là bắt đầu giảng
thời thứ nhất vào buổi tối ngày đầu tiên
đến thời giảng thứ 8 vào buổi sáng ngày
thứ 5 là kết thúc.
NGŨ NHẬT BÁT GIẢNG

10374

N
3439
Cứ theo truyện ngài Tuệ minh đời
Đường trong Pháp hoa kinh truyện kí
quyển 2, 3, thì ngài Tuệ minh nhận lời
thỉnh cầu của chư thiên, đã chia 8 thời khai
giảng kinh Pháp hoa, đó là đầu mối của
Pháp hoa bát giảng.
NGŨ NHẬT THẬP TÒA
Cũng gọi Pháp hoa thập giảng.
Năm ngày 10 buổi giảng. Tiếng dùng của
Phật giáo Nhật bản.
Trong 5 ngày chia ra 10 buổi giảng kinh.
Tức là ngoài việc giảng 8 quyển kinh Pháp
hoa, còn giảng thêm kinh Vô lượng nghĩa 1
quyển làm phần khai kinh và kinh Phổ hiền
quán 1 quyển làm phần kết kinh, hợp làm
10 quyển trong 5 ngày, mỗi ngày giảng 2
quyển, cho nên gọi là Ngũ nhật thập giảng.
[X. truyện Đường Tuệ minh trong Pháp
hoa kinh truyện kí Q.3].
NGŨ NHIẾP LUẬN
Năm Nhiếp luận. Tức chỉ cho 1 bộ luận
Nhiếp đại thừa, 2 bộ giải thích Nhiếp luận
và 2 bản dịch bộ giải thích Nhiếp luận.
Đó là:
1. Vô trước Nhiếp luận: Tức là bộ luận
Nhiếp đại thừa 3 quyển, do bồ tát Vô trước
soạn, được thu vào Đại chính tạng tập Q.31.
2. Thiên thân Nhiếp luận: Tức là bộ
Đại thừa nhiếp luận thích 15 quyển, do bồ
tát Thiên thân soạn, để giải thích bộ luận
Nhiếp đại thừa của bồ tát Vô trước.
3. Vô tính Nhiếp luận: Tức là bộ Nhiếp
đại thừa luận thích 10 quyển, do bồ tát Vô
tính soạn cũng để giải thích bộ luận Nhiếp
đại thừa.
10375

4. Lương Nhiếp luận: Tức là bản Hán
dịch bộ Đại thừa Nhiếp luận thích 15 quyển,
do ngài Chân đế dịch vào đời Lương, được
thu vào Đại chính tạng tập 31.
5. Đường Nhiếp luận: Tức là bản dịch
bộ Nhiếp luận của bồ tát Vô trước và bộ
Nhiếp luận thích của bồ tát Vô tính, do ngài
Huyền trang dịch vào đời Đường, gồm 10
quyển, được thu vào Đại chính tạng tập 31.
(xt. Nhiếp Đại Thừa Luận, Nhiếp Đại
Thừa Luận Thích).
NGŨ NHIÊT
Năm nóng. Tức là phương pháp tu khổ
hạnh bằng cách phơi mình dưới ánh nắng
và đốt lửa ở 4 phía, của ngoại đạo Ấn độ
thời xưa.
Ngoại đạo tu hạnh khổ này được gọi là
Ngũ nhiệt chích thân ngoại đạo.
[X. Duy ma kinh nghĩa sớ Q.trung].
NGŨ NHƯ LAI
I. Ngũ Như Lai.
Chỉ cho 5 đức Phật được tôn trí trong
Mạn đồ la của Mật giáo.
Mạn đồ la Kim cương giới tôn trí đức
Đại nhật Như lai ở chính giữa, phương đông
là A súc Như lai, phương tây là Vô lượng
thọ Như lai(Phật A di đà), phương nam là
Bảo sinh Như lai và phương bắc là Bất không
thành tựu Như lai.
[X. Tối thắng diệu cát tường căn bản trí
tối thượng bí mật nhất thiết danh nghĩa Tam
ma địa phần Q.thượng]. (xt. Ngũ Phật).
II. Ngũ Như Lai.
Chỉ cho 5 Phật: Phật 10 phương, Phật
quá khứ, Phật vị lai, Phật hiện tại và Phật
Thích ca...
[X. Truyền quang lục Q.hạ].
III. Ngũ Như Lai.
10376

Năm đức Như lai được tôn thờ trên đàn
của lễ hội cúng thí ngã quỉ:
1. Bảo thắng Như lai: Biểu thị sự diệu
dụng của Bình đẳng tính trí.
2. Diệu sắc thân Như lai: Biểu thị sự
NGŨ NHƯ LAI

10377

N
3440
diệu dụng của Đại viên kính trí.
3. Cam lộ vương Như lai: Biểu thị sự
diệu dụng của Diệu quan sát trí.
4. Quảng bác thân Như lai: Biểu thị sự
diệu dụng của Pháp giới trí.
5. Li bố úy Như lai: Biểu thị sự diệu
dụng của Thành sở tác trí.
[X. Thí chư ngã quỉ ẩm thực cập thủy
pháp; Bí tạng kí].
NGŨ NHƯ SẮC
Cũng gọi Ngũ Phật sắc.
Màu sắc trên hình tượng của 5 đức Như
lai trong Mật giáo, có nhiều thuyết:
1. Theo Đại nhật kinh sớ quyển 4, đức
Đại nhật Như lai ở chính giữa có thân màu
vàng tía, đức Bảo chàng Như lai(hoặc A súc)
có thân màu trắng, 3 đức Phật còn lại(Khai
phu hoa, hoặc Bảo sinh, Vô lượng thọ, Thiên cổ
lôi âm, hoặc Thích ca) đều có thân màu vàng
ròng.
2. Theo Đại nhật kinh sớ quyển 6, căn
cứ vào thứ lớp quán sắc pháp của hành giả
thì 5 đức Phật theo thứ tự có thân màu trắng,
đỏ, vàng, xanh và đen.
3. Theo Đại nhật kinh sớ quyển 20, về
mặt thứ tự của quả địa Phật đức, lấy nghĩa
màu xanh gồm đủ tất cả màu mà nói, thì 5
đức Phật theo thứ tự là: Tất cả màu(xanh),
vàng, đỏ, trắng và đen.
Ngoài ra, kinh Nhiếp chân thực cho rằng
5 đức Phật theo thứ tự có thân màu trắng,
xanh, vàng, sen hồng và nhiều màu. Còn
Đại lạc nghi quĩ nêu các màu thân hình của
5 đức Như lai theo thứ tự là: Trắng, xanh,
vàng, đỏ và xanh lá cây.
10378

NGŨ PHÁI NHẤT TRÍCH ĐỒ
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Nhật am
Nhất đông thuộc tông Lâm tế Nhật bản soạn,
được thu vào phần phụ lục của Pháp môn
sừ quĩ trong Vạn tục tạng tập 147.
Trong sách này, soạn giả đem so sánh
những chỗ dị đồng về thuyết truyền thừa 5
tông phái Thiền tông được trình bày trong
Cảnh đức truyền đăng lục của ngài Đạo
nguyên, trong bài tựa Trùng hiệu ngũ gia
tông phái của ngài Mộng đường và trong
Ngũ gia biện của ngài Hổ quan Sư luyện, rồi
soạn giả nhận định rằng trong các thuyết,
thuyết của ngài Hổ quan Sư luyện chủ trương
5 phái Thiền tông Trung quốc đều bắt nguồn
từ pháp hệ của Thiền sư Mã tổ Đạo nhất là
chính xác hơn cả.
NGŨ PHÁP
... ..
I. Ngũ Pháp.
Cũng gọi Ngũ sự, Tướng danh ngũ pháp.
Chỉ cho 5 pháp: Danh, tướng, phân biệt,
chính trí và chân như, là bản chất của các
pháp mê ngộ, được nói trong kinh Nhập
lăng già quyển 7.
Danh là tên giả được đặt ra trong thế
giới hiện tượng; Tướng chỉ cho các tướng
trạng sai biệt trong hiện tượng giới do nhân
duyên hòa hợp sinh ra; Phân biệt là do chấp
trước 2 pháp danh và tướng nói trên mà
sinh khởi tâm hư vọng phân biệt; Chính trí
là trí tuệ khế hợp với chân như; Chân như
là bản thể của tất cả sự tồn tại, cũng tức là
chân lí bình đẳng như thực. Trong 5 pháp
trên, 3 pháp trước là pháp mê, 2 pháp sau là
pháp ngộ.
II. Ngũ Pháp.
Cũng gọi Lí trí ngũ pháp.
10379

Năm pháp của Phật địa: Pháp giới thanh
tịnh, Đại viên kính trí, Bình đẳng tính trí,
Diệu quan sát trí và Thành sở tác trí. Trong
đó, lí Chân như sở ngộ(Pháp giới thanh tịnh)
cùng với trí Bồ đề năng ngộ(4 trí) bao hàm
3 thân Phật(Tự tính thân, Thụ dụng thân,
Biến hóa thân).
[X. kinh Phật địa]. (xt. Trí).
NGŨ PHÁP

10380

N
3441
III. Ngũ Pháp.
Năm pháp hạnh trong 25 phương tiện
được nói trong Ma ha chỉ quán quyển 4, hạ.
Đó là: Dục, Tinh tiến, Niệm, Xảo tuệ và
Nhất tâm.
IV. Ngũ Pháp.
Năm uẩn. Luận Câu xá gọi Ngũ uẩn là
Ngũ pháp. Tức là sắc uẩn, thụ uẩn, tưởng
uẩn, hành uẩn và thức uẩn.
V. Ngũ Pháp.
Chỉ cho 5 pháp: Sắc pháp, Tâm pháp,
Tâm sở pháp, Bất tương ứng pháp và Vô vi
pháp, tức là 5 vị của 75 pháp.
(xt. Ngũ Pháp Sự Lí Duy Thức).
NGŨ PHÁP BẤT ĐẮC THỤ NHÂN GIỚI
Năm điều mà vị tỉ khưu mắc phải thì
không được truyền trao giới pháp cho người
khác. Đó là:
1. Không có niềm tin: Nếu tỉ khưu
không có chính tín thì tự mình không thể
giữ gìn giới pháp mà mình đã nhận lãnh, vì
thế không được làm thầy truyền giới cho
người khác.
2. Không biết hổ thẹnvới chính mình:
Nếu tỉ khưu không có tâm hổ thẹn thì ắt
hẳn là phóng túng buông thả, thiếu giới
hạnh, cho nên không được làm thầy truyền
giới cho người.
3. Không biết xấu hổ với người khác:
Nếu tỉ khưu không biết xấu hổ với người
thì chắc chắn sẽ hủy phạm giới pháp mà
không ăn năn hối lỗi, vì thế không được
làm thầy truyền trao giới pháp cho người
khác.
4. Lười biếng: Nếu tỉ khưu lười biếng
10381

thì ắt buông lung dông dỡ, tự mình chẳng
thể giữ gìn được giới pháp mà mình đã thụ,
cho nên cũng không được làm thầy truyền
giới cho người.
5. Hay quên: Nếu tỉ khưu đã không ghi
nhớ được nghĩa lí các pháp, thì đối với giới
luật mà mình đã học cũng bị lãng quên, vì
thế không được làm thầy trao giới cho người
khác.
[X. luật Tứ phần Q.59].
NGŨ PHÁP NHÂN
... ... ..
Người tin theo 5 thứ pháp do Đề bà đạt
đa đặt ra.
Đề bà đạt đa đặt ra 5 pháp để đối lại với
giáo pháp của đức Phật, nhằm mục đích chia
rẽ giáo đoàn.
Năm pháp ấy là:
1. Trọn đời đi xin ăn.
2. Mặc áo may bằng những miếng vải
vụn.
3. Ngủ dưới gốc cây.
4. Không ăn bơ, muối,
5. Không ăn thịt, cá.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng, phần 3, tiết 1].
NGŨ PHÁP SỰ LÍ DUY THỨC
Sự và lí của 5 pháp đều duy thức. Năm
pháp chỉ cho: Tâm pháp, Tâm sở pháp, Sắc
pháp, Bất tương ứng pháp và Vô vi pháp.
Theo tông Duy thức Đại thừa thì 5 pháp
trên đều do thức biến hiện. Trong đó, Tâm
pháp là tự tướng của thức, Tâm sở pháp
tương ứng với 8 thức: Mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân, ý, mạt na và A lại da mà sinh khởi;
Sắc pháp do Tâm pháp và Tâm sở pháp
biến hiện; Bất tương ứng pháp là nhờ các
phần vị: Tâm pháp, Tâm sở pháp, Sắc
10382

pháp... mà có; còn Vô vi pháp thì là thực
tính của thức.
NGŨ PHÁP TẠNG
........
Phạm: Paĩca dharma-kozà#.
Gọi tắt: Ngũ tạng.
Cũng gọi Ngũ pháp hải.
NGŨ PHÁP TẠNG

10383

N
3442
Chỉ cho 5 tạng, là thế giới quan của Độc
tử bộ.
Độc tử bộ chia vạn hữu trong vũ trụ ra
làm 5 tạng:
1. Quá khứ tạng (Phạm:Atìta-koza).
2. Hiện tại tạng (Phạm:Pratyutpannakoza).
3. Vị lai tạng (Phạm:Anàgata-koza).
4. Vô vi tạng (Phạm:Asaôskfta-koza).
5. Bất khả thuyết tạng (Phạm:
Anabhilàpya-koza).
Trong 5 tạng trên, 3 tạng trước tập hợp
các pháp hữu vi, gọi chung là Tam thế tạng,
hoặc gọi là Hữu vi tụ. Vô vi tạng cũng gọi
là Vô vi tụ, là tập hợp các pháp vô vi; Bất
khả thuyết tạng, cũng gọi Phi nhị tụ, tức là
tập hợp các pháp chẳng phải hữu vi chẳng
phải vô vi. Bởi vì Độc tử bộ vốn chủ trương
“Ngã” chẳng phải uẩn chẳng phải lìa uẩn
và cho rằng Ngã là có thực. Quan niệm
này đã bị luận Trung quán, luận Thành
thực, luận Câu xá, luận Thành duy thức...
bài bác. Các ngài Trí khải, Pháp tạng v.v...
cũng cho đó là Ngoại đạo trà trộn vào Phật
giáo.
[X. phẩm Hữu ngã vô ngã trong luận
Thành thực Q.3; phẩm Phá ngã trong luận
Câu xá Q.29; luận Trung quán Q.2; luận
Đại trí độ Q.1; luận Dị bộ tông luân].
NGŨ PHÁP THÂN
... ... ..
Năm pháp thân. Có Đại thừa và Tiểu
thừa khác nhau.
1. Tiểu thừa lập 5 phần pháp thân:
Giới, Định, Tuệ, Giải thoát và Giải thoát tri
kiến. Tiểu thừa cho 5 phần này là Pháp thân
10384

trong 3 thân
2. Đại thừa lập 3 loại 5 pháp thân:
a) Kinh Bồ tát anh lạc lập: Như như trí
pháp thân, Công đức pháp thân, Tự pháp
thân, Biến hóa pháp thân và Hư không pháp
thân.
b) Tông Hoa nghiêm lập: Pháp tính sinh
thân, Công đức pháp thân, Biến hóa pháp
thân, Hư không pháp thân và Thực tướng
pháp thân.
c) Mật giáo lập: Tự tính pháp thân, Thụ
dụng pháp thân, Biến hóa pháp thân, Đẳng
lưu pháp thân và Pháp giới thân.
[X. Hoa nghiêm đại sớ sao Q.4; Ngũ luân
cửu tự minh bí thích]. (xt. Ngũ Chủng Pháp
Thân).
NGŨ PHÁP THOÁI BỒ ĐỀ
Năm trường hợp làm lui mất tâm bồ đề
được ghi trong kinh Niết bàn quyển 28 (bản
Bắc). Đó là:
1. Xuất gia theo ngoại đạo: Người xuất
gia nên tu theo chính pháp, nếu theo ngoại
đạo thì sẽ tăng thêm các tà kiến, tạo nghiệp
chẳng lành, do đó tâm bồ đề sẽ bị lui mất.
2. Không tu tâm đại từ: Người tu hạnh
Bồ tát phải đem tâm đại từ bình đẳng thương
quí tất cả chúng sinh, ban cho họ niềm vui
chính pháp thanh tịnh, sau đó chứng quả
giác ngộ; nếu không thực hành như thế thì
tâm bồ đề sẽ bị lui mất.
3. Hay tìm lỗi của pháp sư: Người tu
hạnh Bồ tát thờ kính Sư trưởng như thờ
cha mẹ, nghe lời dạy bảo của thầy thì quả
Bồ đề mới có cơ thành tựu.Nếu cứ chăm
chăm tìm lỗi của thầy thì không những phụ
công răn dạy mà còn lỗi đạo thờ thầy, do đó
tâm bồ đề sẽ bị lui mất.
4. Thường thích ở trong sinh tử: Người
10385

tu hạnh Bồ tát cần phải siêng năng gắng sức
để cầu thoát li, nếu cứ đam mê 5 dục, tạo
các nghiệp ác, đối với sinh tử tâm không
nhàm chán, thì tâm bồ đề sẽ bị lui mất.
5. Không ưa đọc tụng kinh điển: Người
tu hạnh Bồ tát nên tin nhận kinh pháp do
đức Như lai tuyên thuyết, thành tâm đọc
tụng để tìm cầu nghĩa lí sâu xa mầu nhiệm,
rồi y theo sự hiểu biết mà tiến tu mong thành
NGŨ PHÁP THOÁI BỒ ĐỀ

10386

N
3443
tựu quả Bồ đề, nếu không như thế thì tâm
bồ đề sẽ bị lui mất.
NGŨ PHẨM ĐÊ TỬ VỊ
Gọi tắt: Ngũ phẩm vị.
Chỉ cho giai vị Ngoại phàm trước Thập
tín, là hành vị thứ nhất trong 8 hành vị của
Viên giáo do tông Thiên thai lập, tương
đương với vị Quán hành tức trong Lục tức
vị. Vì giai vị này chia ra 5 phẩm và chuyên
tâm vào sự tu hành thực tiễn của chính
mình, nên gọi là Ngũ phẩm đệ tử vị. Năm
phẩm là:
1. Tùy hỉ phẩm: Nghe pháp thực tướng
viên dung vi diệu mà trong lòng tin hiểu vui
mừng, nên bên trong dùng 3 quán để quán
xét cảnh của 3 đế, bên ngoài thì dùng 5 hối
mà siêng năng tinh tiến sám hối, khuyến
thỉnh, tùy hỉ, phát nguyện và hồi hướng.
2. Đọc tụng phẩm: Sau khi tin hiểu thì
đọc tụng và thuyết giảng kinh pháp mầu
nhiệm sâu xa.
3. Thuyết pháp phẩm: Thuyết pháp để
dẫn dắt người khác, cũng lại nhờ công đức
ấy mà quán xét tâm mình để tiến tu.
4. Kiêm hành lục độ phẩm: Ngoài việc
quán xét tâm còn tu thêm 6 pháp: Bố thí,
giữ giới, nhịn nhục, tinh tiến, thiền định và
trí tuệ.
5. Chính hành lục độ phẩm: Khi công
phu quán xét tâm đã tiến triển thì thực hành
hạnh hóa tha, lí sự đầy đủ và đến đây thì lấy
việc thực hành 6 độ làm chính yếu.
Ngũ phẩm đệ tử vị có xuất xứ từ phẩm
Phân biệt công đức trong kinh Pháp hoa,
còn trong Pháp hoa kinh huyền nghĩa quyển
10387

5, phần đầu, thì Ngũ phẩm đệ tử vị được so
sánh với Ngũ đình tâm vị của Tam tạng giáo.
Ngoài ra, Pháp hoa văn cú kí quyển 27 đem
Ngũ phẩm đệ tử vị phối hợp với Tam tuệ vị,
trong đó, Tùy hỉ, Đọc tụng và Thuyết pháp
phối với Văn tuệ vị, Kiêm hành lục độ phối
với Tư tuệ vị, còn Chính hành lục độ thì
phối với Tu tuệ vị.
Theo truyền thuyết, Đại sư Trí khải tông
Thiên thai từng tự xưng mình là Ngũ phẩm
đệ tử vị.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi; Thiên thai
tứ giáo nghi tập chú Q.hạ; Phật tổ thống kỉ
Q.6]. (xt. Lục Tức).
NGŨ PHẦN
... ..
I. Ngũ Phần.
Năm bộ luận Đại thừa do ngài Vô trước
soạn. Tức là: Luận Du già sư địa, luận Phân
biệt du già, Đại thừa trang nghiêm kinh luận,
Biện trung biên luận tụng và luận Kim cương
bát nhã. Vì đối lại với danh từ “Thập chi
luận” nên gọi là Ngũ phần.
(xt. Ngũ Bộ Đại Luận).
II. Ngũ Phần.
Chỉ cho 5 phần pháp thân: Giới, định,
tuệ, giải thoát và giải thoát tri kiến.
NGŨ PHẦN GIỚI
Năm phần giới Ưu bà tắc được phân chia
theo việc nhận giữ nhiều hay ít. Đó là:
1. Nhất phần giới: Thụ 3 qui y và nhận
giữ 1 giới.
2. Thiểu phần giới: Thụ 3 qui y và nhận
giữ 2 giới.
3. Vô phần giới: Thụ 3 qui y và nhận giữ
2 giới mà phá 1 giới trong 2 giới ấy.
4. Đa phần giới: Thụ 3 qui y và nhận giữ
3 hoặc 4 giới.
10388

5. Mãn phần giới: Thụ 3 qui y và nhận
giữ cả 5 giới.
[X. Ưu bà tắc giới Q.3].
NGŨ PHẦN HƯƠNG
... ... ..
Năm phần hương ví dụ với 5 phần pháp
thân.
NGŨ PHẦN HƯƠNG

10389

N
3444
Bậc thánh Vô học tự mình thành tựu 5
pháp công đức, gọi là 5 phần pháp thân. Đó
là: Giới thân, định thân, tuệ thân, giải thoát
thân và giải thoát tri kiến thân. Năm thân
này được ví dụ như hương thơm, nên gọi là
5 phần hương. Tức giới hương, định hương,
tuệ hương, giải thoát hương và giải thoát tri
kiến hương.
(xt. Ngũ Phần Pháp Thân).
NGŨ PHẦN LUẬT
Cũng gọi Sa di tắc bộ hòa hê ngũ phần
luật.
Gọi tắt: Di sa tắc bộ luật.
Luật, 30 quyển, do 2 ngài Phật đà thập
và Trúc đạo sinh cùng dịch vào thời Lưu
Tống, được thu vào Đại chính tạng tập 22.
Đây là bộ giới luật do Hóa địa bộ(Di sa
tắc bộ)lưu truyền và do ngài Pháp hiển thỉnh
được bản tiếng Phạm từ nước Sư tử(Tích
lan) mang về. Vì bộ luật này gồm có 5 phần
nên gọi là Ngũ phần luật. Trong đó qui định
giới tỉ khưu 251 điều, giới tỉ khưu ni 370
điều. Theo sự nghiên cứu của các học giả
thời cận đại thì nội dung bộ luật này rất gần
với tạng Luật tiếngPàli của Phật giáo Nam
truyền.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.2; Xuất
tam tạng kí tập Q.3; Đại đường tây vực kí
Q.12].
NGŨ PHẦN PHÁP THÂN
... ... ... ..
Cũng gọi Vô lậu ngũ uẩn, Vô đẳng đẳng
ngũ uẩn (Phạm: Asamasama-paĩcaskandha).
Năm thứ công đức đầy đủ trong tự thể
của Phật và A la hán. Có hai cách giải thích.
10390

A. Theo cách giải thích của Tiểu thừa:
Câu xá luận quang kí quyển 1, phần cuối,
nêu và giải thích 5 phần pháp thân là:
1. Giới thân (Phạm: Zìla-skandha),
cũng gọi Giới uẩn, Giới chúng, Giới phẩm.
Tức là thân nghiệp và ngữ nghiệp vô lậu.
2. Định thân (Phạm: Samàdhiskandha),
cũng gọi Định uẩn, Định chúng,
Định phẩm. Tức là 3 Tam muội không, vô
nguyện và vô tướng của bậc Vô học.
3. Tuệ thân (Phạm:Prajĩà-skandha),
cũng gọi Tuệ uẩn, Tuệ chúng, Tuệ phẩm.
Tức là chính kiến, chính tri của bậc Vô
học.
4. Giải thoát thân (Phạm: Vimuktiskandha),
cũng gọi Giải thoát uẩn, Giải
thoát chúng, Giải thoát phẩm. Tức là thắng
giải tương ứng với chính kiến.
5. Giải thoát tri kiến thân (Phạm:
Vimukti-jĩàna-darzana-skandha), cũng
gọi Giải thoát sở kiến thân, Giải thoát tri
kiến uẩn, Giải thoát tri kiến chúng, Giải
thoát tri kiến phẩm. Tức là tận trí, vô sinh
trí của bậc Vô học. Trong đó, Giải thoát
thân và Giải thoát tri kiến thân hợp lại gọi
chung là Giải tri kiến. Bởi vì tận trí và vô
sinh trí của bậc Vô học Tiểu thừa là giải
thoát tri kiến. Trong giáo đoàn Phật giáo,
điều này vốn được coi là pháp môn ngăn
dứt những dục vọng của nhục thể và tinh
thần, giúp cho tâm tĩnh lặng, trí tuệ sáng
suốt để ngay từ trong tất cả sự trói buộc mà
được giải thoát.
B. Theo cách giải thích của Đại thừa.
Trong Đại thừa nghĩa chương quyển 20,
phần đầu, ngài Tuệ viễn giải thích năm phần
pháp thân như sau:
1. Giới thân: Chỉ cho Giới pháp thân
10391

Như lai đã xa lìa hết thảy lỗi lầm của 3 nghiệp
thân, khẩu, ý.
2. Định thân: Trong Định pháp thân
của Như lai, chân tâm vắng lặng, tự tính
không động, xa lìa tất cả vọng niệm.
3. Tuệ thân: Tuệ pháp thân của Như lai
thể chân tâm tròn sáng, tự tính sáng tỏ, quán
xét thấu suốt hết thảy pháp tính, tức chỉ
cho trí căn bản.
NGŨ PHẦN PHÁP THÂN

10392

N
3445
4. Giải thoát thân: Giải thoát pháp thân
của Như lai tự thể không bị câu thúc, giải
thoát khỏi tất cả sự trói buộc.
5. Giải thoát tri kiến thân: Giải thoát
tri kiến pháp thân của Như lai tự thể chứng
biết xưa nay vốn thanh tịnh vô nhiễm, đã
thực sự giải thoát.
Về danh nghĩa của Ngũ phần pháp thân
thì sách đã dẫn trên giải thích rằng : “Phần”
tức là nhân, vì 5 thứ nói trên là nhân để
thành thân, nên gọi là “phần”; “Pháp” là
tự thể, vì 5 thứ trên là tự thể của bậc Vô
học nên gọi là “pháp”; lại nữa, pháp nghĩa
là khuôn phép, mà 5 thứ trên là khuôn
phép để thành thân nên gọi là “pháp”;
“Thân” tức là thể, 5 thứ trên là thể của chư
Phật, cho nên gọi là “thân”; thân cũng có
nghĩa là chỗ tích tụ mọi công đức, vì thế
gọi là “thân”.
Về thứ tự của Ngũ phần pháp thân thì
rất rõ ràng, từ giới sinh định, từ định phát
tuệ, do tuệ mà được giải thoát, do giải thoát
mà có giải thoát tri kiến. Giới, định, tuệ là
căn cứ theo nhân mà đặt tên, còn giải thoát
và giải thoát tri kiến thì căn cứ theo quả mà
đặt tên, tuy nhiên, cả 5 thứ đều là công đức
của Phật.
Theo luận Câu xá quyển 1, thì giới uẩn
thuộc về sắc uẩn, 4 uẩn còn lại thuộc về
hành uẩn. Thỉnh quan âm kinh sớ của ngài
Trí khải thì cho rằng: Nếu chuyển được 5
ấm sắc, thụ, tưởng, hành, thức thì lần lượt
có thể được Ngũ phần pháp thân: Giới thân,
định thân...
Ngoài ra, trong Ngũ phần pháp thân của
10393

Mật giáo, thì Giới chỉ cho Tam muội da giới:
Chúng sinh và Phật không hai, 6 đại vô ngại;
Định chỉ cho tâm đại quyết định, an trụ
trong chúng sinh và Phật không hai; Tuệ
chỉ cho trí tuệ tự giác rõ suốt lí 6 đại vô ngại;
Giải thoát chỉ cho địa vị tự ngộ, rõ suốt lí 6
đại vô ngại, xa lìa mọi chấp trước mà được
giải thoát; Giải thoát tri kiến chỉ cho sự thấy
biết sau khi chứng ngộ không còn bị các
chấp trước trói buộc.
[X. kinh Tạp a hàm Q.24, 47; kinh
Trường a hàm Q.9; kinh Tăng nhất a hàm
Q.2, 18, 29; kinh Tăng già la sát sở tập
Q.hạ; kinh Quán Phổ hiền hành pháp;
kinh Bồ tát anh lạc Q.thượng; Phật địa
kinh luận Q.4].
NGŨ PHẦN THẬP CHI
Từ chỉ chung 5 bộ đại luận (ngũ phần)và
10 bộ luận(thập chi)phụ thuộc.
Năm bộ đại luận là: Luận Du già sư địa,
luận Phân biệt du già, Đại thừa trang nghiêm
kinh luận, Biện trung biên luận tụng và Kim
cương bát nhã.
Mười bộ luận phụ thuộc gồm: Luận
Bách pháp minh môn, luận Đại thừa ngũ
uẩn, luận Hiển dương thánh giáo, luận
Nhiếp đại thừa, luận A tì đạt ma tạp tập,
luận Biện trung biên, luận Nhị thập duy
thức, luận Tam thập duy thức, luận Phân
biệt du già và Đại thừa trang nghiêm kinh
luận.
Trên đây đều là những bộ luận căn bản
của tông Duy thức pháp tướng.
[X. Du già luận kí Q.1, phần đầu; Thành
duy thức luận liễu nghĩa đăng Q.1, phần
đầu]. (xt. Thập Chi Luận, Ngũ Bộ Đại
Luận).
NGŨ PHẬT
10394

Cũng gọi Ngũ trí Phật, Ngũ trí Như lai,
Ngũ thiền định Phật.
Chỉ cho 5 đức Phật trong Mạn đồ la Kim
cương giới và Thai tạng giới của Mật giáo.
A. Ngũ Phật trong Mạn đồ la Kim
cương giới, ngồi trong Ngũ giải thoát luân.
1. Đại nhật Như lai: Ngồi ở chính giữa,
thân màu trắng, trụ trong ấn Trí quyền,
chủng tử là (vaô).
NGŨ PHẦN THẬP CHI

10395

N
3446
2. A súc Như lai: Ngồi ở phía đông,
mình màu vàng ròng, tay trái nắm lại thành
quyền đặt ở hông, tay phải rủ xuống chạm
đất, chủng tử là (hùô).
3. Bảo sinh Như lai: Ngồi ở phía nam,
mình màu vàng, tay trái nắm lại thành quyền
đặt ở rốn, tay phải hướng ra ngoài kết ấn
Thí nguyện, chủng tử là (trà#).
4. A di đà Như lai: Ngồi ở phía tây,
mình màu vàng, trụ trong ấn Tam ma địa,
chủng tử là (hrì#).
5. Bất không thành tựu Như lai: Ngồi
ở phía bắc, mình màu vàng, tay trái nắm lại
thành quyền đặt ngang rốn, tay phải duỗi 5
ngón để ngang ngực, chủng tử (a#).
B. Ngũ Phật trong Mạn đồ la Thai tạng
giới, ngồi trong Trung đài bát diệp.
1. Đại nhật Như lai: Ngồi ở chính giữa,
mình màu vàng ròng, trụ trong ấn Pháp giới
định, chủng tử là (à#).
2. Bảo chàng Như lai: Ngồi ở phía đông,
mình màu đỏ lợt, tay trái nắm lại thành
quyền đặt ở hông, tay phải kết ấn Xúc địa
(chạm đất), chủng tử là (a).
3. Khai phu hoa vương Như lai: Ngồi
ở phía nam, mình màu vàng ròng, trụ trong
thiền định Li cấu, chủng tử là (à).
4. Vô lượng thọ Như lai: Ngồi ở phía
tây, mình màu vàng ròng, trụ trong ấn Di
đà định, chủng tử là (aô).
5. Thiên cổ lôi âm Như lai: Ngồi ở phía
bắc, mình màu vàng sậm, hiện tướng nhập
định, chủng tử là (a#).
Vì Kim cương giới là Mạn đồ la quả,
biểu thị trí; Thai tạng giới là Mạn đồ la
10396

nhân, biểu thị lí, nên chủng tử và sắc tướng
của 5 vị Phật tuy khác nhau, nhưng thể
tính thì không khác. Trong Thai tạng giới
và Kim cương giới, danh hiệu của đức Đại
nhật và A di đà giống nhau, còn 3 vị Bảo
chàng, Khai phu hoa vương và Thiên cổ
lôi âm, thì theo thứ tự, tức là A súc, Bảo
sinh và Bất không thành tựu ở Kim cương
giới. Năm vị Phật này là do 5 trí như: Pháp
giới thể tính trí, Đại viên kính trí v.v... mà
thành, vì thế nên gọi là Ngũ trí Phật, Ngũ
trí Như lai.
Về việc phối hợp 5 Phật với 5 đại, 5
phương... thì có 2 thuyết, trong đó, ngài
Tam tạng Bất không căn cứ vào nghĩa của
Thai tạng bản hữu môn, lấy Trung nhân
......làm tông, thuận theo thế gian phối
hợp với ngũ hành, nên Không đại phối với
Phật A súc ở phương đông, Hỏa đại phối
vớiPhật Bảo sinh ở phương nam, Phong
đại phối với Phật A di đà ở phương tây,
Thủy đại phối với Phật Bất không thành
tựu ở phương bắc và Địa đại phối với Phật
Đại nhật ở trung ương. Còn ngài Tam tạng
Thiện vô úy thì theo nghĩa Kim cương giới
tu sinh, lấy Đông nhân ......làm tông,
đem Địa đại phối với Phật A súc ở phương
đông, Hỏa đại phối với Phật Bảo sinh ở
phương nam, Thủy đại phối với Phật A di
đà ở phương tây, Phong đại phối với Phật
Bất không thành tựu ở phương bắc và
Không đại được phối với Phật Đại nhật ở
trung ương.
Ngoài ra, 5 đức Phật được lưu truyền ở
Tây tạng gọi là Ngũ thiền định Phật. Năm
vị Phật này trụ ở Tịnh độ, hóa hiện thân
người để cứu độ chúng sinh, đó là Phật Câu
lưu tôn, Câu na hàm mâu ni, Ca diếp, Thích
10397

ca văn và Di
lặc. Năm vị
Phật này sinh
ra 5 vị pháp
tử Bồ tát
thiền định là
Phổ hiền,
Kim cương
thủ, Bảo thủ,
Liên hoa thủ
và Nhất thiết
thủ. Năm vị
Bồ tát này sẽ
NGŨ PHẬT
Năm vị Phật của Tây Tạng

10398

N
3447
gánh vác việc hóa độ chúng sinh sau khi các
đức Phật nhập diệt.
[X. kinh Đại nhật Q.1; kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng Q.1;
Kim cương đính du già lược thuật tam thập
thất tôn tâm yếu; Lược thuật kim cương đính
du già phân biệt thánh vị pháp môn; kinh
Chư Phật cảnh giới nhiếp chân thực Q.1;
kinh Đại bi không trí kim cương đại giáo
vương nghi quĩ Q.2].
NGŨ PHẬT BẢO QUAN
Cũng gọi Ngũ Phật quan, Ngũ trí quan,
Ngũ trí bảo quan, Ngũ bảo thiên quan,Quán
đính bảo quan, Bảo quan.
Mũ báu có hình của 5 vị hóa Phật biểu
thị cho đức của 5 trí tròn đầy. Mũ báu này
do các vị tôn: Đại nhật Như lai, Kim cương
tát đỏa, bồ tát Hư không tạng, các Phật
đính... đội trên đầu.
Trong pháp tu, khi đệ tử vào đạo tràng
Mạn đồ la thụ pháp Quán đính, thì vị A
xà lê kết ấn và tụng chú Ngũ Phật quán
đính, gia trì trên đỉnh đầu, trán, bên phải,
bên trái, phía sau
đỉnh đầu của hành
giả, kế đó lấy nước
trong bình 5 trí rưới
lên đầu và đội mũ 5
Phật cho hành giả.
Khi đã nhận lãnh
Ngũ Phật quán đính
rồi thì ngay tự thân
hành giả đã trở thành
Đại nhật Như lai.
Có 2 cách sắp xếp 5 vị Phật ở trên mũ,
10399

một là an trí Đại nhật Như lai ở chính giữa,
4 phía an trí 4 vị Phật; hai là sắp 5 đức Phật
thành hàng ngang.
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.trung; kinh Đà la ni tập Q.2; Đại lạc
Kim cương tát đỏa tu hành thành tựu nghi
quĩ; Tôn thắng Phật đính tu Du già pháp
quĩ nghi Q.hạ; Đại nhật kinh sớ Q.8].
NGŨ PHẬT ĐÍNH
Cũng gọi Ngũ đính luân vương, Như lai
ngũ đính.
Chỉ cho 5 vị tôn có đầy đủ đức Vô kiến
đính tướng của Như lai, đó là:
1. Bạch tản cái Phật đính (Phạm:
Uwịìsa-sitàtapattrà), cũng gọi Bạch tản
Phật đính.
2. Thắng Phật đính (Phạm: Uwịìwajayà),
cũng gọi Thắng đính.
3. Tối thắng Phật đính (Phạm:Uwịìwavijayà),
cũng gọi Tối thắng đính.
4. Quang tụ Phật đính (Phạm:Uwịìwatejoràzi),
cũng gọi Hỏa tụ Phật đính, Hỏa
tụ đính.
5. Trừ chướng Phật đính (Phạm:
Uwịìwa-vikìrịa), cũng gọi Xả trừ đính.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 thì 5
vị Phật đính là đính tướng 5 trí của đức
Thích ca Như lai, tượng trưng bằng hình
tướng Bồ tát.
Đại nhật kinh nghĩa thích quyển 7 thì
cho rằng Bạch tản Phật đính là đính các
tướng của Như lai; Thắng Phật đính là đính
Đại tịch của Như lai; Tối thắng Phật đính là
đính Thần thông thọ lượng bí mật của Như
lai; Quang tụ Phật đính là đính Định tuệ
quang minh của Như lai; Trừ chướng Phật
đính là đính Thần thông lực vô úy của Như
lai; có thể làm cho nghiệp nhơ nhớp của tất
10400

cả chúng sinh được thanh tịnh.
Có chỗ dùng Kim luân Phật đính và Cao
Phật đính để thay cho Tối thắng Phật đính
và Trừ chướng Phật đính.
Ngoài ra, pháp tu thờ Ngũ Phật đính làm
bản tôn để cầu tiêu trừ tai ách, gọi là Ngũ
Phật đính pháp, thịnh hành trong Thai Mật
ở Nhật bản.
[X. kinh Đại nhật Q.1; kinh Nhất tự kì
NGŨ PHẬT ĐÍNH
Mũ báu năm Phật

10401

N
3448
đặc Phật đính Q.thượng; Tôn thắng Phật
đính tu Du già pháp nghi quĩ Q.hạ; Đại nhật
kinh sớ Q.10, 16; Bí tạng kí Q.cuối].
NGŨ PHẬT ĐÍNH PHÁP
Pháp tu thờ 5 vị Phật đính: Kim luân
Phật đính, Bạch tản cái Phật đính, Quang
tụ Phật đính, Cao Phật đính và Thắng Phật
đính làm bản tôn để cầu tiêu trừ tai ách,
tăng thêm phúc lợi nói trong kinh Bồ đề
tràng sở thuyết nhất tự đính luân vương.
Năm vị Phật đính đều có thân tướng màu
vàng, ngồi trên hoa sen trắng, đầu đội mũ,
cổ đeo chuỗi anh lạc, tay mang vòng xuyến,
trang phục đẹp đẽ. Trong đó, vị tôn Nhất tự
đính luân vương trong tư thế đang chiêm
ngưỡng đức Như lai, còn các vị tôn kia đều
trong tư thế nhìn Nhất tự đính vương.
Chủng tử của 5 vị tôn này theo thứ tự là:
(bhrùô), (laô), (traô), (ỉrùô),
(zaô) và hình tam muội da theo thứ tự là
bánh xe, cái lọng, tâm ấn Phật, quả Nhị nặc
bố la ca và gươm.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương
Q.1; Nhất tự đính luân vương niệm tụng
nghi quĩ].
NGŨ PHẬT NGŨ THÂN
Năm đức Phật của Mật giáo và 5 thân
được phối hợp với 5 đức Phật ấy.
1. Đại nhật Như lai, là Thường trụ tam
thế tịnh diệu pháp thân.
2. A súc Như lai, là Kim cương kiên cố
tự tính thân.
3. Bảo sinh Như lai, là Phúc đức trang
nghiêm thánh thân.
4. A di đà Như lai, là Thụ dụng trí tuệ
10402

thân.
5. Bất không thành tựu Như lai, là Biến
hóa thân.
[X. Kim cương giới lễ sám].
NGŨ PHẬT QUÁN ĐÍNH
Lấy nước thơm từ 5 cái bình tượng trưng
cho trí của 5 đức Phật rưới lên đầu của hành
giả, biểu thị ý nghĩa thụ pháp và kết duyên.
Đây là nghi thức trong Mật giáo.
NGŨ PHẬT QUÁN ĐÍNH ẤN MINH
Ấn tướng và chân ngôn của 5 đức Phật
được kết tụng khi trao mũ báu 5 trí cho
hành giả trong lễ quán đính. Ngũ Phật chỉ
cho Phật Đại nhật(Biến chiếu tôn), Phật A
súc, Phật Bảo sinh, Phật Di đà và Phật Bất
không.
1. Biến chiếu tôn: Ấn tướng là Ngoại
phược(2 tay chắp, các ngón tay đan vào nhau
rồi nắm lại), 2 ngón giữa dựng đứng, đốt
trên của ngón tay co lại và chạm vào nhau
để làm thành hình thanh gươm, 2 ngón
trỏ đặt sát vào lưng 2 ngón giữa, để lên
đỉnh đầu. Trong Kim giới sa thải thì 2 ngón
trỏ không đặt sát vào lưng ngón giữa, mà
làm thành 3 chĩa. Chân ngôn là: “Án (qui
mệnh) tát phạ đát tha nga đới thấp phược
lí da(Nhất thiết Như lai tự tại)tì sái ca(quán
đính)hồng(ngã).
2. Phật A súc: Ấn tướng là Ngoại phược,
2 ngón giữa dựng đứng như cây kim, để ở
trán. Chân ngôn là: “Án(qui mệnh)phạ nhật
la tát đát phạ(Kim cương tát đỏa)tì sân già
(quán đính)hợp(ngã)hồng(chủng tử).
3. Phật Bảo sinh: Ấn tướng là Ngoại
phược, 2 ngón giữa làm thành hình báu, để
ở bên phải của đỉnh đầu. Chân ngôn là: “Án
(qui mệnh)phạ nhật la ra đát nẵng(Kim cương
bảo)tì sân già(quán đính)hợp(ngã) đát lạc
10403

(chủng tử).
4. Phật Vô lượng thọ: Ấn tướng là Ngoại
phược, 2 ngón giữa làm thành hình lá sen,
để ở phía sau đỉnh đầu. Chân ngôn là: Án
(qui mệnh)phạ nhật la bạt na ma(Kim cương
NGŨ PHẬT QUÁN ĐÍNH ẤN MINH

10404

N
3449
liên) tì sân già(quán đính) hợp(ngã) hội rị
(chủng tử).
5. Phật Bất không thành tựu: Ấn tướng
là Ngoại phược, 2 ngón giữa đặt vào trong
lòng bàn tay, 2 mặt sát vào nhau, 2 ngón cái
và 2 ngón út đều chạm nhau, để ở bên trái
của đỉnh đầu. Chân ngôn là: “Án(qui mệnh)
phạ nhật la yết ma(Kim cương nghiệp)tì sân
già(quán đính)hợp(ngã)ác(chủng tử).
[X. kinh Lược xuất Q.2; Liên hoa bộ tâm
quĩ; Kim cương vương quĩ; Thắng sơ du già
quĩ; Chư nghi quĩ bẩm thừa lục; Nhũ vị sao
Q.3].
NGŨ PHẬT SINH NGŨ BỒ TÁT NGŨ KIM CƯƠNG
NGŨ PHẪN NỘ
Năm đức Phật của Mật giáo xuất sinh 5
vị Bồ tát, 5 vị Kim cương và 5 vị Minh vương
Phẫn nộ. Theo thứ tự, các vị tôn được sinh
ra này biểu thị cho Pháp thân, Bát nhã và
Giải thoát; cũng biểu thị cho Cảnh, Trí và
Hành.
1. Đại nhật Như lai xuất sinh bồ tát
Chuyển pháp luân, Kim cương biến chiếu,
Bất động minh vương.
2. A súc Như lai xuất sinh bồ tát Hư
không tạng, Như ý kim cương, Quân đồ lợi
minh vương.
3. Bảo sinh Như lai xuất sinh bồ tát Phổ
hiền, Kim cương tát đỏa, Tôn bà minh
vương.
4. A di đà Như lai xuất sinh bồ tát Quan
thế âm, Pháp kim cương, Mã đầu minh
vương.
5. Bất không Như lai xuất sinh bồ tát Di
lặc, Nghiệp kim cương, Kim cương dạ xoa.
10405

NGŨ PHẬT TỬ
I. Ngũ Phật Tử.
Năm vị tỉ khưu được đức Phật hóa độ
đầu tiên.
Cứ theo kinh Trung bản khởi quyển
thượng thì 5 vị tỉ khưu theo thứ tự là: Câu
lân, Bạt đề, Ma nam câu lợi, Thập lực ca
diếp và Át bệ.
(xt. Ngũ Tỉ Khưu).
II. Ngũ Phật Tử.
Chỉ cho 5 bậc thánh: Quả Dự lưu, quả
Nhất lai, quả Bất hoàn, quả A la hán và Bích
chi phật thừa.
[X. Đại tạng pháp số Q.31].
NGŨ PHẬT YẾT MA ẤN
Ấn yết ma của 5 đức Phật trong Mật giáo.
Ấn yết ma tượng trưng sự nghiệp uy nghi
của vị tôn đó. Trong 5 đức Phật thì Đại nhật
Như lai dùng ấn Trí quyền, đức Phật A súc
thì dùng ấn Xúc địa(tay phải rủ xuống chạm
đất), đức Phật Bảo sinh dùng ấn Thí nguyện
(bàn tay phải ngửa lên), đức Phật A di đà dùng
ấn Tam ma địa và đức Phật Bất không thành
tựu dùng ấn Yết ma.
NGŨ PHONG
... ..
Chỉ cho 5 thứ gió tiềm tàng trong thân
người.
Cứ theo luận Kim thất thập quyển trung
thì 5 thứ gió ấy là:
1. Gió Ba na (Phạm:Pràịa), cũng gọi
gió Hô hấp. Gió này hít thở từ miệng, mũi,
động đến 13 căn.
2. Gió A ba na (Phạm: Apàna), cũng
gọi gió Súc tị. Gió này khi thấy sự vật đáng
sợ thì lẩn tránh, làm cho người ta trở thành
khiếp nhược.
3. Gió Ưu đà na (Phạm:Udàna), cũng
10406

gọi gió Thắng tha. Gió này làm cho người ta
kiêu căng ngạo mạn, cho mình là hơn hết,
không ai sánh bằng.
4. Gió Bà na (Phạm:Vyàna), cũng gọi
gió Thiên nhãn. Gió này lan khắp toàn
thân, đến chỗ cùng cực thì dần dần ra khỏi
NGŨ PHONG

10407

N
3450
thân thể con người; khi gió ra hết thì người
chết.
5. Gió Sa ma na (Phạm:Samàna), cũng
gọi gió Nhiếp trì. Gió này trụ ở trong tâm,
giữ gìn thân thể.
Sự thịnh suy của 5 thứ gió này có ảnh
hưởng đến mọi hành động và sự thăng trầm
của con người.
NGŨ PHONG LÂU CÁC
Năm ngọn núi giữa các lầu gác. Đây là 1
trong những pháp quán tưởng của Mật giáo
về 5 vị Phật. Tức lúc quán tưởng thì quán 5
ngọn núi là tọa vị của 5 đức Phật, ở giữa và
4 phía có lập lầu gác. Cũng tức là quán tưởng
3 chữ: Ba la, Hồng, Kiếm, là núi Tu di, ở
đỉnh núi quán tưởng 5 chữ: Tông, Hồng,
Đa ra, Hề rị, và Ác là đại điện, trên điện có
5 lầu gác, trang trí bằng lưới ngọc, tràng hoa,
trong điện kiến lập Mạn đồ la, chính giữa
đặt 8 cây cột kim cương.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.1; Kim cương đính
kinh nghĩa quyết Q.thượng].
NGŨ PHƯỢC
... ..
Năm thứ trói buộc. Tức là 5 thứ phiền
não trói buộc tâm, tâm sở pháp và sở duyên.
Câu xá luận quang kí quyển 1 nêu ra 2
phược là: Tương ứng và Sở duyên. Nghĩa là
các phiền não trói buộc tâm, tâm sở pháp,
đồng thời cũng tương ứng với tâm, tâm sở
pháp, gọi là Tương ứng phược; khi các phiền
não duyên theo cảnh, trói buộc cảnh sở
duyên ấy, gọi là Sở duyên phược. Sở duyên
phược này lại được chia ra làm 4 phược là:
10408

Đồng bộ đồng phẩm, Đồng bộ dị phẩm, Dị
bộ đồng phẩm và Dị bộ dị phẩm, cộng với
Tương ứng phược, gọi là Ngũ phược.
Đồng bộ đồng phẩm trong Sở duyên
phược, thì “bộ” chỉ cho 5 bộ Tứ đế và Tu
đạo; còn “phẩm” thì chỉ cho 9 phẩm thượng,
trung, hạ của Hoặc(phiền não)phải bị đoạn
trừ. Nếu cho Hoặc thượng thượng phẩm mà
Kiến khổ phải đoạn trừ là Đồng bộ đồng
phẩm, thì Hoặc thượng trung phẩm cho đến
hạ hạ phẩm mà Kiến khổ phải đoạn là Đồng
bộ dị phẩm. Hoặc thượng thượng phẩm mà
Kiến tập phải đoạn cho đến Tu đạo phải
đoạn là Dị bộ đồng phẩm, Hoặc thượng
trung phẩm cho đến hạ hạ phẩm là Dị bộ dị
phẩm. Các bộ và phẩm còn lại cứ suy đây
thì biết.
Ngoài ra, sự mạnh yếu của 5 phược là y
theo thứ tự thuận của 5 phược mà thay đổi,
giảm bớt, bởi thế, nếu đoạn trừ 3 phược trước
thì tùy theo chỗ tương ứng mà chứng được
Trạch diệt; còn nếu đoạn trừ 2 phược sau
thì không thể chứng được Trạch diệt.
[X. Câu xá luận bảo sớ Q.1; Câu xá luận
chỉ yếu sao Q.1; Câu xá luận yếu giải Q.1].
NGŨ PHƯƠNG SẮC
Chỉ cho màu của 5 phương. Trong Mật
giáo có 2 thuyết:
1. Theo thuyết của ngài Tam tạng Bất
không thì phương Đông màu xanh, phương
Tây màu trắng, phương Nam màu đỏ,
phương Bắc màu đen và phương Trung ương
màu vàng. Đây là theo pháp thế gian.
2. Theo thuyết của ngài Thiện vô úy thì
phương Đông màu vàng, phương Nam màu
đỏ, phương Tây màu trắng, phương Bắc màu
đen và Trung ương màu xanh.
NGŨ PHƯƠNG TIÊN
10409

I. Ngũ Phương Tiện.
Gọi đủ: Nhị thập ngũ phương tiện.
Chỉ cho 25 phương tiện tu tập Chỉ quán
của tông Thiên thai.
(xt. Nhị Thập Ngũ Phương Tiện, Phương
Tiện).
NGŨ PHƯƠNG TIÊN

10410

N
3451
II. Ngũ Phương Tiện.
Năm thứ phương tiện tùy cơ do ngài
Thiên thai Trí khải căn cứ vào môn niệm
Phật mà lập ra. Đó là:
1. Xưng danh vãng sinh niệm Phật tam
muội môn: Pháp môn mà hành giả niệm
Phật tu tập để cầu sinh về Tịnh độ.
2. Quán tướng diệt tội niệm Phật tam
muội môn: Pháp môn niệm Phật cầu diệt
tội và tiêu trừ các chướng nạn, sợ hãi.
3. Chư cảnh duy tâm niệm Phật tam
muội môn: Pháp môn niệm Phật cầu xa
lìa tâm mê muội và chấp trước các cảnh
tướng.
4. Tâm cảnh câu li niệm Phật tam
muội môn: Pháp môn niệm Phật để cầu diệt
trừ chấp trước tâm thực có.
5. Tính khởi viên thông niệm Phật tam
muội môn: Pháp môn niệm Phật để được
sự vắng lặng sâu xa.
[X. Ngũ phương tiện niệm Phật môn].
III. Ngũ Phương Tiện.
Chỉ cho 5 pháp môn phương tiện chứng
được giải thoát do Thiền Bắc tông lập ra.
(xt. Bắc Tông Ngũ Phương Tiện Môn).
NGŨ PHƯƠNG TIÊN NIÊM PHẬT MÔN
Cũng gọi Ngũ phương tiện môn, Vĩ đề
tác ngũ phương tiện niệm Phật quán môn.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trí khải soạn
vào đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng
tập 47.
Nội dung nói rõ về 5 môn niệm Phật
và thứ tự để vào phương tiện ấy. Trước hết
nói về thứ tự từ cạn đến sâu khi hành giả
niệm Phật, tức là: Ngưng tâm thiền, Chế
10411

tâm thiền, Thể chân thiền, Phương tiện tùy
duyên thiền, Tức nhị biên phân biệt thiền;
kế đến nói về sự cạn sâu của Viên quán
không cạn sâu, mục đích của 5 môn niệm
Phật và thứ tự vào phương tiện; lại nói về
Nhất hạnh tam muội trong kinh Đại bảo
tích quyển 116 và văn quán lễ tượng vẽ
trong kinh Đại bảo tích quyển 89; cuối cùng
là dựa vào 4 giáo hóa pháp mà nói về sự
niệm Phật của hành giả.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.25; Lạc bang di
cảo Q.thượng; Tịnh độ chỉ qui tập Q.thượng;
Nhật bản quốc thừa hòa ngũ niên nhập
Đường cầu pháp mục lục; Nhập Đường tân
cầu thánh giáo mục lục; Tịnh độ giáo chi
nghiên cứu].
NGŨ QUÁ
... ..
I. Ngũ Quá.
Năm điều xấu do phá hủy giới cấm của
Phật, đó là:
1. Tự hại: Người phá hủy giới pháp thì
3 nghiệp thân, miệng, ý thảy đều bất tịnh,
thường chịu nghèo khổ, không có phúc đức,
thiện thần xa lánh.
2. Bị người trí quở trách: Người phá
hủy giới cấm thường bị các tỉ khưu quở trách
và tránh xa như tránh xác chết hôi thối.
3. Tiếng xấu đồn xa: Người phá hủy
giới cấm thì 3 nghiệp nhơ nhớp, thường ở
chung với kẻ ác, tiếng xấu đồn đi khắp nơi,
người tốt không dám giao tiếp.
4. Lúc sắp chết sinh tâm hối hận:
Người phá hủy giới cấm, lúc sắp chết thì
cảnh ác hiện ra ở trước mắt, ăn năn không
kịp.
5. Chết rồi rơi vào đường ác: Người phá
hủy giới cấm đã dứt hẳn hạnh thanh tịnh,
10412

hoàn toàn không có nhân lành, phúc hết
khổ đến, liền rơi vào đường ác.
[X. luật Tứ phần Q.59; Đại minh tam
tạng pháp số Q.23].
II. Ngũ Quá.
Năm lỗi lầm do không hiểu đúng chính
pháp. Đó là:
1. Không có lòng tin chân chính.
2. Lui mất tâm dũng mãnh.
3. Dối gạt người khác.
NGŨ QUÁ

10413

N
3452
4. Phỉ báng chính pháp.
5. Coi thường giáo pháp của Phật.
[X. Qui kính nghi thông chân kí
Q.trung].
NGŨ QUẢ
.....
Phạm: Paĩca phalànì.
I. Ngũ Quả.
Năm quả vị. Chỉ cho 4 quả hữu vi do 6
nhân sinh ra và 1 quả vô vi nhờ đạo lực mà
chứng được. Đó là:
1. Quả Đẳng lưu (Phạm: Niwyandaphala),
cũng gọi quả Y, quả Tập.
2. Quả Dị thục (Phạm:Vipàka-phala),
cũng gọi quả Báo.
3. Quả Li hệ (Phạm:Saôyoga-phala),
cũng gọi quả Giải thoát.
4. Quả Sĩ dụng (Phạm: Puruwakàraphala),
cũng gọi quả Sĩ phu, quả Công dụng.
5. Quả Tăng thượng (Phạm:Adhipatiphala).
Trong 5 quả trên, quả Li hệ thuộc về
quả vô vi, 4 quả còn lại thuộc quả hữu vi.
Theo luận Câu xá, trong 4 quả hữu vi
thì quả Đẳng lưu là từ 2 nhân Đồng loại và
Biến hành trong 6 nhân mà ra, quả Dị thục
thì từ nhân Dị thục mà ra, quả Sĩ dụng từ 2
nhân Câu hữu và Tướng ứng mà ra, quả
Tăng thượng thì từ nhân Năng tác mà ra.
Còn quả Li hệ thì không do 6 nhân sinh ra,
chỉ nhờ đạo lực mà chứng được Trạch diệt
vô vi.
Nhưng luận Thành duy thức thì cho rằng
5 quả là do 10 nhân và 4 duyên sinh ra.
Trong đó, quả Dị thục là do nhân dắt dẫn,
nhân sinh khởi, nhân định dị, nhân đồng
10414

sự và nhân không trái nhau sinh ra; quả
Đẳng lưu thì từ nhân dẫn dắt, nhân sinh
khởi, nhân nhiếp thụ, nhân dẫn phát, nhân
định dị, nhân đồng sự và nhân không trái
nhau sinh ra; quả Li hệ thì từ các nhân:
Nhiếp thụ, dẫn phát, định dị, đồng sự và
không trái nhau sinh ra; riêng quả Tăng
thượng thì do cả 10 nhân sinh ra; còn quả
Sĩ dụng thì hoặc từ các nhân: Quan đãi,
nhiếp thụ, đồng sự, không trái nhau sinh
ra; hoặc do các nhân: Quan đãi, dắt dẫn,
sinh khởi, nhiếp thụ, dẫn phát, định dị, đồng
sự và không trái nhau sinh ra.
[X. luận Đại tì bà sa Q.121; luận Câu xá
Q.6; luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; luận Hiển
dương thánh giáo Q.18; luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập Q.15; Thành duy thức luận
thuật kí Q.8, phần đầu; Câu xá luận quang
kí Q.6]. (xt. Ngũ Chủng Quả).
II. Ngũ Quả.
Tức là 4 quả Thanh văn: Tu đà hoàn,
Tư đà hàm, A na hàm, A la hán và 1 quả
Độc giác: Bích chi phật.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.21 (bản Bắc);
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.3]. (xt. Ngũ
Quả Hồi Tâm).
III. Ngũ Quả.
Chỉ cho 5 loại trái cây mà các tỉ khưu
phải nấu chín hoặc gọt vỏ mới được ăn.
Đó là:
1. Loại quả có hạt như: Táo, hạnh, đào,
mận...
2. Loại quả có da như: Dưa, lê, dâu...
3. Loại quả có vỏ như: Dừa, hồ đào, thạch
lựu...
4. Loại có vỏ sần sùi như: Tùng, bách, tô
nhẫm...
5. Loại có góc cạnh như: Ấu, các loại
10415

dậu lớn nhỏ...
Năm loại trái cây trên đây cũng được
dùng để cúng dường trong pháp hội Vu lan
bồn.
[X. Vu lan bồn kinh sớ Q.hạ; Vu lan
bồn kinh tân sớ]. (xt. Ngũ Chủng Tịnh Thực).
IV. Ngũ Quả.
Chỉ cho 5 quả hiện tại: Thức, danh sắc,
lục nhập, xúc và thụ trong mười hai chi
nhân duyên.
Khi phối hợp 12 nhân duyên với nhân
NGŨ QUẢ

10416

N
3453
quả 3 đời, thì 2 chi vô minh và hành là nhân
quá khứ; 3 chi ái, thủ, hữu là nhân hiện tại;
2 chi sinh, lão tử là quả vị lai; còn 5 chi
thức, danh sắc, lục thập, xúc, thụ là quả thân
ngũ ấm hiện tại do nghiệp nhân quá khứ
chiêu cảm, cho nên gọi là Ngũ quả.
(xt. Hiện Tại Ngũ Quả).
NGŨ QUẢ HỒI TÂM
Bậc thánh Ngũ quả xoay chuyển tâm
Tiểu thừa trở về tâm bồ đề của Đại thừa.
Bậc thánh Ngũ quả chỉ cho 4 quả Thanh
văn và 1 quả Độc giác. Sau khi hồi tâm hướng
về Đại thừa, thời gian mà các bậc thánh này
thành tựu Vô thượng chính đẳng chính giác
thì không nhất định.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển 21
(bản Bắc), thì quả Tu đà hoàn trải qua 8 vạn
kiếp, quả Tư đà hàm trải qua 6 vạn kiếp,
quả A na hàm trải qua 4 vạn kiếp, quả A la
hán trải qua 2 vạn kiếp và quả Bích chi phật
thì trải qua 1 kiếp.
Nhưng tông Pháp tướng thì chủ trương
sự hồi tâm của 5 quả thánh này chỉ giới hạn
ở chủng tính Bất định, chứ không chung
cho Nhị thừa định tính và sự hồi tâm này
sinh khởi trước khi vào Niết bàn vô dư. Còn
tông Pháp tính cho rằng Nhị thừa định tính
đều có thể hồi tâm và rằng người đã 1 lần
vào Niết bàn vô dư thì cũng có thể phát tâm
hướng về Đại thừa mà thành Phật đạo.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.11, 22 (bản
Bắc); luận Thành duy thức Q.10; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.3; Chỉ quán phụ
hành truyền hoằng quyết Q.7, phần 1; Hoa
nghiêm kinh văn cú Q.7, thượng; Hoa
10417

nghiêm kinh thám huyền kí Q.1].
NGŨ QUAN
.....
I. Ngũ Quan.
Chỉ cho 5 cảm quan nhìn, nghe, ngửi,
nếm và xúc chạm, tức là 5 căn mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân.
II. Ngũ Quan.
Chỉ cho 5 sứ giả lớn, tức là 5 thứ hình
phạt: Sinh, già, bệnh, chết, lao ngục.
III. Ngũ Quan.
Cũng gọi Ngũ quan vương.
(xt. Ngũ Quan Vương).
NGŨ QUAN VƯƠNG
Vị vua coi về việc xét xử 5 hình phạt
trong cõi U minh, tức là vị quan trị tội nói
dối, là vị vua thứ 4 trong 10 vị vua ở cõi
này.
Cứ theo kinh Dự tu thập vương sinh thất
và kinh Địa tạng thập vương, thì bản địa
của vị vua này là bồ tát Phổ hiền. Đại điện
của vua được xây dựng ở ngã ba sông. Người
chết trong vòng 28 ngày, phải đến chỗ vua
này để tiếp nhận sự phán xét về các việc
thiện ác mình đã làm lúc còn sống.
Danh xưng Ngũ quan vương xưa nay thấy
rải rác trong các kinh.
Kinh Quán đính quyển 12 (Đại 21, 535
hạ) nói: “Quỉ thần và thuộc hạ dưới địa phủ
tâu lên Ngũ quan, Ngũ quan xem xét, cân
nhắc rồi quyết định việc chết, sống”.
Kinh Tịnh độ tam muội cho rằng Ngũ
quan là chỉ cho Tiên quan......(vị quan coi
về việc ngăn cấm sát sinh), Thủy quan
(vị quan coi việc ngăn cấm trộm cướp), Thiết
NGŨ QUAN VƯƠNG
Ngũ Quan Vương

10418

N
3454
quan......(vị quan coi việc ngăn cấm tà dâm),
Thổ quan......(vị quan coi việc ngăn cấm
nói 2 lưỡi) và Thiên quan (vị quan coi
việc ngăn cấm uống rượu)...
Nhưng kinh Địa tạng thập vương nói
trên, vì đem 10 điều ác phối đáng với 10 vị
vua cõi U minh, thế nên cho Ngũ quan
vương là vị quan trị tội nói dối.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.88; Phật tổ
thống kỉ Q.33; môn Linh tượng trong Thiền
lâm tượng khí tiên]. (xt. Thập Vương, Diêm
La Thập Điện).
NGŨ QUÁN
.....
I. Ngũ Quán.
Năm pháp quán. Đó là:
1. Chân quán: Tức pháp quán Không,
quán xét lí chân đế để đoạn trừ Kiến hoặc
và Tư hoặc.
2. Thanh tịnh quán: Tức pháp quán
Giả. Sau khi dứt trừ Kiến hoặc và Tư hoặc,
thân được thanh tịnh, lại quán giả để đoạn
trừ Trần sa hoặc.
3. Quảng đại trí tuệ quán: Tức pháp
quánTrung, do đã dứt trừ Vô minh hoặc
mà đạt được trí tuệ rộng lớn.
4. Bi quán: Dùng 3 pháp quán nói trên
quán xét chúng sinh, để cứu giúp họ thoát
khỏi khổ não.
5. Từ quán: Dùng 3 pháp quán nói trên
quán xét chúng sinh, để ban cho họ sự an
vui.
[X. phẩm Phổ môn trong kinh Pháp hoa].
II. Ngũ Quán.
Cũng gọi Thực thời ngũ quán, Sa môn
10419

thụ thực ngũ quán.
Năm pháp quán tưởng mà sa môn phải
thực hành trước khi thụ trai. Đó là:
1. Kế công đa thiểu, lượng bỉ lai xứ:
Quán xét công đức của mình nhiều hay ít, có
xứng với thức ăn của thí chủ đem đến không?
2. Thổn kỉ đức hạnh, toàn khuyết ứng
cúng: Xét đức hạnh của mình đủ hay thiếu
mà nhận của cúng dường.
3. Phòng tâm li quá, tham đẳng vi tông:
Đề phòng tránh xa 3 lỗi: Đối với thức ăn
thật ngon, không được khởi tâm tham; với
thức ăn ngon vừa, không được khởi tâm si;
với thức ăn không ngon, không được khởi
tâm sân.
4. Chính sự lương dược, vị liệu hình
khô: Phải quán xét thức ăn chỉ là phương
thuốc công hiệu để trị bệnh gầy ốm của thân
thể, nên không được tham đắm.
5. Vị thành đạo nghiệp, ứng thụ thử
thực:Chỉ vì muốn thành tựu đạo nghiệp
mà phải tiếp nhận thức ăn này. Bởi thế chỉ
ăn vừa đủ, giúp cho thân thể khỏe mạnh để
tiếp tục việc tu đạo.
Vì phải quán tưởng 5 việc trên, nên Trai
đường còn được gọi là Ngũ quán đường.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao Q.trung, phần 3, Q.hạ, phần 2; Thích
thị yếu lãm Q.thượng; chương Đại chúng
trong Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.hạ].
NGŨ SẮC
Phạm: Paĩca varịa.
Pàli:Paĩca vaịịà.
Cũng gọi Ngũ chính sắc, Ngũ đại sắc.
Tức chỉ cho năm màu căn bản: Xanh
(Phạm:Nìla), vàng (Phạm:Pìta), đỏ (Phạm:
Lohita), trắng (Phạm: Avadàta) và đen
(Phạm:Kfwịa).
10420

Tại Ấn độ, chư tăng trong giáo đoàn
không được dùng 5 màu này làm màu của
áo pháp, vì cho rằng năm màu này là màu
lòe loẹt, hoa mĩ. Nhưng màu sắc trang
nghiêm cõi Tịnh độ và mây 5 sắc trong vật
cầm tay của bồ tát Quan âm nghìn tay đều
là 5 màu này.
Trong Mật giáo, 5 màu được phối hợp
với 5 trí, 5 Phật, 5 chữ, 5 đại, 5 căn, 5 phương,
5 chuyển, 5 hình v.v... đồ biểu như sau:
NGŨ SẮC

10421

N
3455
Ngoài ra, thứ tự sắp xếp 5 màu, tùy theo
các kinh và nghi quĩ mà có khác. Chủ yếu
có 7 cách sắp xếp, đó là: Trắng đỏ vàng xanh
đen; Trắng xanh vàng đỏ đen; Trắng vàng
đỏ xanh đen; Xanh vàng đỏ trắng đen; Trắng
vàng xanh đỏ đen; Vàng đỏ trắng xanh đen;
Vàng trắng đỏ xanh đen. Còn màu trung
gian của 5 màu là màu lụa đào, màu hồng,
màu tía, màu xanh lá cây và màu diêm sinh,
gọi là Ngũ gian sắc.
[X. kinh Tệ túc trong Trường a hàm Q.7;
phẩm Nhập mạn đồ la cụ duyên chân ngôn
trong kinh Đại nhật Q.1; Đại nhật kinh sớ
Q.4, 5; Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.hạ, phần 1, tiết 1; Đại tạng pháp số Q.31].
NGŨ SẮC CĂN
Năm căn thuộc Sắc uẩn. Tức là căn mắt,
căn tai, căn mũi, căn lưỡi và căn thân.
NGŨ SẮC GIỚI ĐẠO
Cũng gọi Chúng sắc giới đạo.
Năm màu được dùng làm đường ranh
giới khi vẽ Mạn đồ la để phân biệt các
tầng lớp.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 thì đường
ranh giới ở chính giữa và đường ranh giới
của lớp thứ nhất phải đủ 5 màu, trước hết
dùng màu trắng làm đường ranh giới chung
quanh, rồi phía ngoài theo thứ tự dùng các
màu đỏ, vàng, xanh và đen; đường ranh giới
của lớp thứ 2 cũng theo thứ tự như trên,
nhưng chỉ có 3 màu trắng, đỏ, vàng; đường
ranh giới chung quanh lớp thứ 3 chỉ dùng 1
màu thuần trắng. Đường riềm phía ngoài
chỗ hành đạo và cúng dường thì tùy ý vẽ
thuần 1 màu, nhưng kinh Nhuy hi da quyển
10422

trung thì bảo chỉ dùng màu trắng.
Về thứ tự sắp xếp 5 màu này có rất nhiều
thuyết khác nhau, như kinh Đà la ni tập
quyển 1 nói thứ tự là: Trắng, đỏ, xanh, vàng,
đen. Chư thuyết bất đồng kí quyển 2 nói:
Trắng, vàng, đỏ, xanh, đen. Thông thường,
trong các bức vẽ Mạn đồ la được lưu truyền
trước nay, thì Mạn đồ la Kim cương giới
theo thứ tự 5 màu: Trắng, xanh, vàng, đỏ,
đen; còn Mạn đồ la Thai tạng giới thì theo
thứ tự trắng, đỏ, vàng, xanh, đen.
Ngoài ra, đường ranh giới cũng có 3 loại
khác nhau: Đàn Thành tựu dùng chày 5 chĩa
làm đường ranh giới, đàn Bí mật dùng chày
kim cương chữ thập (..), còn đàn Đại bi thì
dùng 5 màu.
[X. Đại tì lô già na thành tựu du già
NGŨ SẮC GIỚI ĐẠO
Năm Màu
Năm Phật (Thai)
Năm Trí
Năm Căn (Lực)
Năm Phương
Năm Chuyển
Năm Chữ
Năm Chữ
Năm Đại
Năm Hình
Trắng
Đại Nhật
Pháp Giới Thể Tính
Tín
Trung
Phương Tiện Cứu Cánh
Nước
Tròn
Đỏ
Bảo Chàng
10423

Đại Viên Kính
Tiến (Niệm)
Đông
Phát Tâm
Lửa
Tam Giác
Vàng
Khai Phu Hoa
Bình Đẳng Tính
Niệm (Tiến)
Nam
Tu Hành
Đất
Vuông
Xanh
Vô Lượng Thọ
Diệu Quan Sát
Định
Tây
Bồ Đề
Không
Cầu
Đen
Thiên Cổ Lôi
Thành Sở Tác
Tuệ
Bắc
Niết Bàn
Gió
Bán Nguyệt

10424

N
3456
Q.thượng; Đại nhật kinh nghĩa thích diễn
mật sao Q.5, 6; Đại nhật kinh sớ diễn áo sao
Q.12, 17, 52].
NGŨ SẮC LIÊT THỨ
Sắp xếp thứ tự 5 màu chính theo Mật
giáo. Có nhiều thuyết khác nhau.
Thông thường, thứ tự 5 màu theo tự
nhiên là: Trắng, đỏ, vàng, xanh, đen. Đây là
thứ tự 5 màu của Thai tạng giới, nói trong
phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật quyển 1 và
phẩm Quảng đại giải thoát mạn đồ la trong
kinh Bất không quyên sách quyển 9.
Theo phẩm Tu hành nghi quĩ trong kinh
Nhiếp chân thực quyển hạ và Đại lạc kim
cương tát đỏa niệm tụng nghi quĩ, thì thứ tự
5 màu là: Trắng, xanh, vàng, đỏ, đen. Đây là
thứ tự 5 màu của Kim cương giới.
Đại nhật kinh sớ quyển 6 và kinh Đà la
ni tập quyển 7 thì nêu thứ tự 5 màu là: Trắng,
vàng, đỏ, xanh, đen. Đây là 5 màu của Kim
cương giới và Thai tạng giới Bất nhị, là theo
thứ tự nhiễm trước.
Ngoài ra còn có các thứ tự như: Xanh
vàng đỏ trắng đen, trắng đỏ xanh vàng đen,
trắng vàng xanh đỏ đen, vàng đỏ trắng đen
xanh, vàng trắng đỏ đen xanh.
[X. kinh Đà la ni tập Q.1; phẩm Kim
cương cát tường đại thành tựu trong kinh
Du kì; Từ thị quĩ Q.thượng; phẩm Bách tự
thành tựu trì tụng trong Đại nhật kinh sớ
Q.19; phẩm Chúc lụy Q.20; Ngũ luân cửu
tự bí thích].
NGŨ SẮC PHẤN
Bột pha nhuộm 5 màu trắng, vàng, đỏ,
xanh, đen dùng để sơn phết đàn tu pháp
10425

của hành giả Chân ngôn.
Trong các loại bột 5 màu này, màu trắng
là bột gạo, màu vàng là bột uất kim hoặc
bột hoàng thổ, màu đỏ là bột chu sa, bột
xích thổ, màu xanh là bột chàm, màu đen là
bột mực hoặc bột than. Các loại bột đều
được trộn lẫn với bột trầm hương.
[X. kinh Đà la ni tập Q.9].
NGŨ SẮC QUANG ẤN
Ấn Quang minh quán đính được kết khi
trì tụng Chư Phật quang minh chân ngôn
quán đính đà la ni.
Tướng ấn là 5 ngón tay phải xòe ra, từ
đầu 5 ngón phóng ra ánh sáng 5 màu, quán
tưởng chiếu soi khắp các chúng sinh khổ
não, khiến cho được niềm vui Phật pháp vô
thượng.
NGŨ SẮC THỦY
Nước 5 màu để tắm Phật trong lễ Phật
đản. Tức là nước hương Đô lương màu xanh,
nước hương Uất kim màu đỏ, nước hương
Khâu tế màu trắng, nước hương Phụ tử màu
vàng và nước hương An tức màu đen.
NGŨ SẮC TUYẾN
..
Cũng gọi Ngũ sắc diên, Ngũ sắc lũ, Ngũ
sắc thằng, Ngũ sắc ti.
Sợi dây được xe bằng 5 sợi tơ xanh, vàng,
đỏ, trắng, đen.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5 thì
trước khi xe dây, phải dùng chân ngôn của
5 đức Như lai để gia trì mỗi sợi tơ màu, lúc
xe xong, lại dùng chân ngôn Thành biện
-g^"ésợeo

10426

N
3457
đính, sợi dây được cột vào tay người thụ
pháp, gọi là Kim cương tuyến. Sợi dây được
tết 21 cái nút để trao cho người nhận pháp
trong lễ truyền Quán đính, gọi là Kết tuyến,
hoặc gọi là Nhị thập nhất kết tu đa la(tu đa
la nghĩa là tuyến). Sợi dây tết 7 nút để thắt ở
lưng, gọi là Yêu tuyến.Ngoài ra, sợi dây 5
màu cũng có thể dùng để buộc miệng túi
đựng vật báu, ngũ cốc... chôn ở 4 phía của
Mạn đồ la.
Tại Ấn độ, những người Bà la môn
thường buộc sợi dây 5 màu trên cánh tay,
nhưng đức Phật cấm các vị tỉ khưu không
được làm thế.
[X. kinh Tô tất địa yết ra Q.hạ; kinh Đại
nhật Q.5; kinh Đà la ni tập Q.12; kinh Nhuy
hi da Q.trung; Tì nại da tạp sự Q.1; Chư
kinh yếu tập Q.19].
NGŨ SẮC VÂN
Phạm: Paĩca-rùpamegha.
Cũng gọi Ngũ thể điệp vân.
Vật cầm tay có hình đám mây 5 màu
của bồ tát Quan âm.
Thiên thủ thiên nhãn Quán thế âm
bồ tát đại bi tâm đà la ni (Đại 20, 118 hạ)
nói: “Nếu người muốn mau thành tựu
Phật đạo, thì nên đến trước tay cầm đám
mây 5 màu, niệm chân ngôn: “Án phạ
nhật la ca rị ra tra hợp tra”.
Kinh Thiên quang nhãn
Quán tự tại bồ tát bí mật
pháp thì cho rằng, nếu người
nào muốn thành tựu pháp
tiên thì nên tu pháp Ngũ sắc
vân.
10428

NGŨ SINH
Chỉ cho 5 loại thụ sinh của Bồ tát.
1. Tức khổ sinh, cũng gọi Trừ tai sinh.
Thụ sinh vào các loài để dứt trừ khổ nạn
cho chúng sinh. Như gặp thời đói kém thì
sinh làm thân cá... đem thịt mình để cứu
đói cho chúng sinh; vào thời có bệnh dịch
thì làm thầy thuốc giỏi để cứu chữa cho họ.
2. Tùy loại sinh: Bồ tát thuận theo tất
cả các loài mà sinh vào, để cứu độ chúng.
3. Thắng sinh, cũng gọi Đại thế sinh.
Bồ tát dùng tính mà thụ sinh, nên sắc thân
và thọ mệnh thù thắng hơn thế gian.
4. Tăng thượng sinh: Đứng đầu các giai
vị từ Sơ địa đến Thập địa.
5. Tối hậu sinh: Trong vòng sinh tử luân
hồi, Bồ tát là thân cuối cùng.
NGŨ SỞ Y ĐỘ
..
Năm cõi nước thanh tịnh trong đó 5 thân
của Như lai an trụ.
1. Pháp tính độ: Cõi nước của Như lai
pháp thân thanh tịnh an trụ; thân này tuy
lấy chân như làm thể, nhưng không sai khác
với cõi nước, không đồi dời, vắng lặng lìa
tướng.
2. Thực báo độ: Cõi nước của Như lai
báo thân viên mãn an trụ; thân này lấy 5
uẩn vô lậu làm thể, do công đức tu hành ở
đời trước mà thành tựu trang nghiêm vô ngại,
và cảnh trí dung nhiếp nhau.
3. Sắc tướng độ: Cõi nước của Như lai
thân vi trần tướng hải an trụ; thân này lấy
NGŨ SỞ Y ĐỘ
Ngũ Sắc Tuyến
Tay Ngũ Sắc Vân

10429

N
3458
trí hậu đắc tự lợi làm thể, thành tựu muôn
đức, đầy đủ các thứ báu trang nghiêm.
4. Tha thụ dụng độ: Cõi nước của Như
lai thân Tha thụ dụng an trụ; thân này lấy
trí hậu đắc lợi tha làm thể, dùng sức đại bi
tùy nghi biến hiện ra các cõi nước thanh
tịnh lớn nhỏ, hơn kém.
5. Biến hóa độ: Cõi nước của Như lai
thân biến hóa an trụ; thân này lấy trí thành
sự lợi tha làm thể, tu hạnh lợi tha, cho nên
thuận theo tâm chúng sinh, biến hiện ra các
cõi nước nhơ sạch.
NGŨ SƠN BẢN
... ... ..
Chỉ cho sách vở Thiền và các tập thơ
văn do phái Ngũ sơn khắc bản ở Liêm
thương và Kinh đô, trong khoảng thời gian
từ cuối đời Liêm thương đến đời Thất đinh,
Nhật bản. Đó là các sách Thiền bản đời
Tống và đời Nguyên, Trung quốc, được
khắc lại ở các chùa: Đông phúc, Kiến nhân
tại Kinh đô và các chùa: Kiến trường, Thọ
phúc tại Liêm
thương.
Hình thức
Ngũ sơn bản đều
phỏng theo các
bản gỗ đời Tống,
đời Nguyên,
chung quanh
bản có đường
viền, là khuôn
mẫu cho bản in
của Nhật bản
đời sau.
10430

[X. Ngũ sơn văn học tiểu sử; Nhật bản
cổ khắc thư sử; Nhật bản ấn loát sử].
NGŨ SƠN THẬP SÁT
...........
Cũng gọi Ngũ nhạc thập sát.
Năm ngôi tự viện bậc nhất và 10 ngôi tự
viện bậc nhì trong các ngôi chùa do triều
đình qui định ở Trung quốc và Nhật bản.
I. Ngũ sơn Thập sát của Trung quốc.
Thuộc Thiền tông, được qui định vào
thời vua Ninh tông nhà Nam Tống.
A. Ngũ Sơn:
1. Chùa Hưng thánh vạn thọ thiền, ở
núi Kính sơn, huyện Hàng, tỉnh Chiết giang.
2. Chùa Cảnh phúc linh ẩn ở núi Linh
ẩn, huyện Hàng, tỉnh Chiết giang.
3. Chùa Tịnh từ ở núi Nam bình, huyện
Hàng, tỉnh Chiết giang.
4. Chùa Cảnh đức ở núi Thiên đồng,
huyện Ngân, tỉnh Chiết giang.
5. Chùa Quảng lợi ở núi A dục vương,
huyện Ngân, tỉnh Chiết giang.
B. Thập Sát:
1. Chùa Thiên ninh vạn thọ vĩnh tộ ở
núi Trung thiên trúc, huyện Hàng, tỉnh
Chiết giang.
2. Chùa Hộ thánh vạn thọ ở núi Đạo
tràng, huyện Ngô hưng, tỉnh Chiết giang.
3. Chùa Thái bình hưng quốc(cũng gọi
chùa Linh cốc), ở núi Tưởng sơn, Nam kinh,
tỉnh Giang tô.
4. Chùa Báo ân quang hiếu, ở núi vạn
thọ, huyện Ngô, tỉnh Giang tô.
5. Chùa Tư thánh ở núi Tuyết đậu, huyện
Ngân, tỉnh Chiết giang.
6. Chùa Long tường ở núi Giang tâm,
huyện Vĩnh gia, tỉnh Chiết giang.
7. Chùa Sùng thánh ở núi Tuyết phong,
10431

huyện Mân hầu, tỉnh Phúc kiến.
8. Chùa Bảo lâm ở núi Vân hoàng, huyện
Kim hoa, tỉnh Chiết giang.
9. Chùa Vân nham ở núi Hổ khâu, huyện
Ngô, tỉnh Giang tô.
10. Chùa Quốc thanh trung, ở núi Thiên
thai, huyện Lâm hải, tỉnh Chiết giang.
Có thuyết cho rằng Ngũ sơn bắt đầu từ
ngài Đại tuệ Tông cảo trở về sau, do chúng
tăng ở chùa Linh ẩn đương thời nhóm họp
ở Trực chỉ đường đặt ra chứ không phải do
NGŨ SƠN THẬP SÁT
Ngũ Sơn Bản

10432

N
3459
triều đình qui định. Lúc bấy giờ, Ngũ sơn
được hưởng quyền lợi đặc biệt. Đến niên
hiệu Chí thuận năm đầu (1330) đời
Nguyên, vua Văn tông ban lệnh xây chùa
Long tường tập khánh ở Kim lăng, thế lực
bao trùm, Ngũ sơn mới dần dần suy vi.
Về sau, Giáo viện cũng thiết lập Ngũ sơn
thập sát song song với Thiền viện Ngũ
sơn thập sát.
[X. Lời tựa trong Hộ pháp lục Giác
nguyên thiền sư di y tháp minh; điều Du
phương tham thỉnh, chương Đại chúng trong
Sắc tu Bách trượng thanh qui Q.hạ].
II. Ngũ sơn Thập sát của Nhật bản.
Cũng gọi: Phù tang ngũ sơn thập sát.
Nhật bản phỏng theo chế độ của Trung
quốc, vào cuối thời Liêm thương cũng thiết
lập Ngũ sơn, nhưng đến thời Thất đinh cơ
cấu Ngũ sơn mới hoàn chỉnh. Đến niên
hiệu Kiến vũ năm đầu (1334) Thập sát mới
được thành lập, nhưng chưa đủ số. Đến
năm Lịch ứng thứ 4 (1341) Túc lợi Trực
nghĩa mới chế định Ngũ sơn thập sát, về
sau thay đổi luôn. Đến năm Chí đức thứ 3
(1386), chùa Nam thiền được xếp vào hàng
đầu Ngũ sơn, từ đó, Kinh đô và Liêm
thương đều lập riêng Ngũ sơn Thập sát mà
hình thành thế đối lập.
Ngũ sơn ở Kinh Đô:
1. Chùa Thiên long.
2. Chùa Tướng quốc.
3. Chùa Kiến nhân.
4. Chùa Đông phúc.
5. Chùa Vạn thọ.
Thập sát ở Kinh Đô:
10433

1. Chùa Đẳng trì.
2. Chùa Lâm xuyên.
3. Chùa Chân như.
4. Chùa An quốc.
5. Chùa Bảo chàng.
6. Chùa Phổ môn.
7. Chùa Quảng giác.
8. Chùa Diệu quang.
9. Chùa Đại đức.
10. Chùa Long tường.
Ngũ Sơn ở Liêm Thương:
1. Chùa Kiến trường.
2. Chùa Viên giác.
3. Chùa Thọ phúc.
4. Chùa Tịnh trí.
5. Chùa Tịnh diệu.
Thập Sát ở Liêm Thương:
1. Chùa Thiền hưng.
2. Chùa Thụy tuyền.
3. Chùa Đông thắng.
4. Chùa Vạn thọ.
5. Chùa Đông tiệm.
6. Chùa Vạn phúc.
7. Chùa Thái khánh.
8. Chùa Hưng thánh.
9. Chùa Pháp tuyền.
10. Chùa Trường lạc.
[X. Phù tang ngũ sơn kí; Liêm thương
ngũ sơn kí; Nhật bản Thiền tông sử yếu].
NGŨ SƠN VĂN HỌC
Tên một văn phái trong văn học của
Nhật bản lấy Ngũ sơn làm trung tâm.
Phái văn học này bắt đầu hoạt động vào
cuối thời Liêm thương khi ngài Nhất sơn
Nhất ninh đến Nhật bản, qua thời Thất
đinh thì nổi tiếng trên văn đàn. Vào thời
đại Liêm thương, tông Lâm tế du nhập Nhật
bản, được 2 họ Bắc điều và Túc lợi ủng hộ,
10434

xây cất các chùa viện lớn, các bậc danh tăng
Trung quốc đến Nhật bản và các bậc cao
tăng Nhật bản đến Trung quốc không dứt,
đã tạo thành 1 thời đại tiêu biểu cho văn
học. Các thi nhân văn sĩ Ngũ sơn rất yêu
thích thơ Bạch lạc thiên, nhưng sau chuyển
sang ái mộ thơ Tô đông pha và Hoàng sơn
cốc; văn thể cũng từ lối văn biền ngẫu
chuyển sang cổ thể của Hàn dũ và Liễu
tôn nguyên. Đồng thời, Lí học và hội họa
đời Tống cũng được truyền vào và đã có
NGŨ SƠN VĂN HỌC

10435

N
3460
ảnh hưởng rất lớn đối với Nhật bản sau
này.
Niên hiệu Chính an năm đầu (1299),
ngài Nhất sơn Nhất ninh từ Trung quốc
đến Nhật bản, các vị đệ tử ưu tú của ngài
gồm có: Hổ quan Sư luyện, Tuyết thôn Hữu
mai, Trung nghiêm Viên nguyệt, Mộng
song Sơ thạch..., rồi học trò của Mộng song
Sơ thạch thì có: Xuân ốc Diệu ba, Long
thu Chu trạch, Nghĩa đường Chu tín, Tuyệt
hải Trung tân, Cổ kiếm Diệu khoái v.v...
tất cả đã góp phần làm nên thời đại hoàng
kim cho nền văn học Ngũ sơn ở thời Nam
Bắc triều của Nhật bản, đến thời Thất đinh
thì dần dần suy vi.
Song thời đại Thất đinh thì có: Duy tiếu
Đắc nham, Giang tây Long phái, Thái bạch
Chân huyền và Tâm điền Thanh bá được
gọi chung là Tứ tuyệt. Các nhà văn thì có:
Hoành xuyên Cảnh tam, Cảnh từ Chu lân,
Ngạn long Chu hưng, Sách ngạn Chu
lương... là nổi tiếng hơn cả.
Sau, các vị Thiền sư trên đây, vì nhận lời
thỉnh cầu đi khắp nơi giảng kinh thuyết
pháp, nên lại đặt cơ sở cho nền Hán học
bột phát ở thời đại Giang hộ.
[X. Ngũ sơn văn học tiểu sử].
NGŨ SUY
.....
I. Ngũ Suy.
Cũng gọi Ngũ suy tướng, Thiên nhân ngũ
suy.
Năm tướng suy của người trời hiện ra
trên thân thể khi tuổi thọ sắp hết.
1. Hoa trên mũ héo úa.
10436

2. Dưới nách ra mồ hôi.
3. Áo quần dơ bẩn.
4. Thân mất vẻ uy nghi, toát ra mùi hôi
và thường chớp mắt.
5. Không thích ngồi ở chỗ cũ và có cử
chỉ suồng sã đối với ngọc nữ.
Luận Câu xá quyển 10 gọi đây là tướng
Đại suy, ngoài ra còn có thuyết nêu tướng
Tiểu suy.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.24; kinh
Phật bản hạnh tập Q.5]. (xt. Thiên Nhân
Ngũ Suy).
II. Ngũ Suy.
Năm quả báo xấu mà người phạm giới
phải chịu.
Cứ theo kinh Du hành trong Trường a
hàm quyển 2, thì Ngũ suy là:
1. Cầu mong tiền của nhưng không được
toại nguyện.
2. Dầu có được thì cũng ngày ngày suy
hao.
3. Đi đến đâu người ta cũng khinh
thường.
4. Tiếng xấu lan truyền khắp nơi.
5. Sau khi chết rơi vào địa ngục.
Ngoài ra, luận Tứ phần quyển 59 có
nêu ra 5 lỗi của người phạm giới, cũng gọi
là Ngũ suy.
[X. kinh Bát nê hoàn Q.thượng; kinh
Quá khứ hiện tại nhân quả Q.3; kinh Đại
thừa lí thú lục ba la mật đa Q.3; luật Tứ
phần Q.59]. (xt. Ngũ Quá).
NGŨ SƯ
.....
I. Ngũ Sư.
Chỉ cho Kinh sư, Luật sư, Luận sư, Pháp
sư và Thiền sư.
[X. Tì nại da tạp sự Q.12].
10437

II. Ngũ Sư.
Năm vị Tổ sư. Có Dị thế ngũ sư và Đồng
thế ngũ sư khác nhau.
Cứ theo Tam luận huyền nghĩa thì:
1. Dị thế ngũ sư: Chỉ cho 5 vị Tổ sư
phó pháp tạng sau khi đức Phật nhập diệt
là: Ma ha ca diếp, A nan, Mạt điền địa, Xá
na bà tư và Ưu bà cúc đa.
2. Đồng thế ngũ sư: Chỉ cho 5 vị đệ tử
của Tổ Ưu bà cúc đa là: Đàm vô đức, Tát bà
đa, Di sa tắc, Ca diếp di và Bà thô phú la.
NGŨ SƯ

10438

N
3461
[X. kinh Đại tập Q.23; Thiện kiến luật
Q.2; A dục vương truyện Q.7]. (xt. Đồng
Thế Ngũ Sư, Dị Thế Ngũ Sư).
NGŨ SỨ GIẢ
Cũng gọi Văn thù ngũ sứ giả, Ngũ chủng
kim cương sứ.
Năm vị đồng tử ở bên trái bồ tát Văn
thù, trong viện Văn thù, trên Hiện đồ mạn
đồ la Thái tạng giới của Mật giáo. Đó là:
1. Đồng tử Kế thiết ni(Phạm:Kezinì):
Kế thiết ni nghĩa là đoan nghiêm, biểu thị
sự thanh tịnh của tâm trí.
2. Đồng tử Ưu ba kế thiết ni (Phạm:
Upakezinì): Ưu ba nghĩa là gần gũi, lệ
thuộc, biểu thị Tam muội năng thí của bồ
tát Văn thù.
3. Đồng tử Chất đa la (Phạm:Citrà):
Chất đa la nghĩa là nhiều màu sắc, biểu thị
công đức phổ hiện sắc thân của bồ tát Văn
thù.
4. Đồng tử Phạ tô ma để (Phạm:
Vasumatì): Phạ tô ma để nghĩa là tài tuệ,
cũng gọi địa tuệ, biểu thị trí tuệ màu nhiệm
tự tại của bồ tát Văn thù.
5. Đồng tử A yết sa ni (Phạm:
Akarwaịì): A yết sa ni nghĩa là triệu thỉnh
(mời gọi), câu triệu, chiêu triệu. Biểu thị cho
việc dắt dẫn chúng sinh đạt đến giác ngộ.
Theo phẩm Cụ duyên trong kinh Đại
nhật quyển 1, 5 sứ giả này đều được xếp ở vị
trí bên trái của bồ tát Văn thù; nhưng theo
Đại nhật kinh sớ quyển 5 và Mạn đồ la do
A xà lê Thiện vô úy truyền, thì 5 sứ giả này
được an trí ở 2 bên phải và trái của bồ tát
Văn thù.
10439

Ngoài ra, theo kinh Đại nhật, dưới quyền
5 vị sứ giả này, mỗi vị còn có 1 người phụng
giáo.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.10; Đại nhật kinh
nghĩa thích Q.7; Đại nhật kinh sớ diễn áo
sao Q.15, 35].
NGŨ SỰ
.....
I. Ngũ Sự.
Năm pháp mê ngộ, tức là Danh, Tướng,
Phân biệt, Chính trí và Như như.
(xt. Ngũ Pháp).
II. Ngũ Sự.
Năm tướng pháp mê ngộ, tức là Sở
thuyên tướng, Năng thuyên tướng, Tương
thuộc tướng, Chấp trước tướng và Bất chấp
trước tướng.
(xt. Ngũ Tướng).
III. Ngũ Sự.
Năm loại nhân thiện ác mang lại quả báo
như sau: Được sinh lên cõi trời, được sinh
vào cõi người, rơi vào địa ngục, đọa làm ngã
quỉ, rơi vào loài súc sinh, được người ta tôn
quí, thương kính, sinh vào nhà hèn hạ, tôi
tớ, nghèo khổ v.v...
Trong đó, 5 nhân sinh lên cõi trời là: Từ
tâm, hiền lương, trinh khiết, thành kính,
không uống rượu...
IV. Ngũ Sự.
Gọi đủ: Đại thiên ngũ sự.
Năm sư kiện dẫn đến việc phân chia giáo
đoàn Phật giáo nguyên thủy.
(xt. Đại Thiên Ngũ Sự).
V. Ngũ Sự.
Chỉ cho 5 việc của đức Phật thực hiện,
được ghi trong bài kinh thứ 5, phẩm Thính
pháp, kinh Tăng nhất a hàm quyển 28.
1. Chuyển pháp luân.
10440

2. Nói pháp cho thân phụ nghe.
3. Nói pháp cho thân mẫu nghe.
4. Chỉ dạy cho người phàm phu lập hạnh
Bồ tát.
5. Thụ kí cho Bồ tát.
(xt. Phật Hữu Ngũ Sự).
NGŨ SỰ SINH NHÂN TRUNG
Năm việc được sinh vào cõi người.
NGŨ SỰ SINH NHÂN TRUNG

10441

N
3462
Cứ theo kinh Biện ý trưởng giả tử vấn,
nếu chúng sinh làm 5 việc thì sẽ được sinh
vào cõi người. Năm việc đó là:
1. Bố thí: Thường làm việc nhân từ,
không tiếc của báu, cứu giúp người nghèo
khổ.
2. Trì giới: Không làm các điều ác, làm
tất cả điều thiện.
3. Nhẫn nhục: Bị người xúc phạm, sẵn
lòng bỏ qua, không hận thù người.
4. Tinh tiến: Gắng sức làm những việc
tốt lành, không xao lãng, biếng nhác.
5. Trung hiếu: Hiếu thảo, trung nghĩa.
NGŨ SỰ SINH THIÊN THƯỢNG
Năm việc sinh lên cõi trời.
Cứ theo kinh Biện ý trưởng giả tử vấn,
nếu chúng sinh làm 5 việc thì sẽ được sinh
lên cõi trời. Năm việc ấy là:
1. Từ tâm: Thương yêu mọi vật, không
giết hại chúng sinh, làm cho chúng được yên
vui.
2. Hiền lương: Không trộm cắp tài vật
của người khác, không tham lam bỏn sẻn,
bố thí để giúp những người nghèo cùng.
3. Trinh khiết: Giữ gìn trai giới, không
phạm tà sắc.
4. Thành tín: Nói lời chân thật, không
dối gạt người.
5. Không uống rượu: Rượu làm cho tâm
tính cuồng loạn, có thể dẫn đến hành động
xấu ác, cho nên phải xa lìa.
NGŨ SỰ THÀNH TỰU
...........
Năm nghĩa thành tựu trong phần tựa
chung của mỗi bộ kinh.
10442

Trong luận Đại trí độ quyển 2, bồ tát
Long thụ có nêu Lục sự thành tựu(sáu việc
thành tựu)là: Tín thành tựu(Như thị), Văn
thành tựu(ngã văn), Thời thành tựu(Nhất
thời), Chủ thành tựu(Phật), Xứ thành tựu
(tại... ), Chúng thành tựu(số thính chúng)...
Nhưng, ngài Trúc đạo sinh đem Chủ
thành tựu và Xứ thành tựu trong Lục sự
thành tựu hợp chung lại làm 1 mà thành
Ngũ thành tựu: Tín thành tựu(như thị), Văn
thành tựu(ngã văn), Thời thành tựu(nhất
thời), Chủ xứ thành tựu(Phật tại...), Chúng
thành tựu(số thính chúng)...
Ngoài ra, ngài Cảnh hưng cũng đem Tín
thành tựu hợp lại với Văn thành tựu làm 1
mà thành Ngũ sự thành tựu: Tín văn thành
tựu(Như thị ngã văn), Thời thành tựu(nhất
thời), Chủ thành tựu(Phật), Xứ thành tựu
(tại...)và Chúng thành tựu(số thính chúng).
(xt. Lục Thành Tựu).
NGŨ TÀ MÊNH
........
Chỉ cho 5 việc trái với chính pháp mà vị
tỉ khưu làm để mưu sinh. Đó là:
1. Giả hiện tướng khác lạ: Những tỉ
khưu làm trái ngược với lời dạy chân chính
của đức Phật, ở trước mắt người thế tục giả
hiện tướng đặc biệt khác lạ, mong làm cho
mọi người sinh lòng kính ngưỡng.
2. Tự khoe khoang tài năng của mình:
Tỉ khưu dùng tài miệng lưỡi khen mình, chê
người, mong được người khác kính ngưỡng.
3. Xem tướng tốt xấu: Tỉ khưu luyện
tập tà thuật, xem tướng tốt xấu, bói toán
lành dữ, khiến người ta tin tưởng mà cung
phụng mình.
4. Cao giọng lớn tiếng, trá hiện uy nghi:
Tỉ khưu nói lớn, giả dạng oai nghiêm để
10443

khiến người ta kính sợ.
5. Khoe lợi để khiến người động lòng:
Tỉ khưu được lợi ở chỗ này, đưa đến nơi
khác khoe khoang, mong người ta động tâm
mà cúng dường.
Năm việc trên đây đều là cách sinh sống
không chính đáng. Những tỉ khưu chân
chính nên thận trọng và tránh xa.
[X. luận Đại trí độ Q.19].
NGŨ TÀ MÊNH

10444

N
3463
NGŨ TÁC NGHIÊP CĂN
Phạm: Paĩca karmendriyàịi.
Cũng gọi Ngũ tác căn, Ngũ nghiệp căn,
Ngũ nghiệp.
Năm cỗi gốc tạo nên những hoạt động
của chúng sinh. Tức là 5 đế, từ đế thứ 14
đến 18 trong 25 đế của Số luận, đó là:
1. Thiệt căn, cũng gọi Ngữ cụ, Khẩu
thanh, có tác dụng nói năng.
2. Thủ căn(căn tay): Có tác dụng nắm
giữ.
3. Túc căn, cũng gọi Cước căn(căn chân):
Có tác dụng bước đi.
4. Nam nữ căn, cũng gọi Nhân căn, Tiểu
tiện xứ(bộ sinh dục của nam, nữ): Có tác dụng
tính giao và sinh con.
5. Đại di căn, cũng gọi Đại tiện xứ(hậu
môn): Có tác dụng loại bỏ phẩn uế.
[X. kinh Niết bàn Q.35 (bản Nam), luận
Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn; luận Kim thất
thập Q.thượng, trung; Thành duy thức luận
thuật kí Q.1, phần cuối; Đại thừa nghĩa
chương Q.6].
NGŨ TAM BÁT NHỊ
...........
Chỉ cho 5 pháp, 3 tính, 8 thức và 2 vô
ngã, do tông Pháp tướng thành lập.
Năm pháp là: Tướng, danh, phân biệt,
chính trí và như như; 3 tính là: Tính biến
kế sở chấp, tính y tha khởi và tính viên thành
thực; 8 thức là: Thức mắt, thức tai, thức mũi,
thức lưỡi, thức thân, thức ý, thức mạt na và
thức A lại da; 2 vô ngã là: Nhân vô ngã và
pháp vô ngã.
[X. kinh Lăng già Q.1].
10445

NGŨ TÁNG
... ..
Năm cách chôn cất xác người chết.
Tùy theo tập tục của mỗi nơi mà có 5
cách táng như sau: Thổ táng(chôn), hỏa táng
(đốt), thủy táng(thả xuống nước), dã táng(bỏ
xác ngoài đồng hoang)và lâm táng(bỏ trong
núi rừng cho chim thú ăn).
(xt. Táng).
NGŨ TẠNG
.....
I. Ngũ Tạng.
Phạm:Piỉaka.
Năm tạng thánh giáo. Có nhiều thuyết
khác nhau:
1. Thuyết của kinh Đại thừa lí thú lục
ba la mật đaquyển 1:
a) Tố đát lãm tạng, tức Kinh tạng nói về
định.
b) Tì nại da tạng, tức Luật tạng, nói về
giới luật.
c) A tì đạt ma tạng, tức Luận tạng, nói
về tuệ phân biệt tính tướng.
d) Bát nhã ba la mật đa tạng: Nói về trí
tuệ chân thực của Đại thừa.
e) Đà la ni tạng: Nói về chân ngôn mật
chú. Tạng này đức Phật nói cho những người
không thể thụ trì 4 tạng kể ở trên hoặc phạm
các tội nặng như: 4 trọng tội, 5 tội nghịch,
phỉ báng chính pháp, xiển đề v.v... nghe để
được tiêu trừ tội lỗi, mau chóng giải thoát,
đốn ngộ Niết bàn.
2. Thuyết của Pháp tạng bộ:
a) Kinh tạng: Nói về định.
b) Luật tạng: Nói về giới.
c) Luận tạng: Nói về tuệ.
d) Chú tạng: Nói về các thần chú.
e) Bồ tát tạng: Nói về bản hạnh của Bồ
10446

tát.
3. Thuyết của Đại chúng bộ:
Kinh, Luật, Luận, Tạp tập tạng và Cấm
chú tạng.
4. Thuyết của các Luận sư Thành thực
luận:
Kinh, Luật, Luận, Tạp và Bồ tát tạng.
[X. luận Phân biệt công đức Q.1; Di bộ
NGŨ TẠNG

10447

N
3464
tông luân luận thuật kí; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.2, phần đầu; Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương toản chú Q.2;
luận Biện hiển mật nhị giáo Q.hạ; Chân
ngôn tông giáo thời vấn đáp Q.4].
II. Ngũ Tạng.
Gọi đủ: Ngũ pháp tạng.
Chỉ cho 5 pháp tạng do Độc tử bộ thành
lập.
(xt. Ngũ Pháp Tạng).
NGŨ TẠNG TAM MA ĐỊA QUÁN
.................
Cũng gọi Ngũ luân tam ma địa, Ngũ vật
quán.
Pháp quán gia trì 5 chữ (a), (vaô),
(raô), (haô), (khaô) ở chỗ 5 tạng:
Gan, phổi, tim, thận, lá lách của hành giả,
đồng thời, quán 5 tạng tức là 5 đại, 5 Phật, 5
trí để ngay thân này thành Phật. Là 1 trong
các pháp quán của Mật giáo và cùng loại với
pháp quán Ngũ tự nghiêm thân.
[X. Tam chủng tất địa phá địa ngục
chuyển nghiệp chướng xuất tam giới bí mật
đà la ni pháp; Phật đính tôn thắng tâm phá
địa ngục chuyển nghiệp chướng xuất tam
giới bí mật tam thân Phật quả tam chủng tất
địa chân ngôn nghi quĩ].
NGŨ TẠP HÀNH
Đối lại: Ngũ chính hành.
Năm loại tạp hành. Đó là:
1. Độc tụng tạp hành: Ngoài việc đọc
tụng các kinh thuộc Tịnh độ giáo như: Kinh
Vô lượng thọ, Quán vô lượng thọ, A di
đà v.v... để cầu vãng sinh, còn thụ trì đọc
tụng tất cả kinh Đại thừa, Tiểu thừa, Hiển
10448

giáo, Mật giáo v.v...
2. Quán sát tạp hành: Ngoài việc suy
tư, quán tưởng, nhớ nghĩ về chính báo, y
báo trang nghiêm của cõi Tịnh độ cực lạc
ra, còn quán xét tất cả sự lí của Đại Tiểu
thừa và Hiển Mật giáo...
3. Lễ bái tạp hành: Ngoài việc lễ lạy đức
Phật A di đà ra, còn lễ lạy tất cả Phật, Bồ tát
và chư thiên...
4. Xưng danh tạp hành: Ngoài việc
niệm danh hiệu của Phật A di đà, còn niệm
danh hiệu của tất cả Phật, Bồ tát và chư
thiên...
5. Tán thán cúng dường tạp hành:
Ngoài việc ngợi khen cúng dường Phật A di
đà, còn ngợi khen tất cả Phật, Bồ tát và chư
thiên...
[X. Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ Q.4
(Thiện đạo); Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập].
NGŨ TẮC PHÁP VẤN
Năm tắc pháp vấn. Chỉ cho sự bàn luận
và hỏi đáp về Phật pháp mà tông Tào động
của Nhật bản thực hành mỗi ngày 1 tắc trong
khoảng 5 ngày từ ngày 16 đến ngày 20 tháng
4 hoặc tháng 10, gọi là Ngũ tắc pháp vấn.
Trong đó, ngày 16 là ngày pháp vấn của Pháp
chàng sư, ngày 17 là ngày pháp vấn của Thủ
tọa, ngày 18 là pháp vấn của Thư kí, ngày
19 là ngày pháp vấn của Phó ti và ngày 20 là
pháp vấn của vị Tri khách.
[X. Chư tông giai cấp Q.thượng; Động
thượng hành sự quĩ phạm Q.trung].
NGŨ TÂM
Năm thứ tâm theo thứ tự sinh khởi khi
tâm thức nhận biết ngoại cảnh. Đó là:
1. Suất nhĩ tâm, cũng gọi Suất nhĩ đọa
tâm. Suất nhĩ nghĩa là đột nhiên. Tức là tâm
10449

thình lình khởi lên trong sát na(tích tắc)
đầu tiên khi thức mắt tiếp xúc với ngoại cảnh
(đối tượng), chưa phân biệt thiện ác.
2. Tầm cầu tâm: Tâm muốn xét biết
ngoại cảnh 1 cách rõ ràng, nên suy cầu tìm
kiếm mà khởi lên kiến giải phân biệt.
NGŨ TÂM

10450

N
3465
3. Quyết định tâm: Khi tâm đã phân
biệt được các đối tượng đã nhận biết, thì có
thể quyết định thiện hay ác.
4. Nhiễm tịnh tâm: Tâm sinh khởi các
tình cảm tốt xấu đối với ngoại cảnh.
5. Đẳng lưu tâm: Đối với các pháp
thiện ác đã phân biệt nhiễm tịnh rồi, thì
mỗi pháp đều tùy loại nối nhau không
ngừng; đối với thiện pháp thì sinh ra tưởng
thanh tịnh; đối với ác pháp thì sinh ra tưởng
ô nhiễm, niệm niệm nối nhau, trước sau
không khác.
Trong 5 tâm trên thì tâm suất nhĩ thường
chỉ khởi lên 1 niệm, còn 4 tâm kia thì thường
là nhiều niệm tiếp nối nhau.
NGŨ TÂN
.....
Tân, Phạm: Parivyaya; Tạng: Spod.
Cũng gọi Ngũ huân ...
Năm loại rau có vị cay nồng.
Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 8, năm loại rau này, nếu ăn
chín thì sinh tâm dâm, ăn sống thì tăng thêm
tâm bực tức, vì thế những người cầu giác
ngộ không được ăn 5 loại rau này.
Về ngũ tân, có nhiều thuyết khác nhau,
nhưng có thể tóm lại thành 2 thuyết:
1. Theo kinh Phạm võng quyển hạ, thì 5
loại rau cay nồng là: Hành, hẹ, tỏi, củ kiệu
và hưng cừ(Trung quốc cũng như Việt nam
không có loại rau này).
2. Theo Bồ tát giới nghĩa sớ quyển hạ,
thì ngũ tân là: Tỏi, hành, hưng cừ, hẹ, củ
kiệu...
NGŨ THÁI PHAN
10451

Cờ phan 5 màu.
Trên lá phan có thể viết văn kinh hoặc
những phù hiệu hay hình vẽ tượng trưng
cho giáo pháp, nhưng không được vẽ tượng
Phật và Bồ tát. Bởi vì cờ phan vốn được
dùng để cúng dường Phật, Bồ tát, không lẽ
trên vật cúng dường lại vẽ hình tượng của
các bậc được cúng dường?
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.hạ, phần 4; môn Khí vật trong
Thiền lâm tượng khí tiên Q.19].
NGŨ THAM NHẬT
Năm ngày tham hỏi một lần. Đây là qui
định trong Thiền môn.
Tức vào các ngày mồng 5, 10, 20, 25 mỗi
tháng. Ngoài ra, 2 ngày mồng 1 và 15 có
nghi thức thướng đường chúc thánh riêng,
cho nên tính chung thì đúng là 5 ngày tham
hỏi 1 lần.
(xt. Ngũ Tham Thướng Đường).
NGŨ THAM THƯỚNG ĐƯỜNG
Cũng gọi Ngũ nhật thướng đường, Ngũ
nhật thăng đường, Ngũ tham thăng tòa.
Gọi tắt: Ngũ tham, Ngũ thướng đường.
Qui chế trong Thiền viện, cách 5 ngày vị
Trụ trì lên giảng đường thuyết pháp 1 lần
để chúng tăng đến học hỏi.
Thiền uyển thanh qui quyển 2 chép:
Năm ngày 1 lần thăng tòa giảng nói về tông
chỉ. Lúc đầu, hàng tháng vào các ngày 1, 5,
10, 15, 20 và 25, vị Trụ trì lên giảng đường
nói pháp. Về sau, qui định lấy ngày mồng
1(Đán), 15(Vọng)làm ngày Thướng đường
chúc thánh gọi là Đán vọng thướng đường,
mà thành là 1 tháng 4 lần thướng đường.
Nếu tính chung Đán vọng và 4 ngày thướng
đường (5, 10, 20, 25) thì gọi là Ngũ đán
vọng.
10452

Pháp ngũ tham có lẽ đã phỏng theo chế
độ quan lại từ Ngũ phẩm trở lên ở Trung
quốc thời xưa, cứ cách 5 ngày phải vào chầu
1 lần.
[X. chương Trụ trì trong Sắc tu bách
trượng thanh qui Q.thượng; môn Thùy
NGŨ THAM THƯỚNG ĐƯỜNG

10453

N
3466
thuyết loại thứ 11 trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
NGŨ THÁP TỰ
I. Ngũ Tháp Tự.
Cũng gọi Ngũ tháp triệu.
Tên Mông cổ: Tháp bố tư nhĩ hãn triệu.
Chữ “triệu” nghĩa là chùa trong tiếng
Mông cổ.
Chùa ở thành phố Qui tuy, Tuy viễn,
được xây cất vào khoảng năm Ung chính
thứ 5 đến thứ 10 (1727-1732) đời Thanh.
Vì ở phía sau chùa có 5 ngôi tháp nên gọi là
Ngũ tháp tự.
Năm ngôi tháp này được xây trên 1 nền
hình vuông, chu vi khoảng 32 mét, mặt
ngoài tháp được xây toàn bằng gạch lưu li
trên có khắc chữ Phạm và rất nhiều tượng
Phật cùng các hình vẽ thất trân bát bảo,
được mạ bằng kim nhũ sáng chói, rực rỡ lạ
thường, 1 tác phẩm nghệ thuật tuyệt mĩ
của Mông cổ.
Trên cửa tháp có tấm biển “Kim Cương
Tòa Xá Lợi Bảo Tháp” được viết bằng 3 thứ
chữ: Hán, Tây tạng và Mông cổ. Trong tòa
Kim cương bảo có 1 bức vẽ Thiên văn.
II. Ngũ Tháp Tự.
Chùa ở phía ngoài cửa Tây trực, thành
phố Bắc bình, Trung quốc, được sáng lập
vào khoảng năm Vĩnh lạc (1403-1424) đời
vua Thành tổ nhà Minh, là ngôi chùa mang
phong cách Ấn độ.
(xt. Đại Chính Giác Tự).
NGŨ THÂN
... ..
Năm thân Phật theo thuyết của tông Hoa
10454

nghiêm. Tức là:
1. Pháp tính sinh thân: Thân Phật do
thể pháp tính viên mãn thường trụ sinh ra.
2. Công đức pháp thân: Thân Phật lấy
công đức của muôn hạnh làm nhân mà
thành tựu.
3. Biến hóa pháp thân: Thân Phật ánh
hiện biến hóa do ứng theo cơ cảm của
chúng sinh.
4. Hư không pháp thân: Thân Phật rộng
lớn bao trùm pháp giới.
5. Thực tướng pháp thân: Pháp thân
chân thực vi diệu, vô tướng vô vi.
Trong 5 thân trên, 2 thân trước là Báo
thân, thân thứ 3 là Hóa thân, còn 2 thân
sau là Pháp thân.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.4].
NGŨ THẬP ÁC
........
Năm mươi thứ ác hàm chứa trong 5 ấm;
50 thứ ác này nằm trong 4 chủng loại:
1. Thức ấm gồm có 8 thứ: Thức mắt,
thức mũi, thức lưỡi, thức thân, thức ý, thức
mạt na và thức A lại da.
2. Hai ấm thụ và tưởng đi theo thức nên
mỗi ấm đều có 8 thứ ác.
3. Hành ấm có 9 thứ, trong đó 8 thứ
tương ứng với tưởng, còn 1 thứ không tương
ứng với tưởng, đó chính là pháp Bất tương
ứng.
4. Sắc ấm có 17 thứ ác, tức là: Thụ, tưởng,
hành, thức, 5 căn(mắt, tai, mũi, lưỡi, thân), 5
trần(sắc, tiếng, mùi, vị, xúc)và 3 sắc thuộc
NGŨ THẬP ÁC
Chùa Ngũ Tháp ở Qui Tuy

10455

N
3467
pháp xứ là luật nghi sắc, bất luật nghi sắc và
tự tại sở sinh sắc.
[X. kinh Kim cương tam muội (bản dịch
đời Bắc Lương)].
NGŨ THẬP BÁT GIỚI
Năm mươi tám giới, tức là 10 giới nặng
và 48 giới nhẹ nói trong kinh Phạm võng.
NGŨ THẬP CÔNG ĐỨC
...........
Chỉ cho công đức của người thứ 50 tùy
hỉ nghe kinh Pháp hoa.
Cứ theo phẩm Tùy hỉ công đức trong
kinh Pháp hoa quyển 6, thì công đức tùy hỉ
nghe kinh Pháp hoa của người thứ 50 rộng
lớn vô biên.
(xt. Ngũ Thập Triển Chuyển Tùy Hỉ).
NGŨ THẬP LỤC ỨC THẤT THIÊN VẠN TUẾ
Năm mươi sáu ức bảy nghìn vạn năm,
tức chỉ cho số năm từ khi đức Phật Thích ca
nhập diệt đến khi bồ tát Di lặc ra đời.
Hiện nay bồ tát Di lặc đang trụ ở Nội
viện trên cung trời Đâu suất, khi hết tuổi
thọ 4.000 năm ở cõi trời mới hạ sinh xuống
nhân gian thành Phật. Nếu tính theo số
năm ở nhân gian thì là 56 ức 7 nghìn vạn
năm.
[X. kinh Bồ tát xử thai Q.3; Chính tượng
mạt pháp hòa tán].
NGŨ THẬP NGŨ THIÊN TRI THỨC
Cũng gọi Ngũ thập ngũ thánh.
Năm mươi lăm bậc thiện tri thức nói
trong kinh Hoa nghiêm.
Cứ theo phẩm Pháp giới, kinh Hoa
nghiêm (bản 40 quyển), thì Đồng tử Thiện
tài đi cầu pháp môn tâm yếu khắp nơi, đầu
10456

tiên tham vấn bồ tát Văn thù, rồi đi về
phương Nam, lần lượt tham vấn 55 vị thiện
tri thức. Nhưng ở hội cuối cùng của phẩm
Nhập pháp giới thì cho rằng vị thứ nhất là
bồ tát Văn thù và vị thứ 53 là bồ tát Di lặc
đều là Văn thù; rồi lại vị thứ 51 là Đồng tử
Đức sinh và vị kế đó là Đồng nữ Hữu đức
thì cùng vấn đáp trong 1 hội, bởi vậy, không
tính bồ tát Văn thù và Đồng nữ Hữu đức,
còn lại 53 vị, gọi là Ngũ thập tam thiện tri
thức, hoặc Ngũ thập tam tham. Kinh Hoa
nghiêm (bản 60 quyển) thì liệt kê 46 vị,
thiếu 9 vị từ vị thứ 43 là Đồng nữ Thiên
chủ quang trở xuống. Ngoài ra, Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí quyển 18 căn cứ vào
thứ tự nhân quả tu chứng của 53 vị thiện
tri thức mà phối hợp với 5 tướng, gọi là
Ngũ tướng tri thức. Trong đó, 41 vị đầu là
nói rõ về tướng kí vị tu hành, 11 vị trong 9
hội từ Ma da phu nhân trở xuống nói rõ
về tướng Hội duyên nhập thực, bồ tát Di
lặc nói rõ về tướng Nhiếp đức thành nhân,
bồ tát Văn thù thì nói rõ về tướng Trí chiếu
bất nhị, còn bồ tát Phổ hiền thì nói rõ về
tướng Hiển nhân quảng đại. Năm tướng
này cũng tức là 5 hành tướng: Cao hạnh,
đại hạnh, thắng hạnh, thâm hạnh và quảng
hạnh của Bồ tát.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.55; Hoa
nghiêm kinh Hành nguyện phẩm sớ Q.3;
Đại minh tam tạng pháp số Q.49]. (xt. Ngũ
Thập Tam Tham, Thiện Tài Đồng Tử).
NGŨ THẬP NHẤT TÂM SỞ
Năm mươi mốt tâm sở do tông Duy thức
Đại thừa thành lập, được qui vào 6 nhóm:
- Biến hành có 5: Xúc, tác ý, thụ, tưởng,
tư.
- Biệt cảnh có 5: Dục, thắng giải, niệm,
10457

định, tuệ.
- Thiện gồm có 11: Tín, tinh tiến, tàm,
quí, vô tham, vô sân, vô si, khinh an, bất
phóng dật, hành xả, bất hại.
NGŨ THẬP NHẤT TÂM SỞ

10458

N
3468
- Phiền não gốc có 6: Tham, sân, si, mạn,
nghi, ác kiến.
- Tùy phiền não có 20: Phẫn, hận, não,
phú, cuống, siểm, kiêu, hại, tật, khan, vô
tàm, vô quí, bất tín, giải đãi, phóng dật, hôn
trầm, điệu cử, thất niệm, bất chính tri, tán
loạn.
- Bất định gồm có 4: Hối, miên, tầm,
tứ.
(xt. Lục Vị Tâm Sở).
NGŨ THẬP NHỊ CHÚNG
...........
Chỉ cho 52 loài chúng sinh trên hội Niết
bàn. Khi đức Phật nhập diệt, Ngài phóng
ánh sáng, các loài chúng sinh thấy hào quang,
liền từ khắp nơi về dự hội Niết bàn.
Theo Niết bàn kinh sớ khoa kinh văn
của ngài Chương an thì có tất cả 52 chúng
là:
1. Vô lượng chư đại tỉ khưu.
2. Sáu mươi ức tỉ khưu ni.
3. Thập địa bồ tát tỉ khưu.
4. Một hằng sa Bồ tát.
5. Hai hằng sa Ưu bà tắc.
6. Ba hằng sa Ưu bà di.
7. Bốn hằng sa các Li xa.
8. Năm hằng sa đại thần trưởng giả.
9. Sáu hằng sa Tì sa li vương và phu nhân
cùng với cung phi thể nữ và các vua trong
cõi Diêm phù đề.
10. Bảy hằng sa phu nhân của các vua.
11. Tám hằng sa các thiên nữ.
12. Chín hằng sa các long vương.
13. Mười hằng sa các quỉ thần vương.
14. Hai mươi hằng sa Kim sí điểu vương.
10459

15. Ba mươi hằng sa Càn thát bà vương.
16. Bốn mươi hằng sa Khẩn na la vương.
17. Năm mươi hằng sa Ma hầu la già
vương.
18. Sáu mươi hằng sa A tu la vương.
19. Bảy mươi hằng sa Đà na bà vương.
20. Tám mươi hằng sa La sát vương.
21. Chín mươi hằng sa thụ lâm thần
vương.
22. Một nghìn hằng sa Trì chú vương.
23. Một ức hằng sa quỉ mị tham sắc.
24. Trăm ức hằng sa thể nữ ở các cõi
trời.
25. Nghìn ức hằng sa quỉ vương trên mặt
đất.
26. Mười vạn ức hằng sa các thiên tử.
27. Mười vạn ức hằng sa phong thần ở 4
phương.
28. Mười vạn ức hằng sa thần chủ về
mây mưa sấm sét.
29. Hai mươi hằng sa vua đại hương
tượng.
30. Hai mươi hằng sa vua thú sư tử.
31. Hai mươi hằng sa vua các loài chim.
32. Hai mươi hằng sa trâu dê.
33. Hai mươi hằng sa các thần tiên trong
4 thiên hạ.
34. Tất cả ong chúa trong Diêm phù đề.
35. Tất cả tỉ khưu, tỉ khưu ni trong Diêm
phù đề.
36. Chúng người, trời trong vô lượng thế
giới.
37. Hết thảy thần núi trong Diêm phù
đề.
38. Bốn vị thần biển cả và các thần sông.
39. Trời Tứ thiên vương.
40. Thích đề hoàn nhân và chư thiên
cõi trời Ba mươi ba.
10460

41. Chư thiên cõi trời Dạ ma.
42. Chư thiên cõi trời Đâu suất.
43. Chư thiên cõi trời Lạc biến hóa.
44. Chư thiên ở tầng trời thứ 6 của cõi
Dục.
45. Vua Đại phạm thiên cùng với các
Phạm chúng.
46. Các A tu la.
47. Thiên ma ba tuần ở cõi Dục.
48. Trời Đại tự tại.
49. Bồ tát Vô biên thân ở thế giới Phật
phương đông.
NGŨ THẬP NHỊ CHÚNG

10461

N
3469
50. Bồ tát Vô biên thân ở thế giới Phật
phương nam.
51. Bồ tát Vô biên thân ở thế giới Phật
phương tây.
52. Bồ tát Vô biên thân ở thế giới Phật
phương bắc.
[X. Niết bàn kinh hội sớ Q.1; Tịch chiếu
đường cốc hưởng tục tập Q.10].
NGŨ THẬP NHỊ CHỦNG CÚNG VẬT
Chỉ cho 52 loại phẩm vật do 52 chúng
dâng cúng dường đức Phật trên hội Niết bàn.
NGŨ THẬP NHỊ SỐ
...........
Năm mươi hai đơn vị chỉ số lượng của
Ấn độ.
Theo luận Câu xá quyển 12, thì trong
kinh Giải thoát nói 60 số, nhưng luận Câu
xá chỉ liệt kê 52 số, còn 8 số đã mất nên
không ghi. Năm mươi hai số ấy là:
1. Một (Phạm:Eka).
2. Mười (Phạm:Daza).
3. Trăm (Phạm: Zata).
4. Nghìn (Phạm: Sahasra).
5. Vạn (Phạm:Hrabheda, Bát la tiết đà).
6. Lạc xoa (Phạm:Lakwa).
7. Độ lạc sa (Phạm:Atilakwa, Át để lạc
xoa).
8. Câu chi (Phạm:Koỉi).
9. Mạt đà (Phạm: Madhya).
10. A dữu đa (Phạm: Ayuta).
11. Đại a dữu đa (Phạm: Mahà-ayuta).
12. Na dữu đa (Phạm: Nayuta).
13. Đại na dữu đa (Phạm: Mahànayuta).
14. Bát la dữu đa (Phạm:Prayuta).
15. Đại bát la dữu đa (Phạm: Mahàprayuta).
10462

16. Căng yết la (Phạm: Kaíkara).
17. Đại căng yết la (Phạm: Mahàkaíkara).
18. Tần bạt la (Phạm:Bimbara).
19. Đại tần bạt la (Phạm: Mahàbimbara).
20. A sô bà (Phạm: Akwobhya).
21. Đại a sô bà (Phạm: Mahàakwobhya).
22. Tì bà ha (Phạm:Vivàha).
23. Đại tì bà ha (Phạm:Mahà-vivàha).
24. Ốt tỗn già (Phạm:Utsaíga).
25. Đại ốt tỗn già (Phạm: Mahàutsaíga).
26. Bà hát na (Phạm:Vàhana).
27. Đại bà hát na (Phạm: Mahàvàhana).
28. Địa trí bà (Phạm:Titibha).
29. Đại địa trí bà (Phạm:Mahà-titibha).
30. Hê đô (Phạm: Hetu).
31. Đại hê đô (Phạm: Mahà-hetu).
32. Yết lạp bà (Phạm:Karabha).
33. Đại yết lạp bà (Phạm: Mahàkarabha).
34. Ấn đạt la (Phạm:Indra).
35. Đại ấn đạt la (Phạm:Mahà-indra).
36. Tam ma bát đam (Phạm: Samàpta).
37. Đại tam ma bát đam (Phạm: Mahàsamàpta).
38. Yết để (Phạm:Gati).
39. Đại yết để (Phạm:Mahà-gati).
40. Niêm phiệt la xà (Phạm:
Nimbarajas).
41. Đại niêm phiệt la xà (Phạm:Mahànimbarajas).
42. Mụ đạt la (Phạm:Mudrà).
43. Đại mụ đạt la (Phạm:Mahà-mudrà).
44. Bạt lam (Phạm:Vala).
45. Đại bạt lam (Phạm:Mahà-vala).
46. San nhã (Phạm:Saôjĩà).
47. Đại san nhã (Phạm:Mahà-saôjĩà).
48. Tì bộ đa (Phạm:Vibhùta).
49. Đại tì bộ đa (Phạm:Mahà-vibhùta).
50. Bạt la tài (Phạm:Balàkwa).
51. Đại bạt la tài(Mahà-balàkwa).
52. A tăng kì (Phạm: Asaíkya).
10463

NGŨ THẬP NHỊ SỐ

10464

N
3470
Phần A tì đạt ma thuộc chương 249 trong
Phiên dịch danh nghĩa đại tập (Phạm:
Mahàvyutpatti) liệt kê thêm 8 số nữa là
đủ 60 số như kinh Giải thoát đã ghi mà luận
Câu xá quyển 12 đề cập ở trên:
53. Vô lượng (Phạm: Apramàịa).
54. Vô biên (Phạm: Aprameya).
55. Vô tăng (Phạm: Aparimita).
56. Xuất biên (Phạm: Aprimàịa).
57. Vô tỉ (Phạm:Atulya).
58. Bất khả tỉ (Phạm:Amàpya).
59. Bất khả tư nghị (Phạm:Acintya).
60. Bất khả thuyết (Phạm:
Anabhilàpya).
[X. luận Đại tì bà sa Q.177; luận Đại trí
độ Q.4; luận Hiển dương thánh giáo Q.2;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.15; Câu
xá luận quang kí Q.12; Huyền ứng âm nghĩa
Q.23].
NGŨ THẬP NHỊ VỊ
Năm mươi hai giai vị của Bồ tát Đại
thừa. Tức là: Thập tín, Thập trụ, Thập
hành, Thập hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác
và Diệu giác.
Về những giai vị này, các kinh luận nói
không giống nhau, như kinh Hoa nghiêm
chỉ nói 41 giai vị là: Thập trụ, Thập hành,
Thập hồi hướng, Thập địa và Phật địa;
phẩm Bồ tát giáo hóa trong kinh Nhân
vương quyển thượng thì nói 51 giai vị gồm:
Thập thiện, Tam hiền tam thập tâm, Thập
địa và Phật địa; kinh Bồ tát anh lạc bản
nghiệp thì nêu Thập tín và 42 giai vị Hiền
thánh, gọi là Thập tín tâm, Thập tâm trụ,
Thập hành tâm, Thập hồi hướng tâm, Thập
10465

địa tâm, Nhập pháp giới tâm, Tịch diệt
tâm...; kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
quyển 8 thì trước Thập tín nêu Can tuệ
địa, sau Thập hồi hướng lại thêm 4 thiện
căn: Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ nhất pháp,
cộng thành 57 giai vị.
Trong các kinh trên đây, chỉ có kinh Anh
lạc là nói về 52 giai vị danh nghĩa trọn vẹn,
vị thứ đầy đủ, cho nên từ xưa đã được các
tông phái Đại thừa sử dụng rất rộng rãi. Năm
mươi hai giai vị đó là:
1. Thập tín tâm: Tín tâm, Niệm tâm,
Tinh tiến tâm, Tuệ tâm, Định tâm, Bất thoái
tâm, Hồi hướng tâm, Hộ pháp tâm, Giới
tâm và Nguyện tâm.
2. Thập trụ tâm: Phát tâm trụ, Trị địa
tâm trụ, Tu hành tâm trụ, Sinh quí tâm trụ,
Phương tiện tâm trụ, Chính tâm trụ, Bất
thoái tâm trụ, Đồng chân tâm trụ, Pháp
vương tử tâm trụ và Quán đính tâm trụ.
3. Thập tâm hành: Hoan hỉ tâm hành,
Nhiêu ích tâm hành, Vô sân hận tâm hành,
Vô tận tâm hành, Li si loạn tâm hành, Thiện
hiện tâm hành, Vô trước tâm hành, Tôn
trọng tâm hành, Thiện pháp tâm hành và
Chân thực tâm hành.
4. Thập hồi hướng tâm: Cứu hộ nhất
thiết chúng sinh li tướng hồi hướng tâm,
Bất hoại hồi hướng tâm, Đẳng nhất thiết
Phật hồi hướng tâm, Chí nhất thiết xứ
hồi hướng tâm, Vô tận công đức tạng hồi
hướng tâm, Tùy thuận bình đẳng thiện
căn hồi hướng tâm, Tùy thuận đẳng quán
nhất thiết chúng sinh hồi hướng tâm, Như
tướng hồi hướng tâm, Vô phược giải thoát
hồi hướng tâm và Pháp giới vô lượng hồi
hướng tâm.
5. Thập địa tâm: Tứ vô lượng tâm,
10466

Thập thiện tâm, Minh quang tâm, Diệm
tuệ tâm, Đại thắng tâm, Hiện tiền tâm, Vô
sinh tâm, Bất tư nghị tâm, Tuệ quang tâm
và Thụ vị tâm.
Tâm ở địa thứ 51 gọi là Nhập pháp giới
tâm, tức Đẳng giác.
Tâm ở địa thứ 52 gọi là Tịch diệt tâm,
tức Diệu giác.
Trong đó, Thập trụ, Thập hành, Thập
hồi hướng, Thập địa, Đẳng giác và Diệu
giác y theo thứ tự phối hợp với Tập chủng
NGŨ THẬP NHỊ VỊ

10467

N
3471
tính, Tính chủng tính, Đạo chủng tính,
Thánh chủng tính, Đẳng giác tính và Diệu
giác tính.
[X. luận Nhiếp đại thừa Q.7 (bản dịch
đời Lương); Du già sư địa luận lược toản
Q.12; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.4, phần
cuối; Thành duy thức luận thuật kí Q.9,
phần cuối; Bồ tát giới nghĩa sớ Q.thượng;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.5-14].
(xt. Bồ Tát Giai Vị).
NGŨ THẬP PHÁP
... ... ..
Năm mươi pháp gồm trong 8 nhóm: Ba
tam muội, 4 thiền định, 4 tâm vô lượng, 4
định cõi Vô sắc, 8 bối xả, 8 thắng xứ, 9 định
thứ đệ và 10 nhất thiết xứ được nói trong
kinh Đại phẩm Bát nhã.
[X. luận Đại trí độ Q.21].
NGŨ THẬP PHẦN
... ... ..
Năm mươi phần. Ngoại đạo Số luận chia
Hoặc(phiền não)và Trí(trí tuệ)làm 4 phần:
Nghi đảo(ngờ vực đảo điên), Vô năng(không
có năng lực), Hoan hỉ(vui mừng)và Thành
tựu. Trong đó, Nghi đảo, Vô năng và Hoan
hỉ thuộc về Hoặc, còn Thành tựu thì thuộc
về Trí. Bốn phần này lại được chia làm 5
nghi đảo, 28 vô năng, 9 hoan hỉ và 8 thành
tựu, cộng chung thành 50 phần.
[X. luận Kim thất thập Q.trung, hạ]. (xt.
Tứ Phần).
NGŨ THẬP TAM PHẬT
I. Ngũ Thập Tam Phật.
Năm mươi ba đức Phật. Tức là 53 đức
Phật ở đời quá khứ từ Phật Định quang
10468

đến Phật Xử thế được ghi trong kinh Vô
lượng thọ do ngài Khang tăng khải dịch
vào đời Tào Ngụy. Đó là:
1. Phật Định quang.
2. Phật Quang viễn.
3. Phật Nguyệt quang.
4. Phật Chiên đàn quang.
5. Phật Thiện sơn vương.
6. Phật Tu di thiên quang.
7. Phật Tu di đẳng diệu.
8. Phật Nguyệt sắc.
9. Phật Chính niệm.
10. Phật Li cấu.
11. Phật Vô trước.
12. Phật Long thiên.
13. Phật Dạ quang.
14. Phật An minh đính.
15. Phật Bất động địa.
16. Phật Lưu li diệu hoa.
17. Phật Lưu li kim sắc.
18. Phật Kim tạng.
19. Phật Diệm quang.
20. Phật Diệm căn.
21. Phật Địa động.
22. Phật Nguyệt tượng.
23. Phật Nhật âm.
24. Phật Giải thoát hoa.
25. Phật Trang nghiêm quang minh.
26. Phật Giác hải thần thông.
27. Phật Thủy quang.
28. Phật Đại hương.
29. Phật Li trần cấu.
30. Phật Xả yếm ý.
31. Phật Bảo diệm.
32. Phật Diệu đính.
33. Phật Dũng lập.
34. Phật Công đức trì tuệ.
35. Phật Tế nhật nguyệt quang.
10469

36. Phật Nhật nguyệt lưu li quang.
37. Phật Vô thượng lưu li quang.
38. Phật Tối thượng thủ.
39. Phật Bồ đề hoa.
40. Phật Nguyệt quang.
41. Phật Nhật minh.
42. Phật Hoa sắc vương.
43. Phật Thủy nguyệt quang.
44. Phật Trừ si minh.
NGŨ THẬP PHẦN

10470

N
3472
45. Phật Độ cái hành.
46. Phật Tịnh tín.
47. Phật Thiện Tú (Túc).
48. Phật Uy thần.
49. Phật Pháp tuệ.
50. Phật Loan âm.
51. Phật Sư tử âm.
52. Phật Long âm.
53. Phật Xử thế.
Theo kinh Vô lượng thọ quyển thượng,
thì 53 đức Phật trên đây ra đời trước đức
Phật trên đây ra đời trước đức Phật Thế tự
tại vương(Thầy của bồ tát Pháp tạng, tiền thân
của đức Phật A di đà). Tức đức Phật Định
quang là Phật đầu tiên xuất hiện trong quá
khứ, cuối cùng đến Phật Xử thế, rồi sau đó
đức Phật Thế tự tại vương mới ra đời. Nhưng,
theo các bản dịch kinh Vô lượng thọ đời
Đường, Tống và bản dịch Tây tạng thì ngược
lại, Phật Thế tự tại vương ra đời đầu tiên
trong quá khứ, còn Phật Định quang thì xuất
hiện sau cùng.
II. Ngũ Thập Tam Phật.
Chỉ cho 53 đức Phật mà 3.000 vị Phật
trong 3 kiếp (Trang nghiêm, Hiền, Tinh tú)
đã được nghe danh hiệu và trì niệm khi còn
ở giai vị tu nhân. Đó là:
1. Phật Phổ quang.
2. Phật Phổ minh.
3. Phật Phổ tĩnh.
4. Phật Đa ma la bạt chiên đàn hương.
5. Phật Chiên đàn quang.
6. Phật ma ni chàng.
7. Phật Hoan hỉ tạng ma ni bảo tích.
8. Phật Nhất thiết thế gian nhạo kiến
10471

thượng đại tinh tiến.
9. Phật Ma ni chàng đăng quang.
10. Phật Tuệ cự chiếu.
11. Phật Hải đức quang minh.
12. Phật Kim cương lao cường phổ tán
kim quang.
13. Phật Đại cường tinh tiến dũng mãnh.
14. Phật Đại bi quang.
15. Phật Từ lực vương.
16. Phật Từ tạng.
17. Phật Chiên đàn hốt trang nghiêm
thắng.
18. Phật Hiền thiện thủ.
19. Phật Thiện ý.
20. Phật Quảng trang nghiêm vương.
21. Phật Kim hoa quang.
22. Phật Bảo cái chiếu không tự tại vương.
23. Phật Hư không bảo hoa quang.
24. Phật Lưu li trang nghiêm vương.
25. Phật Phổ hiện sắc thân quang.
26. Phật Bất động trí quang.
27. Phật Hàng phục chúng ma vương.
28. Phật Tài quang minh.
29. Phật Trí tuệ thắng.
30. Phật Di lặc tiên quang.
31. Phật Thế tịnh quang.
32. Phật Thiện tịch nguyệt âm diệu tôn
trí vương.
33. Phật Long chủng thượng tôn vương.
34. Phật Nhật nguyệt quang.
35. Phật Nhật nguyệt châu quang.
36. Phật Tuệ chàng thắng vương.
37. Phật Sư tử hống tự tại lực vương.
38. Phật Diệu âm thắng.
39. Phật Thường quang chàng.
40. Phật Quán thế đăng.
41. Phật Tuệ uy đăng vương.
42. Phật Pháp thắng vương.
10472

43. Phật Tu di quang.
44. Phật Tu mạn na hoa quang.
45. Phật Ưu đàm bát la hoa thù thắng
vương.
46. Phật Đại tuệ lực vương.
47. Phật A súc tì hoan hỉ quang.
48. Phật Vô lượng âm thanh vương.
49. Phật Tài quang.
50. Phật Kim hải quang.
51. Phật Sơn hải tuệ tự tại thông vương.
52. Phật Đại thông quang.
53. Phật Nhất thiết pháp thường mãn
vương.
NGŨ THẬP TAM PHẬT

10473

N
3473
Theo Tam kiếp tam thiên Phật duyên
khởi, thì khi còn ở địa vị tu nhân, 3 nghìn
vị Phật trong 3 kiếp được nghe và trì niệm
danh hiệu của 53 đức Phật liền vượt qua
được các tội nghiệp sinh tử trong vô số ức
kiếp. Trong đó, 1 nghìn vị đầu tiên đã thành
Phật trong kiếp Trang nghiêm ở quá khứ; 1
nghìn vị kế tiếp lần lượt thành Phật trong
kiếp Hiền ở hiện tại và 1 nghìn vị sau cùng
sẽ thành Phật trong kiếp Tinh tú ở vị lai.
Nếu chúng sinh muốn diệt trừ 4 tội
nặng và sám hối tội 5 nghịch, 10 ác... thì
nên siêng năng lễ kính danh hiệu của 53 vị
Phật này.
[X. kinh Quán Dược vương Dược thượng
nhị bồ tát; kinh Quán Hư không tạng bồ
tát].
NGŨ THẬP TAM THAM
Cũng gọi Thiện tài đồng tử ngũ thập tam
tham.
Năm mươi ba lần tham vấn.
Cứ theo phẩm Nhập pháp giới trong
kinh Hoa nghiêm, thì đồng tử Thiện tài đi
khắp nơi để cầu nghĩa cốt yếu của pháp
môn. Đầu tiên, Đồng tử đến tham vấn bồ
tát Văn thù, được sự chỉ dạy của Bồ tát,
Đồng tử bèn đi
về phương Nam,
trải qua 110
thành, tham vấn
tất cả 53 vị thiện
tri thức, vì thế
gọi là Ngũ thập
tam tham. Năm
mươi ba vị thiện
10474

tri thức mà Đồng
tử đến tham vấn
là:
1. Tham vấn tỉ khưu Đức vân (Phạm:
Maghazrì-bhikwu, cũng gọi tỉ khưu Công
đức vân, tỉ khưu Cát tường vân) ở núi Diệu
phong nước Thắng lạc, Đồng tử hỏi về việc
học và tu hành đạo Bồ tát như thế nào để
mau được thành tựu viên mãn, thì được
chỉ dạy cho pháp môn “Ức niệm nhất thiết
chư Phật cảnh giới trí tuệ quang minh phổ
kiến”.
2. Tham vấn tỉ khưu Hải vân (Phạm:
Sàgara-megha) ở nước Hải môn, được chỉ
dạy pháp môn “Chư Phật Bồ tát hành quang
minh phổ nhãn”.
3. Tham vấn tỉ khưu Thiện trụ (Phạm:
Su-pratiwỉhita) ở làng Hải ngạn đảo Lăng
già, được chỉ dạy pháp môn “Phổ tốc tật cúng
dường chư Phật thành tựu chúng sinh vô
ngại giải thoát”.
4. Tham vấn đại sĩ Di già (Phạm:
Megha-dramiđa, cũng gọi lương y Di già)
ở thành Tự tại nước Đạt lí tị đồ, được chỉ
dạy pháp môn “Diệu âm đà la ni quang
minh”.
5. Tham vấn trưởng giả Giải thoát
(Phạm:Vimuktika-zrewđhin) ở thành Trụ
lâm, được chỉ dạy pháp môn “Như lai vô
ngại trang nghiêm giải thoát”.
6. Tham vấn tỉ khưu Hải chàng (Phạm:
Sàgara-dhvaja) ở nước Lợi già la cõi Diêm
phù đề, được chỉ dạy về pháp môn “Bát nhã
ba la mật tam muội quang minh”.
7. Tham vấn ưu bà di Hưu xả (Phạm:
Àsa) ở nước Phổ trang nghiêm xứ Hải triều,
được chỉ dạy pháp môn “Li ưu an ẩn chàng
giải thoát”.
10475

8. Tham vấn
tiên nhân Tì mục
cù sa (Phạm:
Bhìsmottaranirghowa,
cũng
gọi tiên nhân Tì
mục đa la) ở nước
Na la tố, được chỉ
dạy pháp môn “Bồ
tát vô thắng chàng
giải thoát”.
NGŨ THẬP TAM THAM
Thiện Tài tham vấn Tỉ khưu Đức Vân
Thiện Tài tham vấn Tiên nhân Tì Mục Cù Sa

10476

N
3474
9. Tham vấn Bà la môn Thắng nhiệt
(Phạm: Jayowmàya, cũng gọi Bà la môn
Phương tiện) ở làng Y sa na. Bà la môn này
thường ngày tu các khổ hạnh, cầu nhất thiết
trí. Đồng tử Thiện tài vâng theo lời dạy của
Thắng nhiệt, leo lên núi dao, gieo mình vào
đống lửa, thì chứng được “Tam muội Bồ tát
thiện trụ và Tam muội Bồ tát tịch tĩnh lạc
thần thông”.
10. Tham vấn đồng nữ Từ hạnh
(Phạm:Maìtràyaịì, cũng gọi đồng nữ Di
đa la ni) ở thành Sư tử phấn tấn, được chỉ
dạy pháp môn “Bát nhã ba la mật phổ trang
nghiêm”.
11. Tham vấn tỉ khưu Thiện kiến
(Phạm:Su-darzana, cũng gọi tỉ khưu Thiện
hiện) ở nước Tam nhãn, được chỉ dạy pháp
môn “Bồ tát tùy thuận đăng giải thoát”.
12. Tham vấn đồng tử Tự tại chủ
(Phạm:Indriyezvara, cũng gọi đồng tử
Thích thiên chủ) ở nước Danh văn, được
nói cho nghe về pháp môn “Nhất thiết công
xảo đại thần thông trí quang minh”.
13. Tham vấn ưu bà di Cụ túc (Phạm:
Prahùtà, cũng gọi ưu bà di Tự tại) ở thành
Hải trụ, được vị này nói cho nghe về pháp
môn “Bồ tát vô tận phúc đức tạng giải
thoát”.
14. Tham vấn cư sĩ Minh trí (Phạm:
Vidvan, cũng gọi trưởng giả Cam lộ) ở thành
Đại hưng, được cư sĩ nói cho nghe về pháp
môn “Tùy ý xuất sinh phúc đức tạng giải
thoát”.
15. Tham vấn trưởng giả Pháp bảo kế
(Phạm:Ratna-cùđa, cũng gọi trưởng giả
10477

Pháp bảo chu la) ở thành Sư tử, được vị này
nói cho nghe về pháp môn “Bồ tát vô lượng
phúc đức bảo tạng giải thoát”.
16. Tham vấn trưởng giả Phổ nhãn
(Phạm:Samanta-netra, cũng gọi trưởng
giả Phổ nhãn diệu hương) ở thành Phổ môn
nước Đằng căn, được vị này nói cho nghe về
pháp môn “Linh nhất thiết chúng phổ kiến
chư Phật hoan hỉ”.
17. Tham vấn vua Vô yếm túc (Phạm:
Anala, cũng gọi vua Mãn túc), ở thành Đa
la chàng, được vị này nói cho nghe về pháp
môn “Bồ tát như huyễn giải thoát”.
18. Tham vấn vua Đại quang (Phạm:
Mahà-prabha) ở thành Diệu quang, được
vị này nói cho nghe về pháp môn “Bồ tát
đại từ vi thủ tùy thuận thế gian tam muội”.
19. Tham vấn ưu bà di Bất động(Phạm:
Acalà) ở nước An trụ, được vị này nói cho
nghe về pháp môn “Cầu nhất thiết pháp vô
yếm túc tam muội quang minh”.
20. Tham vấn ngoại đạo Biến hành
(Phạm:Sarva-gàmin, cũng gọi ngoại đạo
Tùy thuận nhất thiết chúng sinh) ở thành
Đô tát la, được vị này nói cho nghe về pháp
môn “Chí nhất thiết xứ bồ tát hạnh”.
21. Tham vấn trưởng giả Chúc hương
(Phạm:Utpala-bhùti, cũng gọi trưởng giả
Thanh liên hoa hương, trưởng giả Ưu bát la
hoa hương) ở nước Quảng đại, được vị này
nói cho nghe về pháp môn “Điều hòa nhất
thiết hương pháp”.
22. Tham vấn thuyền sư Bà lí la(Phạm:
Vairocana, cũng gọi hải sư Tự tại) ở đại
thành Lâu các, được vị này nói cho nghe về
hạnh “Đại bi chàng”.
23. Tham vấn trưởng giả Vô thượng
thắng (Phạm:Jayottama) ở thành Khả lạc,
10478

được vị này nói cho nghe về pháp môn “Chí
nhất thiết xứ tu Bồ tát hạnh thanh tịnh”.
24. Tham vấn tỉ khưu ni Sư tử tần
thân (Phạm:Siôha-vijfmbhità, cũng gọi
tỉ khưu ni Sư tử phấn tấn) ở thành Ca lăng
ca lâm nước Du na, được vị này chỉ dạy
pháp môn “Thành tựu nhất thiết trí giải
thoát”.
25. Tham vấn Bà tu mật đa nữ (Phạm:
Vasumitrà, cũng gọi Bà tu di đa nữ) ở thành
Bảo trang nghiêm nước Hiểm nạn, được vị
này nói cho nghe về pháp môn “Bồ tát li
tham tế giải thoát”.
NGŨ THẬP TAM THAM

10479

N
3475
26. Tham vấn cư sĩ Bê sắt chi la (Phạm:
Vewỉhila, cũng gọi trưởng giả An trụ) ở
thành Thiện độ, được cư sĩ nói cho nghe về
pháp môn “Bồ tát
sở đắc bất ban niết
bàn tế giải thoát”.
27. Tham vấn
bồ tát Quán tự
tại (Phạm:
Avalokitezvara,
cũng gọi bồ tát
Quán thế âm) ở
núi Bổ đà lạc ca,
được Ngài chỉ dạy
pháp môn “Đại bi
hạnh”.
28. Tham vấn bồ tát Chính thú(Phạm:
Ananya-gàmin), được Ngài chỉ dạy pháp
môn “Bồ tát phổ tật hành giải thoát”.
29. Tham vấn thần Đại thiên (Phạm:
Mahà-deva) ở thành Nọa la bát để, được
vị thần này nói cho nghe về pháp môn “Bồ
tát vân võng giải thoát”.
30. Tham vấn thần đất An trụ (Phạm:
Sthàvarà) ở Bồ đề tràng nước Ma kiệt đà,
được vị thần này nói cho nghe về pháp môn
“Bất khả hoại trí tuệ tạng”.
31. Tham vấn vị thần chủ về ban đêm
là Bà san bà diễn để(Phạm:Vasantì, cũng
gọi Bà sa đà dạ thiên) ở thành Ca tì la nước
Ma yết đà, được vị thần này nói cho nghe về
pháp môn “Bồ tát phá nhất thiết chúng sinh
ám pháp quang minh giải thoát”.
32. Tham vấn vị thần chủ về ban đêm
là Phổ đức tịnh quang (Phạm: Samantagambhìra-
10480

srì-vimala-prabhà, cũng gọi
Thậm thâm diệu đức li cấu quang minh dạ
thiên) ở Bồ đề tràng nước Ma kiệt đà; được
vị thần này nói cho nghe về pháp môn “Bồ
tát tịch tĩnh thiền định nhạo phổ du bộ
giải thoát”.
33. Tham vấn vị thần chủ về ban đêm
là Hỉ mục quan sát chúng sinh (Phạm:
Pramudita-nayana-jagad-virocanà,
cũng gọi Hỉ mục quan sát chúng sinh dạ
thiên) ở phía bên phải Bồ đề tràng, được vị
thần này nói cho nghe về pháp môn “Đại
thế lực phổ hỉ chàng giải thoát”.
34. Tham vấn vị thần chủ về ban đêm
là Phổ cứu chúng sinh diệu đức (Phạm:
Samanta-sattva-trànoja#-zrì, cũng gọi
Diệu đức cứu hộ chúng sinh dạ thiên) ở trong
hội tòa, được vị này nói cho nghe về pháp
môn “Phổ hiện nhất thiết thế gian điều phục
chúng sinh giải thoát”.
35. Tham vấn vị thần chủ về ban đêm
là Tịch tĩnh âm hải(Phạm:Prazanta-rutasàgaravatì,
cũng gọi Tịch tĩnh âm dạ thần),
được vị thần này nói cho nghe về pháp môn
“Niệm niệm xuất sinh quảng đại hỉ trang
nghiêm giải thoát”.
36. Tham vấn vị thần chủ về ban đêm
là Thủ hộ nhất
thiết chúng sinh
(Phạm: Sarvanagara-
rakwas
ambhava-
teja#-zrì, cũng
gọi Diệu đức thủ
hộ chư thành dạ
thiên) ở trong hội
tòa, được vị này
nói cho nghe về
10481

pháp môn “Thậm
thâm tự tại diệu
âm giải thoát”.
37. Tham vấn vị thần chủ về ban đêm
là Khai phu nhất thiết thụ hoa (Phạm:
Sarva-vfkwa-praphullana-saôvàsà,
cũng gọi Khai phu thụ hoa dạ thiên) được vị
thần này nói cho nghe về pháp môn “Xuất
sinh quảng đại quang minh giải thoát”.
38. Tham vấn vị thần chủ về đêm là
Đại nguyện tinh tiến lực cứu hộ nhất thiết
chúng sinh (Phạm: Sarva-jagad-rakwìpraịidhàna-
vìrya-prabhà, cũng gọi
NGŨ THẬP TAM THAM
Tranh vẽ Thiện Tài tham vấn
Bồ tát Quán Tự Tại
Tham vấn dạ thần Thủ Hộ
Nhất Thiết Chúng Sinh

10482

N
3476
Nguyện dũng quang minh thủ hộ chúng sinh
dạ thiên), được vị thần này nói cho nghe về
pháp môn “Giáo hóa chúng sinh linh sinh
thiện căn giải thoát”.
39. Tham vấn vị thần Diệu đức viên
mãn (Phạm: Su-tejo-maịđalarati-zrì,
cũng gọi Diệu đức viên mãn thiên) ở vườn
Lam tì ni và được vị này nói cho nghe về
pháp môn “Bồ tát ư vô lượng kiếp biến nhất
thiết xứ thị hiện thụ sinh tự tại giải thoát”.
40. Tham vấn Thích ca Cù ba nữ (Phạm:
Gopà,cũng gọi Cù di nữ) ở thành Ca tì la
và được vị này nói cho nghe về pháp môn
“Quán sát bồ tát tam muội hải giải thoát”.
41. Tham vấn phu nhân Ma da (Phạm:
Màyà) ở tòa hoa sen báu lớn, được phu nhân
chỉ dạy pháp môn “Bồ tát đại nguyện trí
huyễn giải thoát”.
42. Tham vấn Vương nữ thiên chủ
quang (Phạm: Surendràbhà, cũng gọi
Thiên quang đồng nữ, Chánh niệm quang
đồng nữ) ở Thiên cung và được chỉ dạy pháp
môn “Vô ngại niệm thanh tịnh trang nghiêm
giải thoát”.
43. Tham vấn Biến hữu đồng tử sự
(Phạm:Visvà-mitra, cũng gọi Biến hữu
đồng tử) ở thành Ca tì la, vị này không chỉ
dạy gì khác, chỉ nói hãy đến tham vấn đồng
tử Thiện tri chúng nghệ.
44. Tham vấn đồng tử Thiện tri chúng
nghệ (Phạm:
Zilpabhijĩa) và
được vị đồng tử
này nói cho nghe
pháp môn “Tứ
10483

thập nhị tự mẫu”.
45. Tham vấn
ưu bà di Hiền
thắng (Phạm:
Bhadrottamà) ở
thành Bà đát na
nước Ma kiệt đà và
được vị này nói
cho nghe về pháp môn “Vô y xứ đạo tràng
giải thoát”.
46. Tham vấn trưởng giả Kiên cố giải
thoát(Phạm:Muktà-sàra, cũng gọi trưởng
giả Kiên cố) ở thành Ốc điền, được vị này
nói cho nghe về pháp môn “Vô trước niệm
thanh tịnh trang nghiêm giải thoát”.
47. Tham vấn trưởng giả Diệu nguyệt
(Phạm:Su-candra) và được nghe trưởng giả
nói về pháp môn “Tịnh trí quang minh giải
thoát”.
48. Tham vấn trưởng giả Vô thắng
quân (Phạm:Ajita-sena) ở thành Xuất sinh
và được vị này nói cho nghe về pháp môn
“Bồ tát vô tận tướng giải thoát”.
49. Tham vấn
Bà la môn Tối
tịch tĩnh(Phạm:
Ziva-ràgra, cũng
gọi Bà la môn Thi
tì tối thắng) ở tụ
lạc Pháp phía
nam thành và
được vị này nói
cho nghe về pháp
môn “Bồ tát
thành nguyện
ngữ giải thoát”.
50. Tham vấn đồng tử Đức sinh và
đồng nữ Hữu đức (Phạm:Zrì-samabhava,
10484

Zrì-matì) ở thành Diệu ý hoa môn và được
nghe 2 vị này nói rõ về pháp môn “Bồ tát
huyễn trụ giải thoát”.
51. Tham vấn bồ tát Di lặc (Phạm:
Maitreya) ở trước lầu gác Tì lô giá na trang
nghiêm tạng trong vườn Đại trang nghiêm
tại nước Hải ngạn, được Bồ tát chỉ dạy các
pháp yếu, rồi mở cửa lầu gác, bảo đồng tử
Thiện tài bước vào trong. Lầu gác này rộng
lớn vô lượng giống như hư không. Ở trong
lầu gác này, đồng tử Thiện tài được nghe
pháp âm sâu xa mầu nhiệm không thể nghĩ
bàn, liền được vô lượng các môn tổng trì,
NGŨ THẬP TAM THAM
Tranh vẽ Thiện Tài tham vấn
Ưu bà di Hiền Thắng
Tham vấn Bà la môn Tối Tịch Tĩnh

10485

N
3477
trụ trong cảnh giới tự tại giải thoát bất khả
tư nghị của Bồ tát. Bồ tát Di lặc lại bảo đồng
tử Thiện tài đến tham vấn bồ tát Văn thù
sư lợi.
52. Tham vấn bồ tát Văn thù sư lợi
(Phạm:Maĩju-zrì) ở thành Tô ma na tại
nước Phổ môn. Khi đồng tử Thiện tài đến
thì bồ tát Văn thù sư lợi từ đàng xa duỗi
cánh tay phải qua 110 do tuần, xoa đỉnh
đầu của Thiện tài, giảng nói diệu pháp, khiến
Thiện tài thành tựu được vô số pháp môn,
đầy đủ vô lượng đại quang minh, lại khiến
Thiện tài vào đạo tràng của hạnh Phổ hiền.
Lúc đó, Thiện tài khao khát muốn đến tham
vấn bồ tát Phổ hiền.
53. Tham vấn bồ tát Phổ hiền (Phạm:
Samanta-bhadra): Sau khi chứng được các
môn Tổng trì từ nơi bồ tát Văn thù sư lợi,
đồng tử Thiện tài thu nhiếp các căn, dốc
lòng cầu được thấy bồ tát Phổ hiền; lúc ấy,
đồng tử Thiện tài liền thấy bồ tát Phổ hiền
ngồi trên tòa sư tử bằng hoa sen báu trong
chúng hội ở trước đức Như lai, từ các lỗ
chân lông trên thân Bồ tát phóng ra những
áng mây ánh sáng;
bồ tát Phổ hiền
liền duỗi cánh tay
phải xoa đỉnh đầu
Thiện tài, giảng
nói các pháp cho
Thiện tài nghe,
ngay đó, Thiện tài
liền chứng được
các môn Tam
muội nhiều như
10486

số bụi nhỏ của tất
cả các cõi Phật.
(xt. Ngũ Thập Ngũ Thiện Tri Thức,
Thiện Tài Đồng Tử).
NGŨ THẬP TAM TÔN
...........
Năm mươi ba vị tôn. Tức 37 vị tôn của
Kim cương giới Mật giáo và 16 vị Bồ tát trong
kiếp Hiền.
Ba mươi bảy vị tôn của Kim cương giới
gồm 5 đức Phật, 4 vị bồ tát Ba la mật, 16 vị
Đại bồ tát, 8 vị bồ tát Cúng dường và 4 vị
Nhiếp bồ tát. Còn 16 vị Bồ tát trong kiếp
Hiền là: Di lặc tôn, Bất không kiến, Nhất
thiết diệt ác thú, Li nhất thiết ưu ám, Hương
tượng, Dũng mãnh tôn, Hư không tạng, Trí
chàng, Vô lượng quang, Nguyệt quang, Hiền
hộ, Quang võng, Kim cương tạng, Vô tận
tuệ, Biện tích và Phổ hiền đại quang minh,
gọi chung là Hiền kiếp thập lục tôn.
[X. kinh Kim cương đính nhất thiết Như
lai chân thực nhiếp đại thừa hiện chứng đại
giáo vương Q.hạ; Kim cương đính du già
trung lược xuất niệm tụng Q.3; Kim cương
đính du già tam thập thất tôn xuất sinh
nghĩa; Kim cương đính du già lược thuật
tam thập thất tôn tâm yếu]. (xt. Kim Cương
Giới Tam Thập Thất Tôn, Hiền Kiếp Thập
Lục Tôn).
NGŨ THẬP THIÊN CÚNG
Tác pháp cúng dường 50 vị thần để hàng
phục các ma, đẩy lùi các chướng nạn về tinh
tú, cầu nguyện nhân dân yên vui, đất nước
thanh bình, mùa màng bội thu.
Ngũ thập thiên là các vị thiện thần giữ
gìn 8 phương trời đất, gồm có 12 vị trời, 28
ngôi sao, 9 ngôi sao và vị tôn Bất động 4 tay.
Có thuyết nói Ngũ thập thiên là chỉ cho 5 vị
10487

Đại tôn, 28 ngôi sao và 7 ngôi sao. Pháp
cúng dường 50 vị trời này đại khái cũng giống
như pháp cúng dường 12 vị trời. Trong 50
vị trời, thì ấn khế và chân ngôn của Bất động
tôn và 12 vị trời đều khác nhau, còn 9 ngôi
sao và 28 ngôi sao thì dùng ấn khế và chân
ngôn chung.
[X. Cúng dường Thập nhị đại uy đức
thiên báo ân phẩm; Kim cương đính du già
hộ ma nghi quĩ; Chư tôn yếu sao Q.11, 12].
NGŨ THẬP THIÊN CÚNG
Tranh vẽ Thiện Tài tham vấn
Bồ Tát Phổ Hiền

10488

N
3478
NGŨ THẬP TRIỂN CHUYỂN TÙY HỈ
Cũng gọi Ngũ thập triển chuyển.
Năm mươi người theo thứ tự tùy hỉ.
Nghĩa là tùy hỉ nghe kinh Pháp hoa rồi theo
thứ tự truyền lại từ người thứ 1 đến người
thứ 50.
Theo phẩm Tùy hỉ công đức trong kinh
Pháp hoa quyển 6, thì công đức tùy hỉ của
người thứ 50 được nghe kinh Pháp hoa rộng
lớn vô biên. Công đức của người này vượt
xa công đức của người bố thí những thứ vui
chơi cho mọi người trong 1 thế giới suốt thời
gian 80 năm và nói pháp khiến cho những
người ấy đều chứng được quả A la hán. Do
đó, ta có thể biết công đức tùy hỉ của 49
người trước, nhất là người đầu tiên được nghe
kinh Pháp hoa mà tùy hỉ thì công đức vô
lượng vô biên như thế nào.
Căn cứ theo thứ tự trước sau của 50
người này, để nói về công đức hơn kém
của họ đạt được, thì có 2 thuyết của 2 vị
Luận sư ở 2 miền Nam, Bắc. Luận sư miền
Nam lập ra 3 triển chuyển: Triển chuyển
hơn, triển chuyển vừa và triển chuyển kém,
dùng triển chuyển sau cùng và kém nhất
trong triển chuyển kém để so sánh mà hiển
bày vừa và hơn. Luận sư miền Bắc thì cho
rằng 50 giai vị gồm 10 địa và 40 tâm là 50
người, trong đó, người thứ 50 tùy hỉ nghe
pháp tức là Bồ tát địa thứ 10 nghe đức Phật
nói pháp, cho nên là Tối thắng(hơn nhất,
hơn hết).
Đại sư Trí khải tông Thiên thai thì giải
thích theo 2 cách:
1. Hoành: Căn cứ theo 4 chúng của 3
10489

giáo: Tạng, Thông, Biệt. Tạng giáo lập 4
môn: Có, không, cũng có cũng không,
chẳng phải có chẳng phải không; mỗi môn
đều có 4 chúng: Tỉ khưu, tỉ khưu ni, ưu bà
tắc, ưu bà di, thêm sa di, sa di ni nữa thành
là 6 người, 4 môn thì có 24 người; mỗi mỗi
lại có Tùy tín hành và Tùy pháp hành khác
nhau, cho nên thành 48 người, thêm 2
người đầu tiên và 2 người cuối cùng thì tất
cả là 50 người. Thông giáo và Biệt giáo cũng
như thế.
2. Trực: Căn cứ theo Viên giáo, số pháp
có tiểu 7, đại 7. Tiểu 7 là 1 đơn vị 7, đại 7 có
7 lần 7 là 49. Thầy trò đều có công đức tự
hành và hóa tha, 1 người sau cùng chỉ có
khả năng tự ngộ mà không có đức hóa tha,
cộng chung là 50 người.
[X. Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.8; Pháp
hoa kinh văn cú Q.10, phần đầu; Pháp hoa
văn cú kí Q.10, trung; Pháp hoa nghĩa sớ
Q.11 (Pháp tạng); Pháp hoa kinh huyền tán
Q.10].
NGŨ THẬP TỰ MÔN
Cũng gọi Ngũ thập tự mẫu.
Năm mươi chữ cái của tiếng Phạm.
Năm mươi chữ cái này bao gồm 16
nguyên âm và 34 phụ âm, là những chữ phải
học tập khi còn vỡ lòng.
(xt. Tất Đàm).
NGŨ THẤT TAM BẤT DỊ
Gọi đủ: Ngũ thất bản tam bất dị.
Năm điều sai lầm(mất ý gốc), 3 điều
không dễ (khó khăn). Đây nói về việc phiên
dịch kinh chữ Phạm ra chữ Hán có những
điểm khó khăn.
(xt. Dịch Kinh).
NGŨ THỂ
Cũng gọi Ngũ luân.
10490

Năm thể: Gân, mạch, thịt, xương, da
lông; hoặc gọi chung năm bộ phận trên thân
thể: Đầu gối phải, đầu gối trái, tay phải, tay
trái và đầu.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
NGŨ THỂ

10491

N
3479
hạ, phần 3 (Đại 40, 395 trung) nói: “Năm
chỗ đều tròn, nên gọi là Ngũ luân. Tứ chi
và đầu gọi là Ngũ thể. Luân là chỉ riêng
cho 5 chỗ; Thể thì chỉ chung cho toàn
thân”.
NGŨ THỂ ĐẦU ĐỊA
Cũng gọi Ngũ luân đầu địa, Đầu địa lễ,
Tiếp túc lễ, Đầu diện lễ, Đính lễ.
Năm vóc gieo sát đất.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 2,
thì phép lễ của Ấn độ có 9 cách mà gieo 5
vóc(đầu, 2 tay và 2 gối)xuống đất là cách lễ
thứ 9, cũng là cách lễ thành kính nhất trong
9 cách lễ. Về sau, Phật giáo cũng dùng cách
lễ này để bày tỏ lòng tôn kính cao nhất.
Cách
lễ này là:
Trước hết
quì gối
bên phải
sát đất, kế
đến là gối
bên trái,
rồi đến 2 khuỷu tay đặt sát đất, 2 bàn tay
ngửa ra duỗi thẳng quá trán, sau cùng là
đỉnh đầu đặt sát đất, hồi lâu như thế gọi là
1 lễ.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao, khi lễ kính Tam bảo thì 5 thể
phải gieo xuống đất để chiết phục sự kiêu
mạn và tỏ lòng thành kính.
Năm ý nghĩa về sự gieo 5 vóc xuống đất
của người lễ như sau:
1. Khi gối bên phải sát đất, nguyện cho
chúng sinh được đạo chính giác.
10492

2. Khi gối bên trái sát đất, nguyện cho
chúng sinh không khởi tà kiến ngoại đạo,
tất cả đều an trụ trong đạo chính giác.
3. Khi tay phải sát đất, nguyện như Thề
tôn ngồi tòa kim cương, đại địa rúng động,
hiện bày tướng lành, chứng nhập đại Bồ đề.
4. Khi tay trái sát đất, nguyện cho chúng
sinh xa lìa ngoại đạo, dùng 4 nhiếp pháp
thu phục những người ương ngạnh, khiến
họ vào chính đạo.
5. Khi đỉnh đầu sát đất, nguyện cho
chúng sinh lìa tâm kiêu mạn, đều được thành
tựu đính tướng Vô kiến.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; kinh Li cấu
tuệ bồ tát sở vấn lễ Phật pháp; Quán vô lượng
thọ Phật kinh sớ (Trí khải); Thích môn qui
kính nghi Q.hạ; Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao Q.hạ, phần 3; Pháp uyển
châu lâm Q.20; Thích thị yếu lãm Q.trung].
(xt. Khể Thủ, Lễ).
NGŨ THÊ NGUYÊN
........
Năm thệ nguyện được dùng trong Thai
tạng giới của tông Chân ngôn, Nhật bản.
1. Thệ nguyện dứt tất cả điều ác.
2. Thệ nguyện độ thoát hết thảy chúng
sinh.
3. Thệ nguyện tu tập tất cả pháp.
4. Thệ nguyện kính thờ hết thảy Phật.
5. Thệ nguyện chứng được đại Bồ đề.
Còn trong Kim cương giới thì dùng Ngũ
đại nguyện.
NGŨ THỊ GIẢ
Năm người hầu. Tức 5 vị thị giả mỗi vị
giữ 1 chức vụ theo hầu bên vị Trụ trì trong
Thiền lâm. Đó là:
1. Thiêu hương thị giả, cũng gọi Thị
hương. Người theo hầu vị Trụ trì trong
10493

những giờ thướng đường, tiểu tham, phổ
thuyết, khai thất, niệm tụng, phóng tham...
2. Thư trạng thị giả, cũng gọi Thị trạng.
Trông coi việc thư từ qua lại cho vị Trụ trì.
3. Thỉnh khách thị giả, cũng gọi Thị
khách. Tiếp đãi khách của vị Trụ trì.
4. Y bát thị giả, cũng gọi Thị y. Trông
coi áo bát và các vật dụng của Trụ trì.
NGŨ THỊ GIẢ
Năm vóc gieo xuống đất đính lễ chân Phật

10494

N
3480
5. Thang dược thị giả, cũng gọi Thị
dược. Săn sóc việc ăn uống thuốc thang cho
vị Trụ trì.
Trong 5 Thị giả, 3 vị Thiêu hương, Thư
trạng và Thỉnh khách được gọi là Sơn môn
tam đại thị giả(3 vị thị giả quan trọng trong
Thiền lâm).
[X. điều Tây tự đầu thủ trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui Q.4; Thiền lâm tượng khí
tiên Q.6]. (xt. Thị Giả).
NGŨ THIÊN
... ..
Cũng gọi Ngũ phạm, Ngũ phạm tụ, Ngũ
chúng tội, Ngũ chủng chế.
Năm khoa mục lớn của giới luật. Tức là:
- Ba la di (Phạm:Pàràjika).
- Tăng tàn (Phạm: Saôghàvazewa).
- Ba dật đề (Phạm:Pàyattika).
- Ba la đề đề xá ni (Phạm: Pratide=
zanìya).
- Đột cát là (Phạm:Duwkfta).
Năm thiên trên đây bao gồm 250 giới
của tỉ khưu và 348 giới của tỉ khưu ni.
1. Ba la di: Tội nặng nhất trong giới luật.
Người phạm tội này như bị chặt đầu, vĩnh
viễn bị đuổi ra khỏi tăng đoàn. Tức là 4 Ba
la di trong giới Tỉ khưu và 8 Ba la di trong
giới Tỉ khưu ni.
2. Tăng tàn: Tội nặng thứ nhì sau Ba la
di. Người phạm tội này như bị kẻ ác làm
tổn hại, tàn phế; phải xin chúng tăng làm
pháp sám hối cho mới trừ được tội. Tức là
13 Tăng tàn trong giới Tỉ khưu và 17 Tăng
tàn trong giới Tỉ khưu ni.
3. Ba dật đề: Tội đọa. Người phạm tội
10495

này phải đọa vào địa ngục lạnh nóng. Tức là
30 Xả đọa và 90 Đơn đọa trong giới Tỉ khưu;
30 Xả đọa và 178 Đơn đọa trong giới Tỉ
khưu ni.
4. Ba la đề đề xá ni: Hướng vào người
khác sám hối. Người phạm tội này phải
hướng vào vị tỉ khưu khác để cầu sám hối.
Tức là 4 Đề xá ni trong giới Tỉ khưu và 8 Đề
xá ni trong giới Tỉ khưu ni.
5. Đột cát la: Ác tác, lỗi do 2 nghiệp
thân và khẩu phạm phải; giới này khó giữ
nhưng lại dễ phạm, thường phải ghi nhớ và
học tập. Tức là 2 Bất định, 100 Chúng học,
7 Diệt tránh trong giới Tỉ khưu và giới Tỉ
khưu ni.
Cứ theo Phiên dịch danh nghĩa tập, thì
5 thiên giới pháp trên đây được phối hợp
với 5 thứ hình phạt người phạm tội: Chết,
đày đến nơi khác, giam giữ, đánh bằng gậy
và đánh bằng roi. Người tu hành phạm giới,
tùy tội nặng nhẹ, cứ theo thứ tự 5 hình phạt
trên đây mà trừng trị.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.32; luật Tứ phần
Q.59, 60; Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung, phần 1; Tứ phần luật
hàm chú giới bản sớ Q.1].
NGŨ THIÊN ĐẠI QUỈ
...........
Năm nghìn đại quỉ trách mắng người phá
giới.
Đệ tử Phật do tín tâm xuất gia thụ chính
giới của Phật mà cố ý hủy phạm Thánh giới
thì có 5.000 đại quỉ lúc nào cũng đứng ngăn
ở trước mặt người ấy, trách mắng người ấy
là đại tặc. Nếu người phạm giới vào phòng
xá, thành ấp hoặc nhà cửa thì đại quỉ thường
quét xóa lốt chân của người ấy.
[X. kinh Phạm võng Q.hạ].
10496

NGŨ THIÊN THƯỢNG MẠN
...........
Cũng gọi Ngũ thiên khởi khứ.
Năm nghìn vị đệ tử mang lòng tăng
thượng mạn.
Khi đức Thế tôn bắt đầu giảng kinh Pháp
hoa thì trong hội tọa có 5 nghìn vị tỉ khưu,
tỉ khưu ni, ưu bà tắc, ưu bà di ôm lòng tăng
thượng mạn, chưa nghe đức Phật giảng rộng
về pháp môn Khai tam hiển nhất thì đã đứng
NGŨ THIÊN THƯỢNG MẠN

10497

N
3481
dậy đi ra, gọi là Ngũ thiên thượng mạn.
Theo Pháp hoa văn cú quyển 4, phần
đầu giải thích, thì sở dĩ 5 nghìn vị đệ tử
này chưa nghe Phật nói mà đã bỏ đi là vì
họ mắc 3 cái lỗi: Chướng, Chấp và Mạn.
Chướng là trong đời 5 trược ác có rất nhiều
chướng ngại; Chấp là họ chấp Tiểu thừa,
chê Đại thừa; Mạn là chưa chứng mà nói
đã chứng. Họ chưa nghe đức Phật nói về
Khai tam hiển nhất thì vẫn chưa sinh tâm
hủy báng, còn tạo thành nhân duyên hạt
châu, cho nên họ bỏ đi là có lợi. Nhưng,
nếu họ ở lại mà nghe đức Phật giảng rộng
về pháp môn Khai tam hiển nhất, họ sẽ
cảm thấy trái ý mà sinh lòng hủy báng, thì
như thế sẽ tự chướng ngại và chướng ngại
người khác, điều đó có hại cho chính họ,
cho nên đức Phật đã không ngăn cản, cứ
để họ bỏ đi.
[X. phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa
Q.1; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.10, phần
cuối; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.10,
phần cuối].
NGŨ THIÊN TRÚC
Cũng gọi Ngũ Ấn độ.
Gọi tắt: Ngũ thiên, Ngũ trúc, Ngũ Ấn.
Vào thời Trung cổ, toàn cõi Ấn độ được
chia làm 5 khu vực: Đông, Tây, Nam, Bắc,
Trung, gọi là Ngũ Thiên trúc.
Theo Đại đường tây vực kí quyển 2, bờ
cõi của Ngũ Ấn độ như sau: Chu vi rộng
hơn 9 vạn dặm, 3 mặt đều giáp biển, phía
Bắc giáp núi Tuyết sơn, về địa hình thì phía
Bắc rộng, phía Nam hẹp, có hình bán nguyệt,
gồm hơn 70 nước.
10498

(xt. Ấn Độ).
NGŨ THIÊN NGŨ ÁC
... ... ... ..
Chỉ cho 5 điều thiện và 5 điều ác.
Năm điều thiện: Không giết hại, không
trộm cướp, không gian dâm, không nói dối,
không uống rượu. Trái lại, là 5 điều ác. Năm
điều thiện mang lại quả báo hạnh phúc; 5
điều ác chiêu cảm quả báo khổ đau.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
NGŨ THÔNG
.....
I. Ngũ Thông.
Phạm:Paĩcàbhijĩà.
Cũng gọi Ngũ thần thông.
Chỉ cho 5 thứ năng lực siêu tự nhiên do
tu 4 tĩnh lự căn bản mà được.
Thần nghĩa là không thể nghĩ bàn. Thông
nghĩa là tự do tự tại. Năm thần thông là:
1. Thần cảnh trí chứng thông (Phạm:
Fddhi-viwaya-jĩàna-sàkwàtkriyà=
bhijĩà), cũng gọi Thần cảnh thông, Thần
túc thông, Thân như ý thông, Như ý thông,
Thân thông, Nghĩa là có thể tự do tự tại đi
đến bất cứ nơi nào.
2. Thiên nhãn trí chứng thông (Phạm:
Divya-cakwur-jĩàna-sàkwàtkrìyà=
bhijĩà), cũng gọi Thiên nhãn trí thông,
Thiên nhãn thông. Nghĩa là có thể thấy
những cái mà mắt người thường không thể
thấy được.
3. Thiên nhĩ chứng trí thông (Phạm:
Divya-zrotra-jĩàna-sàkwàtkriyàbhijĩà),
cũng gọi Thiên nhĩ trí thông, Thiên nhĩ
thông. Nghĩa là có khả năng nghe được
những âm thanh mà tai của người thường
không thể nghe được.
4. Tha tâm trí chứng thông (Phạm:
10499

Ceta#-paryàya-jĩàna-sàkwàtkriyà=
bhijĩà), cũng gọi Tha tâm trí thông, Tri
tha tâm thông, Tha tâm thông. Nghĩa là có
năng lực biết rõ ý nghĩ trong đầu óc người
khác.
5. Túc trụ tùy niệm trí chứng thông
(Phạm: Pùrve-nivàsànusmftì-jĩànasàkwàtkriyàbhijĩà),
cũng gọi Túc trụ trí
thông, Thức túc mệnh thông, Túc mệnh
NGŨ THÔNG

10500

N
3482
thông. Nghĩa là có năng lực biết rõ các việc
ở đời quá khứ.
Trong 5 thần thông trên, 4 thông trước
chung cho hữu lậu, thuộc về trí thế tục. Còn
Tha tâm trí thông thì chung cho vô lậu,
thuộc về 5 trí: Pháp trí, loại trí, đạo trí, thế
tục trí và tha tâm trí.
Ngoài ra, Ngũ thông là từ 4 tĩnh lự căn
bản sinh khởi, cho nên không phải chỉ có
bậc Thánh, mà ngoại đạo và phàm phu dị
sinh cũng có thể đạt được. Người tiên có
được 5 thứ thần thông này gọi là Ngũ thông
tiên.
[X. kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
Q.6; kinh Đại tát già ni càn tử sở thuyết
Q.7, 8; kinh Đại phương đẳng đại tập Q.19;
luận Đại tì bà sa Q.141; luận Đại trí độ
Q.5, 28; luận Thành thực Q.16]. (xt. Tam
Minh).
II. Ngũ Thông.
Năm lực dụng của thần thông.
1. Đạo thông: Sau khi chứng lí trung
đạo có thể khởi đại dụng, trong vô tâm ứng
hợp vạn vật, tùy duyên biến hóa muôn hình,
không có thể nhất định, giống như trăng
đáy nước, hoa đốm giữa hư không.
2. Thần thông: Trong tâm tĩnh lặng
có thể chiếu soi khắp muôn vật, ghi nhớ
rõ ràng các việc đời trước... đều do sức
định.
3. Y thông: Biết tất cả pháp thuật mà
ứng dụng nơi thân, cho nên có thể nương
vào(y)bùa chú mà đi lại, hoặc nhờ sức thuốc
luyện mà sinh ra linh biến.
4. Báo thông: Tức sức thần thông
10501

nương vào quả báo mà có, biết trước các
việc của quỉ thần, biến hóa các hình chư
thiên, biết rõ chỗ của trung ấm hữu tình
đầu thai, đồng thời có thể ẩn hiện như thần
rồng.
5. Yêu thông: Biến hóa như tinh linh
các loài chồn, cáo, cây, đá... có thể gá vào
người, đồng thời có sức thông tuệ lạ thường...
[X. Tông kính lục Q.15; Đại tạng pháp
số Q.2].
NGŨ THÔNG BỒ TÁT
Người đầu tiên lưu truyền bức tranh vẽ
hình tượng đức Phật A di đà.
Cứ theo Tập thần châu Tam bảo cảm
thông lục quyển trung của ngài Đạo tuyên,
thì bồ tát Ngũ thông ở chùa Kê đầu ma xứ
Thiên trúc(Ấn độ)từng đến thế giới An lạc
cầu thỉnh hình tượng Phật A di đà, để làm
lợi ích cho chúng sinh ở cõi Sa bà nguyện
sinh về Tịnh độ. Đức Phật A di đà hứa khả,
nên có sự lưu truyền hình tượng Di đà và
50 vị Bồ tát.
(xt. A Di Đà Ngũ Thập Bồ Tát Tượng).
NGŨ THÔNG THẦN
........
Tục gọi: Ngũ thánh.
Tên vị thần dâm tà trong truyền thuyết
dân gian Trung quốc thời cổ đại, hay làm
cho người ta mê mẩn; vốn là 5 anh em, đã
được thờ cúng từ cuối đời Đường, miếu hiệu
là Ngũ thông.
Trong bài minh Đại qui hư hựu sư của
Trịnh ngu đời Đường có những từ ngữ:
“Ngưu A Bàng, Quỉ Ngũ Thông”. Có thuyết
nói rằng vua Thái tổ nhà Minh lúc mới
định thiên hạ, nằm mơ thấy các binh lính
chết trận đến xin cứu giúp, vua bèn cho
phép 5 người lập thành 1 ngũ được hưởng
10502

đồ huyết thực ở các nơi và ra lệnh cho người
ở Giang nam, mỗi nhà lập 1 miếu nhỏ cao
5 thước, tục gọi là Ngũ thánh đường để
thờ cúng.
Khoảng năm Khang hi (1662-1722) đời
Thanh, Tuần phủ Giang ninh là Thang bân,
từng cho phá hủy các miếu này, nhưng vẫn
chưa phá hết.
[X. Lưu thanh nhật trát; Cai dư tùng
khảo Q.35].
NGŨ THÔNG THẦN

10503

N
3483
NGŨ THỜI BÁT GIÁO
Năm thời tám giáo do ngài Trí khải tông
Thiên thai thành lập.
Đại sư Trí khải căn cứ vào nội dung các
kinh điển do đức Phật nói để phân loại, giải
thích, rồi theo thứ tự thời gian đức Phật
thuyết pháp mà chia làm 5 thời. Lại căn cứ
theo phương pháp đức Phật dắt dẫn chúng
sinh mà chia giáo pháp của Ngài làm 8 giáo,
gọi chung là Ngũ thời bát giáo.
I. Ngũ Thời.
1. Thời Hoa nghiêm: Đức Phật nói
kinh Hoa nghiêm trong 21 ngày đầu tiên
sau khi Ngài thành đạo. Nội dung thuyết
pháp ở thời kì này, chính là Viên giáo, phụ
là Biệt giáo, mà đối tượng thuyết pháp là
chúng Đại bồ tát Biệt giáo và các vị ưu tú
trong Viên giáo. Nói theo ý nghĩa giáo hóa
của đức Phật, thì thời kì này là Ngài dự
định thử nghiệm xem Phật tuệ tự nội chứng
của Ngài có thích hợp với căn cơ của chúng
sinh hay không, cho nên thời kì này được
gọi là Nghĩ nghi thời.......... Nói theo
thứ tự giáo pháp thì tương đương với Nhũ
vị (vị sữa)đầu tiên được vắt ra từ
thân bò.
Kinh Hoa nghiêm có chia ra phần trước
và phần sau khác nhau. Phần trước là giáo
pháp nói trong 21 ngày đầu, không có hàng
Thanh văn tham dự; phần sau như phẩm
Nhập pháp giới thì có các vị đại Thanh văn
như ngài Xá lợi phất... Nhưng giáo pháp của
thời kì này quá cao, hàng Thanh văn đều
như điếc như câm nên chưa thể nhận lãnh
được hiệu quả lợi ích của sự giáo hóa.
10504

2. Thời Lộc uyển: Trong khoảng 12 năm
sau khi đức Phật nói kinh Hoa nghiêm, là
thời kì Phật nói 4 bộ kinh A hàm Tiểu thừa
ở 16 nước lớn. Vì nơi nói pháp đầu tiên
trong thời kì này là vườn Lộc dã, nên gọi là
thời Lộc uyển(thời vườn Nai), lại lấy tên kinh
đã nói nên cũng gọi là thời A hàm. Giáo
pháp nói trong thời kì này tương đối thấp,
chỉ là giáo pháp Tiểu thừa(tức 3 tạng giáo).
Nói theo ý nghĩa giáo hóa thì vì thời kì này
lấy những người có căn cơ tương đối thấp
kém làm đối tượng để dẫn dụ, nên gọi là
thời Dụ dẫn, nói theo thứ tự giáo pháp thì
thời kì này ví dụ như Lạc vị (váng
sữa).
3. Thời Phương đẳng: Thời kì Phật nói
các kinh Đại thừa như Duy ma, Tư ích,
Thắng man... trong khoảng 8 năm sau thời
Lộc uyển. Giáo pháp của thời này gồm cả
4 giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên, đả phá thiên
kiến của thời thứ 2 cho rằng sự thâm chứng
của Phật và thiển chứng của Tiểu thừa là
giống nhau. Trong đó bao hàm ý nghĩa chê
bai Tiểu thừa, khen ngợi Đại thừa, quở
trách Thiên giáo, tán dương Viên giáo,
muốn cho hàng Thanh văn sinh tâm chán
Tiểu thừa, mến Đại thừa. Nếu nói theo ý
nghĩa giáo hóa của đức Phật, thì thời kì
này gọi là thời Đàn ha......(quở trách
Tiểu thừa); nói theo thứ tự giáo pháp thì
thời này ví dụ là Sinh tô vị (sữa
đặc). Lại Phương đẳng là danh từ gọi chung
các kinh Đại thừa, mà thời kì này là thời kì
đầu tiên nói kinh Đại thừa, cho nên cũng
gọi là thời Phương đẳng.
4. Thời Bát nhã: Chỉ cho thời kì Phật
nói các kinh Bát nhã, trong khoảng 22 năm
sau thời Phương đẳng. Giáo pháp nói trong
10505

thời kì này là Thông giáo, Biệt giáo và Viên
giáo. Nói theo ý nghĩa giáo hóa của Phật,
thời kì này là thời gạn bỏ các thiên chấp
phân biệt Đại thừa, Tiểu thừa, nói các pháp
đều “Không”, dung hợp Đại, Tiểu thừa vào
1 vị, nên gọi là thời Đào thải......; nói
theo thứ tự giáo pháp thì ví dụ cho vị Thục
tô (bơ). Thời này đức Phật nói
cho ngài Tu bồ đề(thuộc hàng Thanh văn)
về lí Bát bát khiến ngài ngưỡng mộ Đại
thừa; vả lại, thời kì này là từ Nhị thừa tiến
NGŨ THỜI BÁT GIÁO

10506

N
3484
dần đến lí “Không” của Đại thừa nên gọi
là Bát nhã chuyển giáo. Vì thời này có thể
trừ bỏ sự phân biệt về mặt giáo pháp nên
cũng gọi là Pháp khai hội. Trong đó, ngoài
việc thuyết minh lí “Không” tiêu cực của
Thông giáo(tức Bát nhã chung cho cả 3 thừa),
còn nói rõ về lí trung đạo “bất không” tích
cực của Biệt giáo và Viên giáo(tức là Bát
nhã của Bồ tát).
5. Thời Pháp hoa Niết bàn: Chỉ cho
thời kì làm cho người nghe pháp tiến đến
cảnh giới cao nhất và chứng nhập tri kiến
Phật. Đây là thời kì đức Phật nói kinh Pháp
hoa trong khoảng 8 năm sau cùng và nói
kinh Niết bàn 1 ngày 1 đêm trước khi Ngài
nhập diệt. Giáo pháp nói trong thời kì này
thuần là Viên giáo, tứclàhội thông các
giáo pháp phương tiện của 4 thời trước,
đồng thời mở ra Viên giáo chân thực sáng
tỏ tròn đầy. Nói theo ý nghĩa giáo hóa của
đức Phật thì giáo pháp ở thời kì này không
chỉ dừng lại ở mặt lí luận pháp khai hội
mà thực tếcònlàm cho tất cả mọi người
đều chứng nhập nhân khai hội. Nói theo
thứ tự giáo pháp thì thời kì này ví dụ cho
vị Đề hồ (phó mát).
Mối quan hệ giữa kinh Pháp hoa và kinh
Niết bàn là ở chỗ làm sáng tỏ lí rốt ráo chỉ
có “một Phật thừa”. Kinh Pháp hoa thuộc
về hậu giáo hậu vị trong 5 vị tiền phiên là
mở ra hội Nhị thừa trong khoảng từ thời
Hoa nghiêm trở về sau cho đến kinh Pháp
hoa, mục đích là hoàn thành việc “nhập Phật
tri kiến” (Đại thu giáo :Thu hết mọi
người). Còn kinh Niết bàn thì đối với những
10507

người có năng lực mà kinh Pháp hoa bỏ sót,
dõi theo lại cả 4 giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên,
nói về Phật tính thường trụ, về phù trì giới
luật, khiến tất cả đều thành Phật; vì thế kinh
Niết bàn là hậu giáo hậu vị trong 5 vị hậu
phiên, cũng gọi Hậu giáo Niết bàn kinh
(Quấn thập giáo :Giáo nhặt nhạnh,
tức thu hết những người còn sót lại).
Năm thời còn được chia ra Thông và Biệt.
Thông ngũ thời là trong mỗi thời kì tùy theo
năng lực của người nghe mà nói pháp thích
hợp, khiến mỗi người đạt lợi ích khác nhau
về giáo pháp, để hiển bày sự dung thông của
giáo pháp. Còn Biệt ngũ thời tức là y theo
thứ tự đem phương pháp giáo hóa chúng
sinh của đức Phật chia làm 5 thời kì để nói
rõ về thứ tự thuyết pháp. Ngoài ra, về số
năm thuyết pháp của 5 thời có nhiều thuyết
khác nhau, vả lại 5 thời này có nên theo
thời gian mà phân chia, hoặc theo lí luận
mà phân loại hay không, thì từ xưa đến nay
đã thành vấn đề tranh luận.
II. Bát Giáo.
Gồm 4 giáo hóa nghi, tức là 4 hình thức
và nghi tắc được đức Phật sử dụng để giáo
hóa chúng sinh cùng 4 giáo hóa pháp, tức là
nội dung giáo pháp mà đức Phật dùng để
giáo hóa chúng sinh.
A. Bốn Giáo Hóa Nghi.
1. Đốn giáo: Đầu tiên, đức Phật trực tiếp
dùng phương pháp tự nội chứng để chỉ dạy
chúng sinh, tương đương với thời kinh Hoa
nghiêm đã nói.
2. Tiệm giáo: Nội dung của việc giáo
hóa là dùng những giáo pháp từ cạn dần
dần(tiệm)đến sâu, tương đương với 3 thời:
A hàm, Phương đẳng, Bát nhã.
3. Bí mật giáo: Đức Phật ứng theo căn
10508

cơ, năng lực, bản chất bất đồng của chúng
sinh mà truyền dạy các giáo pháp khác nhau,
khiến cho người kia người này không biết
lẫn nhau.
4. Bất định giáo: Chúng sinh tuy cùng
tham dự 1 pháp hội nhưng tùy theo năng
lực, trình độ của mỗi người mà hiểu giáo
pháp khác nhau.
Trong đó, điểm giống nhau giữa Bí mật
giáo và Bất định giáo là “Đồng thính dị văn”,
tức là cùng ngồi nghe pháp trong 1 hội mà
pháp được nghe đều khác nhau, nhưng Bí
mật giáo thì mọi người đều không biết nhau
NGŨ THỜI BÁT GIÁO

10509

N
3485
về sự sai biệt của lợi ích, đó là nhân pháp
đều không biết; còn Bất định giáo thì mọi
người biết rõ nhau về sự sai biệt của lợi ích,
đó là nhân biết, pháp không biết. Bất định
giáo nghĩa là giáo pháp mà mọi người thể
ngộ không nhất định, vì thế, nói một cách
chặt chẽ, thì Bí mật giáo nói trên lẽ ra phải
được gọi là Bí mật bất định giáo, mà Bất
định giáo thì phải được gọi là Hiển lộ bất
định giáo. Còn Đốn giáo và Tiệm giáo là
những giáo công khai nên gọi đó Hiển lộ
định giáo.
B. Bốn Giáo Hóa Pháp.
1. Tam tạng giáo, gọi tắt: Tạng giáo.
Giáo pháp Tiểu thừa. Tức nói kinh A hàm
của hàng Tam thừa để nêutỏlí Đãn không,
đồng thời từ Tích không quán(Chuyết độ
quán)mà vào lí Niết bàn vô dư. Bồ tát của
Tam tạng giáo này đã chế phục được Kiến
hoặc và Tư hoặc, nhưng chưa dứt hết phiền
não, vì giáo hóa chúng sinh, phải trải qua
khoảng thời gian dài 2 A tăng kì kiếp thực
hành nhân hạnh đi đến chứng ngộ, cho
nên gọi là Phục hoặc hành nhân (tu nhân
chế phục phiền não).
2. Thông giáo: Vì giáo này là giáo môn
đầu tiên của Đại thừa chung cho Thanh văn,
Duyên giác và Bồ tát nên gọi là Thông giáo.
Tức là giáo từ lí như huyễn tức không mà
quán thể không quán(cũng gọi Xảo độ quán).
Người độn căn trong hàng Bồ tát của giáo
này, chỉ có thể hiểu được giáo lí tương đối
nông cạn, cùng với Bồ tát của Tạng giáo cùng
chứng quả Bồ đề. Bồ tát thắng căn thì có
thể lãnh ngộ được lí trung đạo sâu kín mầu
10510

nhiệm, cuối cùng vào được 2 giáo Biệt và
Viên. Cứ như thế từ Thông giáo tiến dần
đến Biệt giáo, gọi là Biệt tiếp Thông(hoặc
Biệt nhập Thông); từ Thông giáo tiến dần đến
Viên giáo, gọi là Viên tiếp Thông(hoặc Viên
nhập Thông). Đồng thời, Bồ tát Thông giáo
vì học tập giáo pháp của Biệt giáo mà dùng
danh mục tu hành của Biệt giáo để biểu thị
giai vị của Thông giáo thì gọi là Danh Biệt
nghĩa Thông(tên thuộc Biệt giáo, nghĩa thuộc
Thông giáo).
3. Biệt giáo: Biệt có 2 nghĩa là không
chung và cách biệt. Tức là không chung cho
2 thừa mà chỉ nói riêng cho Bồ tát, lại từ
phương diện sai biệt(cách biệt)mà quán xét
các pháp, vì thế gọi Biệt giáo. Giáo này lần
lượt quán 3 đế Không, Giả, Trung để ngộ lí
Trung đạo, nhưng vì Trung đạo này khác
với Không, Giả nên gọi là lí Đãn trung(nghĩa
là ngoài quán Không, Giả ra còn có cái Trung
độc lập). Pháp quán này gọi là Thứ đệ tam
quán, hoặc gọi là Cách lịch tam quán. Bồ
tát Biệt giáo đến Sơ địa ngộ lí Trung đạo thì
đồng với Bồ tát Viên giáo, nhưng dưới Sơ
địa thì từ lí Đãn trung thể ngộ lí Bất đãn
trung(Không, Giả chẳng lìa Trung)bao hàm
trong đó; tức là từ khoảng Thập trụ đến Thập
hồi hướng, có người từ Biệt giáo tiến dần
đến Viên giáo, đây gọi là Viên tiếp Biệt (hoặc
gọi là Viên nhập Biệt). Biệt tiếp Thông, Viên
tiếp Thông và Viên tiếp Biệt được gọi chung
là Tam bị tiếp. Bị tiếp có nghĩa là trong khi
quán xét thực lí, thể ngộ được ý sâu xa trong
ấy, từ đó lại tiếp tục tiến dần lên giáo pháp
cao hơn nữa.
Ba giáo nói trên, về phương diện lí luận,
đều có thể thông đến Phật quả, nhưng trong
thực tế, hành giả ngay khi ở trong nhân đã
10511

Bị tiếp đến nỗi không ai có thể đạt đến giai
vị đoạn hoặc của Tam tạng giáo, giai vị Bồ
tát Bát địa trở lên cho đến giai vị Bồ tát Sơ
địa trở lên của Biệt giáo, cho nên gọi là
Hữu giáo vô nhân(có giáo pháp mà không có
người thực chứng)hoặc gọi là Quả đầu vô
nhân.
4. Viên giáo: Viên nghĩa là không thiên
lệch, tròn đủ dung hợp lẫn nhau. Tức bất
luận mê hay ngộ, về mặt bản thể đều không
phân biệt. Đó là chân lí mà Phật đã giác
ngộ, cho nên Viên giáo chỉ rõ sở ngộ của
Phật, tức là nêu bày giáo pháp tự nội chứng
NGŨ THỜI BÁT GIÁO

10512

N
3486
của Ngài. Viên giáo quán 3 đế Không, Giả,
Trung, trong 1 đế bao gồm 2 đế kia, vì thế,
lí Trung đạo này gọi là lí Bất đãn trung. Bồ
tát Viên giáo dùng 1 tâm mà quán 3 quán
Không, Giả, Trung, cho nên 3 quán này gọi
là Nhất tâm tam quán, hoặc gọi là Bất thứ
đệ tam quán, Viên dung tam quán.
Trong 4 giáo trình bày ở trên, Tạng giáo
và Thông giáo là “Giáo chứng câu quyền”
(giáo pháp và chứng ngộ đều là phương tiện
chứ không phải chân thực); Biệt giáo là “Giáo
quyền chứng thực”(giáo pháp là phương tiện
mà chứng ngộ là chân thực); còn Viên giáo là
“Giáo chứng câu thực”(giáo pháp và chứng
ngộ đều là chân thực). Nếu đem 4 giáo này
phối hợp với 5 thời thì thời Hoa nghiêm
thứ 1 chính thức nói Viên giáo kèm theo
Biệt giáo (Kiêm), thời Lộc uyển thứ 2 chỉ
nói Tam tạng giáo(Đãn), thời Phương đẳng
thứ 3 thì nói 4 giáo đối ứng với căn cơ(Đối),
thời Bát nhã thứ 4 thì chính thức nói Viên
giáo kèm thêm 2 giáo Thông, Biệt (Đới);
trong thời Pháp hoa Niết bàn thứ 5 thì Pháp
hoa là thuần viên, truy thuyết kinh Niết
bàn là đồng thời nói 4 giáo, truy mẫn thì là
thuần Viên giáo. Đồng thời, Viên của Pháp
hoa và Viên của 4 thời trước tuy là cùng 1
giáo nghĩa, nhưng luận về tác dụng thì có
sự hơn, kém khác nhau; nghĩa là Viên của
kinh Pháp hoa là thuần viên độc diệu, có
tác dụng siêu việt cái Viên của 4 thời trước.
Do đó, kinh Pháp hoa là giáo pháp tối
thắng vượt ngoài 4 giáo, hơn 8 đề hồ, cũng
tức là vượt ngoài 8 giáo hóa nghi, hóa pháp
mà trở thành giáo pháp “Đề hồ tối thượng
10513

diệu vị”.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.1, 10; Tứ
giáo nghĩa Q.6; Pháp hoa kinh văn cú Q.6,
phần cuối; Duy ma kinh huyền sớ Q.6; Ma
ha chỉ quán Q.5, phần cuối; Thiên thai bát
giáo đại ý; Học Thiên thai tông pháp môn
đại ý; Thiên thai tứ giáo nghi; Thiên thai tứ
giáo nghi tập chú Q.thượng; Thiên thai tứ
giáo nghi tập giải Q.thượng; Thiên thai tứ
giáo nghi bị thích Q.thượng]. (xt. Tam Chiếu,
Ngũ Vị).
NGŨ THỜI GIÁO
Cũng gọi Ngũ thời.
Năm thời giáo. Tức là những kinh điển
do đức Phật nói trong 45 năm được phân
chia theo nội dung giáo nghĩa từ cạn đến
sâu làm 5 giai đoạn, gọi là Ngũ thời giáo.
Ở Trung quốc, việc truyền dịch kinh điển
không theo thứ tự thời gian phát triển trước
sau, mà chỉ y cứ vào 5 thời phán giáo này
làm tiêu chuẩn. Có các thuyết về Ngũ thời
giáo như sau:
I. Ngũ thời giáo của tông Niết bàn.
Ngài Tuệ quán thời Lưu Tống chủ trương
giáo pháp có Đốn giáo và Tiệm giáo. Tiệm
giáo lại chia làm 5 thời giáo:
1. Tam thừa biệt giáo, cũng gọi Hữu
tướng giáo. Tức là giáo pháp được nói riêng
cho mỗi thừa trong 3 thừa như nói pháp Tứ
đế cho Thanh văn, Thập nhị nhân duyên
cho Duyên giác và Lục độ cho Bồ tát.
2. Tam thừa thông giáo, cũng gọi Vô
tướng giáo. Tức là giáo pháp được nói chung
cho cả 3 thừa, như kinh Bát nhã.
3. Ức dương giáo, cũng gọi Bao biếm ức
dương giáo. Tức là giáo pháp khen ngợi Bồ
tát, chê trách Thanh văn, như các kinh Duy
ma, Tư ích...
10514

4. Đồng qui giáo, cũng gọi Vạn thiện
đồng qui giáo. Tức là giáo pháp xóa bỏ sự
phân biệt 3 thừa mà đưa tất cả về 1 Phật
thừa, như kinh Pháp hoa.
5. Thường trụ giáo, cũng gọi Song lâm
thường trụ giáo. Tức giáo pháp chủ trương
tính Phật là thường trụ, như kinh Niết bàn.
Trên đây là thuyết phán giáo đầu tiên
của Trung quốc, lưu hành ở Giang nam,
các vị Lưu cầu, Tăng nhu, Trí tạng, Pháp
vân... đều theo thuyết này; các vị Tăng tông,
NGŨ THỜI GIÁO

10515

N
3487
Bảo lượng... còn đem 5 thời giáo này phối
hợp với thí dụ 5 vị(nhũ, lạc, sinh tô, thục tô,
đề hồ)nói trong kinh Niết bàn, đến ngài
Thiên thai Trí khải thì thuyết này được tập
đại thành. Về sau, ngài Tuệ quang ở miền
Bắc lập phán giáo 4 tông cũng lấy 5 thời
giáo này làm căn cứ.
[X. Tam luận huyền nghĩa Q.thượng; Đại
phẩm kinh du ý; Pháp hoa kinh huyền nghĩa
Q.10, phần đầu; Pháp hoa huyền luận Q.3;
Đại bát niết bàn kinh tập giải Q.35; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.1].
II. Ngũ thời giáo của Lưu cầu thời Nam
Tề.
Cư sĩ Lưu cầu cũng chủ trương giáo pháp
có Đốn giáo và Tiệm giáo. Tiệm giáo lại chia
làm 5 thời:
1. Thiên nhân giáo: Giáo pháp thế gian.
2. Hữu tướng giáo: Giáo pháp thừa nhận
có sự sai biệt giữa những hiện tượng tồn tại,
như các kinh A hàm...
3. Vô tướng giáo: Giáo pháp phủ định
sự sai biệt giữa các hiện tượng tồn tại, như
các kinh Bát nhã...
4. Đồng qui giáo: Như kinh Pháp hoa...
5. Thường trụ giáo: Như kinh Niết bàn...
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.1; Pháp
hoa kinh huyền nghĩa Q.10, phần đầu; Đại
thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1;
Pháp hoa kinh huyền tán Q.1; Hoa nghiêm
kinh sớ Q.1].
III. Ngũ thời giáo của ngài Trí khải
đời Tùy.
Thuyết 5 thời này gồm: Hoa nghiêm, A
hàm, Phương đẳng, Bát nhã và Pháp hoa
10516

Niết bàn.
(xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
IV. Ngũ thời giáo của ngài Pháp bảo
đời Đường.
1. Tiểu thừa giáo.
2. Bát nhã giáo.
3. Thâm mật giáo.
4. Pháp hoa giáo.
5. Niết bàn giáo.
[X. Câu xá luận bảo sớ Q.1; Ngũ giáo
chương thông lộ kí Q.50].
NGŨ THỜI NGŨ GIÁO
Năm thời năm giáo. Tức là thuyết phán
giáo của tông Thai Mật Nhật bản.
Tông Thai Mật Nhật bản căn cứ vào
thuyết Ngũ thời giáo của Đại sư Trí khải
của tông Thiên thai Trung quốc, rồi đứng
trên lập trường Mật giáo mà chia thời thứ
5 trong 5 thời ra làm 3 giai đoạn: Sơ, trung,
hậu, cho rằng đức Phật theo thứ tự này
nói kinh Pháp hoa, kinh Niết bàn và kinh
Đại nhật. Từ đó, đưa Mật giáo xếp vào
trong 4 giáo hóa pháp mà gọi chung là
Ngũ giáo.
Thuyết này do ngài An nhiên tổng hợp
thuyết của các ngài Viên nhân, Viên trân
mà hoàn thành. Nhưng trong Thai Mật Nhật
bản cũng có y kiến phản đối việc bài xích 4
giáo mà lập thành thuyết 5 giáo này.
[X. Tô tất địa kinh lược sớ Q.1; Bồ đề
tâm nghĩa Q.5, phần cuối; Tự tại kim cương
tập Q.9]. (xt. Ngũ Thời Bát Giáo).
NGŨ THÚ
Phạm: Paĩca gataya#.
Pàli: Paĩca gatiyo.
Cũng gọi Ngũ đạo, Ngũ ác thú, Ngũ hữu.
Năm cõi mà các loài hữu tình, tùy theo
nghiệp đã tạo, sẽ sinh đến sau khi chết.
10517

Đó là:
1. Địa ngục (Phạm:Naraka), Hán âm:
Na lạc ca.
2. Quỉ(Phạm:Preta), Hán âm: Bệ lệ
đa, cũng gọi Ngã quỉ.
3. Bàng sinh(Phạm:Tiryaĩc), Hán âm:
Để lật xa, cũng gọi Súc sinh.
4. Nhân (Phạm: Manuwya), Hán âm:
Ma nâu ti, cũng gọi Nhân gian.
NGŨ THÚ

10518

N
3488
5. Thiên(Phạm:Deva), Hán âm: Đề bà,
cũng gọi Thiên thượng.
Luận Đại tì bà sa quyển 172, căn cứ
theo Thuyết nhất thiết hữu bộ, cho rằng
Thú có nghĩa là nơi đến, là chỗ kết sinh
của các loài hữu tình, do quả dị thục chiêu
cảm nghiệp thiện, ác của đời quá khứ.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cũng chủ trương
Thú không thông với 2 tính thiện và tính
nhiễm, nếu thông thì nghiệp phiền não của
địa ngục thú có thể trở thành trời Tha hóa
tự tại và trời Tha hóa tự tại cũng có thể trở
thành nghiệp phiền não của địa ngục thú.
Nếu như vậy thì sự kết sinh trong các thú
sẽ hỗn loạn, cho nên Thuyết nhất thiết hữu
bộ chỉ lấy tính vô phú vô kí của dị thục
sinh làm thể của Thú.
Nhưng Đại chúng bộ thì cho rằng thể
của Thú thông suốt cả 3 tính thiện, nhiễm
và vô kí, đồng thời lập thuyết thành tựu và
hiện hành khác nhau. Tức là địa ngục thú
có thể thành tựu và hiện hành nghiệp phiền
não của địa ngục thú, còn đối với nghiệp
phiền não của trời Tha hóa tự tại thì chỉ có
thể thành tựu chứ không thể khởi hiện
hành. Căn cứ theo đó thì trời Tha hóa tự
tại có thể thành tựu và hiện hành nghiệp
phiền não ở cõi trời Tha hóa tự tại, nhưng
nghiệp phiền não này ở địa ngục thú thì
chỉ thành tựu chứ không khởi hiện hành,
có như thế thì các thú mới không bị hỗn
loạn.
Trong Ngũ thú thì có 3 cõi địa ngục, ngã
quỉ, súc sinh là thuần ác, còn 2 cõi trời, người
thì thiện ác lẫn lộn. Vì tất cả ngũ thú đều
10519

thuộc về hữu lậu, trái với cõi Tịnh độ vô
lậu, nên gọi chung là ác thú. Ngoài ra, vì lấy
nghĩa nhân quả không mất đi, nên gọi là
Ngũ hữu.
[X. kinh Chính pháp niệm xứ Q.18; kinh
Vô lượng thọ Q.hạ; luận Câu xá Q.8; luận
Đại tì bà sa Q.69; luận Đại trí độ Q.10, 30;
luận Du già sư địa Q.4].
NGŨ THÚ SINH TỬ LUÂN
Phạm: Bhava-cakra.
Cũng gọi Ngũ đạo luân, Sinh tử luân,
Thập nhị duyên khởi đồ.
Bức tranh vẽ hình vòng tròn luân hồi
sinh tử của chúng sinh trong 5 cõi.
Bức tranh này
trước hết vẽ 1 bánh xe
có 5 tay hoa xe chia
làm 6 ô, phía dưới là
Địa ngục, 2 bên là
Bàng sinh và Ngã quỉ,
bên trên là 2 cõi người
và trời. Trong cõi
người chia làm 4 châu.
Phần trục xe ở giữa
bánh xe làm 1 hình
tròn màu trắng, vẽ 1
tượng Phật, trước
tượng Phật có hình chim bồ câu biểu thị
tham nhiễm, rắn biểu thị giận dữ, lợn biểu
thị ngu si. Vành bánh xe vẽ 12 hình tượng
trưng 12 nhân duyên: Hình La sát (vô minh),
hình Ngõa luân (hành), hình con vượn
(thức), hình người ngồi thuyền(danh sắc),
hình nam nữ vuốt ve nhau (xúc), hình nam
nữ chịu khổ vui(thụ), hình người nữ ôm
người nam(ái), hình người đàn ông cầm
bình lấy nước(thủ), hình trời Đại phạm
(hữu), hình người đàn bà có thai(sinh), hình
10520

nam nữ già yếu(lão), hình nam nữ mang
bệnh(bệnh), hình cỗ xe chở người chết(tử),
hình nam nữ lo sầu(ưu), hình nam nữ khóc
lóc(bi), hình nam nữ chịu khổ (khổ) và
hình nam nữ lôi kéo con lạc đà khó điều
phục(não). Phía trên bánh xe còn vẽ hình
1 con quỉ vô thường rất lớn, 2 tay ôm lấy
bánh xe sinh tử, 2 bên đầu của quỉ lớn có
viết 2 bài kệ. Phần trên của quỉ vô thường
vẽ hình cái đàn tròn màu trắng, tượng trưng
cho tướng Niết bàn viên tịnh.
NGŨ THÚ SINH TỬ LUÂN
Ngũ Thú Sinh Tử Luân

10521

N
3489
Bức
tranh vẽ
bánh xe
sinh tử
luân hồi
trong 5 cõi
này đã lưu
truyền từ
lâu. Trong
hang điện
thứ 17 của
quần thể
hang động
Ajanta tại Ấn độ vẫn còn 1 bức vẽ Ngũ thú
sinh tử luân rất xưa. Ngoài ra, bức tranh do
Tây tạng truyền thì vẽ A tu la làm 1 cõi riêng
mà lập thành Lục thú sinh tử luân.
[X. kinh Tạp a hàm Q.44; Hữu bộ tì nại
da Q.34; Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.17; Pháp
uyển châu lâm Q.23; Thích thị yếu lãm
Q.hạ].
NGŨ THỤ
Phạm: Paĩca vedanà#.
Pàli: Paĩca vedanà.
I. Ngũ Thụ.
Năm thứ cảm nhận tùy theo xúc giác.
Theo luận Câu xá thì 5 thụ gồm có:
1. Khổ thụ (Phạm: Du#kha-vedanà):
Cảm nhận sự bứt rứt của thân tương ứng
với 5 thức.
2. Lạc thụ (Phạm: Sukha-vedanà):
Cảm nhận sự khoan khoái của thân tương
ứng với 5 thức và sự vui vẻ của tâm tương
ứng với ý thức tĩnh lự thứ 3.
3. Ưu thụ (Phạm: Daurmanasyavedanà):
10522

Sự cảm nhận lo âu của tâm tương
ứng với ý thức.
4. Hỉ thụ (Phạm: Saurmanasyavedanà):
Sự cảm nhận vui vẻ của tâm tương
ưng với ý thức ở cõi Sơ thiền, Nhị thiền và
cõi Dục.
5. Xả thụ(Phạm: Upekwà-vedanà):
Thân và tâm cảm nhận không khổ không
vui.
Đối với cảm nhận tạp nhiễm của chúng
sinh, thì 5 thụ này có tác dụng tăng mạnh,
cho nên gọi là 5 căn, cũng gọi Ngũ thụ căn,
tức khổ căn, lạc căn, ưu căn, hỉ căn và xả
căn.
[X. kinh Đại tập pháp môn Q.hạ; luận
Câu xá Q.3; luận A tì đạt ma phát trí Q.14;
luận Thành duy thức Q.5].
II. Ngũ Thụ.
Năm thụ được phân biệt theo tự tính và
tương ứng của chúng. Tức là:
1. Tự tính thụ (Phạm: Svabhàvavedanìyatà):
Tâm sở của thụ, tức là các cảm
nhận khổ, vui...
2. Tương ứng thụ (Phạm: Saôpra=
yukta-vedanìyatà): Tâm sở xúc tương ứng
với các cảm nhận khổ, vui...
3. Sở duyên thụ (Phạm: Àlambanavedanìyatà),
cũng gọi Cảnh giới thụ. Tức
là cảnh giới của các cảm nhận khổ, vui...
4. Dị thục thụ (Phạm: Vipàkavedanìyatà),
cũng gọi Báo thụ. Cảm nhận
các nghiệp dị thục.
5. Hiện tiền thụ (Phạm: Sammukhìbhàva-
vedanìyatà): Sự cảm nhận đang
khởi lên hiện hành trong các thụ khổ,
vui...
[X. luận Câu xá Q.15; luận Đại tì bà sa
Q.115; luận Thuận chính lí Q.40; luận Tạp
10523

a tì đàm tâm Q.3; Câu xá luận quang kí
Q.15].
NGŨ THỦ
Năm loại ấn của cõi trời Tịnh cư. Tức là:
1. Tư duy thủ: Ngón út và ngón vô danh
hơi co, 3 ngón kia duỗi xòe ra như 3 cái gậy,
đầu hơi nghiêng, tay co lại hướng vào trong,
ngón trỏ chỉ vào má.
2. Thiện thủ: Ấn Thí vô úy. Hai tay đều
NGŨ THỦ
Lục Thú Sinh Tử Luân (Tây Tạng truyền)

10524

N
3490
có thể kết ấn này, nhưng thường dùng tay
trái nhiều hơn.
3. Tiếu thủ: Đặt tư duy thủ ở trước
ngực, ngón cái, ngón trỏ và ngón giữa hướng
lên.
4. Hoa thủ: Ngửa bàn tay lên, ngón cái
ngón trỏ cầm hoa, 3 ngón còn lại dựng đứng
hoặc duỗi thẳng.
5. Hư không thủ: Nghiêng bàn tay phải,
xòe các ngón tay trong hư không.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.16].
NGŨ THỦ UẨN
Phạm: Paĩca upàdàna-skandhà#.
Pàli: Paĩca upàdàna-kkhandhà.
Cũng gọi Ngũ thụ ấm.
Năm uẩn hữu lậu do thủ(phiền não)sinh
ra hoặc sinh ra thủ.
Chỉ cho sắc thủ uẩn, thụ thủ uẩn, tưởng
thủ uẩn, hành thủ uẩn và thức thủ uẩn.
Luận Đại tì bà sa quyển 75 giải thích
rằng: Nếu sắc hữu lậu hữu thủ thì sắc ấy ở
quá khứ, vị lai và hiện tại, hoặc khởi dục,
hoặc khởi tham, sân, si, bố(sợ), hoặc lại
theo đó mà sinh khởi tâm sở Tùy phiền
não, thì gọi là Sắc thủ uẩn. Phân biệt rộng
ra thì thụ, tưởng, hành, thức cũng như thế.
Trong luận còn phân biệt sự sai khác giữa
uẩn và thủ uẩn, cho rằng uẩn chung cả hữu
lậu và vô lậu, còn thủ uẩn thì chỉ có hữu
lậu mà thôi.
Ngoài ra, bàn về danh nghĩa của Thủ
uẩn thì luận Câu xá quyển 1 cho rằng tất cả
phiền não gọi chung là Thủ, uẩn từ thủ sinh,
hoặc uẩn thuộc về thủ, hoặc uẩn sinh ra
thủ, vì thế gọi là Thủ uẩn.
10525

Nhưng luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập
quyển 1 thì đặc biệt gọi Dục tham có trong
các uẩn là Thủ, rồi đem hợp với uẩn gọi là
Thủ uẩn.
[X. kinh Tạp a hàm Q.3; kinh Pháp thừa
nghĩa quyết định Q.thượng; luận Du già sư
địa Q.65; luận Thành duy thức Q.1; Thành
duy thức luận thuật kí Q.1, phần cuối;
Thành duy thức luận chưởng trung xu yếu
Q.thượng, phần cuối; Câu xá luận quang
kí Q.1].
NGŨ THỨ ĐÊ
........
Phạm: Paĩcakrama.
Tạng: Rim-pa chen-po.
Tác phẩm, do ngài Long thụ (Phạm:
Nàgàrjuna –nhưng không phải ngài Long
thụ ở thế kỉ thứ II) soạn vào thế kỉ X.
Cứ theo Bí mật tập hội đát đặc la (Phạm:
Guhyasamàja-tantra, kinh Nhất thiết
Như lai kim cương tam nghiệp tối thượng
bí mật đại giáo vương) thì Ngũ thứ đệ này
tương đương với Cứu cánh thứ đệ (Phạm:
Utpanna-krama) của Thánh giả lưu (Tạng:
Fphags-lugs), là 5 loại pháp thành tựu
chiếu theo thứ lớp pháp quán Du già để
chứng ngộ an vui cùng tột. Nếu coi Lược
tập thành tựu pháp (Phạm: Piịđìkftasàdhana)
tương đương với Sinh khởi thứ
đệ (Phạm:Utpatti-krama) của Thánh giả
lưu là Thứ đệ thứ nhất trong 5 thứ đệ thì
thành 6 thứ đệ, nhưng thông thường thì 5
loại được liệt kê sau đây là Ngũ thứ đệ:
1. Kim cương niệm tụng thứ đệ(Phạm:
Vajrajàpa-krama), cũng gọi Ngữ tịnh hóa
thứ đệ (Phạm:Vàgviveka-krama), là pháp
niệm tụng lấy sự hô hấp làm nền tảng, theo
lời bạt trong sách cho biết thì có 67 bài kệ
10526

(có bản in gồm 69 bài).
2. Vô thượng ý thứ đệ (Phạm:
Anuttarasamàdhi-krama), cũng gọi Tâm
tịnh hóa thứ đệ (Phạm: Cittavivekakrama),
Tâm thanh tịnh thứ đệ (Phạm:
Cittavizudhi-krama), có 100 bài kệ(hoặc
94 bài).
3. Tự gia trì thứ đệ (Phạm:
Svàdhiwỉhàna-krama), có 56 bài kệ.
4. Lạc hiện đẳng giác thứ đệ(Phạm:
NGŨ THỨ ĐÊ

10527

N
3491
Sukhàbhisaôbodhi-krama), có 40 bài kệ
(hoặc 38 bài).
5. Song nhập thứ đệ (Phạm:
Yuganaddha-krama), có 35 bài kệ (hoặc
có 36 bài).
Sách này có nhiều bản chú thích bằng
tiếng Tây tạng.
[X. Tây tạng mật giáo giáo lí chi nghiên
cứu (Tửu tỉnh Chân điển); Etudes et textes
tantriques, Paĩcakrama, par L. de la
Vallée Poussin; Discovery of a work by
Àryadeva in Sanskrit, JASB. 1898, by
H.P.Zastrì; Cittavisuddhiprakaraịa of
Àryadeva, Visva-Bharati Studies, No.8, by
P.B.Patel].
NGŨ THỪA
... ..
Thừa, Phạm:Yàna.
Năm cỗ xe(dụ chỉ pháp môn tu hành)vận
chuyển chúng sinh đến thế giới yên vui. Có
nhiều thuyết khác nhau.
I. Ngũ Thừa.
Theo nghĩa thông dụng:
1. Nhân thừa (Phạm: Manuwya-yàna):
Dùng 3 qui y và 5 giới làm xe, vận chuyển
chúng sinh ra khỏi 3 đường ác mà sinh vào
cõi người.
2. Thiên thừa (Phạm: Deva-yàna):
Dùng 10 điều thiện, 4 thiền 8 định làm xe,
vận chuyển chúng sinh vượt khỏi 4 châu
mà sinh lên các cõi trời.
3. Thanh văn thừa (Phạm: Zravakayàna):
Dùng pháp môn 4 đế làm xe, vận
chuyển chúng sinh vượt qua 3 cõi, đến Niết
bàn Hữu dư mà thành A la hán.
10528

4. Duyên giác thừa (Phạm:Pratyekayàna):
Dùng pháp môn 12 nhân duyên làm
xe, vận chuyển chúng sinh ra khỏi 3 cõi,
đến Niết bàn Vô dư mà thành Bích chi phật.
5. Bồ tát thừa (Phạm:Bodhisattvayàna):
Dùng pháp môn 6 độ bi trí làm xe,
vận chuyển chúng sinh vượt qua cảnh giới
của 3 thừa 3 cõi mà đến đại Niết bàn vô
thượng bồ đề.
[X. Vu lan bồn kinh sớ Q.thượng; Pháp
hoa huyền luận Q.7].
II. Ngũ Thừa.
Theo kinh Lăng già A bạt đa la bảo
quyển 2:
1. Thiên thừa: Dùng pháp môn Thập
thiện làm xe, vận chuyển chúng sinh khiến
họ sinh lên các tầng trời cõi Dục.
2. Phạm thừa (Phạm: Brahma-yàna):
Dùng pháp môn 4 thiền, 4 tâm vô lượng, 4
định vô sắc làm xe, vận chuyển chúng sinh
ra khỏi biển sinh tử mà sinh lên các tầng
trời cõi Sắc và cõi Vô sắc.
3. Thanh văn thừa: Dùng pháp môn
Tứ đế sinh diệt làm xe, vận chuyển chúng
sinh ra khỏi 3 cõi.
4. Duyên giác thừa: Dùng pháp môn
12 nhân duyên sinh diệt vô sinh làm xe,
vận chuyển chúng sinh ra khỏi 3 cõi.
5. Chư Phật Như lai thừa (Phạm:
Buddha-yàna): Dùng các pháp môn: Sáu
độ sự lí, 3 quán thứ đệ... chuyên chở chúng
sinh cùng đến đại Niết bàn.
[X. kinh Nhập lăng già Q.4; Lăng già kinh
nghĩa sớ Q.2, phần cuối; Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.1].
III. Ngũ Thừa.
Theo tông Hoa nghiêm:
1. Nhất thừa(Phạm:Eka-yàna): Dùng
10529

pháp Nhất thừa thực tướng làm xe để đến
Niết bàn.
2. Bồ tát thừa: Dùng 6 độ muôn hạnh
làm xe để ra khỏi 3 cõi.
3. Duyên giác thừa: Dùng pháp 12 nhân
duyên làm xe để vượt ra ngoài 3 cõi.
4. Thanh văn thừa: Dùng pháp môn 4
đế làm xe để vượt thoát 3 cõi.
5. Tiểu thừa(Phạm:Hìna-yàna): Tức
Nhân thiên thừa, dùng 5 giới 10 thiện làm
xe để ra khỏi 4 đường (địa ngục, ngã quỉ, súc
sinh, a tu la).
NGŨ THỪA

10530

N
3492
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương nghĩa uyển sớ
Q.1; Hoa nghiêm ngũ giáo chương khuông
chân sao Q.2].
IV. Ngũ Thừa.
Theo kinh Xưng tán Đại thừa công đức:
1. Thanh văn thừa.
2. Độc giác thừa.
3. Vô thượng thừa (Phạm:An-uttarayàna).
4. Chủng chủng thừa (Phạm:Nànàyàna).
5. Nhân thiên thừa (Phạm: Devamanuwya-
yàna).
Ngũ thừa này do đức Phật tùy theo các
loại chúng sinh mà nói ra bằng 1 thứ pháp
âm.
V. Ngũ Thừa.
Theo tông Chân ngôn. Tông này phối
hợp 5 đại với 5 thừa mà thành lập riêng 5
thừa thành Phật. Năm thừa này đều là tự
thể trong pháp thân của đức Phật Tì lô giá
na(Đại nhật Như lai). Đó là:
1. Nhân thừa, tức địa đại, vì loài người
đều ở trên mặt đất.
2. Thiên thừa, tức là thủy đại. Nước
lấy chữVaôlàm chủng tử,Vaôcó nghĩa
lìa nói năng. Nước tùy theo đồ đựng hình
dáng vuông hay tròn mà xoay chuyển một
cách tự tại, tương ứng với nghĩa tự tại của
trời.
3. Thanh văn thừa, tức hỏa đại. Vì
Thanh văn từ nơi tâm phát hỏa, nên hoại
thân diệt trí. Chủng tử của Hỏa thiên là chữ
Ra, Ra là chủng tử của Ngữ bồ tát, Thanh
văn nương vào lời dạy mà được độ, cho nên
được phối với hỏa đại.
10531

4. Duyên giác thừa, tức là phong đại.
Chủng tử của phong đại là chữ Ha, Ha nghĩa
là nhân duyên. Duyên giác quán 12 nhân
duyên, cho nên 2 nghĩa này tương ứng. Lại
nữa, sự khai ngộ của Duyên giác là do quán
lí duyên khởi vô thường mà chứng ngộ, như
từ duyên gió mà quán hoa rơi lá rụng liền
thể ngộ lí vô thường, vì thế phối hợp Duyên
giác với phong đại.
5. Bồ tát thừa, tức là không đại. Vì Bồ
tát quán nhân không và pháp không.
[X. Bí tạng kí Q.cuối; Bí tạng kí sao Q.10].
VI. Ngũ Thừa.
Theo tông Tịnh độ:
1. Nhân thừa.
2. Thiên thừa.
3. Thanh văn thừa.
4. Duyên giác thừa.
5. Bồ tát thừa.
Năm thừa này đều nhờ sức bản nguyện
rộng lớn của đức Phật A di đà mà được sinh
về Tịnh độ phương Tây, gọi là Ngũ thừa tề
nhập.
VII. Ngũ Thừa.
Theo tông Thiên thai:
Ngũ thừa là: Nhân thừa, Thiên thừa,
Thanh văn Duyên giác thừa, Bồ tát thừa và
Phật thừa.
Tóm lại, pháp thế gian dạy dỗ, dắt dẫn
chúng sinh vào cõi người cõi trời, gọi là Thế
gian thừa; pháp môn giáo hóa, vận chuyển
chúng sinh đến các quả vị Thanh văn, Duyên
giác, Bồ tát... để vượt ra khỏi cõi mê sinh tử,
gọi là Xuất thế gian thừa.
Ngoài ra, còn có các thuyết Tứ thừa như
sau:
1. Thanh văn thừa, Duyên giác thừa, Bồ
tát thừa và Phật thừa.
10532

2. Nhân thiên thừa, Tiểu thừa, Tam thừa
và Nhất thừa.
3. Nhân thừa, Thanh văn thừa, Duyên
giác thừa và Bồ tát thừa.
4. Nhân thừa, Thiên thừa, Thanh văn
thừa và Bồ tát thừa.
Về trí quán của 4 thừa: Thanh văn,
Duyên giác, Bồ tát và Phật thì được phân
biệt như sau: Hạ quán trí, Trung quán trí,
Thượng quán trí và Thượng thượng quán
trí, gọi là Tứ thừa quán trí.
NGŨ THỪA

10533

N
3493
NGŨ THỪA TỀ NHẬP
Năm thừa đều sinh về Tịnh độ.
Nghĩa là căn cơ 5 thừa như Nhân, Thiên,
Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát đều nhờ
sức bản nguyện của đức Phật A di đà mà
được sinh về cõi Báo độ chân thực.
[X. Quán kinh sớ huyền nghĩa phần;
Quán kinh huyền nghĩa phần truyền thông
kí Q.2, 6]. (xt. Ngũ Thừa).
NGŨ THỨC
I. Ngũ Thức.
Phạm:Paĩca vijĩànàni.
Pàli: Paĩca viĩĩànàni.
Chỉ cho 5 thức: Thức mắt (Phạm:
Cakwur-vijĩàna), thức tai (Phạm:Zrotravijĩàna),
thức mũi (Phạm: Ghràịavijĩàna),
thức lưỡi (Phạm:Jihvà-vijĩàna),
thức thân (Phạm: Kàya-vijĩàna). Vì đây
là 5 thức trước trong 6 hoặc 8 thức nên gọi
là Tiền ngũ thức. Hoặc có thêm chữ “thân”
để chỉ số phức mà gọi là Ngũ thân thức.
Trong 5 thức, thức mắt lấy căn mắt làm
sở y(chỗ nương gá), duyên theo sắc cảnh; thức
tai lấy căn tai làm sở y, duyên theo thanh
cảnh; thức mũi lấy căn mũi làm sở y, duyên
theo hương cảnh; thức lưỡi lấy căn lưỡi làm
sở y, duyên theo vị cảnh; thức thân lấy căn
thân làm sở y, duyên theo xúc cảnh. Đó là
Tiền thập ngũ giới(15 giới trước). Năm thức
mỗi mỗi đều khác nhau, vì lấy 5 căn mắt,
tai... làm sở y, đây là nói theo nghĩa bất cộng
y(không nương chung).
Nhưng, theo luận Câu xá quyển 1, thì
5 thức mắt, tai v.v... cũng lấy ý căn sinh
diệt không ngừng làm chỗ nương gá chung
10534

(cộng sở y).Còn luận Thành duy thức quyển
4 thì bảo rằng Câu hữu sở y(đều có chỗ
nương)của 5 thức có 4 thứ là Đồng cảnh y,
Phân biệt y, Nhiễm tịnh y và Căn bản y.
Đồng cảnh y nghĩa là 5 căn mắt, tai... là
chỗ nương chung của 5 thức, tức năng y và
sở y cùng nương gá chung 1 cảnh hiện tiền.
Phân biệt y nghĩa là ý thức thứ 6 là chỗ
nương gá của 5 thức phân biệt trước. Còn
ý thức thứ 6 là thức phân biệt rõ ràng, tác
dụng phân biệt của 5 thức trước không rõ
ràng, phải nhờ vào sức của ý thức thứ 6 thì
sự duyên cảnh mới rõ ràng, vì thế thức thứ
6 cũng được gọi là Minh liễu y(chỗ nương
rõ ràng). Nhiễm tịnh y nghĩa là thức thứ 7
là chỗ nương nhơ, sạch của 5 thức, tức 5
thức do sự nhơ nhớp hay trong sạch của
thức thứ 7 mà trở thành hữu lậu hay vô
lậu. Căn bản y nghĩa là thức thứ 8 là chỗ
nương căn bản của 5 thức, tức thức thứ 8
là gốc của các thức, thường nắm giữ chủng
tử của các thức và giúp các thức sinh khởi.
Năm thức này đều là ngoại môn chuyển
(chuyển ở cửa ngoài), đều lấy các cảm quan
vật chất(sắc căn) làm chỗ nương gá và lấy
vật chất(sắc pháp)làm đối tượng, chỉ khởi
tác dụng đối với các đối tượng hiện tại, cũng
chỉ nhận biết đối tượng bằng trực giác(hiện
lượng), chứ không khởi tác dụng thường
hằng.
Theo Thuyết nhất thiết hữu bộ thì hành
tướng của 5 thức thô to và luôn luôn tương
ứng với tầm tứ, thông cả 3 tính thiện, bất
thiện và vô kí, chỉ đi với nhiễm chứ không
rời nhiễm và do Tu đạo đoạn trừ. Ở cõi
Dục chỉ có 2 thức mũi và lưỡi, ở tầng trời
Sơ thiền cõi Sắc thì có 3 thức mắt, tai và
thân, còn từ Nhị thiền trở lên đều không
10535

có 5 thức.
Duy thức Đại thừa thì chủ trương 5 thức
không tương ứng với tầm, tứ, thông cả 3
tính, có nhiễm, có lìa nhiễm và Nhị thiền
trở lên cũng có 5 thức. Lại trong 5 uẩn, 5
thức này cùng với ý thức đều thuộc về Thức
uẩn; trong 12 xứ, cùng với ý thức đều thuộc
về ý xứ; còn trong 18 giới thì 5 thức đều
được lập làm giới thức mắt cho đến giới thức
NGŨ THỨC

10536

N
3494
tai. Ngoài ra tông Duy thức cho rằng 5 thức
là do chủng tử ở trong thức gốc A lại da thứ
8 chuyển biến mà sinh ra, vì thế, 5 thức cũng
được gọi là 5 chuyển thức.
[X. luận Thành duy thức Q.7; luận Ngũ
sự tì bà sa Q.hạ; luận Thức thân túc Q.6;
luận Đại tì bà sa Q.42, 72; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.1; luận Câu xá Q.2; luận Thuận
chính lí Q.4; Thành duy thức luận thuật kí
Q.4, phần cuối, Q.7, phần đầu; Đại thừa
nghĩa chương Q.3, phần cuối].
II. Ngũ Thức.
Năm thức của ý được nói trong luận
Đại thừa khởi tín, đó là: Nghiệp thức,
Chuyển thức, Hiện thức, Trí thức và Tương
tục thức.
NGŨ THỰC
Năm sự thực của đức Phật do ngài Thân
loan, người Nhật bản, căn cứ vào phần Tán
thiện nghĩa trong Quán kinh sớ của Đại sư
Thiện đạo mà phân biệt. Đó là:
1. Chân thực quyết liễu nghĩa: Lời nói
của đức Phật không hư dối nên gọi là chân
thực; quyết định chính lí, rốt ráo rõ ràng,
nên gọi là quyết liễu.
2. Thực tri: Chỉ cho Nhất thiết chủng
trí. Nghĩa là trí của Phật biết khắp các tướng
sai biệt của tất cả pháp, nên gọi là thực
tri.
3. Thực giải: Chỉ cho 4 vô ngại. Tức là
Pháp vô ngại giải, Nghĩa vô ngại giải, Từ vô
ngại giải và Nhạo thuyết vô ngại giải. Bốn
thứ vô ngại này đều hiểu đúng sự thực, cho
nên gọi là thực giải.
4. Thực kiến: Chỉ cho mắt của Phật. Mắt
10537

của Phật có năng lực thấy suốt tính tướng
trong Như lai tạng là thường trụ, cái thấy ấy
thấy hết thảy pháp, khế hợp với sự thực nên
gọi là thực kiến.
5. Thực chứng: Chỉ cho đại Niết bàn.
Tức là Phật chứng được đại quả Niết bàn
chân thực, tròn đủ muôn đức, cho nên gọi
là thực chứng.
[X. Ngu ngốc sao Q.hạ].
NGŨ THỰC
... ..
Chỉ cho 5 thứ thức ăn xuất thế gian. Tức
là 5 thứ pháp thực nuôi lớn gốc lành tuệ
mệnh của bậc Thánh. Đó là:
1. Niệm thực: Người tu hành thường
giữ chính niệm để nuôi lớn tất cả căn lành.
2. Pháp hỉ thực: Người tu hành ưa thích
pháp Đại thừa, nhờ đó mà nuôi lớn hạt giống
đạo nên tâm họ thường vui vẻ.
3. Thiền duyệt thực: Người tu hành do
được sức thiền định mà có thể tự nuôi tuệ
mệnh, đạo phẩm tròn sáng, tâm thường vui
mừng.
4. Nguyện thực: Người tu hành trọn đời
giữ nguyện, không bỏ muôn hạnh mà nuôi
lớn tất cả căn lành.
5. Giải thoát thực: Người tu hành cởi
bỏ tất cả sự trói buộc của hoặc nghiệp, đối
với pháp được tự tại, nuôi lớn tất cả thiện
căn bồ đề.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.41; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.19, 28].
NGŨ THƯỜNG NGŨ GIỚI
Năm thường năm giới. Tức là 5 thường
của đạo Nho: Nhân, nghĩa, lễ, trí và tín được
phối hợp với 5 giới của đạo Phật: Không
giết hại, không trộm cướp, không gian dâm,
không nói dối và không uống rượu.
10538

(xt. Hiếu).
NGŨ THƯỢNG PHẦN KẾT
... ... ... ..
Phạm: Paĩcaùrdhvabhàgìyasaôyojanàni.
Gọi đủ: Ngũ thuận thượng phần kết.
Gọi tắt: Ngũ thượng kết, Ngũ thượng.
NGŨ THƯỢNG PHẦN KẾT

10539

N
3495
Năm thứ phiền não (kết = thắt, buộc)
trói buộc chúng sinh ở 2 cõi Sắc và Vô sắc
thuộc thượng phần giới, làm cho không ra
khỏi được 2 cõi này. Đó là:
1. Sắc tham: Phiền não tham đắm 5 món
dục lạc của cõi Sắc.
2. Vô sắc tham: Phiền não tham đắm
cảnh giới thiền định của cõi Vô sắc.
3. Điệu cử: Chúng sinh trong 2 cõi trên
do tâm niệm loạn động mà lui mất thiền
định.
4. Mạn: Chúng sinh trong 2 cõi trên do
tâm kiêu mạn mà cậy mình, lấn lướt người
khác.
5. Vô minh: Phiền não do tham đắm
thiền định mà không rõ biết chân tính.
Năm phiền não(kết)này lấy 8 việc ở
cõi trên do Tu đạo đoạn trừ trong thân bậc
Thánh làm tự tính, nghĩa là Sắc tham, tức
ái của cõi Sắc do Tu đạo đoạn trừ(1 việc);
Vô sắc tham, tức là ái của cõi Vô sắc do Tu
đạo đoạn trừ(1 việc); Điệu cử tức là Điệu
cử của 2 cõi trên đều do Tu đạo đoạn trừ
(2 việc); Mạn tức là Mạn của 2 cõi trên đều
doTu đạo đoạn trừ(2 việc); Vô minh tức
là Vô minh của 2 cõi trên đều do Tu đạo
đoạn trừ(2 việc).
Ngũ thượng phần kết này chỉ giới hạn ở
Tu đạo đoạn chứ không chung cho Kiến
đạo đoạn, vì những phiền não(kết hoặc)do
Kiến đạo đoạn thường làm cho con người sa
đọa, cho nên không được lập làm Thượng
phần kết.
[X. kinh Chúng tập trong Trường a hàm
Q.8; luận Câu xá Q.21; luận Đại tì bà sa
10540

Q.49; luận A tì đạt ma phát trí Q.3; luận
Thành thực Q.10]. (xt. Ngũ Hạ Phần Kết).
NGŨ TIỄN
... ..
Cũng gọi Hoa tiễn.
Năm mũi tên. Năm mũi tên ví dụ cho 5
món dục(tiền của, sắc đẹp, danh vọng, ăn uống,
ngủ nghỉ). Năm món dục này có sức phá hoại
sự nghiệp tu đạo như mũi tên hại thân thể,
cho nên gọi là Ngũ tiễn.
NGŨ TIỂU BỘ
........
Gọi đủ: Thiên thai ngũ tiểu bộ.
Đối lại: Tam đại bộ.
Chỉ cho 5 bộ sách nhỏ trong các soạn
thuật của ngài Thiên thai Trí khải, đó là:
1. Kim quang minh kinh huyền nghĩa,
2 quyển, gọi tắt: Quang minh huyền.
2. Kim quang minh văn cú, 6 quyển,
gọi tắt: Quang minh sớ.
3. Quan âm huyền nghĩa, 2 quyển, gọi
tắt: Quan âm huyền, Biệt hành huyền.
4. Quan âm nghĩa sớ, 2 quyển, gọi tắt:
Quan âm sớ, Biệt hành sớ.
5. Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ, 1
quyển, gọi tắt: Quán kinh sớ.
Ngũ tiểu bộ này đều có chú giải của ngài
Tứ minh Tri lễ, tức là:
- Kim quang minh kinh huyền nghĩa thập
di kí, 6 quyển.
- Kim quang minh kinh văn cú kí, 8
quyển.
- Quan âm huyền nghĩa kí, 4 quyển.
- Quan âm nghĩa sớ kí, 4 quyển.
- Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ diệu
tông sao, 3 quyển.
[X. Sơn gia chính thống học tắc
Q.thượng].
10541

NGŨ TINH
... ..
Cũng gọi Ngũ chấp.
Năm ngôi sao. Đó là:
1. Tuế tinh: Sao Mộc, thuộc mộc trong
ngũ hành, là con của Thanh đế ở phương
đông.
2. Huỳnh hoặc tinh: Sao Hỏa, thuộc hỏa
trong ngũ hành, là con của Xích đế ở
phương nam.
NGŨ TINH

10542

N
3496
3. Trấn tinh: Sao Thổ, thuộc thổ trong
ngũ hành, là con của Hoàng đế ở trung
ương.
4. Thái bạch tinh: Sao Kim, thuộc kim
trong ngũ hành, là con của Bạch đế ở
phương tây.
5. Thần tinh: Sao Thủy, thuộc thủy trong
ngũ hành, là con của Hắc đế ở phương bắc.
Chu kì vận hành của 5 vì sao này nhanh
chậm không giống nhau. Sao Thái bạch và
sao Thần phải cần thời gian 1 năm mới đi
hết 1 vòng, sao Huỳnh hoặc 2 năm, sao Tuế
12 năm, sao Trấn 29 năm rưỡi.
[X. kinh Đại phương đẳng đại tập Q.40;
kinh Tú diệu Q.thượng; kinh Đại phương
quảng bồ tát Văn thù sư lợi căn bản nghi
quĩ Q.3].
NGŨ TINH XÁ THẬP THÁP
Năm ngôi tinh xá và 10 tòa tháp, là
những Thánh tích của Phật giáo ở Ấn độ.
I. Ngũ Tinh Xá.
Về 5 ngôi tinh xá có các thuyết sau đây:
1. Theo luận Đại trí độ quyển 3 bản
Cao li, thì 5 tinh xá là: Trúc viên, Bề bà la
bạt thứ, Tát đa bát na cầu ha, Nhân đà thế
la cầu ha và Tát pha thứ hồn trực ca bát bà
la đều ở thành Vương xá. Nhưng theo 3
bản đời Tống, Nguyên, Minh thì chỉ cho 5
núi bao quanh thành Vương xá: Bệ bà la
bạt thứ (Phạm:Vebhàravana), Tát đa ban
na cầu ha (Phạm: Sattapaịịiguhà), Nhân
đà thế la cầu ha (Phạm:Indasàlaguhà), Tát
pha thứ hồn trực ca bát bà la (Phạm:
Sappasoịđikapabhàra) và Kì xà quật
(Pàli:Gijjhakùỉa).
10543

2. Theo Phiên dịch danh nghĩa tập thì
5 tinh xá là: Cấp cô độc viên, Thứu lãnh, Di
hầu giang, Am la thụ viên và Trúc lâm...
3. Theo Chỉ quật dịch thổ tập quyển
21,Phiên Phạm ngữ quyển 9, thì 5 tinh xá
là: Trúc viên, Bề bà la bạt thứ tát đa ban na
cầu ha, Nhân đà thế la cầu ha, Tát pha thứ
hồn trực ca bát bà la và Kì xà quật.
4. Theo Loại tụ danh vật khảo quyển
334, thì 5 tinh xá là: Tinh xá Kì viên, tinh
xá Trúc lâm, tinh xá Đại lâm, tinh xá Thệ
đa lâm và chùa Na lan đà, cũng gọi là Thiên
trúc ngũ sơn.
II. Thập Tháp.
Có các thuyết sau đây:
1. Theo kinh Đại bát niết bàn quyển
hạ (bản 3 quyển) do ngài Pháp hiển dịch
vào đời Đông Tấn, thì sau khi đức Phật nhập
diệt, 8 ông vua được chia 8 phần xá lợi, đưa
về 8 nước xây tháp cúng dường, 1 tháp thờ
bình chia xá lợi do Bà la môn Hương tính
xây, còn 1 tháp do các Lực sĩ xây ở ngay nơi
trà tì để thờ 1 phần xá lợi còn lại, như vậy
tất cả là 10 ngôi tháp.
2. Theo luật Thập tụng quyển 60 thì
trong cõi Diêm phù đề(Ấn độ) có 10 tòa
tháp, trong đó 8 tháp thờ xá lợi, tháp thứ 9
thờ cái bình dùng để chia xá lợi, còn tòa
tháp thứ 10 thì thờ tro.
Tám tòa tháp thờ xá lợi nói trên được
xây ở các nước: Câu thi, Ba ba, Già la, La
ma già, Tì lưu đề, Ca duy vệ, Tì xá li và Ma
già đà.
3. Có thuyết cho 10 tháplà: Đính tháp
(tháp thờ xương đầu), Nha tháp(tháp thờ răng
hàm), Xỉ tháp(tháp thờ răng), Phát tháp(tháp
thờ tóc), Trảo tháp(tháp thờ móng tay), Y tháp
(tháp thờ áo), Bát tháp(tháp thờ bát), Tích
10544

tháp(tháp thờ gậy tích), Bình tháp(tháp thờ
bình đựng nước)và Dư tháp(tháp thờ kiệu).
Nhưng thuyết này không rõ chỗ y cứ.
Ngoài ra, kinh Ban nê hoàn quyển hạ và
kinh Trường a hàm quyển 5 thì nêu ra thuyết
11 tháp. Trong đó, kinh Ban nê hoàn cho
rằng tháp thứ 9 là tháp thờ bình chia xá lợi,
tháp thứ 10 là tháp định, tháp thứ 11 là
tháp thờ tro. Còn kinh Trường a hàm thì
cho rằng tháp thứ 9 là tháp thờ bình, tháp
thứ 10 thờ tro và tháp thứ 11 thờ tóc.
NGŨ TINH XÁ THẬP THÁP

10545

N
3497
Đến đời sau, Trung quốc và Nhật bản
đặt ra chế định Ngũ sơn Thập sát chính đã
căn cứ vào thuyết Ngũ tinh xá thập tháp
này.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.32; kinh
Phật bản hạnh tập Q.48; Tuyển tập tam tạng
cập tạp tạng truyện; Thích ca phổ Q.4; Niết
bàn kinh sớ tam đức chỉ qui Q.20; Pháp hoa
kinh văn cú Q.1, phần trên; Đại tạng pháp
số Q.32].
NGŨ TÌNH
.....
Chỉ cho 5 căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân
của chúng sinh. Vì 5 căn này hay sinh ra
tình thức, cho nên gọi Ngũ tình.
[X. luận Đại trí độ Q.17, 40].
NGŨ TÍNH
... ..
I. Ngũ Tính.
Cũng gọi Ngũ chủng tính, Ngũ chủng
chủng tính, Ngũ chủng thừa tính, Ngũ thừa
chủng tính.
Năm tính khác nhau của chúng sinh do
chủng tử có sẵn(tiên thiên)trong thức A lại
da quyết định mà không có cách nào thay
đổi được. Đây là thuyết của tông Pháp tướng,
gọi là Ngũ tính các biệt. Đó là:
1. Bồ tát định tính(Định tính Bồ tát).
2. Độc giác định tính(Định tính Độc giác).
3. Thanh văn định tính (Định tính Thanh
văn).
4. Tam thừa bất định tính(Bất định chủng
tính).
5. Vô tính hữu tình(Hữu tình không có
tính).
10546

Trong đó, 3 tính đầu nhất định sẽ đạt
được quả Phật, quả Bích chi phật hoặc quả
A la hán(tính thứ 2 và thứ 3 gọi chung là Định
tính nhị thừa). Tính thứ 4 là chủng tử vốn có
của 3 bậc Thanh văn, Độc giác và Bồ tát,
nên trước phải tu hạnh Nhị thừa rồi sau
mới chuyển về Đại thừa mà chứng quả Phật.
Nếu quả ấy chưa quyết định thì có 4 loại
khác nhau:
1. Tam thừa.
2. Bồ tát, Độc giác.
3. Bồ tát, Thanh văn.
4. Độc giác, Thanh văn.
Tính thứ 5 là vĩnh viễn đắm chìm trong
cõi mê, không cách nào lìa được khổ, chỉ có
thể tu 5 giới, làm 10 điều lành để gieo nhân
sinh lên cõi trời và cõi người.
Năm tính sai khác trên đây là căn cứ vào
điều được nói trong kinh Lăng già quyển 2
và kinh Giải thâm mật quyển 2, vì thế có
chỗ cho rằng thuyết “Tất cả chúng sinh thảy
đều thành Phật” nói trong kinh Pháp hoa
chỉ là pháp môn phương tiện khuyến khích
chúng sinh Bất định tính chuyển về Đại thừa
mà thôi.
(xt. Nhất Xiển Đề, Ngũ Chủng Tính).
II. Ngũ Tính.
Chỉ cho 5 dòng họ của đức Phật, tức là:
Cù đàm, Cam giá, Thích ca, Nhật chủng
và Xá di. Vì Thích ca là 4 người con của vua
Cam giá nên lập làm 4 họ, nhưng thực ra
đều phát sinh từ Cù đàm. Cù đàm, Thích
ca tên tuy khác nhưng họ chỉ là 1. Còn 2 họ
Xá di và Thích ca thì phát sinh từ Cam giá,
Cam giá phát sinh từ Cù đàm, đều là 1 họ
trong dòng Sát đế lợi, cho nên chi nhánh
thì nhiều mà nguồn gốc chỉ là một.
(xt. Cam Giá Vương).
10547

NGŨ TÍNH THÀNH PHẬT
Năm tính thành Phật tùy theo chủng tính
khác nhau của chúng sinh.
Theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 2, 5
tính thành Phật là:
1. Bất định tính bán thành Phật: Tính
bất định chỉ cho căn tính không nhất định.
Nghĩa là người căn tính không nhất định,
khi gần các bậc Thanh văn, Duyên giác thì
NGŨ TÍNH THÀNH PHẬT

10548

N
3498
tu tập pháp Thanh văn, Duyên giác, mà khi
gần Bồ tát thì tùy thuận tu tập pháp Bồ tát.
Người tu tập pháp Thanh văn, Duyên giác
thì tham đắm quá nhỏ, không thích độ sinh,
không cầu quả Phật nên không thành Phật.
Người tu tập theo hạnh lợi sinh của Bồ tát
thì cầu chứng bồ đề mà được thành Phật,
nên gọi là Bất định tính bán thành Phật(tính
bất định nên có thể thành Phật mà cũng có thể
không thành Phật).
2. Vô chủng tính bất thành Phật:
Người không có lòng tin, không gây nhân
lành, phủ định lí nhân quả, không chịu sự
giáo hóa, cam tâm chìm đắm trong sinh tử,
không cần cầu giải thoát, nên gọi Vô chủng
tính bất thành Phật(không có chủng tính
thành Phật).
3. Thanh văn tính bất thành Phật: Căn
tính Thanh văn chỉ tu tập pháp Tứ đế sinh
diệt mà chứng được quả Niết bàn chân
không, tham đắm nơi vắng lặng, sợ sinh tử,
không thể phát khởi hạnh độ sinh để cầu
Phật đạo, vì thế gọi là Thanh văn tính bất
thành Phật(tính Thanh văn không thành Phật).
4. Duyên giác tính bất thành Phật: Căn
tính Duyên giác chỉ quán pháp 12 nhân
duyên mà chứng được quả Niết bàn chân
không, vì cố chấp thiên không, không cầu
Phật đạo, cho nên gọi là Duyên giác tính bất
thành Phật(tính Duyên giác không thành Phật).
5. Bồ tát tính toàn thành Phật: Bồ tát
tự giác, giác tha, vận dụng bi trí, xem kẻ oán
người thân đều bình đẳng, tu tập các nhân,
chứng quả Bồ đề, cho nên gọi Bồ tát tính
toàn thành Phật.
10549

(xt. Ngũ Tính, Ngũ Chủng Tính).
NGŨ TỊNH
.....
I. Ngũ Tịnh.
Năm thứ sạch sẽ. Tức là sữa, sữa đặc,
váng sữa, phân và nước tiểu của con bò vàng
chưa rơi xuống đất.
Người Ấn độ, theo tập tục từ nghìn xưa,
cho rằng con bò là sứ giả của Phạm thiên
nên tôn nó là Thánh ngưu (bò thánh),do
đó, phân và nước tiểu của bò cũng được
xem là vật sạch sẽ. Mật giáo cũng theo tập
tục này mà dùng phân và nước tiểu của bò
làm vật liệu đắp đàn và sái tịnh pháp cụ,
nền đàn.
Cứ theo kinh Tô tất địa quyển trung
phẩm Cúng dường, hành giả Chân ngôn,
trong lúc trì tụng chân ngôn, nếu sinh tâm
ô uế, buông lung đến nỗi tụng chân ngôn bị
lầm lẫn; nếu uống ngũ tịnh này thì có thể
làm cho các thức ăn bất tịnh đã ăn trong
vòng nửa tháng được trong sạch, đồng thời
chân ngôn cũng được thanh tịnh và tăng
thêm uy lực.
Ngoài ra, trong các kinh và nghi quĩ cũng
có ghi chép đầy đủ về các phương pháp Ngũ
tịnh chân ngôn và Ngũ tịnh gia trì của 3 bộ:
Phật bộ, Liên hoa bộ và Kim cương bộ.
II. Ngũ Tịnh.
Chỉ cho trời Ngũ tịnh cư thuộc Tứ thiền
cõi Sắc.
(xt. Ngũ Tịnh Cư Thiên).
NGŨ TỊNH CƯ THIÊN
Tịnh cư, Phạm: Zuddhàvàsa.
I. Ngũ Tịnh Cư Thiên.
Cũng gọi Ngũ bất hoàn thiên, Ngũ tịnh
cư xứ, Ngũ na hàm thiên, Ngũ tịnh cư.
Chỉ cho 5 tầng trời trong đệ Tứ thiền
10550

thuộc cõi Sắc, là nơi sinh đến của các bậc
Thánh quả A na hàm. Đó là:
1. Vô phiền thiên(Phạm:Avfha), cũng
gọi A duy phan, A bệ lệ xá, A phù ha na.
Cõi trời này không còn khổ, vui, tâm và
cảnh không giao tiếp, không có tất cả phiền
não.
2. Vô nhiệt thiên(Phạm:Atapa), cũng
gọi A đáp hòa, A đà ba, A đáp ba. Cõi trời
này không có tất cả nhiệt não bức bách.
NGŨ TỊNH

10551

N
3499
3. Thiện kiến thiên (Phạm:Sudfza),
cũng gọi Tu đề xá. Cõi trời này không có
các tướng trần cấu, từ trong định tuệ thấy
khắp các thế giới trong 10 phương đều tròn
đầy ngưng lặng.
4. Thiện hiện thiên (Phạm:
Sudarzana), cũng gọi Tu đà thi ni, Tu đề
xá na. Cõi trời này có năng lực thấy suốt rõ
ràng, tất cả hiện tượng đều không ngăn ngại.
5. Sắc cứu cánh thiên (Phạm:
Akaniwỉha), cũng gọi A ca nị tra, A ca ni
tra. Cõi trời này không còn hình sắc, là nơi
cao nhất, thù thắng nhất trong cõi Sắc.
Cứ theo kinh Lăng nghiêm quyển 9, thì
5 tầng trời nói trên đều xếp theo chiều
ngang trong cõi trời Tứ thiền, nhưng trời
Tứ thiền chỉ có thể nghe tên của 5 tầng
trời này, chứ không thấy được, cũng như
trong đạo tràng Thánh địa ở thế gian có
nhiều La hán cư trụ mà người thường không
thấy được.
Còn luận Câu xá quyển 24 cho rằng do
tu cả 5 phẩm mà được sinh lên các tầng trời
Ngũ tịnh cư. Năm phẩm tức chỉ cho 5 phẩm
tạp tu Tĩnh lự thứ 4, đó là:
1. Hạ phẩm: Trước hết khởi nhiều niệm
vô lậu, kế đến nhiều niệm hữu lậu, sau đó
lại khởi nhiều niệm vô lậu, cứ như thế trở
đi trở lại, sau giảm dần cho đến 3 tâm hiện
tiền thì thành tựu tĩnh lự.
2. Trung phẩm: Tức 6 tâm hiện tiền.
3. Thượng phẩm: Tức 9 tâm hiện tiền.
4. Thượng thắng phẩm: Tức 12 tâm
hiện tiền.
5. Thượng cực phẩm: Tứ 15 tâm hiện
10552

tiền.
Về sức cảm sinh lên cõi trời Ngũ tịnh cư
thì luận Câu xá nêu 2 thuyết:
1. Dùng sức vô lậu huân tập hữu lậu mà
cảm sinh về cõi Ngũ tịnh cư.
2. Do 5 căn Tín, Tiến, Niệm, Định, Tuệ
lần lượt tăng lên mà cảm sinh về cõi Ngũ
tịnh cư.
Ngoài ra, theo Luận sự (Pàli:
Kathàvatthu), thì tuổi thọ của người các
tầng trời Ngũ tịnh cư như sau: Trời Vô
phiền 1 nghìn kiếp, trời Vô nhiệt 2 nghìn
kiếp, trời Thiện kiến 4 nghìn kiếp, trời
Thiện hiện 8 nghìn kiếp và trời Sắc cứu
cánh 1 vạn kiếp.
Còn theo Tứ a hàm mộ sao giải quyển
hạ, thì cõi Ngũ tịnh cư vốn chỉ có 3 tầng
trời, tức là Tu đề xá(Thiện kiến thiên), Tu
đề xá na(Thiện hiện thiên)và Bệ thủ đà
(Phạm:Vizuddha,Thanh tịnh thiên). Trong
đó, Thanh tịnh thiên lại được chia ra 3
tầng trời: A bệ lệ xá (Vô phiền thiên), A đáp
ba(Vô nhiệt thiên)và A ca nị tra(Sắc cứu
cánh thiên), mà gọi chung là Ngũ tịnh cư
thiên.
[X. kinh Trung a hàm Q.9; kinh Trường
a hàm Q.20; kinh Khởi thế Q.8; kinh Thủ
lăng nghiêm Q.9; luận Dị môn túc Q.14;
luận Đại tì bà sa Q.136, 175; luận Thuận
chính lí Q.65].
II. Ngũ Tịnh Cư Thiên.
Cũng gọi Ngũ tịnh cư chúng, Ngũ thiên
tử.
Chỉ cho 5 vị tôn ngồi ở phía đông thuộc
Ngoại kim cương bộ trên Mạn đồ la Thai
tạng giới của Mật giáo. Đó là:
1. Tự tại thiên tử: Phối hợp với trời Sắc
cứu cánh.
10553

2. Phổ hoa thiên tử: Phối hợp với trời
Thiện kiến.
3. Quang man thiên tử: Phối hợp với
trời Thiện hiện.
4. Ý sinh thiên tử, cũng gọi Mãn ý thiên
tử. Phối hợp với trời Vô nhiệt.
5. Danh xưng viễn văn thiên tử, cũng
gọi Biến âm thanh thiên tử. Phối hợp với
trời Vô phiền.
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4; phẩm Bí mật mạn đồ la kinh Đại nhật
Q.5; Quảng đại nghi quĩ Q.trung; Đại nhật
kinh sớ Q.5, 13, 16].
NGŨ TỊNH CƯ THIÊN

10554

N
3500
NGŨ TỔ
.....
I. Ngũ Tổ.
Tức là Thiền sư Hoằng nhẫn, tổ thứ 5
của Thiền tông, Trung quốc.
[X. Tống cao tăng truyện Q.8; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.3; Truyền pháp chính tông
kí Q.6].
II. Ngũ Tổ.
Tức là Thiền sư Pháp diễn, trụ ở núi Ngũ
tổ tại Kì châu, sống vào đời Tống, Trung
quốc.
III. Ngũ Tổ.
Chỉ cho 5 vị Tổ sư của tông Tịnh độ:
Đàm loan, Đạo xước, Thiện đạo, Pháp chiếu
và Thiếu khang.
IV. Ngũ Tổ.
Chỉ cho 5 vị Tổ của Liên xã: Thiện đạo,
Pháp chiếu, Thiếu khang, Tỉnh thường và
Tông trách.
V. Ngũ Tổ.
Chỉ cho 5 vị Tổ sư của tông Hoa nghiêm:
Đỗ thuận, Trí nghiễm, Pháp tạng, Trừng
quán và Tông mật.
NGŨ TỔ SƠN
........
Cũng gọi Phùng mậu sơn.
Tục gọi: Đông sơn.
Núi ở phía đông bắc huyện Hoàng mai,
tỉnh Hồ bắc, Trung quốc.
Thiền sư Hoằng nhẫn, tổ thứ 5 của
Thiền tông, Trung quốc, đến nơi đây sáng
lập chùa Chân tuệ làm đạo tràng xiển
dương Thiền phong, do đó mà núi này nổi
tiếng.
10555

Sau khi Ngũ tổ thị tịch, đệ tử là ngài
Thần tú an táng nhục thân của Tổ ở đây.
Về sau, có các vị: Sư giới, Thiền sư Tú,
Pháp diễn v.v... nối tiếp nhau trụ trì. Trong
đó, ngài Pháp diễn mở mang xây dựng
thành 1 đại tùng lâm, phát triển Thiền
phong Dương kì, đệ tử rất đông. Các vị
long tượng nổi tiếng trong Thiền lâm như:
Viên ngộ Khắc cần, Phật giám Tuệ cần,
Phật nhãn Thanh viễn... đều xuất thân từ
đây.
[X. Tống cao tăng truyện Q.8; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.3; Cổ kim đồ thư tập
thành chức phương điển thứ 1175].
NGŨ TỘC NHƯ LAI
Chỉ cho 5 đức Như lai trong Kim cương
giới Mật giáo.
Tộc, Phạm, Kula, nghĩa là Bộ tộc, bởi
thế, 5 đức Phật: Đại nhật, A súc, Bảo sinh,
A di đà và Bất không thành tựu của 5 bộ
được gọi là Ngũ tộc Như lai.
[X. kinh An tượng tam muội nghi quĩ].
NGŨ TỒN THẤT KHUYẾT
...........
Kinh Vô lượng thọ có 12 bản dịch, trong
đó, 5 bản hiện còn và 7 bản đã thất lạc, nên
gọi là Ngũ tồn thất khuyết(còn 5 mất 7).
Năm bản hiện còn là:
1. Kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng
giác, 2 quyển, do ngài Chi lâu ca sấm dịch
vào đời Hậu Hán.
2. Kinh A di đà, 2 quyển, do cư sĩ Chi
khiêm dịch vào đời Ngô.
NGŨ TỒN THẤT KHUYẾT
Toàn cảnh Chùa Chân Tuệ

10556

N
3501
3. Kinh Vô lượng thọ, 2 quyển, do ngài
Khang tăng khải dịch vào đời Tào Ngụy.
4. Hội Vô lượng thọ Như lai, 2 quyển,
trong kinh Đại bảo tích, do ngài Bồ đề lưu
chí dịch vào đời Đường.
5. Kinh Đại thừa Vô lượng thọ trang
nghiêm, 3 quyển, do ngài Pháp hiền dịch
vào đời Tống.
Bảy bản đã mất là:
1. Kinh Vô lượng thọ, 2 quyển, do ngài
An thế cao dịch vào đời Hậu Hán.
2. Kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng
giác, 2 quyển, do ngài Bạch diên dịch vào
đời Tào Ngụy.
3. Kinh Vô lượng thọ, 2 quyển, do ngài
Trúc pháp hộ dịch vào đời Tây Tấn.
4. Kinh Vô lượng thọ chí chân đẳng
chính giác, 1 quyển, do ngài Trúc pháp lực
dịch vào đời Đông Tấn.
5. Kinh Vô lượng thọ, 2 quyển, do ngài
Phật đà bạt đà la dịch vào đời Lưu Tống.
6. Kinh Tân vô lượng thọ, 2 quyển, do
ngài Bảo vân dịch vào đời Lưu Tống.
7. Kinh Tân vô lượng thọ, 2 quyển,
do ngài Đàm ma mật đa dịch vào đời Lưu
Tống.
NGŨ TÔNG
.....
I. Ngũ Tông.
Chỉ cho 5 tông Đại thừa: Tông Thiên
thai, tông Hoa nghiêm, tông Pháp tướng,
tông Tam luận và tông Luật.
II. Ngũ Tông.
Chỉ cho 5 tông phái Thiền: Tông Qui
ngưỡng, tông Lâm tế, tông Tào động, tông
10557

Vân môn và tông Pháp nhãn.
III. Ngũ Tông.
Chỉ cho 5 tông do pháp sư Tự quĩ ở chùa
Hộ thân đời Tề thành lập: Tông Nhân
duyên, tông Giả danh, tông Bất chân, tông
Chân thực và tông Pháp giới.
(xt. Ngũ Tông Giáo).
NGŨ TÔNG GIÁO
Cũng gọi Ngũ giáo.
Năm tông được chia loại theo giáo nghĩa
và tôn chỉ trong các kinh, do ngài Tự quĩ ở
chùa Hộ thân phán lập. Đó là:
1. Nhân duyên tông: Dùng lí 6 nhân 4
duyên để phá thuyết tà nhân, vô nhân sai
trái của ngoại đạo. Đây là chỉ cho Nhất thiết
hữu bộ, Tuyết sơn bộ, Đa văn bộ...
2. Giả danh tông: Chủ trương tất cả
pháp hữu vi đều thuộc về giả tướng do
nhân duyên sinh, không có thực thể, chỉ
có giả danh tồn tại. Đây chỉ cho Kinh
lượng bộ, Thuyết giả bộ, luận Thành
thực...
3. Bất chân tông: Chủ trương hết thảy
các pháp vốn hư dối, không có thể thực,
nhưng vì chúng sinh chấp trước thực có nên
phải dùng lí “Không” để phủ định. Đây là
chỉ cho kinh Bát nhã, Tam luận...
4. Chân tông: Chân lí khẳng định
“tức không tức hữu” là vĩnh viễn bất biến
(pháp giới thường trụ), phổ biến tất cả(đều
có Phật tính)... Đây là chỉ cho kinh Niết
bàn.
5. Pháp giới tông: Muôn sự muôn vật
trong vũ trụ thảy đều chân thực, dung hợp
lẫn nhau, tự do tự tại, không ngăn ngại nhau.
Đây là chỉ cho kinh Hoa nghiêm.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.10, phần
đầu; Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.10,
10558

phần đầu; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1; Tứ
giáo nghĩa Q.1].
NGŨ TÔNG NGUYÊN
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Hán nguyệt
Pháp tạng soạn vào đời Minh, ấn hành vào
niên hiệu Sùng trinh năm đầu (1538), được
thu vào Vạn tục tạng tập 114.
NGŨ TÔNG NGUYÊN

10559

N
3502
Ngài Hán nguyệt Pháp tạng phản đối việc
tông Tào động xóa bỏ hết sạch tông chỉ của
5 nhà, chỉ truyền mỗi một việc đức Thích
ca đưa cành hoa trong hội Linh sơn, nên
phê bình chủ trương của tông Tào động là
pháp chết, truyền kín trong thất và cho rằng
từ thời đức Phật Uy âm đến nay, không 1
lời nào 1 pháp nào mà chẳng phải là phù ấn
của tông chỉ 5 nhà. Vì sửa sai sự ngộ nhận
của tông Tào động mà ngài Hán nguyệt
soạn sách này. Sau khi sách được hoàn
thành, ngài Mộc trần Đạo mân là pháp đệ
của ngài Hán nguyệt, soạn “Ngũ Tông Tịch”
.........quở trách ngài Hán nguyệt, còn đệ
tử của ngài Hán nguyệt là Đàm cát Hoằng
nhẫn thì soạn “Ngũ Tông Cứu” để
bài bác ngài Mộc trần và cực lực bênh vực
cho thầy mình.
Ngoài ra, Thiền sư Mật vân Viên ngộ,
thầy của ngài Hán nguyệt cho rằng Hán
nguyệt là đệ tử danh lợi, nên cũng soạn “Tịch
Vọng Cứu Lược Thuyết” ,
10 quyển.
Đến đời Thanh, Hoàng đế Ung chính
cũng soạn “Giản Ma Biện Dị Lục”
để phá bỏ Ngũ Tông Cứu của ngài
Đàm cát.
Nội dung sách này gồm 8 chương: Lâm
tế tông, Lưỡng mạch hợp tông kí lai hữu cứ,
Vân môn tông, Qui ngưỡng tông, Pháp nhãn
tông, Tào động tông, Tổng kết, Truyền y
pháp chú và có phần phụ lục lời tụng của
tông Lâm tế.
NGŨ TU DI
........
10560

I. Ngũ Tu Di.
Năm núi Tu di, ví dụ sự rộng lớn của
tướng lông trắng ở giữa 2 đầu chân mày của
đức Phật A di đà.
Phần quán thân Phật trong kinh Quán
vô lượng thọ Phật (Đại 12, 343 trung) nói:
“Tướng lông trắng giữa 2 chân mày của đức
Phật A di đà uốn lượn xoay vòng bên phải
như 5 tòa núi Tu di”.
Núi Tu di cao 336 vạn dặm, mỗi bề cũng
rộng như vậy, mà tướng lông trắng của Phật
A di đà còn rộng lớn gấp 5 lần như thế, cho
nên gọi là Ngũ tu di chứ chẳng phải chỉ cho
5 tòa núi Tu di khác nhau.
[X. Quán vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
Q.cuối (Tuệ viễn); Quán vô lượng thọ Phật
kinh sớ (Trí khải)].
II. Ngũ Tu Di.
Ví dụ tâm ngã mạn, phiền não, vô minh
của chúng sinh cao rộng không lường được,
giống như 5 núi Tu di.
(xt. Tứ Đại Hải).
NGŨ TỰ
... ..
Năm phần tựa nhỏ trong phần tựa riêng
của kinh Pháp hoa do ngài Thiên thai Trí
khải chia ra. Đó là:
1. Chúng chuẩn tự: Tức là câu “Lúc bấy
giờ 4 chúng vây quanh đức Thế tôn”.
2. Hiện thụy tự: Tức là “Lục thụy” (đức
Thế tôn hiện 6 điềm lành).
3. Nghi niệm tự: Tức là câu “Lúc bấy
giờ bồ tát Di lặc nghĩ rằng”.
4. Phát vấn tự: Tức là câu “Lúc bấy giờ
bồ tát Di lặc muốn giải quyết điều thắc mắc
của mình”.
5. Đáp vấn tự: Tức là câu “Lúc bấy giờ
bồ tát Văn thù sư lợi”...
10561

[X. Pháp hoa văn cú Q.2, phần cuối].
NGŨ TỰ CHÚ
........
Cũng gọi Ngũ tự Văn thù chú, Ngũ tự
đà la ni.
Đà la ni Văn thù 5 chữ. Tức chân
ngôn 5 chữ (a), (ra), (pa), (ca)
và (na).
Theo Tam chủng tất địa quĩ, nếu tụng 1
biến Ngũ tự chú thì công đức cũng nhiều
NGŨ TỰ CHÚ

10562

N
3503
bằng tụng 1 trăm biến Đại tạng kinh, có thể
vào tất cả bình đẳng của Như lai, tất cả văn
tự cũng đều bình đẳng, mau chóng thành
tựu Đại bát nhã; nếu tụng 2 biến thì có thể
diệt trừ trọng tội trong ức kiếp sinh tử; tụng
3 biến thì được Tam muội hiện tiền; tụng 4
biến thì được sức tổng trì không bao giờ quên
mất, tụng 5 biến thì mau thành tựu Vô
thượng bồ đề.
[X. kinh Văn thù thiên bát; Ngũ tự đà la
ni tụng].
NGŨ TỰ MINH VƯƠNG
Gọi đủ: Thành tựu phú quí kim cương
Hư không tạng câu triệu ngũ tự minh
vương.
Chân ngôn 5 chữ của 5 vị Đại bồ tát Hư
không tạng. Tức là 5 chữ: (vaô), (hùô),
(trà#), (hrì#), (a#), là những chữ
chủng tử của 5 vị Đại bồ tát Hư không
tạng.
[X. phẩm Kim cương cát tường đại thành
tựu trong kinh Du kì Q.hạ].
NGŨ TỰ MÔN
Tức 5 chữ (a), (va), (ra), (ha) và
(kha), là chủng tử 5 đại.
(xt. Ngũ Đại Tự Nghĩa).
NGŨ TỰ NGHIÊM THÂN QUÁN
..............
Cũng gọi Ngũ đại thành thân quán, Ngũ
luân thành thân quán, Ngũ luân quán.
Đối lại: Ngũ tướng thành thân quán.
Pháp tu này quán tưởng pháp thân vốn
có của hành giả cứng chắc như kim cương.
Tức hành giả dùng 5 chữ (a), (vaô),
(lãm), (hàm), (khiếm), (hoặc a, phạ,
10563

la, hạ, kha) bố trí ở 5 chỗ trên thân thể
đúng theo thứ tự, để gia trì trang nghiêm
thân mình. Trong đó, chữ A là hình vuông
màu vàng, quán tưởng là Kim cương luân,
gia trì ở dưới thân, gọi là Du già tọa, trụ
trong đất tâm bồ đề cứng chắc như kim
cương. ChữVaôlà hình tròn màu trắng,
quán tưởng là thủy luân, gia trì ở phía trên
rốn, gọi là Đại bi thủy, có thể được tam
muội Đại bi. Chữ Lãm là hình tam giác
màu như ánh mặt trời buổi sáng, quán
tưởng làm hỏa luân, gia trì ở chỗ trái tim,
gọi là Trí hỏa quang(ánh lửa trí) có công
năng tiêu trừ cấu uế. Chữ Hàm là hình bán
nguyệt màu đen, quán tưởng là phong luân,
gia trì ở khoảng giữa 2 chân mày, gọi là Tự
tại lực, có công năng đẩy lui ác ma. Chữ
Khiếm là hình cầu nhiều màu, quán tưởng
là không luân, gia trì trên đỉnh đầu, gọi là
Đại không, có công năng làm cho thân
mình ngang bằng với pháp giới.
Ngũ tự nghiêm thân quán là pháp quán
phải thực hành trước khi tu pháp Đạo tràng
quán của Thai tạng giới, là pháp môn “Tức
thân thành Phật” dành cho những người có
căn cơ thù thắng. Nếu nói theo nghĩa căn
cơ yếu kém từ Hiển vào Mật thì trở thành
Ngũ tướng thành thân quán của Kim cương
giới. Nhưng theo thuyết Hồng tự thứ đệ của
Thai tạng giới, thì 5 chữ chỉ được bố trí gia
trì ở tim mà thôi. Còn theo Thai tạng giới
niệm tụng thứ đệ quyển thượng của ngài
Tông duệ, thì Ngũ tự quán bố trí ở cả thân
và tâm.
[X. phẩm Bí mật mạn đồ la trong kinh
Đại nhật Q.5; phẩm Trì tụng pháp tắc trong
kinh Đại nhật Q.7; Thanh long tự nghi quĩ
Q.thượng; Huyền pháp tự nghi quĩ
10564

Q.thượng; Đại nhật kinh sớ Q.14; Đại tì lô
giá na kinh cúng dường thứ đệ pháp sớ Q.hạ].
(xt. Ngũ Luân Quán).
NGŨ TỰ SẮC
Màu sắc của 5 chữ biểu thị 5 đại theo
thuyết của ngài Tam tạng Bất không.
NGŨ TỰ SẮC

10565

N
3504
Chữ (a) màu vàng, biểu thị cho địa
đại(đất).
Chữ (vi) màu đen, biểu thị cho thủy
đại(nước).
Chữ (ra) màu đỏ, biểu thị cho hỏa đại
(lửa).
Chữ (hùô) màu trắng, biểu thị cho
phong đại(gió).
Chữ (khaô) màu xanh, biểu thị cho
không đại(hư không).
[X. Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích].
NGŨ TỰ VĂN THÙ BỒ TÁT
Phạm: Maĩjughowa.
Hán âm: Mạn thù già sa.
Cũng gọi: Diệu âm bồ tát, Ngũ kế bồ tát.
Chỉ cho bồ tát Văn thù sư lợi lấy 5 chữ
(a), (ra), (pa), (ca) và (na) làm
chân ngôn. Vị tôn này ngồi ở phía bên phải
của bồ tát Nguyệt quang trong viện Văn thù
thuộc Thai tạng giới Mật giáo. Mật hiệu là
Cát tường kim cương.
Về hình tượng thì vị Bồ tát này có thân
màu vàng, ngồi trên hoa sen đỏ, trên đầu
có 5 búi tóc(ngũ kế), tay phải cầm hoa sen
xanh để ở ngang ngực, tay trái đặt ngang,
cầm quyển kinh Bát nhã tiếng Phạm, biểu
thị Trí ba la mật;
hoa sen xanh biểu
thị Tam muội vô
nhiễm. Hình Tam
muội da là hoa sen
xanh, trên hoa có
Phạm khiếp (kinh
Bát nhã), có thuyết
cho là Trí kiếm,
10566

biểu thị trí Đại
không của vị Bồ tát
này.
Ngoài ra, pháp tu thờ bồ tát Ngũ tự văn
thù làm bản tôn, gọi là Ngũ tự văn thù
pháp, phần nhiều tu pháp này để cầu được
trí tuệ sâu xa, làm cho chính pháp trụ lâu
nơi đời.
[X. Ngũ tự đà la ni tụng; Kim cương
đính kinh Du già văn thù sư lợi bồ tát cúng
dường nghi quĩ; Kim cương đính siêu thắng
tam giới kinh thuyết văn thù ngũ tự chân
ngôn thắng tướng; Thai tạng giới thất tập
Q.trung].
NGŨ TỰ VĂN THÙ PHÁP
Cũng gọi Ngũ kế văn thù pháp.
Pháp tu thờ bồ tát Ngũ tự văn thù làm
bản tôn, trì tụng chân ngôn 5 chữ (a),
(ra), (pa), (ca) và (na) để cầu được trí
tuệ sáng suốt.
Cứ theo Ngũ tự đà la ni tụng, thì người
tu pháp này sẽ mau chóng đạt được trí tuệ
của chư Phật, khiến ngay thân phàm phu
này thành Phật.
Còn theo Văn thù ngũ tự chân ngôn
thắng tướng, thì người tu hành tụng 1 biến
chân ngôn này có thể tiêu trừ tất cả nạn
khổ, tụng 2 biến có thể trừ diệt tội nặng
sinh tử trong ức kiếp, tụng 3 biến thì Tam
muội hiện trước, tụng 4 biến thì được sức
tổng trì không quên, tụng 5 biến liền thành
Vô thượng bồ đề.
Ở đây nói 1 biến, 2 biến v.v... hàm nghĩa
1 câu chi biến, 2 câu chi biến...
NGŨ TƯỚNG
I. Ngũ Tướng.
Cũng gọi Ngũ suy.
Năm tướng suy của những người cõi trời
10567

báo hiệu sắp hết tuổi thọ. Tức là: Áo xiêm
dơ bẩn, hoa trên đầu héo úa, thân thể toát
ra mùi hôi, dưới nách ra mồ hôi và không
thích ngồi ở chỗ cũ.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.19]. (xt. Ngũ
Suy).
II. Ngũ Tướng.
NGŨ TƯỚNG
Bồ tát Ngũ Tự Văn Thù
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

10568

N
3505
Năm tướng mà hành giả Mật giáo phải
có đủ khi tu pháp quán thành tựu thân Bản
tôn. Tức là thông suốt tâm bồ đề, tu tâm bồ
đề, thành tâm kim cương, chứng thân kim
cương và tròn đầy thân Phật.
(xt. Ngũ Tướng Thành Thân Quán).
III. Ngũ Tướng.
Cũng gọi Ngũ sự.
Năm tướng pháp mê ngộ. Tức là: Tướng
sở thuyên, tướng năng thuyên, tướng tương
thuộc, tướng chấp trước và tướng bất chấp
trước. Tướng sở thuyên là pháp, tướng năng
thuyên là danh, 2 tướng này thông cả 3 tính
Biến kế sở chấp, Y tha khởi và Viên thành
thực. Tướng tương thuộc là tướng mê chấp,
chấp trước pháp tướng và danh tướng, đều
thuộc về tính Biến kế sở chấp. Tướng chấp
trước lấy sở chấp làm tự tính, thuộc về tính
Y tha khởi. Tướng bất chấp trước thì lìa
tướng chấp trước, thuộc về tính Viên thành
thực.
[X. luận Thành duy thức Q.8].
NGŨ TƯỚNG THÀNH THÂN QUÁN
Cũng gọi Ngũ chuyển thành thân, Ngũ
pháp thành thân.
Hành giả quán tưởng thân mình đầy đủ
5 tướng để thành tựu thân Bản tôn. Là 1
trong những pháp quán tưởng của Mật giáo.
Năm tướng là:
1. Thông đạt bồ đề tâm: Trên mặt lí
luận, ngộ được bản tính của chính mình
tức là tâm bồ đề(giác ngộ).
2. Tu bồ đề tâm: Thể ngộ như thế rồi,
trên mặt thực tiễn, tiến tu để cầu thực
chứng.
10569

3. Thành kim cương tâm: Quán hình
Tam muội da của Bản tôn, rồi nương vào 2
pháp quán Quảng kim cương và Liễm kim
cương mà chứng được sự dung thông vô ngại
giữa thân mình và chư Phật.
4. Chứng kim cương thân: Thân của
hành giả ngay đó thành thân Tam muội da
Bản tôn.
5. Phật thân viên mãn: Sau khi hoàn
thành quán hạnh thì ta và Phật là 1, không
hai.
Pháp quán này và pháp quán Tam mật
đều là quán hạnh trọng yếu của pháp Kim
cương. Nhưng pháp quán Tam mật thì
hành giả và Bản tôn dung nhập vào nhau,
đó là quán theo chiều ngang; còn pháp
quán Ngũ tướng thành thân thì quán thứ
tự 5 tướng theo chiều dọc. Năm tướng này
mỗi tướng có 2 môn: Tự chứng và Hóa
tha.
Ngoài ra, 5 tướng này theo thứ tự phối
hợp với 5 trí: Đại viên kính trí, Bình đẳng
tính trí, Diệu quan sát trí, Thành sở tác trí
và Pháp giới thể tính trí.
Lại nữa, nếu phối hợp 5 tướng với chủng
tử vị, tam muội da vị và tôn hình vị, thì
Thông đạt bồ đề tâm và Tu bồ đề tâm là
chủng tử vị; Thành kim cương tâm và Chứng
kim cương thân là tam muội da vị; Phật thân
viên mãn là tôn hình vị. Nếu lại theo thứ tự
phối hợp với 3 thân, thì chủng tử vị là Pháp
thân, tam muội da vị là Báo thân và tôn
hình vị là Ứng thân.
[X. kinh Kim cương đính Q.thượng; kinh
Chư Phật cảnh giới nhiếp chân thực Q.trung;
Kim cương đính du già kinh thập bát hội
chỉ qui].
NGŨ TỶ KHƯU
10570

Phạm: Paĩca bhikwava#.
Pàli: Paĩca vaggiyà bhikkhù.
Cũng gọi Ngũ quần tỷ khưu.
Năm vị tỷ khưu được đức Thế tôn hóa
độ trong lần chuyển pháp luân đầu tiên ở
vườn Nai sau khi Ngài thành đạo.
Tên phiên dịch của 5 vị tỷ khưu này trong
các kinh nói không giống nhau, được liệt kê
theo biểu đồ sau đây:
NGŨ TỶ KHƯU

10571

N
3506
Ngoài ra, Pháp hoa huyền nghĩa thích
tiêm quyển 6 phần 2 liệt kê: Át bệ, Bạt đề,
Câu lợi, Thích ma nam, Thập lực ca diếp và
cho rằng Ma nam và Câu lợi là 2 vị khác
nhau; Ma nam là tên khác của Trần như, ý
kiến này đều là lầm lẫn. Vì Ma nam là gọi
tắt của Ma ha na ma, nghĩa là Đại danh, là
tiếng tôn xưng Thái tử Câu lợi, vì ngài là họ
Thích nên cũng gọi Thích ma nam.
[X. kinh Trung a hàm Q.56; kinh Tăng
nhất a hàm Q.3, 14; kinh Quá khứ hiện tại
nhân quả Q.3; kinh Phật bản hạnh tập Q.34;
luật Ngũ phần Q.15; luật Tứ phần Q.14,
32; Tì nại da phá tăng sự Q.6; Pháp hoa văn
cú Q.1, phần đầu; Pháp hoa kinh huyền tán
Q.4; Phật tổ thống kỉ Q.2; Pháp uyển châu
lâm Q.11].
NGŨ TRANG NGHIÊM PHÁP
Năm pháp trang nghiêm pháp giới thanh
tịnh.
1. Tinh tiến: Tinh là xa lìa cấu uế 2 bên
(có và không) mà trụ nơi chân lí tột cùng;
Tiến là siêng chăm gắng sức trong pháp giới
thanh tịnh.
2. Minh vương: Biểu thị bản thệ nguyện
lực của các vị tôn trong 3 bộ, dùng đạo Tam
muội của chư Phật làm chỗ nương tựa.
3. Trừ chướng: Pháp Tức tai có thể dứt
bặt 3 chướng 3 hoặc của 6 đường và 3 thừa.
4. Thành tựu chư dũng mãnh sự: Tức
pháp Điều phục có công năng hàng phục
những kẻ oán địch của phàm thánh từ vô
thủy đến nay.
5. Thành tựu nhất thiết chân ngôn:
Tức pháp Tăng ích có năng lực làm cho
10572

phàm thánh có đầy đủ niềm vui và lấy pháp
thành tựu này làm chân ngôn.
Năm pháp trên đây là cương yếu của bộ
kinh Tô tất địa yết la trong Mật giáo.
NGŨ TRANG NGHIÊM PHÁP
Tượng năm vị Tỷ Khưu
Tên Các Kinh Tên Năm Vị Tỷ Khưu
Kinh Trung bản
khởi
Kinh Vô lượng
thọ
Phật sở hành tán
Kinh Phật bản
hạnh tập
Kinh Quá khứ
hiện tại nhân quả
Luật Tứ phần
Luận Tân bà sa
Pháp hoa văn cú
Kinh Tối thắng
vương
Kinh Vô lượng
thọ (bản tiếng
Phạm)
Pháp hoa văn cú
quyển 4, phần 3
Câu lân, Bạt đề, Ma nam câu lợi,
Thập lực ca diếp, Át bệ.
Liễu bản tế, Nhân hiền, Đại hiệu,
Chính ngữ, Chính nguyện.
Kiêu lân như, Bạt đà la, Thập lực
ca diếp, Ba sáp ba, A sáp ba thệ.
Kiều trần như, Bạt đề lê ca, Ma
ha na ma, Ba lê ba, A xa du thời.
Kiều trần như, Bạt đà la xà, Ma
ha na ma, Bạt ba, A xả bà xà.
Kiều trần như, Bà đề, Ma ha ma
nam, Bà phu, A thấp tị.
10573

Kiều trần như, Bạt đề, Ma ha nam,
Bà phu, Át bệ.
A nhã kiều trần như, Bà đế lợi ca,
Ma ha na ma, Ba thấp ba, A thuyết
thị đa a bệ.
Àjĩàta-Kauịđinya-
Bhadra-jit, Mahà-nàman,
Vàwpa, Azva-jit.
Kiều trần như (Phạm:Àjĩàtakauịđiniya,
Pàli:
Koịđaĩĩa), Át bệ (Phạm:
Azvajit, Pàli: Assajit), Bạt
đề (Phạm:Bhadrika), Thập lực
ca diếp (Phạm: Dasabala
Kàsyapa), Ma nam câu lợi
(Phạm:Mahànàma Kulika).

10574

N
3507
[X. kinh Tô tất địa yết la Q.thượng; Tô
tất địa yết la kinh lược sớ Q.1].
NGŨ TRI CĂN
Phạm: Paĩca buddhìndriyàịi.
Cũng gọi Ngũ căn.
Năm căn nhận biết về âm thanh, chạm
xúc, màu sắc, vị và hương. Đó là: Nhĩ căn
(Phạm:Zrotrendriya), Bì căn (Phạm:Tvagindriya),
Nhãn căn (Phạm: Cakwurindriya),
Thiệt căn (Phạm:Rasanendriya)
và Tị căn (Phạm:Nàsikendriya). Là 1 khoa
trong 25 đế của học phái Số luận.
Theo luận Kim thất thập quyển trung
thì Nhĩ căn là từ âm thanh sinh ra, đồng
loại với không đại, vì thế chỉ nhận biết âm
thanh; Bì căn tức là xúc sinh ra, đồng loại
với phong đại, cho nên chỉ nhận biết xúc;
Nhãn căn là từ màu sắc sinh ra, cùng loại
với hỏa đại, vì thế chỉ nhận biết màu sắc;
Thiệt căn là từ vị sinh ra, cùng loại với thủy
đại, cho nên chỉ nhận biết mùi vị; Tị căn là
từ hương sinh ra, cùng loại với địa đại, vì
thế chỉ nhận biết hương.
[X. kinh Niết bàn Q.35 (bản Nam); luận
Kim thất thập Q.thượng; luận Ngoại đạo
tiểu thừa niết bàn; Đại bát niết bàn kinh sớ
Q.32; Thành duy thức luận thuật kí Q.1,
phần cuối; Nhân minh nhập chính lí luận
sớ Q.trung, phần đầu].
NGŨ TRÍ
... ..
Phạm:Paĩca jĩànàni.
I. Ngũ Trí.
Năm trí thể của đức Đại nhật Như lai
do Mật giáo thành lập.
10575

1. Pháp giới thể tính trí (Phạm:
Dharma-dhàtu-svabhava-jĩàna): Tức là
trí thể tính của các pháp thế gian và xuất
thế gian. Trí này đạt được khi thức A ma
la thứ 9 từ hữu lậu chuyển thành vô lậu;
phối với Đại nhật Như lai ở Trung ương
và Phật bộ.
2. Đại viên kính trí (Phạm: Adarzajĩàna):
Tức trí hiển hiện muôn tượng trong
pháp giới đều trong sạch tròn sáng. Trí này
đạt được khi thức A lại da thứ 8 từ hữu lậu
chuyển thành vô lậu; phối với đức A súc
Như lai ở phương Đông và Kim cương bộ,
vì thế cũng gọi là Kim cương trí.
3. Bình đẳng tính trí(Phạm:Samatàjĩàna),
cũng gọi Quán đính trí. Tức trí
hiển hiện đầy đủ tính bình đẳng của các
pháp. Trí này đạt được khi thức mạt na
thứ 7 từ hữu lậu chuyển thành vô lậu; phối
với đức Bảo sinh Như lai ở phương Nam
và Bảo bộ.
4. Diệu quan sát trí(Phạm:Pratyave=
kwanà), cũng gọi Liên hoa trí, Chuyển pháp
luân trí. Tức trí xem xét căn cơ chúng sinh
mà nói pháp 1 cách tự tại. Trí này đạt được
khi ý thức thứ 6 từ hữu lậu chuyển thành
vô lậu; phối với đức Phật A di đà ở phương
Tây và Liên hoa bộ.
5. Thành sở tác trí (Phạm: Kftyà=
nuwỉhàna-jĩàna), cũng gọi Yết ma trí. Tức
trí thành tựu sự nghiệp của mình và người.
Trí này đạt được khi 5 thức trước từ hữu
lậu chuyển thành vô lậu; phối với đức Phật
Bất không thành tựu ở phương Bắc và Yết
ma bộ.
Trên đây là nói về Kim cương giới; nếu
nói về Thai tạng giới thì năm trí theo thứ
tự được phối hợp với: Đại nhật Như lai,
10576

Bảo chàng Như lai, Khai phu hoa Như lai,
Vô lượng thọ Như lai và Thiên cổ lôi âm
Như lai. Năm trí này lại có 2 nghĩa: Biệt
tướng và Các cụ. “Biệt tướng” là phối hợp
riêng 5 trí với 5 đức Phật và 5 bộ. Còn “Các
cụ” là tất cả chư Phật đều có đủ 5 trí. Đó là
ý chỉ đặc biệt sâu xa “Nhị nhi bất nhị, Tức li
bất mậu”(hai mà không hai, tức, lìa không lầm)
của Mật giáo.
[X. kinh Đại bi không trí kim cương đại
NGŨ TRÍ

10577

N
3508
giáo vương nghi quĩ Q.2; Kim cương đính
du già lược thuật tam thập thất tôn tâm yếu;
Lược thuật kim cương đính du già phân biệt
thánh vị pháp môn; Kim cương đính kinh
nhất tự đính luân vương du già nhất thiết
thời xứ niệm Phật thành Phật nghi quĩ; Tức
thân thành Phật nghĩa].
II. Ngũ Trí.
Chỉ cho 5 thứ trí mà đức Phật đã chứng
được nói đến trong kinh Vô lượng thọ quyển
hạ và trong Lược luận an lạc tịnh độ nghĩa.
Đó là:
1. Phật trí: Gọi chung tất cả trí của Phật.
2. Bất tư nghị trí: Trí Phật không thể
nghĩ bàn, có thể lấy ít làm nhiều, lấy gần
làm xa, lấy nhẹ làm nặng, lấy dài làm ngắn
và ngược lại.
3. Bất khả xưng trí: Trí Phật dứt bặt
nói năng, không phải tướng chẳng phải hình,
vượt ngoài đối đãi.
4. Đại thừa quảng trí: Trí Phật biết tất
cả, dứt sạch phiền não, đầy đủ thiện pháp,
độ hết chúng sinh.
5. Vô đẳng vô luân tối thượng thắng
trí: Trí Phật chân thực chẳng hư dối, được
Tam muội như thực, thường ở trong định
mà chiếu soi khắp muôn pháp, không có gì
so sánh được, không thể suy lường được.
Vô lượng thọ kinh tông yếu (bản 2 quyển)
phối hợp Bất tư nghị trí với Thành sở tác
trí, phối hợp Bất khả xưng trí với Diệu quan
sát trí, phối hợp Đại thừa quảng trí với Bình
đẳng tính trí và phối hợp Vô đẳng vô luân
tối thượng thắng trí với Đại viên kính trí.
[X. Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ Q.hạ (Tuệ
10578

viễn); Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ (Cát tạng);
Vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật văn tán
Q.hạ].
III. Ngũ Trí.
Năm thứ trí do bậc Thánh chứng được
nói trong luận Thành thực quyển 16:
1. Pháp trụ trí: Trí biết rõ các pháp sinh
khởi.
2. Nê hoàn trí: Trí biết rõ các pháp diệt
hết.
3. Vô tránh trí: Trí không tranh cãi với
người khác.
4. Nguyện trí: Trí ở trong các pháp
không bị chướng ngại.
5. Biên tế trí: Trí tối thượng, được sức
tự tại đối với sự thêm bớt của mệnh sống.
NGŨ TRÍ ẤN
... ... ..
I. Ngũ Trí Ấn.
Năm trí ấn.
Theo Kim cương đính nghĩa quyết thì 5
trí ấn là:
1. Kim cương trí ấn: (hùô).
2. Bảo trí ấn: (trà#).
3. Pháp luân trí ấn: (hrì#).
4. Yết ma trí ấn: (a#).
5. Nhất thiết Như lai pháp giới trí ấn:
(vaô).
II. Ngũ Trí Ấn.
Tên gọi khác của ấn Ngũ cổ.
(xt. Ngũ Cổ Ấn).
NGŨ TRÍ CHÂN NGÔN
...........
Chân ngôn biểu thị Ngũ trí ngũ Phật của
Kim cương giới, tức là chủng tử của 5 đức
Phật: (vaô), (hùô), (trà#), (hrì#)
và (a#), theo thứ tự là chân ngôn của 5
đức Phật: Đại nhật, A súc, Bảo sinh, Di đà
10579

và Bất không thành tựu thuộc Phật bộ.
Giống với Ngũ trí chân ngôn của 5 vị Đại
hư không tạng thuộc Bảo bộ.
[X. phẩm Kim cương cát tường thành
tựu trong kinh Du kì; kinh Lược xuất Q.1].
NGŨ TRÍ NHƯ LAI
Mật giáo phối hợp 5 trí với 5 đức Phật,
gọi là Ngũ trí Như lai. Đó là:
1. Đại nhật Như lai: An vị ở chính giữa,
NGŨ TRÍ NHƯ LAI

10580

N
3509
đầy đủ trí Pháp giới thể tính.
2. A súc Như lai: An vị ở phương Đông,
đầy đủ trí Đại viên kính.
3. Bảo sinh Như lai: An vị ở phương
Nam, đầy đủ trí Bình đẳng tính.
4. A di đà Như lai: An vị ở phương
Tây, đầy đủ trí Diệu quan sát.
5. Bất không thành tựu Như lai: An vị
ở phương Bắc, đầy đủ trí Thành sở tác.
[X. luận Bồ đề tâm]. (xt. Ngũ Trí).
NGŨ TRÍ TAM THÂN
... ... ... ..
Năm trí của đức Đại nhật Như lai, mỗi
trí đều sinh đủ thân 3 Phật, Bồ tát và Kim
cương, như:
1. Pháp giới thể tính trí: Thân nghiệp
là Phật Tì lô giá na, khẩu nghiệp là bồ tát
Phổ hiền và ý nghiệp là Bất động kim
cương.
2. Đại viên kính trí: Thân nghiệp là Phật
A súc, khẩu nghiệp là bồ tát Văn thù sư lợi
và ý nghiệp là Hàng tam thế kim cương.
3. Bình đẳng tính trí: Thân nghiệp là
Phật Bảo sinh, khẩu nghiệp là bồ tát Hư
không tạng và ý nghiệp là Quân đồ lợi kim
cương.
4. Diệu quan sát trí: Thân nghiệp là Phật
A di đà, khẩu nghiệp là bồ tát Quán tự tại
và ý nghiệp là Lục túc kim cương.
5. Thành sở tác trí: Thân nghiệp là Phật
Thích ca hoặc Phật Bất không thành tựu,
khẩu nghiệp là bồ tát Kim cương nghiệp và
ý nghiệp là Ma ha dược xoa kim cương.
[X. kinh Liên hoa tam muội; Thập trụ
tâm quảng danh mục Q.6].
10581

NGŨ TRỤ ĐỊA HOẶC
Cũng gọi Ngũ trụ địa phiền não.
Chỉ cho 5 phiền não: Kiến nhất xứ trụ
địa, Dục ái trụ địa, Sắc ái trụ địa, Hữu ái trụ
địa và Vô minh trụ địa. Vì 5 thứ phiền não
này là chỗ nương tựa, chỗ cư trú của hết
thảy phiền não và lại hay sinh ra các phiền
não khác, cho nên gọi là Trụ địa.
Đại thừa nghĩa chương quyển 5, phần
đầu, giải thích về Ngũ trụ địa hoặc như
sau:
1. Kiến nhất xứ trụ địa: Kiến hoặc trong
3 cõi như Thân kiến v.v..., lúc vào giai vị
Kiến đạo thì cùng dứt hết 1 lượt.
2. Dục ái trụ địa: Trong các phiền não
ở cõi Dục, ngoại trừ Kiến và Vô minh, còn
tất cả phiền não đều do đắm trước cảnh
năm dục: Sắc, thanh, hương, vị, xúc mà
sinh.
3. Sắc ái trụ địa: Trong các phiền não ở
cõi Sắc, ngoại trừ Kiến và Vô minh, còn tất
cả phiền não đều do tham đắm sắc thân của
chính mình mà sinh.
4. Hữu ái trụ địa: Trong các phiền não
ở cõi Vô sắc, ngoại trừ Kiến và Vô minh,
những phiền não còn lại đều do thương yêu
đắm đuối thân mình mà sinh.
5. Vô minh trụ địa: Tất cả vô minh trong
3 cõi. Vô minh là tâm mê ám, thể của nó tối
tăm, là cội gốc của hết thảy phiền não.
Trong 5 trụ địa hoặc trên đây, tông Duy
thức cho rằng 4 trụ địa trước là hạt giống
của phiền não chướng, còn trụ địa sau cùng
là hạt giống của sở tri chướng. Tông Thiên
thai thì cho Kiến nhất xứ trụ địa là Kiến
hoặc, trụ địa thứ 2, 3, 4 là Tư hoặc của 3 cõi,
gọi chung là Hoặc kiến tư của giới nội. Hàng
Nhị thừa dứt hết 4 trụ địa này thì ra khỏi 3
10582

cõi. Còn Vô minh trụ địa là Hoặc của giới
ngoại(ngoài 3 cõi). Căn cứ vào trụ địa này
mà lập ra 42 phẩm tu hành khác nhau, qua
42 phẩm vị này thì dứt hết Vô minh, lìa 2
thứ sinh tử(phần đoạn và biến dịch), chứng
được đại Niết bàn.
[X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp Q.hạ;
luận Thành duy thức Q.8; Thành duy thức
luận thuật kí Q.9, phần cuối; Thắng man
kinh thuật kí Q.hạ; Pháp hoa kinh huyền
NGŨ TRỤ ĐỊA HOẶC

10583

N
3510
nghĩa Q.5, phần đầu; Pháp hoa văn cú kí
Q.2, phần cuối; Thiên thai tứ giáo nghi tập
chú Q.hạ; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.2, phần cuối].
NGŨ TRÙNG DUY THỨC
Cũng gọi Ngũ trùng duy thức quán.
Năm lớp quán về Duy thức theo thứ tự
từ cạn đến sâu, từ thô đến tế do ngài Khuy
cơ thuộc tông Pháp tướng sáng lập. Năm
lớp quán ấy là:
1. Khiển hư tồn thực thức: Khiển là
loại bỏ, tức phủ định. Trong ba tính, Biến
kế sở chấp là hư dối, thể và dụng đều không
có, cho nên cần loại bỏ(khiển hư); lấy Y tha,
Viên thành làm thể tướng và thực tính của
các pháp, vì 2 tính này là chân thực, cho
nên giữ lại(tồn thực), đồng thời quán 2 tính
này là do thức hiển hiện.
2. Xả lạm lưu thuần thức: Bỏ cái tạp
nhạp, giữ cái thuần túy. Ở lớp quán thứ 1,
sự Y tha và lí Viên thành tuy không lìa thức,
nhưng trong thức vẫn còn cảnh khách quan
(Tướng phần)và tâm chủ quan(Kiến phần,
Tự chứng phần), tâm chỉ có bên trong, cảnh
thì thông cả bên ngoài, vì sợ Tướng phần
bên trong và cảnh tượng ngoài tâm lẫn lộn,
không thể đạt đến chính quán, nên phải bỏ
cảnh giữ tâm.
3. Nhiếp mạt qui bản thức: Thu ngọn
về gốc. Ở lớp quán thứ 2 tuy đã lìa bỏ cảnh
tượng hỗn tạp do tâm và cảnh đối đãi tạo
ra, nhưng tâm pháp được giữ lại vẫn có gốc
của tự thể thức(Tự chứng phần)và ngọn của
tác dụng(Kiến và Tướng phần) khác nhau.
Vì ngọn mà lìa gốc thì không tồn tại, cho
10584

nên phải thu ngọn về gốc.
4. Ẩn liệt hiển thắng thức: Ẩn giấu cái
yếu kém, hiển bày cái mạnh mẽ. Tự thể của
tâm sở và tâm vương tuy giống nhau ở chỗ
Kiến phần và Tướng phần biến hiện làm
năng duyên và sở duyên, nhưng tâm sở vốn
bị phụ thuộc vào tâm vương nên tác dụng
rất yếu kém, vì thế phải ẩn giấu tâm sở yếu
kém và hiển bày tâm vương mạnh mẽ.
5. Khiển tướng chứng tính thức: Bỏ
tướng chứng tính. Ở lớp thứ 4, tuy đã hiển
bày tâm vương tồn tại, nhưng tâm vương có
Sự và Lí khác nhau(Sự là tướng dụng của Y
tha khởi, Lí là tính thể của Viên thành thực), vì
thế phải loại bỏ tướng dụng của Y tha mà
chứng vào thực tính của Viên thành.
Trên đây là nói về tâm vương, nếu đứng
trên quan điểm chung mà nhận xét, thì về
mặt Sự và Lí của 5 pháp: Tâm vương, tâm
sở, sắc pháp, bất tương ứng hành pháp và
chân như thì cũng cần bỏ 4 lớp trước mà
chứng vào lớp thứ 5. Lại nữa, mục đích mà
5 lớp quán trên đây nhắm tới là nói rõ cái
thứ tự ngộ nhập 3 tính, vì thế, nếu lìa 3 tính
thì pháp quán không tồn tại.
Ngoài ra, lớp thứ 1 là Tổng quán(quán
chung), 4 lớp sau là Biệt quán(quán riêng).
Bốn lớp trước thuộc về Tướng duy thức,
quán thức hiện tượng, là pháp tu của giai vị
tiền Kiến đạo; lớp thứ 5 thuộc về Tính duy
thức, quán duy thức chân như, là pháp tu
của giai vị hậu Kiến đạo.
[X. Bát nhã tâm kinh u tán Q.thượng;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1,
phần cuối; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.1, phần đầu; Duy thức nghĩa chương
Q.1, phần cuối, Q.2, phần đầu; Đại thừa
pháp tướng tông danh mục Q.5].
10585

NGŨ TRÙNG HUYỀN NGHĨA
...........
Cũng gọi Ngũ trùng huyền đàm, Ngũ
trùng huyền, Ngũ huyền, Ngũ chương.
Năm cách giải thích ý nghĩa sâu xa của
các kinh do ngài Trí khải thuộc tông Thiên
thai đặt ra. Đó là:
1. Thích danh: Giải thích tên bộ kinh.
2. Biện thể: Nói rõ về thể tính mà bộ
kinh ấy tuyên thuyết, như Pháp hoa lấy
NGŨ TRÙNG HUYỀN NGHĨA

10586

N
3511
“Thức tướng trung đạo” làm diệu thể sở
thuyên của toàn bộ kinh.
3. Minh tông: Bàn rõ về tông chỉ của bộ
kinh.
4. Luận dụng: Luận về công dụng của
bộ kinh.
5. Phán giáo, cũng gọi Phán giáo tướng.
Phân lập giáo tướng để định giá trị của bộ
kinh.
Cách giải thích trên đây được ứng dụng
trong các tác phẩm của ngài Trí khải như:
Pháp hoa huyền nghĩa; Duy ma kinh huyền
sớ; Kim quang minh kinh huyền nghĩa;
Nhân vương kinh sớ; Kim cương bát nhã
kinh sớ, Quan âm huyền nghĩa...
[X. A di đà kinh nghĩa kí; Quán vô lượng
thọ Phật kinh sớ; Huyền nghĩa tư loại tụ
Q.1, 4; Pháp hoa lược nghĩa kiến văn Q.1;
Pháp hoa huyền nghĩa giảng thuật Q.1]. (xt.
Pháp Hoa Ngũ Trùng Huyền Nghĩa).
NGŨ TRÙNG NIÊM PHẬT
I. Ngũ Trùng Niệm Phật.
Năm pháp môn niệm Phật được nêu
trong bộ Hoa nghiêm đại sớ sao quyển 62.
Tức là:
1. Xưng danh vãng sinh niệm Phật
môn: Miệng xưng niệm danh hiệu của Phật
cầu được vãng sinh.
2. Quán tướng diệt tội niệm Phật môn:
Quán tưởng sắc tướng của Phật để cầu diệt
trừ tội lỗi.
3. Nhiếp cảnh duy tâm niệm Phật
môn: Quán xét muôn pháp chỉ do 1 tâm
tạo ra.
4. Tâm cảnh vô ngại niệm Phật môn:
10587

Tâm năng quán và cảnh sở quán dung hòa
nhau không ngăn ngại.
5. Duyên khởi viên thông niệm Phật
môn: Quán pháp giới là 1 tướng, dứt bặt
tâm cảnh, pháp tính tự duyên chứ chẳng
phải tùy duyên, tự tính dung thông chứ
chẳng phải cái này cái kia dung nhập lẫn
nhau.
Trong 5 môn trên, 2 môn trước thuộc
sự niệm Phật, còn 3 môn sau thì thuộc về lí
niệm Phật.
II. Ngũ Trùng Niệm Phật.
Năm pháp môn phương tiện niệm Phật
do Đại sư Trí khải lập ra. Đó là:
1. Xưng danh vãng sinh niệm Phật tam
muội môn.
2. Quán tướng diệt tội niệm Phật tam
muội môn.
3. Chư cảnh duy tâm niệm Phật tam
muội môn.
4. Tâm cảnh câu li niệm Phật tam muội
môn.
5. Tính khởi viên thông niệm Phật tam
muội môn.
NGŨ TRÙNG THÁP
Cũng gọi Ngũ tằng phù đồ, Ngũ tằng
pháp, Ngũ cấp tháp.
Tháp 5 tầng, trên nóc tháp có đặt tướng
luân. Ở Ấn độ từ xưa đã có kiến trúc kiểu
tháp này.
Cứ theo
Phật tổ
thống kỉ
quyển 53 và
Lạc dương
già lam kí
quyển 2, thì
ở Trung
10588

quốc từ đời
Đông Tấn về
sau đã thịnh
hành việc
xây kiểu tháp
5 tầng này và hiện nay còn lại rất nhiều.
[X. kinh Đà la ni tập Q.2; Quảng hoằng
minh tập Q.2; Lạc dương già lam kí Q.1;
Pháp uyển châu lâm Q.38].
NGŨ TRÙNG THÁP
Tháp Năm Tầng
(Tháp Ngài Huyền Trang ở chùa Hưng Giáo, Trung Quốc)

10589

N
3512
NGŨ TRÙNG THẾ GIỚI
... ... ... ..
Sự thành lập 1 thế giới Phật được xếp theo
thứ tự 5 lớp. Tức là: Nhất thế giới, Nhất thế
giới tính, Nhất thế giới hải, Nhất thế giới chủng
và Nhất Phật thế giới. Trong đó, thế giới tính
thứ 2, luận Đại trí độ gọi là Nhất Phật thế
giới. Còn Quán chú ngũ giáo chương quyển
hạ, phần 4, thì căn cứ theo thứ tự Thập trùng
thế giới nói trong kinh Hoa nghiêm (bản dịch
cũ) mà gọi đó là Thế giới tính.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.56 (bản dịch cũ);
luận Đại trí độ Q.50; Hoa nghiêm kinh sưu
huyền kí Q.1, phần cuối; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.3; luận Chương sở tri
Q.thượng; Ngũ giáo chương thông lộ kí Q.52].
NGŨ TRÙNG TƯƠNG ĐỐI
Cũng gọi Ngũ trùng giáo tướng, Ngũ đoạn
tương đối, Ngũ đoạn tương truyền.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Năm cặp đối nhau, là từ ngữ được sử
dụng trong Ngũ cương phán giáo của tông
Nhật liên. Đó là:
1. Nội ngoại tương đối: Phật giáo và
ngoại đạo.
2. Đại tiểu tương đối: Đại thừa và Tiểu
thừa.
3. Quyền thực tương đối: Thực giáo của
kinh Pháp hoa và Quyền giáo trong các kinh
khác.
4. Bản tích tương đối: Bản môn và Tích
môn của kinh Pháp hoa.
5. Giáo quán tương đối: Giáo tướng
được hiển bày trên văn kinh và tâm quán
được hiển bày trong nghĩa văn.
10590

NGŨ TRÙNG TƯƠNG TRUYỀN
Cũng gọi Ngũ trùng huyết mạch, Ngũ
trùng.
Năm lớp truyền pháp, là nghi thức truyền
pháp của tông Tịnh độ Nhật bản. Tức dùng
thứ tự 5 lớp truyền thừa tông nghĩa, đồng
thời trao truyền 5 phần huyết mạch.
Tương truyền, nghi thức này đầu tiên do
ngài Thanh cương truyền cho ngài Thánh
thông vào năm Minh đức thứ 4 (1393). Đối
tượng vốn là chúng xuất gia(học tượng tương
thừa), nhưng về sau chúng tại gia cũng được
truyền trao 5 lớp kết duyên(Hóa tha ngũ
trùng). Cũng có chỗ gọi phương thức thầy
trò truyền pháp này là Dự hiệu, Liên xã hiệu,
A hiệu...
NGŨ TRÙNG VÂN
... ... ..
Năm lớp mây, ví dụ cho 5 chướng của
người đàn bà.
Thân người đàn bà có 5 cái chướng ngại,
đó là: Không thể trở thành Phạm thiên
vương, Đế thích, Ma vương, Chuyển luân
thánh vương và Phật.
Vì 5 chướng này được ví dụ như những
đám mây dày đặc che lấp nên gọi là Ngũ
trùng vân.
[X. kinh Trung a hàm Q.28; luận Đại trí
độ Q.9].
NGŨ TRƯỢC
.....
Phạm:Paĩca kawàyà#.
Cũng gọi Ngũ trỉ.
Chỉ cho 5 thứ cặn đục nổi lên trong kiếp
giảm(thời đại mà tuổi thọ con người rút ngắn
dần).
Cứ theo kinh Bi hoa quyển 5 và Pháp
uyển châu lâm quyển 98, thì Ngũ trược là:
10591

1. Kiếp trược (Phạm:Kalpa-kawàya).
Trong thời kiếp giảm, khi tuổi thọ con người
giảm xuống còn 30 tuổi thì nạn đói kém xảy
ra, lúc còn 20 tuổi thì nạn bệnh dịch xảy ra
và lúc còn 10 tuổi thì nạn binh đao nổi dậy,
chúng sinh trong thế giới thảy đều bị hại.
NGŨ TRƯỢC

10592

N
3513
2. Kiến trược (Phạm:Dfwỉi-kawàya).
Chính pháp diệt rồi, Tượng pháp dần dần
xuất hiện, tà pháp bắt đầu sinh, tà kiến
tăng mạnh, khiến con người không tu pháp
lành.
3. Phiền não trược (Phạm: Klezakawàya).
Chúng sinh nhiều ái dục, tham
lam, bỏn sẻn, tranh đua, nịnh hót, lừa gạt,
tiếp nhận các pháp tà, làm cho tâm thần bị
não loạn.
4. Chúng sinh trược (Phạm: Sattvakawàya),
cũng gọi Hữu tình trược. Chúng
sinh phần nhiều tồi tệ, xấu xa, không hiếu
kính cha mẹ, người lớn tuổi, không sợ quả
báo ác, không tạo công đức, không tu tuệ
thí, chẳng giữ trai giới.
5. Mệnh trược(Phạm:Àyu-kawàya),
cũng gọi Thọ trược. Đời xưa con người thọ
8 vạn tuổi, đời nay do nghiệp ác tăng mạnh
nên tuổi thọ giảm dần, hiếm người sống được
trăm tuổi.
Trong 5 trược thì Kiếp trược là Tổng
(chung), 4 trược còn lại là Biệt(riêng).Lại
trong 4 trược thì Kiến trược và Phiền não
trược là tự thể mà tạo thành Chúng sinh
trược và Mệnh trược.
Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 4, phần
cuối, thì Kiếp trược không có thể riêng, kiếp
là thời gian dài, sát na là thời gian ngắn,
gom chung 4 trược mà thành lập giả danh
Kiếp trược. Chúng sinh trược cũng không
có thể riêng, nhìn chung từ quả báo của Mạn
mà lập giả danh Chúng sinh trược. Phiền
não trược lấy Ngũ độn sử làm thể, Kiến trược
lấy Ngũ lợi sử làm thể, Mệnh trược lấy sự
10593

giữ gìn sắc tâm liên tục làm thể. Trong đó,
Kiến trược và Phiền não trược là nhân, Mệnh
trược là quả, còn Chúng sinh trược thì là
người gieo nhân được quả.
Cứ theo kinh Bi hoa, con người thọ từ 8
vạn tuổi giảm dần xuống còn 2 vạn tuổi thì
Ngũ trược bắt đầu sinh khởi; lúc đó, thế giới
hiện thực đầy dẫy phiền não khổ đau, gọi là
Ngũ trược ác thế, cũng gọi Trược ác thế,
Trược thế. Mới đầu, 5 trược tương đối nhỏ
nhẹ, rồi dần dần tùy theo sự biến hóa của
thời đại mà 5 trược tăng mạnh, gọi là Ngũ
trược tăng thời.
[X. kinh Tạp a hàm Q.32; kinh A di đà,
kinh Bi hoa Q.2; kinh Đại phương đẳng đại
tập Q.21; kinh Văn thù sư lợi vấn Q.hạ;
luận Thuận chính lí Q.32; luận Câu xá Q.12;
Chú duy ma cật kinh Q.3; Pháp hoa kinh
nghĩa kí Q.3; kinh Bồ tát địa trì Q.7; Hoa
nghiêm kinh khổng mục chương Q.2].
NGŨ UẨN
.....
Phạm: Paĩca skandha.
Pàli: Paĩca khandhà.
Cũng gọi Ngũ ấm, Ngũ chúng, Ngũ tụ.
Hán âm: Tắc kiện đà.
Năm nhóm tích tụ tất cả pháp hữu vi
theo từng loại khác nhau. Một trong 3 khoa
(Uẩn, Xứ, Giới).
1. Sắc uẩn (Phạm: Rùpa-skandha):
Nhóm gồm tất cả sắc pháp.
2. Thụ uẩn (Phạm:Vedanà-skandha):
Các cảm thụ do khổ, vui, không khổ không
vui... sinh ra.
3. Tưởng uẩn (Phạm: Saôjĩàskandha):
Các thứ tưởng do nhãn xúc mà
sinh ra.
4. Hành uẩn (Phạm: Saôskàraskandha):
10594

Chỉ cho tất cả pháp hữu vi ngoại
trừ sắc, thụ, tưởng, thức, cũng tức là tác dụng
của ý chí và tâm.
5. Thức uẩn (Phạm: Vijĩànaskandha):
Nhóm gồm các loại thức như
thức mắt, thức tai v.v...
Trong 75 pháp do tông Câu xá thành
lập thì 72 pháp hữu vi thuộc về 5 uẩn và
trong trăm pháp của tông Duy thức thì 94
pháp thuộc về 5 uẩn, không bao gồm pháp
vô vi.
Năm uẩn thông cả hữu lậu, vô lậu và 3
NGŨ UẨN

10595

N
3514
tính thiện, ác, vô kí, cho nên trong các luận
nhiều tên gọi được sử dụng để thuyết minh
các chủng loại khác nhau. Như luận Đại tì
bà sa quyển 75, trong Ngũ uẩn, pháp nào
thuộc về hữu lậu thì gọi là Ngũ thủ uẩn. Đại
thừa nghĩa chương quyển 8, phần đầu, lại
căn cứ vào hữu lậu, vô lậu và 3 tính mà lập
tất cả 9 loại:
1. Sinh đắc thiện ấm.
2. Phương tiện thiện ấm.
3. Vô lậu thiện ấm.
4. Bất thiện ngũ ấm.
5. Uế ô ngũ ấm.
6. Báo sinh ngũ ấm.
7. Uy nghi ngũ ấm.
8. Công xảo ngũ ấm.
9. Biến hóa ngũ ấm.
Trong đó, 3 loại đầu là thiện, loại thứ tư
là ác, 5 loại sau là vô kí. Loại thứ 3 thuộc vô
lậu, ngoài ra đều thuộc hữu lậu.
Ma ha chỉ quán quyển 5, phần đầu và
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương quyển
5, phần đầu cũng nêu ra thuyết này. Đa số
các phái Tiểu thừa đối với sự phân tích 5
uẩn đều rút ra kết luận “Nhân vô ngã”, chủ
trương thân con người là do 5 uẩn tạm thời
hòa hợp, chỉ có cái tên giả chứ không có thể
thực. Nhưng học thuyết của Đại thừa thì
không những chỉ phủ nhận tính chân thực
của cái thể do năm uẩn hòa hợp(thân con
người) mà còn phủ nhận luôn tính chân thực
của bản thân 5 uẩn, rồi tiến bước nữa mà
phát triển thành lí luận “Pháp vô ngã”.
[X. kinh Niết bàn Q.39 (bản Bắc); Bát nhã
tâm kinh; luận Tập dị môn túc Q.11; luận
10596

Câu xá Q.1, 29; luận Du già sư địa Q.54; luận
Đại tì bà sa Q.74; luận Hiển dương thánh
giáo Q.5; luận Thuận chính lí Q.1, 2].
NGŨ UẨN DỤ
Năm ví dụ về 5 uẩn được nói trong kinh
Đại trang nghiêm quyển 12. Đó là:
1. Sắc ví như bọt nước: Bọt nước do gió
thổi trên mặt nước tạo thành, chỉ có hình
tướng hư giả chứ không có thể chất chắc
thật; sắc thân của chúng sinh cũng giống
như thế, hư giả chẳng thật.
2. Thụ ví như bọt nước: Nước bị gió
thổi làm chao động, hoặc bị vật khuấy động
mà tạo thành bọt, chỉ trong chốc lát là tan
biến; cảm nhận những cái khổ, vui của chúng
sinh cũng giống như thế, lúc nổi lúc tan
không thường còn.
3. Tưởng ví như sóng nắng: Sóng nắng
là chỉ cho ánh sáng mặt trời. Nghĩa là từ xa
nhìn đồng không mông quạnh, người ta thấy
bốc lên những tia dợn nắng giống như sóng
nước, kì thực chẳng phải nước, nhưng người
khát nước lại tưởng là nước. Vọng tưởng
của chúng sinh cũng giống như thế, vốn
không có thực thể, do niệm mà thành tưởng,
đều là hư dối.
4. Hành ví như cây chuối: Hành nghĩa
là tạo tác. Thân cây chuối mềm, dễ gãy,
không bền chắc, các hành động do chúng
sinh tạo tác cũng giống như thế, không chắc
thật.
5. Thức ví như việc ảo thuật: Thức
nghĩa là phân biệt. Nhà ảo thuật biến cái
khăn thành con ngựa, cây cỏ thành người,
đều do ảo giác mà ra, vốn không có thực
thể. Tâm thức của chúng sinh phân biệt
các pháp cũng giống như thế, đều tùy
thuộc vào cảnh sinh diệt chứ không có
10597

thật.
NGŨ UẨN MA
........
Cũng gọi Uẩn ma, Ngũ ấm ma, Ngũ
chúng ma, Thân ma.
Năm uẩn: Sắc, thụ, tưởng, hành và thức
như loài ma, hay làm cho chúng sinh hữu
tình chịu nhiều thứ chướng hại, vì thế gọi là
Ngũ uẩn ma.
(xt. Tứ Ma).
NGŨ UẨN MA

10598

N
3515
NGŨ UẨN THỰC TƯỚNG
Năm uẩn tức là lí chân như thực tướng.
1. Sắc uẩn thực tướng: Sắc là giả sắc
chất ngại, thực là bát nhã chân không. Ngay
nơi giả sắc ấy mà rõ được chân không, nên
gọi là Sắc uẩn thực tướng.
2. Thụ uẩn thực tướng: Thụ là cảm
thụ hư giả của 6 căn, thực là bát nhã chân
không. Ngay nơi cảm thụ hư giả ấy mà rõ
được chân không, cho nên gọi là Thụ uẩn
thực tướng.
3. Tưởng uẩn thực tướng: Tưởng là
những suy tư giả tưởng, thực là bát nhã chân
không. Ngay nơi suy tư giả tưởng ấy mà rõ
được chân không, vì thế gọi là Tưởng uẩn
thực tướng.
4. Hành uẩn thực tướng: Hành là các
hành tạo tác hư giả, thực là bát nhã chân
không. Ngay nơi tạo tác hư giả ấy mà rõ
chân không, bởi vậy gọi là Hành uẩn thực
tướng.
5. Thức uẩn thực tướng: Thức là giả
thức phân biệt, thực là bát nhã chân không.
Ngay nơi giả thức phân biệt ấy mà rõ chân
không, cho nên gọi là Thức uẩn thực
tướng.
NGŨ UẨN TRẠCH
........
Ngôi nhà 5 uẩn.
Thân tâm con người do 5 uẩn sắc, thụ,
tưởng, hành, thức giả hòa hợp mà tạo thành,
được ví dụ như ngôi nhà, nên gọi là Ngũ
uẩn trạch.
[X. kinh Tối thắng vương Q.4].
NGŨ ÚY
10599

.....
Phạm: Paĩca-vibhìwaịa.
Cũng gọi Ngũ khủng bố, Ngũ bố.
Chỉ cho 5 tâm sợ hãi của hành giả dưới
giai vị Kiến đạo(hoặc gọi là Bồ tát mới học).
Đó là:
1. Bất hoạt úy: Sợ không sống được.
Người mới học đạo tuy thực hành bố thí
nhưng không dám cho tất cả những tài vật
mình có, vì sợ không còn gì để sống.
2. Ác danh úy: Sợ tiếng xấu. Người mới
học đạo tuy muốn hóa độ chúng sinh mà
vào nơi quán rượu, nhưng còn e dè, ngần
ngại vì sợ người khác chê cười.
3. Tử úy, cũng gọi Mệnh chung úy: Sợ
chết. Người học đạo tuy phát tâm rộng lớn,
bố thí hết tài vật, nhưng không dám hi sinh
thân mệnh.
4. Ác đạo úy, cũng gọi Đọa ác đạo úy:
Sợ đường ác. Người gây các nghiệp bất
thiện, sợ rơi vào 3 đường ác nên lúc nào
cũng lo sợ.
5. Đại chúng uy đức úy: Sợ uy đức của
đại chúng. Ở giữa đại chúng hoặc trước mặt
người có uy đức, sợ những lời nói hoặc cử
chỉ của mình lầm lỗi nên không dám mạnh
dạn.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.34 (bản dịch
mới); kinh Đại thừa lí thú lục ba la mật đa
Q.9].
NGŨ VÂN
... ..
Năm đám mây ví dụ cho 5 chướng của
người tu đạo: Lừa dối, biếng nhác, giận dữ,
ân hận và oán ghét. Năm cái chướng này
gây trở ngại cho việc tu đạo, giống như đám
mây ngăn che ánh mặt trời nên gọi là Ngũ
vân.
10600

(xt. Ngũ Chướng).
NGŨ VẤN THẬP ĐỀ
Năm người hỏi mười vấn đề, đây là tiếng
dùng trong việc bàn về nghĩa.
Lúc vị giảng sư bàn về nghĩa, có 5 người
hỏi, mỗi người đặt 2 vấn đề. Vấn đề được
NGŨ VẤN THẬP ĐỀ

10601

N
3516
hỏi đầu tiên được gọi là Nghiệp nghĩa, vấn
đề thứ 2 gọi là Phó nghĩa. Tổng cộng 5 người
hỏi 10 vấn đề nên gọi là Ngũ vấn thập đề.
NGŨ VỊ
Phạm: Paĩca rasà#.
I. Ngũ Vị.
Chỉ cho 5 vị: Nhũ (Phạm: Kwìra, sữa),
lạc (Phạm:Dadhi, váng sữa), sinh tô (Phạm:
Navanìta, sữa đặc), thục tô (Phạm:Ghfta,
bơ), đề hồ (Phạm:Sarpirmaịđa, phó mát).
Năm vị này đều được chế biến từ sữa.
Các kinh luận thường dùng 5 vị này để
ví dụ sự sai khác về căn cơ hoặc giáo pháp.
Như kinh Niết bàn quyển 10 (bản Bắc) nói:
Thanh văn như sữa, Duyên giác như lạc, Bồ
tát như sinh tô, thục tô, chư Phật Thế tôn
như đề hồ. Đây là ví dụ về căn cơ(người),
còn ví dụ về giáo pháp(pháp)thì như kinh
Niết bàn quyển 14 (bản Bắc), phẩm Thánh
hạnh (Đại 12, 449 thượng) nói: “Ví như từ
bò vắt ra nhũ(sữa), từ nhũ có lạc(váng sữa),
từ lạc có sinh tô(sữa đặc), từ sinh tô có thục
tô(bơ), từ thục tô có đề hồ (phó mát). Đề hồ
là thức ăn ngon nhất, có nhiều dược chất,
có thể chữa khỏi các bệnh. Này các thiện
nam tử! Phật cũng như thế, từ Phật có 12
thể tài kinh, từ 12 thể tài kinh có Tu đa la,
từ Tu đa la có kinh Phương đẳng, từ kinh
Phương đẳng có Bát nhã ba la mật, từ Bát
nhã ba la mật có Đại niết bàn; cũng như đề
hồ, nói đề hồ là ví dụ Phật tính, Phật tính
tức là Như lai”.
Đoạn văn kinh trên đây từ ngài Tuệ
quán đời Lưu Tống và cư sĩ Lưu cầu đời
Tiêu Tề đến nay đều được dùng để ví dụ
10602

thứ tự thuyết giáo của 1 đời đức Phật, nhưng
sự giải thích của các nhà thì có nhiều điểm
dị đồng.
Đại phẩm kinh du ý của ngài Cát tạng
(Đại 33, 66 hạ) nói: “Bàn về vị tương sinh
của 5 nhà, nhà thứ 1 nói rằng, 12 thể tài
phối hợp với A hàm, Tu đa la phối với
Thiền kinh. Tại sao? Vì định hay phát sinh
trí nên Tu đa la được phối với Thiền kinh.
Phương đẳng phối với Bát nhã, Tư ích...,
Bát nhã phối với Pháp hoa, Đề hồ phối với
Niết bàn”.
Ngài Thiên thai Trí khải thì dựa theo
thứ tự thời gian thuyết giáo của 1 đời đức
Phật mà lập thành 5 thời, rồi dùng 5 vị phối
hợp với 5 thời, ví dụ cho sự phát sinh dần
dần của 5 thời giáo, gọi là “Ước giáo tương
sinh”, lại dùng tính đậm, lạt của 5 vị ví dụ
cho sự lợi, độn của căn cơ, gọi là “Ước cơ
nùng đạm”. Năm vị:
1. Nhũ vị: Vị sữa từ bò mà có, cho nên
được dùng để ví dụ 12 thể tài kinh từ đức
Phật nói mà có. Đầu tiên, đức Phật tuyên
thuyết giáo pháp Hoa nghiêm viên đốn, chỉ
dành cho hàng Bồ tát đại cơ, không chung
cho hàng Thanh văn, Duyên giác. Vì kinh
Hoa nghiêm được nói ra trước tiên, sâu cạn
lẫn lộn nên ví như vị sữa.
2. Lạc vị: Vị váng sữa từ sữa mà có,
cho nên được dùng để ví dụ 9 thể tài kinh
là từ 12 thể tài kinh mà ra. Thời thứ 2, đức
Phật ở vườn Lộc dã nói kinh A hàm, dắt
dẫn hàng Nhị thừa Thanh văn, Duyên giác,
dứt trừ Kiến, Tư hoặc, chứng lí chân không
là từ đốn bày ra tiệm, nên ví dụ như vị
váng sữa.
3. Sinh tô vị: Vị sữa đặc có từ váng
sữa, cho nên được dùng để ví dụ những
10603

kinh Phương đẳng Đại thừa được nói ra
tiếp sau 9 thể tài kinh. Ở thời thứ 3, đức
Phật tuyên thuyết các kinh Đại thừa như
Lăng già, Lăng nghiêm... khen ngợi Đại
thừa, quở trách Tiểu thừa, khiến hàng Tiểu
thừa chán Tiểu mến Đại, cho nên ví dụ
như sữa đặc.
4. Thục tô vị: Vị bơ từ sữa đặc mà có,
cho nên dùng để ví dụ kinh Bát nhã được
nói ra tiếp sau kinh Phương đẳng. Ở thời
thứ 4, đức Phật tuyên thuyết các môn không
NGŨ VỊ

10604

N
3517
tuệ, quét sạch nghi chấp của hàng Nhị
thừa, trao cho giáo pháp Đại thừa, khiến
cho tâm họ dần dần thông suốt, nên ví
như vị thục tô.
5. Đề hồ vị: Vị phó mát từ bơ mà có,
cho nên dùng để ví dụ kinh Pháp hoa và
kinh Niết bàn được nói tiếp sau kinh Bát
nhã. Ở thời thứ 5, trên hội Linh sơn, đức
Phật tuyên thuyết kinh Pháp hoa xóa bỏ
Quyền giáo Tam thừa của 4 vị trước để qui
về Thực giáo Nhất thừa viên diệu, khiến
cho chúng sinh đều được thành Phật; lại
nói kinh Niết bàn, đề cao giới luật và bàn
về lí thường trụ, cho nên ví dụ như vị đề
hồ tối thượng.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.1, phần đầu; Pháp hoa kinh văn cú Q.6,
phần cuối; Tam luận du ý nghĩa; Đại thừa
huyền luận Q.5 (phần Giáo tích nghĩa); Niết
bàn kinh nghĩa kí Q.10 (Tịnh ảnh); Niết
bàn kinh hội sớ Q.13]. (xt. Ngũ Thời Bát
Giáo).
II. Ngũ Vị.
Chỉ cho 5 vị: Chua, đắng, ngọt, cay, mặn.
NGŨ VỊ
I. Ngũ Vị.
Cũng gọi Ngũ sự, Ngũ pháp, Ngũ phẩm.
Chỉ cho 5 phẩm loại khác nhau bao gồm
tất cả pháp hữu vi và vô vi.
1. Sắc pháp: Chỉ cho thế giới vật chất.
2. Tâm pháp: Chỉ cho thức chủ thể cấu
tạo thành tâm.
3. Tâm sở pháp: Chỉ cho các tác dụng
của tâm.
4. Tâm bất tương ứng hành pháp:
10605

Chẳng phải sắc pháp, chẳng phải tâm pháp
mà là pháp hữu vi không tương ứng với tâm,
như: Sinh trụ dị diệt, để nói rõ các hiện tượng
tồn tại.
5. Vô vi pháp: Chỉ chung cho các pháp
không do tạo tác mà có, sự sinh diệt biến
hóa của chúng chẳng phải do nhân duyên,
cũng không khởi tác dụng.
Trong 5 vị này, luận Câu xá lại chia Sắc
pháp thành 11 thứ, Tâm pháp 1 thứ, Tâm
sở pháp 46 thứ, Bất tương ứng hành pháp
14 thứ và Vô vi pháp 3 thứ, tổng cộng 75
thứ, cho nên gọi là 5 vị 75 pháp.
Tông Duy thức Đại thừa thì chia Tâm
pháp thành 8 thứ, Tâm sở pháp 51 thứ, Sắc
pháp 11 thứ, Bất tương ứng hành pháp 24
thứ và Vô vi pháp 6 thứ, tổng cộng 100 thứ,
vì thế gọi là 5 vị 100 pháp.
Tông Câu xá sắp xếp thứ tự của 5 vị là:
Sắc, tâm v.v... vì tông này cho rằng đối tượng
ngoài tâm là có thật, từ đó lại khởi lên tâm
và tâm sở trong nội tâm. Còn tông Duy thức
thì xếp theo thứ tự: Tâm, tâm sở v.v... vì
tông này chủ trương các pháp đều do thức
biến hiện chứ không có thực thể.
[X. luận Câu xá Q.4; luận Thuận chính
lí Q.10; luận Thành duy thức Q.7; Bách pháp
minh môn luận sớ Q.thượng; Thành duy
thức luận thuật kí Q.7, phần cuối].
II. Ngũ Vị.
Cũng gọi Duy thức ngũ vị, Duy thức tu
đạo ngũ vị.
Chỉ cho 5 giai vị của Bồ tát Đại thừa do
tông Duy thức phân lập. Đó là:
1. Tư lương vị: Giai vị chứa nhóm các
thiện hữu lậu để đạt đến quả vị Phật. Chỉ
cho hàng Bồ tát Thập trụ, Thập hạnh, Thập
hồi hướng, lấy phúc đức trí tuệ làm tư lương
10606

trợ đạo, vì thế gọi là Tư lương vị. Ba giai vị
này gọi là Đại thừa tam hiền vị. Trong đó,
Thập trụ nặng về tu tập Lí quán, Thập hạnh
nghiêng về tu tập Sự quán, còn Thập hồi
hướng thì phần nhiều tu Lí sự bất nhị quán.
Pháp tu hành này gọi là Đại thừa thuận giải
thoát phần, tuy đã dứt trừ được sự hiện hành
của 2 chấp phân biệt, nhưng hạt giống của
năng thủ và sở thủ vẫn còn tiềm phục chưa
trừ. Đây là giai vị chiết phục chướng ngại
đầu tiên trong 5 giai vị của Duy thức.
NGŨ VỊ

10607

N
3518
2. Gia hạnh vị: Chỉ cho Bồ tát tứ gia
hạnh vị(Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ nhất), nhờ
đã được tư lương phúc đức mà thêm công
dụng hạnh để vào Kiến đạo (Hoan hỉ địa)
trụ ở vị chân như. Giai vị này có thể đạt đến
cảnh giới “không có 2 ngã”(nhân ngã và pháp
ngã) mà “có 2 vô ngã”(nhân vô ngã và pháp
vô ngã), nhưng trong tâm vẫn hiện tiền
“tướng như”, nên vẫn chưa phải thực trụ
nơi cảnh giới Duy thức. Đây gọi là Đại thừa
thuận quyết trạch phần.
3. Thông đạt vị, cũng gọi Kiến đạo vị.
Bồ tát Sơ địa thể hội chân như, trí chiếu soi
lí, thấy được Trung đạo, nên gọi là Thông
đạt vị. Tức là giai vị chứng được trí vô lậu
đầu tiên, đồng thời thể hội lí chân như. Đây
là giai đoạn hoàn thành sự tu hành trong
đại kiếp thứ nhất, tương đương với giai đoạn
Nhập tâm của Sơ địa, nên cũng gọi là Kiến
đạo vị.
4. Tu tập vị, cũng gọi Tu đạo vị. Chỉ
cho Bồ tát từ Nhị thừa đến Thập địa, mặc
dù đã thấy đạo rồi, nhưng vì đoạn trừ chướng
ngại, lại phải tu tập trí căn bản, nên gọi là
Tu tập vị.
5. Cứu cánh vị: Chỉ cho quả Phật Diệu
giác, là giai vị cùng tột, nên gọi là Cứu
cánh vị.
[X. luận Thành duy thức Q.9; luận Đại
thừa a tì đạt ma tập Q.5; luận Du già sư địa
Q.64; Duy thức tam thập luận tụng; Đại thừa
pháp tướng danh mục Q.1, trung].
III. Ngũ Vị.
Chỉ cho 5 giai vị tu hành của Tiểu thừa.
Tức là:
10608

1. Tư lương vị: Lại chia làm 3 vị: Ngũ
đình tâm, Biệt tướng niệm(trong 4 niệm xứ
quán xét riêng từng pháp một)và Tổng tướng
niệm(quán chung 4 pháp 1 lượt).
2. Gia hạnh vị: Gồm có 4 vị: Noãn vị,
Đính vị, Nhẫn vị, Thế đệ nhất vị. Bốn giai
vị thêm công dụng tu hành, chứng được
đạo quả.
3. Kiến đạo vị: Chỉ cho quả Thanh văn
đầu tiên, dứt Kiến hoặc trong 3 cõi, thấy
được lí chân không.
4. Tu đạo vị: Chỉ cho các quả Thanh
văn thứ 2, thứ 3, tu pháp Tứ đế, dứt Tư
hoặc ở cõi Dục.
5. Vô học vị: Chỉ cho quả A la hán thứ
4, dứt sạch Kiến, Tư hoặc trong 3 cõi, chứng
chân lí rốt ráo, không còn gì để học.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ].
IV. Ngũ Vị.
Cũng gọi Động sơn ngũ vị.
(xt. Động Sơn Ngũ Vị).
NGŨ VỊ BÁCH PHÁP
Năm vị 100 pháp. Đây là cách chia loại
và sắp xếp các pháp của tông Pháp tướng
Duy thức.
Một trăm pháp(sự tướng)này đều không
có thực thể, chỉ là phân vị giả lập mà thôi.
Trong 100 pháp thì tâm là thù thắng nhất,
mặc dù không có đối tượng vật chất nhưng
từ nơi tâm mà có đối tượng biến hóa. Trong
tâm vương, ngoài 6 thức ra còn có thức Mạt
na và thức A lại da. Chỗ đặc sắc của Duy
thức là căn cứ vào sự tổ hợp và quan hệ giữa
sự đối đãi nhau của 100 pháp mà trình bày
rõ về những hoạt động và hiện tượng của
tâm; nắm bắt tính đa dạng và tính phức tạp
của những hiện tượng tinh thần 1 cách cụ
thể, rồi lại dùng phương pháp phân tích để
10609

thuyết minh và lí giải. Đó chính là sự nghiên
cứu về tâm lí của Phật giáo.
Một trăm pháp gồm:
1. Tâm pháp có 8: Nhãn, nhĩ, tị, thiệt,
thân, ý, mạt na và a lại da thức.
2. Tâm sở hữu pháp (Tâm sở)có 51:
Tác ý, xúc, thụ, tưởng, tư, dục, thắng giải,
niệm, định, tuệ, tín, tàm, quí, vô tham, vô
sân, vô si, cần(tinh tiến), khinh an, bất phóng
dật, hành xả, bất hại, tham, sân, si, mạn,
nghi, ác kiến, phẫn, hận, phú, não, tật, khan,
NGŨ VỊ BÁCH PHÁP

10610

N
3519
cuống, siểm, hại, kiêu, vô tàm, vô quí, trạo
cử, hôn trầm, bất tín, giải đãi, phóng dật,
thất niệm, tán loạn, bất chính tri, hối, miên
(thụy), tầm và tứ.
3. Sắc pháp có 11: Nhãn, nhĩ, tị, thiệt,
thân, sắc, thanh, hương, vị, xúc và pháp xứ
sở nhiếp sắc.
4. Tâm bất tương ứng hành pháp có
24: Đắc, mệnh căn, chúng đồng phận, dị
sinh tính, vô tưởng định, diệt tận định, vô
tưởng báo (vô tưởng sự), danh thân, cú thân,
văn thân, sinh, lão, trụ, vô thường, lưu
chuyển, định dị, tương ứng, thế tốc, thứ đệ,
phương, thời, số, hòa hợp tính và bất hòa
hợp tính.
5. Vô vi pháp có 6: Hư không, trạch
diệt, phi trạch diệt, bất động diệt (bất động),
tưởng thụ diệt và chân như.
Trên đây, 5 phẩm loại được gọi là Ngũ
vị, cùng nêu chung với 100 pháp, gọi là 5 vị
100 pháp. Và trong 5 phẩm loại, trừ pháp
vô vi ra, còn 4 phẩm loại kia đều thuộc về
pháp hữu vi.
Sự phân loại các pháp trên đây là căn cứ
theo luận Đại thừa bách pháp minh môn và
luận Thành duy thức, còn trong các luận
khác thì sự phân loại có hơi bất đồng.
[X. luận Thành duy thức Q.7; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2; Đại thừa bách
pháp minh môn luận sớ; Đại thừa bách pháp
minh môn luận giải]. (xt. Bách Pháp).
NGŨ VỊ CHÚC
Cũng gọi Lạp bát chúc, Hồng tao.
Cháo 5 vị. Trong Thiền lâm, vào ngày
đức Phật thành đạo mồng 8 tháng chạp (Lạp
10611

bát), các tự viện thường nấu cháo ngũ cốc
(trộn lẫn 5 thứ hạt)để cúng dường, gọi là Ngũ
vị chúc, Lạp bát chúc, hoặc là Hồng tao.
Hồng là màu của loại đậu đỏ; Tao là nhiều
vị trộn lẫn với nhau.
Điều Nguyệt phần tu tri trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển 7 (Đại 48,
1155 thượng) ghi: “Ngày mồng 8 tháng 12
Phật thành đạo, Khố ti chuẩn bị nấu Hồng
tao”.
NGŨ VỊ THẤT THẬP NGŨ PHÁP
Năm phẩm loại bao gồm 75 pháp, là cách
phân chia, sắp xếp tất cả các pháp của tông
Câu xá. Đó là:
1. Sắc pháp(chỉ cho tất cả vật chất)gồm
11 thứ: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, sắc, thanh,
hương, vị, xúc và vô biểu sắc.
2. Tâm pháp(chủ thể của tác dụng tâm)
có 1 thứ, tức 6 thức tâm vương.
3. Tâm sở hữu pháp(gọi tắt: Tâm sở, tức
tác dụng của tâm) gồm 46 thứ, chia làm:
a) Đại địa pháp(tác dụng tương ứng với
tất cả tâm), có 10 thứ: Thụ, tưởng, tư, xúc,
dục, tuệ, niệm, tác ý, thắng giải và tam ma
địa.
b) Đại thiện địa pháp(những tâm sở chỉ
tương ứng với các tâm thiện), có 10 thứ: Tín,
bất phóng dật, khinh an, xả, tàm, quí, vô
tham, vô sân, bất hại và cần(tinh tiến).
c) Đại phiền não địa pháp(những tâm sở
chỉ tương ứng với tất cả tâm bất thiện và tuy
chẳng phải ác chẳng phải thiện nhưng chướng
ngại đạo), có 6 thứ: Si, phóng dật, giải đãi,
bất tín, hôn trầm và trạo cử.
d) Đại bất thiện địa pháp(những tâm sở
tương ứng với tất cả tâm bất thiện), có 2 thứ:
Vô tàm và vô quí.
e) Tiểu phiền não địa pháp(tâm sở tương
10612

ứng với vô minh, nhưng không thể cùng 1 lúc
sinh khởi từ 2 thứ trở lên), có 10 thứ: Phẫn,
phú, khan, tật, não, hại, hận, siểm, cuống
và kiêu.
f) Bất định địa pháp(tâm sở tương ứng với
bất định, tức là ngoài các tâm sở đã nói ở trên),
có 8 thứ: Tầm, tứ, thụy miên, ác tác, tham,
sân, mạn và nghi.
4. Tâm bất tương ứng hành pháp (các
NGŨ VỊ CHÚC

10613

N
3520
pháp tồn tại không thuộc về sắc pháp, cũng chẳng
phải là tâm, tâm sở), có 14 thứ: Đắc, phi đắc,
chúng đồng phận, vô tưởng, vô tưởng định,
diệt tận định, mệnh căn, sinh, trụ, dị, diệt,
danh thân, cú thân và văn thân.
5. Vô vi pháp(chỉ cho các pháp mà bản
thân chúng không sinh diệt biến hóa, cũng không
bị bất cứ 1 tác dụng nào làm cho sinh diệt biến
hóa), có 3 thứ: Hư không, trạch diệt và phi
trạch diệt.
Trong 5 vị, sự phân loại và số mục của
Tâm sở hữu pháp có hơi khác với luận Đại
tì bà sa và luận Thuận chính lí quyển 11.
Còn 75 pháp nếu căn cứ vào sắc và phi sắc
mà phân biệt, thì 11 sắc pháp là sắc, 64 pháp
còn lại là phi sắc; nếu đứng về phương diện
hữu đối và vô đối mà phân biệt, thì 5 căn và
5 cảnh là hữu đối, 65 pháp còn lại là vô đối;
nếu phân biệt theo hữu vi và vô vi, thì 72
pháp trước là hữu vi, 3 pháp sau cùng là vô
vi; nếu phân biệt theo mặt tương ứng và bất
tương ứng, thì có 47 thứ tâm và tâm sở là
tương ứng, 28 thứ còn lại là bất tương ứng;
nếu căn cứ vào việc do 4 đại chủng hay không
do 4 đại chủng tạo ra mà phân biệt, thì 5
căn mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, 4 trần sắc,
thanh, hương, vị và vô biểu sắc là do 4 đại
chủng(đất, nước, lửa, gió)tạo ra, Xúc thì vừa
do vừa không do 4 đại chủng tạo ra, còn 64
pháp còn lại thì không do 4 đại chủng tạo
ra. Nếu phân biệt theo đế và phi đế, thì 73
pháp là đế, còn hư không và phi trạch diệt
là phi đế.
[X. luận Đại tì bà sa Q.42, 75; luận Nhập
a tì đạt ma Q.thượng; Duy ma kinh sớ am la
10614

kí Q.18; Câu xá luận quang kí Q.4; Câu xá
luận pháp tông nguyên]. (xt. Thất Thập Ngũ
Pháp).
NGŨ VỊ THIỀN
Cũng gọi: Ngũ thiền, Ngũ loại thiền.
Đối lại: Nhất vị thiền.
Năm pháp thiền có thứ bậc cạn sâu khác
nhau do ngài Khuê phong Tông mật phân
lập. Đó là:
1. Thiền ngoại đạo: Người tu thiền thích
cảnh giới trên, chán cảnh giới dưới.
2. Thiền phàm phu: Người tu thiền tin
lí nhân quả 1 cách chân chính, nhưng cũng
do tâm thái thích, chán mà tu tập.
3. Thiền Tiểu thừa: Người tu pháp thiền
này chỉ ngộ được lí ngã không.
4. Thiền Đại thừa: Người tu pháp thiền
này ngộ được lí ngã không và pháp không.
5. Thiền Tối thượng thừa, cũng gọi
Thiền Như lai thanh tịnh, Nhất hạnh tam
muội, Chân như tam muội. Người tu pháp
thiền này đốn ngộ tâm mình xưa nay vốn
thanh tịnh, không phiền não, vốn tự đầy đủ
trí tính vô lậu, tâm ấy là Phật, hoàn toàn
không khác. Thiền này là cội gốc của tất cả
pháp thiền, là do môn đệ của tổ Bồ đề đạt
ma truyền nối.
Ngài Tông mật chủ trương Thiền, Giáo
là một, cho Nhất hạnh tam muội nói trong
các kinh(giáo nội)là Tam muội vương căn
bản, tức là thiền chân thực do Phật và Tổ
truyền. Nhưng Thiền tông chê đó là thiền
Như lai 5 vị xen tạp, khác xa với thiền Tổ
sư 1 vị thuần tịnh.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.13; Liên
đăng hội yếu Q.4, 7; Cổ tôn túc ngữ lục Q.3;
Thiền tông tụng cổ liên châu thông tập Q.11;
Ngũ đăng nghiêm thống Q.3; Ngũ đăng toàn
10615

thư Q.5].
NGŨ VỊ VÔ TÂM
Năm trường hợp không có tâm thức
phân biệt sinh khởi(vô tâm),đó là trong trạng
thái ý thức tạm thời gián đoạn. Tông Duy
thức lập ra 5 vị.
1. Vô tưởng thiên (Phạm:Àsaôjĩika):
Thuộc tầng thứ 3 (Quảng quả thiên)trong 8
tầng trời Đệ tứ thiền của cõi Sắc. Nếu người
NGŨ VỊ VÔ TÂM

10616

N
3521
lúc còn sống tu tập định Vô tưởng, có thể
nhờ sức nhàm chán thô tưởng mà sinh đến
cõi trời này. Một khi sinh vào đây rồi thì trừ
lúc mới sinh và lúc sắp chết tạm thời có
tưởng, còn trong khoảng 500 đại kiếp trung
gian thì 6 thức và các tâm sở không sinh
khởi, tất cả đều dứt bặt, không tâm, không
tưởng, chịu quả báo vô tâm.
2. Vô tưởng định (Phạm: Asaôjĩisamàpatti):
Nhân để sinh về cõi trời Vô
tưởng. Cũng là Tam muội vô tâm mà phàm
phu dị sinh(ngoại đạo hoặc phàm phu) tu tập
để cầu sinh về cõi trời Vô tưởng. Trời Đệ
tam thiền của cõi Sắc có 3 tầng trời, trong
đó, tầng trời sau cùng là Biến tịnh thiên.
Nếu đã diệt trừ được tham ở Biến tịnh thiên
mà chưa diệt trừ được sự ô nhiễm của trời
Đệ tứ thiền trở lên, thì sinh khởi tác ý ra
khỏi tưởng(tức nhàm chán cõi thấp kém mong
quả báo cõi trời kia)mà vào định này. Lúc đó,
6 thức tâm vương cùng với 5 biến hành, 5
biệt cảnh, 11 thiện v.v... toàn bộ 22 pháp
đều đoạn diệt.
3. Diệt tận định (Phạm: Nirodhasaôàpatti):
Định vô tâm vô lậu, chỉ có bậc
Thánh mới chứng được. Khi bậc Thánh tu
định, sinh khởi tác ý ngăn dứt tưởng mà
vào định này. Lúc đó, chẳng những dứt bặt
6 thức hiện hành mà cả thức thứ 7 nhiễm ô
và 5 biến hành tương ứng với nó, cho đến
tuệ biệt cảnh, 4 phiền não: Ngã si, ngã kiến,
ngã mạn, ngã ái và 8 Tùy phiền não... toàn
bộ 19 pháp đều đoạn trừ. Lấy 7 ngày là thời
gian lâu nhất.
4. Cực trọng thụy miên (Phạm:
10617

Acittaka): Ngủ rất say, do mệt mỏi cực độ
mà sinh ra. Khi chúng sinh ngủ thì 6 thức
tai, mắt, mũi, lưỡi v.v... mê mờ, không còn
thấy nghe hay biết, vì thế cũng thuộc vị Vô
tâm.
5. Cực Trọng muộn tuyệt (Phạm:
Murcchà): Ngất xỉu, do các nguyên nhân
như: Gió, nóng, v.v... dẫn đến. Lúc chúng
sinh ngất xỉu thì 6 thức hôn mê, không còn
thấy nghe hay biết. Trong cả 2 trường hợp
ngủ rất say và ngất xỉu 6 thức đều không
hiện hành. Lúc hơi thở tạm dứt cũng không
có ý thức, nên cũng thuộc vị Cực trọng muộn
tuyệt.
Tóm lại, ở trong 5 vị này, 6 thức và các
tâm sở tương ứng với chúng đều không hiện
hành, vì thế gọi là Vô tâm. Ngoài ra, trong 5
vị này, phàm phu dị sinh có 4 vị(trừ vị Diệt
tận định). Bậc Thánh chỉ có 3, tức Diệt tận
định, Thụy miên và Muộn tuyệt; trong đó,
Như lai và các Bồ tát tự tại không có Thụy
miên và Muộn nguyệt mà chỉ có Diệt tận
định thôi.
Riêng luận Du già sư địa quyển 13 nêu
thuyết 6 vị Vô tâm, tức 5 vị trên đây và thêm
vào 1 vị Vô dư y Niết bàn.
[X. Du già sư địa luận Q.63; Du già sư
địa luận thích; Thành duy thức luận thuật
kí Q.7, phần đầu; Thành duy thức luận
chưởng trung xu yếu Q.hạ].
NGŨ VỌNG TƯỞNG
........
Năm vọng tưởng, tức chỉ cho 5 uẩn.
1. Kiên cố vọng tưởng: Tức Sắc uẩn.
Thể, tâm và mệnh của chúng sinh đều là sự
kết hợp của các tướng vọng tưởng, sự kết
hợp này rất chặt chẽ bền chắc mà thành sắc
thân, vì thế sắc thân được gọi là Kiên cố
10618

vọng tưởng.
2. Hư minh vọng tưởng: Tức Thụ uẩn.
Chúng sinh do dục tưởng mà 2 tướng tốt
xấu, lợi hại thường hiện, đó là Thụ uẩn. Thụ
uẩn vốn không có thực thể, chỉ là hư vọng,
vì thế gọi là Hư minh vọng tưởng.
3. Dung thông vọng tưởng: Tức Tưởng
uẩn. Tâm là hư dối nhưng lại có thể sai khiến
thân thể hiện có. Thân và tâm này do tưởng
mà dung thông nhau, cho nên gọi là Dung
thông vọng tưởng.
4. U ẩn vọng tưởng: Tức Hành uẩn.
NGŨ VỌNG TƯỞNG

10619

N
3522
Chúng sinh trong 1 đời, thân thể biến hóa
từng giây từng phút, không lúc nào dừng
nghỉ. Tuy vậy mà chúng sinh vẫn u mê không
biết, vì thế gọi là U ẩn vọng tưởng.
5. Điên đảo vọng tưởng, cũng gọi Vi tế
tinh tưởng. Tức là Thức uẩn. Tâm thức
chúng sinh hư vọng điên đảo, biến chuyển
không ngừng, nhưng rất nhỏ nhiệm không
thể thấy được; giống như dòng nước, trông
xa tựa hồ phẳng lặng, nhưng thực thì đang
ngấm ngầm chảy xiết, vì thế gọi là Điên đảo
vọng tưởng.
[X. kinh Thủ lăng nghiêm Q.10].
NGŨ VÔ GIÁN
... ... ..
I. Ngũ Vô Gián.
Cũng gọi Ngũ vô gián ngục.
Năm quả báo vô gián, tức chỉ cho địa
ngục A tị.
Chúng sinh hữu tình trong pháp giới,
tùy chỗ tạo nghiệp mà phải đọa vào địa ngục
này, chịu khổ báo không lúc nào gián đoạn.
Địa ngục A tị là nơi khổ nhất trong 8 địa
ngục lớn, là quả báo mà những người gây
nghiệp cực ác phải gánh chịu.
Cứ theo kinh Địa tạng bồ tát bản nguyện
quyển thượng, thì 5 quả báo vô gián là:
1. Thời vô gián: Trải qua nhiều kiếp
chịu tội, không lúc nào ngưng nghỉ.
2. Hình vô gián: Địa ngục này mỗi bề
đều 8 vạn do tuần, tất cả hữu tình chịu
khổ trong đó, thân hình của họ cũng lớn
như vậy, đầy ắp địa ngục, 1 người cũng đầy,
nhiều người cũng đầy, không 1 khoảng
trống.
10620

3. Thụ khổ vô gián: Các chúng sinh chịu
khổ trên núi dao rừng gươm, với những hình
cụ như: Chĩa 3 chạc, gậy sắt, cối xay, cối giã,
cưa, đục, vạc nước sôi v.v... chịu đủ các khổ,
không lúc nào ngừng.
4. Thú quả vô gián: Bất luận trai gái,
lớn bé, già trẻ, sang hèn, cho đến trời rồng,
thần quỉ... tội nghiệp đã đến, đều cùng chịu
khổ như thế.
5. Mệnh vô gián: Nếu rơi vào địa ngục
này thì từ lúc mới vào cho đến trăm nghìn
muôn kiếp, trong 1 ngày 1 đêm, vạn lần chết
đi, muôn lần sống lại, dù cầu 1 niệm ngưng
nghỉ cũng không được, trừ khi hết nghiệp
mới được thụ sinh.
[X. phẩm Quán Phật tâm trong kinh
Quán Phật tam muội hải Q.5; phẩm Nê lê
trong kinh Đại lâu thán Q.2; phẩm Địa ngục
trong kinh Khởi thế Q.4; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.2].
II. Ngũ Vô Gián.
Cũng gọi Ngũ vô gián nghiệp.
Năm nghiệp chiêu cảm quả khổ ở địa
ngục Vô gián. Tức chỉ cho 5 tội nghịch: Giết
mẹ, giết cha, giết A la hán, phá hòa hợp tăng
và làm cho thân Phật chảy máu.
(xt. Ngũ Nghịch).
NGŨ VÔ LƯỢNG
........
Chỉ cho 5 thứ vô lượng do Mật giáo
thành lập, đó là: Tâm, thân, trí, chúng sinh
và hư không.
Do tâm vô lượng mà có thể đạt được
thân, trí, chúng sinh và hư không vô lượng,
tức biểu thị nghĩa thành tựu tối thắng giác.
Năm thứ vô lượng này có thể theo thứ tự
phối hợp với 5 đức Phật: A súc, Bảo sinh,
Vô lượng thọ, Bất không thành tựu và Đại
10621

nhật. Ngoài ra, cũng có thể phối với 5 chữ
và 5 đại.
[X. phẩm Bách tự quả tương ứng trong
kinh Đại nhật; Đại nhật kinh sớ Q.18; Biện
hoặc chỉ nam Q.1].
NGŨ XAN
Cũng gọi Ngũ khan.
Chỉ cho 5 thứ bỏn sẻn nói trong phẩm
Tạp phiền não luận Thành thực quyển 10.
NGŨ XAN

10622

N
3523
1. Trụ xứ xan: Chỉ 1 mình chiếm riêng
1 nơi nào đó, không cho ai khác ở chung.
2. Gia xan: Chỉ 1 mình mình ra vào
nhà này, không cho ai khác cùng ra vào;
nếu có người trong đó thì mình phải là
hơn.
3. Thí xan: Chỉ mình được nhận của bố
thí, không ai khác được nhận; nếu có người
khác nhận thì họ không được nhận nhiều
hơn mình.
4. Xưng tán khan: Chỉ mình được khen
ngợi, nếu có người khác thì không được hơn
mình.
5. Pháp xan: Chỉ mình hiểu biết nghĩa
sâu xa của 12 thể tài kinh, không nói cho ai
biết.
NGŨ XIỂN ĐỀ LA
...........
Xiển đề la, cũng gọi Phiến đề la (người
không có nam căn, nữ căn).
Chỉ cho 5 vị tỉ khưu ở đời quá khứ làm
việc phi pháp, đời sau chịu quả báo sinh vào
cõi người làm Xiển đề la.
Cứ theo kinh Vị tằng hữu nhân duyên
quyển hạ, thì ở đời quá khứ có 5 vị tỉ khưu
trây lười biếng nhác, ngoài hiện vẻ thiền
tướng, nhưng trong nghĩ điều xằng bậy, nhận
sự cúng dường của người con gái Đề vi trọn
đời, lại tìm cầu tiền của để thỏa mãn dục
lạc, nói dối là đã chứng quả A la hán. Sau
khi chết, 5 tỉ khưu ấy rơi vào địa ngục, qua
8 nghìn kiếp lại sinh làm người, các căn ám
độn, không có nam căn, nữ căn và làm người
khiêng kiệu cho bà Đề vi(vợ vua Ba tư nặc,
cũng chính là hậu thân của người con gái Đề vi
10623

ở quá khứ).
NGŨ XOA ĐỊA NGỤC
... ... ... ..
Địa ngục có cây xoa sắt 5 chĩa chuyên
dùng để phanh thây xẻ xác tội nhân.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.53].
NGŨ XỨ CHÂN NGÔN
...........
Chỉ cho chân ngôn Nhập Phật tam muội
da gia trì ở 5 chỗ trên thân thể của hành giả
Mật giáo. Về 5 chỗ, các kinh đều nói khác
nhau.
Cứ theo Để rị tam muội da Bất động
tôn uy nộ vương sứ giả niệm tụng pháp, thì
5 chỗ là trán, vai trái, vai phải, tim và cổ
họng. Còn kinh Đại tì lô giá na Phật thuyết
yếu lược niệm tụng thì bảo 5 chỗ là tim,
trán, đỉnh đầu và 2 vai.
Chân ngôn là: Nẵng mạc tam mãn đa
một đà nẫm(Qui mệnh tất cả Như lai) a tam
mê(asame, vô đẳng, nghĩa là 3 thân) đát rị
tam mê(trisame, 3 bình đẳng, nghĩa là 3 thân
Pháp, Báo, Hóa hợp làm 1 thân để hóa độ chúng
sinh) tam ma duệ(samaye, tam muội da)sa
phạ hạ(svàhà, thành tựu).
[X. Thanh long quĩ Q.thượng].
NGŨ XỨ CÚNG DƯỜNG
Chỉ cho việc cúng dường 5 bậc, đó là:
Cúng dường cha, mẹ, thân giáo sư (Hòa
thượng), quĩ phạm sư(vị thầy làm khuôn phép
cho mình)và người đau ốm.
Các vị thân giáo sư và quĩ phạm sư là
nơi mà tỉ khưu nhận lãnh giáo pháp; cha
mẹ là các bậc sinh thành dưỡng dục mình,
còn những người đau ốm là nơi đáng
thương xót nhất, vì thế nên thường cúng
dường.
[X. điều Ân hiếu trong Thích thị yếu lãm
10624

Q.trung].
NGŨ XỨ GIA TRÌ
Gia trì ở 5 chỗ trên thân thể theo pháp
tu của Mật giáo.
Khi vào đàn tu pháp, trước hết, hành giả
Chân ngôn dùng ấn khế hoặc pháp khí gia
NGŨ XỨ GIA TRÌ

10625

N
3524
trì ở 5 chỗ trên thân thể để trừ sạch 3 nghiệp
nơi thân và hiển phát công đức của 5 trí
vốn có sẵn trong tâm. Năm chỗ này trong
các kinh đều nói khác nhau, nhưng thông
thường phần nhiều theo thuyết 5 chỗ ghi
trong Để rị tam muội da Bất động tôn uy nộ
vương sứ giả niệm tụng pháp. Năm chỗ ấy
là: Trán, vai trái, vai phải, tim và cổ họng.
Năm chỗ cũng được phối hợp với 5 trí 5
Phật, có 2 thuyết:
Thuyết thứ nhất cho rằng trán biểu
thị cho Pháp giới thể tính trí của Đại nhật
Như lai, tim biểu thị cho Đại viên kính
trí của A súc Như lai, vai phải biểu thị cho
Bình đẳng tính trí của Bảo sinh Như lai,
cổ họng biểu thị cho Diệu quan sát trí của
Vô lượng thọ Như lai, vai trái biểu thị cho
Thành sở tác trí của Bất không thành tựu
Như lai.
Thuyết thứ hai thì chủ trương cổ họng,
tim, vai phải, trán, vai trái theo thứ tự tượng
trưng cho Đại nhật, A súc, Bảo sinh, A di
đà và Bất không thành tựu.
[X. kinh Đại tì lô giá na Phật thuyết yếu
lược niệm tụng; kinh Tô tất địa yết ra Q.hạ;
Ngũ tự đà la ni tụng; Ma lợi chi thiên nhất
ấn pháp].
NGŨ Y
Phạm:Pàli:Paĩca cìvaràịi.
Cũng gọi Ni ngũ y.
Năm áo của tỉ khưu ni. Đó là:
1. Tăng già lê (Phạm:Pàli:Saíghàỉì).
2. Uất đà la tăng (Phạm, Pàli:
Uttaràsaíga).
3. An đà hội(Phạm:Antarvàsa,Pàli:
10626

Antaravàsa).
4. Tăng kì chi (Phạm: Saôkakwikà,
Pàli:Saíkacchà).
5. Quyết tu la (Phạm:Kusùla).
Ba áo trước giống với 3 áo của tỉ khưu là
Đại y, Thượng y và Nội y. Còn Tăng kì chi,
cũng gọi Kì chi, Yểm dịch y, Phú bác y, là 1
miếng vải hình chữ nhật, khoác trên vai bên
trái để che cánh tay trái, còn 1 đầu thì vắt
chéo để che nách bên phải. Quyết tu la, cũng
gọi Thùy y, tức là quần.
[X. luật Thập tụng Q.46; luật Ma ha tăng
kì Q.30, 38; luật Tứ phần Q.27; Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao Q.hạ;
Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.2]. (xt.
Tam Y, Pháp Y).
NGŨ Ý
.....
I. Ngũ Ý.
Chỗ nương tựa của ý thức, tức là thức
Mạt na.
Theo luận Đại thừa khởi tín, thì ý có 5
tên: Nghiệp thức, Chuyển thức, Hiện thức,
Trí thức và Tương tục thức.
1. Nghiệp thức: Thức A lại da căn bản
do vô minh bất giác mà sinh khởi tâm động,
tức vọng tâm hiện khởi.
2. Chuyển thức: Nương nơi tâm động
mà sinh ra tướng hay thấy, tức là tác dụng
chủ quan.
3. Hiện thức: Có khả năng hiện khởi
tất cả cảnh giới, tức là đối tượng khách
quan.
4. Trí thức: Có năng lực phân biệt các
cảnh giới, cho những vật thực tại là đối tượng
ngoài tâm.
5. Tương tục thức: Chỉ cho tác dụng
(niệm)phân biệt liên tục, tức do nhận thức
10627

mà có các khái niệm chứa lại trong tâm thức
tương ứng không dứt, từ đó mà sinh ra ý
thức.
Về mối quan hệ giữa thức A lại da, ngũ ý
và ý thức, theo Khởi tín luận nghĩa sớ quyển
thượng, phần cuối, của ngài Tuệ viễn, thì
tâm là thức thứ 8, ngũ ý là thức thứ 7, ý
thức là thức thứ 6. Còn theo Khởi tín luận
nghĩa kí quyển trung, phần cuối, của ngài
Pháp tạng, thì trong ngũ ý, Nghiệp thức,
NGŨ Ý

10628

N
3525
Chuyển thức và Hiện thức là Tự thể phần,
Kiến phần và Tướng phần của thức thứ 8;
Trí thức, Tương tục thức là ý thức; còn thức
thứ 7 thì sách này chưa đề cập đến.
Khởi tín luận sớ kí quyển 3 của ngài
Nguyên hiểu cũng cho rằng Nghiệp thức,
Chuyển thức và Hiện thức là thức thứ 8,
Trí thức là thức thứ 7 và Tương tục thức là
thức thứ 6.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.4].
II. NgũÝ.
Chỉ cho Nhân ý, Thiên ý, Tuệ ý, Bồ tát ý
và Phật ý theo kinh Pháp hoa.
NGỤ TÔNG
.....
Cũng gọi Phụ tông.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Tông phái phụ thuộc vào tông phái khác.
Theo phần Chư tông chí trong Nguyên
hanh thích thư quyển 27, thì 3 tông Tịnh
độ, Thành thực và Câu xá là Ngụ tông,
giống như nước chư hầu phụ thuộc vào
nước Thiên tử.
Ở Nhật bản, vào thời đại Liêm thương,
3 tông này còn thuộc sự nghiên cứu của các
tông khác chứ chưa thành 1 tông độc lập, vì
thế gọi là Ngụ tông.
[X. Thập tông lược kí].
NGỤC PHƯỢC
... ..
Chúng sinh luân hồi sinh tử bị trói buộc
trong lao ngục 3 cõi, gọi là Ngục phược.
Phó pháp tạng nhân duyên truyện quyển
5 (Đại 50, 315 thượng) nói: “Ngục tù 3 cõi
trói buộc, chẳng có chút gì vui”.
10629

NGỤC TỐT
Phạm:Naraka-pàla.
Cũng gọi Địa ngục tốt, Na lạc ca tốt.
Loài quỉ ở địa ngục mang hình tướng
đáng sợ như đầu trâu, đầu ngựa để trừng trị
các tội nhân.
Luận Đại trí độ quyển 16 (Đại 25, 176
thượng) nói: “Ngục tốt ác La sát hiện các
loại thân hình đầu trâu, ngựa, lợn, dê, hươu
nai, chồn, chó, hổ(cọp), chó sói, sư tử, chim
đại bàng, chim cắt, chim kên kên v.v... đến
cắn xé, gặm mổ, ăn nuốt tội nhân”.
Cứ theo Duy thức nhị thập luận thuật
kí, trong các bộ thì Đại chúng bộ, Chính
lượng bộ chủ trương thuyết ngục tốt chính
thực là hữu tình, còn Tát bà đa bộ và Kinh
bộ thì cho rằng ngục tốt chẳng phải là hữu
tình.
[X. kinh Quán Phật tam muội hải Q.2,
5; luận Đại tì bà sa Q.172; luận Câu xá Q.11;
luận Thuận chính lí Q.31; luận Duy thức
nhị thập; Câu xá luận quang kí Q.11].
NGUY TÚ
.....
Phạm:Zata-bhiwà.
Cũng gọi Thiết đa tì sái, Bách dược, Bách
độc tú.
Sao Nguy, được đặt ở phía bắc của Ngoại
viện trong Bắc đẩu mạn đồ la Thai tạng giới
Mật giáo. Một trong 28 sao.
Cứ theo kinh Tú diệu quyển thượng, thì
vì sao này chỉ có 1 sao, tức là thần Bà lỗ noa
(Phạm:Varuịa, Thủy thiên). Trong Bắc đẩu
mạn đồ la, hình tượng của vị tôn này là vị
tiên có thân màu vàng, quấn áo trời, tay phải
dựng lên để ở trước ngực, ngón giữa và ngón
vô danh co lại, ngửa lòng bàn tay trái đặt ở
trước rốn, cầm chiếc bát nhỏ, ngồi bán già
10630

trên tòa tròn. Hình tam muội da là ngôi sao
trên hoa sen. Khế ấn dùng ấn chung của 28
sao. Chân ngôn là: Qui mệnh Thiết đa tì sái
(Zata-bhiwà) na khất xoa đa la (nakwatra,
sao) sa bà hạ. Hoặc dùng chân ngôn chung
của 28 sao.
[X. kinh Xá đầu gián Thái tử nhị thập
bát tinh tú]. (xt. Nhị Thập Bát Tú).
NGUY TÚ

10631

N
3526
NGỤY BIÊN
Cũng gọi Quỉ biện.
Lối biện luận hư ngụy, dùng cách khéo
léo, láu lỉnh để trình bày những điều sai trái
mà thành như thật. Vào khoảng thế kỉ thứ
V trước Tây lịch, lối biện luận này được gọi
là Ngụy biện học (Sophist).
Nói theo mặt phải thì ngụy biện có thể
giúp làm phát sinh tinh thần phê phán;
nhưng nói theo mặt trái thì nó nhằm mục
đích dồn đối phương vào thế bí, dùng miệng
lưỡi để cưỡng lời đoạt lí. Trong 6 phái Triết
học ở Ấn độ, phái San xà da, (Phạm,Pàli:
Saĩjaya) chính là phái Ngụy biện luận
(Pàli:Amarà-vikkhepika). Lối biện luận
của họ dùng mánh khóe gian giảo, lắt léo,
khó lường và thiếu giá trị tri thức chính
xác nên được gọi là Bất khả tri luận (Pàli:
Ajĩà-vàda).
Theo phẩm Lô ca da đà trong kinh
Nhập lăng già quyển 6 và Trường bộ kinh
chú vănPàli (Sumaígala-vilasinì) chép,
trong các phái ngoại đạo ở Ấn độ cổ đại,
thì phái Thuận thế (Phạm: Pàli:
Lokàyata, Hán âm: Lô ca da đà, Lộ già
da tha) là 1 học phái Ngụy biện nổi tiếng,
chuyên dùng lời lẽ quỉ quyệt 1 cách khéo
léo để mê hoặc người đời, họ chối bỏ tính
cách thần quyền truyền thống của Bà la
môn. Ngoài 4 đại(đất, nước, lửa, gió), phái
này lập riêng “Linh ngã”(cái ta khôn thiêng)
và chủ trương chủ nghĩa khoái lạc của phái
Duy vật.
Trong Luận lí học Ấn độ, Ngụy biện luận
được xem là 1 yếu tố lớn trong Luận lí học,
10632

nhưng Phật giáo thì cho lối biện luận ấy là
không chính đáng, vả lại vô ích, nên chê là
Hí luận (Phạm:Prapaĩca).
[X. luận Đại thừa quảng bách luận thích
Q.2; luận Thành duy thức Q.1; luận Kim
thất thập].
NGỤY NGHI KINH
........
Cũng gọi Nghi ngụy kinh.
Kinh bị ngờ là kinh giả. Từ ngữ gọi chung
những kinh ngụy tác, hoặc có nguồn gốc
đáng ngờ và bị nghi là kinh giả.
Bởi vì ở Ấn độ có không ít những kinh
giả mượn lời Phật nói, nhằm mục đích làm
hỗn loạn giáo lí của đức Phật. Nhưng, những
kinh điển mà ngày nay gọi là ngụy kinh là
chỉ cho các nước Trung quốc, Nhật bản,
phỏng theo kinh luận mà chế tác rồi cho là
phiên dịch từ kinh văn tiếng Hồ từ Tây vực
hay tiếng Phạm từ Ấn độ; hoặc trà trộn với
tư tưởng ngoại lai, hoặc các tôn giáo khác,
thậm chí các kinh điển của tín ngưỡng dân
gian cũng được coi là “chân kinh” mà xếp
vào Đại tạng.
Vấn đề Ngụy kinh được nêu ra đầu tiên
là do các nhà biên soạn Mục lục kinh, họ
cho rằng Ngụy kinh làm rối loạn Chân kinh
và làm đảo lộn chân lí do đức Phật tuyên
dương, bởi thế họ chủ trương tất cả kinh
phiên dịch đều do đức Phật nói, trái lại là
ngụy kinh.
Xuất tam tạng kí tập của ngài Tăng hựu
đời Lương thuộc Nam triều nêu ra những
Nghi kinh được liệt kê trong Tông lí chúng
kinh mục lục của ngài Đạo an đời Tiền Tần,
như: Kinh Bảo Như lai... gồm 26 bộ 30
quyển, rồi liệt kê những ngụy kinh do chính
ngài Tăng hựu sưu tập như: Kinh Tỉ khưu
10633

ứng cúng pháp hành... gồm 20 bộ 26 quyển
trong Tân tập nghi kinh Ngụy soạn tạp lục,
lại thêm những ngụy kinh được ghi trong
Nghi lục của Tăng pháp như: Kinh Bảo
đính... gồm 44 bộ. Tổng cộng có 70 bộ kinh
Nghi ngụy.
Chúng kinh biệt lục trong Lịch đại tam
bảo kỉ quyển 15, liệt kê Ngụy kinh có 17 bộ
20 quyển. Ngụy thế chúng kinh mục lục của
Lí khuếch ghi Ngụy kinh 62 bộ, Ngụy luận
NGỤY BIÊN

10634

N
3527
4 bộ. Đại đường nội điển lục quyển 10 ghi
183 bộ 334 quyển. Đại chu san định chúng
kinh mục lục quyển 15 liệt kê 228 bộ 419
quyển. Nghi hoặc tái tường lục trong Khai
nguyên thích giáo lục quyển 18 ghi 14 bộ 19
quyển; Ngụy vọng loạn chân lục cũng trong
Khai nguyên thích giáo lục liệt kê 392 bộ
1055 quyển.
Thông thường, kinh Nghi ngụy theo thời
đại mà tiếp tục tăng lên. Vào thời ngài Đạo
an đời Tiền Tần mới chỉ có 26 bộ 30 quyển.
Đến thời ngài Tăng hựu đời Lương tăng lên
46 bộ, 56 quyển, tăng khoảng gấp đôi; thời
ngài Ngạn tông đời Tùy lại tăng lên 209 bộ,
490 quyển. Đến thời ngài Trí thăng đời
Đường lại tăng lên gấp đôi là 406 bộ, 1074
quyển. Đời Tùy, Đường được xem là thời kì
toàn thịnh của Phật giáo Trung quốc, mà
cũng là thời kì các kinh Nghi ngụy thịnh
hành.
Nhưng trong Khai nguyên thích giáo
lục, ngài Trí thăng đã loại bỏ toàn bộ các
kinh giả và bị ngờ là giả ra khỏi Đại tạng,
do đó, con số 406 bộ, 1047 quyển Ngụy
kinh nói trên không được đưa vào Đại tạng;
bởi thế, những kinh Nghi ngụy lưu hành
trong dân gian thời bấy giờ, đến nay chỉ
còn nghe tên, thậm chí đã mất hẳn. Tuy
nhiên, trong Đại tạng hiện nay vẫn còn 1
số ít kinh Nghi ngụy.
Thời gần đây, 1 số lượng lớn kinh điển
Phật được tìm thấy trong các hang động ở
huyện Đôn hoàng, tỉnh Thiểm tây, Trung
quốc, trong đó có rất nhiều Ngụy kinh đã
bị thất lạc từ trước. Vào đầu năm Chiêu
10635

hòa của Nhật bản, ông Thỉ xuy Khánh
huy đã xem xét các bản kinh của các ông
A. Stein và P. Pelliot, trong đó chọn ra
được hơn 50 quyển Ngụy kinh trọng yếu,
được đưa vào Đại chính tạng tập 85 (Nghi
tự bộ), khoảng hậu bán thế kỉ trở đi việc
nghiên cứu các Ngụy kinh mới có những
bước tiến dài.
Gần đây, việc nghiên cứu Ngụy kinh
rất có kết quả, trước hết phải kể đến tác
phẩm “Nghi kinh nghiên cứu” của ông Mục
điền Đế lượng, trong đó, tác giả sưu tập 30
quyển nguyên bản Ngụy kinh chưa được
đưa vào Đại chính tạng tập 85. Ông xem
xét những mục đích nhắm tới trong các
Ngụy kinh được soạn thuật rồi qui nạp vào
6 loại như sau:
1. Được soạn thuật theo ý muốn của
người thống trị: Như kinh Đại bảo vân ở
thời Vũ tắc thiên.
2. Nhằm phê phán chính sách thi hành
của nhà thống trị: Như kinh Nhân vương
bát nhã, kinh Tượng pháp quyết nghi của
Tam giai giáo và kinh Du già pháp kính.
3. Để phù hợp với tư tưởng Ngũ luân
truyền thống của Trung quốc: Như kinh
Phụ mẫu ân trọng, kinh Vu lan bồn, kinh
Tu di tứ vực, kinh Thanh tịnh pháp hành...
4. Cổ xúy giáo nghĩa tín ngưỡng đặc
biệt: Như kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm, kinh Đại bát niết bàn hậu phần,
kinh Đại thông phương quảng, kinh Quán
thế âm tam muội...
5. Nêu tên cá nhân đặc biệt hiện còn
nổi bật: Như kinh Cao vương Quan thế âm,
kinh Tăng già hòa thượng nhập Niết bàn
thuyết lục độ, kinh Khuyến thiện...
6. Những loại kinh mê tín về chữa
10636

bệnh, cầu phúc: Như kinh Tứ thiên vương,
kinh Chiêm sát thiện ác nghiệp báo, kinh
Thiên địa bát dương thần chú, kinh Phật
thuyết diên thọ mệnh, kinh Phật thuyết thất
thiên Phật thần phù...
Trong đó, đặc biệt loại Ngụy kinh thứ 6
là nhiều nhất.
Những Ngụy kinh liên quan đến Thiền
tông thì có các kinh như: Kinh Pháp cú, Kinh
Kim cương tam muội, kinh Thiền môn, kinh
Pháp vương, kinh Viên giác... Trong đó, kinh
Kim cương tam muội và kinh Viên giác là
những Ngụy kinh được xem là kinh phiên
NGỤY NGHI KINH

10637

N
3528
dịch và được đưa vào Đại tạng.
[X. Minh sa dư vận; Chiêu hòa pháp bảo
tổng mục lục Q.1; chương 5, bộ 2, Phật điển
tổng luận trong Phật thư giải thuyết đại từ
điển (Tiểu dã Huyền diệu)].
NGUYÊN CHIẾU (1048-1116)
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Tống,
người Dư hàng (huyện Hàng, tỉnh Chiết
giang), tự Trạm nhiên, hiệu An nhẫn tử.
Sư xuất gia năm 18 tuổi, theo ngài Thần
ngộ Xử khiêm học giáo quán Thiên thai,
nhưng tâm chí sư chú trọng Luật học. Sau,
sư lễ ngài Quảng từ thụ giới Bồ tát, nối
pháp ngài Doãn kham thuộc Luật tông
Nam sơn.
Khoảng
năm Nguyên
phong (1078-
1085), sư trụ
trì chùa Chiêu
khánh, hoằng
truyền giới
luật. Lúc về
già, sư dời đến
Linh chi, trụ
30 năm, người
đương thời
tôn xưng sư là Linh chi tôn giả.
Năm Chính hòa thứ 6 (1116), sư thị tịch,
thọ 69 tuổi, thụy hiệu “Đại Trí Luật Sư”.
Sư để lại tác phẩm: Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí và các sách chú thích kinh
Quán Vô lượng thọ và kinh A di đà.
[X. Thích môn chính thống Q.8; Linh
chi Sùng phúc tự kí; Hàm thuần lâm an chí
10638

Q.79].
NGUYÊN DIÊU
... ..
Giác thể Niết bàn vốn không nghĩ bàn
được, giống như biển cả, lắng trong viên
dung, lặng lẽ mà thường chiếu soi, chiếu soi
nhưng vẫn vắng lặng, vì thế nên gọi là
Nguyên diệu (vốn nhiệm mầu).
NGUYÊN ĐẠO
Tác phẩm, do Hàn dũ soạn vào đời
Đường, Trung quốc.
Nội dung trình bày Đạo của các bậc
Thánh hiền như vua Nghiêu, vua Thuấn,
Chu công, Khổng tử, tìm hiểu nguồn gốc
Nho gia nhằm chấn hưng Nho giáo, phê
bình Lão giáo là tư lợi, chê bai Phật giáo
thiếu thực tế, chủ trương hủy bỏ kinh sách,
tự quan của 2 đạo này.
Đến đời Tống, thiên luận Nguyên đạo
này mới được chú ý, Âu dương tu cũng soạn
“Bản luận” chủ trương bài Phật. Nhưng đồng
thời cũng có nhiều luận văn phản bác
Nguyên đạo, như Phi hàn, Phụ giáo của Đại
sư Khế tung, Hộ pháp luận của cư sĩ Trương
thương anh, Nguyên đạo luận của vua Tống
hiếu tông nhà Nam Tống và Tam giáo bình
tâm luận của Lưu mật...
NGUYÊN HANH THÍCH THƯ
Tác phẩm, 30 quyển, do ngài Hổ quan
Sư luyện người Nhật bản soạn, hoàn thành
vào năm Nguyên hanh thứ 2 (1322), được
thu vào Đại Nhật bản quốc sử và Đại Nhật
bản Phật giáo toàn thư.
Sách này lấy bộ Tăng truyện do ngài
Ngưng nhiên soạn làm tư liệu nền tảng, được
viết bằng chữ Hán. Nội dung ghi chép truyện
kí các vị Cao tăng và lịch sử Phật giáo Nhật
bản trong khoảng hơn 700 năm sau khi Phật
10639

giáo được truyền vào xứ này. Sách chia làm
3 phần: Truyện kí(từ quyển 1 đến 19, là phần
sự tích của 406 vị), Biểu(từ quyển 20 đến 26)
và Chí(từ quyển 27 đến 30).
[X. Hải tạng Hòa thượng kỉ niên lục; Tục
sử ngu sao Q.17].
NGUYÊN HANH THÍCH THƯ
Nguyên Chiếu

10640

N
3529
NGUYÊN HIỀN (1578-1657)
Cũng gọi Cổ sơn Nguyên hiền.
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Minh,
người huyện Kiến dương, tỉnh Phúc kiến,
họ Thái, tự Vĩnh giác, là cháu 14 đời của
ông Thái nguyên định(Tây sơn), bậc đại Nho
đời Tống.
Lúc nhỏ, sư nghiên cứu học thuyết của
các ông Chu đôn di, Chu liêm khê, Chu
hi, Trình minh đạo, Trình y xuyên, Trương
tái v.v... Năm 18 tuổi sư mới bắt đầu đọc
kinh Phật như Lục tổ đàn kinh. Năm 40
tuổi sư theo ngài Vô minh Tuệ kinh ở Thọ
xương xuất gia. Sau, sư đến chùa Năng nhân
ở núi Bác sơn tại Tín châu(Thượng nhiêu,
Giang tây) tham lễ ngài Vô dị Nguyên lai
cầu thụ giới Cụ túc.
Sư từng trụ trì am Bảo thiện, chùa Dũng
tuyền ở núi Cổ sơn tại Phúc châu, chùa Khai
nguyên ở Tuyền châu, viện Chân tịch v.v...
là những tòa đạo tràng nổi tiếng. Sư chủ
trương chân tham thực ngộ, người học đạo
phải tham vấn rộng, thưa hỏi xa, phản đối
thái độ đương thời không cho đệ tử đi
phương xa học hỏi, ra sức bài xích 2 chúng
tại gia lạm dụng 3 áo. Về Thiền học, sư chống
lại hình thức chỉ học suông những kệ tụng,
đáp thoại, thướng đường, tiểu tham... đang
lưu hành ở đương thời và tự sáng lập Thiền
phái Cổ sơn.
Tư tưởng nòng
cốt của sư là
điều hòa Thiền
quán và Tịnh
độ, Phật giáo
10641

và Nho học;
đồng thời, tận
lực, điều hòa
sự đối lập giữa
2 phái Lâm tế
và Tào động
trong nội bộ Thiền tông. Bởi thế sư lấy việc
đề cao Động thượng tâm pháp và xiển dương
tông chỉ Lâm tế làm nhiệm vụ của mình.
Ngoài ra, sư còn học theo tinh thần tu trì và
lao động của ngài Bách trượng.
Năm Vĩnh lịch 11 (1657), sư thị tịch,
hưởng thọ 80 tuổi, đệ tử nối pháp là Lâm
đạo bái.
Sư có tác phẩm: Kiến châu hoằng thích
lục, Vĩnh giác hòa thượng mễ ngôn, Vĩnh
giác hòa thượng tục mễ ngôn, Trụ tuyền châu
khai nguyên thiền tự ngữ lục, Lăng nghiêm
lược sớ, Thiền dư nội tập, Kim cương lược
sớ, Cổ sơn chí, Động thượng cổ triệt, Bổ
đăng lục, Kế đăng lục, Vãn lục, Tâm kinh
chỉ chưởng, Tịnh từ yếu ngữ...
[X. Lâm bỉnh phất ngữ lục Q.hạ; Vĩnh
giác Hiền công đại thiền sư tháp minh; Tục
đăng tồn cảo Q.11].
NGUYÊN HIỂU (617 - ? )
Cao tăng Triều tiên, thuộc tông Hoa
nghiêm, họ Tiết.
Năm 29 tuổi, sư xuất gia ở chùa Hoàng
long. Năm 660(có thuyết nói 650, hoặc 668-
669), sư cùng với ngài Nghĩa tương vượt biển
đến Trung quốc, nhưng giữa đường sư bỗng
nghĩ “Ngoài tâm không pháp, cần gì đi tìm
ở đâu?”, sư liền quay về. Sau, sư vâng mệnh
vua giảng dạy giáo nghĩa. Sư tự xưng là cư sĩ,
mượn sinh hoạt tại gia để làm các Phật sự,
nhưng người lại gọi là sư Hải đông.
Về già, sư tu theo tông Tịnh độ. Không
10642

rõ sư tịch năm nào. Năm 1101, vua Túc tông
ban thụy hiệu cho sư là “Đại Thánh Hòa
Tĩnh Quốc Sư”.
Sư để lại các tác phẩm: Hoa nghiêm kinh
sớ, A di đà kinh sớ, Kim cương tam muội
kinh luận, Đại thừa khởi tín luận sớ, Thập
môn hòa tránh luận, Pháp hoa tông yếu, Nhị
chướng nghĩa, Phán tỉ lượng luận. Trong đó,
2 tác phẩm Nhị chướng nghĩa và Phán tỉ
NGUYÊN HIỂU
Nguyên Hiền

10643

N
3530
lượng luận bị thất lạc, hơn 1300 năm sau,
tức là vào thế kỉ XX mới được 2 học giả
người Nhật bản là Hoành siêu Tuệ nhật và
Thần điền Hỉ nhất lang tìm ra được.
[X. Tống cao tăng truyện Q.4; Tam quốc
di sự Q.3, 4; Cao li sử Q.11; Tân biên chư
tông giáo tạng tổng lục; Đông vực truyền
đăng mục lục].
NGUYÊN KHÔNG (1133-1212)
.....
Cũng gọi Pháp nhiên thượng nhân, Hắc
cốc thượng nhân.
Cao tăng Nhật bản, Tổ khai sáng của
tông Tịnh độ, người huyện Cương sơn.
Năm 9 tuổi sư xuất gia, 15 tuổi lên núi
Tỉ duệ thờ ngài Hoàng viên và Duệ không
làm thầy. Sư học tập giáo nghĩa Thiên thai
và đọc nhiều kinh điển; sư xem tất cả các
kinh tới 5 lần mà vẫn chưa thấy được con
đường xuất li, sau nhờ đọc bộ Quán kinh sớ
của Đại sư Thiện đạo mà khai ngộ. Sư bèn
dựa vào tác phẩm Vãng sinh yếu tập của
ngài Nguyên tín mà sáng lập tông Tịnh độ,
chuyên tu pháp môn Niệm Phật tại Cát thủy
thuộc Đông sơn. Trên từ triều đình, công
khanh, dưới đến các tầng lớp vũ sĩ, thứ dân...
đều qui y sư, nơi đạo tràng, tiếng xưng danh
niệm Phật của tăng tục không dứt, nhưng bị
những giáo đồ của phái bảo thủ dèm pha.
Sau vì việc 2 cung nữ của Thượng hoàng
Hậu điểu vũ
tên là Tùng
trùng và Linh
trùng xuất gia
tu hành ở đạo
10644

tràng Niệm
Phật tại Lộc
cốc, đã dẫn
đến việc tố cáo
của Nam đô
Bắc lãnh, nên
cuối cùng đạo
tràng Niệm Phật của sư bị đình chỉ, 2 vị
tăng bị xử trảm, còn sư lúc đó đã 75 tuổi thì
bị lưu đày đến Tán kì. Cùng năm ấy, sư được
cho phép vào ở chùa Thắng vĩ tại Nhiếp tân
(phủ Đại phản)tạm trú 4 năm. Ở đây, sư
tiếp tục hoằng dương Tịnh độ, giáo hóa tăng
tục. Đến niên hiệu Kiến lịch năm đầu (1211)
sư mới được phóng thích trở về Kinh đô
(Kyoto).
Năm sau, sư tịch ở Đại cốc, Đông sơn,
thọ 80 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Tuyển trạch bản
nguyện niệm Phật tập, Hắc cốc thượng nhân
ngữ đăng lục, được thu vào Pháp nhiên
thượng nhân toàn tập.
[X. Pháp nhiên thượng nhân truyện kí;
Bản triều tổ sư truyện kí hội từ; Nguyên hanh
thích thư Q.5].
NGUYÊN LAI (1575-1630)
Thiền sư Trung quốc thuộc tông Tào
động sống vào đời Minh, người huyện Long
thư, tỉnh An huy, họ Sa, cũng có tên là Đại
nghĩ, hiệu Vô dị, người đời gọi là Thiền sư
Bác sơn.
Năm 15 tuổi, sư lên núi Ngũ đài, vào
chùa Bảo phương tham lễ ngài Vô minh Tuệ
kinh, đọc Cảnh đức truyền đăng lục có chỗ
tỉnh ngộ, nên sư theo ngài Tuệ kinh đến
Ngọc sơn và được ngài ấn khả.
Năm Vạn lịch
30 (1602) đời
10645

Minh, sư ở chùa
Năng nhân tại núi
Bác sơn, Tín châu,
cách huyện
Quảng phong,
tỉnh Giang tây
hơn 30 cây số về
mạn tây nam, đồ
chúng đến tham
học rất đông. Sư
NGUYÊN LAI
Nguyên Không Nguyên Lai

10646

N
3531
cũng từng ở chùa Đổng nham, chùa Bảo lâm
núi Đại ngưỡng. Năm Thiên khải thứ 7
(1627), sư dời đến núi Cổ sơn, học chúng
đông tới vài nghìn người. Năm Sùng trinh
thứ 2 (1629), sư trụ trì chùa Thiên giới tại
Kim lăng. Sư suốt đời đề cao tông chỉ “Thiền
Tịnh Bất Nhị”. Những bậc học sĩ, đại phu
theo sư cầu giới pháp không dưới vài vạn
người.
Tháng 9 năm Sùng trinh thứ 3 (1630) sư
thị tịch, hưởng dương 56 tuổi. Môn nhân
xây tháp ở núi Bác sơn, còn bát của sư thì
thờ ở núi Hương lô.
Sư để lại tác phẩm: Vô dị thiền sư quảng
lục 35 quyển.
[X. Tục đăng tồn cảo Q.11; Ngũ đăng
nghiêm thống Q.16; Cao tăng trích yếu Q.4;
Tục đăng chính thống Q.38; Trung quốc tịnh
độ giáo lí sử (Vọng nguyệt Tín hanh)].
NGUYÊN MINH
Cũng gọi Bản minh.
Thể bản giác thanh tịnh sáng suốt.
Kinh Lăng nghiêm quyển 6 (Đại 19, 130
thượng) nói:
“Biển giác tính lắng trong
Giác lặng vốn nhiệm mầu
Nguyên minh chiếu chỗ sinh
Sinh thành, tính chiếu mất”.
NGUYÊN NHÂN
... ..
Nguyên nhân sinh thành muôn vật.
Đứng trên lập trường giáo lí căn bản của
Phật giáo mà nói, thì “nhân” và “duyên” là
tất cả điều kiện nhờ đó mà muôn sự muôn
vật được sinh thành, tồn tại và biến hóa.
10647

Nguyên nhân dẫn khởi tác dụng sinh ra kết
quả, đó chính là cách nói thông thường: Hễ
tạo nhân xa thì kết quả xa, tạo nhân gần thì
kết quả gần, tạo nhân thiện thì kết quả thiện,
tạo nhân ác thì kết quả ác, tạo vô lượng nhân
thì kết vô lượng quả, dù trải qua bao nhiêu
kiếp cũng không sai lầm. Đây cũng chính là
quan điểm chung trong Nhân quả luận của
Phật giáo.
NGUYÊN NHÂN
I. Nguyên Nhân.
Phạm:Puruwa.
Tên 1 vị thần của đạo Bà la môn ở Ấn
độ.
Theo bài ca Nguyên nhân trong Lê câu
phệ đà (Phạm:Fg-veda) thì vị thần này là
chúa tể trong tất cả thời hiện tại, quá khứ và
vị lai, có nghìn đầu, nghìn mắt, nghìn chân.
Từ đầu thần này sinh ra Bà la môn, từ vai
sinh ra Sát đế lợi, từ bắp vế sinh ra Thủ đà
la, từ tim sinh ra mặt trăng, từ mắt sinh ra
mặt trời, từ hơi thở sinh ra gió, từ rốn sinh
ra cõi hư không, từ trên đầu sinh ra cõi trời,
từ chân sinh ra đất.
II. Nguyên Nhân.
Danh hiệu của thần Phạm thiên sáng tạo
Bà la môn giáo và Ấn độ giáo.
III. Nguyên Nhân.
Dịch cũ: Cố nhân......
Tên hiệu của vị thứ thần trong Ma ni
giáo. Vị thần tối cao của Ma ni giáo là thần
Đại minh (Zarvàn), thông qua vị sứ giả là
Thiên mẫu mà sáng tạo ra thần Nguyên
nhân, tức là ông Tổ đầu tiên của loài người.
NGUYÊN PHẨM NĂNG TRỊ
Đoạn trừ vô minh căn bản, phẩm cuối
cùng trong 42 phẩm vô minh do tông Thiên
thai thành lập. Có 2 thuyết:
10648

1. Đoạn trừ bằng trí Đẳng giác: Vô
minh căn bản chướng ngại quả vị Diệu giác,
vì thế, muốn cho trí Diệu giác hiển hiện thì
phải dùng trí Đẳng giác đoạn trừ.
2. Đoạn trừ bằng trí Diệu giác: Vì thế
lực của vô minh căn bản rất mạnh, trí của
NGUYÊN PHẨM NĂNG TRỊ

10649

N
3532
nhân vị Đẳng giác không thể dứt được, nên
phải dùng trí của quả vị Diệu giác để đoạn
trừ.
Đoạn trừ bằng trí Đẳng giác là thứ tự
đoạn hoặc rồi vào quả vị; còn đoạn trừ bằng
trí Diệu giác là thứ tự vào quả vị rồi đoạn
hoặc.
[X. kinh Niết bàn Q.16 (bản Nam);
chương Nhất thừa kinh Thắng man; Duy
ma kinh huyền sớ Q.3; Ma ha chỉ quán (hội
bản) Q.1, phần 5]. (xt. Vô Minh).
NGUYÊN TẠNG
.....
Cũng gọi Đại Phổ ninh tự bản, Nguyên
bản.
Đại tạng kinh
được khắc bản và
ấn hành vào đời
Nguyên từ năm
Chí nguyên 14
(1277) đến năm
Chí nguyên 27
(1290), dưới sự
giám sát của ngài
Đạo an, thuộc
tông Bạch vân,
trụ trì chùa Đại
Phổ ninh tại
huyện Dư hàng,
Hàng châu, tỉnh Chiết giang, Trung quốc.
Đại tạng này lấy 2 bản: Tạng Tư khê và
Tạng Phúc châu làm bản gốc, rồi so sánh,
xem xét, bổ sung mà biên soạn thành, tổng
cộng có 1437 bộ kinh, luật, luận Đại, Tiểu
thừa. Hình thức bản in mỗi trang 6 dòng
10650

(hàng), mỗi dòng 17 chữ. Chùa Tăng
thượng và chùa Thiển thảo ở Đông kinh,
Nhật bản, đều có cất giữ đầy đủ bản Tạng
này.
Đời Nguyên, ngoài bản này ra còn có
bản khắc Đại tạng kinh khác nữa, nhưng đã
bị thất lạc.
[X. Tam duyên sơn chí Q.2; Cổ kinh đề
bạt Q.hạ]. (xt. Trung Văn Đại Tạng Kinh).
NGUYÊN TÂM
Tâm bản giác tròn đầy, là nguồn gốc
của muôn vật, cho nên gọi là Nguyên tâm.
Tức là Nhất tâm nói trong luận Đại thừa
khởi tín.
NGUYÊN THỦY PHẬT GIÁO
Cũng gọi Tảo kì Phật giáo, Sơ kì Phật
giáo.
Chỉ cho nền Phật giáo ở thời kì đầu đối
lại với Phật giáo Đại thừa được phát triển
sau này.
Từ khi đức Phật thành đạo, Ngài bắt đầu
sáng lập giáo đoàn hoằng dương giáo pháp,
cho đến khoảng 100 năm (hoặc 200 năm)
sau khi đức Phật nhập diệt, thời kì này giáo
pháp chỉ là 1 vị, giáo đoàn thì thống nhất,
chưa có sự phân chia thành các bộ phái.
Trong thời kì này các vị tỉ khưu giữ giới rất
nghiêm cẩn, lấy việc khất thực để tự nuôi
sống; khu vực truyền bá giáo pháp chủ yếu
là vùng trung châu sông Hằng ở Ấn độ. Kinh
điển trong thời kì này bao hàm hình thái
nguyên thủy nhất của giáo pháp đức Phật,
là nền tảng của giáo lí Tiểu thừa và Đại thừa
về sau này. Tóm lại, nền Phật giáo trong
khoảng 1 hoặc 2 trăm năm sau đức Phật
nhập diệt như vừa nói ở trên, được gọi là
Nguyên thủy Phật giáo.
Vào cuối thế kỉ XIX, các học giả phương
10651

Tây bắt đầu nghiên cứu Phật giáo nguyên
thủy qua các kinh điển bằng tiếng Tích lan
vàPàli, lấy Phật giáo phương Nam làm
chính. Việc nghiên cứu này dần dần thịnh
hành ở các nước Anh, Đức, Pháp... sau mới
truyền đến Nhật bản và Trung quốc. Trước
đó, các học giả Trung quốc và Nhật bản đã
không biết có sự tồn tại của Thánh điểnPàli,
NGUYÊN TÂM
Bản chùa Phổ Ninh ở Hàng Châu

10652

N
3533
mà cũng chưa hiểu rằng Thánh điển ấy giống
với kinh A hàm, là kinh Phật Hán dịch xưa
nay vẫn quen gọi là “kinh Tiểu thừa”. Bởi
thế, từ khi Đại sư Trí khải đời Tùy lập phán
giáo “Ngũ thời bát giáo”, phán thích kinh A
hàm là giáo nghĩa nông cạn nhất trong Tam
tạng giáo đến nay thì giá trị của kinh A hàm
đã bị các học giả và các nhà tông giáo xem
thường.
Nhưng về tên gọi và thời đại của Phật
giáo nguyên thủy trong giới học giả có nhiều
ý kiến khác nhau. Trước hết, học giả Phật
giáo người Anh là ông Đại vệ tư (Thomas
William Rhys Davids, 1843-1922) soạn cuốn
Early Buddhism, sau đó, trong tác phẩm
“Nguyên Thủy Phật Giáo Tư Tưởng Luận”
của mình, được xuất bản vào năm Đại chính
13 (1924), nhà học giả Nhật bản là ông Mộc
thôn Thái hiền (Kimura Taiken) chính thức
dịch từ ngữ Early Buddhism là Nguyên thủy
Phật giáo. Tên gọi Nguyên thủy Phật giáo
theo tiếng Anh đúng ra phải là Primitive
Buddhism, nhưng vì tiếng “Primitive” ngoài
các nghĩa đầu tiên, trước nhất ra, nó còn các
nghĩa nguyên thủy, thời kì đầu chưa được
khai hóa... dễ bị coi là từ ngữ có hàm ý đánh
giá thấp kém, cho nên các học giả phương
Tây thường tránh, không dùng mà, thay vào
đó, sử dụng từ ngữ Early Buddhism.
Một học giả người Nhật bản khác là ông
Tỉ kì Chính trị thì cho rằng, nếu từ Early
Buddhism là chỉ cho Phật giáo ở thời kì đầu
tiên(tức là thời đại đức Phật và các đệ tử của
Ngài), thì đáng lẽ phải dịch là “Căn Bản Phật
Giáo” chứ không nên gọi chung là “Nguyên
10653

Thủy Phật Giáo”. Các vị học giả khác như
Pháp sư Thích ấn thuận của Trung quốc,
các ông Vũ tỉnh Bá thọ, Xích chiểu Trí thiện,
Tây nghĩa hùng... của Nhật bản, cũng có
quan điểm tương tự và chia ra các thời kì
như: Căn bản Phật giáo, Nguyên thủy Phật
giáo, Bộ phái Phật giáo... để giải thích, chỉ
về mặt thời gian và nội dung thì sự phân
chia có hơi khác như sau:
1. Theo Pháp sư Thích ấn thuận và
ông Xích chiểu Trí thiện: Sự hoạt động
giáo hóa 1 đời của đức Phật trong 49 năm
(hoặc 45 năm) là “Căn bản Phật giáo”, là
nguồn gốc của tất cả Phật pháp; sau khi đức
Phật nhập diệt đến thời kì bộ phái đối lập là
“Nguyên thủy Phật giáo”; sau khi giáo đoàn
chia làm 2 bộ căn bản là Thượng tọa và Đại
chúng là thời kì “Bộ phái Phật giáo”.
2. Theo ông Vũ tỉnh Bá thọ: Thời đại
đức Phật và các vị đệ tử được Ngài trực tiếp
truyền trao Chính pháp(tức khoảng 30 năm
sau khi đức Phật nhập diệt)là Căn bản Phật
giáo; từ đó, đến khoảng vua A dục lên ngôi,
giáo đoàn phân chia thành Thượng tọa bộ
và Đại chúng bộ thì dừng, đó là Nguyên thủy
Phật giáo.
3. Theo ông Tây nghĩa hùng: Căn bản
Phật giáo là giáo pháp của đức Thế tôn thuộc
giai đoạn xưa nhất trong tư liệu của Nguyên
thủy Phật giáo, còn thời đại đức Phật, đệ tử
và sau khi đức Phật nhập diệt, đến trước
khi giáo đoàn chia thành 2 bộ căn bản là
Nguyên thủy Phật giáo.
Các học giả nói trên tuy chủ trương phân
chia thời đại Căn bản Phật giáo và Nguyên
thủy Phật giáo khác nhau, nhưng đối với
phạm vi tư liệu nghiên cứu thì đều đồng ý
lấy Thánh điển được kết tập vào thời đại
10654

Nguyên thủy Phật giáo làm chủ yếu, tức là
kinh A hàm và Luật tạng Hán dịch và tiếng
Pàli. Căn cứ vào văn hiến hiện còn mà nói
thì vào thời đại đức Phật, Luật bộ mới chỉ
có 1 bộ phận Ba la đề mộc xoa mà thôi, còn
4 A hàm(hoặc 5 A hàm)thuộc Kinh bộ thì
chưa được kết tập. Do đó, nói 1 cách chặt
chẽ, bởi thiếu những văn hiến Phật giáo căn
bản, nếu không dựa vào Thánh điển được
kết tập vào thời đại Nguyên thủy Phật giáo
mà tìm kiếm thì cũng không thể nào mở ra
con đường nghiên cứu căn bản Phật giáo.
Vài mươi năm trở lại đây, các học giả Trung
NGUYÊN THỦY PHẬT GIÁO

10655

N
3534
quốc, Nhật bản phần nhiều căn cứ vào các
tạng kinhPàli, Hán dịch, tiếng Phạm, Tây
tạng... để nghiên cứu về Phật giáo căn bản
và, đặc biệt là các học giả Nhật bản, đã khá
thành công. Còn các học giả phương Tây
thì vì thiếu khả năng đọc chữ Hán, nên phần
nhiều nghiên cứu qua các kinh điển tiếng
Pàli, khiến cho kết luận nghiên cứu đôi khi
có chỗ thiên lệch. Nhưng phương pháp
nghiên cứu của họ đã căn cứ vào Ngôn ngữ
học, Khảo cổ học, Tư tưởng sử... rất có tính
cách khoa học, khúc chiết, rõ ràng và lại có
thái độ phê phán: Đó là những điều mà các
học giả phương Đông cần noi theo.
Bất luận là Căn bản Phật giáo hay
Nguyên thủy Phật giáo, giáo pháp trung tâm
của đức Phật vẫn chỉ là học thuyết Duyên
khởi. Giáo pháp này do chính đức Phật đã
căn cứ vào tư tưởng “nghiệp luận”, “giải thoát
quan” trong Áo nghĩa thư (Phạm:
Upaniwad) của Ấn độ và tư tưởng “chúng
sinh bình đẳng” của Kì na giáo, cùng với
nhiều năm tu đạo chứng ngộ của bản thân
đức Phật mà được sáng tạo ra.
Học thuyết Duyên khởi gồm có:
1. Ba pháp ấn(hoặc 4 pháp ấn).
2. Mười hai nhân duyên.
3. Bốn chân lí(4 đế).
4. Tám chính đạo.
Tất cả giáo pháp của Phật giáo đều lấy
thuyết Duyên khởi làm chỗ y cứ, cũng có
thể nói thuyết Duyên khởi là đại biểu của
Phật pháp, Duyên khởi là từ đồng nghĩa với
Pháp. Tại Ấn độ, các tư tưởng triết học tuy
đã thịnh hành từ xưa, nhưng trong triết học
10656

Ấn độ không có thuyết Duyên khởi, mà các
tông giáo hoặc triết học khác trên thế giới
cũng không có thuyết Duyên khởi, nó là tư
tưởng đặc biệt của riêng Phật giáo và cái đặc
trưng cơ bản làm cho Phật giáo khác với các
tôn giáo và triết học khác cũng chính là
thuyết Duyên khởi này. Kể từ sau khi Phật
giáo dần dần phát triển, các tông phái ở bất
cứ thời đại nào hoặc ở bất cứ khu vực nào,
hễ có 2 chữ Phật giáo đứng đầu thì đều lấy
thuyết Duyên khởi làm giáo lí căn bản. Trái
lại, nếu thiếu giáo lí căn bản này thì chẳng
những đã mất đi cái đặc trưng mà còn vì thế
cũng khó có thể gọi được là “Phật giáo” nữa.
[X. Nguyên thủy Phật giáo thánh điển
chi tập thành (Ấn thuận); Nguyên thủy Phật
giáo (Thủy dã Hoằng nguyên); Nguyên thủy
Phật giáo thánh điển chi thành lập sử nghiên
cứu (Tiền điền Huệ học); Căn bản Phật giáo
(Kim cương Tú hữu)].
NGUYÊN TÍN (942 – 1017)
.....
Cao tăng Nhật bản thuộc tông Thiên
thai, tổ của dòng Huệ tâm, thường gọi là
Huệ tâm tăng đô, người Đại hòa (huyện Nại
lương).
Sư lên núi
Tỉ duệ thờ ngài
Lương nguyên
làm thầy, học
rộng nhớ dai,
được nhiều
người kính
phục. Về sau,
sư sáng lập ra
dòng Huệ tâm
rất có thế lực.
Tác phẩm của sư có đến hơn 70 bộ 150
10657

quyển, trong đó, nổi tiếng hơn cả là Nhất
thừa yếu quyết, Vãng sinh yếu tập, Quán
tâm lược yếu tập... đều được thu vào Huệ
tâm tăng đô toàn tập.
Ngoài ra, trong những sách về mĩ thuật
Tịnh độ giáo, tương truyền có rất nhiều tác
phẩm của sư, nhưng không có chứng cứ để
khảo sát.
Sư thị tịch vào niên hiệu Khoan nhân
năm đầu (1017), hưởng thọ 76 tuổi.
[X. Thủ lăng nghiêm viện Nguyên tín
tăng đô truyện; Huệ tâm tăng đô hành trạng
NGUYÊN TÍN
Nguyên Tín

10658

N
3535
kí; Đại Nhật bản quốc Pháp hoa kinh
nghiệm kí Q.hạ].
NGUYÊN TĨNH (1065-1135)
... ..
Thiền sư Trung quốc, thuộc phái Dương
kì, tông Lâm tế, sống vào đời Tống, người
Ngọc sơn, Lãng châu, tỉnh Tứ xuyên, họ
Triệu, sau đổi tên là Đạo hưng.
Lúc lên 10 tuổi, vì bị bệnh nên sư có ý
muốn xuất gia. Không bao lâu sư theo ngài
Tông duệ ở viện Đại từ bảo sinh tại Thành
đô và đến năm Nguyên hựu thứ 3 (1088) thì
chính thức được thụ giới. Về sau, sư tham
học và nối pháp của ngài Ngũ tổ Pháp diễn.
Sư khai sáng Nam đường ở núi Đại tùy tại
Bành châu, tỉnh Tứ xuyên, nên người đời
gọi sư là Nam đường Nguyên tĩnh (Đạo
hưng). Sư từng trụ trì các chùa: Chiêu giác,
Năng nhân và Đại tùy ở Thành đô.
Năm Thiệu hưng thứ 5 (1135) sư thị tịch,
hưởng thọ 71 tuổi.
Sư có tác phẩm: Nam đường Hưng hòa
thượng ngữ yếu 1 quyển.
[X. Gia thái phổ đăng lục Q.11; Ngũ đăng
hội nguyên Q.19; Tục truyền đăng lục Q.25;
Ngũ đăng toàn thư Q.42].
NGUYÊN TĨNH THẬP MÔN
Mười điều răn dạy chúng tăng tu hành
của Thiền sư Nguyên tĩnh chùa Đại tùy đời
Tống. Đó là:
1. Phải tin chắc có ý chỉ Giáo ngoại biệt
truyền.
2. Phải biết rõ có nhân duyên Giáo ngoại
biệt truyền.
3. Phải hiểu được ý chỉ hữu tình thuyết
10659

pháp và vô tình thuyết pháp không hai
không khác.
4. Phải thấy tính rõ ràng như xem vật
trong lòng bàn tay của mình.
5. Phải có đủ mắt lựa chọn pháp.
6. Phải vào cảnh giới dứt bặt tung tích
như đường chim bay.
7. Gồm đủ văn võ.
8. Dẹp tà hiển chính.
9. Cần có đại cơ đại dụng.
10. Phải đi trong dị loại(đi vào trong đường
luân hồi để cứu độ chúng sinh).
[X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ].
NGUYÊN TỐ
.....
Yếu tố cấu thành muôn pháp theo quan
niệm của Phật giáo.
(xt. Lục Đại).
NGUYÊN TỔ
.....
Vị Tổ đầu tiên sáng lập tông phái.
Lí hoặc luận của Mâu tử trong Hoằng
minh tập quyển 1, (Đại 52, 2 thượng) nói:
“Phật là vị nguyên tổ của đạo đức”.
Tại Nhật bản, các ngài Nguyên không,
tổ khai sáng tông Tịnh độ và ngài Nhật liên,
tổ khai sáng tông Nhật liên, đều được tôn
xưng là Nguyên tổ.
NGUYÊN TÚ
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, Tổ thứ 12(có thuyết nói thứ 10)của
tông Thiên thai.
Sư từng
theo Pháp sư
Vật ngoại tu
học Chỉ quán ở
chùa Quốc
thanh, hiểu
10660

thấu ý chỉ sâu
kín, diễn giảng
lưu loát, người
đời gọi sư là
Diệu thuyết tôn
giả. Một hôm,
NGUYÊN TÚ
Nguyên Tú

10661

N
3536
sư lên tòa nói pháp, có 10 vị tăng lạ, xếp
hàng ở cuối giảng đường nghe pháp, nghe
giảng xong 10 vị ấy bay lên hư không mất
dạng.
Sư có 2 vị đệ tử nối pháp là Thanh tủng
và Thường tháo.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.8; Thích môn
chính thống Q.2].
NGUYÊN TỬ LUẬN
Học thuyết chủ trương tất cả các vật tồn
tại đều do nguyên tử tổ hợp mà thành.
Nguyên tử(atom)tương đương với chữ Aịu
trong tiếng Phạm, nghĩa là nhỏ như hạt bụi
(vi trần). Phân tử cực nhỏ không thể phân
chia được gọi là Cực vi (Phạm:Paramàịu).
Lấy phần cực vi làm trung tâm hợp với 6
phân tử cực vi của 6 phương làm 1 đơn vị,
gọi là Vi trần.
Nguyên tử luận cho rằng: Hết thảy mọi
hiện tượng trong thế giới đều do sự quan hệ
và vận động một cách ngẫu nhiên, máy móc
của những hạt nguyên tử mà phát sinh. Học
thuyết này đối lập với Mục đích luận, nhưng
phù hợp với Duy vật luận. Ở Ấn độ, đầu
tiên có Kì na giáo, kế đến là phái Thắng
luận, đều lấy thuyết Nguyên tử làm giáo
nghĩa cơ bản và cố sức xây dựng luận chứng
về Nguyên tử luận.
Trong Phật giáo, Hữu bộ và Kinh lượng
bộ của Tiểu thừa đều dùng tư tưởng Nguyên
tử luận để cải cách Phật giáo. Nhưng phái
Trung quán thì đứng trên lập trường cơ bản
là các pháp vốn không có thực thể tồn tại
một cách cố định, rồi phái Du già Duy thức
thì theo quan điểm ngoài tâm không có vật
10662

gì tổn tại để cùng phê phán kịch liệt tư tưởng
của Hữu bộ và Kinh lượng bộ.
NGUYÊN
..
Phạm: Praịidhàna.
Trong lòng quyết ý mong muốn thành
tựu được mục đích.
Cứ theo phẩm Vấn tăng na trong kinh
Phóng quang bát nhã quyển 3 và kinh Vô
lượng thọ quyển hạ, thì Phật và Bồ tát ngay
lúc mới phát tâm đều nguyện thành Vô
thượng bồ đề và độ hết thảy chúng sinh.
Đây gọi là Hoằng nguyện, cũng gọi là Tổng
nguyện.
[X. kinh Đạo hành bát nhã Q.6; kinh
Niết bàn Q.24 (bản Bắc); kinh Bồ tát địa
trì Q.9; luận Đại trí độ Q.7; luận Thành
duy thức Q.9; Phát bồ đề tâm kinh luận
Q.thượng; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.3].
NGUYÊN BA LA MẬT
...........
Phạm:Praịidhàna-pàramità.
Cũng gọi Bát la ni đà na ba la mật.
Hạnh nguyện rộng lớn của Bồ tát trên
cầu đạo Bồ đề (giác ngộ), dưới hóa độ chúng
sinh, là 1 trong 10 Ba la mật.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm quyển 18 (bản
80 quyển) thì Nguyện ba la mật có mười
đức:
1. Thành tựu cho hết tất cả chúng sinh.
2. Trang nghiêm hết tất cả thế giới.
3. Cúng dường hết tất cả chư Phật.
4. Thông suốt hết các pháp không
chướng ngại.
5. Tu hành hết các hạnh trong khắp
pháp giới.
6. Thân hằng trụ trong hết các kiếp vị
10663

lai.
7. Trí biết hết tất cả tâm niệm.
8. Giác ngộ hết lưu chuyển hoàn diệt.
9. Thị hiện trong hết tất cả quốc độ.
10. Chứng hết được trí tuệ của Như
lai.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.3 (bản 60 quyển);
kinh Quán Dược vương Dược thượng nhị
Bồ tát].
NGUYÊN BA LA MẬT

10664

N
3537
NGUYÊN BA LA MẬT BỒ TÁT
Nguyện ba la mật, Phạm: Praịidhàna=
pàramità.
Hán âm: Ba la ni đà na ba la mật đa.
Hán dịch: Thệ nguyện đáo bỉ ngạn.
Vị Bồ tát ngồi ở phía nam, hàng trên,
trong viện Hư không tạng thuộc Hiện đồ
Mạn đồ la Thai tạng giới của Mật giáo, là 1
trong 10 bồ tát Ba la mật. Cũng được thấy
trong Mạn đồ la
Thiên thủ Quan
âm. Vị Bồ tát này
dùng 5 đại nguyện
làm pháp nội
chứng, lấy việc hóa
độ chúng sinh làm
bản thệ. Mật hiệu là
Thành tựu kim
cương, hình Tam
muội da là túi lọc
nước.
Hình tượng của vị tôn này có thân màu
vàng lợt, mặc áo yết ma, bàn tay phải dựng
đứng hướng ra phía trước, ngón vô danh
và ngón út co lại; bàn tay trái dựng thẳng,
ngửa ra và hơi hướng lên, ngón trỏ và ngón
giữa cầm túi lọc nước, ngồi bán già trên
hoa sen đỏ.
[X. kinh Kim cương đính du già thiên
thủ thiên nhãn Quán tự tại bồ tát tu hành
nghi quĩ Q.hạ; Thanh long tự nghi quĩ
Q.trung].
NGUYÊN CHỦ
.....
Cũng gọi Bản nguyện chủ, Phát nguyện
10665

chủ, Bản nguyện.
Người phát nguyện làm cho ngôi Tam
bảo hưng thịnh, hoặc xây cất chùa viện,
đắp vẽ tượng Phật, ấn tống kinh sách, hoặc
treo phan, thắp đèn, đốt hương, rải hoa,
hoặc cúng dường trai tăng v.v... đem công
đức này hồi hướng vãng sinh về nước Cực
lạc.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
NGUYÊN ĐỘ
.....
Chỉ cho Tịnh độ cực lạc ở phương Tây,
đất nước được thành tựu do sức bản nguyện
của đức Phật A di đà.
Vãng sinh lễ tán (Đại 47, 445 hạ) nói:
“Quán tưởng cõi nước Cực lạc của đức Phật
A di đà được thành tựu bởi 48 thệ nguyện
trang nghiêm của Ngài. Cõi nước ấy rộng
lớn bằng phẳng do toàn các thứ báu tạo
nên, đẹp đẽ hơn cõi nước của các đức Phật
khác”.
NGUYÊN HẢI
Biển nguyện. Ví dụ bản nguyện của chư
Phật Bồ tát rộng sâu, giống như biển cả mông
mênh không bờ bến.
Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển
3 (Đại 9, 410 thượng) nói: “Nuôi lớn trong
sạch, biển nguyện rộng sâu”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.6 (bản 80 quyển);
Vạn thiện đồng qui tập Q.6].
NGUYÊN HÀNH
Cũng gọi Hành nguyện.
Từ gọi chung Nguyện và Hành.
Nguyện là mong muốn, hành là thực
hành.
Cứ theo Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật đa kinh sớ quyển hạ, phần 2 và
Thích thiền ba la mật thứ đệ pháp môn
10666

quyển 1, phần đầu, giải thích, thì chí mong
hướng tới nhưng cần phải thực hành mới
được đầy đủ, còn thực hành thì cũng phải
có chí mong muốn mới đạt được kết quả.
Vì thế nguyện và hành không thể tách
NGUYÊN HÀNH
Bồ tát Nguyện Ba La Mật
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

10667

N
3538
rời nhau, mà phải kết hợp mới thành hiệu
quả. Như các vị Bồ tát phát 4 thệ nguyện
rộng lớn rồi nhờ thực hành 6 độ mà thành
Phật quả.
[X. phẩm Phổ hiền hành nguyện trong
kinh Hoa nghiêm Q.40; phẩm Phụng trì
trong kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật đa Q.hạ; luận Bồ đề tâm; Tán A
di đà Phật kệ].
NGUYÊN HÀNH CỤ TÚC
Nguyện và hành đầy đủ. Tức tự mình
phát nguyện rồi gắng sức tu hành để thành
tựu thệ nguyện ấy 1 cách trọn vẹn.
Quán kinh sớ Huyền nghĩa phần (Đại
37, 250 thượng) nói: “Nay trong Quán
kinh này, 10 tiếng xưng niệm danh hiệu
Phật tức là có 10 nguyện 10 hành đầy
đủ”.
Khi niệm Na mô A di đà Phật, thì Na
mô nghĩa là qui mệnh, cũng tức là nghĩa
phát nguyện hồi hướng, đó là Nguyện; còn
niệm A di đà Phật tức là Hành.
Tịnh độ chân tông của Nhật bản cho
rằng, vì trong pháp thể Na mô A di đà
Phật có đầy đủ nguyện và hành của mình,
cho nên chỉ cần 1 niệm tịnh tín, thì khi
xưng niệm danh hiệu Na mô A di đà Phật
liền đầy đủ nguyện và hành của đức Phật
A di đà.
NGUYÊN LUÂN
Bánh xe nguyện. Có 2 nghĩa:
1. Thệ nguyện rộng lớn của Bồ tát kiên
cố, có năng lực phá dẹp tất cả ma chướng
đối địch, giống như bánh xe báu của Luân
vương, nên gọi là Nguyện luân.
10668

2. Bản thân Bồ tát, trước sau xoay chuyển
trong thệ nguyện của mình, siêng năng tinh
tiến không ngừng, cũng như bánh xe quay
vòng, vì thế gọi là Nguyện luân.
NGUYÊN LỰC
.....
Cũng gọi Bản nguyện lực, Đại nguyện
nghiệp lực, Túc nguyện lực.
(xt. Bản Nguyện Lực).
NGUYÊN SINH
Gọi đủ: Nguyện vãng sinh.
Đồng nghĩa: Dục sinh.
Nguyện cầu vãng sinh về cõi Phật. Như
nguyện sinh về Tịnh độ cực lạc của đức Phật
A di đà ở phương Tây, hay nguyện sinh về
cõi trời Đâu suất của bồ tát Di lặc...
[X. kinh Quán vô lượng thọ; Vô lượng
thọ kinh Ưu ba đề xá nguyên sinh kệ;
Chuyển kinh hành đạo nguyện vãng sinh
Tịnh độ pháp sự tán Q.thượng, hạ].
NGUYÊN TÁC PHẬT TÂM
Tâm ước mong được thành Phật, cũng
tức là tâm cầu đạo quả Giác ngộ.
Cứ theo Vãng sinh luận chú quyển hạ
thì trong kinh Vô lượng thọ, do đức Phật
nói ở thành Vương xá, có ghi rằng: Đối với
3 hạng chúng sinh thượng, trung, hạ, tuy
hành nghiệp có hơn kém khác nhau, nhưng
đối với việc phát nguyện vãng sinh Tịnh độ
thì mọi người đều phát tâm Vô thượng bồ
đề. Tâm Vô thượng bồ đề này tức là tâm
ước mong được thành Phật; tâm ước mong
được thành Phật tức là tâm hóa độ chúng
sinh; tâm hóa độ chúng sinh tức là tâm thu
nhận chúng sinh sinh về nước Phật.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; kinh Quán
vô lượng thọ].
NGUYÊN TÂM
10669

Có 2 nghĩa: 1. Tâm nguyện cầu, như nguyện cầu được NGUYÊN TÁC PHẬT TÂM

10670

N
3539
tỏ ngộ, hoặc nguyện vãng sinh Tịnh độ, cũng
chỉ cho tâm nguyện đại bi của đức Phật A di
đà được thể hiện qua lời thệ nguyện cứu độ
chúng sinh trong vĩnh kiếp.
2. Tâm thứ 10 của giai vị Thập tín trong
các giai vị tu hành của hàng Bồ tát, nghĩa là
các thứ nguyện thanh tịnh của Bồ tát khi tu
hành phát ra.
NGUYÊN THÀNH TỰU VĂN
Gọi tắt: Thành tựu văn.
Kinh văn nói về việc đức Phật A di đà
phát nguyện thành tựu Phật quả khi còn ở
địa vị tu nhân.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng ghi lời
nguyện thứ 11 của Ngài như sau (Đại 12,
268 thượng): “Nếu tôi được thành Phật mà
những trời, người trong cõi nước của tôi
không trụ ở chính định cho đến khi được
diệt độ, thì tôi sẽ không lên ngôi Chính giác”.
Cũng kinh trên, quyển hạ, thuật lại tướng
thành tựu như sau (Đại 12, 272 trung): “Nếu
có những chúng sinh được sinh về nước kia
thì tất cả đều trụ nơi chính định. Tại sao
vậy? Vì trong nước Phật kia không có tà kiến
và bất định”.
NGUYÊN THUYỀN
Thuyền thệ nguyện. Bản nguyện của
Phật và Bồ tát thề nguyền cứu vớt hết thảy
chúng sinh chìm đắm trong biển khổ sinh
tử, như 48 thệ nguyện của đức Phật A di
đà. Những đại nguyện này có năng lực cứu
độ chúng sinh trong biển sinh tử đưa đến
bến bờ Niết bàn, giống như con thuyền
chở người vượt biển, cho nên được ví dụ là
Nguyện thuyền.
10671

NGUYÊN THỰC
.....
Thức ăn bằng sức thệ nguyện. Một trong
5 loại thức ăn, 1 trong 9 loại thức ăn.
Chư Phật Bồ tát phát thệ nguyện rộng
lớn độ thoát chúng sinh, muốn chúng sinh
diệt hết phiền não, chứng được Bồ đề, nên
các Ngài dùng thệ nguyện này để nuôi thân,
thường tu muôn hạnh, nuôi lớn tất cả mầm
lành để bồi bổ thêm cho tuệ mệnh, cũng
như người thế gian ăn uống để bồi dưỡng
thân thể, vì thế gọi là Nguyện thực.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.19; Đại minh
tam tạng pháp số Q.24].
NGUYÊN TRÍ
.....
Phạm:Praịidhi-jĩàna.
Nguyện biết hết tất cả trí tuệ, là 1 trong
những đức chung của Phật, chỉ có bậc La
hán Bất động(bậc cao nhất trong 6 loại A la
hán) mới có thể phát khởi trí này.
Trước hết phát nguyện thành khẩn cầu
biết được cảnh giới của Phật, rồi dùng trí
thế tục làm tự tính, lại nương vào Thiền thứ
tư làm sở y, nhờ gia hạnh này mà phát khởi
diệu trí.
Luận Câu xá quyển 27 (Đại 29, 142
thượng) nói: “Lấy nguyện làm đầu, diệu trí
phát sinh, như nguyện đã thành, nên gọi
Nguyện trí”.
Ngoài ra, theo luận Thành thực quyển
16 thì Nguyện trí là 1 trong 5 trí, chỉ cho
cái trí không bị chướng ngại đối với các
pháp.
[X. luận Đại tì bà sa Q.178, 179; luận A
tì đạt ma thuận chính lí Q.75; Câu xá luận
quang kí Q.27].
NGUYÊN TUÊ
10672

.....
Từ gọi chung thệ nguyện và trí tuệ.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 269 trung) nói: “Nguyện và tuệ tròn đầy,
thành Phật trong 3 cõi”.
Trong quá khứ, khi còn là tỉ khưu Pháp
NGUYÊN TUÊ

10673

N
3540
tạng, đức Phật A di đà đã phát 48 thệ
nguyện lớn, dùng vô lượng công đức thệ
nguyện và trí tuệ tiếp dẫn chúng sinh về
Tịnh độ cực lạc.
[X. Vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật
văn tán Q.thượng].
NGUYÊN VĂN
Cũng gọi Kì nguyện văn, Phát nguyện
văn.
Bài văn phát nguyện bày tỏ ý hướng
khi làm các việc phúc thiện như: Xây
dựng chùa tháp, in kinh tạc tượng, thiết
trai, tu pháp v.v... Phong tục này đã có
rất sớm.
Tại Trung quốc, vào thời Nam Bắc triều
đã có các bài văn nguyện được khắc ở sau
lưng hào quang hoặc ở tòa sen của các pho
tượng Phật bằng đồng để cầu siêu cho người
chết, hoặc cầu an cho thân tộc.
Trong Quảng hoằng minh tập có
nhiều bài nguyện văn như Thiên tăng hội
nguyện văn của Trầm ước, Chu kinh tạng
nguyện văn của Vương bao, Liêu dương
sơn tự nguyện văn của Lư tư đạo đời Bắc
Tề v.v...
Ngoài ra, nếu trong ngày xướng đọc văn
nguyện để kết nguyện thì gọi là Kết nguyện
văn; nếu văn nguyện được viết bằng thể kệ
tụng cho ngắn gọn, thì gọi là Chú nguyện
văn.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.12].
NGUYÊT ÁI TAM MUỘI
Tam muội trong đó đức Phật an trụ để
chữa khỏi bệnh ghẻ lở cho vua A xà thế
trên hội Niết bàn.
10674

Tam muội này có năng lực dập tắt lửa
lòng tham muốn của chúng sinh, như ánh
trăng trong mát hay giải trừ nóng bức. Lại
như ánh trăng từ ngày mồng 1 đến 15 dần
dần tỏa ra rộng lớn, Tam muội này có khả
năng làm cho thiện căn của người mới phát
tâm tăng trưởng dần dần cho đến đầy đủ
Đại niết bàn. Ví như vầng trăng tròn là vua
trong các vì sao, được tất cả chúng sinh ưa
thích, Tam muội này cũng thế, là vua trong
các điều thiện, là vị cam lộ được hết thảy
chúng sinh ưa thích, vì vậy nên gọi là Nguyệt
ái tam muội.
[X. phẩm Phạm hạnh trong kinh Đại
bát niết bàn Q.20 (bản Bắc); Pháp hoa
kinh huyền nghĩa Q.5, phần đầu; Duy ma
kinh huyền sớ Q.4; Niết bàn kinh hội sớ
Q.18].
NGUYÊT BÀ THỦ NA ( ? - ? )
Phạm: Upazùnya.
Vị Vương tử của nước Ưu thiền ni thuộc
Trung thiên trúc.
Ngài có thiên tư sáng láng, chuyên
nghiên cứu kinh Phật, giỏi âm vận tiếng
địa phương.
Vào đầu đời Đông Ngụy, ngài đến
Trung quốc, trụ ở Nghiệp đô, lần lượt phiên
dịch các kinh như: Kinh Tăng già tra, 4
quyển, kinh Tần bà sa la vương vấn Phật
cúng dường, 1 quyển, kinh Ma ha ca diếp,
2 quyển, kinh Thắng thiên vương bát nhã,
7 quyển... Các sự tích khác về ngài không
được rõ.
[X. Tục cao tăng truyện Q.1; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.9, 11; Khai nguyên thích giáo
lục Q.6, 7].
NGUYÊT CÁI TRƯỞNG GIẢ
Nguyệt cái, Phạm:Somachattra.
10675

Vị Trưởng giả ở nước Tì xá li, Ấn độ,
sống vào thời đức Phật tại thế. Ông từng
vào phương trượng của cư sĩ Duy ma để
nghe pháp môn Bất nhị; ông cũng thỉnh 3
bậc Thánh ở phương Tây là đức Phật Vô
NGUYÊT CÁI TRƯỞNG GIẢ

10676

N
3541
lượng thọ, bồ tát Quan thế âm và bồ tát
Đại thế chí cứu trừ 6 thứ bệnh dịch trong
nước, bồ tát Quan thế âm liền thị hiện
tuyên thuyết thần chú Tiêu phục độc hại
đà la ni.
Trong Thiền lâm, tượng của trưởng giả
Nguyệt cái thường được thờ ở bên phải bồ
tát Quan âm trên lầu các cửa chùa.
[X. kinh Thỉnh Quan thế âm bồ tát tiêu
phục độc hại đà la ni chú; phẩm Hương
tích Phật kinh Duy ma; phẩm Pháp cúng
dường kinh Duy ma cật sở thuyết Q.hạ;
phẩm Pháp cúng dường kinh Thuyết vô
cấu xưng Q.6].
NGUYÊT CHU HÒA THƯỢNG DI LỤC
Gọi tắt: Nguyệt chu lục.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Nguyệt
chu (1618-1696) thuộc tông Tào động
Nhật bản giảng nói, thị giả là Trích thủy
biên chép, được thu vào Đại chính tạng
tập 82.
Nội dung bao gồm: Thướng đường, đối
cơ, tiểu Phật sự, chân tán, kệ tụng... cuối
quyển có phụ thêm 1 bài Nguyệt chu hành
trạng.
NGUYÊT CHU THỌ QUẾ (1460-1533)
Thiền sư Nhật bản thuộc tông Lâm tế,
người Kinh đô(Kyoto), biệt hiệu Huyễn vân.
Sư là người học rộng, có tài thơ văn, là nhân
vật đại biểu cho thời kì cuối của nền văn
học Ngũ sơn.
Năm Thiên văn thứ 2 (1533) sư tịch,
hưởng thọ 74 tuổi.
Sư để lại ngữ lục và các tác phẩm: Huyễn
vân văn tập, Thi cảo cập tục cẩm tú đoạn,
10677

Sử kí sao, 8 quyển, Hoàng thị khẩu nghĩa
24 quyển.
[X. Diên bảo truyền đăng lục Q.33; Bản
triều cao tăng truyện Q.44].
NGUYÊT CHỦNG
Phạm: Candra-vaôza.
Cũng gọi Nguyệt thống.
Một họ trong dòng Sát đế lợi, cùng với
Nhật chủng là 2 Vương tộc lớn thời cổ đại ở
Ấn độ. Tương truyền họ là con cháu của
Nguyệt thiên.
NGUYÊT CƠ (1914-1987)
Danh tăng Trung quốc thời hiện đại,
người huyện Giang tô, tỉnh Giang tô, họ
Vương, hiệu là Đại bản.
Năm Dân quốc 11 (1922), sư nương vào
Hòa thượng Tùng thái xuất gia ở am Khánh
long tại Đông đài, Giang tô. Năm Dân quốc
20 (1933), sư thụ giới Cụ túc ở chùa Định
tuệ, núi Tiêu sơn, Trấn giang.
Sư tốt nghiệp ở các viện Phật học Khải
tuệ, Lĩnh đông và Mân nam, từng giữ các
chức vụ: Tri khách chùa Định tuệ, Giáo sư
viện Phật học Bạch tước ở Ngô hưng, Trụ
trì các chùa Thê hà ở Nhiếp sơn tại Nam
kinh, chùa Hương lâm ở Chung sơn, Ủy viên
thường vụ phân hội Phật giáo Nam kinh,
Ủy viên thường vụ Hội Phật giáo Trung
quốc. Sau, sư sáng lập tinh xá Thê hà ở Cao
hùng, Đài loan.
Sư có các tác phẩm: Mật nghiêm kinh
thuật yếu, Phật môn giai thoại, Trung ương
thượng nhân cách mệnh sử thoại, Nam
kinh Thê hà tự nạn dân thu dung sở chi
hồi ức.
NGUYÊT DIÊU
Phạm: Soma#.
Cũng gọi Thái âm, Nguyệt tinh, Nguyệt
10678

thiên diệu.
Tức là mặt trăng, 1 trong 7 ngôi sao, 1
trong 9 vì tinh tú.
NGUYÊT DIÊU

10679

N
3542
Cứ theo kinh Tú diệu thì người sinh vào
ngày Tú diệu sẽ rất thông minh tài trí, hình
tướng đẹp đẽ, thích làm việc phúc, hay bố
thí và thường hiếu thuận.
Trong Mật giáo, Nguyệt diệu được coi
là 1 bộ chúng thuộc
Ngoại kim cương
bộ trên Mạn đồ la
Thai tạng giới.
Hình tượng vị tôn
này có thân màu da
người, ngồi tréo
chân trên bệ tròn,
tay phải cầm vật
hình bán nguyệt,
trên đó có 1 con
thỏ, tay trái để ở
trước ngực.
Đại nhật kinh sớ quyển 4 giải thích theo
nghĩa sâu kín, cho rằng cầm mặt trăng là
biểu thị hạnh bồ đề.
[X. Tú diệu nghi quĩ; Bí tạng kí Q.cuối].
NGUYÊT DỤ BỒ TÁT THẬP CHỦNG THIÊN PHÁP
Mười pháp lành của Bồ tát được ví dụ
với mặt trăng tròn sáng.
Cứ theo kinh Trừ cái chướng bồ tát sở
vấn quyển 7, Bồ tát đã sạch hết duyên trần,
thể tính tròn sáng, ánh sáng trí tuệ chiếu soi
cùng khắp, nếu các hữu tình qui ngưỡng thì
khiến cho họ phát tâm bồ đề, thành tựu
chủng trí; giống như mặt trăng lìa các nhiễm
ô che khuất, tròn sáng rực rỡ, chiếu rọi khắp
nơi, công đức không giới hạn, vì thế nên
dùng mặt trăng làm thí dụ. Mười pháp lành
ấy là:
10680

1. Giai sinh hoan hỷ: Đều sinh vui
mừng. Khi Bồ tát mới ra đời đã có thể
làm cho các hữu tình xa lìa phiền não mà
sinh vui mừng, giống như mặt trăng khi
mới mọc, người thấy đều được mát mẻ,
tâm sinh vui thích.
2. Chúng sở nhạo kiến: Mọi người đều
muốn thấy. Khi Bồ tát mới ra đời, các căn
thanh tịnh, chủng tử thuần khiết, đầy đủ
mọi uy nghi khiến các hữu tình trông thấy
sinh tâm ưa thích; giống như mặt trăng lúc
mới mọc, trong suốt tròn sáng, không ai mà
không thích nhìn.
3. Thiện pháp tăng trưởng: Pháp lành
thêm lớn. Bồ tát từ lúc mới phát tâm đã
tinh tiến siêng tu mọi pháp lành, dần dần
thêm lớn, cho đến khi ngồi ở đạo tràng,
tất cả tướng tốt đẹp đều đầy đủ, thành
tựu trí đức; giống như mặt trăng mọc từ
ngày mồng 1 đến ngày 15, ánh sáng tăng
dần, đến ngày 15 thì tròn sáng rực rỡ, soi
tỏ khắp nơi.
4. Ác pháp tổn giảm: Pháp ác giảm dần.
Khi Bồ tát có đủ trí xuất thế thì tất cả pháp
ác mỗi ngày mỗi giảm, cho đến lúc ngồi ở
đạo tràng thì sạch hết tất cả, thành tựu đoạn
đức; giống như mặt trăng ngày 16 đến ngày
30, ánh sáng càng lúc càng giảm, đến đêm
30 thì bóng tối tràn ngập.
5. Hàm giai xưng tán: Thảy đều khen
ngợi. Bồ tát khi mới ra đời, tất cả trời, người,
A tu la... đều khen ngợi; giống như mặt trăng
lúc mới mọc, tất cả nhân dân lớn, bé trong
thế gian đều ngẩng trông và khen đẹp.
6. Thể tướng thanh tịnh: Thể tướng
trong sạch. Bồ tát tu hạnh xa lìa, thể tướng
không nhiễm, thanh tịnh và hóa sinh, chẳng
phải nhờ vả di thể bất tịnh của cha mẹ; giống
10681

như Nguyệt thiên tử do nghiệp thù thắng
cảm được quả báo, thể tướng thanh tịnh,
trong trắng không nhuốm.
7. Thừa tối thượng thừa: Ngồi xe tối
thượng. Bồ tát được Tối thượng thừa, quay
bánh xe pháp lớn, độ tất cả hữu tình khiến
cho họ mở tỏ, vượt ra ngoài 3 cõi; giống
như Nguyệt thiên tử xoay bánh xe trong
sáng, chiếu rọi khắp 4 thiên hạ, khiến mọi
người đều thoát khỏi bóng tối.
8. Thường tự trang nghiêm: Thường tự
NGUYÊT DỤ BỒ TÁT THẬP CHỦNG THIÊN PHÁP
Nguyệt Diệu

10682

N
3543
làm đẹp. Bồ tát tu các công đức thù thắng vi
diệu thường tự trang nghiêm, không nhờ
những vật trang sức bên ngoài; giống như
Nguyệt thiên tử không cần tắm gội mà tự
trong sáng sạch sẽ.
9. Du hí pháp lạc: Dạo chơi trong niềm
vui pháp. Bồ tát thường dạo chơi trong pháp
lạc thắng diệu, không nhiễm các cảnh giới
dục lạc của thế gian; giống như Nguyệt thiên
tử thường cảm nhận niềm vui cõi trời mà xa
lìa uế nhiễm.
10. Cụ đại thần thông: Đủ thần thông
lớn. Bồ tát được thần thông tự tại, vô lượng
uy đức, khiến tất cả hữu tình xa lìa cấu nhiễm
mê ám; giống như Nguyệt thiên tử trong sạch
tròn sáng, chiếu soi hết thảy mọi vật khắp 4
thiên hạ.
NGUYÊT ĐÀN
Đàn lộ thiên được thiết lập ở phía ngoài
vách điện đường. Vì ánh trăng thường soi
vào nên gọi là Nguyệt đàn.
[X. môn Điện đường trong Thiền lâm
tượng khí tiên Q.1].
NGUYÊT ĐĂNG TAM MUỘI
Tam muội Nguyệt đăng. Đức Phật từng
giảng cho Đồng tử Nguyệt quang lúc Ngài
ở núi Kì xà quật gần thành Vương xá nghe
về pháp môn tam muội “Hết thảy các pháp
thể tính bình đẳng không hí luận”. Vì Tam
muội này được đặt theo tên của Đồng tử
Nguyệt quang cho nên gọi là Nguyệt đăng
tam muội.
[X. kinh Nguyệt đăng tam muội]. (xt.
Nguyệt Đăng Tam Muội Kinh).
NGUYÊT ĐĂNG TAM MUỘI KINH
10683

Phạm:Samàdhi-ràja.
Kinh, 10 quyển, do ngài Na liên đề lê da
xá dịch vào đời Cao Tề, được thu vào Đại
chính tạng tập 15.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
giảng cho Đồng tử Nguyệt quang nghe về
việc nhờ tu tâm bình đẳng, tâm cứu hộ, tâm
vô ngại, tâm vô độc và vô lượng Tam muội
ở địa vị tu nhân, hoặc do rõ biết thể tính
của các pháp đúng như thực mà chứng được
bồ đề; thành tựu bố thí, trì giới, nhẫn nhục...
thì đạt được Tam muội “Thể tính các pháp
bình đẳng không hí luận”.
Kinh này có 2 kinh biệt sinh, đều do
ngài Tiên công dịch vào đời Lưu Tống.
1. Kinh Nguyệt đăng tam muội, cũng
gọi kinh Văn thù sư lợi bồ tát thập sự hành
1 quyển, được thu vào Đại chính tạng tập
15, hiện còn trong các bản Đại tạng đời Tống,
Nguyên, Minh. Bản kinh Biệt sinh này tương
đương với nửa phần trước quyển thứ 6 của
kinh Nguyệt đăng tam muội do ngài Na liên
đề lê da xá dịch nói ở trên.
2. Bản kinh Biệt sinh này cũng cùng
tên với kinh Nguyệt đăng tam muội, và
cùng được thu vào Đại chính tạng tập 15,
có 1 quyển, hiện cũng được thu vào Đại
tạng Cao li, nhưng không phải do ngài Tiên
công dịch mà theo bài Bạt trong Tạng kinh
Súc loát thì do ngài An thế cao dịch, được
ghi trong Lịch đại tam bảo kỉ quyển 4. Bản
kinh Biệt sinh này tương đương với nửa
phần sau quyển 5 của kinh Nguyệt đăng
tam muội do ngài Na liên đề lê da xá dịch
đã nói ở trên.
Nguyên bản tiếng Phạm của kinh Nguyệt
đăng tam muội này được xuất bản vào năm
1896 tại Calcutta, Ấn độ, tựa đề là Tam muội
10684

vương (Samàdhi-ràja).
Trong văn trích dẫn của luận Đại thừa
tập bồ tát học (Zikwàsamuccaya) bản tiếng
Phạm, gọi kinh này là kinh Tam muội vương
nguyệt đăng.
[X. Pháp kinh lục Q.1; Khai nguyên thích
giáo lục Q.6].
NGUYÊT ĐĂNG TAM MUỘI KINH

10685

N
3544
NGUYÊT ĐƠN
Bản báo cáo thu chi hàng tháng trong
các Thiền viện.
Trong Thiền lâm, người đảm trách chức
vụ trông coi việc thu chi trong chùa phải
kết toán mỗi tháng 1 lần, làm thành bản
tường trình chi tiết, gọi là Nguyệt đơn.
[X. môn Bạ khoán trong Thiền lâm tượng
khí tiên Q.16].
NGUYÊT GIANG CHÍNH ẤN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Nguyệt giang hòa thượng ngữ
lục, Nguyệt giang Ấn thiền sư ngữ lục.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Nguyệt giang
Chính ấn thuộc tông Lâm tế soạn vào đời
Nguyên, ngài Cư giản biên tập, được thu
vào Vạn tục tạng tập 123.
Nội dung ghi chép các phần: Thướng
đường, tiểu tham ngữ, niêm cổ, tụng cổ,
phổ thuyết, pháp ngữ, tán... của Thiền sư
Chính ấn ở các chùa: Bích vân, Điện sơn,
Nam thiền hưng quốc, Tuyên hóa và chùa
Đạo tràng.
NGUYÊT HÀ (1858-1917)
Danh tăng Trung quốc, người huyện
Hoàng cương, tỉnh Hồ bắc, họ Hồ, tên Hiển
châu.
Năm 17 tuổi, sư xuất gia ở chùa Đại
chung tại Nam kinh, năm sau thụ giới Cụ
túc ở núi Cửu hoa, là đệ tử nối pháp của
Hòa thượng Dã khai ở chùa Thiên ninh tại
Thường châu. Sư từng tham học ở các đại
tông môn như: Kim sơn, Thiên ninh, Cao
mân... và kết am tĩnh tu trên núi Chung
nam. Sư lần lượt gần gũi các vị: Hòa thượng
Liễu trần, Xích sơn Lão nhân. Mới đầu, sư
10686

học giáo nghĩa Thiên thai, sau chuyển sang
học Hoa nghiêm. Đối với Pháp giới quán
của ngài Đỗ thuận, chương sớ của các ngài
Pháp tạng và Trừng quán, sư nghiên cứu rất
sâu. Năm 41 tuổi, sư đi nhiều nơi trong và
ngoài nước tuyên giảng các kinh luận Đại
thừa như Hoa nghiêm, Lăng già, Đại thừa
khởi tín... đặc biệt ra sức xiển dương tư tưởng
Hoa nghiêm. Sư từng được mời đến tinh xá
Kì hoàn ở Kim lăng để diễn giảng, đồng thời…………,
sáng lập hội Giáo dục Tăng già ở các tỉnh
Giang tô, Hồ bắc. Năm Dân quốc thứ 2
(1913), sư giảng kinh ở vườn hoa Cáp đồng
tại Thượng hải, năm sau, sư mở trường Đại
học Hoa nghiêm tại đây. Về già, sư lập Pháp
giới học uyển.
Năm Dân quốc thứ 6 (1917), sư tịch ở
chùa Ngọc tuyền tại Tây hồ thuộc Hàng
châu, hưởng thọ 60 tuổi.
Sư để lại tác phẩm: Duy ma cật kinh giảng
nghĩa.
[X. Trung quốc Phật giáo cận đại sử hạ
sách (Đông sơ)].
NGUYÊT KỊ
Cũng gọi Tường nguyệt.
Ngày giỗ được cử hành mỗi tháng một
lần.
[X. Sa thạch tập Q.2, phần đầu].
NGUYÊT LIỄN
Xe của Nguyệt thiên tử.
Cứ theo kinh Khởi thế quyển 10 thì
nguyệt liễn được làm bằng lưu li xanh, cao
16 do tuần, rộng 8 do tuần; Nguyệt thiên tử
và các thiên nữ ngồi trong xe này cùng nhau
hưởng thụ công đức 5 dục lạc của cõi trời và
muốn đi đâu tùy ý.
NGUYÊT LUÂN
I. Nguyệt Luân.
10687

Bánh xe mặt trăng, tên khác của mặt NGUYÊT LUÂN

10688

N
3545
trăng, vì mặt trăng tròn như bánh xe nên
gọi là Nguyệt luân.
Cứ theo luận Câu xá quyển 11, thì
đường kính Nguyệt luân dài 50 do tuần,
phía dưới của Nguyệt luân là bảo thủy châu
Pha chi ca có thể lạnh cũng có thể chiếu
sáng. Trong Nguyệt luân có Nguyệt cung
tạo thành bởi pha lê màu bạc và màu xanh,
là nơi ở của Nguyệt thiên tử cùng với vợ và
thiên chúng.
Mật giáo gọi Nguyệt luân là Nguyệt thiên,
là 1 trong 12 vị thần trời hộ thế. Lại vì Nguyệt
luân chỉ cho mặt trăng tròn nên cũng được
dùng để tượng trưng cho trí đức viên mãn,
tâm Phật, tâm bồ đề...
[X. kinh Trường a hàm Q.22; kinh khởi
thế Q.10; luận Bồ đề tâm].
II. Nguyệt Luân (?- ?).
Thiền sư Trung quốc thuộc tông Lâm tế
sống vào đời Thanh, người Mã long, tỉnh
Vân nam, họ Dịch.
Sư xuất gia và thụ giới Cụ túc năm 18
tuổi, tham học Thiền sư Chân viên Nguyệt
đàm, hơn 1 năm sau sư được ấn khả. Sau
đó, sư lại đi tham vấn các bậc tôn túc khắp
miền Nam, Bắc.
Sư ở Yên kinh
(Bắc bình)26 năm,
rất đông người từ
khắp nơi đến
tham học, danh
tiếng của sư được
lan truyền đến
triều đình. Vua rất
quí trọng và 2 lần
10689

ban cho sư áo đỏ
và Đại tạng kinh.
Cuối đời, sư trở về tỉnh Vân nam, trụ trì
2 ngôi chùa nổi tiếng là Hoa đình và Hoa
nghiêm, chấn hưng tông phong, có ngữ lục
lưu hành ở đời.
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.2 (Hư
vân)].
NGUYÊT LUÂN QUÁN
Cũng gọi Tịnh bồ đề tâm quán.
Pháp quán tưởng tâm của mình như mặt
trăng tròn sáng. Tức pháp quán chữ (a).
Cứ theo luận Bồ đề tâm thì trăng tròn
là thể viên minh giống như tâm bồ đề, cho
nên ví dụ tâm mình như vầng trăng. Người
tu hành trong tâm quán tưởng vầng trăng
sáng, có thể thấy tâm mình vốn vắng lặng
trong sáng, cũng như ánh trăng chiếu khắp
hư không mà không hề phân biệt. Hành
giả lúc mới bắt đầu tu quán, nếu trong tâm
không quán tưởng được thì có thể vẽ 1 vòng
tròn, đường kính 1 khuỷu tay, trong vòng
tròn có hoa sen trắng 8 cánh(hoặc vẽ vầng
trăng trên hoa sen), trên hoa sen viết 1 chữ
(a) màu vàng. Hành giả ngồi kết già, nhìn
thẳng vào hình vẽ, 2 tay kết ấn, quán tưởng
tâm mình cũng như mặt trăng. Đây là pháp
quán cơ bản trong các pháp quán của Mật
giáo.
[X. kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực Q.trung; Kim cương đính liên hoa bộ
tâm niệm tụng nghi quĩ; kinh Kim cương
đính nhất thiết Như lai chân thực nhiếp Đại
thừa hiện chứng đại giáo vương Q.thượng;
kinh Tâm địa quán Q.8].
NGUYÊT QUAN (? - ?)
Phạm: Chandragomin.
Tạng:Btsun-pa.
10690

Danh tăng kiêm học giả phái Du già
hành ở Ấn độ, sống vào khoảng thế kỉ VII.
Sư là con của học giả Vệ thế ca (Phạm:
Vizewaka) xuất thân từ vương tộc Bengal
ở Đông Ấn độ.
Ở tuổi 20, sư đã có trình độ học vấn
sâu rộng, từng theo 1 vị A xà lê Đại thừa
thụ tam qui ngũ giới, lại theo ngài An tuệ
(Phạm: Sthiramati) học Duy thức, theo A
NGUYÊT QUAN
Nguyệt Luân

10691

N
3546
xà lê A thù ca (Phạm: Azoka) nhận mật
chỉ. Sư kết hôn với con gái của vua Ngõa
nam đắc lạp (Phạm: Varendra) tên là Đa
la (Phạm:Tàrà), nhưng vì hôn thê trùng
tên với thần nữ Đa la nên sư không chịu,
bèn quyết chí xuất gia. Nhà vua nổi giận,
sai quan Hình lại ném sư xuống sông Hằng.
Lúc ấy, có vị sư xuất hiện, khuyên sư nên
cầu nguyện thần Đa la, nhờ đó, sư đã được
1 ông chài cứu sống.
Về sau, sư thông suốt các kinh sách
như: Ba nhĩ ni (Phạm: Pàịini), Thánh
diệu cát tường chân thực danh kinh
(Phạm: Maĩjuzrì-nàma-saôgìti), Nhất
bách ngũ thập tán Phật tụng (Phạm:
Zatapaĩcazatikà-nàma-stotra) của
ngài Mã minh. Sau, sư cảm nhận lời dạy
của bồ tát Quan thế âm (Phạm: Bhaỉỉ=
àraka-lokezvara) nên trứ tác nhiều sách
về Đại thừa như: Nguyệt đăng chú (Phạm:
Candrapradìpa-ỉìkà), Nhập tam thân
(Phạm:Kàyatrayavatàra) và rất nhiều
tác phẩm khác.
Bấy giờ, trong phái Đại thừa Trung quán
cụ duyên có ngài Nguyệt xứng và ngài Phổ
hiền cùng soạn sách, sư Nguyệt quan xem
qua liền ném những sách của mình soạn
xuống giếng. Bồ tát Quan thế âm hiện ra
bảo rằng: “Các trứ tác của ông phát xuất từ
thâm tâm rất lợi ích cho hữu tình”. Sư tuân
theo lời dạy của Bồ tát bèn xuống giếng lấy
sách của mình lên và nhờ uống nước giếng
mà tâm trí sáng suốt, đến tranh luận với
ngài Nguyệt xứng và bác bỏ luận thuyết của
ngài.
10692

Sư suốt đời tận lực hộ trì giáo pháp.
Về già, sư lên núi Bổ đà lạc ca và sau tịch
ở đó.
Tác phẩm của sư rất nhiều, tương truyền
lớn nhỏ tất cả có tới 432 bộ.
[X. History of Buddhism by Bu-ston (E.
Obermiller); Đông bắc Đế quốc đại học Tây
tạng Đại tạng kinh tổng mục lục].
NGUYÊT QUANG BỒ TÁT
Nguyệt quang, Phạm: Candra-prabha.
I. Nguyệt Quang Bồ Tát.
Tên của đức Phật khi tu hạnh Bồ tát ở
quá khứ hiện thân Quốc vương.
(xt. Nguyệt Quang Vương).
II. Nguyệt Quang Bồ Tát.
Cũng gọi Nguyệt tịnh bồ tát, Nguyệt
quang biến chiếu bồ tát.
Vị Bồ tát thị giả của đức Dược sư Như
lai.
Cứ theo kinh Dược sư Như lai bản
nguyện, thì vị Bồ tát này cùng với bồ tát
Nhật quang (Phạm: Sùryaprabha) đều là
bậc Thượng thủ trong vô lượng vô số Bồ tát
sẽ lần lượt được bổ xứ thành Phật.
Ngoài ra, theo Tu Dược sư nghi quĩ bố
đàn pháp, bồ tát Nguyệt quang có thân màu
trắng, ngồi trên tòa hình con ngỗng, tay cầm
mặt trăng.
[X. kinh Dược sư lưu li quang Như lai
bản nguyện công đức; Dược sư Như lai quán
hành nghi quĩ pháp].
III. Nguyệt Quang Bồ Tát.
Vị Bồ tát trong viện Văn thù trên Mạn
đồ la Thai tạng giới của Mật giáo. Là 1 trong
16 vị tôn của Hiền kiếp thuộc Mạn đồ la
Kim cương giới.
-Trong Mạn đồ la Kim cương giới, bồ
tát Nguyệt quang ngồi ở mé tây của viện thứ
10693

2 trong hội Vi tế. Thân hình màu trắng, tay
trái nắm lại để ở ngang hông, tay phải cầm
vầng trăng sáng hoặc cầm hoa sen, trên hoa
có nửa vầng trăng. Mật hiệu là Thanh lương
kim cương, hình Tam muội da là hình bán
nguyệt.
-Trong Mạn đồ la Thai tạng giới, vị
Bồ tát này ngồi ở phía bên phải bồ tát Diệu
cát tường, khoảng giữa bồ tát Diệu âm và
bồ tát Vô cấu quang trong viện Văn thù.
Tay phải nắm lại, cầm hoa sen để ở ngang
NGUYÊT QUANG BỒ TÁT

10694

N
3547
hông, trên hoa sen
có nửa vành trăng;
tay trái cầm hoa sen
búp để ở ngang
ngực, ngồi kết già
trên đài sen. Mật
hiệu là Uy đức kim
cương, hình Tam
muội da là hoa sen
xanh, trên hoa đặt
hình bán nguyệt.
[X. kinh Kim cương đính nhất thiết Như
lai chân thực nhiếp đại thừa hiện chứng đại
giáo vương Q.hạ; Hiền kiếp thập lục tôn; A
xà lê sở truyền Mạn đồ la trong Đại nhật
kinh sớ Q.6; Kim cương giới mạn đồ la sao
Q.2; Bí tạng kí; Kim cương giới thất tập Q.hạ;
Thai tạng giới thất thập Q.trung; Chư thuyết
bất đồng kí Q.5].
NGUYÊT QUANG ĐẠI THẦN
Vị đại thần của vua Tần bà sa la nước
Ma yết đà ở Ấn độ đời xưa.
Ông là người thông minh đa trí, khi Thái
tử A xà thế đối xử với vua cha 1 cách bạo
ác, ông đã cùng với lương y Kì bà hết sức
can gián.
[X. kinh Quán vô lượng thọ].
NGUYÊT QUANG ĐỒNG TỬ
Nguyệt quang, Phạm: Candra-prabha.
Cũng gọi Nguyệt minh đồng tử, Nguyệt
quang bồ tát, Nguyệt quang nhi.
Con của trưởng giả Thân nhật ở thành
Vương xá vào thời đại đức Phật tại thế.
Cứ theo kinh Nguyệt quang đồng tử, thì
trưởng giả Thân nhật nghe lời của Lục sư
10695

ngoại đạo: Bất lan ca diếp đào hầm đốt lửa
trong đó để hãm hại đức Phật, đồng tử
Nguyệt quang biết chuyện liền can ngăn
nhưng ông ta không nghe. Khi đức Phật đến,
hầm lửa bỗng biến thành ao tắm; Thân nhật
sợ hãi, xin sám hối và qui y Phật, được Phật
mở tỏ cho liền chứng pháp Nhẫn bất thoái
chuyển.
Ngoài ra, theo kinh Thân nhật, sau khi
đức Phật nhập diệt khoảng 1.000 năm, đồng
tử Nguyệt quang sinh vào nước Tần (Trung
quốc)làm Thánh quân, giữ gìn kinh pháp,
giáo hóa nhân dân làm cho đạo pháp hưng
thịnh.
[X. kinh Đức hộ trưởng giả Q.hạ; kinh
Bảo vũ Q.1; kinh Nguyệt đăng tam muội;
kinh Nguyệt minh bồ tát].
NGUYÊT QUANG THÁI TỬ
Tiền thân của đức Phật ở đời quá khứ
khi Ngài còn tu hạnh Bồ tát.
Thái tử Nguyệt quang là con 1 vị quốc
vương, một hôm đang đi dạo chơi bên ngoài,
gặp 1 người bệnh hủi cầu xin Thái tử cứu
chữa. Nguyệt quang hỏi các thầy thuốc, họ
cho biết chỉ có máu tủy của 1 người từ nhỏ
đến lớn chưa từng nóng giận thì mới chữa
được bệnh này. Thái tử liền cắt da lấy máu
cho uống và chặt xương lấy tủy thoa lên thân
người bệnh.
[X. luận Đại trí độ Q.12; Kinh luật dị
tướng Q.31].
NGUYÊT QUANG VƯƠNG
Nguyệt quang, Phạm: Candra-prabha.
Hán âm: Chiến đạt la bát lạt bà, Chiên
đà bà la tì.
I. Nguyệt Quang Vương.
Cũng gọi Nguyệt quang bồ tát.
Vị vua ở Ấn độ thời cổ đại, tiền thân
10696

của đức Phật ở quá khứ khi Ngài còn tu
hạnh Bồ tát. Vị vua này có uy đức lớn, đã
bố thí đầu của mình cho Bà la môn Lao độ
sai, mà thành tựu viên mãn hạnh Bố thí
ba la mật.
NGUYÊT QUANG VƯƠNG
Bồ tát Nguyệt Quang
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

10697

N
3548
[X. kinh Hiền ngu Q.6; kinh Nguyệt
quang bồ tát; kinh Đại bảo tích Q.80].
II. Nguyệt Quang Vương.
Tên khác của vua Ba tư nặc nước Xá vệ
ở Ấn độ vào thời đức Phật tại thế.
Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la
mật quyển thượng (Đại 8, 825 trung) nói:
“Vua Ba tư nặc của nước Xá vệ tên là Nguyệt
quang”.
NGUYÊT TẠNG PHẦN
Cũng gọi Đại phương đẳng đại tập nguyệt
tạng kinh.
Kinh, 11 quyển, được thu vào Đại chính
tạng tập 13.
Nội dung kinh này do thu tập các bộ
kinh Đại phương đẳng đại tập mà thành,
được chia làm 17 phần, Nguyệt tạng phần
là phần thứ 15, gồm có 10 phẩm.
(xt. Đại Tập Kinh).
NGUYÊT THỊ
Kuwana.
Cũng gọi Nguyệt chi, Nguyệt để, Nhục
chi.
Một chủng tộc sinh sống ở khoảng thế
kỉ III trước Tây lịch đến thế kỉ V Tây lịch ở
các vùng tây Bắc Trung quốc, Tây vực, giữa
Trung quốc và Ấn độ, tây bắc Ấn độ, lưu
vực sông Hằng, lưu vực Ngũ hà v.v...
Giữa các học giả có nhiều thuyết về
chủng tộc Nguyệt thị, hoặc cho rằng họ
thuộc chủng tộc Tây tạng, hoặc chủng tộc
Mông cổ, chủng tộc Đột quyết, Ấn độ Tây
đề á (Indo-Scythians), Để khương... Tập tục
của chủng tộc này giống với tập tục của tộc
Hung nô.
10698

Theo Sử kí và Hán thư thì tộc Nguyệt
thị sống ở khoảng giữa Đôn hoàng và núi
Kì liên thuộc vùng Tây bắc Trung quốc.
Vào đầu đời Hán, vì tránh Hung nô ở phía
bắc, nên họdời sang phía tây, sau cướp lấy
đất của tộc Tắc (Saka) và Ô tôn, hàng phục
Đại hạ (Bactria), chiếm cứ 1 vùng từ sông
Qui(nay là sông A mẫu) trở về phía bắc, gọi
là Đại nguyệt thị. Số còn lưu lại ở Đôn
hoàng thì chiếm cứ vùng Nam sơn(tức núi
Kì liên), gọi là Tiểu nguyệt thị, cũng gọi
Hoàng trung nguyệt thị (Hoàng trung tức
vùng phụ cận Tây ninh ngày nay), Hoàng
trung nguyệt thị hồ.
Sau khi định cư, Đại nguyệt thị đóng đô
ở thành Lam tử(thuộc Bắc bộ A phú hãn hiện
nay)về phía nam sông Qui, đem vùng đất
của Đại hạ chia cho Ngũ hấp hầu (năm chư
hầu)trấn giữ: Hưu mật hấp hầu cai quản
thành Hòa mặc (Sarik-chaupan), Song mi
hấp hầu cai quản thành Song mi (Mastoj),
Quí sương hấp hầu cai quản thành Hộ táo
(tây bộ Wakhan), Hật đốn hấp hầu cai quản
thành Bạc mao (Badaxshan) và Đô mật (Cao
phụ) hấp hầu cai quản thành Cao phụ
(Jamgan). Ngũ hấp hầu đều trực thuộc Đại
nguyệt thị.
Hơn 100 năm sau, Quí sương Hấp hầu
là Khưu tựu khước (Kujura Kadphises I)
đánh dẹp hết 4 Hấp hầu kia, tự lập làm
vua, đặt quốc hiệu là Quí sương (Kushàn)
thay cho địa vị của Đại nguyệt thị, rồi chinh
phục An tức, thôn tính vùng đất Cao phụ
(Kabul,thủ đô của nước Afghanistan ngày
nay), đồng thời diệt Bộc đạt, Kế tân
(Dardisthan), chiếm vùng đất tỉnh Bàng già
phổ (Panjab) của Ấn độ... Từ đó về sau,
Đại nguyệt thị lẽ ra phải được gọi là Vương
10699

triều Quí sương, nhưng Trung quốc vẫn cứ
gọi là Đại nguyệt thị.
Sau khi Khưu tựu khước mất, con là
Diêm cao trân (Wema Kadphises II) lên thay,
lại đánh chiếm lấy nước Kiện đà la ở Bắc
Ấn độ, để tướng quân lại trấn giữ, đó là thời
kì toàn thịnh của Đại nguyệt thị. Thời kì
Diêm cao trân tại vị, ông ra sức phát triển
giao thông đối ngoại, đặc biệt là trao đổi sứ
NGUYÊT THỊ

10700

N
3549
thần với La mã, dùng vàng đúc tiền để mở
mang kinh tế. Cũng nhờ sự dung hợp văn
hóa Đông Tây mà nền mĩ thuật Phật giáo
kiểu Hi lạp được hình thành, tức là mĩ thuật
Kiện đà la mà đối với nền mĩ thuật Phật
giáo châu Á nói chung, đã có ảnh hưởng rất
sâu đậm.
Đến thời vua Ca nị sắc ca thì biên cương
lại được mở rộng thêm, thế lực của Đại
nguyệt thị vượt qua dãy núi Thông lãnh sang
phía đông, đến sông Qui ở phía Bắc, An tức
ở phía tây và phía nam thì lưu vực Ngũ hà
cho đến dãy núi Tần đà sơn (Vindhya). Vua
đóng đô ở thành phố Bố lộ sa bố la (Phạm:
Puruwapura), hết sức bảo hộ Phật pháp, xây
cất chùa tháp, đồng thời, triệu thỉnh 500 vị
A la hán đến nước Ca thấp di la để biên
soạn luận Đại tì bà sa. Trong lịch sử Phật
giáo Ấn độ, lòng chân thành kính tin và sự
cống hiến của vua Ca nị sắc ca đối với Phật
giáo chỉ đứng sau vua A dục (Phạm: Azoka)
mà thôi. Các bậc Đại luận sư lừng danh như:
Long thụ, Mã minh... đều sinh vào thời đại
vua Ca nị sắc ca.
Khoảng thế kỉ III trước Tây lịch, vua A
dục của Ấn độ từng phái các vị Truyền giáo
tăng sứ đến nước Đại hạ hoằng pháp, mà
Đại hạ đương thời là căn cứ địa của Đại
nguyệt thị, cho nên đương nhiên là giữa
Đại nguyệt thị và Phật giáo đã có sự tiếp
xúc. Lãnh thổ của Đại nguyệt thị lúc đó đã
rất rộng: Từ Bắc Ấn độ cho đến phía nam
dãy núi Hưng đô khố thập (Hindukush),
vì thế, Đại nguyệt thị chẳng những chỉ trở
thành môi giới của việc giao lưu văn hóa
10701

giữa Trung quốc và Ấn độ mà đối với việc
truyền bá Phật pháp sang phía đông cũng
có ảnh hưởng rất to lớn. Cứ theo Lí hoặc
luận của Mâu tử và Hậu Hán thư quyển
42, thì trong năm Vĩnh bình (58-78) vua
Minh đế nhà Hậu Hán từng sai các ông
Thái hâm, Tần cảnh v.v... đến Đại nguyệt
thị sao chép kinh Phật mang về Lạc dương.
Các bậc Đại đức Tam tạng nổi tiếng như:
Chi lâu ca sấm, Chi diệu, Chi cương lương
tiếp v.v... của Nguyệt thị cũng nối tiếp nhau
đến Trung quốc truyền pháp. Còn những
vị mang họ Chi như: Chi lượng, Chi khiêm,
Trúc pháp hộ, Chi pháp độ, Chi đạo căn,
Chi thi luân... đại khái tổ tiên của các vị
đều thuộc chủng tộc Nguyệt thị, trong đó,
ngài Trúc pháp hộ vốn có tên là Nguyệt
chi bồ tát, là người sống ở Đôn hoàng, con
cháu đời sau của Tiểu nguyệt thị ở vùng
Nam sơn còn sót lại.
Ngoài ra, Đại đường tây vực kí của ngài
Huyền trang và Vãng ngũ Thiên trúc quốc
truyện của ngài Tuệ siêu người Triều tiên,
thì các ngài Diệu âm, Pháp thắng, Đàm ma
nan đề, Phù đà bạt ma, Di đà sơn, Đạt ma
mạt ma... đều đã xuất thân từ Đại nguyệt
thị.
Sau khi vua Ca nị sắc ca băng hà, các
vua: Ngõa tây sắc ca (Phạm:Vasiwka), Phất
duy sắc ca (Phạm:Huviwka), Ngõa tô đề bà
(Phạm:Vàsudeva).... lần lượt lên nối ngôi.
Đến thời vua Ngõa tô đề bà, vương triều
Tát san (Sàsan) của Ba tư và vương triều
Cấp đa (Gupta) ở Trung Ấn độ kế tiếp nổi
lên, còn ở phía bắc lại bị Hung nô xâm nhập,
cho nên thế nước suy dần và đến khoảng
thế kỉ thứ V (470-480) thì diệt vong.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Đại uyển
10702

liệt truyện thứ 63 trong Sử kí; Tây vực
truyện 78 trong Hậu Hán thư; Đại nguyệt
thị quốc chi Phật giáo (Vũ khê Liễu đế);
Trung quốc biên cương dân tộc sử (Lưu
nghĩa đường); Tây vực sử thượng chi tân
nghiên cứu (Bạch điểu Khố cát); Đông
dương học báo 2, phần 1].
NGUYÊT THIÊN
Phạm: Candra.
Hán âm: Chiên đà la, Chiến đạt la, Chiến
nại la.
NGUYÊT THIÊN

10703

N
3550
Cũng gọi Nguyệt thiên tử, Bảo cát tường
thiên tử.
Vị tôn trong viện Ngoại kim cương bộ
trên Mạn đồ la Thai tạng giới, là 1 trong 12
vị trời, 1 trong 20 vị trời thuộc Ngoại bộ của
Mạn đồ la Kim cương giới Mật giáo.
Vị tôn này vốn là mặt trăng được Bà la
môn giáo Ấn độ thần cách hóa, gọi là Nguyệt
thiên. Xưa gọi là Tô ma (Phạm: Soma), Tô
ma đề bà (Phạm: Soma-deva), Tinh tú
vương (Phạm:Nakwatra-nàtha), Sáng dạ
(Phạm:Nizà-kara), Thái bạch quang (Phạm:
Zìtànzu)...
Trong Mật giáo, Nguyệt thiên thuộc
Thiên bộ hộ trì Phật pháp, được an vị ở bên
cạnh Câu ma la thiên về phía tây trong viện
Ngoại kim cương bộ
của Thai tạng giới. Về
hình tượng thì
Nguyệt thiên có thân
màu da người, ngồi
trên 3 con ngỗng, tay
trái để ở ngang ngực,
ngón giữa, ngón vô
danh và ngón út co
lại, tay phải cầm gậy,
đầu gậy có hình nửa
mặt trăng.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa; kinh Đại
lâu thán Q.6; phẩm Cụ duyên kinh Đại
nhật Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.5; Thập nhị
thiên cúng nghi quĩ; Bí tạng kí]. (xt. Nguyệt
Liễn).
NGUYÊT THƯỢNG NỮ
Con gái của trưởng giả Tì ma la cật ở
10704

thành Vương xá tại Ấn độ thủa xưa.
Nguyệt thượng nữ có nhan sắc xinh
đẹp, được nhiều người trong thành đến
cầu hôn. Nguyệt thượng liền hẹn 7 ngày
sau sẽ chọn. Đến kì hạn, Nguyệt thượng
bay lên hư không nói kệ, mọi người nghe
xong liền dứt tâm tham dục. Sau đó,
Nguyệt thượng nữ gặp ngài Xá lợi phất và
cùng theo Ngài đến chỗ đức Phật. Tại đây,
Nguyệt thượng nữ luận bàn thâm nghĩa
với ngài Xá lợi phất và ngài Văn thù sư
lợi, hiện nhiều thần biến kì lạ, đồng thời
chuyển thân nữ thành thân nam rồi qui y
Phật và xuất gia.
[X. kinh Nguyệt thượng nữ Q.thượng].
NGUYÊT THƯỢNG NỮ KINH
Phạm: Candrottàra-dàrikàparipfcchà.
Kinh, 2 quyển, do ngài Xà na quyệt đa
dịch vào năm Khai hoàng 11 (591) đời Tùy,
được thu vào Đại chính tạng tập 14.
Nội dung kinh này thuật lại việc Nguyệt
thượng nữ, con gái của trưởng giả Tì ma la
cật ở thành Tì da li được gặp ngài Xá lợi
phất, được đến chỗ đức Phật, gặp bồ tát
Văn thù sư lợi... rồi hiện thần biến, chuyển
thân nữ thành thân nam, qui y Phật và xuất
gia v.v...
[X. kinh Nguyệt thượng nữ]. (xt. Nguyệt
Thượng Nữ).
NGUYÊT TINH MA NI
Phạm: Candra-bhàsa-mani.
Cũng gọi Nguyệt quang ma ni, Nguyệt
ái châu, Nguyệt tinh.
Một thứ ngọc quí, vật cầm ở tay bên
trái trong 40 tay của bồ tát
Thiên thủ Quan âm, có năng
lực tiêu trừ các chứng bệnh
nhiệt độc hại, làm cho an lành
10705

mát mẻ. Tay cầm ngọc này
được gọi là Nguyệt tinh thủ,
hoặc Nguyệt ma ni thủ.
[X. Thiên thủ thiên nhãn Quan thế âm
bồ tát đại bi tâm đà la ni; kinh Thiên quang
nhãn Quán tự tại bồ tát bí mật pháp].
NGUYÊT TINH MA NI
Nguyệt Thiên
Tay cầm Nguyệt
tinh ma ni

10706

N
3551
NGUYÊT XỨNG
Phạm: Candrakìrti.
Tạng: Zla-ba grags-pa, hoặc Zla-grags.
Cao tăng Ấn độ sống vào khoảng thế kỉ
VII, thuộc phái Trung quán cụ duyên, dòng
dõi Bà la môn ở vùng Sa mãn đa (Phạm:
Samanta), Nam Ấn độ.
Sư y vào ngài Ca ma la bồ đề (Phạm:
Kamalabuddhi) xuất gia, học tập tông
nghĩa và các bộ luận của bồ tát Long thụ. Sư
cũng học Đát đặc la (Phạm: Tantra, mật
chú), đạt được bí thuật. Sau khi học xong,
sư trụ trì chùa Na lan đà (Phạm:Nàlanda)
chuyên biên tập và chú thích các sách.
Sư chủ yếu xiển dương tông phong
Thiền phái Trung quán cụ duyên của ngài
Phật hộ và có lần sư đã tranh luận về tông
nghĩa với ngài Nguyệt quan thuộc phái Du
già. Về cuối đời, sư đại phá ngoại đạo ở
Khang ca na (Phạm: Koíkaịa) tại Nam
Ấn độ, rồi vào núi Mạn nô hãn cát (Phạm:
Manubhaíga) tu luyên chân ngôn, sau sư
tịch ở đó.
Sư để lại các tác phẩm: Trung luận chú
(tức Căn bản Trung luận chú minh giải), Tứ
bách luận chú(tức Bồ tát du già sư tứ bách
luận quảng chú), Nhất thiết Như lai kim
cương tam nghiệp tối thượng bí mật đại giáo
vương kinh chú(tức Tác quang minh quảng
thích), Nhập trung quán (Phạm: Madhya=
makàvatàra), Lục chi du già chú, Kim
cương tát đỏa thành tựu pháp, Nhập trung
quán tuệ...
[X. Đông bắc Đế quốc đại học Tây tạng
đại tạng kinh tổng mục lục; Bát nhã tư
10707

tưởng sử; The Buddhism of Tibet by L.A.
Waddell; History of Buddhism by E.
Obermiller; The Conception of Buddhist
Nirvàịa by Th. Scherbatsky; Aspects of
Mahàyàna Buddhism and its Relation to
Hìnayàna by N. Dutt].
NGƯ LAM QUAN ÂM
...........
Bồ tát Quan âm được biểu trưng bằng
hình tượng tay cầm giỏ cá, hoặc ngồi trên
lưng con cá lớn, 1 trong 33 hóa thân của
Ngài.
Đây là tín ngưỡng
dân gian bắt đầu từ đời
Đường, Trung quốc.
Hiện nay thịnh hành
tại Nhật bản. Có
thuyết cho rằng Ngư
lam Quan âm tức là
Mã lang phụ Quan âm
(Quan âm vợ chàng họ
Mã); hoặc cho rằng
tượng Ngư lam Quan
âm là do người đời
Đường lầm nhận
tượng nàng Linh chiếu(con gái của cư sĩ Bàng
uẩn) cầm giỏ rồi lưu truyền mà thành.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.41; Phật tổ lịch
đại thông tải Q.20; Tống học sĩ toàn tập bổ
di Q.3].
NGƯ MẪU NIÊM TỬ
...........
Cá mẹ nhớ tưởng bảo vệ cá con, ví dụ
việc chư Phật gia hộ cho hành giả, khiến họ
thành đạo.
Luận Đại trí độ quyển 37 (Đại 25, 333
thượng) nói: “Vì Phật nhớ nghĩ nên không
bị đọa lạc, ví như cá con nhờ mẹ nhớ tưởng,
10708

che chở mà được sống, nếu không thì chết”.
Nghĩa là nhờ đức Phật từ bi hộ niệm mà
căn lành của Bồ tát không bị hư nát, cũng
như cá mẹ luôn thương yêu bảo vệ cá con
nên cá con không chết mà được trưởng
thành.
Tịnh độ luận chú của ngài Đàm loan
dùng thí dụ này để hiển bày sự trụ trì của
đức Phật A di đà, còn A di đà kinh nghĩa sớ
NGƯ MẪU NIÊM TỬ
Ngư Lam Quan Âm

10709

N
3552
của ngài Nguyên chiếu thì dùng thí dụ này
để nói rõ sự hộ niệm của chư Phật.
[X. luận Đại trí độ Q.79].
NGƯ PHÚC NHI
Trẻ con trong bụng cá. Câu chuyện của
ngài Bạc câu la lúc còn nhỏ.
Cứ theo Phó pháp tạng nhân duyên
truyện quyển 3, ngài Bạc câu la sinh trong
gia đình Bà la môn, mẹ mất sớm, cha lấy vợ
kế. Mẹ kế độc ác, một hôm tức giận, đem
ném ngài xuống sông, bị con cá lớn nuốt
vào bụng. Nhưng nhờ có phúc duyên hay 1
phép lạ nào mà ngài vẫn không chết, vì ngay
lúc đó có người chài lưới bắt được con cá ấy,
đưa đến chợ bán. Cha ngài trông thấy mua
cá đem về, lấy dao mổ bụng. Lúc đó, ngài
Bạc câu la ở trong bụng cá lên tiếng nói rằng
(Đại 50, 508 trung): “Mong cha an lành,
đừng làm con bị thương!”
Ông bố liền mổ bụng cá ôm con ra. Lớn
lên, Bạc câu la xin Phật xuất gia, chứng được
quả A la hán.
NGƯ SƠN
.....
Cũng gọi Ngô sơn.
Núi ở phía tây huyện Đông a, tỉnh Sơn
đông, Trung quốc.
Tương truyền, Trần tư vương nước Ngụy
là Tào thực, từng du ngoạn Ngư sơn, nghe
tiếng tụng kinh trong hang núi, âm thanh
trầm bổng vang xa, nhà thơ liền phỏng theo
mà chế ra Phạm bái(đọc canh cúng dường,
tán thán Phật đức), người đời gọi là Ngư phạm,
Ngư bái.
NGƯ THÍ NGÃ QUỈ
10710

...........
Bố thí thức ăn cho cá và quỉ đói.
Dân chài lưới sát sinh hàng ngày, vì sợ
quả báo nên muốn làm phúc để cầu mong
tránh được tai nạn đắm thuyền, hoặc bị loài
cá độc giết hại trở thành ma đói; bởi vậy, họ
thường ném thức ăn xuống biển để bố thí
cho chúng.
Ngoài ra, từ ngữ “Xuyên thí ngã quỉ”..
.........là chỉ cho nghi thức bố thí thức
ăn cho quỉ đói để cầu siêu cho người chết
đuối, hoặc chỉ cho nghi thức thí thực ở ven
sông.
NGƯ TỬ
.....
I. Ngư Tử.
Trứng cá. Trứng cá tuy nhiều nhưng
thành cá thì không được bao nhiêu; ví dụ
nhân tuy nhiều mà kết quả thì ít.
Luận Đại trí độ quyển 4 (Đại 25, 88
thượng) nói: “Bồ tát phát tâm rộng lớn, trứng
cá và hoa cây xoài, ba việc ấy nhân tuy nhiều,
nhưng kết quả thì rất ít”. Nghĩa là người
phát tâm Bồ tát thì nhiều mà thành Phật
thì rất ít.
II. Ngư Tử.
Cá con, ví dụ chúng sinh. Vì Phật hộ
niệm chúng sinh giống như cá mẹ yêu thương
cá con, cho nên ví chúng sinh là Ngư tử.
(xt. Ngư Mẫu Niệm Tử).
NGƯ VƯƠNG BỐI MẪU
Chỉ cho cá chúa và mẹ sò. Cả 2 lúc đi thì
bầy cá bầy sò đều theo sau. Trong kinh điển,
ý này thường được dùng để ví dụ cho chúng
sinh khi chưa đến được địa vị Thánh nhân,
nếu 1 phiền não lớn sinh khởi thì hàng loạt
phiền não khác nổi lên.
Ma ha chỉ quán quyển 5, hạ (Đại 46, 69
10711

thượng) nói: “Vua cá mẹ sò, các sử(phiền
não) đầy đủ”.
NGỮ BIỂU NGHIÊP
Phạm: Vàg-vijĩapti-karman.
NGỮ BIỂU NGHIÊP

10712

N
3553
Ý tạo nghiệp được biểu thị qua lời nói; là
1 trong 3 biểu nghiệp.
Cứ theo luận Câu xá quyển 13, thì Ngữ
biểu nghiệp lấy lời nói làm thể; nhưng Đại
thừa thì cho rằng cả 3 Biểu nghiệp thân,
ngữ, ý đều lấy sự hiện hành của tâm sở Tư
làm thể.
(xt. Nghiệp).
NGỮ ĐẲNG
... ..
Âm thanh của chư Phật 3 đời đều như
nhau không khác, không thêm không bớt,
đều dùng 64 thứ Phạm âm để diễn nói giáo
pháp, là 1 trong 4 đẳng.
Kinh Lăng già quyển 3, (Đại 16, 498 hạ)
nói: “Ngữ đẳng là gì? Là 64 thứ Phạm âm
ngôn ngữ của ta cùng nhau sinh khởi, không
thêm không bớt, không có sai khác, như
tiếng chim Ca lăng tần già; các đức Như lai,
Ứng cúng, Đẳng chính giác kia cũng như
thế”.
(xt. Tứ Đẳng).
NGỮ LUÂN CẢNH GIỚI
Chỉ cho cảnh giới thân Đà la ni của đức
Phật, do chân ngôn chữ (aô) tạo thành,
có trăm ánh sáng chiếu khắp.
Phẩm Bách tự quả tướng trong kinh Đại
nhật quyển 6 (Đại 18, 40 trung), nói: “Phật
dạy: Bí mật chủ! Ông hãy xem cảnh giới ngữ
luân của ta rộng lớn trùm khắp cửa thanh
tịnh của vô lượng thế giới”.
Đại nhật kinh nghĩa thích quyển 13 (Vạn
tục 36, 469 thượng) nói: “Ông hãy quán xét
ngữ luân của ta, tức là quán xét cảnh giới tự
luân thân Đà la ni của Phật”.
10713

NGỮ LỤC
Các bộ sách ghi chép lời nói pháp hoặc
lời mở bày của các Tổ sư Thiền tông.
Thông thường, các Thiền sư nói pháp,
chỉ dạy không dùng những lời văn hoa bóng
bảy mà dùng những từ ngữ bình dị để nói
ngay vào tông chỉ, sau đó, các đệ tử hoặc
người tham học mới sưu tập, ghi chép lại
thành sách, gọi là Ngữ lục. Từ sau ngày ngài
Lục tổ Tuệ năng đầu đời Đường có Pháp
bảo đàn kinh thì ngữ lục ở các nơi dần dần
xuất hiện.
Từ thời Ngũ đại, Triệu Tống trở về sau,
chế độ tùng lâm trong Thiền tông được thiết
lập, theo đó, dưới chức vụ Trụ trì, có chức
Thư kí đảm nhiệm việc ghi chép ngôn hạnh
của Thiền sư, về sau biên tập thànhngữ lục
như: Mã tổ Đạo nhất thiền sư ngữ lục, Triệu
châu Tùng thẩm thiền sư ngữ lục v.v...
Trong ngữ lục, phần pháp ngữ của Tổ sư
được ghi chép tỉ mỉ rõ ràng, gọi là Quảng
lục, như Mã tổ Đạo nhất thiền sư quảng
lục, Vân môn Khuông chân thiền sư quảng
lục; nếu chỉ ghi chép phần trọng yếu thôi
thì gọi là Ngữ yếu, như Bách trượng Hoài
hải thiền sư ngữ yếu. Nếu chỉ thu tập pháp
ngữ của 1 người thôi thì gọi là Biệt tập, biên
tập pháp ngữ của nhiều người thì gọi là
Thông tập.
Từ Ngữ lục đầu tiên được thấy là Bác
sơn tham huyền ngữ lục trong Tống cao
tăng truyện quyển 6, nhưng ý nghĩa của 2
chữ Ngữ lục ngày nay không giống như “Bắc
sơn tham huyền ngữ lục” mà nó đã bắt
nguồn từ ngài Mã tổ Đạo nhất và các Thiền
sư dưới hội của ngài, trong đó nổi tiếng
hơn cả là Lâm tế Tuệ chiếu thiền sư ngữ
lục và Hoàng bá thiền sư truyền tâm pháp
10714

yếu. Ngoài ra, Ngữ lục không chỉ được dùng
trong Thiền tông mà các ngữ yếu của các
vị Tổ sư ngoài Thiền tông cũng được gọi là
Ngữ lục.
Từ đời Tống về sau thì Nho giáo và Đạo
giáo cũng có ngữ lục. Rồi đến nội dung
ngữ lục cũng dần dần bao gồm cả thi kệ và
văn sớ...
NGỮ LỤC

10715

N
3554
NGỮ MẬT
.....
Phạm:Vàg-guhya.
Cũng gọi Khẩu mật.
Lời nói của Như lai thần biến chẳng
thể nghĩ bàn, tức chỉ tất cả ngôn ngữ thành
tựu muôn đức, là 1 trong 3 mật của Như
lai. Vì đây là cảnh giới Phật tự chứng mà
Nhị thừa, phàm phu, Đẳng giác và Thập
địa bồ tát đều không thể thấy nghe, cho
nên gọi là Ngữ mật.
Theo thuyết của Mật giáo, các vị tôn
đều có 4 thứ Mạn đồ la, trong đó, Pháp
mạn đồ la là ngôn giáo của chủng tử và
chân ngôn đà la ni, vì thế là Ngữ mật của
Như lai. Trong 3 bộ của Thai tạng giới, thì
Liên hoa bộ được phối hợp với Ngữ mật.
Trong 3 mật của chúng sinh thì người tu
hành miệng tụng chân ngôn, cho đến tất
cả khẩu nghiệp nói năng đều được gọi là
Ngữ mật.
[X. luận Đại trí độ Q.10; luận Thập trụ
tâm Q.10]. (xt. Tam Mật).
NGỮ PHẠM
Cũng gọi Khẩu mật.
Chỉ cho Ngữ mật và Phạm luân.
Ngữ mật, Phạm:Vàg-guhya, là 1 trong
3 mật của Như lai.
Theo luận Đại trí độ quyển 10, khi đức
Phật nói pháp thì từ 1 dặm đến 10 dặm,
hoặc trăm nghìn muốn ức vô số vô lượng
khắp cả hư không, đều nghe âm thanh của
Phật. Hơn nữa, trong cùng 1 pháp hội, có
người nghe nói bố thí, người nghe trì giới,
nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định, trí tuệ, cho
10716

đến 12 thể tài kinh, 8 vạn pháp tụ, như thế
Phật dùng 1 âm thanh thuyết pháp, chúng
sinh tùy theo căn cơ mà nghe nhận, gọi là
Ngữ mật.
Phạm luân là tên khác của pháp luân.
Giáo pháp do đức Phật tuyên thuyết có năng
lực phá trừ nghiệp ác của chúng sinh, cũng
như bánh xe báu của Luân vương có công
năng nghiền nát núi non, sỏi đá, cho nên
gọi là Pháp luân. Phạm nghĩa là thanh tịnh.
Pháp do đức Phật nói thanh tịnh, vì thế gọi
là Phạm luân.
[X. luận Đại trí độ Q.25].
NGỮ SẤM LẬU
........
Sấm lậu nghĩa đen là chảy ra, rỉ ra,
trong kinh điển chỉ cho phiền não. Ngữ
sấm lậu nghĩa là cái thấy biết còn bị vướng
mắc trong văn tự ngôn ngữ, là 1 trong 3
Sấm lậu do Thiền sư Động sơn Lương giới
lập ra.
Động sơn Lương giới thiền sư ngữ lục
(Đại 47, 526 thượng) nói: “Ngữ sấm lậu,
nghĩa là nếu chấp trước ngôn ngữ văn tự thì
sẽ đánh mất tông chỉ, mê mờ chân lí”.
(xt. Động Sơn Tam Sấm Lậu).
NGỮ VÔ BIỂU NGHIÊP
Phạm: Vàc-avijĩapti-karman.
Loại nghiệp thể không cách nào biểu tỏ
cho người khác biết, cùng sinh trong thân
với Ngữ biểu nghiệp. Là 1 trong 3 Vô biểu
nghiệp.
Khi lời nói phát động ở nơi miệng tạo ra
1 tác nghiệp nào đó, đồng thời, nguyên nhân
chiêu cảm quả báo ngày sau, đã được huân
tập(xông ướp)trong thân mình, cái bị huân
tập đó không hình không tướng, không thể
biểu hiện cho người khác thấy, vì thế gọi là
10717

Ngữ vô biểu nghiệp.
Tiểu thừa cho rằng Biểu nghiệp và Vô
biểu nghiệp đều lấy sắc tính làm thể; nhưng
Đại thừa thì chủ trương 3 Vô biểu nghiệp
thân, ngữ, ý đều lấy chủng tử của tâm sở Tư
làm thể.
(xt. Nghiệp).
NGỮ VÔ BIỂU NGHIÊP

10718

N
3555
NGỰ ẢNH ĐƯỜNG
I. Ngự Ảnh Đường.
Cũng gọi Ảnh đường.
Chỉ cho tòa nhà thờ tượng các vị Tổ sư
trong các chùa tại Nhật bản.
(xt. Ảnh Đường).
II. Ngự Ảnh Đường.
Đạo tràng Niệm Phật tam muội ở chùa
Thiện quang mới tại khu Hạ kinh, thành
phố Kyoto, Nhật bản, là Bản sơn của phái
Ngự ảnh đường thuộc Thời tông.
NGỰ CHẾ GIẢN MA BIÊN DỊ LỤC
Cũng gọi Giản ma biện dị lục.
Tác phẩm, 8 quyển, do vua Thế tông
nhà Thanh soạn và ấn hành vào năm Ung
chính 11 (1733), được thu vào Vạn tục tạng
tập 114.
Vào đời Minh, ngài Hán nguyệt Pháp
tạng thuộc tông Lâm tế soạn cuốn sách
Ngũ tông nguyên, rồi đệ tử của ngài là sư
Đàm cát Hoằng nhẫn cũng soạn Ngũ tông
cứu 1 quyển đề phê bình và bài bác chủ
trương của tông Tào động. Việc này đã
gây ra cuộc tranh luận gay gắt trong Thiền
lâm đương thời mà mãi đến đời nhà
Thanh dư âm vẫn còn. Vua Thế tông soạn
sách này để bài bác ngài Pháp tạng và
Hoằng nhẫn. Nhà vua cho rằng tông thừa
mà 2 vị Pháp tạng, Hoằng nhẫn chủ trương
là tà ma dị thuyết; vua nêu ra từng điểm
sai lầm trong ngữ lục và tác phẩm của 2
vị ấy để chỉ trích và bác bỏ. Nhà vua cũng
nêu ra trường hợp những người theo ngài
Pháp tạng ăn thịt, uống rượu, phá hủy giới
luật, làm nguy hại cho Phật giáo rất lớn,
10719

cần phải trừ sạch. Cho nên Thế tông đã
có những hành động cụ thể đàn áp môn
đồ của ngài Pháp tạng.
(xt. Ngũ Tông Nguyên).
NGỰ CHÚ
.....
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho những sách chú giải do vua soạn.
Loại sách này không nhiều.
Trong Tứ khố toàn thư tổng mục đề
yếu quyển 32, chỉ có 3 bộ Ngự chú của
vua Thế tổ nhà Thanh là Ngự chú hiếu
kinh, 1 quyển, Ngự toản hiếu kinh tập
chú, 1 quyển và Ngự chú đạo đức kinh, 1
quyển.
Trong Đại chính tân tu Đại tạng kinh
thì có Ngự chú Kim cương ba la mật kinh
tuyên diễn của Đạo nhân đời Đường. Sách
này là do Đạo nhân bổ sung Ngự chú của
vua Huyền tông mà thành.
Ngoài ra, trong Vạn tục tạng kinh của
Nhật bản có Ngự chú Viên giác kinh, 2
quyển, của vua Hiếu tông nhà Tống và Tứ
thập nhị chương kinh ngự chú, 1 quyển, do
vua Chân tông nhà Tống soạn.
NGỰ LINH HỘI
........
Cũng gọi Ngự linh tế.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Pháp hội cúng tế cầu siêu cho vong linh
người chết oan.
Trong văn hiến hiện còn, cho thấy hội
Ngự linh được cử hành sớm nhất tại Nhật
bản là vào năm Trinh quán thứ 5 (863) để
cúng tế Thiên hoàng Sùng đạo và Thân
vương Y dư chết vì tai nạn, đây chính là
khởi nguồn của Ngự linh thần xã thượng và
hạ ở Kinh đô (Kyoto) hiện nay. Hiện nay có
10720

Thần hạnh tế cúng Thần dư Phụng an vào
ngày mồng 1 tháng 5 và Hoàn hạnh tế cúng
Thần dư Độ ngự vào ngày 18 tháng 5. Ngự
linh hội đã thịnh hành từ thời kì Bình an
đến nay và hiện còn được cử hành tại Dã
thần xã và Kì viên xã.
(xt. Kì Viên Hội).
NGỰ LINH HỘI

10721

N
3556
NGỰ PHẬT DANH
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Tức là xưng niệm danh hiệu Phật A di
đà và chư Phật, gọi là Ngự Phật danh.
Nhưng về mặt dụng ngữ thì Ngự Phật
danh đặc biệt chỉ cho văn kính lễ trong
pháp hội, đem việc xưng niệm danh hiệu
Phật, Bồ tát và các Tổ sư phổ thành khúc
điệu.
NGỰ TU PHÁP
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho việc tu trì mật pháp và pháp hội
tu trì mật pháp ở Nhật bản.
Trong tông Chân ngôn, Ngự tu pháp
được gọi là Hậu thất nhật ngự tu pháp. Tức
là pháp bí mật mỗi năm được tu trong 7
ngày từ mồng 8 đến 14 tháng giêng ở viện
Chân ngôn, trong cung, để cầu cho Thiên
hoàng mạnh khỏe, nước thịnh và dân an.
Vì đối lại với Tiền thất nhật tiết hội ở trong
cung, nên gọi pháp tu này là Hậu thất nhật
ngự tu pháp.
Tông Thiên thai thì có Ngũ chủng đại
pháp, Lục chủng chuẩn đại pháp, Ngũ
chủng bí pháp... đều thuộc về Ngự tu
pháp.
Ngũ chủng đại pháp:
1. Trấn tướng Dạ xoa pháp.
2. Đại xí thịnh pháp.
3. Thất Phật Dược sư pháp.
4. Như pháp diên mệnh pháp.
5. An trấn pháp.
Lục chủng chuẩn đại pháp:
1. Pháp hoa pháp.
2. Như lai pháp Tôn thắng pháp.
10722

3. Như pháp Phật nhãn pháp.
4. Như pháp Bắc đẩu pháp.
5. Diệp y Quán âm pháp.
6. Nhất tự kim luân pháp.
Ngũ chủng bí pháp:
1. Tô tất địa đại pháp.
2. Ngũ bí mật pháp.
3. Như pháp ái nhiễm pháp.
4. Tôn thắng pháp.
5. Ô sô sa ma pháp.
NGỰ TUYỂN NGỮ LỤC
Cũng gọi Ung chính ngự tuyển ngữ lục.
Ngữ lục, 19 quyển, do vua Thế tông soạn
vào đời Thanh, được thu vào Vạn tục tạng
tập 119.
Nội dung thu tập các pháp ngữ của các
Thiền sư xưa nay ở Trung quốc, các cư sĩ và
vua Thế tông đời Thanh. Gồm có: Chính
tập 12 quyển, Ngoại tập 1 quyển, Tiền tập 2
quyển, Hậu tập 3 quyển và Đương kim pháp
hội 1 quyển. Trong đó,Chính tập có các
bài ngữ yếu ngắn của 15 vị: Tăng triệu, Vĩnh
gia Huyền giác, Hàn sơn, Thập đắc, Qui sơn
Linh hữu, Ngưỡng sơn Tuệ tịch, Triệu châu
Tùng thẩm, Vân môn Văn yển, Vĩnh minh
Diên thọ, Tử dương Chân nhân Trương
bình thúc, Tuyết đậu Trùng hiển, Viên ngộ
Khắc cần, Ngọc lâm Thông tú, Cung khê
Hành sâm và Thạc ung thân vương Viên
minh cư sĩ(vua Thế tông).
Ngoại tập là phần Tịnh độ vấn đáp của
ngài Vân thê Châu hoành.
Tiền tập vàHậu tậpđều là ngữ lục của
các Thiền sư nhiều đời. Ở cuối bài Ngự chế
tổng tự có dòng chữ: “Ung chính Quí sửu
thập nhất niên (1733), tứ nguyệt sóc nhật”.
Ở đầu ngữ lục của mỗi vị đều có bài tựa
Ngự chế đề ngày 15 tháng 4 đến ngày 15
10723

tháng 8 năm Quí sửu (1733).
Cứ theo bài hậu tựa Ngự chế cho biết về
lí do biên soạn Ngữ lục này là vì nhà vua
không vừa lòng với các bộ ngữ lục đã có từ
trước nên vua mới soạn ra bộ sách này. Sách
được nhập Tạng vào niên hiệu Càn long năm
đầu (1736).
NGỰ TUYỂN NGỮ LỤC

10724

N
3557
[X. Đại Thanh tam tạng thánh giáo mục
lục Q.5; Trung quốc Phật giáo sử (Tưởng
duy kiều) Q.4].
NGỰ VĂN CHƯƠNG
Cũng gọi Liên như thượng nhân ngự văn.
Tác phẩm, 5 quyển, do ngài Liên như
ghi chép, được thu vào Đại chính tạng tập
83.
Nội dung gồm có các bài thuyết pháp
khai thị của ngài Liên như, Tổ trung hưng
Tịnh độ Chân tông Nhật bản. Nửa bộ trước
được thu chép khi ngài trụ ở đạo tràng Cát
kì. Lời văn bình dị, tông nghĩa rộng rãi, có
thể làm khóa tụng hàng ngày.
NGƯNG NHIÊN (1240-1321)
.....
Cao tăng Nhật bản thuộc tông Hoa
nghiêm, người Y thế(huyện Ái viên) họ Đằng
nguyên.
Năm 16 tuổi, sư thụ giới Bồ tát ở núi Tỉ
duệ. Sau sư nhận chức Trưởng lão ở viện
Giới đàn chùa Đông đại và thường trụ tại
chùa này. Sư nghiên cứu rộng rãi giáo nghĩa
của các tông: Luật,
Thai Mật, Hoa
nghiêm, Duy
thức, Tam luận,
Tịnh độ và Thiền.
Thiên hoàng Hậu
vũ đa được sư
truyền trao giới Bồ
tát và nhà vua ban
hiệu cho sư là
“Ngưng Nhiên
Quốc Sư”.
10725

Niên hiệu Nguyên hanh năm đầu (1321)
sư tịch, hưởng thọ 82 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Bát tông cương yếu,
Tam quốc Phật pháp truyền thông duyên
khởi, Nội điển trần lộ chương, Tịnh độ
nguyên lưu chương, Thanh minh nguyên lưu
chương.
[X. Viên chiếu thượng nhân hành trạng
Q.trung; Bản triều cao tăng truyện Q.16].
NGƯNG NHIÊN THƯỜNG
........
Cũng gọi Bản tính thường, Tự tính
thường.
Lặng yên thường trụ. Tức chỉ cho thể
vắng bặt thường trụ của Tự tính thân, cũng
là chân như pháp tính của tự tính thường
trụ.
Tông Pháp tướng lấy Chân như pháp
thân làm ngưng nhiên thường trụ, không bị
huân tập và biến đổi. Còn tông Hoa nghiêm
thì cho rằng chân như là ngưng nhiên, khi
tùy duyên tạo ra các pháp cũng không mất
tự thể.
[X. luận Thích Tịnh độ quần nghi Q.2].
(xt. Tam Chủng Thường, Chân Như Ngưng
Nhiên).
NGƯỢC GIA TRÌ
Cũng gọi Ngược bệnh pháp.
Cách gia trì cho người bị bệnh sốt rét
khiến cho họ khỏi bệnh.
Trong các kinh và nghi quĩ như: Kinh
Diệp y Quán tự tại bồ tát, kinh Thiên thủ
thiên nhãn Quán tự tại bồ tát trị bệnh hợp
dược, Tì sa môn nghi quĩ, A tra bạc câu
nguyên soái đại tướng thượng Phật đà la ni
tu hành nghi quĩ quyển trung, Kim cương
đồng tử thành tựu nghi quĩ quyển trung v.v...
đều có nói về cách gia trì bệnh này.
10726

Ngài Thành hiền người Nhật đã căn cứ
vào các thuyết mà soạn ra Tác pháp tập trình
bày rõ ràng về phương pháp gia trì này như
sau: Để người bệnh quay mặt về hướng nam,
người tu pháp(người gia trì)ngồi ở phía sau
người bệnh, trước hết kết ấn Hộ thân và ấn
kết giới để ngăn ngừa ác ma gây trở ngại, kế
NGƯỢC GIA TRÌ
Ngưng Nhiên

10727

N
3558
đến kết định ấn Di đà rồi vào minh tưởng.
Đầu tiên, quán tưởng trong vòng tim của
người bệnh có 5 chữ: (vaô), (hùô),
(trà#), (f), (a#) và theo thứ tự quán
tưởng biến 5 chữ này thành 5 đức Phật: Đại
nhật, A súc, Bảo sinh, Di đà và Bất không,
rồi lại quán tưởng 5 vị Phật này thành 5 vị
Đại minh vương. Sau đó, quán tưởng Bất
động minh vương hàng phục tất cả các ma,
Hàng Tam thế minh vương hàng phục thiên
ma, Quân đồ lợi minh vương hàng phục thân
ma, Đại uy đức minh vương hàng phục nhân
ma và Kim cương Dạ xoa minh vương hàng
phục địa ma.
Tiếp theo, tụng chú Từ cứu gia trì người
bệnh, sau đó dùng ngón tay trỏ viết các chữ
chủng tử của 5 vị Đại minh vương ở đầu,
vai trái, ngực, vai phải và ở cổ của người
bệnh. Còn trên lưng bệnh nhân thì viết 5
loại chữ A, trên ngực viết các chữ Vaô,
Hùô, Trà#, FvàA#; cánh tay trái viết
chữVaô, cổ tay phải viết chân ngôn A xà
lê vị, ở giữa trán viết chữVaô, bên trái trán
viết chữF, bên phải trán viết chữHùô.
Sau cùng, lại niệm chú Từ cứu, bảo người
bệnh đứng dậy đi tới trước, không được ngoái
đầu lại.
NGƯỠNG
Cũng gọi Nga, Ngã, Nha, Ngang, Cận,
Áng.
Là chữ (ía) trong 51 chữ cái của mẫu
tự Tất đàn, âm thứ 5 của hầu âm (tức âm
răng)trong 5 loại âm thuộc phụ âm. Căn cứ
vào hình tướng của chữ mà giải thích theo
nghĩa cạn hẹp thìía là chi phần; còn căn
10728

cứ vào nghĩa của chữ mà giải thích theo ý
sâu kín thìía là chi phần bất khả đắc. Sự
giải thích này là chuyển biến từ tiếng Phạm
aígamà có.
Ngoài ra, kinh Văn thù vấn giải thích
chữía là âm thanh tịnh của 5 đường. Kinh
NGƯỠNG NGUYÊT ĐIỂM
Đại bát niết bàn quyển 8 (bản Bắc) thì giải
thíchía là tướng phá hoại của tất cả các
hành.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.11; phẩm
Thích tự mẫu trong kinh Du già kim cương
đính; kinh Phương quảng đại trang nghiêm
Q.4].
NGƯỠNG KHẨU THỰC
Cũng gọi Ngưỡng thực.
Thuật kiếm sống bằng cách xem các vì
tinh tú, mặt trời, mặt trăng, gió mưa, sấm
sét v.v..., là 1 trong 4 cách mưu sinh không
chính đáng mà giới luật cấm người xuất gia
không được làm.
Ngưỡng khẩu nghĩa là ngửa miệng, vốn
từ chữPàli:Ubbhamukha(ngẩng đầu, ngửa
mặt)mà ra. Hàm ý ngửa mặt xem trăng sao
để kiếm ăn.
[X. luận Đại trí độ Q.3; Tam tạng pháp
số Q.19]. (xt. Tứ Chủng Tà Mệnh).
NGƯỠNG NGUYÊT ĐIỂM
Cũng gọi Viên điểm bán nguyệt.
Tức là cái chấm “không”(Không điểm)ở
trên hình nửa mặt trăng ngửa . Một loại
không điểm thuộc Nghiêm tự văn của văn
tự Tất đàm.
Trong cách phát âm các chữ cái Tất đàm,
có loại chữ mà khi đọc phải mở to miệng,
gọi là Biến khẩu thanh, như chữ (ya),
(la), (va)... mà thông thường trước các
chữ Biến khẩu thanh nói trên, nếu có âm
10729

mũi như (m), (n)... thì âm mũi này lại
biến thành âm Ngưỡng nguyệt điểm, như:
Sam+yam = sa yyam, yam+lokaư =
ya llokam v.v...
Tóm lại, trong văn tự Tất đàm, hễ có
những cái chấm hoặc nét đặc thù như trên
thì gọi là Nghiêm tự văn, nghĩa là những cái
đặc thù ấy làm cho văn tự thêm đẹp.

10730

N
3559
Các học giả Thai Mật của Nhật bản, như
ngài An nhiên cho 5 chữ sau đây thuộc về
Ngưỡng nguyệt điểm, đó là: (ía), (ĩa),
(ịa), (na), (ma). Còn chữ (aô) thì
thuộc về Viên điểm (chấm tròn).
Các học giả Đông Mật thì ngoài 6 chữ
trên đây, thêm vào chữ (kha) mà lập thành
7 loại Không điểm, đồng thời cho 7 loại
Không điểm này đều thông với Ngưỡng
nguyệt điểm.
Về chỗ dị đồng giữa Viên điểm và
Ngưỡng nguyệt điểm, cứ theo Tất đàm tam
mật sao thì Viên điểm là thực thể, còn
Ngưỡng nguyệt là điểm trang nghiêm, cả 2
đều là Không điểm.
Ngoài ra, cũng có thuyết cho rằng Viên
điểm là căn cứ theo nhật luân của Thai tạng
giới mà hiển bày Không đại; còn Ngưỡng
nguyệt điểm thì căn cứ vào nguyệt luân của
Kim cương giới mà hiển bày Không đại.
[X. Tất đàm tạng Q.3, 5; Tất đàm tam
mật sao Q.thượng]. (xt. Không Điểm).
NGƯỠNG PHÚC THẾ GIỚI
Chỉ cho thế giới ngửa(ngưỡng)và thế giới
úp(phúc)trong các loại thế giới được kinh
Hoa nghiêm nói đến. Đứng ngay thẳng là
thế giới ngửa, đứng đảo ngược là thế giới úp
như cái tổ ong.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
17 (Đại 10, 89 hạ) nói: “Thế giới ngửa tức là
thế giới úp, thế giới úp tức là thế giới ngửa,
vì thế gọi là Ngưỡng phúc thế giới”.
NGƯỠNG SƠN
Cũng gọi là Đại ngưỡng sơn.
Núi ở phía nam huyện Nghi xuân, tỉnh
10731

Giang tây, Trung quốc. Vì núi rất cao, phải
ngửa mặt lên mới nhìn thấy chóp núi, nên
gọi là Ngưỡng sơn.
Vào thời vua Hi tông nhà Đường, đệ tử
nối pháp của Thiền sư Qui sơn Linh hựu
là ngài Tuệ tịch, đến đây khai sáng Thiền
viện, xiển dương tông phong Qui sơn Linh
hựu mà phát triển thành tông Qui ngưỡng;
Ngưỡng sơn nhân đó mà nổi tiếng. Sau khi
ngài Tuệ tịch nhập diệt, trải qua các đời
Trí tề, Trạch khấu... đến đời đệ tử của ngài
Tuệ nam là Hành vĩ thì tông môn hưng
thịnh 1 thời.
Trong núi có 3 tòa tháp là: Tây tháp
truyền pháp hệ Đam nguyên, Nam tháp
truyền pháp hệ Qui sơn và Đông tháp. Ngoài
ra, dưới núi có chùa Thê ẩn(đời Tống đổi tên
là Thái bình hưng quốc thiền tự) và 2 ngôi miếu
thờ 2 vị Long thần.
[X. Tống cao tăng truyện Q.12; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.11; Thiền lâm tăng bảo
truyện Q.24; Thích thị kê cổ lược Q.3]. (xt.
Ngưỡng Sơn Tuệ Tịch).
NGƯỠNG SƠN BẤT TẰNG DU SƠN
Tên công án trong Thiền tông.
Ngưỡng sơn chẳng từng dạo chơi núi.
Nội dung nói về cơ duyên vấn đáp giữa
Thiền sư Ngưỡng sơn Tuệ tịch và một vị
tăng.
Tắc 34, Bích nham lục (Đại 48, 172 hạ)
ghi: “Ngài Ngưỡng sơn hỏi vị tăng:
-Ông vừa rời nơi nào đến đây?
Vị tăng đáp:
-Từ Lư sơn đến.
Ngài Ngưỡng sơn hỏi:
-Ông từng đến ngọn Ngũ lão chưa?
Vị tăng trả lời:
-Chưa từng đến!
10732

Ngài Ngưỡng sơn nói:
-Xà lê chưa từng dạo chơi núi!”
Đến Lư sơn mà không lên ngọn Ngũ lão
danh tiếng thì không thể nói đã đến Lư sơn.
Cho nên vị tăng hành cước trong công án
trên thực chưa có được một chút căn bản về
Thiền. Đối với hạng tăng hành cước như
NGƯỠNG SƠN BẤT TẰNG DU SƠN

10733

N
3560
vậy, các bậc Tông sư thường giữ im lặng,
hoặc đánh hay hét(nếu gặp Thiền sư Lâm tế,
hoặc Đức sơn), nhưng ở đây Thiền sư Ngưỡng
sơn đã nói câu “Xà lê chưa từng dạo chơi
núi” để khai thị cho vị tăng, chứng tỏ ngài
rất có lòng từ bi(lão bà tâm).
NGƯỠNG SƠN CHỈ TUYẾT
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về việc ngài
Ngưỡng sơn Tuệ tịch chỉ vào tuyết để khai
thị đại chúng.
Tắc 28, Thung dung lục ghi: “Một hôm
tuyết rơi, phủ đầy trên mình sư tử đá trước
sân làm cho toàn thân sư tử thành 1 màu
trắng xóa. Thiền sư Ngưỡng sơn chỉ vào
sư tử hỏi mọi người: Có gì trắng hơn màu
này không? Trong chúng không ai đáp
được.
Về sau, ngài Vân môn Văn yển bình:
“Ngay lúc ấy nên xô ngã”; ngài Tuyết đậu
Trùng hiển lại bình ngài Vân môn Văn yển
rằng: “Chỉ biết xô ngã, chẳng biết đỡ dậy”.
[X. Ngưỡng sơn Tuệ tịch thiền sư ngữ
lục; Ngũ đăng hội nguyên Q.9; Tông môn
thống yếu tục tập Q.8].
NGƯÕNG SƠN CẨN BẠCH
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói việc Thiền sư
Ngưỡng sơn Tuệ tịch nằm mộng thấy mình
lên cung trời Đâu suất.
Tắc 90, Thung dung lục (Đại 48, 285
trung) ghi: “Ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch trong
mộng thấy mình lên cung trời Đâu suất, Tịnh
độ của bồ tát Di lặc, ngồi ở tòa thứ 2, lúc đó
có 1 vị tôn giả nói: Hôm nay đến lượt tòa
10734

thứ 2 thuyết pháp. Ngài Ngưỡng sơn liền
đứng dậy gõ kiểng(kiền chùy) nói: Pháp Ma
ha diễn lìa tứ cú, dứt bách phi, cẩn bạch!
Rồi xuống tòa.
[X. tắc 25 trong Vô môn quan; Ngũ đăng
hội nguyên Q.9; Thiền lâm loại tụ Q.5]. (xt.
Tứ Cú Bách Phi).
NGƯỠNG SƠN SÁP THU
Tên công án trong Thiền tông.
Ngưỡng sơn cắm mai. Nội dung nói về
cơ duyên vấn đáp giữa Thiền sư Qui sơn
Linh hựu và đệ tử là Ngưỡng sơn Tuệ tịch.
Cứ theo tắc 15 trong Thung dung lục,
một hôm, trên đường hành cước, ngài
Ngưỡng sơn đến tham vấn Thiền sư Qui
sơn, Thiền sư hỏi (Đại 48, 236 trung):
“Từ đâu tới?
Ngài Ngưỡng sơn đáp:
-Từ ruộng tới.
Thiền sư hỏi:
-Trong ruộng có nhiều người không?
Ngài Ngưỡng sơn cắm mai xuống đất rồi
khoanh tay đứng nhìn.
Thiền sư Qui sơn nói: Nam sơn có nhiều
người cắt cỏ.
Ngài Ngưỡng sơn liền nhổ mai lên rồi
vác đi”.
[X. điều Tuệ tịch trong Cảnh đức truyền
đăng lục Q.11; Ngưỡng sơn Tuệ tịch thiền
sư ngữ lục; Ngũ đăng hội nguyên Q.9].
NGƯỠNG SƠN SUY XUẤT CHẨM TỬ
Cũng gọi Ngưỡng sơn chẩm tử.
Tên công án trong Thiền tông.
Ngưỡng sơn đưa cái gối ra.
Công án này nói về cơ duyên vấn đáp
giữa ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch và 1 vị tăng.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 11 (Đại
51, 283 trung) chép: “Một vị tăng hỏi ngài
10735

Ngưỡng sơn:
-Pháp thân có thuyết pháp chăng?
Ngài Ngưỡng sơn đáp:
-Ta không thuyết được, nhưng có 1 người
thuyết được.
NGƯỠNG SƠN SUY XUẤT CHẨM TỬ

10736

N
3561
Vị tăng lại hỏi:
-Người thuyết được ở đâu?
Ngài Ngưỡng sơn liền đưa ra 1 cái gối”.
NGƯỠNG SƠN THẬP CỬU MÔN
Mười chín pháp môn do ngài Ngưỡng
sơn Tuệ tịch đặt ra để dắt dẫn người học.
Đó là:
1. Thùy thị tam muội môn: Chỉ dạy
người học tu tập Tam muội(Thiền định).
2. Vấn đáp hỗ hoán môn: Chỉ dạy người
học hỏi đáp, ứng đối.
3. Tính khởi vô tác môn: Chỉ dạy người
học chân như pháp tính (tính Phật) mọi
người đều đã sẵn có, không đợi tạo tác mới
có.
4. Duyên khởi vô ngại môn: Chỉ dạy
pháp lí duyên khởi vốn tự tại vô ngại.
5. Minh cơ phổ hỗ môn: Biết rõ căn cơ
của người học để tiếp hóa.
6. Ám hợp tân chủ môn: Tân chỉ cho
người học; Chủ chỉ cho người thầy. Tức
người dạy và người học căn cơ thầm khế
hợp nhau.
7. Tam sinh bất cách môn: Chỉ bảo
người học dứt hết mọi sự phân biệt ngăn
cách quá khứ, hiện tại, vị lai và nêu tỏ cái lí
tất cả đều thành Phật, bất luận thuộc căn cơ
nào.
8. Tức huyễn minh chân môn: Nhờ
vào sự biến đổi hư huyễn của thế giới hiện
tượng để dạy người học thấy rõ chân lí pháp
tính như như thường trụ tức huyễn.
9. Dụng liễu sinh duyên môn: Đối với
các duyên hòa hợp mà người tu hành gặp,
mỗi mỗi đều phân tích biện biệt, thấy rõ
10737

chỗ sâu kín vi diệu, để làm cho người học
khế hợp chân lí.
10. Tựu sinh hiển pháp môn: Chỉ bày
cho người học thấy rõ 1 cách triệt để cái
diệu lí “Tự thân tức pháp”.
11. Minh phù sinh duyên môn: Chỉ
dẫn cho người học tự biết cơ duyên, hoàn
cảnh xảo diệu thích đáng mà thầm hợp
chân lí.
12. Tam cảnh thuận chân môn: Chỉ rõ
cho người học biết rằng tùy thuận 3 loại cảnh
(tính cảnh, độc ảnh cảnh, đới chất cảnh)tức là
chân lí.
13. Tùy cơ thức sinh môn: Vì thích ứng
với căn cơ người học mà dùng nhiều phương
pháp để cứu xét rõ.
14. Hải ấn thu sinh môn: Dùng sự lắng
trong sâu rộng của Hải ấn tam muội để
thu nhiếp người học. Hải ấn tam muội
giống như biển cả sâu rộng, dung chứa
muôn vật, ánh hiện vạn tượng; thường được
dùng để diễn tả pháp nghĩa sâu xa thù
thắng, hoặc ví dụ Phật trí không thể nghĩ
bàn.
15. Mật dụng linh cơ môn: Người thầy
sử dụng căn cơ bén nhạy của người học một
cách kín đáo.
16. Thốt trác đồng thời môn: Khi thấy
cơ duyên khai ngộ của người học đã chín
mùi, người thầy nhân đó hướng dẫn, nắm
lấy thời cơ mà giúp duyên khai ngộ; giống
như gà mẹ khi nghe gà con ở trong trứng
kêu(thốt)thì gà mẹ liền mổ(trác)bể vỏ trứng
khiến gà con chui ra.
17. Tùy thu tùy phóng môn: Người
thầy xem xét cơ nghi để tùy duyên tiếp hóa,
hoặc dùng biện pháp nghiêm khắc, cứng
rắn, phủ định những cái thấy sai lầm của
10738

người học, khiến họ không còn chấp trước;
hoặc dùng thái độ khoan hòa khẳng định
quan điểm của người học, để mặc người
học tự do phát triển. Như vậy, nắm bắt
hay buông lơi, tùy duyên thu phát đều tự
tại vô ngại.
18. Quyển thư vô nhập môn: Người
thầy tùy cơ duyên chỉ dạy người học, hoặc
nắm bắt hoặc buông thả, hoặc đoạt lấy
hoặc ban cho, mà co hay duỗi đều không
trở ngại.
NGƯỠNG SƠN THẬP CỬU MÔN

10739

N
3562
19. Nhất đa tự tại môn: Mối quan hệ
giữa thầy và trò dung thông vi diệu, dứt hẳn
mọi tình chấp đối đãi như: Một nhiều, lớn
nhỏ, tôn ti, tinh thô... mà nhậm vận tự như,
hòa hài không gián cách, tự tại vô ngại mà
diễn bày đại pháp.
[X. Ngũ gia tông chỉ toản yếu Q.hạ].
NGƯỠNG SƠN TUÊ TỊCH (840- 916)
Thiền sư Trung quốc sống vào đời
Đường, người Phiên ngung, tỉnh Quảng
đông, họ Diệp, hiệu là Tiểu Thích ca.
Năm 9 tuổi, sư đến nương tựa Thiền sư
Thông ở chùa Hòa an, 17 tuổi tự chặt 2
ngón tay lập thệ xuất gia. Mới đầu, sư tham
yết ngài Đam nguyên Ứng chân, tỏ ngộ
được huyền chỉ. Không bao lâu, sư vào cửa
ngài Qui sơn Linh hựu và được ấn khả.
Sau đó, sư đến Giang lăng thụ giới, nghiên
cứu tạng Luật, lại tham lễ ngài Nham đầu
Toàn khoát, rồi trở về Qui sơn thị giả ngài
Linh hựu 15 năm, cùng xiển dương tông
môn.
Dưới thời vua Hi tông nhà Đường, sư
dời đến Ngưỡng sơn, phát huy Thiền pháp
của ngài Qui sơn, hình thành tông Qui
ngưỡng. Sau, sư trụ ở viện Quan âm tại tỉnh
Giang tây, rồi lại về núi Đông bình ở Thiều
châu.
NămTrinh minh thứ 2 (916) đời Hậu
Lương thuộc Ngũ đại, sư thị tịch, hưởng thọ
77 tuổi, có để lại bài kệ (Đại 51, 283 hạ)
như sau:
“Tuổi tròn bảy mươi bảy
Hôm nay lão tăng đi
Mặc kệ cho chìm nổi
10740

Bó gối ngồi khoanh tay”.
Năm sau, sư được đặt thụy hiệu “Trí
Thông Thiền Sư”.
[X. Tống cao tăng truyện Q.12; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.11; Truyền pháp chính
tông kí Q.7]. (xt. Ngưỡng Sơn).
NGƯỠNG SƠN TUÊ TỊCH THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Gọi đủ: Viên châu Ngưỡng sơn Tuệ tịch
thiền sư ngữ lục.
Ngữ lục, 1 quyển, do ngài Ngưỡng sơn
Tuệ tịch soạn vào đời Đường, các vị Ngữ
phong Viên tín và Quách ngưng chi biên
tập vào đời Minh, được thu vào Đại chính
tạng tập 47.
Nội dung, phần đầu, ghi chép hành
trạng của ngài Tuệ tịch; phần kế tiếp gồm
70 điều, ghi chép những cơ ngữ vấn đáp
của ngài Tuệ tịch với các vị: Qui sơn, Bàng
uẩn, Tam thánh, Nhũ nguyên, Bách trượng,
Hoàng bá, Nam tuyền... và các pháp ngữ
thướng đường, thị chúng của ngài Tuệ tịch.
Phần cuối cùng, ghi sơ lược việc ngài
Ngưỡng sơn thị tịch.
[X. Ngự tuyển ngữ lục Q.4].
NGƯỠNG SƠN TÙY PHẦN
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch và 1
vị tăng.
Tắc 77, Thung dung lục chép: “Có vị
tăng hỏi ngài Ngưỡng sơn: Biết chữ không?
Ngài Ngưỡng sơn đáp: Tùy phần(tùy theo
câu hỏi mà đáp). Vị tăng đi 1 vòng theo
chiều tay phải; ngài Ngưỡng sơn vẽ 1 chữ
thập (...) trên đất; vị tăng lại đi 1 vòng
về phía trái, ngài Ngưỡng sơn sửa chữ thập
(...) thành chữ vạn (....); vị tăng lại vẽ 1
hình tròn dùng 2 tay nâng lên, như tư thế
10741

Tu la lấy bàn tay che mặt trời mặt trăng;
ngài Ngưỡng sơn liền vẽ 1 vòng tròn bao
quanh chữ (....); vị tăng lại làm tư thế Lâu
chí(Vị Phật sau cùng trong 1 nghìn vị Phật
trong kiếp Hiền), ngài Ngưỡng sơn bèn ấn
khả và dặn phải khéo giữ gìn.
[X. Ngưỡng sơn Tuệ tịch thiền sư ngữ
NGƯỠNG SƠN TÙY PHẦN

10742

N
3563
lục; Ngũ đăng hội nguyên Q.5; Tông môn
thống yếu tục tập Q.8].
NGƯỠNG SƠN TỨ ĐẰNG ĐIỀU
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về trường hợp
ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch tiếp dẫn ngài Hoắc
sơn Cảnh thông.
Điều Tấn châu Hoắc sơn Cảnh thông
trong Cảnh đức truyền đăng lục quyển 12
(Đại 51, 293 hạ) chép: “Sư lần đầu tiên tham
vấn ngài Ngưỡng sơn, ngài nhắm mắt ngồi
yên lặng. Cảnh thông nói: “Như thế! Như
thế! Hai mươi tám vị Tổ Ấn độ cũng như
thế, 6 vị Tổ của Trung quốc cũng như thế,
Hòa thượng cũng như thế, Cảnh thông này
cũng như thế”. Nói xong, sư xoay về bên
phải đứng kiễng 1 chân. Ngài Ngưỡng sơn
đứng dậy đánh cho 4 roi mây(tứ đằng điều).
Cảnh thông nhân đó tự xưng “Tập vân
phong hạ tứ đằng điều thiên hạ đại thiền
Phật”.”
[X. Tông môn thống yếu tục tập Q.8;
Ngũ đăng hội nguyên Q.9].
NGƯỠNG SƠN VẤN TAM THÁNH
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này nói về cơ duyên
vấn đáp giữa ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch và
ngài Tam thánh Tuệ nhiên.
Tắc 68, Bích nham lục (Đại 48, 197 hạ)
chép: “Ngài Ngưỡng sơn hỏi ngài Tam
thánh:
-Ông tên gì?
Ngài Tam thánh trả lời:
-Con tên Tuệ tịch!
Ngài Ngưỡng sơn nói:
10743

-Tuệ tịch là ta!
Ngài Tam thánh bèn thưa:
-Con tên Tuệ nhiên!
Ngài Ngưỡng sơn phá lên cười”.
Ý nghĩa trung tâm của công án này là
hiển bày Thiền cơ “Người, cảnh đều đoạt và
người, cảnh đều chẳng đoạt”.
NGƯỠNG SƠN XUẤT TỈNH
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này thuật lại quá trình
liễu ngộ Thiền chỉ của ngài Ngưỡng sơn Tuệ
tịch gọi là Ngưỡng sơn xuất tỉnh (Ngưỡng
sơn ra khỏi giếng sâu).
Khi ngài Ngưỡng sơn Tuệ tịch còn là sa
di dưới tòa của Thiền sư Thạch sương Tính
không, có lần 1 vị tăng đến thưa hỏi ngài
Tính không: “Ý của Tổ sư từ Ấn độ sang là
thế nào?” Ngài Tính không nói: “Khi nào
ông không dùng sợi dây mà có thể cứu được
người ra khỏi giếng sâu nghìn thước thì ta sẽ
trả lời câu hỏi của ông về ý của Tổ sư Ấn độ
sang”.
Về sau, ngài Ngưỡng sơn đi hành cước 4
phương, tham vấn các bậc danh đức như:
Đam nguyên, Qui sơn... về tắc công án này,
nhưng không liễu ngộ. Cuối cùng, ngài
Ngưỡng sơn gác vấn đề này qua 1 bên, không
còn bận tâm về việc người dưới giếng ra hay
không ra, thì bỗng thấy thân tâm giải thoát,
ngộ được cứu cánh của Thiền.
[X. chương Thạch sương Tính không
trong Cảnh đức truyền đăng lục Q.9].
NGƯU BÌ
Da bò.
Da bò tuy quí, nhưng khoác lên mình,
trải qua nhiều ngày phơi nắng, thì càng
thêm khô cứng và co lại, khó cởi ra được,
nguy hại cho thân thể. Trong kinh Phật,
10744

việc này được dùng để ví dụ trời, người tu
phúc hữu tướng, hữu lậu, sẽ gây tổn hại
cho giới, định, tuệ, mất đi tuệ mệnh pháp
thân.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5].
NGƯU BÌ

10745

N
3564
NGƯU CẨU NGOẠI ĐẠO
Ngoại đạo giữ các giới bò, giới chó. Một
trong 6 thứ ngoại đạo khổ hạnh ở Ấn độ
đời xưa.
Ngoại đạo này biết được kiếp trước họ
là bò, chó nay được sinh trong cõi người,
hoặc thấy bò, chó sau khi chết được sinh
lên cõi trời, nên cho rằng làm như bò, chó
mới thực là nghiệp nhân sinh thiên. Bởi
vậy, họ tu đủ các loại khổ hạnh, như bắt
chước bò, chó ăn cỏ, ăn phân để mong được
sinh lên cõi trời!
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.16; luận Đại
tì bà sa Q.114; luận Câu xá Q.19; Pháp uyển
châu lâm Q.83].
NGƯU DƯƠNG NHÃN
Mắt bò, mắt dê.
Chỉ cho con mắt tầm thường, dùng để
ví dụ cái thấy yếu kém, vụng về.
[X. luận Đại trí độ Q.82; Ma ha chỉ quán
(hội bản) Q.1, phần 5].
NGƯU ĐẦU A BÀNG
Chỉ cho loài quỉ tốt thân người đầu bò.
Kinh Ngũ khổ chương cú (Đại 17, 547
trung) nói: “Có ngục tốt tên A bàng, đầu bò
tay người, 2 chân có móng bò, sức mạnh dời
được núi”.
NGƯU ĐẦU CHIÊN ĐÀN
Phạm: Gozìrwa-candana.
Loại chiên đàn mọc ở Ấn độ, có mùi
thơm nhất trong các loại chiên đàn.
Thân cây cao khoảng 9 mét, lá xanh
quanh năm, gỗ có mùi thơm, màu vàng xám,
hoặc màu đồng đỏ, có thể dùng để chạm
trổ, hoặc nghiền với rễ thành bột để làm
10746

hương đốt, hoặc chế dầu thơm. Thủa xưa,
vua Ưu điền ở Ấn độ đã từng sai người lấy
gỗ này để khắc tượng Phật, đến nay còn nổi
tiếng.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm quyển 67 (bản
dịch mới) thì chiên đàn ngưu đầu mọc ở
vùng Ma la da (Phạm: Malaya) phía tây nam
núi Ma la da thuộc miền Nam Ấn độ.
Nhưng, theo kinh Chính pháp niệm xứ
quyển 69, thì ở châu Uất đơn việt có 10 dãy
núi lớn, dãy thứ 5 tên là
Cao tụ, có 5 ngọn lớn, ngọn
thứ 2 gọi là Ngân phong
(ngọn núi bạc), mọc rất
nhiều cây chiên đàn. Ngọn
núi này hình dáng như đầu
bò, nên những cây chiên
đàn mọc ở đây được gọi là
Ngưu đầu chiên đàn.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.22; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.3; Kinh luật dị tướng Q.6]. (xt.
Đàn Tượng).
NGƯU ĐẦU MÃ ĐẦU
Chỉ cho loài quỉ thân người đầu bò và
thân người đầu ngựa, là ngục tốt ở địa ngục.
Nhưng cũng có thuyết cho rằng những tội
nhân trong địa ngục đều mang hình tướng
mình người, đầu bò, đầu ngựa.
[X. kinh Ngũ khổ chương cú; luận Lập
thế a tì đàm Q.8].
NGƯU ĐẦU SƠN
I. Ngưu Đầu Sơn.
Cũng gọi Ngưu thủ sơn, Thiên khuyết,
Tiên quật sơn.
Núi ở phía nam huyện Thượng nguyên,
phủ Giang ninh, tỉnh Giang tô, Trung
quốc.
Núi cao khoảng 448 mét, chu vi khoảng
10747

27km. Vì có 2 ngọn núi trơ trọi đối diện
NGƯU ĐẦU CHIÊN ĐÀN
Cây Chiên đàn
Ngưu đầu

10748

N
3565
nhau, trông giống như 1 cặp sừng bò nên
gọi là Ngưu đầu sơn. Tương truyền, bồ tát
Văn thù sư lợi cùng với 10.000 vị Bồ tát,
mùa hạ trụ ở núi Ngũ đài, mùa đông thì các
Ngài dời đến ở núi này. Hiện nay núi phía
bắc gọi là Ngưu thủ sơn, còn núi phía nam
thì gọi là Tổ đường sơn.
Vào đầu đời Lưu Tống, quan Tư không
họ Lưu xây chùa Phật quật(có thuyết nói do
quan Tư không Từ độ sáng lập vào khoảng năm
Thiên giám đời Lương; lại có thuyết cho rằng
chùa Phật quật là do vua Lương vũ đế tạo lập),
đồng thời viết chép 7 tạng kinh sách: Phật
kinh, Đạo thư, Phật kinh sử, Tục kinh sử, Y
phương đồ phù... cất giữ trong chùa. Sau,
vào năm Đại minh thứ 3 (459), ông lại xây
chùa U thê.
Vào năm Trinh quán 18 (644) đời
Đường, ngài Pháp dung đến núi này, cất
Thiền thất ở phía bắc chùa U thê, với hơn
100 đồ chúng về đây tu tập Thiền pháp
mà phát triển thành 1 Thiền phái gọi là
Ngưu đầu thiền. Về sau, có các ngài Pháp
trì, Tuệ trung, Huyền tố... đều tu học ở
chùa U thê, từ đó, chùa U thê được đổi tên
là Tổ đường tự.
Trong chùa Phật quật có động Bích chi
phật, vì thế nên được gọi là Phật quật tự
(chùa động Phật)cũng là nơi ở của ngài Pháp
dung.
Năm Đại lịch thứ 9 (774) đời Đường,
vua Đạitông sai Thái tử đến đây kiến tạo 1
tòa tháp 7 tầng. Sau đó không lâu, chùa
Phật quật được đổi tên là Trường lạc tự,
Tư thiện viện, Phúc xương viện... Đến năm
10749

Chính thống 14 (1449) đời Minh, chùa lại
được đổi tên là Hoằng giác tự, đến đời
Thanh lại được gọi là Phổ giác tự.
Chùa này vốn là 1 trong 8 tùng lâm
lớn tại Kim lăng, nay đã suy đồi. Hiện còn
điện Đại hùng, điện Tì lô, động Quan âm,
động Văn thù và ngôi tháp gạch. Ngoài
ra, còn có các thắng cảnh như động Xả
thân, động Bích chi và ngọn núi Đâu suất
thẳng đứng.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.15; Tục cao tăng truyện Q.20; Tống cao
tăng truyện Q.8, 9; Cảnh đức truyền đăng
lục Q.4; Phật tổ thống kỉ Q.41; Tổ đình sự
uyển Q.1; Ngũ đăng hội nguyên Q.4; Liên
đăng hội yếu Q.2].
II. Ngưu Đầu Sơn.
Tạng: Glaí-ru hoặc Fge#u-to-zan.
Cũng gọi Ngưu giác sơn, Ngưu giác phong
sơn.
Núi ở vùng Ujyat, bên bờ sông Karakash,
phía tây nam Hòa điền thuộc tỉnh Tân
cương, Trung quốc. Học giả A. Stein người
Anh cho rằng Ngưu đầu sơn là tên cũ của
núiKohmarìhiện nay.
Cứ theo điều Cù tát đán na quốc trong
Đại đường tây vực kí quyển 12, thì ở phía
tây nam Vương thành có núi Cù thất lăng
già (Hán dịch là Ngưu giác), ven núi có 1
ngôi chùa, thủa xưa đức Phật từng đến
đây nói pháp cho chư thiên nghe. Trong
hang núi Ngưu giác có 1 thạch thất lớn,
trong có vị A la hán nhập định Diệt tận
đợi Phật Di lặc ra đời, khoảng vài trăm
năm nay rất nhiều người đến đây cúng
dường. Gần đây sườn núi bị lở, bít mất
cửa vào.
Theo Vu điền quốc huyền kí bằng tiếng
10750

Tây tạng (Li#i-yul luí-bstan-pa) thì vua
Vijayavirya từng xây chùa Ngưu đầu sơn
NGƯU ĐẦU SƠN
Chùa Phổ Giác ở núi Ngưu Đầu

10751

N
3566
trên núi Ngưu giác (Glaí-mgo-ri).
Theo phẩm Thập hồi hướng trong kinh
Hoa nghiêm quyển 32( bản dịch mới) và kinh
Đại phương đẳng đại tập (bản dịch Tây tạng),
thì núi này nằm ở nước Sớ lặc (Kha-za),
điều này có 2 sự lầm lẫn, vì 2 nước Vu điền
và Sớ lặc gần nhau.
[X. Thích ca mâu ni Như lai tượng pháp
diệt tận kí; Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí Q.15; Thích ca phương chí Q.thượng; Chỉ
quật dịch thổ tập Q.8; The Life of Buddha
by W.W. Rockhill; Ancient Khotan vol.I by
A. Stein; Giải thuyết tây vực kí; Vu điền
quốc sử].
NGƯU ĐẦU THIÊN VƯƠNG
Cũng gọi Kì viên thiên thần.
Vị thiện thần thủ hộ tinh xá Kì viên ở
Ấn độ.
Theo Kì viên ngưu đầu thiên vương
duyên khởi chép, thì Ngưu đầu thiên vương
là con của Vũ đáp thiên vương nước Phong
nhiêu, là Hóa thân của đức Dược sư Như
lai, trên đỉnh đầu có 1 đầu bò cao 3 thước
và 1 sừng màu đỏ cũng cao 3 thước, vì thế,
sau khi lên ngôi, vị này xưng hiệu là Ngưu
đầu thiên vương.
Hiện nay, Ngưu đầu thiên vương là vị
thần được cúng tế trong đền thờ Kì viên tại
Kinh đô (Kyoto), Nhật bản.
NGƯU ĐẦU THIỀN
Cũng gọi Ngưu đầu tông, Ngưu đầu lưu.
Một dòng Thiền ở Trung quốc do Thiền
sư Ngưu đầu Pháp dung sáng lập vào đời
Đường.
Ban đầu, Pháp dung theo sư Cảnh thuộc
10752

tông Tam luận xuất gia, sau sư vào hang đá
phía bắc chùa U thê, núi Ngưu đầu tại Giang
ninh tu Thiền, cảm được điềm lành 100 con
chim ngậm hoa cúng dường.
Vào khoảng năm Trinh quán (627- 649),
ngài Đạo tín, Tổ thứ tư của Thiền tông Trung
quốc, nghe danh sư, Tổ đến truyền trao đại
pháp cho sư, từ đó tòa pháp của sư rất thịnh,
về sau trở thành 1 phái riêng gọi là tông
Ngưu đầu.
Môn hạ của sư có các vị: Trí nghiêm,
Tuệ phương, Pháp trì, Trí uy và Tuệ trung,
gọi chung là Ngưu đầu lục tổ (6 vị Tổ của
tông Ngưu đầu).
Môn hạ của Tuệ trung có sư Phật quật
Duy tắc, kế thừa Duy tắc có Vân cư Phổ trí.
Môn hạ Trí uy có sư Huyền tố, kế thừa
Huyền tố có sư Đạo khâm, đều là các bậc
thạc đức 1 đời. Sư Đạo khâm rất được vua
Đường đại tông ngưỡng mộ, được vua ban
hiệu “Quốc Nhất Thiền Sư”.
Môn hạ của Đạo khâm có sư Điểu sào
Đạo lâm, nổi tiếng trong Thiền lâm về những
cơ ngữ đối đáp với thi hào Bạch cư dị.
Tông Ngưu đầu cực thịnh 1 thời vào đời
Đường nhưng đến đời Tống trở về sau thì
suy vi, không phát triển được nữa.
Trong tác phẩm: Trung quốc truyền tâm
địa thiền môn sư tư thừa tập đồ của mình,
ngài Tông mật nói (Vạn tục 116, 436
thượng): “Ý chỉ của tông Ngưu đầu là: Thể
nhận các pháp như mộng, xưa nay thường
vô sự, tâm cảnh vốn vắng lặng, chẳng phải
hôm nay mới không. Mê thì chấp trước các
pháp thực có, vì thế mới thấy các việc thịnh
NGƯU ĐẦU THIÊN VƯƠNG
Núi Ngưu Đầu ở Hòa Điền

10753

N
3567
suy, sang hèn (...) Giả sử có 1 pháp hơn cả
Niết bàn thì pháp ấy cũng như mộng như
huyễn”. Tức tông phong Ngưu đầu là: “Ở
ngay nơi không mà hiển bày lí tính vi diệu
bất không”. Nhưng các sư Nam tông (tức
Thiên phái ngài Lục tổ Tuệ năng)chê bai thuyết
này. Như ngài Hoàng bá Hi vận phê bình
tông Ngưu đầu rằng: “Vẫn còn chưa biết
đến cái then chốt hướng thượng”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.4, 9;
Tổ đình sự uyển Q.1; Ngũ đăng hội nguyên
Q.4].
NGƯU GIỚI
Giới bò, 1 trong các giới cấm thủ kiến.
Ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa có kiến chấp
sai lầm rằng, người hành động giống như bò
là nhân nghiệp sinh lên cõi trời, cho nên giữ
giới bò, tức là tu các thứ khổ hạnh như bắt
chước bò, theo cách nhắm mắt, cúi đầu, ăn
cỏ để mong được sinh thiên.
[X. phẩm Long điểu trong kinh Trường
a hàm Q.19; luận Đại trí độ Q.22; luận Câu
xá Q.16].
NGƯU HOÀNG GIA TRÌ
Cũng gọi Ngưu vương gia trì.
Phương pháp dùng nước hương ngưu
hoàng đã được gia trì bằng Đà la ni của
Chuẩn đề Quan âm, rồi bôi vào sản môn để
cầu cho việc sinh sản được an ổn.
Pháp này bắt nguồn từ kinh Thất câu
chi Phật mẫu sở thuyết chuẩn đề đà la ni.
NGƯU TÂN DẬT THƯ
Anectota Oxniensia
Cũng gọi Ngưu tân Đại học dật thư.
Những nguyên điển của Phật giáo bằng
10754

tiếng Phạm được Đại học Oxford của nước
Anh lần lượt xuất bản từ năm 1881.
Bộ sách này do học giả Max Müller
(1823-1920), nhà Tỉ giảo tông giáo học, Ngôn
ngữ học người Đức, được sự giúp sức của
ông Nam điều Văn hùng, học giả Nhật bản,
hiệu đính và lần lượt xuất bản các kinh
nguyên văn tiếng Phạm như: Kinh Kim
cương bát nhã, kinh Vô lượng thọ, kinh A
di đà, Bát nhã tâm kinh, Tôn thắng đà la ni
v.v... Sau đó, các kinh nói trên lại được dịch
ra tiếng Anh và xếp vào bộ Đông Phương
Thánh Thư. Việc xuất bản loại nguyên điển
cùng với bản dịch này đã có ảnh hưởng rất
lớn đối với phong trào nghiên cứu Đông
phương học ở thế kỉ XIX.
NGƯU TẾ
Lễ tế thần Ma tra la được cử hành vào
ngày 12 tháng 10 hàng năm ở chùa Quảng
long tại Kinh đô (Kyoto), Nhật bản.
Ngưu tế nguyên là Ma tra la thần phong
lưu, vào thời đại Giang hộ được gọi là Ma
tra la thần tế lễ. Xét về nguồn gốc, có lẽ tế lễ
này đã phát khởi từ Thường hành tam muội
đường, vì thần Ma tra la là thần thủ hộ đạo
tràng Thường hành tam muội.
Thông thường, cử hành lễ tế này để cầu
cho nhân dân được bình an, tiêu trừ tai nạn
và dịch bệnh... Trong pháp tế, thần Ma tra
la cỡi bò mà đi, vì thế nên gọi Ngưu tế.
NGƯU VƯƠNG
Phạm: Fwabha.
Cũng gọi Siêu quần, Thắng quần.
Hình tướng của bò chúa uy dũng hơn
NGƯU VƯƠNG
Ngưu Tế

10755

N
3568
hết trong loài bò. Ví dụ đức Phật là bậc tối
thắng trong loài người.
[X. chương Nhiếp thụ, kinh Thắng man;
kinh Vô lượng thọ Q.hạ; Pháp hoa kinh
huyền tán Q.5, phần đầu].
NGƯU VƯƠNG BẢO ẤN
Bùa hộ mệnh do các chùa Phật hoặc đền
thờ thần ở Nhật bản ấn hành.
Tại Nhật bản, vào thời Nại lương, các
nơi như: Nhị nguyệt đường của chùa Đông
đại ở Nara, núi Cao dã ở Kỉ y, Tam sơn ở
Hùng dã, đền Kì viên ở Kyoto v.v... đều có
bản gỗ in hộ phù, nhưng kiểu mẫu thì đều
khác nhau. Ngưu vương bảo ấn của Nhị
nguyệt đường chùa
Đông đại có đề
hàng chữ “Nam
mô Tối thượng
Phật diện trừ dịch
bệnh, Nam mô Tối
thượng Phật diện
nguyện mãn túc”.
[X. Tịch chiếu đường cốc hưởng tập Q.1;
Chân tục Phật sự biên Q.1].
NGƯU XA
Phạm: Go-ratha.
Xe bò, 1 trong 3 loại xe, 1 trong 4 loại
xe.
Phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa nêu 3
loại xe: Xe dê, xe nai và xe bò trắng lớn. Xe
bò ví dụ cho Bồ tát thừa.
(xt. Hỏa Trạch Dụ).
NHA NAM
Một trong những lễ tiết tông giáo của
dân tộc Thái ở vùng Tây song bản nạp thuộc
10756

tỉnh Vân nam, Trung quốc.
Nha nam là dịch âm từ tiếng Thái, Hán
dịch là Trích thủy(nước giọt xuống). Vào
những dịp như: Phật đản, giải hạ, tế thần
trại, tế quỉ thần, cúng cô hồn, dựng trại,
làm nhà mới... lúc các vị sư bắt đầu hoặc
khi kết thúc thời tụng kinh chú nguyện,
thì lấy nước sạch đựng trong bình sành,
rưới trên đất để bày tỏ lòng chí thành thanh
tịnh chiêm bái Phật, cúng tế thần linh cầu
xin chứng giám, phù hộ cho được an khang
hạnh phúc.
NHA TỰ
Chỉ cho chữ (hùô), là chữ chủng tử
của bồ tát Kim cương nha trong hội Thành
thân của Mật giáo.
ChữHùôcó nghĩa là phá dẹp, làm cho
người khác sợ hãi.Hùôcũng có nghĩa là ăn
nuốt, khủng bố người khác, vì thế gọiHùô
là Nha tự(chữ răng).
(xt. Kim Cương Nha Bồ Tát).
NHẠ
..
Cũng gọi Xà, Xã, Nhã, Tha, Ta, Nặc.
Chỉ cho chữ (ja), là 1 trong 50, 1 trong
42 chữ cái Tất đàm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính (Đại 18, 338 hạ) nói: “Chữ
Nhạ, nghĩa là tất cả pháp sinh bất khả
đắc”.
Luận Đại trí độ quyển 48 (Đại 25, 407
hạ) nói: “Chữ Xà, nghĩa là vào các pháp
sinh bất khả đắc”. Hoặc nói (Đại 25, 408
hạ): “Nếu nghe xướng chữ Xà thì biết ngay
các pháp sinh lão bất khả đắc(chẳng thực
sinh lão)”.
Chữ Xà đề xà la (Phạm:Jàtijarà), Hán
dịch là Sinh lão(sống, già). Trong đó, Xà đề
10757

nghĩa là sinh, Xà la nghĩa là lão, cả 2 đều
bắt đầu bằng chữ Nhạ (ja), vì thế mà có
thuyết trên.
Nhưng kinh Đại bát nê hoàn quyển 5
NHẠ
Ngưu Vương Bảo Ấn ở Hùng Dã

10758

N
3569
lại nêu ra nghĩa “thiêu” (Phạm:Jvala?), còn
kinh Hoa nghiêm quyển 76 (bản dịch mới)
thì nêu nghĩa “Vào biển thế gian thanh
tịnh”.
[X. kinh Quang tán bát nhã Q.7; kinh
Phóng quang bát nhã Q.4; kinh Đại bát nhã
Q.53].
NHẠ DA
.....
Phạm:Jayà.
Cũng gọi Thệ da, Xã da, Giả da, Bán giả
da.
Hán dịch; Thắng.
Vị tôn ngồi bên phải Đồng mẫu lư, phía
dưới Phì giả da, trong viện Văn thù trên Mạn
đồ la Thai tạng giới của Mật giáo, là quyến
thuộc của bồ tát Văn thù, 1 trong 4 chị em
Thiên nữ.
Về hình tượng của vị tôn này, có nhiều
thuyết khác nhau, hoặc dựng bàn tay hướng
về phía trước, ngón trỏ, ngón giữa, ngón vô
danh co lại, giữa ngón trỏ và ngón giữa có
kẹp 1 mũi tên. Hoặc có thuyết cho rằng tay
phải cầm cây mâu mũi nhọn, tay trái nắm
lại ngửa lên, ngón trỏ, ngón giữa duỗi thẳng
để ở cạnh hông. Chủng tử là (ka), hình
Tam muội da là cây gậy. Mật hiệu là Kim
cương, biểu thị Thường ba la mật.
Trong Ngoại
kim cương bộ
thuộc Mạn đồ la
Thai tạng giới; thì
vị Thiên nữ này là
vợ của Nhật thiên,
ngồi ở phía bên
10759

phải của Nhật
thiên. Còn trong
Mạn đồ la kinh Lí
thú, đoạn 4 chị em
Thiên nữ, thì Nhạ da ngồi ở phía trước trời
Đô mâu lô, biểu trưng Thường ba la mật.
[X. Lí thú thích Q.hạ; Đại nhật kinh sớ
Q.5, Q.16; Chư thuyết bất đồng kí Q.5; Thai
tạng giới thất tập Q.hạ].
NHÃ
..
Cũng gọi Nhưỡng, Nương, Nhạ.
Chỉ cho chữ (jĩa) trong 42 chữ cái
Tất đàm. Chữ này biểu thị các pháp trí bất
khả đắc.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
76 (Đại 10, 418 trung) nói: “Khi xướng chữ
Nương, thì vào cửa Bát nhã ba la mật, là cửa
trí tuệ thế gian”. Đó là nghĩa trí, vì chữjĩa
ở đây là từ chữ Phạmjĩanamà ra.
[X. phẩm Quán trong kinh Quang tán
bát nhã Q.7; phẩm Đà lân ni trong kinh
Phóng quang bát nhã Q.4; phẩm Phổ hiền
hành nguyện trong kinh Hoa nghiêm Q.31;
luận Đại trí độ Q.48].
NHÃ LA NGHIÊM (?-?)
........
Cao tăng nước ngoài đến Trung quốc
dịch kinh vào đời Tây Tấn.
Lời ghi ở phía sau bộ kinh Hữu thời phi
thời (Đại 55, 501 trung) nói: “Pháp sư Nhã
la nghiêm người nước ngoài, tay cầm bản
tiếng Phạm đọc dịch ra tiếng Hán, có đạo
nhân người Lương châu trong thành Vu điền
ghi chép lại”.
NHÃ LỢI AN NHÂN
...........
Nguời Nhã lợi an (Aryans), một chủng
10760

tộc Ấn Âu sống ở vùng Trung á, có thân
hình cao lớn, mặt vuông, râu rậm, mũi thon
cao, mắt đen.
Khoảng 2000 năm trước Tây lịch, dân
tộc Aryans di chuyển theo 2 hướng đông,
tây. Nhánh hướng tây đi sang phía bắc Hi
lạp, Ý đại lợi, trở thành thủy tổ của dân Âu
châu. Hướng đông chia thành 2 chi, 1 chi đi
vào Ba tư thành giống dân Irq, 1 chi xâm
NHÃ LỢI AN NHÂN
Nhạ da
Thai tạng giới Mạn đồ la

10761

N
3570
nhập và định cư ở vùng Ngũ hà (Phạm:
Paĩjàb) thượng du sông Ấn độ (Indus), tiêu
diệt nền văn minh Ấn độ địa phương mà
sáng lập văn hóa Ấn độ thuộc hệ Aryan.
Các học giả gọi giống người này là Ấn độ
Nhã lợi an nhân (Indo-Aryans).
Người Ấn độ Nhã lợi an sùng bái nhiều
thần tự nhiên, kinh điển đầu tiên đại biểu
cho nền văn hóa mới được hình thành ở
địa phương Ngũ hà là kinh Phệ đà, Thánh
điển căn bản của Bà la môn giáo. Phệ đà
được chia làm 4 phần, trong đó, phần thu
chép những bài ca tán tụng các thần là Lê
câu phệ đà (Phạm:Fg-veda), là phần được
biên soạn sớm nhất trong 4 kinh Phệ đà.
Sau đó, người Nhã lợi an lại di chuyển đến
vùng đồng bằng mầu mỡ giữa khoảng sông
Hằng (Phạm: Gaígà) và sông Diêm mâu
na (Phạm:Yamunà), ở đây, họ xác lập chế
độ Bốn giai cấp: Bà la môn(giáo sĩ), Sát đế
lợi(vua chúa), Phệ xá(dân thường) và Thủ
đà la(nô lệ).
Đến khoảng 1000-800 năm trước Tây
lịch thì Phạm thư (Phạm: Bràhmaịa, sách
chú thích kinh Phệ đà gốc) được biên soạn
thành. Niên đại thành lập 3 Phệ đà kia cũng
được coi là cùng thời kì này. Về sau, người
Ấn độ Nhã lợi an dần dần lại tiến tới vùng
trung du sông Hằng về phía đông, ở đây, họ
kết hôn với dân địa phương mà sản sinh ra
1 giống hỗn huyết, sử dụng thứ tục ngữ
Prakrit biến hóa từ ngữ hệ Nhã lợi an và lâu
dần quên mất tông giáo và tập quán Phệ đà
truyền thống.
Có thuyết cho rằng việc người Nhã lợi
10762

andời đến định cư ở lưu vực sông Hằng tại
Ấn độ diễn ra 2 lần: Lớp người đến lần
đầu kết hôn với dân địa phương, còn những
người đến lần thứ 2 thì tiến vào vùng Câu
lô (Phạm: Kuru), Phan ca lạp (Phạm:
Paĩcàla) và vẫn giữ huyết thống thuần
chủng, đánh đuổi dân địa phương đi các
nơi khác. Đến thời đại đức Thích tôn,
những người dời đến lần đầu vẫn duy trì
chủ nghĩa Bà la môn tối thượng, còn những
người di cư lần thứ 2 thì ở các vùng Kiêu
tát la (Phạm:Kozala), Ma kiệt đà (Phạm:
Magadha)... hình thành các quốc gia mới,
không tôn trọng giáo quyền Bà la môn, lấy
vua làm người chỉ đạo tư tưởng văn hóa.
Đức Thích tôn vốn xuất thân từ vương thất
dòng Thích ca của 1 nước nhỏ lệ thuộc
nước Kiêu tát la, sau khi thành Phật, Ngài
chủ trương thủ tiêu chế độ xã hội 4 giai
cấp, tất cả mọi người, không phân biệtdòng
họ, hoàn cảnh xuất thân, đều được gia nhập
giáo đoàn của Ngài.
[X. Ấn độ Phật giáo sử khái thuyết (Đại
hòa dịch); Thế giới Phật giáo thông sử
thượng sách (Thánh nghiêm); Ấn độ sử
cương yếu (Lí chí thuần); Ấn độ Phật giáo
tư tưởng thể hệ luận sử (Hoàng công vĩ)].
(xt. Tứ Tính).
NHÃ LỢI AN TÔNG GIÁO
Chỉ cho cộng đồng tông giáo của các
dân tộc thuộc ngữ hệ Ấn Âu. Đây là khái
niệm giả thiết của nhà ngôn ngữ học người
Anh ở thế kỉ XIX là ông Max Müller (1823-
1900).
Ông Max Müller căn cứ vào từ A lợi
nhã (Phạm:Àrya, hàm ý là Thánh nhân,
cao quí) được nói đến trong các sách vở
xưa của Ấn độ mà gọi ngữ hệ Ấn Âu là
10763

Nhã lợi an (Aryan), đồng thời, giả thiết rằng
tổ tiên của các cộng đồng dân tộc thuộc
ngữ hệ Ấn Âu là người Nhã lợi an. Ông
nghiên cứu và so sánh các sách Lê câu phệ
đà (Phạm:Fg-veda) của Ấn độ, A phàm
sĩ pháp (Avesta) của Ba tư và các điển tịch
của Hi lạp cổ đại, lại đem đối chiếu với các
loại hiện vật khảo cổ mới phát hiện được,
rồi suy đoán rằng tông giáo của các dân tộc
thuộc ngữ hệ Ấn Âu đều bắt đầu từ tông
giáo nguyên thủy của 1 cộng đồng, tức là
NHÃ LỢI AN TÔNG GIÁO

10764

N
3571
Nhã lợi an tông giáo. Max Müller cho rằng
tông giáo này lấy thần Thương thiên
(trời xanh)làm trung tâm, tiếng Phạm gọi
vị thần này làDyaus pità, tiếng Hi lạp gọi
là Zeus, tiếng La tinh gọi là Jupiter, tiếng
Teutons gọi là Tiu... đều từ cùng 1 vị thần
tối cao mà biến hình và dưới những tên
gọi khác nhau. Gần đây, thuyết này được
ông Georges Dumézil, Giáo sư Tỉ giảo ngôn
ngữ học tại học viện Paris ở Pháp thừa
nhận, đồng thời nêu ra 2 đặc điểm của tông
giáo Nhã lợi an.
1. Xã hội được chia làm 3 đẳng cấp: Tế
tư, Vũ sĩ và Nông dân. Ba đẳng cấp này phản
ánh tư tưởng 3 công năng của 3 vị chủ thần.
2. Trong thế giới thần linh tồn tại 2
khuynh hướng đối lập: Ánh sáng và bóng
tối, trật tự và hỗn loạn, thiện và ác, lợi và
hại v.v...
Duy có điều là thuyết này cho đến nay
vẫn chưa được nhiều người chấp nhận.
NHÃ NA BẠT ĐÀ LA (?-?)
Cũng gọi Trí hiền.
Cao tăng người nước Ha lăng vùng Nam
hải, dịch kinh vào đầu đời Đường.
Sư thông suốt Tam tạng, hiểu rộng Nhị
thừa. Ngài Hội ninh của Trung quốc muốn
sang Ấn độ, trên đường qua nước Ha lăng
thì gặp sư, ngài Hội ninh bèn lưu lại cùng sư
phiên dịch kinh Đại bát niết bàn hậu phần
2 quyển rồi gửi về Giao châu.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9].
NHẠC
Dùng nhạc khí tấu lên âm khúc. Có 3
loại: Thanh nhạc, Khí nhạc, Vũ nhạc. Nhạc
10765

được đề cập đến trong kinh phần nhiều là
chỉ cho nhạc khí.
Phẩm Phương tiện, kinh Pháp hoa quyển
1 (Đại 9, 9 thượng) nói: “Nếu sai người tấu
nhạc thì đánh trống, thổi tù và, ống tiêu,
ống sáo, gảy đàn cầm, đàn tì bà, đàn không
hầu, xoa nạo, đồng bạt... những âm thanh
mầu nhiệm phát ra từ các nhạc khí ấy đều
đem cúng dường, hoặc đem tâm hoan hỉ ca
vịnh khen ngợi đức của Phật, dù chỉ 1 âm
thanh nhỏ, tất cả đều đã thành Phật đạo”.
Cứ theo chương thứ nhất trong kinh
Lăng già (Laíkàvatàra sùtra) bản tiếng
Phạm, thì Ấn độ có thất toàn âm, gồm: Cụ
lục (Saharwya), Thần tiên khúc (Fwabha),
Trì địa điệu (Gàndhàra), Minh ý
(Dhaivata), Cận văn (Niwàda), Trung lệnh
(Madhyama) và Kê thi ca (Kaizika). Cũng
có chỗ dùng Đẳng ngũ (Phạm: Paĩcama)
thay cho Kê thi ca.
Tại Trung quốc, Ngũ thanh và Bát âm
được dùng làm nhạc. Ngũ thanh là 5 âm
giai: Cung, Thương, Giốc, Chủy, Vũ. Bát
âm là 8 thứ tiếng về âm nhạc như: Sanh
(tiếng sênh), Thổ(tiếng trống đất),Cách(tiếng
trống da), Mộc(tiếng mõ gỗ), Thạch(tiếng
khánh đá), Kim(tiếng chuông đồng), Ti(tiếng
dây đàn)và Trúc(tiếng ống sáo tre).
Về sau, khi nhạc từ các nước Ấn độ, Tây
vực... được truyền đến Trung quốc thì Ngũ
thanh lại thêm Biến cung và Biến chủy mà
trở thành Thất thanh, đồng thời, các chủng
loại nhạc khí cũng có nhiều hơn.
Phật giáo cấm chỉ việc dùng lời ca, tiếng
nhạc, điệu múa làm mục đích vui chơi.
Kinh Thiện sinh trong Trường a hàm quyển
11 có liệt kê 6 lỗi về kĩ nhạc; kinh Tăng
nhất a hàm quyển 38 lấy việc cấm đàn hát
10766

làm 1 pháp trong giới Bát quan trai; luật
Ngũ phần quyển 26 cấm tỉ khưu không
được múa hát để cúng dường tháp. Nhưng,
Pháp hoa kinh huyền tán quyển 4, phần
cuối (Đại 34, 727 trung) chép: “Kinh Phát
bồ đề tâm nói: Không nên đem âm nhạc,
nữ sắc cho người, vì các thứ đó sẽ làm loạn
tâm chúng sinh. Nhưng nếu đem cúng
dường Phật thì không sai trái, như việc cúng
NHÃ NA BẠT ĐÀ LA

10767

N
3572
dường âm nhạc trong Kim tạng”.
[X. Phát bồ đề tâm kinh luận Q.thượng;
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.4,
phần 3; Tiền Hán thư Q.21, hạ; Tùy thư
Q.14]. (xt. Phật Khúc).
NHẠC THIÊN
Phạm: Apsara.
Cũng gọi Phi thiên.
Loài hữu tình ở cõi trời, bay đi trong hư
không, chuyên tấu nhạc và rải hoa.
Nhạc thiên thường sống trong cảnh giới
vui sướng, nhưng cũng có cái khổ về ngũ
suy. Ở phía tây Ngoại viện Thai tạng giới
của Mật giáo cũng có Nhạc thiên, là quyến
thuộc của Phong thiên. Tên tiếng Phạm của
Nhạc thiên trong Mật giáo làVàdya devatà.
Vàdyanghĩa là nhạc khí, âm nhạc;Devatà
nghĩa là thần, vì thếVàdya devatà được
dịch là Nhạc thiên. Trong kinh chép ấn
tướng và chân ngôn của Nhạc thiên tức là
ấn tướng và chân ngôn của Nhạc thần Càn
thát bà, bởi vậy, xưa nay đều coi Nhạc thiên
là cùng thể với Càn thát bà.
[X. điều Trường can tự Phật tượng trong
Pháp uyển châu lâm Q.13].
NHAI PHƯỜNG HÓA CHỦ
Gọi tắt: Nhai phường, Hóa chủ.
Chức vụ trong Thiền lâm có trách nhiệm
đi vào làng xóm, phố phường khuyến hóa
tín đồ cúng dường tài vật cho Tam bảo.
[X. văn Qui kính trong Thiền uyển thanh
qui Q.8].
NHAM ĐẦU TỨ TÀNG PHONG
..............
Bốn tiêu chuẩn được sử dụng để kiểm
10768

nghiệm cảnh giới tu hành theo hai phương
diện Sự và Lí do Thiền sư Nham đầu Toàn
khoát (828-887) đặt ra.
Sự là thế giới hiện tượng sai biệt, có hình
tướng, có giới hạn; còn Lí là thế giới bản
thể, chân thực, bình đẳng, trong đó muôn
vật đều viên dung vô ngại.
Bốn tiêu chuẩn ấy là:
1. Tựu sự tàng phong: Kiểm xét cảnh
giới sự tướng sai biệt.
2. Tựu lí tàng phong: Kiểm xét cảnh
giới nhất như viên dung.
3. Nhập tựu tàng phong: Kiểm xét cảnh
giới gồm đủ cả Sự và Lí.
4. Xuất tựu tàng phong: Kiểm xét cảnh
giới dứt bặt Sự và Lí đối đãi.
Nhân thiên nhãn mục quyển 6 (Vạn
tục 113, 444 thượng) nói: “Bốn tàng phong
là do sư đặt ra. Nghĩa là tựu sự thì toàn là
sự, mà tựu lí thì toàn là lí; nhập tựu thì lí
và sự đều đầy đủ, mà xuất tựu lí và sự đều
dứt bặt”.
NHAM HỘ QUAN ÂM
Bồ tát Quan âm thường tĩnh tọa trong
hang núi nên gọi là Nham hộ Quan âm, là 1
trong 33 hóa thân
Quan âm.
Trong các
hang núi thường
có các loài rắn,
rết,bò cạp nhả ra
khí độc hại, nếu
niệm danh hiệu
bồ tát Nham hộ
Quan âm thì
những khí độc ấy
sẽ tiêu tan hết.
[X. phẩm Phổ môn trong kinh Pháp hoa
10769

Q.7; Phật tượng đồ vậng Q.2]. (xt. Tam Thập
Tam Quan Âm).
NHAM TỈNH ĐẠI TUÊ (1891-1971)
...........
Học giả Phật giáo Nhật bản. Năm 1918,
Nham Hộ Quan Âm
NHAM TỈNH ĐẠI TUÊ

10770

N
3573
ông tốt nghiệp tại Đại học Đế quốc ở Đông
kinh. Sau đó, ông từng là Giáo sư của các
Đại học Đông kinh, Đại học Đại cốc, Đại
học Đông dương... Ông chuyên nghiên cứu
về mối quan hệ giữa dân tộc Mông cổ và Lạt
ma giáo.
Ông có các tác phẩm: Tây tạng Ấn độ
văn hóa, Nhật chi Phật giáo sử luận khảo.
NHAM TÒA
.....
Tục gọi: Bàn thạch tòa.
Tòa ngồi của Phật và Bồ tát có hình dáng
giống như tảng đá bằng phẳng tượng trưng
cho sự an trụ bất động. Như tòa sen của bồ
tát Mã đầu Quan âm và tòa bảo thạch của
Bất động minh vương trong Mật giáo.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.5].
NHAN DIÊN CHI (384-456)
........
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, sống vào
thời Lưu Tống, người Lâm nghi, Lang gia
(nay là huyện Lâm nghi, tỉnh Sơn đông), tự là
Diên niên.
Thủa nhỏ, ông mồ côi cha mẹ, sống trong
cảnh nghèo khổ, nhưng rất chăm học, có tài
văn chương, nổi tiếng ngang với Tạ linh vận.
Tính tình ông chân thật, thẳng thắn, thích
uống rượu và ca hát, nên người đời gọi ông
là Nhan bưu.
Sau khi nhà Đông Tấn mất, ông ra làm
quan dưới triều Lưu Tống, được 2 vua Vũ
đế và Văn đế hậu đãi. Ông từng giữ các
chức Trung thư lang, Thái thú huyện Vĩnh
gia... Sau ông trở thành 1 văn nhân hoạt
10771

động tích cực trong cung đình. Về già, ông
được phong chức Kim tử Quang lộc đại
phu.
Ông vốn kính thờ Phật pháp, thông suốt
kinh luận.
Vào năm Nguyên gia thứ 10 (433) đời
vua Văn đế, Hà thừa thiên soạn luận Đạt
tính, chủ trương hình hài tan rã thì tinh
thần cũng tiêu diệt, để phụ họa với luận
Bạch hắc của sa môn Tuệ lâm. Nhan diên
chi bèn đứng trên lập trường của Phật giáo
soạn 1 thiên “Thích Hà hành dương đạt
tính luận” để bác bỏ luận điệu của Hà thừa
thiên.
Năm Hiếu kiến thứ 3 (456) đời vua Hiếu
vũ đế ông mất, thọ 73 tuổi.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.36; Tuệ nghiêm
truyện trong Lương cao tăng truyện Q.7;
Hoằng minh tập Q.4].
NHAN THỊ GIA HUẤN
Tác phẩm, 2 quyển, (sau chia làm 7
quyển), do ông Nhan chi thôi (531-590) soạn
vào thời Nam Bắc triều và được biên tập lại
vào khoảng năm Nhân thọ (601-604) đời
vua Văn đế nhà Tùy.
Đây là 1 tập văn mang nội dung dạy dỗ
con cháu, gồm 20 thiên với các mục: Sinh
hoạt, học vấn, văn học, đạo đức, dưỡng
sinh, ngôn ngữ và các nghề nghiệp trong
gia đình. Ông đã căn cứ vào sự thể nghiệm
của chính mình để dạy cho con cháu về
cách lập thân, tề gia, chỉ rõ và sửa đổi những
sai lầm của xã hội.
Trong đó, thiên Qui tâm nêu lên ngũ
thường là nhân, nghĩa, lễ, trí, tín của Nho
giáo và 5 giới căn bản là không giết hại, không
trộm cắp, không gian dâm, không nói dối,
không uống rượu của Phật giáo, mà ông cho
10772

rằng cả 2 đều giống nhau. Ý ông muốn điều
hòa pháp thế tục và pháp xuất gia bằng cách
dung hợp nghĩa tinh túy của Nho giáo và
Phật giáo.
Nhan chi thôi tên là Giới, tự là Hạnh,
người Lâm nghi. Lúc đầu, ông làm quan
cho nhà Tiêu Lương thuộc Nam triều, sau
chuyển làm quan dưới các triều Bắc Tề,
Bắc Chu. Đến đầu đời Tùy, ông được triệu
NHAN THỊ GIA HUẤN

10773

N
3574
ra làm Học sĩ. Ông rất kính tin Phật pháp,
thông suốt các kinh luận, thường cùng với
các bậc cao tăng bàn luận về yếu chỉ sâu xa
của Phật pháp.
[X. Đường Hộ pháp sa môn Pháp lâm
biệt truyện Q.hạ; Quảng hoằng minh tập
Q.3, 26].
NHÀN BẤT NHÀN
... ... ..
Chỉ cho 2 cảnh giới nhàn và bất nhàn.
Nhàn cũng gọi là Hữu hạ......, tức là
nơi an ổn để tu hành đạo Phật, như trong
cõi người. Còn Bất nhàn cũng gọi là Vô
nhàn, Vô hạ, tức là nơi bất an, khó có thể tu
hành đạo Phật, tức chỉ cho 8 chỗ khổ nạn
là: Địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, Trường thọ
thiên, Bắc câu lư châu, mù điếc câm ngọng,
mưu trí thế gian, sinh ra trước Phật và sau
Phật. Tám nơi này do nghiệp lực chiêu cảm,
hoặc khổ quá, hoặc sướng quá, nên không
dễ tu hành.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Thuyết vô cấu xưng Q.2; Vô lượng thọ kinh
nghĩa sớ Q.thượng (Tuệ viễn); Tuệ lâm âm
nghĩa Q.18]. (xt. Bát Nạn).
NHÀN CÚNG DƯỜNG
Chỉ cho sự cúng dường với tâm ích kỉ,
tức là chỉ mong cầu phúc báo cho riêng
mình.
NHÀN TRẦN CẢNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho những điều kiện ngoại tại vô
nghĩa, vô giá trị, đặc biệt chỉ cho văn tự,
ngôn ngữ bông lông, không chuyên chở 1
nội dung nào.
10774

Chữ “cảnh” trong Trần cảnh là chỉ cho
6 cảnh(sắc thanh hương vị xúc pháp), đối
tượng của 6 căn(mắt tai mũi lưỡi thân ý), vì
chúng có tính chất làm cho tâm con người
ô nhiễm nên gọi là Trần cảnh (cảnh bụi
bặm). Văn tự nói trên được phối hợp với
Sắc trần cảnh, ngôn ngữ phối với Thanh
trần cảnh.
Phần dạy chúng trong Lâm tế lục (Đại
47, 499 thượng) nói: “Như người học đạo
ngày nay cần phải tự tin, chớ tìm cầu bên
ngoài, tất cả các nhàn trần cảnh đều không
thể phân biệt được tà chính, nếu như có
Phật có Tổ đều là công việc trong giáo
môn”.
NHẠN ĐƯỜNG
Cũng gọi Nhạn vũ.
Chỉ cho ngôi Tinh xá của đức Phật được
xây cất trong khu rừng ở nước Tì xá li thuộc
Ấn độ đời xưa. Vì kiểu dáng của ngôi Tinh
xá giống như con chim nhạn, nên gọi là
Nhạn đường. Về sau, Nhạn đường được
dùng để chỉ cho chùa Phật.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.10; Thích
thị yếu lãm Q.thượng].
NHẠN HÀNG
Cũng gọi Nhạn lập.
Bầy chim nhạn đậu thẳng hàng, ví dụ
chúng tăng đi thành hàng tề chỉnh.
Chim nhạn đậu có hàng dọc, hàng ngang
khác nhau. Khi vị Trụ trì lên giảng đường
thuyết pháp, chúng tăng trong chùa đứng
trước tòa pháp xếp thành 2 hàng đông và
tây, gọi là Nhạn hàng trắc lập.
Điều Vị hành giả phổ thuyết, chương
Trụ trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
quyển thượng (Đại 48, 1122 thượng) nói:
“Vị Tham đầu sắp xếp chúng tăng đứng
10775

thành hàng thẳng(nhạn lập), cắm hương
xong, lạy 3 lạy rồi lui ra, chia thành hai
hàng đứng tề chỉnh(nhạn lập)ở phía sau
Đông tự và Tây tự”.
NHẠN HÀNG

10776

N
3575
Ngoài ra, chúng tăng đứng xếp hàng
nghiêm chỉnh trước Phật gọi là Nhạn hàng
ban.
[X. Tục cao tăng truyện Q.22; Thướng
đường trong Thiền uyển thanh qui Q.2; môn
Lễ tắc trong Thiền lâm tượng khí tiên].
NHẠN MÔN
I. Nhạn Môn.
Chỉ cho Phật môn, vì đức Phật được tôn
xưng là Nhạn vương, nên Phật môn cũng
được gọi là Nhạn môn.
II. Nhạn Môn (476-?).
Tôn hiệu của ngài Đàm loan, cao tăng
Trung quốc thuộc tông Tịnh độ sống vào
thời Bắc Ngụy, Sơ tổ tông Tịnh độ Trung
quốc và được tôn làm Tổ thứ 3 của Tịnh
độ chân tông Nhật bản. Vì sinh quán của
ngàiởNhạn môn thuộc Tứ châu (nay là
huyện Đại, tỉnh Sơn tây)nên có tôn hiệu
này.
(xt. Đàm Loan).
NHẠN THÁP
I. Nhạn Tháp.
Phạm: Haôsa-stùpa.
Cũng gọi Cắng sa tháp.
Tòa tháp ở phía trước chùa Đông phong,
hang núi Đế thích (Phạm:Indrazailaguhà)
nước Ma yết đà, Ấn độ đời xưa.
Chúng tăng ở chùa này theo Tiểu thừa,
ăn tịnh nhục, Bồ tát muốn dắt dẫn chuyển
hóa họ, bèn hóa thân làm chim nhạn (Phạm:
Haôsa) từ trên không rơi xuống chết trước
mặt 1 vị tăng; chúng tăng thấy thế vừa thẹn
vừa sợ, liền xây linh tháp chôn cất, gọi là
Nhạn tháp.
10777

II. Nhạn Tháp.
Cũng gọi Đại nhạn tháp.
Ngôi tháp ở chùa Đại từ ân, thành Tây
an, do ngài Huyền trang xây dựng vào năm
Vĩnh huy thứ 3 (652) đời Đường, phỏng theo
kiểu tháp Nhạn ở chùa Đông phong bên
Ấn độ, cho nên gọi là Nhạn tháp.
(xt. Đại Nhạn Tháp, Tiểu Nhạn Tháp).
III. Nhạn Tháp.
Cũng gọi Tiểu nhạn tháp.
Ngôi tháp ở chùa Đại tiến phúc, ngoài
cửa Vĩnh ninh, thành Tây an, được kiến
thiết vào khoảng năm Cảnh long đời
Đường.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.3; Trường an chí Q.8; Loại tụ
danh vật khảo Q.27; Trường an sử tích chi
nghiên cứu]. (xt. Đại Nhạn Tháp, Tiểu
Nhạn Tháp).
NHẠN THƯ
Sự tích chim nhạn đưa thư, 1 trong
những truyện bản sinh về đức Phật.
Cứ theo phẩm Ác hữu trong kinh Đại
phương tiện Phật báo ân quyển 4, thủa
xưa, vua nước Ba la nại là Ma ha la xà có
2 người con, người anh tên Thiện hữu,
người em tên Ác hữu. Người anh muốn
đi tìm hạt châu Như ý để cứu giúp nhân
dân trong nước, liền cùng với em ra biển,
anh được châu, em vì ghen tị mà chọc mắt
anh cho mù rồi cướp lấy châu trở về, nói
dối là anh đã chết chìm ngoài biển. Sau
khi nghe tin, cha mẹ than khóc không thôi.
Còn Thiện hữu sau khi lành vết thương,
mắt sáng lại, cư ngụ tại nước Lợi sư bạt.
Một hôm, bỗng thấy con chim nhạn trắng
nuôi ở trong cung ngày trước, trên cổ có
buộc bức thư của mẹ, bay đến kêu vang,
10778

Thiện hữu liền viết thư kể rõ sự thực, gửi
nhạn đem về. Vua và Hoàng hậu xem thư
xong, liền sai người đi đón Thiện hữu về
nước.
Ác hữu thời ấy chính là tiền thân của
Đề bà đạt đa, còn Thiện hữu tức là tiền
thân của đức Phật.
NHẠN THƯ

10779

N
3576
NHÃN
..
Phạm: Cakwus.
Cơ quan cảm giác thuộc về thị giác, hoặc
chỉ cho cơ năng nhận thức của thị giác.
Đối với cách phân loại Nhãn, có nhiều
thuyết:
A. Tam nhãn:
Theo luận Du già sư địa quyển 14 thì
Tam nhãn là:
1. Nhục nhãn: Chỉ có thể thấy vật chất
(sắc)có hình tướng.
2. Thiên nhãn: Có khả năng thấy được
cả vật chất(sắc) không hiển rõ.
3. Tuệ nhãn, cũng gọi Thánh tuệ nhãn.
Có năng lực nhìn thấu tất cả nguyên lí về
vật chất và tinh thần.
B. Ngũ Nhãn:
Theo luận Đại trí độ quyển 33, thì Ngũ
nhãn là:
1. Nhục nhãn: Những vật chất bị ngăn
che thì nhục nhãn không thấy được.
2. Thiên nhãn: Có khả năng thấy được
các giả tướng do nhân duyên tạo thành,
nhưng không thấy được thực tướng.
3. Tuệ nhãn: Có năng lực thấy được lí
“không”, nhưng đối với người khác thì không
có lợi ích gì.
4. Pháp nhãn: Có năng lực giúp người
khác đến giác ngộ, nhưng không biết có đạo
phương tiện.
5. Phật nhãn: Có năng lực thấy biết
tất cả.
Cứ theo Đại thừa nghĩa chương quyển
20, phần cuối, thì phàm phu có được nhục
10780

nhãn và thiên nhãn. Hàng nhị thừa tu quán
pháp, nếu nói theo sự chứng nhập cảnh giới
giác ngộ thì có pháp nhãn, nhục nhãn và
thiên nhãn; nếu nói theo tác dụng giác ngộ
thì có tuệ nhãn, nhục nhãn và thiên nhãn.
Hàng Bồ tát, nếu nói theo nhập bồ đề thì có
tuệ nhãn, nhục nhãn và thiên nhãn; nếu
nói theo tác dụng của bồ đề thì có pháp nhãn,
nhục nhãn và thiên nhãn. Còn Phật thì có
đủ cả 5 nhãn.
Còn tông Thiên thai thì cho rằng, Bồ
tát ở Nhân vị có đủ 4 nhãn trước, khi đến
Quả vị(Giác vị)mới được Phật nhãn. Tuy
nhiên, về ý nghĩa của Ngũ nhãn thì trong
4 giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên đều có sự
giải thích khác nhau. Mật giáo do đứng trên
lập trường bình đẳng nên cho rằng Ngũ
nhãn như nhau, nhưng đặc biệt trọng Phật
nhãn và nhân cách hóa thành các đấng Phật
nhãn.
Ngoài ra, còn có thuyết Thập nhãn, tức
là: Nhục nhãn, Thiên nhãn, Tuệ nhãn
(Thánh tuệ nhãn), Pháp nhãn, Phật nhãn
(Phật chính giác nhãn), Trí nhãn(Trí tuệ
nhãn), Minh nhãn(Quang minh nhãn), Xuất
sinh tử nhãn(Đạo lợi nhãn),Vô ngại nhãn
(Vô vi nhãn) và Phổ nhãn(Nhất thiết trí
nhãn).
NHÃN CĂN
Phạm: Cakwur-indriya.
Pàli: Cakkhundriya.
Hán âm: Chước sô.
Gọi tắt: Nhãn.
Con mắt, chỗ nương tựa của thức mắt,
có khả năng thấy các cảnh sắc không bị ngăn
che, là 1 trong 5 hay 6 căn, 1 trong 12 xứ, 1
trong 18 giới.
Thông thường gọi Nhãn căn là chỉ cho
10781

con mắt, nhưng theo các kinh, luận như
Đại tì bà sa thì Nhãn căn được chia làm 2
loại:
1. Phù trần căn(được cấu tạo bằng gân,
thịt).
2. Thắng nghĩa căn(tức thần kinh thị
giác).
Trong đó, Phù trần căn lấy sắc, hương,
vị, xúc làm thể, là bộ phận mắt thường có
thể thấy được; còn Thắng nghĩa căn thì lấy
NHÃN CĂN

10782

N
3577
tịnh sắc(cái tinh túy nhất của 4 đại chủng)
làm thể, là bộ phận mắt thường không thể
thấy được.
Về vấn đề khi mắt thấy sắc thì thức mắt
(nhãn thức) thấy hay căn mắt(nhãn căn=
mắt thịt) thấy, xưa nay có 4 thuyết, đó là:
1. Căn kiến: Căn thấy. Nghĩa là căn mắt
thấy sắc(đối tượng), còn thức mắt thì chỉ có
thể phân biệt rõ các sắc do căn mắt đã thấy.
Lí do: Thức là cái không bị chướng ngại, vậy
tại sao không thấy được những vật bên ngoài
bức tường ngăn che? Điều này chứng minh
thức mắt không thể thấy sắc. Còn Căn là
cái có chướng ngại, bởi thế không thể thấy
được những vật bị ngăn che.
Tóm lại, căn mắt thấy sắc chứ không phải
thức mắt thấy sắc. Đây là thuyết của ngài
Thế hữu và được luận Đại tì bà sa công nhận.
2. Thức kiến: Thức thấy. Nghĩa là, nếu
cho rằng thức có thể thấy sắc, thì đáng lẽ
thức phải có tướng thấy, nhưng thức không
có tướng thấy, cho nên chủ trương thức thấy
sắc là không hợp lí. Đây là thuyết của ngài
Pháp cứu.
3. Căn thức tương ứng chi tuệ kiến:
Căn và thức ứng nhau sinh ra tuệ thấy. Nghĩa
là, nếu cho rằng căn và thức ứng nhau mà
sinh ra tuệ thấy sắc, thì căn tai và thức tai
ứng nhau sinh ra tuệ, cũng nghe được tiếng,
nhưng tuệ không có tướng nghe, cho nên
chủ trương tuệ thấy là không hợp lí.
4. Căn thức hòa hợp kiến: Căn và thức
hòa hợp mà thấy sắc. Nếu cho rằng căn và
thức hòa hợp mà thấy sắc, thì lẽ ra phải
thường thấy sắc, vì không lúc nào mà căn và
10783

thức không hòa hợp, cho nên chủ trương
này không hợp lí.
Trong 4 thuyết trên, như đã nói, luận
Đại tì bà sa chỉ thừa nhận thuyết “Căn kiến”
mà bác bỏ 3 thuyết còn lại, cho là không
hợp lí. Đối với vấn đề này, quan điểm của
Phật giáo Đại thừa thì thế nào?
Duy thức Đại thừa chủ trương Căn và
Thức hòa hợp mà thấy (căn+ thức= thấy).
Bởi vì tông Duy thức cho rằng tất cả pháp
đều do thức A lại da thứ 8 biến hiện ra.
[X. kinh Tạp a hàm Q.13; luận Đại tì bà
sa Q.13; luận Câu xá Q.2; luận Đại trí độ
Q.33; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.3, phần đầu]. (xt. Nhãn, Nhãn Thức).
NHÃN DƯỢC
.....
Thuốc bôi mắt. Hành giả Mật giáo dùng
thuốc bôi lên mí mắt để tránh lười biếng và
ngủ gục.
Phẩm Viên bị thành tựu trong kinh Tô
tất địa yết la quyển hạ, có chép về cách chế
thuốc và chân ngôn Nhãn dược của Phật
bộ, Liên hoa bộ và Kim cương bô. Dùng
chân ngôn gia trì vào thuốc hoặc gia trì vào
nước rửa mắt.
Cách chế Nhãn dược như sau: Lấy Tô
rô đa, An thiện na, Sáp sa mật, hương long
não, Tất bạt, vỏ cây đinh hương, Đắc già la
hương, đường phèn... tất cả cân lượng bằng
nhau, giã nát thành bột, dùng nước dãi ngựa
trộn nhiễn, rồi tụng 100 biến chân ngôn để
gia trì.
NHÃN ĐÁP SI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vốn chỉ cho dử(ghèn)ở trong mắt. Trong
Thiền lâm, từ ngữ này được chuyển dụng
để chỉ cho sự chấp trước vào cái thấy hẹp
10784

hòi, nhỏ nhặt của mình.
Gia thái phổ đăng lục quyển 15 (Vạn
tục 137, 119 hạ) nói: “Dù có khuấy nước
sông thành váng sữa thì mắt của tôm cua
vẫn đóng ghèn”.
NHÃN ĐỒNG
.....
Tục ngữ ở đời Nguyên, Trung quốc. Có
nghĩa là mọi người.
NHÃN ĐỒNG

10785

N
3578
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 4
(Đại 48, 1133 thượng) nói: “Nếu có người
bỏ quên đồ vật, mọi người(nhãn đồng)ai
lượm được thì giao trả lại”.
NHÃN HOÀNH TỊ TRỰC
Đồng nghĩa: Hoa hồng liễu lục.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Mắt nằm ngang, mũi thẳng đứng, cũng
như hoa đỏ liễu xanh, là những cái hiển
nhiên trước mắt. Thiền lâm dùng từ ngữ
này để ví dụ sự thấy biết đúng như thực.
Việc cầu đạo không cần phải đi tìm đâu xa,
mà phải nhìn ngay nơi bản lai diện mục.
NHÃN MỤC DỊ DANH
Nhãn và mục tuy tên gọi khác, nhưng
cùng 1 nghĩa, 1 vật, tức là con mắt. Như
“tính” và “thể”, “tất cả” và “hết thảy”... đó
là Nhãn mục dị danh, tức tên gọi khác mà
nghĩa thì giống nhau.
[X. Câu xá luận quang kí Q.1, 20].
NHÃN TẬT BÊNH ĐÀ LA NI KINH
Gọi đủ: Năng tịnh nhất thiết nhãn tật
bệnh đà la ni kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Bất không dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 21.
Nội dung kinh này nói về công đức
của Tịnh nhãn đà la ni. Nghĩa là người tu
hành chuyên tâm trì tụng Đà la ni này thì
mắt được trong sáng, không bị trần cấu
làm ô nhiễm, các chứng bệnh về mắt được
tiêu trừ.
NHÃN THỨC
Phạm:Cakwur-vijĩàna.
Pàli:Cakkhu-viĩĩàịa.
10786

Sự nhận biết nương vào nhãn căn để
phân biệt cảnh sắc, theo căn mà đặt tên nên
gọi là Nhãn thức, 1 trong 5 thức, 1 trong 6
thức, 1 trong 18 giới.
Luận Đại tì bà sa chủ trương nhãn căn
thấy sắc, cho nên lập thuyết Nhãn căn kiến.
Ngài Pháp cứu chủ trương nhãn thức thấy
sắc, nên lập thuyết Nhãn thức kiến. Còn
tông Duy thức Đại thừa thì lập thuyết Căn
thức hòa hợp kiến. Các vị Luận sư của Hữu
bộ tông như ngài Thế hữu được gọi là Nhãn
kiến gia; đối lại, các vị Luận sư của Đại chúng
bộ như ngài Pháp cứu được gọi là Thức kiến
gia. Các nhà Duy thức thì cho rằng muôn
pháp là do Duy thức biến hiện, nhãn thức
và tướng phần của sắc hòa hợp nhau sinh ra
phân biệt, cho nên thức này hiện ra ảnh
tượng của sắc.
[X. luận Đại tì bà sa Q.13, 71; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.2; Thành duy
thức nhị thập luận thuật kí Q.thượng]. (xt.
Nhãn Căn).
NHẠO THUYẾT VÔ NGẠI BIÊN
Phạm: Pratibhàna-pratisaôvid.
Cũng gọi Biện vô ngại giải, Biện vô ngại
trí, Nhạo thuyết vô ngại trí.
Tùy theo những điều các chúng sinh ưa
thích muốn nghe mà nói pháp và biện luận
1 cách lưu loát không vấp váp, là 1 trong 4
Vô ngại biện.
Nói theo tâm, gọi là Nhạo thuyết vô ngại
trí; nói theo miệng thì gọi là Nhạo thuyết vô
ngại biện. Nhạo thuyết có 2 nghĩa:
1. Giải thuyết theo tâm vui của người
nói: Bồ tát được pháp thù thắng, vui vẻ nói
cho mọi người nghe, như cha mẹ có điều gì
hay, muốn nói cho các con biết.
2. Giải thuyết theo ý muốn của người
10787

nghe: Bồ tát biết chúng sinh muốn nghe
mình nói pháp thì tùy thuận mà nói cho
họ.
NHẠO THUYẾT VÔ NGẠI BIÊN

10788

N
3579
Đại thừa nghĩa chương quyển 11 (Đại
44, 691 hạ) chép: “Lời nói hợp với ý muốn
của mọi người, gọi là nhạo thuyết”.
Phẩm Phân biệt công đức trong kinh
Pháp hoa quyển 5 (Đại 9, 44 thượng) nói:
“Lại có 1 thế giới có vi trần số đại Bồ tát
được nhạo thuyết vô ngại biện tài”.
[X. luận Câu xá Q.27; Pháp hoa nghĩa sớ
Q.2 (Cát tạng)]. (xt. Tứ Vô Ngại Giải).
NHÂM BÀ THỤ
Nhẫm bá, Phạm, Pàli: Nimba.
Cũng gọi Nhẫm bà, Nhậm bà.
Tên khoa học: Azadirachta indica.
Một loại cây mọc ở Ấn độ, giống như
cây xoan (tên khoa học: Picrasma quassioides)
ở Trung quốc.
Loại cây này thân cao, mùa xuân nở hoa
nhỏ màu trắng, có mùi thơm, lá giống lá cây
chiên na, vỏ cây, cành, lá, hoa, quả... đều có
vị đắng, có thể dùng làm thuốc. Người Ấn
độ lấy cành nhỏ của cây này làm tăm xỉa
răng và khi cử hành lễ chôn cất người chết
thì dùng nó để nhai. Ấn độ giáo thì dùng gỗ
cây nhâm bà để tạc tượng thần.
[X. kinh Đà la ni tập Q.10; Hữu bộ tì nại
da dược sự Q.1; luận Câu xá Q.18; Huyền
ứng âm nghĩa Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.26].
NHÂM SINH CUỒNG NGÔN
Cũng gọi: Nhâm sinh đại niệm Phật.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Nhâm sinh nói khùng. Một loại kịch
không lời được biểu diễn ở chùa Nhâm sinh
tại Kinh đô(Kyoto)Nhật bản. Nhâm sinh
cuồng ngôn vốn là pháp niệm Phật chính
hạnh(Dung thông niệm Phật); đến đời sau,
10789

ngoài pháp niệm Phật chính hạnh còn sáng
lập niệm Phật loạn hạnh, tức cuồng ngôn.
Niệm Phật loạn hạnh hàng năm được cử
hành ở chùa Nhâm sinh, vì nổi tiếng về loạn
hạnh cuồng ngôn, nên người đời gọi là Nhâm
sinh cuồng ngôn.
Trên sân khấu của Đại niệm Phật
đường, các hương sĩ chùa Nhâm sinh đeo
mặt nạ, tùy theo nhịp điệu diễn tấu của
các nhạc cụ như: Kèn, sáo, trống... mà nhảy
múa. Đây là loại kịch đồng thoại chịu ảnh
hưởng của nhạc Năng gồm 30 nhạc khúc:
Dũng thủ,
Hồng diệp
thú, Thang
lập, Viên tọa
đầu, Hoa
chiết, Ngã
quỉ giác lực,
Sơn đoan,
Đại nguyên
nữ, Pháo lạc
cát, Đạo
thành tự v.v...
NHẪM MA
Ngữ trợ từ được dùng trong thể xác định
hay nghi vấn với nghĩa “vậy thì”, “như thế
nào”.
Từ ngữ này được sử dụng từ đời Tống và
thường được thấy trong các bộ Ngữ lục của
Thiền tông. Các dụng ngữ tương tự có: Dữ
ma, Thập ma, Tập ma, Thậm ma, Chẩm
ma, Nhập ma, Tác ma...
NHẬM ĐẠO LÂM (?-?)
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Bắc
Tề.
Năm Kiến đức thứ 6 (577), Vũ đế nhà
Bắc Chu diệt Bắc Tề, thi hành chính sách
10790

phế Phật, sư tâu lên vua Vũ đế xin phục
hưng Phật giáo. Vũ đế biết sư là bậc tài trí,
liền khuyên sư vào Thông đạo quan ở
Trường an chuyên việc nghiên cứu Phật học.
Tháng 5 năm Kiến đức thứ 6 (578), sư
NHẬM ĐẠO LÂM
Nhâm Sinh Cuồng Ngôn

10791

N
3580
đến Trường an, tháng 6 vua Vũ đế băng,
Tuyên đế lên nối ngôi, sư nhắc lại việc sư
tâu xin phục hưng Phật giáo.
NHẬM TRẦN SAM PHA (958-1055)
Tạng: Rin-chen bzaí-po.
Danh tăng Tây tạng, người vùng Cát lợi
(Tạng: Mía#-ris) miền Tây Tây tạng. Sư
thuộc phái Trung quán, nổi tiếng là nhà cải
cách và phiên dịch kinh điển của Phật giáo
Đát đặc la. Những tác phẩm Đát đặc la do
sư phiên dịch được gọi là Tân bí mật chân
ngôn, đây là nguyên nhân làm cho việc
truyền bá Mật giáo thời kì sau ở Tây tạng
được thịnh hành.
Những kinh luận do sư dịch có tới 150
loại, đệ tử của sư rất đông, trong đó có nhiều
vị tăng phiên dịch ưu tú, nổi tiếng hơn cả là
sư Tứ tinh Thần tử.
[X. Tây tạng vương thống kí; Pag Sam
Jon Zang by Chandra Das; The Blue
Annals, 2 vols. by G. N. Roerich; History
of Buddhism (Bu-ston), 2 vols. by E.
Obermiller].
NHẬM VẬN
Đồng nghĩa: Vô công dụng.
Không cần dụng công tạo tác để thành
tựu sự nghiệp, cứ thuận theo sự tự nhiên
của các pháp mà vận hành.
Thông thường, từ Thất địa trở về trước
thì phải dụng công tu tập, còn từ Bát địa trở
lên thì không cần dụng công nữa, mà chỉ
thuận theo pháp tính tự nhiên.
Vãng sinh lễ tán (Đại 47, 439 thượng)
nói: “Tự nhiên nhậm vận, tự lợi, lợi tha,
không hạnh nào chẳng đầy đủ”. Đây là hiển
10792

bày cái đức nhậm vận tự nhiên của Tịnh
độ cực lạc, đầy đủ các hạnh lợi mình và lợi
người.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5].
NHÂN
..
Phạm:Hetu.
I. Nhân.
Nguyên nhân dẫn sinh ra kết quả.
Nói theo nghĩa hẹp thì nguyên nhân bên
trong trực tiếp dẫn sinh ra kết quả, gọi là
Nhân (nội nhân = nhân bên trong), còn
nguyên nhân bên ngoài gián tiếp giúp đỡ
thì gọi là Duyên(ngoại duyên=duyên bên
ngoài). Nhưng, nói theo nghĩa rộng, tất cả
những điều kiện góp phần vào việc dẫn sinh
ra kết quả và giúp cho vạn vật sinh tồn, biến
hóa, thì đều được gọi là Nhân. Tức là Nhân
theo nghĩa rộng bao gồm cả Nội nhân và
Ngoại duyên.
Về chủng loại của Nhân thì có các thuyết:
Hai nhân, Năm nhân, Sáu nhân, Mười nhân,
trình bày sơ lược như sau:
1. Hai loại nhân: Gồm có: Năng sinh
nhân và Phương tiện nhân, Chính nhân và
Liễu nhân, Chính nhân và Duyên nhân, Tập
nhân(cũng gọi Đồng loại nhân)và Báo nhân
(cũng gọi Dị thục nhân), Dẫn nhân(cũng gọi
Khiên dẫn nhân, là Nghiệp chủng tử gián tiếp
dẫn sinh quả báo trong đời vị lai lâu xa)và Sinh
nhân(cũng gọi Sinh khởi nhân, là Nghiệp chủng
tử trực tiếp dẫn sinh quả báo trong đời vị lai gần
kề),Thông nhân(Nhân chung cho nhiều quả
báo)và Biệt nhân(Nhân riêng cho 1 quả báo
đặc biệt).
2. Năm loại nhân: Gồm: Sinh nhân, Y
nhân, Lập nhân, Trì nhân và Dưỡng nhân.
Nếu lấy 4 đại(đất, nước, lửa, gió) tạo ra
10793

muôn vật làm Nhân và muôn vật được tạo
ra làm Quả, thì 4 đại đối với muôn vật có
đủ ý nghĩa của 5 Nhân trên đây. Tức là: Sinh
nhân, chỉ cho 4 đại là Nhân sinh ra muôn
vật; Y nhân, chỉ cho 4 đại là Nhân làm chỗ
nương tựa cho muôn vật; Lập nhân, chỉ cho
4 đại là Nhân bảo tồn muôn vật; Trì nhân,
chỉ cho 4 đại là Nhân tiếp tục duy trì muôn
NHẬM VẬN

10794

N
3581
vật; còn Dưỡng nhân, chỉ cho 4 đại là Nhân
nuôi lớn muôn vật.
Hai thuyết trên là do luận Đại tì bà sa
quyển 111 và luận Câu xá quyển 7 lập ra.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 21 (bản Bắc)
thì chia tất cả Nhân làm 5 loại là: Sinh nhân,
Hòa hợp nhân, Trụ nhân, Tăng trưởng nhân
và Viễn nhân.
3. Sáu loại nhân: Tông Hữu bộ chia
Nhân ra làm 6 loại:
a) Năng tác nhân: Trừ tự thể ra, tất cả
các pháp hữu vi, vô vi khác đều có khả năng
trở thành Nhân sinh ra tự thể. Loại này lại
được chia làm 2 thứ là Hữu lực năng tác
nhân và Vô lực năng tác nhân.
b) Câu hữu nhân: Pháp đồng thời tồn
tại, làm Nhân lẫn cho nhau. Cũng được chia
làm 2 thứ là Hỗ vi quả câu hữu nhân và
Đồng nhất quả câu hữu nhân.
c) Đồng loại nhân: Khi các pháp cùng
loại liên tục sinh ra thì pháp trước là nhân
đồng loại của pháp sau.
d) Tương ứng nhân: Sự quan hệ hỗ tương
giữa tâm và tâm sở trong nhân Câu hữu.
e) Biến hành nhân: Sức mạnh của phiền
não(tức Biến hành hoặc) trong Đồng loại
nhân có thể ảnh hưởng đều khắp tất cả các
pháp nhiễm ô.
f) Dị thục nhân: Ác nghiệp và thiện
nghiệp hữu lậu chiêu cảm quả báo vô kí.
Ngoài ra còn có thuyết 6 loại nhân:
Đương hữu nhân, Tương tục nhân, Tướng
nhân, Năng tác nhân, Hiển liễu nhân và Đãi
nhân.
4. Mười loại nhân: Do tông Duy thức
10795

thành lập.
- Tùy thuyết nhân: Ngôn ngữ (năng
thuyết)là Nhân miêu tả sự vật(sở thuyết),
nên ngôn ngữ là Tùy thuyết nhân.
- Quan đãi nhân(cũng gọi Dĩ hữu nhân).
Quan đãi chỉ cho tính tương đối, tính điều
kiện. Tương đối với 1 vật nào đó mà nói, cái
điều kiện có thể dẫn sinh ra 1 yêu cầu nhất
định là Quan đãi nhân, như đói khát là Quan
đãi nhân của việc ăn uống, tay là Quan đãi
nhân của sự cầm vật, chân là Quan đãi nhân
của sự đi lại...
- Khiên dẫn nhân: Chủng tử là Nhân
dẫn sinh ra tự quả trong vị lai lâu xa.
- Nhiếp thụ nhân: Tất cả các duyên ngoài
chủng tử có thể trợ giúp lẫn nhau để sinh ra
quả.
- Sinh khởi nhân: Chủng tử là Nhân dẫn
sinh ra tự quả trong vị lai gần.
- Dẫn phát nhân: Khi chủng tử khởi hiện
hành, có khả năng dẫn sinh ra quả cùng loại.
- Định biệt nhân: Tất cả các pháp hữu vi
đều có thể dẫn sinh ra tự quả mà không làm
cho nhau hỗn loạn.
- Đồng sự nhân: Nhân và quả hòa hợp
làm một.
- Tương vi nhân: Nhân tạo ra sự trái
ngược khi các pháp sinh thành.
- Bất tương vi nhân: Nhân tạo ra sự thuận
lợi cho các pháp sinh thành.
Ngoài ra, luận Phật tính quyển 2 nêu 3
nhân Phật tính là: Ứng đắc, Gia hạnh và
Viên mãn. Kim quang minh kinh huyền
nghĩa quyển thượng và Tứ giáo nghĩa cũng
nêu 3 nhân Phật tính là: Chính nhân, Liễu
nhân và Duyên nhân. Còn kinh Pháp hoa
và kinh Trí ấn thì nêu lên các thuyết 7 loại
nhân, 11 loại nhân... Kinh Ưu bà tắc giới
10796

quyển 1 lại nêu ra thuyết 12 loại nhân...
Ngoài các thuyết nói trên đây, còn có
thuyết 10 tập nhân, tức chỉ cho 10 thứ ác
nghiệp chìm mê chẳng ngộ, nên đời vị lai đã
sinh vào địa ngục.
Hết thảy các pháp đều do nhân duyên
mà sinh khởi, có nhân ắt có quả, như lấy
lúa mì làm ví dụ: Hạt lúa mì là nhân, còn
mưa, nắng, gió, sức người, đất đai, phân
bón... là duyên. Có đủ các nhân duyên như
vậy mới sinh ra được hạt lúa mì.
Thuyết Nhân quả tương ứng tương thù
này là lí luận cơ bản của Phật giáo để giải
NHÂN

10797

N
3582
thích rõ mối quan hệ giữa hết thảy sự vật
trong thế giới.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.28, 29 (bản
Bắc); luận A tì đạt ma phát trí Q.1; luận Đại
tì bà sa Q.16; luận Câu xá Q.6; luận Đại trí
độ Q.32; luận Du già sư địa Q.5, 38; luận
Hiển dương thánh giáo Q.18; luận Thành
duy thức Q.2, 8].
II. Nhân.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho lí do mà người lập luận dựa vào
để thành lập Tông(mệnh đề), là 1 trong 5 chi
tác pháp(tác pháp 5 phần) của Cổ nhân minh;
1 trong 3 chi tác pháp của Tân nhân minh.
Trong đối luận Nhân minh, Nhân (lí do)
là căn cứ mà người lập luận dựa vào để biện
luận và chứng minh cho chủ trương của
mình, khiến đối phương phải thừa nhận.
Nhân được chia làm 2 loại:
1. Chính nhân: Có đủ 3 điều kiện: Phải
hoàn toàn có quan hệ với Tông, phải quyết
định có tính cách của đồng phẩm, tuyệt đối
không được có tính cách của dị phẩm. Đây
là Nhân đúng, hoàn toàn chính xác, có thể
bênh vực được cho Tông.
2. Tự nhân: Tự là sai, nghĩa là dường
như đúng mà kì thực là sai. Tức là Nhân(lí
do)không có đủ 3 điều kiện nói trên, là Nhân
sai lầm, hoàn toàn không chứng minh được
cho Tông.
Tự nhân còn được chia làm 3 loại: Bất
thành, Bất định và Tương vi.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.thượng; Nhân
minh nhập chính lí luận minh đăng sao Q.1,
10798

phần cuối; Đông phương luận lí học (Nhất
hạnh]. (xt. Bất Thành Nhân, Bất Định
Nhân, Nhân Tam Tướng, Nhân Minh,
Tương Vi).
NHÂN BẢO
.....
Danh từ khen ngợi đức Phật là bậc quí
báu trong loài người.
Phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma cật
sở thuyết (Đại 14, 537 hạ) nói: “Khen chê
chẳng động như núi Tu di, đối với người
thiện và bất thiện đều có lòng từ bi; tâm
hành bình đẳng giống như hư không, ai
nghe bậc Nhân bảo mà không kính tin
thừa sự?”.
[X. Duy ma kinh nghĩa sớ Q.2].
NHÂN CÁCH THẦN
Thần được nhân cách hóa. Các tông
giáo Hữu thần luận phần nhiều chủ trương
Nhân cách thần. Phật giáo thì không lập
Nhân cách thần mà lấy Pháp làm cơ sở.
Các vị đệ tử thông qua nhân cách của đức
Phật mà tin thờ Pháp của Ngài. Sau khi
đức Phật nhập diệt thì Phật đà quan và
Phật thân luận được phát triển.
Trong giáo lí Phật giáo, mối quan hệ
giữa chân lí của Pháp và nhân cách của Phật,
cho đến nay, vẫn đang còn là 1 vấn đề được
nghị luận.
NHÂN DỊ PHẨM
........
Phạm: Vaidharmya-dfwỉànta-hetu.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Phẩm loại có ý nghĩa khác với Nhân(lí
do), là điều kiện phải có của Dị dụ trong
luận thức Nhân minh.
Như trong luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
10799

Nhân: Vì là cái được tạo ra.
Dị dụ: Như hư không...
Hư không không có tính tạo tác, là phẩm
loại mà ý nghĩa khác với Nhân có tính tạo
tác, cho nên gọi là Nhân dị phẩm.
Nhân dị phẩm lại có thể được chia làm 3
phẩm: Tự dị, Cộng dị và Tha dị.
(xt. Cộng Dị Phẩm, Nhân Minh, Dị
Du).
NHÂN DỊ PHẨM

10800

N
3583
NHÂN DŨNG (?-?)
.....
Thiền sư Trung quốc, thuộc phái Dương
kì, tông Lâm tế, sống vào đời Tống, người
Tứ minh, tỉnh Chiết giang, họ Trúc.
Mới đầu, sư học giáo pháp tông Thiên
thai. Một hôm, nhân tham yết Thiền sư
Trùng hiển ở núi Tuyết đậu mà chuyển
sang tham thiền. Về sau, sư đến núi Vân
cái ở Đàm châu, tỉnh Hồ nam, vào cửa
ngài Dương kì Phương hội liền ngộ yếu
chỉ của Thiền. Sau khi ngài Phương hội
thị tịch, sư cùng với bạn đồng tham là
Bạch vân Thủ đoan hành cước 4 phương.
Về sau, sư trụ trì chùa Bảo ninh ở Kim
lăng, tỉnh Giang tô, tích cực xiển dương
Thiền học.
Đệ tử nối pháp của sư có các vị: Thọ
thánh Trí uyên, Thọ thánh Sở văn, Bảo tích
Tông ánh, Cảnh phúc Nhật dư...
Sư để lại tác phẩm: Bảo ninh Nhân dũng
thiền sư ngữ lục 1 quyển.
[X. Ngũ đăng hội nguyên Q.15; Gia thái
phổ đăng lục Q.4].
NHÂN DUYÊN
.....
Phạm: Hetu-pratyaya.
Từ gọi chung nhân và duyên. Nhân là
nguyên nhân bên trong trực tiếp sinh ra kết
quả. Duyên chỉ cho nguyên nhân gián tiếp
giúp đỡ bên ngoài. Do vậy mà Nhân duyên
còn được gọi là Nội nhân ngoại duyên, Thân
nhân sơ duyên. Và nói theo nghĩa rộng thì
Nhân hàm ý là Nhân và duyên, bao gồm
Nội nhân ngoại duyên.
10801

Hết thảy muôn vật đều tùy thuộc vào
sự tan hợp của nhân duyên mà sinh diệt,
gọi là Nhân duyên sinh, Duyên sinh,
Duyên thành, Duyên khởi. Tất cả pháp
do nhân duyên mà sinh diệt, gọi là Nhân
duyên sinh diệt pháp; còn cái kết quả do
nhân và duyên hòa hợp mà sinh ra thì gọi
là Nhân duyên hòa hợp. Hết thảy vạn hữu
đều do nhân duyên hòa hợp mà giả sinh,
không có tự tính, đó chính là lí “Nhân
duyên tức không”. Nếu lấy phiền não làm
nhân, lấy nghiệp làm duyên thì sẽ chiêu
cảm quả cõi mê; còn nếu lấy trí làm nhân,
lấy định làm duyên thì sẽ chiêu cảm quả
cõi ngộ.
Ngoài ra, luận Câu xá quyển 6, quyển 7
có nêu thuyết 6 nhân 4 duyên. Sáu nhân:
Năng tác nhân, Câu hữu nhân, Tương ứng
nhân, Đồng loại nhân, Biến hành nhân và
Dị thục nhân. Bốn duyên: Nhân duyên,
Sởduyênduyên, Đẳng vô gián duyên và
Tăng thượng duyên. Trong đó, Năng tác
nhân trong 6 nhân là Tăng thượng duyên
trong 4 duyên, còn 5 nhân kia thì là Nhân
duyên trong 4 duyên. Nhưng tông Duy thức
thì cho rằng Đồng loại nhân trong 6 nhân
là chung cho cả Nhân duyên và Tăng
thượng duyên, còn 5 nhân kia là Tăng
thượng duyên. Đồng loại nhân là nguyên
nhân dẫn sinh ra quả Đẳng lưu, vì thế cũng
gọi là Tự chủng nhân. Cũng như luận Câu
xá cho rằng nhân khác tính dẫn sinh ra
quả khác tính là nhân duyên.
[X. kinh Tạp a hàm Q.1; kinh Đại thừa
nhập lăng già Q.2; phẩm Quán tứ đế trong
Trung luận Q.4; luận Đại tì bà sa Q.16;
luận Đại thừa khởi tín; luận Thành duy
thức Q.2; luận Du già sư địa Q.3, 5, 38;
10802

luận Hiển dương thánh giáo Q.18]. (xt.
Nhân, Duyên).
II. Nhân Duyên.
Nhân tức là duyên, chỉ cho Nhân duyên
trong 4 duyên.
(xt. Tứ Duyên).
III. Nhân Duyên.
Phạm:Nidàna.
Cũng gọi Duyên khởi.
Thể tài thứ 6 trong 12 thể tài kinh.
(xt. Ni Đà Na).
NHÂN DUYÊN

10803

N
3584
NHÂN DUYÊN BIẾN
Đối lại: Phân biệt biến.
Do nhân duyên biến hiện, là 1 trong 2
biến.
Nhân duyên biến dùng sức dị thục của
nghiệp trước(chủng tử nghiệp thiện, ác)làm
duyên Tăng thượng, lấy chủng tử của tự thân
các pháp làm nhân mà biến hiện. Cũng tức
là lấy chủng tử Danh ngôn làm nhân, lấy
chủng tử Nghiệp làm duyên, mà không nhờ
vào sức của sự suy tính phân biệt... tự nhiên
vận hành biến hiện các pháp. Chủng tử
Danh ngôn và chủng tử Nghiệp đều là những
chủng tử chân thực hữu dụng của các pháp,
cho nên các pháp do 2 loại chủng tử này
biến hiện ra cũng là thể dụng chân thực.
Như tác dụng 5 căn phát ra thức duyên lấy
cảnh và sự thực dụng của 5 cảnh sắc, hương...
Pháp nhân duyên biến này thuộc về Tính
cảnh trong 3 loại cảnh; hoặc có thuyết cho
rằng 1 phần của Đới chất cảnh cũng thuộc
về Nhân duyên biến.
[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.3, phần đầu; Thành
duy thức luận liễu nghĩa đăng Q.3; Thành
duy thức luận chưởng trung xu yếu
Q.thượng; Bách pháp vấn đáp sao Q.2]. (xt.
Phân Biệt Biến).
NHÂN DUYÊN LUÂN
Bánh xe nhân duyên. Vì nhân duyên
sinh khởi liên tục không gián đoạn, không
cùng cực, giống như bánh xe quay chuyển,
nên gọi là Nhân duyên luân.
NHÂN DUYÊN QUÁN
........
10804

Cũng gọi Duyên khởi quán, Quán duyên
quán.
Quán xuôi quán ngược 12 nhân duyên,
nhận thức rõ sự liên tục của nhân quả 3
đời để đối trị chướng ngu si, giác ngộ lí
sinh tử lưu chuyển. Đây là 1 trong Ngũ đình
tâm quán.
(xt. Ngũ Đình Tâm Quán).
NHÂN DUYÊN SINH TỬ
Bồ tát thị hiện nhân duyên sinh tử để
hóa độ chúng sinh, là 1 trong 7 loại sinh
tử.
Các vị Bồ tát từ Hoan hỉ địa trở lên đều
dùng lí sở quán bất khả tư nghị làm nhân
và dùng trí chân vô lậu năng quán làm
duyên để phá trừ phiền não vô minh. Song,
vì hóa độ chúng sinh nên các Ngài thị hiện
có sinh tử.
(xt. Thất Chủng Sinh Tử).
NHÂN DUYÊN THÍCH
........
Dùng 4 Tất đàn làm nhân duyên để giải
thích sự hưng khởi của giáo pháp, là 1 trong
4 phương pháp được ngài Trí khải tông
Thiên thai sử dụng để giải thích Pháp hoa
văn cú.
Pháp hoa văn cú quyển 1, thượng (Đại
34, 2 thượng) nói: “Nhân duyên cũng gọi là
cảm ứng, chúng sinh nếu không có cơ duyên
thì dù gần cũng chẳng thấy; còn nếu có sức
thiện căn thì tuy xa cũng có thể tự thấu suốt;
đó là vì lẽ cảm ứng đạo giao nên dùng nhân
duyên mà giải thích vậy”.
(xt. Tứ Chủng Thích Nghĩa).
NHÂN DUYÊN THUYẾT
........
Chỉ cho phần nói về nhân duyên thấy
Phật nghe pháp và nhân duyên đức Phật
10805

thuyết pháp giáo hóa trong các kinh, như
phẩm Tựa của các kinh, là 1 trong 12 thể
tài kinh.
(xt. Thập Nhị Bộ Kinh).
NHÂN DUYÊN THUYẾT

10806

N
3585
NHÂN DUYÊN THUYẾT CHU
...........
Vòng nói về nhân duyên, là vòng thứ 3
trong 3 vòng thuyết pháp kinh Pháp hoa.
Trong vòng Thí thuyết thứ 2, những
người hạ căn vẫn chưa liễu ngộ, vì thế, trong
vòng Nhân duyên thuyết thứ 3 này, đức Phật
lại nói về cơ duyên của đức Đại thông trí
thắng Như lai ở thời quá khứ lâu xa, khiến
1.200 vị Thanh văn như các ngài: Kiêu trần
như, Phú lâu na v.v... liễu ngộ và được đức
Phật thụ kí.
Vòng Nhân duyên thuyết này là phần
thuyết tướng, từ phẩm Hóa thành dụ đến
phẩm Thụ học vô học nhân kí trong kinh
Pháp hoa.
[X. Pháp hoa kinh nghĩa kí Q.3; Pháp
hoa văn cú Q.4, thượng]. (xt. Tam Chu
Thuyết Pháp).
NHÂN DUYÊN TÍNH
........
Chỉ cho tính chất nhân duyên, là Nhân
duyên trong 4 duyên.
Tiểu thừa cho rằng trong 6 nhân, trừ
Năng tác nhân ra, còn 5 nhân kia đều là
Nhân duyên tính. Tông Duy thức thì cho
rằng nhân quả của chủng tử và hiện hành
cùng với chủng tử của tự loại nối tiếp nhau
là Nhân duyên tính. Nay nêu ra để thuyết
minh như sau:
Tiểu thừa cho rằng sự sinh khởi ra nhãn
thức lấy tác dụng phát thức thủ cảnh của
nhãn căn làm nhân, lấy sắc cảnh(đối tượng)
bên ngoài làm duyên, cho nên nhãn căn và
sắc cảnh là nhân duyên tính hữu vi sinh
10807

khởi ra nhãn thức. Còn tông Duy thức thì
cho rằng thiện pháp ở quá khứ làm nhân
cho thiện pháp ở hiện tại, thiện pháp ở
hiện tại làm nhân cho thiện pháp ở vị lai;
pháp ác và pháp vô kí cũng như thế. Cứ
theo đó thì chủng tử Thân nhân duyên của
các pháp là Nhân duyên tính, còn pháp
hiện hành huân tập sinh ra chủng tử này
là Nhân duyên tính của chủng tử. Rồi
chủng tử của niệm trước lại sinh ra chủng
tử tự loại của niệm sau là nhân duyên tính
của chủng tử khởi sau. Tức trong 6 nhân,
chỉ có Đồng loại nhân là chung cho cả
Nhân duyên tính và Tăng thượng duyên
tính, còn 5 nhân kia đều là Tăng thượng
duyên tính.
[X. luận Đại tì bà sa Q.16; luận Câu xá
Q.7; luận Thành duy thức Q.2].
(xt. Lục Nhân, Nhân Duyên).
NHÂN DUYÊN TRÍ
........
Trí hiểu rõ tất cả các pháp đều do nhân
duyên sinh và làm duyên lẫn cho nhau, tức
là trí tuệ căn cứ vào chân lí do đức Phật chỉ
dạy mà thông suốt nghĩa nhân duyên.
NHÂN DUYÊN Y
Cũng gọi Chủng tử y, Căn bản y.
Chủng tử làm nhân duyên cho tất cả các
pháp nương vào đó mà sinh khởi, 1 trong 3
chỗ nương của tâm, tâm sở.
Hết thảy các pháp hữu vi đều nương
nơi chủng tử của chính mình mà sinh khởi,
nếu lìa nhân duyên chủng tử thì quyết
không thể sinh, vì thế tất cả chủng tử là
nhân của các pháp, đồng thời cũng là pháp
sở y để các pháp nương vào đấy mà sinh,
đó tức là Nhân duyên y.
Chủng tử y được đề cập trong luận
10808

Du già sư địa chỉ giới hạn ở phương diện
chủng tử sinh khởi hiện hành mà thôi,
chứ không giải thích rõ nghĩa khi chủng
tử sinh chủng tử và hiện hành huân chủng
tử thì làm nhân duyên lẫn cho nhau. Bởi
vậy, luận Duy thức mới nói rộng về nghĩa
Nhân duyên y để thay thế cho thuyết
Chủng tử y.
NHÂN DUYÊN Y

10809

N
3586
Thành duy thức luận thuật kí quyển 4,
phần cuối (Đại 43, 379 thượng) ghi: “Nếu
nói chủng tử y thì chỉ là pháp hiện hành
có chủng tử, chủng tử trông chủng tử thì
đáng lẽ không có chủng tử y này. Nay nói
Nhân duyên y là cốt để hiểu theo nghĩa
rộng”.
Tóm lại, nếu nói theo nghĩa hẹp thì Nhân
duyên y đồng nghĩa với Chủng tử y, tức là
chỉ nói về chủng tử của các pháp mà thôi.
Còn nếu giải thích theo nghĩa rộng thì pháp
hiện hành huân sinh chủng tử và chủng tử
của niệm trước dẫn sinh ra chủng tử của
niệm sau... đều là Nhân duyên y.
[X. luận Du già sư địa Q.1, 55; luận
Thành duy thức Q.4]. (xt. Sở Y).
NHÂN DƯỢC VƯƠNG TỬ
Vị Vương tử có tài chữa bệnh rất kì diệu,
là tiền thân của đức Thích ca khi Ngài còn
tu hạnh Bồ tát ở các kiếp quá khứ.
Cứ theo kinh Bồ tát tạng quyển hạ, cõi
Diêm phù đề có vị Vương tử, con của vua
Ma hê tư na, có tài chữa bệnh rất thần diệu,
chỉ cần sờ vào người đau là bệnh của người
ấy khỏi liền, vì thế nên gọi là Nhân dược
vương tử. Vị Vương tử này đã chữa bệnh
cho mọi người bằng cách đó trong 1.000
năm. Đến khi mệnh chung, xương của
Vương tử được nghiền thành bột, bôi lên
thân người bệnh thì bệnh cũng lành.
NHÂN ĐÀ LA
I. Nhân Đà La.
Phạm:Indra.
Pàli: Inda.
Cũng gọi Nhân đạt la, Nhân đề lê, Nhân
10810

đề, Nhân để.
Hán dịch: Thiên chủ, Đế.
Chỉ cho trời Đế thích, là thần Hộ pháp
của Phật giáo, 1 trong 12 vị trời.
Trời Đế thích đứng đầu cõi trời Đao lợi
(trời 33), ở trong thành Thiện kiến trên đỉnh
núi Tu di, thống lĩnh 4 vị Thiên vương nên
gọi là Thiên chủ, Đế thích, Thích ca thiên
vương, Thích ca nhân đà la.
Về các tên khác của Nhân đà la, kinh
Tạp a hàm quyển 2 (bản Biệt dịch) và kinh
Tạp a hàm quyển 40, nêu ra 8 tên là: Thích
đề hoàn nhân, Phú lan đà la, Ma già bà, Bà
sa bà, Kiêu thi ca, Xá chi bát đê, Thiên nhãn
và Nhân đề lợi. Ngoài ra, biệt danh của vị
trời này từ xưa lưu truyền có từ 108 cho đến
cả nghìn danh hiệu.
Về hình tượng, thông thường là hình
người trời, thân có nghìn mắt, ngồi trên lưng
1 con voi rất lớn.
Theo kinh Trường a hàm quyển 40,
Nhân đà la có trí tuệ thông minh, có khả
năng quán xét cả nghìn lí nghĩa cho nên gọi
là Thiên nhãn. Nhân đà la vốn là vị thần
của Bà la môn giáo, Ấn độ giáo, cùng với
Phạm thiên, Tì sa môn thiên... đều đã được
đưa vào Phật giáo rất sớm.
Theo thần thoại Ấn độ, vào thời đại Phệ
đà, Nhân đà la là thần sấm và mưa, ở vào
địa vị cao nhất trong các thần, rất được sùng
bái. Vì giỏi chiến thuật đánh thành, phá
trận, rượt đuổi chiến xa, hua múa chày kim
cương phá dẹp các ma, nên được khen là
Thần công phá
thành trì. Về sau,
dần dần phát triển
thành thần chiến
tranh, thần thủ hộ
10811

các anh hùng hoặc
chiến sĩ. Vì thế,
những bài thơ, tụng
có liên quan đến
Nhân đà la đã chiếm
đến 1 phần 4 trong
toàn bộ sách Lê câu
phệ đà.
[X. kinh Trường a hàm Q. 21; kinh Đại
NHÂN ĐÀ LA
Nhân Đà La

10812

N
3587
lâu thán Q.5; kinh Khởi thế Q.8; kinh Bồ
tát bản duyên Q.2; kinh Đại bát niết bàn
Q.33 (bản Bắc); luận Đại trí độ Q.54, 56;
Pháp hoa kinh huyền tán Q.2, phần đầu;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng; Đại bát niết
bàn kinh sớ Q.28; Đại nhật kinh nghĩa thích
Q.4; Tuệ lâm âm nghĩa Q.27]. (xt. Đế Thích
Thiên).
II. Nhân Đà La.
Cũng gọi Nhân đạt la, Ấn nại rô, Ấn đà
rô, Chấp lực Dược xoa đại tướng, Nhân đạt
la niết lí để phương đế xứ đại tướng.
Gọi đủ: Dược xoa đại tướng nhân đà la.
Vị thiện thần hộ trì Phật pháp, 1 trong
12 vị thần tướng Dược sư.
Về hình tượng, cứ theo Tịnh lưu li tịnh
độ phiêu, vị thần này có thân màu vàng, cỡi
con nghê, tay trái cầm cây phất trần trắng,
tay phải cầm linh(chuông nhỏ có quả lắc).
Nhưng theo Tu Dược sư nghi quĩ bố đàn
pháp, thì vị thần này thân màu hồng, tay
cầm gậy.
Ngoài ra, kinh Đà la ni tập quyển 3 liệt
kê tên của 16 vị Thần vương, trong đó, Ấn
đà rô thần vương thứ 9 có lẽ là Dược xoa đại
tướng Nhân đà la.
[X. Dược sư lưu li quang vương thất Phật
bản nguyện công đức kinh niệm tụng nghi
quĩ cúng dường pháp; Dược sư Như lai quán
hành nghi quĩ pháp]. (xt. Dược Sư Thập
Nhị Thần Tướng).
III. Nhân Đà La.
Cũng gọi Nhâm phạm nhân.
Danh tăng kiêm họa sĩ Trung quốc sống
vào đời Nguyên.
10813

Vì ở Trung quốc không có họ Nhân nên
từ xưa sư được coi như 1 vị tăng Thiên trúc.
Nhưng trên bức tranh Hàn Sơn Thập Đắc
do sư vẽ có ghi mấy dòng chữ: “Tuyên thụ
Biện lương thượng phương hựu quốc Đại
quang giáo thiền tự trụ trì, Phật tuệ Tịnh
biện Viên thông pháp bảo đại sư, Nhâm
phạm Nhân”, trong đó, Biện lương chỉ cho
đường Biện lương nằm ở phủ Khai phong.
Căn cứ vào đó mà suy thì sư phải là vị tăng
người Trung quốc sống vào đời Nguyên,
trụ trì Đại quang giáo thiền tự, được phong
hiệu Đại sư.
Trong các bức tranh vẽ có ẩn tàng Thiền
cơ, giầu khí phách, rất được ngài Sở thạch
Phạm kì tán thưởng. Tại
Nhật bản, có nhiều nơi
còn giữ được những họa
phẩm của sư, bức Bố Đại
được tàng trữ ở viện Mĩ
thuật tại Đông kinh, bức
Trí Thường Thiền Sư
được cất giữ ở Gia tĩnh
đường... Hai bức họa này
cùng với các bức: Hàn
Sơn Thập Đắc, Đơn Hà
Thiêu Phật... đều được
xác định là quốc bảo của
Nhật bản.
[X. Sở thạch Phạm kì thiền sư ngữ lục
Q.14].
NHÂN ĐÀ LA HA TẤT ĐA
Phạm: Indrahasta.
Cũng gọi Nhân đạt la hát tất đá, Nhân
đà la ha tắc đa.
Tức là bạch bì hoặc nhân sâm, thuộc loại
dược liệu.
Theo kinh Kim quang minh tối thắng
10814

vương quyển 7, Bạch bì là vị thứ 7 trong 32
vị hương dược(thuốc thơm). Còn Nhân sâm
thì thấy được ghi trong kinh Mâu lê mạn đà
la chú.
[X. kinh Quảng đại bảo lâu các thiện trụ
bí mật đà la ni Q.trung].
NHÂN ĐÀ LA QUẬT
Phạm:Indrazailaguhà.
Cũng gọi Đế thích quật, Đế thích nham,
NHÂN ĐÀ LA QUẬT
Tranh Hàn Sơn của
Nhân Đà La

10815

N
3588
Nhân đà la thế la lũ ha, Nhân đà la thế la cầu
ha, Nhân sa cựu, Thiên đế thạch thất, Thạch
thất tinh xá.
Hang động ở
nước Ma yết đà
thuộc Trung Ấn
độ(nay là Tiểu
bang Bihar), là
nơi mà thủa xưa
đức Phật đã giải
đáp 24 nghi vấn
do trời Đế thích
nêu ra, là 1 trong
5 tinh xá ở thời
đại đức Phật còn
tại thế.
Cửa hang hiện nay rộng 3 mét, cao 5
mét, bên trong có nhiều con dơi; bên ngoài,
chỗ gần cửa hang, có nhiều chim thứu(kên
kên)bay lượn, vì thế có tên là Thứu môn
(Gidda-dwar).
[X. kinh Đế thích sở vấn; Cao tăng Pháp
hiển truyện; Đại đường tây vực kí Q.9].
NHÂN ĐÀ LA VÕNG
Phạm:Indra-jàla.
I. Nhân Đà La Võng.
Cũng gọi Thiên đế võng, Đế võng.
Tấm lưới báu trang hoàng ở cung điện
của trời Đế thích.
Mỗi mắt lưới đều có kết bảo châu, nhiều
vô lượng, mỗi viên bảo châu đều ánh hiện
hình ảnh của tất cả các viên bảo châu khác,
vô lượng viên bảo châu như thế giao thoa
phản chiếu, ánh hiện trùng trùng, vô cùng
vô tận.
10816

Kinh Hoa nghiêm dùng Nhân đà la võng
để ví dụ cho nghĩa 1 và nhiều tương tức tương
nhập(tức là nhau hòa nhập vào nhau), trùng
trùng vô tận của các pháp. Nếu đứng về
phương diện cảnh mà nói, thì gọi là Nhân
đà la võng cảnh; đứng về phương diện định
mà nói thì gọi là Nhân đà la võng định; còn
đứng về mặt độ (cõi) mà nói thì gọi là Nhân
đà la võng độ, đây đều là hiển bày pháp môn
“Sự sự viên dung vô ngại”.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.1; Tuệ uyển
âm nghĩa Q.hạ].
II. Nhân Đà La Võng.
Loại vũ khí do thần A thuận na (Phạm:
Arjuna) ở Ấn độ sử dụng.
Lúc chiến đấu, thần A thuận na dùng
thứ vũ khí này để chế ngự quân địch, làm
cho địch lâm vào tình cảnh nguy khốn.
NHÂN ĐÀ LA VÕNG CẢNH GIỚI MÔN
Cũng gọiNhân đà la vi tế cảnh giới môn.
Môn Pháp giới sum la muôn tượng, trùng
trùng vô tận, ánh hiện, phản chiếu lẫn nhau,
muôn màu, muôn vẻ, như tấm lưới châu
báu của trời Đế thích; là 1 trong 10 huyền
môn của Hoa nghiêm.
Nhân đà la võng là tấm lưới treo ở cung
điện của trời Đế thích, các mắt lưới đều được
trang sức bằng ngọc minh châu; mỗi hạt
minh châu trong suốt, vô lượng hạt minh
châu sáng rỡ, ánh hiện lẫn nhau, trùng trùng
vô tận, không gian có hạn mà cảnh giới thì
vô cùng; giống như ánh sáng của muôn
nghìn tấm gương chiếu rọi vào nhau, lớp
này lớp khác dàn trải ra đến vô cùng tận.
Trong các kinh luận, tấm lưới trời Đế thích
thường được dùng để ví dụ cho tính chất
vô tận của Pháp giới duyên khởi. Ở đây,
10817

pháp môn Nhân đà la võng cảnh giới này
cũng như vậy, mỗi mỗi pháp, mỗi mỗi vị,
giao xen nhau, hòa nhập vào nhau, không
hề trở ngại, điều này phá tan nghi chấp của
chúng sinh cho rằng “Tất cả pháp không
thể trùng trùng vô tận”.
[X. phẩm Thập địa trong kinh Hoa
nghiêm; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4;
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1; Hoa
NHÂN ĐÀ LA VÕNG CẢNH GIỚI MÔN
Bức tranh đức Phật thuyết pháp ở
động Nhân Đà La

10818

N
3589
nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
NHÂN ĐẲNG KHỞI
........
Đối lại: Sát na đẳng khởi.
Đồng nghĩa: Động cơ.
Do tác dụng của tâm tư duy mà phát
khởi nghiệp, cũng chỉ cho tâm, tâm sở sinh
ra biểu nghiệp và vô biểu nghiệp.
Theo luận Đại tì bà sa quyển 117 và luận
Câu xá quyển 13, vì Nhân đẳng khởi có nghĩa
là dẫn phát, năng chuyển, nên cũng gọi là
Năng chuyển tâm, Chuyển tâm.
Nhân đẳng khởi có 2 loại:
1. Viễn nhân đẳng khởi: Nhân đẳng
khởi xa. Tức suy nghĩ trước những việc cần
phải làm, là nghiệp nhân gián tiếp, tương
đương với Thẩm lự tư, Quyết định tư của
Duy thức.
2. Cận nhân đẳng khởi: Nhân đẳng khởi
gần. Tùy sự suy nghĩ lúc nào cần phải làm
thì làm liền, chứ không suy nghĩ trước, cũng
tức thân hành động, miệng phát ra lời nói,
tương đương với Động phát thắng tư của
Duy thức.
Về vấn đề này, có thuyết khác cho rằng,
ý niệm trước Quyết định tư là Viễn nhân
đẳng khởi, ý niệm sau Quyết định tư là Cận
nhân đẳng khởi.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.2,
phần đầu; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.3, phần cuối]. (xt. Sát Na Đẳng
Khởi, Tư).
NHÂN ĐỊA
.....
10819

Đối lại: Quả địa.
Đồng nghĩa: Nhân vị.
Chỉ cho các địa vi hoặc giai vị đạt được
trong quá trình từ khi tu tập nhân hạnh
đến chứng quả vị. Nhân địa có thể chia
làm 2 loại:
1. Nói theo quả vị Phật, thì từ Đẳng
giác trở xuống đều là Nhân địa, như câu
“Bồ tát Pháp tạng khi còn ở nhân vị” trong
Giáo hành tín chứng quyển 2, là nói theo
quả địa của đức Phật A di đà. Vì bồ tát
Pháp tạng là danh hiệu của đức Phật A di
đà khi còn ở địa vị tu nhân(nhân vị)trong
quá khứ.
2. Nói theo Bồ tát từ Sơ địa trở lên, thì
các giai vị Bồ tát trước Thập địa đều là nhân
vị. Tóm lại, giai vị đã chứng gọi giai vị chưa
chứng là Nhân địa.
Như kinh Lăng nghiêm quyển 5 (Đại
19, 128 trung) nói: “Con xưa kia ở nơi nhân
địa dùng tâm niệm Phật mà vào Vô sinh
nhẫn”.
(xt. Quả Địa).
NHÂN ĐỊA ĐẢO GIẢ HOÀN NHÂN ĐỊA KHỞI
Do đất mà bị vấp ngã, cũng lại từ đất
đứng dậy. Thành ngữ này được dùng để ví
dụ ý nghĩa “nghịch duyên tức là thuận
duyên”.
Đại trang nghiêm kinh luận quyển 2
(Đại 4, 263 trung) nói: “Như người do đất
mà vấp ngã, lại nhờ đất mà đứng dậy được;
vì Phật mà bị tội lỗi, cũng nhờ Phật mà tội
tiêu diệt”.
NHÂN ĐỊA PHẬT
Đối lại: Quả thượng Phật.
Chỉ cho hàng Bồ tát trong khoảng thời
gian từ lúc mới phát tâm đến khi thành Phật,
tu nhân hạnh trên cầu bồ đề, dưới hóa độ
10820

chúng sinh.
NHÂN ĐIỂU MINH ÁM
Người chim sáng tối. Đối với đêm đen,
người và chim thấy sáng tối khác nhau. Ban
đêm, loài chim mắt đỏ thấy sáng, còn loài
NHÂN ĐIỂU MINH ÁM

10821

N
3590
người thì chỉ thấy 1 màu tối đen. Từ ngữ
này ví dụ lập trường không giống nhau thì
chỗ thấy biết cũng khác nhau.
Luận Hiển Mật nhị giáo quyển thượng
(Đại 77, 375 thượng) nói: “Văn tùy theo sự
chấp trước mà chỗ thấy ẩn, còn nghĩa thì
tùy theo căn cơ mà hiện bày; ví như chỗ
thấy của trời và quỉ khác nhau, người và chim
thấy sáng tối không giống nhau”.
NHÂN ĐỊNH
.....
Ấn độ chia ngày đêm làm 6 thời, trong
đó, Nhân định là đầu đêm mà Trung quốc
xưa gọi là giờ Hợi, tức khoảng thời gian
từ 21 giờ đến 23 giờ. Thiền môn lấy thời
gian này để bắtđầungủ nghỉ, nên gọi là
Nhân định.
NHÂN ĐỒNG PHẨM
........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho phẩm loại có cùng 1 ý nghĩa với
Nhân(lí do) trong luận thức Nhân minh,
tức là phẩm loại cùng nghĩa với ý nghĩa của
pháp năng lập, 1 trong những điều kiện bắt
buộc phải có trong Đồng dụ.
Nhân đồng phẩm khác với Tông đồng
phẩm ở chỗ đồng với pháp năng lập chứ
không phải với pháp sở lập. Như trong luận
thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì nó có tính cách được tạo ra.
Đồng dụ: Như cái bình...
Trong đó, “Tính cách được tạo ra” là
pháp năng lập, cho nên, phàm những vật có
tính cách được tạo ra, như cái bình, cái chén,
10822

cái chậu v.v... đều là Nhân đồng phẩm.
Ngoài ra, Nhân đồng phẩm còn được chia
làm nghĩa loại và thể loại khác nhau, mà
Nhân minh có khi chuyên dùng nghĩa loại,
có khi dùng cả hai. Trong Nhân đồng phẩm
còn có Cộng đồng phẩm, Tự đồng phẩm và
Tha đồng phẩm khác nhau.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí ngộ tha môn thiển thích
(Trần đại tề)]. (xt. Đồng Dụ, Tự Đồng Dụ,
Tông Đồng Phẩm).
NHÂN GIẢ
Gọi tắt: Nhân.
Tứ kính xưng đối với người khác. Nghĩa
là bậc có lòng nhân từ, thương người...
Đại nhật kinh sớ quyển 4 (Đại 39, 622
hạ) nói: “Tiếng Phạm: Nhĩ nhĩ, Hán dịch là
Nhân giả”.
Chương Bà tu mật trong Cảnh đức
truyền đăng lục (Đại 51, 208 trung) chép:
“Sư nói: Này Nhân giả! Bàn luận thì đánh
mất nghĩa lí, mà đạt nghĩa lí thì không bàn
luận”.
NHÂN GIAN
.....
Phạm: Manuwya.
Hán âm: Ma nâu sa, Mạt nô sa, Ma nô
xà, Ma nâu sử.
Cũng gọi Nhân gian giới, Nhân giới,
Nhân thú, Nhân đạo, Thế gian.
Chỉ cho nơi loài người sinh sống, 1 trong
6 đường, 5 ngả, 10 cõi.
Tiếng Manuwya là từ ngữ căn Manas
(Mạt na: Suy xét) mà ra, tức cho rằng con
người có khả năng tư duy khảo sát.
Còn về nơi ở của con người thì có 4 châu
quanh núi Tu di. Diện mạo của con người ở
châu nào thì giống với địa hình của châu ấy,
10823

tuổi thọ con người ở mỗi châu cũng khác
nhau tùy theo nghiệp nhân.
[X. phẩm Diêm phù đề châu trong
Trường a hàm Q.18; kinh Đại bát niết bàn
Q.18 (bản Bắc); kinh Khởi thế Q.1; luận Đại
tì bà sa Q.172; luận Câu xá Q.1; Pháp uyển
châu lâm Q.5; Huyền ứng âm nghĩa Q.25].
(xt. Thập Tuế Giảm Kiếp, Tứ Châu, Kiếp).
NHÂN GIAN

10824

N
3591
NHÂN HẠNH QUẢ
Chỉ cho 3 giai đoạn từ nhân đến quả
theo thuyết của Mật tông. Đó là:
1. Tâm bồ đề là nhân của nhân.
2. Đại bi là hạnh của căn.
3. Phương tiện là quả rốt ráo.
Nhân, hạnh, quả này gồm chung cho tất
cả các tông phái Đại, Tiểu, Hiển, Mật.
[X. kinh Đại nhật Q.1]. (xt. Tam Cú Giai
Đoạn).
NHÂN HẠNH QUẢ ĐỨC
Chỉ cho hạnh tu của nhân vị và công
đức của quả vị.
Lục độ, Tứ nhiếp... là hạnh tu ở nhân vị;
Tứ trí, Tam thân, Thập lực, Tứ vô úy... là
công đức ở quả vị. Nhân hạnh và quả đức
của chư Phật đều tròn đầy và vô lượng.
NHÂN HOA
Hoa người.
Phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa
quyển 3 (Đại 9, 20 trung), chép: “Đức Phật
nói pháp ví như áng mây lớn, tuôn nước
mưa 1 mùi vị thấm nhuần nhân hoa, làm
cho mỗi hoa đều kết quả.”
Trong phẩm này, đức Phật dùng 3 thứ
cỏ(cỏ thấp, cỏ vừa, cỏ cao)và 2 thứ cây(cây
bé, cây to)để ví dụ Phật dùng trí phương
tiện diễn nói pháp 1 tướng 1 vị (giống như
nước mưa chỉ có 1 mùi vị) thấm nhuần tất
cả chúng sinh, chúng sinh tùy theo căn
tính(như cỏ cây thấp cao nhỏ lớn khác nhau)
mà tiếp nhận; vì tiếp nhận không giống
nhau nên được đạo quả có lớn nhỏ bất
đồng.
[X. Pháp hoa nghĩa kí Q.6; Pháp hoa
10825

kinh huyền nghĩa Q.4, hạ]. (xt. Tam Thảo
Nhị Mộc).
NHÂN HÒA TỰ
........
Cũng gọi Ngự thất ngự sở, Ngự thất,
Nhân hòa tự môn tích.
Chùa ở khu Hữu kinh thuộc thành phố
Kyoto, Nhật bản, do Thiên hoàng Vũ đa
kế thừa Sắc nguyện của Thiên hoàng Quang
hiếu sáng lập vào năm Nhân hòa thứ 4
(888), là Đại bản sơn của phái Ngự thất
thuộc tông Chân ngôn. Về sau, Thiên
hoàng Vũ đa xuất gia, năm Diên hỉ thứ 4
(904), ông dời đến trụ ở chùa này, do đó
mà chùa được gọi là Ngự thất ngự sở và
bắt đầu lập chế độ Môn tích.
Đến thời Minh trị Duy tân, chùa được
đổi thành Tiểu tùng cung. Chùa có Bản
đường, Ngự ảnh đường là những kiến trúc
thời Thiên chính(cuối thời Thất đinh), sau
đổi thành Tử thần điện, Thanh lương
điện. Cửa Nhân vương và tháp 5 tầng là
các kiến trúc đời Khoan vĩnh (đầu đời
Giang hộ). Ở Linh bảo quán có cất chứa
rất nhiều vật báu, pháp khí của Mật giáo;
30 quyển kinh do ngài Không hải viết tay
mang từ Trung quốc(đời Đường)về, được
cất giữ trong hòm.
NHÂN HUÂN TẬP KÍNH
Tức là gương như thực chẳng không, 1
trong Tứ kính.
NHÂN HUÂN TẬP KÍNH
Cửa Nhân Vương của chùa Nhân Hòa

10826

N
3592
Nghĩa là bản giác(tính giác có sẵn)
thường trụ là tính chân thực của hết thảy
pháp, tự đầy đủ tính công đức vô lậu,
thường làm nhân để huân tập (xông ướp)
chúng sinh; giống như tấm gương (kính)
sáng, có thể ánh hiện tướng của cảnh giới,
mà không ra không vào, không mất không
hoại.
[X. luận Đại thừa khởi tín]. (xt. Tứ Kính,
Bản Giác).
NHÂN KÍ PHẨM
........
Tức là phẩm Thụ học vô học nhân kí
thứ 19 trong 28 phẩm của kinh Pháp hoa.
Nội dung phẩm này nói về việc đức Phật
thụ kí cho 2.000 vị học và vô học, như các
ngài A nan, La hầu la v.v... trong vị lai sẽ
thành Phật.
Học, chỉ cho những vị chưa dứt hết sạch
các phiền não, vẫn còn phải tu học giới định
tuệ vô lậu. Còn Vô học thì chỉ cho những
bậc đã đoạn trừ tất cả phiền não, chứng được
quả A la hán.
NHÂN KHÂM KIỀU (?-?)
Dịch cũ: Bảo thắng.
Danh tăng Tây tạng, họ Mã, là vị tăng
dịch kinh ở thời kì đầu của Phật giáo Tây
tạng.
Sư là 1 trong 7 vị tăng người Tây tạng
đầu tiên được vua Tây tạng là Tán phổ xích
tùng đức tán (742-797) cho phép xuất gia
khi chùa Tang da được hoàn thành.
Vào thời vua Xích tổ đức tán (815-
838), sư cùng với ngài Thắng hữu (Phạm:
Jina-mitra), vị tăng người Ấn độ đến Tây
10827

tạng hoằng pháp, cùng dịch kinh Đại
lượng Phật; vâng sắc chỉ tham dự việc qui
định các từ ngữ phiên định và đặt ra thể
lệ phiên dịch (thống nhất trong các kinh Phật
Tạng dịch).
NHÂN KHÂM TANG BA (958-1055)
Hán dịch: Bảo hiền.
Danh tăng Tây tạng, người ở vùng A lí.
Sư xuất gia năm 13 tuổi, từng 3 lần sang
Ấn độ, Ca thấp di la cầu pháp. Sư thỉnh các
vị tăng Ấn độ đến A lí để cùng dịch các
kinh luận Hiển giáo và Mật giáo, trong đó,
có 17 bộ kinh, 33 bộ luận Hiển giáo, 108 bộ
Đát đặc la Mật giáo.
Sư là người đầu tiên trong thời kì hậu
truyền dịch, dịch lại các bản mật chú; những
dịch phẩm sau thời sư được gọi là Tân mật,
vì thế sư được tôn xưng là “Lạc khâm”(Đại
dịch sư). Ngoài ra, sư cũng dịch rất nhiều
loại sách thuốc.
NHÂN LA BÀ NA
Phạm:Airàvaịa.
Cũng gọi Y la bát na, Y la diệp.
Tên con voi mà trời Đế thích thường cỡi.
Voi này dài 9 do tuần, cao 3 do tuần,
thường ở sườn núi vàng thứ nhất.
Cứ theo kinh Chính pháp niệm xứ quyển
21, thì voi chúa này có đầy đủ tất cả công
đức của đại long tượng(voi rồng), trời Đế
thích thường cõi voi này để đánh đuổi A tu
la khi xảy ra chiến tranh.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.66 (bản 80
quyển); Hoa nghiêm sớ sao Q.43; Câu xá
luận quang kí Q.19; Huyền ứng âm nghĩa
Q.11, 22; Tuệ lâm âm nghĩa Q.12, 16].
NHÂN LUẬN SINH LUẬN
Nhờ vào luận mà sinh ra luận nghị.
Nghĩa là từ chủ đề luận nghị căn bản mà
10828

dần dần triển khai các phần nghị luận phụ
thuộc.
Có 2 trường hợp dùng Nhân luận sinh
luận là:
NHÂN LUẬN SINH LUẬN

10829

N
3593
1. Mở đầu luận mới(chi luận), thì dùng
từ ngữ Nhân luận sinh luận.
2. Khi kết thúc mới dùng từ ngữ Nhân
luận sinh luận.
[X. luận Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.5;
Thành duy thức luận chưởng trung xu yếu
Q.thượng, phần đầu].
NHÂN LỤC BÁT CHUYỂN
Từ ngữ gọi chung 3 khoa: Nhân minh,
Lục hợp thích và Bát chuyển thanh.
Trong 3 khoa trên, Nhân minh là Luận
lí học(logique)của Ấn độ; Lục hợp thích là
6 phương thức được sử dụng để giải thích
những danh từ phức hợp trong văn pháp
tiếng Phạm; Bát chuyển thanh là 8 loại vĩ
ngữ biến hóa của danh từ, hình dung từ,
đại danh từ, phân từ v.v... Ba khoa này là
3 môn học mà những người nghiên cứu
về Ấn độ học phải sử dụng, cho nên các
nhân sĩ Phật giáo xưa nay, đặc biệt đặt
tên tắt bằng cách ghép chung 3 khoa lại
để gọi.
(xt. Bát Chuyển Thanh, Lục Hợp Thích,
Nhân Minh).
NHÂN LỤC NGHĨA
........
Gọi đủ: Duyên khởi nhân môn lục nghĩa
pháp.
Gọi tắt: Nhân môn lục nghĩa.
Sáu nghĩa của Nhân trong các pháp
duyên khởi.
Thuyết này từ căn bản do ngài Trí
nghiễm(Tổ thứ 2 của tông Hoa nghiêm) đề
xướng, sau đệ tử là ngài Pháp tạng(Tổ thứ
3 của tông Hoa nghiêm)thừa kế, rồi y cứ theo
10830

thuyết trong Thập địa kinh luận, trong Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập luận và “Chủng tử
lục nghĩa” trong luận Nhiếp đại thừa, luận
Thành duy thức mà lập ra thuyết Nhân
môn lục nghĩa này.
Nay đem 6 nghĩa của Nhân trình bày sơ
lược như sau:
1. Không hữu lực bất đãi duyên: Vốn
là không, nhưng có đầy đủ lực dụng mà
không cần đợi duyên. Tức thể tính của Nhân
là không(vì không có tự tính nên gọi là không),
nhưng có đủ toàn bộ lực dụng để dẫn sinh
ra quả mà không cần đợi(tức không cần sự
giúp đỡ)lực dụng của duyên. Tương đương
với nghĩa “Sát na diệt” trong 6 nghĩa của
chủng tử.
2. Không hữu lực đãi duyên: Không,
có sức đợi duyên. Tức thể tính của Nhân
là không, tuy có đủ lực dụng sinh ra quả,
nhưng còn phải nhờ vào lực dụng của duyên
khác mới dẫn sinh ra quả. Tương đương
với nghĩa “Quả câu hữu” trong 6 nghĩa của
chủng tử.
3. Không vô lực đãi duyên: Không,
không có sức đợi duyên. Tức thể tính của
Nhân là không, không có đủ lực dụng để
dẫn sinh ra quả, mà cần phải nhờ sự giúp
sức của các duyên khác mới có thể dẫn sinh
ra quả. Tương đương với nghĩa “Đãi chúng
duyên” trong 6 nghĩa của chủng tử.
4. Hữu hữu lực bất đãi duyên: Có,
có lực không đợi duyên. Tức thể tính của
Nhân là có giả(bản thể không thay đổi,
nhưng tùy duyên mà hiển hiện ra các pháp,
gọi là có giả), có đủ toàn bộ lực dụng dẫn
sinh ra quả, mà không cần nhờ sức giúp
đỡ của các duyên khác. Tương đương với
nghĩa “tính quyết định” trong 6 nghĩa của
10831

chủng tử.
5. Hữu hữu lực đãi duyên: Có, có sức
đợi duyên. Tức thể tính của Nhân là có
giả, tuy có đủ lực dụng dẫn sinh ra quả,
nhưng vẫn phải nhờ sức giúp đỡ của các
duyên khác mới sinh được. Tương đương
với nghĩa “Dẫn tự quả” trong 6 nghĩa của
chủng tử.
6. Hữu vô lực đãi duyên: Có, không
sức đợi duyên. Tức thể tính của Nhân là
NHÂN LỤC NGHĨA

10832

N
3594
có giả, không đủ lực dụng dẫn sinh ra quả,
mà cần phải nhờ sự giúp sức của các duyên
khác mới sinh được. Tương đương với nghĩa
“Hằng tùy chuyển” trong 6 nghĩa của
chủng tử.
Nhân lục nghĩa trình bày ở trên có thể
được qui nạp vào 3 hình thức sau đây:
1. Nhân hữu lực bất đãi duyên, cũng
gọi Nhân sinh: Tức tự thể của Nhân có đầy
đủ lực dụng sinh ra quả(nguyên nhân trực
tiếp), chứ không cần nhờ sức giúp đỡ của
các duyên khác(nguyên nhân gián tiếp).
2. Nhân vô lực đãi duyên, cũng gọi
Duyên sinh: Tức tự thể của Nhân không có
lực dụng sinh ra quả, cần phải nhờ sức giúp
đỡ của các duyên khác.
3. Nhân hữu lực đãi duyên, cũng gọi
Nhân duyên sinh: Tức cần phải có sức đóng
góp của cả Nhân lẫn Duyên mới có thể sinh
ra quả.
Ba hình thức trên hoàn toàn không có
nghĩa cá biệt, chỉ có quan điểm khác nhau
mà thôi. Kì thực, 3 hình thức này hàm nhiếp
toàn thể lẫn nhau; nghĩa là khi “Nhân sinh”
thì nhân ấy hàm nhiếp toàn thể duyên; khi
“Duyên sinh” thì duyên đoạt lấy toàn bộ lực
dụng của Nhân, nhưng trong đó cũng có
hàm nhiếp nghĩa của Nhân; còn khi “Nhân
duyên sinh” thì Nhân và Duyên đều đầy đủ.
Vì tự thể của Nhân không có thực tính, đó
là nghĩa Không; vì Nhân đợi duyên mới sinh,
đó là nghĩa Có. Do đó mà biết, tự thể của
Nhân gồm cả 2 nghĩa Không và Có mà hình
thành 6 nghĩa của Nhân.
Về luận thuyết được dùng làm chỗ căn
10833

cứ của Nhân lục nghĩa thì có 4 thứ thâm
quán(quán xét sâu xa)nói trong Thập địa
kinh luận quyển 8, đó là:
1. Phi tha tác: Chẳng phải do cái gì khác
tạo tác. Vì từ Nhân sinh ra.
2. Phi tự tác: Chẳng phải do mình tạo
tác. Vì do duyên sinh ra.
3. Phi nhị tác: Chẳng phải mình và
cái gì khác tạo tác. Vì chỉ tùy thuận sinh,
vì chẳng ai biết, vì khi tạo tác thì không
dừng.
4. Phi vô nhân tác: Chẳng phải không
có Nhân tạo tác. Vì tùy thuận nên có.
Và luận thuyết trong luận Đại thừa a tì
đạt ma tạp tập quyển 4 (Đại 31, 712 hạ):
“Vì tự có chủng tử nên chẳng từ pháp khác;
vì đợi các duyên nên chẳng phải tự tạo tác;
vì không có tác dụng nên chẳng phải cùng
sinh; vì có công năng nên chẳng phải không
có nhân”.
Ngoài ra, còn có thuyết “Chủng tử lục
nghĩa” trong luận Nhiếp đại thừa và luận
Thành duy thức.
Nhân lục nghĩa của tông Hoa nghiêm
sử dụng thuyết “Chủng tử lục nghĩa” để
giải thích tư tưởng Như lai tạng, cho rằng
Như lai tạng là Nhân của muôn vật, có 6
nghĩa, từ đó mà thành lập nghĩa “Nhất thừa
vô tận duyên khởi”. Nhân lục nghĩa tuy
được căn cứ vào thuyết “Chủng tử lục
nghĩa” mà thành lập, nhưng nghĩa lí của
Nhân lục nghĩa lại khác xa với ý thú của
Chủng tử lục nghĩa. Vì Chủng tử lục nghĩa
nói theo thức A lại da, còn Nhân lục nghĩa
thì bàn theo tâm Như lai tạng của Chân
như.
[X. luận Nhiếp đại thừa Q.2 (bản dịch
đời Lương); luận Thành duy thức Q.2; Hoa
10834

nghiêm ngũ giáo chương Q.4; Hoa nghiêm
kinh sưu huyền kí Q.3, hạ; Hoa nghiêm
ngũ thập yếu vấn đáp Q.hạ]. (xt. Chủng
Tử Lục Nghĩa).
NHÂN LỰC
.....
Đối lại: Duyên lực.
Sức trực tiếp sinh thành muôn vật.
Luận Câu xá quyển 2 (Đại 29, 7 hạ) nói:
“Các căn sinh chẳng phải do hữu dụng, nếu
có nhân lực thì dù vô dụng cũng vẫn sinh.”
Luận Câu xá quyển 17 (Đại 29, 89 trung)
NHÂN LỰC

10835

N
3595
nói: “Nếu do nhân lực thì người dứt thiện
căn sẽ tiếp nối khi sắp chết; nếu do duyên
lực thì người đoạn thiện căn sẽ tiếp nối khi
sắp sinh ra”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
NHÂN LÍ LUẬN
Tác phẩm về Nhân minh của Tây tạng.
Nội dung sách này trình bày về những
qui luật kiến lập luận thức Nhân minh, là
tài liệu giáo khoa cơ bản của việc học tập
Nhân minh. Nhưng vì các chùa lớn ở Tây
tạng đều có biên chép, ấn hành, nên các bản
in phần nhiều không giống nhau.
NHÂN MẠCH HỘI
Chỉ cho pháp hội, trong đó Nhân duyên
huyết mạch được trao truyền cho những tín
đồ đã thụ Tam qui ngũ giới.
Nhân mạch, nói đầy đủ là Nhân duyên
huyết mạch, chỉ cho phổ hệ truyền thừa giới
pháp.
Tại Nhật bản, pháp hội này thường được
cử hành từ 1 đến 3 ngày.
[X. Thụ giới hội tác pháp trong Tào động
tông hành trì quĩ phạm Q.2].
NHÂN MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Lí mạn đồ la, Đông mạn đồ la.
Tức chỉ cho Mạn đồ la Thai tạng giới
của Mật giáo.
Thai tạng giới là pháp môn hiển bày lí
đức sẵn có của chúng sinh, thuộc về Nhân;
còn Mạn đồ la Kim cương giới là pháp môn
hiển bày trí đức tu được, thuộc về quả. Vì
thế, Mạn đồ la Thai tạng giới gọi là Nhân
và Mạn đồ la Kim cương giới gọi là Quả.
Khi lí và trí so sánh với nhau thì lí là nhân,
10836

trí là quả.
(xt. Thai Tạng Giới Mạn Đồ La).
NHÂN MÊNH BẤT ĐÌNH
...........
Sinh mệnh của con người thay đổi không
dừng, thường phải chăm chú quán xét, lìa
bỏ các tâm xấu ác.
Kinh Đại niết bàn quyển 23 (Đại 12,
498 hạ) nói: “Mệnh người chẳng dừng, còn
hơn thác nước, hôm nay tuy còn, ngày mai
khó giữ, há lại buông lung, chạy theo pháp
ác?”.
NHÂN MINH
Phạm:Hetu-vidyà.
Hán âm: Hê đô phí đà.
Môn Luận lí học(Logic)của Ấn độ, 1
trong Ngũ minh.
Nhân (hetu) là căn cứ suy lí, là lí do,
nguyên nhân; Minh (vidyà) là hiểu rõ, giải
thích rõ những lí do, nguyên nhân được nêu
ra để chứng minh cho chủ trương của người
lập luận.
Khi ta tìm hiểu 1 sự kiện, phải có năng
lực suy diễn, tức phải căn cứ vào sự kiện đã
biết để so sánh và suy diễn ra sự kiện chưa
biết. Nhưng quá trình suy diễn phải có mạch
lạc, rõ ràng mới có thể đưa đến kết luận
chính xác, đó là nghĩa căn bản của Nhân
minh.
Người sáng lập ra Nhân minh là Akwapàda
Gautama, thủy tổ của phái Chính
lí (Phạm:Nyàya), 1 trong 6 phái triết học
của Ấn độ. Sự tích vềAkwa-pàdađến nay
vẫn mờ mịt, chỉ đoán được là ông đã sinh
ra khoảng mấy trăm năm trước Tây lịch
mà thôi.
Đến thời đại đức Phật thì Nhân minh
học ở Ấn độ đã rất có hệ thống. Sau khi đức
10837

Phật thành đạo, Ngài thường ứng dụng
phương pháp luận lí Nhân minh để thuyết
pháp, điều này thấy rõ trong các kinh. Nhân
minh được lưu truyền trong Phật giáo, gọi là
NHÂN MẠN ĐỒ LA

10838

N
3596
Nội đạo nhân minh; còn Nhân minh do các
phái ngoại đạo học tập và nghiên cứu thì
gọi là Ngoại đạo nhân minh. Lịch sử của
Ngoại đạo nhân minh hiện nay khó tìm hiểu
được chính xác, nhưng Nội đạo nhân minh
thì tương đối khá rõ ràng.
Sau đức Phật nhập diệt khoảng 700
năm, ngài Long thụ đã viết luận Phương
tiện tâm để giải thích phương pháp Nhân
minh. Sau đó 200 năm, ngài Di lặc thuyết
bộ luận Du già sư địa gồm 100 quyển, trong
đó, quyển thứ 15 bàn về Luận lí học Nhân
minh. Về sau, lại có ngài Vô trước soạn
luận Hiển dương thánh giáo gồm 20 quyển,
trong đó, quyển thứ 10 trình bày phương
pháp nghị luận Nhân minh rất rõ ràng. Em
ngài Vô trước là ngài Thế thân thì viết các
luận như: Luận quĩ, Luận thức, Luận tâm,
có thể gọi là tập đại thành những qui tắc
luận lí Nhân minh.
Sau đức Phật nhập diệt khoảng 1.100
năm, có ngài Trần na tiếp nối nghiên cứu
và sửa đổi những chỗ rườm rà, bổ sung
những điểm thiếu sót trong luận thức Nhân
minh, từ đó Nhân minh được gọi là Tân
nhân minh, còn Nhân minh từ ngài Trần
na về trước thì gọi là Cổ nhân minh. Ngài
Trần na soạn hơn 40 bộ sách nói về Nhân
minh, nhưng rất tiếc đến nay chỉ còn lại 1
bộ Nhân minh chính lí môn luận. Đệ tử
của Ngài là Thương yết la chủ nhận thấy
tác phẩm Nhân minh chính lí môn luận
của Thầy mình rất sâu xa khó hiểu, nên
soạn bộ Nhân minh nhập chính lí luận để
giải thích, các học giả Phật giáo đời sau,
10839

khi nghiên cứu Nhân minh, phần nhiều y
cứ theo bộ luận này. Về sau, pháp tôn của
ngài Trần na là Pháp xứng(đệ tử ngài Hộ
pháp ở chùa Na lan đà)cũng soạn 8 tác phẩm
về Nhân minh, trong đó, có bộ Thích lượng
luận, đã trút bỏ khỏi Nhân minh học sự
ràng buộc của thuật biện luận, khiến cho
sự kết hợp giữa Luận lí học và Trí thức
luận lại càng mật thiết, cơ sở thêm vững
chắc.
Tại Trung quốc, sau khi ngài Huyền
trang từ Ấn độ trở về, những tác phẩm
Nhân minh bằng tiếng Phạm lần lượt được
dịch ra Hán văn. Về sau, ngài Khuy cơ chú
thích bộ Nhân minh nhập chính lí luận
của ngài Thương yết la chủ thành bộ Nhân
minh nhập chính lí luận sớ mà người đời
gọi là Nhân minh đại sớ. Sau, đệ tử của
ngài Khuy cơ là Tuệ chiểu cũng soạn các
bộ Nhân minh nghĩa đoán, Nhân minh
nhập chính lí luận toản yếu... Nối tiếp,
có ngài Trí chu soạn Nhân minh nhập
chính lí luận sớ tiền kí và Nhân minh nhập
chính lí luận sớ hậu kí để phân tích câu
văn và nghĩa lí trong bộ Nhân minh đại
sớ. Về sau, lại có các ngài Đạo ấp, Đại
hiền... kế tục nhau mở rộng Nhân minh
học.
Nhưng, từ các đời Nguyên, Minh về sau,
vì bộ Nhân minh đại sớ bị thất lạc, nên
khoảng vài trăm năm sự truyền lưu Nhân
minh rơi vào tình trạng suy vi. Mãi đến cuối
đời Thanh, cư sĩ Dương nhân sơn tìm lại
được bộ Nhân minh đại sớ tại Nhật bản,
đem về khắc in để lưu thông, phong trào
học tập, nghiên cứu Nhân minh dần dần
được khôi phục.
Từ đời Dân quốc đến nay, các học giả
10840

danh tiếng như: Lữ trừng, Ngu ngu, Đường
đại viên, Chu thúc ca, Pháp phong, Trần
đại tề... lần lượt xuất hiện, áp dụng phương
pháp Luận lí học Tây phương, trứ thuật,
giảng giải Nhân minh, nhờ đó Nhân minh
học tiếp tục được lưu truyền.
Ở Tây tạng, từ đời Tống, Nguyên trở
đi, việc học tập, nghiên cứu Nhân minh
rất thịnh, trước sau phiên dịch tất cả 66 bộ
luận Nhân minh từ tiếng Phạm ra tiếng
Tây tạng. Rất nhiều vị tăng học giả Tây
tạng nổi tiếng về Nhân minh và không ít
những tác phẩm Nhân minh bằng tiếng
NHÂN MINH

10841

N
3597
Phạm còn được lưu truyền đến ngày nay là
nhờ các bản dịch Tây tạng.
Tại Nhật bản, năm 653, vị tăng Nhật
bản là Đạo chiêu đến Trung quốc, vào cửa
ngài Huyền trang học tập Nhân minh. Sau
khi về nước, ngài Đạo chiêu trụ ở chùa
Nguyên hưng truyền bá Nhân minh học,
người đời gọi là Nam tự truyền, hoặc Phi
điểu truyền.
Về sau, năm 716, vị tăng người Nhật
khác là Huyền phưởng cũng đến Trung
quốc, theo ngài Trí chu học Nhân minh;
sau khi về Nhật bản, trụ ở chùa Hưng phúc
hoằng dương Nhân minh, người đời gọi là
Bắc tự truyền, hoặc Lạp sơn truyền. Trong
hàng môn đệ của 2 phái này, có rất nhiều
học giả Nhân minh lỗi lạc xuất hiện, nối
tiếp nhau trứtác, khiến cho đến nay việc
học tập, nghiên cứu Nhân minh vẫn hưng
thịnh.
Sự khác nhau giữa Cổ nhân minh –
trước ngài Trần na– và Tân nhân minh –từ
ngàiTrần na về sau– là ở chỗ kiến lập
luận thức. Cổ nhân minh lập luận thức
gồm 5 phần, gọilà Ngũ chi tác pháp
......(luận thức do 5 phần cấu tạo thành).
Thí dụ:
1. Tông: Âm thanh là vô thường.
2. Nhân: Vì do sự tạo tác mà có ra.
3. Dụ: Ví như cái bình...
4.Hợp: Cái bình là do sự tạo tác mà
có, là vô thường; âm thanh cũng do sự
tạo tác mà có, nên âm thanh cũng là vô
thường.
5. Kết: Vì thế nên biết rằng âm thanh là
10842

vô thường.
Tông, là chủ trương của người lập luận,
chủ trương này không được đối phương
thừa nhận, nó là mục tiêu tranh luận của
đôi bên. Như vậy, chủ đề tranh luận mà
không được đối phương(hay địch luận)chấp
nhận, thì người lập luận phải nêu lí do để
thuyết phục đối phương, nêu lí do đó tức
làNhân, phần thứ 2 của luận thức. Phần
“nhân” này chính là lí do biện hộ cho chủ
trương lập Tông.
Lập luận trên đây nêu rõ chủ đề của sự
tranh biện “Âm thanh là vô thường”. Muốn
thuyết phục để đối phương công nhận, người
lập luận viện lí do “Vì là do sự tạo tác mà có
ra” để làm Nhân bênh vực cho chủ trương
lập luận của mình. Nghĩa là, “nếu đã do sự
tạo tác mà có, thì phải là vô thường”. Đã
nêu lí do để chứng minh rồi, nên trong đoạn
thứ 3 làDụlại đem ví dụ cho đối phương
hiểu rõ thêm: “Ví như cái bình v.v...”. Cái
bình là vật thấy ngay trước mắt, ai cũng biết
nó được tạo tác ra, là vô thường, có thể dùng
để ví dụ.
Phần thứ 4, đem hợp lại: “Cái bình là
do sự tạo tác mà có ra, là vô thường; âm
thanh là do sự tạo tác mà có, nên âm thanh
cũng là vô thường”. Đây là phần Hợpmà
qua 3 đoạn trước, ta cũng có thể đoán ra
được rồi.
Có sự tổng kết ấy rồi, sự tranh luận đã
rõ, nên có thể kết luận, bởi vậy có phần thứ
5 làKết: “Vì thế nên biết rằng âm thanh là
vô thường”.
Luận thức năm phần Tông, Nhân, Dụ,
Hợp, Kết trên đây, không những chỉ phức
tạp mà sức chứng minh cũng rất yếu ớt.
Chẳng hạn như phần Hợpthì chỉ có tác
10843

dụng so sánh, suy lí chứ sức chứng minh
không đủ mạnh; còn phầnKếtthì chỉ lập
lại điều đã nói trong phần Tông, chứ
không có công dụng gì, nên 2 phần này
không cần thiết. Bởi vậy, khi Cổ nhân
minh được truyền đến ngài Trần na thì ngài
bỏ 2 phần này ra và sửa đổi lại 1 số điểm ở
2 phần Nhân, Dụ mà trở thành Tân nhân
minh.
Sau những sự cải cách lớn lao như trên,
luận thức của Tân nhân minh chỉ còn 3
phần, gọi là Tam chi tác pháp
(luận thức do 3 phần cấu tạo thành). Thí dụ:
NHÂN MINH

10844

N
3598
1. Tông: Âm thanh là vô thường.
2. Nhân: Vì do sự tạo tác mà có ra.
3. Dục: Những gì do sự tạo tác mà có ra
đều là vô thường. Ví như cái bình v.v...
Trong luận thức của Tân nhân minh
trên đây, ta nhận thấy ngoài sự sửa đổi5
phầnra 3 phần, còn có 1 sự cải cách rất
lớn ở phần thứ 3, là Dụ.
Ở Cổ nhân minh, phần Dụ: Ví như cái
bình v.v... chẳng qua chỉ là 1 sự chứng
minh. Nhưng trong Tân nhân minh, ở
phần Dụ còn thêm: “Những gì do sự tạo
tác mà có ra đều là vô thường” – “Những
gì” ấy là nói về toàn thể những cái đồng
phẩm, đồng loại với âm thanh, mà trong
đó âm thanh là một.
So với luận thứcNgũ chi tác phápcủa
Cổ nhân minh, thì luận thức Tam chi tác
phápcủa Tân nhân minh, tuy nói là giản
dị, vắn tắt hơn, nhưng cũng là rõ ràng và
chính xác hơn nhiều. Đó là điểm đặc sắc
trọng đại của Tân nhân minh.
Về Năng lập(nền tảng thành lập luận
thức)và Sở lập(luận thức được thành lập
nên), thì Cổ nhân minh cho rằng 3 phần
Tông, Nhân, Dụ đều thuộc về Năng lập,
còn Tân nhân minh thì cho 2 phần Nhân,
Dụ(yếu tố để thành lập tông)là Năng lập;
còn Tông(do Nhân, Dụ thành lập nên) là
Sở lập.
Trong Tông có 2 phần: Danh từ trước
(tiền trần)và danh từ sau(hậu trần). Như
“âm thanh” là danh từ trước, còn “vô
thường” là danh từ sau. Danh từ trước chỉ
cho tự tính, vật thể; danh từ sau chỉ cho
10845

nghĩa lí, sai biệt. “Âm thanh” và “vô
thường” được kết hợp lại bằng chữ “là”
thành 1 mệnh đề “Âm thanh là vô
thường”. Mệnh đề này Cổ nhân minh cho
là Năng lập, còn những yếu tố (tức âm
thanh và vô thường)kết thành mệnh đề này
là Sở lập.
Theo cách phân chia trên, thì Tông là
chủ trương của người lập luận, là chủ thể
của sự tranh luận, gọi là Sở lập; còn Nhân,
Dụ để biện minh cho Tông, gọi là Năng
lập.
Trong Cổ nhân minh có 9 cú Nhân,
tức là 9 trường hợp của Nhân. Nhân là
yếu tố quan trọng để thành lập Tông, phải
hội đủ 2 điều kiện mới là Nhân chính xác.
Đó là:
1. Quyết định phải có tính cách của
đồng phẩm.
2. Tuyệt đối không được có tính cách
của dị phẩm.
Đồng phẩm nghĩa là đồng loại, tức chỉ
cho tất cả những gì có tính cách đồng nhất
với Tông. Như cái bình, cái bát v.v... có tính
cách giống với “âm thanh là vô thường” vì
bình, bát... cũng được tạo ra, cũng là vô
thường. Cho nên có thể gọi bình, bát là đồng
phẩm với âm thanh.
Dị phẩm nghĩa là khác phẩm loại, tức
chỉ cho tất cả những cái có tính cách mâu
thuẫn với Tông. Như hư không, không có
tính cách vô thường, vì hư không chẳng
phải do sự tạo tác mà có như âm thanh,
nó là thường có, nên là dị phẩm với âm
thanh, cũng gọi là Dị dụ. Như nói theo
thí dụ “Âm thanh là vô thường”, thì trừ
âm thanh ra, những sự vật nào có tính
cách vô thường, đều là đồng phẩm với âm
10846

thanh, còn những sự vật nào không có
tính cách vô thường đều là dị phẩm. Ví
dụ:
Tông: Loài người ai cũng phải chết.
Nhân: Vì là động vật vậy.
Như thế, trong phần Dụ, con bò là loài
động vật, con bò cũng phải chết, thì là đồng
phẩm với loài người. Như đã nói ở trên, đồng
phẩm tức là đồng loại. Như vậy, đất, đá
không là động vật, sẽ không chết, thì là dị
phẩm.
Tóm lại, Nhân có tính cách đồng phẩm,
không có tính cách dị phẩm mới là Nhân
NHÂN MINH

10847

N
3599
đúng. Như ví dụ trên là đúng.
Trên đây là nói tổng quát về Cổ nhân
minh. Còn Tân nhân minh, tuy không nêu
ra 9 trường hợp về Nhân(9 cú nhân), nhưng
lại đề ra 3 tướng –ba điều kiện– mà ai cũng
thấy là đơn giản và khái quát hơn nhiều. Ba
tướng ấy là:
1. Phải hoàn toàn có quan hệ với Tông
pháp.
2. Phải quyết định có tính cách của
đồng phẩm.
3. Phải tuyệt đối không có tính cách
của dị phẩm.
Xét ra thì 3 điều kiện (3 tướng)này chỉ
là sự tổng hợp của 9 cú nhân trong Cổ nhân
minh. Ba điều kiện thì 1 là hoàn toàn do
Tân nhân minh sáng tạo ra(điều kiện thứ
1), còn điều kiện thứ 2 là qui định sự quan
hệ của Nhân với đồng phẩm, điều kiện thứ
3 là qui định sự quan hệ của Nhân với dị
phẩm. Tóm lại, 9 cú nhân trong Cổ nhân
minh được đổi thành 2 điều kiện trong
Tân nhân minh. Còn điều kiện thứ 1 phải
thêm vào vì rất cần thiết, không thể thiếu
được.
Trong Cổ nhân minh không có sự phân
biệt về Dụ thể và Dụ y. Nhưng trong Tân
nhân minh thì sự phân biệt ấy rất rõ ràng.
Dụ thể là đem tất cả những gì có tính cách
của đồng phẩm ra mà ví dụ, còn Dụ y là chỉ
nêu ra 1 vài cái trong đồng phẩm để chứng
minh. Chẳng hạn, trong câu “Tất cả những
gì do sự tạo tác mà có ra, đều là vô thường –
ví như cái bình...”, thì “Tất cả những gì do
sự tạo tác mà có ra đều là vô thường” làDụ
10848

thể(toàn thể của dụ), còn “ví như cái bình...”
làDụ y(1 vật y nơi toàn thể ấy được đưa ra để
chứng minh).
Dụ trong Cổ nhân minh chỉ là Dụ y chứ
không có Dụ thể, vì chỉ vẻn vẹn “ví như cái
bình”.
Những điểm khác nhau giữa Cổ nhân
minh và Tân nhân minh còn nhiều, ở đây
chỉ nêu ra mấy điểm đại khái thôi, học giả
cần phải nghiên cứu môn Nhân minh thật
sâu rộng mới hiểu thấu được.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng; Nhân minh nhập chính lí luận
nghĩa toản yếu; Nhân minh nhập chính lí
luận thuật kí; Nhân minh luận sớ minh
đăng sao; Nhân minh luận sớ thụy nguyên
kí; Nhân minh khái luận (Thái hư), Nhân
minh học (Ngu ngu); Nhân minh đại sớ lê
trắc (Trần đại tề); Nhân minh nhập chính
lí luận ngộ tha môn thiển thích (Trần đại
tề); Phật gia la tập nghiên cứu (Hoắc thao
hối); Thích lượng luận lược giải (Pháp tôn
biên tập); Phật giáo luận lí học (Vũ tỉnh Bá
thọ); Đông phương luận lí học (Nhất
hạnh)].
NHÂN MINH BÁT MÔN
Cũng gọi Nhân minh bát nghĩa.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Tám nghĩa môn do ngài Thương yết la
chủ, Luận sư Tân nhân minh lập ra để thu
tóm hết chính lí của Nhân minh. Đó là:
Chân năng lập, Tự năng lập, Chân năng phá,
Tự năng phá, Chân hiện lượng, Tự hiện
lượng, Chân tỉ lượng, Tự tỉ lượng.
1. Chân năng lập (Phạm: Sàdhana):
Lập luận đúng. Đây là luận thức đầy đủ,
chính xác về mặt lí luận và chứng minh, tức
là cả về hình thức và nội dung đều hoàn
10849

toàn không có lỗi, có thể đạt đến mục đích
ngộ tha, nghĩa là làm cho người khác hiểu.
2. Tự năng lập (Phạm:Sàdhanàbhàsa):
Lập luận sai. Đây là luận thức được thành
lập 1 cách sai lầm, lí luận không rõ ràng,
chứng minh không hợp lí, không làm sáng
tỏ được ý nghĩa mình chủ trương, không
thể làm cho đối phương tin phục và hiểu
được ý mình.
3. Chân năng phá(Phạm:Dùwaịa): Phá
luận đúng. Đây là trường hợp mình đả phá
NHÂN MINH BÁT MÔN

10850

N
3600
chủ trương lập luận của đối phương, làm
cho họ thấy rõ được những sai lầm trong
luận thức của họ(ngộ tha).
4. Tự năng phá (Phạm:Dùwaịàbhàsa):
Phá luận sai. Đây là trường hợp mà luận
thức của đối phương vốn đầy đủ và chính
xác, nhưng mình lại cho là sai lầm nên muốn
phá. Người phá luận trong trường hợp này
dù có cố sức “vạch lá tìm sâu” thì cũng tự
chuốc lấy thất bại mà thôi.
5. Chân hiện lượng(Phạm:Pratyakwa):
Sự hiểu biết chính xác về hiện lượng. Lượng
nghĩa là đo lường, là mực thước cho sự phân
biệt đúng và sai của tri thức. Trí óc suy xét,
cho cái này đúng, cái kia sai, là “lượng”.
Khi ta dùng ngũ quan mà nhận thức sự
vật chung quanh, như mắt thấy, tai nghe,
mũi ngửi... thì biết ngay mà không cần suy
xét, thì gọi là Hiện lượng. Chân hiện lượng
nghĩa là sự nhận biết bằng trực giác 1 cách
đúng đắn, chính xác, khi thấy sợi dây thì
biết ngay đó là sợi dây.
6. Tự hiện lượng (Phạm: Pratya=
kwàbhàsa): Sự nhận thức về hiện lượng 1
cách sai lầm. Nghĩa là sự nhận biết về hiện
lượng nhiều khi cũng rất sai lầm, vì đôi khi
thấy khói cho là mây, thấy sương bảo là khói,
trong lúc vội vàng thấy sợi dây cho ngay đó
là con rắn... đó là Tự hiện lượng.
7. Chân tỉ lượng (Phạm: Anumàna):
Sự hiểu biết đúng đắn về tỉ lượng. Tỉ lượng
là sự hiểu biết bằng suy xét, so đo, tức là
tầng trên của Hiện lượng. Hiện lượng chỉ
mới là cảm nhận thấy, nghe, như thấy mây
nói là mây, thấy khói biết là khói; còn Tỉ
10851

lượng là tác dụng phân biệt của tri thức, “khói
ấy do đâu mà có, mây ấy rồi sẽ ra sao v.v...”.
Nói cách khác, đó là sự so sánh cái này, cái
kia, rồi suy ra một cái lí, một sự thực, một
lời giải. Ví như thấy mây đen nổi lên thì biết
sẽ có mưa. Đó là Chân tỉ lượng, nghĩa là Tỉ
lượng chính xác.
8. Tự tỉ lượng (Phạm:Anumànàbhàsa):
Sự hiểu biết sai lầm về tỉ lượng. Trong trường
hợp phân biệt và suy đoán sai lầm thì gọi là
Tự tỉ lượng. Chẳng hạn, từ xa thấy sương
mù cho là khói, rồi bảo rằng ở đó có lửa. Đó
là Tự tỉ lượng, nghĩa là tựa hồ như đúng,
nhưng kì thực là sai.
Trong 8 nghĩa môn trên, Chân năng lập,
Chân năng phá, Chân hiện lượng, Chân tỉ
lượng, được gọi là Tứ chân; còn Tự năng
lập, Tự năng phá, Tự hiện lượng, Tự tỉ lượng
thì gọi là Tứ tự.
Mục đích của Nhân minh là khơi mở
chính trí, lĩnh ngộ chân lí. Tứ tự tuy không
thể làm phát sinh chân trí, nhưng Tự năng
lập và Tự năng phá là muốn nhằm vào cái
sở lập hoặc sở phá để làm cho người khác
hiểu(ngộ tha); còn Tự hiện lượng và Tự tỉ
lượng thì cũng muốn làm cho chính mình
nhận thức được chân lí.
Nếu đứng về phương diện công dụng mà
nhận xét, thì Tứ tự khác với Tứ chân; nhưng,
nếu đứng trên quan điểm mục đích mà nói,
thì Tứ tự và Tứ chân giống nhau, bởi thế,
Nhân minh vẫn xếp Tứ tự vào 2 môn Ngộ
tha và Tự ngộ.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng, phần đầu; Nhân minh nhập
chính lí luận nghĩa toản yếu; Nhân minh
nhập chính lí luận sớ tiền kí Q.thượng, phần
đầu; Nhân minh luận sớ thụy nguyên kí Q.1;
10852

Nhân minh nhập chính lí luận ngộ tha môn
thiển thích (Trần đại tề); Đông phương luận
lí học (Nhất hạnh)]. (xt. Bát Môn Lưỡng Ích,
Nhân Minh).
NHÂN MINH BÁT MÔN
Nhị
Ngộ
Chân năng lập
Chân năng phá
Tự năng lập
Tự năng phá
Chân hiện lượng
Chân tỉ lượng
Tự hiện lượng
Tự tỉ lượng
Ngộ tha
Tự ngộ
Tứ chân
Bát Môn
Tứ tự

10853

N
3601
NHÂN MINH CHÍNH LÍ MÔN LUẬN
Cũng gọi Chính lí môn luận, Lí môn
luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trần na,
người Ấn độ soạn, ngài Nghĩa tịnh dịch vào
đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 32.
Luận này có bản dịch khác là Nhân
minh chính lí môn luận bản do ngài Huyền
trang dịch, cũng được thu vào Đại chính
tạng tập 32.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.8,
9; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.9].
NHÂN MINH CHÍNH LÍ MÔN LUẬN BẢN
Phạm:Nyàya-dvàra-tarka-zàstra.
Cũng gọi Chính lí môn luận bản.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Trần na,
người Ấn độ soạn, ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 32.
Nội dung luận này giải thích rõ về những
qui tắc của luận lí Nhân minh. Vì muốn
phá những kiến chấp mê lầm của ngoại đạo
và nêu tỏ chính lí của Phật pháp, nên ngài
Trần na đã dựa vào thuyết của bồ tát Di lặc
trong luận Du già sư địa và Cổ nhân minh
của ngài Thế thân, lập ra các thuyết Chân
năng lập, Chân năng phá... để giải thích rõ
thực nghĩa của các pháp, mở ra 1 kỉ nguyên
mới cho nền Luận lí học của Ấn độ. Đây là
tác phẩm xưa nhất về Tân nhân minh được
dịch ra chữ Hán hiện còn.
Bản dịch khác của luận này là: Nhân
minh chính lí môn luận, 1 quyển, do ngài
10854

Nghĩa tịnh dịch vào năm Cảnh vân thứ 2
(711) đời Đường.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.8, 9; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục Q.9].
NHÂN MINH DANH NGHĨA TẬP
Tác phẩm về Nhân minh của Tây tạng
được thu vào Long đa Lạt ma toàn tập.
Nội dung sách này gồm 2 phần:
1. Phần do ngài Trọng khâm a vượng
đạt kiệt soạn: Lược thuật về sự truyền bá
các tác phẩm Nhân minh ở Tây tạng, về các
tác phẩm tiêu biểu của các học giả Tây tạng
góp phần vào việc phát triển Nhân minh,
về các luận chứng của các loại luận thức và
về những qui tắc kiến lập luận thức.
2. Phần do ngài A vượng lạc tang soạn:
Trình bày 1 cách khái quát về tính chất,
công dụng, đặc trưng của các loại nhận thức.
Đặc điểm của bộ sách này là sưu tập đầy
đủ, chú thích giản đơn những danh từ
thường thấy trong Nhân minh.
NHÂN MINH LUẬN SỚ MINH ĐĂNG SAO
Cũng gọi Nhân minh nhập chính lí luận
sớ minh đăng sao, Nhân minh minh đăng
sao.
Gọi tắt: Minh đăng sao.
Tác phẩm, 12 quyển, do ngài Thiện châu
(724-797) người Nhật bản soạn, được thu
vào Đại chính tạng tập 68.
Đây là tác phẩm về Nhân minh học nổi
tiếng nhất tại Nhật bản, có ảnh hưởng rất
sâu đối với việc phát triển Nhân minh học
ở xứ Phù tang.
Về sau, các tác phẩm Nhân minh đại sớ
sao, 3 quyển, của ngài Minh thuyên (789-
868) và Nhân minh tứ chủng tương vi lược
tư kí, 2 quyển, của ngài Chân hưng (934-
1004) đều có trích dẫn sách này.
10855

NHÂN MINH LUẬN SỚ THỤY NGUYÊN KÍ
Cũng gọi Nhân minh nhập chính lí luận
sớ thụy nguyên kí.
NHÂN MINH LUẬN SỚ THỤY NGUYÊN KÍ

10856

N
3602
Tác phẩm, 8 quyển, do ngài Phượng đàm
(1654-1736) thuộc tông Hoa nghiêm Nhật
bản soạn.
Đây là sách chú thích bộ Nhân minh đại
sớ của ngài Từ ân Khuy cơ, trong sách thu
chép rất nhiều tư liệu mà hiện nay hiếm thấy.
Sách này rất có giá trị tham khảo đối với
việc nghiên cứu Nhân minh. Có điều đáng
tiếc là sách đã truyền lầm phần nguyên văn
liên quan đến chú thích, nên hơn 200 năm
nay đã bị chỉ trích khá nhiều.
NHÂN MINH LUẬN TOẢN YẾU
Cũng gọi Nhân minh luận nghĩa toản
yếu, Nhân minh toản yếu.
Gọi đủ: Nhân minh nhập chính lí luận
nghĩa toản yếu.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Tuệ chiểu
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 44.
Nội dung sách này chú thích bộ luận
Nhân minh nhập chính lí do ngài Huyền
trang dịch.
NHÂN MINH NHẬP CHÍNH LÍ LUẬN
Phạm: Nyàya-praveza.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Thương
yết la chủ, người Ấn độ soạn, ngài Huyền
trang dịch vào năm Trinh quán 21 (647)
đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 32.
Tác giả Thương yết la chủ là đệ tử của
Luận sư Tân nhân minh Trần na, vì bộ luận
Nhân minh chính lí môn của thầy quá sâu
xa khó hiểu, nên ngài Thương yết la chủ
mới tóm lược yếu chỉ rồi thêm vào phần
luận thuyết của mình soạn mà thành bộ sách
10857

này, để làm nền tảng cho lớp hậu học bước
vào chính lí của Nhân minh.
Nội dung tác phẩm này trình bày về
nghĩa của 8 môn: Chân năng lập, Chân
năng phá, Tự năng lập, Tự năng phá, Chân
hiện lượng, Tự hiện lượng, Chân tỉ lượng,
Tự tỉ lượng. Trong đó, Chân năng lập và
Tự năng lập là phần chủ yếu của luận này,
được trình bày rất chi tiết, rõ ràng; còn 6
môn kia thì chỉ nói sơ lược mà thôi. Chân
năng lập chuyên nói về 3 chi: Tông (mệnh
đề), Nhân(lí do)và Dụ(thí dụ), còn Tự
năng lập thì nêu ra 33 lỗi(9 lỗi về Tông,
14 lỗi về Nhân và 18 lỗi về Dụ)của Nhân
minh.
Chỗ khác nhau giữa luận này và luận
Nhân minh chính lí môn(gọi tắt: Luận chính
lí môn)là: Ngoài việc bỏ bớt “9 cú nhân”(9
trường hợp về Nhân)trong luận Chính lí môn
để thay vào đó bằng “3 tướng nhân” (ba
điều kiện về Nhân) ra, ngài Thương yết la
chủ còn dành quá nửa tác phẩm của mình
để giải thích tỉ mỉ, rõ ràng về 33 lỗi của 3
chi Nhân minh. Cũng vì những điểm then
chốt, cốt tủy trong bộ luận này được tác
giả trình bày 1 cách sáng sủa, ngắn gọn,
cho nên từ xưa đến nay được người đời
học tập, nghiên cứu rộng rãi hơn bộ luận
Chính lí môn.
Tại Ấn độ, từ thế kỉ IX về sau, tín đồ
Kì na giáo từng chú thích luận này. Còn ở
Trung quốc, sau khi được Đại sư Huyền
trang dịch sang Hán văn, thì các ngài Trần
thái, Tĩnh mại, Khuy cơ... cũng lần lượt
soạn sách chú thích, trong đó, đặc biệt bộ
Nhân minh nhập chính lí luận sớ của ngài
Khuy cơ là bản chú giải chi tiết rõ ràng
hơn cả, đã có ảnh hưởng rất lớn đối với
10858

việc nghiên cứu Nhân minh học tại Trung
quốc và Nhật bản.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.8; Chí
nguyên pháp bảo khám đồng tổng lục
Q.9].
NHÂN MINH NHẬP CHÍNH LÍ LUẬN SỚ
Cũng gọi Nhân minh đại sớ.
NHÂN MINH NHẬP CHÍNH LÍ LUẬN SỚ

10859

N
3603
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Khuy cơ
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại
chính tạng tập 44.
Nội dung sách này chia làm 4 môn: Trình
bày lí do soạn luận, Giải thích đề mục, Nêu
rõ những điểm khó khăn và Giải thích chính
văn. Từ xưa đến nay bộ sách giá trị này được
lưu hành tại Trung quốc, Nhật bản và được
các nhà nghiên cứu Nhân minh xem là kim
chỉ nam.
NHÂN MINH THẤT LUẬN
Cũng gọi Thất bộ lượng lí luận.
Tác phẩm, do ngài Pháp xứng, người
Nam Ấn độ soạn vào khoảng thế kỉ VI, VII,
bản Tạng dịch được thu vào “Đan châu nhỉ”
trong Đại tạng kinh Tây tạng.
Ngài Pháp xứng –đệ tử bồ tát Trần
na– soạn bộ luận này nhằm mục đích phát
huy nền Luận lí học của Thầy mình. Nội
dung bao gồm 7 luận: Thích lượng luận,
Định lượng luận, Chính lí trích luận,
Nhân trích luận, Quán tương thuộc luận,
Thành tha tương tục luận và Tránh chính
lí luận. Ba luận trước nói về thể chế của
Nhân minh, còn 4 luận sau thì trình bày
về những bộ phận tổ chức thành Nhân
minh.
NHÂN MINH THẤT LUẬN NHẬP MÔN
Cũng gọi Nhân minh thất luận nhập
môn trừ ám luận.
Tác phẩm, do ngài Tông khách ba, Tổ
khai sáng phái Hoàng giáo thuộc Lạt ma giáo
Tây tạng soạn.
Sách này trình bày 1 cách khái quát
về nội dung của bộ Nhân minh thất luận,
10860

vì thế nên cũng gọi là Nhân minh khái
luận. Trong sách nói rõ về tính chất, sai
biệt và công dụng của ngoại cảnh và nội
tâm.
NHÂN MINH THẤT LUẬN TRỪ ÁM TRANG
NGHIÊM CHÚ
Tác phẩm về Nhân minh của Phật giáo
Tây tạng do ngài Khắc chủ kiệt cách lôi bối
tang soạn.
Sách này dùng hình thức biện luận để
trình bày về nội dung của Thích lượng luận,
là 1 trong những tác phẩm nổi tiếng về Nhân
minh học, cho nên được phái Cách lỗ của
Tây tạng dùng làm sách nhập môn cho việc
học tập và nghiên cứu Nhân minh.
NHÂN NĂNG BIẾN
Phạm: Hetu-pariịàma.
Cũng gọi Nhân biến.
Đối lại: Quả năng biến.
Chủng tử(hạt giống)trong thức A lại
da thứ 8 chuyển biến hiện khởi ra các
pháp, gọi là Nhân năng biến. Rồi 8 thức
do chủng tử sinh khởi, mỗi thức lại có
năng lực từ tự thể của mình biến hiện ra
2 phần là Kiến phần và Tướng phần, gọi
là Quả năng biến. “Biến” của Nhân năng
biến là nghĩa chuyển biến, sinh biến; còn
“Biến” của Quả năng biến thì là nghĩa biến
hiện, duyên biến.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển
2, Nhân năng biến là chỉ cho tập khí của
2 nhân Đẳng lưu và Dị thục trong thức
thứ 8, có năng lực chuyển biến sinh thành
các pháp, vì thế gọi là Nhân năng biến.
Đó là:
1. Đẳng lưu tập khí, cũng gọi Danh
ngôn chủng tử. Tức chủng tử thân nhân
duyên sinh ra các pháp, là tập khí do 3
10861

tính thiện, ác và vô kí huân tập trong 7
thức trước mà thành. Vì tập khí này có thể
dẫn sinh ra quả cùng loại với tự tính nên
gọi là Đẳng lưu tập khí. Như nhân thiện
dẫn sinh quả thiện, nhân ác sinh ra quả ác,
NHÂN NĂNG BIẾN

10862

N
3604
đều do tác dụng năng biến của Đẳng lưu
tập khí.
2. Dị thục tập khí, cũng gọi Nghiệp
chủng tử. Tức chủng tử sơ nhân duyên sinh
ra pháp. Loại chủng tử này do 2 nghiệp
thiện và ác hữu lậu trong 6 thức huân tập
sinh trưởng, có khả năng giúp đỡ để sinh
ra quả không thiện không ác(vô kí), khác
với thiện, ác của tự tính, vì thế gọi là Dị
thục tập khí.
Trên đây là nói theo tâm hữu lậu, còn
nếu nói theo chủng tử vô lậu thì Thành duy
thức luận thuật kí quyển 4 cho rằng, chủng
tử và hiện hành của thức thứ 6 và thức thứ
7 chỉ có nhân quả Đẳng lưu, chứ không có
nhân quả Dị thục.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.2,
phần cuối; Thành duy thức luận liễu nghĩa
đăng Q.3].
NHÂN NGÃ PHÁP NGÃ
Gọi đủ: Nhân ngã chấp pháp ngã chấp.
Cũng gọi Nhân pháp nhị ngã, Sinh ngã
Pháp ngã.
Đồng nghĩa: Ngã chấp pháp chấp.
Chấp trước thực có cái ta là Nhân ngã;
chấp trước thực có các pháp là Pháp ngã.
Nhân ngã là quả của pháp ngã; Nhị thừa
chỉ dứt quả của nhân ngã, còn Bồ tát thì
đoạn trừ cả nhân của pháp ngã. Nói cách
khác, Nhị thừa(Thanh văn, Duyên giác)đã
dứt được chấp ngã, nhưng vẫn còn chấp
pháp; Bồ tát thì đoạn trừ cả chấp ngã và
chấp pháp.
Theo luận Đại thừa khởi tín thì Ngã
kiến có 2 thứ là Nhân ngã kiến và Pháp
10863

ngã kiến:
a) Nhân ngã kiến: Phàm phu chấp
trước nhân ngã, hiểu lầm pháp thân của
Như lai.
b) Pháp ngã kiến: Nhị thừa tuy chứng
nhân vô ngã, nhưng vẫn còn thấy pháp 5
uẩn(sắc thụ tưởng hành thức)sinh diệt, sợ
hãi sinh tử, ưa thích Niết bàn.
Ngoài ra, Nhân ngã là nói theo dịch cũ,
chỉ giới hạn ở cõi người; còn Sinh ngã là nói
theo dịch mới, bao gồm cả chúng sinh ở các
cõi khác.
[X. luận Tam vô tính Q.hạ; Nhiếp đại
thừa luận thích Q.10 (bản dịch đời Lương);
Thành duy thức luận thuật kí Q.1, phần
đầu]. (xt. Nhị Chấp).
NHÂN NGHIÊP
.....
Nhân là nguyên nhân bên trong trực
tiếp sinh ra kết quả; còn Nghiệp tức nghiệp
lực, là duyên bên ngoài giúp thêm sức cho
Nhân sinh ra quả. Nghĩa của Nhân nghiệp
tương đương với nghĩa của Nhân duyên, cả
2 đều có công năng dẫn sinh ra kết quả của
các pháp.
Theo kinh Đại nhật quyển 2, hết thảy
các pháp đều từ Nhân nghiệp dấy sinh.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.19].
NHÂN NHÂN
.....
Nhân quá khứ của các quả báo về dung
nhan, tư tưởng, hành vi, yểu thọ, nghèo
giầu... của con người ở đời này.
Theo Thích thị yếu lãm quyển hạ, con
người sinh trong cuộc đời nhận chịu những
quả báo khác nhau như giầu sang, nghèo
hèn, xinh đẹp, xấu xí, yên vui, lo sợ v.v...
đều do nghiệp nhân bất đồng mà ra. Như
10864

người sinh ra chịu thân phận thấp hèn là vì
gây nhân kiêu căng, tự đại, khinh miệt người
khác, hành động ngông cuồng, chẳng lễ kính
Tam bảo. Nếu chí thành không lừa dối, tụng
kinh giữ giới, khuyên người lánh ác làm
thiện, không tìm lỗi của người, thì hơi miệng
thơm sạch, thân tâm yên vui, được mọi người
khen ngợi, quí mến...
[X. kinh Nghiệp báo sai biệt].
NHÂN NHÂN

10865

N
3605
NHÂN NHÂN
.....
Đối lại: Quả nhân.
Từ gọi chung những người còn ở giai vị
tu nhân, chưa đến quả Phật.
(xt. Nhân Vị).
NHÂN NHÂN TRỌNG PHÁP
...........
Do người mà giáo pháp nói ra được tôn
trọng.
Nghĩa là người thuyết pháp mà sự học
vấn, hiểu biết, thực hành, chứng ngộ càng
sâu, địa vị càng cao, thì giáo pháp do người
ấy nói ra càng có giá trị, càng được người
đời tôn trọng. Bởi thế, trong các sách của
Phật giáo phần nhiều có đề tên tác giả, đó
là vì muốn cho giáo pháp được trình bày
trong sách được người đời tôn trọng kính
tin.
[X. Vãng sinh luận chú Q.thượng].
NHÂN PHÁP
.....
Từ gọi chung người và pháp.
1. Nhân Pháp.
- Nhân: Người nói pháp hoặc người nghe
pháp.
- Pháp: Giáo pháp được nói ra hay được
học tập.
II. Nhân Pháp.
- Nhân: Có tác dụng của tâm.
- Pháp: Không có tác dụng của tâm.
Chẳng hạn như: Chúng sinh nhờ nhân
duyên hòa hợp mà được thành lập, đó là
Nhân(người); còn 5 uẩn là những yếu tố
cấu tạo thành chúng sinh, đó là Pháp.
10866

NHÂN PHÁP NHỊ KHÔNG
...........
Cũng gọi Ngã pháp nhị không, Sinh pháp
nhị không.
Từ gọi chung Nhân không và Pháp
không.
- Nhân không: Chẳng chấp nhân ngã,
vì thân người là do 5 uẩn giả hòa hợp,
không có ngã thể làm chủ tể thường nhất.
Quán xét về chân lí này gọi là Nhân không
quán.
- Pháp không: Chẳng chấp pháp ngã, vì
các pháp sắc, thụ, tưởng... cũng qui về không,
không có thực tính.
Tiểu thừa chủ trương pháp là có thực,
cho nên chỉ lập Ngã không; còn luận Thành
thực thì cho rằng các pháp 5 uẩn(sắc, thụ,
tưởng, hành, thức)cũng là không, cho nên
gọi chung là Nhị không(Nhân không và Pháp
không).
Cứ theo Trung luận sớ quyển 18 của ngài
Cát tạng, thì Nhân pháp nhị không có Tiểu
thừa và Đại thừa khác nhau:
- Không của Tiểu thừa là Tích không,
Giới nội không, Đãn không.
- Không của Đại thừa là Tính không, Bất
đãn không, Bất khả đắc không.
Ngoài ra, theo Hoa nghiêm kinh khổng
mục chương quyển 3 của ngài Trí nghiễm,
thì Nhân không của Tiểu thừa Thông giáo
chưa thanh tịnh, đến Tam thừa mới thanh
tịnh; Pháp không ở Tam thừa chưa thanh
tịnh, đến Nhất thừa mới hoàn toàn thanh
tịnh.
[X. luận Thành duy thức Q.1; phẩm
Quán tà kiến trong Trung luận Q.4; Đại thừa
nghĩa chương Q.1; Hoa nghiêm sớ sao huyền
đàm Q.4; Bát nhã tâm kinh lược sớ liên châu
10867

kí Q.hạ]. (xt. Ngã Không).
NHÂN PHẦN KHẢ THUYẾT
... ... ... ..
Đối lại: Quả phần bất khả thuyết.
Cảnh giới duyên khởi của bồ tát Phổ
hiền là phần hạn mà người tu hành ở nhân
vị có thể hiểu biết được, có thể bàn nói
được, gọi là Nhân phần khả thuyết. Trái
NHÂN PHẦN KHẢ THUYẾT

10868

N
3606
lại, biển tính mà đức Phật chứng ngộ được
là cảnh giới tự nội chứng của chư Phật,
không thể nói bàn được, gọi là Quả phần
bất khả thuyết. Nhưng Quả phần bất khả
thuyết này tùy theo cơ duyên của những
người tu hành ở nhân vị mà có thể nói
được 1 phần nào, đó chính là Nhân phần
khả thuyết vậy.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.12; Thập
địa kinh luận Q.2; Hoa nghiêm ngũ giáo
chương Q.1]. (xt. Bất Khả Thuyết, Nhân
Phần Quả Phần).
NHÂN PHẦN QUẢ PHẦN
... ... ... ..
Cũng gọi Nhân phần khả thuyết, Quả
phần bất khả thuyết; Duyên khởi nhân phần,
Tính hải quả phần.
Phần hạn của nhân và phần hạn của quả.
Thuyết này có xuất xứ từ Thập địa kinh luận.
Cứ theo Hoa nghiêm ngũ giáo chương
quyển 1, Quả phần là cảnh giới nội chứng
của chư Phật, chỉ có thể thân chứng chứ
không thể nói bàn, nên gọi là Bất khả thuyết.
Còn Nhân phần là giáo pháp ứng theo cơ
duyên mà được nói ra, là phần hạn mà người
tu hành ở nhân vị có thể hiểu rõ, cho nên
gọi là Khả thuyết.
Còn Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 10 nêu ra 4 thuyết về Nhân phần và
Quả phần như sau:
1. Nhân phần là giáo năng thuyên(giải
thích rõ), Quả phần là nghĩa sở thuyên(được
giải thích rõ).
2. Nhân phần là nhân hạnh của Bồ tát
trước Thập địa, Quả phần là trí chứng của
10869

Bồ tát Thập trụ.
3. Thập địa có Tiệm tăng môn và Viên
mãn thời môn. Nhân phần là Tiệm tăng
môn, có giới hạn nên có thể diễn đạt được.
Còn Viên mãn thời môn vì không có giới
hạn nên không thể nói bàn được.
4. Nhân phần là chỉ cho người nghe pháp
môn Thập địa, rồi trên bình diện ý thức,
hiển bày được nghĩa tương tự. Còn Quả phần
là sự chứng nhập chính hạnh của Thập địa,
dứt bặt mọi ngôn ngữ, tư duy.
Nhưng ngài Pháp tạng cho 4 thuyết trên
là không khế lí và giải thích Nhân phần,
Quả phần bằng 2 nghĩa như sau:
1. Thập địa có 2 thứ là Tựu thực và Tùy
tướng. Thập địa tựu thực là cảnh giới mà
chỉ có trí Phật biết được, nên gọi là Quả
phần. Còn Thập địa tùy tướng là chỗ mà
Bồ tát có thể biết, có thể thực hành, cho
nên gọi là Nhân phần. Tức là Quả phần sâu
xa huyền nhiệm, không thể nghĩ bàn; còn
Nhân phần thì tùy cơ giáo hóa nên có thể
nói bàn.
2. Thập địa có 2 thứ là Diệu trí và Phương
tiện kí pháp. Nếu đứng về phương diện Diệu
trí mà bàn, thì chính trí là cảnh giới của
chân như, lìa tướng nói năng, nên gọi là Quả
phần, là bất khả thuyết. Còn nếu nói theo
Phương tiện kí pháp thì vì tùy theo cơ duyên
ứng hợp với đại chúng để giải bày nghĩa sai
biệt của Thập địa, nên gọi là Nhân phần, có
thể bàn nói được.
Trong 2 thuyết trên, ngài Pháp tạng giải
thích Quả phần là chỗ biết, chỗ làm của
đức Phật, nhưng ngài Tuệ uyển thì trong
Tục Hoa nghiêm kinh lược sớ san định kí
quyển 9 cho rằng 2 phần Nhân Quả đều ở
nơi Thập địa, chẳng phải 1 chẳng phải khác.
10870

Còn ngài Trừng quán thì trong Hoa nghiêm
kinh tùy sớ diễn nghĩa sao quyển 34 cho
rằng trí chứng nhập Niết bàn giống như
cùng vào biển quả rốt ráo, cho nên biết
chia ra Nhân phần và Quả phần chỉ là sự
sai biệt tạm thời giữa tu và chứng, chứ thực
ra Nhân và Quả vốn không hai, hệt như
sóng với nước vậy.
Ngoài ra, trong Hoa nghiêm ngũ giáo
chương quyển 1, ngài Pháp tạng coi 2 phần
Nhân và Quả này là 2 môn trong Nhất thừa
Biệt giáo.
NHÂN PHẦN QUẢ PHẦN

10871

N
3607
[X. Thập địa kinh luận Q.2; Hoa nghiêm
ngũ giáo chương thông lộ kí Q.2].(xt. Đồng
Biệt Nhị Giáo).
NHÂN PHI NHÂN
........
I. Nhân Phi Nhân.
Từ gọi chung Nhân và Phi nhân (người
và chẳng phải người).
Phi nhân gồm: Thiên long bát bộ, Dạ
xoa, các ác quỉ vương.
II. Nhân Phi Nhân.
Cũng gọi Khẩn nại la, Khẩn đà la, Chân
đà la, Khẩn nại lạc, Nghi thần, Ca thần.
Tên khác của thần
Khẩn na la (Phạm:
Kiônara), vị thần âm
nhạc trong Thiên long
bát bộ.
Hình dáng vị thần
này giống như người,
nhưng thực ra không
phải người, vì thế nên
gọi là Nhân phi nhân
(người chẳng phải người).
Tuy không phải là người
nhưng khi đến lễ đức
Phật, họ đều hiện thân
hình người.
[X. Pháp hoa huyền tán Q.2; Huyền ứng
âm nghĩa Q.3]. (xt. Khẩn Na La).
NHÂN PHONG XUY HỎA
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Tùy theo chiều gió mà thổi lửa, ví dụ khi
tiếp hóa người học, phải nên xem căn cơ
của họ để ứng dụng những phương pháp
10872

thích hợp trong việc chỉ dạy.
Tắc 26, Bích nham lục (Đại 48, 167
trung) nói: “Hỏi một đáp mười, nêu một rõ
ba, thấy thỏ thả chim ưng, nhân gió thổi lửa
(nhân phong xuy hỏa)”.
NHÂN QUẢ
.....
Phạm: Hetu-phala.
Chỉ cho nguyên nhân và kết quả, cũng
tức là luật nhân quả.
Trong hệ thống giáo nghĩa của Phật giáo,
luật nhân quả được sử dụng như là lí luận
cơ bản để thuyết minh tất cả sự quan hệ
của thế giới. Bởi vì trong sự hình thành
của hết thảy các pháp, thì nhân là năng
sinh, quả là sở sinh. Tức là pháp nào có
năng lực sinh ra kết quả là nhân, còn pháp
nào từ nhân mà sinh ra là quả. Nếu nói về
quan hệ nhân quả theo thời gian, thì nhân
trước, quả sau, gọi là Nhân quả khác thời.
Nhưng nếu nói về mặt không gian thì giống
như những cây lau trong bó lau nương tựa
vào nhau mà đứng vững, đó là quan hệ
nhân quả theo nghĩa rộng, gọi là Nhân quả
cùng thời.
Về luận điểm nhân quả của ngoại đạo ở
Ấn độ thời xưa, có thể chia làm 4 loại mà
Phật giáo gọi là Ngoại đạo tứ chấp, hay đơn
giản hơn là Tứ chấp. Đó là:
1. Nhân tà quả tà: Chủ trương nguyên
nhân sinh ra muôn vật là do năng lực của
trời Đại tự tại.
2. Không nhân có quả: Thừa nhận thế
giới hiện tượng là quả, nhưng cho rằng nhân
của quả này khó tìm biết được, nên phủ định
nguyên nhân sinh ra quả này.
3. Có nhân không quả: Thừa nhận thế
giới hiện tượng là nhân, nhưng cho rằng
10873

kết quả của cái nhân đó khó có thể tìm
biết được, nên phủ định kết quả của nhân
này.
4. Không nhân không quả: Tức chối
bỏ cả nhân lẫn quả.
Ngoài 4 luận điểm trên, trong tư tưởng
giới Ấn độ thời ấy còn có 2 luận thuyết nữa
về nhân quả là:
1. Trong nhân có quả: Bà la môn giáo
NHÂN PHONG XUY HỎA
Nhân Phi Nhân

10874

N
3608
và học phái Số luận chủ trương thế giới hiện
tượng do quả hiển hiện, thì quả ấy ắt đã có
trong nhân, tức trong nhân thường có tính
của quả, cho nên tính chất của nhân và quả
giống nhau.
2. Trong nhân không quả: Học phái
Thắng luận và những nhà tư tưởng đối lập
với Bà la môn giáo cho rằng phải có nhiều
yếu tố căn bản kết hợp lại với nhau mới có
thể sinh khởi thế giới hiện tượng. Tức họ
chủ trương trong nhân chưa chắc đã có tính
của quả và phải có nhiều nhân hòa hợp với
nhau mới có thể sinh ra quả; bởi thế họ cho
rằng tính chất của nhân và quả hoàn toàn
không giống nhau. Luận thuyết này cũng có
thể được gọi là Trong quả có nhân.
Về Nhân quả luận của Phật giáo thì đại
khái có thể chia làm 2 hệ thống Đại thừa
và Tiểu thừa. Tiểu thừa lấy tông Câu xá
làm điển hình, đề ra thuyết Bốn duyên, sáu
nhân, năm quả. Đại thừa thì lấy tông Duy
thức làm đại biểu, chủ trương thuyết Bốn
duyên, mười nhân, năm quả làm nội dung
chính yếu của Nhân quả luận, nhưng đối
với sự giải thích về 4 duyên, 5 quả thì quan
điểm của Đại thừa và Tiểu thừa lại khác
nhau.
Tông Duy thức cho rằng muôn vật trong
vũ trụ đều do chủng tử(hạt giống)hàm chứa
trong thức A lại da biến hiện ra; các pháp
do chủng tử biến hiện thành phải trải qua
mối quan hệ nhân quả 3 pháp 2 lớp là:
Chủng tử sinh hiện hành, Hiện hành huân
chủng tử, Chủng tử sinh chủng tử, tác dụng
xoay chuyển mà biến hiện ra muôn tượng la
10875

liệt trong vũ trụ. Trong đó, mối quan hệ
Chủng tử sinh chủng tử là quan hệ nhân
quả khác thời; còn quan hệ Chủng tử sinh
hiện hành, Hiện hành huân chủng tử là quan
hệ nhân quả cùng thời. Ngoài ra, trong 6
nhân, 5 quả, thì mối quan hệ giữa nhân Dị
thục và quả Dị thục, giữa nhân Đồng loại,
nhân Biến hành và quả Đẳng lưu... đều là
quan hệ nhân quả khác thời. Còn mối quan
hê giữa nhân Câu hữu, nhân Tương ứng và
quả Sĩ dụng thì là quan hệ nhân quả cùng
thời. Riêng mối quan hệ giữa nhân Năng
tác và quả Tăng thượng thì gồm cả nhân
quả khác thời và nhân quả cùng thời. Còn
mối quan hệ giữa nhân Đồng loại và quả
Đẳng lưu thì vì lấy pháp tự loại làm nhân,
dẫn sinh ra quả Đẳng lưu đồng loại, nên gọi
là Nhân quả tự loại.
Những hành vi của chúng sinh có thể
mang lại nhân quả khác thời, tức là nghiệp
nhân thiện chắc chắn sẽ có quả báo thiện,
nghiệp nhân ác ắt sẽ chiêu cảm quả báo ác,
đó gọi là Thiện nhân thiện quả, Ác nhân ác
quả. Nhưng nói 1 cách chặt chẽ thì phải gọi
là Thiện nhân lạc quả, Ác nhân khổ quả.
Đó là quả báo do 2 nghiệp thiện ác mang
lại, thuộc về tính vô kí không thiện không
ác. Còn nói thiện, ác là đặc biệt chỉ cái nhân
chắc chắn, nhất định mang lại quả báo, vì
thế không nên dùng quả thiện, quả ác để
gọi quả báo. Lí nhân quả ấy rõ ràng không
rối loạn, gọi là Nhân quả báo ứng. Nếu không
thừa nhận sự tồn tại của lí nhân quả mà rơi
vào kiến giải phủ định nhân quả, thì gọi là
“Bát vô nhân quả” ............. Còn nếu
đứng trên lập trường thực tiễn tu hành mà
bàn về quan hệ nhân quả, thì nhờ nhân tu
hành mà được quả thành Phật. Gọi là Tu
10876

nhân đắc quả, Tu nhân cảm quả hay Thù
nhân cảm quả .............
Ngoài ra, do nghiệp nhân thiện ác mà
mang lại quả báo khổ vui thì đó là mối quan
hệ nhân quả giữa nhân Di thục và quả Dị
thục. Còn do phúc đức(thiện nghiệp của thế
gian)mà chiêu cảm quả vui cõi người, cõi
trời, thì đó là quan hệ nhân quả giữa nhân
phúc và quả phúc. Lại do tu tập trí tuệ mà
được quả báo giác ngộ, thì đó là quan hệ
nhân quả giữa nhân trí và quả trí.
Ba loại quan hệ nhân quả trình bày trên
đây gọi là Tam nhân tam quả. Còn thông
NHÂN QUẢ

10877

N
3609
thường nói Tam thế nhân quả, Nhân quả
báo ứng... thì phần nhiều là chỉ cho mối
quan hệ nhân quả giữa nhân Dị thục và
quả Dị thục.
Hết thảy các pháp đều do lí nhân quả
mà sinh thành hoại diệt; sự hiển hiện của
10 cõi mê ngộ là do mối quan hệ nhân quả
mà thành, như nhân quả thế gian, nhân
quả xuất thế gian v.v... Nếu đứng về phương
diện Tứ đế mà nói thì Khổ đế và Tập đế là
nhân quả của cõi mê thế gian, còn Diệt đế
và Đạo đế là nhân quả của cõi ngộ xuất
thế gian.
Tóm lại, lí nhân quả này thực sự là giáo
lí cơ bản trọng yếu của Phật giáo, trong các
kinh thường nói rõ về lí này, đồng thời,
dùng lí nhân quả thiện ác báo ứng như bóng
theo hình, nối nhau không dứt để khuyên
người đới gắng sức bỏ ác làm lành, tu hành
Phật đạo, để mau thoát khỏi cảnh giới hữu
lậu khổ đau mà đạt đến cảnh giới vô lậu
yên vui.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; luận Câu
xá Q.6; luận A tì đạt ma phát trí Q.1, 15;
luận Đại tì bà sa Q.10, 11, 16; luận Du già
sư địa Q.5, 38; luận Hiển dương thánh giáo
Q.18; luận Thành duy thức Q.3, 7, 8; Đại
thừa nghĩa chương Q.3, 4]. (xt. Thập Nhân,
Ngũ Quả, Lục Nhân, Tứ Duyên, Nhân,
Chủng Tử).
NHÂN QUẢ BÁO ỨNG
Cũng gọi Nhân quả ứng báo, Nhân quả
nghiệp báo, Thiện ác nghiệp báo.
Gieo nhân thì được quả, lí ấy rất rõ ràng,
không sai lầm. Nghĩa là tất cả mọi sự vật
10878

đều bị pháp tắc nhân quả chi phối; hễ nhân
lành ắt sinh quả lành, gọi là Thiện nhân
thiện quả; còn nhân ác thì chắc chắn mang
lại quả ác, gọi là Ác nhân ác quả, không hề
sai trật.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
277 thượng) nói: “Trong khoảng trời đất,
năm đường phân minh, mông mênh mờ mịt,
thiện ác báo ứng, họa phúc theo nhau”.
Luận Du già sư địa quyển 38 thì nói:
“Đã làm rồi thì không mất, chưa làm thì
không có”. Đó là đặc điểm của Nhân quả
luận trong Phật giáo, tức là bất cứ 1 hành
vi tư tưởng nào cũng chắc chắn mang lại
hậu quả tương ứng sau này. Khi nhân chưa
sinh ra quả thì không thể làm cho nhân
mất đi; trái lại, nếu không tạo nghiệp nhân
thì chắc chắn cũng không có quả báo tương
ứng.
Ngoài ra, luật Nhân quả báo ứng không
phải chỉ chi phối những hành vi ở hiện tại,
mà nó cũng ảnh hưởng đến cả quá khứ và vị
lai. Nghĩa là quả báo hiện tại là do hành vi
tạo nghiệp nhân thiện ác ở quá khứ và họa
phúc báo ứng trong vị lai là do hành vi tạo
nghiệp nhân thiện ác ở đời này.
[X. kinh Luân chuyển ngũ đạo tội phúc
báo ứng; kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
Q.4; Pháp uyển châu lâm Q.70]. (xt. Nhân
Quả).
NHÂN QUẢ DỊ THỜI
...........
Đối lại: Nhân quả đồng thời.
Nhân quả khác thời, nghĩa là thời gian
từ nguyên nhân sinh ra kết quả có trước sau
khác nhau.
Cứ theo các nhà Duy thức thì tự loại
chủng tử(hạt giống)nối tiếp nhau, nhân của
10879

niệm trước sinh ra quả của niệm sau, vì thời
gian có khác nhau nên gọi là Nhân quả dị
thời. Tức sự quan hệ giữa chủng tử sinh
chủng tử là nhân quả khác thời. Còn chủng
tử sinh hiện hành, Hiện hành huân chủng
tử, thì chủng tử và hiện hành có quan hệ
nhân quả lẫn nhau là Nhân quả đồng thời.
Tức nhân trước quả sau của 1 pháp là nhân
quả khác thời, còn 2 pháp và 3 pháp làm
nhân quả lẫn cho nhau, như bấc đèn và ngọn
NHÂN QUẢ DỊ THỜI

10880

N
3610
lửa... là nhân quả cùng thời.
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
9 trung) nói: “Hiện hành và chủng tử tuy
khác loại nhưng không trái ngược nhau,
trong 1 thân cùng lúc có tác dụng năng sinh;
chứ không giống như chủng tử tự loại tuy
tương sinh nhưng có trước sau khác nhau,
ắt không cùng có 1 lúc”.
(xt. Nhân Quả Đồng Thời).
NHÂN QUẢ ĐỒNG THỜI
...........
Đối lại: Nhân quả dị thời.
Chỉ cho 3 pháp: Chủng tử năng sinh,
Hiện hành sở sinh và Chủng tử sở huân
đắp đổi(triển chuyển)đồng thời làm nhân
quả lẫn nhau.
Cứ theo các nhà Duy thức thì chủng tử
là nhân sinh ra hiện hành; mà hiện hành
này cũng có thể là nhân trở lại huân tập quả
chủng tử. Như vậy, ba pháp: Chủng tử +
Hiện hành + Chủng tử triển chuyển (đắp
đổi)đồng thời làm nhân làm quả cho nhau.
Triển chuyểncó 2 nghĩa: Hỗ tương triển
chuyển và Thứ đệ triển chuyển. Triển
chuyển ở đây nghĩa là Hỗ tương triển chuyển
(đắp đổi lẫn nhau), cũng tức là “Cánh hỗ”
nói trong luận Thành duy thức.
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
10 thượng) nói: “Khi thức năng huân... từ
chủng tử sinh ra thì liền có năng lực làm
nhân huân tập lại chủng tử. Ba pháp triển
chuyển, nhân quả đồng thời. Như bấc đèn
sinh lửa, lửa sinh nóng đốt bấc đèn. Cũng
như bó lau, những cây lau nương tựa lẫn
nhau, nhân quả đồng thời, lí không
10881

nghiêng đổ”.
(xt. Nhân Quả Dị Thời).
NHÂN QUẢ GIAI KHÔNG TÔNG
Cũng gọi Không kiến luận, Không kiến
ngoại đạo.
Ngoại đạo vọng chấp không có lí nhân
quả, phủ định thuyết nhân quả, chủ trương
hết thảy các pháp trong thế gian đều là
không. Một trong 16 tông ngoại đạo ở Ấn
độ.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 1, phần đầu (Đại 45, 250 thượng) nói:
“Các ngoại đạo tà kiến chấp không có sự
thương yêu nuôi nấng... thấy người làm lành
sinh vào cõi ác, thấy kẻ độc ác lại sinh cõi
lành, liền cho là không có nhân quả, bài bác
cho rằng tất cả đều không”.
[X. luận Du già sư địa Q.7; luận Hiển
dương thánh giáo Q.10]. (xt. Ngoại Đạo Thập
Lục Tông).
NHÂN QUẢ LỊCH NHIÊN
Lí nhân quả rõ ràng, dễ nhận thấy.
Chỉ quán nghĩa lệ quyển thượng (Đại 16,
447 hạ) nói: “Xét trong các giáo thì nhân
quả rõ ràng(nhân quả lịch nhiên)”.
[X. Tông kính lục Q.12].
NHÂN QUẢ MÔN
Đối lại: Thể dụng môn.
Pháp môn được tông Pháp tướng sử dụng
để nói rõ mối quan hệ giữa 7 chuyển thức
và thức thứ 8 về phương diện chủng tử và
hiện hành.
Mối quan hệ năng trì, sở trì giữa chủng
tử và thức thứ 8 gọi là Thể dụng môn, tức
thức thứ 8 năng trì là thể, chủng tử sở trì là
dụng. Còn mối quan hệ năng trì, sở trì giữa
chủng tử và hiện hành thì gọi là Nhân quả
môn, tức chủng tử năng sinh là nhân, hiện
10882

hành sở sinh là quả. Đây là Nhân quả môn
luận theo tính dụng sai biệt. Phổ thông
thường nói “Chủng tử là nhân duyên gần
của các pháp” chính là y cứ vào Nhân quả
môn này.
Ngoài ra, nếu thức thứ 8 có năng lực sinh
NHÂN QUẢ MÔN

10883

N
3611
ra các pháp thì gọi là Nhiếp dụng qui thể
nhân quả môn.
[X. luận Thành duy thức Q.2]. (xt. Thể
Dụng Môn).
NHÂN QUẢ VI TÔNG
...........
Nhân quả Nhất thừa được dùng làm tông
chỉ. Đây là lớp huyền nghĩa thứ 3 trong 5
lớp huyền nghĩa của kinh Pháp hoa do tông
Thiên thai thành lập.
Kinh Pháp hoa lấy nhân quả Nhất thừa
làm tông chỉ. Tông chỉ nhân quả này là
then chốt của việc tu hành, là yếu quyết
để hiển bày Thể; nhưng Thể của thực
tướng các pháp trong kinh Pháp hoa chính
là diệu lí chân thường chẳng phải nhân
chẳng phải quả, không tu không chứng.
Nếu người mê mất chân lí thực tướng này
thì là hạng phàm phu; còn người ngộ được
chân lí thực tướng này thì là hạng Thánh
bậc thượng. Kinh Pháp hoa căn cứ vào
tông chỉ nhân quả mà luận về lí của việc
tu hành và ngộ đạo, chủ trương việc tu
hành có thứ tự trước sau, bắt đầu việc tu
hành là nhân, kết thúc việc tu hành là
quả. Toàn bộ kinh thuyết minh đạo lí
nhân quả để nêu tỏ cái lí thể của thực
tướng, vì thế nên kinh Pháp hoa lấy nhân
quả làm tông. Hai chữ nhân, quả ở đây
được giải thích theo 2 lớp:
1. Lấy đệ tử(đối cơ)làm nhân, Thầy
(đức Thế tôn)làm quả. Cũng có nghĩa đệ
tử là nhân vị tu hành, còn Thầy là quả vị
Phật.
2. Đệ tử và Thầy đều có nhân quả riêng
10884

của mình. Tức Thầy và đệ tử đều tự có
lúc bắt đầu và lúc kết thúc các giai vị tu
hành, mà nhân quả của mỗi bên cũng đều
có Quyền và Thực. Tức là nhân quả của
đệ tử nói trên và nhân quả của Phật ở
Tích môn... đều gọi là Quyền nhân, Quyền
quả. Còn nhân quả của đệ tử khai hội(đã
xóa bỏ giáo pháp 3 thừa mà qui về giáo pháp
1 thừa) ở Tích môn và nhân quả của Phật
ở Bản môn thì đều gọi là Thực nhân, Thực
quả. Như vậy, nhân quả có 2 lớp và đều
có Quyền và Thực khác nhau theo nghĩa
được hiển bày trong 2 môn Bản, Tích của
kinh Pháp hoa.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.9, hạ]. (xt.
Ngũ Trùng Huyền Nghĩa, Bản Tích Nhị
Môn).
NHÂN SINH
I. Nhân Sinh.
Chỉ cho sự hóa sinh trong loài người,
tức sự thành lập hữu tình thế gian của cõi
Dục, vào thời kì đầu tiên trong kiếp
Thành.
[X. Trường a hàm Q.22; luận Câu xá
Q.12]. (xt. Kiếp Sơ).
II. Nhân Sinh.
Tức là người ta sinh ra đời, hoặc chỉ cho
sinh mệnh của con người.
Kinh Bát nê hoàn quyển thượng (Đại 1,
177 thượng) nói: “Con người sinh ra đời,
không ai không có khổ”.
(xt. Thất Duy).
NHÂN SINH HỌC
Tác phẩm, 1 quyển, do ông Vương ân
dương soạn, xuất bản lần đầu vào năm
Dân quốc 23 (1934), nhà xuất bản Phật
giáo Đài loan tái bản năm Dân quốc 68
(1979).
10885

Nội dung sach này chia làm 4 thiên:
1. Thiên thứ nhất: Thực tướng của nhân
sinh.
2. Thiên thứ hai: Thế gian học(Nho học
đại nghĩa).
3. Thiên thứ ba: Xuất thế học(Giải thoát
đạo luận).
4. Thiên thứ tư: Đại bồ đề luận.
NHÂN SINH HỌC

10886

N
3612
NHÂN SƠN (1887-1951)
.....
Danh tăng Trung quốc, người Kim đàn,
tỉnh Giang tô, họ Cố, biệt hiệu Thiên tình
.
Năm 18 tuổi, sư theo Hòa thượng Tây
lai xuất gia tại Quan âm các ở Kim sơn,
Trấn giang. Năm 19 tuổi, sư thụ giới Cụ
túc ở núi Bảo hoa tại Nam kinh, rồi đến
chùa Kim sơn học tập kinh điển trong 6
năm. Năm Quang tự 32 (1906), sư đến Học
đường Phổ thông ở chùa Thiên ninh tại
Dương châu học kinh Hoa nghiêm, sau
lại vào tinh xá Kì hoàn ở Nam kinh cùng
học với các vị Thái hư, Trí quang, Quán
đồng...
Dân quốc năm đầu (1912), sư cùng các
vị Thái hư, Hoành mô, Quán đồng tổ chức
hội Phật giáo Hiệp tiến. Đây là Hội đoàn
đầu tiên của Phật giáo Trung quốc. Năm Dân
quốc thứ 8 (1919), sư mở Học viện Thiên
thai ở chùa Phóng sinh ở tại Cao bưu thuộc
tỉnh Giang tô, năm Dân quốc thứ 10 (1921)
đổi tên là Học viện Tứ hoằng, chuyên phát
huy giáo nghĩa Thiên thai, những tăng sĩ ưu
tú ở khắp nơi đều về học. Học viện này sau
sánh ngang với Học viện Pháp giới ở vùng
Giang nam.
Năm Dân quốc 17 (1927), bộ Nội chính
nhà nước đề xướng phong trào “Miếu sản
hưng học”(lấy tài sản của các chùa viện làm
kinh phí để chấn hưng việc học), sư cùng các vị
Trí quang v.v... vận động dân chúng địa
phương kiến nghị xin chính phủ bảo vệ tài
sản của chùa, kết quả phong trào Miếu sản
10887

hưng học bị tạm ngưng.
Suốt một đời, sư dốc sức vào việc vận
động canh tân Phật giáo, mở các học viện
để đào tạo tăng tài. Những cống hiến của sư
đã có ảnh hưởng rất lớn đối với công cuộc
cải cách Phật giáo Trung quốc đương thời.
Năm Dân quốc 40 (1951), sư thị tịch ở
Quan âm các tại Kim sơn, thọ 65 tuổi, tăng
lạp 47.
Sư để lại các tác phẩm: Hoa nghiêm tân
sớ, Pháp hoa tích nghi, Sư địa luận thuyên
thích, Pháp hải ba lan.
NHÂN SƯ
.....
Thầy người, chỉ cho phàm phu có khả
năng dạy bảo người khác. Từ này không dùng
cho các bậc Thánh như Phật, Bồ tát...
NHÂN SỰ THƯỚNG ĐƯỜNG
Vì có việc nên thăng đường thuyết pháp.
Trong Thiền lâm, vị Trụ trì thướng
đường thuyết pháp có 2 trường hợp là Định
thời và Tùy thời. Định thời là những thời
thuyết pháp đã được qui định, như 1 tháng
2 kì, hoặc 3 hay 5... Còn Tùy thời là do các
việc xảy ra bất thường, như lành dữ họa
phúc, có người thị tịch, hoặc bậc tôn túc
đến... mà thướng đường thuyết pháp, vì thế
cũng gọi là Nhân sự thướng đường. Trường
hợp thướng đường thuyết pháp này lấy “sự”
làm nguyên do, nên nhân cơ hội này tuyên
giảng pháp yếu, khai thị đại chúng. Như
Từ minh nhân sự tụng (Vạn tục 113, 39
thượng) chép:
“Tới giờ mở bát trải khăn đơn
Ăn xong thu dọn ngủ là hơn.
Người đá vỗ tay cười ha hả
Gái gỗ đờn tranh ngươi cũng đờn”.
Thiền lâm tượng khí tiên quyển 11 nói:
10888

“Tuy những việc ấy không nhất định, nhưng
phần nhiều có các việc trái ngược, khó khăn.
Lại vì trường hợp thuyết pháp này không
nói rõ là việc gì, cho nên gọi là Nhân sự”.
NHÂN TAM TƯỚNG
Phạm: Liígasya trairùpyam.
Cũng gọi Tam hướng.
NHÂN TAM TƯỚNG

10889

N
3613
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Ba tướng của Nhân. Tức 3 điều kiện mà
chi Nhân(lí do)trong luận thức Nhân minh
bắt buộc phải có đầy đủ mới là Nhân chính
xác. Đó là:
1. Biến thị tông pháp tính: Nhân phải
có quan hệ hoàn toàn với Tông.
2. Đồng phẩm định hữu tính: Phải
quyết định có tính cách của Đồng phẩm.
3. Dị phẩm biến vô tính: Phải tuyệt đối
không có tính cách của Dị phẩm.
Ví dụ:
Tông: Con người phải chết.
Nhân: Vì là sinh vật vậy
Trong đó, “Vì là sinh vật vậy” hoàn toàn
có quan hệ với “con người”. Vì con người
cũng là sinh vật. Nhân có quan hệ với tính
cách của Tông là thế và hoàn toàn chính
xác.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh đại sớ tư sao Q.4; Đông phương luận
lí học (Nhất hạnh)]. (xt. Đồng Phẩm Định
Hữu Tính, Dị Phẩm Biến Vô Tính).
NHÂN TẠO HOA
Hoa nhân tạo, thường được làm bằng
vải, gỗ, giấy, đồng... dùng để thờ trên bàn
Phật.
Theo Quán mộc tôn nghi trong Nam hải
kí qui nội pháp truyện quyển 4, thì mỗi ngày
tắm Phật, nên bày các thứ hoa thơm cỏ lạ
để cúng dường, nhưng vào mùa đông hiếm
có hoa tươi, nên cắt giấy hoặc lụa làm hoa
nhân tạo để cúng dường trước tượng Phật,
trông cũng rất đẹp.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 6 (Đại 19,
10890

133 trung) nói: “Ở giữa đàn bát giác cao 1
trượng 6, đặt 1 hoa sen nhân tạo bằng vàng
bạc đồng hoặc gỗ”.
Trong các chùa viện hiện nay cũng có
nơi dùng gỗ làm hoa sen rồi sơn son thiếp
vàng để thờ cúng trước bàn Phật, gọi là
Thường hoa, Mộc hoa, Mộc liên hoa. Trong
các trường hợp khác, như nghi thức lễ tang,
người ta cũng dùng hoa giấy.
[X. Trần thiêm khái nang sao Q.15].
NHÂN TẬP SINH DUYÊN
Bốn hành tướng của Tập đế trong 16
hành tướng của Tứ đế.
Tức khi quán xét về Tập đế thì trước hết
quán tất cả hoặc nghiệp đều là nhân sinh ra
quả khổ, gọi là Nhân; thu tập các quả khổ
và làm cho chúng hiện khởi, gọi là Tập; khiến
cho quả khổ nối nhau không dứt, gọi là Sinh;
tập thành quả khổ và làm cho quả khổ thành
tựu, gọi là Duyên.
(xt. Thập Lục Hành Tướng, Tứ Đế).
NHÂN TẾ
.....
Phạm: Puruwamedha.
Dùng người làm vật hi sinh trong lễ tế
Tô ma của Bà la môn giáo ở Ấn độ đời
xưa. Lễ tế này giống như lễ tế dùng ngựa
làm con sinh, nhưng vì dùng ngựa không
thể đạt được điều mong cầu lớn hơn nên
mới dùng người làm vật hi sinh để tế, nên
gọi là Nhân tế.
Chương 30 trong Bạch nhu phệ đà liệt
kê 184 hạng người được dùng làm con sinh,
trong đó, có hạng trộm cắp, ca sĩ, kĩ nữ,
đàn bà giặt áo v.v... Về cách tế sinh thì có
nhiều thuyết khác nhau, có thuyết nói bắt
người nhảy vào lửa, hoặc sau khi lễ bái thần
Thái dương phải ẩn vào trong núi cho đến
10891

hết đời.
NHÂN THÀNH GIẢ
........
Hết thảy các pháp hữu vi đều do nhân
duyên tạo thành, nên thể của chúng là giả
chứ chẳng phải thực. Là 1 trong 3 giả(Nhân
thành giả, Tương tục giả, Tương đãi giả).
NHÂN THÀNH GIẢ

10892

N
3614
Nói theo tâm pháp thì Nhân thành giả
là do tâm năng duyên, duyên theo pháp
trần của ngoại giới mà sinh ra. Còn nói
theo sắc pháp thì về mặt chính báo, Nhân
thành giả là do nghiệp lực nương gá vào
cha mẹ mà được thân người; về mặt y báo,
Nhân thành giả là các vật thể do sự hòa
hợp của 4 cực vi sắc, hương, vị, xúc mà
được hình thành.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5, hạ]. (xt. Tam
Giả Thi Thiết).
NHÂN THÁP
Tháp Phật.
Vì trong danh hiệu Thích ca mâu ni Phật
thì từ “Thích ca” (Phạm: Zàkya hoặc
Zakya) là tên dòng họ, Hán dịch là Năng
nhân (dòng họ hay làm điều nhân từ), vì
thế tháp Phật được gọi là Nhân tháp, chùa
Phật được gọi là Nhân từ......, Phật gọi là
Nhân tiên .......
NHÂN THÂN
.....
Chỉ cho thân người trong thế gian.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
64 (Đại 10, 346 trung) nói: “Được thân người
là khó”.
Phạm võng kinh Bồ tát giới tự (Đại 24,
1003 thượng) nói: “Một khi đã mất thân
người, muôn kiếp khó lại được nữa”.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 23 (Đại 12,
498 hạ) nói: “Thân người khó được, ví như
hoa ưu đàm”.
NHÂN THÂN NGƯU
Mang thân người mà tâm trí thì như con
bò, ví dụ người chưa nghe Phật pháp, không
10893

có trí tuệ.
Luận Đại trí độ quyển 5 (Đại 25, 101
trung) nói: “Có trí tuệ mà không nghe nhiều
thì chẳng biết thực tướng. (...) Nghe nhiều
mà không có trí tuệ thì cũng không biết thực
nghĩa. (...) Còn không nghe nhiều cũng
không có trí tuệ, thì đó là Nhân thân ngưu
(bò mang thân người)”.
NHÂN THẬP TỨ QUÁ
...........
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Mười bốn lỗi của Nhân.
Trong Tam chi tác pháp (luận thức 3
phần)của Nhân minh, do phần thứ 2 là
Nhân(lí do)không chính xác mà tạo thành
14 lỗi, được chia làm 3 loại:
1. Bốn lỗi bất thành, gồm: Lưỡng câu
bất thành, Tùy nhất bất thành, Do dự bất
thành và Sở y bất thành, đều do Nhân thiếu
tướng thứ 1 tạo ra.
2. Sáu lỗi bất định, gồm: Cộng bất định,
Bất cộng bất định, Đồng phẩm nhất phần
chuyển dị phẩm biến chuyển bất định, Dị
phẩm nhất phần chuyển đồng phẩm biến
chuyển bất định, Câu phẩm nhất phần
chuyển bất định và Tương vi quyết định bất
định, đều do Nhân thiếu tướng thứ 2 hoặc
thứ 3 tạo nên.
3. Bốn lỗi tương vi, gồm: Pháp tự tướng
tương vi, Pháp sai biệt tương vi, Hữu pháp
tự tướng tương vi và Hữu pháp sai biệt tương
vi, đều do Nhân cùng lúc thiếu cả tướng thứ
2 và tướng thứ 3 tạo nên.
Lỗi thứ nhất: Lưỡng câu bất thành(Hai
bên đều thấy Nhân này là sai). Cả người lập
luận và người vấn nạn đều không thấy Nhân
này có quan hệ với Tông pháp(danh từ trước
của Tông). Như lập luận thức:
10894

Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì con mắt thấy được.
Trong trường hợp trên, ai cũng biết rằng
cái Nhân(lí do)“Vì là con mắt thấy được”
chẳng dính dáng 1 chút gì đến âm thanh cả.
Tông nói 1 đường Nhân nói một nẻo, chuyện
đầu Ngô mình Sở và cả đôi bên lập luận và
NHÂN THÂN NGƯU

10895

N
3615
địch luận đều thấy rõ lỗi ấy, cho nên gọi là
Lưỡng câu bất thành.
Lỗi thứ hai: Tùy nhất bất thành(Một
bên không thừa nhận). Nghĩa là 1 bên thì cho
là Nhân có quan hệ với Tông, còn 1 bên thì
cho rằng Nhân không hoàn toàn có quan
hệ với Tông.
Chẳng hạn, đứng trước Thanh hiển luận
sư mà Thắng luận sư lập luận:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì nó có tính cách được tạo ra.
Nhưng chủ trương của Thanh hiển luận
cho rằng âm thanh có trước khi phát âm,
đến khi phát âm(nghĩa là có sự tác động)nó
mới hiển rõ ra cho ta nghe thấy, chứ không
phải lúc phát âm mới có, mới phát sinh. Do
đó, âm thanh là thường có, không phải vô
thường. Như thế, Nhân ở đây chỉ được người
lập luận thừa nhận, còn đối phương thì
không thừa nhận, cho nên gọi là Tùy nhất
bất thành.
Lỗi thứ ba: Do dự bất thành(Do dự).
Trong trường hợp này Nhân có quan hệ
với Tông hay không, chưa thể quyết định
được, vì thế gọi là Do dự. Như có người từ
xa xa trông thấy 1 đám gì đang bay lên, chưa
rõ là mây, là khói hay sương mù, hoặc là
bụi... mà lập luận thức.
Tông: Đàng kia có lửa cháy.
Nhân: Vì trông như có khói bay lên.
Nhân trong luận thức này không thành
lập được Tông, vì còn do dự không quyết,
nên gọi là Do dự bất thành.
Lỗi thứ tư: Sở y bất thành.
Danh từ trước của Tông là chỗ dựa(sở y)
10896

của Nhân, nếu như danh từ trước không
được đối phương thừa nhận thì Nhân này
cũng bị lỗi. Nghĩa là nếu Tông phạm lỗi Sở
biệt bất cực thành thì Nhân cũng bị luôn lỗi
Sở y bất thành.
Như Thắng luận sư đối với Vô không
luận sư(người chủ trương không có hư không)
mà lập luận thức:
Tông: Hư không là thực có.
Nhân: Vì là chỗ nương(sở y)của đức.
“Hư không” là khái niệm được học phái
Thắng luận công nhận là có thật, nhưng
phái Vô không luận thì phủ nhận, cho là
không có “thực thể”, bởi thế, Nhân ở đây
không có chỗ dựa nên phạm lỗi “Sở y bất
thành”.
Bốn lỗi trên là do Nhân thiếu quan hệ
với Tông, gọi là 4 lỗi Bất thành.
Lỗi thứ năm: Cộng bất định(Có cả đồng
phẩm và dị phẩm).
Đây là trường hợp mà phạm vi của Tông
quá rộng, bao hàm cả tính cách đồng phẩm
và tính cách dị phẩm của Tông. Chẳng hạn
như Thanh luận sư đối với đệ tử Phật mà
lập luận:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì có tính cách đo lường được.
Trong trường hợp này, cái Nhân(lí do)
“Vì có tính cách đo lường được” có thể thành
tựu cho đồng phẩm của Tông (như cái
bình...), mà cũng có thể thành tựu cho dị
phẩm của Tông (như hư không). Như vậy
không thể xác định được rằng Tông đúng
hay không đúng, nên gọi là Bất định.
Lỗi thứ sáu: Bất cộng bất định(không có
đồng phẩm cũng không có dị phẩm).
Trong trường hợp này thì phạm vi của
Nhân lại hẹp quá, chẳng liên quan gì đến
10897

tính cách đồng phẩm mà cũng không dính
líu gì đến tính cách dị phẩm. Như lập luận
thức:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì là cái nghe được vậy.
Trong trường hợp này, những cái thường
còn(đồng phẩm của Tông)và những cái vô
thường(dị phẩm của Tông), không 1 cái gì có
tính cách “nghe được” cả. Nói cách khác,
ngoài âm thanh ra, trên thế giới này không
còn có 1 cái gì có tính cách “nghe được”
nữa. Như vậy, Nhân chẳng có liên quan gì
với đồng phẩm hay dị phẩm và do đó không
NHÂN THẬP TỨ QUÁ

10898

N
3616
thể biện minh cho sự thành lập của Tông,
mà cũng chẳng tìm đâu ra 1 ví dụ. Cho nên
bị lỗi Bất định.
Lỗi thứ bảy: Đồng phần, Dị toàn bất định
(Có 1 phần đồng phẩm và toàn phần dị phẩm).
Trong trường hợp này Nhân có 1 phần
đồng phẩm và toàn phần dị phẩm.
Như lập luận thức:
Tông: Nguyễn văn A là đàn bà.
Nhân: Vì không sinh con.
Đàn ông không sinh con, đàn bà cũng
có người không sinh con. Như vậy, đồng
phẩm chỉ có một phần thôi và 1 phần
không(nghĩa là chỉ có 1 số đàn bà không sinh
con, chứ không phải toàn thể đàn bà không sinh
con), còn dị phẩm lại hoàn toàn có(nghĩa
là toàn thể Nguyễn văn A đều không sinh con).
Trong trường hợp này, cái Nhân “Vì không
sinh con” không thể xác định được Nguyễn
văn A là đàn ông hay đàn bà, cho nên bị
lỗi Bất định.
Lỗi thứ tám: Dị phần, đồng toàn bất
định(Có tính cách đồng phẩm mà lại bị xen
vào 1 ít dị phẩm).
Trong trường hợp này Nhân cũng bị lỗi
Bất định. Như lập luận thức:
Tông: Nguyễn văn A là đàn ông.
Nhân: Vì không sinh con.
Toàn thể đàn ông không sinh con đã
đành, nhưng đàn bà cũng có người không
sinh con, thế là Nhân bị xen vào 1 phần dị
phẩm, cho nên phạm lỗi Bất định.
Lỗi thứ chín: Câu phần bất định(Có 1
ít đồng phẩm và 1 ít dị phẩm).
Nhân có 1 phần đồng phẩm và cũng có
10899

1 phần dị phẩm, nhưng không đủ tính cách
quan hệ với Tông, do đó không xác định sự
thành lập Tông. Như Thanh luận sư đối với
Thắng luận sư mà lập luận thức:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì không có tính chất ngại.
Trong trường hợp này, “thường còn” lấy
hư không, cực vi... làm đồng phẩm, như
thế thì “Vì không có tính chất ngại” chỉ
đúng với hư không chứ không đúng với
cực vi(bởi lẽ cực vi cũngcòn là vật chất, vẫn
có tính chất ngại). Hoặc lấy cái bình, niềm
vui... làm đồng phẩm thì “Vì không có tính
chất ngại” đúng với niềm vui mà không
đúng với cái bình... Như vậy, Nhân đồng
thời cùng quan hệ 1 phần với đồng phẩm
và 1 phần với dị phẩm, không xác định
được Tông là “thường còn” hay “vô
thường”, cho nên bị lỗi bất định.
Từ lỗi thứ 5 đến lỗi thứ 9, là do thiếu
tính cách đồng phẩm hoặc bị xen lẫn tính
cách dị phẩm mà có, gọi là 5 lỗi Bất định về
Nhân.
Lỗi thứ mười: Tương vi quyết định bất
định, cũng gọi Tương vi quyết định.
Đây là 1 lỗi đặc biệt trong 33 lỗi Nhân
minh. Trong 5 lỗi(từ lỗi thứ 5 đến lỗi thứ 9)
được trình bày ở trên, đều do Nhân thiếu
mất tướng thứ 2 hoặc tướng thứ 3 mà gây
ra, do đó, không quyết định được sự thành
lập Tông, nên là những lỗi Bất định. Nhưng
lỗi thứ 10 không thuộc vào loại Bất định
trên, vì, đứng về mặt lập luận mà nói thì
Nhân trong trường hợp này đầy đủ cả 3
tướng, có thể chứng minh cho Tông, chứ
không phải bất định như 5 trường hợp nói
trên. Vấn đề ở đây là: Người lập luận chủ
trương âm thanh là vô thường, kẻ đối
10900

phương thì chủ trương ngược lại: Âm thanh
là thường còn. Tông nghĩa của 2 bên trái
nhau, nhưng Nhân của 2 bên đều có đủ
điều kiện thành lập Tông(nghĩa là đủ cả 3
tướng), nên không thể quyết định ai phải ai
trái, để đến nỗi bị lỗi này. Trường hợp có
thể gọi là “bất phân thắng bại”, nhưng theo
luận lí Nhân minh thì 2 bên bại cả, vì luận
thức của đôi bên đều sai nên mới đến nỗi
như thế.
Cũng như trên đã nói, phái Thắng luận
chủ trương “Âm thanh là vô thường”, đứng
trước phái Thanh sinh luận chủ trương “Âm
NHÂN THẬP TỨ QUÁ

10901

N
3617
thanh là thường còn” mà lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì là do sự động tác mà có ra.
Dụ: Như cái bình...
Đó là 1 luận thức mà phần Nhân hoàn
toàn đầy đủ, không thiếu 1 điều kiện nào
trong 3 tướng. Nhưng, vì phái Thanh sinh
luận cùng với phái Thắng luận đều thừa
nhận là “tính chất của âm thanh có thể
nghe được”, có thể là “thường còn”, cho
nên phái Thanh sinh luận lại đối với Thắng
luận mà lập:
Tông: Âm thanh là thường còn.
Nhân: Vì là cái nghe được.
Dụ: Ví như tính chất của âm thanh.
Vì cả 2 phái đều thừa nhận “tính chất
âm thanh có thể nghe thấy, có thể thường
còn” nên luận thức sau vẫn đầy đủ 3 điều
kiện(phái Thanh sinh luận liệt tính chất âm
thanh vào đồng phẩm với Tông). Luận thức của
2 bên đều đầy đủ, không ai thuyết phục được
ai, như vậy, trên lập trường Nhân minh đều
bị lỗi bất định. Lập luận đúng, nhưng không
tìm thấy lỗi của đối phương nên cũng bị lỗi.
Trong trường hợp như thế thì phải dùng 1
thứ Nhân hoàn toàn hơn để thuyết phục
đối phương.
Lỗi thứ mười một: Pháp tự tướng tương
vi(Trái với chủ trương của Tông).
“Pháp” là danh từ sau(hậu trần)của
Tông, trái với ý nghĩa của Tông. Như lập
luận thức:
Tông: Anh A sẽ không phải chết.
Nhân: Vì anh ta là 1 sinh vật.
Không một sinh vật nào mà sẽ không
10902

chết, như vậy rõ ràng “sinh vật” đã mâu
thuẫn với ý nghĩa “sẽ không phải chết”, nên
phạm lỗi Pháp tự tướng tương vi.
Lỗi thứ mười hai:Pháp sai biệt tương vi
(Trái với chủ trương của Tông).
Lỗi này do Nhân trái với ý nghĩa ẩn tàng
trong Tông. Như muốn chứng minh sự tồn
tại của 1 nguyên lí duy nhất sáng tạo ra muôn
vật mà lập luận thức:
Tông: Muôn vật phải là do 1 cái gì khác
tạo ra.
Nhân: Vì tự mình không thể tạo ra mình
được.
Dụ: Ví như đồ vật nhân tạo.
Đứng về phương diện ngôn ngữ mà nhận
xét, thì luận thức trên đây không có 1 lỗi
nào có thể chỉ trích hay bác bỏ được. Thiên
chúa giáo chủ trương Thần tạo ra muôn vật
và ở ngoài vòng muôn vật. Và câu “do 1 cái
gì khác tạo ra” ấy không phải là 1 nguyên
nhân khác, 1 điều kiện khác mà chính là
muốn nói “do 1 vị thần duy nhất tạo ra”.
Chỉ vì sợ bị lỗi bất cực thành nên phải nói
gián tiếp như thế. Tại sao? Vì cái Nhân “tự
mình không thể tạo ra mình được” đã là
mâu thuẫn hẳn với ý nghĩa của Tông rồi. Vì
nếu mình không thể tự tạo ra mình, thì vị
thần duy nhất kia do ai tạo ra? Không lẽ vị
thần ấy lại tự tạo ra mình?
Lỗi thứ mười ba: Hữu pháp tự tướng
tương vi(Trái với danh từ trước).
Lỗi này là do Nhân trái với ý nghĩa trong
danh từ trước(tiền trần)của Tông. Như
Thắng luận sư lập luận thức:
Tông: Tính có không phải là Thực, là
Đức, là Nghiệp.
Nhân: Vì có 1 Thực, vì có Đức, Nghiệp.
Trong trường hợp này, Nhân dùng “tính
10903

có”(Hữu tính) để phủ định Thực, Đức,
Nghiệp, nhưng đồng thời cũng lại phủ định
luôn cả Tính có. Vì thế nên bị lỗi.
Lỗi thứ mười bốn: Hữu pháp sai biệt
tương vi(Mâu thuẫn với ý nghĩa ẩn tàng trong
danh từ trước của Tông).
Như lập luận thức:
Tông: Có một đấng thường trụ.
Nhân: Vì không có hình tướng.
Ý của người lập luận là muốn lập 1 đấng
Tạo hóa tạo ra muôn vật, nhưng nếu bị đối
phương bác bỏ bằng luận thức:
Tông: Đấng ấy của ông là thường trụ,
NHÂN THẬP TỨ QUÁ

10904

N
3618
nhưng không tạo ra được vật gì cả.
Nhân: Vì không có hình tướng.
Thì người lập luận sẽ bị lỗi “mâu thuẫn
với ý nghĩa ẩn tàng trong danh từ trước của
Tông” mà mình muốn thành lập.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh đại sớ tư sao Q.4; Đông phương luận
lí học (Nhất hạnh)]. (xt. Nhân Minh Tam
Tướng, Nhân Minh).
NHÂN THỂ
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Trong luận thức Nhân minh, ý nghĩa của
Nhân(lí do)đối với danh từ trước(Hữu pháp)
của Tông được cả 2 bên lập luận và địch
luận thừa nhận. Như lập luận thức:
Tông: Âm thanh là vô thường.
Nhân: Vì là do tính tác động tạo ra.
Trên đây, ý nghĩa “do tính tác động tạo
ra” là Nhân thể, được cả Thanh luận sư và
tín đồ Phật giáo công nhận. Lại khi giải thích
Nhân thể phải dựa vào ngôn ngữ, phân biệt
Nhân thể phải nhờ trí tuệ, vì thế Nhân thể
có 6 nghĩa, gọi là Lục nhân, gồm 3 sinh nhân
của người lập luận là: Ngôn sinh nhân, Trí
sinh nhân và Nghĩa sinh nhân. Vì 3 nhân
này có thể làm cho địch luận(người vấn nạn)
sinh ra sự hiểu biết, nên gọi là Sinh nhân.
Và 3 liễu nhân của người địch luận là: Trí
liễu nhân, Ngôn liễu nhân và Nghĩa liễu
nhân. Vì 3 nhân này có thể làm cho người
địch luận hiểu rõ (liễu ngộ)được lí nghĩa của
người lập luận, cho nên gọi là Liễu nhân.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.thượng, phần cuối]. (xt. Lục Nhân, Nhân
Minh).
10905

NHÂN THI THIẾT LUẬN
Pàli: Puggala-paĩĩatti.
Hán âm: Bổ đặc già la bộn na để.
Tác phẩm, phân loại và thuyết minh về
Bổ đặc già la, là 1 trong 7 bộ luận bằng tiếng
Pàli của Phật giáo Thượng tọa bộ Nam
truyền.
Nội dung chủ yếu của luận này là bàn về
Nhân ngã thi thiết trong 6 thi thiết(Uẩn,
Xứ, Giới, Căn, Đế, Nhân ngã)và về các chủng
loại của nhân ngã. Toàn bộ chia làm 2 phần:
Phần Luận mẫu (Pàli: Màtikà) và phần
Giải thuyết. Phần Giải thuyết là bộ phận
chủ yếu của sách này. Phổ thông cho rằng
sách này và luận Phân biệt là 2 trứ tác sớm
nhất trong 7 bộ luậnPàli, đồng thời, giữa
luận này và phẩm Nhân trong luận Xá lợi
phất a tì đàm(Hán dịch)cùng với luận Tập
dị môn túc có quan hệ mật thiết với nhau.
Hiện nay nguyên văn của luận này đã
được xuất bản cùng với các bản dịch tiếng
Anh (A Designation of Human Types,
P.T.S.1924) và tiếng Nhật (quyển 47 trong
Đại tạng kinh Nam truyền).
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; A tì đạt
ma luận thư chi nghiên cứu; A History of
PàliLiterature by B.C.Law].
NHÂN THIÊN
Chỉ cho cõi người và cõi trời trong 10
cõi, 6 đường.
Kinh Hoa nghiêm quyển 5 (Đại 9, 424
thượng) nói: “Lìa bỏ thú vui của cõi trời, cõi
người, thường hành tâm đại từ”.
PhẩmTòng địa dũng xuất trong kinh
Pháp hoa (Đại 9, 41 trung) nói: “Thường
ưa nơi vắng lặng, siêng năng tinh tiến, chưa
từng nghỉ ngơi, cũng không trụ nơi cõi
người, cõi trời”.
10906

[X. kinh Đại thừa bản sinh tâm địa quán
Q.2].
NHÂN THIÊN BẢO GIÁM
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đàm tú soạn
vào đời Nam Tống, được khắc bản in vào
NHÂN THIÊN BẢO GIÁM

10907

N
3619
khoảng năm Thiệu định (1228-1233) đời vua
Lí tông.
Về nội dung, tác giả đã căn cứ vào kinh,
luật, luận của Phật giáo, các sách Nho và
Lão, biên tập vài trăm điều mục gồm những
đoạn văn có lời hay ý đẹp về gương tu hành
và những điều cần biết của người học đạo.
NHÂN THIÊN NHÃN MỤC
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Hối nham
Trí chiêu soạn vào đời Tống, được thu vào
Đại chính tạng tập 48.
Nội dung sách này thu tập những thiên
văn thơ, kệ tụng, lời khai thị đại chúng của
các bậc Tổ sư và cương yếu của 5 phái Thiền
tông đương thời: Lâm tế, Vân môn, Tào
động, Qui ngưỡng và Pháp nhãn để nêu rõ
đặc trưng của 5 phái.
Sách này và luận Tông môn thập qui của
ngài Pháp nhãn Văn ích rất nổi tiếng trong
Thiền lâm Trung quốc.
NHÂN THIÊN THẮNG DIÊU THIÊN QUẢ
Quả báo tốt đẹp của 2 cõi trời, người
trong 6 đường.
So với quả báo của 4 cõi khác(địa ngục,
ngã quỉ, súc sinh, a tu la)thì có thể nói quả
báo của cõi trời, cõi người tốt đẹp hơn nhiều,
nên gọi là Thắng diệu thiện quả(quả tốt đẹp
vượt trội).
NHÂN THIÊN TRÍ KÍNH NGUYÊN
Cũng gọi Linh thành tôn đức nguyện,
Văn danh tu hành đắc tha kính ích
nguyện, Văn danh đắc ích nguyện, Tác lễ
trí kính nguyện, Văn danh tu hành chúng
sở kính trọng nguyện, Văn danh kính trọng
nguyện.
10908

Nguyện thứ 37 trong 48 nguyện của đức
Phật A di đà ghi trong kinh Vô lượng thọ.
Lời văn nguyện tùy các bản dịch bất đồng
mà có hơi khác nhau.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 hạ) chép: “Khi tôi thành Phật, các
trời và người ở vô lượng bất khả tư nghị thế
giới của chư Phật trong 10 phương, nếu nghe
danh hiệu của tôi mà 5 vóc sát đất, hay cúi
đầu làm lễ, vui mừng tin ưa, tu hạnh Bồ tát,
thì sẽ được tất cả trời và người chí thành
cung kính. Nếu không như thế thì tôi không
chứng ngôi Chính giác”.
[X. Vô lượng thọ Như lai hội (bản dịch
đời Đường); kinh Vô lượng thọ trang nghiêm
(bản dịch đời Tống); Vô lượng thọ kinh sao;
Cửu phẩm vãng sinh nghĩa].
NHÂN THUẬN DƯ PHƯƠNG
Từ ngữ hiển bày sự sai biệt giữa trời,
người, Thanh văn... ở cõi Tịnh độ cực lạc.
Nhân là vì lẽ; Thuận là thuận theo; Dư
phương chỉ cho các thế giới rộng lớn được
giáo hóa.
Tịnh độ cực lạc thực ra không có sự sai
khác giữa người và trời, nhưng vì lí do tiếp
dẫn chúng sinh ở các thế giới trong 10
phương, nên thuận theo tướng của thế giới
mà lập ra các tên gọi người, trời... “Thuận
theo” có 3 nghĩa:
1. Nói theo bản nghiệp: Theo lời ngài
Nghĩa tịch được trích dẫn trong Lục yếu
sao quyển 4, thì trong số những người vãng
sinh, có người được sinh làm người, có
người được sinh làm trời, khi họ sinh về
Tịnh độ, tuy hình dáng không khác nhau,
nhưng vì thuận theo bản nghiệp của họ
mà có tên gọi người, trời...
2. Nói theo chỗ ở: Kinh Đại phương
10909

đẳng đại tập quyển 4 có nói về tướng của cõi
Phật Tịnh quang minh, theo đó thì trong
cõi Phật không có tên gọi Nhị thừa, tất cả
đều là Bồ tát bất thoái chuyển, các vị Bồ tát
sống lâu nửa kiếp, không có người, trời khác
NHÂN THUẬN DƯ PHƯƠNG

10910

N
3620
nhau, ở trên mặt đất là người, trụ trên hư
không là trời.
3. Nói theo tên gọi cũ: Vãng sinh luận
chú quyển thượng cho rằng Thanh văn là
từ phương khác sinh về Tịnh độ, vì vẫn dùng
tên cũ nên gọi là Thanh văn.
[X. kinh Vô lượng thọ; Tán A di đà Phật
kệ].
NHÂN TIÊN
.....
Từ tôn xưng đức Phật.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 2 (Đại 12,
375 hạ) nói: “Xa lìa bậc Nhân tiên, không
thể cứu được nữa”.
NHÂN TÍNH
.....
Phạm,Pàli: Sìvali.
Hán âm: Thi lợi ca, Thi bà la, Thế bạt la,
Thi bạt la.
Cũng gọi Nhân cát.
Đệ tử của đức Phật, thuộc dòng Sát đế
lợi. Ngài bẩm tính nhân từ nên gọi là Nhân
tính.
Vào các kiếp quá khứ, Ngài thường đem
tiền của tặng cho người nghèo, nhờ thiện
nghiệp ấy nên nhiều đời Ngài được sinh vào
cõi trời, cõi người, phúc đức đầy đủ. Đến
khi đức Phật ra đời, Ngài được làm đệ tử,
chứng quả A la hán, được xếp vào hàng
“Chúng đồng văn”(Đại chúng cùng nghe)
trong hội tọa kinh Vô lượng thọ.
[X. kinh Ngũ bách đệ tử tự thuyết bản
khởi; luận Đại trí độ Q.24].
NHÂN TÔN
.....
10911

Bậc tôn quí trong loài người, là từ tôn
xưng đức Phật.
Phẩm Tựa kinh Tăng nhất a hàm (Đại
2, 550 thượng) nói: “Bậc nhân tôn nói Lục
độ ba la mật”.
NHÂN TRÍCH LUẬN
Cũng gọi Nhân nhất trích luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Pháp xứng
người Nam Ấn độ soạn vào khoảng thế kỉ
VI, VII, 1 trong 7 bộ luận về Nhân minh.
Nội dung nói rõ về qui tắc thành lập
Nhân(lí do). Theo qui định của 3 chùa lớn
thuộc phái Cách lỗ của Phật giáo Tây tạng
thì luận này được xếp vào loại sách nhập
môn của người học tập Nhân minh.
Về sách chú thích luận này thì có Quảng
chú của ngài Luật thiên.
NHÂN TRUNG HỮU QUẢ
...........
Phạm:Sat-kàrya.
Trong nhân có sẵn tính chất của quả.
Đây là chủ trương của học phái Số luận trong
6 phái Triết học ở Ấn độ đời xưa.
Học phái này cho rằng sự sinh thành của
muôn vật là sự khai phát của tự tính, vì thế
trong tự tính tự nhiên đã có sẵn tính chất
quả của muôn vật, như từ cát không thể ép
cho ra dầu, nhưng ép vừng (mè)thì được
dầu; nếu trong nhân không có sẵn tính quả
thì không thể sinh ra quả. Thuyết này ngược
lại với thuyết “Trong nhân không quả” của
học phái Thắng luận.
[X. luận Kim thất thập Q.thượng; luận
Du già sư địa Q.6; luận Hiển dương thánh
giáo Q.9; Ma ha chỉ quán Q.10, thượng].
(xt. Nhân Trung Vô Quả).
NHÂN TRUNG HỮU QUẢ TÔNG
..............
10912

Cũng gọi Nhân trung hữu quả luận.
Tông phái ngoại đạo chấp trước trong
nhân của các pháp đã có sẵn tính chất
của quả, 1 trong 16 tông ngoại đạo ở Ấn
độ cổ đại.
Ngoại đạo này chủ trương trong nhân
NHÂN TRUNG HỮU QUẢ TÔNG

10913

N
3621
đã có tính chất của quả rồi, chẳng hạn muốn
có gạo nếp thì phải cấy lúa nếp, chứ trồng
ngô thì không thể có được gạo nếp.
[X. luận Du già sư địa Q.6; luận Hiển
dương thánh giáo Q.9; Đại thừa pháp uyển
nghĩa lâm chương Q.1]. (xt. Nhân Trung
Hữu Quả, Vũ Chúng Ngoại Đạo).
NHÂN TRUNG NGƯU VƯƠNG
Cũng gọi Nhân trung tượng vương, Nhân
trung long vương, Nhân trung sư tử, Nhân
trung liên hoa phân đà lợi, Nhân trung
trượng phu, Nhân trung lương mã, Nhân sư
tử, Nhân trung đặc ngự.
Đức hiệu của Phật. Ngưu vương, Tượng
vương, Long vương, Liên hoa phân đà lợi
v.v... trong loài người là những lời khen
ngợi đức hạnh rộng lớn vô biên của Phật
ví như sức mạnh của trâu chúa, rồng chúa,
voi chúa và sự quí hiếm của hoa sen trắng...
vậy.
Theo luận Du già sư địa quyển 82, thì
do Phật có cái đức chế ngự đại chúng nên
gọi là Nhân trung ngưu vương.
[X. kinh Li cấu tuệ bồ tát sở vấn lễ Phật
pháp; luận Đại trí độ Q.8].
NHÂN TRUNG PHÂN ĐÀ LỢI HOA
I. Nhân Trung Phân Đà Lợi Hoa.
Phạm: Puịđarìka.
Hán dịch: Bạch liên hoa.
Hoa sen trắng trong loài người. Vì hoa
sen trắng thanh khiết, quí hiếm nên được
dùng làm đức hiệu của Phật.
[X. kinh Niết bàn Q.18 (bản Bắc)].
II. Nhân Trung Phân Đà Lợi Hoa.
Từ ngữ khen tặng người niệm Phật. Vì
10914

những người niệm Phật là rất quí, như hoa
sen trắng.
[X. kinh Quán vô lượng thọ]. (xt. Liên
Hoa).
NHÂN TRUNG SƯ TỬ
...........
I. Nhân Trung Sư Tử.
Cũng gọi Nhân hùng sư tử, Nhân sư tử
vương, Nhân sư tử.
Sư tử trong loài người. Từ ngữ tôn xưng
đức Phật. Vì Ngài là bậc hùng dũng nhất
trong loài người, giống như sư tử là chúa
của trăm loài thú.
Theo luận Đại trí độ quyển 7, sư tử một
mình đi giữa các loài thú mà không sợ hãi,
có thể hàng phục tất cả. Đức Phật cũng
thế, ở trong 96 thứ ngoại đạo mà hàng
phục tất cả, chẳng sợ hãi, nên gọi là Nhân
sư tử.
[X. kinh Niết bàn Q.33 (bản Bắc); kinh
Vô lượng thọ].
II. Nhân Trung Sư Tử.
Tiếng tôn xưng ngài Phật đà tư na.
Theo lời Bạt trong Trị thiền bệnh bí yếu
pháp, thì vị sa môn Đại thừa tên là Phật đà
tư na là bậc thiên tài xuất chúng, một mình
đi qua các nước, có thể tụng nửa ức kệ, thông
suốt pháp thiền, người đời gọi ngài là Nhân
trung sư tử.
[X. luận Đại trí độ Q.8].
NHÂN TRUNG TAM ÁC
...........
Ba hạng người ác trong loài người. Tức
là: Hạng Nhất xiển đề, người phỉ báng Đại
thừa và người phạm 4 giới cấm nặng(sát
sinh, trộm cắp, dâm dục, nói dối).
(xt. Nhất Xiển Đề, Tứ Trọng Cấm).
NHÂN TRUNG THỤ
10915

Cây giữa loài người, đức hiệu của Phật.
Thân nghiệp của Phật có khả năng làm
lợi ích cho tất cả chúng sinh, diệt tan nhiệt
não, cũng như cây cối che mát cho mọi
loài.
NHÂN TRUNG THỤ

10916

N
3622
Kinh Nhân vương quyển thượng (Đại 8,
838 thượng) nói: “Đấng Pháp vương vô
thượng như cây đại thụ giữa loài người, tỏa
bóng che mát khắp vô lượng chúng sinh”.
NHÂN TRUNG THUYẾT QUẢ
... ... ... ..
Phạm:Sat-kàrya-vàda.
Đối lại: Quả trung thuyết nhân.
Trong “nhân” nói “quả”, tức là đối với
nguyên nhân mà giả đặt ra cái tên gọi kết
quả.
Trong trường hợp dùng sự quan hệ giữa
sợi(nhân)và quần áo(quả)làm ví dụ, rồi
nếu nói “sợi tức là quần áo” thì đó là trong
nhân nói quả; còn nếu nói “quần áo tức là
sợi” thì đó là trong quả nói nhân.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển 37
(bản Bắc) thì đức Như lai có khi trong nhân
nói quả, có khi trong quả nói nhân. Như
người thế gian nói “đất sét tức là bình”, “sợi
tức là áo”... đó là trong nhân nói quả; còn
nếu nói “trâu tức là cỏ nước”, “người tức là
ăn” thì đó là trong quả nói nhân.
[X. luận Đại trí độ Q.18, 31, 43; luận
Thành thực Q.15]. (xt. Quả Trung Thuyết
Nhân).
NHÂN TRUNG TÔN
........
Bậc tôn quí nhất trong loài người, là từ
ngữ kính xưng đức Phật.
Phẩm Tựa trong kinh Pháp hoa (Đại 9,
4 trung) nói: “Có đức Phật, bậc nhân trung
tôn, hiệu là Nhật nguyệt đăng minh”.
NHÂN TRUNG VÔ QUẢ
...........
10917

Phạm:A-sat-kàrya.
Đối lại: Nhân trung hữu quả.
Nghĩa là trong nhân không nhất định
đã có sẵn tính chất của quả. Đây là chủ
trương của học phái Thắng luận trong 6 phái
Triết học ở Ấn độ đời xưa.
Học phái này cho rằng nhân có 2 loại là
nhân hòa hợp và nhân không hòa hợp, phải
cần có các nhân hòa hợp mới có quả, như
đất sét tuy là nhân của cái bình, nhưng phải
đợi các trợ nhân thì mới thành bình, bởi
thế phái này lập thuyết nhân quả khác nhau.
[X. luận Kim thất thập Q.thượng; Trung
quán luận sớ Q.2, phần đầu; Bách luận sớ
Q.hạ, phần đầu; Ma ha chỉ quán Q.10,
thượng]. (xt. Nhân Trung Hữu Quả).
NHÂN TRỰC
... ..
Chức vụ thuộc Trực đàn liêu trông coi
việc trao nhân duyên huyết mạch trong pháp
hội truyền giới của Thiền lâm.
[X. Thụ giới hội tác pháp trong Tào động
tông hành trì quĩ phạm Q.2].
NHÂN TỰ
.....
I. Nhân Tự.
Chỉ cho chữ (hùô, Hồng). Chữ Hồng
là chủng tử của bồ tát Quang, có nghĩa diệt
trừ sạch nghiệp nhân nên gọi là Nhân tự.
Chữ Hồng cũng là chủng tử của đức A súc
Như lai, biểu thị đức của tâm bồđềtrong
sạch.
Cứ theo kinh Du kì, từ Nhân tự kim
cương có năng lực phát sinh lửa mạnh, thiêu
đốt những sự không tốt lành.
II. Nhân Tự.
Chỉ cho chữ (a), chữ (a#, ác). Chữ
A là chủng tử của tâm bồ đề, có nghĩa là
10918

nhân nên gọi là Nhân tự. Chữ Ác là chủng
tử của Kim cương tát đỏa trong hội Yết ma,
thể của nó lấy tâm bồ đề làm nhân nên gọi
là Nhân tự.
NHÂN TƯỚNG
Tướng nhân sinh ra muôn pháp, 1 trong
NHÂN TƯỚNG

10919

N
3623
3 tướng của thức A lại da.
Thức A lại da có năng lực thu giữ hết
thảy chủng tử, là nguyên nhân sinh ra muôn
pháp, vì thế gọi là Nhân tướng. Nhân tướng
có 2 nghĩa:
1. Y trì nhân: Giữ gìn chủng tử các pháp
không để mất.
2. Sinh khởi quán: Chủng tử chính là
nhân duyên gần để hiện khởi các pháp.
[X. luận Thành duy thức Q.2; Thành duy
thức luận thuật kí Q.4]. (xt. A Lại Da Tam
Tướng).
NHÂN VẬT THỦY NGHĨA LUẬN
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Khang
pháp sướng soạn vào đời Đông Tấn, hiện
đã thất lạc.
Nội dung sách này thuật lại các cuộc luận
bàn về những điều không tưởng của các nhân
vật đương thời.
Thời vua Thành đế (ở ngôi 326-342),
ngài Khang pháp sướng cùng với các học
giả Bát nhã như: Khang tăng uyên, Chi
mẫn độ... đi về miền Nam, thường cầm
phất trần tha thẩn ở chỗ ngã tư đường,
mỗi khi gặp danh sĩ thì đàm luận suông
từ sáng sớm đến chiều tối. Danh sĩ thời
bấy giờ là Dữu lượng từng hỏi (Đại 49, 74
thượng):
“- Cái phất trần này vì sao còn mãi?
Khang pháp sướng đáp:
- Người liêm khiết chẳng cầu, kẻ tham
lam thì không cho, nên nó còn mãi”.
Thời Lục triều vì loạn lạc nên chúng
tăng ở Hoa bắc lánh xuống miền Nam và
thường tiếp xúc, đàm luận với các danh
10920

sĩ. Do đó, loại trứ tác như trên đã được
soạn thuật để cho hợp với sở thích thanh
đàm của giới quí tộc Giang nam đương
thời.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.8; Lương cao
tăng truyện Q.4].
NHÂN VỊ
Đối lại: Quả vị.
Đồng nghĩa: Nhân địa.
Giai vị tu nhân Phật, tức là những giai vị
tu hành, khi chưa chứng được quả Phật, cho
nên gọi là Nhân vị.
(xt. Nhân Địa).
NHÂN VỊ VẠN HẠNH
Đối lại: Quả địa vạn đức.
Từ gọi chung muôn hạnh được tu ở
Nhân vị.
Muốn thành quả Phật thì lúc ở Nhân
vị cần phải tu muôn hạnh, chứa góp muôn
điều thiện, nhờ đó mới có thể chứng được
quả Phật.
(xt. Quả Địa Vạn Đức).
NHÂN VIÊN QUẢ MÃN
Muôn hạnh ở nhân vị đã tròn, muôn
đức ở quả vị đã đủ.
Kinh Tâm địa quán quyển 1 (Đại 3, 295
thượng) nói:
“Ba tăng kì kiếp độ chúng sinh,
Siêng tu tám vạn ba la mật.
Nhân tròn quả đủ thành chính giác,
Thọ mệnh thường nhiên chẳng đến đi”.
NHÂN VƯƠNG
I. Nhân Vương.
Từ tôn xưng đức Phật. Đức Phật hiệu là
Năng nhân, là Pháp vương, nên gọi chung
là Nhân vương.
II. Nhân Vương.
Chỉ cho 16 vị Quốc vương của 16 nước
10921

lớn ở Ấn độ thời xưa được ghi trong kinh
Nhân vương.
III. Nhân Vương.
NHÂN VƯƠNG

10922

N
3624
Cũng gọi Nhị vương tôn, Nhị thiên
vương.
Hai vị lực sĩ Kim cương được thờ ở 2
bên cổng chùa để thủ hộ. Vị bên trái là Mật
tích kim cương, vị bên phải là Na la diên
kim cương.
(xt. Nhị Vương Tôn).
NHÂN VƯƠNG BÁT NHÃ BA LA MẬT KINH
Cũng gọi Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật kinh, Nhân vương bát nhã ba la
mật hộ quốc kinh, Nhân vương bát nhã
kinh, Nhân vương kinh.
Kinh, 2 quyển, do ngài Cưu ma la thập
dịch vào đời Diêu Tần, được thu vào Đại
chính tạng tập 8.
Kinh này được chia làm 8 phẩm: Phẩm
Tựa, phẩm Quán không, phẩm Bồ tát giáo
hóa, phẩm Nhị đế, phẩm Hộ quốc, phẩm
Tán hoa, phẩm Thụ trì và phẩm Chúc lụy.
Nội dung kinh này đức Phật nói cho 16
vị Đại quốc vương nghe về hạnh gìn giữ quả
Phật, Thập địa và nhân duyên giữ gìn đất
nước và nếu giảng nói, thụ trì kinh này thì
được tiêu tai tăng phúc. Kinh này cùng với
kinh Pháp hoa, kinh Kim quang minh là 3
bộ kinh hộ quốc; khi tu pháp hội Nhân
vương thì tụng 3 bộ kinh này.
Cứ theo Lịch đại tam bảo kỉ thì kinh
này có 3 người dịch là: Trúc pháp hộ, Cưu
ma la thập và Chân đế. Đại đường nội điển
lục và các bộ Mục lục sau đó đều theo thuyết
trên. Nhưng Xuất tam tạng kí tập thì xếp
kinh này vào Thất dịch tạp kinh lục(Những
kinh mất tên người dịch). Còn Chúng kinh
mục lục(Pháp kinh lục)quyển 2 đời Tùy thì
10923

xếp kinh này vào Nghi hoặc lục, cho rằng
không phải do ngài Cưu ma la thập hoặc
Trúc pháp hộ dịch.
Niên hiệu Vĩnh thái năm đầu (765) đời
Đường, vua Đại tông ban sắc cho Tam tạng
Bất không dịch lại, lấy tựa đề là Nhân vương
hộ quốc Bát nhã ba la mật đa kinh(gọi tắt:
Nhân vương hộ quốc kinh, Tân dịch nhân vương
kinh), gồm 2 quyển 8 phẩm, được thu vào
Đại chính tạng tập 8, văn từ trong bản dịch
này hơi giống với bản dịch cũ.
Về sách chú sớ thì bản dịch của ngài Cưu
ma la thập có: Nhân vương hộ quốc bát nhã
kinh sớ 5 quyển(ngài Trí khải giảng, đệ tử
Quán đính ghi), Nhân vương bát nhã kinh
sớ 6 quyển(Cát tạng), Nhân vương kinh sớ
6 quyển(Viên trắc). Còn chú sớ bản dịch
của ngài Bất không thì có: Nhân vương hộ
quốc bát nhã ba la mật đa kinh sớ 3 quyển
(Lương bí), Nhân vương kinh sớ 4 quyển
(Tịnh nguyên)v.v...
[X. Nhân vương hộ quốc bát nhã kinh
sớ Q.1 (Trí khải); Du già sư địa luận lược
toản Q.10; Đại đường nội điển lục Q.2-4;
Khai nguyên thích giáo lục Q.2, 4, 6].
NHÂN VƯƠNG CHÚ
Tức Đà la ni được nói trong kinh Nhân
vương. Đà la ni này là pháp môn thù thắng
của hết thảy chư Phật.
[X. phẩm Phụng trì trong kinh Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa].
NHÂN VƯƠNG HỘ QUỐC BÁT NHÃ BA LA MẬT
ĐA KINH ĐẠO TRÀNG NIÊM TỤNG NGHI QUĨ
Cũng gọi Nhân vương hộ quốc bát nhã
ba la mật đa kinh đà la ni niệm tụng nghi
quĩ, Nhân vương hộ quốc bát nhã nghi quĩ,
Nhân vương niệm tụng nghi quĩ.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Tam tạng Bất
10924

không dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 19.
Nghi quĩ này giải thích phẩm Phụng trì
trong kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa quyển hạ, đồng thời, nói rõ qui tắc
kiến lập Nhân vương kinh pháp mạn đồ la
NHÂN VƯƠNG CHÚ

10925

N
3625
và thứ tự tu pháp này. Toàn sách chia làm 5
khoa:
1. Nói rõ việc Bồ tát hiện uy đức.
2. Qui tắc kiến lập Mạn đồ la.
3. Pháp tắc vào đạo tràng.
4. Giải thích pháp quán Văn tự đà la ni.
5. Đà la ni quán tưởng bố tự luân.
Trong Súc loát Đại tạng kinh, Nghi quĩ
này được chia làm 2 quyển. Ngoài ra, Nhân
vương bát nhã niệm tụng pháp do ngài Tam
tạng Bất không dịch là do chỉnh lí khoa thứ
3 đến khoa thứ 5 trong nghi quĩ này mà
thành 1 quyển(cũng được thu vào Đại chính
tạng tập 19), văn từ hơi khác.
NHÂN VƯƠNG HỘ QUỐC BÁT NHÃ BA LA MẬT
ĐA KINH SỚ
Cũng gọi Tân dịch Nhân vương bát nhã
kinh sớ, Tân dịch Nhân vương kinh sớ.
Kinh sớ, 3 quyển, do ngài Lương bí soạn
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 33.
Đây là sách chú thích kinh Nhân vương
hộ quốc bát nhã ba la mật đa 2 quyển, bản
dịch của ngài Tam tạng Bất không đời
Đường.
Nội dung sách này trước hết giải thích
sơ lược về đề kinh và đại ý kinh, kế đến lập
4 môn: Duyên khởi của kinh, Thuyết minh
tông thể, Sở nhiếp sở bị và Giải thích kinh
văn.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15, 16; Chư a xà lê chân ngôn Mật
giáo bộ loại tổng lục Q.thượng].
NHÂN VƯƠNG HỘ QUỐC BÁT NHÃ KINH SỚ
Kinh sớ, 5 quyển, do ngài Trí khải đời
10926

Tùy giảng, đệ tử Quán đính ghi, được thu
vào Đại chính tạng tập 33.
Đây là sách chú thích kinh Nhân vương
bát nhã ba la mật đa 2 quyển, do ngài Cưu
ma la thập dịch vào đời Diêu Tần. Trước
hết dùng Ngũ trùng huyền nghĩa trình bày
đại ý của kinh, sau đó là giải thích văn
kinh.
Cứ theo Tùy Thiên thai Trí giả đại sư
biệt truyện, thì vào cuối thời Trần, ngài Trí
khải có tuyên giảng kinh Nhân vương bát
nhã 2 lần. Phương pháp chú thích kinh
Nhân vương trong sách này đại khái cũng
giống như cách chú thích trong Thiên thai
tam đại bộ, tức là cũng dùng Ngũ trùng
huyền nghĩa, Tứ thích... để giải thích văn
kinh, nhưng phần thích nghĩa thì kém sinh
động, nên e rằng bộ kinh sớ này có lẽ đã do
người đời sau soạn, rồi mượn tên của ngài
Trí khải.
[X. Đại minh tam tạng thánh giáo Bắc
tạng mục lục Q.4; Đại minh tam tạng thánh
giáo tam tạng mục lục; Duyệt tạng tri tân
Q.36].
NHÂN VƯƠNG HỘI
Cũng gọi Nhân vương trai, Nhân vương
bát nhã hội, Nhân vương đạo tràng, Bách
tòa đạo tràng, Bách tòa hội.
Pháp hội tuyên giảng và tán thán kinh
Nhân vương bát nhã để cầu nguyện mưa
hòa gió thuận, đất nước thanh bình, nhân
dân an lạc.
Theo kinh Nhân vương, khi nước nhà
bị tai nạn loạn lạc, nếu trì tụng kinh này thì
mùa màng bội thu, dân giầu nước yên.
Tại Trung quốc, vào năm Vĩnh định thứ
3 (559) đời vua Vũ đế nhà Trần thời Nam
Bắc triều, vua ban sắc thiết lập Nhân vương
10927

đại trai trong cung, đó là khởi nguồn của
loại pháp hội này. Từ đó về sau, mỗi năm
cử hành pháp hội 2 lần, giảng kinh Nhân
vương bát nhã. Năm Chí đức thứ 3 (585),
Trần hậu chủ(kế vị Vũ đế)thỉnh Đại sư Trí
khải chủ giảng Nhân vương bát nhã bách
tòa ở điện Thái cực.
NHÂN VƯƠNG HỘI

10928

N
3626
Năm Trinh quán thứ 3 (629) đời Đường,
vua Thái tông ban sắc cho tăng ni trong kinh
thành, ngày 27 hàng tháng hành đạo, giảng
tụng kinh Nhân vương để cầu phúc cho nước
nhà. Thời vua Đại tông, ngài Tam tạng Bất
không dịch kinh Nhân vương hộ quốc bát
nhã ba la mật đa (bản dịch mới), cũng nhiều
lần lập hội giảng tụng, hoặc cầu mưa, hoặc
cầu dẹp yên quân giặc. Đời sau, loại pháp
hội này rất thịnh hành.
Tại Nhật bản, Thiên hoàng Tề minh thiết
lập pháp hội tu Nhân vương bát nhã lần
đầu tiên vào năm Tề minh thứ 6 (660). Từ
đó về sau, mỗi khi Thiên hoàng lên ngôi thì
khắp nơi trên toàn quốc đều tu pháp hội
Nhân vương bát nhã, gọi là Nhất đại nhất
độ Nhân vương hội. Ngoài ra còn có hội
Nhân vương lâm thời được cử hành vào
những dịp lễ lớn của quốc gia, hội Nhân
vương trong 2 mùa Xuân và Thu, hội Nhân
vương của Mạc phủ v.v...
Tại Cao li, từ vua Văn tông (1047-1082)
trở về sau, cũng có nhiều lần thiết lập Bách
tòa Nhân vương hội.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.6, 37, 39; Tùy
Thiên thai Trí giả đại sư biệt truyện; Quốc
thanh bách lục Q.1; Tục cao tăng truyện
Q.7; Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.14, 16; Nhật bản thư kỉ Q.26, 29, 30;
Cao li sử Q.4-10].
NHÂN VƯƠNG KINH MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la được vẽ theo hình Nhân
vương và Nhân vương đạo tràng niệm tụng
nghi quĩ để dùng khi tu pháp kinh Nhân
vương. Có 2 loại:
10929

1. Mạn đồ la treo trong đạo tràng:
Trong Mạn đồ la này có vẽ 5 vị Bồ tát ở 5
phương là: Kim cương thủ, Kim cương bảo,
Kim cương lợi, Kim cương dược xoa và Kim
cương ba la mật đa. Rồi vẽ 5 thân Chính
pháp luân của 5 vị Bồ tát này là: Phổ hiền,
Hư không, Văn thù sư lợi, Tồi nhất thiết
ma oán và Chuyển pháp luân. Sau hết, vẽ 5
thân Giáo lệnh của 5 Bồ tát là 5 vị Đại minh
vương: Hàng tam thế, Cam lộ quân đồ lợi,
Đại uy đức, Tịnh thân kim cương, Bất động,
cùng các quyến thuộc.
2. Mạn đồ la trải trên đàn lớn: Trong 4
lớp của đàn, theo thứ tự vẽ thân Chính pháp
luân của 5 vị Bồ tát ở 5 phương, hình Tam
muội da của 4 Bồ tát nội cúng dường, 4 Bồ
tát ngoại cúng dường và 4 Nhiếp bồ tát.
[X. phẩm Phụng trì trong kinh Nhân
vương hộ quốc bát nhã ba la mật đa Q.hạ].
NHÂN VƯƠNG KINH PHÁP
Pháp bí mật được tu theo tinh thần trong
các kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la
mật đa và Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa kinh đạo tràng nghi quĩ để cầu giữ
vững quốc gia, tăng trưởng tuổi thọ, thiên
hạ thái bình và tiêu trừ 7 nạn(mặt trời mặt
trăng, các ngôi sao, nước cuốn, lửa cháy, bão táp,
khô hạn, chiến tranh).
Đàn tràng được thiết trí khi tu pháp
này gồm: Đàn lớn, đàn Hộ ma, đàn 12 vị
trời và đàn Thánh thiên; kinh chú tụng trì
là kinh Nhân vương và đà la ni Nhân vương
bát nhã...
Pháp này cùng với Thỉnh vũ kinh
pháp, Khổng tước kinh pháp và Thủ hộ
kinh pháp được gọi chung là Tứ đại pháp
(4 pháp lớn).
NHÂN VƯƠNG MÔN
10930

Cũng gọi Nhị vương môn.
Cửa lầu an trí thần giữ gìn già lam(chùa
viện). Cửa bên trái đặt thần Mật tích kim
cương, cửa bên phải đặt thần Na la diên kim
cương. Di tích của kiểu kiến trúc này hiện
còn được thấy ở cửa tháp tại Ba hách đặc
(Bharhut) bên Ấn độ.
NHÂN VƯƠNG MÔN

10931

N
3627
NHÂN YẾT ĐÀ
Phạm: Aígada.
Cũng gọi Nhân kiệt đà.
Vị A la hán thứ 13 trong 16 vị Đại a la
hán, cùng với 1.300 A la hán quyến thuộc
trụ trong núi Quảng hiếp, giữ gìn Chính
pháp, làm lợi ích cho loài hữu tình.
Đại sư Thiền nguyệt Quán hưu đời
Đường vẽ hình
tượng vị A la hán
này trong tư thế
ngồi với 2 bàn
chân xếp lên
nhau, tay trái cầm
quyển kinh đưa
lên ngang ngực,
cúi đầu chăm chú
xem, tay phải cầm
tràng hạt. Thi hào
Tô đông pha làm
bài tán rằng:
“Nâng kinh cầm chuỗi
Gậy thì dựa vai
Chống gậy đứng dậy
Kinh, chuỗi chẳng còn
Không đi không đứng
Chẳng ngồi chẳng nằm
Hỏi sư lúc ấy
Kinh, gậy đâu rồi?”
[X. Đại A la hán Nan đề mật đa la sở
thuyết pháp trụ kí; La hán đồ tán tập; Das
Pantheon des Tschantscha Hutuktu
(E.Pander].
NHẬN TẶC VI TỬ
Cũng gọi Dĩ tặc vi tử.
10932

Nhận giặc làm con. Ví dụ sự nhận lầm
vọng tâm cho là chân tâm.
Kinh Viên giác (Đại 17, 919 hạ) nói:
“Cho tất cả ngã là Niết bàn, có chứng có
ngộ, mà gọi là thành tựu, đó là nhận lầm.
Ví như có người nhận giặc làm con, thì của
cải, gia nghiệp của người ấy quyết không thể
nào thành tựu được”.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 28 (Đại
51, 438 hạ) nói: “Chân tâm, vọng tâm, trí
Phật, trí thế gian, tên gọi giống nhau, nhưng
thể thì khác. Nếu nhận lầm vọng tâm là chân
tâm thì tức là nhận giặc làm con. Có người
cho trí thế gian là trí Phật, khác nào mắt cá
mà nhận là minh châu?”.
NHẬN THỨC
Sự nhận biết. Đây là nói theo sự quan
hệ giữa chủ quan nhận thức và khách quan
(đối tượng)bị nhận thức. Phật giáo gọi chủ
quan là “thức”, khách quan là “cảnh” rồi
nói rõ mối quan hệ giữa thức và cảnh mà
phát triển thành hệ thống Nhận thức luận,
tức là Duy thức học.
(xt. Duy Thức).
NHẪN
Chỉ chung cho sự nhẫn nhục, nhẫn nại,
kham nhẫn(gắng chịu đựng), nhẫn hứa(gắng
ưng thuận), nhẫn khả(chịu được), an nhẫn...
Tức bị người làm nhục, bức hại mà không
sinh tâm tức giận, hoặc tự mình bị khổ mà
không động tâm, khi chứng ngộ chân lí, tâm
được an trụ.
Trong các kinh luận, Nhẫn được chia
làm nhiều loại như: Nhị nhẫn, Tam nhẫn,
Tứ nhẫn, Ngũ nhẫn, Lục nhẫn, Thập nhẫn...
(xt. Nhị Nhẫn, Tam Nhẫn, Tứ Nhẫn,
Ngũ Nhẫn, Lục Nhẫn, Thập Nhẫn).
NHẪN BA LA MẬT BỒ TÁT
10933

Nhẫn ba la mật, Phạm: Àrya-Ksànti-
Pàramità.
Cũng gọi Nhẫn nhục ba la mật bồ tát.
À

10934

ghen ghét, mọi
người đều thích
gần gũi, tròn đầy
hạnh nhẫn nhục
ba la mật.
[X. phẩm Xuất thế giải thoát trong kinh
Bất không quyên sách thần biến chân ngôn
Q.15; Thánh hạ dã hột lí phạ đại uy nộ
vương lập thành đại thần nghiệm cúng
dường niệm tụng nghi quĩ pháp phẩm Q.hạ;
Huyền pháp tự nghi quĩ Q.hạ; Thanh long
tự nghi quĩ Q.trung; Thai tạng giới thất tập
Q.trung].
NHẪN NHỤC
Phạm:Kwànti.
Pàli: Khanti.
Tạng: Bzod-pa.
Hán âm: Sằn đề, Sằn để, Khất xoa để.
Hán dịch: An nhẫn, Nhẫn.
Dù bị người hủy nhục, bức hại, hoặc gặp
những khổ đau do hoàn cảnh bên ngoài đem
đến, thì thân tâm vẫn an tịnh và chịu đựng
được hết. Là 1 trong 6 Ba la mật, 1 trong 10
Ba la mật.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 57,
Nhẫn nhục bao hàm 3 hành tướng: Không
tức giận, Không kết oán, Tâm không mang
ý ác. Phật giáo đặc biệt coi trọng nhẫn nhục,
nhất là Phật giáo Đại thừa, lấy Nhẫn nhục
làm 1 trong 6 Ba la mật, là đức mục mà Bồ
tát phải tu hành.
Cứ theo phẩm Sằn đề ba la mật trong
kinh Ưu bà tắc giới quyển 7, thì Nhẫn nhục
mà Thanh văn, Duyên giác thực hành chỉ là
nhẫn nhục, chứ chẳng phải Ba la mật; chỉ
có nhẫn nhục do Bồ tát tu hành mới đặc
biệt được gọi là Nhẫn nhục ba la mật
(Kwànti-pàramità, Hán dịch: Nhẫn độ).
10936

Phẩm An nhẫn ba la mật đa trong kinh Đại
thừa lí thú lục ba la mật đa quyển 6 cũng
cho rằng chỉ có sự an nhẫn thực hành pháp
quán “hết thảy pháp đều không” mới được
gọi là An nhẫn ba la mật, còn ngoài ra tất cả
chỉ gọi là An nhẫn. Phẩm Địa ba la mật đa
trong kinh Giải thâm mật quyển 4 cho rằng
Nhẫn nhục ba la mật bao gồm 3 loại: Nại
oán hại nhẫn, An thụ khổ nhẫn và Đế sát
pháp nhẫn.
Ngoài ra, trong 10 hạnh lành có hạnh
NHẪN NHỤC
Bồ Tát Nhẫn Ba La Mật
(Mạn Đồ La Thai Tạng Giới)

10937

N
3629
nhẫn nhục, tức chỉ cho hạnh tu chịu đựng
những sự nhục mạ, não hại do người ta
mang lại cho mình mà không hề khởi tâm
sân hận.
[X. phẩm Chiến đấu trong kinh Trường
a hàm Q.21; phẩm Thập bất thiện trong kinh
Tăng nhất a hàm Q.44; phẩm Phúc điền
tướng trong kinh Đại thừa đại tập địa tạng
thập luân Q.9; luật Thập tụng Q.57; Nhiếp
đại thừa luận bản Q.trung; Nhiếp đại thừa
luận thích Q.7 (bản dịch đời Đường); Đại
thừa ngũ chương Q.12]. (xt. Lục Ba La Mật,
Ba La Mật).
NHẪN NHỤC ĐỊA
Chỉ cho Sinh nhẫn và Pháp nhẫn.
Sinh nhẫn là tâm vẫn bình thản nhận
chịu sự giận dữ, chửi mắng, đánh đập hoặc
đãi ngộ do hữu tình đối với mình; còn Pháp
nhẫn là tâm vẫn vui vẻ đón nhận những tai
họa vô tình ập đến như: Nóng rét, gió mưa,
đói khát, già bệnh... Người tu hành trong 2
loại Nhẫn này tâm vẫn an nhiên chẳng lay
động, giống như cõi đất nên gọi là Nhẫn
nhục địa.
Phẩm An lạc hạnh trong kinh Pháp hoa
quyển 5 (Đại 9, 171 trung) nói: “Bậc đại
Bồ tát trụ nơi Nhẫn nhục địa, nhu hòa khéo
thuận, tâm không thô bạo, cũng không
kinh hãi”.
(xt. Nhị Nhẫn, Pháp Nhẫn).
NHẪN NHỤC LỤC CHỦNG CÔNG ĐỨC LỰC
Sáu năng lực đạt được do tu hạnh nhẫn
nhục.
Cứ theo kinh Pháp tập quyển 3, Bồ tát
tu hạnh Nhẫn nhục ba la mật, đạt được 6
10938

thứ năng lực là:
1. Tâm vẫn thản nhiên trước những
lời mắng chửi: Bồ tát được “Trí lực bình
đẳng như tiếng vang”, tuy bị người ta chửi
mắng mà vẫn an nhiên chịu đựng, không
hề đáp lại. “Như tiếng vang” nghĩa là tiếng
dội lại trong hang núi. Bồ tát nghe tiếng mắng
chửi cũng như thế, vì không thật có.
2. Tâm vẫn thản nhiên khi bị người
đánh đập: Bồ tát được “Trí lực bình đẳng
bóng trong gương”, dù bị người ta đánh đập
mà vẫn an nhiên chịu đựng, không đáp lại.
“Bóng trong gương” nghĩa là hệt như những
hình bóng hiện ra trong tấm gương, đều là
giả, không phải thật.
3. Tâm vẫn thản nhiên trước sự bị bức
não: Bồ tát được “Trí lực bình đẳng như
huyễn”, dù bị người não hại mà tâm vẫn an
nhiên chịu đựng, không đáp lại. “Như
huyễn” nghĩa là như trò ảo thuật, không phải
có thật.
4. Tâm vẫn thản nhiên trước sự tức
giận: Bồ tát được “Trí lực bình đẳng thanh
tịnh bên trong”, dù bị người tức giận quát
mắng mà vẫn an nhiên chịu đựng, không
đáp lại.
5. Tâm vẫn thản nhiên đối trước 8
pháp: Bồ tát được “Trí lực bình đẳng thế
pháp thanh tịnh”, cho nên không bị 8 pháp
của thế gian: Lợi, suy, khen, chê, tâng bốc,
dèm pha, khổ và vui làm động tâm.
6. Phiền não không nhuốm: Bồ tát được
“Trí lực bình đẳng tập nhân duyên”, cho
nên tất cả phiền não đều không thể làm cho
Bồ tát ô nhiễm.
NHẪN NHỤC THÁI TỬ
Vị Thái tử con vua nước Ba la nại ở Ấn
độ trong thời tượng pháp ở quá khứ, sau
10939

khi đức Phật Tì bà thi nhập diệt. Đây là 1
trong những truyện tiền thân của đức Thế
tôn Thích ca.
Cứ theo kinh Đại phương tiện Phật báo
ân quyển 3, thủa xưa, vào thời đức Phật Tì
bà thi, ở nước Ba la nại có vị vua thông minh
nhân từ, thường trị nước theo chính pháp,
NHẪN NHỤC THÁI TỬ

10940

N
3630
vua có 1 Thái tử, tính tình hiền hậu, không
bao giờ giận hờn, vì thế được gọi là Nhẫn
nhục. Một ngày kia, vua bị bệnh nặng, gian
thần vì muốn giết Thái tử để mưu đồ cướp
ngôi vua sau này, nên nói với Thái tử rằng
chỉ có mắt và tủy của người không bao giờ
tức giận để dùng làm thuốc thì mới có thể
chữa bệnh cho vua được. Thái tử nghe vậy
liền móc 2 mắt và chẻ xương lấy tủy làm
thuốc chữa bệnh cho vua cha.
Thái tử thời bấy giờ tức là tiền thân của
đức Thích tôn.
[X. kinh Luật dị tướng Q.31]. (xt. Nhẫn
Nhục Tiên).
NHẪN NHỤC THẢO
Gọi tắt: Nhẫn nhục.
Cỏ nhẫn nhục. Một loại cỏ mọc trên
núi Tuyết sơn(Hi mã lạp sơn)ở Ấn độ. Bò
ăn cỏ này thì sữa của nó có thể được biến
chế thành vị đề hồ ngon nhất ở thế gian.
Nhẫn nhục thảo cũng còn được dùng để ví
dụ công đức thù thắng của việc niệm Phật
sinh thiện.
[X. kinh Niết bàn Q.27 (bản Bắc)]. (xt.
Đề Hồ).
NHẪN NHỤC TIÊN
Phạm:Kwàti-vàdi-fwì.
Pàli: Khanti-vàdi-tàpasa.
Cũng gọi Sằn đề ba lê (Phạm:Kwàntipàla),
Sằn đề hòa (Phạm:Kwàntì-vàdin).
Hán dịch: Thuyết nhẫn, Nhẫn ngữ.
Vị tiên nhân tu hạnh nhẫn nhục ở nước
Ba la nại, Ấn độ, vào thời quá khứ, là tiền
thân của đức Phật Thích ca, khi Ngài còn ở
giai vị tu nhân.
10941

Cứ theo phẩm Sằn đề ba lê trong kinh
Hiền ngu quyển 2, vào thủa xa xưa trong
quá khứ, ở nước Ba la nại, Ấn độ, dưới
thời vua Ca lê (Phạm:Kàli), có vị tiên nhân
tên là Sằn đề ba lê cùng với 500 đệ tử ở ẩn
trong rừng, tu hạnh nhẫn nhục. Một hôm,
vua cùng đoàn tùy tùng, có các cung nữ,
vào rừng du ngoạn. Những cung nữ thấy
tiên nhân Sằn đề, khởi tâm cung kính, liền
đến nơi lễ bái cúng dường. Nhà vua thấy
thế sinh lòng ghen tức, bèn chặt đứt chân
tay, cắt tai, xẻo mũi của Sằn đề, nhưng Sằn
đề an nhiên chịu đựng, không hề oán than
và lại nguyện rằng sau này thành Phật sẽ
dùng dao trí tuệ chặt đứt 3 độc tham, sân,
si của vua. Lúc ấy nhà vua chợt ân hận,
liền xin sám hối và cúng dường Sằn đề tiên
nhân. Tiên nhân thời bấy giờ là tiền thân
của đức Thích tôn, còn vua và 4 vị đại thần
là 5 vị tỉ khưu Kiêu trần như... sau này.
Truyền thuyết này rất nổi tiếng, trong Bản
sinh đàm bằng tiếng Pàli (Khantivàdijàtaka),
phẩm Nê hoàn trong kinh Xuất
diệu quyển 23, Lục độ tập kinh quyển 5,
kinh Kim cương bát nhã ba la mật v.v... đều
có chép sự tích bản sinh này. Nhưng trong
bản sinh tiếngPàlivà kinh Xuất diệu, tên
vua lại là Ca lam phù (Phạm:Kalàbu) chứ
không là Ca lê (Phạm:Kàli).
Ngoài ra, theo điều Ô trượng na quốc
trong Đại đường tây vực kí quyển 3, thì việc
này đã xảy ra ở nước Ô trượng na; phía
đông đô thành Mông yết li có ngôi tháp thờ
tiên Nhẫn nhục. Đó chính là nơi vị tiên này
thủa xưa đã bị vua Ca lê chặt đứt chân tay.
Thời gian
gần đây, nhà
Khảo cổ học
10942

người Đức là
ông Grünwedel
đã sưu tầm
được 1 số bức
bích họa tại các
chùa hoang phế
ở nước Kizil
(Cưu tư), trong
đó có bức vẽ
NHẪN NHỤC TIÊN
Tiên Nhẫn Nhục

10943

N
3631
ông vua tay phải cầm gươm và 1 vị tiên 2
tay đã bị chặt đứt(xem ảnh). Có lẽ bức họa
này miêu tả truyện tích của tiên Nhẫn nhục
chăng?
[X. phẩm Chuyển pháp luân trong kinh
Bản khởi Q.thượng; kinh Bồ tát bản hạnh
Q.hạ; kinh Tăng già la sát sở tập Q.thượng;
luận Tì bà sa Q.9; luận Đại trí độ Q.14, 26;
On Yuan Chwang, vol. I, by T. Watters;
Altkutscha, by A. Grünwedel]. (xt. Nhẫn
Nhục Thái Tử).
NHẪN NHỤC Y
Áo nhịn nhục.
I. Nhẫn Nhục Y.
Chỉ cho tâm nhịn nhục, vì tâm nhịn
nhục có thể ngăn dứt tất cả chướng ngại
bên ngoài, giống như chiếc áo che kín thân
thể, nên gọi là Nhẫn nhục y.
[X. phẩm Pháp sư trong kinh Pháp hoa].
II. Nhẫn Nhục Y.
Chỉ cho áo ca sa, vì áo ca sa có công năng
làm cho người mặc áo sinh tâm nhu hòa
nhẫn nhục, nên có tên như thế.
[X. Thích thị yếu lãm Q.thượng]. (xt. Ca
Sa).
NHẪN PHÁP
Cũng gọi Nhẫn vị.
Chỉ cho giai vị tu hành trước Kiến đạo,
đạt được khi thành tựu viên mãn Đính
thiện căn, 1 trong 7 Hiền vị, 1 trong 4 Thiện
căn vị.
Hành giả đến giai vị này đã hiểu rõ lí Tứ
đế, thiện căn đã đầy đủ và vững chắc, không
còn dao động, không rơi vào đường ác, vì
thế gọi là Nhẫn pháp. Có thể được chia làm
10944

3 phẩm:
- Hạ phẩm: Giống như Đính vị quán
cảnh Tứ đế trong 3 cõi, tu đủ cả 16 hành
tướng.
- Trung phẩm: Giảm bớt dần hành
tướng và sở duyên, cho đến cuối cùng chỉ
còn 1 hành tướng của cõi Dục và tu quán
trong 2 sát na.
- Thượng phẩm: Chỉ còn 1 hành tướng
Khổ đế của cõi Dục quán xét trong 1 sát
na.
[X. luận Câu xá Q.23]. (xt. Thất Hiền,
Tứ Thiện Căn Vị).
NHẪN TRÍ
Từ gọi chung Nhẫn và Trí. Nhẫn là tâm
an định, có khả năng chịu đựng sự nhục
mạ, não hại. Trí là quyết đoán, hiểu thấu sự
lí 1 cách rõ ràng. Hữu bộ của Tiểu thừa cho
rằng Nhẫn là trí quán của đạo Vô gián, thuộc
về nhân; còn Trí là trí quán của đạo Giải
thoát, thuộc về quả. Luận Thành thực và
Đại thừa thì chủ trương Nhẫn và Trí thông
nhau. Nếu theo nghĩa mà phân biệt thì bắt
đầu tu quán là Nhẫn, cuối cùng thành tựu
gọi là Trí.
[X. luận Câu xá Q.23; Đại thừa nghĩa
chương Q.9]. (xt. Nhẫn, Trí).
NHẬP
..
I. Nhập.
Chứng nhập chân lí.
Đại thừa nghĩa chương quyển 1 (Đại 44,
481 hạ) nói: “Chứng ngộ gọi là nhập”.
II. Nhập.
Hiểu biết sự vật.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 266 trung) nói: “Hiểu biết các ngôn ngữ,
khai hóa cho tất cả”.
10945

III. Nhập.
Phạm,Pàli: Àyatana.
Dịch cũ: Nhập.
Dịch mới: Xứ.
Tức căn(chủ thể)và cảnh(đối tượng)tiếp
xúc nhau sinh ra thức, gọi là Nhập; như
NHẪN TRÍ

10946

N
3632
Thập nhị nhập, dịch mới là Thập nhị xứ.
[X. Duy thức nhị thập luận]. (xt. Thập
Nhị Xứ, Xứ).
IV. Nhập.
Căn cứ hoặc đầu mối của tâm hay tác
dụng của tâm.
Kinh Duy ma quyển thượng (Đại 14, 539
trung) nói: “Thân này như rắn độc, như oán
giặc, như nhà trống, do các ấm, giới, nhập
hợp thành”.
Kinh Duy ma quyển trung (Đại 14, 546
thượng) nói: “Người cầu pháp, chẳng phải
cầu sắc, thụ, tưởng, hành, thức, chẳng phải
cầu giới, nhập”.
V. Nhập.
Tiến vào 1 cảnh giới nào đó.
Luận Câu xá quyển 17 (Đại 29, 273
trung) nói: “Người tu quán pháp nhẫn được
nhập vào chính định”.
NHẬP A TÌ ĐẠT MA LUẬN
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Tắc kiến đà
la soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời
Đường, được thu vào Đại chính tạng tập
28.
Bộ luận này là sách nhập môn cần phải
có cho việc nghiên cứu luận Câu xá. Nhưng
luận này hơi khác với luận Câu xá ở chỗ
luận Câu xá phân loại các pháp thành 75
pháp, còn luận này lại thêm vào 2 tâm sở
Hân và Yếm mà thành 77 pháp.
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.8; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.11].
NHẬP BẤT NHỊ PHÁP MÔN
10947

Gọi tắt: Nhập bất nhị môn.
Vượt ra ngoài thế giới hiện tượng sai biệt
tương đối mà tiến vào cảnh giới bình đẳng
tuyệt đối.
Trong phẩm Nhập bất nhị pháp môn
của kinh Duy ma, quyển trung, có ghi lại
cuộc đàm luận về Nhập bất nhị pháp môn
giữa bồ tát Văn thù sư lợi cùng với 32 vị Bồ
tát và cư sĩ Duy ma cật. Trong cuộc đàm
luận này, đối với nguyên lí tương đãi như
sinh diệt, thiện ác... các vị Bồ tát đều đưa ra
giải đáp tuyệt đãi, vượt ra ngoài vòng đối đãi
và cho đó là pháp môn Bất nhị. Ngài Văn
thù sư lợi thì cho rằng không nói, không
bàn, không chỉ dạy, không biết là pháp môn
Bất nhị. Còn cư sĩ Duy ma cật thì im lặng,
không nói(Mặc bất nhị)để hiển bày pháp
môn Bất nhị.
Có nhiều nhận xét khác nhau về ý nghĩa
nội dung của cuộc đàm luận trên.
Ngài Tăng triệu cho rằng cảnh giới của
cư sĩ Duy ma cật là cao hơn cả.
Ngài Tuệ viễn cho rằng pháp môn tuy
khác, nhưng diệu chỉ thì dung thông, tất cả
chỉ là 1 nghĩa được thu tóm trong 2 môn
Khiển tướng và Dung tướng mà thôi.
1. Môn khiển tướng: Quan điểm của
các vị Bồ tát là xả bỏ tương đối để biểu thị
tuyệt đối.
2. Môn dung tướng: Quan điểm của
ngài Văn thù và Duy ma cật là không xả
bỏ gì cả, vì tương đối và tuyệt đối là cùng
1 thể.
[X. Duy ma kinh nghĩa kí Q.3, phần cuối;
Chú Duy ma cật kinh Q.8].
NHẬP BẤT NHỊ PHÁP MÔN
Tranh vẽ các vị Bồ tát đàm luận về pháp môn Bất nhị

10948

N
3633
NHẬP BÌNH
.....
Sự tích vị sa di chui vào chiếc bình.
Theo A dục vương truyện quyển 7, một
hôm, vua A dục thấy có vị sa di 7 tuổi đang
đến 1 nơi vắng vẻ, nhà vua lễ vị sa di rồi
dặn (Đại 50, 128 hạ): “Chớ nói với ai là ta
lễ ông nhé!”. Lúc ấy, vị sa di thấy có chiếc
bình đựng nước ở phía trước, liền vận dụng
sức thần thông chui vào bình, rồi lại từ
trong bình chui ra, nói với vua rằng (Đại
50, 129 thượng): “Vua cẩn thận, chớ nói
với ai là sa di chui vào bình nước để tắm
rồi lại trở ra nhé!”. Nhưng nhà vua bảo:
“Ta sẽ nói ngay với mọi người, không giấu
được đâu!”.
Truyền thuyết này ngụ ý rằng: Sa di tuy
nhỏ nhưng có thể độ người, con vua tuy
nhỏ nhưng cũng có thể giết người, rồng
con tuy nhỏ nhưng có thể nổi mây làm mưa,
vì thế đừng nên xem thường người nhỏ,
vật nhỏ.
NHẬP BỒ ĐỀ HÀNH LUẬN
Phạm:Bodhicaryàvatàra.
Tác phẩm, 4 quyển, do Luận sư Tịch
thiên (Phạm:Zàntideva) thuộc phái Trung
quán ở Ấn độ biên soạn vào khoảng thế kỉ
VII, VIII.
Sách này là 1 trong số lớn nguyên điển
tiếng Phạm được ông B.H. Hodgson (1800-
1894), nhà học giả Đông phương học người
Anh, tìm thấy ở Nepal. Toàn sách gồm 917
kệ tụng, chia làm 10 chương:
1. Tán thán tâm bồ đề.
2. Qui y Tam bảo và sám hối.
10949

3. Thệ phát tâm bồ đề.
4. Tu đạo.
5. Giữ gìn chính tri.
6. Nhẫn nhục.
7. Tinh tiến.
8. Thiền định.
9. Trí tuệ(Bát nhã)và Ba la mật.
10. Khen ngợi chư Phật, Bồ tát.
Nguyên văn tiếng Phạm sách này dùng
toàn kệ tụng đầy thi vị để diễn đạt lòng từ
bi tông giáo. Đây là tác phẩm kiệt xuất của
nền văn học Phật giáo hậu kì ở Ấn độ.
Sách này ban đầu chỉ có bản dịch Tây
tạng và Hán dịch, nhưng sau khi nguyên
văn tiếng Phạm được xuất bản, thì có các
bản dịch tiếng Mông cổ, Pháp, Đức, Nhật
lần lượt được ấn hành. Trong đó, bản dịch
Tây tạng là Byaí-chub-sems-dpa#ispyodpa-
la #jug-pa(Nhập Bồ tát hạnh); Hán dịch
là Bồ đề hành kinh, dịch giả là ngài Thiên
tức tai.
Sách này từ xưa vẫn được xem là do Tổ
Long thụ của học phái Trung quán Ấn độ
trứ tác. Nhưng nếu đem tư tưởng của ngài
Tịch thiên trong 1 tác phẩm khác của ngài
là “Đại thừa tập Bồ tát học luận” cùng với
“Kinh tập” của Tổ Long thụ để đối chiếu,
so sánh với sách này, thì có thể xác định
rằng sách này không phải do Tổ Long thụ
làm ra. Không những thế, ngay trong
nguyên văn tiếng Phạm, bản dịch Tây tạng
và trong Ấn độ Phật giáo của Đa la na tha
cũng đều thừa nhận rằng ngài Tịch thiên
là tác giả của sách này.
(xt. Bồ Đề Hành Kinh).
NHẬP CHÚNG
.....
I. Nhập Chúng.
10950

Cũng gọi Nhập trận.
Sau khi kết thúc cuộc vấn đáp với vị thầy,
trở về trong đại chúng, gọi là Nhập chúng.
[X. môn Tham thỉnh trong Thiền lâm
tượng khí tiên]. (xt. Xuất Trận).
II. Nhập Chúng.
Bắt đầu ở trong tùng lâm sau khi được
độ, hoặc gia nhập hàng ngũ đại chúng trong
tùng lâm.
NHẬP CHÚNG

10951

N
3634
III. Nhập Chúng.
Cùng tu hành với đại chúng.
Phần Tiểu tham trong Thiền uyển thanh
qui quyển 2 (Vạn tục 111, 444 thượng) nói:
“Huống là xuất gia hành cước, nhập chúng
tham thiền (...) nên theo phép tắc trong
chúng”.
(xt. Nhập Chúng Ngũ Pháp).
NHẬP CHÚNG NGŨ PHÁP
...........
Nhập chúng, cũng gọi Giao chúng.
Có 5 việc mà người học mới vào tùng
lâm cần phải biết, gọi là Nhập chúng ngũ
pháp.
1. Hạ ý: Lời nói cần phải nhỏ nhẹ,
2. Từ tâm: Đem lòng từ bi đối với mọi
người khác.
3. Cung kính: Phải tôn trọng bậc
Thượng tọa.
4. Biết thứ tự: Cần biết thứ tự của sự
vật.
5. Chẳng nói việc khác: Không bàn luận
những việc khác ngoài việc tu hành.
[X. luật Ngũ phần Q.19].
NHẬP CHÚNG NHẬT DỤNG
Cũng gọi Vô lượng thọ thiền sư nhật
dụng tiểu thanh qui, Nhật dụng thanh qui,
Nhập chúng nhật dụng tiểu thanh qui, Nhật
dụng tiểu thanh qui.
Luật, 1 quyển, do ngài Tông thọ soạn
vào năm Gia định thứ 2 (1209) đời Nam
Tống, được thu vào Vạn tục tạng tập 111.
Ngài Tông thọ trụ ở núi Thiên qui
thuộc tỉnh Giang tây, lấy bộ Bách trượng
thanh qui làm tiêu chuẩn, giảng dạy về
10952

qui củ phải giữ gìn trong 1 ngày ở Thiền
lâm người học nhập chúng phải ngày đêm
tuân thủ.
Nội dung sách này gồm các phép tắc:
Thức dậy, rửa mặt, mặc ca sa, thụ trai, vào
nhà xí, vào nhà tắm, cách nằm, xem kinh
cho đến cách đi lại...
NHẬP CHÚNG TU TRI
...........
Luật, 1 quyển, không rõ soạn giả, được
thu vào Vạn tục tạng tập 111.
Nội dung gồm hơn 50 hạng mục như:
Tọa thiền, nhập thất, nhân duyên thỉnh ích,
huấn đồng hành, khuyến đàn tín, sa di giới
văn... tất cả đều là những phép tắc qui củ
hàng ngày mà người mới vào tùng lâm cần
phải biết để giữ gìn.
Ở hạng mục “Niệm tụng” có đoạn nói
(Vạn tục 111, 479 hạ): “Bạch đại chúng! Đức
Như lai nhập Niết bàn đến nay là năm Cảnh
định thứ 4 (1263), như vậy đã được 2213
năm...”. Căn cứ vào đó mà suy đoán thì sách
này đã được soạn thành vào khoảng những
năm vua Lí tông nhà Nam Tống tại vị.
NHẬP DIÊT
.....
Phạm:PariịirvàtihoặcPariịirvàyati.
Pàli:ParinibbàtihoặcParinibbàyati.
Gọi đủ: Nhập diệt độ, Nhập tịch diệt.
Hán dịch: Nhập diệt hoặc Nhập Niết
bàn, Thủ diệt độ, Thị tịch...
I. Nhập Diệt.
Theo chữ gốc có 2 nghĩa:
1. Diệt hết phiền não chấp trước của thế
gian mà vào vô lậu giải thoát.
2. Vào cõi vô dư y Niết bàn, tức là người
đã trừ sạch các lậu, xả bỏ nhục thân mà vào
cõi Vô dư y. Nghĩa thứ 2 này được sử dụng
10953

nhiều hơn.
Danh từ này không những chỉ sự nhập
diệt của đức Phật mà về sau các vị cao tăng
viên tịch cũng gọi là Nhập diệt.
II. Nhập Diệt.
Là 1 trong 8 tướng của đức Phật Thích
ca.
(xt. Bát Tướng).
NHẬP DIÊT

10954

N
3635
NHẬP ĐẠI THỪA LUẬN
Tác phẩm, 2 quyển, do bồ tát Kiên ý ở
Ấn độ soạn, ngài Đạo thái dịch vào thời Bắc
Lương, Trung quốc, được thu vào Đại chính
tạng tập 32.
Nội dung sách này bàn về giáo nghĩa Đại
thừa, gồm 3 phẩm:
1. Phẩm Nghĩa: Trước hết nói về lỗi
phỉ báng Đại thừa, kế đến nói rõ Đại thừa
mà Bồ tát tu học là đủ cả 5 thừa, là Tam
tạng chân thực. Rồi lại y theo 10 thứ hành
pháp, khuyến phát dẫn vào quả Phật.
2. Phẩm Cơ luận không: Bàn về thứ
bậc của Bồ tát Thập địa.
3. Phẩm Thuận tu chư hạnh: Bàn về 3
thân của quả Phật.
Ngài Kiên ý gặp lúc Đại thừa đang hưng
thịnh, người đời có nhiều ý kiến, kẻ khen,
người chê, nên ngài kế thừa các bồ tát Long
thụ, Đề bà biên soạn sách này để minh xác
rằng Đại thừa là do đức Phật nói ra, không
nên ngờ vực, dị nghị.
NHẬP ĐÀN
.....
I. Nhập Đàn.
Tiến vào đàn tràng để nhận lãnh pháp
quán đính, là 1 trong những pháp tu của
Mật giáo.
Đàn (Phạm: Maịđala, Hán âm: Mạn
đồ la, Hán dịch: Đàn) là nơi mà các vị tôn
của 2 bộ Kim cương giới và Thai tạng giới
tập họp. Hành giả Chân ngôn tiến vào đàn
tràng này để tiếp nhận pháp Quán đính, gọi
là Nhập đàn. Pháp Quán đính được cử hành
vào lúc này, gọi là Nhập đàn quán đính.
10955

Phó pháp tạng quyển 2 nói: “... Liền
cho nhập đàn truyền trao pháp phát Bồ đề
tâm giới”.
II. Nhập Đàn.
Cũng gọi Đăng đàn.
Vào giới đàn tiếp nhận giới pháp.
(xt. Đăng Đàn Thụ Giới).
NHẬP ĐẠO
.....
I. Nhập Đạo.
Chứng vào Thánh đạo vô lậu.
II. Nhập Đạo.
Gọi đủ: Nhập đạo nhân, Nhập đạo giả.
Chỉ cho người bỏ đời sống thế tục, xuất
gia vào Phật đạo.
Tại Nhật bản, các vị Thiên hoàng và công
khanh về già xuống tóc, qui y cửa Phật, cũng
được kính xưng là Nhập đạo. Còn những vị
thân vương xuất gia thì gọi là Nhập đạo thân
vương.
NHẬP ĐẠO AN TÂM YẾU PHƯƠNG TIÊN PHÁP
MÔN
Tác phẩm, do ngài Đạo tín (580-651),
Tổ thứ 4 của Thiền tông Trung quốc soạn.
Trong sách này, Tổ Đạo tín chủ trương
lấy việc ngồi thiền quán tâm làm chính, đề
ra 5 điểm trọng yếu: Biết rõ thể tính của
tâm, biết rõ dụng lực của tâm, thường xuyên
tỉnh thức, quán thân rỗng lặng, giữ nhất tâm
chẳng dời đổi.
Nguyên bản đã bị thất lạc, chỉ nhờ vào
điều Đạo tín trong quyển Lăng già sư tư kí
mà biết được là ngài Đạo tín đã soạn sách
này.
NHẬP ĐỊNH
.....
I. Nhập Định.
Vào thiền định, tức thu nhiếp tâm loạn
10956

động, rong ruổi mà tiến vào trạng thái tinh
thần an định bất động.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 343
trung ) nói: “Xuất định, nhập định hằng nghe
diệu pháp”.
Luận Đại trí độ quyển 4 (Đại 25, 87 hạ)
NHẬP ĐỊNH

10957

N
3636
nói: “Đức Phật Phất sa ngồi trong hang báu,
nhập hỏa định phóng ra ánh sáng”.
II. Nhập Định.
Chỉ cho bậc cao tăng th -

10958

để đợi đức Phật
Di lặc ra đời,
chính là nguồn
gốc của Nhập
định Phật vậy.
Cứ theo Đại đường tây vực kí, vào thế
kỉ VII, trong hang núi ở phía bắc cao
nguyên Parmir có thờ Nhập định Phật. Vào
đầu thời Lục triều, có nhiều Nhập định
Phật của các vị tăng Tây vực. Còn Nhập
định Phật ở Trung quốc thì có các vị như:
Ca la kiệt(người Dương phàn), Đơn đạo khai
đời Tấn (thế kỉ IV), ngài Trí khải đời Tùy;
các vị Tăng triệt, Pháp thuận, Thiện vô úy...
đời Đường; nhục thân của ngài Tuệ năng
ở chùa Nam hoa, huyện Khúc giang, tỉnh
Quảng đông là Nhập định Phật xưa nhất
hiện còn, toàn thân mặc áo tô sơn. Ở Đài
loan, ngài Từ hàng(người Phúc kiến) nhập
định ở nội viện Di lặc tại Từ hàng đường,
thuộc huyện Tịch chỉ, là Nhập định Phật
nổi tiếng ở hiện đại.
NHẬP ĐƯỜNG BÁT GIA
Cũng gọi Bát gia chân ngôn, Chân ngôn
bát gia tổ sư.
Tám vị cao tăng Nhật bản, ở vào đầu
thời đại Bình an, đến Trung quốc du học
vào đời Đường. Khi về nước, các vị có mang
theo nhiều kinh điển Mật giáo về truyền bá
tại Nhật.
Pháp danh của 8 vị cùng số kinh điển và
thời gian được thỉnh về liệt kê như sau:
1. Ngài Tối trừng, tông Thiên thai,
khoảng 804-805, thỉnh về 230 bộ, 460 quyển.
2. Ngài Không hải, tông Chân ngôn,
khoảng năn 804-806, thỉnh về 216 bộ, 454
quyển.
3. Ngài Viên hạnh, tông Chân ngôn,
10959

khoảng năm 838-839, thỉnh về 69 bộ, 123
quyển.
4. Ngài Thường hiểu, tông Chân ngôn,
khoảng năm 838-839, thỉnh về 31 bộ, 613
quyển.
5. Ngài Viên nhân, tông Thiên thai,
khoảng năm 838-847, thỉnh về 584 bộ,
802 quyển.
NHẬP ĐƯỜNG BÁT GIA
Nhập Định Phật

10960

chung. Sách này
hiện được cất giữ ở
chùa Giáo vương
Hộ quốc tại Kyoto
và được coi là quốc bảo của Nhật bản, nhưng
chưa được thu vào Đại tạng kinh.
NHẬP ĐƯỜNG PHÁP
Phép tắc vào Thiền đường.
Đại chúng khi vào Thiền đường, bước
chân trái vào trước, đi dọc theo hàng cột
phía tây, mặt hướng về chính diện, chắp tay,
cúi đầu, đứng thành 2 hàng 2 bên đông tây,
trước hết chắp tay kính lễ Phật, rồi vái chào
người đối diện. Vị trụ trì từ trung ương, bước
chân phải vào trước, đến chỗ của mình, đứng
ngay ngắn xướng hòa nam, bấy giờ, đại chúng
đều cùng chắp tay, cúi đầu.
Theo điều Phó chúc phạn trong Thiền
uyển thanh qui quyển 1, lúc vào cửa trước
phải vào từ phía nam(mặt hướng vào Tăng
đường, chỗ cột bên trái cửa trước), bước chân
phải vào trước, chứ không được vào từ cửa
phía bắc, vì tôn kính vị Trụ trì. Lúc vào cửa
nam, thì người ngồi ở gian trên vào từ phía

10962

N
3638
vào Đại chính tạng tập 39.
Đây là bộ sách chú thích kinh Nhập lăng
già, nội dung chia làm 10 môn:
1. Giáo khởi sở nhân.
2. Tạng bộ sở nhiếp.
3. Hiển giáo sai biệt.
4. Giáo sở bị cơ.
5. Năng thuyên giáo thể.
6. Sở thuyên tông thú.
7. Thích kinh đề mục.
8. Bộ loại truyền dịch.
9. Nghĩa lí phân tề.
10. Tùy văn giải thích.
Đồng thời, tác giả cũng lập giáo phán 4
tông: Hữu tướng tông, Vô tướng tông, Pháp
tướng tông và Thực tướng tông, mục đích
để phân biệt sự khác nhau giữa Pháp tướng
và Thực tướng.
NHẬP MÔN
Được thầy tổ chấp nhận, cạo tóc thành
người xuất gia, tiến vào cửa Phật tu hành
học đạo, gọi là Nhập môn. Hoặc người mới
bắt đầu vào cửa của 1 học thuyết, 1 hệ thống
triết học hay 1 ngành nào đó, cũng gọi là
Nhập môn.
NHẬP NGÃ NGÃ NHẬP
Pháp quán tưởng của Mật giáo.
Chỉ cho pháp quán mà tam mật và tam
nghiệp tương ứng, tướng nhập, bình đẳng
không hai. Nghĩa là khi tu pháp quán này
thì nhờ vào sức gia trì của đức Phật bản tôn,
làm cho thân, miệng, ý,(tam mật)của Như
lai tác dụng vào thân, miệng, ý(tam nghiệp)
của chính mình, khiến cho mình cùng Như
lai thành một thể.
10964

NHẬP PHÁP GIỚI
........
Chứng vào lí pháp giới.
Kinh Hoa nghiêm gọi là pháp giới, kinh
Pháp hoa gọi là Thực tướng, cả 2 cùng
thể mà khác tên, là lí bản chân của các
pháp, là cảnh giới mà chư Phật đã chứng
ngộ. Tông Hoa nghiêm lập 3 bậc nhập
pháp giới:
1. Bồ tát thượng căn ở Sơ trụ phá vô
minh, chứng lí pháp giới.
2. Bồ tát trung căn ở giai vị Thập hồi
hướng chứng nhập pháp giới.
3. Bồ tát hạ căn ở giai vị Sơ địa nhập
pháp giới.
[X. Hoa nghiêm Đại sớ sao Q.7].
NHẬP PHÁP LỄ
........
Phạm: Upanayana.
Nghi thức cử hành lễ tiến nhập Bà la
môn giáo của Tái sinh tộc ở Ấn độ.
Pháp là chỉ cho pháp qui của Bà la môn
giáo. Sau khi cử hành Nhập pháp lễ thì
chính thức trở thành giáo đồ của Bà la
môn giáo. Nhưng hạn tuổi nhập pháp của
các tộc Tái sinh có khác nhau: Bà la môn
từ 8 đến 16 tuổi, Sát đế lợi từ 11 đến 22
tuổi, Phệ xá từ 12 đến 24 tuổi. Nếu quá
kì hạn này thì mất đặc quyền của Tái sinh
tộc.
NHẬP PHẬT BÌNH ĐẲNG GIỚI
Tức Nhập Phật tam muội da, 1 trong 3
loại Tam muội da của Thai tạng giới Mật
giáo. Nghĩa là đem hạt giống tâm Phật gieo
vào ruộng tâm của chúng sinh, để tượng
trưng nghĩa gá Thánh thai.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 9, lúc đức
Thế tôn nhập Tam muội pháp giới thai
10965

tạng, Ngài thấy tất cả chúng sinh đều có
hạt giống bồ đề đồng với chư Phật, nên
Ngài thuyết chân ngôn Nhập Phật tam
muội da. Người trì chân ngôn này được
nhập vào Phật bình đẳng giới.
NHẬP PHẬT BÌNH ĐẲNG GIỚI

10966

N
3639
NHẬP PHẬT CÚNG DƯỜNG
Cũng gọi Nhập Phật thức.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho nghi thức an vị tượng Phật tại
các chùa viện mới được xây dựng.
Lễ an vị tượng Phật, Bồ tát trong các chùa
viện gồm có các nghi thức: Nhập Phật thức
(an vị tượng Phật),Nhập tòa thức(an vị tượng
Bồ tát, Tổ sư),Thiên Phật thức(nghi thức dời
tượng Phật)và Thiên tòa thức(nghi thức dời
tượng Bồ tát, Tổ sư).
NHẬP SƠN HỌC ĐẠO
...........
Vào núi rừng tu đạo cầu giải thoát, 1
trong 8 tướng thành đạo của đức Phật.
Theo kinh Vô lượng thọ quyển thượng,
đức Thích tôn lúc còn là Thái tử, vì thấy
các cảnh già, bệnh, chết mà ngộ được thế
gian vô thường, nên bỏ địa vị, tài sản, quốc
gia, vào núi học đạo; bỏ ngựa trắng đang
cỡi, bỏ mũ báu, chuỗi ngọc mà mặc áo pháp,
cạo râu tóc, ngồi dưới gốc cây, tu khổ hạnh
6 năm.
Tại chùa Thê hà ở núi Nhiếp sơn thuộc
tỉnh Giang tô có bức khắc nổi “Vào núi tu
đạo” ở mặt đông nam của nền tháp Xá lợi.
(xt. Bát Tướng).
NHẬP TẠNG
.....
I. Nhập Tạng.
Loại sách biên tập tất cả kinh điển Hán
dịch và soạn thuật của các nhà tập pháp
Trung quốc và Nhật bản, gọi là Nhập tạng.
Bắt đầu vào cuối đời Đông Tấn, ngài Đạo
an đã chỉnh lí tất cả kinh điển đang được
10967

lưu hành lúc bấy giờ, biên thành bộ Tông lí
chúng kinh mục lục.Đến đời Nam Tề, ngài
Tăng hựu soạn Xuất tam tạng kí tập, biên
tập Mục lục các kinh được dịch vào các đời
Đông Tấn, Lưu Tống và Nam Tề. Hai sách
trên chỉ là các bộ Mục lục có trước Đại tạng
kinh, vẫn chưa phân biệt Đại thừa, Tiểu thừa
hoặc Kinh, Luật, Luận. Việc các triều vua
qui định Đại tạng kinh bắt đầu từ năm Thiên
giám 17 (518) đời Lương, ngài Bảo xướng ở
chùa Trang nghiêm, vâng sắc chỉ soạn Lương
thế chúng kinh mục lục, 4 quyển. Trong năm
Vĩnh hi (532-533) đời Ngụy, cư sĩ Lí khuếch
soạn Ngụy thế chúng kinh mục lục, 1 quyển.
Trong năm Vũ bình (570-575) đời Cao Tề,
ngài Pháp thượng soạn Tề thế chúng kinh
mục lục, 1 quyển.
Đến đây thì đại khái kinh điển đã được
phân loại:
- Lương thế chúng kinh mục lục gồm
có kinh Đại thừa 262 bộ, 674 quyển; kinh
Tiểu thừa 285 bộ, 400 quyển, được chia
làm 12 loại: Những bản dịch các kinh đã
có từ trước,Thiền kinh, Giới luật, Nghi
kinh, Chú kinh, Số luận, Nghĩa kí, Tùy sự
biệt danh, Tùy sự cộng danh, Thí dụ, Phật
danh và Thần chú... tất cả có 1433 bộ, 3741
quyển.
- Nguyên Ngụy chúng kinh mục lục
chia thành 10 loại: Đại thừa kinh, Đại thừa
luận, Đại thừa kinh tử chú, Kinh luận Đại
thừa chưa dịch, Tiểu thừa kinh, Tiểu thừa
luận, Có tên mà chưa thấy bản kinh, không
phải kinh thật, không phải luận thật, kinh
do người đời giả tạo... tất cả 427 bộ, 2053
quyển.
- Tề thế chúng kinh mục lụcchia làm 8
loại: Tạp tạng, Tu đa la, Tì ni, A tì đàm,
10968

Biệt, Chúng kinh sao, Chúng, Nhân tác, gồm
có 787 bộ, 2334 quyển.
Ngoài ra, cứ theo Quảng hoằng minh
tập quyển 22, vào năm Bảo định thứ 3 (563)
đời Bắc Chu, có Đại tạng kinh được biên
tập do triều đình qui định. Đến năm Khai
hoàng 14 (594) đời Tùy, ngài Pháp kinh
vâng sắc xét định kinh mục, biên thành
Chúng kinh mục lục. Năm Khai hoàng 17
NHẬP TẠNG

10969

N
3640
(597), cư sĩ Phí trường phòng biên soạn Lịch
đại tam bảo kỉ, 15 quyển, trong đó, Đại lục
9 quyển, Nhập tạng lục 2 quyển, tương
đương với biên soạn Kinh mục lục trong
Tạng kinh. Năm Nhân thọ thứ 2 (602) đời
Tùy, ngài Ngạn tông phụng chiếu biên soạn
Chúng kinh mục lục. Từ đây về sau, qua
các triều đại, tiếp tục có những bộ Kinh
lục lần lượt xuất hiện như:
Đời Đường, năm Khai nguyên 18 (730),
ngài Trí thăng soạn Khai nguyên thích giáo
lục, 20 quyển. Năm Trinh nguyên thứ 10
(794), ngài Viên chiếu vâng sắc biên soạn
Đại đường trinh nguyên tục Khai nguyên
thích giáo lục, 3 quyển. Năm Bảo đại thứ 3
(945) đời Nam Đường, ngài Hằng an vâng
sắc biên soạn Tục trinh nguyên thích giáo
lục, 1 quyển. Đây là bản Kinh lục viết tay
cuối cùng. Nghĩa là từ cuối đời Lục triều
đến cuối đời Ngũ đại, kinh điển Phật chỉ
viết tay để lưu truyền. Đến đời Triệu Tống,
sau khi kĩ thuật ấn loát được phát minh thì
từ đó kinh sách mới được khắc in.
Bản khâm định(do nhà vua qui định)Đại
tạng được khắc in đầu tiên là bản đời Bắc
Tống, cũng gọi Thục bản, in xong vào năm
Thái bình hưng quốc thứ 8 (983). Về sau,
các bản Đại tạng kinh đều căn cứ vào bản
in này mà được biên tập và ấn hành.
Đời Nam Tống có các bản Đại tạng kinh
chùa Pháp bảo Tư phúc tại Tư khê, Đại tạng
kinh Viên giác Thiền viện tại Tư khê, Đại
tạng kinh Thích sa Diên thánh viện...
Đời Nguyên có khâm định Đại tạng
kinh bản chùa Hoằng pháp, bản tư nhân
10970

thì Đại tạng kinh bản chùa Đại phổ ninh
ở Hàng châu (bản này hiện được Nhật bản
bảo tồn). Đến đời Minh, khâm định Đại
tạng kinh tuy có chia ra Nam tạng và Bắc
tạng, nhưng ngoại trừ sự tổ chức biên tập
khác nhau, còn nội dung thì chỉ xê dịch
chút ít. Đến đời Thanh thì vào năm Càn
long thứ 3 (1738), vua Cao tông hoàn
thành khâm định Đại tạng kinh. Đây là
bản Đại tạng kinh cuối cùng do triều đình
ấn hành.
Về phía Nhật bản thì vào thời đại Đức
xuyên (1603-1867), Đại tạng kinh đầu tiên
do ngài Thiên hải căn cứ vào bản đời Tống,
Trung quốc, mà khắc in; sau lại có Đại tạng
kinh do ngài Thiết nhãn ấn hành dựa theo
bản đời Minh. Đến thời Minh trị (1868-
1911), có Đại Nhật bản hiệu đính súc khắc
Đại tạng kinh (gọi tắt: Súc khắc tạng kinh:
Đại tạng rút gọn), Đại Nhật bản hiệu đính
tạng kinh (Tạng kinh chữ Vạn..) được ấn
hành. Thời Đại chính (1912-1925) thì có
Đại chính tân tu Đại tạng kinh (Đại chính
tạng kinh).
[X. Xuất tam tạng kí tập; Lịch đại tam
bảo kỉ; Nhân thọ chúng kinh mục lục; Khai
nguyên thích giáo lục; chương 4, bộ 3 trong
Phật thư giải thuyết đại từ điển Phật điển
tổng luận (Tiểu dã Huyền diệu)]. (xt. Đại
Tạng Kinh, Trung Văn Đại Tạng Kinh).
II. Nhập Tạng.
Tức là người đi vào nước Tây tạng hoặc
đồ vật được vận chuyển vào xứ này. Như sự
kiện Công chúa Văn thành nhà Đường được
gả cho vua Khí tông lộng tán (Tạng: Sroíbtsan
sgam-po) là việc nhập Tạng đầu tiên
được ghi chép rõ ràng trong lịch sử. Từ đó,
văn hóa Trung quốc và Ấn độ cũng nối nhau
10971

nhập Tạng và người nhập Tạng theo đó cũng
nhiều.
(xt. Tây Tạng Phật Giáo).
NHẬP THÁNH
.....
Vào chính định tụ, chứng quả Thánh.
Người chứng lí Tứ đế, xả bỏ dị sinh tính
(tính phàm phu), tiến vào địa vị Thánh nhân,
gọi là Nhập thánh.
Luận Câu xá quyển 18 (Đại 29, 94 trung)
nói: “Tăng đã bị phá, cho tới khi chưa hòa
hợp lại, thì tất cả thế gian, việc nhập Thánh
NHẬP THÁNH

10972

N
3641
đắc quả, lìa nhiễm dứt lậu, đều bị ngăn ngại”.
Vãng sinh thập nhân (Đại 48, 98 thượng)
nói: “Từ Tán vị vào Định vị là phương tiện
của hành giả Tam thừa nhập Thánh”.
[X. A tì đạt ma câu xá thích luận Q.13;
Đại thừa nghĩa chương Q.17].
NHẬP THẤT
... ..
I. Nhập Thất.
Cũng gọi Khai thất.
Đệ tử tiến vào thất của thầy để tiếp nhận
pháp môn mà kế thừa dòng phái hoặc tham
học, hỏi đạo.
II. Nhập Thất.
Vua chúa vào chùa viện cũng gọi Nhập
thất.
III. Nhập Thất.
Trong tông Chân ngôn, Mật giáo, người
vào thất Quán đính để tiếp nhận pháp Quán
đính được gọi là Nhập thất đệ tử.
NHẬP TRÚC
... ..
Cũng gọi Độ thiên.
Vào Thiên trúc(Ấn độ)để cầu pháp, kinh
điển hoặc tượng Phật. Các vị tăng sang Ấn
độ cầu pháp gọi là Nhập trúc tăng.
Hai chữ Thiên trúc đầu tiên được thấy
trong Tây vực truyện thuộc Hậu Hán thư
quyển 18, từ đời Ngụy Tấn về sau trong
sách Phật giáo phần nhiều cũng sử dụng từ
ngữ này.
(xt. Phật Giáo Nhập Truyền, Thủ Kinh).
NHẬP TRUNG LUẬN
Phạm: Madhyamakàvatàra.
Tạng: Dbu-ma-la# jug-pa.
10973

Hán dịch: Nhập trung luận, Nhập trung
quán luận.
Tác phẩm, do ngài Nguyệt xứng (Phạm:
Candrakìrti, 560-640) thuộc phái Cụ
duyên tông Trung quán soạn, ngài Pháp tôn
dịch.
Nội dung sách này gồm 329 bài tụng,
trình bày đại cương giáo nghĩa của phái Cụ
duyên tông Trung quán, giải thích luận
Trung quán của bồ tát Long thụ; phần kết
cấu căn cứ theo kinh Thập địa.
Luận này là 1 trong những sách giáo khoa
của chư tăng thuộc phái Cách lỗ trong Phật
giáo Tây tạng.
[X. Nhập Trung luận tụng giảng kí (Diễn
bồi)].
NHẬP TRÙNG HUYỀN MÔN
Chỉ cho việc bồ tát Đẳng giác trước khi
thành Phật, trở lại nhân gian tu tập các
việc đã làm từ khi còn là phàm phu cho
đến bây giờ, khiến cho tất cả đều phù hợp
với chân lí.
Tông Thiên thai cho rằng bồ tát Biệt giáo
ở giai vị Đẳng giác rất khó dứt trừ nguyên
phẩm vô minh, cho nên phải trở lại phàm
phu, giao tiếp với tất cả chúng sinh mà vào
trùng huyền môn, rồi dùng hạnh lực này để
đoạn trừ nguyên phẩm vô minh(trùng huyền
của giáo đạo). Còn bồ tát Viên giáo thì hiện
thân khắp cả thế giới mà vào trùng huyền
môn(trùng huyền của chứng đạo).
[X. Chư pháp vô tránh tam muội pháp
môn Q.thượng; Duy ma lược sớ Q.1].
NHẬP TỰ
.....
I. Nhập Tự.
Đồng nghĩa: Nhập viện, Tấn sơn.
Vào trụ trì một chùa viện.
10974

II. Nhập Tự.
Vào chùa viện tạm trú.
Phần Trang bao trong Thiền uyển thanh
qui quyển 1 (Vạn tục 111, 439 thượng) nói:
“Khi vào chùa, phải bỏ nón xuống để ở ngoài
cửa Tam quan”.
NHẬP TỰ

10975

N
3642
III. Nhập Tự.
Cũng gọi Nhập tự quải tích.
Tăng sinh của tông Tịnh độ Nhật bản,
mới vào Đàm lâm(Phật học viện) nhập học,
gọi là Nhập tự.
IV. Nhập Tự.
Một cấp bậc trong Xã tăng làm các Phật
sự trong chùa Thần cung tại Nhật bản.
NHẬP XUẤT CÔNG ĐỨC
...........
Năm niệm môn nói trong luận Tịnh độ.
Môn nghĩa là nhập, xuất(vào, ra). Vì 4
niệm trước là công đức của cửa vào Tịnh độ
an lạc, 1 niệm, sau là công đức của cửa ra
giáo hóa lợi tha, cho nên gọi là Xuất nhập
công đức.
(xt. Ngũ Niệm Môn).
NHẤT
..
I. Nhất.
Số 1.
II. Nhất.
Biểu thị nghĩa sở hữu, đều là...
III. Nhất.
Biểu thị nghĩa bình đẳng, tuyệt đối.
Tắc 45 trong Bích nham lục (Đại 48, 181
hạ) ghi:
“Có vị tăng hỏi ngài Triệu châu:
- Muôn pháp qui về một(nhất), một qui
về chỗ nào?”
Thiền sư Triệu châu đáp:
- Lúc ở Thanh châu, tôi có may chiếc áo
nặng 7 cân”.
NHẤT AI NHẤT TẠT
Đồng nghĩa: Ai tạt.
10976

Một đun một đẩy.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trong Thiền tông, từ ngữ này được sử
dụng để chỉ cho việc Thiền sư dùng lời nói,
cử chỉ, hoặc nhẹ nhàng, hoặc nặng nề, đưa
đẩy để khám nghiệm trình độ hiểu đạo của
người học sâu hay cạn.
Tắc 23 trong Bích nham lục (Đại 48, 164
thượng) nói: “Một cơ một cảnh, một ra một
vào, một đun một đẩy(nhất ai nhất tạt), cốt
thấy sâu cạn, bề mặt bề trái của vấn đề”.
NHẤT ÂM
... ..
Chỉ cho âm thanh của đức Phật.
Vì cơ duyên của chúng sinh có sâu, cạn,
căn tính có nhanh, chậm khác nhau, cho nên
cùng 1 pháp âm của đức Phật nói ra, mà mỗi
người nghe cũng khác nhau. Nếu là căn cơ
người thì nghe đức Phật nói pháp Ngũ giới;
nếu là căn cơ trời thì nghe đức Phật nói pháp
Thập thiện; nếu là căn cơ Thanh văn thì
nghe đức Phật nói pháp Tứ đế; nếu là căn
cơ Duyên giác thì nghe đức Phật nói pháp
Thập nhị nhân duyên; nếu là căn cơ Bồ tát
thì nghe đức Phật nói pháp Lục độ...
Kinh Duy ma cho rằng đức Phật dùng 1
âm diễn nói chính pháp, chúng sinh tùy căn
cơ và chủng loại mà đều được hiểu.
[X. phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma
Q.thượng; luận Đại tì bà sa Q.79].
NHẤT ÂM GIÁO
Cũng gọi Nhất viên âm giáo, Nhất âm
thuyết pháp, Nhất âm dị giải.
Nghĩa là đức Phật chỉ dùng 1 thứ ngôn
ngữ diễn nói tất cả pháp, chúng sinh tùy
theo căn tính bất đồng mà hiểu khác nhau,
giáo nghĩa do đó cũng chia thành Đại Tiểu,
Không Hữu, Đốn Tiệm... khác nhau.
10977

Luận Đại tì bà sa quyển 79 (Đại 27, 410
thượng) nói: “Phật dùng nhất âm diễn nói
pháp nghĩa, chúng sinh tùy theo căn cơ và
chủng loại đều được hiểu”. Đại chúng bộ trong
thời Phật giáo bộ phái chấp nhận thuyết này.
Phật giáo Trung quốc cũng lấy thuyết này làm
NHẤT ÂM GIÁO

10978

N
3643
căn cứ cho việc phán giáo. Chẳng hạn như
ngài Bồ đề lưu chi đời Hậu Ngụy cho rằng
trong “Nhất âm giáo” của đức Phật bao hàm
các giáo pháp Đại thừa và Tiểu thừa; còn ngài
Cưu ma la thập đời Diêu Tần thì cho rằng
khi chúng sinh nghe Phật pháp vì trình độ
hiểu biết của họ có sâu, cạn khác nhau, do đó
mà có Đại thừa, Tiểu thừa.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 1
(Đại 33, 801 trung) nói: “Các Thiền sư ở
miền Bắc bác bỏ các giáo nghĩa Tứ tông,
Ngũ tông, Lục tông, Bán giáo, Mãn giáo, chỉ
có một Phật thừa mà thôi. Nhất âm thuyết
pháp, nhưng chúng sinh tùy theo căn cơ mà
hiểu khác nhau. Do đó, chư Phật thường
hành Nhất thừa mà chúng sinh thấy Tam
thừa, kì thực chỉ có Nhất thừa mà thôi”.
[X. phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma
Q.thượng; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.1; Hoa nghiêm kinh sớ Q.1; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.1, phần đầu; Pháp
hoa huyền nghĩa Q.10, thượng].
NHẤT ÂM TỰ
... ... ..
Cũng gọi Ngọc tuyền tự.
Chùa ở cạnh núi Ngọc tuyền, huyện
Đương dương, tỉnh Hồ bắc, Trung quốc, do
Đại sư Trí khải tông Thiên thai sáng lập vào
năm Khai hoàng 13 (593), đời Tùy, để đáp
đền ơn nghĩa nơi đã sinh ra ngài. Vua sắc
ban biển ngạch là Nhất âm.
NHẤT ẤN
.....
I. Nhất Ấn.
Chỉ cho 1 loại ấn tướng, ấn khế hay
10979

thủ ấn.
(xt. Thủ Ấn, Ấn Tướng).
II. Nhất Ấn.
Gọi đủ: Nhất pháp ấn.
Chỉ cho thực tướng của các pháp theo
chủ trương của Phật giáo Đại thừa.
NHẤT ẤN ĐỐN THÀNH
... ... ... ..
Một ấn thành ngay.
Chỉ cho giáo nghĩa của Mật giáo. Vì Mật
giáo chủ trương kết 1 thủ ấn, tụng 1 đà la ni
có thể chứng được Bồ đề tức khắc, nên gọi
là Nhất ấn đốn thành.
NHẤT ẤN HỘI
........
Chỉ cho hội thứ 6 trong 9 hội Mạn đồ la
của Kim cương giới, Mật giáo.
Hội này nằm ở phía trên trung ương, khiến
cho thực nghĩa “Bốn mạn không lìa nhau”
của hội Tứ ấn càng sáng tỏ hơn, vì thế trụ nơi
Trí quyền ấn(thể của chư Phật), của Pháp thân
Đại nhật Như lai duy nhất để thống nhiếp
toàn thể chư tôn của các hội khác.
Ở 4 góc của
hội này đều có
đặt cái bình để
tượng trưng cho
4 trí. Tay phải
(nắm tay) của Trí
quyền ấn biểu
thị Phật giới, tay
trái biểu thị
Chúng sinh giới.
Ngón trỏ(gió)
của tay trái biểu thị sự dứt bặt gió chúng
sinh; ngón cái(không)của tay phải biểu thị
cái đại không của ch

10980

N
3644
câu thần chú, có năng lực phá trừ sự tối tăm
của vô minh, phiền não. Vì đà la ni được nói
ra từ kim khẩu của đức Phật, cũng như ánh
sáng từ kim thân của Ngài phóng ra, cho nên
được gọi là Minh. Chẳng hạn như tụng đà la
ni Ngũ tự minh trong khi kết ấn Vô sở bất chí.
Ngoài ra, Nhất ấn nhất minh cũng biểu
thị ý nghĩa Bất nhị.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.12].
NHẤT ẤN NHỊ MINH
Một ấn hai chân ngôn của Mật giáo.
Hành giả Mật giáo, khi kết ấn và tụng
chân ngôn thì tay kết 1 ấn, miệng tụng 2
chân ngôn, gọi là Nhất ấn nhị minh. Chẳng
hạn như kết ấn Vô sở bất chí, tụng 2 chân
ngôn(minh)Ngũ A và Ngũ Trí.
Ngoài ra, Như lai ấn của Kim cương giới
và Thai tạng giới, về bản chất tuy cùng là 1
ấn, nhưng chân ngôn của 2 giới lại khác
nhau. Chân ngôn của Kim cương giới là
“Vam”, còn chân ngôn của Thai tạng giới là
“A tì la hồng khiếm”. Bởi thế, khi kết ấn
Như lai thì phải tụng 2 chân ngôn Vam và
A tì la hồng khiếm, gọi là Nhất ấn nhị minh,
biểu thị ý nghĩa chẳng hai mà hai.
(xt. Nhất Ấn Nhất Minh).
NHẤT BÁCH BÁT
... ... ..
Gọi tắt: Bách bát.
Số 108. Phật giáo thường dùng con số
này để gọi thay cho phiền não, hoặc kết hợp
với các từ ngữ khác như: Bách bát phiền
não, Bách bát kết nghiệp, Nhất bách bát dụ,
Bách bát tôn công đức, Nhất bách bát pháp
minh môn...
10982

NHẤT BÁCH BÁT BIẾN
... ... ... ..
Tức niệm Phật 108 lần. Con số 108
nguyên là số của phiền não, do đó, xâu chuỗi
dùng để niệm Phật thường có 108 hạt. Bởi
vậy, niệm Phật 108 lần là để đối trị 108 cái
phiền não.
NHẤT BÁCH BÁT DANH ĐÀ LA NI KINH
Cũng gọi Thánh đa la nhất bách bát danh
kinh, Thánh đa la bồ tát nhất bách bát danh
đà la ni kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Pháp thiên dịch
vào đời Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 20.
Nội dung kinh này tường thuật việc Đại
bồ tát Đa la nói pháp Đà la ni, các trời, người,
Dạ xoa, Càn thát bà... nghe đều sợ hãi. Bấy
giờ, Tự tại thiên vương nói chú khen ngợi
bồ tát Đa la nhất bách bát danh, bồ tát Đa
la phóng ánh sáng chiếu soi các quốc độ trong
10 phương, rồi nói về nhân duyên Như lai
cứu độ, che chở hết thảy chúng sinh cho Tự
tại thiên vương và các trời, người nghe; sau
đó, dùng các loại tia sáng trang nghiêm Như
lai, tán thán công đức của bồ tát Đa la nhất
bách bát danh.
Bản dịch khác của kinh này có: Tán
dương Thánh đức Đa la bồ tát nhất bách
bát danh kinh, 1 quyển, do ngài Thiên tức
tai dịch và Thánh đa la bồ tát phạm tán, 1
quyển, do ngài Thí hộ dịch.
NHẤT BÁCH BÁT PHÁP MINH MÔN
Một trăm lẻ tám pháp minh môn nói
trong kinh Phật bản hạnh tập quyển 6.
Pháp minh môn có công năng làm cho
chúng sinh phá trừ tối tăm, được trí tuệ
thông suốt tất cả.
Khi bồ tát Hộ minh(tên của đức Phật
10983

Thích ca mâu ni khi ở Thiên cung), từ cung
trời Đâu suất sắp thác sinh xuống nhân
gian, ngồi trên tòa sư tử tuyên thuyết 108
minh môn này để cho chư thiên ghi nhớ
rồi mới hạ sinh.
NHẤT BÁCH BÁT PHÁP MINH MÔN

10984

N
3645
NHẤT BÁCH ĐƠN NGŨ
Chỉ cho ngày Hàn thực (ngày mùng 3
tháng 3 âm lịch) là ngày thứ 105 sau tiết Đông
chí. Vào ngày này, trong Thiền lâm, chư tăng
phải ăn đồ nguội chứ không đun nấu.
Đại ứng lục quyển thượng (Đại 80, 101
trung) nói: “Nhất bách đơn ngũ(ngày Hàn
thực) trước tiết Thanh minh”.
NHẤT BÁCH NGHĨA MÔN
Một trăm nghĩa môn do Đại sư Thiện
đạo thiết lập để giải thích nghĩa 9 phẩm trong
kinh Quán vô lượng thọ.
Ngay đầu phần Tán thiện nghĩa, ở đoạn
văn trước Thượng bối quán, mỗi phẩm trong
9 phẩm được chia làm 11 môn như sau:
1. Giải thích tổng quát về cáo mệnh.
2. Giải thích về việc phân định ngôi thứ.
3. Nêu chung các loài có duyên.
4. Biện minh lí do lấy tam tâm(chí thành
tâm, thâm tâm, hồi hướng phát nguyện tâm) làm
nhân chính yếu.
5. Giải thích rõ việc lựa chọn căn cơ kham
nổi hay không.
6. Giải thích rõ việc chúng sinh tiếp nhận
giáo pháp không giống nhau.
7. Giải thích rõ thời tiết tu tập nhanh,
chậm khác nhau.
8. Giải thích việc hồi hướng hạnh tu tập,
nguyện sinh về Tịnh độ của Phật Di đà.
9. Giải thích rõ lúc lâm chung, Phật Bồ
tát đến đón rước không đồng, thời gian đi
có nhanh, chậm.
10. Giải thích rõ khi sinh về Tịnh độ,
hoa sen nở có nhanh, chậm khác nhau.
11. Giải thích rõ sau khi hoa sen nở, được
10985

lợi ích không giống nhau.
Trong 9 phẩm, mỗi phẩm đều có 11 môn
này, cộng chung là 99 nghĩa môn. Nhưng vì
muốn dùng số chẵn nên gọi là 100.
NHẤT BÁCH NGŨ THẬP TÁN PHẬT TỤNG
Phạm: Zata-paĩcàzatakastotra.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Ma điệt lí
lợi chế tra soạn, ngài Nghĩa tịnh dịch vào
đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
tập 32.
Nội dung sách này gồm 148 bài tụng tán
thán đức của Phật.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.13].
NHẤT BÁCH NHẤT THẬP THÀNH
... ...... ... ..
Một trăm mười tòa thành mà đồng tử
Thiện tài đã trải qua khi đi hỏi đạo nơi 53 vị
thiện tri thức.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển) quyển
78 (Đại 10, 428 hạ) ghi: “Con của vị trưởng
giả này khi xưa thụ giáo nơi ngài Văn thù ở
Phúc thành, rồi lần lượt đi về phương Nam,
cầu thiện tri thức, trải qua 110 vị, sau cùng
mới đến chỗ của ta”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.59 (bản 60
quyển)].
NHẤT BÁCH NHẤT THẬP THIÊN TRI THỨC
Chỉ cho 110 vị thiện tri thức mà đồng tử
Thiện tài đã gặp khi qua 110 thành trong
53 cuộc hỏi đạo. Thực ra, trong kinh Hoa
nghiêm chỉ ghi có 54 chỗ và gặp 55 vị thiện
tri thức…………. Nhưng vì trong quá trình tu hành
có “đương phần” và “thắng tiến” nên nhân
đôi số 55 thiện tri thức thành 110 thiện tri
thức.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.59 (bản 60
quyển)].
10986

NHẤT BÁCH TAM THẬP LỤC ĐỊA NGỤC
... ... ... ... ... ... ..
Một trăm ba mươi sáu địa ngục.
NHẤT BÁCH TAM THẬP LỤC ĐỊA NGỤC

10987

N
3646
Cõi Dục có 8 đại địa ngục căn bản, mỗi
đại địa ngục lại đều có 16 tiểu địa ngục, 8
lần 16 thành 128, cộng với 8 địa ngục căn
bản thành 136 địa ngục lớn và nhỏ.
[X. phẩm Địa ngục trong kinh Trường a
hàm Q.19; luận Câu xá Q.11].
NHẤT BÁCH ƯNG ĐƯƠNG HỌC PHÁP
Ưng đương học, Phạm: Zikwàkaraịìya,
Pàli: Sikkhà-karaịìya.
Cũng gọi Nhất bách chúng học, Ưng
đương học.
Một trăm pháp mà tăng ni cần phải học.
Luật Tứ phần liệt kê 100 giới Ưng đương
học như sau:
- Từ giới thứ 1 đến giới 25: Nói về uy
nghi của tỉ khưu.
- Từ giới 26 đến giới 47: Nói về việc ăn
uống.
- Từ giới 48 đến giới 51: Nói về việc đại
tiểu tiện.
- Từ giới 52 đến giới 59: Nói về việc giảng
kinh thuyết pháp.
- Từ giới 60 đến giới 85: Nói về việc kính
trọng tháp Phật.
- Từ giới 86 đến giới 92: Cũng nói về
việc thuyết pháp.
- Từ giới 93 đến giới 95: Nói về uy nghi.
- Từ giới 96 đến giới 100: Cũng nói về
việc giảng kinh thuyết pháp.
NHẤT BẠCH TAM YẾT MA
Cũng gọi Bạch tứ yết ma, Tam yết ma,
Bạch tứ.
Một lần tác bạch(thưa các việc)ba lần
yết ma.
Trong tăng đoàn, mỗi khi có những việc
10988

trọng đại như thụ giới, phân xử các tội nặng
như trị phạt, diệt tránh... thì cần phải tiến
hành nghị quyết trước chúng tăng từ 4 vị
Yết ma sư trở lên, trình tự của nghị quyết
này là 1 lần cáo bạch(Nhất bạch) và 3 lần
xin biểu quyết(tam yết ma).
[X. luận Tứ phần Q.33, 39; luật Ma ha
tăng kì Q.23; Thụ giới bồ tát nghi; Tuệ uyển
âm nghĩa Q.thượng].
NHẤT BAN ĐẢM BẢN ĐẮC NHÂN TĂNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Thông thường, những kẻ vác tấm ván
trên vai bị người ta ghét.
Người “vác tấm ván trên vai” mà đi thì
chỉ thấy được phía trước chứ không thấy
phía sau, vì chẳng ngoái cổ lại được; ví dụ
người chấp trước tự ngã, vị kỉ, chỉ biết có
mình, không quan tâm đến ai, không tùy
thuận thế thái nhân tình; vì họ không biết
tùy duyên thích ứng, nên không được người
đời cảm thông và tha thứ.
Hư đường hòa thượng ngữ lục quyển 3
(Đại 47, 1004 thượng) ghi: “Lúc ấy, có vị
tăng hỏi rằng: Những kẻ vác tấm ván bị người
ghét(Nhất ban đảm bản đắc nhân tăng), đóng
cửa mười năm trong rừng sâu”.
NHẤT BẢN THẬP CHI
Một gốc 10 nhánh.
Tông Pháp tướng lấy luận Du già sư địa
làm luận gốc, gọi là “Nhất bản”, còn lấy các
luận chú thích luận Du già sư địa làm luận
nhánh(chi luận). Luận nhánh có 10 bộ, gọi
là “Thập chi”. Đó là:
1. Luận Bách pháp minh môn, cũng
gọi luận Lược trần danh số. Luận này chép
sơ lược những danh số trong Bản địa phần
của luận Du già sư địa và lấy tất cả pháp vô
ngã làm tông.
10989

2. Luận Ngũ uẩn, cũng gọi luận Thô
thích thể nghĩa, luận Y danh thích nghĩa.
Luận này nói sơ lược về cảnh sự trong phần
Bản địa của luận Du già sư địa và lấy vô
ngã duy pháp làm tông. Hai bộ luận trên
NHẤT BẢN THẬP CHI

10990

N
3647
đều do ngài Thiên thân soạn.
3. Luận Hiển dương thánh giáo, cũng
gọi luận Tổng bao chúng nghĩa, do ngài
Vô trước soạn. Luận này tóm tắt yếu nghĩa
của 17 địa Du già và lấy minh giáo làm
tông.
4. Luận Nhiếp đại thừa, cũng gọi luận
Quảng bao đại nghĩa, do ngài Vô trước soạn.
Bao gồm các pháp môn sâu kín của Du già,
giải rõ tông yếu của 1 phẩm A tì đạt ma
nhiếp Đại thừa và lấy sự giản biệt Tiểu thừa
vào hàng Thập địa làm tông.
5. Luận Tạp tập, cũng gọi luận Phân
biệt danh số, luận Quảng trần thể nghĩa; do
ngài Vô trước soạn. Bao gồm tất cả pháp
môn của luận Du già sư địa, tập hợp tất cả
tông yếu của kinh A tì đạt ma và lấy 3 khoa:
Uẩn, Xứ, Giới làm tông.
6. Luận Biện trung biên, cũng gọi luận
Li tịch chương trung. Phần kệ tụng do bồ
tát Di lặc trứ tác, luận giải thích do ngài
Thiên thân soạn. Nội dung luận này gồm 7
phẩm nói về pháp tướng Du già và lấy Trung
đạo làm tông.
7. Luận Nhị thập duy thức, cũng gọi
luận Tồi phá tà sơn. Nội dung giải thích 7
vấn nạn để thành lập Duy thức du già và lấy
Duy thức vô cảnh làm tông.
8. Luận Tam thập duy thức, cũng gọi
luận Cao kiến pháp chàng. Nội dung bàn
rộng về cảnh thể Du già và lấy “ngoài thức
chẳng có gì thực có” làm tông. Hai bộ luận
trên (7 và 8), phần kệ tụng gốc do ngài Thiên
thân trứ tác, còn phần giải thích Tam thập
duy thức là do nhóm 10 vị Luận sư như
10991

ngài Hộ pháp... soạn.
9. Luận Đại thừa trang nghiêm, cũng
gọi luận Trang nghiêm thể nghĩa. Phần
kệ gốc do bồ tát Di lặc trứ tác, phần giải
thích do ngài Thiên thân soạn. Nội dung
bao gồm tất cả pháp môn Nhất địa của
Bồ tát Du già và lấy trang nghiêm Đại thừa
làm tông.
10. Luận Phân biệt du già, cũng gọi
luận Nhiếp tán qui quán, do bồ tát Di lặc
tạo. Luận này chưa có bản Hán dịch. Nếu
căn cứ vào phẩm Phân biệt du già trong kinh
Giải thâm mật mà suy đoán, thì luận này
lấy Chỉ quán làm tông.
NHẤT BẢO
.....
Một vật báu. Ví dụ cho bản tính của
chúng sinh hay bản thể của vũ trụ.
Phẩm Quảng chiếu không hữu trong luận
Bảo tạng (Vạn 96, 25 thượng) nói: “Trong
trời đất, giữa khoảng vũ trụ, có một vật báu
ẩn trong hình sơn. Vật biết khôn sáng, trong
ngoài rỗng không, tĩnh lặng khó thấy, gọi là
Huyền huyền”(lặng lẽ sâu kín).
Nhất bảo này đầy khắp không gian vô
hạn, xuyên suốt thời gian vô cùng, thường
trụ trong 3 đời và khắp cả 10 phương, nên
Thiền tông cũng thường dẫn từ này để dạy
chúng.
Tắc 62 trong Bích nham lục (Đại 48, 193
hạ) ghi: “Trong trời đất, giữa khoảng vũ trụ,
có một vật báu, ẩn tại hình sơn, cầm lồng
đèn hướng tới điện Phật, đem 3 cửa để trên
lồng đèn”.
NHẤT BÃO VONG BÁCH CƠ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một no quên trăm đói. Nghĩa là 1 lần
được ăn no bỗng quên bẵng 100 lần bị đói
10992

trước kia. Trong Thiền lâm, nhóm từ này
được sử dụng để ví dụ 1 khi đã vào được
cảnh giới giải thoát tự do tự tại, thì không
còn cố bám vào cái cõi đời nhọc nhằn, rối
rắm này nữa.
Triệu châu lục quyển hạ (Vạn tục 118,
167 hạ) nói: “Mặt trời xế bóng, lần này chẳng
dẵm đạp chỗ có thời gian, từng nghe một
no quên trăm đói(Nhất bão vong bách cơ),
chính là thân lão tăng hôm nay vậy”.
NHẤT BÃO VONG BÁCH CƠ

10993

N
3648
NHẤT BÁT
Cái bát của tăng sĩ Phật giáo.
Thông thường nói “Ba áo một bát” là
nói lên cuộc sống đơn giản mộc mạc của
người tu hành Phật đạo.
NHẤT BẤT KHỨ NHỊ BẤT TRỤ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một không đi hai chẳng ở. Nghĩa là nếu
“một” chưa kết thúc, thì “hai” kế tiếp sẽ
chẳng đến. Trong Thiền lâm, cụm từ này
thường được dùng để biểu thị đạo lí tự nhiên
như thế.
[X. chương Hoàng long Tuệ nam trong
Ngũ đăng hội nguyên Q.17].
NHẤT BIẾN (1239-1289)
.....
Vị Tổ khai sáng của Thời tông Nhật bản,
tên là Trí chân, xuất gia năm
7 tuổi. Lúc đầu, sư tu học ở
núi Tỉ duệ, sau đến phủ Thái
tể tu Tịnh độ. Khi tham học
ở Hùng dã, sư mới đổi tên
là Nhất biến.
Từ đó về sau, sư hoằng
dương pháp môn niệm
Phật của Không dã thượng
nhân ở khắp nơi trên toàn
quốc, người đương thời gọi
sư là Du hành thượng
nhân, Xả thánh, tín chúng
rất đông.
Sư thị tịch vào năm Chính ứng thứ 2
(1289) ở Quan âm đường tại Binh khố hòa
điền, Nhật bản, thụy hiệu là Viên Chiếu
Đại Sư.
10994

Sư có các tác phẩm: Ngữ lục cập Bá
châu vấn đáp tập, Nhất biến thượng nhân
hội truyện.
NHẤT BIÊN HƯƠNG
........
Cũng gọi Nhất chú hương.
Một nén hương hay 1 thẻ hương. Nhất
biện hương có nghĩa là đốt hương kính lễ.
Trong Thiền lâm, khi vị tôn túc thăng
tòa thuyết pháp, đốt đến nén hương thứ 3
thì nói: “Một nén hương này (Nhất biện
hương)kính dâng cho Pháp sư... đã truyền
đạo pháp cho con”.
Ngày nay dùng Nhất biện tâm hương,
Tâm hương nhất biện để dụ cho tâm tinh
thành sùng kính 1 người nào đó, tấm lòng
cung kính ấy cũng giống như đốt hương
lạy Phật.
NHẤT BỔNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một cây gậy, hàm ý là đánh cho 1 gậy.
Đây là cơ pháp của Thiền sư dùng để tiếp
hóa người học. Đồng nghĩa với từ “Nhất hát”
(1 tiếng hét).
Triệu châu lục quyển hạ (Vạn tục 118,
166 thượng) nói: “Sư đi ngang qua chính
điện, thấy 1 vị tăng đang lễ bái, sư đánh cho
1 gậy(đả nhất bổng). Vị tăng thưa: Lễ bái
cũng là việc tốt mà! Sư nói: Việc tốt chẳng
bằng vô sự”.
NHẤT BỔNG ĐẢ SÁT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một gậy đánh chết. Đây là cơ phong
nghiêm khắc thầy dùng để cảnh tỉnh đệ
tử, nhằm trừ sạch vọng tưởng ác kiến của
người học.
Vân môn lục quyển trung (Đại 47, 560
trung) nói: “Lúc đức Thế tôn hạ sinh, một
10995

tay chỉ trời, một tay chỉ đất, bước đi bảy
bước, mắt nhìn bốn phía nói: Trên trời dưới
trời, chỉ có ta là tôn quí”. Sư nói: “Nếu lúc
NHẤT BỔNG ĐẢ SÁT
Nhất Biến

10996

N
3649
đó mà ta gặp, thì ta đã đánh cho 1 gậy chết
(Nhất bổng đã sát)”.
NHẤT BÚT CÂU
........
Nghĩa là phá trừ tất cả duyên trần.
Đại sư Liên trì từng làm 7 bài Nhất bút
câu để khuyến cáo người đời như: Ngũ sắc
kim chương nhất bút câu, Ngư thủy phu thê
nhất bút câu...
Ngày nay, Nhất bút câu được dùng với
nghĩa là không đề cập đến những việc trước
kia nữa.
NHẤT BÚT TAM LỄ
...........
Một bút ba lạy. Nghĩa là khi vẽ, khắc
tượng Phật hoặc viết chép văn kinh, mỗi
lần đặt bút xuống lại lạy 3 lạy để bày tỏ lòng
thành kính thiết tha.
NHẤT CÁ BÁN CÁ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một người và nửa người.
Chỉ cho người cực kì ưu tú, rất là hiếm
có. Như Thiền sư Nam tuyền từng nói: “Nên
biết, khi Phật chưa xuất thế, thì đời vẫn chưa
có được 1 người rưỡi”.
Nhóm từ này có xuất xứ từ sự tích về
ngài Đạo an và Tập tạc xỉ. Chả là vào đời
Tiền Tần, vua Phù kiên đánh chiếm thành
Tương dương, thu được ngài Đạo an và Tập
tạc xỉ, vua vui mừng nói với tả hữu: “Ta
đem 10 vạn quân đánh lấy thành Tương
dương, chỉ để được 1 người rưỡi. Ngài Đạo
an là một người, còn Tập tạc xỉ chỉ có một
nửa người”. Vì Tập tạc xỉ bị què 1 chân nên
vua nói đùa là nửa người.
10997

NHẤT CÁ HỒN THÂN VÔ XỨ TRƯỚC
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Khắp mình không chỗ dính. Nghĩa là
khi người đã khai ngộ, toàn thân bao trùm
vũ trụ, đầy khắp hư không mà không dính
mắc vào bất kì nơi nào.
Vô môn quan (Đại 48, 295 hạ) nói: “Giơ
chân đạp đổ biển Hương thủy, cúi đầu nhìn
xuống trời Tứ thiền; khắp mình không chỗ
dính(Nhất cá hồn thân vô xứ trước), hãy tiếp
tục một hướng tiến lên”.
NHẤT CÁ QUAN TÀI LƯỠNG CÁ TỬ HÁN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một cái quan tài liệm hai người chết.
Trong Thiền lâm, nhóm từ trên được
sử dụng để hình dung sự hiểu biết tầm
thường, cùng 1 ngôi mộ mà chôn 2 vị Thiền
tăng trở lên.
Tắc 20 trong Bích nham lục (Đại 48, 161
thượng) ghi:
“Vị tăng hỏi ngài Đại mai:
- Thế nào là ý Tổ sư từ Tây thiên đến?
Ngài Đại mai trả lời:
- Tổ sư từ Tây thiên đến không có ý.
Ngài Diêm quan nghe vậy, nói:
- Một cái quan tài liệm 2 gã chết.
Ngài Huyền sa chêm vào:
- Diêm quan là tác gia”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.7].
NHẤT CẢNH TỨ TÂM
Cũng gọi Nhất thủy tứ kiến.
Một cảnh bốn tâm. Ví dụ cùng 1 dòng
nước, nhưng vì quả báo bất đồng mà trời,
người, ngã quỉ, súc sinh nhìn thấy có 4 tướng
khác nhau:
1. Trời thấy nước là cõi báu trang
nghiêm: Vì phúc báu của chư thiên thù
thắng nên thấy nước là đất báu trang nghiêm
10998

do lưu li hợp thành.
2. Người thấy nước là nước: Nước mà
người thế gian trông thấy, tuy có trong đục
NHẤT CẢNH TỨ TÂM

10999

N
3650
sai khác, nhưng đều là nước.
3. Ngã quỉ thấy nước là máu mủ: Vì
đời trước tham lam bỏn sẻn, tội chướng sâu
nặng, đọa vào loài ngã quỉ nhiều kiếp không
hề thấy nước; do đói khát bức bách, nên khi
thấy dòng nước, lòng muốn uống lắm, liền
chạy vội đến bờ sông, khi đến nơi thấy toàn
là máu mủ!
4. Cá thấy nước là nhà ở: Cá bơi lội
trong nước, chúng thấy nước là nơi cư trú
của chúng chứ không phải là nước.
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.4 (bản
dịch của ngài Huyền trang); Đại minh tam
tạng pháp số Q.18].
NHẤT CĂN
I. Nhất Căn.
Cũng gọi Nhất cơ.
Chỉ cho nhĩ căn. Chúng sinh trong cõi
Diêm phù đề tuy đầy đủ 6 căn nhưng chỉ có
nhĩ căn là nhạy bén nhất, nghe pháp dễ thâm
nhập, thông suốt đạo vô thượng, vì thế có
tên là Nhất căn.
II. Nhất Căn.
Một thứ căn tính nào đó, tức là căn tính
tin nhận cùng 1 loại giáo pháp.
III. Nhất Căn.
Chỉ cho bất cứ 1 căn nào trong 6 căn
nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân và ý.
NHẤT CẦM NHẤT TÚNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một bắt một thả.
Cầm là chặn đứng dòng suy tư của người
học, Túng là buông thả tự do. Đây là cơ pháp
ứng biến linh động mà Thiền sư dùng để
dắt dẫn người học.
11000

Tắc 49 trong Bích nham lục (Đại 48,
185 thượng) nói: “Một bắt một thả, gặp kẻ
mạnh thì mình yếu; gặp người hèn thì mình
sang”.
NHẤT CƠ
I. Nhất Cơ.
Cơ duyên cùng 1 loại. Nghĩa là động cơ
sẽ cùng tiếp nhận 1 loại giáo pháp.
Tắc 46 trong Bích nham lục (Đại 48, 182
trung) nói: “Người xưa lập bày nhất cơ nhất
cảnh để tiếp dẫn người học”.
II. Nhất Cơ.
Cơ là cơ quan, là nơi phát động. Nhất cơ
ví dụ nhĩ căn, 1 căn trở về nguồn, các căn
đều giải thoát. Kinh Lăng nghiêm nói rằng:
“Tuy thấy các căn đều động, nhưng chỉ do 1
cơ quan điểu khiển mà thôi”.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.6].
NHẤT CƠ NHẤT CẢNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một cơ một cảnh. Cơ là tác dụng tâm ở
bên trong; Cảnh là vật có hình tướng ở
bên ngoài. Ví dụ như đức Thế tôn đưa cành
hoa sen lên, là Cảnh; Tổ Ca diếp lĩnh hội
được ý của Phật, là Cơ. Lại như thấy khói
ở đằng xa, đó là Cảnh; thấy khói mà biết
có lửa, đó là Cơ.
Tắc 3 trong Bích nham lục (Đại 48, 142
hạ) nói: “Một cơ một cảnh, một lời một câu,
vẫn mong có chỗ vào. Trên da thịt lành lặn,
khoét thành mụn nhọt, thành hang thành ổ,
đại dụng hiện tiền, không cần khuôn phép”.
Ngoài ra, các Thiền sư đã triệt ngộ tự
tính, khi giơ gậy, dựng phất trần để xét
nghiệm người học, thì gọi là Thiền giả nhất
cơ nhất cảnh.
NHẤT CÚ
... ..
11001

Tiếng dùng trong Thiền lâm.
I. Thiền Cú.
Một câu, một lời.
Kì viên chính nghi (Vạn tục 111, 85 hạ)
NHẤT CÚ

11002

N
3651
chép: “Đạt ma chưa từng nói một lời; Tuệ
khả chẳng hề hỏi một câu”.
II. Nhất Cú.
Câu nói lên 1 chân lí.
Triệu châu lục quyển thượng (Vạn tục
118, 154 thượng) ghi: “Có vị tăng hỏi ngài
Triệu châu:
- Thế nào là một câu?
Ngài Triệu châu trả lời:
- Nếu giữ chặt lấy một câu thì ông sẽ già
đi!”.
Ngoài ra, Thiền tông cũng thường dùng
các từ ngữ như “Nhất cú đạo đắc”(nói được
1 câu), “Mạt hậu nhất cú”(1 câu sau cùng),
“Thấu quan nhất cú”(1 câu thấu suốt được
cửa...)để biểu thị ý nghĩa chân lí hoặc lí
Không của Bát nhã.
NHẤT CÚ ĐẠO ĐOẠN
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một câu dứt bặt nói năng.
Chỉ dùng 1 câu mà dứt hết mọi lời.
Tắc 63 trong Bích nham lục (Đại 48, 195
thượng) nói: “Các vị ở nhà Đông và nhà
Tây đều là Thiền tăng xoàng (Chính cửa
miệng thốt ra lời thân thiết, một câu dứt bặt nói
năng, quét sạch vọng tưởng chấp trước).
NHẤT CÚ ĐẠO TẬN
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ dùng 1 câu nói mà thấu suốt hết cốt
tủy của Phật pháp.
Tắc 76 trong Bích nham lục (Đại 48, 203
trung) ghi: “Thiền sư Bảo phúc nói: Người
cho, người nhận, cả hai đều mù(theo lệnh thi
11003

hành, một câu nói hết thật hiếm khi gặp được
ngườt như vậy)”.
NHẤT CÚ ĐẦU HỎA
Một câu lao vào lửa. Nghĩa là tâm cầu
đạo của Bồ tát rất thiết tha, nếu được nghe
1 câu chính pháp với điều kiện phải lao
đầu vào lửa, thì Bồ tát cũng sẵn sàng chấp
nhận.
Truyện Pháp trí Tri lễ trong Phật Tổ
thống kỉ quyển 8 (Đại 49, 193 thượng) nói:
“Nửa kệ quên mình, một câu vào lửa(nhất
cú đầu hỏa).
NHẤT CÚ HỢP ĐẦU NGỮ
... ... ... ... ..
Đối lại: Vạn kiếp hệ lô quyết.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một câu thấu rõ được mặt mũi của
chính mình, nhưng nếu để mình bị vướng
mắc vào chỗ thể hội ấy, thì sẽ bị ràng buộc,
mất tự do. Hợp đầu nghĩa là thấu rõ, thể
hội.
Chương Thuyền tử Đức thành trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 315 trung) chép:
“Đức thành hỏi:
- Học được điều ấy ở đâu?
Thiện hội trả lời:
- Chẳng phải chỗ thể hội của tai và mắt.
Đức thành cười nói:
- Một câu thể hội được(nhất cú hợp đầu),
nhưng nếu dính mắc vào đó thì giống như
con lừa bị buộc vào cây cọc đến muôn kiếp.
Thả sợi tơ nghìn thước, ý tại đầm sâu, lìa
lưỡi câu ba tấc, nói mau! Nói mau!
Thiện hội vừa hé miệng thì lập tức sư
lấy cây sào khua xuống nước 1 cái, ngay lúc
ấy Thiện hội đại ngộ”.
NHẤT CÚ TIÊT LƯU VẠN CƠ TẨM TƯỚC
11004

Một câu dứt dòng, muôn cơ dẹp hết.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nghĩa là chỉ nói 1 câu 1 lời thôi, cũng
có công năng chặt đứt tất cả tâm vọng tưởng
phân biệt, chấm dứt mọi tâm cơ suy lường
tính toán và ngay lúc đó chân tướng của
NHẤT CÚ TIÊT LƯU VẠN CƠ TẨM TƯỚC

11005

N
3652
bản thể hiển hiện. “Tẩm tước” nghĩa là đình
chỉ, trừ bỏ.
Tắc 56 trong Bích nham lục (Đại 48, 190
trung) nói: “Bẩm tính của Đại trượng phu
là làm tổ của tâm(một câu dứt dòng, muôn cơ
dẹp hết)”.
NHẤT CÚ TỬ
........
Cũng gọi Hướng thượng để na nhất cú.
Tử là trợ từ. Nhất cú vốn chỉ cho 1 câu
nói. Nhất cú tử là câu nói vô ngôn, vô thuyết
mà biểu đạt được chỗ rốt ráo của Phật pháp.
Lâm tế lục (Đại 47, 500 thượng) chép:
“Này các đạo hữu! Như có học ở các nơi
đến, sau khi chủ khách gặp nhau, chỉ sau 1
câu nói mà nhận ra được vị thiện tri thức
hàng đầu”.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 14 (Đại
51, 314 thượng) chép: “Dược sơn thăng tòa
nói rằng: Ta có một câu nói(nhất cú tử)
chưa từng nói với ai. Rồi sư bước xuống, ra
khỏi Thiền đường, lại nói thêm rằng: Hãy
đi theo ta!”.
Tắc 76 trong Bích nham lục (Đại 48, 203
trung) ghi: “Một câu nói hết…………, hiếm được gặp
người đó”.
Những công án “Nhất cú tử” nói trên
đều nhằm nói rằng: Ai hiểu được, nói được
Nhất cú tử thì người đó đã kiến tính triệt
ngộ rồi.
NHẤT CUNG
.....
Phạm: Dhanu.
Đơn vị đo chiều dài ở Ấn độ đời xưa,
tương đương với 4 khuỷu tay.
11006

Luận Câu xá quyển 12 (Đại 29, 62 trung)
nói: “Hai mươi bốn ngón tay sắp xếp theo
chiều ngang là 1 khuỷu tay, còn dựng đứng
4 khuỷu tay là 1 cung”.
Theo Câu xá luận sớ quyển 6, thì 1
khuỷu tay bằng 1 thước 8 tấc Tàu, nên 1
cung là 7 thước 2 tấc.
[X. Hạc lâm ngọc lộ Q.9]. (xt. Cung).
NHẤT CỰC
.....
Pháp tột bậc.
Kinh Hoa nghiêm bàn rộng yếu chỉ của
pháp giới là tột bậc không hai.Đức Như lai
ra đời, đầu tiên giảng nói về cảnh giới chân
thực của Phật và Bồ tát cho hàng Đại bồ tát
nghe, chứ không nói pháp Nhị thừa phương
tiện. Vì thế mà hàng Thanh văn, Duyên giác,
tuy vẫn cùng nghe nhưng không hiểu được
gì cả.
Phổ hiền hành nguyện phẩm sớ gọi là
Nhất cực xướng cao, Nhị thừa tuyệt thính
(Nói pháp tột bậc, Nhị thừa không hiểu).
NHẤT CỬU CHI GIÁO
Giáo pháp Cửu phẩm vãng sinh do tông
Tịnh độ thiết lập.
Trong bài tựa luận Tịnh độ (Đại 47, 83
trung), ngài Ca tài nói: “Nhị bát hoằng qui
thịnh hành ở Ấn độ, Nhất cửu chi giáo dần
dần truyền đến Trung quốc. Trong đó, Nhị
bát(hai tám)chỉ cho 16 pháp quán nói trong
kinh Quán vô lượng thọ; còn Nhất cửu là
chỉ cho 9 phẩm vãng sinh của tông Tịnh độ.
NHẤT CHÂN ĐỊA
........
Chỉ cho giai vị chứng ngộ diệu lí Nhất
chân pháp giới.
Trong kinh Tứ thậ

11007

........
Đồng nghĩa: Đính môn nhãn, Chính
nhãn, Hoạt nhãn, Minh nhãn.
NHẤT CHÍCH NHÃN

11011

N
3654
Một con mắt.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho con mắt trí tuệ có ch

11012

Nhất danh tứ thực ví dụ giáo pháp Như
lai tuyên thuyết không ngoài Tứ pháp ấn:
Vô thường, Khổ, Không, Vô ngã. Hàng
Bồ tát Đại thừa khéo thông đạt nên tu
quán Vô thường, Khổ, Vô ngã để chứng
nhập Niết bàn giải thoát.
(xt. Tiên Đà Bà).
NHẤT DANH VÔ LƯỢNG NGHĨA
..............
Đối lại: Nhất nghĩa vô lượng danh.
Trong một danh từ có vô lượng vô biên
nghĩa lí.
Phẩm Ca diếp trong kinh Niết bàn quyển
33 (bản Bắc) chép: “Từ một tên gọi nói ra
vô lượng nghĩa, từ trong một nghĩa nói ra
vô lượng tên gọi”.
Ý nói đức Phật sử dụng danh tướng 1
cách linh động tự do để thích ứng với căn
cơ, trình độ của chúng sinh mà nói pháp.
NHẤT DẪN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một tổ 3 người hướng dẫn chúng tăng
cử hành các nghi thức trong Thiền viện.
Chương Tạ quải tháp trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 5 (Đại 48, 1141 hạ)
nói: “Lựa những vị có tuổi hạ cao, 1 vị làm
Tham đầu, 1 vị làm Phó tham. Vị Tham
đầu lãnh đạo chung; ba người làm 1 tổ, mỗi
tổ có 1 vị Tiểu tham đầu”.
NHẤT DỊ
.....
Nhất là 2 cái giống nhau; Dị là 2 cái
khác nhau, bất luận thiên về 1 bên nào
cũng đều là sai lầm. Phật giáo chủ trương
Trung đạo để phá trừ sự thiên chấp sai lầm
ấy, nên gọi là “Bất nhất bất dị”(chẳng phải
1, chẳng phải khác).
NHẤT DỊ TỨ CÚ
11016

...........
Bốn câu một khác.
Tất cả kiến chấp của ngoại đạo không
ngoài Thường kiến và Đoạn kiến. Thường
kiến là chấp có, Đoạn kiến là chấp không.
NHẤT DỊ

11017

N
3656
Trong Thường kiến lại chấp nhất, chấp dị
thành ra có 4 câu:
1. Chấp thể của Hữu pháp và Hữu đẳng
tính là 1(nhất): Ngoại đạo chấp 5 uẩn là có
thật(Hữu pháp); 5 uẩn đều có tự tính(Hữu
đẳng tính); thể của 5 uẩn và của tự tính 5
uẩn là 1, nên gọi là Nhất.
2. Chấp thể của Hữu pháp và Hữu đẳng
tính khác nhau: Ngoại đạo chấp thể của 5
uẩn và của tự tính 5 uẩn khác nhau, nên gọi
là Dị.
3. Chấp thể của Hữu pháp và Hữu đẳng
tính cũng 1 cũng khác: Ngoại đạo chấp thể
của 5 uẩn và của tự tính 5 uẩn cũng 1 cũng
khác, nên gọi là Diệc nhất diệc dị.
4. Chấp thể của Hữu pháp và Hữu đẳng
tính chẳng phải 1 chẳng phải khác: Ngoại
đạo chấp thể của 5 uẩn và của tự tính 5 uẩn
chẳng phải 1 chẳng phải khác, nên gọi là
Phi nhất phi dị.
[X. luận Thành duy thức Q.1].
NHẤT DIÊN
.....
I. Nhất Diện.
Một mặt.
Thiền uyển thanh qui quyển 3, thiên
Duy na (Vạn tục 111, 446 thượng) nói:
“Mỗi người làm 1 tấm thẻ nhập liêu, trên
1 mặt tấm thẻ ghi thứ tự tuổi hạ, gọi là
Nhất diện”.
II. Nhất Diện.
Một phía.
Phẩm Tựa kinh Pháp hoa quyển 1 (Đại
9, 2 trung) nói: “Tất cả đều lễ chân đức Phật,
rồi lui ra ngồi ở một phía”.
11018

III. Nhất Diện.
Chỉ cho 1 phương diện, 1 người hoặc
chính mình trong các việc.
Thiên Giám viện trong Thiền uyển thanh
qui quyển 3 (Vạn tục 111, 446 thượng) nói:
“Như những việc nhỏ nhặt, tầm thường
trong viện thì mỗi người(nhất diện)hãy tự
xử trí lấy”.
NHẤT DIÊN KHÍ
........
Chỉ cho các khí cụ đựng vật cúng dường
đặt ở mặt chính của Đại đàn.
Trong Mật giáo, khi tu pháp Hộ ma,
những đồ đựng vật cúng dường làm bằng
kim loại quí như vàng bạc... hay bằng gốm,
được đặt ở 4 phía của đàn Hộ ma, gọi là Tứ
diện khí. Trong đó, Nhất diện khí ở mặt
chính Đại đàn gồm các đồ đựng nước thơm,
hương bột và hoa, mỗi thứ 2 cái(gọi chung là
Lục khí), 1 cái lư hương, 2 cái mâm đựng
thức ăn uống, 2 cái bình, 2 cái chân đèn,
tổng cộng 13 cái.
NHẤT DIÊP QUAN ÂM
...........
Cũng gọi Liên diệp Quan âm, Nam minh
Quan âm.
Đại sĩ Quan âm ngồi trên 1 lá sen(Nhất
diệp), 1 trong 33 thân tướng Quan âm.
Tương truyền, trên đường từ Trung
quốc trở về Nhật bản, ngài Đạo nguyên
gặp 1 trận bão ở núi Nam minh. Lúc ấy,
ngài ở trên thuyền khấn thầm, bỗng thấy
đức Đại bi ngồi trên lá sen nổi trên mặt
biển, sóng gió liền lặng. Khi lên bờ, ngài
Đạo nguyên tự khắc tượng Quan âm mà
ngài nhìn thấy, để thờ ở chùa Quan âm tại
núi Nam minh. Do đó mà có danh hiệu
Nam minh Quan
11019

âm.
Phẩm Phổ môn
trong kinh Pháp
hoa quyển 7 (Đại 9,
56 hạ) nói: “Nếu bị
nước lớn cuốn trôi,
xưng niệm danh
hiệu Quán thế âm,
liền được vào chỗ
cạn”.
NHẤT DIÊP QUAN ÂM
Nhất Diệp Quan Âm

11020

N
3657
[X. Phật tượng đồ vậng Q.2; Kiến tê kí
Q.thượng].
NHẤT DIÊU THIÊU TỰU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cùng 1 lò nung thành nhiều đồ vật.
Trong Thiền lâm, nhóm từ này được sử
dụng để ví dụ cùng 1 vị thầy đã đào tạo
được nhiều học trò ưu tú.
Tắc 6 trong Thung dung lục (Đại 48, 231
thượng), nói: “Đầu bạc đầu xanh chừ, con
của một nhà(nhất diêu thiêu tựu); có câu
không câu chừ, có cơ tuyệt dòng”.
NHẤT DUYÊN
.....
Chỉ cho nhân duyên, cơ duyên cùng 1
loại.
Kinh Đại tập quyển 38 (Đại 13, 260
thượng) nói: “Đi, đứng, ngồi, nằm, thường
là một duyên”.
Diệu pháp liên hoa kinh huyền nghĩa
quyển 1 (Đại 33, 684 hạ) nói: “Một căn một
duyên, cùng một đạo vị”.
NHẤT ĐA TƯƠNG DUNG BẤT ĐỒNG MÔN
Môn một và nhiều khác nhau nhưng
dung hòa nhau, là 1 trong 10 Huyền môn
của tông Hoa nghiêm.
Môn này căn cứ vào Dụng mà thuyết
minh, tức là dựa vào mối quan hệ tương
nhập của các pháp để phá trừ cái nghi chấp
của chúng sinh cho rằng tất cả các pháp
không thể dung nhiếp lẫn nhau, hòa nhập
vào nhau. Trong nhiều sự vật khác nhau,
đưa ra 1 sự vật nào đó thì sự vật ấy là 1
(nhất), vô số sự vật còn lại là nhiều(đa).
Nếu khi 1 biến khắp nhiều, thì nhiều dung
11021

chứa 1; khi nhiều biến khắp 1, thì 1 dung
chứa nhiều. Mặc dù dung chứa lẫn nhau,
nhưng 1 và nhiều vẫn rõ ràng khác nhau,
nên gọi là Bất đồng. Như 1 ngọn đèn và
nhiều ngọn đèn cùng chiếu sáng trong 1 căn
phòng, dù 1 ngọn đèn và nhiều ngọn đèn
được đặt ở các vị trí khác nhau, nhưng ánh
sáng của chúng vẫn giao xen với nhau, hòa
nhập vào nhau, không có gì ngăn ngại. Cũng
như 1 cõi Phật và tất cả cõi Phật trong 10
phương dung nạp lẫn nhau mà không làm
mất đi cái tướng 1 và nhiều.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.8 (bản dịch mới);
phẩm Lô xá na Phật trong kinh Hoa nghiêm
(bản dịch cũ); Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.4; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm tùy sớ diễn nghĩa sao Q.10].
(xt. Thập Huyền Môn).
NHẤT ĐẠI KIẾP
... ... ..
Một đại kiếp. Tổng quát 4 kiếp: Thành,
Trụ, Hoại, Không gọi là Nhất đại kiếp. Đó
là hết 1 chu kì sinh thành hoại diệt của thế
giới.
Luận Du già sư địa quyển 2 (Đại 30, 285
hạ) nói: “Hai mươi Trung kiếp Hoại rồi đến
kiếp Không; 20 kiếp Thành rồi đến kiếp
Trụ”. Tức hết 80 Trung kiếp là 1 Đại kiếp,
tổng cộng là : 2.760.000.000 năm.
[X. luận Đại tì bà sa Q.135; luận Đại
thừa a tì đạt ma tạp tập Q.6]. (xt. Trung
Kiếp).
NHẤT ĐẠI SỰ HẬU SINH
Một việc lớn ở đời sau.
Hậu sinh là đời sau. Hiểu rõ cảnh giới
mê ngộ thăng trầm ở đời sau là việc trọng
đại nhất của kiếp người, nên gọi là Nhất đại
sự hậu sinh.
11022

NHẤT ĐẠI SỰ NHÂN DUYÊN
..............
Nhân duyên của 1 việc lớn. Tức là lí do
khiến đức Phật xuất hiện nơi thế gian.
NHẤT ĐẠI SỰ NHÂN DUYÊN

11023

N
3658
Theo phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa, mục đích đức Phật xuất hiện nơi thế
gian là khiến cho chúng sinh mở tỏ để ngộ
vào tri kiến Phật.
Trong Pháp hoa kinh luận quyển hạ, ngài
Thế thân đã giải thích rõ yếu nghĩa của sự
ngộ vào tri kiến Phật và trình bày 4 lí do
Phật xuất hiện nơi đời như sau:
1. Như lai có đầy đủ Nhất thiết trí, rõ
biết nghĩa sâu xa của các pháp đúng như
thực; đức Như lai muốn đem trí kiến của
Ngài mở bày cho chúng sinh, khiến cho họ
hiểu được nghĩa sâu xa của các pháp, nên
mới xuất hiện nơi thế gian.
2. Về phương diện Pháp thân thì Nhị
thừa và Phật là bình đẳng, không có sai khác.
Vì muốn hiển bày nghĩa ấy nên đức Như lai
xuất hiện nơi thế gian.
3. Hàng Nhị thừa không hiểu rõ được
nghĩa chân thực Nhất Phật thừa rốt ráo.
Vì muốn làm cho hàng Nhị thừa liễu ngộ
nghĩa ấy nên đức Như lai xuất hiện nơi
đời.
4. Vì muốn làm cho hàng Nhị thừa chứng
vào địa vị Bất thoái chuyển, được vô lượng
trí nghiệp, nên đức Như lai xuất hiện nơi
thế gian.
[X. Pháp hoa văn cú Q.4, phần đầu; Pháp
hoa huyền luận Q.5].
NHẤT ĐẠI TAM ĐOẠN
...........
Một đời ba đoạn.
Ngài Nhật liên, Tổ khai sáng tông Nhật
liên, Nhật bản, căn cứ vào giáo phán 5 thời
của tông Thiên thai, đem chia giáo pháp do
11024

đức Phật nói trong 1 đời làm 3 giai đoạn,
giống như 1 quyển kinh được phân làm 3
phần:
1. Phần Tựa: Như các kinh Hoa nghiêm,
A hàm, Phương đẳng, Bát nhã và các kinh
trước kinh Pháp hoa.
2. Phần Chính tông: Như các kinh Vô
lượng nghĩa, kinh Pháp hoa và kinh Phổ
hiền quán.
3. Phần lưu thông: Như kinh Niết bàn.
NHẤT ĐẠI TẠNG GIÁO
Một Đại tạng giáo, chỉ cho 3 tạng giáo
điển Kinh, Luật, Luận của Phật giáo. Đây là
toàn bộ giáo pháp Phật giáo nên gọi là Nhất
đại tạng giáo.
Tắc 2 trong Bích nham lục (Đại 48, 141
trung) nói: “Giả sử chư Phật 3 đời chỉ có thể
tự biết, Tổ sư các đời đều không nói ra, Nhất
đại tạng giáo giải thích không tới, thì vị tăng
mắt sáng tự cứu mình cũng chẳng xong”.
NHẤT ĐẠI THỜI GIÁO
Cũng gọi Nhất đại giáo, Nhất đại chư
giáo, Nhất đại giáo môn.
Giáo pháp do đức Phật Thích ca nói ra
trong 1 đời từ khi thành đạo đến khi nhập
diệt. Tức là 3 tạng, 12 thể tài kinh, 8 vạn 4
nghìn pháp môn...
NHẤT ĐẠI XA
........
Một cỗ xe lớn. Ví dụ diệu pháp Đại thừa
trong kinh Pháp hoa.
Theo phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa,
có 1 vị trưởng giả, nhà đang bị cháy, để
cứu các con ra, ông bảo chúng rằng ở ngoài
cửa có nhiều đồ chơi quí báu. Các con nghe
nóiliềntranh nhau chạy ra khỏi nhà. Bấy
giờ, trưởng giả đều cho mỗi người con 1 cỗ
xe lớn, xe ấy do 1 con trâu trắng to lớn
11025

kéo.
Theo tông Thiên thai và tông Hoa
nghiêm thì “một cỗ xe lớn” là ví dụ cho Đại
thừa vô thượng diệu pháp của kinh Pháp
hoa, có công năng cứu độ chúng sinh ra khỏi
nhà lửa 3 cõi.
(xt. Tam Xa Tứ Xa).
NHẤT ĐẠI XA

11026

N
3659
NHẤT ĐẢM THIỀN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một gánh thiền. Chỉ cho loại thiền được
hiểu biết nửa vời, tựa hồ như thông mà kì
thực chẳng thông.
Đảm nghĩa là gánh vác hành lí. Chân ý
của thiền là vô cùng vô cực, còn thiền nửa
vời thì ví như người gánh vác hành lí.
Tắc 98 trong Bích nham lục (Đại 48, 221
hạ) nói: “Gánh 1 gánh thiền(đảm nhất đảm
thiền)dạo khắp thiên hạ”.
NHẤT ĐÀN CẤU
........
I. Nhất Đàn Cấu.
Đối lại: Lưỡng đàn cấu.
Lập một đàn.
Trong Mật giáo, khi truyền trao pháp
Quán đính, Mạn đồ la của Kim cương giới
và Thai tạng giới thường kiến lập thành 2
đàn cho trang nghiêm; nhưng trong trường
hợp đạo tràng chật hẹp thì lập 1 đàn cũng
được, gọi là Nhất đàn cấu.
II. Nhất Đàn Cấu.
Pháp hội chỉ kiến lập 1 đàn lớn, chứ
không lập đàn Biểu bạch hay đàn Hộ ma.
Lại nữa, khi lập đàn Hộ ma thì pháp Cúng
dường và Cúng hộ ma đều được tu chung
trong 1 đàn, cũng gọi là Nhất đàn cấu.
NHẤT ĐÀN CHỈ
Đàn chỉ, Phạm:Acchaỉà.
Cũng gọi Nhất đàn chỉ khoảnh.
Một cái khảy móng tay. Lấy ngón tay
cái và ngón giữa đè lên đầu ngón trỏ, rồi
búng ngón cái ra ngoài thật mạnh.Đây là
1 phong tục thịnh hành ở Ấn độ đời xưa để
11027

bày tỏ lòng cung kính, sự đồng ý hay cảnh
cáo. Trong Phật giáo, Nhất đàn chỉ được
dùng chỉ cho 1 khoảng thời gian rất ngắn.
Tuy nhiên, về “khoảng thời gian rất ngắn”
ấy, trong các kinh luận cũng có chỗ khác
nhau.
- Theo luận Câu xá quyển 15, 1 cái khảy
móng tay có 65 sát na.
- Theo luận Đại trí độ quyển 83, thì 1
cái khảy móng tay có 60 niệm.
- Kinh Xứ xứthì bảo trong khoảng 1
cái khảy móng tay có 960 niệm sinh diệt.
- Kinh Đại an ban thủ ý(bài Tựa)thì
cho rằng 1 cái khảy móng tay, tâm có 960
lần chuyển biến.
- Giới sớ quyển 2, nói rằng 20 niệm là
1 chớp mắt, 20 cái chớp mắt là 1 cái khảy
móng tay.
- Luật Ma ha tăng kì quyển 17 cho rằng
400 niệm là 1 cái khảy móng tay, 1 vạn 2
nghìn cái khảy móng tay là 1 ngày đêm...
Kinh Phật mẫu xuất sinh tam pháp tạng
bát nhã ba la mật đa quyển 21 (Đại 8, 659
hạ) nói: “Nếu lại có người tu tập Bát nhã ba
la mật đa này trong khoảng 1 cái khảy móng
tay thì phúc báo hơn trước gấp bội”.
(xt. Đàn Chỉ).
NHẤT ĐAO LƯỠNG ĐOẠN
Chặt 1 nhát đứt làm 2 khúc. Ý nói 1
nhát dao trí tuệ chặt đứt kiến giải chấp có,
chấp không. Ví dụ thái độ cương quyết, dứt
khoát không để bị tình cảm lôi quấn, cám
dổ. Cũng ví dụ sử dụng Thiền cơ 1 cách
linh hoạt.
Mục Chung sơn Thiết ngưu Ấn thiền sư
thị đồng hành pháp hối trong Truy môn
cảnh huấn quyển 10 (Đại 48, 1094 hạ) nói:
“Nếu là bậc Đại trượng phu thì phải quyết
11028

liệt ngăn chặn những việc làm sai trái, từ
gót chân, chặt 1 nhát đứt làm 2 khúc(nhất
đao lưỡng đoạn), vượt ra ngoài Phật và Tổ,
vừa nhìn qua thì liền thấu suốt, thân tâm
đều rõ, cũng không phải là việc khó”.
(xt. Nam Tuyền Trảm Miêu).
NHẤT ĐAO LƯỠNG ĐOẠN

11029

N
3660
NHẤT ĐAO TAM LỄ
...........
Một nét khắc lạy ba lạy.
Khi tạo tượng Phật, để bày tỏ lòng tin
chân thật, thành kính, cứ mỗi nét khắc,
người thợ tạo tượng lại lạy Phật 3 lạy, gọi là
Nhất đao tam lễ.
Cũng tương tự như trên, khi chép kinh
thì gọi là “Nhất tự tam lễ”(một chữ ba lễ),
khi vẽ tượng Phật gọi là “Nhất bút tam lễ”
(một nét vẽ ba lễ).
NHẤT ĐẠO
.....
Đồng nghĩa: Nhất thừa.
Con đường duy nhất dẫn tới quả Phật.
Phẩm Minh nan trong kinh Hoa nghiêm
(60 quyển) quyển 5 (Đại 9, 429 trung) nói:
“Tất cả bậc vô ngại, chỉ có một con đường
ra khỏi sinh tử”.
Đại nhật kinh sớ quyển 17 (Đại 39, 758
trung) nói: “Nhất đạo chính là con đường
nhờ đó mà tất cả bậc vô ngại vượt thoát
sinh tử, thẳng đến đạo tràng”.
NHẤT ĐẠO PHÁP MÔN
Đạo Nhất thực. Thông thường Hiển giáo
gọi là pháp Nhất thừa; còn Mật giáo thì đặc
biệt chỉ cho pháp môn chữ A. Vì theo Mật
giáo thì tất cả pháp đều bắt nguồn từ chữ A,
cho nên gọi là Nhất đạo.
Đại nhật kinh sớ quyển 17 (Đại 39, 758
trung) nói: “Tất cả pháp không ngoài chữ
A, tức là Nhất đạo. Đạo nghĩa là nương theo
pháp này mà đến được quả Phật (...) Đây
chính là đạo như như, là pháp giới duy nhất,
vì thế gọi là Nhất”.
11030

NHẤT ĐẠO THẦN QUANG
Một luồng ánh sáng thần diệu, tức là ánh
sáng sẵn có của chính mình, là tâm sáng
suốt mầu nhiệm.
Tắc 31 trong Thung dung lục (Đại 48,
248 thượng) nói: “Một luồng ánh sáng thần
diệu(Nhất đạo thần quang)lúc ban đầu
không bị che khuất tức chỉ cho cảnh giới
ấy”.
NHẤT ĐẠO VÔ VI TÂM
Cũng gọi Như thực nhất đạo tâm, Như
thực tri tự tâm, Không tính vô cảnh tâm,
Nhất như bản tịnh tâm.
Tâm một đạo thanh tịnh vô vi. Tức là
tâm thanh tịnh xa lìa các thứ tạo tác, các
chấp trước hữu vi, vô vi mà an trụ nơi lí
Nhất đạo.
Trong giáo nghĩa của Mật giáo, tâm
Nhất đạo vô vi là tâm thứ 8, trong 10 Trụ
tâm. Nghĩa là dùng quán trí nhất thực trung
đạo mà thấu suốt “ Lí, trí 1 thể; cảnh, giới
không 2” rồi thể chứng sự lí tương tức của
tất cả các pháp. Hành giả Mật giáo trong
quá trình vượt qua 3 kiếp, ở kiếp thứ 2 tuy
đã rõ suốt “muôn pháp duy 1 tâm, ngoài
tâm không pháp khác”, nhưng còn sợ chìm
trong chân như vô vi, thế nên biết “ở Trụ
tâm thứ 8 này không lìa nhân duyên mà
chứng lí pháp giới. Đồng thời, tâm cũng
chẳng động pháp giới mà vẫn tùy duyên
hiển hiện 1 cách tự tại để tạo thành vạn
hữu”. Nghĩa là hành giả Mật giáo đã thấu
suốt lí “nhân duyên sinh diệt tức là pháp
giới sinh diệt, pháp giới bất sinh diệt tức là
nhân duyên bất sinh diệt” mà xa lìa những
kiến chấp hữu vi, vô vi.
Phẩm Trụ tâm kinh Đại nhật quyển 1
(Đại 18, 3 trung) nói: “Tính Khônglìa căn
11031

và cảnh, không có tướng, không cảnh giới,
vượt ngoài các lí luận, đồng đẳng với hư
không vô biên, tất cả Phật pháp đều nương
vào tínhKhôngấy mà tiếp tục sinh tồn, xa
lìa cõi hữu vi, vô vi, không còn tạo tác, lìa
NHẤT ĐẠO VÔ VI TÂM

11032

N
3661
khỏi mắt tai mũi lưỡi thân ý...”
Ngoài ra, giáo nghĩa của tông Thiên thai
cho rằng “Các pháp là thực tướng, duy sắc
tức duy tâm”. Tức là nói thể của sắc pháp và
tâm pháp không 2, chính báo và y báo đều
cùng 1 lí, căn và cảnh ở cả trong tâm, trong
nhất như bặt hết trí và cảnh, cho nên giáo
thuyết của tông Thiên thai có thể phối với
Trụ tâm thứ 8 của Mật giáo. Nhưng có khác
nhau ở tông Thiên thai cho giáo thuyết này
là cùng tột, còn hành giả Mật giáo thì không
chịu dừng lại ở đó.
[X. Ma ha chỉ quán Q.1; Bí tạng bảo
thược Q.thượng; luận Thập trụ tâm Q.8].
NHẤT ĐẮC NHẤT THẤT
...........
Đồng nghĩa: Niêm đắc tị khổng thất
khước khẩu.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một được một mất. Nghĩa là có được lợi
ích chắc chắn sẽ có tổn thất.
Chương Pháp nhãn Văn ích trong Cảnh
đức truyền đăng lục quyển 24 (Đại 51, 399
hạ) chép: “Nhân có vị tăng lên tham vấn
trước giờ thụ trai, ngài Pháp nhãn đưa tay
chỉ bức mành mành. Lúc ấy, có 2 vị tăng
cùng đến cuốn mành, sư nói: Một được
một mất”.
NHẤT ĐĂNG
.....
Một ngọn đèn.
Đèn phá tan bóng tối, ví dụ tâm bồ đề
có năng lực diệt trừ bóng tối phiền não.
Kinh Hoa nghiêm nói: “Ví như để một
ngọn đèn trong phòng tối, thì dù bóng tối
11033

ấy đã có từ trăm nghìn năm, cũng tan biến
liền. Đèn tâm bồ đề cũng vậy, một khi đã
vào trong nhà tâm chúng sinh, thì bao
nhiêu nghiệp phiền não ám chướng, cho
dù đã được chứa góp trong trăm nghìn
muôn ức bất khả thuyết kiếp, đều tan biến
hết, vì thế gọi là Nhất đăng”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.78; kinh Đại tập
Q.1].
NHẤT ĐẲNG
... ..
Đồng nghĩa: Vô biệt, Vô dị.
Như nhau, bằng nhau, tâm không sai
khác.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 271 thượng) nói: “Cho đến trăm nghìn
do tuần, ngang dọc, sâu cạn, tất cả đều như
nhau(nhất đẳng)”.
NHẤT ĐIỀU TRỤ TRƯỢNG LƯỠNG NHÂN PHÙ
Tiếng dùng trong Thiền Lâm.
Một cây gậy do vị thầy cầm có thể làm
chỗ dựa cho 2 người học. Ý nói đệ tử Phật
cùng chứng cùng ngộ. Phù nghĩa là chống
đỡ, nương tựa.
Tắc 24 trong Bích nham lục (Đại 48,
165 trung) chép: “Tin tức gì thế? Một cây
gậy 2 người

11034

N
3662
“trùng trùng vô tận” của các pháp. Trong
đó, Pháp tính dung th

11036

phạm vi gia đình, chứ không mời người khác. Trong Thiền lâm, từ ngữ này được dùng để chỉ cho buổi tiệc tấn phong Trụ trì, chỉ có

11038

hành 4 tâm Vô lượng, chứng được 5 thần
thông.
Một hôm, trên đường lên núi, gặp mưa
lớn, đường trơn, tiên nhân trượt ngã và bị
thương ở chân. Tiên nhân nổi giận, dùng
chú thuật không cho mưa, khiến ngũ cốc
khô cháy, nhân dân đói khổ. Vua nước Ba
la nại bèn sai dâm nữ Phiến đà đem những
thứ quí báu và thức ăn ngon đến dụ dỗ, tiên
nhân thấy sắc đẹp, khởi dục tâm, liền mất
thần thông.
Nhất giác tiên nhân thủa ấy chính là tiền
thân của đức Phật Thích ca, còn dâm nữ
Phiến đà là tiền thân của bà Da du đà la.
[X. luận Đại trí độ Q.17; Kinh luật dị
tướng Q.39].
NHẤT GIẢI THOÁT
Một giải thoát. Ý nói người không còn
bị ràng buộc, đã được tự do, tự tại.
Tất cả chúng sinh đều có tính Phật, vốn
là giải thoát, nhưng vì sinh tâm chấp trước,
mê lầm điên đảo, nên bị bao thứ trói buộc.
Nếu 1 niệm bỏ vọng về chân, hiểu rõ đạo
lí “trói buộc tức không trói buộc” thì cùng
1 giải thoát với chư Phật, không có sai
khác.
[X. kinh Niết bàn Q.32 (bản Bắc); phẩm
Phương tiện kinh Pháp hoa].
NHẤT GIÁN
... ..
Phạm:Eka-vicika.
Hán âm: Ế ca tị chí ca.
Dịch cũ: Nhất chủng tử.
Cũng gọi Nhất gián thánh giả.
Chỉ cho bậc Thánh Bất hoàn hướng, 1
trong 18 bậc Thánh Hữu học.
Trong 9 phẩm Tu hoặc ở cõi Dục, các
bậc Thánh này đã dứt được 7 hoặc 8 phẩm,
11040

vẫn còn 1 hay 2 phẩm chưa dứt, còn phải 1
lần thụ sinh ở cõi Dục để tu quả vị Bất hoàn.
Vì phải thụ sinh 1 lần nữa mới được vào
Niết bàn nên gọi là Nhất gián.
Luận Câu xá quyển 24 (Đại 29, 124
thượng) nói: “Bậc Thánh đã dứt được 7
hay 8 phẩm Tu hoặc, còn thụ sinh 1 đời
nữa gọi là Nhất gián”.
NHẤT GIÁN

11041

N
3664
NHẤT GIỚI
.....
I. Nhất Giới.
Cũng gọi Nhất thế giới.
Một thế giới, tức chỉ cho nơi chúng sinh
cư trú.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19, 108
trung) nói: “Uy thần của Phật làm cho các
thế giới hợp chung lại thành một thế giới”.
(xt. Tam Thiên Đại Thiên Thế Giới).
II. Nhất Giới.
Chỉ cho 1 pháp giới nào đó trong 10 pháp
giới.
Diệu pháp liên hoa kinh huyền nghĩa
quyển 2, thượng (Đại 33, 696 thượng) nói:
“Dùng trí Phật vô biên, chiếu soi cảnh Phật
rộng lớn (...) Thân mình thân người hoàn
toàn tịch lặng, vi diệu, tất cả chẳng phải
quyền chẳng phải thực, nhưng có thể ứng
với quyền của 9 giới, với thực của 1 giới mà
Phật pháp vẫn không bị tổn giảm”.
NHẤT HẠ CỬU TUẦN
...........
Gọi tắt: Nhất hạ.
Một hạ gồm có 9 tuần(1 tuần 10 ngày),
9 tuần là 90 ngày, tức tính từ 16 tháng 4
đến 15 tháng 7 âm lịch mỗi năm. Đây là
thời gian kết hạ an cư của tăng đoàn Phật
giáo.
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 17 (Đại
51, 337 thượng) nói: “Tào sơn 1 đời hành
cước, đến đâu cũng quan tâm đến 1 hạ 9
tuần”.
[X. môn Thời tiết trong Thiền lâm tượng
khí tiên]. (xt. An Cư).
11042

NHẤT HÀNH THẢO
Cũng gọi Nhất chi thảo.
Một cọng cỏ, từ ngữ hình dung những
vật nhỏ nhiệm.
Một cọng cỏ, 1 ngôi chùa hay Kim thân
1 trượng 6 thước thường được nêu lên song
song để biểu thị ý nghĩa tâm và Phật không
2, vật và ngã là 1.
Tắc 4 trong Thung dung lục (Đại 48, 230
thượng) chép: “Có lần, đang cùng đi với
chúng đệ tử, đức Phật chỉ tay xuống đất dạy
rằng: Nên dựng 1 ngôi chùa ở chỗ này. Đế
thích lấy 1 cọng cỏ cắm trên đất nói: Dựng
chùa đã xong! Đức Phật mỉm cười”.
Triệu châu Hòa thượng ngữ lục (Vạn
tục 118, 155 thượng) nói: “Việc ấy như viên
minh châu ở trên bàn tay, Hồ đến thì hiện
Hồ, Hán đến thì hiện Hán, lão tăng lấy 1
cọng cỏ làm thành Kim thân 1 trượng 6
thước, đem Kim thân 1 trượng 6 thước làm
thành 1 cọng cỏ. Phật tức là phiền não,
phiền não tức là Phật”.
NHẤT HẠNH
I. Nhất Hạnh.
Chuyên chú vào 1 việc, đặc biệt chỉ cho
việc tu hành niệm Phật.
Quán kinh sớ quyển 1 của ngài Thiện
đạo (Đại 37, 249 hạ) nói: “Muốn thành
Phật, cần phải tu đầy đủ muôn hạnh mới
thành tựu, há chỉ nương vào một hạnh
(nhất hạnh)niệm Phật mà mong thành Phật
được ư?”.
II. Nhất Hạnh (683-727).
Cũng gọi Nhất hạnh A xà lê.
Vị cao tăng của Mật tông, cũng là nhà
thiên văn lịch toán lỗi lạc của Trung quốc
vào đời Đường, người Cự lộc, tỉnh Hà bắc,
họ Trương, là 1 trong 5 vị Tổ của Mật tông.
11043

Sư xuất thân từ 1 gia đình quan lại nổi
tiếng, học thông kinh sử. Lúc đầu, sư y vào
Thiền sư Cảnh xuất gia ở Kinh châu, sau
theo Thiền sư Phổ tịch ở Tung sơn học thiền,
rồi lại theo ngài Chân toản ở Đương dương
học luật. Sư rút ra những chỗ cốt yếu từ
trong kinh, luật, luận tổng hợp thành bộ
NHẤT HẠNH

11044

N
3665
Nhiếp điều phục tạng 10 quyển. Sư từng
theo học 2 vị cao tăng Ấn độ là các ngài
Thiện vô úy và Kim cương trí. Sư cùng dịch
kinh Đại nhật với ngài Thiện vô úy và được
ngài Kim cương trí truyền bí pháp Quán
đính.
Ngoài ra, sư còn tinh thông về Thiền,
Đạo, số học và lịch pháp. Năm Khai nguyên
thứ 9 (721), vua ban sắc thỉnh sư sửa lại
quyển Truyền thống lịch pháp và lưu hành
khắp trong thiên hạ. Sư soạn lịch Đại diễn
52 quyển(bộ lịch pháp này từ năm 763 đến
nay được Nhật bản và nhiều nơi sử dụng). Sau
đó, sư cùng với ông Lương lệnh toản cùng
soạn Hoàng đạo du nghi dùng để đo tính lại
các vị trí của hơn 150 định tinh và tính ra
chiều dài tương đương với vĩ độ của tuyến
Tí, Ngọ.
Năm Khai nguyên 15 (727), sư thị tịch,
hưởng dương 45 tuổi, thụy hiệu Đại Tuệ
Thiền Sư.
Sư có các tác phẩm: Đại nhật kinh sớ 20
quyển, Tú diệu nghi quĩ, 1 quyển, Phạm
thiên hỏa la nghi
quĩ, 1 quyển, Thất
diệu tinh thần biệt
hành pháp, 1 quyển,
Dược sư lưu li quang
Như lai tiêu tai trừ
nạn niệm tụng nghi
quĩ, 1 quyển, Hoa
nghiêm kinh hải ấn
đạo tràng sám nghi,
42 quyển, Đại diễn
lịch, 52 quyển.
11045

[X. Tống cao tăng truyện Q.5; Thích môn
chính thống Q.3; Phật tổ lịch đại thông tải
Q.26; Cựu đường thư phương kỉ truyện].
NHẤT HẠNH CƯ TẬP
Tác phẩm, 8 quyển, do cư sĩ Bành thiệu
thăng soạn vào đời Thanh.
Văn từ trong sách rất thanh nhã, không
liên quan đến ngữ lục cổ hủ, mỗi chữ đều từ
trong biển tính tuôn ra, làm sáng tỏ tinh
nghĩa của Tịnh độ.
Trong sách có phụ thêm Nho môn công
án niêm đề, 1 quyển.
NHẤT HẠNH NHẤT THIẾT HẠNH
Cũng gọi Viên hạnh.
Trong một hạnh đầy đủ tất cả hạnh. Như
“Diệu hạnh” do các tông Thiên thai và Hoa
nghiêm lập ra đều thuộc Nhất hạnh nhất
thiết hạnh.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
1 (Đại 35, 108 hạ) nói: “Một hạnh tức tất cả
hạnh, lúc mới phát tâm liền thành chánh
giác, đầy đủ thân trí tuệ, tự chứng ngộ chứ
không do người khác”. Đây chính là “Viên
dung tương nhiếp môn” trong các hạnh vị
của Bồ tát, nghĩa là trong 1 hạnh đã bao
gồm các hạnh trước sau, đây là hạnh pháp
giới viên cực, tự tại vô ngại, thủy chung đều
như nhau. Cho nên viên mãn từng giai vị
liền đến quả vị Phật. Đây cũng tức là hạnh
viên dung vô ngại, chủ bạn đầy đủ.
[X. Ma ha chỉ quán Q.1, thượng].
NHẤT HẠNH TAM MUỘI
Phạm:Ekavyùha-sanàdhi.
Cũng gọi Nhất tam muội, Chân như tam
muội, Nhất tướng tam muội, Nhất tướng
trang nghiêm tam ma địa.
Chính định do tâm chuyên chú vào 1
hạnh mà tu tập, có 2 loại Lí và Sự.
11046

1. Về Lí: Nhất hạnh tam muội là tam
muội định tâm quán xét pháp giới 1 tướng
bình đẳng. Vào Tam muội này thì biết rõ
Pháp thân của hết thảy chư Phật và thân
của chúng sinh là bình đẳng không hai,
không có tướng sai khác. Cho nên trong tất
cả mọi cử chỉ như: Đi, đứng, ngồi, nằm đều
NHẤT HẠNH TAM MUỘI
Nhất Hạnh

11047

N
3666
thuần nhất 1 trực tâm, không động đạo
tràng, liền thành Tịnh độ.
Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 25, 401
trung) nói: “Hành giả vào được Nhất trang
nghiêm tam muội thì quán xét các pháp
đều là 1, hoặc quán vì tất cả pháp có tướng
nên là 1, hoặc quán vì tất cả pháp không
tướng nên là 1, hoặc quán vì tất cả pháp
đều không nên là 1, cứ như thế vô lượng
đều là 1 (...) Tam muội này thường chỉ có 1
hạnh. Trong Tam muội tương ứng với rốt
ráo khôngnày không có 1 thứ hạnh nào
khác”.
2. Về Sự: Nhất hạnh tam muội là Niệm
Phật tam muội do nhất tâm niệm Phật.
Kinh Văn thù sư lợi sở thuyết Ma ha bát
nhã ba la mật quyển hạ (Đại 8, 731 trung)
nói: “Này các thiện nam tử, thiện nữ nhân!
Muốn vào được Nhất hạnh tam muội, thì
phải ở những nơi vắng vẻ, buông bỏ vọng
tưởng, không chấp tướng mạo, buộc tâm vào
1 đức Phật, niệm danh hiệu của Ngài. Đức
Phật mà mình đã chọn ở phương nào thì
ngồi ngay thẳng xoay mặt về hướng ấy, 1
lòng chuyên niệm, liên tục không gián đoạn,
thì ngay trong niệm ấy thấy được chư Phật
quá khứ, hiện tại, vị lai”.
[X. kinh Đại bảo tích Q.47; kinh Đại
phẩm bát nhã Q.5; luận Đại trí độ Q.43;
Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ].
NHẤT HÁT
Một tiếng hét.
Trong Thiền tông, thầy thường dùng
tiếng hét để làm cho người học khai ngộ.
Tiếng hét này có đại cơ, đại dụng chứ không
11048

phải như tiếng hét bình thường.
Lâm tế lục (Đại 47, 504 thượng) chép:
“Sư hỏi vị tăng: Có lúc tiếng hét như gươm
báu Kim cương vương, có lúc tiếng hét như
con sư tử lông vàng ngồi xổm trên đất, có
lúc tiếng hét như cần câu khùa dưới bóng
cỏ, có lúc tiếng hét không có tác dụng của 1
tiếng hét. Ông hiểu thế nào? Vị tăng suy
nghĩ, sư liền hét”.
NHẤT HÁT VẠN CƠ BÃI TAM TRIÊU LƯỠNG NHĨ
LUNG
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một tiếng hét muôn cơ dứt, 3 ngày điếc
cả 2 tai.
Nghĩa là khi thầy hét 1 tiếng thì tất cả ý
thức phân biệt của người học đều dừng nghỉ,
trong 3 ngày, 2 tai không còn nghe được âm
thanh gì nữa. Đây là cuộc thể nghiệm đại
ngộ của Thiền sư Bách trượng Hoài hải khi
tham vấn ngài Mã tổ Đạo nhất.
Chương Bách trượng Hoài hải trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 6 (Đại 48,
249 hạ) nói: “Lão tăng trước đây bị 1 tiếng
hét của Mã đại sư, làm cho tai điếc mắt mờ
suốt 3 ngày”.
NHẤT HẰNG HÀ SA
Gọi tắt: Nhất hằng.
Chỉ cho số cát trong 1 sông Hằng.
Lưu vực sông Hằng (Phạm: Gaígà) bên
Ấn độ là nơi đức Phật giáng sinh và du hành
hóa đạo, do đó mà nổi tiếng trong lịch sử
Phật giáo. Hai bờ sông có bãi cát dài. Khi
thuyết pháp, đức Phật thường dùng số cát
sông Hằng để ví dụ số lượng nhiều không
thể tính đếm được.
[X. luận Đại trí độ Q.7]. (xt. Hằng Hà
Sa).
NHẤT HÌNH
11049

Cũng gọi Nhất sinh, Nhất kì, Nhất thế.
Chỉ cho khoảng thời gian 1 thân người
liên tục tồn tại.
An lạc tập quyển thượng (Đại 47, 10 hạ)
nói: “Một đời(nhất hình)của chúng sinh xưa
NHẤT HÌNH

11050

N
3667
nay như thế nào? Hoặc 100 năm, hoặc 10
năm, cho đến ngày nay không 1 việc ác nào
mà không làm”.
NHẤT HOA NGŨ DIÊP
Cũng gọi Nhất hoa khai ngũ diệp.
Một hoa nở 5 cánh, chỉ cho 5 phái Thiền:
Tào động, Lâm tế, Vân môn, Qui ngưỡng
và Pháp nhãn hình thành sau thời Lục tổ
Tuệ năng.
Điều Bồ đề đạt ma trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 3 (Đại 51, 219 hạ):
“Ta vốn đến đất này,
Truyền pháp cứu mê tình;
Một hoa nở năm cánh,
Kết quả tự nhiên thành”.
NHẤT HÓA
.....
I. Nhất Hóa.
Chỉ cho sự giáo hóa trong suốt 1 đời hoặc
sự giáo hóa trong 1 giai đoạn của đức Phật.
Trong Quán kinh diệu tông sao có từ ngữ
“Nhất thời nhất hóa”.
II. Nhất Hóa.
Đồng nghĩa: Nhất hóa ích.
Lợi ích của sự giáo hóa.
Pháp hoa văn cú quyển 7 (Đại 34, 285
trung) nói: “Sau khi pháp hội viên mãn, tất
cả đều được nhất hóa thấm nhuần”.
NHẤT HÓA NGŨ VỊ CHI GIÁO
Cũng gọi Ngũ thời chi giáo.
Giáo pháp một hóa năm vị.
Chỉ cho giáo phán 5 thời do tông Thiên
thai thành lập.
Tông Thiên thai đem chia giáo pháp mà
đức Phật nói trong 1 đời(Nhất hóa)làm 5
11051

thời: Hoa nghiêm, A hàm, Phương đẳng, Bát
nhã và Pháp hoa Niết bàn, rồi đem 5 thời ấy
phối hợp với 5 vị(ngũ vị)của sữa được nói
trong kinh Niết bàn quyển 8 (bản Bắc) là:
Nhũ, lạc, sinh tô, thục tô và đề hồ, nên gọi
là Nhất hóa ngũ vị chi giáo.
Pháp hoa văn cú quyển 6, hạ (Đại 34, 86
hạ) nói: “Bốn bậc Đại đệ tử(Xá lợi phất, Mục
kiền liên, Tu bồ đề, Ma ha ca diếp) thâm thiết
hiểu được ý Phật, lãnh hội thứ tự trước sau
của giáo pháp 5 vị mà đức Phật tuyên thuyết
trong 1 đời”.
(xt. Ngũ Vị).
NHẤT HỎA LỘNG NÊ ĐOÀN HÁN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Lũ trẻ con giỡn lửa vọc bùn, ý chỉ cho
việc làm của kẻ tầm thường. Trong Thiền
lâm, nhóm từ này thường được dùng để
châm biếm người ngu ngơ vô trí.
Tắc 36 trong Bích nham lục (Đại 48, 174
trung) chép: “Tuyết đậu có lời bình rằng:
Cảm tạ ông về lời đáp!(Lũ trẻ con giỡn lửa
vọc bùn, trong 3 đứa có 1 đứa cầm đầu)”.
NHẤT HỒI ẨM THỦY NHẤT HỒI TRƯỚC Ế
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một lần uống nước, một lần bị nghẹn.
Trong Thiền lâm, cụm từ này được
chuyển dụng để chỉ cho sự biến hóa của các
pháp là điều mà không ai có thể tiên liệu
được.
Tắc 2 trong Thung dung lục (Đại 48, 228
hạ) nói: “Rỗng rang không thánh, một lần
uống nước, một lần bị nghẹn”.
NHẤT HỒI CỬ TRỨ NHẤT HỒI TÂN
Cũng gọi Nhất hồi niêm xuất nhất hồi
tân.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Mỗi lần nêu lên là mỗi lần mới. Nghĩa là
11052

cùng 1 câu nói, mà mỗi lần nêu ra lại có sự thể ngộ khác, không giống như trước. NHẤT HỒI CỬ TRỨ NHẤT HỒI TÂN

11053

N
3668
Tắc 30 trong Bích nham lục (Đại 48, 169
hạ) chép: “Trấn châu sản xuất loại củ cải
khá lớn(Mọi người đều biết, rất kị nói đến! Mỗi
lần nêu ra là mỗi lần mới). Nạp tăng trong
thiên hạ đều dùng nó”.
NHẤT HỒI KỊ
Cũng gọi Nhất chu kị, Chính kị nhật,
Nhất chu quan, Tiểu tường kị.
Ngày giỗ đầu. Vào ngày này, các tín chủ
thường thỉnh chư tăng cử hành lễ truy tiến
và làm các việc thiện để cầu cho người quá
cố được siêu thoát như: tạo tượng Phật, xây
chùa tháp, bố thí tài, pháp, tụng kinh, trì
chú, trai tăng v.v...
(xt. Niên Kị).
NHẤT HỘI
.....
I. Nhất Hội.
Thông thường chỉ cho 1 cuộc hội họp có
hình thức tông giáo.
II. Nhất Hội.
Một lần giảng kinh. Thời đức Phật còn
tại thế, khi giảng 1 bộ kinh, Ngài thường
chia làm nhiều lần, mỗi lần là 1 hội. Như
kinh Đại bát nhã được giảng ở 4 chỗ gồm
16 hội.
III. Nhất Hội.
Một hồi chuông trống. Trong các chùa
viện Thiền tông, khi đánh chuông trống,
phải theo đúng pháp tắc đã được qui định,
hễ đánh 1 lần, gọi là Nhất hội; đánh 2 lần,
gọi là Nhị hội...
NHẤT HỘI NHẤT THIẾT HỘI
..............
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
11054

Hiểu một hiểu tất cả. Hội nghĩa là hiểu
được, lí giải được. Ý nói hễ triệt để hiểu được
1 việc thì tất cả các lí sự khác đều tự nhiên
lãnh hội 1 cách thấu suốt, rõ ràng.
Tắc 60 trong Bích nham lục (Đại 48, 192
trung) chép: “Nói vậy thì lí và trí thầm hợp,
cảnh và thức hội nhau. Vì sao? Vì hiểu 1 thì
hiểu tất cả; rõ 1 thì rõ tất cả”.
NHẤT HỢP TƯỚNG
Phạm:Piịđa-gràha.
Một hợp tướng. Chỉ cho 1 sự vật do
nhiều nhân duyên kết hợp mà thành. Nói
theo quan điểm của Phật giáo thì tất cả mọi
hiện tượng trong thế gian đều là 1 hợp
tướng.
Kinh Kim cương bát nhã ba la mật (Đại
8, 752 trung) nói: “Nếu thế giới là có thực,
thì đó là Nhất hợp tướng; Như lai nói Nhất
hợp tướng chẳng phải Nhất hợp tướng, đó
gọi là Nhất hợp tướng”.
NHẤT HƯ
Một cái rỗng không, tức chỉ cho hư
không.
Chân thân Như lai vô hình vô tướng,
hệt như hư không, tuy cùng là Nhất hư,
nhưng muôn tượng hiện bày la liệt; tuy bao
hàm muôn tượng, nhưng 1 tướng cũng
chẳng lập.
Phổ hiền hành nguyện phẩm sớ nói:
“Lặng lẽ giữa nơi muôn nghìn biến hóa, động
dụng trong 1 cái rỗng không”.
NHẤT HƯỚNG
.....
Phạm: Zama-eka-ayana-màrga.
I. Nhất Hướng.
Sự chuyên tâ

11055

quĩ nghĩa là đoàn kết 1 mối để chống xâm
lăng.
Vào khoảng những năm Khoan chính,
Văn minh, Thiên chính (1460-1591) dưới
thời Thất đinh ở Nhật bản, để bảo vệ sự an
toàn của tông môn, chư tăng và môn đồ của
Chân tông đã cất quân chống lại sự bạo
ngược của các lãnh chúa, quần hùng, nên
được người đời gọi là Nhất hướng nhất quĩ.
NHẤT HƯỚNG TÔNG
........
Chỉ cho Tịnh độ chân tông của Phật giáo
Nhật bản. Vì tông này chủ trương lấy việc
chuyên tâm(nhất hướng) niệm Phật, qui
mệnh đức Phật A di đà làm tông chỉ, cho
nên gọi là Nhất hướng tông.
[X. Tam quốc Phật tổ truyện tập].
NHẤT HƯỚNG VỊ THA ÂN
..............
Ơn một lòng vì người khác. Tức ân đức
của Như lai đối với tất cả chúng sinh.
Đức Như lai trong vô lượng kiếp chuyên
tâm(nhất hướng)tu tập các công đức, không
hề nghĩ đến bản thân mà chỉ vì mục đích
cứu độ tất cả chúng sinh(vị tha), nên gọi là
Nhất hướng vị tha ân, là 1 trong 10 ân của
Như lai.
[X. Hoa nghiêm đại sớ sao Q.23; Đại
minh tam tạng pháp số Q.36]. (xt. Thập Ân).
NHẤT HƯỚNG XUẤT SINH BỒ TÁT KINH
Phạm: Anantamukhasàdhaka=
dhàraịì.
Kinh, 1 quyển, do ngài Xà na quật đa
dịch vào đời Tùy, được thu vào Đại chính
tạng tập 19.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Phật tuyên thuyết Đà la ni Nhập vô biên
môn cho tôn giả Xá lợi phất.
11058

nhiều chủng loại. Nghĩa hoàn chỉnh của
“Nhất hữu đa chủng” là “Bình đẳng tức sai
biệt”. Tức là đứng từ góc độ bình đẳng mà
nhìn, thì trời đất muôn vật là một; nhưng
nếu từ phương diện sai biệt mà quan sát thì
vũ trụ vạn hữu lại có thiên hình vạn trạng
khác nhau.
Tắc 2 trong Bích nham lục (Đại 48, 142
thượng) nói: “Một có nhiều loại, hai lại
chẳng hai(Nhất hữu đa chủng, nhị vô lưỡng
ban)”.
NHẤT KẾ
.....
Tết một búi tóc trên đầu.
Đây là tập tục của Bà la môn ở Ấn độ
thời xưa.
NHẤT KẾ LA SÁT
...........
Phạm:Ekajaỉà-rakwa#.
Gọi đủ: Nhất kế la sát vương bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở phía cực nam trong viện
Tô tất địa trên Mạn đồ la Thai tạng giới
Mật giáo. Mật hiệu là Điện lôi kim cương.
Chủng tử là (Ca) hoặc (Ế).
Vị Bồ tát này dùng trí bất nhị hiện tướng
phẫn nộ, hàng phục các phiền não nên gọi
là Nhất kế la sát. Nếu ai thụ trì chân ngôn
của vị Bồ tát này thì phá dẹp được thiên
ma, ác dạ xoa, la sát tư, quỉ thần độc ác,
tất cả những tai họa như dịch bệnh, nước
lửa, giặc cướp và mọi oán địch đều được
tiêu trừ.
Ngoài ra, theo Thai tạng giới thất tập
quyển trung, thì
hình tượng của vị
Bồ tát này là thân
màu xanh lục,
ngồi trên hoa sen
11061

lâm. Thời gian tại chức phải lấy 1 năm 2
kỳ làm hạn.
Đạo tràng Luật tông mỗi năm truyền
giới 2 lần. Truyền giới vào mùa xuân, gọi
là Xuân kỳ; truyền giới vào mùa đông, gọi
là Đông kỳ.
NHẤT KỲ

11065

N
3672
II. Nhất Kỳ.
Đồng nghĩa: Nhất sinh, Nhất thế, Nhất
đại, Nhất hình.
Một đời người.
(xt. Nhất Hình).
NHẤT KỲ TUNG HOÀNH
Tiếng dùng trong phán giáo của tông
Thiên thai.
Tông Thiên thai chia giáo pháp do đức
Phật nói trong 1 đời làm 5 thời và 4 giáo.
“Nhất kỳ” là chỉ cho thời gian đức Phật
thuyết pháp độ sinh; “Tung hoành” là chỉ
cho 5 thời 4 giáo.
Năm thời là: Hoa nghiêm, A hàm,
Phương đẳng, Bát nhã, Pháp hoa Niết bàn.
Vì trong thời này, đức Phật nói pháp theo
thứ tự từ cạn đến sâu, cho nên gọi là Tung.
Còn 4 giáo là: Tạng, Thông, Biệt, Viên, tuy
sâu cạn khác nhau, nhưng khi đức Phật
thuyết pháp cũng có Kiêm, Đãn, Đối, Đới,
là nhằm khế hợp với căn tính chúng sinh,
chứ không phải theo thứ tự cạn sâu, cho
nên gọi là Hoành.
NHẤT KỶ
Phạm:Likwà.
Kỷ là trứng rận, từ này được chuyển dụng
làm đơn vị đo chiều dài, gấp 7 lần 1 mảy bụi
nơi kẽ hở.
Luận Câu xá quyển 12 (Đại 29, 62 trung)
nói: “Bảy ngưu mao trần(hạt bụi nhỏ bằng
đầu cái lông bò)bằng 1 mảy bụi nơi kẽ hở, 7
mảy bụi nơi kẽ hở bằng 1 trứng rận, 7 trứng
rận bằng 1 con rận”.
NHẤT KHÁCH PHIỀN LƯỠNG CHỦ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
11066

Một người khách cùng 1 lúc muốn được
2 người chủ tiếp đãi.
Đứng về phương diện chủ nhà mà nói
thì quả thật ông khách này quá phiền hà.
Thiền tông mượn nhóm từ này để chỉ cho
người khéo ứng dụng Thiền cơ một cách
linh hoạt.
Tắc 87 trong Thung dung lục (Đại 48,
283 trung) chép: “Sau, đến chỗ ngài Minh
chiêu nêu lại câu nói trước(Nhất khách phiền
lưỡng chủ)”.
NHẤT KHANH MAI KHƯỚC
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chôn hết trong một hố.
Trong Thiền tông, từ ngữ này được
chuyển dụng để chỉ cho việc chôn vùi tất cả
ngôn ngữ, suy tư, luận đoán, dứt hết thị phi
không để chúng làm hoặc loạn.
Tắc 33 trong Bích nham lục (Đại 48, 172
hạ) ghi: “Ngài Tuyết đậu lại nói: Nạp tăng
trong thiên hạ, không ai nhảy ra được(Toàn
thân ở trong, một hố chôn hết, liệu Xà lê có nhảy
ra được không?)”.
NHẤT KHẨU THÔN TẬN
...........
Một hớp nuốt hết. Ý nói dung chứa tất
cả sự vật, không sót.
Tắc 11 trong Bích nham lục (Đại 48, 151
trung) chép: “Ngài Hoàng bá dạy mọi người
rằng: “(Khuấy nước động chậu, một hớp nuốt
hết, nạp tăng trong thiên hạ nhảy không ra). Tất
cả các ngươi đều là hạng ăn bã rượu!”.
NHẤT KHÍ
Gốc của trời đất, âm dương, là chỗ y cứ
của đạo, ví dụ cho tâm tự tính thanh tịnh.
Khi nhiễm tịnh chưa khởi lên thì Phật
và chúng sanh là bình đẳng bất nhị, hết
11067

thảy các pháp đều từ tâm tự tính thanh
tịnh mà sinh ra, vì thế dùng Nhất khí để ví
dụ cho Nhất tâm.
NHẤT KHÍ

11068

N
3673
NHẤT KHIẾP TỨ XÀ
Một cái hòm nhỏ(cái rương nhỏ)đựng 4
con rắn, ví dụ thân người là do 4 đại: Đất,
nước, lửa, gió hòa hợp mà thành.
Luận Đại trí độ quyển 22 (Đại 25, 228
thượng) nói: “Bốn đại trong thân bức hại
lẫn nhau, như người mang cái hòm đựng
rắn độc, lẽ nào kẻ trí lại cho là an ổn?”
[X. kinh Tạp a hàm Q.43; kinh Đạt ma
đa la thiền Q.thượng].
NHẤT KHIẾU
.....
Chỉ cho bộ phận trọng yếu của sự vật.
Khiếu nghĩa là hang, lỗ; chuyển chỉ cho
phần trung tâm của sự vật. Trong Tề vật
luận của Trang tử, Nhất khiếu nghĩa là cửa
ngõ trọng yếu nhất(quan khiếu chí yếu);
nghĩa là 1 cửa thông suốt thì trăm cửa đều
thông suốt.
Tắc 36 trong Bích nham lục (Đại 48,
174 hạ) chép: “Không thấy tất cả sắc mới
chỉ là đề xuất một nửa; phải lấy tất cả sơn
hà đại địa không một mảy may lầm lỗi mới
là toàn đề, rồi cứ thế tiến lên chỗ trọng yếu
(Nhất khiếu)mới lãnh hội được yếu chỉ tọa
thiền”.
NHẤT KHỎA MINH CHÂU
I. Nhất Khỏa Minh Châu.
Một viên minh châu.
Minh châu được dùng để ví dụ cho
chân như, Phật tính, chính pháp, vì chân
như, Phật tính, chính pháp có năng lực
hiển bày tướng chân thực của thế giới này.
Tướng chân thực ấy tròn đầy không khiếm
khuyết, không có trong ngoài, giống như
11069

minh châu trong ngoài đều lóng lánh,
không có sắc, không có tâm, bình đẳng
không hai.
Chương Huyền sa sư bị trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 18 (Đại 51, 346 hạ)
chép: “Vị tăng hỏi: Theo như lời Hòa thượng
nói, khắp 10 phương thế giới là 1 viên minh
châu, đệ tử làm sao hiểu được? Ngài Huyền
sa trả lời: Khắp 10 phương thế giới là 1 viên
minh châu, hiểu để làm gì?”
II. Nhất Khỏa Minh Châu.
Gọi đủ: Chính pháp nhãn tạng nhất
khỏa minh châu.
Tên 1 chương sách trong bộ Chính pháp
nhãn tạng quyển 4, được thu vào Đại chính
tạng tập 82.
[X. Chính pháp nhãn tạng Q.4].
NHẤT KHOẢN TIÊN CHIÊU TỰ LÃNH XUẤT ĐẦU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
“Nhất khoản” là một tờ cáo trạng; “Tự
lãnh xuất đầu” vốn là ngôn ngữ được sử dụng
trong tòa án, nghĩa là tự ra trước tòa để nhận
tội trạng. Ở đây có nghĩa là tự mình nhận
lấy khuyết điểm.
Tắc 18 trong Thung dung lục (Đại 48,
238 trung) ghi: “Vị tăng hỏi: Đã có, thì tại
sao lại chui vào cái đãy da này?(Nhất khoản
tiện chiêu, tự lãnh xuất đầu)”.
NHẤT KHÔNG
.....
Vắng lặng tuyệt đối.
“Nhất” biểu thị con số vượt ngoài sự đối
đãi, là trạng thái duy nhất tuyệt đối. “Không”
nghĩa là tính vốn vắng lặng, muôn pháp qui
về Nhất không.
Tam tạng pháp số quyển 4 nói: “Nhất
không nghĩa là hết thảy các pháp đều không
có tự tính, hoặc sắc pháp, hoặc tâm pháp,
11070

hoặc chính báo, hoặc y báo, cho đến pháp
nhân quả, thánh phàm, tuy có những hiện
tượng khác nhau, nhưng tìm đến thể tính
thì rốt cuộc đều làKhông.
[X. Ma ha chỉ quán Q.7, thượng].
NHẤT KHÔNG

11071

N
3674
NHẤT KHÔNG NHẤT THIẾT KHÔNG
..............
Một không thì tất cả đều không.
Trong 3 pháp quán: Không, Giả, Trung
do tông Thiên thai lập ra, thì trong Không
chẳng phải chỉ có nghĩa là Không, mà cũng
bao hàm cả 2 nghĩa Giả và Trung để biểu
thị nghĩa Không chân thực, vì thế gọi là Nhất
không nhất thiết không.
Ma ha chỉ quán quyển 5, thượng (Đại
46, 55 trung) nói: “Một không tất cả không,
Giả và Trung cũng đều không, đó là Tổng
không quán (...) Nếu tất cả pháp là một pháp
thì tôi nói đó là Không, tùy theo trí mà đạt
tất cả trí”.
NHẤT LẠC TÁC
I. Nhất Lạc Tác.
Dây dợ quấn lại thành 1 cục, chỉ cho lời
nói lằng nhằng, lộn xộn không rõ ràng.
II. Nhất Lạc Tác.
Một đoạn, 1 tiết văn chương, gọi là Nhất
lạc tác. Từ ngữ này thường thấy trong các
sách vở thuộc Thiền tông.
Như tắc 44 trong Bích nham lục (Đại
48, 181 trung) chép: “Ở mặt sau, ngài
Tuyết đậu dẫn 1 đoạn văn(nhất lạc tác)
dạy chúng của ngài Vân môn đã tụng ra
công án này”.
NHẤT LAI HƯỚNG
Phạm: Zakfdàgàmi-pratipannaka.
Cũng gọi Tư đà hàm hướng.
Là 1 trong 4 hướng, 4 quả của Thanh
văn.
Quả Tư đà hàm cũng gọi là quả Nhất
lai, là quả thứ 2 trong 4 quả Thanh văn,
11072

là bậc Thánh đã đạt được quả Dự lưu, đã
dứt hết 6 phẩm Tu hoặc ở cõi Dục, còn
phải 1 lần thụ sinh vào cõi người nữa mới
được chứng quả A la hán.
Còn Nhất lai hướng thì chỉ cho giai vị tu
nhân để hướng tới quả vị Tư đà hàm, tức là
giai vị tu hành đoạn trừ 6 phẩm trước trong
9 phẩm Tu hoặc ở cõi Dục.
(xt. Tứ Hướng Tứ Quả, Tư Đà Hàm).
NHẤT LẠP
Lạp vốn nghĩa là sự cúng tế vào mùa
đông, thông thường chỉ cho cuối năm.
Trong Phật giáo, Lạp được chuyển dụng
chỉ cho tuổi thụ giới của tăng ni. Từ sau
khi thụ giới, cứ mỗi năm qua 1 lần hạ an
cư, bắt đầu từ ngày 16 tháng 4 đến hết ngày
15 tháng 7 âm lịch, thì tăng ni được tính
thêm 1 tuổi, gọi là Pháp tuế, cũng gọi là
Pháp lạp.
Thích thị yếu lãm quyển hạ (Đại 54, 298
hạ), nói: “Hạ lạp là tuổi đạo của Thích tử.
Muốn biết thứ tự lớn nhỏ thì hỏi hạ lạp, vị
nào nhiều tuổi hạ là lớn”.
Ngoài ra, vị trưởng lão có tuổi hạ cao
nhất gọi là Nhất lão.
NHẤT LÊ TI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một cuộn tơ nhuộm màu.
Lệ là cỏ lệ. Lấy cỏ lệ làm thuốc nhuộm;
nhuộm tơ thành màu đen hoặc màu xanh
lá mạ, gọi là Lệ ti. Thiền tông dùng từ
ngữ này để ví dụ cho nguồn gốc mê vọng
của chúng sinh, tức là vô minh phiền
não.
Tắc 19 trong Bích nham lục (Đại 48,
159 thượng) nói: “Một hạt bụi bay lên, là
đại địa thu trọn; 1 đóa hoa nở là thế giới
bừng dậy. Nhưng khi bụi chưa bay lên, hoa
11073

chưa bừng nở thì mắt dính vào đâu? Cho
nên nói: Như chém 1 cuộn tơ, chém 1 mối
là chém hết; như nhuộm 1 cuộn tơ, nhuộm
1 lần là nhuộm tất cả”.
NHẤT LÊ TI

11074

N
3675
NHẤT LÍ
.....
Các pháp đều cùng một nguyên lí.
Lí của vũ trụ vô thủy vô chung, không
thêm không bớt, đồng nhất bình đẳng, nên
gọi là Nhất lí.
Vả lại, lí tính dung nhiếp tất cả các pháp.
Lí tuy là 1 nhưng xuyên suốt các pháp. Các
pháp tuy thiên sai vạn biệt, nhưng đều bắt
nguồn từ 1 lí. Sự lí dung thông, pháp pháp
vô ngại; tất cả các pháp thế gian và xuất
thế gian đều không ngoài một nguyên lí
này.
Pháp hoa văn cú kí quyển 6 trung (Đại
34, 263 thượng) nói: “Từ một nguyên lí biến
thông tất cả”.
NHẤT LIÊN THÁC SINH
Cùng gá sinh trong một hoa sen.
Ýnói những người vãng sinh Tịnh độ
được thác sinh trong hoa sen.
Từ ngữ này đồng nghĩa với câu: “Chư
thượng thiện nhân câu hội nhất xứ” (Các
bậc thượng thiện đều họp ở một chỗ)trong
kinh A di đà, hoặc câu: “Các lưu bán tọa
thừa hoa đài, đãi ngã Diêm phù đồng
hành nhân”(Mỗi người đều dành nửa tòa
sen để đợi người đồng hành của mình từ cõi
Diêm phù đề đến sau) trong Ngũ hội pháp
sự tán.
NHẤT LỘ
Một con đường duy nhất.
Nghĩa là các đức Phật Như lai xa lìa
sinh tử vào Đại niết bàn đều do con
đường chính duy nhất là Đại định Thủ
lăng nghiêm. Ngoài con đường này ra thì
11075

chẳng còn con đường nào khác để mà
vào.
[X. kinh Thủ lăng nghiêm Q.5].
NHẤT LŨ NHẤT XÚC
...........
Được một sợi chỉ của áo ca sa hoặc một
lần chạm vào áo ca sa cũng được vô lượng
công đức.
Cứ theo Vãng sinh yếu tập chỉ huy sao
quyển 9, có 1 con bò thường dùng sừng của
nó chạm vào ca sa, nhờ đó mà đời sau được
làm tăng và được nghe Phật pháp.
[X. Pháp hoa văn cú kí Q.3].
NHẤT LUẬN
Cũng gọi Vãng sinh luận.
Chỉ cho luận Tịnh độ của bồ tát Thế
thân. Vì sợ lẫn lộn với luận Tịnh độ của
ngài Ca tài nên đặc biệt gọi là Nhất luận.
Những kinh luận mà tông Tịnh độ y cứ vốn
được gọi là Tam kinh nhất luận. Nhất luận
tức là bộ luận này.
NHẤT LƯU
... ..
Một dòng phái.
Từ khi các tông thành lập tông chỉ, thầy
trò truyền trao cho nhau không dứt, giống
như dòng sông luôn chảy không ngừng, nên
gọi là Nhất lưu.
NHẤT MA NHẤT MỄ
Một hạt vừng(mè)một hạt gạo.
Lúc mới xuất gia cầu đạo, đức Thế tôn
tu khổ hạnh ở trong rừng, mỗi ngày chỉ ăn
1 hạt vừng, 1 hạt gạo.
Luận Đại trí độ quyển 34 (Đại 25, 311
thượng) nói: “Đức Thích ca văn Phật ở
trong rừng Ưu lâu tần loa, ăn một hạt vừng,
một hạt gạo. Những thầy tu ngoại đạo nói:
Bậc tiên sư của chúng tôi tuy tu khổ hạnh,
11076

nhưng cũng không thể siêng tu khổ hạnh 6 năm như thế”. NHẤT MA NHẤT MỄ

11077

N
3676
NHẤT MA VẠN TIỄN
...........
Một ma vạn mũi tên.
Nghĩa là tuy 1 việc ác cực nhỏ, nhưng
cũng đáng sợ như 1 vạn mũi tên bắn vào
mình.
Qui nguyên trực chỉ tập quyển thượng
(Vạn tục 108, 119 hạ) nói: “Thấy 1 việc
ma như 1 vạn mũi tên ghim vào vào tim;
nghe 1 tiếng ma như nghìn mũi dùi xuyên
vào tai”.
NHẤT MẠCH
.....
Một hạt lúa mạch.
Đơn vị đo chiều dài của Ấn độ đời xưa,
nhỏ nhất là bằng 1 hạt lúa mạch.
Luận Câu xá luận quyển 12 (Đại 29, 62
trung) Nói: “Bảy con rận là 1 hạt lúa mạch,
7 hạt lúa mạch là 1 đốt ngón tay, 3 đốt ngón
tay là 1 ngón tay”.
NHẤT MAI KHỞI THỈNH VĂN
Cũng gọi Nhất mai tiêu tức, Nhất mai
thệ văn.
Nguyện văn, 1 thiên, do ngài Nguyên
không, Tổ của tông Tịnh độ Nhật bản soạn.
Vào tháng giêng năm Kiến lịch thứ 2
(1212), trước khi thị tịch, ngài Nguyên không
đã đáp lời thỉnh cầu của các môn nhân, soạn
ra bài văn này để làm lời di huấn cho đệ tử.
Nội dung nói về yếu nghĩa vãng sinh Tịnh
độ. Về sau, bài văn này được các chùa thuộc
tông Tịnh độ ở Nhật bản đọc tụng trong 2
khóa sớm tối.
NHẤT MANH DẪN CHÚNG MANH
Một người mù dẫn lũ mù. Nghĩa là ông
11078

thầy tà kiến dắt dẫn người học vào con đường
sai lầm. Hoặc ví dụ 1 người, 1 việc sai lầm sẽ
ảnh hưởng đến người khác.
Bài tụng Can đầu tiến bộ trong Vô môn
quan (Đại 48, 298 hạ) nói:
“Mù mất mắt trên trán,
Nhận định lầm phương hướng;
Liều mình thường bỏ mạng,
Một mù dẫn lũ mù”.
NHẤT MAO
Một sợi lông.
Kinh Lăng nghiêm quyển 4 cho rằng hiện
cõi Bảo vương trên đầu 1 sợi lông(nhất mao),
tức là hiện y báo trong chính báo.
Đức Phật có năng lực thần thông chẳng
thể nghĩ bàn, cho nên có thể hiện y báo trong
chính báo, hiện chính báo trong y báo, y
báo, chính báo dung thông, sự lí vô ngại,
lớn nhỏ dung nhau, một nhiều bình đẳng,
vì thế mà có thể hiện cõi nước Bảo vương
trên đầu một sợi lông vậy.
NHẤT MẶC
.....
Im lặng không nói.
Chư Phật, Bồ tát hoặc nói hoặc im đều
là hiển bày diệu lí.
Kinh Duy ma quyển trung có thuật lại
1 cuộc luận đàm về pháp môn Bất nhị, kể
rằng: Sau khi 32 vị Bồ tát mỗi vị đều đã tỏ
bày ý kiến của mình về pháp môn Bất nhị,
lúc ấy, bồ tát Văn thù sư lợi mới hỏi cư sĩ
Duy ma: “Thế nào là Bồ tát vào pháp môn
Bất nhị?”, cư sĩ Duy ma im lặng không nói.
Bồ tát Văn thù khen rằng (Đại 14, 551 hạ):
“Hay thay! Hay thay! Cho đến không còn
văn tự ngôn ngữ mới thực là vào pháp môn
Bất nhị”.
Đây là dùng ngôn ngữ để dẹp ngôn ngữ
11079

mà hiển bày thực tướng. Vì thế trong nội
giáo có câu: “Duy ma nhất mặc nhất thanh
lôi”(sự im lặng của cư sĩ Duy ma là 1 tiếng
sấm).
NHẤT MẶC

11080

N
3677
NHẤT MÔN
Nhất là nhất lí, tức Sở thông(cái được
làm thông suốt). Môn là chính giáo, tức Năng
thông(cái làm cho thông suốt). Như đức Phật
nói giáo pháp Nhất thừa thì có thể làm cho
lí thực tướng được thông suốt vậy.
NHẤT MÔN PHỔ MÔN
Từ gọi chung Nhất môn và Phổ môn.
Nhất môn chỉ cho pháp môn 1 trí 1
đức; còn Phổ môn là pháp môn bao gồm
toàn đức toàn trí. Phổ môn theo Hiển giáo
là pháp Thực tướng trung đạo viên thông;
còn theo Mật giáo thì đức Đại nhật Như
lai là Bản tôn của Phổ môn, vì Ngài có
đầy đủ vô lượng vạn đức nên Ngài là Bản
tôn của Phổ môn. Còn các đức Phật và
Bồ tát khác như: Di đà, Dược sư, Bất động,
Quan âm... thì vì mỗi Ngài chỉ đứng đầu
về 1 đức nào đó trong vạn đức của Đại
nhật Như lai, nên chỉ là Bản tôn của Nhất
môn.
Đại nhật kinh sớ (Đại 39, 582 thượng)
nói: “Nếu các hànhgiảân cần tu tập, làm
cho 3 nghiệp của mình thanh tịnh đồng
đẳng với Bản tôn, từ 1 môn này mà thể
nhập được pháp giới, thì tức là vào tất cả
môn của pháp giới”. Nghĩa là hành giả Mật
giáo qui y Bản tôn của Nhất môn, siêng
năng tu tập mà được vào pháp giới; rồi qui
y Bản tôn của Phổ môn là Pháp thân Đại
nhật thì cũng được vào tất cả môn của pháp
giới. Vì thế cho nên sau khi liễu ngộ chân
lí “Một tức tất cả” và từ Tam ma địa Bất
động minh vương mà quan sát vũ trụ thì
tất cả vũ trụ đều là Tam muội của Bất động
11081

minh vương phẫn nộ; rồi lại từ Tam ma
địa của bồ tát Quan âm mà quan sát thế
giới thì tất cả thế giới đều là Tam muội của
bồ tát Quan âm từ bi.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.3; Quan âm
huyền nghĩa Q.hạ].
NHẤT NẠP
Một bộ áo.
Nạp là áo của tăng sĩ Phật giáo, do đó,
Nhất nạp cũng được chuyển dụng để chỉ
cho 1 vị tăng.
(xt. Nạp Y).
NHẤT NIÊM
.....
I. Nhất Niệm.
Một niệm. Đơn vị thời gian cực ngắn,
hoặcchỉ cho khoảng 1 cái nháy mắt, hay 1
khoảnh khắc vừa thành tựu 1 sự việc nào
đó.
Về Nhất niệm, có nhiều thuyết khác
nhau như:
Kinh Nhân vương bát nhã quyển thượng
(Đại 8 , 826 thượng) nói: “Chín mươi sát na
là 1 niệm, trong khoảng 1 sát na có 900 lần
niệm sinh diệt, cho đến tất cả các pháp cũng
như thế”.
Vãng sinh luận chú quyển thượng (Đại
40, 834 hạ) nói: “Một trăm lẻ một lần sinh
diệt gọi là 1 sát na, 60 sát na gọi là 1 niệm”
hoặc nói: “Hai mươi niệm là 1 cái nháy mắt,
20 cái nháy mắt là 1 cái khảy móng tay”. Tất
cả đều chỉ cho thời gian cực ngắn.
Ngoài ra, khoảng thời gian nảy ra 1 ý
niệm, gọi là Nhất niệm khoảnh, hoặc Nhất
phát ý khoảnh.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.17; luận Đại trí
độ Q.38; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.18].
11082

II. Nhất Niệm.
Phạm:Eka-citta.
Một lần xưng niệm.
Niệm có nghĩa là nhớ nghĩ, thông thường
có các danh từ như: Tâm niệm, quán niệm,
xưng niệm... Tông Tịnh độ giải nghĩa chữ
NHẤT NIÊM

11083

N
3678
Niệm là Xưng niệm, cho nên phối hợp 1
niệm với 1 danh hiệu Phật, rồi xưng niệm 1
danh hiệu Phật tức là 1 niệm.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
279 thượng) nói: “Nếu ai được nghe danh
hiệu của đức Phật A di đà, vui mừng hớn
hở, cho đến dù chỉ 1 niệm(nãi chí nhất niệm),
nên biết người ấy được lợi ích lớn, đầy đủ
công đức vô thượng”.
III. Nhất Niệm.
Chỉ cho 1 tâm niệm trọn đủ 3.000 tính
tướng do tông Thiên thai lập ra. Nghĩa là
tâm đầy đủ tất cả, gọi là Nhất niệm.
IV. Nhất Niệm.
Nhất niệm tương ứng. Y cứ vào trí tuệ
tương ứng với 1 sát na mà khai ngộ tức khắc,
gọi là Nhất niệm tương ứng(1 niệm ứng hợp
nhau).
Luận Đại thừa khởi tín cho rằng Bản
giác tương ứng với Thủy giác mà cái niệm
vô niệm của lí và trí ngầm hợp nhau, tức là
Nhất niệm.
[X. kinh Đại bát nhã Q.393].
V. Nhất Niệm.
Nhất niệm được dùng chung với các ngữ
cú khác thì có:
- Nhất niệm tín giải: Nghe qua Phật
pháp 1 lần sinh lòng tin hiểu liền được khai
ngộ, gọi là Nhất niệm tín giải.
- Hành chi nhất niệm: Niệm 1 danh
hiệu Phật A di đà, gọi là Hành chi nhất niệm.
- Tín chi nhất niệm: Trong 1 sát na,
sinh khởi tín tâm đối với đức Phật A di đà,
gọi là Tín chi nhất niệm.
- Nhất niệm nghiệp thành: Cái sát na
11084

phát tín tâm ấy chính là nhân của sự quyết
định vãng sinh, gọi là Nhất niệm nghiệp
thành.
- Nhất niệm thập niệm: Bất luận niệm
danh hiệu Phật A di đà 1 biến hay 10 biến
đều là nhân vãng sinh Tịnh độ, gọi là Nhất
niệm thập niệm.
Ngoài ra, còn rất nhiều thành ngữ liên
quan đến từ nhất niệm như: Nhất niệm bất
sinh, Nhất niệm tùy hỷ...
[X. phẩm Phân biệt công đức trong kinh
Pháp hoa].
NHẤT NIÊM BẤT SINH
Một niệm chẳng sinh, chỉ cho cảnh giới
hoàn toàn vô niệm, tức là cảnh giới Phật.
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 2 (Đại 35,
512 trung) nói: “Đốn giáo có nghĩa chỉ cần
1 niệm chẳng sinh, liền gọi là Phật, vì không
theo thứ lớp qua các giai vị, nên nói là Đốn”.
Thích thị kê cổ lược quyển 3 (Đại 49,
833 trung) nói: “Nếu 1 niệm chẳng sinh thì
quá khứ, vị lai dứt, thể chiếu sáng độc lập,
ta và vật như như”.
NHẤT NIÊM BẤT SINH TOÀN THỂ HIÊN
Khi 1 niệm không sinh thì toàn thể chân
lí vũ trụ tự nhiên hiện bày.
Chúng sinh vốn có sẵn tính Phật, chỉ
vì vọng tưởng, trầm mê nên tính Phật ấy
không hiển lộ ra được. Nếu như vọng niệm
chẳng sinh thì bản lai diện mục tự nhiên
hiện bày.
Tắc 76 trong Thung dung lục (Đại 48,
275 trung) nói: “Gặp sang thì hèn, gặp hèn
thì sang; được châu vọng tưởng bày, chí đạo
xa vời vợi(Nhất niệm bất sinh toàn thể hiện)”.
NHẤT NIÊM DIÊT TỘI
...........
Đối lại: Đa niệm diệt tội.
11085

Nghĩa là nhờ 1 niệm tín tâm, hoặc 1 tiếng
xưng danh chí thành, mà có thể diệt trừ được
phiền não tội chướng
NHẤT NIÊM NGHĨA ĐA NIÊM NGHĨA
.................
Cũng gọi Nhất niệm đa niệm.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
NHẤT NIÊM NGHĨA ĐA NIÊM NGHĨA

11086

LỢI ÍCH QUẦN SINH TRANG NGHIÊM
..
Trong cùng 1 niệm đến khắp các hội của
Phật để trang nghiêm và làm lợi ích cho
chúng sinh. Đây là 1 trong 29 thứ trang
nghiêm ở nước Cực lạc phương Tây. Là 1
trong 4 thứ thành tựu trang nghiêm công
đức tu hành chính yếu của Bồ tát, do ngài
Thiên thân thành lập trong luận Tịnh độ.
Luận Tịnh độ (Đại 26, 231 thượng) nói:
“Ánh sáng trang nghiêm thanh tịnh, trong
cùng 1 niệm chiếu khắp các Phật hội, làm
lợi ích hết thảy chúng sinh”. Ý nói Ứng hóa
thân của Bồ tát, trong tất cả thời không trước
không sau, 1 lòng 1 niệm phóng ánh sáng
chói lọi soi khắp các thế giới trong 10
phương, giáo hóa chúng sinh, tạo ra các thứ
phương tiện tu hành để diệt trừ khổ não
cho tất cả chúng sinh.
NHẤT NIÊM PHÁT KHỞI
...........
Một niệm phát khởi.
Tức là do phát tâm bồ đề mà sinh khởi 1
niệm quy y Phật, Pháp, Tăng để hướng tới
giác ngộ.
NHẤT NIÊM TAM THIÊN
...........
Một niệm ba nghìn.
Nhất niệm cũng gọi Nhất tâm, chỉ cho
tâm niệm hoạt động trong khoảng thời gian
ngắn nhất. Tam thiên biểu thị ý nghĩa tổng
hợp tất cả thiện ác, tính tướng, người và vật
sai khác trong thế gian và xuất thế gian. Nhất
niệm tam thiên nghĩa là ngay trong 1 tâm
niệm của phàm phu có đầy đủ 3.000 các
pháp tính tướng của thế gian. Vì theo tư
tưởng của tông Thiên thai thì ngay trong 1
tâm niệm, dù thuộc 3 tính hữu lậu hay vô
11088

lậu, đều có đủ các pháp mê ngộ của 3.000
thế gian, không thiếu sót.
Ma ha chỉ quán quyển 5, thượng (Đại
46, 54 thượng) nói: “Trong 1 tâm đủ 10 pháp
giới, 1 pháp giới lại đủ 10 pháp giới, nên
thành 100 giới; 1 pháp giới có 30 loại thế
gian, thành ra 100 pháp giới có 3.000 loại
thế gian. Ba nghìn loại thế gian này ở ngay
NHẤT NIÊM TAM THIÊN

11089

N
3680
trong 1 tâm niệm, trừ trường hợp vô tâm,
như lúc chết ngất chẳng hạn, còn ngoài ra
hễ mống lên 1 ý niệm liền đầy đủ 3000 thế
gian. Nhưng không phải nói 1 niệm ở trước,
tất cả pháp ở sau; cũng không nói tất cả pháp
ở trước, 1 niệm ở sau”.
Như vậy thì bất cứ 1 tâm niệm nào của
chúng ta phát khởi trong ngày hay đêm,
đều cũng thuộc về 1 pháp giới nào đó trong
10 pháp giới. Nếu như phát khởi tâm niệm
giận dữ tương ứng với việc giết hại, thì đó
là pháp giới địa ngục; nếu tương ứng với
tham muốn thì là pháp giới ngã quỉ; nếu
tương ứng với luật đạo đức nhân luân thì
là pháp giới nhân gian; nếu tương ứng với
chân như thì là pháp giới Phật. Cho nên,
hễ 1 niệm tương ứng với pháp giới nào thì
tâm ta thuộc về pháp giới ấy. Vả lại, tâm 1
niệm này của chúng sinh tuyệt không cách
lìa với tất cả pháp mà là dung hợp trong
nhau, hòa nhập vào nhau. Vì tâm ấy chẳng
phải cô lập, nên nó ở trong 1 pháp giới nào
tức đầy đủ 10 pháp giới. Đồng thời, trong
10 pháp giới, mỗi giới lại đủ 10 giới, nên
tổng cộng thành 100 pháp giới; 100 giới
pháp này lại đầy đủ 10 Như thị (như thị
tính, như thị tướng, như thị thể, như thị lực,
như thị tác, như thị nhân, như thị duyên, như
thị quả, như thị báo, như thị bản mạt cứu
cánh...),tức thành 1.000 như thị; rồi lại
phối hợp với 3 loại thế gian lànămấm,
chúng sinh và quốc độ thành ra 3.000 thế
gian. Như vậy, trong 1 tâm niệm có đầy
đủ 3.000 thế gian.
Giáo nghĩa “Nhất niệm tam thiên” này
11090

bắt nguồn từ câu “Tâm, Phật và chúng sinh,
cả 3 không sai khác” trong phẩm Dạ ma
thiên cung tự tại của kinh Hoa nghiêm (bản
dịch cũ). Người mới học căn cơ còn non
nớt, không nên tu tập pháp quán quá cao,
mà phải nên bắt đầu quán xét ngay từ tâm
mình, lấy sự vật cụ thể làm đối tượng để
quán xét. Vì thế nên tông Thiên thai lập ra
pháp Nhất tâm tam quán để làm chìa khóa
vào cửa cho người mới học.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.5, phần 3; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.2, thượng; Pháp hoa văn cú Q.2 thượng;
Thập bất nhị môn yếu sao Q.thượng]. (xt.
Tam Thiên Chư Pháp, Sơn Gia Sơn Ngoại).
NHẤT NIÊM TỊNH TÍN
...........
Một niệm tín tâm thanh tịnh.
Kinh Kim cương (Đại 8, 749 trung) nói:
“Người nghe chương cú này, cho đến sinh 1
niệm tịnh tín...”. Ý nói tin rằng Bát nhã ba
la mật có năng lực sinh ra tất cả chư Phật và
Phật tính sẵn có trong thân mình thanh tịnh
không nhiễm ô; tin rằng tính của chư Phật
là bình đẳng không hai; tin rằng chúng sinh
trong 6 đường xưa nay vốn không có tướng
và tin rằng tất cả chúng sinh đều sẽ thành
Phật... Phàm tín tâm thanh tịnh như thế,
đều gọi là Nhất niệm tịnh tín(1 niềm tin
trong sạch).
NHẤT NIÊM TÙY HỈ
Một niệm vui theo. Nghĩa là khi được
nghe Phật pháp, sinh khởi một niệm vui
mừng, tin tưởng. Hoặc 1 lòng tôn kính đức
Phật mà qui y.
NHẤT NIÊM TƯƠNG ỨNG
Một niệm ứng hợp nhau. Có 4 nghĩa:
1. Tâm 1 niệm ứng hợp với lí Không.
11091

2. Hàng Bồ tát từ địa thứ 5 trở lên, trong
1 niệm, 2 trí Chân đế và Tục đế đều khởi 1
lượt, vì 2 trí này không khác nhau nên ứng
hợp nhau.
3. Tự tính linh tri của Thủy giác và Bản
giác vốn chẳng phải 2, nên ngầm ứng hợp
nhau. Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 576
trung) nói: “Như bậc Bồ tát đã viên mãn
NHẤT NIÊM TƯƠNG ỨNG

11092

N
3681
quả Thập địa, đầy đủ phương tiện, một niệm
tương ứng, giác tâm mới khởi lên, tâm không
có tướng ban đầu. Nhờ xa lìa những niệm
nhỏ nhiệm mà thấy được tâm tính thường
trụ, gọi là Cứu cánh giác”.
4. Niềm tin 1 niệm của hành giả ứng
hợp với trí Phật và tâm Phật. Vì 1 niệm của
trí Phật là bản nguyện A di đà, nên niềm tin
của hành giả ứng hợp với tâm Phật thì năng
sở không 2, tín trí là 1, niệm niệm nối nhau,
chắc chắn vãng sinh.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.trung, phần đầu; Tứ giáo nghĩa Q.8].
NHẤT NIÊM TƯƠNG ỨNG TUÊ
Chỉ cho định tuệ tương ứng với 1 sát
na hiện tiền, hoặc khế hợp với chân lí.
Người đạt đến cảnh giới này thì thấy vật
mất, cảnh diệt mà thấu suốt bản tính linh
tri của mình.
Kinh Đại bát nhã ba la mật đa quyển
393 (Đại 6, 1035 trung) nói: “Từ đạo Vô
gián này, dùng Kim cương dụ định 1 sát na
tương ứng với diệu tuệ, dứt hẳn tất cả phiền
não chướng, sở tri chướng và các tập khí
thô trọng nối nhau thì chứng được Vô
thượng chính đẳng bồ đề”.
[X. luận Đại trí độ Q.29; luận Đại thừa
khởi tín].
NHẤT NIÊM VẠN NIÊN
...........
Đồng nghĩa: Nhất tức nhất thiết.
Một niệm tức muôn năm, muôn năm
tức một niệm.
Đây là ngữ cú tuyệt đối siêu việt những
khái niệm tương đối như ngắn dài, nhanh
11093

chậm về thời gian. Nghĩa là trong 1 tâm niệm
gói ghém hết năm tháng của vạn năm, không
sót. Như câu ngạn ngữ: “Mười đời xưa nay
ở ngay trong 1 niệm”.
Tín tâm minh (Đại 48, 377 thượng) nói:
“Tông chẳng phải ngắn dài, 1 niệm là vạn
năm; chẳng ở đâu mà không đâu chẳng ở,
10 phương hiện trước mắt”.
NHẤT NGỐC THỪA
... ... ..
Những kẻ cố chấp ngoan không, đoạn
không, phản lại chính pháp của Phật, nghĩa
là người không có công đức.
Ma ha chỉ quán quyển 7, hạ (Đại 46,
100 trung) nói: “Người đời nay cho rằng
chỉ cần xả bỏ “Ác thủ không”(chấp trước
ngoan không, đoạn không)là Đại thừa, nhưng
cái “không” này chẳng ngoài cái ác đơn
thuần và phức tạp của 62 thứ tà kiến thì
làm sao gọi được là Thừa? Giả sử cho là
Thừa thì chỉ là Nhất ngốc thừa, không có
pháp môn nào cứu được họ. Đại thành
chính pháp, kho báu kim cương, đầy đủ
không thiếu, không đâu mà không có,
chẳng lẽ chỉ dung kẻ chấp ngoan không,
đoạn không thôi sao?”.
NHẤT NGÔN
.....
Một lời.
Nhất ngôn có liên quan đến việc ngộ
đạo của Thiền sư Tông mật đời Đường.
Truyện kể rằng: Một hôm, Thiền sư Tông
mật ở núi Khuê phong đọc chưa hết quyển
kinh Viên giác, đến chữ “Nhất ngôn” thì
hoát nhiên khai ngộ, nhận rõ tâm mình
tức là tâm Phật, nhất định sẽ thành Phật,
nên khi biên soạn sớ giải kinh Viên giác,
trong lời tựa (Đại 39, 524 trung) ngài viết:
11094

“Ngay chữ Nhất ngôn, bỗng nhiên tâm địa
khai thông”.
[X. Viên giác kinh lược sớ].
NHẤT NGÔN TỨ MÃ
...........
Gọi đủ: Nhất ngôn kí xuất, tứ mã nan
truy.
NHẤT NGÔN TỨ MÃ

11095

N
3682
Tên công án trong Thiền tông.
Một lời đã nói ra, xe 4 ngựa kéo đuổi
không kịp.
Có vị tăng hỏi ngài Từ minh: “Thế nào
là mặt mũi xưa nay?”
Ngài Từ minh trả lời: “Một lời nói ra, xe
4 ngựa kéo đuổi không kịp”(Nhất ngôn tứ
mã).
Tắc 89 trong Thung dung lục (Đại 48,
285 thượng) nói: “Còn như nơi vạn dặm
không có 1 tấc cỏ thì thế nào?(Một lời nói ra,
xe 4 ngựa kéo đuổi không kịp).
NHẤT NGÔN THANH
........
Thanh của 1 chữ.
Trong văn phạm tiếng Phạm, từ ngữ này
biểu thị số ít của danh từ, đại danh từ, hình
dung từ, số từ...
(xt. Tam Ngôn Thanh).
NHẤT NGUYÊN
.....
Một nguồn, ví dụ như các pháp cùng
bắt nguồn từ 1 nguyên lí, đặc biệt chỉ cho
nguồn gốc Nhất thừa rốt ráo thành Phật.
Kinh Đại tập quyển 8 (Đại 13, 50
thượng), nói: “Các pháp không 2, không có
phân biệt; 1 vị 1 thừa, 1 đạo 1 nguồn”.
NHẤT NGUYÊN LUẬN
Anh ngữ: Monism.
Đối lại: Nhị nguyên luận, Đa nguyên
luận.
Kiến giải căn cứ vào 1 nguyên lí duy
nhất để thuyết minh toàn thể vũ trụ. Luận
thuyết này cho rằng căn bản của vũ trụ thế
giới là 1 và muôn sự muôn vật trong vũ trụ
11096

đều bắt đầu từ cái “1” ấy, vì thế gọi là Nhất
nguyên luận.
Còn Nhị nguyên luận thì chủ trương
thần linh và thế giới, tinh thần và vật chất,
bản chất và hiện tượng... hoàn toàn đối lập
nhau. Nhất nguyên luận, trái lại, cho rằng
hết thảy vạn vật đều từ 1 nguyên lí căn bản
sinh thành, cho nên không có sự đối lập
giữa thần linh và thế giới, giữa tinh thần và
vật chất...
Tư tưởng giới Ấn độ dựa theo thuyết
Nhất nguyên luận mà phát sinh ra nhiều
luận phái khác nhau, như triết học Phệ đà
chủ trương bản chất của vũ trụ là Phạm
(Phạm: Brahman), bản chất chủ thể cá nhân
là Ngã (Phạm: Àtman), 2 nguyên lí này
cùng là 1 thể, tức “Phạm-Ngã nhất như”.
Vũ trụ vạn hữu cuối cùng sẽ trở về Phạm
và Ngã này. Muốn biểu hiện cái nội dung
bản chất của luận thuyết Nhất nguyên này
thực không phải việc dễ, vì thế mới nảy
sinh ra các quan niệm về thực tại (Phạm:
Sat, có), tinh thần (Phạm: Cit, biết), chí
phúc (Phạm: Ànanda, vui mừng)... Tuy
nhiên, loại Nhất nguyên luận bản chất tuyệt
đối này lại khó giải thích được mọi sự phát
sinh của hiện tượng giới, như những hiện
tượng vật chất thuộc tự nhiên giới và những
cái khổ, cái ác... thuộc tinh thần giới của
con người. Muốn phân định sự đối lập giữa
nguyên lí tinh thần (Phạm: Puruwa- Thần
ngã) và nguyên lí vật chất (Phạm:Prakfti
- Tự ngã) để giải quyết những vấn đề trên
mà Nhị nguyên luận xuất hiện nhằm đáp
ứng nhu cầu thời đại. Ngoài ra, còn có
thuyết Nhất nguyên duy vật luận của phái
Lục sư ngoại đạo.
Các luận thuyết kể trên đều có chỗ mâu
11097

thuẫn của chúng. Để giải quyết những quan
niệm thiên chấp sai lầm, Phật giáo bèn
khẳng định thái độ cùng lập trường của
mình và nhất khái phủ định tất cả nguyên
lí cố định về tinh thần, vật chất, thần, ngã,
hoặc thuyết Hình nhi thượng học(siêu hình
học)v.v... Phật giáo Tiểu thừa phân loại
những yếu tố(pháp)cấu tạo thành các loại
hiện tượng giới, nên sản sinh ra thuyết 75
NHẤT NGUYÊN LUẬN

11098

N
3683
pháp chia làm 5 vị và 100 pháp chia làm 5
vị mà thành là 1 trong những học thuyết
Đa nguyên luận. Phật giáo Đại thừa thì lại
tông hợp các pháp mà gọi là chân như, pháp
tính, thực tướng, Phật tính, Như lai tạng,
duy tâm, nhất niệm v.v... mà thành là 1
Nhất nguyên luận. Còn về nguồn gốc của
các hiện tượng giới thì Phật giáo Đại thừa
cho là vô minh và A lại da thức. Về mối
quan hệ giữa vô minh và chân như thì đã
có nhiều tranh luận.
Tóm lại, Phật chưa từng xem những khái
niệm về Nhất nguyên, Nhị nguyên, Đa
nguyên... là những nguyên lí thực thể cố
định, mà nhìn chung là những cái đó không
có tự tính. Đây là thái độ cơ bản của Phật
giáo về vũ trụ quan.
NHẤT NGUYÊN KIẾN LẬP
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Kiến lập 1 nguyện, do Tịnh độ chân
tông Nhật bản căn cứ vào nguyện thứ 18
trong 48 nguyện của đức Phật A di đà mà
lập ra.
Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ quyển
1 (Đại 37, 250 trung) nói: “Tỉ khưu Pháp
tạng (...) phát 48 nguyện, lời nguyện nào
cũng nói khi tôi thành Phật, chúng sinh ở
10 phương xưng niệm danh hiệu của tôi,
nguyện sinh về cõi nước tôi, cho đến 10
niệm, nếu không được sinh thì tôi không
lên ngôi chính giác”.
Tịnh độ chân tông Nhật bản đã dựa vào
ý nghĩa này mà lập ra thuyết Nhất nguyện
kiến lập.
NHẤT NGUYÊT TAM CHU
11099

Một mặt trăng 3 con thuyền.
Trăng ví dụ đức Phật, 3 thuyền ví dụ
căn cơ sai khác của chúng sinh. Ở đây, ý
nói dưới ánh trăng vằng vặc, người đi
thuyền về hướng nam nghìn dặm, thấy
trăng đi theo mình về nam; người chèo
thuyền về hướng bắc 10 dặm, cũng thấy
trăng theo mình về bắc; còn người ngồi yên
trên thuyền đậu ở 1 chỗ thì không thấy
trăng di động. Nhưng mặt trăng thì chỉ là
1, không hề có sai khác. Chỉ 1 vầng trăng,
nhưng do thuyền đi, thuyền đậu, mà người
ngồi trên thuyền thấy có khác nhau. Điều
này ví dụ vì cơ cảm của chúng sinh bất
đồng nên thấy thân Phật không giống
nhau.
Kinh Hoa nghiêm quyển 16 (Đại 10, 80
hạ) nói: “Bấy giờ, nhờ uy thần của đức Như
lai, tất cả thế giới trong trong 10 phương,
mỗi 4 thiên hạ trong cõi Diêm phù đề, đều
trông thấy Như lai ngồi dưới gốc cây, mỗi
đức Phật đều có chúng Bồ tát nhờ thần lực
của Phật diễn nói chính pháp; những người
trông thấy ai cũng nói chính mình được diện
kiến đức Phật. Lúc ấy, đức Thế tôn vẫn
không rời khỏi gốc cây Bồ đề”.
Ý trong đoạn kinh trên cho rằng Như
lai chứng được bồ đề, cái thể ấy không có
chỗ nương, không có trú xứ, không đi,
không đến, chỉ tùy theo cơ cảm của chúng
sinh mà hiển hiện Ứng thân khác nhau
thôi.
NHẤT NGUYÊT TAM THÂN
Một trăng 3 thân.
Ngài Phi tích đời Đường đã dùng Nguyệt
thể(mặt trăng), Nguyệt quang(ánh sáng của
mặt trăng) và Nguyệt ảnh(bóng của mặt trăng)
để ví dụ 3 thân của đức Phật.
11100

1. Nguyệt thể: Ví dụ cho Pháp thân, vì
Pháp thân là lí thường trụ không dời đổi,
nguyên lí sinh ra các pháp, bao trùm muôn
vật, như vầng trăng giữa hư không, bóng
trăng phản chiếu khắp trăm nghìn vạn ức
dòng sông.
2. Nguyệt quang: Ví dụ Báo thân, vì Báo
NHẤT NGUYÊT TAM THÂN

11101

N
3684
thân là trí lặng chiếu, trí không có tự thể,
dựa vào lí mà phát, cũng như ánh sáng mặt
trăng chiếu soi môn tượng, tất cả sáng tỏ
không lầm lẫn.
3. Nguyệt ảnh: Ví dụ Ứng thân, vì Ứng
thân là tác dụng biến hóa, dụng không có tự
tính, từ thể sinh ra, có cảm thì thông, không
cảm thì dừng; cũng như bóng trăng, có nước
thì hiện, không nước thì ẩn.
Tuy vậy, cả 3 đều cùng 1 thể, hình thức
tuy khác, nhưng thực chất chỉ là 1 mà thôi.
[X. luận Niệm Phật tam muội bảo vương
Q.trung, hạ].
NHẤT NGHĨA VÔ LƯỢNG DANH
..............
Một nghĩa vô lượng tên.
Ý nói cùng 1 nghĩa nhưng có rất nhiều
tên gọi khác nhau. Như 1 nghĩa Đế thích
mà có các tên gọi: Kiêu thi ca, Bà ta bà, Phú
lan đà la, Ma khư bà, Nhân đà la, Thiên
nhãn, Xá chi phu, Kim cương, Bảo đính,
Bảo chàng... Cũng như 1 nghĩa chân tục nhị
đế mà có các tên gọi như: Thế đế, tục đế,
hữu đế, phàm đế, chân đế, đệ nhất nghĩa
đế, không đế, thánh đế...
NHẤT NGHIÊP SỞ CẢM
Cùng 1 nghiệp chiêu cảm quả báo.
Nghĩa là nhiều người ở đời trước tạo cùng
1 nghiệp, nên đời này cùng chịu chung 1
quả báo.
Cứ theo luận Câu xá quyển 17, chúng
sinh trong 1 đời tạo nhiều nghiệp thiện ác,
tà chính khác nhau, nhưng trong đó nghiệp
nào chủ yếu nhất sẽ dẫn chúng sinh ấy sinh
ra ở đời sau, còn các nghiệp khác thì nương
11102

tựa nhau đưa đến nhiều quả báo khác nhau
ở đời sau như thọ yểu, giàu nghèo, sang
hèn...
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.29, 30; Bồ tát
anh lạc bản nghiệp kinh sớ Q.hạ].
NHẤT NHÃN CHI QUI
...........
Con rùa một mắt.
Con rùa chỉ có 1 mắt ở bụng gặp được
hốc cây nổi giữa biển cả là 1 cơ hội cực kì khó
khăn. Hình ảnh này được dùng để ví dụ có
được thân người, gặp Phật ra đời, được nghe
Phật nói pháp là việc hiếm có, rất khó được.
Kinh Tạp a hàm quyển 15 nói rằng: Giữa
đại dương mênh mông, có 1 con rùa, dưới
bụng có 1 mắt, trôi nổi bềnh bồng theo sóng
nước, may gặp được 1 hốc gỗ nổi, rùa liền
chui vào, bỗng nhiên gió thổi, khúc gỗ lật
ngửa lên, con mắt ở bụng rùa nhờ đó thấy
được ánh sáng của mặt trời mặt trăng. Cũng
thế, chúng sinh được thân người, gặp Phật
ra đời, cũng giống như con rùa có 1 mắt
dưới bụng gặp được hốc cây nổi mà thấy
ánh sáng mặt trời mặt trăng là việc rất khó
có được.
Phẩm Trang nghiêm vương trong kinh
Pháp hoa (Đại 9, 60 thượng) nói: “Phật khó
được gặp, như hoa Ưu đàm bát la, hoặc như
con rùa có 1 mắt gặp được hốc cây nổi (...)
Chư Phật khó gặp, cơ duyên cũng khó được”.
(xt. Manh Qui Phù Mộc).
NHẤT NHÂN
.....
Người bậc nhất. Chỉ cho đức Phật.
Phật tu hành đắc đạo trong cõi người, là
bậc tôn thắng nhất trong thế gian, nên gọi
là Nhất nhân.
Phẩm Thí dụ trong kinh Pháp hoa (Đại
11103

9, 14 hạ) nói: “Tất cả chúng sinh trong ấy
đều là con ta (...) chỉ 1 mình ta(Nhất nhân)
có năng lực cứu được”.
NHẤT NHÂN
.....
I. Nhất Nhân.
Cùng một nhân hạnh. Nghĩa là tất cả
NHẤT NHÂN

11104

N
3685
chúng sinh đều có Phật tính, vì cùng 1 nhân
hạnh ấy cho nên đều có thể đạt đến Niết
bàn.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 32 nói: “Tất
cả chúng sinh đều có Phật tính, đều cùng 1
thừa]h,

11105

Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một người truyền hư.
Không cốc tập quyển 6 (Vạn tục 117,
316 thượng) chép:
“Vị tăng hỏi ngài Hưng hóa:
- Nhiều người đang bàn luận việc gì ở
trước tháp?
NHẤT NHÂN TÁC HƯ

11107

N
3686
Ngài Hưng hóa nói:
- Một người truyền hư, muôn người
truyền thực”.
Từ ngữ này đồng nghĩa với câu “Nhất
khuyển phệ hư, thiên nhu nhai thực” (Một
con chó sủa láo, nghìn con vượn hú thật)của
Thiền sư Diên chiểu dẫn trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 13.
NHẤT NHẤT
... ..
Phạm: Vyasta, Ekaika, Pratikwaịam.
Mỗi mỗi, mỗi một, tất cả...
Kinh Phạm võng mở đề (Đại 62, 2 trung)
nói: “Mỗi một câu, mỗi một chữ đều là thân
Pháp mạn đồ la của chư tôn”.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 343
thượng) nói: “Mỗi một viên Bảo châu có 8
vạn 4 nghìn tia sáng, mỗi một tia sáng làm
thành 8 vạn 4 nghìn màu kim sắc khác
nhau, mỗi một màu kim sắc chiếu sáng
khắp cõi báu”.
NHẤT NHẤT TÂM THỨC
Cũng gọi Nhất nhất thức tâm, Nhất tâm
nhất tâm thức, Câu phi niệm,Tịch diệt tịch
tĩnh niệm.
Mỗi mỗi tâm thức. Chỉ cho thức sở
nhập của chân như, là tâm niệm chẳng phải
thường chẳng phải vô thường, vì thế mà
gọi là Câu phi(đều chẳng phải). Đây là thức
thứ 10 trong 10 thức do Mật giáo y cứ vào
luận Thích ma ha diễn mà thành lập. Nghĩa
là vì tâm sở y của Chân như môn hợp với
lí của thực tướng nhất vị nên gọi là Tâm
thức. Vả lại, thể chân như chung cho tất
cả loài hữu tình, phi tình và chỉ có 1 nên
11108

gọi là Nhất tâm.
Thích ma ha diễn luận tán huyền sớ
quyển 2 (Vạn tục 72, 44 hạ) nói: “Thức tâm
thứ 10 là pháp sở y căn bản của Chân như
môn, chỉ duyên theo chân lí của tự môn,
thể soi sáng dụng, thể ấy độc lập nên gọi là
Duyên”.
Tâm này duyên theo chân lí làm cảnh
giói, cho nên khác với thức thứ 9(nhất thiết
nhất tâm thức) không duyên theo chân lí.
Tâm thức thứ 10 này của Mật giáo tương
đương với Viên giáo trong 4 giáo của tông
Thiên thai.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.2; Thích
ma diễn luận kí Q.2; Thai tạng kim cương
bồ đề tâm nghĩ6 Ôa

11109

NHẤT NHẬT KINH
Cũng gọi Đốn tả kinh.
Bộ kinh được chép xong trong 1 ngày,
hoặc chỉ cho việc chép kinh trong 1 ngày.
Tại Nhật bản, bắt đầu từ giữa thời đại
Bình an, qua các thời Nam Bắc triều,
NHẤT NHẬT KINH

11110

N
3687
phong trào chép Nhất nhật kinh, đặc biệt
là kinh Pháp hoa, để cầu siêu độ cho vong
linh những người quá cố rất thịnh hành.
Trong khoảng thời gian mười mấy năm,
Nhất nhật kinh đã được chép đi chép lại
và chép đủ 1.000bộ, gọi là Thiên bộ Nhất
nhật kinh. Có khi rất nhiều người chép
Nhất thiết kinh(Đại tạng kinh)trong 1
ngày.
(xt. Đốn Tả).
NHẤT NHẬT PHẬT
Phật một ngày. Nghĩa là 1 ngày không lo
âu, không phiền não, được thanh tịnh và
giải thoát như Phật.
Tông kính lục quyển 23 (Đại 48, 543
trung) nói: “Một niệm tương ứng 1 niệm
Phật, 1 ngày tương ứng 1 ngày Phật”.
NHẤT NHẬT TAM THỜI
Một ngày 3 thời. Tức 1 ngày được chia
làm 3 thời: Sáng sớm, giữa trưa và chiều tối.
Phong tục Ấn độ đời xưa chia ngày làm
3 thời và đêm 3 thời(đầu đêm, nửa đêm, cuối
đêm), cho nên trong kinh thường nói ngày
đêm 6 thời.
Như kinh A di đà (Đại 12, 347 thượng)
nói: “Cõi nước của Phật A di đà thường trỗi
thiên nhạc, đất toàn bằng vàng, ngày đêm 6
thời, trời mưa hoa Mạn đà la”.
(xt. Lục Thời).
NHẤT NHẬT TRAI
Trai một ngày. Tức là 1 ngày tu hành,
thụ trì giới Bát quan trai.
NHẤT NHỊ TAM TỨ NGŨ LỤC THẤT
....................
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
11111

Một hai ba bốn năm sáu bảy. Trong Thiền lâ

11112

tiền, 3 bản ca khúc danh xưng chư Phật Bồ
tát, 1 bức tranh Phật thành đạo...
Ngài từng biên tập ngữ lục Thiền tông
và cùng với 8 vị như Đạo thành... vâng sắc
chỉ xem xét lại Tạng kinh, đối chiếu và so
NHẤT NHƯ

11113

N
3688
sánh lại các bản mới, cũ, rồi qui tụ chúng
tăng viết chép lại.
Niên hiệu Hồng hi năm đầu (1425) ngài
thị tịch, thọ 74 tuổi.
Ngài để lại các tác phẩm: Đại minh tam
tạng pháp số, 50 quyển, Pháp hoa khoa chú
(Nhất như tân chú)...
NHẤT NHƯ ĐỐN CHỨNG
Mười phương chúng sinh đều nương vào
lí nhất như mà chứng ngay quả Phật.
Nhất như là lí Chân như; Đốn chứng là
chứng quả tức khắc.
NHẤT NHƯ PHÁP GIỚI
...........
Chỉ cho lí màu nhiệm của Chân như
pháp tính, là diệu lí tịch diệt vô vi.
NHẤT NHƯ VÔ NHỊ NHƯ
..............
Nhất như là không 2 không khác, tức là
lí Chân như. Nghĩa là trong cảnh giới Chân
như không có các cái tên giả như Phật và
chúng sinh; trong tính bình đẳng không có
hình tướng mình và người.
Kinh Thủ lăng nghiêm tam muội quyển
hạ nói: “Cõi ma như tức cõi Phật như, chỉ
có nhất như, không có nhị như”. Sở dĩ nói
Phật và ma đều “như” là vì ma là chúng
sinh tạo ác cùng cực, Phật là bậc tu thiện
chí cực, tuy có thiện ác khác nhau, nhưng
bản tính chỉ là 1, cho nên nói Nhất như vô
nhị như.
NHẤT PHÁP
... ..
I. Nhất Pháp.
Đối lại: Vạn pháp.
11114

Chỉ cho 1 sự, 1 vật. Pháp ở đây biểu thị
nghĩa tồn tại, sự vật, chứ hoàn toàn không
có nghĩa “phép tắc”.
II. Nhất Pháp.
Chỉ cho pháp tuyệt đối, độc nhất vô nhị.
Kinh Hoa nghiêm (bản 60 quyển) quyển
5 (Đại 9, 429 trung) nói:
“Văn thù, pháp vốn thế
Pháp vương chỉ nhất pháp
Hết thảy người giải thoát
Một đường vượt sinh tử”.
NHẤT PHÁP ẤN
... ... ..
Cũng gọi Thực tướng ấn, Nhất thực
tướng ấn.
Đối lại: Tam pháp ấn.
Ấntính của Phật giáo Đại thừa.
Phật giáo Đại thừa lấy nghĩa lí thực tướng
của các pháp làm nền tảng, vì thế nói nghĩa
lí thực tướng của các pháp là ấn tín của Phật
giáo Đại thừa. Tất cả giáo thuyết nào không
thuộc phạm trù này đều không phải giáo
pháp của Phật giáo Đại thừa.
[X. luận Đại trí độ Q.22; Pháp hoa huyền
nghĩa Q.8, thượng; Duy ma kinh huyền sớ
Q.6].
NHẤT PHÁP CÚ
... ... ..
Câu diễn đạt chân lí.
Nhất pháp là nghĩa triệt ngộ pháp thân;
Cú là câu giải thích rõ lí nghĩa. Câu nêu tỏ
được Nhất pháp, gọi là Nhất pháp cú. Chư
Phật và Bồ tát do sức bản nguyện của các
Ngài, hiện thân trong tất cả cõi Phật và dưới
mọi hình thức, diễn nói Nhất pháp cú khắp
hết thảy pháp giới.
Kinh Đại pháp cự đà la ni quyển 1 (Đại
21, 662 hạ) nói: “Trong Đà la ni nhất pháp
11115

cú này, chứa đựng vô lượng ức số tu đa la
(kinh); đó là nghĩa quyết định. Nên biết tất
cả giáo pháp do Như lai nói, không có ngằn
mé, các ông cũng được nhiều loại pháp
môn”.
Luận Thập trụ tì bà sa quyển 11 (Đại 26,
NHẤT PHÁP CÚ

11116

N
3689
78 thượng) nói: “Phật pháp quí ở chỗ tu hành
như lời Phật dạy, chứ không quí đọc tụng
nhiều. Đức Phật dạy, tu hành Nhất pháp
cú, được lợi ích cho mình, gọi là Đa văn, trí
tuệ cũng như thế”.
Ngoài ra, tông Tịnh độ căn cứ vào câu
“Nhất pháp cú tức là Thanh tịnh cú” của bồ
tát Thế thân mà chủ trương Thanh tịnh cú
là chỉ cho Pháp thân vô vi của trí tuệ chân
thực. Trong luận Tịnh độ, ngài Thế thân
nói rằng những cảnh giới thù thắng như:
Phật, Bồ tát, thế giới Cực lạc... gồm 29 câu,
tất cả công đức trang nghiêm của 29 câu này
được thu gọn vào “Nhất cú thanh tịnh”. Vì
thế, 29 câu là Nhất pháp cú “rộng”, còn 29
câu thu gọn vào 1 câu là Nhất pháp cú “lược”.
Vì rộng và lược hòa nhập vào nhau, cho
nên nói cảnh giới Tịnh độ tức là Pháp thân
vô vi của trí tuệ chân thực.
[X. kinh Độ thế phẩm Q.3; luận Vãng
sinh; Vãng sinh luận chú Q.hạ].
NHẤT PHÁP GIỚI
........
Cũng gọi Nhất tâm pháp giới, Độc nhất
pháp giới, Nhất chân vô ngại pháp giới.
Chỉ cho lí thể chân như độc nhất vô nhị,
tuyệt đối bình đẳng.
Giới có các nghĩa sở y(chỗ nương), sở nhân
(từ chỗ đó mà ra); Thánh pháp nương vào
Chân như mà sinh, Chân như là chỗ sở y,
sở nhân của Thánh pháp, cho nên gọi là
Pháp giới. Vì Chân như là pháp bình đẳng
không 2, duy nhất chân thực, nên gọi là Nhất
pháp giới.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 576
11117

thượng) nói: “Tâm chân như là thể pháp
môn đại tổng tướng của Nhất pháp giới.
Tâm chân như vốn không sinh không diệt,
hết thảy pháp do nương vào vọng niệm mà
có sai khác, nếu lìa vọng niệm, thì tâm chân
như hiển hiện và không có tướng của tất
cả cảnh giới”.
Ngoài ra, Nhất pháp giới, tông Thiên
thai gọi là Chư pháp thực tướng, tông Hoa
nghiêm gọi là Nhất chân pháp giới, còn
luận Đại thừa khởi tín thì gọi là Chân như
môn.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa sớ
Q.thượng (Tuệ viễn); Đại minh tam tạng
pháp số Q.4].
NHẤT PHÁP GIỚI TÂM
Tâm nhất pháp giới. Chỉ cho tâm cùng
tột, vượt ra ngoài mọi đối đãi, xa lìa tất cả sự
sai biệt.
Luận Nhị giáo quyển thượng (Đại 77, 375
hạ) nói: “Tâm nhất pháp giới chẳng phải
trăm sai, không phải nghìn đúng”.
NHẤT PHÁP THÂN
... ... ..
Nhất là bình đẳng không 2, Pháp thân
mà chư Phật chứng được cùng với lí thể của
pháp giới là 1, không sai khác.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch cũ) quyển 5
(Đại 9, 429 trung) nói: “Thân của hết thảy
chư Phật chỉ là nhất pháp thân, nhất tâm,
nhất trí tuệ, lực và vô úy cũng thế”.
NHẤT PHÁP TRUNG ĐẠO
... ... ... ..
Đối lại: Tam tính đối vọng trung đạo.
Chỉ cho diệu lí Trung đạo chẳng phải
có chẳng phải không do tông Pháp tướng
thành lập.
Theo tông Pháp tướng, tính Biến kế sở
11118

chấp là vọng tình nên cho nó là không,
còn tính Y tha khởi và tính Viên thành
thực là có giả, thực giả nên cho chúng là
có. Ba tính này là 3 tính trên 1 pháp, nên
pháp ấy là Trung đạo chẳng phải có chẳng
phải không. Đây là từ Tam tính đối vọng
mà lập nghĩa trung đạo, gọi là Tam tính
đối vọng trung đạo.
NHẤT PHÁP TRUNG ĐẠO

11119

N
3690
Nếu nói 1 cách tỉ mỉ rõ ràng thì mỗi 1
tính trong 3 tính đều có nghĩa trung đạo.
Như tính Biến kế sở chấp là tính có, lí không,
trên vọng tình thì có, nên chẳng phải không;
nhưng nói theo lí thì là không, nên chẳng
phải có, đó là Trung đạo chẳng có chẳng
không. Tính Y tha khởi trên sự hòa hợp của
các duyên là giả tồn tại, cho nên là giả có,
thực không, vì là giả có nên chẳng phải là
không; vì là thực không nên chẳng phải có;
đó là Trung đạo chẳng có chẳng không. Còn
tính Viên thành thực thì xa lìa tất cả vọng
tưởng và không có tướng, nên chẳng phải
có; nhưng vì nó là tính chân thực thường
trụ nên chẳng phải không, đó là Trung đạo
chẳng phải có, chẳng phải không.
Trên đây là căn cứ vào 1 tính trong 3
tính để lập nghĩa Trung đạo, gọi là Nhất
pháp trung đạo. Hoặc có thuyết cho rằng
Nhất pháp trung đạo là căn cứ vào Tam tính
đối vọng mà lập ra thể của tính Viên thành
thực, trên tính Y tha khởi thành là Nhất
pháp, rồi trên nhất sắc, nhất hương mà bàn
về lí trung đạo. Vì thế, Bách pháp vấn đáp
sao quyển 8 cho rằng ngoài Tam tính đối
vọng trung đạo ra, không có nghĩa Nhất pháp
trung đạo.
[X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1, phần đầu; Thành duy thức luận đồng
học sao Q.7, phần 3]. (xt. Trung Đạo).
NHẤT PHÁT Ý KHOẢNH
...........
Đồng nghĩa: Nhất niệm chi khoảnh.
Chỉ cho thời gian ngắn, chỉ bằng khoảnh
khắc nảy ra 1 ý nghĩ.
11120

NHẤT PHẨM
.....
Phạm: Varga.
Hán âm: Bạt cừ.
Một phẩm. Chỉ cho 1 chương hoặc 1
thiên kinh Phật. Phẩm nghĩa là biệt, là đơn
vị dùng để chia 1 tác phẩm ra làm nhiều
phần riêng biệt.
(xt. Phẩm).
NHẤT PHẨM KINH
........
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Một phẩm kinh. Nghĩa là 28 phẩm của
kinh Pháp hoa được chép riêng ra từng phẩm
1, gọi là Nhất phẩm kinh. Phong trào này
thịnh hành vào cuối thời đại Bình an của
Nhật bản.
Ngoài ra, người Nhật cũng dùng 28 phẩm
kinh Pháp hoa làm đề tài ca nhạc mà soạn
thành những bài hát ngắn, gọi là Nhất phẩm
kinh hòa ca.
NHẤT PHẦN
... ..
Đối lại: Toàn phần.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho 1 bộ phận của danh tướng hoặc
sự vật, hoặc chỉ cho 1 phần danh tướng hay
sự vật trong nhiều loại tướng, sự vật.
(xt. Toàn Phần).
NHẤT PHẦN BỒ TÁT
Chỉ cho hàng Bồ tát thụ 1 phần giới pháp.
Luận Hiển giới quyển trung (Đại 74, 606
thượng) nói: “Bồ tát Thập địa có 8 vạn uy
nghi, Bồ tát trước Thập địa chỉ có tùy phần
uy nghi, huống chi là Nhất phần bồ tát hay
Cụ phần bồ tát”.
Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
hạ (Đại 24, 1021 trung) nói: “Người thụ 1
11121

phần giới là Nhất phần bồ tát, cho đến thụ
2 phần, 3 phần, 4 phần; còn thụ 10 phần
thì gọi là Cụ túc thụ giới.
NHẤT PHẦN GIA
........
Nhà một phần. Chỉ cho thuyết Nhất
NHẤT PHẦN GIA

11122

N
3691
phần về tâm thức do ngài An tuệ thành
lập.
Theo thuyết này, khi khởi tác dụng
nhận thức thì chỉ khởi nơi Tự chứng phần
(phần tự thể); còn Kiến phần(tác dụng năng
duyên của chủ thể nhận thức)và Tướng phần
(đối tượng bị nhận thức)thì tính có lí không,
là Biến kế sở chấp(vọng chấp)thuộc về pháp
không có thực thể. Đây là sức huân tập
(xông ướp thành thói quen)chấp trước ngã,
pháp của phàm phu từ vô thủy đến nay
mà sinh ra thức thể giống như năng duyên
và sở duyên.
Thuyết Nhất phần của ngài An tuệ xưa
nay vốn khó hiểu, tuy không phải là nghĩa
chính thống, nhưng có thể nói nó đã mở
đường cho học thuyết của ngài Hộ pháp; nó
khác với học thuyết của ngài Hộ pháp nhưng
cùng bắt nguồn từ ngài Thế thân.
Ngoài ra, cũng có thuyết Nhị phần của
ngài Nan đà, thuyết Tam phần của ngài
Trần na, rồi cuối cùng đến thuyết Tứ phần
của ngài Hộ pháp là thuyết hoàn chỉnh và
chặt chẽ nhất để trở thành thuyết chính
thống.
[X. luận Thành duy thức Q.8; Thành duy
thức luận thuật kí Q.3]. (xt. Tứ Phần).
NHẤT PHẦN GIỚI
Thụ 1 phần trong toàn bộ giới pháp,
như Nhất phần bồ tát thuộc về Nhất phần
giới.
Kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp quyển
hạ (Đại 24, 1021 trung) nói: “Người thụ một
phần giới gọi là Nhất phần bồ tát, thụ 2
phần giới là Nhị phần bồ tát v.v... Thụ 10
11123

phần giới(toàn bộ)thì gọi Cụ túc thụ giới”.
NHẤT PHẦN THƯỜNG LUẬN
Cũng gọi Tứ chủng nhất phần thường
luận, Tứ nhất phần thường luận.
Ngoại đạo chấp thường kiến, 1 trong 62
kiến chấp của ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa.
Ngoại đạo này chấp sắc pháp(vật chất) và
tâm pháp(tinh thần)1 phần vô thường, 1
phần thường còn, vì thế gọi là Nhất phần
thường luận, gồm có 4 loại:
1. Ngoại đạo được Túc trụ thông(thần
thông biết được đời trước)có năng lực thấy
được các việc đời trước, cho rằng các loài
đều do ý muốn của Phạm thiên tạo ra,
nhưng không thấy được sự bắt đầu và kết
thúc của Phạm thiên, vì thế nên cho Phạm
thiên là thường, còn tự thân mình và thế
gian là vô thường.
2. Chấp sắc pháp diệt mất và tâm pháp
thường còn, hoặc chấp tâm pháp diệt mất,
sắc pháp thường còn. Hoặc cho rằng sắc
pháp là 1 phần của tâm pháp, nên là thường
còn.
3. Chấp mình từ cõi trời Hí vong sinh
xuống nhân gian, nhờ Túc trụ thông biết
được quá khứ, cho rằng trụ xứ của mình ở
kiếp trước là thường còn.
4. Chấp mình từ cõi trời Ý ức khuể sinh
xuống nhân gian, nhờ Túc trụ thông biết
được quá khứ, nhận rằng chỗ mình ở trong
đời trước là thường còn.
Ngoại đạo chấp trước loại kiến giải trên,
tương đương với tông Tự tại đẳng nhân trong
16 tông ngoại đạo.
[X. kinh Phạm động trong Trường a hàm
Q.14; luận Đại tì bà sa Q.199; luận Du già
sư địa Q.6; Đại thừa nghĩa chương Q.6]. (xt.
Lục Thập Nhị Kiến, Thường Kiến).
11124

NHẤT PHẬT ĐA PHẬT
Một đức Phật, nhiều đức Phật.
Đại thừa chủ trương cùng 1 thời đại có
nhiều đức Phật ra đời.
Tiểu thừa thì có 2 thuyết:
- Theo luận Câu xá quyển 12, các Luận
sư thuộc Tát bà đa bộ cho rằng, trong vô
NHẤT PHẬT ĐA PHẬT

11125

N
3692
biên thế giới chỉ có 1 đức Phật duy nhất ra
đời, chứ không có 2 đức Phật xuất hiện cùng
1 lúc.
- Các luận sư khác thì chủ trương, trong
1 tam thiên đại thiên thế giới, tuy không có
2 đức Phật ra đời cùng 1 lúc, nhưng ở các
tam thiên đại thiên thế giới khác cũng có
nhiều đức Phật xuất hiện.
Luận Đại trí độ quyển 9 cho thuyết
trước là bất liễu nghĩa, còn thuyết sau là
liễu nghĩa.
NHẤT PHẬT NHẤT THIẾT PHẬT
Một đức Phật tức là hết thảy các đức Phật.
Vì các đức Phật đều bình đẳng nên 1
đức Phật tức là tất cả các đức Phật.
Lại nữa, một đức Phật bao gồm tất cả
đức Phật, cho nên 1 đức Phật có đầy đủ nghĩa
của hết thảy các đức Phật.
Như kinh Đại bảo tích quyển 116 nói
rằng: “Công đức vô lượng vô biên của 1 đức
Phật và công đức vô lượng của chư Phật
không hai”.
Pháp quán Chân thân thứ 9 trong kinh
Quán vô lượng thọ Phật nói: “Thấy đức Phật
Vô lượng thọ tức là thấy vô lượng chư Phật
trong 10 phương”.
NHẤT PHẬT THẾ GIỚI
Phạm: Eka-buddha-kwetra.
Cũng gọi Nhất Phật độ, Nhất Phật sát,
Nhất Phật quốc độ.
Chỉ cho phạm vi giáo hóa chúng sinh
của 1 đức Phật. Người đời sau dần dần mở
rộng phạm vi này ra 4 châu, cho đến tam
thiên đại thiên thế giới, hoặc vô biên thế
giới.
11126

[X. luận Đại trí độ Q.4; Câu xá luận
quang kí Q.12; Ngũ giáo chương thông lộ
kí Q.52].
NHẤT PHẬT TỊNH ĐỘ
Chỉ cho cõi nước thanh tịnh của 1 đức
Phật cư trụ, hoặc chỉ cho Tịnh độ của 1 đức
Phật nào đó. Nhưng đến đời sau thì từ ngữ
này chuyên chỉ riêng Tịnh độ của đức Phật
A di đà ở phương Tây.
Luận Tịnh độ thập nghi (Đại 41, 78
trung) nói: “Tâm của chúng sinh ở cõi Diêm
phù đề phần nhiều vẩn đục và tán loạn,
nên ở đây chỉ tán thán Nhất Phật tịnh độ
ở phương Tây, khiến cho chúng sinh
chuyên tâm vào 1 cảnh hầu dễ được vãng
sinh”.
NHẤT PHẬT XUẤT THẾ NHỊ PHẬT NIẾT BÀN
Một là Phật xuất thế, hai là Phật niết
bàn.
Xuất thế là lìa khỏi thế gian; Niết bàn là
cảnh giới hoàn toàn giác ngộ, vượt ra ngoài
vòng sinh tử luân hồi, là mục đích thực tiễn
cuối cùng của Phật giáo.
Nói đúng ra trong các kinh điển Phật
giáo không hề có câu này, mà chỉ thấy được
truyền tụng trong dân gian. Có lẽ đã do các
cuốn tiểu thuyết dẫn các từ ngữ Phật giáo
như “Phật”, “Xuất thế”, “Niết bàn”... để hợp
thành câu này nhằm diễn tả tính trạng linh
hồn đã ra khỏi thể xác lúc con người hôn
mê bất tỉnh.
NHẤT PHIẾN BẠCH VÂN BẤT LỘ XÚ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một áng mây trắng bao phủ mặt đất,
che lấp kín những gì xấu xí. Trong Thiền
lâm, nhóm từ này được dùng để ví dụ chân
lí bao dung hết thảy, vượt ngoài tất cả các
pháp đối đãi như hữu vô, thị phi, thiện
11127

ác... NHẤT PHIẾN BẠCH VÂN BẤT LỘ XÚ

11128

N
3693
NHẤT PHÓNG NHẤT THU
Đồng nghĩa: Thời phóng thời tróc(lúc
thả lúc bắt).
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một buông 1 thu. Nghĩa là buông thả ra,
thu bắt lại, là phương pháp được Thiền sư
vận dụng 1 cách khéo léo để thích ứng với
căn cơ của người học lúc tiếp hóa họ.
Tắc 99 trong Bích nham lục (Đại 48, 222
trung) nói: “Người người đều đầy đủ, ai nấy
thảy viên thành; hãy xem sư nhất phóng nhất
thu giữa 4 bề thụ địch”.
NHẤT PHÙ ÂU
Một đám bọt nổi trên mặt nước. Giữa
biển cả mênh mông 1 đám bọt nước nổi
lềnh bềnh, thoắt còn thoắt mất, ví dụ thân
người vô thường, sống chết khó biết chắc.
Kinh Lăng nghiêm quyển 3 (Đại 19, 119
trung) nói: “Hãy nhìn lại thân thể do cha
mẹ sinh ra, khác nào như thổi 1 mảy bụi
trong 10 phương hư không, chợt còn chợt
mất, như đám bọt nước nổi trong biển cả,
nổi lên, tan biến vô thường”.
NHẤT QUANG TAM TÔN
Chỉ cho bức tranh
Tam tôn Phật: Một vị
ở chính giữa, 2 vị
đứng hầu 2 bên trong
cùng 1 vòng hào
quang sau lưng. Vòng
hào quang này thông
thường là hình chiếc
thuyền.
Tại Trung quốc,
vào thời Bắc Ngụy, đã
11129

có không ít tượng
Phật mang hình thức
vòng hào quang loại này, như tượng 3 vị
Phật ngồi được tàng trữ ở chùa Thảo đường
tại Trường an, được tạo vào năm Hưng hòa
(539-542) đời Bắc Ngụy.
NHẤT SÁT
.....
Sát, Phạm:Kwetra.
Một quốc độ, một thế giới. Chỉ cho phạm
vi giáo hóa chúng sinh của 1 đức Phật, cũng
tức là Tam thiên đại thiên thế giới.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7].
NHẤT SÁT ĐA SINH
Giết một sống nhiều. Nghĩa là giết 1 người
để cứu sống nhiều người, đó là phương tiện
quyền biến mà Bồ tát thực hiện nhằm làm
lợi ích cho chúng sinh.
Cứ theo luận Du già sư địa quyển 41,
Bồ tát tuy nghiêm trì giới luật, nhưng nếu
thấy 1 tên cướp,

11130

Cần được gốc, chớ lo ngọn, Như ngọc lưu li ngậm ánh trăng. NHẤT SIÊU TRỰC NHẬP NHƯ LAI ĐỊA

11134

N
3695
Hiểu rõ ngọc như ý kia rồi,
Lợi mình lợi người không cùng tận”.
NHẤT SINH
I. Nhất Sinh.
Một lần sinh. Nghĩa là Bồ tát Đẳng giác
còn phải 1 lần sinh tử nữa để dứt hết hoặc
Vô minh mới được lên ngôi vị Phật quả Diệu
giác, thế nên Bồ tát Đẳng giác được gọi là
Nhất sinh bổ xứ.
II. Nhất Sinh.
Trong một đời. Nghĩa là đồng tử Thiện
tài đã viên thành quả Phật chỉ trong 1 đời,
cho nên được bồ tát Di lặc khen rằng: “Trong
khi các vị Bồ tát khác phải trải qua vô lượng
kiếp mới viên thành hạnh nguyện Bồ tát thì
Trưởng giả tử này(Thiện tài), chỉ trong 1
đời đã có thể làm cõi Phật thanh tịnh, hóa
độ chúng sinh”, vì thế gọi là Nhất sinh.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.2].
NHẤT SINH BẤT PHẠM
Một đời không phạm. Nghĩa là trọn 1
đời giữ gìn giới luật, không phạm giới dâm,
không gần người nữ, sống cuộc đời thanh
tịnh.
NHẤT SINH BỔ XỨ
Phạm:Eka-jàti-pratibadha.
Cũng gọi Nhất sinh sở hệ.
Gọi tắt: Bổ xứ.
Người sinh ra 1 lần cuối cùng ở nhân
gian để thành Phật.
Bổ xứ là chỉ cho địa vị tối cao của Bồ
tát, tức là bồ tát Đẳng giác. Hiện nay, bồ
tát Di lặc thường được gọi là Bồ tát Nhất
sinh bổ xứ.
11135

Cứ theo kinh Di lặc thướng sinh, bồ tát
Di lặc hiện đang ở trên cung trời Đâu suất,
đợi hết đời này thì sinh xuống nhân gian
lần cuối cùng để tu hành thành Phật, nối
sau đức Phật Thích ca.
Nhất sinh bổ xứ còn được gọi là Nhất
sinh sở hệ, nghĩa là vị Bồ tát này chỉ còn bị
trói buộc(hệ)1 đời này nữa trong thế giới
mê muội, rồi đời sau sẽ thành Phật.
Ngoài ra, theo Vô lượng thọ kinh kí
quyển thượng, Bồ tát Nhất sinh bổ xứ được
chia làm 4 cấp bậc:
1. Bồ tát an trụ ở chính định.
2. Bồ tát tiếp cận Phật địa.
3. Bồ tát trụ ở cung trời Đâu suất.
4. Từ trời Đâu suất sinh xuống nhân gian
tu hành thành Phật.
[X. phẩm Thập địa trong kinh Bồ tát bản
nghiệp; phẩm Cụ duyên chân ngôn trong
kinh Đại nhật; Di lặc thướng sinh kinh tông
yếu].
NHẤT SINH BỔ XỨ BỒ TÁT TỐI THẮNG ĐẠI
TAM MUỘI DA TƯỢNG
Cũng gọi Từ sinh tam muội da tượng.
Tượng
bồ tát Di
lặc, thân
màu vàng
ròng, đầu
đội mũ Ngũ
trí, dung
mạo từ bi
hiền hòa, có
30 tay, mỗi
tay đều cầm
bảo vật.
[X. Giác thiền sao; Từ thị niệm tụng pháp
Q.thượng].
11136

NHẤT SINH NHẬP DIÊU GIÁC
Một đời chứng nhập được quả Diệu giác.
Đây là giáo thuyết do tông Thiên thai lập ra.
NHẤT SINH NHẬP DIÊU GIÁC
Tượng Tối Thắng Đại Tam Muội Da
của Bồ Tát Nhất Sinh Bổ Xứ

11137

N
3696
Tông Thiên thai cho rằng nhất tâm tu
hành theo lí diệu giác viên đốn thì có thể từ
địa vị phàm phu đạt đến Phật quả Diệu giác
ngay trong đời hiện tại, chứ không phải trải
qua 3 đại a tăng kì kiếp.
NHẤT SINH QUẢ TOẠI
Thành quả trong 1 đời. Nghĩa là nguyện
vọng vãng sinh Tịnh độ có thể thành tựu
trong 1 đời. Đây là thuyết của Chân tông
Nhật bản.
Chân tông căn cứ vào nguyện thứ 20
trong 48 nguyện của đức Phật A di đà, chủ
trương người phàm phu khi nghe danh hiệu
của Phật mà cầu mong được sinh về Tịnh
độ thì ngay trong 1 đời có thể đạt được
nguyện vọng.
Về vấn đề này, xưa nay đều lấy “Tam
sinh quả toại” làm thuyết chính thống. Tức
là đời thứ 1(quá khứ hay hiện tại)được nghe
danh hiệu của Phật, đời thứ 2(hiện tại hay vị
lai)siêng năng tu hành niệm Phật, đời thứ 3
(vị lai hay đời vị lai kế tiếp)được vãng sinh.
Hoặc lại có thuyết cho rằng đời thứ 1 tự lực
niệm Phật, đời thứ 2 được sinh vào Hóa độ
và đời thứ 3 sinh về Báo độ.
Nhưng Chân tông Nhật bản thì vì đứng
trên lập trường tín ngưỡng “Tha lực niệm
Phật” nên lập riêng thuyết “Nhất sinh quả
toại” này.
(xt. Bản Nguyện).
NHẤT SINH TỘC
Phạm:Eka-jàti.
Chủng tộc chỉ sinh ra có 1 đời.
Từ chỉ cho đẳng cấp Thủ đà la.
Bà la môn giáo ở Ấn độ cổ đại cho rằng
11138

trong 4 đẳng cấp thì đẳng cấp Thủ đà la là
tiện dân, chẳng những không có quyền lễ
bái thần linh và đọc tụng kinh điển Phệ
đà, mà cũng không có cả cái quyền được
sinh ra ở đời thứ 2 nữa! Vì thế gọi là Nhất
sinh tộc.
NHẤT SINH THAM HỌC SỰ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Việc tham học một đời. Nghĩa là nếu
tham cứu đến đáy nguồn của việc lớn sinh
tử thì có thể chứng ngộ ngay trong 1 đời.
Phật quả Viên ngộ Chân giác thiền sư
tâm yếu quyển thượng (Vạn 120, 360 hạ)
chép: “Ngài Trường khánh nói: Nếu gặp bạn
đạo lỗi lạc sánh vai vượt qua, thì việc tham
học 1 đời có thể xong ngay!”.
NHẤT SƠN
.....
I. Nhất Sơn.
Một ngôi chùa. Vì chùa phần nhiều được
xây dựng trên núi nên 1 ngôi chùa cũng gọi
là Nhất sơn. Nhưng trên thực tế, phạm vi
của Nhất sơn rộng hơn 1 ngôi chùa.
II. Nhất Sơn.
Vị tăng thuộc tông Lâm tế đời Tống.
(xt. Nhất Sơn Nhất Ninh).
NHẤT SƠN NHẤT NINH (1247-1317)
Thiền sư Trung quốc, thuộc phái Dương
kì, tông Lâm tế, sống vào đời Tống, người
Thai châu(huyện Lâm hải, tỉnh Chiết giang),
họ Hồ, hiệu Nhất sơn.
Sau khi xuất gia, sư học tập, nghiên cứu
giáo chỉ tông Thiên thai và Luật tông. Năm
Đại đức thứ 3 (1299), sư được vua Thành
tông nhà Nguyên ban hiệu “Diệu Từ Hoằng
Tế” và áo kim lan, sắc lệnh cho sư sang Nhật
bản giáo hóa. Mạc phủ Liêm thương ngờ sư
là trinh thám nên bắt hạ ngục, nhưng ngày
11139

đêm sư vẫn an nhiên tụng kinh, Thiền quán.
Không bao lâu, sư được phóng thích, rồi lần
lượt trụ trì các chùa Kiến trường, Viên giác,
Nam thiền... dần dần sư được Thiên hoàng
NHẤT SƠN NHẤT NINH

11140

N
3697
Hậu vũ đa và các công khanh, quí tộc tín
nhiệm, cảm mến đạo phong của sư, đến tham
vấn rất đông.
Sư cũng tinh thông cái học Chu tử và là
1 trong những người đầu tiên khai sáng ra
nền văn học Ngũ sơn của Nhật bản. Pháp
phái của sư gọi là Nhất sơn phái, 1 trong 24
phái thuộc Thiền tông Nhật bản.
Niên hiệu Văn bảo năm đầu (1317) sư
tịch, thọ 71 tuổi, được vua ban hiệu là Nhất
Sơn Quốc Sư.
Sư có tác phẩm: Nhất sơn quốc sư ngữ
lục, 2 quyển.
[X. Nguyên hanh thích thư Q.8; Diên
bảo truyền đăng lục Q.4].
NHẤT SƠN QUỐC SƯ DIÊU TỪ HOẰNG TẾ ĐẠI
SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Nhất sơn nhất ninh quốc sư
ngữ lục, Nhất sơn ninh hòa thượng ngữ lục,
Nhất sơn quốc sư ngữ lục, Ninh nhất sơn
lục, Đại vân lục.
Ngữ lục, 2 quyển, do ngài Nhất sơn Nhất
ninh (1247-1317) trứ tác, các vị thị giả Liễu
chân... biên tập, được thu vào Đại chính tạng
tập 80.
Nội dung gồm:
- Quyển thượng có các phần: Sơ trụ Tứ
minh Ngao phong sơn Tổ ấn thiền tự ngữ
lục, do Liễu chân biên tập, Trụ Khánh
nguyên phủ Bảo đà Quan âm thiền tự ngữ
lục, do Duy phượng biên tập, cùng các mục
Tiểu tham, Pháp ngữ, Niêm cổ, Tụng cổ...
- Quyển hạ thu chép: Kệ tụng, Tán Phật
tổ, Tự tán, Tiểu Phật sự và Hành kí do ngài
Ngạn tài soạn, cuối cùng là lời Bạt của ngài
11141

Trung phong Minh bản.
NHẤT SỦY THỰC
... ... ..
Cũng gọi Nhất đoàn thực, Tiết lượng
thực.
Một nắm cơm. Các tăng sĩ Phật giáo mỗi
bữa ăn chỉ tiếp nhận 1 nắm cơm cúng dường.
Đây là 1 trong 12 hạnh đầu đà.
(xt. Đầu Đà).
NHẤT SƯ ẤN CHỨNG
Một thầy ấn chứng. Nghĩa là người kế
thừa pháp thống, chỉ được nhận sự ấn
chứng của 1 vị thầy mà thôi. Đây là 1 trong
những pháp tắc xưa của tông Tào động
Nhật bản.
NHẤT TẠNG
.....
Chỉ cho Pháp luân tạng thu tóm hết thảy
giáo pháp.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.1].
NHẤT TÁP
.....
Cũng gọi Nhất hồi.
Một vòng, đi quanh 1 vòng.
Thiên Quải đáp trong Thiền uyển thanh
qui quyển 1 (Vạn tục 111, 440 thượng) nói:
“Theo vị Thủ tọa đi 1 vòng Thiền đường,
đến trước Thánh tăng chào hỏi”.
NHẤT TẠT TẠT ĐẢO LIỄU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nhất tạt có nghĩa là lời nói thúc ép,
dồn người học đến đường cùng. Thiền sư
dùng cách này để khám nghiệm chỗ ngộ
của đệ tử.
Tắc 35 trong Bích nham lục (Đại 48, 173
hạ) nói: “Lúc ấy liền hét 1 tiếng, thúc ép
người học đến đường cùng(Nhất tạt tạt đảo
liễu dã)”.
11142

NHẤT TĂNG NHẤT GIẢM Một lần thêm, 1 lần bớt. NHẤT TĂNG NHẤT GIẢM

11143

N
3698
Chỉ cho tuổi thọ của con người 1 lần
thêm, 1 lần bớt trong 1 kiếp.
Đây là cách tính toán về số kiếp. Chẳng
hạn như từ ban đầu, con người thọ 8 vạn 4
nghìn tuổi, cứ mỗi trăm năm giảm đi 1 tuổi,
cho đến khi chỉ còn 10 tuổi, đó là 1 lần
giảm. Lại bắt đầu từ 10 tuổi, cứ mỗi trăm
năm tăng lên 1 tuổi, cho đến 8 vạn 4 nghìn
tuổi, đó là 1 lần tăng. Một lần giảm, 1 lần
tăng như thế, theo ngài Cưu ma la thập, là
1 Tiểu kiếp; theo ngài Pháp ý là 1 Trung
kiếp.
[X. luận Lập thế a tì đàm Q.9; luận Đại
tì bà sa Q.135; luận Câu xá Q.12; Phật tổ
thống kỉ Q.30]. (xt. Kiếp).
NHẤT TÂM
Phạm:Eka-citta.
Chỉ cho Chân như, Tâm như lai tạng.
I. Nhất Tâm.
Nguyên lí căn bản của vũ trụ vạn hữu,
tức là tâm tính tuyệt đối không hai.
Kinh Nhập lăng già quyển 1 (Đại 16, 919
thượng) nói: “Tịch diệt gọi là Nhất tâm, Nhất
tâm gọi là Như lai tạng”.
Trong Hoa nghiêm kinh hành nguyện
phẩm sớ sao quyển 2, ngài Tông mật phối
hợp Nhất tâm với 5 giáo để thuyết minh
như sau:
1. Giả thuyết nhất tâm: Tiểu thừa giáo
thừa nhận ngoài tâm còn có một ngoại cảnh
tồn tại, vì thế tâm chỉ có cái tên chứ không
có thực.
2. Sự nhất tâm: Tức là thức A lại da dị
thục của Đại thừa quyền giáo.
3. Lí sự vô ngại nhất tâm: Tức là Tạng
11144

thức Như lai tạng của Đại thừa thực giáo.
4. Tuyệt đối nhất tâm: Chỉ cho tâm siêu
việt nhiễm tịnh của Đại thừa Đốn giáo.
5. Tổng cai vạn hữu nhất tâm: Tức là
Nhất chân pháp giới hoặc Nhất tâm pháp
giới của Biệt giáo đã xả bỏ hết thảy vạn hữu,
cũng tức là ý Nhất tâm không ngoài bản thể
vũ trụ.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.2;
Tông kính lục Q.37].
II. Nhất Tâm.
Tông Duy thức lấy thức căn bản duy nhất
làm Nhất tâm, là tâm biến hiện ra vạn hữu,
tức là thức A lại da.
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
10 hạ) nói: “Do tự tâm chấp trước, tâm tựa
hồ bị cảnh ngoài chuyển, chỗ thấy kia chẳng
phải có, vì thế nói là duy tâm, bởi vậy khắp
mọi nơi đều nói là nhất tâm”.
[X. luận Thành duy thức Q.7; Thành duy
thức luận thuật kí Q.2, phần cuối].
III. Nhất Tâm.
Chỉ cho tâm chuyên chú vào 1 đối tượng
nào đó mà không khởi vọng niệm. Cho
nên chuyên tâm niệm Phật gọi là Nhất tâm
niệm Phật. Tông Tịnh độ đặc biệt xem
trọng việc chuyên tâm trì niệm danh hiệu
Phật A di đà.
Cứ theo kinh Vô lượng thọ nói, thì nhất
tâm có 3 niềm tin là: Chí tâm(dốc 1 lòng),
Tín nhạo(tin ưa)và Dục sinh ngã quốc(muốn
sinh về cõi nước của đức Phật A di đà). Còn
kinh Quán vô lượng thọ thì cho rằng, nhất
tâm bao gồm 3 tâm là: Chí thành tâm, Thâm
tâm và Hồi hướng phát nguyện tâm, đồng
nghĩa với “Nhất tâm bất loạn” được nói trong
kinh A di đà.
[X. Quán kinh sớ Q.4; Vãng sinh luận
11145

chú Q.hạ].
NHẤT TÂM BẤT LOẠN
Phạm:Avikwipta-citta.
I. Nhất Tâm Bất Loạn.
Chuyên chú vào 1 việc, khiến tâm không
tán loạn, dao động.
Kinh Hoa nghiêm quyển 39 (Đại 10,
842 thượng) nói: “Các ông nên xa lìa các
nghi hoặc, phải 1 lòng chuyên chú (nhất
NHẤT TÂM BẤT LOẠN

11146

N
3699
tâm bất loạn) lắng nghe”.
II. Nhất Tâm Bất Loạn.
Khi tu pháp môn niệm Phật, đem lòng
tin chí thành mà trì niệm danh hiệu Phật A
di đà, khiến tâm không tán loạn. Tức là xả
bỏ cái “ta” mà hợp nhất với tiếng xưng niệm
“Nam mô A di đà Phật”.
Kinh A di đà (Đại 12, 347 trung) nói:
“Nếu có người được nghe nói về đức Phật A
di đà, rồi chấp trì danh hiệu của Ngài trong
1 ngày, 2 ngày (...) hoặc 7 ngày, 1 lòng không
rối loạn(nhất tâm bất loạn), thì lúc người ấy
lâm chung, Phật A di đà và các Thánh chúng
sẽ hiện ở trước mặt”.
NHẤT TÂM BẤT SINH VẠN PHÁP VÔ CỮU
Một tâm niệm chẳng nảy sinh thì muôn
pháp không có lỗi. Nghĩa là, nếu người ta
không khởi tâm phân biệt như: lấy, bỏ, thích,
ghét... thì muôn vật sẽ hiển hiện chân tướng
của chúng.
Tín tâm minh (Đại 48, 376 hạ) nói: “Hai
là do một mà có, nếu một cũng không thì
tâm chẳng sinh. Tâm đã chẳng sinh thì muôn
pháp không có lỗi”.
NHẤT TÂM CHÂN KIẾN ĐẠO
Cũng gọi Chân kiến đạo, Nhất tâm kiến
đạo.
Chỉ cho giai vị hiển bày chân lí thực
chứng Sinh không, Pháp không và thực đoạn
Sở tri chướng, Phiền não chướng.
Tông Duy thức chia Kiến đạo làm 2
loại: Chân kiến đạo và Tướng kiến đạo.
Chân kiến đạo thì chứng lí Duy thức, có
thể dẫn sinh trí căn bản vô phân biệt,
chứng ngộ lí Chân như, dứt trừ phiền não
11147

chướng và sở tri chướng, gọi là Nhất tâm
chân kiến đạo.
Luận Thành duy thức quyển 9 (Đại 31,
50 thượng) nói: “Chân kiến đạo nghĩa là trí
vô phân biệt đã thực chứng Sinh không,
Pháp không, thực đoạn Phiền não chướng
và Sở tri chướng mà hiển bày chân lí. Tuy
phải trải qua nhiều sát na mới đạt đến chỗ
rốt ráo, nhưng vì đồng như nhau nên gọi
chung là Nhất tâm chân kiến đạo”.
(xt. Kiến Đạo).
NHẤT TÂM CHẾ Ý
Khi một lòng chuyên chú thì có thể chế
phục những ý nghĩ nảy sinh phiền não.
Nghĩa là khi chuyên tâm nhất ý thì sẽ chế
ngự được 3 phiền não của ý: Tham muốn,
tức giận và ngu si; chế ngự được 4 phiền
não của miệng: Nói dối, nói thêu dệt, nói
2 lưỡi và nói ác.; chế ngự được 3 phiền não
của thân: Giết hại, trộm cắp và gian dâm.
Nếu người xa lìa được 10 điều xấu ác nói
trên, giữ tâm hạnh ngay thẳng, thì chẳng
những chính mình được lợi ích giải thoát,
mà còn mang lại hạnh phúc, yên vui cho
mọi người xung quanh, nói rộng ra là cho
toàn xã hội.
NHẤT TÂM CHI
Tâm và định hợp nhất, 1 trong 5 chi công
đức của thiền định ở cõi Sơ thiền.
Khi hành giả mới chứng được thiền định,
thì tâm nương theo pháp giác quán hỉ lạc
(cảm thấy vui mừng)nên tâm có sự tán loạn
nhỏ nhiệm; nếu chấm dứt được trạng thái
ấy thì tâm tự nhiên hợp với định làm một,
vì thế gọi là Nhất tâm chi.
[X. Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.thượng,
phần cuối].
NHẤT TÂM CHÍNH NIÊM
11148

Một lòng chính niệm. Nghĩa là chuyên
tâm nhất ý chính niệm mà niệm Phật.
Quán kinh sớ quyển 4 của Đại sư Thiện
NHẤT TÂM CHÍNH NIÊM

11149

N
3700
đạo (Đại 37, 273 thượng) nói: “Trên bờ Tây
có người gọi lớn tiếng rằng: Ông hãy nhất
tâm chính niệm đi, ta sẽ giúp ông”.
NHẤT TÂM CHUYÊN NIÊM
Một lòng chuyên nhớ nghĩ đến Phật.
Luận Vãng sinh (Đại 26, 131 trung) nói:
“Tâm thường phát nguyện, một lòng chuyên
niệm, cuối cùng được sinh về cõi nước An
lạc”.
Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ quyển
4 (Đại 37, 272 thượng) nói: “Một lòng
chuyên niệm danh hiệu Phật A di đà, chắc
chắn sẽ được vãng sinh, không còn nghi ngại
gì nữa”.
NHẤT TÂM ĐÍNH LỄ
Một lòng kính lạy. Đính ở đây được hiểu
là trán chứ không phải đỉnh đầu. Đính lễ là
cách lễ bái trong đó trán của người lễ chạm
sát đất hoặc đưa tay sờ vào chân của người
được lễ bái, để tỏ lòng rất tôn kính.
NHẤT TÂM HOA VĂN
Dùng lời văn hoa mĩ để hiển bày nghĩa
“Nhất tâm”. Đây là ý khen ngợi câu nói
“Nhất tâm thệ nguyện vãng sinh” trong luận
Tịnh độ của bồ tát Thiên thân.
Luận Tịnh độ (Đại 26, 230 hạ) nói:
“Bạch Thế tôn! Con một lòng qui mệnh
hết thảy các đức Như lai Vô ngại quang
trong 10 phương, nguyện sinh về cõi nước
An lạc”.
Từ ngữ “Nhất tâm hoa văn” có xuất xứ
từ bài tựa Hiển tịnh độ chân thực tín văn
loại trong Giáo hành tín chứng quyển 3 của
sư Thân loan, người Nhật bản. Bài tựa nói
(Đại 83, 600 hạ): “Tin theo lời nói chân thực
11150

của chư Phật Như lai, mở xem tông nghĩa
của các nhà nghị luận, các nhà chú thích,
nhờ sự soi sáng của 3 kinh, đặc biệt mở xem
“nhất tâm hoa văn” để còn điều gì ngờ vực
thì làm cho sáng tỏ”.
NHẤT TÂM HỢP CHƯỞNG
Chắp 2 tay, tâm chuyên chú vào một chỗ.
Chắp tay là để biểu thị 1 lòng tôn kính. Vì 2
bàn tay hợp làm 1 là biểu thị nghĩa chuyên
chú nhất tâm.
[X. Quan âm nghĩa sớ Q.thượng].
NHẤT TÂM KÍNH LỄ
Một lòng kính lạy. Nghĩa là nhất tâm
chuyên chú, kính lễ Tam bảo.
Pháp hoa sám văn (Đại 77, 265 thượng)
nói:
“Nhất tâm kính lễ hết thảy chư Phật
thường trụ khắp 10 phương (...)
Nhất tâm kính lễ Đại thừa diệu pháp
liên hoa kinh, hết thảy tôn kính 10 phương,
12 bộ kinh Pháp bảo chân tịnh (...).
Nhất tâm kính lễ tất cả Thánh chúng,
phàm chúng trong pháp hội Pháp hoa”.
NHẤT TÂM NGŨ HẠNH
Cũng gọi Như lai hạnh, Bất thứ đệ hạnh,
Viên ngũ hạnh.
Trong 1 tâm có đầy đủ công đức của 5
hạnh do tông Thiên thai chủ trương.
Ngũ hạnh gồm: Thánh hạnh, Phạm
hạnh, Anh nhi hạnh, Bệnh hạnh, Thiên
hạnh. Nếu phối hợp Ngũ hạnh với Tam
đế tam muội, thì Thánh hạnh tức là Chân
đế tam muội, Phạm hạnh, Anh nhi hạnh
và Bệnh hạnh là Tục đế tam muội. Còn
Thiên hạnh là Trung đạo vương tam muội.
Về tâm tính thì cũng tức không, tức giả,
tức trung và đầy đủ 5 hạnh không thiếu 1
hạnh nào, nên gọi là Nhất tâm ngũ hạnh.
11151

Đây là hạnh tu tính chẳng 2, nhân quả dung NHẤT TÂM NGŨ HẠNH

11152

N
3701
tức, 1 tức 5, 5 tức 1, chẳng tức chẳng li
chẳng thể nghĩ bàn.
[X. kinh Niết bàn Q.11 (bản Bắc); Pháp
hoa huyền nghĩa Q.4, phần cuối].(xt. Ngũ
Hạnh).
NHẤT TÂM NHẤT THIẾT PHÁP
Một tâm tất cả pháp. Nghĩa là hết thảy
muôn pháp đều do “tâm” hiển hiện, ngoài
tâm ra không có tất cả pháp; mà ngoài tất
cả pháp thì cũng chẳng có tâm nào đáng
nói.
Đức Phật xưa dạy rằng: “Nhất tâm nhất
thiết pháp, nhất thiết pháp nhất tâm; tâm
tức nhất thiết pháp, nhất thiết pháp tức
tâm”,(Một tâm là hết thảy pháp, hết thảy pháp
là tâm; tâm tức là hết thảy pháp, hết thảy pháp
là tâm).
[X. thiên Đô cơ trong Chính pháp nhãn
tạng].
NHẤT TÂM NHỊ MÔN
Nhất tâm tức là tâm chúng sinh, nhị môn
tức là Chân như môn và Sinh diệt môn.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 576
thượng) nói: “Nương vào 1 tâm pháp mà có
2 môn. Những gì là 2? Một là tâm Chân
như môn, 2 là tâm Sinh diệt môn. Hai tâm
này bao gồm hết thảy pháp”.
Hệ thống chân thường duy tâm luận của
Phật giáo gọi bản thể của vũ trụ vạn hữu là
Nhất tâm, chủ trương chúng sinh và Phật
đều có tâm này. Nhưng tâm này lại có phần
giác và phần bất giác, vì thế chia ra làm 2
môn thì Giác gọi là tâm Chân như môn,
còn Bất giác thì gọi là tâm Sinh diệt môn.
Đứng về phương diện bản thể của nhất tâm
11153

này (có đủ các tính chất bất sinh, bất diệt, bất
tăng, bất giảm... tuyệt đối không có tướng sai biệt)
mà nói thì gọi là tâm Chân như môn; còn
đứng về phương diện động tướng của nhất
tâm này(có đủ các tính chất sinh, diệt, tăng,
giảm... là tướng sai biệt)mà nói thì gọi là tâm
Sinh diệt môn.
Tâm Chân như môn là tính giác của vũ
trụ bản thể, tâm Sinh diệt môn là tính bất
giác của vũ trụ hiện tượng. Mối quan hệ giữa
cái 1 thể 2 mặt này gọi là Nhất tâm nhị môn.
Nhưng Nhị môn rốt ráo chẳng 1 chẳng 2,
giống như nước và sóng, khi gió thổi làm
dậy sóng, nhưng bản tính của nước và sóng
thì không thay đổi, vì thế nước và sóng không
khác nhau, chẳng phải là hai.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.trung].
NHẤT TÂM QUI MÊNH
Một lòng chuyên chú hướng về giáo pháp
của đức Phật.
Luận Tịnh độ của bồ tát Thiên thân (Đại
26, 230 hạ) nói: “Bạch đức Thế tôn! Con
nhất tâm qui mệnh đức Vô ngại quang Như
lai ở khắp 10 phương, nguyện được sinh về
cõi nước An lạc”.
NHẤT TÂM TAM HOẶC
Cũng gọi Đồng thể tam hoặc.
Ba hoặc(phiền não)cùng hiện hữu trong
1 tâm, mang cùng 1 thể tính. Tam hoặc(cũng
gọi là Tam chướng)gồm: Kiến tư hoặc, Trần
sa hoặc và Vô minh hoặc, do tông Thiên
thai thành lập để phân biệt các loại phiền
não, mặc dù 3 thứ chướng này có thô tế
khác nhau, nhưng thể tính của chúng thì
chỉ là một.
1. Kiến tư hoặc: Gồm Kiến hoặc là mê
lí và Tư hoặc là mê sự. Vì Kiến tư hoặc có
11154

năng lực mang lại quả báo sinh tử trong 3
cõi, cho nên nó thuộc về lậu hoặc giới nội.
Lại vì nó là loại hoặc mà hàng Thanh văn,
Duyên giác và Bồ tát cùng phải đoạn trừ,
nên cũng gọi là Thông hoặc.
NHẤT TÂM TAM HOẶC

11155

N
3702
2. Trần sa hoặc: Ví dụ hoặc chướng của
người ta nhiều như cát bụi, nên gọi là Trần
sa hoặc. Hàng Bồ tát biết rằng chúng sinh
trong 10 pháp giới có vô biên chướng hoặc
và có vô lượng q ụi,
t c]n]r
Ấ ] m !…ph

11156

Ma ha chỉ quán quyển 5, phần đầu, nói:
Nếu 1 pháp là tất cả pháp, thì pháp ấy là
do nhân duyên sinh, đó là giả danh, Giả
quán; nếu tất cả pháp tức là 1 pháp, thì
pháp ấy là không, đó là Không quán; nếu
chẳng phải 1 pháp chẳng phải tất cả pháp,
thì đó tức là Trung quán. Một không tất cả
không, giả, trung cũng đều không, đó là
Tổng không quán; 1 giả tất cả giả, không,
trung đều là giả, đó là Tổng giả quán; 1
trung tất cả trung, không, giả đều là trung,
đó là Tổng trung quán. Đây chính là điều
mà Trung luận gọi là Nhất tâm tam quán
bất khả tư nghị.
Trong đó, 1 pháp tức tất cả pháp là chỉ
cho Chân như tùy duyên mà hình thành
hết thảy hiện tượng, khô

11157

giáo lợi căn mới tu tập được pháp quán
này.
Theo Duy ma kinh huyền sớ quyển 2
(Đại 38, 528 hạ) thì Nhất tâm tam quán có
3 ý:
1. Cảnh sở quán không thể nghĩ bàn:
Tức 1 niệm tâm vô minh là nhân duyên sinh
ra 10 pháp giới.
2. Pháp năng quán không thể nghĩ
bàn: Nếu quán được 1 tâm niệm vô minh
này chẳng phải không chẳng phải giả, tất
NHẤT TÂM TAM QUÁN

11158

N
3703
cả pháp cũng chẳng phải không chẳng phải
giả, mà biết được tâm không, giả thì tức là
quán chiếu tất cả pháp không, giả. Thế nên
chỉ cần nhất tâm tam quán, soi rọi suốt lí
Tam đế, chứ chẳng cần dụng tâm đoạn trừ
si ái, mà vẫn có thể chứng được minh trí
và giải thoát, hệt như nước lắng trong thì
trăng liền hiện.
3. Thành tựu không thể nghĩ bàn: Nếu
chứng được Nhất tâm tam quán thì liền
thành tựu được Nhất tâm tam trí ngũ nhẫn.
Tóm lại, bất luận cảnh đối tượng nào
cũng đều có thể là Nhất cảnh tam đế, nếu
nương vào đó mà tu tập quán chiếu thì có
thể thành tựu Tam quán viên dung.
[X. luận Đại trí độ Q.27; Duy ma kinh
lược sớ Q.7; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.5, phần 3].
NHẤT TÂM TAM TRÍ
Cũng gọi Tam trí nhất tâm, Bất tư nghị
tam trí.
Trong 1 tâm cùng lúc chứng được 3 loại
trí: Nhất thiết trí, Đạo chủng trí và Nhất
thiết chủng trí.
Tông Thiên thai chủ trương tu tập
Không quán, Giả quán và Trung quán thì
có thể chứng được 3 trí. Nếu nương vào 3
quán thứ lớp của Biệt giáo mà tu tập thì
theo thứ tự có thể được 3 trí: Nhất thiết
trí, Đạo chủng trí và Nhất thiết chủng trí.
Nhưng nếu tu tập theo 3 quán không thứ
lớp của Viên giáo thì có thể trong 1 tâm
đồng thời được cả 3 trí, gọi là Nhất tâm
tam trí.
Ma ha chỉ quán quyển 5, thượng (Đại
11159

46, 55 trung) nói: “Nếu nói tất cả pháp đều do nhân duyên sinh nc ì ! .u]ó

11160

N
3704
cả tức 1, buông bắt tự tại, bao trùm vạn
hữu.
[X. Hoa nghiêm nhất thừa giáo nghĩa
phần tề chương Q.2].
NHẤT TÂM XƯNG DANH
Một lòng chuyên chú xưng niệm danh
hiệu Phật và Bồ tát.
Phẩm Phổ môn trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 56 hạ) nói: “Nghe nói đến bồ tát
Quán thế âm mà 1 lòng chăm chú xưng
niệm danh hiệu của Ngài thì tức khắc Ngài
nghe thấy âm thanh của người ấy và giúp
họ được giải thoát”.
NHẤT TẦM
.....
Một sải, là đơn vị đo chiều dài của thời
xưa, khoảng 8 thước Tàu.
NHẤT TẾ
Bên này, bên kia không phân biệt.
Luận Đại trí độ quyển 19 (Đại 25, 198
thượng) nói: “Niết bàn chẳng khác thế
gian, thế gian chẳng khác Niết bàn; Niết
bàn và thế gian chỉ là 1 (nhất tế)không sai
khác”.
Tông k]

11162

và Hoa nghiêm kinh vấn đáp quyển thượng thì có nhóm từ “Nhất đắc nhất thiết đắc” NHẤT THÀNH NHẤT THIẾT THÀNH

11164

N
3705
tức đồng nghĩa với Nhất thành nhất thiết
thành.
[X. Hoa nghiêm ngũ thập yếu vấn đáp
Q.thượng; Tân Hoa nghiêm kinh luận Q.1].
NHẤT THÂN
.....
Một thân. Thân ở đây hàm ý là Pháp
thân. Vì chư Phật trong 10 phương đã trừ
sạch vô minh lậu hoặc, thể pháp tính hoàn
toàn hiện bày, không có sắc tướng mình,
người khác nhau, nên gọi là Nhất thân. Như
kinh Hoa nghiêm nói, thân của hết thảy chư
Phật chỉ là 1 Pháp thân.
NHẤT THẦN GIÁO
Tông giáo tín ngưỡng 1 vị thần duy nhất,
như Do thái giáo, Cơ đốc giáo, Hồi giáo...
Ba tông giáo này đều cho rằng vị thần mà
họ tin thờ là chúa tể sáng tạo ra thế giới, ở
khắp mọi nơi và không việc gì mà không
làm được, đồng thời, tuy không phủ nhận
sự tồn tại của các tinh linh ma quỉ hoặc thiên
sứ, nhưng cho những loại này không đáng
được gọi là thần, vì chúng không phải là
thần sáng tạo ra thế giới mà trái lại là những
vật bị tạo.
Vị thần tối cao của Ấn độ cổ đại là từ 1
vị thần này chuyển hóa đến 1 vị thần khác
gọi là Giao thế thần giáo (Kathenotheism),
từ trong nhiều vị thần được tin thờ, chọn ra
1 vị làm thần tối cao, gọi là Đơn nhất thần
giáo (Henotheism).
Đến thời đại Phạm thư, thuyết sáng tạo
đã sản sinh ra Tạo vật chủ (Phạm:Prajàpati)
được xem là thần tối cao duy nhất. Tông
giáo của cổ Ai cập cũng thuộc loại Đơn nhất
11165

thần giáo. Nhưng, đối với những vấn đề như:
Sự quan hệ giữa vị thần duy nhất này và thế
giới được sáng tạo ra, rồi giữa nhân cách tính
của thần duy nhất và tính chân lí... như thế
nào, thì đã phát sinh nhiều tranh luận.
Riêng đối với Phật giáo thì chưa hề giả
định sự tồn tại của bất cứ vị nhất thần nào
và chính đức Phật cũng đã phủ nhận thuyết
thần sáng tạo thế giới. Ngài chủ trương hết
thảy sự vật hiện hữu đều là Pháp (dharma),
do các mối quan hệ và những điều kiện hỗ
tương cấu thành, chứ không phải do vị thần
nào sáng tạo.
NHẤT THẤT NHẬT
Cũng gọi Sơ thất nhật, Sơ nguyện kị,
Thủy thiện kị, Khốc thiêm kị.
Tuần thất đầu trong 7 tuần thất(7 ngày
đầu tiên trong 49 ngày)của thân trung ấm.
Tức là 7 ngày đầu sau khi người ta chết.
[X. điều Truy kị danh số chi thứ đệ trong
Chư hồi hướng thanh qui Q.4].
NHẤT THỂ
Thể của chân tâm thường trụ. Tự tính
thanh tịnh 1 thể không 2, vọng tưởng bỗng
sinh, cảnh giới liền hiện. Do đó, chúng sinh
hữu tình, quốc độ vô tình, từ 1 chân tâm
vọng sinh làm 2; nên biết hữu tình, vô tình
đều do tự tâm chúng sinh biến hiện, chẳng
phải vật bên ngoài. Vì thế có câu: “Tình dữ
phi tình cộng nhất thể”(Tình và phi tình cùng
1 thể).
NHẤT THỂ TAM BẢO
Cũng gọi Đồng thể tam bảo, Đồng tướng
tam bảo.
Tam bảo cùng 1 thể, là 1 trong 3 loại
Tam bảo.
Tam bảo là Phật, Pháp, Tăng, tên gọi tuy
khác nhưng bản thể chỉ là 1. Nhất thể có 3
11166

nghĩa:
1. Về mặt sự: Trong Phật thể, nghĩa giác
chiếu, là Phật bảo; nghĩa đáng làm khuôn
phép, là Pháp bảo, nghĩa hòa hợp không
NHẤT THỂ TAM BẢO

11167

N
3706
tranh chấp, là Tăng bảo. Ba nghĩa này tuy
có khác, nhưng đức thể không khác, nên
gọi là Nhất thể. Đây là giáo nghĩa chung của
cả Tiểu thừa lẫn Đại thừa.
2. Về mặt thể: Sự tuy có khác nhưng
thể thì đều là không. Đây là giáo nghĩa riêng
của Đại thừa.
3. Về mặt tính: Tam bảo tuy có khác,
nhưng đều lấy thực tính làm thể. Nghĩa
này cũng chỉ giới hạn trong giáo nghĩa Đại
thừa.
Hoa nghiêm khổng mục chương quyển
2 (Đại 45, 554 thượng) nói: “Đồng tướng
tam bảo vốn là cùng 1 chân như pháp tính,
có 3 nghĩa khác nhau: Giác ngộ, quĩ pháp
và hòa hợp, vì thế gọi là Tam bảo”.
[X. Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.5, hạ].
NHẤT THỂ TAM PHÂN
Phạm:Trimùrti.
Một thể chia làm 3, chỉ cho 3 vị trời Ma
hê thủ la, Na la diên và Phạm thiên có cùng
1 thể mà chia ra 3. Đây là thuyết do ngoại
đạo Tiểu thừa thành lập.
Ngoại đạo Tiểu thừa lấy Phạm thiên
làm thần sáng tạo. Ma hê thủ la làm thần
hủy diệt, Na la diên làm thần duy trì; bởi
thế cho Phạm thiên là nhân, Na la diên là
quả.
[X. luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn].
NHẤT THỂ TAM THÂN TỰ TÍNH PHẬT
Tự tính Phật 1 thể 3 thân. Hãy quay về
qui y nơi 3 thân Phật: Pháp thân, Báo thân
và Hóa thân mà tự tính vốn có đủ ngay trong
sắc thân của chính mình.
Lục tổ đàn kinh (Đại 48, 354 trung) nói:
11168

“Hãy qui y thanh tịnh pháp thân Phật trong
sắc thân mình; qui y viên mãn báo thân Phật
trong sắc thân mình; qui y thiên bách ức
hóa thân Phật trong sắc thân mình”.
NHẤT THỂ TỐC TẬT LỰC TAM MUỘI
Gọi đủ: Nhất thiết Như lai nhất thể tốc
tật lực tam muội.
Tam muội 1 thể có sức nhanh chóng,
tên 1 loại tam muội của Mật giáo.
Tam muội là tên khác của Thiền định.
Nhất thể chỉ cho chữ A. Chữ A là thể tính
qui nhất của các pháp, vì thế nên gọi là
Nhất thể. Chữ A này có vô lượng vô biên
công đức, có năng lực chứng được tất cả
phúc trí 1 cách nhanh chóng, cho nên gọi
là Tốc tật lực.
Đại nhật kinh sớ quyển 6 (Đại 39, 646
thượng) nói: “Nhất thiết Như lai nhất thể
tốc tật lực tam muội; nghĩa là khi vào Tam
muội này thì hành giả chứng biết hết thảy
Như lai đều cùng 1 pháp giới trí thể, trong
1 niệm có thể lần lượt quán xét các môn
Tam muội nhiều như số bụi nhỏ trong vô
lượng thế giới hải, biết bao nhiêu chúng
sinh ở trong các Tam muội kia đã được
vào đạo; biết vị thiện tri thức kia đã vì bao
nhiêu chúng sinh mà làm nhân duyên
chủng tử, còn vì bao nhiêu chúng sinh chưa
làm nhân duyên chủng tử. Hoặc biết có
các chúng sinh vào các pháp môn như thế
thì có khả năng vượt ngay lên mà thành
Phật, còn nếu vào các pháp môn khác thì
bị chậm trễ lâu dài, không thể thành Phật.
Vì các căn tính khác nhau như thế nên các
phương tiện tiến tới cũng theo đó mà có
bất đồng. Cho đến du hí trong đó, lần lượt
tu tập, xuất nhập vượt thế gian, ở mỗi mỗi
pháp môn đều có thể thành tựu vô lượng
11169

chúng sinh, vì thế nên gọi là Nhất thể tốc
tật lực tam muội”.
NHẤT THIÊN THẤT BÁCH TẮC CÔNG ÁN
Một nghìn bảy trăm tắc công án. Đây là
con số chỉ chung cho vô số công án trong
NHẤT THIÊN THẤT BÁCH TẮC CÔNG ÁN

11170

N
3707
Thiền tông, chứ không phải con số thật. Tức
căn cứ vào cơ duyên truyền pháp của 1.701
vị được ghi trong Cảnh đức truyền đăng lục
mà có con số 1.700 tắc công án. Nói cách
khác, trong Thiền tông có rất nhiều tắc công
án, chứ không phải chỉ có 1.700.
NHẤT THIẾT
.....
Phạm:Sarva.
Pàli: Sabba.
Hán âm: Tát bà.
Từ chỉ chung cho tất cả sự vật.
Luận Đại trí độ quyển 27 (Đại 25, 260
trung) nói: “Tát bà, Hán dịch: Nhất thiết -
Tất cả, hết thảy”.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 5 (Đại
54, 1134 hạ) chép: “Nhất là nói theo nghĩa
phổ cập; Thiết là nói theo nghĩa tận cùng”.
Phạm vi sử dụng của từ ngữ này rất rộng.
Chẳng hạn như những dụng ngữ: Nhất thiết
thế gian, nhất thiết chúng sinh, nhất thiết
chủng trí...
[X. luận Thành duy thức Q.2; Tuệ uyển
âm nghĩa Q.thượng].
NHẤT THIẾT BIẾN XỨ ĐẠO TRÍ LỰC
....................
Phạm: Sarvaragàminìpratipajj=
ĩànabala.
Cũng gọi Tri nhất thiết đạo trí tướng lực,
Biến thú hành trí lực, Chí xứ đạo lực.
Chỉ cho trí lực của Như lai biết khắp tất
cả nhân quả hữu lậu của 6 đường và nhân
quả vô lậu của Niết bàn, là 1 trong 10 lực
của Như lai.
[X. luận Du già sư địa Q.49; luận Câu xá
11171

Q.27]. (xt. Thập Lực).
NHẤT THIẾT BỒ TÁT CHÂN NGÔN
Chân ngôn chủng tử tâm phổ thông của
Mật giáo. Đó là: “Nam ma tam mạn đa bột
đà nẫm ca”, biểu thị ý nghĩa tất cả pháp
không tạo tác.
[X. Đại nhật kinh trì tụng thứ đệ nghi
quĩ].
NHẤT THIẾT CHÂN NGÔN CHỦ
..............
Tất cả vị chủ của chân ngôn. Chỉ cho tất
cả các vị tôn của Mạn đồ la Thai tạng giới và
Kim cương giới trong Mật giáo.
Kinh Du kì quyển thượng (Đại 18, 255
hạ) nói: “Nếu hành giả Chân ngôn trì tụng
kinh này 3 trăm nghìn lần, thì tất cả Chân
ngôn chủ và Đại mạn noa la vương Kim
cương giới đều họp tập, cùng lúc giúp cho
thành tựu, mau chóng chứng được địa vị
Đại kim cương, cho đến địa vị bồ tát Phổ
hiền”.
NHẤT THIẾT CHÂN NGÔN TÂM
Chỉ cho chữ (aô) trong chân ngôn
Bách quang biến chiếu của Mật giáo.
Vì chữAôlà mẹ của các chữ, là nơi
phát sinh ra tất cả chân ngôn, nên gọi là
Nhất thiết chân ngôn tâm.
Kinh Đại nhật quyển 2 (Đại 18, 17 trung)
nói: “Niệm Nhất thiết chân ngôn tâm chữ
A này là trên hết không gì hơn, đây là chỗ
an trụ của tất cả chân ngôn, từ chân ngôn
này mà được quyết định”.
Phẩm Bách tự sinh trong Đại nhật kinh
sớ quyển 18 (Đại 39, 766 hạ) nói: “ChữAô
này là tâm của tất cả chân ngôn, đứng đầu
hết thảy chân ngôn; nên biết đây là chân
ngôn Bất không giáo”.
NHẤT THIẾT CHỦNG DIÊU TÚC TAM MUỘI
11172

Tam muội là tên khác của Thiền định.
Khi an trụ trong Tam muội này, thì tất cả
các loại Tam muội và hết thảy công đức trang
nghiêm đều đầy đủ, vì thế nên gọi là Nhất
NHẤT THIẾT CHỦNG DIÊU TÚC TAM MUỘI

11173

N
3708
thiết chủng diệu túc tam muội.
Luận Đại trí độ quyển 47 (Đại 27, 401
hạ) nói: “Người nào được Nhất thiết chủng
diệu túc tam muội thì các công đức trang
nghiêm đều đầy đủ, nghĩa là dòng họ, gia
tộc, quyến thuộc, thân tướng, thiền định,
trí tuệ... đều viên mãn thanh tịnh”.
NHẤT THIẾT CHỦNG TỬ THỨC
Phạm:Sarva-bìja-vijĩàna.
Cũng gọi Chủng tử thức.
Thức cất chứa tất cả chủng tử(hạt giống)
của các pháp không để cho mất mát, là tên
khác của thức A lại da.
Luận Thành duy thức quyển 2 (Đại 31,
7 hạ) nói: “Thức này nắm giữ chủng tử của
các pháp, không để mất mát, vì thế gọi là
Nhất thiết chủng tử thức”.
Nhiếp Đại thừa luận thích quyển 2
(Đại 31, 328 thượng) nói: “Thức này có
công năng sinh ra các pháp tạp nhiễm,
công năng sinh ra tuy sai khác nhưng hợp
với đạo lí, do tương ứng với công năng
sinh ra ấy, nên gọi là Nhất thiết chủng tử
thức. Để làm sáng tỏ nghĩa này, hãy dùng
1 ví dụ: Như hạt thóc có công năng nảy
mầm, vì thế có tính chủng tử(hạt giống);
nếu phơi quá mức, hoặc đem rang thì công
năng nảy mầm của hạt thóc ấy bị hư, lúc
đó hình dáng hạt thóc tuy vẫn như cũ,
nhưng sức sống của nó đã bị hoại diệt,
không còn tính chủng tử, thức A lại da
cũng như thế”.
[X. Nhiếp đại thừa luận bản Q.thượng;
luận Du già sư địa Q.1]. (xt. A Lại Da Thức).
NHẤT THIẾT CHỦNG TRÍ
11174

Phạm:Sarvathà-jĩàna.
Cũng gọi Phật trí.
Trí tuệ này chỉ có đức Phật chứng được.
Tức là dùng 1 loại trí tuệ mà biết được nhân
chủng của tất cả các pháp và tất cả chúng
sinh, đồng thời cũng là trí rõ suốt tướng
vắng lặng và hành loại của các pháp. Là 1
trong 3 trí.
Luận Đại thừa khởi tín (Đại 32, 581
trung) nói: “Chư Phật Như lai xa lìa tướng
thấy, có đại trí dụng, tự thể chiếu rọi tất cả
vọng pháp, có vô lượng phương tiện, tùy
theo căn cơ của chúng sinh, đều có thể chỉ
bày các pháp nghĩa, vì thế gọi là Nhất thiết
chủng trí”.
Luận Đại trí độ quyển 27 (Đại 25, 259
thượng) nói: “Phật biết rõ hết cả tổng tướng
và biệt tướng của các pháp thiền định, trí
tuệ nên gọi là Nhất thiết chủng trí (...) Nhất
thiết trí là trí của Thanh văn, Duyên giác.
Đạo trí là trí của Bồ tát, còn Nhất thiết
chủng trí là trí của Phật”.
[X. kinh Đại phẩm bát nhã Q.21; luận
Đại trí độ Q.50, 84; Vãng sinh luận chú
Q.hạ].
NHẤT THIẾT CHƯ HÀNH KHỔ
Pàli: Sabbe saíkhàrà dukkhà.
Cũng gọi Nhất thiết hành khổ.
Tất cả các hành là khổ, pháp bản mạt
thứ 2 trong 4 pháp bản mạt.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 (Đại
2, 640 trung) nói: “Hết thảy các hành là
khổ, đây là pháp bản mạt thứ 2 do đức
Như lai nói”.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.8; luận Câu xá
Q.23].
NHẤT THIẾT CHƯ HÀNH VÔ NGÃ
Pàli: Sabbe dhammà anattà.
11175

Cũng gọi Nhất thiết pháp vô ngã.
Tất cả hành vô ngã, là pháp bản mạt thứ
3 trong 4 pháp bản mạt.
Kinh Tăng nhất a hàm (Đại 2, 640
trung) nói: “Tất cả các hành vô ngã, đây là
NHẤT THIẾT CHƯ HÀNH VÔ NGÃ

11176

N
3709
pháp bản mạt thứ 3 trong 4 pháp bản mạt
do đức Như lai nói”.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.8]. (xt. Tứ Pháp
Ấn).
NHẤT THIẾT CHƯ HÀNH VÔ THƯỜNG
Pàli: Sabbe saíkhàrà aniccà.
Cũng gọi Nhất thiết hành vô thường.
Tất cả các pháp hữu lậu đều không có
tính thường hằng, là pháp bản mạt thứ 1
trong 4 pháp bản mạt.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 18 (Đại 2,
640 thượng) nói: “Tất cả các hành đều vô
thường, đây là pháp bản mạt thứ 1 do đức
Như lai nói”.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.8; Câu xá luận
quang kí Q.1]. (xt. Chư Hành Vô Thường).
NHẤT THIẾT CHƯ PHẬT BÍ TÀNG CHI PHÁP
Pháp bí tàng của tất cả chư Phật, chỉ cho
kinh Pháp hoa.
Phẩm Tín giải kinh Pháp hoa (Đại 9, 18
trung) nói: “Pháp bí tàng của tất cả chư Phật
chỉ được tuyên thuyết cho hàng Bồ tát”.
NHẤT THIẾT GIAI KHÔNG TÔNG
Tông phái chủ trương tất cả đều là không,
tông thứ 7 trong 10 tông do tông Hoa
nghiêm thành lập.
Tông này y cứ vào kinh Bát nhã, Trung
luận, Bách luận, Thập nhị môn luận mà
hiển bày nghĩa tất cả các pháp rốt cùng
đều là không, nhưng vì chưa đạt đến lí bất
không diệu hữu của Đại thừa, nên cũng
gọi là Không thủy giáo, tức Đại thừa thủy
giáo trong 5 giáo.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.2; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.thượng; Hiền
11177

thủngũ giáo nghi Q.2]. (xt. Ngũ Giáo
Thập Tông).
NHẤT THIẾT GIAI THÀNH
Cũng gọi Nhất thiết giai thành Phật,
Nhất tính giai thành.
Đối lại: Ngũ tính các biệt.
Hết thảy chúng sinh đều có thể thành
Phật, đây là lập trường của các nhà Nhất
thừa.
Các nhà Tam thừa, như tông Pháp
tướng... đề xướng thuyết Ngũ tính các biệt,
chủ trương 3 chủng tính: Vô tính hữu tình,
Định tính Thanh văn và Định tính Duyên
giác đều không có khả năng thành Phật.
Nhưng các tông phái Đại thừa khác như
Thiên thai, Hoa nghiêm... thì cho rằng tất
cả chúng sinh đều có Phật tính đều có thể
thành Phật.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
21 (Đại 12, 487 thượng) nói: “Tất cả chúng
sinh đều có tính Phật; Phật, Pháp, chúng
tăng không có sai khác”.
Kinh đã dẫn, quyển 10 (Đại 12, 423
thượng) nói: “Tất cả Tam thừa cùng 1 tính
Phật. (...) Tất cả Bồ tát, Thanh văn, Duyên
giác ở đời vị lai đều sẽ qui về Đại bát niết
bàn, ví như trăm nghìn dòng sông đều chảy
về biển cả”.
[X. kinh Đại vân Q.4; kinh Niết bàn Q.36
(bản Bắc); Hoa nghiêm ngũ giáo chương
Q.2]. (xt. Phật Tính).
NHẤT THIẾT HÀNH THIỀN
Tất cả pháp môn tu hành của Đại thừa
đều hàm chứa trong thiền định, là 1 trong 9
loại thiền Đại thừa.
Nhất thiết hành thiền gồm 13 thứ:
1. Thiện thiền: Loại thiền định có công
năng thu nhiếp tất cả pháp lành.
11178

2. Vô kí hóa hóa thiền: Ở trong định
có thể biến hóa ra nhiều thứ mà chẳng cần
phải tác ý suy tư.
NHẤT THIẾT HÀNH THIỀN

11179

N
3710
3. Chỉ phần thiền: Thu nhiếp tâm ý,
không để tán loạn, ứng hợp với định.
4. Quán phần thiền: Phân biệt rõ ràng,
ứng hợp với tuệ.
5. Tự tha lợi thiền: Khi chính định hiện
trước thì có thể làm lợi ích cho mình và lợi
ích cho người khác.
6. Chính niệm thiền: Chính niệm tư
duy, không sinh khởi các tư tưởng tạp nhạp.
7. Xuất sinh thần thông lực công đức
thiền: Vào được đại định này thì tất cả công
đức thần thông đều từ đó sinh ra.
8. Danh duyên thiền: Đối với danh
tướng nhân duyên của tất cả các pháp đều
có thể thông suốt vô ngại.
9. Nghĩa duyên thiền: Đối với nghĩa lí
nhân duyên của tất cả các pháp đều có thể
thông suốt hiểu rõ.
10. Chỉ tướng duyên thiền: Triệt để thấu
suốt tướng nhân duyên tịch lặng tròn sáng,
vĩnh viễn xa lìa tất cả sự tán loạn.
11. Cử tướng duyên thiền: Có khả năng
phân biệt nhân duyên sinh diệt của các pháp
1 cách rõ ràng, không trở ngại.
12. Xả tướng duyên thiền: Lìa bỏ nhân
duyên pháp tướng của tất cả thiện ác, được
thanh tịnh không nhiễm trước.
13. Hiện pháp lạc trụ đệ nhất nghĩa
thiền: Nương nơi thiền định này liền được
niềm pháp lạc hiện tiền, an trụ trong đệ nhất
nghĩa.
[X. phẩm Phương tiện xứ thiền trong
kinh Bồ tát địa trì Q.6; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.4; Pháp giới thứ đệ sơ môn
Q.hạ, phần đầu; Đại minh tam tạng pháp
11180

số Q.34].
NHẤT THIẾT HƯ KHÔNG CỰC VI TRẦN SỐ XUẤT
SINH KIM CƯƠNG UY ĐỨC ĐẠI BẢO TAM MUỘI
..............
Đại bảo tam muội của Đại nhật Như lai
trong Mật giáo.
Cứ theo kinh Nhiếp chân thực quyển
thượng, sau khi đức Đại nhật Như lai vào
Tam muội này thì từ vai bên phải của Ngài
phóng ra ánh sáng màu vàng ròng, lại từ
đầu đến chân, mỗi mỗi chân lông đều
phóng ra ánh sáng này, những ánh sáng
ấy hợp thành 1 màu, chiếu khắp vô lượng
thế giới ở phương nam. Tất cả chúng sinh
trong các thế giới tối tăm, cho đến những
người mù lòa nhờ ánh sáng chiếu soi mà
mọi khổ não đều tiêu trừ, thụ hưởng vô
lượng an lạc.
NHẤT THIẾT HỮU NGẠI
...........
Chỉ chung cho tất cả cõi mê, bao gồm
hết thảy chúng sinh bị chướng ngại, hoặc
tất cả sự vật tạo ra sự chướng ngại. Như
kẻ phàm phu thì có các phiền não Kiến
hoặc và Tư hoặc; hàng Nhị thừa thì có Sở
tri chướng về lí chân như; hàng Bồ tát địa
tiền có Trần sa hoặc khiến không biết
được hằng sa pháp môn mà chướng ngại
lực dụng cứu độ chúng sinh; hàng Bồ tát
địa thượng thì có Vô minh hoặc ngăn ngại
khiến không thấy được diệu lí thực tướng
Trung đạo. Những chướng ngại như vừa
nói ở trên đều do chưa chứng được Phật
địa, vì còn mê hoặc nên gọi là Nhất thiết
hữu ngại.
Bài Tán A di đà Phật kệ (Đại 47, 421
thượng) nói:
“Ánh sáng vô ngại giống hư không,
11181

Nên Phật còn hiệu Vô ngại quang;
Nhất thiết hữu ngại được soi sáng,
Nên đính lễ bậc Nan tư nghị”.
NHẤT THIẾT HỮU TÌNH
...........
Phạm: Sarva-sattva, hoặc Sarvabhùta.
Cũng gọi Nhất thiết hàm thức, Nhất thiết
chúng sinh.
NHẤT THIẾT HỮU TÌNH

11182

N
3711
Chỉ cho hết thảy loài chúng sinh có sự
sống, bao gồm địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, a
tu la, người và trời.
Kinh Đại bát nhã quyển 578 (Đại 7, 990
trung) nói: “Tất cả loài hữu tình đều là Như
lai tạng”.
NHẤT THIẾT HỮU VI PHÁP
..............
Hết thảy pháp hữu vi chỉ cho tất cả các
pháp do nhân duyên sinh.
Kinh Kim cương (Đại 8, 752 hạ) nói:
“Tất cả pháp hữu vi
Như mộng, huyễn, bọt, bóng
Như sương mai, tia chớp
Nên quán xét như thế”.
Kinh Hoa nghiêm quyển 25 (Đại 9, 556
thượng) nói: “Nên biết như thực tất cả pháp
hữu vi, hư giả lừa dối, tạm dừng chốc lát,
mê hoặc, phỉnh gạt kẻ ngu”.
NHẤT THIẾT KHẨU NGHIÊP TÙY TRÍ TUÊ HÀNH
Cũng gọi Nhất thiết ngữ nghiệp trí vi
tiền đạo tùy trí nhi chuyển.
Đức Phật dùng lời nói thanh tịnh vi diệu,
theo trí mà chuyển, dẫn dắt làm lợi ích hết
thảy chúng sinh, cho nên gọi là Nhất thiết
nghiệp tùy trí tuệ hành. Là 1 trong 18 pháp
bất cộng của đức Phật.
[X. Pháp giới thứ đệ Q.hạ; Hoa nghiêm
khổng mục chương Q.2].
NHẤT THIẾT KIẾN TRỤ ĐỊA HOẶC
Cũng gọi Kiến nhất xứ trụ địa hoặc.
Chỉ cho tất cả Kiến hoặc trong 3 cõi, 1
trong 5 Trụ địa hoặc.
Chúng sinh lấy Ngã kiến làm gốc mà
khởi lên các thứ Kiến hoặc, gọi là Nhất
11183

thiết kiến trụ địa hoặc. Vì hoặc này là chỗ
nương nhờ, là nơi cư trú của tất cả phiền
não, nên gọi là Trụ địa. Hoặc này thuộc về
hoặc mê lí, cũng là cội gốc của Ngũ trụ địa
phiền não. Đoạn trừ xong hoặc này mới
vào được giai vị Kiến đạo.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.5]. (xt. Ngũ
Trụ Địa Hoặc).
NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA
..............
I. Nhất Thiết Kinh Âm Nghĩa.
Tác phẩm, nguyên tác chỉ gọi là Nhất
thiết kinh âm, do ngài Đạo tuệ biên soạn
vào thời Bắc Tề, đã bị thất lạc từ lâu. Tên
tác phẩm này đầu tiên được thấy trong Đại
đường nội điển lục, vốn không có chữ
“Nghĩa”, nhưng người đời sau, khi đề cập
đến sách này, đều ghi lầm là “Nhất thiết
kinh âm nghĩa”, như trong Nghiêm kinh thất
ngoại tập của cư sĩ Nguyễn nguyên đời
Thanh.
II. Nhất Thiết Kinh Âm Nghĩa.
Cũng gọi Đại đường chúng kinh âm
nghĩa, Huyền ứng âm nghĩa.
Tác phẩm, 25 quyển, do ngài Huyền ứng
soạn vào đời Đường, được thu vào Trung
hoa đại tạng kinh tập 30.
Sách này phiên âm chữ Phạm ra chữ Hán,
chú giải rõ ràng những tự cú, danh tướng
khó hiểu của 458 bộ kinh luận từ kinh Hoa
nghiêm đến luận Thuận chính lí. Đây là bộ
sách xưa nhất trong loại sách âm nghĩa của
Phật giáo hiện còn. Sự giải thích trong sách
này rất chính xác, được giới học giả xưa nay
xem trọng.
Ngài Huyền ứng vâng sắc chỉ của nhà
vua soạn sách này vào cuối năm Trinh quán,
vì tránh tên húy nên kí là Nguyên ứng.
11184

[X. Đường thư nghệ văn chí 49].
III. Nhất Thiết Kinh Âm Nghĩa.
Cũng gọi Đại tạng âm nghĩa, Tuệ lâm
âm nghĩa.
Tác phẩm, 100 quyển, do ngài Tuệ lâm
soạn từ cuối năm Kiến trung đến năm
Nguyên hòa thứ 2 (783-807) đời Đường,
NHẤT THIẾT KINH ÂM NGHĨA

11185

N
3712
được thu vào Đại chính tạng tập 45.
Sách này biên chép từ kinh Đại bát
nhã đến Hộ danh pháp, gồm 1225 bộ,
khoảng 60 vạn lời, chia làm 9 khoa: Kinh
Đại thừa, luật Đại thừa, Thích kinh luận,
Tập nghĩa luận, kinh Tiểu thừa, luật Tiểu
thừa, luận Tiểu thừa, Tập truyện và Tập
lục.
Soạn giả từng thờ ngài Tam tạng Bất
không làm thầy, thông thạo cả 2 âm Phạm
và Hán, nên căn cứ vào kinh, luật, luận, dùng
âm Phạm đối chiếu, phiên dịch và chú thích
những danh tướng, tự cú khó hiểu từ chữ
Phạm ra chữ Hán.
Về sau, ngài Hi lân ở nước Liêu, lại
nối tiếp sách này, soạn Tục nhất thiết kinh
âm nghĩa, 10 quyển, cũng gọi Hi lân âm
nghĩa.
Tuệ lâm âm nghĩa cùng tên với Huyền
ứng âm nghĩa là mở rộng từ Huyền ứng âm
nghĩa và Tuệ uyển Hoa nghiêm kinh âm
nghĩa, 2 quyển (cũng gọi Tuệ uyển âm nghĩa)
mà thành. Những kinh được Khai nguyên
thích giáo lục đưa vào Tạng đều phiên âm
theo Tuệ lâm âm nghĩa, những phiên âm cũ
dùng được thì giữ lại, còn ngoài ra thì do
soạn giả tự phiên.
NHẤT THIẾT KINH HỘI
...........
Cũng gọi Đại tạng hội.
Pháp hội được cử hành để cúng dường
Nhất thiết kinh(tức Đại tạng kinh).
NHẤT THIẾT LƯU NHIẾP THỦ NHÂN KINH
Gọi tắt: Nhất thiết lưu nhiếp kinh, Nhất
thiết lưu kinh, Lưu nhiếp kinh.
11186

Kinh, 1 quyển, do ngài An thế cao dịch
vào đời Hậu Hán, được thu vào Đại chính
tạng tập 1.
Nội dung kinh này nói về các bậc có trí
sáng suốt, thấy biết chân chính, muốn diệt
trừ hết tất cả phiền não lậu hoặc, thì nên
dùng 7 pháp là: Kiến(Chính kiến), Nhiếp
(thu phục), Tị(xa lánh), Dụng(vận dụng),
Nhẫn(nín nhịn), Hiểu(hiểu rõ)và Hành niệm
(thực hành tu niệm). Trong 7 pháp trên, kinh
này đã lấy “Nhiếp”(thu giữ, chế ngự các giác
quan)làm chủ yếu, nên gọi là Nhất thiết lưu
nhiếp thủ nhân kinh.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.4; Đại đường nội điển lục Q.1;
Khai nguyên thích giáo lục Q.1; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.1].
NHẤT THIẾT MÔN THIỀN
Thiền của tất cả các môn định, 1 trong 9
loại thiền định của Đại thừa. Vì tất cả thiền
định đều từ môn này mà ra, nên gọi là Nhất
thiết môn thiền. Gồm có 4 thứ:
1. Hữu giác hữu quán câu thiền.
2. Hỉ câu thiền.
3. Lạc câu thiền.
4. Xả câu thiền.
Bốn thứ thiền trên đây tương đương với
Sơ thiền, Nhị thiền, Tam thiền và Tứ thiền
của cõi Sắc. Khi đạt đến Xả câu thiền(buông
bỏ hết)thì hành giả không còn các tâm niệm
thiện ác, thương ghét nữa.
[X. Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ, phần
đầu; Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.4, phần
đầu].
NHẤT THIẾT NHẤT TÂM THỨC
Cũng gọi Đa nhất tâm, Đa nhất thức tâm.
Tâm thức của tất cả các pháp, là chỗ
nương cho Sinh diệt môn, thức thứ 9 trong
11187

10 thức do Mật giáo thành lập, cũng tức
là thức tâm tạo tác ra tất cả các pháp. Vì
sự sinh diệt do tâm này tạo ra có vô lượng
sai biệt, tùy theo sự tạo tác ấy nên gọi là
“Đa”, còn tâm tạo tác ra ấy thì chỉ có 1,
nên gọi là “Nhất”, hợp lại gọi chung là
NHẤT THIẾT NHẤT TÂM THỨC

11188

N
3713
Đa nhất thức tâm, thuộc về Hậu đắc như
lượng trí.
Thích ma ha diễn luận tán quyển 2 (Vạn
tục 72, 447 hạ) nói: “Nên biết thức tâm thứ
9 tức là Nhất thiết nhất tâm thứ 10 trong 10
tên gọi của pháp sở nhập nói trên, vì nó hay
duyên theo Như của Sinh diệt môn, mà
không thường duyên theo lí của Chân như
môn, nhưng chẳng phải nó không thể duyên
theo chân lí của tự môn”.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.2; Thích
ma ha diễn luận kí Q.2; Tông kính lục Q.56].
(xt. Thập Thức).
NHẤT THIẾT NHƯ LAI BẢO QUAN TAM GIỚI
PHÁP VƯƠNG QUÁN ĐÍNH
Pháp Quán đính mà bậc trí chứng được
nhờ đã thành tựu Tam muội da Kim cương
gia trì thù thắng của tất cả Như lai. Là 1
trong các pháp tu của Mật giáo.
Người được pháp Quán đính này, có
thể chứng Nhất thiết trí trí du già tự tại
của hết thảy chư Phật, có khả năng thực
hiện các sự nghiệp bình đẳng của tất cả
Như lai, thành tựu tất cả thân, khẩu, ý Kim
cương Như lai của đức Đại bi Tì lô giá na,
thường trụ trong 3 đời để mang lại lợi ích
cho loài hữu tình.
Đây là thời kì Như lai còn ở giai vị tu
nhân, theo thầy quán đính vào Mạn đồ la
tam muội da trí, do thầy A xà lê gia trì
Như lai tạng tính sẵn có trong thân của
đệ tử để thành pháp khí Bồ tát tu hành
Chân ngôn, thì đảm trách được giai vị
Quán đính truyền thụ, trì chú, cho đến
ấn khả... lấy đó làm nhân đầu tiên. Rồi
11189

lại do tam mật tương ứng với Tứ trí ấn
mà được Bảo quan quán đính của tất cả
Như lai, đây tức là đấng Pháp vương tột
cùng trong 3 cõi.
[X. kinh Kim cương đính Q.thượng; Kim
cương đính kinh sớ Q.2].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI CHƯ PHÁP BẢN TÍNH
THANH TỊNH LIÊN HOA TAM MUỘI
..
Liên hoa tam muội Đại trí tuệ môn của
Diệu quán sát trí ở phương tây mà đức Đại
nhật Như lai chứng nhập.
Sau khi Như lai vào Tam muội này, từ
trên lưng của Ngài phóng ra ánh sáng màu
hoa sen hồng, chiếu khắp vô lượng thế giới
ở phương tây; cho đến tất cả lỗ chân lông
cũng đều phóng ra ánh sáng màu hoa sen
hồng, chiếu khắp cõi hư không ở phương
tây. Trong các thế giới ấy đều có vô lượng
hóa thân Phật của Như lai, những hóa Phật
ấy cũng hiện các cõi Phật rộng lớn và nói
pháp trong đó, khiến cho hết thảy chúng
sinh trong các thế giới tối tăm, chỗ không
có mặt trời, mặt trăng, cho đến những người
mù lòa đều nhờ ánh sáng chiếu soi ấy mà
dứt hẳn mọi khổ đau, được hưởng vô lượng
an lạc.
[X. kinh Nhiếp chân thực Q.thượng].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI ĐÍNH BẠCH TẢN CÁI KINH
Phạm:Sarvatathàgatowịìwasit’àta=
patra.
Bộ kinh chữ Phạm do ông Hà cát lâm
(B.H. Hodgson) phát hiện. Không có bản
dịch chữ Hán.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Phật ở trên cõi trời Đao lợi nói thần chú từ
khoảng giữa 2 chân mày của Ngài truyền ra
và công đức của thần chú này.
11190

NHẤT THIẾT NHƯ LAI ĐỊNH
Cũng gọi Đại không tam muội.
Tức là Tam muội vào đất Như lai, nội
chứng Thánh trí, như thực quán xét hết thảy
chúng sinh đều có Phật tính.
Kinh Đại nhật quyển 1 (Đại 18, 9
NHẤT THIẾT NHƯ LAI ĐỊNH

11191

N
3714
thượng) chép: “Phật nói tất cả đều là không,
Đẳng trì của chính giác, Tam muội chứng
biết tâm, chẳng phải từ duyên khác mà
được. Những cảnh giới như thế đều là Nhất
thiết Như lai định(thiền định của tất cả Như
lai), cho nên gọi là Đại không, đầy đủ Nhất
thiết trí”.
Lại theo Đại nhật kinh sớ quyển 6 nói,
khi vào Chính giác tam muội thì biết các
pháp vốn chẳng sinh, thấy tất cả người có
tâm đều có tính Phật, tính Phật ấy được gọi
là Thủ lăng nghiêm định, cũng gọi là Kim
cương tam muội, Bát nhã ba la mật.
Nếu những hành giả mới phát tâm mà
chính quán tâm tính được như thế, thì gọi
là Nhập Như lai định (vào định của Như
lai).
[X. Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.18].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI KIM CƯƠNG TAM NGHIÊP
TỐI THƯỢNG BÍ MẬT ĐẠI GIÁO VƯƠNG KINH
Cũng gọi: Thí nhất thiết Như lai thân
ngữ ý đại bí mật tụ đại vương bản tục.
Gọi tắt: Thất quyển giáo vương kinh, Kim
cương tam nghiệp kinh, Bí mật đại giáo
vương kinh.
Kinh, 7 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào
đời Bắc Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 18.
Nội dung kinh này nói rõ về quá trình
ngắn nhất mà hành giả Du già (Phạm:
Yogin) có thể đạt đến cảnh giới giải thoát
Du già đát đặc la (Phạm: Yoga-tantra), gồm
18 phần:
1. An trụ nhất thiết Như lai tam ma địa
đại mạn noa la.
11192

2. Bồ đề tâm.
3. Kim cương trang nghiêm tam ma địa.
4. Nhất thiết Như lai tâm mạn noa la.
5. Nhất thiết minh cú hành.
6. Thân ngữ tâm gia trì.
7. Bí mật tinh diệu hành.
8. Cam lộ tam muội.
9. Tối thượng thanh tịnh chân thực tam
muội.
10. Quán sát nhất thiết Như lai tâm.
11. Nhất thiết Như lai chân thực tam
muội tối thượng trì minh đại sĩ.
12. Nhất thiết Như lai kim cương tương
ứng tam muội tối thượng thành tựu.
13. Kim cương tương ứng trang nghiêm
tam muội chân thực quán tưởng chính trí
tam ma địa.
14. Thân ngữ tâm vị tằng hữu đại minh
cú triệu vĩ nhật lâm tì đa vương tối thắng
tam ma địa.
15. Nhất thiết tâm chân thực kim cương
xuất sinh tam muội.
16. Nhất thiết mạn noa la thành tựu kim
cương hiện chứng bồ đề.
17. Nhất thiết Như lai tam muội pháp
kim cương gia trì vương.
18. Tuyên thuyết nhất thiết bí mật hạnh
kim cương gia trì.
Kinh này rất được Kim cương thừa của
Ấn độ và Lạt ma giáo đồ của Tây tạng coi
trọng. Trong Đại tạng kinh Tây tạng có hơn
50 bộ chú sớ về kinh này.
[X. Đại trung tường phù pháp bảo lục
Q.12; Tây tạng Đại tạng kinh tổng mục lục].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI KIM CƯƠNG THÊ GIỚI
Chỉ cho bản thệ Tam muội da của Như
lai.
Khi đức Như lai chứng được Tam muội
11193

da này, Ngài thấy những động tác về thân,
khẩu, ý của tất cả chúng sinh không khác
với Như lai, thiền định, trí tuệ và thân thực
tướng cũng bình đẳng với Như lai, hết thảy
chúng sinh đều có khả năng thành Phật.
Ngay lúc ấy, Ngài liền lập đại thệ nguyện,
nguyện dùng vô lượng phương tiện khiến
tất cả chúng sinh đều đến Vô thượng bồ đề.
NHẤT THIẾT NHƯ LAI KIM CƯƠNG THÊ GIỚI

11194

N
3715
Nếu có chúng sinh nào theo Phật mà phát
thệ nguyện này thì cũng khiến cho những
sự nghiệp mà chúng sinh ấy làm đều thành
tính kim cương.
Đại nhật kinh sớ quyển 9 (Đại 39, 675
thượng) nói: “Tam muội da tức là Tất định
sư tử hống, nói nghĩa bình đẳng của các pháp;
lập đại thệ nguyện khiến cho tất cả chúng
sinh đều được như Phật, muốn vì tất cả
chúng sinh khai thị tri kiến thanh tịnh, nên
dùng Tam muội da này cảnh giác hết thảy
chúng sinh và chư Phật, cho nên Tam muội
da này được gọi là Nhất thiết Như lai kim
cương thệ giới”.
NHẤT THIẾT NHƯ LAI KIM CƯƠNG THỌ MÊNH
ĐÀ LA NI KINH
Gọi tắt: Kim cương thọ mệnh đà la ni
kinh, Thọ mệnh đà la ni kinh, Thọ mệnh
kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Tam tạng Bất
không dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 20. Toàn bộ kinh có
khoảng 1.000 chữ.
Nội dung kinh này đức Phật tuyên thuyết
thần chú Diên mệnh và pháp đối trị sự sợ
hãi về tử vong, đồng thời, nói rõ về công
đức đọc tụng kinh này cho Tứ thiên vương
nghe.
Ngài Bất không còn dịch Kim cương thọ
mệnh đà la ni niệm tụng pháp, 1 quyển, cũng
gọi Kim cương thọ mệnh niệm tụng pháp
(được thu vào Đại chính tạng tập 20). Nội
dung là đức Phật Tì lô giá na tuyên thuyết
Kim cương thọ mệnh chân ngôn, Giáp trụ
chân ngôn và công đức của các Chân ngôn
11195

này. Ngài cũng nói về Hộ ma trừ tai diên
thọ đàn.
Bồ tát Kim cương thọ mệnh được đề cập
đến trong Đà la ni này tức là tôn vị Phổ
hiền diên mệnh, pháp niệm tụng thì là nghi
quĩ gốc của pháp Phổ hiền diên mệnh.
Kinh này có 2 bản dịch khác là Kim
cương thọ mệnh đà la ni pháp, 1 quyển
và Kim cương thọ mệnh đà la ni kinh, 1
quyển.
[X. Trinh nguyên tân định thích giáo mục
lục Q.15, 29; Chí nguyên pháp bảo khám
đồng tổng lục Q.5; Diên mệnh pháp trong
Chư A xà lê chân ngôn Mật giáo bộ loại
chủng lục Q.thượng].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI MA HA BỒ ĐỀ KIM
CƯƠNG KIÊN LAO BẤT KHÔNG TỐI THẮNG
THÀNH TỰU CHỦNG CHỦNG SỰ NGHIÊP TAM
MUỘI
Cảnh giới thiền định của đức Phật Bất
không thành tựu ở phương bắc.
Sau khi đức Như lai vào Tam muội này
thì từ vai bên trái của Ngài phóng ra ánh
sáng 5 màu, chiếu khắp vô lượng thế giới ở
phương bắc, cho đến tất cả lỗ chân lông
cũng phóng ra ánh sáng 5 màu, đầy khắp
cõi hư không phương bắc. Trong các thế
giới ấy, xuất hiện vô lượng hóa Phật và các
cõi Phật rộng lớn khó nghĩ bàn, mỗi cõi
Phật đều có vô lượng vô biên hải hội chúng
Đại bồ tát vây quanh, nghe Như lai nói
pháp, khiến hết thảy chúng sinh trong thế
giới tối tăm, cho đến những người đui mù
ở chỗ không có mặt trời, mặt trăng, đều
được thấy đức Như lai Tì lô giá na và tất cả
chư Phật trong 10 phương thế giới; làm cho
những chúng sinh ấy lìa hẳn khổ não, được
vô lượng an lạc.
11196

[X. kinh Nhiếp chân thực Q.thượng].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI NHÃN SẮC NHƯ MINH
CHIẾU TAM MA ĐỊA
Chỉ cho Phật nhãn tam ma địa.
Vì muốn làm cho các pháp sự, trí tuệ, ý
nguyện tu hành của tất cả các vị A xà lê
NHẤT THIẾT NHƯ LAI KIM CƯƠNG THỌ MÊNH ĐÀ LA NI KINH

11197

N
3716
được thông suốt vô ngại, tất cả các thần
chú cũng đều thành tựu, mau được thân
Đại kim cương A xà lê pháp tính Đại nhật,
khiến cho những người trông thấy đều đính
lễ dưới chân, vui mừng qui phục, cho nên
đức Như lai trong Kim cương giới của Mật
giáo vào trong Tam ma địa này để nói
“Nhiếp nhất thiết A xà lê hành vị chân
ngôn” để cho các hành giả Chân ngôn trì
tụng hàng ngày.
[X. phẩm Nhiếp nhất thiết Như lai Đại
a xà lê vị trong kinh Du kì Q.thượng].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI TẤT ĐỊNH PHÁP ẤN
Đức hiệu của tâm Bồ đề.
Hành giả nhờ công đức phát tâm bồ đề
mà được Như lai thụ kí Đại bồ đề, trong
tương lai nhất định sẽ thành Phật, vì thế
nên tâm bồ đề được gọi là Nhất thiết Như
lai tất định pháp ấn.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5].
NHẤT THIẾT NHƯ LAI TRÍ ẤN
Phạm:Sarvatathàgata-jĩàna-mudrà.
Tạng: De-bshin-gzegs-pa thams-cad
kyi ye-zes kyi phyag-rgya.
Cũng gọi Nhất thiết Phật tâm ấn, Nhất
thiết biến tri ấn, Chư Phật tâm ấn, Đại cần
dũng ấn, Tam giác ấn.
Trí ấn hình tam giác ở giữa viện Biến
trí trong Mạn đồ la Thai tạng giới của Mật
giáo.
Ấn này là hình Tam muội da biểu thị 4
loại Pháp thân, là tiêu biểu chung của 4
Trí ấn; màu trắng tinh, dựng trên hoa sen
trắng, bên ngoài có những tia sáng bao
quanh. Tam giác có nghĩa hàng phục, trừ
11198

chướng, tức là đức Phật ngồi ở gốc cây Bồ
đề, vận dụng uy lực mạnh mẽ, hàng phục
4 loài ma mà thành Chính giác. Màu trắng
tinh biểu thị đại từ bi, nghĩa là Như lai
thường phóng ánh sáng từ bi chiếu khắp
pháp giới. Bên trong tam giác và trên đầu
tam giác đều có chữ....(Vạn), vì tam giác
là lửa trí tuệ, cũng là chỗ mới phát tâm bồ
đề. Mới phát tâm bồ đề tức như lửa trí đốt
vật, có năng lực diệt trừ các nghiệp tham,
sân, si... trong 3 cõi, đây là gốc thành tựu
muôn đức, nên có chữ Vạn. Nếu khi đến
được tột cùng Phật trí thì mọi đức đều đầy
đủ, giống như trăng tròn, nên ở trên tam
giác lại có vòng
tròn, trên vòng
tròn có chữ Vạn,
biểu thị tướng
muôn đức của quả
vị, cho nên Thai
tạng giới của Mật
giáo đã từ ấn này
mà sinh khởi, từ
ấn này mà hình
thành.
[X. phẩm Bí mật mạn đồ la trong kinh
Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.5, 16; Đại
nhật kinh sớ sao Q.3].
NHẤT THIẾT PHÁP
........
Phạm: Sarva-dharma.
Pàli: Sabba-dhamma.
Cũng gọi Nhất thiết chư pháp, Nhất thiết
vạn pháp.
Hết thảy các pháp. Là từ ngữ chỉ
chung cho tất cả pháp hữu vi (Phạm:
Saôskfta-dharma), pháp vô vi (Phạm:
Asaôskfta-dharma) và pháp bất khả
11199

thuyết. Tức bao gồm hết thảy sự vật, vật
chất, tinh thần cho đến sự tồn tại của tất cả
hiện tượng.
Nguyên ý của từ ngữ “Nhất thiết pháp”
là chỉ cho sự tồn tại của hết thảy sự vật do
nhân duyên sinh khởi.
[X. luận Nhiếp đại thừa Q.31; luận Đại
trí độ Q.2].
NHẤT THIẾT PHÁP
Nhất Thiết Như Lai Trí Ấn
(Mạn đồ la Thai tạng giới)

11200

N
3717
NHẤT THIẾT PHÁP BẤT SINH
Hết thảy pháp chẳng sinh. Nghĩa là tất
cả các pháp chân thực đều vượt ra ngoài
thế giới sai biệt tương đối. Vì nó là tuyệt
đối nên chẳng sinh chẳng diệt, đây là lí bất
biến.
NHẤT THIẾT PHÁP CAO VƯƠNG KINH
Kinh, 1 quyển, do ngài Cù đàm bát nhã
lưu chi dịch, được thu vào Đại chính tạng
tập 17.
Kinh này khen ngợi quá trình thành tựu
và công đức của các bậc Bồ tát, là những bậc
tối thượng trong pháp môn mà chư Phật 3
đời đã khai thị. Vì thế nên kinh này còn
được gọi là Nhất thiết pháp nghĩa vương
kinh, Chư pháp dũng vương kinh, Chư pháp
tối thượng vương kinh.
Pháp môn Nhất thiết pháp cao vương
nói rõ về việc người xuất gia thụ giới, tham
dự tăng đoàn, tu hành tăng nghiệp(37 phần
bồ đề), cho đến được tăng lợi(4 quả Thánh),
các lậu đều sạch, chứng quả A la hán; lại
phát tâm bồ đề, tu hạnh Bồ tát, hồi hướng
phúc đức để báo đáp ân nghĩa tất cả thí chủ
và chúng sinh, rồi đem kết quả thành tựu
đạo Bồ đề dâng lên cúng dường đức Như
lai, vì thế đây là pháp môn tối thượng trong
các pháp môn của chư Phật.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.6; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.9].
NHẤT THIẾT PHÁP GIỚI QUYẾT ĐỊNH TRÍ ẤN
.......................
Chỉ cho pháp ấn thuộc chân ngôn của
đức Phật Tì lô giá na, cho đến chân ngôn
của Thiên long bát bộ, đều làm cho chúng
11201

sinh nhập vào pháp giới, được trí quyết
định.
[X. Đại nhật kinh nghĩa thích Q.8].
NHẤT THIẾT PHÁP GIỚI TỰ THÂN BIỂU
Biểu thị tự thân trong tất cả pháp giới.
Nghĩa là đức Như lai hiện thân của Ngài
trong tất cả pháp giới để cho hết thảy chúng
sinh đều được trông thấy.
Kinh Đại nhật quyển 5 (Đại 18, 31
thượng) nói: “Bấy giờ pháp giới sinh ra thân
Như lai, Như lai biểu hiện tự thân của Ngài
trong tất cả pháp giới, giống như những
đám mây trùm khắp các pháp giới”. Ý nói
thân Như lai hóa hiện ra các sắc thân,
những hóa thân ấy nhiều như mây đầy khắp
các thế giới trong 10 phương không kể hạn
lượng.
[X. Đại nhật kinh nghĩa thích Q.11].
NHẤT THIẾT PHÁP TỰ TÍNH BÌNH ĐẲNG VÔ ÚY
Gọi tắt: Nhất thiết pháp bình đẳng vô
úy.
Tự tính của tất cả các pháp bình đẳng
vô úy, là 1 trong 6 vô úy của hành giả Chân
ngôn Mật giáo.
Nghĩa là người tu đạo Nhất thừa, quán
xét tâm tính vốn không, xa lìa hữu vi, vô vi,
tỏ ngộ muôn pháp là Nhất thực chân như.
Đối với các pháp, không thấy có năng – sở,
gốc – ngọn, mà an trú nơi tâm bồ đề thanh
tịnh, không tịch.
[X. phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh sớ Q.30].
(xt. Lục Vô Úy).
NHẤT THIẾT PHẬT ĐÍNH LUÂN VƯƠNG
Gọi đủ: Nhiếp nhất thiết Phật đính luân
vương.
Chỉ cho Nhất tự kim luân sinh ra từ Phật
nhãn phật mẫu.
11202

Tất cả các vị Phật đính luân vương đều cầm bánh xe báu kim cương có 8 nan hoa, NHẤT THIẾT PHẬT ĐÍNH LUÂN VƯƠNG

11203

N
3718
vì đó là hình Tam muội da của các Ngài.
Phẩm Kim cương cát tường đại thành
tựu trong kinh Du kì (Đại 18, 260 trung)
nói: “Bấy giờ tất cả các vị Phật đính luân
vương, mỗi vị đều đem bánh xe kim cương
đặt dưới chân của tất cả Phật mẫu đã sinh
ra các Ngài, mỗi bánh xe biến thành 2 cái, 1
cái đỡ chân, 1 cái che trên đầu”.
(xt. Nhất Tự Kim Luân).
NHẤT THIẾT PHỔ MÔN THÂN
Hết thảy thân Phổ môn, nghĩa là thân
trùm khắp 4 lớp pháp giới: Sự pháp giới, Lí
pháp giới, Lí sự vô ngại pháp giới và Sự sự
vô ngại pháp giới.
Đại nhật kinh sớ quyển 8 (Đại 39, 662
hạ) nói: “Nay lại lấy đó làm chất đốt cho
lửa trí tuệ, cúng dường Nhất thiết phổ môn
thân, tăng thêm thế lực bất tư nghị”.
NHẤT THIẾT SỞ CẦU MÃN TÚC CÔNG ĐỨC
Gọi tắt: Sở cầu mãn túc công đức.
Tất cả điều mong cầu đều đầy đủ công
đức, là 1 trong 17 thứ công đức làm đẹp
cõi nước, thuộc 29 thứ trang nghiêm ở thế
giới Cực lạc. Nghĩa là chúng sinh đã sinh
về Tịnh độ thì tất cả điều mong cầu đều
được đầy đủ.
Luận Tịnh độ (Đại 26, 231 thượng) nói:
“Những điều mà chúng sinh mong muốn,
tất cả đều đầy đủ”. Tức là do tâm nguyện
của đức Phật A di đà mà thế giới thanh tịnh
trang nghiêm của Ngài thỏa mãn được tất
cả những mong muốn của chúng sinh.
NHẤT THIẾT THÂN NGHIÊP TÙY TRÍ TUÊ HÀNH
Cũng gọi Nhất thiết thân nghiệp trí vi
tiền đạo tùy trí nhi chuyển.
11204

Tất cả hành vi của nghiệp thân đều được
hướng dẫn bởi trí tuệ, là 1 trong 18 pháp
bất cộng của đức Phật.
Nghĩa là đức Phật hiện các tướng thù
thắng, điều phục chúng sinh, dùng trí tuệ
diễn nói tất cả các pháp, làm cho chúng sinh
h    tu

11205

kiến lê xa đồng tử, Chúng sinh nhạo kiến tỉ khưu, Nhạo kiến li xa bồ tát. NHẤT THIẾT THẾ GIAN NAN TÍN CHI PHÁP

11206

N
3719
Chỉ cho đồng tử Nhất thiết thế gian
nhạo kiến (Phạm: Sarvalokapriyadarzana),
dòng Li xa (Phạm:
Licchavi) là người hoằng dương kinh điển
Đại thừa.
Cứ theo kinh Đại ph

11207

NHẤT THIẾT THẾ GIỚI TÁN THÁN CHƯ PHẬT TRANG ·Ô! 9

11209

nghĩa Q.4, phần đầu; Pháp giới thứ đệ sơ
môn Q.hạ, phần đầu].
NHẤT THIẾT TÍNH
........
Tất cả tính. Chỉ chung cho 4 tính: Tự
tính, Tha tính, Cộng tính, Li tính.
1. Tự tính: Chấp trước vào 1 niệm phát
sinh từ căn.
2. Tha tính: Chấp trước vào 1 niệm phát
sinh từ trần cảnh.
3. Cộng tính: Chấp trước vào 1 niệm
phát sinh từ căn và trần hòa hợp.
4. Li tính: Chấp trước vào 1 niệm phát
sinh từ chỗ lìa khỏi căn và trần.
Nếu không chấp trước vào tướng của 4
tính này thì gọi làGiai không.
NHẤT THIẾT TRÍ
........
Phạm: Sarvajĩa.
Hán âm: Tát bà nhã, Tát vân nhiên.
Chỉ cho trí biết rõ tất cả pháp tướng trong
ngoài, là 1 trong 3 trí.
Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba la
mật đa quyển hạ (Đại 8, 843 thượng) nói:
“Đầy khắp cõi vô lậu, thân giải thoát thanh
tịnh, vắng lặng chẳng nghĩ bàn, gọi là Nhất
thiết trí”.
Luận Du già sư địa quyển 38 (Đại 30,
498 hạ) nói: “Đối với tất cả giới, tất cả sự
pháp, tất cả phẩm loại, tất cả thời gian,
trí tự tại vô ngại gọi là Nhất thiết trí”.
Tức là biết rõ sự sai khác của tất cả thế
giới, chúng sinh giới, sự pháp hữu vt

11211

N
3721
bình đẳng tức là tướng sai biệt”.
Luận Đại trí độ quyển 27 (Đại 25, 258
hạ) nói: “Tổng tướng là Nhất thiết trí, Biệt
tướng là Nhất thiết chủng trí; nhân là Nhất
thiết trí, quả là Nhất thiết chủng trí; nói
lược là Nhất thiết trí, nói rộng là Nhất thiết
chủng trí. (...) Nhất thiết trí là trí của Thanh
văn và Duyên giác; Đạo chủng trí là trí của
các Bồ tát, Nhất thiết chủng trí là trí của
Phật”.
[X. luận Đại tì bà sa Q.15; luận Tạp a tì
đàm tâm Q.8; Đại thừa nghĩa chương Q.19].
(xt. Nhất Thiết Chủng Trí).
NHẤT THIẾT TRÍ CÚ
... ... ... ..
Cú hàm ý là chỗ ở. Nhất thiết trí cú là
trụ xứ của Phật.
Kinh Đại nhật quyển 6 (Đại 18, 42
trung) nói: “Thường siêng năng tu tập, cầu
nhất thiết trí cú”. Bởi vì tính chất của Chân
ngôn đều xa lìa cái thấy phân biệt của thế
gian. Nếu biết rõ điều này rồi tu hành Chân
ngôn đúng như thực, thì đó là Nhất thiết
trí cú.
Đại nhật kinh nghĩa thích quyển 14 (Vạn
tục 36, 479 thượng) nói: “Cú có nghĩa là
chỗ ở. Chỗ ở của Nhất thiết trí tức là trụ xứ
của Phật. Nên biết tính của Bồ đề giống như
hư không, hư không đồng với tính Bồ đề.
Mà tính Bồ đề chính là chữ A, là Nhất thiết
trí cú vậy”.
NHẤT THIẾT TRÍ ĐỊA
...........
Phạm: Sarvajĩa-bhùmi.
Cũng gọi Cứu cánh nhất thiết trí địa.
11213

Địa vị Nhất thiết trí, tức là quả vị Phật.
Phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 19 thượng) nói: “Đối với tất cả pháp,
dùng trí phương tiện để diễn nói, những
người nghe pháp ấy đều đạt đến địa vị Nhất
thiết trí”.
Đại nhật kinh sớ quyển 2 (Đại 39, 604
hạ) nói: “Từ Tịnh bồ đề tâm trở lên đến
địa vị Thập trụ đều là tu hành theo lòng
tin và hiểu, chỉ có đức Như lai là ở địa Nhất
thiết trí”.
NHẤT THIẾT TRÍ GIẢ
Phạm: Sarvajĩa.
Pàli: Sabbaĩĩu.
Đồng nghĩa: Nhất thiết trí nhân, Nhất
thiết trí tạng.
Bậc giác ngộ đã thực chứng được tất cả
trí tuệ. Tên khác của đức Phật.
Luận Câu xá quyển 29 (Đại 29, 155
thượng) nói: “Phật biết khắp tất cả, nên gọi
là Nhất thiết trí giả”.
Phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 19 trung) nói: “Ta là người biết tất
cả, thấy tất cả, người biết đạo, người mở đạo,
người nói đạo”.
Mật giáo dùng Nhất thiết trí giả làm đức
hiệu của Đại nhật Như lai.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
NHẤT THIẾT TRÍ TUÊ GIẢ
Tiếng tôn xưng đức Đại nhật Như lai.
Kinh Đại nhật quyển 1 (Đại 18, 8 hạ)
nói: “Bậc Nhất thiết trí tuệ, xuất hiện nơi
thế gian, giống như hoa Ưu đàm, lâu lâu
hiện một lần”.
NHẤT THIẾT TRÍ KINH
...........
Kinh, do ngài Cù đàm tăng già đề bà
dịch vào đời Đông Tấn, được thu vào kinh
11214

Trung a hàm quyển 59 trong Đại chính tạng
tập 1.
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
phân biệt cho vua Ba tư nặc nghe về Nhất
thiết trí và sự hơn kém giữa 4 giai cấp ở Ấn
độ đời xưa.
NHẤT THIẾT TRÍ KINH

11215

N
3722
NHẤT THIẾT TRÍ LỤC SƯ NGOẠI ĐẠO
....................
Tên của 1 phái ngoại đạo ở Ấn độ đời
xưa, 1 trong 3 loại Lục sư ngoại đạo.
Ma ha chỉ quán quyển 10, thượng (Đại
46, 132 hạ) nói: “Từ sự cố chấp của các phái
lại sinh ra 1 kiến giải, tâm trí họ sáng suốt,
lanh lợi; với tâm trí ấy, họ thông hiểu tất cả
pháp, vì thế nên gọi là Nhất thiết trí ngoại
đạo”.
[X. Bách luận sớ Q.thượng; Tứ giáo
nghĩa Q.2].
NHẤT THIẾT TRÍ NHÃN
...........
Cũng gọi Phổ nhãn.
Con mắt của tất cả trí, 1 trong 10 loại
mắt của Bồ tát.
Hoa nghiêm kinh sớ quyển 53 (Đại 35,
901 trung) nói: “Nhất thiết trí nhãn tức là
Phổ nhãn, chẳng những thấy lớp lớp pháp
giới, mà còn thấy pháp giới chính là Nhất
thiết trí nhãn”. Nghĩa là Bồ tát có đức hạnh
tịnh thắng, dùng pháp môn bình đẳng thấy
pháp giới, cho nên thấy khắp các pháp chân
thực bình đẳng. Nhất thiết trí nhãn ở đây
tương đương với Phật nhãn trong Ngũ nhãn.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.41 (bản dịch cũ);
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.17; Đại
thừa nghĩa chương Q.20].
NHẤT THIẾT TRÍ QUANG MINH TIÊN NHÂN TỪ
TÂM NHÂN DUYÊN BẤT THỰC NHỤC KINH
Cũng gọi Nhất thiết trí quang minh tiên
nhân bất thực nhục kinh.
Kinh, 1 quyển, khuyết dịch, được thu
vào Đại chính tạng tập 3.
11216

Nội dung kinh này kể lại sự tích bản sinh
của bồ tát Di lặc làm con của người Bà la
môn tên Ca ba lợi. Truyện kể: Thủa xưa,
đức Phật Di lặc thị hiện xuống thế giới Thắng
hoa phu tuyên thuyết kinh Từ tam muội
quang đại bi hải vân, Bà la môn Nhất thiết
trí quang minh do nghe kinh này mà phát
tâm bồ đề, thệ nguyện trì tụng kinh này,
đồng thời, nguyện đời vị lai thành Phật cũng
cùng hiệu Di lặc. Sau đó, Bà la môn Nhất
thiết trí quang minh xuất gia, trong khoảng
8.000 năm, 1 lòng trì tụng kinh Từ tam muội
quang đại bi hải vân. Bấy giờ, trời mưa tầm
tã liên tiếp nhiều ngày. Bà la môn không ra
ngoài xin ăn. Có 2 mẹ con thỏ rừng, nhận
thấy đã 7 ngày rồi mà vị tiên không ăn, liền
nhảy vào lửa thiêu thân để cúng dường, vì
mong cho chính pháp trụ thế lâu dài. Vị
tiên nhân từ tâm thấy thế bèn phát nguyện
rằng: “Ta thề đời đời chẳng khởi ý tưởng sát
sinh, không bao giờ ăn thịt”. Nói xong, tiên
nhân cũng nhảy vào hầm lửa. Vị tiên nhân
này là Di lặc, con của Bà la môn Ca ba lợi.
Ngoài ra, kinh trên còn tiên đoán khoảng
56 ức 7 nghìn vạn năm sau, ngài Di lặc sẽ
thành Phật.
NHẤT THIẾT TRÍ THUYỀN
Con thuyền trí tuệ. Đức Phật được ví dụ
như thuyền bè, đưa người sang bờ Nhất thiết
trí, tức là bờ giác ngộ bên kia.
Giáo hành tín chứng văn loại quyển 2
(Đại 83, 599 hạ) nói: “Tát cạn biển ngu si,
đưa vào biển thệ nguyện, dong thuyền Nhất
thiết trí, cứu vớt hết chúng sinh”.
Trên đây là những lời khen ngợi tâm
nguyện đại bi của đức Phật A di đà rộng
lớn như hư không, các công đức nhiệm
mầu không bờ bến, dẫn dắt chúng sinh
11217

về Tịnh độ.
NHẤT THIẾT TRÍ TRÍ
... ... ... ..
Phạm:Sarvajĩa-jĩàna.
Hán âm: Tát bà nhã na.
NHẤT THIẾT TRÍ TRÍ

11218

N
3723
Chỉ cho trí của Nhất thiết trí, tức là trí
tuệ của đức Phật.
Nhất thiết trí là trí chung của Thanh văn,
Duyên giác và Phật. Nhưng trí của Phật là
trí thù thắng nhất trong tất cả trí. Nên ở
đây, nhằm phân biệt với trí của Thanh văn,
Duyên giác mà gọi trí của Phật là Nhất thiết
trí trí.
Kinh Nhân vương hộ quốc bát nhã ba
la mật đa quyển thượng (Đại 8, 837
thượng) nói: “Tự tính thanh tịnh gọi là tính
Bản giác, tức là Nhất thiết trí trí của chư
Phật”.
Kinh Đại nhật quyển 6 (Đại 18, 41
trung) nói: “Nhất thiết trí trí lìa tất cả phân
biệt và vô phân biệt, là trí thù thắng nhất
trong tất cả trí, giống như cõi hư không.
Cũng giống như đại địa, là nơi nương tựa
của hết thảy chúng sinh, lại như gió, cuốn
sạch tất cả bụi phiền não, cũng lại như
lửa có năng lực thiêu đốt tất cả củi ngu si
vô trí, lại giống như nước, chúng sinh nhờ
đó mà được tươi mát, yên vui. Trí này
chẳng những dùng nhất thiết chủng biết
khắp tất cả pháp, mà còn biết pháp này
là tướng rốt ráo thường trụ không hoại
diệt, không thêm bớt, giống như kim
cương, cho nên là trí tuệ tột cùng chân
thực, cũng là pháp vị giải thoát tự chứng
của Như lai”.
[X. phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
Q.1; Đại nhật kinh nghĩa thích Q.1; Đại tì
lô giá na kinh trụ tâm sao Q.4].
NHẤT THIẾT TRÍ TƯỚNG
Phạm:Sarvajĩatà.
11219

Hán âm: Tát bà nhã đa.
Tướng của Nhất thiết trí.
Luận Đại trí độ quyển 27 (Đại 25, 260
trung) nói: “Tát bà, Hán dịch là nhất thiết;
Nhã, Hán dịch là trí; Đa, Hán dịch là
tướng”.
NHẤT THIẾT TRÍ VÔ SỞ ÚY
Phạm: Sarva-dharmàbhisaôbodhi=
vaizàradya.
Cũng gọi Chư pháp hiện đẳng giác vô
úy, Chính đẳng giác vô úy, Đẳng giác vô
úy.
Trí tuệ vô sở úy, 1 trong 4 vô sở úy của
đức Phật.
Đức Thế tôn biết rõ các pháp, trụ nơi
chính kiến, tuyên thuyết chính pháp ở giữa
đại chúng, như sư tử chúa, an ổn không sợ,
nên gọi Nhất thiết trí vô sở úy.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.19; luận
Đại tì bà sa Q.30; luận Đại trí độ Q.25].
NHẤT THIẾT VÔ CHƯỚNG NGẠI
Gọi tắt: Nhất thiết vô ngại.
Thông suốt tất cả, không có gì ngăn ngại.
Phẩm Như lai thần lực trong kinh Pháp
hoa (Đại 9, 186 trung) nói:
“Người trì tụng kinh này
Đối với nghĩa các pháp
Danh tự và ngôn từ
Nói đến vô cùng tận
Như gió giữa hư không
Hết thảy không chướng ngại”.
NHẤT THIẾT VÔ CHƯỚNG PHÁP ẤN MINH
Một trong các loại ấn tướng của Mật giáo.
Ấn tướng như sau: Tay trái và tay phải
đều kết Đao ấn(ấn dao), 2 ngón trỏ hướng
ra ngoài dính vào 2 bên và tụng chân ngôn:
“Bà nga phạ đế(Thế tôn)tô bà ha(thành
tựu)”.
11220

NHẤT THIẾT VÔ THƯỢNG GIÁC GIẢ CÚ
Chỉ cho chữ (aô) trong chân ngôn
Bách quang biến chiếu của Mật giáo.
NHẤT THIẾT VÔ THƯỢNG GIÁC GIẢ CÚ

11221

N
3724
Kinh Đại nhật quyển 6 (Đại 18, 40 hạ)
nói: “Hãy siêng năng mạnh mẽ tu trì Nhất
thiết vô thượng giác giả cú này, vì đây là
tâm yếu của tất cả pháp môn mà chư Phật
đã nói”.
NHẤT THIẾT XẢ BẤT THỦ THÍ TƯỞNG
Buông bỏ tất cả, không giữ lấy 1 ý tưởng
nào về việc bố thí. Là 1 trong 10 điều lợi ích
của Bát nhã.
Nghĩa là Bồ tát tu hành Bát nhã, quán
chiếu muôn pháp đều vắng lặng, cho nên
tuy làm việc bố thí mà không bị dính mắc
vào vật để bố thí(tức không nuối tiếc).
[X. kinh Nguyệt đăng tam muội Q.6].
NHẤT THIẾT XỨ
........
Phạm: Kftsna-àyatana.
Có 2 nghĩa:
1. Biến xứ: Bất cứ nơi nào. Vì thông
suốt khắp 10 phương không gì ngăn ngại,
nên gọi là Nhất thiết biến xứ.
2. Tên của thiền định: Cũng gọi Biến
xứ. Vì cảnh sở quán(đối tượng bị quán sát)
của thiền định, trùm khắp vạn hữu, bao gồm
đất, nước, lửa, gió, xanh, vàng, đỏ, trắng,
không, thức, tính chung có 10 loại gọi là
Thập nhất thiết xứ, Thập biến xứ.
[X. kinh Thập lệ trong Trung a hàm Q.6;
Pháp giới thứ đệ Q.hạ].
NHẤT THIẾT Ý NGHIÊP TÙY TRÍ TUÊ HÀNH
Cũng gọi Nhất thiết ý nghiệp tiền đạo
tùy trí nhi chuyển.
Tất cả hoạt động của ý thức đều được
hướng dẫn bởi trí tuệ, là 1 trong 18 pháp
bất cộng của đức Phật.
11222

Nghĩa là đức Phật chuyển ý nghiệp thanh
tịnh theo trí tuệ, hiểu rõ tâm chúng sinh mà
nói pháp để phá tan màn vô minh si ám của
họ, gọi là Ý nghiệp tùy trí tuệ hành.
[X. Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.hạ, phần
cuối; Hoa nghiêm kinh khổng mục chương
Q.2, 4].
NHẤT THÓA TIÊU THẾ GIỚI HỎA
Nhổ 1 bãi nước bọt dập tắt ngọn lửa đang
thiêu đốt thế giới.
Kinh Phật tạng quyển thượng (Đại 15,
783 thượng) nói: “Ví như vào lúc hết kiếp,
lửa dữ bùng cháy, thiêu đốt thế giới, có người
nhổ 1 bãi nước bọt dập tắt ngọn lửa ấy, rồi
thổi 1 cái để hình thành lại thế giới và các
cung trời”.
Đây là ví dụ đức Phật nói pháp bất sinh
bất diệt khiến người đời tin hiểu là 1 việc
còn hiếm có, khó tin hơn gấp bội việc kì đặc
vừa nói ở trên.
NHẤT THỐC PHÁ TAM QUAN
Cũng gọi Khâm sơn nhất thốc phá tam
quan.
Tên công án của Thiền tông.
Một mũi tên phá 3 cửa ải.
Dùng 1 mũi tên bắn phá 3 cửa ải, ví dụ
cho 1 niệm vượt qua 3 A tăng kì kiếp, 1
tâm quán xét suốt Tam quán (Không, Giả,
Trung), 1 gậy đánh chết chư Phật trong 3
đời, trực tiếp tham cứu bản lai diện mục
mà không phải trải qua bất cứ 1 giai đoạn
nào. Công án này nói về cơ duyên cuộc
vấn đáp giữa Thiền sư Khâm sơn Văn thúy
ở Lễ châu vào đời Đường với Thiền khách
Cự lương.
Tắc 56 trong Bích nham lục (Đại 48, 190
thượng) ghi: “Thiền khách Cự lương hỏi ngài
Khâm sơn:
11223

- Khi 1 mũi tên bắn phá 3 cửa ải thì thế
nào?
Ngài Khâm sơn đáp:
- Hãy thả ông chủ cửa ải ra xem.
NHẤT THỐC PHÁ TAM QUAN

11224

N
3725
Cự lương hỏi:
- Làm sao biết lỗi để sửa?
Ngài Khâm sơn trả lời:
- Còn đợi đến bao giờ?
Cự lương nói:
- Như bắn tên không trúng đích.
Cự lương nói xong đi ra. Ngài Khâm sơn
bảo:
- Hãy lại đây, Xà lê!
Cự lương quay đầu lại, ngài Khâm sơn
chặn lại nói:
- Thôi, hãy gác việc 1 mũi tên phá 3 cửa
ải lại, giờ hãy thử bắn tên với Khâm sơn này
xem sao!
Cự lương định nói. Ngài Khâm sơn đánh
cho 7 gậy bảo:
- Hãy để cho gã này ngờ 30 năm”.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.17].
NHẤT THÔNG
.....
Một hồi. Khi đánh trống, đánh bảng,
đánh khánh... bắt đầu đánh chậm, sau
nhanh dần, đến sau cùng đánh thật nhanh
rồi đổ hồi, như thế gọi là Nhất thông.
Điều Thướng đường trong Thiền uyển
thanh qui quyển 1 (Vạn 111, 443 thượng)
nói: “Nghe 1 hồi trống, vị Thủ tọa và đại
chúng lên Pháp đường”.
NHẤT THỜI
.....
Phạm: Skasmiô samaye.
Pàli: Ekaô samayaô.
Một thời gian nọ, thủa nọ. Tức chỉ cho
đức Phật nói pháp vào 1 lúc nào đó.
Các kinh Phật đều mở đầu bằng câu:
11225

“Như thị ngã văn, nhất thời Phật tại...(Tôi
nghe như vầy, một thời kia đức Phật ở tại...).
Đây là 1 trong 6 thứ thành tựu trong phần
tựa của các kinh.
Luận Kim cương tiên quyển 1 (Đại 25,
801 thượng) chép: “Đã nói là tôi nghe thì ắt
phải có thời gian, cho nên tiếp theo nói nhất
thời (...). Nhưng “nhất thời” ở đây không
nói rõ thời điểm nên không biết vào thời
gian nào”.
Cứ theo Thiên thai quán kinh sớ thì thời
có 2 thứ là Ca la và Tam ma da. Ca la, cũng
gọi Thực thời, là thời gian ngắn; còn Tam
ma da, cũng gọi Giả thời, là thời gian dài.
Song, bất luận là thời gian dài hay ngắn, thực
hay giả, cứ mỗi khi đức Phật nói xong 1 kinh,
thì gọi là Nhất thời.
[X. luận Đại trí độ Q.1; Nhân vương hộ
quốc bát nhã ba la mật đa kinh sớ Q.thượng;
Pháp hoa văn cú Q.hạ].
NHẤT THỜI NHẤT THIẾT THỜI
..............
Một thời tức tất cả thời. Nghĩa là trong
khoảng chốc lát tức vô lượng kiếp.
Bởi vì trí và cảnh của Như lai viên dung,
có thể kéo dài hoặc rút ngắn 1 cách tự tại vô
ngại, cho nên có thể rút ngắn nhiều kiếp lại
thành 1 giờ, kéo dài 1 giờ ra thành nhiều
kiếp.
NHẤT THỤ CHI ẤM NHẤT HÀ CHI LƯU
Một bóng cây, 1 dòng sông. Nghĩa là mọi
người cùng ngồi dưới 1 bóng cây, cùng bơi
qua 1 con sông, đó là do cùng nhân duyên ở
đời trước mà tạo thành quả như vậy.
NHẤT THỦ ĐÀI NHẤT THỦ NẠI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một tay nâng, 1 tay đè. Trong Thiền lâm,
cụm từ này được sử dụng để chỉ cho phương
11226

pháp đối cơ tự do vô ngại của Thiền sư khi
dắt dẫn người học.
Tắc 22 trong Thung dung lục (Đại 48,
241 trung) ghi: “Sư nói: Ông già Động sơn
chẳng biết tốt xấu gì cả, ta lúc ấy 1 tay nâng,
1 tay đè”.
NHẤT THỦ ĐÀI NHẤT THỦ NẠI

11227

N
3726
NHẤT THỦ THÔI NHẤT THỦ DUÊ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một tay đẩy, 1 tay kéo.
Thiền tông dùng từ ngữ này để nói về
pháp đối cơ tự do vô ngại mà Thiền sư ứng
dụng khi khai thị cho người học.
Tắc 35 trong Thung dung lục (Đại 48, 250
trung) chép: “Ngài Giáp sơn nói: Gà sao đậu
trong tổ phượng? Đâu có phải đồng loại với
phượng? Hãy ra đi!(Một tay đẩy, 1 tay kéo).
NHẤT THUẤN
Một nháy mắt.
Theo luật Ma ha tăng kì, thì 20 nháy
mắt là 1 cái búng móng tay. Pháp trì trai của
người tu hành qui định chỉ ăn vào lúc đúng
giờ Ngọ, nếu mặt trời đã xế qua giờ Ngọ
khoảng 1 nháy mắt thì không được ăn.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.17].
NHẤT THỦY TỨ KIẾN
Cũng gọi Nhất xứ tứ kiến, Nhất cảnh tứ
kiến, Nhất cảnh tứ tâm.
Một dòng nước 4 cái thấy. Nghĩa là cùng
1 cảnh giới mà tùy theo nghiệp mỗi loài lại
thấy khác nhau.
Theo Duy thức học thì cùng là 1 dòng
nước, mà người trời nhìn vào thì cho là ao
báu trang nghiêm; người thế gian thấy thì
cho là ao nước; trong con mắt của ngã quỉ
thì đó là 1 hồ máu mủ; còn các loài thủy tộc
như tôm, cá thì lại coi đó là chỗ ở đẹp đẽ
của chúng.
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.4; Đại
minh tam tạng pháp số Q.18].
NHẤT THUYẾT BỘ
... ... ..
11228

Phạm: Eka-vyavahàrika.
Cũng gọi Y kha tì bộ, Bà ha lị kha bộ, Tì
bà ha la bộ, Chấp nhất ngữ ngôn bộ.
Một trong 20 bộ phái Tiểu thừa, là bộ
phái được tách ra từ Đại chúng bộ vào
khoảng 200 năm sau đức Phật nhập diệt,
do bất đồng quan điểm về thuyết “Hiện tại
hữu thể, quá khứ, vị lai vô thể” mà Đại
chúng bộ chủ trương. Vì bộ này cho rằng
tất cả các pháp đều không có thực thể, chỉ
có giả danh mà thôi, nên gọi là Nhất thuyết
bộ, lập trường tư tưởng khác hẳn với tông
chỉ của Đại chúng bộ nên mới lập ra 1 bộ
phái riêng biệt.
Ngài Khuy cơ và ngài Pháp tạng chia 20
bộ phái Tiểu thừa làm 6 tông, gọi bộ phái
này là Chư pháp đãn danh tông, thuộc về
Phần thông Đại thừa. Vì bộ phái này chủ
trương các pháp đều là giả danh, không có
thực thể, nên không khác với thuyết “Giai
không” của Bát nhã.
[X. luận Dị bộ tông luân; Đại thừa pháp
uyển nghĩa lâm chương Q.1, phần đầu; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.1; Dị bộ tông
luân luận thuật kí phát nhận Q.thượng,
trung].
NHẤT THỪA
... ..
Phạm:Eka-yàna.
Cũng gọi Phật thừa.
Thừa có nghĩa vận chuyển, chuyên chở.
Đức Phật nói pháp Nhất thừa, khiến chúng
sinh nhờ đó tu hành, ra khỏi biển khổ sinh
tử, vận chuyển đến bờ Niết bàn bên kia.
Kinh Pháp hoa dùng hình ảnh của cỗ xe
bằng 7 báu do trâu trắng lớn kéo để đưa
chúng sinh ra khỏi vòng luân hồi sinh tử.
Việc đức Phật ra đời cốt nhằm giảng nói
11229

kinh Pháp hoa, nhưng vì căn cơ của chúng
sinh không giống nhau, cho nên đức Phật
phải nói giáo pháp Tam thừa trước, khiến
chúng sinh dần dần thuần phục, rồi sau mới
dẫn dắt họ vào pháp Nhất thừa. Như kinh
NHẤT THỪA

11230

N
3727
Pháp hoa nói: Từ 1 thừa phân biệt nói thành
3, cuối cùng đến thời Pháp hoa, đức Phật
mới gom những hạnh nhỏ hẹp của Tam thừa
về Nhất thừa rộng lớn.
[X. phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa Q.1; phẩm Thí dụ kinh Pháp hoa Q.2].
NHẤT THỪA BỒ ĐỀ
Đối lại: Nhị thừa bồ đề phương tiện, Tam
thừa bồ đề phương tiện.
Hàm ý là Bồ đề chân thực.
NHẤT THỪA CƠ
Chỉ cho những căn cớ có khả năng tiếp
nhận giáo pháp Nhất thừa.
Các tông Hoa nghiêm, Thiên thai, Tịnh
độ đều nói pháp Nhất thừa, cho nên những
người có thể thụ trì các giáo pháp ấy đều
được gọi là Nhất thừa cơ.
NHẤT THỪA CỰC XƯỚNG
Giáo pháp Nhất thừa là lí cùng tột của
Đại thừa giáo. Pháp Nhất thừa không có hai,
ba, vì là thuyết liễu nghĩa nên gọi là Cực
xướng. Cũng chỉ cho pháp môn Trì danh
niệm Phật cầu vãng sinh Tịnh độ cực lạc.
Phật thuyết A di đà kinh nghĩa sớ (Đại
37, 356 trung) nói: “Nhất thừa cực xướng
chung qui là chỉ cho Lạc bang; trong vạn
hạnh viên tu thì trì danh niệm Phật là thù
thắng hơn cả”.
NHẤT THỪA CHÂN THỰC TAM THỪA PHƯƠNG
TIÊN
Nhất thừa giáo là giáo pháp chân thực,
Tam thừa giáo là giáo pháp phương tiện,
do tông Thiên thai và tông Hoa nghiêm
thành lập.
(xt. Nhất Thừa).
11231

NHẤT THỪA HẢI
Biển pháp Nhất thừa, tức ví dụ giáo pháp
Nhất thừa sâu rộng như biển cả.
Quán kinh sớ Huyền nghĩa phần của ngài
Thiện đạo, khi phán thích về kinh Quán vô
lượng thọ có câu: “Bồ tát tạng đốn giáo nhất
thừa hải”.
(xt. Thệ Nguyện Nhất Thừa).
NHẤT THỪA HIỂN TÍNH GIÁO
Giáo pháp trên hết trong 5 giáo do ngài
Khuê phông Tông mật thuộc tông Hoa
nghiêm thành lập.
Ngài Tông mật chủ trương kinh Hoa
nghiêm là giáo pháp Nhất Phật thừa cùng tột,
là pháp ẩn mật không cần phương tiện, chỉ
thẳng tự tâm tức là chân tính bản giác, xa lìa
các vọng tưởng chấp trước, thấy được trí tuệ
sâu rộng của Như lai ngay trong thân mình,
vì thế phán đó là Nhất thừa hiển tính giáo.
(xt. Ngũ Giáo).
NHẤT THỪA KINH
... ... ..
Chỉ cho kinh Pháp hoa. Vì kinh này nói
rất rõ ràng về yếu chỉ của giáo pháp Nhất
thừa, nên gọi là Nhất thừa kinh.
NHẤT THỪA MÃN GIÁO
Một trong 4 giáo do ngài Nguyên hiểu
người Tân la(Cao li) thành lập.
Ngài Nguyên hiểu chia giáo pháp do đức
Phật nói trong 1 đời làm 4 giáo: Tam thừa
biệt giáo, Tam thừa thông giáo, Nhất thừa
phần giáo và Nhất thừa mãn giáo. Nghĩa
của Nhất thừa mãn giáo cũng giống như giáo
pháp kinh Hoa nghiêm, vì nói rõ đầy đủ lí
của pháp giới nên gọi Mãn giáo.
(xt. Hiểu Công Tứ Giáo).
NHẤT THỪA MÃN GIÁO

11232

N
3728
NHẤT THỪA PHÁP GIỚI ĐỒ
Gọi đủ: Hoa nghiêm nhất thừa pháp giới
đồ.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Nghĩa tương
(625-702) người Tân la soạn, được thu vào
Đại chính tạng tập 45.
Nội dung tác phẩm này dùng 30 câu
thơ thể thất ngôn, tất cả có 210 chữ, xếp
thành 1 đồ biểu gồm 54 góc, có phụ thêm
lời chú thích, vịnh thuật về yếu chỉ Viên
giáo nói trong kinh Hoa nghiêm và Thập
địa kinh luận. Đồ biểu này được hình thành
vào tháng 7, niên hiệu Tổng chương năm
đầu (668) đời vua Đường cao tông, là văn
hiến trọng yếu về tư tưởng Hoa nghiêm
của Triều tiên.
Về sách chú thích thì có: Pháp giới
đồ kí tùng tủy lục, 4 quyển, trong đó có
thêm đồ biểu về Nhất thừa pháp giới như
sau:
NHẤT THỪA PHÁP GIỚI ĐỒ
vi
lượng
kiếp
Cửu
thế
thập
thế
tướng
Chư
pháp
bất
động
bản
Nhất
11233

Nhất
nhất
tức
đa
thiết
nhất
tức
Nhất
nhất
trung
đa
thiết
nhất
trung
trần
vô
viễn
lượng
Vô
thị
hỗ
nhị
trí
Chứng
thiết
nhất
lai
thành
trung
thị
kiếp
tức
nhất
như
tương
vô
sở
thậm
11234

thâm
tuyệt
tịch
duyên
hàm
tức
niệm
Nhất
niệm
diệc
tức
dung
tri
tính
cực
tướng
Vô
tùy
thập
phương
Nhất
thiết
trần
trung
Nhưng
viên
phi
Chân
triệt
vô
danh
tính
Sơ
thành
biệt
cách
loạn
tạp
11235

bất
tính
dư
cảnh
diệu
Bất
thủ
tự
phát
ích
sinh
mãn
hư
không
Chúng
Pháp
Phật
vi
danh
động
bất
lai
tâm
bảo
Phật
Thập
biệt
phân
sinh
Hồi
tức
vong
tưởng
tất
bất
Cựu
thời
Vũ
11236

thiện
Hải
ấn
vô
tùy
tế
tận
vô
ni
la
đắc
sàng
tiện
nghị
hiền
nhập
tam
nhiêu
khí
bản
bảo
tùy
phận
đà
Vô
đạo
chính
tư
đại
Năng
muội
minh
đắc
hoàn
Trang
gia
đắc
Dĩ
11237

duyên
Trung
giác
bất
nhân
cảnh
trung
sự
lợi
giả
nghiêm
Qui
tư
lương
thiện
tế
Sinh
y
như
xuất
Phồn
Lí
ích
hành
pháp
y
như
tróc
xảo
thực
tử
niết
bàn
thường
cộng
hòa
Thị
cố
11238

giới
thực
bảo
điện
Cùng
tọa
Đồ Biểu:

11239

N
3729
Ba mươi câu thơ 7 chữ trong đồ biểu
trên như sau:
1. Nhất vi trần trung hàm thập phương
2. Nhất thiết trần trung diệc như thị
3. Vô lượng viễn kiếp tức nhất niệm
4. Nhất niệm tức thị vô lượng kiếp
5. Cửu thế thập thế hỗ tương tức
6. Nhưng bất tạp loạn cách biệt thành
7. Sơ phát tâm thời tiện chính giác
8. Sinh tử Niết bàn thường cộng hòa
9. Lí sự minh nhiên vô phân biệt
10. Thập Phật thiện hiền đại nhân cảnh
11. Năng nhập Hải ấn tam muội trung
12. Phồn xuất như ý bất tư nghị
13. Vũ bảo ích sinh mãn hư không
14. Chúng sinh tùy khí đắc lợi ích
15. Thị cố hành giả hoàn bản tế
16. Hồi tức vong tưởng tất bất đắc
17. Vô duyên thiện xảo tróc như ý
18. Qui gia tùy phận đắc tư lương
19. Dĩ đà la ni vô tận bảo
20. Trang nghiêm pháp giới thực bảo điện
21. Cùng tọa thực tế Trung đạo sàng
22. Cựu lai Bất động danh vi Phật
23. Pháp tính viên dung vô nhị tướng
24. Chư pháp bất động bản lai tịch
25. Vô danh vô tướng tuyệt nhất sinh
26. Chứng trí sở tri phi dư cảnh
27. Chân tính thậm thâm cực triệt diệu
28. Bất thủ tự tính tùy duyên thành
29. Nhất trung nhất thiết đa trung nhất
30. Nhất tức nhất thiết đa tức nhất.
NHẤT THỪA PHẦN GIÁO
Một trong 4 giáo do ngài Nguyên hiểu,
người Tân la(Triều tiên),thành lập.
11240

Ngài Nguyên hiểu chia giáo pháp do đức
Phật nói trong 1 đời làm 4 giáo: Tam thừa
biệt giáo, Tam thừa thông giáo, Nhất thừa
phần giáo và Nhất thừa mãn giáo. Ý nghĩa
của Nhất thừa phần giáo cũng giống như
những điều đã được nói trong kinh Phạm
võng và kinh Anh lạc. Bởi vì Bồ tát không
học chung với hàng Nhị thừa, nên gọi là
Nhất thừa. Nhưng lại chưa thể làm cho lí
viên dung trùm khắp của Phật pháp được
sáng tỏ nên gọi là Phần giáo.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Hoa nghiêm huyền đàm Q.4]. (xt. Hiểu Công
Tứ Giáo).
NHẤT THỪA TAM BẢO
...........
Một trong 6 loại Tam bảo. Pháp tu của
chủng tính bất định.
Cứ theo thuyết của kinh Thắng man và
kinh Pháp hoa thì Nhất thừa chỉ cho Tam
bảo mà Nhất thừa căn bản có được, Phật,
Pháp và Tăng đều bao hàm trong thể của
Nhất thừa Tam bảo này; tức Pháp thân cứu
cánh là Phật bảo, Pháp Nhất thừa là Pháp
bảo và chúng Bồ tát tu pháp Nhất thừa là
Tăng bảo.
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
quyển 6 (Đại 45, 343 hạ) chép: “Diễn nói
pháp Nhất thừa được pháp thân cứu cánh,
trên đó không còn nói pháp sự Nhất thừa”.
Cũng sách đã dẫn, quyển 6 (Đại 45, 345
thượng) nói: “Chính pháp trụ, chính pháp
diệt, Ba la đề mộc xoa, Tì ni, xuất gia, thụ
Cụ túc, 6 phần này đều vì Đại thừa mà giảng
nói. Bốn phần đầu là Pháp, 2 phần sau là
Tăng, cho nên là Nhất thừa phương tiện,
Nhị bảo cũng thuộc Nhất thừa”.
NHẤT THỪA TAM THỪA
11241

... ... ... ..
Một thừa ba thừa. Giáo pháp duy nhất
của Phật giáo có công năng làm cho tất cả
chúng sinh đều thành Phật, nên gọi là Nhất
thừa. Nhưng vì căn cơ, trình độ của chúng
sinh không đều nhau, vì phải thích ứng để
giáo hóa mang lại lợi ích cho tất cả chúng
sinh, cho nên giáo pháp Nhất thừa được chia
làm 3, gọi là Tam thừa.
NHẤT THỪA TAM THỪA

11242

N
3730
Danh từ Nhất thừa có xuất xứ từ các
kinh như: Phẩm Minh nan trong kinh Hoa
nghiêm, phẩm Phương tiện trong kinh
Pháp hoa, chương Nhất thừa trong kinh
Thắng man... Nhất thừa cũng gọi là Phật
thừa, Nhất Phật thừa, Nhất thừa giáo, Nhất
thừa cứu cánh giáo, Nhất thừa pháp, Nhất
đạo. Bộ kinh tuyên dương giáo pháp Nhất
thừa được gọi là Nhất thừa kinh, còn người
tin nhận và tu học theo giáo pháp Nhất
thừa thì gọi là Nhất thừa cơ. Giáo pháp
sâu rộng của Nhất thừa được ví dụ như
biển cả, gọi là Nhất thừa hải. Vì Nhất thừa
là giáo nghĩa cao nhất của Đại thừa, nên
trong sách Phật có từ ngữ “Nhất thừa cực
xướng”. Còn như kinh Pháp hoa là bộ
kinh điển thuyết minh lí Nhất thừa, nên
được gọi là Nhất thừa diệu điển, văn kinh
của kinh Pháp hoa được gọi là Nhất thừa
diệu văn.
Cứ theo luận Cứu cánh Nhất thừa bảo
tính quyển 2 và Đại thừa trang nghiêm kinh
luận quyển 4, thì Thanh văn thừa thuộc
Tiểu thừa, Hạ thừa; Duyên giác thừa thuộc
Bích chi phật thừa, Độc giác thừa, Trung
thừa; Bồ tát thuộc Đại thừa, Phật thừa, Như
lai thừa, Thượng thừa. Bởi thế, giáo pháp
của Tam thừa gọi là Tam thừa giáo. Thanh
văn thừa và Duyên giác thừa không tin
nhận giáo pháp Đại thừa, cho nên gọi là
Ngu pháp nhị thừa; còn như hàng Bồ tát
nhị thừa hồi tiểu hướng đại, thì gọi là Bất
ngu pháp nhị thừa.
Trong pháp Đại thừa, tông Pháp tướng
chia chúng sinh làm 5 chủng tính, trong
11243

đó hàng Định tính Thanh văn, Định tính
Duyên giác và Định tính Bồ tát tín thụ Tam
thừa giáo, chỉ có hàng Bất định tính Bồ tát
mới có thể tín thụ Nhất thừa giáo và chứng
quả Phật, vì thế mới chọn lấy lập trường
Tam thừa chân thực, Nhất thừa phương
tiện. Nhưng tông Thiên thai và tông Hoa
nghiêm thì ngược lại, xem Nhất thừa là Phật
giáo chân thực, cho nên đều chủ trương
Nhất thừa chân thực, Tam thừa phương
tiện. Còn tông Tam luận thì cho Bồ tát
thừa trong Tam thừa là chân thực, Nhị thừa
là phương tiện. Ngoài Tam thừa ra, tông
Thiên thai và tông Hoa nghiêm còn lập
riêng Phật thừa. Vì vậy mà tông Pháp tướng
và tông Tam luận được gọi là “Tam xa gia”;
còn tông Thiên thai và tông Hoa nghiêm
thì được gọi là “Tứ xa gia”. Sự khác nhau
giữa Tam xa và Tứ xa có căn cứ trong phẩm
Thí dụ kinh Pháp hoa, đoạn thuyết minh
về mối quan hệ giữa Tam thừa và Nhất
thừa mà ra. Sau hết, tông Hoa nghiêm gọi
nền giáo lí cùng tột là “Nhất thừa Viên
giáo” mà cho các tông nghĩa khác là “Biệt
giáo”.
[X. phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa Q.1; kinh Giải thâm mật Q.2; luận Hiển
dương thánh giáo Q.20; Nhiếp đại thừa luận
thích Q.10 (ngài Huyền trang dịch)].
NHẤT THỪA VIÊN TÔNG
Chỉ cho tông Thiên thai. Vì tông này lấy
diệu nghĩa của Nhất thừa viên đốn làm tông
chỉ, nên có tên như trên.
NHẤT THỪA YẾU QUYẾT
... ... ... ..
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Nguyên tín,
người Nhật bản soạn, được thu vào Đại
chính tạng tập 74.
11244

Nội dung sách này phán quyết yếu chỉ
về sự tranh luận giữa Tam thừa và Nhất
thừa và thành lập nghĩa Nhất thừa chân
thực, Tam thừa phương tiện. Đồng thời,
soạn giả cũng suy tôn tư tưởng Nhất thừa
của tông Thiên thai mà bài bác thuyết Ngũ
tính các biệt của tông Pháp tướng, chủ
trương tất cả chúng sinh đều có Phật tính,
nên tất yếu phải dùng Nhất thừa để hóa
độ hướng dẫn.
NHẤT THỪA YẾU QUYẾT

11245

N
3731
NHẤT THỨC
Một thức.
Tông Thành thực và Kinh bộ Tiểu thừa
chủ trương chúng sinh chỉ có 1 thức duy
nhất. Tức là thu tóm các thức như: Nhất
thiết nhất tâm thức, A lại da thức, Mạt na
thức, Ý thức... mà thành lập Nhất thức. Nhất
thức này nhờ vào 6 căn để nhận biết 6 cảnh
và mượn ví dụ 1 con vượn 6 cửa sổ để thuyết
minh. Mật giáo cũng lập Nhất thức và lấy
đó làm Pháp giới thể tính trí của Trung đài
Đại nhật tôn.
NHẤT THỨC NGOẠI ĐẠO
Ngoại đạo chủ trương trong thân người
ta chỉ có 1 thức duy nhất. Họ cho rằng 1
thức này thường nương vào 6 căn mắt,
tai, mũi, lưỡi, thân, ý, để duyên theo cảnh
bên ngoài, giống như người ta nuôi 1 con
vượn trong căn nhà có 6 cửa sổ trông ra
ngoài.
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành
sự sao quyển hạ (Đại 40, 151 thượng) nói:
“Nhất thức ngoại đạo chủ trương có 1 thức,
như 1 căn phòng có 6 cửa sổ, con khỉ đi dạo
khắp nơi; căn cũng như thế, 1 thức thông
khắp”. Đây chính là ví dụ 6 cửa sổ 1 con
vượn vậy.
NHẤT THỰC
... ..
Sự ăn uống ở thế gian. Nếu có thể trong
việc ăn uống này mà thấu suốt được Tam đế
thì Nhất thực liền thành Pháp thực. Sau đó,
vận dụng tâm bình đẳng, trên cúng dường
chư Phật ở 10 phương, kế đến cúng dường
các bậc Thánh hiền và sau hết cúng dường
11246

các chúng sinh trong 6 đường, cúng dường
với tâm bình đẳng không phân biệt.
[X. kinh Duy ma cật sở thuyết Q.thượng].
NHẤT THỰC
Cũng gọi Nhất thực chân như, Nhất thực
đế.
I. Nhất Thực.
Tuyệt đối, chân thực. Tức lí thể chân
như thực tướng. Thực là thực tướng không
điên đảo, không hư dối, bình đẳng không
2, bởi thế Thực đế là 1 trong các Thắng
đế.
II. Nhất Thực.
Giáo pháp lấy Nhất thực làm lí thể, giáo
hóa chúng sinh thành Phật, vì nó vận chuyển
chúng sinh bằng Nhất thừa, nên đặc biệt
được gọi là Nhất thừa giáo pháp.
III. Nhất Thực.
Theo tông Tịnh độ, Nhất thực chỉ cho
bản nguyện của đức Phật A di đà.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.4].
NHẤT THỰC CẢNH GIỚI
I. Nhất Thực Cảnh Giới.
Chỉ cho cảnh giới giác ngộ chân thực,
bình đẳng.
II. Nhất Thực Cảnh Giới.
Chỉ cho tâm thể tự tính thanh tịnh của
chúng sinh.
Kinh Chiêm sát quyển hạ (Đại 17, 907
thượng) nói: “Nhất thực cảnh giới là tâm
thể của chúng sinh, từ xưa đến nay không
sinh không diệt, tự tính thanh tịnh, không
có chướng ngại, lìa mọi phân biệt, bình đẳng
trùm khắp giống như hư không”.
III. Nhất Thực Cảnh Giới.
Chỉ cho Pháp thân của đức Như lai.
NHẤT THỰC ĐẾ
Lí Nhất thực tướng Trung đạo. Nhất
11247

thực tướng này vốn không hư dối, không điên đảo, dù Thánh dù phàm, bản tính NHẤT THỰC ĐẾ

11248

N
3732
không hai, vì thế gọi là Nhất thực đế.
[X. kinh Niết bàn Q.13 (bản Bắc)].
NHẤT THỰC KHOẢNH
... ... ..
Phạm: Eka-purobhakta.
Cũng gọi Nhất thực chi khoảnh.
Chỉ cho thời gian 1 bữa ăn, tức là khoảng
thời gian rất ngắn.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12,
273 hạ) nói: “Các vị Bồ tát ở nước Cực lạc,
nương theo uy thần của đức Phật, chỉ trong
khoảng 1 bữa ăn đã đi qua vô lượng thế giới
trong 10 phương”.
Phẩm Tựa trong kinh Pháp hoa (Đại 9,
4 thượng) nói: “Bấy giờ thính chúng trong
pháp hội cùng ngồi 1 chỗ, trong 60 tiểu
kiếp thân tâm không lay động, nghe đức
Phật nói pháp, giống như trong khoảng 1
bữa ăn”.
Ngoài ra, phẩm Sơ phần chúc lụy trong
kinh Đại bát nhã ba la mật đa quyển 347 đã
chia thời gian theo thứ tự dài, ngắn như sau:
Một ngày đêm, 1 ngày, nửa ngày, 1 giờ (2
tiếng đồng hồ), khoảng bữa ăn, chốc lát, giây
lát, khoảng hơi thở, khoảng nháy mắt... Như
vậy, ta thấy thời gian khoảng 1 bữa ăn nằm
ở giữa khoảng 1 giờ và chốc lát.
[X. kinh Đại bảo tích Q.37; Pháp hoa
nghĩa sớ Q.2 (Cát tạng); Pháp hoa kinh
huyền tán Q.2, phần cuối; Tuệ lâm âm nghĩa
Q.3].
NHẤT THỰC LÍ
Phạm: Ghanaika-sàra.
Chỉ cho diệu lí chắc thực duy nhất.
Tối thắng diệu cát tường căn bản trí tối
11249

thượng bí mật nhất thiết danh nghĩa Tam
ma địa phần quyển thượng (Đại 20, 809 hạ)
nói:
“Kim cương nhất thực lí
Tối thượng trong thế giới
Trí như không tự nhiên
Mắt đại trí đại tuệ”.
NHẤT THỰC QUÁN
Pháp quán chân thực không hai.
Kinh Đại bảo tích quyển 112 (Đại 11,
634 trung) nói: “Cho dù kết nghiệp đã huân
tập qua trăm nghìn muôn kiếp, nhưng chỉ
dùng pháp quán chân thực duy nhất mà
quán chiếu, thì tất cả đều bị tiêu diệt”.
NHẤT THỰC THẦN ĐẠO
Cũng gọi Sơn vương nhất thực thần đạo,
Thiên thai thần đạo.
Tên gọi của Thần đạo Nhật bản.
Tín ngưỡng Thần đạo nương vào giáo
pháp Nhất thừa chân thực trong kinh Pháp
hoa mà phát triển. Đạo này xuất hiện từ
đầu thời Liêm thương hoặc cuối thời kì
Bình an, đến thời đại Giang hộ thì lưu hành
rộng rãi.
Tư tưởng Thần đạo bắt nguồn từ Nhật
cát thần sơn vương –Địa chủ thần– của
chùa Diên lịch ở núi Tỉ duệ, trong 21 thần
xã thì Đại cung và Nhị cung là trung tâm;
21 xã này được phối với 7 xã Sơn vương
thuộc Phật và Bồ tát, trong đó, 3 xã: Đại
cung, Nhị cung và Thánh chân tử là Hóa
thân của các đức Phật: Thích ca, Dược sư
và Di đà. Lại nữa, bản địa Thích ca của
Bản cung và bản địa Đại nhật Như lai
của Y thế đại thần cung là cùng 1 thể,
không hai. Ngoài ra, tất cả các thần đều
có thể được gọi là Hóa thân của đức Phật
Thích ca.
11250

Thuyết này được lưu hành khắp vùng
Thiên hải vào đầu thời kì Giang hộ tại Nhật
bản. Từ việc sáng lập Đông chiếu ở núi
Nhật quang, đến việc trấn thủ các thành
Nhật cát xã và việc thờ cúng, người ta đều
có thể thấy sự thịnh hành này.
NHẤT THỰC THẦN ĐẠO

11251

N
3733
NHẤT THỰC TƯỚNG
Chỉ cho lí chân thực không hai, tức là
chân như, pháp tính. Vì lí này không 2,
không khác, lìa mọi hư vọng, nên gọi là Nhất
thực tướng.
Vãng sinh yếu tập quyển trung (Đại
84, 66 hạ) nói: “Chúng sinh còn mê mộng
chưa tỉnh, không thể hiểu được Nhất
thực tướng, sinh ra các vọng tưởng thị
phi, cho nên phải luân hồi trong 5
đường”.
NHẤT THỰC TƯỚNG ẤN
Ấn Nhất thực tướng.
Nhất thực tướng là lí chân thực lìa các
hư vọng; Ấn là tín, như các công văn ở
thế gian có đóng dấu mới tin được. Cũng
thế, các kinh Đại thừa do đức Phật nói đã
được ấn định bằng lí Thực tướng, ngoại
đạo không thể trà trộn, thiên ma không
thể phá hoại. Hễ giáo pháp có Thực tướng
ấn là do Phật nói, nếu không có là do ma
nói.
[X. phẩm Phương tiện trong kinh Pháp
hoa Q.1; luận Đại trí độ Q.22; Pháp hoa
huyền nghĩa Q.8, phần đầu].
NHẤT THỰC THỪA
Lí chân thực duy nhất. Bởi vì giáo pháp
chân thực là bình đẳng không hai, có năng
lực chuyên chở chúng sinh sang bờ Niết
bàn bên kia, nên gọi là Thừa.
NHẤT THỰC VIÊN THỪA
Chỉ cho kinh Pháp hoa.
Kinh Pháp hoa thuyết minh giáo chỉ
viên đốn, cho nên được gọi là Nhất thực
viên thừa.
11252

NHẤT THỰC VIÊN TÔNG
Chỉ cho tông Thiên thai.
Tông Thiên thai chủ trương giáo pháp
viên đốn “Nhất thừa thực tướng”, cho nên
được gọi là Nhất thực viên tông.
NHẤT THỰC VÔ TƯỚNG
Chỉ cho diệu thể chân lí cùng tột, tuyệt
đối không hai và xa lìa tất cả tướng hư vọng,
đó chính là thực tướng của các pháp.
Kinh Vô lượng nghĩa (Đại 9, 385 hạ) nói:
“Vô lượng nghĩa từ 1 pháp sinh ra, 1 pháp
ấy chính là vô tướng. Vô tướng tức chẳng
phải tướng, chẳng phải tướng tức vô tướng,
như thế gọi là Thực tướng”.
NHẤT THƯỢNG THẦN THÔNG
...........
I. Nhất Thượng Thần Thông.
Chỉ cho 1 lần hiện thần thông.
II. Nhất Thượng Thần Thông.
Thần thông ưu việt thù thắng nhất, là
thần thông của Phật, là đại thần thông, thần
thông tối thượng, khác với 6 thần thông của
Phật giáo Tiểu thừa.
Trong Phật giáo Tiểu thừa, thần thông
là biểu hiện thần biến không thể nghĩ bàn.
Trong Thiền tông thì thần thông được
biểu hiện qua 4 uy nghi: Đi, đứng, ngồi,
nằm tự do tự tại, không bị bất cứ việc gì
ràng buộc.
NHẤT TIỄN ĐẠO
........
Một đường tên bắn.
Tên dặm đường của Ấn độ đời xưa, tương
đương với 1 cây số. Về sau, Nhất tiễn đạo
được dùng để chỉ 1 quãng đường rất gần.
[X. phẩm Dược vương kinh Pháp hoa;
Pháp hoa gia tường sớ Q.11].
NHẤT TIỄN ĐẠO
11253

N
3734
NHẤT TIỄN QUÁ TÂY THIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một mũi tên vượt quá Tây thiên. Nghĩa
là vượt ra ngoài ngôn ngữ, tâm đắc, không
có bất cứ dấu vết nào để truy tìm. Tức hình
dung cảnh giới cao xa, dứt bặt mọi tung
tích.
Thiên Hành lục trong Lâm tế lục (Đại
47, 506 trung) chép: “Sư nói: Dù có cũng
không nói được.
Phong nói: Hãy nói xem!
Sư bảo: Một mũi tên vượt quá Tây thiên”.
NHẤT TIÊP PHU
Chỉ cho người làm việc nhanh nhẹn.
Luận Đại tì bà sa quyển 136 (Đại 27,
701 trung) nói: “Có 1 người nhanh nhẹn
(Nhất tiệp phu)đến nói rằng: Bây giờ các
ông có thể cùng bắn tên ra 1 lượt, tôi có
thể tiếp lấy hết, không để 1 mũi tên nào
rơi xuống”.
NHẤT TIỂU KIẾP
........
Một tiểu kiếp, là đơn vị chỉ thời gian.
Theo luận Đại tì bà sa... thì lúc tuổi
thọ con người chỉ 10 tuổi, từ đó, cứ hết
100 năm tăng lên 1 tuổi, tăng đến 8 vạn 4
nghìn tuổi (84.000) là mức tận cùng của
kiếp tăng. Rồi lại bắt đầu từ 8 vạn 4 nghìn
tuổi, cứ hết 100 năm thì giảm đi 1 tuổi,
giảm đến còn 10 tuổi là mức tận cùng của
kiếp giảm. Một lần tăng, 1 lần giảm như
thế, tổng cộng là 1.680 vạn năm, gọi là 1
tiểu kiếp.
Trong các kinh điển, danh từ Tiểu kiếp
thường được nói đến, như kinh Pháp hoa
11254

quyển 1 (Đại 9, 4 thượng) nói: “Pháp môn
giáo hóa hàng Bồ tát được Phật hộ niệm,
trong 60 tiểu kiếp không rời khỏi tòa; bấy
giờ thính chúng trong pháp hội cũng ngồi 1
chỗ, thân tâm bất động, nghe Phật nói pháp
suốt 60 tiểu kiếp mà tưởng chừng chỉ trong
khoảng thời gian 1 bữa ăn”.
[X. luận Câu xá Q.10; luận Đại tì bà sa
Q.135].
NHẤT TINH MINH
Một cái tinh minh.
Chỉ cho tự tính thanh tịnh sẵn có của
hết thảy chúng sinh. Tinh minh là hình dung
sự trong sáng nhiệm mầu tuyệt đối.
Kinh Thủ lăng nghiêm quyển 6 (Đại 9,
382 thượng) nói: “Vốn từ 1 cái tinh minh
mà chia thành 6 thứ hòa hợp”.
Truyền tâm pháp yếu (Đại 48, 382
thượng) nói: “Nói là cùng 1 cái tinh minh
mà chia ra 6 hòa hợp. Một cái tinh minh
tức là nhất tâm, 6 hòa hợp tức là 6 căn
vậy”.
NHẤT TINH SỰ
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Những việc lặt vặt, nhỏ nhặt. Tinh là độ
khắc trên cái cán cân để tính cân lạng, người
ta thường gọi là Hoa cân.
Tắc 9 trong Bích nham lục (Đại 48,
149 trung) chép: “Có những kẻ tầm phào
nói: Xưa nay chẳng hề có 1 mảy may việc
gì(nhất tinh sự), chỉ gặp trà uống trà, gặp
cơm ăn cơm. Đây là kẻ đại vọng ngữ: Chưa
được nói đã được, chưa chứng nói đã
chứng”.
NHẤT TÍNH
... ..
Chỉ cho Chính nhân Phật tính.
11255

Hết thảy chúng sinh đều có tính này,
nhưng vì trái với tính giác, hợp với trần lao,
nên mới bị các phiền não che lấp, ngăn ngại.
Nếu thuận theo giác tính mà tu hành, thì sẽ
NHẤT TÍNH

11256

N
3735
vượt thoát sinh tử, ngộ nhập Niết bàn, đồng
với chư Phật không 2 không khác.
[X. kinh Niết bàn Q.10 (bản Bắc); kinh
Hoa nghiêm Q.51 (bản dịch mới); Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.2].
NHẤT TÍNH NGŨ TÍNH DỊ
... ... ... ... ..
Sự sai khác giữa Nhất tính và Ngũ tính.
Đây là 1 trong những quan điểm dị biệt về
tông nghĩa giữa tông Pháp tính và tông Pháp
tướng.
Theo tông Pháp tướng thì “Ngũ tính các
biệt”(Năm tính đều khác nhau, nghĩa là có hạng
chúng sinh không thành Phật)là liễu nghĩa;
còn “Nhất tính giai thành”(Một tính đều
thành, nghĩa là tất cả chúng sinh đều có tính
Phật, đều có thể thành Phật)là phương tiện.
Trái lại, tông Pháp tính thì chủ trương “Ngũ
tính các biệt” là phương tiện và “Nhất tính
giai thành” là liễu nghĩa.
NHẤT TỌA THỰC
... ... ..
Phạm: Ekasanika.
Cũng gọi Nhất thực pháp.
Một bữa ăn, tức mỗi ngày chỉ ăn 1 lần và
ngồi ở 1 chỗ trong lúc ăn, khi đã đứng dậy
rồi thì không ngồi xuống để ăn tiếp nữa. Là
1 trong 12 hạnh đầu đà.
Vì trong 1 ngày mà ăn nhiều lần thì dễ
trở ngại cho việc tu đạo, bởi thế, người tu
hành muốn mau thành quả thì chỉ nên ăn
ngày 1 bữa vào đúng giờ Ngọ mà thôi.
NHẤT TOÀN ĐÀ LA NI
Tên của Đà la ni thứ nhất trong 3 Đà la
ni nói trong phẩm Khuyến phát kinh Pháp
11257

hoa.
Đà la ni này là giáo pháp chuyển hóa
toàn bộ tâm phàm phu chấp trước các pháp
có hình tướng, nhằm đạt đến trí lực của lí
“Không”, tương đương với Không quán
trong 3 quán: Không, Giả, Trung của tông
Thiên thai.
(xt. Tam Đà La Ni).
NHẤT TOÀN NHẤT CHÚ
Một vòng 1 biến chú. Nghĩa là đi nhiễu
Phật 1 vòng, tụng xong 1 Đà la ni.
Ma ha chỉ quán quyển 2, phần đầu (Đại
46, 13 trung) nói: “Cúng dường xong, lễ trước
Tam bảo đã thỉnh (...), bày tỏ lòng ăn năn
sám hối rồi đứng dậy đi nhiễu 120 vòng.
Một vòng 1 biến chú, không chậm không
nhanh, không cao không thấp”.
NHẤT TỒN NHẤT KHUYẾT
Một còn 1 thiếu.
Chỉ cho 2 bản dịch của kinh Vô lượng
thọ, 1 bản thì còn, 1 bản đã thất lạc.
Cứ theo Khai nguyên thích giáo lục
quyển 12, 14 của ngài Trí thăng đời Đường,
thì “Nhất tồn”(bản hiện còn)là bản do ngài
Cương lương da xá dịch trong năm Nguyên
gia (424-453) đời Lưu Tống; còn “Nhất
khuyết”(bản đã thất lạc)thì do ngài Đàm
ma mật đa dịch cũng trong khoảng năm

11258

N
3736
NHẤT TÔNG
.....
I. Nhất Tông.
Một tông chỉ. Những giáo thuyết của Đại
thừa trong c -ữ
á

11260

Biết một hiểu nửa, nghĩa là kiến thức
nông cạn.
Đại tuệ Phổ giác thiền sư ngữ lục quyển
18 (Đại 47, 887 trung) nói: “Văn chương mĩ
thuật của thế gian còn cần phải hiểu rõ, rồi
sau mới đạt đến chỗ tinh vi, huống hồ là
pháp xuất thế gian, các ông làm sao thấu rõ?
Một nghìn hai trăm Thiền sinh ở đây, có
kiến thức nông cạn(nhất tri bán giải),người
nào vào thất mà nói được, thì chắc chắn là
hơn họ rồi”.
[X. Thiền lâm bảo huấn Q.3].
NHẤT TRÍ
.....
Một mối, toàn thể giống nhau. Nghĩa là
tông thú cùng tột của Phật thừa duy chỉ có 1
chứ không có 2. Nhưng vì căn cơ của chúng
sinh khác nhau, nên đức Phật tạm thời đặt
ra 3 thừa để giáo hóa cho phù hợp mọi trình
độ, chung qui là nhằm hiển thực. Đó là lí
nhất trí của Phật thừa.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.4].
NHẤT TRUNG
... ..
Cũng gọi Điểm trà nhất trung.
I. Nhất Trung.
Một nhà trai, 1 thời pháp.
Đây là tiếng dùng của Thiền tông trong
lúc pha trà, tức là đi rót trà cho tất cả mọi
người trong nhà trai.
Sắc tu Bách trượng thanh qui quyển 5
(Đại 48, 1142 hạ) nói: “Hôm nay, sau khi
thụ trai, vị Khố ti(người phụ trách việc nhà
kho)châm trà cho đại chúng tại nhà trai(nhất
trung),kính mong đại chúng thùy từ chứng
giám”.
Phần Dạy chúng trong Thiên mục Minh
11264

bản thiền sư tạp lục quyển thượng (Vạn
tục 122, 365 hạ) nói: “Chiều hôm qua, vị
Thủ tọa và Duy na đến am, thưa thỉnh:
Mùa an cư kết hạ đã đến gần, xin Hòa
thượng thăng tòa nói cho đại chúng 1 thời
NHẤT TRUNG

11265

N
3738
pháp(nhất trung)”.
II. Nhất Trung.
Tòa ngồi ở chính giữa(1 tòa ngồi được đặt
riêng ở giữa), vì tòa này được đặt ở chính
giữa nên gọi là Nhất trung. Đây là chỗ ngồi
của chủ nhà, nếu người khác được mời ngồi
vào chỗ ấy, thì đó là bày tỏ lòng tôn kính
của người chủ đối với khách.
[X. Ngọa vân mộng ngữ tập].
III. Nhất Trung.
Ăn một bữa vào lúc giữa ngày.
Người tu hành trì trai, chỉ ăn một bữa
vào giờ Ngọ nên gọi là Nhất trung.
IV. Nhất Trung.
Nhất trung đạo, tiếng dùng của tông
Thiên thai.
Ma ha chỉ quán quyển 5, phần đầu
(Đại 46, 55 trung) nói: “Một Trung thì
tất cả đều Trung, chẳng Không, Giả nào
mà không Trung, đó là tất cả Trung quán
vậy”.
(xt. Nhất Trung Nhất Thiết Trung).
NHẤT TRUNG KIẾP
... ... ..
Một trung kiếp, đơn vị tính thời gian
của Ấn độ đời xưa.
Một tiểu kiếp là tuổi thọ con người trải
qua 1 chu kì tăng và 1 chu kì giảm, tổng
cộng 1.680 vạn năm. Hợp 20 tiểu kiếp thì
thành 1 trung kiếp, gồm 33.600 vạn năm,
gọi là Nhất trung kiếp.
[X. luận Câu xá Q.10]. (xt. Nhất Tiểu
Kiếp).
NHẤT TRUNG NHẤT THIẾT TRUNG
... ... ... ... ..
11266

Một Trung tất cả Trung.
Tông Thiên thai thành lập 3 pháp quán:
Không quán, Giả quán và Trung quán,
nhưng khi tu 1 pháp tức cũng gồm cả 2
pháp còn lại. Như khi tu Trung quán, thì
Không quán và Giả quán cũng đều là
Trung, vì thế nên gọi là Nhất trung nhất
thiết trung. Đại sư Trí khải đặc biệt gọi 3
pháp quán này là “Bất khả tư nghị tam
quán”.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5, phần đầu]. (xt.
Nhất Tâm Tam Quán).
NHẤT TRƯỚC
Cũng gọi Nhất trước tử.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nguyên là dụng ngữ trong môn chơi về
cờ tướng, đi 1 nước cờ gọi là Nhất trước.
Trong Thiền lâm, từ này được dùng để chỉ
cho 1 sự kiện, 1 việc.
Tắc 6 trong Bích nham lục nói: “Một
việc(nhất trước)hướng thượng, nghìn Thánh
chẳng truyền”.
NHẤT TRƯỜNG MA LA
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một chuỗi hổ thẹn. Ma la nghĩa là tàm
quí, sỉ nhục. Các bộ ngữ lục của Thiền tông
thường dùng nhóm từ này.
Tắc 7 trong Thung dung lục (Đại 48, 231
hạ) nói:
“Con nít được tiền nín khóc ngay
Thấy roi lướt gió ấy ngựa hay
Mây vén trăng tròn nhìn tổ hạc
(Một chuỗi hổ thẹn dưới gốc cây)
Lạnh thấu xương da dễ ngủ thay!”.
NHẤT TRỬU
.....
Phạm:Hasta.
Một khuỷu tay, là đơn vị đo chiều dài
11267

của Ấn độ đời xưa.
Cứ theo luận Câu xá quyển 12, 7 hạt lúa
mạch là 1 đốt ngón tay, 3 đốt là 1 ngón tay,
24 ngón tay xếp theo hàng ngang gọi là 1
khuỷu tay(nhất trửu).
Theo Đại đường tây vực kí quyển 2, thì
NHẤT TRỬU

11268

N
3739
1 cung bằng 4 khuỷu tay, 1 khuỷu tay bằng
24 ngón tay. Nhưng ngón tay của mỗi người
có dài, ngắn khác nhau, nên chiều dài của 1
khuỷu tay cũng không nhất định, đại khái
khoảng 1 thước 4 tấc, cho đến 1 thước 8 tấc
(Tàu). Chiều dài 1 khuỷu tay của đức Phật
thì gấp đôi độ dài trên.
[X. luận Bồ đề tâm; Tạo tượng lượng đạc
kinh giải].
NHẤT TU NHẤT THIẾT TU
Một tu tất cả tu. Nghĩa là bậc thượng
căn đại trí vận dụng toàn tính khởi tu,
hiểu biết rõ tu tức là tính, tính tu không
2, sự lí dung nhau; đốt hương, rải hoa đều
là Trung đạo, ngồi thiền tụng kinh cũng
là Chân như. Bởi thế, hễ tu 1 hạnh thì tất
cả hạnh đều tu, cho nên gọi là Nhất tu
nhất thiết tu.
NHẤT TÚC GIÁC
........
Giác ngộ trong 1 đêm.
Thiền sư Vĩnh gia Huyền giác đời Đường,
tham yết ngài Lục tổ Tuệ năng, chỉ trong 1
đêm hỏi đạo mà đại ngộ và được truyền tâm
ấn. Sau, Thiền lâm truyền tụng giai thoại
đêm ấy là Nhất túc giác.
[X. Cảnh đức truyền đăng lục Q.5].
NHẤT TỰ
... ..
I. Nhất Tự.
Một chữ, tức chữ A trong Mật giáo được
dùng để tượng trưng cho nguồn gốc của
muôn vật.
II. Nhất Tự.
Chữ nhất.
11269

Chương Ngũ tổ Hoằng nhẫn trong Lăng
già sư tư kí (Đại 85, 1289 hạ) nói: “Khi ông
ngồi thì thân thể phải ngay thẳng, mặt trầm
lặng, buông thân tâm vào tận cõi hư
không,rồi khán chữ “nhất” (..), từ đó sẽ
có thứ lớp”.
NHẤT TỰ BẤT THUYẾT
... ... ... ..
Không nói 1 chữ. Nghĩa là đạo mà chư
Phật tự chứng được không thể dùng văn tự
ngôn ngữ để diễn đạt, chỉ có Phật với Phật
mới thấu suốt mà thôi. Cũng như dùng ngón
tay để chỉ mặt trăng, thì ngón tay vốn chẳng
phải mặt trăng. Cũng thế, tất cả ngôn ngữ
văn tự hoàn toàn không phải là nội dung
chứng ngộ của chư Phật.
Về ý nghĩa này, tông Hoa nghiêm chủ
trương “Quả phần bất khả thuyết”, Thiền
tông chủ trương “Bất lập văn tự”, tông Thiên
thai thì có “Tứ bất khả thuyết”...
[X. kinh Đại bát nhã quyển 425; kinh
Niết bàn Q.20 (bản Bắc)].
NHẤT TỰ BỐ THÂN ĐỨC
... ... ... ... ..
Một chữ “A” bày ra khắp toàn thân.
Kinh Đại nhật quyển 3 (Đại 18, 22
thượng) nói:
“Đài hoa môn chữ A
Vòng lửa rất đẹp đẽ
Ánh sáng chiếu khắp hết
Soi đến mọi chúng sinh”.
Nghĩa là chân ngôn chữ A được chư Phật
ở 10 phương dùng pháp thân cùng gia trì.
Người tu chân ngôn này có thể làm được
các Phật sự, cho đến hiện sắc thân ở khắp
nơi, mở bày trí tuệ Phật cho hết thảy chúng
sinh. Phàm những việc mà chư Phật làm thì
chữ A này cũng làm được như thế; cho nên
11270

nhờ tu chân ngôn chữ A này mà thành tựu
được mọi công đức.
Đại nhật kinh sớ diễn áo sao quyển 44
(Đại 59, 448 hạ) nói: “Tất cả chữ A nghĩa là
lấy 1 chữ A bày ra khắp toàn thân để làm 1
mạn đồ la”.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.12].
NHẤT TỰ BỐ THÂN ĐỨC

11271

N
3740
NHẤT TỰ CHÚ
........
Một chữ đứng trước chân ngôn.
Hành giả Mật giáo khi trì tụng Chân
ngôn, dùng chữ chủng tử làm Chân ngôn
để trì tụng, hoặc ở trước chữ chủng tử thêm
vào từ “Qui mệnh” mà thành Chân ngôn,
gọi là Nhất tự chú. Chủng tử ấy là (bhrùô).
Do các phái hoặc pháp tu khác nhau, mà 1
chữ chủng tử này hoặc được thêm chữ “Án”
(oô,qui mệnh), hoặc được thêm “Nam mô
tam mạn đa bột đà nam” (Nama# samanta
buddhanàn,qui mệnh khắp cả chư Phật) để
trì tụng.
NHẤT TỰ ĐÍNH LUÂN VƯƠNG KINH
Cũng gọi Nhất tự kinh, Bồ đề đạo tràng
sở thuyết nhất tự đính luân vương kinh, Bồ
đề tràng kinh.
Kinh, 5 quyển, do ngài Tam tạng Bất
không dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 19.
Kinh này có hình thái đặc biệt nhất
trong Mật giáo tạp bộ, đứng vào địa vị thứ
nhất trong Phật đính bộ, nội dung bao gồm
cả 5 Phật đính; tất cả có 13 phẩm, mở đầu
bằng phẩm Tựa và kết thúc với phẩm Hộ
ma.
Các bản dịch khác của kinh này là: Nhất
tự Phật đính luân vương kinh và Ngũ Phật
đính tam muội đà la ni, đều do ngài Bồ đề
lưu chí dịch.
NHẤT TỰ KIM LUÂN
Phạm: Ekàkwara-uwịìwacakra.
Hán âm: Ế ca ngật sa la bột đà ô sắt ni sa
chước ngật la.
11272

Cũng gọi Nhất tự kim luân Phật đính
vương, Đại kim luân minh vương.
Chân ngôn do đức Đại nhật Như lai
tuyên thuyết khi Ngài ở trong định Tối
thắng, tức là nhân cách hóa của 1 chữ chủng
tử (bhrùô –bột rô án), cũng là 1 trong 5
Phật đính tôn.
Nhất tự đính luân vương du già nhất thiết
thời xứ niệm tụng thành Phật nghi quĩ (Đại
19, 320 trung) nói kệ rằng:
“Đại kim luân minh vương
Uy sáng hơn mặt trời
Bảy báu vây chung quanh
Đứng đầu hết thảy Phật
Luân vương của Luân vương
Vừa hiện thân kì đặc
Thánh chúng đều ẩn mất
Hiển thắng tuyệt không chung
Chỉ có một thể Phật”.
Nội dung bài kệ trên cho rằng công đức
của chư Phật và Bồ tát đều qui về 1 vị tôn
Nhất tự kim luân này. Lại đỉnh đầu là bộ
phận cao nhất trên thân thể con người, nên
dùng Phật đính để ví dụ vị tôn này là bậc
tôn quí nhất trong chư Phật. Lại nữa, Luân
vương mà Phật giáo thường gọi có 4 loại:
Kim luân vương, Ngân luân vương, Đồng
luân vương và Thiết luân vương(tức vàng,
bạc, đồng và sắt)thì Kim luân(bánh xe bằng
vàng)được
dùng để
biểu thị
nghĩa tối
thắng của vị
tôn này.
Khi tu
pháp mà
tụng chân
11273

ngôn Nhất
tự kim luân
thì sẽ có
được sức thần uy đức rực rỡ.
[X. kinh Nhất tự kì đặc Phật đính; kinh
Đại đà la ni mạt pháp trung nhất tự tâm
chú; Nhất tự đính luân vương du già quán
hành nghi quĩ].
NHẤT TỰ KIM LUÂN
Nhất Tự Kim Luân

11274

N
3741
NHẤT TỰ KIM LUÂN PHÁP
Cũng gọi Nhất tự kim luân Phật đính pháp.
Tên pháp tu Nhất tự kim luân.
Phật đính tôn trong các vị tôn của Mật
giáo lấy chữ (bhrùô, bột rô án) làm Chân
ngôn, là bậc tôn thắng trong các Phật đính,
ví như các vị Chuyển luân Thánh vương ở
thế gian thì Kim luân là thù thắng nhất, nên
gọi là Nhất tự kim luân hay Kim luân Phật
đính.
Thân của Nhất tự kim luân màu vàng
ròng hoặc màu trắng, ngồi trên hoa sen trắng
8 cánh, tay kết ấn Trí quyền, tượng trưng
cho trí của Phật. Pháp tu lấy vị tôn này làm
Bản tôn để cầu nhất thiết tất địa(thành tựu)
và tiêu trừ tai nạn, gọi là Nhất tự kim luân
pháp. Nếu tu pháp Du già này thì dù trong
đời hiện tại tạo nhiều tội chướng sâu nặng,
cũng có thể vượt khỏi các đường ác, mau
chứng quả giác ngộ.
[X. kinh Bồ đề đạo tràng sở thuyết nhất
tự đính luân vương; Nhất tự đính luân vương
niệm tụng nghi quĩ; Nhất tự đính luân vương
du già quán hành nghi quĩ]. (xt. Nhất Tự
Kim Luân).
NHẤT TỰ NGHIÊP
........
Pháp tu lấy kinh Bồ đề đạo tràng sở
thuyết nhất tự đính luân vương làm chủ yếu,
do ngài Viên trân thuộc tông Thiên thai
Nhật bản lập ra. Là 1 trong 5 nghiệp của
Thai Mật(Mật giáo do tông Thiên thai của Phật
giáo Nhật bản truyền).
NHẤT TỰ NHIẾP ĐA
Đối lại: Đa tự nhiếp nhất.
11275

Một chữ bao nhiếp nhiều nghĩa, là 1
trong 16 huyền môn do Mật giáo lập.
Khi giải thích văn kinh và tướng chữ,
Mật giáo thường dùng 1 chữ của tiếng Phạm
để thu gom nghĩa lí của tất cả, gọi là Nhất tự
nhiếp đa. Chẳng hạn như chữ A vốn chẳng
sinh, hàm chứa nghĩa “Tác nghiệp bất khả
đắc” của chữ Ca và nghĩa “Không bất khả
đắc” của chữ Kha...
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 38, 656
hạ) nói: “Lại nữa, trong tất cả danh ngôn,
hễ có tiếng chữ Ca thì đều vào Ca tự môn;
cho đến có tiếng chữ Ha thì đều vào Ha tự
môn. Vì thế nên biết trong 1 Tự môn có vô
lượng nghĩa.”
[X. Phạm tự chân ngôn thập lục huyền
môn nghĩa; Pháp hoa kinh thích].
NHẤT TỰ PHÁ ĐA
...........
Đối lại: Đa tự phá nhất.
Một chữ phá nhiều nghĩa, là 1 trong 16
huyền môn do Mật giáo thành lập.
Khi giải thích văn kinh và tướng chữ,
Mật giáo thường dùng 1 chữ trong tiếng
Phạm để đả phá sự mê chấp đối với nghĩa lí
của tất cả chữ, gọi là Nhất tự phá đa.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 656
trung) nói: “Thế nào là 1 chữ phá tất cả chữ?
Như người chấp có tạo tác, thì phải phá họ
bằng cách này: Nếu đã thành lập nghĩa các
pháp vốn không có sinh mà ông nói có tạo
tác, thì không đúng. Cho nên người chấp có
“nhân” (..) thì cũng phá bằng cách tương
tự: Nếu đã thành lập nghĩa các pháp vốn
chẳng sinh mà ông chủ trương có “nhân”,
thì không đúng...”
[X. Phạm tự chân ngôn thập lục huyền
môn nghĩa; Pháp hoa kinh thích; Hồng tự
11276

nghĩa toàn đà la ni môn thích].
NHẤT TỰ PHẬT ĐÍNH CHÂN NGÔN DỮ PHẬT
NHÃN CHÂN NGÔN
Tên của Chân ngôn Phật đính và Phật
nhãn.
NHẤT TỰ NHIẾP ĐA

11277

N
3742
Đáp lời thỉnh cầu của bồ tát Kim cương
mật tích chủ, đức Phật vào Đại tam ma địa
tuyên thuyết chân ngôn Nhất tự Phật đính:
“Na mạc(qui mệnh)thiện mạn đà bột đà
nẫm(phổ biến chư giác giả) bột lâm hồng
(chủng tử).
Chân ngôn này có thần lực và uy đức
rất lớn. Nếu có người thụ trì chân ngôn
này, thì trong phạm vi 500 do thiện na
quanh chỗ ở của người ấy, không có 1 thần
chú nào của thế gian hay xuất thế gian có
thể thành tựu được. Cho đến hàng Bồ tát
Thập địa cũng phải khiếp sợ thần lực và
uy đức của chân ngôn này. Rồi sau đó trì
tụng chân ngôn Phật nhãn, vì tác dụng của
chân ngôn Phật nhãn là do Phật mẫu của 3
bộ sinh ra, nên cũng có uy đức rất lớn. Bởi
thế, nhờ trì tụng 2 chân ngôn này mà hành
giả luôn được an ổn, không bị các phiền
não quấy nhiễu.
[X. kinh Nhất tự Phật đính luân vương
Q.1; Chân ngôn tu hành sao Q.2].
NHẤT TỰ PHẬT ĐÍNH LUÂN VƯƠNG KINH
Phạm: Ekàkwara-buddhowịìwa-cakraràja-
sùtra.
Gọi tắt: Ngũ Phật đính kinh.
Kinh, 5 quyển, do ngài Bồ đề lưu chí
dịch vào đời Đường, được đưa vào Đại chính
tạng tập 19.
Nội dung kinh này tường thuật việc
đức Phật Thích ca ở đạo tràng Kim cương
dưới gốc cây Bồ đề, nước Ma kiệt đà, đáp
lời thỉnh cầu của bồ tát Kim cương mật
tích chủ, vào Đại thiền định, hiện tướng
Đại Chuyển luân vương, tuyên thuyết thần
11278

chú Nhất tự đính luân vương. Bấy giờ, cả
đại thiên thế giới rúng động, bồ tát Quan
âm và bồ tát Kim cương chủ nằm bất tỉnh
trên đất. Đức Phật lại nói chân ngôn Nhất
thiết Phật nhãn Phật mẫu, 2 vị Bồ tát liền
tỉnh dậy. Đức Phật lại nói tiếp những thần
chú Luân vương khác như: Bạch tản cái,
Quang tụ, Cao đính... để giảng rõ về 54
loại ấn pháp trong phẩm Ấn thành tựu
và 9 loại ấn pháp trong phẩm Thế thành
tựu.
Kinh này gồm có 13 phẩm: Phẩm Tựa,
phẩm Họa tượng pháp, phẩm Phân biệt
thành pháp, phẩm Phân biệt mật nghi,
phẩm Phân biệt bí tướng, phẩm Thành
tượng pháp, phẩm Ấn thành tựu, phẩm
Đại pháp đàn, phẩm Cúng dường thành
tựu, phẩm Thế thành tựu, phẩm Hộ pháp,
phẩm Chứng học pháp và phẩm Hộ ma
đàn.
Kinh này còn có 1 bản dịch khác với tựa
đề là: Kinh Bồ đề tràng sở thuyết nhất tự
đính luân vương, do ngài Tam tạng Bất
không dịch.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9].
NHẤT TỰ TAM LỄ
...........
Một chữ 3 lễ.
Với lòng kính tin đức Phật, khi chép
kinh, cứ viết xong 1 chữ thì lạy 3 lạy. Ngoài
ra, khi khắc chạm tượng Phật, đưa 1 đường
dao thì lễ 3 lần, gọi là Nhất đao tam lễ.
NHẤT TỰ THÀNH ĐA
... ... ... ..
Đối lại: Đa tự thành nhất.
Một chữ thành nhiều, 1 trong 16 huyền
môn do Mật tông thành lập.
Khi giải thích văn kinh và tướng chữ,
11279

Mật tông thường dùng 1 chữ trong tiếng
Phạm để thành lập nghĩa của tất cả chữ, gọi
là Nhất tự thành đa.
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 656
thượng) nói: “Một chữ thành tất cả chữ
là thế nào? Nghĩa là tất cả pháp không
tạo tác, vì chúng vốn chẳng sinh. Cho đến
tất cả pháp không có nhân, vì chúng vốn
chẳng sinh”.
NHẤT TỰ THÀNH ĐA

11280

N
3743
Trên đây là từ nghĩa của chữ A(vốn chẳng
sinh)mà giải thích nghĩa của các chữ Ca
(không tạo tác)và chữ Ha(không nhân)...
NHẤT TỰ THÍCH ĐA
...........
Đối lại: Đa tự thích nhất.
Một chữ giải thích nhiều chữ, 1 trong 16
huyền môn do Mật tông thành lập.
Khi giải thích văn kinh và tướng chữ.
Mật tông thường dùng 1 chữ trong tiếng
Phạm để giải thích nghĩa lí của nhiều chữ,
gọi là Nhất tự thích đa. Chẳng hạn như dùng
nghĩa vốn chẳng sinh của chữ A để giải thích
nghĩa tác nghiệp bất khả đắc của chữ Ca,
nghĩa không bất khả đắc của Kha...
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 656
thượng) nói: “Một chữ giải thích tất cả chữ
là thế nào? Như khi giải thích chữ Ca, chỉ
cần quán xét các thứ nhân duyên vốn không
sinh, thì liền thấy nghĩa không tạo tác. Cho
đến khi giải thích chữ Ha, chỉ cần quán xét
các thứ nhân duyên vốn không sinh, thì liền
thấy nghĩa không nhân”.
[X. Phạm tự chân ngôn thập lục huyền
môn nghĩa; Pháp hoa kinh thích].
NHẤT TỰ THIỀN
........
Cũng gọi Nhất tự quan.
Thiền một chữ. Chỉ dùng 1 chữ duy nhất
để biểu hiện tông chỉ của Thiền. Đây là tông
phong đặc thù của Thiền sư Vân môn Văn
yển.
Tắc 8 trong Bích nham lục (Đại 48, 148
trung) chép: “Cuối hạ, ngài Thúy nham nói
với đại chúng rằng: Suốt từ đầu hạ đến nay,
11281

tôi đã giảng nói cho các anh em, hãy xem
lông mày của Thúy nham có còn không?
Ngài Vân môn trả lời: Quan!
Ngoài ra, khi các Thiền sư dùng 1 chữ
để trả lời những nghi vấn của người học,
cũng đều gọi là Nhất tự thiền.
NHẤT TỰ VĂN THÙ
Cũng gọi Nhất kế Văn thù.
Chỉ cho bồ tát Văn thù trên đầu tết 1
búi tóc.
Trong Mật giáo, bồ tát Văn thù được
biểu hiện bằng nhiều hình tượng khác nhau
như: Nhất tự Văn thù, Ngũ tự Văn thù, Lục
tự Văn thù, Bát tự Văn thù...
Chủng tử của Nhất tự Văn thù là: (zrì),
hình Tam muội da là trên hoa sen xanh có
bảo châu như ý. Tượng là hình đồng tử, thân
màu vàng ròng, ngồi bán già trên hoa sen
trắng nghìn cánh, tay
trái cầm hoa sen xanh,
trên hoa có viên bảo
châu như ý. Tay phải
hướng ra ngoài, 5 ngón
duỗi xuống, kết ấn
Mãn nguyện, nét mặt
vui vẻ mỉm cười. Vì
tóc trên đầu Ngài tết
có 1 búi nên cũng gọi
là Nhất kế Văn thù.
[X. kinh Mạn thù thất lợi bồ tát chú tạng
trung nhất tự chú vương; Đại thánh mạn
thù thất lợi đồng tử ngũ tự du già pháp].
NHẤT TỰ VĂN THÙ PHÁP
Pháp tu của Mật giáo thờ bồ tát Nhất tự
Văn thù làm bản tôn, lấy chữ (Zrhyiô,xỉ
lâm) hoặc chữ (Trhyìô,thể li hi lâm) làm
chân ngôn.
Cứ theo kinh Văn thù sư lợi căn bản
11282

nhất tự đà la ni, thần chú này có công năng
diệt trừ tất cả tà ma quỉ mị, là pháp tốt
lành của hết thảy chư Phật, cũng có sức
thành tựu tất cả thần chú. Người thụ trì
thần chú này, có thể khiến chúng sinh khởi
tâm đại từ đại bi, những chướng ngại đều
bị tiêu trừ, mọi nguyện vọng đều được thỏa
NHẤT TỰ VĂN THÙ PHÁP
Nhất Tự Văn Thù

11283

N
3744
mãn. Ngoài ra, Đà la ni này cũng giúp chúng
sinh sống trong đời hiện tại được an ổn,
các đức Như lai và chúng Đại bồ tát thường
làm quyến thuộc, tất cả mọi mong cầu đều
thành tựu.
[X. kinh Mạn thù thất lợi bồ tát chú tạng
trung nhất tự chú vương; Đại thánh mạn
thù thất lợi đồng tử ngũ tự du già pháp].(xt.
Nhất Tự Văn Thù).
NHẤT TỬ ĐỊA
........
Gọi đủ: Cực ái nhất tử địa.
Giai vị Bồ tát chứng được quả hóa tha.
Bồ tát ở giai vị này, đem tâm từ bi, bình
đẳng thương xót tất cả chúng sinh cũng như
thương con mình, thấy con an ổn, tu thiện
thì sinh tâm vui mừng; thấy con phiền não,
bệnh khổ thì tâm sinh lo buồn.
Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 16 (Đại
12, 459 thượng) nói: “Thấy các chúng sinh
pháp thân chưa tăng, hoặc thân, khẩu, ý tạo
nghiệp bất thiện, Bồ tát dùng tay trí tuệ cứu
vớt, không để chúng sinh trôi giạt trong dòng
sinh tử, chịu mọi khổ não (...). Thấy Nhất
xiển đề rơi vào địa ngục, Bồ tát cũng nguyện
cùng họ sinh trong địa ngục. Vì sao? Vì nếu
khi Nhất xiển đề chịu khổ mà sinh tâm ăn
năn hối cải, thì Bồ tát tức thời dùng mọi
cách thuyết pháp khiến họ sinh 1 niệm thiện
căn, cho nên Bồ tát ở địa vị này cũng gọi là
Nhất tử”. Nghĩa là Bồ tát trụ ở Nhất tử địa,
tâm luôn nghĩ đến chúng sinh, tìm mọi cách
để cứu giúp, không nỡ rời bỏ.
[X. Đại bát niết bàn kinh tập giải Q.38;
Niết bàn kinh nghĩa kí Q.5, hạ].
11284

NHẤT TỬ XUẤT GIA CỬU TỘC SINH THIÊN
Một người con xuất gia chín họ được sinh
lên cõi trời.
Cửu tộc(9 đời trong dòng họ)gồm: Cao tổ
phụ(ông Tổ cao nhất), tằng tổ phụ(ông cố),
tổ phụ(ông nội), phụ mẫu(cha mẹ), kỉ(mình),
tử(con), tôn(cháu), tằng tôn(chắt) và huyền
tôn(chút)...
Quân châu Động sơn Ngộ bản thiền sư
ngữ lục (Đại 47, 516 trung) chép: “... Cho
nên kinh nói: “Một người xuất gia 9 họ được
sinh thiên”. Lương giới dù bỏ thân mệnh
đời này, nguyện không về nhà, đem căn trần
nhiều kiếp đốn ngộ bát nhã”.
Từ đó, câu “Một người xuất gia 9 họ sinh
cõi trời” đã trở thành dụng ngữ phổ biến
trong Phật giáo.
NHẤT TỨC BÁN BỘ
...........
Một bước đi 1 hơi thở.
Đây là phương pháp bước đi(kinh hành)
1 cách khoan thai, chậm rãi của người tu
Thiền. Tức trong 1 khoảng hơi thở, nhấc
chân phải đến đầu chân trái; ở hơi thở kế
tiếp, nhấc chân trái đến đầu chân phải. Cứ
như thế chân phải, chân trái bước đi phối
hợp với hơi thở thì có thể khoan thai tiến
lên phía trước.
Ngoài ra, còn 1 cách khác, trước hết,
trong khoảng 1 hơi thở, nhấc chân trái đến
nửa chân phải, khoảng hơi thở kế tiếp, nhấc
chân phải và chân trái ngang nhau. Kế đó
thì bắt đầu từ chân trái, đi 10 bước cho đến
20 bước, chuyển sang chân phải rồi trở về
chỗ cũ.
NHẤT TỨC LỤC
... ... ..
Một tức sáu. Nghĩa là trong 6 căn: Mắt,
11285

tai, mũi, lưỡi, thân và ý, hễ bất cứ 1 căn nào
trở về chân tính, thì 5 căn còn lại cũng được
giải thoát.
Kinh Lăng nghiêm quyển 6 (Đại 19, 131
thượng) nói:
“Một căn đã về nguồn
Sáu căn thành giải thoát (...)
Sáu căn cũng như thế
NHẤT TỨC LỤC

11286

N
3745
Vốn nương một tinh minh
Chia thành sáu hòa hợp
Một chỗ nếu dừng lại
Sáu dụng đều không thành”.
NHẤT TỨC NHẤT THIẾT NHẤT THIẾT TỨC NHẤT
.......................
Cũng gọi Nhất tức thập thập tức nhất,
Nhất tức đa đa tức nhất.
Một tức tất cả, tất cả tức một.
Nghĩa là thể dụng của 1 và tất cả dung
hợp nhau không 2, tức 1 và nhiều có thể
ngang bằng nhau; nghĩa này nhằm nói rõ
sự quan hệ giữa các hiện tượng trong pháp
giới duyên khởi. Đây là nguyên lí cùng tột
của sự viên dung vô ngại do Viên giáo của
tông Thiên thai và tông Hoa nghiêm thành
lập.
Phẩm Sơ phát tâm bồ tát công đức trong
kinh Hoa nghiêm cho rằng trong tất cả biết
1, trong 1 biết tất cả.
Hoa nghiêm nhất thừa giáo nghĩa phân
tề chương thì luận chứng bằng 2 phương
diện:
1. Về phương diện quan hệ khác thể
của các hiện tượng, thì 10 đối đãi với 10,
1 là số nền tảng của 10, 10 do 10 số 1 tạo
thành, không có 1 thì không có 10; đã thành
được 10, cho nên biết “1 tức 10”, cũng cùng
nguyên lí ấy, có thể luận chứng rằng “10
tức 1”.
2. Về phương diện quan hệ cùng thể của
các hiện tượng, thì tự thể của mỗi con số 1
trong 10, tức là con số 1 thứ nhất. Như vậy,
tự thể của số 10 là “không”(không có tự tính
độc lập), cho nên nói “10 tức là 1”. Cũng
11287

thế, coi 10 là tự thể, 1 là nhân tố cấu tạo
thành 10, tự thể cũng là tính không, cho
nên nói “1 tức là 10”.
Tóm lại, nguyên lí 1 tức tất cả, tất cả tức
1 nhằm thuyết minh toàn thể và bộ phận,
phổ quát và cá biệt đều là quan hệ tương
tức. Cho nên, 1 hạt bụi và hết thảy cõi Phật
là tương tức; 1 niệm với vô lượng thời gian
cũng tương tức.
Tông Hoa nghiêm vận dụng phương
pháp nhận thức này trong các vấn đề lí
luận và thực tiễn của Phật giáo, hoặc coi
tất cả nghĩa lí và thực tiễn trong Phật giáo
là 1 toàn thể mà gọi là “Nhất”(một), còn
đối với các chi phần và các pháp môn thì
gọi là “Đa”(nhiều); hoặc gọi tâm sinh ra
vạn hữu là Nhất, còn vạn hữu do tâm sinh
ra ấy là Đa.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1;
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.3, phần cuối;
Ma ha chỉ quán Q.5, phần đầu; Thiên thai
tứ giáo nghi tập giải Q.hạ].
NHẤT TỨC THẬP
........
Một tức 10. Một là duy nhất, đơn nhất,
cá biệt; 10 là số nhiều, số chẵn, toàn thể.
Nhất tức thập có hàm ý 1 tức là nhiều, 1 và
nhiều tương tức. Đây là chủ trương của tông
Hoa nghiêm.
Nếu lấy 1 làm số gốc thì lìa 1 không có
2... cho đến 10, bởi thế 1 tức 2 cho đến 10.
Số 2 cho đến 10, lấy số 1 làm gốc mà được
thành tựu, ngoài 1 ra không có tự thể u,a

11288

N
3746
tướng này nghĩa là “Một thừa không 2, cùng
1 giải thoát”.
Phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp hoa
(Đại 9, 19 trung) nói: “Như lai thuyết pháp
1 tướng, 1 vị, nghĩa là tướng giải thoát, tướng
viễn li, tướng tịch diệt, rốt ráo đến nhất thiết
chủng trí”.
Trên đây là nghĩa Khai tam hiển nhất,
nhưng tông Hoa nghiêm thì cho rằng giới
hạn giữa Nhất tướng và Đồng giáo nhất thừa,
chỉ mới nói rõ về phương tiện của Nhất
tướng, chưa đạt đến pháp Chủ bạn cụ túc
vô tận.
[X. kinh Ma ha bát nhã ba la mật Q.hạ;
Pháp hoa kinh văn cú Q.7, phần đầu; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.1].
II. Nhất Tướng.
Đối lại: Dị tướng.
Ngoại đạo cho rằng hết thảy các pháp
đều sinh ra từ Nhất nguyên. Để đả phá quan
niệm sai lầm này, Phật giáo đề xướng thuyết
“Chân như tự tính phi nhất tướng”.
[X. luận Đại thừa khởi tín].
NHẤT TƯỚNG NHẤT TỊCH
Một tướng 1 tịch. Chỉ cho 1 sự 1 lí.
Tướng tức sự tướng; Tịch tức lí thể tịch
lặng.
[X. Hoa nghiêm nhất thừa giáo nghĩa
phân tề chương Q.thượng].
NHẤT TƯỚNG PHÁP MÔN
Pháp môn đưa các pháp về 1 tướng,
không phân biệt, không chấp trước. Trong
kinh Văn thù công đức trang nghiêm quyển
hạ có chép các loại Nhất tướng pháp môn
do hơn 10 vị Bồ tát tuyên thuyết.
11290

NHẤT TƯỚNG TRÍ
Trí tuệ chứng ngộ thực tướng các pháp.
Luận Đại trí độ quyển 6 (Đại 25, 107
trung) nói: “Tướng của các pháp đều là thực
tướng, không hề chướng ngại. Dùng phương
tiện ấy giáo hóa các đệ tử để thâm nhập Nhất
tướng trí”.
NHẤT TƯỚNG VÔ TƯỚNG
Một tướng không tướng. Pháp chân như
thực tướng tịch lặng, bình đẳng nên gọi là
Nhất tướng; nhưng Nhất tướng cũng bất khả
đắc nên gọi là Vô tướng. Mỗi 1 pháp gồm
thu tất cả pháp, các pháp bao trùm lẫn nhau
không có giới hạn; đương thể của các pháp
là thực tướng vắng lặng, bình đẳng, xưa nay
vốn lìa tướng ngôn thuyết, tướng danh tự,
tướng tâm duyên, cho nên gọi là Nhất tướng
vô tướng.
NHẤT VÃNG TÁI VÃNG
...........
Tìm cầu nghĩa lí 1 lần nữa.
Nhất vãng là tìm cầu lần thứ nhất, mới
chỉ hiểu 1 cách hời hợt trên mặt chữ. Tái
vãng là suy tìm lần nữa, tiến xa hơn mà phát
huy được nghĩa lí sâu kín, nhờ đó có thể
thấu suốt huyền chỉ ở ngoài ngôn ngữ, văn
tự, tức là cái mà Trang tử gọi là “Ý tại ngôn
ngoại” vậy.
Nhị đế nghĩa quyển thượng (Đại 45, 87
hạ) nói: “Các pháp thế gian chỉ có chữ mà
không có nghĩa, nhất vãng đã thế rồi, tái
vãng lại càng không. Vì sao? Vì chữ vốn để
giải thích nghĩa, mà đã không có nghĩa thì
chữ giải thích cái gì?”.
NHẤT VẤN TẤN
Gọi đủ: Tiếp nhập nhất vấn tấn.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cùng thăm hỏi 1 lượt, là 1 trong những
11291

cách thức lễ bái thăm hỏi của Thiền tông. Nghĩa là khi vị Trụ trì đến gặp đại chúng, NHẤT VẤN TẤN

11292

N
3747
thì đại chúng đồng loạt lễ bái thăm hỏi, chứ
không lễ bái từng người một.
NHẤT VẬT BẤT TƯƠNG LAI
Tên công án trong Thiền tông.
Một vật không đem đến, tức chỉ cho bản
lai diện mục.
Tắc 57 trong Thung dung lục (Đại 48,
263 thượng) chép: “Tôn giả Nghiêm dương
hỏi ngài Triệu châu:
- Khi một vật không đem đến thì thế
nào?
Ngài Triệu châu đáp:
- Bỏ nó xuống.
Tôn giả Nghiêm dương lại hỏi:
- Một vật đã không đem đến thì bỏ cái gì
xuống?
Ngài Triệu châu nói:
- Thì vác nó lên mà đưa đi!”.
NHẤT VẬT TRƯỜNG NIÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Một vật năm dài. Một vật chỉ cho tâm
tính linh diệu, Thiền tông gọi là Chủ nhân
ông. Trường niên chỉ cho những năm tháng
lâu dài. Nghĩa là tâm tính linh diệu là cái
mà Phật Phật Tổ Tổ đã truyền cho nhau từ
xưa đến nay và mãi cho đến nhiều kiếp trong
vị lai.
Phổ tế lục quyển thượng (Đại 82, 499
trung) nói: “Kết hạ thuyết pháp, đại chúng
từ 10 phương cùng về tụ họp, một vật năm
dài chưa hề đụng đến, cũng chẳng theo
duyên”.
NHẤT VI TRẦN
Gọi tắt: Nhất trần.
Một mảy bụi. Trong Phật giáo, từ ngữ
11293

này được dùng để chỉ cho 1 đơn vị vật chất
nhỏ nhất(cực vi).
Ma ha chỉ quán quyển 1, phần cuối (Đại
46, 9 thượng) nói: “ Trong một mảy bụi có
hàng đại thiên thế giới kinh tạng; trong tâm
có đầy đủ tất cả Phật pháp, như địa chủng
như hương hoàn”.
NHẤT VỊ
Phạm: Eka-rasa, hoặc Vimukty-ekarasatà.
Một mùi vị. Chỉ cho tất cả sự(các hiện
tượng)và lí(bản thể)đều bình đẳng không
sai khác. Thông thường chỉ cho giáo pháp
của đức Phật.
Luận Bảo tính quyển 3 (Đại 31, 835 hạ)
nói: “Đối với pháp thân Như lai ở trong thế
giới vô lậu, thì 1 vị 1 nghĩa cũng không cách
rời nhau”.
NHẤT VỊ NHẤT THIẾT VỊ
Đồng nghĩa: Nhất môn phổ môn.
Một vị tất cả vị. Bậc thượng căn khi
chứng được 1 giai vị thì đồng thời đầy đủ
công đức của tất cả giai vị.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
1 (Đại 35, 115 hạ) ghi: “Viên giáo nói rõ 1 vị
tức là tất cả vị, tất cả vị tức là 1 vị”.
NHẤT VỊ THIỀN
Thiền 1 mùi vị. Chỉ cho thiền tối thượng
thừa thuần nhất, không pha tạp. Cũng tức
là thiền đốn ngộ.
Thiền tông chính mạch quyển 2 (Vạn
tục 146, 27 hạ) chép:
“Vị tăng bái biệt ra đi, sư hỏi:
- Đi đâu?
- Đi các nơi để học Ngũ vị thiền.
- Các nơi có Ngũ vị thiền, còn ở đây ta
chỉ có Nhất vị thiền.
- Nhất vị thiền là thế nào?
Sư liền đánh, vị tăng nói:
11294

NHẤT VỊ THIỀN

11295

N
3748
- Hiểu rồi! Hiểu rồi!
Sư giục:
- Nói! Nói!
Vị tăng toan mở miệng, sư lại đánh.
Sau đó, vị tăng đến chỗ ngài Hoàng bá
thuật lại chuyện này. Ngài Hoàng bá lên
Pháp đường tuyên bố: “Mã đại sư có 84 vị
thiện tri thức, tất cả đều đốn ngộ, được tự
do tự tại”.
[X. Thiền tông tụng cổ liên châu thông
tập Q.11; Tông môn thống yếu tục tập
Q.4].
NHẤT VỊ UẨN
Phạm: Eka rasa skandha.
Uẩn 1 vị. Uẩn chỉ cho thụ, tưởng, hành
và thức. Nhất vị uẩn là 4 uẩn này đắp đổi,
hòa hợp với nhau thành 1 vị duy nhất, tức
là ý thức nhỏ nhiệm liên tục từ vô thủy
đến nay, không hề gián đoạn. Theo quan
điểm của Kinh lượng bộ của Phật giáo Tiểu
thừa, thì Nhất vị uẩn này là chủ thể của sự
luân hồi.
[X. luận Dị bộ tông luân; Dị bộ tông luân
luận thuật kí mục luận Q.5].
NHẤT VIÊN THỰC
Chỉ cho Viên giáo trong 4 giáo hóa pháp
do tông Thiên thai thành lập.
Theo sự phán giáo của tông Thiên thai,
4 giáo hóa pháp được chia làm 2 loại là
Quyền(tạm thời)và Thực(chân thực), trong
đó Tạng, Thông, Biệt đều thuộc về Quyền,
chỉ có Viên giáo thuộc về Thực. Đây là
Quyền, Thực đối lại với Thiên, Viên. Ba
giáo Tạng, Thông, Biệt vẫn chưa được viên
mãn, vì còn thiên lệch, nên gọi là Quyền
11296

giáo (giáo pháp quyền biến lâm thời), chỉ có
Viên giáo mới hoàn toàn viên mãn, nên
gọi là Thực giáo(giáo pháp chân thực vĩnh
viễn).
NHẤT VÕNG ĐẢ TỰU
Tiếng dùng trong Thiền lâm
Tung 1 mẻ lưới là bủa vây hết, ví dụ 1
câu nói của Thiền sư có thể diễn tả hết ý
nghĩa cốt tủy của Phật pháp.
Tắc 52 trong Bích nham lục (Đại 48,
187 thượng) nói: “Độ lừa độ ngựa (1 mẻ
lưới bủa vây hết, tất cả mọi người trên mặt đất
không còn chỗ để thở, hễ chết là chết luôn, không
sống lại)”.
NHẤT VỌNG
... ..
Một niệm mê vọng không thực.
Tông Kính lục quyển 1 (Đại 48, 419 hạ)
nói:
“Một khi mắt vương bệnh
Hoa đốm đầy hư không
Một niệm vọng trong tâm
Hằng sa sinh diệt khởi”.
NHẤT VÔ NGẠI ĐẠO
...........
Một con đường không ngăn ngại. Chỉ
cho sự ngộ đạo sau khi đã thể nhận được
“Sinh tử tức Niết bàn”, thì có thể dung hòa
2 cặp đối đãi này 1 cách vô ngại.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ].
NHẤT VŨ
.....
Một trận mưa. Ví dụ Phật pháp như 1
trận mưa rào thấm nhuần khắp tất cả chúng
sinh.
Đức Phật nói pháp Nhất thừa, chỉ bày
rõ lí Nhất thực tướng, vốn không có 2, 3;
cũng giống như 1 trận mưa rào rơi xuống
11297

thì tất cả cỏ cây được thấm nhuần tươi tốt.
Tuy mưa chỉ là 1 nhưng cây cỏ tùy loại lớn
nhỏ, cao thấp mà được lợi ích khác nhau.
Cũng thế, pháp do Phật nói tuy là đồng nhất,
NHẤT VŨ

11298

N
3749
nhưng căn cơ của người nghe và tiếp nhận
thì thiên sai vạn biệt, nên được lợi ích không
giống nhau.
NHẤT XÀ THỦ VĨ
...........
Đầu rắn đuôi rắn. Ví dụ chúng sinh ngu
si, thường tranh giành nhân ngã mà bị rơi
vào 3 đường ác.
Cứ theo kinh Tạp thí dụ, ngày xưa có 1
con rắn, đầu và đuôi thường tranh cãi nhau
và đều cho mình là lớn. Cái đầu nói: “Ta
có tai để nghe, có mắt để thấy, có miệng để
ăn; lúc đi ta ở đàng trước, bởi thế ta phải là
lớn”. Cái đuôi thì nói: “Khi ta cho mi đi
thì mi mới đi được, nếu ta không đi thì mi
không thể đi được, bởi vậy ta là lớn”. Nói
xong, cái đuôi liền quấn vào thân cây 3
vòng, luôn 3 ngày không buông ra, đói khát
gần chết. Bấy giờ, cái đầu mới bảo cái đuôi:
“Thôi, mi hãy buông ta ra, ta chấp nhận
cho mi là lớn”. Cái đuôi nghe nói liền buông
ra. Sau đó, cái đầu nói với cái đuôi: “Cho
mi đi trước”. Cái đuôi liền đi trước, nhưng
chưa được mấy bước thì rơi xuống hố thẳm
mà chết.
NHẤT XAN
.....
Một bữa ăn.
Trong kinh Pháp hoa quyển 2 có câu
“Không mong ăn được 1 bữa” (Nhi vô hi thủ
nhất xan), ý nói thấy thức ăn mà không ăn
được. Ở đây nói về hàng Thanh văn tự cho
mình là Tiểu thừa, nên đối với pháp Đại
thừa không sinh tâm ưa thích, ví như thấy
thức ăn mà không ăn được.
11299

NHẤT XIỂN ĐỀ
........
Phạm: Icchantika, hoặc Ecchantika.
Cũng gọi Nhất xiển để ca, Nhất điên
ca, Nhất xiển đề kha, Xiển đề, A điên để
ca, A xiển đề, A xiển để ca.
Hán dịch: Đoạn thiện căn, Tín bất cụ
túc, Cực dục, Đại tham, Vô chủng tính,
Thiêu chủng.
Người dứt hết căn lành, không có cơ hội
thành Phật.
Kinh Nhập lăng già quyển 2 chia Xiển
đề làm 2 loại:
1. Đoạn thiện xiển đề: Người dứt hết
thiện căn, vốn không có nhân giải thoát.
2. Đại bi xiển đề, cũng gọi Bồ tát xiển
đề. Tức Bồ tát vốn mang tâm nguyện đại bi
cứu vớt hết thảy chúng sinh, nên cố ý không
vào Niết bàn.
Đại trang nghiêm kinh luận cũng nêu 2
thuyết về Xiển đề:
1. Hữu tính xiển đề: Nhờ sức hộ trì của
Phật, cuối cùng có thể thành Phật.
2. Vô tính xiển đề: Vĩnh viễn không có
đìều kiện thành Phật.
Ngoài ra, Thành duy thức luận chưởng
trung xu yếu quyển thượng thành lập thuyết
3 loại Xiển đề là: Đoạn thiện xiển đề, Đại
bi xiển đề và Vô tính xiển đề. Trong đó,
Đoạn thiện xiển đề thuộc loại Hữu tính
xiển đề.
Nhất xiển đề phát tâm rất khó, giống
như người mù bẩm sinh rất khó chữa lành,
nên được dùng để ví dụ với Xiển đề mà
gọi là Sinh manh xiển đề(Xiển đề mù bẩm
sinh).
Thời xưa, tại Trung quốc, ngài Đạo sinh
chủ trương thuyết “Xiển đề thành Phật”,
11300

bị giới tăng đồ thủ cựu công kích kịch liệt,
mãi đến khi kinh Đại bát niết bàn do ngài
Đàm vô sấm dịch xuất hiện, thì thuyết Xiển
đề thành Phật của ngài Đạo sinh mới dần
dần được đón nhận. Tuy nhiên, tông Pháp
tướng vẫn chủ trương có những chúng sinh
không có khả năng thành Phật; còn các
tông Đại thừa khác như Thiên thai, Hoa
nghiêm... thì cho rằng tất cả chúng sinh
đều có thể thành Phật. Cho nên, Nhất
NHẤT XIỂN ĐỀ

11301

N
3750
xiển đề có được thành Phật hay không,
vẫn còn là 1 vấn đề gây tranh luận trong
giới Phật giáo.
[X. kinh Niết bàn Q.9 (bản Bắc); luận
Đại thừa a tì đạt ma tạp tập Q.5; Hoa nghiêm
kinh sớ Q.2; Huyền ứng âm nghĩa Q.23].
NHẤT XOA
.....
Cũng gọi Thụ xoa.
Cái nạng cây.
Tại núi Ngũ đài ở Trung quốc, có Hòa
thượng Bí ma ẩn tu trong hang Bí ma, mỗi
khi tiếp hóa người học, thường dùng 1 cái
nạng cây ấn vào cổ người hỏi đạo và nói
(Đại 51, 280 trung): “Con ma trời nào xui
mi xuất gia? Đồ quỉ sứ nào bảo mi hành
cước? Nói được ta cũng dí cho chết, nói
không được ta cũng dí cho chết. Nói mau!”.
[X. tắc 19 trong Bích nham lục; Cảnh
đức truyền đăng lục Q.10].
NHẤT XOA CƯU VƯƠNG
Phạm:Ikwvàku.
Pàli: Okkàka.
Hán dịch: Cam giá thị.
Họ Cam giá, tức là tổ tiên của dòng họ
Thích ca, sống ở thành Phù đà lạc thuộc lưu
vực sông Ấn độ (Indus).
NHẬT BÀI
Đối lại: Nguyệt bài.
Bài vị được thiết lập để hàng ngày tụng
kinh cúng dường hồi hướng, nguyện cầu cho
người chết được siêu thoát.
NHẬT BẢN CAO TĂNG TRUYÊN YẾU VĂN SAO
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Tông tính ở
chùa Đông đại, Nhật bản, soạn thành vào
11302

khoảng năm 1249-1251.
Nội dung ghi chép tiểu sử của 42 vị từ
Bà la môn Tăng chính trở xuống. Đây là bộ
truyện kí đầu tiên về các vị cao tăng ở Nhật
bản. Diên lịch tăng lục(đã thất lạc) cũng từng
dẫn dụng sách này.
NHẬT BẢN CẬN ĐẠI PHẬT HỌC NGHIÊN CỨU
Sự nghiên cứu về Phật học ở Nhật bản
vào thời cận đại.
Phật giáo được truyền vào Nhật bản từ
năm Thiên hoàng Khâm minh 13 (522)
nhưng mãi đến năm Minh trị thứ 10 (1877)
thì việc nghiên cứu Phật học theo phương
pháp mới mới được bắt đầu. Những người
có ảnh hưởng lớn nhất trong thời kì này là
các ông: Nam điều Văn hùng, Thôn thượng
Chuyên tinh và Cao nam Thuận thứ lang.
Các Đại học Phật giáo được thiết lập để
làm những trung tâm nghiên cứu Phật học.
Các học giả đến các nước Tây vực, Ấn độ
để sưu tầm tư liệu, nguyên điển tiếng
Phạm... Đến những năm Đại chính (1912-
1925), các ông Mộc thôn Thái hiền, Tùng
bản Văn tam lang và Tá tá mộc Nguyệt
tiêu đã mang lại nhiều sắc thái mới lạ cho
việc nghiên cứu Phật học. Thời kì này tuy
vẫn giữ khuynh hướng coi trọng việc nghiên
cứu các nguyên điển của thời Minh trị,
nhưng không chỉ thỏa mãn với sự học hiểu
3 tạng kinh điển Tiểu thừa và những
nguyên điển Đại thừa còn rất giới hạn, mà
có ý mở rộng phạm vi nghiên cứu để làm
thế nào nắm bắt được bản chất của Phật
giáo, cho nên các loại văn hiến Phật giáo
của Trung quốc và Nhật bản rất được coi
trọng, đồng thời, bắt đầu tiến hành việc
biên tập “Đại Chính Tạng Tân Tu Đại Tạng
Kinh”. Từ những năm 1926-1944, Đại tạng
11303

kinh Hán văn và Tam tạng Pàlilần lượt
được phiên dịch và ấn hành. Ngoài ra, việc
nghiên cứu về lịch sử Phật giáo Trung quốc
và Nhật bản –chủ yếu là lịch sử Phật giáo
NHẬT BẢN CẬN ĐẠI PHẬT HỌC NGHIÊN CỨU

11304

N
3751
Trung quốc– cũng rất phát triển.
Sau chiến tranh và cho đến gần đây,
giới học giả Phật giáo Nhật bản, đại khái
chuyên phiên dịch và chú giải những
nguyên điển của Phật giáo mà từ trước đến
giờ chưa được phiên dịch. Nổi tiếng nhất
trong lĩnh vực này có các ông: Trung thôn
nguyên, Trường vĩ Nhã nhân, Sơn điền
Long thành, Tiền điền Huệ học... Hiện nay
có rất nhiều tạp chí Phật học ở Nhật bản,
tiêu biểu nhất thì có: Ấn độ học Phật giáo
học nghiên cứu, Nhật bản Phật giáo học
hội niên báo, Linh mộc học thuật tài đoàn
nghiên cứu niên báo...
[X. Cận đại Nhật bản Phật học nghiên
cứu đích phát triển (Lâm truyền phương)].
NHẬT BẢN ĐỘNG THƯỢNG LIÊN ĐĂNG LỤC
Tác phẩm, 12 quyển, do ngài Lĩnh nam
Tú thứ tông Tào động Nhật bản soạn vào
khoảng năm 1716-1735.
Bộ sách này được hoàn thành sau 30 năm
nghiên cứu và tham khảo các tư liệu như:
Nguyên hanh thích thư, Phù tang tăng bảo
truyện, Diên bảo truyền đăng lục, Động
thượng chư tổ truyện, Tục động thượng chư
tổ truyện.
Nội dung ghi chép các truyện kí của hơn
700 vị, đây là sử liệu trọng yếu của tông Tào
động Nhật bản.
NHẬT BẢN LINH DỊ KÍ
Gọi đủ: Nhật bản hiện báo thiện ác linh
dị kí.
Gọi tắt: Linh dị kí.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Cảnh giới
người Nhật soạn xong vào năm 822.
11305

Đây là tập truyện cổ Phật giáo xưa nhất
ở Nhật bản, gồm 112 thiên, trong đó, quyển
thượng 31 thiên, quyển trung 42 thiên và
quyển hạ 39 thiên.
Sách này không những phổ cập trong
dân gian lúc bấy giờ, mà còn ảnh hưởng
đến văn học thế tục đời sau, là tư liệu quan
trọng để hiểu rõ tư tưởng của Phật giáo
Nhật bản.
NHẬT BẢN PHẬT GIÁO
Phật giáo Nhật bản.
Phật giáo được truyền đến Nhật bản vào
giữa thế kỉ thứ VI, dưới triều đại Thiên hoàng
Khâm minh. Lúc đó, triều đình chia làm 2
phái: Phái tôn Phật do Tô ngã đứng đầu và
phái bài Phật do Vật bộ lãnh đạo. Về sau,
phái tôn Phật thắng lợi, bèn sáng lập chùa
Hướng nguyên, là ngôi chùa Phật đầu tiên ở
Nhật bản. Đến thời đại Thái tử Thánh đức
(593-622), nền tảng của Phật giáo đã được
thiết lập 1 cách vững chắc. Từ đó, Phật giáo
dung hòa với tư tưởng văn hóa sẵn có của
người Nhật mà tạo thành nét đặc thù của
Phật giáo Nhật bản.
Phật giáo Nhật bản ở thời kì du nhập,
lấy Phật Thích ca, Phật Dược sư, bồ tát Quan
âm, bồ tát Di lặc, Tứ thiên vương v.v...làm
đối tượng tín ngưỡng, mục đích của sự sùng
bái là mong đạt được những lợi ích thế gian
như sống lâu, giầu có v.v... Đến thời Thái
tử Thánh đức thì Phật giáo được tôn làm
quốc giáo và địa vị này của Phật giáo kéo
dài mãi đến thời đại Minh trị Duy tân,
nghĩa là suốt từ cuối thế kỉ VI đến cuối thế
kỉ XIX. Đây là 1 trong những đặc sắc của
Phật giáo Nhật bản.
Từ thời Thiên hoàng Suy cổ (593-627)
về sau, các tông phái dần dần phát triển,
11306

đứng đầu là tông Tam luận, rồi lần lượt
đến các tông Pháp tướng, Luật, Hoa
nghiêm, Câu xá và Thành thực, gọi chung
là Nam đô lục tông(6 tông ở Nam đô). Trong
đó, tông Tam luận chủ trương thuyết
Thành Phật, coi trọng căn cơ lợi độn; tông
Pháp tướng giảng cứu thuyết “Tính tướng
NHẬT BẢN LINH DỊ KÍ

11307

N
3752
tương đãi”, “Sự lí sai biệt” và chủ trương
“Ngũ tính các biệt”, được giới trí thức đón
nhận nên đều hưng thịnh 1 thời.
Đến thời Bình an, ngài Không hải (774-
835) đến Trung quốc học Mật giáo và đem
về truyền bá tại Nhật bản, thành lập Mật
tông. Ngài chủ trương Hiển giáo là do đức
Phật nói, mà cảnh giới trang nghiêm bí mật
là pháp do Phật chứng, nên đem tư tưởng
“Tâm này là Phật” chuyển thành luận
thuyết “Thân này là Phật” mà thành “Ngay
nơi sự là chân”. Giáo nghĩa này rất thích
hợp với nhân tâm đương thời. Còn ngài
Tối trừng (767-822) thì lấy Thiên thai làm
Kinh tông, Pháp tướng làm Luận tông; Kinh
tông là gốc, Luận tông là ngọn. Về việc
truyền trao pháp giới thì thiết lập giới đàn
Đại thừa. Giáo thuyết Nhất thừa của tông
Thiên thai truyền đến ngài An nhiên (cuối
thế kỉ IX)thì lại đề xướng thuyết “Hiện thế
thành Phật”, “Tức thân tác Phật”, hiện thực
hóa lí tưởng tông giáo; đồng thời, đạo tràng
tu dưỡng 4 loại Tam mu

11308

Phạm; Hà khẩu Tuệ hải, Tự bản Uyển nhã...
chuyên về tiếng Tây tạng, Trường tỉnh Chân
cầm, Cao nam... chuyên vềPàli. Về phương
diện lịch sử Phật giáo, thì có các học giả Thôn
thượng Chuyên tinh, Cảnh dã Hoàng
dương... Đồng thời, các Đại học Phật giáo
cũng lần lượt được thiết lập như: Đại học
Long cốc của phái Bản nguyện tự thuộc tông
Chân ngôn, Đại học Đại cốc của phái Đại
cốc, Đại học Lập chính của tông Nhật liên,
Đại học Cao dã sơn của tông Chân ngôn,
Đại học Câu trạch của tông Tào động... Các
kinh điển được chỉnh lí như: Súc loát Đại
NHẬT BẢN PHẬT GIÁO

11310

N
3753
tạng kinh, Vạn tự chính tạng, Tục tạng kinh,
Đại chính tân tu Đại tạng kinh... cũng lần
lượt được ấn hành. Rồi đến sự biên tập các
loại từ điển như: Nhật bản Phật gia nhân
danh từ điển (Thứu vĩ thuận), Phật giáo Đại
từ vựng (Long cốc), Phật giáo Đại từ điển
(Vọng nguyệt), Phật thư giải thuyết đại từ
điển... đã giúp cho nội dung của nền Phật
học hiện đại Nhật bản càng thêm phong phú.
Về phương diện tín ngưỡng, do ảnh hưởng
của Cơ đốc giáo và triết học phương Tây,
nên hình thái và quan niệm của Phật giáo
Trung quốc cũng dần dần được trút bỏ, chỉ
cái gì phổ cập đến dân gian mới được phát
triển; đồng thời với sự bành trướng của tư
tưởng dân chủ, giới tăng sĩ cũng được quyền
tham chính. Về phương diện văn hóa, ngoài
những tác phẩm Phật giáo chuyên môn ra,
còn có tới hơn 400 loại tạp chí như: Đại
pháp luân, Thế giới Phật giáo, Nữ tính Phật
giáo, Đông phương Phật giáo đồ(bằng Anh
văn) v.v...
Phật giáo bắt nguồn từ Ấn độ, được
truyền qua Trung quốc, Triều tiên rồi đến
Nhật bản. Do vì thích ứng với tư tưởng, văn
hóa và nếp sinh hoạt của dân tộc Nhật bản
để phát triển, nên kết quả Phật giáo Nhật
bản đã có những đặc điểm sau đây:
1. Phật giáo Nhật bản được xem là tông
giáo trấn hộ quốc gia, nên Phật giáo đã có
mối quan hệ mật thiết với Hoàng tộc.
2. Vì là trấn hộ quốc gia, nên Phật giáo
Nhật bản đặc biệt quí trọng chú thuật kì
đảo của Mật giáo, bởi thế chú thuật kì đảo
đã thấm sâu vào đời sống của dân chúng
11311

Nhật bản mà trở thành thứ tông giáo truy
cầu lợi ích trần thế.
3. Phật giáo Nhật bản ở thời kì mới du
nhập, những tăng sĩ không tham dự lễ tống
táng người chết. Đến thời trung cổ, sau khi
Thiền tông Trung quốc được truyền vào,
mang theo nghi thức tang lễ của Trung
quốc, bấy giờ tăng sĩ Phật giáo Nhật bản
mới đảm trách tang lễ cho người chết. Về
sau, do tín ngưỡng Tịnh độ phổ cập, nên
nghi thức tang lễ trở thành 1 sự vụ trọng
yếu của giới tăng sĩ.
4. Chế độ đàn gia ở thời đại Giang hộ đã
làm cho Phật giáo trở thành thứ “tông giáo
gia đình”, nên phương diện tín ngưỡng cá
nhân không được quan tâm đúng mức.
5. Vì sự dung hợp, đồng hóa với tư tưởng
Thần đạo cố hữu của Nhật bản, nên Phật
giáo Nhật bản đã sản sinh tư tưởng “Bản
địa thùy tích” và rất đậm đà sắc thái “Thần
Phật hỗn hợp” (Syncretism), mà chỉ có với
Phật giáo Nhật bản thôi.
Nếu so sánh Phật giáo Nhật bản với Phật
giáo các nước khác, thì Phật giáo Nhật bản
có mấy đặc điểm sau đây:
1. Phật giáo Nhật bản đã thực hiện rất
nhiều các công tác cứu tế xã hội và từ thiện
phúc lợi.
2. Phật giáo Nhật bản theo đuổi công
việc giáo hóa dân chúng một cách kiên trì
và liên tục không ngừng.
3. Về phương diện tư tưởng, Phật giáo
Nhật bản có khuynh hướng thuần túy hóa,
nhất là đến thời trung cổ, khuynh hướng
này càng rõ rệt. Đặc sắc này của Phật giáo
Nhật bản không thể bỏ qua.
Tóm lại, đặc chất của Phật giáo Nhật bản
là quốc gia hóa, xã hội hóa, tín ngưỡng hóa,
11312

gia đình hóa và hiện đại học thuật hóa. Ngoài
ra, đối với Phật giáo các nước khác, tuy cũng
có thể nêu ra những đặc sắc tương tự, nhưng
chỉ có ở Phật giáo Nhật bản người ta mới
thấy sự liên kết gắn bó giữa quốc dân và
Phật giáo.
[X. Nhật Hàn Phật giáo nghiên cứu (Hiện
đại Phật giáo học thuật tùng san, 82); Trung
Nhật Phật giáo quan hệ nghiên cứu (Hiện
đại Phật giáo học thuật tùng san, 81); Nhật
bản Phật giáo sử thượng thế biên;Đông
phương nhân chi tư duy phương pháp
(Trung thôn nguyên)].
NHẬT BẢN PHẬT GIÁO

11313

N
3754
NHẬT CHIẾU (613-687)
Phạm:Divàkara.
Hán âm: Địa bà ha la.
Cao tăng người Trung Ấn độ, đến
Trung quốc vào đầu năm Nghi phụng (676-
678) đời vua Cao tông nhà Đường. Sư thông
suốt Tam tạng, giỏi Ngũ minh. Sư đã giới
thiệu về học thuyết mới của học phái Trung
quán Ấn độ. Đến khoảng năm Thùy củng
đời Vũ hậu, sư dịch chung với các vị khác
những kinh như: Phẩm Nhập pháp giới
kinh Hoa nghiêm, kinh Phật đính tối thắng
đà la ni, kinh Đại thừa hiển thức... gồm 18
bộ, 34 quyển.
Sư thị tịch ở chùa Thái nguyên vào năm
687, thọ 75 tuổi.
[X. Hoa nghiêm kinh truyện kí Q.1; Khai
nguyên thích giáo lục Q.9].
NHẬT CHIẾU TỨ CHÂU
Mặt trời chiếu khắp 4 châu.
Cứ theo kinh Khởi thế nhân bản quyển
1 chép, lúc kiếp sơ, cõi thế gian đang còn tối
đen thì bỗng nhiên mặt trời, mặt trăng và
các tinh tú xuất hiện, từ đó bắt đầu có ngày
đêm, năm tháng và thời tiết. Mặt trời mọc ở
hướng đông, di chuyển quanh lưng chừng
núi Tu di, soi xuống 4 châu mà có ngày đêm
khác nhau. Bốn châu là: Đông phất bà đề
(Thắng thân châu), Nam diêm phù đề(Thắng
kim châu, Thiệm bộ châu), Tây cù da ni(Tây
ngưu hóa châu) và Bắc uất đơn việt(Thắng
xứ, Câu lô châu).
Theo Pháp uyển châu lâm quyển 4, mặt
trời đi quanh núi Tu di và chiếu xuống 4
châu tạo ra 4 tình hình khác nhau về ngày
11314

đêm như sau:
1. Ở Nam diêm phù đề lúc giữa trưa, thì
ở Đông châu mặt trời lặn, ở Tây châu mặt
trời mọc và ở Bắc châu thì đúng nửa đêm.
2. Ở Tây cù da ni lúc giữa trưa, thì ở
Nam châu mặt trời lặn, ở Bắc châu mặt trời
mọc và ở Đông châu thì đúng nửa đêm.
3. Ở Đông phất đề bà lúc giữa trưa, thì ở
Bắc châu mặt trời lặn, ở Nam châu mặt trời
mọc và ở Tây châu đúng nửa đêm.
4. Ở Bắc uất đơn việt lúc giữa trưa, thì ở
Tây châu mặt trời lặn, ở Đông châu mặt trời
mọc và ở Nam châu thì đúng nửa đêm.
NHẬT CHỦNG
Phạm: Sùryavaôza.
Họ của đức Thích tôn.
Vị tị tổ của đức Thích tôn là Cam giá
vương. Tương truyền Cam giá vương không
ở trong thai, nhưng do mặt trời chiếu mà
sinh ra, thế nên gọi là Nhật chủng(dòng giống
mặt trời), là 1 trong 5 dòng họ Thích.
(xt. Cam Giá Vương, Cù Đàm).
NHẬT CUNG
Cung điện của Nhật thiên tử.
Cứ theo phẩm Nhật nguyệt hành trong
luận Lập thế a tì đàm, thì điện này tên là Tu
dã, ở độ cao 40.000 do tuần tính từ cõi Diêm
phù đề trở lên, rộng 51 do tuần, chu vi 153
do tuần, làm toàn bằng pha lê, phía trên
được che phủ bằng vàng ròng.
NHẬT DỊCH PHẬT ĐIỂN
Chỉ cho những kinh sách Phật giáo được
dịch ra tiếng Nhật bản.
Từ thời đại Bình an trở đi, đối với kinh
điển Phật bằng chữ Hán, để tiện cho người
Nhật đọc tụng, bên cạnh chữ Hán có thêm
những Huấn điểm(ở phía bên phải chữ Hán
thêm giả danh và tiêu điểm)hoặc những Phản
11315

điểm(ở phía bên trái câu văn chữ Hán thêm
những phù hiệu như V... hoặc nhất, nhị, tam,
tứ, thượng, trung, hạ, giáp, ất, bính... để biểu
NHẬT DỊCH PHẬT ĐIỂN

11316

N
3755
thị thứ tự của cách đọc tụng),hoặc viết thành
hình thức diên thư(tương tự như trực thư
nhưng không có tiêu đề) như các kinh A di
đà, Vô lượng thọ, Pháp hoa... Lại như Kim
tích vật ngữ là bộ sách tiếng Nhật được
dịch từ những truyện cổ trong kinh điển
Phật bằng chữ Hán. Rồi từ thời đại Liêm
thương về sau thì có những diên thư được
soạn thuật bằng Hán văn như: Vãng sinh
yếu tập, Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật
tập...
Trong loại diên thứ có những pho sách
lớn như: Quốc dịch Đại tạng kinh, 30 quyển
(được dịch từ năm 1917 đến 1928, do Hội
Văn khố quốc dân Nhật bản ấn hành),
Chiêu hòa tân soạn quốc dịch Đại tạng kinh,
48 quyển (Thư viện Đông phương), Quốc
dịch nhất thiết kinh, 156 quyển (nhà xuất
bản Đại đông ở Nhật bản ấn hành), Quốc
dịch thiền học đại thành, 25 quyển (Nhị tùng
đường), Quốc dịch Mật giáo, 16 quyển, Quốc
dịch bí mật nghi quĩ, 33 quyển (Hội ấn hành
sách quí Phật giáo)...
Từ những năm cuối thời Minh trị trở đi,
những kinh điển Phật bằng các thứ tiếng
Phạm,Pàli, Tây tạng, Cổ ngữ Thổ nhĩ kì...
đều được dịch ra tiếng Nhật. Nam truyền
Đại tạng kinh(do Hội Kỉ niệm công đức của
Tiến sĩ Cao nam)chính là bản dịch toàn bộ
Đại tạng kinh tiếngPàli.
[X. Phật giáo Thánh điển khái thuyết;
Đại đường tây vực kí chi Hòa dịch bản (Thốc
thị Hựu tường, Tông giáo nghiên cứu 8)].
NHẬT DIÊN PHẬT NGUYÊT DIÊN PHẬT
Cũng gọi Mã đại sư bất an, Mã tổ Nhật
11317

diện Phật Nguyệt diện Phật.
Tên công án trong Thiền tông.
Tắc 3 trong Bích nham lục (Đại 48, 142
hạ) nói: “Mã Đại sư không được khỏe, Viện
chủ hỏi: Hòa thượng gần đây có khỏe
không?
Đại sư đáp: Nhật diện Phật, Nguyệt diện
Phật”
Cứ theo kinh Phật danh quyển 7, đức
Phật Nhật diện sống đến 1.800 tuổi, còn
đức Phật Nguyệt diện thì chỉ sống có 1 ngày
1 đêm.
Trong công án trên, Thiền sư Mã tổ Đạo
nhất đã mượn câu “Nhật diện Phật, Nguyệt
diện Phật” nhằm nói rõ sự dứt bặt cái tướng
thọ mệnh dài ngắn và sinh diệt đến đi, để
khế hợp với tính Phật vốn có sẵn.
[X. Thiền tông tụng cổ liên châu thông
tập Q.9; Mã tổ Đạo nhất thiền sư quảng
lục; Ngũ đăng hội nguyên Q.3].
NHẬT DIÊU
Phạm:Sùrya.
Cũng gọi Nhật thiên diệu, Nhật tinh,
Thái dương mật nhật tinh.
Quyến thuộc hoặc là đồng thể với Nhật
thiên trong Mật giáo, 1 trong Thất diệu, 1
trong Cửu diệu.
Trong Hiện đồ Mạn đồ la Thai tạng giới,
hình tượng Nhật thiên mình mặc áo trời,
cỡi 3 con ngựa trắng, tay phải cầm mặt trời,
bàn tay trái úp vào cạnh sườn.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 4 thì mặt
trời ví dụ tâm bồ đề vốn thanh tịnh, chính
là tự thể của đức Tì lô giá na.
[X. Tú diệu nghi quĩ; Bắc đẩu hộ ma
pháp].
NHẬT DỤ BỒ TÁT THẬP CHỦNG THIÊN PHÁP
Dùng mặt trời để ví dụ 10 thứ pháp lành
11318

của Bồ tát.
Cứ theo kinh Bảo vũ quyển 5 thì 10 thứ
pháp lành của Bồ tát là:
1. Phá bóng tối vô minh: Bồ tát hiện ra
nơi thế gian, dùng ánh sáng trí tuệ phá trừ
vô minh tối tăm cho tất cả loài hữu tình;
giống như mặt trời vận hành trong hư không,
NHẬT DIÊN PHẬT NGUYÊT DIÊN PHẬT

11319

N
3756
tỏa ra ánh sáng rực rỡ, làm cho tất cả chỗ tối
tăm ở thế gian đều được sáng tỏ.
2. Giác ngộ cho loài hữu tình: Bồ tát
hiện ra ở thế gian, dùng phương tiện trí
tuệ mở đường dẫn dắt loài hữu tình, khiến
cho họ tỉnh ngộ; giống như mặt trời vận
hành trong hư không, chan hòa ánh sáng,
làm cho tất cả hoa sen trong các ao hồ đều
nở rộ.
3. Soi sáng 10 phương: Bồ tát hiện ra
nơi đời, dùng ánh sáng trí tuệ soi rọi khắp
các thế giới trong 10 phương, giúp cho hết
thảy chúng sinh đều được lợi ích; giống như
mặt trời vận hành trong hư không, tỏa ánh
sáng khắp 10 phương, hết thảy muôn vật
đều được soi rọi.
4. Hiện ra pháp lành: Bồ tát sinh ra ở
thế gian, dùng sức trí tuệ mở bày pháp lành,
dắt dẫn chúng sinh lên bờ Chính giác; giống
như mặt trời vận hành trong hư không, đem
ánh sáng chiếu soi tất cả, các loài hữu tình
đều nhờ đó mà được sinh trưởng.
5. Các phiền não lậu hoặc diệt sạch:
Bồ tát hiện ra ở đời, dùng sức trí tuệ làm
cho tất cả phiền não lậu hoặc đều bị diệt
hết, vĩnh viễn dứt trừ sinh tử; giống như
mặt trời lúc lặn, ánh sáng ẩn mất thì mọi
sinh vật đều nghỉ ngơi.
6. Có năng lực phóng ra ánh sáng: Bồ
tát xuất hiện nơi thế gian, phóng ra ánh sáng
trí tuệ, nói các pháp yếu để phá trừ ngu si
ám chướng của tất cả hữu tình; giống như
mặt trời đi trong hư không, tỏa ra ánh sáng
lớn, chiếu phá hết thảy mọi nơi tối tăm, soi
rọi tới muôn vật.
11320

7. Che khuất ngoại đạo: Bồ tát xuất
hiện ở đời, giảng nói các pháp nhằm hướng
dẫn chúng sinh bỏ tà theo chính, có khả
năng che khuất những tà thuyết dị luận
của ngoại đạo; giống như mặt trời vận hành
trong hư không, chiếu ánh sáng rực rỡ
xuống, làm cho tất cả ánh sáng của loài
đom đóm bị che át hết.
8. Giáo hóa bình đẳng: Bồ tát hiện ra ở
đời, đối với chúng sinh, dù thiện dù ác đều
được nhiếp thụ, khiến họ sinh tâm khát
ngưỡng và đem chính pháp giáo hóa 1 cách
bình đẳng; giống như mặt trời vận hành
trong hư không, chiếu xuống muôn vật, hoặc
cao hoặc thấp đều được soi tới.
9. Phát khởi nghiệp thiện: Bồ tát xuất
hiện nơi thế gian, phương tiện mở bày
khiến tất cả loài hữu tình phát khởi tâm
thiện, tu tập nghiệp lành; giống như mặt
trời mới mọc làm cho mọi người đều hăng
hái làm việc.
10. Người lành ưa mến: Bồ tát sinh ra
ở đời, tất cả những người có trí sáng suốt
đều biết có lợi ích, do đó sinh tâm ưa mến,
niệm niệm hướng về; nhưng những kẻ ngu
si vô trí và các tà ma ngoại đạo thấy Bồ tát
xuất hiện thì sinh lòng ghen ghét; giống
như mặt trời vận hành giữa hư không, trong
ngoài đều sáng, tất cả người lành ai cũng
ưa thích, nhưng bọn trộm cướp thì cảm
thấy tức giận.
NHẬT HÀNH NGŨ PHONG
Chỉ cho 5 thứ gió duy trì và di chuyển
cung điện của Nhật thiên.
Cứ theo phẩm Tối thắng trong kinh Khởi
thế nhân bản quyển 10, cung điện của Nhật
thiên chu vi 51 do tuần, 4 phương và trên
dưới đều bằng nhau, tường vách lan can đều
11321

được làm bằng vàng bạc và lưu li; cung điện
hình vuông, nhưng nhìn từ đàng xa thì giống
như hình tròn. Bên trong có 5 thứ gió di
chuyển cung điện nên gọi là Nhật hành ngũ
phong. Đó là:
1. Trì: Cung điện mặt trời nhờ sức gió
nắm giữ, nâng đỡ nên có thể di chuyển trong
hư không mà không rơi xuống.
2. Trụ: Cung điện mặt trời nhờ sức gió
nắm giữ mà đứng vững được trong hư không.
3. Tùy thuận chuyển: Cung điện mặt trời
NHẬT HÀNH NGŨ PHONG

11322

N
3757
nhờ được sức gió thổi đưa, nên tùy thuận
chiều gió mà di chuyển trong hư không.
4. Nhiếp trì(Ba la ha ca): Cung điện mặt
trời nhờ sức nắm giữ và nâng đỡ của gió mà
di chuyển được trong hư không.
5. Tương hành: Cung điện mặt trời nhờ
sức gió giúp đỡ mà có thể di chuyển nhanh
chóng trong hư không.
NHẬT HOÀNG TỔNG BẠ
Chỉ cho cuốn sổ dùng để ghi chép các
việc hàng ngày trong các chùa viện Thiền
tông.
Nhật là hàng ngày; Hoàng là chỉ cho
cây hoàng bá thuộc họ Vân hương, lá và
vỏ cây có mùi rất thơm, có thể dùng làm
thuốc, cũng có tác dụng trừ mối mọt. Thiền
gia thường lấy lá cây hoàng bá đặt vào
những tờ giấy trong cuốn Tổng bạ để phòng
ngừa mối mọt, vì thế nên gọi Nhật hoàng
tổng bạ.
Môn Bạ khoán trong Thiền lâm tượng
khí tiên nói: “Ngày xưa, cuốn sổ của
Thường trụ dùng loại giấy có tẩm lá của
cây hoàng bá để phòng ngừa mối mọt, nên
gọi Hoàng bạ”.
[X. điều Phó tự trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.4].
NHẬT KHÓA NIÊM PHẬT
Lấy việc xưng danh niệm Phật làm công
khóa hàng ngày.
Nhật khóa niệm Phật bắt nguồn từ câu
“Niệm danh hiệu Phật từ 1 ngày cho đến 7
ngày” nói trong kinh A di đà và câu “Biệt
thời niệm Phật” nói trong kinh Bát chu
tam muội (Hành phẩm). Tông Thiên thai
11323

dùng tác pháp “Phật lập tam muội” và
“Trường thời niệm Phật” nói trong kinh
Bát chu làm 1 khóa để tu Thường hành
tam muội.
Các hành giả tông Tịnh độ vốn lấy Nhật
khóa niệm Phật làm hạnh tu chính yếu của
mình, như ngài Đạo xước mỗi ngày niệm 7
vạn danh hiệu Phật; ngài Thiện đạo, trong
thời gian soạn thuật Quán kinh sớ, mỗi ngày
tụng 3 biến kinh A di đà và niệm danh hiệu
Phật 3 vạn biến.
NHẬT LIÊN (1222-1282)
Cao tăng Nhật bản, tổ khai sáng tông
Nhật liên, tự Liên trưởng, người Viễn giang
(huyện Tĩnh cương).
Năm 12 tuổi, sư xuất gia ở chùa Thanh
trừng. Sư vốn tu theo các pháp môn Thai
mật và niệm Phật, nhưng sau sinh tâm nghi
ngờ, bèn cầu nguyện trước bồ tát Hư không
tạng, muốn trở thành bậc trí tuệ đệ nhất ở
Nhật bản. Sau, sư lên núi Tỉ duệ, tu học
trong 11 năm, rồi lại đến núi Cao dã, chùa
Tứ thiên vương... ngộ được kinh Pháp hoa
là tinh tủy của Thánh giáo mà đức Phật đã
nói trong suốt đời Ngài. Sau khi trở về quê,
sư đề xướng niệm 5 chữ “Diệu Pháp Liên
Hoa Kinh”, đổi tên là Nhật liên và sáng lập
tông Nhật liên. Sau, sư đến Liêm thương
bài bác học thuyết của các tông Tịnh độ,
Thiền, Luật... đồng thời, soạn luận Lập chính
an quốc, dâng trình lên Bắc điều Thời lại,
nhưng không được tin dùng. Niên hiệu
Hoằng trường năm đầu (1261), sư bị đày đến
Y đậu y đông.
Đến năm
Hoằng trường
thứ 3 (1263) sư
được đặc xá, lại
11324

trở về Liêm
thương và tiếp
tục phỉ báng
các tông phái
khác mạnh mẽ
hơn nữa, đến
nỗi gây ra pháp
NHẬT KHÓA NIÊM PHẬT
Nhật Liên

11325

N
3758
nạn Tiểu tùng nguyên. Tháng 9 năm Văn
vĩnh thứ 8 (1271), sư bị án tử hình ở Lũng
khẩu, nhưng vì bệnh nên thoát chết và bị
đày đi Tá độ. Ba năm sau được ân xá, sư trở
về Liêm thương, kết thảo am trên núi Thân
diên, phát huy tông phong.
Năm Hoằng an thứ 5 (1282) sư tịch ở
Trì thượng tại Vũ tạng, thọ 61 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Quán tâm bản
tôn sao, Khai mục sao, luận Lập chính an
quốc, Báo ân sao, Soạn thời sao.
[X. Tam quốc cao tăng lược truyện Q.hạ;
Bản hóa biệt đầu Phật tổ thống kỉ Q.3, 8].
NHẬT LIÊN TÔNG
Cũng gọi Pháp hoa tông, Phật lập tông,
Nhật liên pháp hoa tông.
Tông Nhật liên do ngài Nhật liên sáng
lập, 1 trong 13 tông của Nhật bản.
Tông này lấy kinh Pháp hoa làm tông
chỉ, hoằng dương tam đại bí pháp, cầu diệu
ngộ “Tức thân thành Phật”.
Giáo phán của tông này có Ngũ cương
phán giáo là: Giáo, Cơ, Thời, Quốc và Tự.
Còn tông chỉ của tông này là Tam đại bí
pháp:
1. Bản tôn: Lấy 5 chữ “Diệu Pháp Liên
Hoa Kinh” do chính tay ngài Nhật liên viết
và Mạn đồ la vẽ các vị tôn của Thiên bộ làm
Bản tôn.
2. Đề mục: Tức 5 chữ “Diệu Pháp Liên
Hoa Kinh”.
3. Giới đàn: Lấy đề mục làm giới thể,
miệng xướng đề mục chính là giới Viên đốn.
Tổng bản sơn của tông này là chùa Cửu
viễn ở núi Thân diên, pháp hệ tông này
11326

truyền bá rất rộng. Ngài Nhật liên có rất
nhiều đệ tử, trong đó có 6 vị ưu tú là: Nhật
chiêu, Nhật lãng, Nhật hưng, Nhật hướng,
Nhật đính và Nhật trì, gọi là Lục lão tăng.
Nhật chiêu đứng đầu Lục lão, mở ra dòng
Tân môn; đệ tử Nhật chiêu là Nhật hựu
khai sáng dòng Ngọc trạch môn; đệ tử của
Nhật lãng gồm 9 vị, đứng đầu là Nhật
tượng, Nhật luân... người đương thời gọi là
Lãng môn cửu phụng (9 con phượng dưới
cửa Lãng).
Sư Nhật tượng bắt đầu truyền giáo ở
Kyoto vào năm Vĩnh nhân thứ 2 (1294),
sáng lập chùa Diệu hiển, là 1 trong 21 bản
sơn của tông Nhật liên ở vùng Lạc trung,
pháp hệ của sư gọi là dòng Vương thành;
pháp hệ của sư Nhật hưng gọi là dòng Phú
sĩ môn. Đây là lần chia dòng phái đầu tiên
của tông Nhật liên. Ngoài ra, còn có Nhật
liên chính tông, Bản môn tông, Pháp hoa
tông, Pháp hoa tông chính môn lưu, Bản
môn pháp hoa tông, Pháp hoa tông bản
môn lưu, Bản diệu pháp lưu tông, Pháp
hoa tông châu môn lưu, Hiển bản pháp
hoa tông,...
NHẬT LIÊN TÔNG TOÀN THƯ
Tác phẩm, 26 tập (bản Hòa trang 29
tập), do hội Xuất bản Nhật liên tông toàn
thư biên soạn, do nhà sách Tu nguyên ốc ở
Đông kinh ấn hành từ năm 1910 đến năm
1916.
Đây là bộ tùng thư thu chép các tác phẩm
nổi tiếng của tông Nhật liên, Nhật bản. Nội
dung chia làm 4 bộ: Bản điển bộ, Chú sớ
bộ, Sử truyện bộ và Luận thuật bộ.
NHẬT LUÂN
I. Nhật Luân.
Chỉ cho mặt trời, là cung điện của Nhật
11327

thiên tử nhìn từ bên ngoài. Quán tưởng mặt
trời gọi là Nhật luân quán, là pháp quán
đầu tiên trong 16 pháp quán ghi trong kinh
Quán vô lượng thọ. Mật giáo thì dùng Nhật
luân để biểu thị lí của Thai tạng giới và dùng
Nguyệt luân(mặt trăng)để biểu thị trí của
Kim cương giới, vì thế, hành giả Chân ngôn
NHẬT LUÂN

11328

N
3759
quán tưởng nhật nguyệt luân ở trái tim trong
lồng ngực.
[X. luận Bồ đề tâm; Đại thừa trang
nghiêm kinh luận Q.3; luận Câu xá 11].
II. Nhật Luân.
Sự chứng minh của kinh luận.
Giáo pháp do đức Phật nói ra được ghi
trong các kinh luận, có công năng diệt trừ
vô minh phiền não của chúng sinh, cũng
như mặt trời phá tan bóng tối, vì thế, kinh
luận được ví như nhật luân.
Luận Biện Hiển Mật nhị giáo quyển
thượng (Đại 77, 375 trung) nói: “Ta sẽ vì
ngươi tung mặt trời(nhật luân)xua tan tăm
tối, vung kim cương phá dẹp mê mờ”.
NHẬT MỘT
Mặt trời lặn.
Chỉ cho khoảng thời gian từ giờ Mùi đến
giờ Dậu, tức là từ 14 giờ đến 18 giờ chiều, 1
trong 6 thời.
(xt. Tam Thời).
NHẬT NGU TRUNG
Ngu trung là 10 giờ sáng, tức giờ Tị. Tông
Thiên thai phối hợp giờ này với thời thứ 4
trong 5 thời phán giáo, tức là thời kì 22 năm
đức Phật nói các bộ kinh Bát nhã.
NHẬT NGUYÊT ĐĂNG MINH PHẬT
Nhật nguyệt đăng minh, Phạm: Candrasùrya-
pradìpa.
Cũng gọi Đăng minh Phật.
Danh hiệu của đức Phật nói kinh Pháp
hoa ở thời quá khứ. Ánh sáng của Ngài sáng
như mặt trời, mặt trăng và như các ngọn
đèn ở thế gian, nên Ngài có tên là Nhật
nguyệt đăng minh.
11329

Cứ theo phẩm Tựa trong kinh Pháp hoa
quyển 1, vào thời quá khứ có 2 vạn đức Phật
hiệu là Nhật nguyệt đăng minh nối tiếp nhau
ra đời, đều tuyên thuyết kinh Pháp hoa.
Kinh Ngũ thiên ngũ bách Phật danh thần
chú trừ chướng diệt tội, cũng có nêu danh
hiệu của đức Phật Nhật nguyệt đăng minh
và nói rằng những người nào trì niệm danh
hiệu của Ngài thì sẽ không bị rơi vào các
đường ác.
Còn kinh Phật bản hạnh tập quyển 1
thì nói, sáu vạn đức Phật đều cùng hiệu Đăng
minh Như lai.
Ngoài ra, kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 5 thì cho biết, trong đời quá
khứ, bồ tát Di lặc đã từng theo đức Phật
Nhật nguyệt đăng minh xuất gia học đạo.
[X. kinh Phật danh Q.1; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.1, phần đầu; Pháp hoa kinh
văn cú Q.2, phần cuối; Tứ minh tôn giả giáo
hành lục Q.4].
NHẬT NGUYÊT LUÂN
Trong Mật giáo, Nhật luân biểu thị lí
của Thai tạng giới, Nguyệt luân biểu thị trí
của Kim cương giới; vì thế chư Phật dùng trí
phương tiện thiện xảo khiến hành giả quán
tưởng Nhật nguyệt luân(mặt trời, mặt trăng)
ở trong tâm mình, làm cho tâm trở nên trong
sáng.
[X. luận Bồ đề tâm; Bồ đề tâm nghĩa Q.1,
phần cuối].
NHẬT NHẬT THỊ HẢO NHẬT
Cũng gọi Vân môn nhật nhật thị hảo
nhật.
Tên công án trong Thiền tông.
Ngày nào cũng là ngày tốt.
Tắc 6 trong Bích nham lục (Đại 48, 145
hạ) chép: “Ngài Vân môn bảo 1 vị tăng: 15
11330

ngày trở về trước không hỏi ông, 15 ngày về
sau đây ông hãy nói 1 câu xem! Rồi ngài tự
nói thay: Ngày nào cũng là ngày tốt”.
NHẬT NHẬT THỊ HẢO NHẬT

11331

N
3760
NHẬT QUANG BỒ TÁT
I. Nhật Quang Bồ Tát.
Nhật quang, Phạm: Sùrya-prabha.
Cũng gọi Nhật diệu bồ tát, Nhật quang
biến chiếu bồ tát.
Một trong 2 vị Bồ tát đứng hầu 2 bên
đức Dược sư Như lai.
Hình tượng vị Bồ tát này mình màu đỏ,
tay trái cầm Nhật luân(mặt trời), tay phải
cầm vòng hoa màu đỏ thắm.
[X. kinh Dược sư Như lai bản nguyện;
kinh Quán đính Q.12; kinh Dược sư lưu li
quang Như lai bản nguyện công đức].
II. Nhật Quang Bồ Tát.
Nhật quang, Phạm:Sùrya-prabhàsana.m  bản nguyệản nguyệả
i

11332

bát niết bàn quyển 22 (bản Nam).
Tắc 18 trong Thung dung lục (Đại 48,
238 trung) nói: “Đá quí để dưới ánh sáng
mặt trời lúc giữa trưa(nhật trung bảo thạch)
hiện ra màu sắc không nhất định.
NHẬT TRUNG NHẤT THỰC
Giữa ngày ăn 1 bữa, là 1 trong 12 hạnh
đầu đà.
Giới luật qui định, người xuất gia tu đạo,
mỗi ngày chỉ được ăn 1 bữa vào giờ Ngọ,
ngoài thời gian ấy ra không được ăn.
[X. kinh Thập nhị đầu đà]. (xt. Trì Ngọ).
NHẬT TƯỞNG QUÁN
Cũng gọi Nhật luân quán, Nhật tưởng,
Nhật quán.
Pháp quán thứ 1 trong 16 quán được nói
trong kinh Quán vô lượng thọ.
Pháp quán này được thực hành vào lúc
mặt trời lặn, hành giả ngồi ngay thẳng, mặt
xoay về hướng tây, chăm chú nhìn mặt trời,
giữ tâm kiến cố, không di động, thì có thể
thấy rõ ràng Tịnh độ cực lạc. Pháp quán này
cũng để quán tưởng tướng ánh sáng của cõi
Tịnh độ cực lạc.
[X. Quán kinh sớ định thiện nghĩa; Quán
vô lượng thọ kinh nghĩa sớ]. (xt. Thập Lục
Quán).
NHẬT VỰC
I. Nhật Vực.
Khu vực mặt trời chiếu đến.
II. Nhật Vực.
Người Nhật bản tự gọi nước họ là Nhật
vực.
III. Nhật Vực.
Chỉ cho nước Triều tiên.
NHẬT XUẤT LUẬN GIẢ
Từ tôn xưng ngài Cưu ma la đa, 1 vị Đại
NHẬT XUẤT LUẬN GIẢ
11336

Tay Nhật tinh ma ni

11337

N
3762
luận sư của Phật giáo Ấn độ, là Tổ của tông
Kinh bộ.
Cứ theo Thành duy thức luận thuật
kí quyển 2, phần đầu, khoảng 100 năm
sau đức Phật nhập diệt, ở nước Đát xoa
sí la thuộc Bắc Ấn độ, có ngài Cưu ma la
đa (Phạm: Kumàralàta, Hán dịch là
Đồng thụ, Đồng thủ) trứ tác 900 bộ luận,
ngài được ví dụ như mặt trời mọc chiếu
sáng khắp thế gian, cho nên tôn xưng ngài
là Nhật xuất luận giả, Nhật xuất luận
sư.
Các nhà Đại thừa tôn 4 ngài: Cưu ma la
đa, Mã minh, Long thụ và Đề bà là Tứ nhật
luận sư. Có thuyết cho rằng Nhật xuất luận
giả là thầy của ngài Ha lê bạt ma (Phạm:
Harivarman), tác giả luận Thành thực,
thuộc Tát bà đa bộ.
[X. điều Đát xoa thủy la quốc trong Đại
đường tây vực kí Q.3; Tam luận huyền
nghĩa]. (xt. Cưu Ma La Đa).
NHẬT XỨNG
Cao tăng người Trung Thiên trúc, được
vua ban hiệu Tuyên Phạm Đại Sư.
Vào năm Khánh lịch thứ 6 (1046) đời
vua Nhân tông nhà Tống, sư đến Biện
kinh, vâng chiếu chỉ tham gia việc dịch
kinh. Khoảng năm Chí hòa (1054-1055)
sư cùng các vị Pháp hộ, Phạm tài, Tuyên
bí... cùng dịch luận Đại thừa tập bồ tát
học 25 quyển. Năm Gia hựu thứ 8 (1063)
sư dịch kinh Thập bất thiện nghiệp đạo 1
quyển. Niên hiệu Trị bình năm đầu
(1064), sư dịch kinh Chư pháp tập yếu 10
quyển. Sau, sư lại lần lượt dịch các kinh
11338

điển như: Kinh Phụ tử hợp tập 20 quyển,
kinh Phúc cái chính hạnh tập 12 quyển,
Sự sư pháp ngũ thập tụng, kinh Lục thú
luân hồi 1 quyển...
Năm Hi ninh thứ 5 (1072), sư Thành
tầm –người Nhật bản– đến Trung quốc, kết
tình thân giao với sư. Tháng 3 năm sau
(1073), sư Thành tầm đến thăm sư ở viện
Truyền pháp tại chùa Thái bình hưng quốc
và thảo luận với sư việc đưa những bộ kinh
do sư mới dịch xong về Nhật bản, lúc ấy sư
được 57 tuổi. Sự tích của sư từ đó về sau
không được rõ.
[X. Chí nguyên pháp bảo khám đồng
tổng lục Q.4, 9, 10; San bổ tham Thiên thai
Ngũ đài sơn kí Q.4, 6-8].
NHỊ ÁC
.....
Chỉ cho 2 điều ác là phiền não Kiến tư
và phiền não Vô minh. Ngoài ra cũng chỉ
cho những việc ác chưa làm và những ác đã
thực hiện.
NHỊ ÁI
.....
Dục ái và Pháp ái.
1. Dục ái: Phàm phu yêu thương nhớ
nhung vợ con, tham đắm 5 dục lạc, nên gọi
là Dục ái.
2. Pháp ái: Bồ tát ưa thích chính pháp,
muốn dắt dẫntất cả chúng sinh đến Phật
đạo, nên gọi là Pháp ái.
[X. luận Đại trí độ Q.72].
NHỊ ẤN
.....
Chỉ cho Vô tướng tam muội ấn và Hữu
tướng tam muội ấn.
1. Vô tướng tam muội ấn:
Bồ tát mới nhập vào địa vị thứ 8, trên
11339

không thấy có Phật để cầu, dưới không thấy
có chúng sinh để độ, cho nên chìm vào pháp
“Không” trong thời gian dài, đây gọi là Vô
tướng tam muội ấn.
2. Hữu tướng tam muội ấn:
Lúc bấy giờ, chư Phật khuyên Bồ tát ấy
bước ra khỏi hiện trạng trầm không, dùng
Tam muội như huyễn làm các việc lợi ích
NHỊ ẤN

11340

N
3763
cho chúng sinh, đây gọi là Hữu tướng tam
muội ấn.
[X. Thập địa kinh luận Q.hạ; Diễn mật
sao Q.6].
NHỊ BÁCH NGŨ THẬP GIỚI
Cũng gọi Cụ túc giới.
Hai trăm năm mươi giới, tức là giới luật
do đức Phật chế định mà các vị tỉ khưu phải
tuân thủ.
Hai trăm năm mươi giới gồm: 4 điều Ba
la di, 13 điều Tăng tàn, 2 điều Bất định, 30
điều Xả đọa, 90 điều Đơn đọa, 4 điều Đề
xá ni, 100 điều Chúng học và 7 điều Diệt
tránh. Nhưng theo tạng Luật do các bộ phái
truyền trì có bất đồng, nên số giới điều của
mỗi bộ phái cũng có hơi khác nhau. Tuy
nhiên, trên đại thể thì đều lấy 250 giới làm
con số cơ bản.
NHỊ BÁCH NHẤT THẬP ỨC PHẬT ĐỘ
Hai trăm mười ức cõi Phật được dự kiến
để cho bồ tát Pháp tạng(tiền thân của đức
Phật A di đà khi còn ở địa vị tu nhân)lập nguyện
lựa chọn.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 267 trung) nói: “Lúc bấy giờ, đức Phật
Thế tự tại vương biết bồ tát Pháp tạng là
bậc cao minh, chí nguyện sâu rộng (...) bèn
nói rộng 210 ức cõi nước của chư Phật,
trời người thiện ác, đất nước xấu đẹp ứng
theo tâm nguyện của Bồ tát đều hiện ra
hết. Khi ấy, bồ tát Pháp tạng nghe các cõi
nước trang nghiêm thanh tịnh do đức Phật
Thế tự tại vương nói đều được thấy tất
cả, liền phát khởi nguyện thù thắng vô
thượng”.
11341

NHỊ BÁT
.....
Hai lần 8 thành 16, tức chỉ cho 16 pháp
quán tưởng được nói trong kinh Vô lượng
thọ.
Lời tựa trong luận Tịnh độ của ngài Ca
tài nói (Đại 47, 83 trung): “Mười sáu pháp
quán tưởng được mở rộng và thịnh hành ở
cõi Tịnh độ phương Tây(Nhị bát hoằng qui,
thịnh hồ Tây độ)”.
NHỊ BÁT NHÃ
I. Nhị Bát Nhã.
Chỉ cho Cộng bát nhã và Bất cộng bát
nhã.
1. Cộng bát nhã: Tức là Thông giáo của
tông Thiên thai, chung cho Tam thừa:
Thanh văn, Duyên giác và Bồ tát cùng chung
tu chứng.
2. Bất cộng bát nhã: Tức là Biệt giáo và
Viên giáo của tông Thiên thai, chỉ nói cho
riêng hàng Bồ tát của Biệt giáo và Viên giáo
chứ không chung cho Nhị thừa Thanh văn
và Duyên giác.
II. Nhị Bát Nhã.
Chỉ cho 2 loại Bát nhã của Bồ tát,
tức Bát nhã thế gian và Bát nhã xuất thế
gian.
1. Bát nhã thế gian: Loại Bát nhã này
không thực hành tĩnh lặng chân thực, mà
thường thực hành Bát nhã có kiến giải, có
hình tướng, có chấp trước. Loại Bát nhã này
chung cho Nhị thừa Thanh văn và Duyên
giác.
2. Bát nhã xuất thế gian: Loại Bát nhã
này không còn chấp trước, bình đẳng vắng
lặng, lìa các danh tướng; loại Bát nhã này
vượt hơn tất cả Thanh văn, Duyên giác, nên
gọi là Bồ tát xuất thế bát nhã đại giáp trụ
11342

luân.
[X. kinh Địa tạng thập luân Q.10].
III. Nhị Bát Nhã.
Chỉ cho Thực tướng bát nhã và Quán
chiếu bát nhã.
[X. Hoa nghiêm đại sớ sao Q.1].
NHỊ BÁT NHÃ

11343

N
3764
NHỊ BẦN
.....
Chỉ cho 2 cái nghèo, tức là nghèo của và
nghèo pháp.
1. Nghèo của: Thiếu thốn tiền của và
vật dụng cho đời sống hằng ngày.
2. Nghèo pháp: Tà kiến không tin chính
pháp.
[X. luận Đại trí độ Q.98].
NHỊ BẬT SÔ
Bật sô tức là tỉ khưu. Có 2 loại:
1. Bật sô thế tục: Tức là tỉ khưu phàm
phu.
2. Bật sô thắng nghĩa: Tức là tỉ khưu đã
chứng quả Thánh.
[X. Câu xá luận quang kí Q.15].
NHỊ BIÊN
Hai bên, tức 2 cực đoan lìa Trung đạo.
Về thuyết này, trong các luận có nhiều
cách giải thích khác nhau:
- Luận Trung quán quyển 4: Nhị biên
chỉ cho có, không hoặc thường, vô thường.
- Luận Thuận trung quyển hạ: Nhị biên
chỉ cho thường, đoạn.
- Luận Nhiếp đại thừa do ngài Thế thân
chú thích quyển 1, ngài Huyền trang dịch:
Nhị biên chỉ cho tăng ích, tổn giảm.
- Chỉ quán phụ hành quyển 3: Nhị biên
chỉ cho không, giả.
NHỊ BIẾN
Hai biến, tức là Nhân duyên biến và Phân
biệt biến.
Cứ theo luận Thành duy thức quyển 2,
thức biến hữu lậu có thể chia làm 2:
1. Nhân duyên biến: Theo thế lực của
11344

nhân và duyên mà biến.
2. Phân biệt biến: Theo thế lực của sự
phân biệt mà biến.
Nhân duyên biến thì có dụng, còn Phân
biệt biến chỉ là cảnh.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.3,
phần đầu]. (xt. Phân Biệt Biến, Nhân Duyên
Biến).
NHỊ BỘ GIỚI BẢN
Hai bộ giới bản, tức chỉ cho giới bản của
tỉ khưu và tỉ khưu ni, là bản kinh nói rõ về
giới luật của tăng và ni.
[X. thiên Thuyết giới chính nghi trong Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao].
NHỊ BỘ NGŨ BỘ
...........
Hai bộ 5 bộ. Hai bộ chỉ Thượng tọa bộ
và Đại chúng bộ. Còn 5 bộ thì chỉ cho Đàm
vô đức bộ, Tát bà đa bộ, Di sa tắc bộ, Ca
diếp di bộ và Bà thô phú la bộ.
[X. Tam luận huyền nghĩa; chương 4, 6
trong Ấn độ chi Phật giáo (Ấn thuận)].
NHỊ CÁT LA
........
Hai tội Đột cát la: Ác tác và Ác ngôn.
Ác tác là những hành vi, cử chỉ trái với
giới luật; còn Ác ngôn là những lời nói không
đúng sự thật.
(xt. Đột Cát La).
NHỊ CĂN
I. Nhị Căn.
Chỉ cho lợi căn và độn căn.
1. Lợi căn, cũng gọi Thượng căn. Nghĩa
là người có căn tính bén nhạy, mau chứng
được diệu quả.
2. Độn căn, cũng gọi Hạ căn. Nghĩa là
người có căn tính chậm lụt, khó khai ngộ
được.
11345

NHỊ CĂN

11346

N
3765
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
II. Nhị Căn.
Chỉ cho chính căn và phù căn.
1. Chính căn, cũng gọi Thắng nghĩa căn.
Là bản thể của 5 căn(mắt tai mũi lưỡi thân),
là sắc pháp thanh tịnh do 4 đại tạo thành,
hàng phàm phu và Nhị thừa không thể thấy
được, hiện lượng không thể biết được, nhưng
có tác dụng sinh ra thức thu lấy cảnh.
2. Phù căn, cũng gọi Phù trần căn. Là 5
khí quan bên ngoài như: Mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân mà người ta có thể trông thấy được.
Các căn này chỉ là chỗ nương tựa của Chính
căn, hư giả chẳng thật và không có tác dụng
sinh ra thức thu lấy cảnh.
III. Nhị Căn.
Chỉ cho nam căn và nữ căn, tức sinh
thực khí của con trai và con gái.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.9; luận Câu xá
Q.3; luận Du già sư địa Q.57].
NHỊ CHÂN NHƯ
........
Hai loại chân như. Có 5 loại Nhị chân
như:
1. Li ngôn chân như và Y ngôn chân
như: Tức là nương vào Li ngôn thuyên và Y
ngôn thuyên mà chia diệu lí chân như làm
Li ngôn và Y ngôn.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.5].
2. Không chân như và Bất không chân
như: Không chân như rốt ráo hiển thực,
Bất không chân như có tự thể, đầy đủ công
đức của tính vô lậu.
3. Bất biến chân như và Tùy duyên
chân như: Bất biến chân như tùy thuận
11347

muôn pháp sai biệt, nhưng không đánh mất
tự tính chân như; còn Tùy duyên chân như
thì không bị hạn cuộc trong tự tính mà tùy
theo duyên nhiễm, tịnh mà sinh ra pháp
nhiễm, tịnh.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.5; luận
Thích ma ha diễn Q.3].
4. Hữu cấu chân như và Vô cấu chân
như: Cấu chỉ cho phiền não cấu nhiễm, hễ
có phiền não cấu nhiễm thì gọi là Hữu cấu
chân như; còn nếu không có phiền não cấu
nhiễm thì gọi là Vô cấu chân như.
[X. Đại thừa chỉ quán pháp môn Q.2].
5. Sinh không chân như và Pháp không
chân như, cũng gọi Nhị không chân như,
Nhị không chân lí. Chân lí từ ngã không
mà hiển hiện, thì gọi là Pháp không chân
như.
[X. luận Thành duy thức Q.10]. (xt. Chân
Như).
NHỊ CHẤP
I. Nhị Chấp.
Ngã chấp và pháp chấp.
Cũng gọi Ngã pháp nhị chấp, Nhân pháp
nhị chấp, Sinh pháp nhị chấp.
1. Ngã chấp, cũng gọi Nhân chấp. Nghĩa
là vì không biết thân người là do 5 uẩn giả
hòa hợp, nên cố chấp trong 5 uẩn có cái ta
thường nhất và chủ tể.
2. Pháp chấp: Vì không rõ các pháp là
do nhân duyên sinh ra, như huyễn như hóa,
nên cố chấp các pháp có thực tính.
Hai cái chấp trên đây là chỗ chấp của
Tát ca da kiến(ngã kiến),1 trong 5 kiến;
khởi lên ngã chấp thì sinh ra phiền não
chướng, còn khởi lên pháp chấp thì sinh ra
sở tri chướng.
[X. chương Nhị chấp trong Đại thừa pháp
11348

uyển nghĩa lâm chương Q.4] (xt. Nhân Ngã
Pháp Ngã).
II. Nhị Chấp.
Chỉ cho Tăng chấp và Giảm chấp.
1. Tăng chấp: Chấp trước các pháp là
thực có, là tình chấp thiên về bên có.
2. Giảm chấp: Chấp trước các pháp là
không, là tình chấp thiên về bên không.
[X. luận Thành duy thức Q.1; Thành duy
thức luận thuật kí Q.1].
NHỊ CHẤP

11349

N
3766
NHỊ CHÍNH
.....
Chỉ cho thể chính và dụng chính.
Tam luận huyền nghĩa (Đại 45, 7 trung)
nói: “Đối với pháp không có danh tướng
gượng nói danh tướng, khiến cho người theo
học nhờ đó mà được ngộ, cho nên lập ra
Nhị chính: Một là thể chính, hai là dụng
chính. Thể chính thì chẳng phải chân, chẳng
phải tục, còn dụng chính thì là chân và tục.
Sở dĩ như thế là vì thực tướng các pháp dứt
bặt nói năng suy nghĩ, không hề có chân
tục, cho nên gọi là thể. Không có thiên lệch,
đó là chính, cho nên gọi là Chính thể. Còn
nói về dụng chính thì thể của nó dứt hết
danh ngôn, không do đâu mà ngộ được, tuy
chẳng phải hữu vô mà gượng nói có chân
tục, nên gọi là dụng. Chân và tục này cũng
không thiên lệch, đó là chính, vì thế gọi là
Dụng chính.
Vì pháp thể là thực tướng và lí Bát nhã
chứng được vốn không 2, xa lìa thiên lệch
tà vạy, nhưng gượng gọi là chính, nên nói là
Chính thể. Còn thể của vô ngôn là cái lìa
danh tướng, nhưng nếu không nói thì không
làm được lợi ích gì cho chúng sinh, bởi thế
dùng trí lực Bát nhã để khởi lên cái dụng
phương tiện hóa tha, gượng đặt ra ngôn giáo
chân đế, tục đế, dùng để thuyết pháp giáo
hóa. Tuy nhiên, cái dụng phát khởi từ thể
chính bất nhị, không rơi vào thiên lệch, dụng
của 2 đế chân tục cũng chính, cho nên gọi là
Dụng chính.
[X. Tam luận huyền nghĩa kiểm u tập
Q.5; Tam luận huyền nghĩa giảng thuật
11350

Q.trung (Hiểu ngộ)].
NHỊ CHÚNG
.....
I. Nhị Chúng.
Đạo chúng và tục chúng.
1. Đạo chúng: Những người xuất gia tu
đạo, thụ 10 giới, giới Cụ túc.
2. Tục chúng: Những người tại gia qui y
Tam bảo, thụ 5 giới, 8 giới.
II. Nhị Chúng.
Chỉ cho tỉ khưu và tỉ khưu ni.
III. Nhị Chúng.
Chỉ cho ưu bà tắc và ưu bà di(nam, nữ
Phật tử).
NHỊ CHỦNG
Hai giống, tức giống phàm và giống
thánh.
1. Giống phàm: Chỉ cho hàng phàm phu
không có khả năng liễu ngộ, theo nghiệp
chịu báo, luân hồi sinh tử, nối tiếp không
dứt.
2. Giống thánh: Chỉ cho những người
nhờ sự giúp đỡ của thiện tri thức, được nghe
chính pháp, hiểu rõ tất cả các pháp đều do
vọng niệm mà sinh; quán xét vọng tâm ấy
giống như hư không nên không chấp trước
các pháp, có khả năng làm hạt giống cho
quả Thánh.
NHỊ CHỦNG ÁC MẠ BÁO
Hai thứ quả báo mà đời này phải chịu là
do đời trước miệng hay chưởi mắng bằng
những lời thô bỉ xấu ác.
Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển 70,
2 thứ quả báo xấu ác ấy là:
1. Thường nghe tiếng xấu ác: Do nhân
đời trước không giữ mồm giữ miệng, hay
thốt ra những lời thô ác, làm cho những
người nghe khó chịu nổi, nên chiêu cảm quả
11351

báo là đời này thường phải nghe những âm
thanh nhơ nhớp, xấu xa.
2. Thường tranh tụng: Do nhân đời
trước cậy có thế mạnh, ưa tranh cãi kiện
cáo, ác nghịch vô đạo, nên cảm được quả
báo là đời này thường bị vướng vào những
vụ kiện tụng bất hòa.
NHỊ CHỦNG ÁC MẠ BÁO

11352

N
3767
NHỊ CHỦNG ÁC SỰ
Hai thứ ác sự, tức là chúng sinh ác sự và
thổ địa ác sự.
1. Chúng sinh ác sự: Chúng sinh tham
dục, sân hận, ngu si, không theo lời dạy
bảo của cha mẹ, sư trưởng làm các điều
ác.
2. Thổ địa ác sự: Chỉ cho những nơi mà
nạn mất mùa, đói kém, dịch bệnh và khí
độc thường xảy ra.
NHỊ CHỦNG ÁI
Hai thứ yêu mến, tức là yêu mến có ô
nhiễm và yêu mến không ô nhiễm.
1. Có ô nhiễm: Tham ái, tham đắm cảnh
5 dục lạc, không dứt ra được, như yêu mến
vợ, con... Tham và ái tên tuy khác nhau
nhưng cùng là 1 thể.
2. Không ô nhiễm: Tức tín ái, như kính
yêu cha mẹ và sư trưởng.
[X. luận Đại trí độ Q.4; luận Đại tì bà sa
Q.29].
NHỊ CHỦNG ÁI NGỮ
Hai thứ ái ngữ, tức là Tùy ý ái ngữ và
Tùy sở ái pháp vị thuyết.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 66, Bồ tát
dùng 2 thứ ái ngữ để nói pháp cho chúng
sinh. Đó là:
1. Tùy ý ái ngữ: Bồ tát vì thương xót
chúng sinh nên thuận theo ý của chúng sinh
mà nói pháp.
2. Tùy sở ái pháp vị thuyết: Bồ tát tùy
thuận pháp chúng sinh ưa thích mà nói cho
họ nghe. Như đối với người giàu có mà tâm
cao ngạo thì khen ngợi việc bố thí, vì người
ấy thích danh tiếng và phúc đức nên sẽ sinh
11353

tâm vui mừng.
NHỊ CHỦNG BẠCH PHÁP
Hai thứ pháp trắng sạch, tức là thẹn
thùng và hổ ngươi.
Vì 2 pháp này có công năng làm cho tất
cả hạnh kiểm và hành vi được trong sáng,
trắng sạch nên gọi là Bạch pháp.
(xt. Bạch Pháp).
NHỊ CHỦNG BẢN GIÁC
Hai thứ bản giác, tức là Tùy nhiễm bản
giác và Tính định bản giác.
1. Tùy nhiễm bản giác: Nương vào tính
ô uế của vọng nhiễm mà hiển bày thể tướng
của bản giác, được chia làm 2 loại là Trí tịnh
tướng và Bất tư nghị nghiệp tướng.
a) Trí tịnh tướng bản giác: Tướng bản
giác theo nhiễm trở về tịnh, tức là nương
vào sức xông ướp(huân tập)của chân như
bên trong và sức giúp đỡ của giáo pháp Như
lai bên ngoài mà như thực tu hành, dùng
phương tiện đầy đủ, cho nên phá trừ vọng
tâm để hiển hiện pháp thân, làm cho trí
thuần tịnh của thủy giác hợp nhất với bản
giác.
b) Bất tư nghị nghiệp tướng của bản giác:
Tức là tướng nghiệp dụng của bản giác trở
lại thanh tịnh, là vì nhờ vào tướng trí tịnh
nên tướng vô lượng công đức thường không
dứt mất, căn cứ theo các tướng tự nhiên ứng
hợp nhau mà thực hiện nhiều việc lợi ích.
Vì thế nên biết tướng trí tịnh là nương vào
nhiễm duyên của chính mình mà thành, còn
tướng nghiệp bất tư nghị là nương vào nhiễm
duyên của người khác mà thành, cả 2 tướng
đều không lìa nhiễm duyên, nên gọi là Tùy
nhiễm bản giác.
2. Tính tịnh bản giác: Chân như của
bản giác xa lìa tất cả các pháp ô nhiễm, đầy
11354

đủ hết thảy tính đức, thể đại và tướng đại là NHỊ CHỦNG BẢN GIÁC

11355

N
3768
nhân huân tập bên trong, dụng đại là duyên
giúp đỡ bên ngoài, gọi là Tính tịnh bản giác.
Nếu dùng tấm gương sáng để ví dụ, thì Tính
tịnh bản giác có 4 nghĩa: Gương như thực
không, gương nhân huân tập, gương pháp
xuất li và gương duyên huân tập.
[X. Thích ma ha diễn luận Q.3]. (xt. Bản
Giác).
NHỊ CHỦNG BẢN TÔN
Hai loại Bản tôn. Bản tôn nghĩa là bậc
tôn quí nhất vốn có từ xưa, xuất hiện ra thế
gian.
Theo phẩm Bản tôn tam muội trong
kinh Đại nhật thì 3 thứ: Chữ, Ấn và Hình
của Bản tôn, mỗi thứ được chia làm 2 loại:
1. Hai loại Chữ:
a) Quán nghĩa chữ A: Chữ l

11356

đối tượng nào ngoài tâm.
3. Hai loại hình Bản tôn:
a) Phi thanh tịnh: Chẳng phải thanh tịnh.
Nghĩa là người mới tu quán, trước hết quán
tưởng Bản tôn có hình tướng, nhờ đó dần
dần tiến vào chỗ thanh tịnh không hình
tướng, nhưng vì Bản tôn là tôn vị có hình
tướng, nên gọi là Phi thanh tịnh.
b) Thanh tịnh: Trong sạch. Tức là từ chỗ
có hình tướng tiến vào nơi thanh tịnh không
hình tướng, hoàn toàn vắng bặt, vô tướng:
Đó là thanh tịnh.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.20].
NHỊ CHỦNG BÊNH
I. Nhị Chủng Bệnh.
Chỉ cho 2 thứ bệnh là thân bệnh và tâm
bệnh.
1. Thân bệnh: Bệnh khổ phát sinh do
thân tứ đại mất quân bình.
2. Tâm bệnh: Tâm không thăng bằng,
hoặc mừng vui thái quá, hoặc do sợ hãi lo
âu, hoặc do tinh thần bấn loạn... mà sinh ra
các chứng bệnh.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.12 (bản Bắc)].
II. Nhị Chủng Bệnh.
Hai thứ bệnh, tức bệnh do nghiệp nhân
đời trước và bệnh do đời này mất sự điều
hòa.
1. Bệnh do nghiệp nhân đời trước: Đời
trước ưa đánh đập người khác, làm nh         hi

11357

làm lợi ích cho hết thảy chúng sinh.
2. Duyên lí bồ đề tâm: Tất cả các pháp
xưa nay vốn vắng lặng, an trụ trong thực
tướng trung đạo ấy mà thành tựu hạnh
nguyện trên cầu đạo giác ngộ, dưới hóa độ
chúng sinh. Đó là tâm bồ đề tối thượng.
[X. Lục tổ Pháp bảo đàn kinh; Vãng sinh
yếu tập Q.thượng, phần cuối].
NHỊ CHỦNG BỒ TÁT
Chỉ cho 2 loại Bồ tát là Thành tựu đại
lực bồ tát và Tân phát ý bồ tát.
1. Thành tựu đại lực bồ tát: Vì cứu độ
chúng sinh mà Bồ tát này không ngần ngại
sinh vào những nơi biên địa, hoặc vào

11360

Phần nhiều kinh luận cho rằng Pháp tính
sinh thân là từ Sơ địa hoặc từ Bát địa trở
lên.
Luận Đại trí độ quyển 74 (Đại 25, 580
thượng) nói: “Bồ tát có 2 loại thân: Sinh tử
nhục thân và Pháp tính sinh thân. Bồ tát
được Vô sinh nhẫn, dứt các phiền não, sau
NHỊ CHỦNG BỒ TÁT THÂN

11361

N
3770
khi xả bỏ thân này được Pháp tính sinh
thân”.
Vãng sinh luận chú quyển hạ (Đại 40,
840 thượng) nói: “Bình đẳng pháp thân từ
Bát địa trở lên là Bồ tát Pháp tính sinh
thân”.
NHỊ CHỦNG CĂN BẢN
Chỉ cho 2 loại căn bản, đó là:
1. Vô thủy căn bản sinh tử: Từ vô thủy
đến nay, chúng sinh đã trải qua vô lượng
kiếp, trôi lăn trong biển khổ sinh tử, vì đã
mê mất bản tính, không biết bắt đầu từ bao
giờ, cho nên gọi là Vô thủy(không có bắt đầu).
Căn bản sinh tử chỉ cho tâm phan duyên,
tức lấy tâm phan duyên làm tự tính.
2. Vô thủy bồ đề Niết bàn nguyên
thanh tịnh thể:Lí thể tính tịnh rỗng rang
vắng lặng, không dời không đổi, không đầu
không cuối, nên gọi là Vô thủy bồ đề Niết
bàn; vì nó không tiêm nhiễm phiền não,
không rơi vào sinh tử, cho nên gọi là Nguyên
thanh tịnh thể, tức là căn bản của bồ đề
Niết bàn thanh tịnh.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.1].
NHỊ CHỦNG CHÚNG SINH
Chỉ cho 2 loại chúng sinh, đó là:
1. Tập ái chúng sinh: Tập là thói quen;
ái là tham ái, yêu thích. Nghĩa là đối với 5
cảnh dục lạc ở thế gian như sắc đẹp, tiếng
hay, mùi thơm... tất cả chúng sinh đều đã
có thói quen yêu thích, đắm đuối, không
thể dứt ra được, cho nên gọi là Tập ái chúng
sinh.
2. Tập kiến chúng sinh: Kiến là cái thấy
phân biệt, chấp trước. Nghĩa là đối với tất
11362

cả sự vật, chúậ t,

11363

vật quí báu... để cúng dường là Sự cúng
dường; còn cúng dường về tinh thần như
lòng tin... là Lí cúng dường.
NHỊ CHỦNG CÚNG DƯỜNG

11364

N
3771
2. Tài cúng dường và Pháp cúng dường:
Dâng các tài vật như hoa hương, của báu...
để cúng dường là Tài cúng dường. Còn cúng
dường bằng cách tu hạnh Bồ tát, làm lợi ích
chúng sinh... là Pháp cúng dường.
[X. luận Thập trụ tì bà sa Q.1; Di giáo
kinh luận]. (xt. Cúng Dường).
NHỊ CHỦNG DÂM BÁO
Hai thứ quả báo về tà dâm.
Cứ theo Pháp uyển châu lâm quyển 70,
do đời trước làm hạnh tà dâm, nên đời này
chịu 2 thứ quả báo:
1. Vợ không trinh tiết: Do nhân đời
trước xâm phạm thê thiếp người khác, nên
chiêu cảm quả báo đời này vợ không thủy
chung trinh tiết.
2. Gặp quyến thuộc không vừa ý: Do
đời trước tà dâm, cướp vợ yêu của người
khiến họ buồn khổ, nên quả báo đời này
gặp quyến thuộc trái ý.
NHỊ CHỦNG DIÊT
Hai thứ diệt của đức Như lai.
Cứ theo luận Hiển dương thánh giáo
quyển 8, đức Như lai có 2 thứ diệt:
1. Tạm thời diệt: Như lai ra đời, tùy cơ
giáo hóa, dắt dẫn chúng sinh, hàng Tiểu thừa
và Đại thừa đều được giải thoát. Khi cơ duyên
đã hết, Như lai liền nhập diệt, nhưng thể
pháp thân của Ngài thì như như bất động,
thực chưa từng diệt, cho nên gọi là Tạm thời
diệt.
2. Cứu cánh diệt: Diệu giác của Như lai
tròn sáng, dứt sạch hết thảy phiền não, không
còn mảy may, không bao giờ sinh trở lại nữa,
vì thế gọi là Cứu cánh diệt.
11365

NHỊ CHỦNG ĐẠI THỪA
Hữu tướng Đại thừa và Vô tướng Đại
thừa. Đây là giáo phán của 1 Thiền sư thời
Nam Bắc triều.
1. Hữu tướng Đại thừa: Như kinh Hoa
nghiêm, kinh Anh lạc, kinh Đại phẩm... nói
về các giai đoạn, công đức và hành tướng
của sự tu hành.
2. Vô tướng Đại thừa: Như kinh Lăng
già, kinh Tư ích... không giải thích về chân
pháp, mà lấy lí hết thảy chúng sinh thành
Niết bàn tức khắc làm giáo nghĩa.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.10, phần
đầu].
NHỊ CHỦNG ĐIÊN ĐẢO
Chỉ cho 2 thứ điên đảo là Chúng sinh
điên đảo và Thế giới điên đảo.
1. Chúng sinh điên đảo: Chúng sinh
không thấy rõ được tự tính, chạy theo vọng
tưởng, mê mất chân tâm, tùy thuận vọng
hoặc mà tạo tác vọng nghiệp, do vọng nghiệp
này đắp đổi tương sinh, nên chúng sinh xoay
vòng trong 3 cõi, không thể nào quay lưng
với vọng để trở về với chân, vì thế gọi là
Chúng sinh điên đảo.
2. Thế giới điên đảo: Quá khứ, hiện tại,
vị lai trôi chảy là “Thế”, 4 phương đông, tây,
nam, bắc là “Giới”. Thời gian và không gian
tương quan nên gọi là Thế giới. Điên đảo là
chỉ cho chúng sinh mê mất chân tính, niệm
niệm đổi dời, trụ ở trong cảnh giới mê vọng,
khởi lên những cái thấy đảo điên, cho nên
gọi là Thế giới điên đảo.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.7].
NHỊ CHỦNG ĐỘC GIÁC
Chỉ cho 2 loại Độc giác là Bộ hành độc
giác và Lân dụ độc giác.
Vị Độc giác ra đời lúc không có Phật
11366

xuất hiện, tự mình quán xét ngoại vật vô
thường, nội tâm sinh diệt mà giác ngộ, nên
gọi là Độc giác.
NHỊ CHỦNG ĐỘC GIÁC

11367

N
3772
Cứ theo Tích huyền kí thì Độc giác có 2
loại:
1. Bộ hành: Bộ là bộ loại. Vị Độc giác
này hơi có tâm vì người, ví như con nai đang
chạy mà đầu còn ngoái lại nhìn đàn nai phía
sau, nên gọi là Bộ hành .
2. Lân dụ: Lân là con kì lân. Vị Độc
giác này chỉ muốn độ mình, ít có tâm vì
người khác, ví như con kì lân chỉ có 1 sừng,
cho nên gọi là Lân dụ.
NHỊ CHỦNG GIA TRÌ
Hai loại gia trì là Nhất thiết Như lai gia
trì và Tứ Phật gia trì.
(xt. Gia Trì).
NHỊ CHỦNG GIỚI
I. Nhị Chủng Giới.
Chỉ trì giới và Tác trì giới.
1. Chỉ trì giới: Ngăn ngừa các việc ác
của thân và miệng, như giết hại, trộm cướp,
nói láo...
2. Tác trì giới: Tích cực làm các việc
thiện như phóng sinh, bố thí...
[X. Tứ phần luật san phồn bồ khuyết
hành sự sao Q.trung, phần 4]
II. Nhị Chủng Giới.
Tại gia giới và Xuất gia giới.
1. Tại gia giới: Như 5 giới, 8 giới của ưu
bà tắc và ưu bà di thụ trì.
2. Xuất gia giới: Như 10 giới của sa di
và Cụ túc giới của tỉ khưu.
[X. luận Tì ni mẫu Q.1, 3].
III. Nhị Chủng Giới.
Chỉ cho Tính giới và Già giới.
1. Tính giới: Như giết hại, trộm cướp,
gian dâm, nói dối. Bốn giới này tự tính của
11368

chúng đã là giới rồi, chứ không đợi Phật chế
định mới thành giới, cho nên gọi là Tính
giới. Nếu người giữ được thì được phúc, mà
vi phạm thì phải chịu tội.
2. Già giới: Như giới uống rượu. Tính
của rượu vốn không phải tội, nhưng nó có
thể làm cho người uống bị say mà vi phạm
các điều giới khác, cho nên đức Phật đặc
biệt ngăn cấm, không cho uống rượu, vì thế
gọi là Già giới.
[X. luận Câu xá Q.18].
IV. Nhị Chủng Giới.
Chỉ cho Tính trọng giới và Tức thế cơ
hiềm giới.
1. Tính trọng giới: Những giới mà bản
tính của chúng là tội rất nặng, như 4 giới:
Giết hại, trộm cướp, gian dâm, nói dối, nên
gọi là Tính trọng giới.
2. Tức thế cơ hiềm giới: Ngăn ngừa sự
chê cười của người đời. Nghĩa là những giới
điều mà vì tâm đại từ đức Phật đặc biệt chế
định cho chúng tăng giữ gìn, như giới uống
rượu chẳng hạn, để ngăn ngừa và chấm dứt
sự chê cười của người đời, vì thế gọi là Tức
thế cơ hiềm giới.
[X. kinh Niết bàn Q.11 (bản Bắc)].
V. Nhị Chủng Giới.
Đạo cộng giới và Định cộng giới. Đây là
2 thứ luật nghi.
1. Đạo cộng giới, cũng gọi Vô lậu luật
nghi. Khi bậc Thánh Tam thừa vào định vô
lậu ở cõi Sắc, thì định vô lậu kết hợp với trí
vô lậu mà tự phát ra giới thể ngăn ngừa tội
lỗi ở trong thân, đó là Đạo cộng giới. Luật
nghi này và đạo vô lậu cùng sinh, cho nên
gọi là Đạo cộng giới.
2. Định cộng giới, cũng gọi Tĩnh lự sinh
luật nghi. Khi hành giả vào các thiền định
11369

như Sơ thiền, Nhị thiền... thì giới thể ngăn
ngừa tội lỗi tự nhiên sinh ra cùng với thiền
định, gọi là Định cộng giới. Luật nghi này
nương vào tĩnh lự mà sinh ra, nên cũng gọi
là Tĩnh lự sinh luật nghi.
VI. Nhị Chủng Giới.
Tùy tướng giới và Li tướng giới.
1. Tùy tướng giới: Thuận theo lời dạy
của đức Như lai thực hành việc nhuộm áo,
NHỊ CHỦNG GIỚI

11370

N
3773
xuất gia, khất thực tự sống, gọi là Tùy tướng
giới.
2. Li tướng giới: Người giữ giới, tâm
không chấp trước, tất cả giới cũng như hư
không, thấy rõ không có tướng giữ giới hay
phạm giới nên gọi là Li tướng giới(giới lìa
tướng).
[X. Hoa nghiêm đại sớ Q.5].
NHỊ CHỦNG HIỂN THỊ
Chỉ cho Ngôn hiển thị và Sử tu hành
hiển thị.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 1,
bản tính của chúng sinh vốn có đủ các pháp
nhân, quả, lí, sự... nhưng vì tướng thay đổi
nên thể sai khác, tình sinh khởi thì trí cách
ngăn, không thể hiển phát. Bởi thế, đức Phật
nói kinh Hoa nghiêm khiến cho chúng sinh
biết tâm hợp thể, trí hiển thì tình mất, cho
nên có 2 cách hiển thị. Đó là:
1. Ngôn hiển thị, hiển bày bằng lời nói:
Đức Phật dùng lời nói hiển bày, làm cho
chúng sinh biết rằng họ đều có sẵn đức tướng
trí tuệ Như lai.
2. Sử tu hành hiển thị, hiển bày bằng
cách khiến chúng sinh tu hành: Đức Phật
đã chỉ cho các chúng sinh biết họ có đủ
đức tướng Như lai rồi, bây giờ, Phật bảo
họ phải tu hành để ngộ nhập và hiển hiện
đức tướng ấy.
NHỊ CHỦNG HỘ TRÌ SỰ
Chỉ cho 2 thứ hộ trì: Hộ trì Phật chủng
và Hộ trì chính pháp.
1. Hộ trì Phật chủng, giữ gìn hạt giống
Phật: Chư Phật, Bồ tát dùng tâm đại bi bảo
tồn và phát triển hạt giống Phật, khiến cho
11371

chúng sinh xa lìa thế tục, cạo tóc, mặc áo
nhuộm, xuất gia, tu hành Thánh đạo, nối
tiếp không để dứt mất.
2. Hộ trì chính pháp, giữ gìn và bảo vệ
chính pháp: Chư Phật, Bồ tát dùng tâm đại
bi giữ gìn và bảo vệ chính pháp của Như lai,
làm cho tất cả tà ma ngoại đạo không thể
phá hoại được, khiến chúng sinh chính tín
và ưa thích Phật pháp, lưu hành rộng rãi,
lợi ích vô cùng.
[X. kinh Địa tạng thập luân Q.5].
NHỊ CHỦNG HỒI HƯỚNG
Hai thứ hồi hướng do tông Tịnh độ
thành lập, đó là:
I. Vãng tướng hồi hướng và Hoàn
tướng hồi hướng.
1. Vãng tướng hồi hướng: Đem công đức
của mình hồi hướng cho tất cả chúng sinh,
nguyện cùng vãng sinh về Tịnh độ của đức
Phật A di đà.
2. Hoàn tướng hồi hướng: Mình đã sinh
về Tịnh độ rồi, thành tựu tất cả công đức,
nguyện trở lại cõi sinh tử, giáo hóa hết thảy
chúng sinh, làm cho họ hướng về Tịnh độ.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ].
II. Chúng sinh hồi hướng và Phật quả
hồi hướng.
1. Chúng sinh hồi hướng: Đem công đức
thiện căn của mình hồi hướng cho hết thảy
chúng sinh.
2. Phật quả hồi hướng: Đem công đức
của mình cầu cho mình và mọi người đều
thành đạt quả Phật.
III. Chính hồi hướng và Tà hồi hướng.
1. Chính hồi hướng: Đem những công
đức mà mình đã tạo được, hồi hướng cho
chúng sinh, hồi hướng về Phật quả.
2. Tà hồi hướng: Đem công đức của mình
11372

hồi hướng để cầu mong được làm quỉ thần
trong vị lai.
NHỊ CHỦNG HUÂN
Huân tập và Tư huân.
1. Huân tập: Huân là huân phát; Tập là
NHỊ CHỦNG HUÂN

11373

N
3774
tập tành luôn. Nghĩa là thường huân tập
duyên nhiễm tịnh, huân phát tâm thể mà
thành những việc nhiễm tịnh, tức huân tập
theo thói quen của mình.
2. Tư huân: Tư là giúp đỡ. Nghĩa là tâm
đối với các trần cảnh hiện tiền mà khởi động
và các hoặc giúp đỡ nhau, rồi huân phát mà
thành các việc nhiễm tịnh. Tức giúp đỡ nhau
mà huân tập.
[X. luận Đại thừa khởi tín; Đại tạng pháp
số Q.4].
NHỊ CHỦNG HUÂN TẬP
Tướng phần huân và Kiến phần huân.
1. Tướng phần huân: Khi mỗi thức
trong 7 chuyển thức duyên theo đối tượng
bên ngoài, thì nương vào tự thể của thức ấy
mà huân tập tướng phần của đối tượng kia
cùng với chủng tử sẵn có trong thức thứ 8,
gọi là Tướng phần huân.
2. Kiến phần huân: Huân tập kiến phần
năng duyên và chủng tử của tự chứng phần,
chứng tự chứng phần trong thức thứ 8, gọi
là Kiến phần huân.
NHỊ CHỦNG HỮU
Chỉ cho 2 loại hữu là Thực vật hữu và
Thi thiết hữu.
1. Thực vật hữu: Các pháp 5 uẩn(sắc,
thụ, tưởng, hành, thức)hòa hợp tạo thành thân
người là những vật có thật, nên gọi là Thực
vật hữu.
2. Thi thiết hữu: Thi thiết nghĩa là bày
đặt. Tức là tất cả người ở thế gian đều theo
nghiệp chịu báo, nhờ di thể của cha mẹ bày
đặt, mà có thân người, nên gọi là Thi thiết
hữu.
11374

NHỊ CHỦNG KÊ
Chỉ cho 2 loại kệ là Thông kệ và Biệt kệ.
1. Thông kệ, cũng gọi Thủ lô kệ. Bất
luận văn xuôi hay văn vần trong kinh điển,
hễ đủ 32 chữ thì gọi là Kệ.
2. Biệt kệ: Kệ 4 câu, hoặc 4 chữ, 5 chữ,
6 chữ, 7 chữ.
[X. Bách luận sớ Q.thượng].
NHỊ CHỦNG KẾT GIỚI
Hai loại kết giới là Tự nhiên giới và Tác
pháp giới.
1. Tự nhiên giới: Khu vực được kết giới
theo giới hạn tự nhiên, lớn đến 1 tỉnh, hoặc
nhỏ bằng 1 huyện, 1 xã, gọi là Tự nhiên giới.
2. Tác pháp giới: Làm pháp yết ma để
hạn định sự lớn nhỏ của khu vực chúng tăng,
khu vực lìa áo, cho đến khu vực giới tràng,
gọi là Tác pháp giới.
Trong Tự nhiên giới, chỉ làm 1 pháp kết
giới đầu tiên, còn các pháp yết ma khác thì
phải được thực hành trong Tác pháp giới.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng, phần 1].
NHỊ CHỦNG KIẾN
Chỉ cho Tưởng kiến và Chính thụ kiến.
1. Tưởng kiến, cũng gọi Tư duy kiến. Tu
hạnh quán xét mà vẫn còn sự thấy biết của
giác tri.
2. Chính thụ kiến: Do còn giác tri nên
dù thấy cảnh thanh tịnh, cũng không được
rõ ràng lắm. Diệt hết giác tri, dứt mọi cái
thấy của niệm tĩnh lự, thì vào được tam muội
chính thụ, tâm cảnh hợp nhất.
[X. phần Định thiện nghĩa trong Quán
vô lượng thọ kinh sớ Q.3].
NHỊ CHỦNG KIÊN NHI
Hai hạng người có sức mạnh: Người tự
mình không làm ác và người đã làm ác mà
11375

biết sám hối, không làm lại nữa. NHỊ CHỦNG KIÊN NHI

11376

N
3775
1. Tự mình không làm ác: Người mà 3
nghiệp thân, miệng, ý thường thanh tịnh,
mãi không có lỗi xấu ác.
2. Làm ác rồi mà biết sám hối: Người
trước đã làm ác, sau biết hối cải, không dám
làm nữa.
[X. kinh Niết bàn Q.19 (bản Bắc)].
NHỊ CHỦNG KHUYẾN THỈNH
Khuyến thỉnh chuyển pháp luân và
Khuyến thỉnh trụ thế.
1. Khuyến thỉnh chuyển pháp luân:
Lúc đức Phật mới thành đạo, Bồ tát khuyến
thỉnh đức Thế tôn chuyển pháp luân(thuyết
pháp)để độ thoát tất cả chúng sinh.
2. Khuyến thỉnh trụ thế: Lúc đức Phật
sắp vào Niết bàn, Bồ tát cầu thỉnh đức Thế
tôn trụ lại ở thế gian vô số kiếp nữa để cứu
độ hết thảy chúng sinh.
[X. luận Đại trí độ Q.7].
NHỊ CHỦNG KHƯỚC MA PHÁP
Chỉ cho 2 pháp: Tu chỉ khước ma và Tu
quán khước ma.
1. Tu chỉ khước ma: Người ngồi thiền
lúc tu định, thấy tất cả cảnh tượng dễ mến
như cha mẹ, anh em, hình tượng chư Phật...
làm cho tâm sinh đắm trước; hoặc thấy
những cảnh đáng sợ như hùm, sói, la sát...
làm cho tâm sinh sợ hãi, thì phải biết rõ đó
là các tướng hoặc loạn của các ma, đều thuộc
về hư dối, không ham thích, không khiếp
sợ, chỉ nên lắng tâm tĩnh lặng thì các cảnh
tướng ma ấy sẽ tự nhiên tiêu diệt.
2. Tu quán khước ma: Người ngồi thiền
lúc tu định, tu Chỉ để loại trừ ma mà cảnh
ma không dứt, thì nên tu Quán trở lại, quán
11377

xét cái tâm hay thấy ấy không có nơi chỗ thì
ma nương vào đâu mà não loạn? Khi quán
như thế thì ma liền tiêu diệt. Nếu ma còn
nấn ná không đi, thì chỉ nên chính tâm,
không mừng không sợ, thì chính định hiện
tiền, các cảnh ma ấy sẽ tự tàn tạ.
NHỊ CHỦNG LẬP ĐỀ
Hai cách đặt tên kinh: Đề kinh do Phật
tự đặt và đề kinh do các nhà kết tập đặt sau
này.
1. Đề kinh do Phật tự đặt: Như kinh
Kim cương (Đại 8, 750 thượng) nói: “Kinh
này tên là Kim cương bát nhã ba la mật, các
ông nên phụng trì theo danh tự này”.
2. Đề kinh do các nhà kết tập đặt: Tức
là tên kinh được đặt khi kết tập sau đức
Phật nhập diệt, như kinh Diệu pháp liên
hoa.
[X. Pháp hoa văn cú Q.1].
NHỊ CHỦNG LỢI HẠNH
Chỉ cho hạnh tự lợi và hạnh lợi tha.
1. Hạnh tự lợi: Chỉ cho các pháp tu Lục
độ, Thất bồ đề phần...
2. Hạnh lợi tha: Chỉ cho các pháp Tứ
nhiếp, Tứ vô lượng tâm...
[X. luận Thành duy thức Q.9; Thành duy
thức luận thuật kí Q.9, phần cuối].
NHỊ CHỦNG LUÂN THÂN
Chỉ cho 2 loại thân: Chính pháp luân
thân và Giáo lệnh luân thân.
1. Chính pháp luân thân: Như bồ tát
Bát nhã hiện thân Bồ tát, trụ nơi tâm nhiếp
thủ, nói chính pháp của Như lai, nên gọi là
Chính pháp luân thân.
2. Giáo lệnh luân thân: Như Minh
vương Bất động, hiện tướng Minh vương
phẫn nộ. Vì muốn cứu độ những chúng
sinh ương ngạnh, khó giáo hóa, không chịu
11378

nghe theo chính pháp, nên vị Bồ tát này
trụ nơi tâm chiết phục, hiện hình phẫn nộ,
khiến họ tuân theo lời dạy của đức Phật,
NHỊ CHỦNG LUÂN THÂN

11379

N
3776
nên gọi là Giáo lệnh luân thân.
[X. Bí tạng kí sao Q.2; Thai tạng giới mạn
đà la đại sao Q.3]. (xt. Giáo Lệnh Luân
Thân).
NHỊ CHỦNG LUẬN
Chỉ cho 2 thứ luận: Kinh tông luận và
Thích kinh luận.
1. Kinh tông luận: Chỉ cho loại luận y
cứ vào giáo lí của các kinh Đại thừa, Tiểu
thừa mà được soạn thuật, như luận Duy
thức...
2. Thích kinh luận: Chỉ cho loại luận
được soạn thuật với mục đích giải thích nghĩa
lí của các kinh Đại thừa và Tiểu thừa, như
luận Đại trí độ...
NHỊ CHỦNG LƯỠNG THIÊT BÁO
Hai thứ quả báo do tội nói 2 lưỡi(lưỡng
thiệt)mang lại.
1. Gặp phải quyến thuộc tệ bạc, xấu xa.
2. Gặp phải quyến thuộc oán hận, bất
hòa.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.70].
NHỊ CHỦNG NIẾT BÀN
Chỉ cho 2 loại Niết bàn: Hữu dư y và Vô
dư y.
1. Hữu dư y Niết bàn: Phiền não đã
dứt hết, nhân sinh tử đã đoạn hẳn, nhưng
vẫn còn nương vào sắc thân hữu lậu, nên
gọi là Hữu dư y Niết bàn.
2. Vô dư y Niết bàn: Niết bàn này không
còn nương vào thân tâm hữu lậu nữa, nên
gọi là Vô dư y Niết bàn.
Hai loại Niết bàn này cùng 1 thể tính,
nhưng Vô dư y Niết bàn chỉ hiện tiền khi
mệnh chung.
11380

[X. luận Đại trí độ Q.31; Thắng man bảo
quật Q.hạ, phần đầu].
NHỊ CHỦNG NGUYÊN
Chỉ cho 2 thứ nguyện: Khả đắc nguyện
và Bất khả đắc nguyện.
1. Khả đắc nguyện: Nguyện vọng có thể
đạt được. Nghĩa là tu phúc thì có thể được
sinh vào cõi người, cõi trời; còn tu giới, định,
tuệ thì có thể chứng được quả A la hán, cho
đến quả Phật.
2. Bất khả đắc nguyện: Nguyện vọng
không thể đạt được. Như người cậy vào trí
lực của mình, mà muốn đo lường hết hư
không, thì không thể nào thực hiện được.
[X. luận Đại trí độ Q.30].
NHỊ CHỦNG NGỮ
Chỉ cho Thế ngữ và Xuất thế ngữ.
Cứ theo kinh Niết bàn quyển 14 (bản
Bắc), đức Như lai vì hàng Nhị thừa và Bồ
tát mà nói pháp khác nhau như:
- Thế ngữ: Nói pháp thế gian hữu vi cho
Thanh văn và Duyên giác nghe.
- Xuất thế ngữ: Nói pháp xuất thế gian
vô vi cho Bồ tát nghe.
NHỊ CHỦNG NHÂN CHÚ THUẬT BẤT NĂNG GIA
Hai hạng người mà chú thuật không thể
gia hại được.
Cứ theo kinh Ma đăng già, nàng Ma đăng
già say đắm ngài A nan, xin mẹ mình dùng
chú thuật đưa ngài A nan đến, mẹ nàng bảo
rằng: Thế gian có 2 hạng người mà chú thuật
không thể làm hại được. Đó là:
1. Người đoạn dục: Nghĩa là người đã
đoạn dục thì chắc hẳn sẽ tự giữ giới, chính
niệm kiên định, lập hạnh ngay thẳng, được
các thần che chở, yêu tà không nhiễu hại
được, cho nên chú thuật không có công hiệu
gì đối với họ.
11381

2. Người chết: Nghĩa là người đã chết NHỊ CHỦNG NIẾT BÀN

11382

N 3777 thì theo nghi

11383

1. Như như trí: Trí chân như mầu
nhiệm xưa nay vốn thanh tịnh, không bị vô
minh che lấp, cũng không bị phiền não làm
cho nhiễm ô; chiếu rõ các pháp bình đẳng
không hai.
2. Như như cảnh: Cảnh chân như mầu
nhiệm, 1 tướng thường trụ, giống như hư
không, không dời đổi, không sinh không
diệt.
NHỊ CHỦNG PHÁ GIỚI NHÂN
Chỉ cho 2 loại người phá giới.
1. Người không đầy đủ điều kiện phá
giới: Như nghèo cùng túng quẫn, thiếu ăn
thiếu mặc mà sinh tâm trộm cắp.
2. Người đầy đủ điều kiện phá giới: Như
ăn mặc đầy đủ, nhưng vì thói quen xấu xa,
nên thích làm việc ác.
[X. luận Đại trí độ Q.91].
NHỊ CHỦNG PHÁ TRƯỚC
Chỉ cho 2 thứ phá trước là Phá dục trước
và Phá kiến trước.
1. Phá dục trước: Người đối với sắc
đẹp thường sinh lòng ham muốn, nếu
quán xét sắc là vô thường, nhớp nhúa, thì
không sinh tâm đắm trước, được giải thoát
an lạc.
2. Phá kiến trước: Người tuy quán xét
sắc là vô thường, nhớp nhúa, nhưng còn vấn
vương mà sinh ra kiến chấp. Nếu thấu suốt
được sắc tướng vốn không, thì không khởi
kiến chấp phân biệt.
[X. luận Đại trí độ Q.43].
NHỊ CHỦNG PHÁP THÂN
Hai loại pháp thân. Trong các kinh luận,
về chủng loại và tên gọi của 2 loại pháp thân
này có khác nhau.
1. Cứ theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển
NHỊ CHỦNG PHÁP THÂN
11384

N
3778
10 vàkinh Kim quang minh, thì 2 loại pháp
thân là:
a) Lí pháp thân: Lí tức là tính đức; nghĩa
là lí tính của bản giác xưa nay vốn trong
sáng, lìa niệm, giống như hư không, bao trùm
tất cả, chư Phật và chúng sinh đều cùng 1
tướng, nhưng ở chúng sinh thì bị vô minh
che lấp, còn ở chư Phật thì được thủy giác
hiển bày, gọi là Lí pháp thân.
b) Trí pháp thân: Trí tức là tu đức; nghĩa
là trí thủy giác rốt ráo phù hợp với trí bản
giác thanh tịnh, lí và trí dung hòa, sắc tâm
không 2, trí được hiển hiện, gọi là Trí pháp
thân.
2. Cứ theo luận Kim cương bát nhã
quyển thượng, thì 2 loại pháp thân là:
a) Ngôn thuyết pháp thân: Pháp thân vốn
không có hình tướng, xa lìa nói năng; tuy xa
lìa nói năng, nhưng nếu không nhờ nói năng
thì không được hiển bày, nên gọi là Ngôn
thuyết pháp thân.
b) Chứng đắc pháp thân: Thể pháp thân
trùm khắp, chúng sinh đều có đủ, nhưng vì
mê muội nên thể pháp thân không hiển lộ
ra được, bởi thế đem trí của thủy giác khế
hợp với lí của bản giác, thủy giác và bản giác
không 2, tức là cứu cánh giác, cho nên gọi là
Chứng đắc pháp thân.
3. Theo luận Kim cương bát nhã quyển
thượng của ngài Vô trước, thì 2 loại pháp
thân là:
a) Trí tướng pháp thân: Chỉ cho tướng
có đầy đủ trí tuệ, khéo diễn nói các pháp,
do tướng trí tuệ này mà đến được trụ xứ của
pháp thân, vì thế nên gọi là Trí tướng pháp
11385

thân. b) Phúc tướng phá o

11386

phần: Giới, định, tuệ, giải thoát và giải thoát
tri kiến.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng, phần 1, tiết 3].
NHỊ CHỦNG PHÁP THÍ
Chỉ cho 2 loại pháp thí là Thế gian pháp
thí và Xuất thế gian pháp thí.
1. Thế gian pháp thí: Bồ tát tuy vì các
loài hữu tình mà giảng nói tất cả các pháp
như 5 thần thông..., nhưng các pháp ấy chưa
thể giúp cho chúng sinh ra khỏi thế gian,
NHỊ CHỦNG PHÁP THÍ

11387

tiêu diệt.
2. Biện chân chính thiền phát tướng:
Người tu thiền, trong lúc thiền định, nhất
tâm chính niệm, không hôn trầm tán loạn,
cảm biết thân tâm an ổn, thanh thoát lâng
lâng, vô vi tịch lặng, tương ứng với chính
định nên không thấy các tướng tà ngụy như
đã nói trên.
[X. Tu tập chỉ quán tọa thiền pháp yếu].
NHỊ CHỦNG PHẬT CẢNH
Chỉ cho Chứng cảnh và Hóa cảnh.
Chứng cảnh là cảnh giới do chư Phật
chứng được, như lí chân như pháp tính. Còn
Hóa cảnh là cảnh giới do chư Phật biến hóa
ra, như các cõi nước trong 10 phương.
NHỊ CHỦNG PHẬT ĐỘ
Chỉ cho Chân độ và Ứng độ.
1. Chân độ, cũng gọi Chân phật độ. Là
trụ xứ của Pháp thân Phật:
2. Ứng độ, cũng gọi là Phương tiện độ.
Là trụ xứ của Ứng thân Phật.
NHỊ CHỦNG PHI KHÍ
Chỉ cho 2 loại căn cơ không có khả năng
nghe kinh Hoa nghiêm. Đó là:
1. Nhị thừa phi khí: Chỉ cho hàng Nhị
thừa Thanh văn, Duyên giác có căn khí hẹp
hòi, yếu kém, không nghe nổi kinh này, cho
nên tuy ngồi trong pháp hội mà như điếc,
như mù.
2. Chúng sinh phi khí: Chỉ cho tất cả
chúng sinh tà kiến, không có lòng tin, tuy
nghe kinh này mà sinh tâm phỉ báng, nên
rơi vào ác đạo.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.3].
NHỊ CHỦNG QUÁN
Chỉ cho 2 pháp quán tưởng mà người tu
hành luyện tập để ngăn dứt tâm tham đắm.
Đó là:
11389

1. Tử thi xú lạn bất tịnh quán: Người NHỊ CHỦNG QUÁN

11390

N
3780
tu hành ở nơi vắng vẻ, định tâm quán tưởng
xác chết rữa nát, hôi thối, nhớp nhúa, sinh
tâm nhàm chán. Từ đó quán biết thân mình
cũng nhớp nhúa như thế, nhờ vậy mà ngăn
dứt được tâm tham đắm.
2. Văn pháp ức tưởng phân biệt quán:
Người tu hành nhờ nghe pháp mà nhớ tưởng
thân mình là do các thứ như: Xương, thịt,
lông, tóc, răng, móng, da, gân máu... tụ hợp
lại mà thành, không có gì chắc thật, nhờ
quán xét như thế mà diệt trừ được tâm tham
muốn.
[X. kinh Thiền yếu ha dục].
NHỊ CHỦNG QUÁN ĐÍNH
Chỉ cho 2 pháp tu trong Mật giáo, đó là:
1. Truyền giáo quán đính, cũng gọi
Truyền pháp quán đính, Thụ chức quán
đính. Đối với những người đã chính thức tu
hành đúng như pháp, thì truyền trao bí pháp
và chức vụ A xà lê, gọi là Truyền giáo quán
đính.
2. Kết duyên quán đính: Đối với những
người chưa chính thức tu hành, thì dẫn họ
vào đàn Quán đính để họ tung hoa, rồi trao
cho ấn khế và chân ngôn của Bản tôn để họ
kết duyên với Phật, chứ không truyền bí
pháp, gọi là Kết duyên quán đính.
[X. Diễn sao Q.4]. (xt. Quán Đính).
NHỊ CHỦNG QUÁN PHÁP
Chỉ cho 2 pháp quán là Duy tâm thức
quán và Chân như thực quán.
1. Duy tâm thức quán: Quán xét những
việc do 3 nghiệp thân, miệng, ý tạo tác và
tất cả cái sai khác bên ngoài như dài ngắn,
thiện ác... đều do tâm tạo, không phải ngoài
11391

tâm.
2. Chân như thực quán: Quán xét tâm
tính không sinh không diệt, lìa tất cả vọng
tưởng phân biệt.
Người tu hành có lợi căn và độn căn,
người lợi căn tu chân như thực quán, còn
người độn căn thì tu duy tâm thức quán.
Tông Thiên thai gọi đó là Sự quán và Lí
quán.
[X. kinh Chiêm sát thiện ác nghiệp báo
Q.hạ; Đại minh tam tạng pháp số Q.6]. (xt.
Sự Quán Lí Quán).
NHỊ CHỦNG QUANG MINH
Chỉ cho 2 loại quang minh.
1. Sắc quang và Tâm quang.
a) Sắc quang: Ánh sáng từ thân Phật
phóng ra, mắt nhìn thấy được.
b) Tâm quang: Ánh sáng từ trí tuệ Phật
phát ra, có năng lực phá trừ vô minh tăm
tối, cho nên cũng gọi là Trí tuệ quang.
[X. luận Đại trí độ Q.47; Lục yếu sao
Q.3, phần cuối].
2. Thường quang và Hiện khởi quang.
a) Thường quang: Ánh sáng thường hiện
có ở thân Phật, phàm thánh đều nhìn thấy.
b) Hiện khởi quang: Ánh sáng mà Phật
tùy theo cơ duyên, dùng sức thần thông đặc
biệt phóng ra.
[X. A di đà kinh nghĩa sớ (Nguyên chiếu)].
3. Ma quang và Phật quang.
a) Ma quang: Ánh sáng của loài ma làm
cho tâm người hoảng hốt, tán loạn.
b) Phật quang: Ánh sáng của Phật làm
cho tâm người lắng trong, sáng láng.
[X. luận Bảo vương].
NHỊ CHỦNG QUẢNG LỢI
Chỉ cho 2 thứ lợi ích rộng lớn.
Theo Hoa nghiêm kinh sớ quyển 1, 2
11392

thứ lợi ích là:
1. Lợi ích ở hiện tại: Lúc đức Phật còn
tại thế, chúng đương cơ nghe pháp ngộ đạo,
được lợi ích lớn.
2. Lợi ích ở tương lai: Sau khi đức Phật
NHỊ CHỦNG QUẢNG LỢI

11393

N
3781
nhập diệt, tất cả chúng sinh cũng nghe kinh
thụ pháp, tu hành đắc đạo, được lợi ích
lớn.
NHỊ CHỦNG SAI BIÊT
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho Hữu pháp sai biệt và Pháp sai
biệt.
Sai biệt nghĩa là lời trình bày và ý chấp
nhận hoàn toàn không ăn khớp với nhau.
Sai biệt do danh từ trước(tiền trần)phát
sinh, gọi là Hữu pháp sai biệt; sai biệt do
danh từ sau(hậu trần)phát sinh, gọi là Pháp
sai biệt. Chẳng hạn như người tin có ma
chủ trương sau khi người ta chết, linh hồn
sống dưới âm phủ; còn người không tin thì
bảo sau khi chết chỉ còn xác không hồn.
Khi người tin có ma đối với người không
tin mà lập luận thức, nếu dùng chữ “ma”
thì chỉ mình chấp nhận mà đối phương
không chấp nhận thì Tông thể không thành
lập được. Cho nên người lập luận bèn dùng
từ ngữ hàm hồ, bóng gió như “cái còn lại
sau khi chết” để thay thế chữ “ma” hòng
lừa đối phương mà tránh lỗi Tông y bất
cực hành.
Từ ngữ “cái còn lại sau khi chết” được
người lập luận sử dụng bao hàm 2 thứ sai
biệt: Ma và Xác chết. Trong đó, đối phương
chỉ chấp nhận xác chết chứ không chấp nhận
ma. Lỗi sai biệt ở đây là trong nhóm từ “cái
còn lại sau khi chết” có hàm ý “ma”. Tức là,
trong trường hợp này, người lập luận đã dùng
1 danh từ cực thành để che giấu ý nghĩa bất
cực thành, với hi vọng lừa được đối phương
chấp nhận luận thức của mình.
11394

[X. Nhân minh đại sớ lê trắc; Nhân minh
nhập chính lí luận ngộ tha môn thiển thích].
NHỊ CHỦNG SÁM HỐI
Chỉ cho Lí sám hối và Sự sám hối.
1. Lí sám: Quán xét lí thực tướng các
pháp là muôn vật đều không, các tội ác là
do vọng tâm tạo tác, mà vọng tâm thì không
có thực thể, nên tội ác là không, do đó diệt
trừ mọi tội.
2. Sự sám: Nhờ các sự tướng như lễ Phật
tụng kinh để bày tỏ lòng ăn năn sám hối tội
lỗi.
[X. kinh Tâm địa quán Q.3; Ma ha chỉ
quán Q.2].
NHỊ CHỦNG SÁT SINH BÁO
Hai thứ quả báo của việc sát sinh.
1. Đoản mệnh: Mệnh sống ngắn ngủi.
Do nhân nghiệp đời trước làm tổn hại sinh
mệnh người khác, khiến họ không được tận
hưởng tuổi thọ, cho nên đời này phải chịu
quả báo chết non.
2. Đa bệnh: Bị nhiều bệnh tật. Do nhân
nghiệp đời trước làm thương tổn, não hại
chúng sinh, cho nên đời này phải chịu quả
báo nhiều bệnh tật.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.70].
NHỊ CHỦNG SẮC
I. Nhị Chủng Sắc.
Nội sắc và Ngoại sắc.
1. Nội sắc: Sắc bên trong. Tức là 6 thức
và 6 căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân và ý thuộc
trong thân, nên gọi là Nội sắc.
2. Ngoại sắc: Sắc bên ngoài. Tức là 5
căn: Nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân và 5 trần: Sắc,
thanh, hương, vị, xúc, đều thuộc cảnh bên
ngoài, nên gọi là Ngoại sắc.
[X. Tông kính lục Q.58].
II. Nhị Chủng Sắc.
11395

Hiển sắc và Hình sắc.
1. Hiển sắc: Chỉ cho các màu sắc rõ
ràng như: Xanh, vàng, đỏ, trắng... và mây,
khói, bụi, mù... đều là những thứ mắt có
thể thấy được.
NHỊ CHỦNG SẮC

11396

N
3782
2. Hình sắc: Chỉ cho các hình tướng có
thể thấy được như: Dài, ngắn, vuông, tròn,
to, nhỏ, cao, thấp...
[X. Tông kính lục Q.58].
III. Nhị Chủng Sắc.
Tịnh sắc và Bất tịnh sắc.
1. Tịnh sắc: Chỉ cho các màu sắc thanh
tịnh, tươi đẹp. Màu sắc này hay làm cho
người ta nổi lòng tham muốn, tổn hoại đạo
nghiệp, vì thế người tu đạo nên lánh xa thứ
màu sắc này.
2. Bất tịnh sắc: Chỉ cho các màu sắc
xấu ác, bất tịnh. Loại màu sắc này thường
làm cho người sinh tâm chán ghét, ngăn trở
đạo nghiệp, cho nên người tu đạo cũng cần
xa lánh.
[X. luận Đại trí độ Q.21].
NHỊ CHỦNG SẮC THÂN
Chỉ cho Thực sắc thân và Hóa sắc thân
của các đức Phật, cũng tức là Báo thân và
Ứng thân.
1. Thực sắc thân: Chỉ cho thân vô lượng
tướng hảo trang nghiêm của chư Phật, do tu
vô lượng công đức mà cảm được.
2. Hóa sắc thân: Chỉ cho các loại thân
hình mà chư Phật, vì nguyện lực đại bi, biến
hóa ra để tế độ chúng sinh.
[X. Phật địa kinh luận Q.7].
NHỊ CHỦNG SÂN BÁO
Chỉ cho 2 thứ quả báo do đời trước nhiều
sân hận.
1. Thường bị người khác bới lông tìm
vết: Do nhân đời trước không bao dung
người khác, động 1 tí là nổi nóng, gây ra oán
hận, cho nên đời này cảm quả báo thường
11397

bị người khác tìm tòi những khuyết điểm
của mình.
2. Thường bị mọi người não hại: Do
nhân đời trước sách nhiễu mọi người, luôn
làm cho họ rơi vào trạng thái bất an, cho
nên đời này cảm quả báo bị mọi người làm
não hại.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.70].
NHỊ CHỦNG SIÊU VIÊT TAM MUỘI
Chỉ cho Siêu nhập tam muội (định)và
Siêu xuất tam muội.
1. Siêu nhập tam muội: Tam muội từ
tán tâm lần lượt tiến vào định Diệt tận.
2. Siêu xuất tam muội: Tam muội từ
tán tâm vào thẳng định Diệt tận, hoặc ngược
lại, từ định Diệt tận trực tiếp ra tán tâm mà
không cần theo thứ tự.
Nghĩa là hàng Thanh văn khi xuất
nhập thiền định đều phải theo thứ tự từ
cạn đến sâu, tức trước hết nhập từ Sơ
thiền, rồi lần lượt qua Nhị thiền, Tam
thiền, Tứ thiền, Tứ vô sắc cho đến cuối
cùng là định Diệt tận. Khi xuất định thì
ngược lại thứ tự trên, nghĩa là bắt đầu
xuất từ định Diệt tận, cho đến cuối cùng
là Sơ thiền. Nhưng, đối với chư Phật và
Bồ tát thì vì định lực của các Ngài đã thành
thục, nên không cần theo thứ tự trên, mà
các Ngài xuất nhập thiền định 1 cách tự
tại.
[X. luận Đại trí độ Q.81].
NHỊ CHỦNG SINH DIÊT
Chỉ cho Thô sinh diệt và Tế sinh diệt.
Hai loại sinh diệt này được căn cứ vào
sự thô to rõ ràng và sự nhỏ nhiệm khó
thấy của cái tướng sinh diệt mà có tên như
trên.
Trong 6 tâm ô nhiễm thì 3 thứ Tương
11398

ứng nhiễm là Thô sinh diệt, còn 3 thứ Bất
tương ứng nhiễm là Tế sinh diệt.
[X. kinh Lăng già a bạt đa la bảo Q.1;
Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí Q.hạ, phần
đầu]. (xt. Lục Nhiễm Tâm).
NHỊ CHỦNG SINH DIÊT

11399

N
3783
NHỊ CHỦNG SỐ
Chỉ cho 2 loại số: Số lượng số và Sắc
tâm hữu vi số.
1. Số lượng số: Chỉ số lượng 1 hay
nhiều. Do số 1 hay nhiều mà an lập tất cả
pháp.
2. Sắc tâm hữu vi số: Sắc là sắc thân,
tâm là tâm sinh khởi, cả 2 đều có sinh diệt
nên gọi là hữu vi.
Phân biệt 2 pháp sắc và tâm này thì có
các số mục không giống nhau như 5 ấm,
12 nhập, 18 giới... vì thế mà gọi là Sắc tâm
hữu vi số.
NHỊ CHỦNG TÀ KIẾN
Chỉ cho 2 thứ Phá thế gian lạc tà kiến và
Phá Niết bàn đạo tà kiến.
1. Phá thế gian lạc tà kiến: Phá tà kiến
làm mất cái vui của thế gian. Nghĩa là loại
tà kiến không thấy lí nhân quả, không làm
việc thiện mà làm việc ác, cho rằng không
tội không phúc, không có các bậc Thánh
hiền... Nếu khởi tà kiến như thế thì sẽ rơi
vào đường khổ não, mất đi niềm vui thế
gian.
2. Phá Niết bàn đạo tà kiến: Phá
tà kiến làm chướng ngại Niết bàn. Nghĩa
là tà kiến tham đắm cái “Ta”. Nhờ tu
thiện nên được thú vui thế gian, nhưng
vì phân biệt hữu vô nên không được Niết
bàn.
[X. Trung luận Q.4].
NHỊ CHỦNG TÀ KIẾN BÁO
Hai thứ báo do nhân tà kiến ở đời trước
mà phải chịu quả ở đời này.
1. Sinh vào nhà tà kiến: Vì đời trước
11400

tâm bị tà kiến che lấp, khởi lên những cái
thấy sai lầm, nên đời này chiêu cảm quả
báo không có tâm chính tín, phải sinh vào
nhà tà kiến.
2. Tâm nịnh hót quanh co: Vì nhân
đời trước tà kiến, tâm không ngay thẳng,
nên đời này cảm quả tâm thường nịnh hót
quanh co.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.70].
NHỊ CHỦNG TAM QUÁN
Chỉ cho Thứ đệ tam quán và Nhất tâm
tam quán.
1. Thứ đệ tam quán, cũng gọi Biệt tướng
tam quán, là pháp quán của Biệt giáo.
2. Nhất tâm tam quán, cũng gọi Bất
thứ đệ tam quán, là pháp quán của Viên
giáo.
[X. Ma ha chỉ quán Q.3, 5; Duy ma kinh
lược sớ Q.7; Chỉ quán phụ hành truyền
hoằng quyết Q.3, 5]. (xt. Tam Quán).
NHỊ CHỦNG TAM TÂM
Chỉ cho Tam tâm tự lợi và Tam tín lợi
tha, do Tịnh độ chân tông của Nhật bản
thành lập.
1. Tam tâm tự lợi: Ba tâm lợi mình.
Tức là Chí thành tâm, Thâm tâm và Hồi
hướng phát nguyện tâm. Những việc do 3
nghiệp tạo tác, làm cho thân, khẩu, ý được
điều hòa, đó là Chí thành tâm. Tin sâu giáo
lí, tu thiện vãng sinh, không hoài nghi, đó
là Thâm tâm. Đem những hạnh nghiệp
mà mình đã tu được để hồi hướng cầu
vãng sinh, đó là Hồi hướng phát nguyện
tâm.
2. Tam tín lợi tha: Ba tín lợi người.
Tức là Chí tâm, Tín nhạo và Dục sinh. Đây
là 3 tín của hành giả Tịnh độ, tin vào hoằng
nguyện tha lực của đức Phật A di đà để cầu
11401

vãng sinh.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; Ngu thốc
sao].
NHỊ CHỦNG TAM TÂM

11402

N
3784
NHỊ CHỦNG TĂNG
I. Nhị Chủng Tăng.
Hai hạng tăng.
1. Thanh văn tăng: Hình tướng sa môn
xuất gia, tu tập tam học giới, định, tuệ của
Tiểu thừa.
2. Bồ tát tăng: Hình tướng cư sĩ tại gia,
tu tập tam học giới, định, tuệ của Đại thừa.
[X. luận Đại trí độ Q.34].
II. Nhị Chủng Tăng.
Chỉ cho Ứng cúng tăng và Tam qui tăng.
1. Ứng cúng tăng: Chỉ cho các vị từ đức
Phật trở xuống đến sa di phàm phu, vì đều
nhận lãnh sự cúng dường của đàn việt.
2. Tam qui tăng: Chỉ cho các vị đã được
Tứ hướng Tứ quả trong hàng Thanh văn.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.10].
NHỊ CHỦNG TĂNG VẬT
I. Nhị Chủng Tăng Vật.
Hiện tiền tăng vật và Tứ phương tăng
vật.
1. Hiện tiền tăng vật: Các vật của chúng
tăng hiện tại thuộc cùng 1 phạm vi kết giới,
như y phục và thức ăn cúng dường mỗi vị
tăng hiện tiền.
2. Tứ phương tăng vật: Các vật thuộc
về chúng tăng 4 phương, như lúa gạo và
phòng xá trong chùa. Cũng gọi Thập phương
tăng vật, Tăng kì vật.
II. Nhị Chủng Tăng Vật.
Hai thứ vật kiện của chúng tăng được
phân biệt theo tính chất.
1. Trọng vật: Vật nặng. Như phòng xá,
ruộng vườn...
2. Khinh vật: Vật nhẹ. Gồm 18 thứ vật
11403

dụng như 3 tấm áo, bát, tích trượng...
Việc phân biệt các vật khinh, trọng này
là cách đánh giá di sản của vị tăng mới qua
đời để lại.
NHỊ CHỦNG TÂM
Chỉ cho An ổn tâm và Khoái lạc tâm.
Cứ theo kinh Bồ tát địa trì quyển 1, Bồ
tát mới phát tâm kiên cố, đối với chúng sinh,
khởi lên 2 tâm chân tịnh là:
1. An ổn tâm: Tức chúng sinh chịu khổ
sinh tử bức bách, chìm đắm trong đường ác,
Bồ tát liền phương tiện mở đường đưa họ
đến những nơi tốt lành, khiến tâm họ được
an ổn.
2. Khoái lạc tâm: Tức chúng sinh
chịu khổ nghèo cùng túng quẫn, không
nơi nương tựa, Bồ tát liền khởi tâm đại
từ, thu nhận cứu giúp, mang lại no ấm
cho mọi người, khiến tâm họ được vui
sướng.
NHỊ CHỦNG TÂM TƯỚNG
Chỉ cho tướng bên trong và tướng bên
ngoài của tâm.
1. Tướng bên trong của tâm: Tướng bản
tính thanh tịnh bình đẳng.
2. Tướng bên ngoài của tâm: Tướng tâm
theo các duyên mà sinh ra các cảnh.
NHỊ CHỦNG TẤT CÁNH
Chỉ cho Trang nghiêm tất cánh và Cứu
cánh tất cánh.
1. Trang nghiêm tất cánh: Tất cánh
nghĩa là quyết định. Tức tất cả chúng sinh
đều có chính tính Nhất thừa, nhưng cần
phải tu Lục độ để trang nghiêm, nếu không
tu thì không được chính tính.
2. Cứu cánh tất cánh: Cứu cánh nghĩa
là tột cùng. Tức là tính Nhất thừa mà tất cả
chúng sinh đều có thể có. Nếu có được tính
11404

Nhất thừa này, thì chắc chắn sẽ đạt được
đến địa vị cùng tột.
[X. kinh Đại niết bàn Q.27].
NHỊ CHỦNG TẤT CÁNH

11405

N
3785
NHỊ CHỦNG THAM BÁO
Chỉ cho 2 thứ quả báo do tham.
1. Đa dục: Nhiều ham muốn. Do đời
trước buông lung tham dục, tâm không dừng
nghỉ, cảm đến đời này, thói quen không
quên, lại càng tăng thêm gấp bội nên sinh
tham đắm.
2. Vô yếm: Không biết chán. Do đời
trước tham cầu không thôi, ngược xuôi rong
ruổi, cảm đến đời này nghiệp tập chẳng
quên, nên tham càng mạnh, cầu không biết
chán.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.70].
NHỊ CHỦNG THANH TỊNH
I. Nhị Chủng Thanh Tịnh.
Tự tính thanh tịnh và Li cấu thanh tịnh.
1. Tự tính thanh tịnh: Tâm thể chân
như của chúng sinh xưa nay vốn trong sạch,
không hề ô nhiễm.
2. Li cấu thanh tịnh: Tâm thể tự tính
trong sạch này xa lìa tất cả phiền não cấu
nhiễm.
[X. Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa
sao Q.6]
II. Nhị Chủng Thanh Tịnh.
Ngữ thanh tịnh và Nghĩa thanh tịnh.
1. Ngữ thanh tịnh: Lời nói thanh tịnh
vì không mắc lầm lỗi.
2. Nghĩa thanh tịnh: Nghĩa lí thanh tịnh
vì được diễn giải chính xác và đầy đủ, không
sai lầm, thiếu sót.
[X. luận Thành thực Q.1].
III. Nhị Chủng Thanh Tịnh.
Chúng sinh thế gian thanh tịnh và Khí
thế gian thanh tịnh.
11406

1. Chúng sinh thế gian thanh tịnh: Tức
chính báo của cõi Tịnh độ cực lạc.
2. Khí thế gian thanh tịnh: Tức là y
báo của cõi Tịnh độ cực lạc.
Trong 29 thứ trang nghiêm ở Tịnh độ
cực lạc phương Tây, thì 8 thứ của Phật và 4
thứ của Bồ tát thuộc về Chúng sinh thế gian
thanh tịnh; còn 17 thứ của quốc độ thì thuộc
về Khí thế gian thanh tịnh.
[X. luận Tịnh độ của ngài Thiên thân].
NHỊ CHỦNG THANH VĂN
Hai loại Thanh văn: Ngu pháp thanh văn
và Bất ngu pháp thanh văn.
1. Ngu pháp thanh văn: Thanh văn học
pháp Tiểu thừa, mê chấp pháp của mình
mà chẳng hiểu biết gì về diệu lí pháp không
của Đại thừa.
2. Bất ngu pháp thanh văn: Thanh văn
này tuy thuộc về tiểu quả, nhưng hiểu lí của
Đại thừa và xoay tâm hướng về Đại thừa.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.17, phần
cuối].
NHỊ CHỦNG THẮNG
Chỉ cho Nhân thắng và Quả thắng.
Cứ theo kinh Bồ tát địa trì quyển 1, Bồ
tát mới phát tâm kiên cố có 2 việc: Phát tâm
thành đạo thu nhiếp thiện pháp và phát tâm
vượt hơn tất cả để bao gồm các thiện, cho
nên có 2 thứ nhân quả hơn hẳn Nhị thừa.
Đó là:
1. Nhân thắng: Nhân trội hơn. Nghĩa
là Bồ tát tu thiện pháp xuất thế, đều lấy bồ
đề làm nhân, hơn hẳn Nhị thừa, nên gọi là
Nhân thắng.
2. Quả thắng: Quả trội hơn. Nghĩa là
Bồ tát tu hành đã lấy bồ đề làm nhân thì tất
nhiên cuối cùng sẽ chứng quả bồ đề, hơn
hẳn Nhị thừa, nên gọi là Quả thắng.
11407

NHỊ CHỦNG THẮNG HẠNH
Chỉ cho 2 thứ Phúc thắng hạnh và Trí
thắng hạnh.
NHỊ CHỦNG THẮNG HẠNH

11408

N
3786
Bồ tát tu 2 hạnh phúc, trí, nếu nói theo
tướng chung, thì tất cả đều là phúc hạnh,
tất cả đều là trí hạnh. Nhưng, nếu nói theo
tướng riêng, thì như trong Lục độ, 5 độ trước
là phúc, độ thứ 6 là trí, đây là bàn về phương
diện “khắc tính xuất thể”, tức nếu thể ấy là
tuệ thì thuộc Trí thắng hạnh; nếu không
phải tuệ thì thuộc Phúc thắng hạnh. Nhưng,
cũng có thuyết cho rằng 3 độ trước(bố thí,
trì giới, nhẫn nhục)là phúc, độ sau cùng(trí
tuệ)là trí, còn 2 độ ở khoảng giữa(tinh tiến,
thiền định)thì chung cho cả phúc và trí. Đây
là nói về phương diện “Lân cận xuất thể”,
tức là dùng 2 độ ở khoảng giữa gần kề tuệ mà
phát khởi tuệ, cho nên cũng thuộc về trí.
[X. luận Thành duy thức Q.9; Thành duy
thức luận thuật kí Q.9].
NHỊ CHỦNG THÂM TÍN
Chỉ cho 2 thứ niềm tin sâu xa.
1. Tín cơ: Tin sâu nơi căn cơ của mình.
2. Tín pháp: Tin sâu nơi giáo pháp của
Phật.
Cứ theo phần Tán thiện nghĩa trong
Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ quyển 4
của ngài Thiện đạo, thì hành giả Tịnh độ
phải tin rằng tội nghiệp của mình rất nặng,
trong thế giới luân hồi, sinh tử không ngừng
(tín cơ). Đồng thời tin rằng phải nương nhờ
vào bản nguyện của đức Phật A di đà mới
có thể được cứu vớt(tin pháp).
Tịnh độ chân tông của Nhật bản nhận
định rằng 2 thứ thâm tín trên đây thực ra
chỉ là 1. Tức là tin vào bản nguyện của Phật
là tin chắc rằng tội nghiệp sâu nặng của mình
sẽ được Phật cứu. Tín tâm và tha lực tuy có
11409

báo của chư Phật Như lai chiêu cảm được,
các vị đại Bồ tát tuy có nghe biết, nhưng
không thấy được.
2. Tha thụ dụng thân độ: Chỉ cho thân
và độ mà các căn cơ khác cảm thấy được,
là do chư Phật Như lai vì muốn cho các
chúng Bồ tát được đại pháp lạc, tiến tu
NHỊ CHỦNG THÂN ĐỘ

11411

N
3787
thắng hạnh, nên tùy nghi hóa hiện ra, hoặc
hơn hoặc kém, hoặc lớn hoặc nhỏ, chuyển
biến không định, khiến các Bồ tát ấy thụ
dụng.
NHỊ CHỦNG THÂN HÀNH THÍ
Chỉ cho Sinh thân hành thí và Pháp thân
hành thí.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 12, Bồ tát
dùng 2 loại thân để làm việc bố thí, đó là:
1. Sinh thân hành thí: Bồ tát dùng thân
do cha mẹ sinh ra, đem tất cả của báu, cho
đến thân mệnh của mình để bố thí, tâm
không hề sẻn tiếc.
2. Pháp thân hành thí: Bồ tát khi đã bỏ
sinh thân được pháp thân, thì có thể đem
các vật quí báu, y phục, thức ăn uống... cấp
phát cho hết thảy chúng sinh trong thế giới
ở 10 phương. Rồi trong 1 lúc, Bồ tát có khả
năng tùy theo âm thanh của chúng sinh mà
nói pháp cho tất cả.
NHỊ CHỦNG THẦN LỰC
I. Nhị Chủng Thần Lực.
Hai thứ thần lực.
1. Thần lực khiến chúng sinh từ những
nơi xa xôi đều nghe thấy được: Đức Phật
có thần lực tuy ở 1 chỗ thuyết pháp, nhưng
có thể làm cho chúng sinh ở nhiều phương
khác đều nghe thấy được.
2. Thần lực khiến mọi chúng sinh đều
thấy Phật: Đức Phật có thần lực làm cho
mỗi chúng sinh đều tự thấy Phật đang nói
pháp.
[X. luận Đại trí độ Q.9].
II. Nhị Chủng Thần Lực.
Chỉ cho 2 thứ thần lực.
11412

1. Thần lực hiện thân nói pháp: Bồ tát Sơ địa trụ nơi thần lực của Phật, vào tam muội ¯háp: Ôc

11413

NHỊ CHỦNG THỌ MÊNH
Chỉ cho 2 thứ mệnh chúng sinh là Mệnh
căn và Trí tuệ mệnh.
NHỊ CHỦNG THỌ MÊNH

11414

N 3788 Luậ–

11415

“Thuyết thông tướng” có nghĩa là dùng
phương tiện, tùy theo căn cơ cạn sâu của
chúng sinh mà nói pháp cho họ nghe, không
bị chướng ngại.
NHỊ CHỦNG THỤ CỤ GIỚI PHÁP
Thụ trì 2 loại giới pháp.
Giới là nguồn gốc của muôn điều thiện.
Cứ theo kinh Đại bảo tích quyển 104, nếu
người nào thụ trì chính giới thì sẽ được tăng
trưởng tất cả thiện pháp, trái lại thì sẽ bị
mắc vào tà kiến, rơi vào ngoại đạo, cho nên
giới có 2 loại khác nhau là:
1. Thụ chính bình đẳng giới: Người
tu hành thụ trì chính giới của Như lai, tất
cả bình đẳng, không sinh kiến giải phân
biệt sai khác, dứt bặt tâm tà tư vọng tưởng,
giới thể tròn sáng và được giải thoát, cuối
cùng đạt đến vô thượng bồ đề, không còn
trở lui.
2. Thụ tà bất đẳng giới: Người tà kiến
chạy theo ác tri thức, đem tâm phân biệt
thụ trì tà giới, rơi vào những tà kiến sai biệt
như: Nhân ngã, đoạn thường, kiêu mạn,
tham dục, sân khuể, ngu si v.v... không biết
được con đường giải thoát.
NHỊ CHỦNG THỤ KÍ
Chỉ cho Vô dư thụ kí và Hữu dư thụ kí.
1. Vô dư kí: Phật hiện tiền thụ kí cho
chúng sinh tên gì đó, ở trong kiếp nào đó sẽ
thành Phật, hiệu... Như lai, có quốc độ và
quyến thuộc.
2. Hữu dư kí: Nói chúng sinh nào đó ở
đời vị lai vào thời đức Phật nào đó sẽ hết tội
này.
NHỊ CHỦNG THUYẾT PHÁP
Chỉ cho 2 cách nói pháp. Đức Như lai vì
Bồ tát và các chúng sinh nói pháp có tế, thô
khác nhau.
11416

1. Tế: Như lai vì các Bồ tát diễn nói pháp
sâu xa mầu nhiệm(tức là diệu lí xuất thế gian
mà Như lai đã chứng được). Vì Như lai nương
NHỊ CHỦNG THUYẾT PHÁP

11417

N
3789
theo đệ nhất nghĩa mà diễn nói nên gọi là
Tế(vi tế).
2. Thô: Như lai nương theo tất cả pháp
thế gian, vì chúng sinh mà nói các pháp văn
tự chương cú sai biệt, nên gọi là Thô(thô
thiển).
NHỊ CHỦNG THƯỜNG TRỤ
Chỉ cho 2 thứ thường trụ: Thường trụ
có hoại diệt và Thường trụ không hoại diệt.
1. Thường trụ có hoại diệt: Các vị Bồ
tát trụ thế 1 trăm nghìn vạn ức năm, hoặc 1
kiếp cho đến 8 vạn kiếp rồi nhập diệt, gọi là
Thường trụ có hoại diệt. Vì “thường” ở đây
không phải là chân thường, bất biến, mà
chỉ có nghĩa trụ thế lâu dài mà thôi.
2. Thường trụ không hoại diệt: Khi các
Bồ tát đã diệt sạch phiền não hoặc nghiệp
thì lí chân thường mới hiển hiện. Lí chân
thường này không sinh không diệt, không
biến không hoại, nên gọi là Thường trụ
không hoại diệt.
[X. luận Đại trí độ Q.43].
NHỊ CHỦNG VIỄN LI
Chỉ cho Thân viễn li và Tâm viễn li.
1. Thân viễn li: Thân xa lánh. Nghĩa là
khi tu hành Phật đạo, đối với ngoại giới, để
cho thân được thanh tịnh, phải chấm dứt
sự giao du với bạn ác, gọi Thân viễn li.
2. Tâm viễn li: Tâm xa lìa. Nghĩa là
người tu hành, đối với nội tâm, phải hướng
dẫn tư duy tránh xa những mê hoặc bất
thiện, gọi là Tâm viễn li.
NHỊ CHỦNG VỌNG KIẾN
Chỉ cho 2 thứ vọng kiến: Biệt nghiệp
vọng kiến và Đồng phận vọng kiến.
11418

1. Biệt nghiệp vọng kiến: Chỉ cho các
chúng sinh mê mất chân tính, tự khởi vọng
kiến, thấy có tất cả cảnh giới hư dối, hoặc
khổ hoặc vui, còn người không quên mất
chân tính thì không thấy những cảnh giới
ấy. Như người đau mắt, ban đêm nhìn đèn,
thấy có quầng sáng; hoặc như người nhặm
mắt, thấy có 2 ngọn đèn. Nhưng với những
người không bị đau mắt hoặc không nhặm
mắt thì không thấy những hiện tượng ấy.
2. Đồng phận vọng kiến: Chỉ cho
những chúng sinh mê mất chân tính, cũng
thấy tất cả cảnh giới hư vọng, cùng chịu
khổ vui, đồng nghiệp cảm được. Như người
trong 1 nước cùng thấy những việc xấu ác
bất tường.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.2].
NHỊ CHỦNG VỌNG NGỮ BÁO
Hai thứ quả báo đời nay phải chịu do
đời trước nói dối.
1. Thường bị phỉ báng: Vì nhân đời
trước không giữ chữ tín, không có lòng thành
thực, hay nói dối đối với mọi người, cho nên
chiêu cảm quả báo đời nay, thường bị người
ta phỉ báng.
2. Bị người lừa gạt: Vì nhân đời trước
chuyên nói dối để gạt gẫm người, cho nên
chiêu cảm quả báo đời nay bị người lừa gạt.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.70].
NHỊ CHỦNG VÔ LẬU NHÂN QUẢ
Chỉ cho Vô lậu nhân và Vô lậu quả.
1. Vô lậu nhân: Hàng Nhị thừa do tu
nhân giới, định, tuệ mà dứt được quả khổ
sinh tử trong 3 cõi, nên tam học giới, định,
tuệ được gọi là Nhân vô lậu, tức là Đạo đế.
2. Vô lậu quả: Hàng nhị thừa đã dứt được
nỗi khổ sinh tử bức bách trong 3 cõi, chứng
được niềm vui chân không niết bàn vắng
11419

lặng; chân không niết bàn này được gọi là
Vô lậu quả, tức là Diệt đế.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.12 (bản Bắc)].
NHỊ CHỦNG VÔ LẬU NHÂN QUẢ

11420

N
3790
NHỊ CHỦNG VÔ LƯỢNG
Chỉ cho 2 thứ vô lượng:
1. Thực vô lượng: Lí Phật tính Niết bàn
giống như hư không, thực không có hạn
lượng, tất cả Bồ tát đều không tính lường
được.
2. Bất tri vi vô lượng: Không biết được
vô lượng. Nghĩa là chỉ có Phật và Bồ tát
mới biết được số cân lạng của núi Tu di
và số giọt nước của biển cả, chứ người và
trời, trí lực cạn cợt, hẹp hòi, không thể
biết được.
[X. luận Đại trí độ Q.20].
NHỊ CHỦNG VÔ NGẠI
Chỉ cho Trí tuệ ư cảnh vô ngại và Thần
thông tác dụng vô ngại.
1. Trí tuệ ư cảnh vô ngại: Cảnh là lí
của pháp giới. Nghĩa là Bồ tát dùng trí bình
đẳng mà chứng lí pháp giới, lí sự dung thông,
không có chướng ngại.
2. Thần thông tác dụng vô ngại: Tác
dụng của thần thông không có chướng ngại.
Nghĩa là Bồ tát đã chứng lí pháp giới trong
nội tâm, dùng thần thông ứng hiện ở khắp
10 phương thế giới, tùy cơ hóa độ đều không
chướng ngại.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.52].
NHỊ CHỦNG VÔ NGHĨA NGỮ BÁO
Hai thứ quả báo do đời trước nói năng
vô nghĩa mà đời nay phải chịu.
1. Không ai tin nhận: Do nhân đời trước
nói năng vô nghĩa, tức là hư dối, nên đời
nay chiêu cảm quả báo tuy có nói năng
nhưng không ai tín nhiệm.
2. Nói không rõ ràng: Do nhân đời
11421

trước nói năng vô nghĩa, đều là mờ ám,
nên đời nay chiêu cảm quả báo những điều
nói ra cũng không rõ ràng.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.70].
NHỊ CHỦNG VÔ TÂM ƯỚC GIÁO
Chỉ cho 2 thứ vô tâm do y theo (y ước)
giáo pháp mà có được.
1. Trừng trạm linh vô: Lắng lặng vô
tâm. Nghĩa là chúng sinh thường thu nhiếp
các niệm khiến cho tâm an định, lắng thần
tĩnh lự, làm cho định thể lặng trong, không
bị vọng trần khuấy động, thế gọi là Trừng
trạm linh vô.
2. Đương thể thị vô: Ngay cái đương
thể là vô tâm. Nghĩa là chúng sinh rõ ngay
nguồn tâm vốn vắng lặng, pháp cũng vô sinh,
biết được ngay chỗ niệm khởi là bất khả
đắc, thế nên gọi là Đương thể thị vô.
[X. Tông kính lục Q.45].
NHỊ CHỦNG XÁ LỢI
I. Nhị Chủng Xá Lợi.
Chỉ cho Toàn thân xá lợi và Toái thân
xá lợi.
1. Toàn thân xá lợi: Xá lợi còn nguyên
vẹn cả thân thể, chứ không thiêu ra tro.
2. Toái thân xá lợi: Di thể đã được thiêu
ra tro.
Cứ theo phẩm Đề bà đạt đa trong kinh
Pháp hoa quyển 4 và phẩm Thường vô
thường trong kinh Bồ tát xử thai quyển 3,
xá lợi của đức Phật Đa bảo là Toàn thân xá
lợi, còn xá lợi của đức Phật Thích ca là Toái
thân xá lợi.
II. Nhị Chủng Xá Lợi.
Chỉ cho Thân cốt xá lợi và Pháp tụng xá
lợi.
1. Thân cốt xá lợi: Chỉ cho di cốt của
đức Phật.
11422

2. Pháp tụng xá lợi: Chỉ cho pháp thân
bất diệt của Phật, tức chỉ cho di pháp của
đức Phật. Về sau, “Pháp tụng xá lợi” được
NHỊ CHỦNG XÁ LỢI

11423

N
3791
chuyển thành lời kính xưng đối với tất cả
kinh Đại thừa và kinh Tiểu thừa.
[X. kinh Dục Phật công đức]. (xt. Xá Lợi).
NHỊ CHỦNG XIỂN ĐỀ
Gọi đủ: Nhị chủng Nhất xiển đề.
Chỉ cho 2 loại Xiển đề.
1. Xả thiện căn xiển đề: Sinh khởi đại
tà kiến, dứt hết tất cả thiện căn, là hạng người
cực ác, không thể thành Phật.
2. Phương tiện xiển đề: Bồ tát vì hóa
độ chúng sinh nên dùng phương tiện giả
làm xiển đề. Tức Bồ tát phương tiện thệ
nguyện: Nếu chúng sinh không vào Niết
bàn thì ta cũng không vào Niết bàn, do đó
Bồ tát trở thành Phương tiện xiển đề để
cứu giúp chúng sinh.
[X. kinh Lăng già Q.1; kinh Nhập lăng
già Q.2].
NHỊ CHỦNG XUẤT GIA
Chỉ cho 2 loại xuất gia.
1. Thân xuất gia: Chỉ cho hình thể ra
khỏi sự sinh hoạt của người tại gia.
2. Tâm xuất gia: Tuy sống ở nhà thế
tục nhưng tâm không tham nhiễm các cảnh,
như các Bồ tát cư sĩ Đại thừa: Duy ma,
Hiền hộ.
Chương Ưu bà cúc đa trong Cảnh đức
truyền đăng lục quyển 1 (Đại 51, 207 trung)
chép: “Tôn giả hỏi rằng: Ông thân xuất gia
hay tâm xuất gia?”.
NHỊ CHỦNG Y
Chỉ cho 2 loại thầy thuốc: Tiểu y và
Đại y.
1. Tiểu y: Y sĩ bình thường, chỉ biết
chứng bệnh, nguyên nhân bệnh và thuốc
11424

chữa bệnh, chứ không biết tất cả bệnh, tất
cả nguyên nhân bệnh và tất cả thuốc chữa
bệnh. Ví dụ như hàng Thanh văn không
thể biết tất cả thuốc và bệnh nên gọi là
Tiểu y.
2. Đại y: Y sĩ giỏi, chỉ cho người thầy
thuốc biết tất cả các chứng bệnh, biết tất cả
nguyên nhân của bệnh và thông thạo tất cả
thứ thuốc trị bệnh, vì thế chữa bệnh cho tất
cả chúng sinh. Ví như Bồ tát không bệnh
nào mà không biết, không loại thuốc nào
không hiểu, cho nên gọi là Đại y.
[X. luận Đại trí độ Q.24].
NHỊ CHỦNG YẾT MA
I. Nhị Chủng Yết Ma.
Chỉ cho 2 loại yết ma.
1. Trị tội yết ma: Nếu có các tỉ khưu
phạm tội thì đại chúng làm pháp yết ma để
định tội của họ.
2. Thành thiện yết ma: Nếu các tỉ khưu
mắc tội phạm giới thì đối trước chúng tăng
bày tỏ sám hối, nhờ đó mà tội lỗi bị diệt trừ
và thiện căn được thành tựu.
[X. thiên Sám lục tụ pháp trong luật Tứ
phần].
II. Nhị Chủng Yết Ma.
Chỉ cho Vĩnh sấn yết ma và Điều phục
yết ma.
1. Vĩnh sấn yết ma: Lúc đức Phật còn
tại thế, nếu có tỉ khưu phạm tội mà không
thấy lỗi của mình, lại có tính ngang bướng,
cứng đầu, không chịu hối cải, thì chúng
tăng làm pháp yết ma trục xuất, trọn đời
không được trở lại dự vào các việc của
chúng tăng.
2. Điều phục yết ma: Các tỉ khưu phạm
pháp mà chưa từng sám hối, thì đối với các
việc của chúng tăng như ăn uống, ngồi đứng,
11425

nói năng đều không được tham dự chung
với chúng tăng. Cách xử phạt này cốt để
nhiếp phục kẻ phạm tội, khiến họ biết lỗi,
cầu tăng sám hối để không tái phạm nữa.
[X. luận Tì ni mẫu Q.2].
NHỊ CHỦNG YẾT MA

11426

N
3792
NHỊ CHUYỂN DIÊU QUẢ
Cũng gọi Nhị chuyển y quả, Nhị thắng
quả.
Gọi tắt: Nhị chuyển y, Nhị chuyển.
Dứt hết 2 thứ chướng phiền não và sở
tri mà chuyển thành 2 thứ quả thù thắng vi
diệu.
Luận Thành duy thức quyển 1 (Đại 31,
51 thượng) nói: “Nhờ chuyển phiền não
chướng mà được Đại niết bàn; nhờ chuyển
sở tri chướng mà chứng Vô thượng giác.
Hễ loài hữu tình chứng được quả Nhị
chuyển y ấy tức là ý nghĩa Duy thức được
thành lập, hoặc “Y” chính là Chân như
duy thức vậy.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1,
phần đầu; Bát tông cương yếu Q.hạ].
NHỊ CHỨNG
I. Nhị Chứng.
Chỉ cho Sự chứng và Lí chứng.
Trong Tam học, người tu giới, giữ giới,
gọi là Sự chứng; người tu định và tuệ thì gọi
là Lí chứng.
[X. Nam sơn giới bản sớ Q.1, phần đầu].
II. Nhị Chứng.
Chỉ cho Lí chứng và Giáo chứng.
Hai cách chứng đắc này là tiêu chuẩn để
quyết định 1 loại học thuyết nào đó có đúng
là Phật pháp không.
[X. Nhiếp đại thừa luận thích Q.1].
NHỊ CHƯỚNG
Cũng gọi Nhị ngại.
I. Nhị Chướng.
Chỉ cho Phiền não chướng và Sở tri
chướng do phái Du già hành và tông Pháp
11427

tướng phân loại.
1. Phiền não chướng: Do chấp ngã mà
sinh ra, vì tất cả các hoặc tham, sân, si...
phát nghiệp nhuận sinh, phiền nhiễu thân
tâm loài hữu tình, khiến phải sinh tử mãi
trong 3 cõi, 5 đường, gây chướng ngại cho
quả Niết bàn, nên gọi là Phiền não chướng.
2. Sở tri chướng, cũng gọi Trí chướng.
Do chấp pháp mà sinh ra, vì các hoặc tham,
sân, si... khiến loài hữu tình trở nên ngu si,
mê muội, ngăn trở diệu trí bồ đề, làm cho
chúng sinh không thấy rõ được sự tướng và
thực tính của các pháp, vì thế gọi là Sở tri
chướng.
[X. luận Thành duy thức Q.9].
II. Nhị Chướng.
Chỉ cho Phiền não chướng và Giải thoát
chướng.
1. Phiền não chướng: Do chấp ngã mà
làm chướng ngại sự phát sinh của trí tuệ vô
lậu.
2. Giải thoát chướng, cũng gọi Bất
nhiễm vô tri định chướng, Định chướng,
Câu giải thoát chướng. Giải thoát là tên khác
của định Diệt tận. Vì pháp này gây trở ngại
cho bậc Thánh vào định Diệt tận, cho nên
gọi là Giải thoát chướng, thể của nó là Bất
nhiễm ô vô tri.
[X. luận Câu xá Q.25; Câu xá luận quang
kí Q.25; Câu xá luận tụng sớ Q.12].
III. Nhị Chướng.
Chỉ cho Lí chướng và Sự chướng.
1. Lí chướng: Các hoặc tà kiến... mê lầm
về lí làm chướng ngại chính tri kiến, tương
đương với Sở tri chướng.
2. Sự chướng: Các hoặc tham, sân, si...
mê lầm về sự, làm cho sinh tử nối tiếp, gây
chướng ngại cho Niết bàn, tương đương với
11428

Phiền não chướng.
[X. kinh Viên giác Q.hạ].
IV. Nhị Chướng.
Chỉ cho Nội chướng và Ngoại chướng.
1. Nội chướng: Ba độc làm chướng
ngại khiến trong tâm chúng sinh khởi lên
phiền não.
NHỊ CHƯỚNG

11429

N
3793
2. Ngoại chướng: Bảy nạn là những
chướng ngại do các cảnh bên ngoài thêm
vào.
[X. A sa phược sao Q.187].
NHỊ CÚ
.....
Chỉ cho Văn cú và Nghĩa cú.
1. Văn cú: Văn là chữ. Nghĩa là tất cả
khế kinh đều lấy văn làm thân, văn thành
lời là câu, muốn giải diễn rõ ý nghĩa, cần
phải nhờ văn, đó là văn cú.
2. Nghĩa cú: Nghĩa là nghĩa lí. Nghĩa là
tất cả khế kinh đều hiển bày nghĩa lí, nhưng
nghĩa phải nương vào văn mới được làm cho
sáng tỏ, văn cũng phải nhờ nghĩa mới thành,
muốn phân tích câu văn phải căn cứ vào
nghĩa, đó là nghĩa cú.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.5].
NHỊ CỬU NGŨ BỘ
... ...... ..
Nhị cửu: Hai lần 9 thành 18, chỉ cho 18
bộ Tiểu thừa. Ngũ bộ: Năm bộ, chỉ cho 5
bộ của Luật tông.
NHỊ DIÊT
.....
Chỉ cho Trạch diệt vô vi và Phi trạch
diệt vô vi.
1. Trạch diệt vô vi: Pháp vô vi dùng sức
chọn lựa của trí tuệ để đoạn diệt phiền não,
gọi là Trạch diệt vô vi, cũng chính là Niết
bàn.
2. Phi trạch diệt vô vi: Pháp vô vi
không nhờ sức chọn lựa mà được tịch diệt.
Nghĩa là vì thiếu các duyên nên phiền não
không sinh, mà tự tịch diệt, gọi Phi trạch
11430

diệt vô vi.
NHỊ DUYÊN
.....
Chỉ cho Nội duyên và Ngoại duyên.
1. Nội duyên: Thân của chúng sinh do
các duyên vô minh, ái, nghiệp... sinh ra ấm,
giới, nhập(tức 5 ấm, 18 giới, 12 nhập), gọi là
Nội duyên.
2. Ngoại duyên: Cái thế giới mà chúng
sinh nương ở là do các duyên vọng tưởng
sinh ra, gọi là Ngoại duyên.
[X. kinh Lăng già Q.2].
NHỊ DƯ
.....
Chỉ cho 2 cái thừa còn sót lại, tức là cái
khổ và phiền não của thân chúng sinh.
Nhưng, những người được sinh về thế giới
Cực lạc, đều đã sạch hết 2 thứ tàn dư này.
Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (12, 274
thượng) nói: “Sinh thân và phiền não, hai
cái tàn dư đều đã hết”.
NHỊ DỰC
.....
Hai cánh chim. Ví dụ các pháp hỗ tương,
giúp đỡ nhau mà thành tựu, như Chỉ quán,
Chân tục, Phúc trí...
NHỊ ĐÀN
.....
Chỉ cho 2 loại bố thí: Thế gian đàn và
Xuất thế gian đàn.
1. Thế gian đàn: Phàm phu bố thí mà
tâm còn phiền não(hữu lậu).
2. Xuất thế gian đàn: Bậc thánh bố thí
tâm không phiền não(vô lậu).
[X. luận Đại trí độ Q.1].
NHỊ ĐẠO
.....
I. Nhị Đạo.
11431

Hai đạo. Chỉ cho Vô gián đạo và Giải
thoát đạo. Tức là trí tuệ đoạn hoặc, chứng
lí.
1. Vô gián đạo, dịch cũ: Vô ngại đạo:
Trí tuệ chính đoạn hoặc(phiền não).Trí này
NHỊ ĐẠO

11432

N
3794
không bị hoặc làm gián cách nên gọi là Vô
gián.
2. Giải thoát đạo: Trí tuệ chính chứng
lí. Trí này lìa sự trói buộc của hoặc, tự tại
chứng lí, nên gọi là Giải thoát.
Phàm đoạn tất cả hoặc đều phải dùng 2
đạo(trí tuệ)này. Vô gián đạo là nhân của
niệm trước, Giải thoát đạo là quả của niệm
sau.
[X. luận Câu xá Q.25].
II. Nhị Đạo.
Hai đạo. Chỉ cho Nan hành đạo và Dị
hành đạo. Đây là thuyết phán giáo của tông
Tịnh độ, do bồ tát Long thụ lập ra.
1. Nan hành đạo: Đạo khó thực hành.
Chỉ cho các giáo thuyết ngoài tông Tịnh độ.
Như ở thế giới Sa bà mà tu pháp(đạo)Lục
độ vạn hạnh để chứng nhập quả Thánh, là
pháp rất khó thực hành, nên gọi là Nan hành
đạo.
2. Dị hành đạo: Đạo dễ thực hành. Chỉ
cho giáo thuyết của tông Tịnh độ, tức như
pháp niệm Phật cầu vãng sinh Tịnh độ, rồi
từ đó mà thành Phật. Pháp này dễ thực hành,
cho nên gọi là Dị hành đạo.
[X. phẩm Dị hành trong luận Thập trụ
tì bà sa; Giáo hành tín chứng Q.6, phần
đầu].
III. Nhị Đạo.
Hai đạo. Chỉ cho Hữu lậu đạo và Vô lậu
đạo.
1. Hữu lậu đạo: Tất cả các pháp tu tập
của hành giả Tam thừa từ giai vị Kiến đạo
trở về trước.
2. Vô lậu đạo: Pháp tu tập thuận theo
11433

đế lí, từ giai vị Kiến đạo trở về sau.
Lậu nghĩa là phiền não. Từ Kiến đạo
trở về trước, chưa dứt được mảy may phiền
não nào, cho nên gọi là Hữu lậu. Từ Kiến
đạo trở lên đã dứt được 1 phần phiền não,
lìa phiền não cấu nhiễm, cho nên gọi là
Vô lậu.
[X. luận Câu xá Q.23, 24].
IV. Nhị Đạo.
Hai đạo. Chỉ cho Giáo đạo và Chứng
đạo.
1. Giáo đạo: Giáo pháp do đức Như lai
phương tiện chỉ dạy.
2. Chứng đạo: Thực lí mà chư Phật đã
chứng được.
[X. Thập địa kinh luận Q.1; Đại thừa
nghĩa chương Q.9].
V. Nhị Đạo.
Hai đạo. Chỉ cho đường đại tiện và tiểu
tiện.
Phật tổ thống kỉ quyển 30 (Đại 49, 298
hạ) nói: “Những thứ tàn dư nhơ nhớp trong
thân, vì muốn tẩy trừ nên thành 2 đường
nam căn và nữ căn”.
[X. luật Tứ phần Q.3; Phật sở hành tán
Q.3].
NHỊ ĐÁP
.....
Hai cách trả lời.
1. Ngôn đáp: Dùng ngôn ngữ để trả
lời.
2. Thị tướng đáp: Dùng các tướng để
bày tỏ.
NHỊ ĐẲNG
.....
Chỉ cho Đoạn đẳng và Đắc đẳng.
1. Đoạn đẳng: Lúc đạo cực giải thoát
của Phật mới bừng lên, thì tất cả hoặc vô
11434

minh của các chúng sinh đều 1 loạt tan
biến hết. Đó là vì khi đức Như lai nhìn về
thế giới chúng sinh thì tất cả đều thanh
tịnh.
2. Đắc đẳng: Lúc đức Phật vừa mới thành
đạo, trí thủy giác của Ngài được viên mãn,
thì khi ấy trí thủy giác của tất cả chúng sinh
cũng đều được đầy đủ. Đây là vì khi chúng
sinh nhìn về đức Phật Thế tôn thì hết thảy
hoặc vô minh đều thanh tịnh, không còn gì
chướng ngại.
NHỊ ĐẲNG

11435

N
3795
NHỊ ĐẾ
Cũng gọi Chân tục nhị đế.
Chỉ cho Chân đế và Tục đế.
- Chân đế(Phạm: Paramàrtha-satya,
Pàli: Paramattha-sacca), cũng gọi Thắng
nghĩa đế, Đệ nhất nghĩa đế. Chỉ cho chân lí
xuất thế gian.
- Tục đế(Phạm:Saôvfti-satya, Pàli:
Sammuti-sacca), cũng gọi Thế tục đế, Thế
đế. Chỉ cho chân lí thế gian.
Về ý nghĩa của Nhị đế thì các kinh luận
Đại thừa và Tiểu thừa nói không giống nhau,
nay nêu ra mấy điểm chính như sau:
I. Thuyết của Tiểu thừa.
1. Trong các kinh điển của Phật giáo
nguyên thủy, như kinh A hàm nói khá
nhiều về Tứ đế (khổ, tập, diệt, đ ềTìcánsh
gỉ     * tề   c

11436

công nhận thì gọi là Thế tục đế. Trái lại,
sắc, hương, vị... là những yếu tố cấu thành
sự tồn tại của muôn vật, cho dù hình thái
của chúng có bị nghiền nát đến cực nhỏ
nhiệm(cực vi)đi nữa, hoặc dùng trí ệ s !

11437

thành Càn thát bà, lông rùa, sừng thỏ... là
Thế tục đế.
2. Theo phẩm Quán tứ đế trong Trung
luận quyển 4, tất cả sự vật không có tính cố
định bất biến(tức thực thể, tự tính),mà chúng
là cái “không”, không sinh không diệt, biết
rõ cái lí “không” này là Đệ nhất nghĩa đế.
Còn cái tác dụng bảo trì tính “không” ấy lại
phải dựa trên những sự vật giả hiện để hiển
bày và do mối quan hệ hỗ tương đối đãi mà
sinh ra tác dụng nhận thức; rõ biết được
NHỊ ĐẾ

11438

N
3796
pháp giả danh ấy, gọi là Thế tục đế. Thế tục
đế tuy không phải là pháp cùng tột, nhưng
có thể nhờ đó mà tìm hiểu để tiếp cận với
Thắng nghĩa đế. Chẳng hạn như ngôn ngữ,
tư tưởng, quan niệm... của người ta đều thuộc
Thếà

11439

còn lớp thứ 4 này là cảnh giới tuyệt đối, dứt
bặt nói năng, suy nghĩ, là Chân đế(thuyết
của Đại thừa).
[X. kinh Bồ tát bản nghiệp anh lạc
Q.thượng; luận Du già sư địa Q.55; luận Biện
trung biên Q.trung; luận Hiển dương thánh
giáo Q.6; Đại thừa trang nghiêm kinh luận
Q.2; phẩm Vô tướng luận Thành thực Q.2;
phẩm Kiến nhất đế luận Thành thực Q.15;
luận Tạp a tì đàm tâm Q.10].
NHỊ ĐẾ CHƯƠNG
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Cát tạng soạn
vào đời Tùy, được thu vào Vạn tục tạng tập
97.
Nội dung trình bày về nghĩa chủ yếu của
Chân đế và Tục đế trong giáo nghĩa của Tam
luận(Trung luận, Bách luận, Thập nhị môn
luận). Toàn sách chia làm 7 khoa: Đại ý,
Thích danh, Tương tức nghĩa, Vật thể, Tuyệt
danh, Nhiếp pháp và Đồng dị.
Năm Nguyên lộc thứ 10 (1697) Nhật bản,
ngài Thực dưỡng ở chùa Long bảo tại Tiên
đài, tìm được 2 quyển Nhị đế chương thượng
và hạ, hiệu đính ấn hành. Đến năm Bảo
vĩnh thứ 7 (1710), ngài Tuệ húc Tịch công
lại căn cứ vào bản cũ sửa chữa những chỗ
sai lầm, rồi bổ sung toàn văn của quyển trung
và hơn 20 tờ văn bị mất trong quyển thượng
mà hoàn thành trọn bộ 3 quyển, khắc in
lưu hành.
NHỊ ĐẾ QUÁN
Tên khác của Không quán, 1 trong 3
pháp quán của tông Thiên thai.
Khi Không quán thành tựu thì chẳng
những thành tựu được Không đế mà Tục
đế cũng hiển hiện rõ ràng, nên gọi là Nhị đế
quán.
NHỊ ĐIỂU
11440

.....
Chỉ cho 2 con chim trống và mái thuộc
loại Ca lân đề hay Uyên ương.
Loài chim này thường sống có đôi, không
bao giờ rời nhau, nên chúng được dùng để
ví dụ 2 pháp sự lí như thường và vô thường,
khổ và vui, không và bất không... theo nhau
chẳng rời.
NHỊ ĐIỂU

11441

N
3797
Phẩm Điểu dụ trong kinh Niết bàn (bản
Nam) (Đại 12, 655 trung) nói: “Có 2 loài
chim, một là Ca lân đề, hai là Uyên ương,
khi bay khi đậu đều có đôi, không bao giờ
xa lìa nhau. Các pháp khổ, vô thường, vô
ngã... cũng lại ng ba# ô
l       0 D "      !   Ôá .]

11442

sớ Q.1; Câu xá luận tụng sớ Q.16].
II. Nhị Đoạn.
Hai cách đoạn trừ phiền não của Thanh
văn và Duyên giác:
1. Tử phược đoạn: Đoạn trừ Kiến hoặc
và Tư hoặc.
2. Quả phược đoạn: Đoạn diệt thân
quả báo trong 1 thời kì.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.3].
NHỊ ĐỘ
.....
Hai loại quốc độ.
1. Tịnh độ và Uế độ.
a) Tịnh độ: Cõi nước được trang nghiêm
bằng các thứ vật báu, thanh tịnh, an lạc.
b) Uế độ: Cõi nước có đầy dẫy điều xấu
ác, nhơ nhớp, khổ não.
[X. kinh Tâm địa quán Q.4; phẩm Bảo
tháp kinh Pháp hoa].
2. Sự độ và Lí độ.
a) Sự độ: Cõi Sự tướng, chỗ ở của Ứng
thân Phật.
b) Lí độ: Cõi Thực tướng, nơi ở của Chân
thân Phật.
[X. Duy ma kinh văn sớ Q.1].
3. Báo độ và Hóa độ.
a) Báo độ: Cõi nước được thành tựu do
nguyện lực lúc tu nhân.
b) Hóa độ: Cõi nước được hóa hiện ra vì
mục đích cứu độ chúng sinh.
[X. An lạc tập Q.thượng].
4. Báo độ và Ứng độ.
a) Báo độ: Cõi nước do chúng sinh nhờ
vào sự tu hành của mình mà có.
b) Ứng độ: Cõi nước do đức Phật tùy
thuận chúng sinh mà hiện ra để cứu vớt.
[X. Duy ma kinh lược sớ Q.1].
5. Thực trí độ và Biến hóa độ.
11443

a) Thực trí độ: Cõi của Căn bản trí trụ
nơi Hậu đắc trí.
b) Biến hóa độ: Cõi biến hóa, tịnh uế
trải qua các kiếp số.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ sao Q.7].
NHỊ ĐỘ HOẰNG KINH
...........
Sự hoằng dương kinh Pháp hoa của Bồ
tát ở 2 cõi Phương tiện và Thực báo.
Theo tông Thiên thai thì sinh thân (thân
NHỊ ĐỘ HOẰNG KINH

11444

N
3798
do cha mẹ sinh ra)của Bồ tát tuy đã đạt được
Nhẫn vị, dứt hết vô minh, chứng đắc Trung
đạo, nhưng vẫn chưa thành tựu thân Pháp
tính, còn phải mang nhục thân ràng buộc
do cha mẹ sinh ra. Bởi thế, dù có ở khắp 2
cõi Phương tiện và Thực báo cũng không
hoằng kinh được. Nghĩa là tuy trí Trung đạo
tăng tiến, sinh tử biến dịch giảm dần, nhưng
vẫn chưa thể phát khởi Ứng thân, nên chưa
thể nhập vào cõi Phương tiện hữu dư để
làm lợi ích cho chúng sinh.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.7; Pháp hoa
huyền nghĩa thích tiêm giảng nghĩa Q.7; Thai
tông nhị bách đề Q.5].
NHỊ ĐỐN
.....
Hai loại Đốn giáo.
Tông Hoa nghiêm chia Đốn giáo làm 2
loại là Tiệm đốn và Đốn đốn; chia Viên giáo
thành 2 loại Tiệm viên và Đốn viên mà chủ
trương kinh Hoa nghiêm là giáo pháp Đốn
đốn và Đốn viên, còn kinh Pháp hoa là giáo
pháp Tiệm đốn và Tiệm viên.
NHỊ ĐỨC
.....
I. Nhị Đức.
Trí đức và Đoạn đức.
1. Trí đức: Chỉ cho trí tuệ có năng lực
chiếu rọi tất cả sự lí. Đây là Liễu nhân mà
hết thảy chúng sinh vốn có sẵn.
2. Đoạn đức: Trí lực đoạn trừ tất cả vọng
hoặc. Đây là Duyên nhân mà hết thảy chúng
sinh vốn có sẵn.
Trí đức là Bồ đề, Đoạn đức là Niết bàn.
[X. Quan âm huyền nghĩa Q.thượng].
11445

II. Nhị Đức.
Chỉ cho Bi đức và Trí đức.
1. Bi đức: Đức lợi tha của chư Phật và
Bồ tát.
2. Trí đức: Đức tự lợi của chư Phật và
Bồ tát.
III. Nhị Đức.
Chỉ cho Tính đức và Tu đức.
1. Tính đức: Chỉ cho Pháp thân, tức là
Chính nhân Phật tính sẵn có trong hết thảy
chúng sinh.
2. Tu đức: Chỉ cho Bát nhã và Giải thoát,
tức là Liễu nhân và Duyên nhân do công tu
hành mà thành tựu được.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú Q.hạ].
NHỊ GIA
.....
Chỉ cho 2 loại gia bị.
1. Hiển gia: Gia bị rõ ràng. Nghĩa là
đức Phật dùng tâm đại từ bình đẳng, tùy
theo căn cơ chúng sinh, nếu ai có thiện
căn ở đời trước đã thành thục thì Ngài dùng
thần lực gia bị cho họ để họ thuyết pháp,
bằng cách xoa đỉnh đầu của người ấy để
tăng thêm uy lực cho họ và dùng lời nói
khuyên dạy để thêm sức biện tài cho họ.
Sự gia bị này hiển nhiên ai cũng thấy được,
cho nên gọi là Hiển gia.
2. Minh gia: Gia bị âm thầm. Nghĩa là
đức Phật dùng thần lực ý nghiệp gia bị cho
Bồ tát để tăng thêm trí tuệ cho vị ấy, hầu
thuyết pháp giữa đại chúng mà không sợ
hãi. Sự gia bị này ngấm ngầm khó thấy, cho
nên gọi là Minh gia .
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.1].
NHỊ GIẢ
.....
I. Nhị Giả.
11446

Chỉ cho Vô thể tùy tình giả và Hữu thể
thi thiết giả.
1. Vô thể tùy tình giả: Người thế gian
chấp cảnh ở ngoài tâm là thực ngã, thực
pháp, thể của các pháp này chỉ là vọng tình,
thuộc tính Biến kế sở chấp, chứ không có
thực thể, nhưng người đời theo vọng tình
mà chấp ngã pháp hư giả là thực có, nên gọi
là Vô thể tùy tình giả.
NHỊ GIẢ

11447

N
3799
2. Hữu thể thi thiết giả: Nương theo
tính Y tha khởi mà giả bày đặt ra ngã pháp,
tức là kiến phần và tướng phần do thức bên
trong biến hiện là pháp Y tha, từ chủng tử
thực mà sinh ra, có thể dụng thực, căn cứ
vào thể dụng này mà giả đặt cho cái tên ngã
pháp, cho nên gọi là Hữu thể thi thiết giả.
Đây là danh từ ngã pháp mà Phật giáo thường
dùng.
[X. luận Thành duy thức Q.1; Tông kính
lục Q.67].
II. Nhị Giả.
Chỉ cho Sinh tử giả và Kiến lập giả(Thuật
ngữ của tông Thiên thai).
1. Sinh tử giả, cũng gọi Vọng giả. Nghĩa
là chúng sinh vì mê vọng, chẳng biết lí không
và bình đẳng của các pháp, nên mới cho các
pháp là có thật.
2. Kiến lập giả, cũng gọi Thi thiết giả.
Nghĩa là bậc Thánh biết rõ lí không và bình
đẳng của các pháp, dùng mắt xuất thế gian,
quán chiếu sinh tử giả tức là lí không mà
cho các pháp là có giả.
[X. Kim quang minh huyền nghĩa thập
di kí Q.5].
NHỊ GIÁC
.....
I. Nhị Giác.
Chỉ cho Bản giác và Thủy giác.
1. Bản giác: Tính giác trong thức A
lại da vốn xa lìa vọng niệm, đó là Pháp
thân bình đẳng của Như lai, gọi là Bản
giác.
2. Thủy giác: Tính giác bị vô minh huân
tập, mê mờ trong nhiều kiếp, nên giác mà
11448

chẳng giác, sau nhờ công tu hành mới dần
dần giác ngộ.
II. Nhị Giác.
Chỉ cho Độc giác và Đại giác.
1. Độc giác, cũng gọi Duyên giác, Bích
chi phật. Người quán xét sự vô thường của
các pháp, như hoa tàn lá rụng, thấu suốt lí
12 nhân duyên, không thầy chỉ dạy mà tự
giác ngộ.
2. Đại giác: Danh xưng khác của đức
Phật.
[X. luận Câu xá Q.25].
III. Nhị Giác.
Chỉ cho Đẳng giác và Diệu giác.
Hai giác trong 52 giai vị tu hành của Bồ
tát Đại thừa.
1. Đẳng giác: Giai vị thứ 51.
2. Diệu giác: Quả vị thứ 52.
[X. Giáo thừa pháp số Q.2].
IV. Nhị Giác.
Chỉ cho Tự giác và Giác tha.
1. Tự giác: Tự mình giác ngộ thực tướng
các pháp.
2. Giác tha: Đem công đức tự giác của
mình làm cho khắp tất cả chúng sinh đều
giác ngộ.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.4].
V. Nhị Giác.
Chỉ cho Chân giác và Vọng giác.
1. Chân giác(Quán sát giác): Trí quán
xét thể tướng của hết thảy pháp chẳng phải
1 cũng chẳng phải khác mà giác ngộ.
2. Vọng giác(Vọng tưởng tương nhiếp thụ
kế trước kiến lập giác): Giác trí dùng vọng
tưởng tính lường phân biệt tướng của 4 đại
(đất, nước, lửa, gió)rồi nắm giữ lấy mà kiến
lập vọng pháp.
[X. kinh Lăng già a bạt đa la bảo Q.2].
11449

NHỊ GIẢI THOÁT
Hai thứ giải thoát. Giải thoát là gỡ bỏ sự
trói buộc của nghiệp chướng mà được tự tại.
Có nhiều thuyết về Nhị giải thoát như sau:
I. Hữu vi giải thoát và Vô vi giải thoát.
1. Hữu vi giải thoát: Chân trí vô lậu của
bậc A la hán.
2. Vô vi giải thoát: Tất cả phiền não đã
bị trừ diệt, tức cũng là Niết bàn.
[X. luận Câu xá Q.25].
NHỊ GIẢI THOÁT

11450

N
3800
II. Tính tịnh giải thoát và Chướng tận
giải thoát.
1. Tính tịnh giải thoát: Tự tính của chúng
sinh vốn thanh tịnh, không có tướng ràng
buộc ô nhiễm.
2. Chướng tận giải thoát: Dứt hết hoặc
chướng mà được giải thoát, tự tại.
III. Tuệ giải thoát và Câu giải thoát.
1. Tuệ giải thoát: Người có khả năng dùng
trí tuệ để xa lìa tất cả phiền não chướng,
nhưng chưa được định Diệt tận, tức dùng
sức trí tuệ diệt trừ phiền não mà được giải
thoát.
2. Câu giải thoát: Dùng trí tuệ kết hợp
với năng lực của định Diệt tận mà được giải
thoát.
[X. luận Câu xá Q.25].
IV. Nhất thời giải thoát và Bất thời
giải thoát.
1. Nhất thời giải thoát: Bậc A la hán độn
căn đợi thời cơ thích hợp mới nhập định để
thoát khỏi sự ràng buộc của phiền não.
2. Bất thời giải thoát: Bậc A la hán lợi
căn không cần chờ thời, mà có thể nhập
định bất cứ lúc nào để trút bỏ sự trói buộc
của phiền não.
[X. luận Câu xá Q.25].
V. Tâm giải thoát và Tuệ giải thoát.
1. Tâm giải thoát: Tâm đã xa lìa tất cả hệ
lụy của tham ái...
2. Tuệ giải thoát: Tuệ đã gột sạch mọi
phiền não vô minh.
[X. kinh Tạp a hàm Q.26; Đại thừa nghĩa
chương Q.18].
NHỊ GIÁO
11451

Hai loại giáo pháp. Sự phân loại này
được căn cứ vào sự sai khác về ý nghĩa nội
dung, phương pháp thực hành, hình thức
thuyết pháp, người thuyết giáo(tức giáo chủ)
và đối tượng thụ giáo. Sự phân loại đó
như sau:
1. Tiểu thừa giáo và Đại thừa giáo:
Tiểu thừa giáo chỉ cho giáo pháp nhân
không(ngã không), tự lợi... đưa hàng Thanh
văn, Duyên giác đến Tiểu quả Khôi diệt
(tức khôi thân diệt trí–thân tro, trí diệt); còn
Đại thừa giáo thì chỉ cho giáo pháp nhị
không(ngã không, pháp không), nhị lợi(tự
lợi, lợi tha), đưa hàng Bồ tát đến đại quả
Niết bàn.
2. Bán tự giáo và Mãn tự giáo: Bán tự
giáo chỉ cho Thanh văn tạng, nghĩa lí chưa
rộng khắp; còn Mãn tự giáo chỉ cho Bồ tát
tạng, nghĩa lí đã đầy đủ. Thuyết này do ngài
Đàm vô sám thành lập.
3. Sinh không giáo và Pháp không giáo:
Sinh không giáo chỉ cho giáo pháp nói về lí
nhân vô ngã; còn Pháp không giáo là giáo
pháp nói về lí pháp vô ngã.
4. Đốn giáo và Tiệm giáo: Đốn giáo chỉ
cho giáo pháp đối với hàng đại cơ thượng
trí, trong nhất thời tuyên thuyết ngay Đại
thừa; còn Tiệm giáo là giáo pháp tùy theo
căn cơ tiệm ngộ, theo thứ lớp giảng nói từ A
hàm cho đến Niết bàn, lần lượt trải qua 5
thời, 7 bậc... Thuyết này là chủ trương của
các vị Lưu cầu đời Tề và Tuệ đản đầu đời
Đường...
5. Tam thừa giáo và Nhất thừa giáo:
Tam thừa giáo chỉ cho giáo pháp khu biệt
Tam thừa: Thanh văn, Duyên giác và Bồ
tát; hoặc mới đầu tu tập Tiểu thừa, sau
hướng tới Đại thừa; còn Nhất thừa giáo
11452

chỉ cho pháp môn Hoa nghiêm Nhất Phật
thừa, hoặc chỉ cho giáo pháp trực chỉ.
Thuyết này do ngài Tín hành thành lập
vào đời Tùy.
6. Quyền giáo và Thực giáo: Quyền giáo
chỉ cho giáo pháp quyền biến phương tiện
chưa liễu nghĩa; còn Thực giáo là giáo pháp
chân thực rốt ráo liễu nghĩa.
7. Xứng tính bản giáo và Trục cơ mạt
giáo: Xứng tính bản giáo chỉ cho pháp môn
Biệt giáo nhất thừa của Hoa nghiêm; còn
NHỊ GIÁO

11453

N
3801
Trục cơ mạt giáo là giáo pháp từ Biệt giáo
nhất thừa lưu xuất ra, tức chỉ cho Tam thừa
và Tiểu thừa.
8. Hữu tướng Đại thừa giáo và Vô
tướng Đại thừa giáo: Hữu tướng Đại thừa
giáo chỉ cho kinh Hoa nghiêm, kinh Anh
lạc, kinh Đại phẩm bát nhã... là các kinh
nói về công đức và hành tướng của bồ tát
Thập địa; còn Vô tướng Đại thừa chỉ cho
kinh Lăng già, kinh Tư ích... là các kinh
nói tất cả chúng sinh tức là tướng Niết
bàn.
9. Hóa giáo và Chế giáo: Hóa giáo chỉ
cho pháp môn định tuệ được giải thích rõ
trong kinh luận, tức chỉ cho các kinh luận
Đại, Tiểu thừa; còn Chế giáo là pháp môn
giới học được giải thích trong luật giáo, tức
chỉ cho luật Tứ phần...
10. Giáo và Thiền: Giáo chỉ cho các kinh
luận, còn Thiền thì không lập văn tự.
11. Hiển giáo và Mật giáo: Hiển giáo
chỉ cho giáo pháp hiển lộ rõ ràng, còn Mật
giáo là giáo pháp bí mật kín đáo. Tông Chân
ngôn tự nhận là Mật giáo mà cho các tông
khác là Hiển giáo.
12. Khuất khúc giáo và Bình đạo giáo,
cũng gọi Ấn giáo và Sư giáo: Khuất khúc
giáo chỉ cho kinh do đức Phật Thích ca
nói, phương tiện uyển chuyển, là giáo pháp
thuận theo tính chất năng lực của chúng
sinh, như kinh Niết bàn...; còn Bình đạo
giáo thì chỉ cho kinh do đức Phật Tì lô giá
na tuyên thuyết, là giáo pháp tùy thuận
pháp tính, tự tại nói ra, cũng tức là nói lí
pháp tính bình đẳng, như kinh Hoa
11454

nghiêm... Thuyết này do Ấn pháp sư thành
lập vào đầu đời Đường.
13. Thích ca kinh và Lô giá na kinh:
Thích ca kinh chỉ cho các kinh điển Khuất
khúc giáo do đức Thích tôn tuyên thuyết,
như kinh Niết bàn...; còn Lô giá na kinh là
các kinh điển Bình đẳng đạo giáo do đức
Phật Tì lô giá na nói ra, như kinh Hoa
nghiêm... Thuyết này do Mẫn pháp sư ở
Giang nam lập ra.
14. Đồng giáo nhất thừa và Biệt giáo
nhất thừa: Đồng giáo nhất thừa chỉ cho
nghĩa chung của cả Tam thừa và Nhất thừa,
còn Biệt giáo nhất thừa là tư tưởng đặc biệt
của Hoa nghiêm nhất thừa hoàn toàn khác
với giáo nghĩa Tam thừa. Đây là giáo phán
của tông Hoa nghiêm.
15. Thích ca giáo và Di đà giáo, cũng
gọi Nhị tôn giáo: Thích ca giáo chỉ cho yếu
môn, còn Di đà giáo là chỉ cho hoằng nguyện.
Thuyết này có xuất xứ từ Quán kinh sớ
huyền nghĩa phần của Đại sư Thiện đạo, về
sau trở thành 1 trong các giáo nghĩa quan
trọng của tông Tịnh độ Nhật bản.
16. Yếu môn giáo và Hoằng nguyện
giáo: Yếu môn giáo chỉ cho giáo pháp định
tán tự lực, còn Hoằng nguyện giáo thì chỉ
cho giáo pháp niệm Phật tha lực. Thuyết
này do Tịnh độ chân tông của Nhật bản
thành lập.
17. Tướng đốn giáo và Tính đốn giáo:
Do phái Trấn tây thuộc tông Tịnh độ thành
lập.
Ngoài ra, Nhị giáo cũng có khi được chỉ
cho Phật giáo và Đạo giáo.
[X. chương Tổng liệu giản trong Đại thừa
pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1; Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm kinh sớ Q.1;
11455

Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự
sao Q.thượng, phần 1; Hoa nghiêm huyền
đàm Q.4; Pháp hoa huyền nghĩa Q.10; Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.1; Hoa nghiêm
kinh thám huyền kí Q.1].
NHỊ GIÁO LUẬN
I. Nhị Giáo Luận.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đạo an soạn
vào đời Bắc Chu, được thu vào Quảng hoằng
minh tập quyển 8.
Sách này gồm 12 thiên, được viết theo
NHỊ GIÁO LUẬN

11456

N
3802
thể vấn đáp, nội dung trình bày yếu chỉ và
so sánh sự hơn kém giữa Phật giáo và Nho
giáo.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.11; Tục cao
tăng truyện Q.23].
II. Nhị Giáo Luận.
Gọi đủ: Biện hiển mật nhị giáo luận.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Không hải
–vị tăng người Nhật– soạn, được thu vào
Đại chính tạng tập 77.
Luận này thuộc về Hoành giáo trong giáo
phán của tông Chân ngôn, nội dung bàn về
sự hơn kém, sâu cạn của Hiển giáo và Mật
giáo, chủ trương rằng những điều được nói
trong Mật giáo là cảnh giới mà đức Phật đã
chứng ngộ, là giáo pháp chân thực.
NHỊ GIÁO LỤC LÍ
Hai thứ giáo chứng và 6 thứ lí luận mà
tông Pháp tướng sử dụng để chứng minh sự
tồn tại của thức Mạt na.
Nhị giáo: Tức là viện dẫn kinh Nhập
lăng già và kinh Giải thoát để chứng minh.
Lục lí: Tức là nêu ra 6 lí do để chứng
minh. Đó là:
1. Bất cộng vô minh.
2. Lục nhị duyên.
3. Ý danh.
4. Định sai biệt.
5. Vô tướng hứa hữu nhiễm.
6. Hữu tình ngã bất thành.
[X. luận Thành duy thức Q.5; Thành duy
thức luận thuật kí Q.5, phần cuối].(xt. Mạt
Na Thức).
NHỊ GIỚI
Căn cứ vào những điều kiện khác nhau
11457

mà giới luật có thể được chia làm những
loại Nhị giới như sau:
1. Tính giới và Gia giới: Tính giới là
Tính tội, Gia giới là Gia tội. Còn có các tên
gọi khác như: Tân giới và Cựu giới, Chủ
giới và Khách giới, Tính trọng giới và Tức
thế cơ hiềm giới, Tính trọng giới và Li ác
giới, Tính giới và Li giới.
[X. kinh Niết bàn Q.11 (bản Nam); kinh
Chính pháp niệm xứ Q.59; Ma ha chỉ quán
Q.4].
2. Định cộng giới và Đạo cộng giới:
Dịch mới là Tĩnh lự luật nghi và Vô lậu luật
nghi(Đạo sinh luật nghi).
a) Định cộng giới: Giới thể ngăn sai trái,
ngừa tội lỗi mà bậc Thánh Tam thừa tự
nhiên phát được khi vào định cõi Sắc.
b) Đạo cộng giới: Bậc Thánh Tam thừa
khi phát được đạo Vô lậu thì tự nhiên khế
hợp với luật nghi bỏ ác tu thiện.
3. Chỉ trì giới và Tác trì giới: Chỉ cho 2
loại Chỉ ác, Tu thiện của giới luật.
(xt. Nhị Trì).
4. Thiện giới và Ác giới, cũng gọi Chính
giới và Tà giới.
a) Thiện giới: Tùy thuận pháp thế gian,
luật Phật chế, đối với thân, khẩu, ý ngăn
ngừa sai quấy, tội lỗi.
b) Ác giới: Chỉ cho các giới của ngoại
đạo tà kiến như giới bò, giới chó...
[X. kinh Niết bàn Q.32 (bản Nam); Hoa
nghiêm huyền đàm Q.4].
5. Thế gian giới và Xuất thế gian giới,
cũng gọi Tại gia giới và Xuất gia giới:
a) Tại gia giới: 5 giới, 8 giới.
b) Xuất gia giới: 10 giới, 6 pháp, giới Cụ
túc của người xuất gia thụ trì.
6. Thanh văn giới và Bồ tát giới, cũng
11458

gọi Tiểu thừa giới và Đại thừa giới, Tiểu giới
và Đại giới.
a) Thanh văn giới: Giới luật do các bậc
Thánh Tiểu thừa thụ trì, như: 5 giới, 8 giới,
10 giới, Cụ túc giới.
b) Bồ tát giới: Giới pháp do các bậc Bồ
tát Đại thừa thụ trì, như: 10 giới trọng, 48
giới khinh.
[X. kinh Niết bàn Q.26 (bản Nam)].
NHỊ GIỚI

11459

N
3803
7. Tác giới và Vô tác giới, cũng gọi Biểu
giới và Vô biểu giới, Giáo giới và Vô giáo
giới.
a) Tác giới: Nương theo các thứ biểu
nghiệp mà thụ giới.
b) Vô tác giới: Do đã thụ giới mà thân
được giới thể.
[X. kinh Niết bàn Q.32 (bản Nam); Đại
thừa nghĩa chương Q.10].
8. Quyền giới và Thực giới, cũng gọi
Thô giới và Diệu giới.
a) Quyền giới: Giới luật của Quyền giáo,
tức các giới Tiểu thừa như: 5 giới, 8 giới, 10
giới, Cụ túc giới và các giới Đại thừa như:
Du già, Thiện giới... đều là thô giới của Tam
thừa cùng chung thụ trì và là thô giới cạn
hẹp của Tạng giáo và Thông giáo trong giới
nội(3 cõi).
b) Thực giới: Giới luật của Thực giáo,
như 10 giới trọng, 48 giới khinh nói trong
kinh Phạm võng, là diệu giới của Biệt giáo,
Viên giáo và Bồ tát giới ngoại(ngoài 3 cõi)
thụ trì.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.4].
9. Sự giới và Lí giới, cũng gọi Tùy tướng
giới và Li tướng giới.
a) Sự giới: Thụ trì những giới luật về sự
tướng như 3 nghiệp, 4 uy nghi và các giới
Đại thừa, Tiểu thừa như Tứ phần, Du già,
Phạm võng... đều thuộc về Sự giới.
b) Lí giới: Giới mà không thấy giới tướng,
chỉ lấy tâm an trụ nơi 3 quán Không, Giả,
Trung làm giới luật, như Viên đốn đại giới.
[X. Ma ha chỉ quán Q.4, phần 1].
10. Uy nghi giới và Tòng giới.
11460

a) Uy nghi giới: Tuy có thụ giới, nhưng
bề ngoài hiện tướng uy nghi chỉ vì danh lợi
và muốn được mọi người tôn kính, chứ
không thực tâm giữ giới.
b) Tòng giới: Thuận theo giới luật Phật
chế, 3 nghiệp thanh tịnh, trong ngoài giống
nhau, giữ gìn giới hạnh đúng như thực.
[X. kinh Niết bàn Q.32 (bản Nam)].
11. Cầu giới và Xả giới.
a) Cầu giới: Cầu mong được quả báo
trong 3 cõi mà thụ giới.
b) Xả giới: Xả bỏ quả báo trong 3 cõi,
chân thực thụ trì giới pháp.
[X. kinh Niết bàn Q.32 (bản Nam)].
NHỊ HÀ BẠCH ĐẠO
Một đường sáng giữa 2 dòng sông nước
và lửa. Ví dụ này được thấy trong Quán
kinh sớ của Đại sư Thiện đạo thuộc tông
Tịnh độ.
Hai dòng sông nước và lửa ví dụ cho tâm
tham dục và sân hận của chúng sinh, khoảng
chính giữa 2 dòng sông có 1 con đường sáng
là ví dụ tâm thanh tịnh nguyện vãng sinh.
Sự gian nguy của đạo tâm giống như người
đi trên con đường hiểm trở, một bên là nước
sâu, một bên là lửa mạnh, ngã xuống bên
nào cũng mất mạng. Dựa theo ý nghĩa này
mà vẽ thành bức tranh gọi là Nhị hà bạch
đạo đồ.
[X. luận Đại trí độ Q.37; phần Tán thiện
nghĩa trong Quán vô lượng thọ Phật kinh
sớ Q.4].
NHỊ HÀNH
I. Nhị Hành.
Chỉ cho sự hiện hành của Phiền não
chướng và Sở tri chướng.
Kinh Hoa nghiêm quyển 12 (Đại 10, 57
hạ) nói: “Diệu ngộ đầy đủ, nhị hành dứt
11461

bặt”.
II. Nhị Hành.
Chỉ cho 2 thứ tâm hành.
1. Kiến hành: Tức là Kiến hoặc.
2. Ái hành: Tức là Ái hoặc.
NHỊ HÀNH PHẾ LẬP
Hai hành bỏ 1, lập 1. Đối với các hành
NHỊ HÀNH PHẾ LẬP

11462

N
3804
nghiệp vãng sinh, tông Tịnh độ so sánh sự
hơn kém giữa 2 hạnh niệm Phật và làm các
việc phúc thiện, cho rằng các việc phúc thiện
là kém nên bỏ, còn niệm Phật là hơn nên
giữ lại.
Ngài Đạo xước dùng “Các việc thiện là
vạn hạnh, niệm Phật là nhất hạnh” làm tiêu
chuẩn để quyết định hạnh nào nên bỏ, hạnh
nào nên tu.
An lạc tập quyển hạ (Đại 47, 15 thượng)
nói: “Nếu tu vạn hạnh mà hồi hướng phát
nguyện thì đều được vãng sinh, nhưng niệm
Phật nhất hạnh mới là con đường chính
yếu”.
NHỊ HẠ       &*j²

11463

[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.thượng]. (xt. Kiến Hoặc, Tu Hoặc).
II. Nhị Hoặc.
Chỉ cho Lí hoặc và Sự hoặc.
Tạng giáo và Thông giáo cho Kiến hoặc
là mê lí Tứ đế như vô thường, vô ngã...
nên gọi là Lí hoặc. Còn Tu hoặc là mê nơi
sự tướng thế gian như sắc, thanh... đó là
Sự hoặc. Biệt giáo và Viên giáo chủ trương
Căn bản vô minh che lấp lí trung đạo, đó
là Lí hoặc. Còn Trần sa hoặc hay làm
chướng ngại Bồ đề, ngăn che pháp tục đế;
Kiến - Tư hoặc thì hay chướng ngại Niết
bàn, ngăn che pháp chân đế, cả 2 đều là Sự
hoặc.
Ngoài ra, nói theo Phiền não chướng và
Sở tri chướng do tông Pháp tướng lập ra, thì
Phiền não chướng mê lí Niết bàn, nên là Lí
hoặc, còn Sở tri chướng thì mê về sự tướng
tục đế, đó là Sự hoặc.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.7; Pháp
hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.6].
NHỊ HỌC
.....
I. Nhị Học.
Chỉ cho Đọc tụng và Thiền tư.
1. Đọc tụng: Đọc tụng kinh do Phật nói
và ngữ lục của các vị Tổ sư.
2. Thiền tư: Ngồi thiền tu quán hạnh.
[X. Thích thị yếu lãm Q.trung).
II. Nhị Học.
Chỉ cho Định học và Tuệ học.
(xt. Giới Định Tuệ).
NHỊ HỘ
.....
Nội hộ và Ngoại hộ.
1. Nội hộ: Giữ gìn giới luật do đức Phật
chế định, khiến cho thân tâm xa lìa những
11467

lỗi lầm của 3 nghiệp, chóng thành quả Bồ
đề, gọi là Nội hộ.
2. Ngoại hộ: Phàm người tu hành, những
nhu cầu hằng ngày đều do tín đồ hoặc họ
hàng thân tộc cung cấp, nhờ thế mà thân
tâm được an ổn để hoàn thành đạo nghiệp.
Những sự hộ trì từ bên ngoài như vậy, gọi là
Ngoại hộ.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.32 (bản Bắc)].
NHỊ HỘ

11468

N
3806
NHỊ HỒI HƯỚNG TỨ NGUYÊN
..............
Hai thứ hồi hướng và 4 thứ nguyện.
Cứ theo bộ sách Giáo hành tín chứng,
Tịnh độ chân tông của Nhật bản nêu ra 2
thứ hồi hướng: Một là Vãng tướng hồi
hướng, hai là Hoàn tướng hồi hướng. Đây
chính là nhân quả(4 pháp: Giáo, Hành,
Tín, Chứng)vãng sinh Cực lạc của chúng
sinh(Vãng tướng)và năng lực trở lại thế
giới Sa bà(Hoàn tướng) sau khi vãng sinh
để cứu độ chúng sinh khác. Tất cả điều
đó đều nhờ nguyện lực của đức Phật A di
đà mà có, gọi là Nhị hồi hướng. Trong
đó, Vãng tướng hồi hướng là căn cứ vào
các lời nguyện thứ 17(hành), 18(tín)và
11(chứng)của đức Phật A di đà mà được
thành lập. Còn Hoàn tướng hồi hướng
thì căn cứ vào lời nguyện thứ 22 mà được
lập ra, vì thế gọi là Nhị hồi hướng tứ
nguyện.
(xt. Tứ Pháp Tam Nguyện, Bản Nguyện).
NHỊ ÍCH
.....
Chỉ cho Hiện ích và Đương ích.
Hiện ích là những lợi ích có được trong
đời này, còn Đương ích là những lợi ích có
được ở đời sau.
NHỊ KIẾN
.....
Hai loại kiến.
I. Đoạn kiến và Thường kiến, cũng gọi
Hữu kiến và Vô kiến.
1. Đoạn kiến, cũng gọi Vô kiến: Vọng
kiến cố chấp cho rằng thân tâm người ra
11469

đoạn diệt(chết) rồi không tiếp tục sinh ra
nữa.
2. Thường kiến, cũng gọi Hữu kiến: Vọng
kiến cố chấp cho rằng thân tâm người ta
thường trụ không gián đoạn.
[X. luận Đại trí độ Q.7]. (xt. Thường
Kiến, Đoạn Kiến).
II. Tướng mạo kiến và Liễu liễu kiến.
1. Tướng mạo kiến: Không thực sự thấy
vật mà chỉ thấy tướng dáng của nó rồi suy
đoán ra. Như từ đàng xa trông thấy khói
bèn cho là có lửa.
2. Liễu liễu kiến: Trực tiếp thấy rõ sự
vật, như thấy quả Am ma lặc trong lòng bàn
tay.
Hai cái thấy trên tương đương với tỉ
lượng và hiện lượng. Khi Bồ tát thấy bồ
đề Niết bàn là Liễu liễu kiến(thấy rõ mồn
một).
[X. kinh Niết bàn Q.15 (bản Nam)].
III. Nhãn kiến và Văn kiến.
1. Nhãn kiến: Mắt trực tiếp thấy vật.
2. Văn kiến: Do nghe mà biết vật.
[X. kinh Niết bàn Q.25 (bản Nam)].
IV. Trụ địa phần kiến và Cứu cánh vô
kiến.
1. Trụ địa phần kiến: Bồ tát Thập trụ từ
cạn đến sâu, phá 1 phẩm phiền não vô minh,
hiển bày 1 phần của 3 đức, gọi là Trụ địa
phần kiến.
2. Cứu cánh vô kiến: Bồ tát Đẳng giác
đã dứt phẩm phiền não vô minh nhỏ nhiệm
cuối cùng, bước lên quả vị Phật Diệu giác,
tính đức vốn có hoàn toàn hiển hiện, hết
sạch các kiến, gọi là Cứu cánh vô kiến.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.6].
NHỊ KHỔ
.....
11470

Chỉ cho 2 thứ khổ là Nội khổ và Ngoại
khổ.
1. Nội khổ: Khổ bên trong, như 404
thứ bệnh của thân và những nỗi khổ về tâm
như lo sầu, ganh ghét...
2. Ngoại khổ: Khổ bên ngoài, như bị
giặc cướp, hổ lang làm hại, hoặc những thiên
tai như gió, mưa, nóng, lạnh...
[X. luận Đại trí độ Q.19].
NHỊ KHỔ

11471

N
3807
NHỊ KHÔNG
.....
Hai thứ không. Về tên gọi cũng như
cách giải thích trong các kinh luận có khác
nhau.
I. Nhân không và Pháp không, gọi
chung là Nhân pháp nhị không, Sinh pháp
nhị không. Nhân không cũng gọi Ngã
không, Sinh không, tức là chân lí nhân
ngã không vô. Người phàm phu vọng chấp
5 uẩn(sắc thụ tưởng hành thức)là ngã, cho
ngã là chủ tể, sinh ra phiền não, tạo ra
các nghiệp. Để phá trừ cái vọng chấp ấy
nên đức Phật nói lí 5 uẩn vô ngã, cho rằng
ngã chỉ là sự hòa hợp giả tạm của 5 uẩn,
hoàn toàn không có chủ tể thường nhất.
Hàng Nhị thừa Thanh văn, Duyên giác
nghe lời Phật dạy mà vào được lí vô ngã,
gọi là Nhân không.
Pháp không, tức là chân lí các pháp
không vô. Hàng Nhị thừa khi chưa đạt được
lí pháp không thì vẫn còn chấp 5 uẩn là
thực có, vì phá trừ vọng chấp này nên Phật
nói Bát nhã thâm tuệ, khiến họ thấy suốt tự
tính 5 uẩn đều không. Hàng Bồ tát nghe lời
dạy ấy của Phật mà vào được lí các pháp đều
không, gọi là Pháp không.
[X. luận Đại trí độ Q.93; luận Thành duy
thức Q.1].
II. Đãn không và Bất đãn không. Có 2
nghĩa:
a) Trong 4 giáo Tạng, Thông, Biệt, Viên
thì Tạng giáo và Thông giáo không thấu rõ
3 đế Không, Giả, Trung, mà quán xét tất cả
pháp thảy đều hư ảo, cứ theo lí không ấy
11472

mà dẫn đến lí tột bực là chỉ thấy không chứ
chẳng thấy bất không, cho nên gọi làĐãn
không. Còn cái không của Biệt giáo và Viên
giáo là cái không của 3 đế tương tức, chẳng
những chỉ thấy không mà còn thấy cả bất
không, bất không tức trung đạo, cho nên
gọi làBất đãn không.
b) Đứng về phương diện Tạng giáo và
Thông giáo mà nói, thì Tích không quán
của Tạng giáo là Đãn không, còn Thể không
quán của Thông giáo là Bất đãn không. Đó
là vì trong Thể không có bao hàm lí trung
đạo.
[X. Ma ha chỉ quán Q.3; Thất thiếp kiến
văn Q.2, phần cuối].
III. Tính không và Tướng không, gọi
chung là Tính tướng nhị không. Các pháp
không có thực tính, gọi là Tính không; các
pháp đã không có thực tính, mà chỉ có cái
tướng giả danh, nhưng tướng này cũng chẳng
phải thực có, nên gọi là Tướng không.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5].
IV. Như thực không và Như thực bất
không: Trong thể chân như không có tất cả
vọng nhiễm, nhưng hiển bày cái thực 1 cách
hoàn toàn, vì thế gọi là Như thực không.
Tuy nhiên, trong thể chân như có đầy đủ
tất cả công đức vô lậu, cho nên gọi là Như
thực bất không.
[X. luận Đại thừa khởi tín].
V. Quyền không và Thực không, gọi
chung là Quyền thực nhị không. Nghĩa là
lí Sinh không mà hàng Nhị thừa ngộ nhập
là Quyền không; còn lí Sinh pháp nhị
không mà hàng Bồ tát ngộ nhập là Thực
không.
[X. luận Bảo tính; luận Biện trung biên
Q.thượng; Đại thừa huyền luận Q.4].
11473

Ngoài ra, trong Mật giáo, khi kết ấn khế,
dùng 5 ngón tay phối hợp với 5 luân mà gọi
đất là ngón út, nước là ngón vô danh, lửa là
ngón giữa, gió là ngón trỏ và không là ngón
cái, bởi thế, khi nói Nhị không tức là chỉ
cho 2 ngón tay cái vậy.
NHỊ KHÔNG CHÂN NHƯ
...........
Cũng gọi Nhị không chân lí.
Chỉ cho Nhân không chân như và Pháp
không chân như.
NHỊ KHÔNG CHÂN NHƯ

11474

N
3808
Nhân không chân như là chân như được
hiển bày khi không còn nhân ngã; Pháp
không chân như là chân như được hiển bày
khi không còn pháp ngã.
(xt. Chân Như).
NHỊ KHÔNG QUÁN
........
Pháp quán xét về 2 cái không.
1. Quán xét nhân không và pháp không
để đoạn trừ phiền não chướng và sở tri
chướng.
2. Vô sinh quán và Vô tướng quán:
a) Vô sinh quán: Các pháp không có tự
tính, do nhân duyên sinh ra, tuy sinh nhưng
chẳng phải thực có, nên là không; tính tự
chẳng sinh nên gọi Vô sinh. Pháp quán này
tương đương với Tính không quán trong
Nam sơn tam quán.
b) Vô tướng quán: Thể tính của pháp
hư giả không vô, phàm phu vọng chấp tướng
các pháp, như thấy hoa đốm giữa hư không
mà cho là có thực; nếu xa lìa vọng tình thì
có thể thấy tướng các pháp là không. Pháp
quán này tương đương với Tướng không
quán trong Nam sơn tam quán.
[X. Du tâm pháp giới kí Q.thượng]. (xt.
Nam Sơn Tam Quán).
NHỊ LÃNH
Chỉ cho 2 thứ lãnh giải(hiểu rõ)là Thám
lãnh và Tề lãnh.
Cứ theo phẩm Tín giải trong kinh Pháp
hoa, 4 vị Đại Thanh văn trình bày sự hiểu
biết của chính mình, sự hiểu biết ấy được
chia làm 2 loại:
1. Thám lãnh: Lãnh giải được ý của đức
11475

Như lai khi Ngài chưa xuất thế, còn ở địa
vị Pháp thân, đã chiếu soi tới căn cơ của
Thanh văn; cũng tức là đã dò xét(thám)ý
sâu xa của đức Phật mà có được sự hiểu rõ
(lãnh).
2. Tề lãnh, cũng gọi Tề giáo lãnh. Nghĩa
là dùng thân Thanh văn thụ giáo nơi thân
hiện tại của Như lai mà được hiểu biết, cho
nên gọi là Tề giáo lãnh.
[X. Pháp hoa văn cú (hội bản) Q.17].
NHỊ LẬU
.....
Hữu lậu và Vô lậu.
1. Hữu lậu: Chỉ cho pháp có phiền não,
hoặc pháp làm tăng thêm duyên phiền não.
2. Vô lậu: Chỉ cho pháp thanh tịnh lìa
phiền não, hoặc là pháp không làm cho
duyên phiền não khác tăng trưởng.
NHỊ LOẠI CÁC SINH
Hai loại đều sinh.
Theo nghĩa của tông Tịnh độ, không
chỉ giới hạn ở những người niệm Phật mới
được sinh về Tịnh độ của đức Phật A di
đà, mà hành giả tu các pháp môn khác ngoài
việc niệm Phật cũng được vãng sinh. Tông
nghĩa này được gọi là Nhị loại các sinh.
Bởi vì bản nguyện của đức Phật A di đà,
trong nguyện thứ 18 tuy chỉ thề cứu giúp
những người niệm Phật, nhưng trong các
nguyện 19, 20 cũng thệ nguyện khiến
những người tu hành các pháp môn khác
cũng được vãng sinh.
NHỊ LOẠI CHỦNG TỬ
Chỉ cho 2 loại chủng tử là Bản hữu chủng
tử và Tân huân chủng tử.
1. Bản hữu chủng tử: Chủng tử từ vô
thủy đến nay đã có sẵn trong thức dị thục,
có công năng sinh ra tất cả pháp hữu vi –
11476

hữu lậu, vô lậu.
2. Tân huân chủng tử, cũng gọi Thủy
khởi chủng sinh(chủng tử mới sinh khởi). Tức
những chủng tử do 7 thức trước hiện hành,
tùy theo những tập khí sai khác của sắc tâm,
NHỊ LOẠI CHỦNG TỬ

11477

N
3809
đều gieo vào thức thứ 8 để lại thành công
năng sinh ra quả.
[X. luận Thành duy thức Q.2].
NHỊ LỘ CHỈ NỄ BỒ TÁT
Bồ tát Nhị lộ chỉ nễ.
Trong Quan âm bộ của Mạn đồ la Mật
giáo do A xà lê Thiện vô úy truyền, có bồ
tát Tì lộ ca na, tên tiếng Phạm làVilokana.
“Vi” nghĩa là rộng lớn, “lokana” nghĩa là
xem khắp, thấy khắp, Hán dịch là Biến quan
bồ tát(Bồ tát thấy khắp). Có thuyết cho rằng
bồ tát Tì lộ ca na chính là bồ tát Nhị lộ chỉ
nễ. Trong Thai tạng đồ tượng thì gọi Nhị lộ
chỉ nễ là Thắng thế.
Cứ theo kinh Bất không quyên sách
quyển 9, hình tượng của vị Bồ tát này giống
như hình tượng được vẽ trong Thai tạng đồ
tượng, tức là ngồi bán già, tay trái nắm lại,
cầm hoa sen, đặt trên bắp vế, bàn tay phải
giơ lên.
NHỊ LỢI
.....
Chỉ cho Tự lợi và Lợi tha.
Lợi mình và lợi người. Trên cầu đạo giác
ngộ là lợi mình, dưới hóa độ chúng sinh là
lợi người.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; Tán A
di đà Phật kệ].
NHỊ LỢI CHÂN THỰC
Chỉ cho Tự lợi chân thực và Lợi tha chân
thực.
Trong phần Tán thiện nghĩa của Quán
kinh sớ, ngài Thiện đạo có giải thích về Chí
thành tâm, cho rằng “chí” là chân, “thành”
là thực. Chân thực có 2 thứ: Tự lợi và lợi
11478

tha.
Tự lợi chân thực lại chia làm 2:
1. Trong tâm chân thực ngăn ngừa, xả
bỏ các việc xấu ác của mình và người, đi
đứng ngồi nằm lúc nào cũng nghĩ rằng mình
đang làm giống như tất cả các vị Bồ tát đang
làm.
2. Trong tâm chân thực siêng tu các
điều thiện cho mình, cho người. Về điểm
này, 3 nghiệp thân, khẩu, ý có 6 điều trọng
yếu là:
a) Khẩu nghiệp: Trong tâm chân thực,
khen ngợi đức Phật A di đà và y báo, chính
báo của Ngài.
b) Khẩu nghiệp: Trong tâm chân thực,
nhàm chán những nỗi khổ đau, xấu xa thuộc
về y báo, chính báo của mình và người trong
3 cõi, 6 đường.
c) Thân nghiệp: Trong tâm chân thực,
thường chắp tay, kính lễ, cúng dường đức
Phật A di đà và y báo, chính báo của Ngài.
d) Thân nghiệp: Trong tâm chân thực,
xả bỏ y báo, chính báo của mình và người
trong 3 cõi sinh tử này.
e) Ý nghiệp: Trong tâm chân thực, quán
xét, nhớ tưởng đức Phật A di đà và y báo,
chính báo của Ngài như đang hiện ở trước
mắt.
g) Ý nghiệp: Trong tâm chân thực, nhàm
chán, vứt bỏ y báo, chính báo của mình và
người trong 3 cõi sinh tử này.
Trong tâm chân thực cần phải loại trừ
3 nghiệp bất thiện, nếu 3 nghiệp thiện phát
khởi thì phải thực hành, bất luận trong,
ngoài, sáng, tối đều phải chân thực, cho
nên gọi là Chí thành tâm. Nhưng điều đáng
tiếc là trong sách có nêu ra Nhị lợi chân
thực, mà ngài Thiện đạo chỉ giải thích phần
11479

Tự lợi chân thực chứ không thấy giải thích
phần Lợi tha chân thực, cho nên đã nảy
sinh nhiều cách giải thích khác nhau về
vấn đề này.
Trong Tán thiện nghĩa truyền thông kí
và Lược sao, ngài Lương trung của Nhật bản
có nói rõ về điều này, cho rằng ngài Thiện
đạo nêu ra Nhị lợi mà chỉ giải nghĩa phần
NHỊ LỢI CHÂN THỰC

11480

N
3810
Tự lợi, chứ không nói đến Lợi tha, là vì,
theo ngài, nếu đã biết nghĩa tự lợi thì nghĩa
lợi tha tự nhiên cũng rõ, cho nên không cần
nói lại.
NHỊ LUÂN
Chỉ cho Thực luân và Pháp luân. Thực
luân nghĩa là trai luân, Pháp luân nghĩa là
thuyết pháp.
Trong Đại hội ắt có nói pháp, nói pháp
tức là Chuyển pháp luân; cũng lại có thụ
trai, gọi là Thực luân. Hai luân này phải
tùy thuộc nhau mà xoay chuyển, giống như
2 cái bánh của chiếc xe, vì thế gọi là Nhị
luân.
NHỊ LỤC CHI DUYÊN
...........
Nhị lục là 2 lần 6 thành 12. Nhị lục chi
duyên tức là 12 nhân duyên.
(xt. Thập Nhị Nhân Duyên).
NHỊ LỤC CHI NGUYÊN
...........
Chỉ cho 12 thệ nguyện của đức Dược sư
Như lai.
1. Nguyện thân mình và người có ánh
sáng rực rỡ.
2. Nguyện uy đức vòi vòi mở đường ánh
sáng cho chúng sinh.
3. Nguyện chúng sinh được thỏa mãn
những điều mong cầu, không bị nghèo khổ.
4. Nguyện hết thảy chúng sinh an trụ
trong Đại thừa.
5. Nguyện tất cả chúng sinh thường tu
phạm hạnh, đầy đủ 3 tụ tịnh giới.
6. Nguyện tất cả chúng sinh đều được
đầy đủ các căn.
11481

7. Nguyện trừ diệt các bệnh cho hết thảy
chúng sinh, làm cho thân tâm họ được yên
vui, mau chứng Vô thượng bồ đề.
8. Nguyện chuyển nữ thành nam.
9. Nguyện các loài hữu tình thoát khỏi
sự ràng buộc của thiên ma, ngoại đạo, ra
khỏi rừng rậm tà tư, ác kiến, đưa họ về chính
kiến.
10. Nguyện cho chúng sinh thoát khỏi
nạn bạo chúa, giặc cướp...
11. Nguyện cho chúng sinh đều được no
đủ.
12. Nguyện cho những người nghèo túng
không y phục được y phục tốt đẹp.
[X. kinh Dược sư lưu li quang Như lai
bản nguyện công đức].
NHỊ LỤC THỜI TRUNG
...........
Mười hai thời trong 1 ngày 1 đêm.
Lịch pháp Ấn độ chia 1 ngày đêm là 6
thời, hoặc 8 thời.
[X. Hư đường hòa thượng ngữ lục].
NHỊ LỰC
.....
I. Nhị Lực.
Chỉ cho Tư trạch lực và Tu tập lực.
1. Tư trạch lực: Sức tư duy chọn lựa
giáo lí chân chính để đối trị các nghiệp
chướng.
2. Tu tập lực: Sức tu tập tất cả các hạnh
lành để làm cho sự tu tập ấy nhất định được
bền vững.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.8].
II. Nhị Lực.
Chỉ cho Tự lực và Tha lực.
1. Tự lực: Dùng sức của chính mình tu
tập 3 học giới, định, tuệ để đạt được giác
ngộ, giải thoát.
11482

2. Tha lực: Nương vào sức bản nguyện
của đức Phật A di đà, chuyên tâm xưng danh
niệm Phật để cầu vãng sinh Tịnh độ.
[X. Lược luận an lạc tịnh độ nghĩa].
III. Nhị Lực.
Chỉ cho Hữu lực và Vô lực.
Theo thuyết của tông Hoa nghiêm thì
NHỊ LỰC

11483

N
3811
muôn pháp đều nhờ sự hỗ tương nhiếp nhập
của 2 lực này mà tồn tại. Nghĩa là vật này có
toàn lực nên có khả năng thu nhiếp vật kia;
trái lại, vật kia hoàn toàn vô lực nên có thể
nương vào vật này...
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.trung].
NHỊ LƯỢNG
.....
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Chỉ cho Hiện lượng và Tỉ lượng.
1. Hiện lượng: Dùng 5 thức trước nhận
biết sự vật chung quanh, không qua ý thức
phân biệt, như mắt thấy sắc, tai nghe tiếng
là biết ngay, không cần suy xét, gọi là Hiện
lượng.
2. Tỉ lượng: Tỉ là so sánh. Tỉ lượng là sự
nhận biết bằng sự phân biệt, suy diễn của ý
thức. Chẳng hạn như khi mắt thấy bông hoa
thì chỉ biết đó là hoa(tức hiện lượng)chứ
chưa biết là hoa gì. Sau đó, ý thức phân biệt,
biết là hoa hồng, không phải hoa mai... thì
là Tỉ lượng. Hoặc từ đàng xa trông thấy khói
mà suy diễn ở đó có lửa... là Tỉ lượng.
[X. luận Nhân minh nhập chính lí; Nhân
minh nhập chính lí luận sớ Q.thượng, phần
đầu; Nhân minh luận sớ minh đăng sao Q.1,
phần đầu].
NHỊ LƯU
.....
Chỉ cho Thuận lưu và Nghịch lưu, tức
xuôi dòng và ngược dòng.
Thuận lưu là xuôi dòng sinh tử: Chúng
sinh trong 6 đường, khởi hoặc tạo nghiệp,
xuôi dòng sinh tử, trái đường Niết bàn, đó
là nhân quả lưu chuyển.
11484

Nghịch lưu là ngược dòng sinh tử: Tức
là Sơ quả Tu đà hoàn dứt phiền não trong
3 cõi; nên dần dần ngược dòng sinh tử,
hướng về đường Niết bàn, đó là nhân quả
hoàn diệt.
[X. kinh Niết bàn Q.36 (bản Bắc)].
NHỊ MẠN SAI
Phạm: Mìmàôsà.
Cũng gọi Di mạn sa, Di tức già.
Hán dịch: Khảo sát nghiên cứu.
Chỉ cho Thanh hiển luận sư, 1 trong 6
phái triết học ở Ấn độ đời xưa.
Học thuyết nghiên cứu Phệ đà của Ấn
độ có thể chia làm 2 phái:
1. Nhị mạn sai, cũng gọi Nghiệp nhị
mạn sai; Tiền nhị mạn sai, căn cứ vào phần
Nghi quĩ và Thích nghĩa trong nửa trước
của bộ Phạm thư, lấy việc cúng tế làm chính,
nghiên cứu, hội thông các nghĩa nghi ngờ
và dị thuyết.
2. Phệ đàn đa, cũng gọi Trí nhị mạn sai,
Hậu nhị mạn sai, căn cứ vào phần Áo nghĩa
thư trong nửa sau của bộ Phạm thư, lấy việc
nghiên cứu về “Phạm” (Brahman) làm
chính. Hai phái này hợp lại gọi chung là Di
mạn sai.
[X. Bát nhã đăng luận thích Q.13; luận
Thành duy thức Q.1; Thanh hiển luận].
NHỊ MẬT
.....
Chỉ cho Lí mật và Sự mật.
1. Lí mật: Nói về lí viên dung bất li.
2. Sự mật: Nói về sự bí mật của thân,
khẩu, ý của đức Như lai.
Tông Thai mật Nhật bản cho các kinh
Pháp hoa và Niết bàn là Lí mật, còn các
kinh Chân ngôn là giáo pháp sự lí đều bí
mật.
11485

NHỊ MĨ
Hai nét đẹp: Chỉ cho Định trang nghiêm
và Tuệ trang nghiêm.
Hồng tự nghĩa của ngài Không hải (Đại
77, 407 thượng) nói: “Nhị mĩ đầy đủ, tứ biện
lắng trong, chính là thực nghĩa của viên đức”.
NHỊ MĨ

11486

N
3812
NHỊ MỘC
Chỉ cho Đại thụ(cây lớn) và Tiểu thụ
(cây nhỏ).
1. Đại thụ: Ví dụ cho Bồ tát Biệt giáo.
Trong hội Pháp hoa, hàng Bồ tát Biệt giáo
nghe nói pháp Nhất thừa, được thụ kí thành
Phật, hóa độ khắp tất cả chúng sinh, như
cây lớn nhờ thấm nhuần nước mưa mà được
tăng trưởng, tươi tốt sum xuê, tỏa bóng mát
che cho tất cả, nên gọi là Đại thụ.
2. Tiểu thụ: Ví dụ Bồ tát Thông giáo.
Trong hội Pháp hoa, hàng Bồ tát Thông giáo
cũng nghe nói pháp Nhất thừa, được thụ kí
th np
Ôô
ợmợc th

11487

niềm vui thiền định thế gian, vì vậy cũng
khó giáo hóa.
NHỊ NỮ
.....
Chỉ cho Công đức thiên nữ và Hắc ám
nữ.
Công đức thiên nữ có năng lực làm cho
tài bảo của người ta dồi dào, còn Hắc ám nữ
thì lại hay khiến người ta hao tiền tốn của.
Công đức thiên nữ là chị, Hắc ám nữ là em.
Hai chị em thường không rời nhau, hễ Công
đức thiên nữ ở đâu thì Hắc ám nữ cũng có
mặt ở đó.
[X. kinh Niết bàn Q.12 (bản Bắc)].
NHỊ NGÃ CHẤP
Chỉ cho Câu sinh ngã chấp và Phân biệt
ngã chấp.
1. Câu sinh ngã chấp: Đối với thân do
5 uẩn giả hòa hợp, vọng chấp là thực ngã,
ngã chấp này sinh ra cùng 1 lúc với thân,
nên gọi là Câu sinh ngã chấp.
2. Phân biệt ngã chấp: Do chấp trước
thực ngã, nên phân biệt rằng ta có khả năng
làm các việc thiện, việc ác... từ đó khởi chấp
trước, tức nương vào sức phân biệt của chính
mình mà sinh ra chấp trước, gọi là Phân
biệt ngã chấp.
(xt. Ngã Chấp).
NHỊ NGÃ KIẾN
Chỉ cho 2 thứ vọng kiến là Nhân ngã
kiến và Pháp ngã kiến.
1. Nhân ngã kiến: Tất cả phàm phu
không hiểu được rằng thân người là do 5
uẩn giả hợp, rồi cho là có chủ tể mà chấp ta
là con người có ngã thể thường nhất, gọi là
Nhân ngã kiến.
2. Pháp ngã kiến: Hàng Nhị thừa
không liễu ngộ được tính không của các
11488

pháp, nên chấp tất cả pháp đều có thể tính, dù được trí nhân vô ngã, nhưng còn sợ sinh NHỊ NGÃ KIẾN

11489

N
3813
tử, vọng chấp pháp Niết bàn, đối với các
pháp còn có kiến chấp, cho nên gọi là Pháp
ngã kiến.
[X. luận Đại thừa khởi tín Q.hạ].
NHỊ NGHIÊM
.....
I. Nhị Nghiêm.
Chỉ cho 2 thứ trang nghiêm:
1. Trí tuệ trang nghiêm: Tu luyện trí
tuệ để trang nghiêm thân mình.
2. Phúc đức trang nghiêm: Chứa góp
phúc đức để trang nghiêm thân mình.
Kinh Đại bát niết bàn (bản Bắc) quyển
27 (Đại 12, 523 thượng) nói: “Hai thứ trang
nghiêm: Một là trí tuệ, hai là phúc đức. Nếu
Bồ tát nào có đủ cả 2 thứ trang nghiêm ấy
thì biết được Phật tính”.
II. Nhị Nghiêm.
Chỉ cho Hình tướng trang nghiêm và Đệ
nhất nghĩa trang nghiêm.
1. Hình tướng trang nghiêm: Nếu người
nào phân biệt cõi Phật là hình tướng hữu vi
rồi tự cho mình đã thành tựu cảnh giới ấy,
thì người đó đã chấp trước vào cảnh sắc,
thanh..., chẳng phải trang nghiêm chân thực,
nên gọi là Hình tướng trang nghiêm.
2. Đệ nhất nghĩa trang nghiêm: Tâm
thanh tịnh không dính mắc, trí tuệ chân
thực, thấu suốt cõi tự tính duy tâm hiển hiện,
đó là thành tựu cõi Phật bằng chính trí, gọi
là Đệ nhất nghĩa trang nghiêm.
NHỊ NGHIÊP
.....
I. Nhị Nghiệp.
Chỉ cho 2 loại Nghị nghiệp:
11490

1. Dẫn nghiệp và Mãn nghiệp: Trong
6 đường đều có 2 loại quả báo là Tổng báo
(quả báo chung) và Biệt báo(quả báo riêng),
như trong cõi người thì tất cả mọi người đều
thuộc cõi người, đó là Tổng báo. Nhưng
trong Tổng báo lại có các Biệt báo, như cùng
là loài người trong cõi người mà có người
thông minh, kẻ ngu đần, người mạnh khỏe,
kẻ ốm yếu, người đẹp đẽ, kẻ xấu xí v.v... và
v.v..., đó là do Biệt báo của mỗi cá nhân.
Nghiệp nhân dẫn đến Tổng báo gọi là Dẫn
nghiệp, còn nghiệp nhân hoàn thành các
Biệt báo thì gọi là Mãn nghiệp.
2. Thiện nghiệp và Ác nghiệp: Thiện
nghiệp là những việc làm trong đường tốt
lành, như 5 giới, 10 điều thiện... có năng lực
mang lại quả vui trong thiện đạo. Ác nghiệp
là những hành động tội ác, như 5 tội nghịch,
10 điều ác... có năng lực đưa đến quả khổ
trong ác đạo.
II. Nhị Nghiệp.
Chỉ cho Trợ nghiệp và Chính nghiệp.
1. Trợ nghiệp: Nghiệp có khả năng giúp
đỡ thêm cho việc vãng sinh Tịnh độ. Như
trong 5 hạnh tu tập chính yếu là: Đọc tụng,
Quán sát, Lễ bái, Xưng danh và Tán thán
cúng dường thì Đọc tụng, Quán sát, Lễ bái
và Tán thán cúng dường là Trợ nghiệp.
2. Chính nghiệp: Nghiệp nhân chính
yếu của việc vãng sinh, đó là hạnh Xưng
danh trong 5 chính hạnh nói ở trên.
[X. phần Tán thiện nghĩa trong Quán
vô lượng thọ Phật kinh sớ Q.4].
NHỊ NGỘ
.....
I. Nhị Ngộ.
Chỉ cho Đốn ngộ và Tiệm ngộ.
Đốn ngộ là trực tiếp ngộ ngay vào chân
11491

lí tột cùng, còn Tiệm ngộ là giác ngộ dần
dần theo thứ lớp.
Tông Pháp tướng cho rằng Bồ tát có
định tính không cần phải trải qua quá trình
Thanh văn, Duyên giác mà tiến thẳng lên
địa vị Bồ tát, gọi là Đốn ngộ bồ tát. Còn
những người có chủng tính bất định phải
trải qua quá trình Thanh văn, Duyên giác
mới vào được đạo Bồ tát, thì gọi là Tiệm
ngộ bồ tát.
NHỊ NGỘ

11492

N
3814
II. Nhị Ngộ.
Chỉ cho Ngộ tha (Phạm: Paràrtha) và
Tự ngộ (Phạm:Svàrtha).
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Ngộ tha là làm cho người khác hiểu rõ,
cũng tức là làm cho người khác có được chính
trí. Còn Tự ngộ là làm cho chính mình liễu
ngộ, cũng tức là làm cho chính mình có được
chính trí.
Người lập luận dùng ngôn ngữ làm cho
người vấn nạn và người chứng nghĩa(trọng
tài)hiểu rõ chính lí, gọi là Ngộ tha. Còn
người lập luận thì trước hết cần phải tự
ngộ rồi sau mới ngộ tha được. Vì Nhị ngộ
có 2 điều lợi ích là Tự ngộ và Ngộ tha,
cho nên cũng gọi là Nhị ích. Tự ngộ và
Ngộ tha mỗi bên đều có 4 môn, gọi chung
là Nhân minh bát môn (Tám môn Nhân
minh).
[X. Nhân minh nhập chính lí luận Ngộ
tha môn thiển thích]. (xt. Nhân Minh Bát
Môn).
NHỊ NGU
.....
Chỉ cho 2 thứ mê hoặc của hàng Bồ tát
Thập địa:
1. Mê hoặc chấp trước ngã pháp: Chủ
thể và khách thể xưa nay vốn không có tự
tính, nhưng lại cho là chúng có thực thể mà
sinh ra chấp trước.
2. Mê hoặc chấp trước ác thú, tạp
nhiễm: Chấp trước ác đạo, tạp nhiễm luống
công làm nhơ nhớp tâm mình mà chiêu cảm
quả khổ.
Lâm gian lục quyển hạ (Vạn tục 148, 323
11493

thượng) nói: “Đến bậc Thập địa vẫn còn
nhị ngu).
[X. Bách pháp vấn đáp sao Q.7].
NHỊ NGŨ THỰC
... ... ..
Chỉ cho 2 loại thức ăn: Bồ thiện ni thực
và Kha đãn ni thực. Mỗi loại đều có 5 món
thức ăn:
1. Ngũ bồ thiện ni thực(Phạm:Paĩcabhojanìya),
cũng gọi Ngũ bồ xà ni thực.
Tức là 5 thức ăn chính, gồm: Cơm, xôi, miến,
thịt và bánh. Ăn đủ 5 món này gọi là Túc
thực(ăn đủ).
2. Ngũ kha đãn ni thực(Phạm:Paĩcakhadanìya),
cũng gọi Ngũ khư xà ni thực.
Tức là 5 loại thức ăn phụ, gồm: Củ, cọng, lá,
hoa và quả. Nếu chỉ ăn 5 món phụ này thôi
thì không thành Túc thực.
Cứ theo Căn bản thuyết nhất thiết hữu
bộ tì nại da quyển 36, nếu trước dùng 5 món
ăn phụ thì sau đó được ăn thêm 5 món ăn
chính; ngược lại, nếu trước dùng 5 món ăn
chính rồi thì sau đó không được ăn thêm 5
món phụ nữa, nếu ăn thêm thì phạm giới.
[X. luật Tứ phần Q.59]. (xt. Thực).
NHỊ NGUYÊN THẦN GIÁO
Tông giáo chủ trương có 2 vị thần thiện
và ác tồn tại đối lập nhau và chỉ lấy thiện
thần làm đối tượng sùng bái. Như Tỏa la á
tư đức giáo(cũng gọi Thiên giáo, Bái hỏa giáo).
Nặc tư thế giáo, Ma ni giáo... đều thuộc về
Nhị nguyên thần giáo.
NHỊ NHÂN
.....
I. Nhị Nhân.
Chỉ cho Sinh nhân và Liễu nhân.
1. Sinh nhân: Nhân vốn đủ lí pháp tính,
có năng lực sinh ra tất cả thiện pháp, như
11494

các loại hạt giống có năng lực nảy mầm.
2. Liễu nhân: Nhân trí tuệ chiếu soi lí
pháp tính, giúp cho việc sinh thành vạn vật,
như đèn soi rọi các vật khiến cho được thấy
rõ ràng.
Hai nhân trên đồng nghĩa với Chính
nhân và Duyên nhân.
[X. kinh Niết bàn Q.28 (bản Bắc)].
NHỊ NHÂN

11495

N
3815
II. Nhị Nhân.
Chỉ cho Năng sinh nhân và Phương tiện
nhân.
1. Năng sinh nhân: Thức thứ 8 có công
năng sinh ra các thứ mắt, tai... là nhân của
tất cả thiện, ác, như các loại hạt giống có
khả năng nảy mầm.
2. Phương tiện nhân: Các thức tai, mắt...
có thể là phương tiện dẫn phát hạt giống
thiện ác của thức thứ 8, cũng như đất, nước,
ánh sáng... có khả năng làm cho các loại hạt
giống nảy mầm.
[X. luận Du già sư địa Q.38; Tông kính
lục Q.71].
III. Nhị Nhân.
Chỉ cho Tập nhân và Báo nhân.
1. Tập nhân, cũng gọi là Đồng nhân.
Tức là quả khởi lên sau, lại tiếp tục tập quen
nhân trước mà tăng trưởng, như tập quen
tham dục thì tham dục càng tăng.
2. Báo nhân, cũng gọi Dị thục nhân.
Tức quả báo đời sau là do nhân nghiệp đời
trước đưa đến, như đời trước gieo nhân thiện
thì đời này được quả vui, đời trước gây nhân
ác thì đời này chịu quả khổ.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi tập chú
Q.trung; Pháp hoa văn cú Q.18].
IV. Nhị Nhân.
Chỉ cho Cận nhân và Viễn nhân.
1. Cận nhân: Nhân gần. Nghĩa là nhân
trực tiếp dẫn sinh ra quả, như phàm phu tu
hạnh bố thí thì đời sau đó sẽ được quả báo
tốt đẹp.
2. Viễn nhân: Nhân xa. Nghĩa là nhân
gián tiếp dẫn sinh ra quả, như tu thiền định
11496

của thế gian sẽ gián tiếp đưa đến quả báo
sinh ra ở các tầng trời thuộc cõi Sắc.
[X. luận Đại trí độ Q.96].
V. Nhị Nhân.
Chỉ cho Khiên dẫn nhân và Sinh khởi
nhân.
1. Khiên nhẫn nhân: Nhân dắt dẫn.
Nghĩa là nhân chưa đủ điều kiện đã gián
tiếp đưa đến quả khổ sinh tử.
2. Sinh khởi nhân: Nhân đã đủ điều
kiện, trực tiếp sinh ra quả khổ sinh tử.
Như vô minh, hành, thức, danh, sắc, lục
xứ, xúc, thụ trong 12 nhân duyên, thuộc về
Khiên nhẫn nhân, còn ái, thủ và hữu thì
thuộc về Sinh khởi nhân.
[X. luận Du già sư địa Q.31].
NHỊ NHÂN CÂU PHẠM
Cũng gọi Nhị câu phạm quá.
Cả 2 người đều có lỗi.
Trong 4 giáo: Tạng, Thông, Biệt, Viên
do tông Thiên thai thành lập thì những
người thuộc 3 giáo: Tạng, Thông, Biệt gọi
là Thô nhân; còn những người thuộc Viên
giáo thì gọi là Tế nhân. Nhưng theo quan
điểm của tông Thiên thai thì cả 2 hạng
Thô nhân và Tế nhân trước thời Pháp hoa
vẫn chỉ là Thô nhân (Nhị nhân câu phạm),
nghĩa là Viên giáo trước thời Pháp hoa
vẫn không bằng Viên giáo của thời Pháp
hoa.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.1].
NHỊ NHÂN XUẤT PHẬT THÂN HUYẾT
Một người dùng tâm ác và 1 người
dùng tâm thiện làm cho thân Phật chảy
máu.
1. Đề bà đạt đa xô đá bị tội: Đề bà đạt
đa sinh tâm cực ác, từ trên núi xô đá xuống
11497

định cho đè lên thân Phật, nhưng đá chỉ
trúng chân khiến chân Ngài chảy máu, vì
thế nên phải chịu tội báo.
2. Kì vực châm kim được phúc: Kì vực
là vị thầy thuốc giỏi, vì chữa bệnh cho Phật
nên dùng kim châm chích làm cho thân Phật
chảy máu, Phật liền khỏi bệnh, nhờ đó mà
được phúc.
[X. luận Đại trí độ Q.14].
NHỊ NHÂN XUẤT PHẬT THÂN HUYẾT

11498

N
3816
NHỊ NHẪN
Hai pháp nhẫn của Bồ tát tu hành.
I. Nhị Nhẫn.
Chỉ cho Sinh nhẫn và Pháp nhẫn.
1. Sinh nhẫn, cũng gọi Chúng sinh
nhẫn. Nghĩa là Bồ tát đối với tất cả chúng
sinh không giận không bực, như mẹ hiền
thương con. Cho dù chúng sinh có âm mưu
hãm hại Bồ tát thì Bồ tát vẫn chịu đựng,
không hề sinh tâm tức giận, ghét bỏ; hay
được chúng sinh cung kính cúng dường mấy
chăng nữa thì cũng không vì thế mà sinh
tâm cống cao chấp trước.
2. Pháp nhẫn, cũng gọi Vô sinh pháp
nhẫn. Nhẫn nghĩa là an nhẫn. Vô sinh pháp
vốn chỉ cho pháp bất sinh bất diệt, ở đây
chỉ nói về nghĩa bất sinh nên gọi là Vô sinh.
Đối với pháp vô sinh, Bồ tát chấp nhận, an
vui, không động không lui, gọi là Pháp nhẫn.
[X. luận Đại trí độ Q.6].
II. Nhị Nhẫn.
Chỉ cho An thụ khổ nhẫn và Quán sát
pháp nhẫn.
1. An thụ khổ nhẫn: An nhiên chịu
đựng các nỗi khổ như bệnh tật, nước lửa,
dao gậy... mà không động tâm.
2. Quán sát pháp nhẫn: Quán xét các
pháp, thể tính hư huyễn, vốn không sinh
diệt, tin hiểu chân thực, tâm không vọng
động, an nhiên chấp nhận.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.5].
III. Nhị Nhẫn.
Chỉ cho Thế gian nhẫn và Xuất thế gian
nhẫn.
1. Thế gian nhẫn: Sự an nhẫn hữu lậu,
11499

hữu tướng mà Bồ tát sơ tâm phát khởi tùy
theo các quả báo, phúc nghiệp... khi duyên
theo chúng sinh hữu tướng hữu thủ, thản
nhiên chịu đựng các việc khổ vui, thuận
nghịch của thế gian, cho nên gọi là Thế
gian nhẫn.
2. Xuất thế gian nhẫn: Sự an nhẫn vô
lậu, vô tướng mà Bồ tát phát khởi vì lòng
đại bi lợi tha bình đẳng, khế hợp với vô vi
tịch diệt, tâm không nhiễm trước, nhậm vận
tự nhiên mà thực hiện các việc, chịu đựng
tất cả cảnh khổ vui, thuận nghịch mà không
thấy tướng các pháp sinh diệt, cho nên gọi
là Xuất thế gian nhẫn.
[X. kinh Đại thừa địa tạng thập luân Q.9]
(xt. Nhẫn).
NHỊ NHẬP TỨ HẠNH
Nhị nhập: Hai yếu chỉ vào đạo; Tứ hạnh:
Bốn hạnh.
Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển
30, Tổ Bồ đề đạt ma có nói lược về yếu chỉ
vào đạo của Đại thừa và yếu chỉ đó không
ngoài 2 đường Lí nhập và Hạnh nhập.
1. Lí nhập: Nhờ giáo pháp mà ngộ được
tông chỉ, vững tin rằng mọi loài đều cùng 1
chân tính, chỉ vì khách trần vọng tưởng che
khuất nên không hiểu rõ, nếu bỏ vọng về
chân, ngồi yên suy nghĩ, thì không thấy có
mình có người, thánh phàm là 1, trụ vững
không dời, cũng không theo văn chữ. Đây
tức là thầm hợp với lí, không có phân biệt,
lặng lẽ vô vi, gọi là Lí nhập.
2. Hạnh nhập: gồm 4 hạnh:
a) Báo oán hạnh: Người tu đạo, nếu khi
chịu khổ thì nên nghĩ rằng: “Đây là do đời
trước ta đã tạo nghiệp ác, nay quả chín mùi,
nên cam tâm nhẫn chịu, không nên oán
than”. Khi sinh tâm như vậy thì ứng hợp
11500

với lí mà hóa giải được oan nghiệp và vững
tiến trên đường đạo.
b) Tùy duyên hạnh: Chúng sinh vô ngã,
đều do nghiệp chuyển, khổ vui cùng chịu,
đều từ duyên sinh; nếu được quả báo thù
thắng, vinh dự... thì đều do nhân đời trước
mang lại, khi duyên hết thì hoàn không.
Được mất tùy duyên, tâm không thêm bớt,
gió vui chẳng động, ngầm thuận với đạo.
NHỊ NHẬP TỨ HẠNH

11501

N
3817
c) Vô sở cầu hạnh: Người đời mê đắm,
luôn luôn tham trước, gọi là Cầu; người trí
hiểu lí chân thực, an tâm vô vi, vạn hữu đều
không, nên chẳng mong cầu, đó là chân
chính vô cầu, cứ thuận theo đạo mà làm.
d) Xứng pháp hạnh: Lí tính thanh tịnh
gọi là Pháp. Lí này không có các tướng,
không nhiễm không dính, chẳng đây chẳng
kia. Người trí tin hiểu lí này nên thực hành
đúng(xứng)pháp, pháp thể không xan lận,
đem cả thân, mệnh, tài bảo thực hành xả
thí, tâm không luyến tiếc, thấu suốt ba
không(không người cho, không người nhận,
không vật cho), lợi mình lợi người, trang
nghiêm đạo giác ngộ; vì trừ vọng tưởng
nên tu hạnh lục độ mà không thấy mình
làm gì.
Cứ theo lời tựa Bồ đề đạt ma lược biện
Đại thừa nhập đạo tứ hạnh do ngài Đàm
lâm –đệ tử của Tổ Bồ đề đạt ma– soạn, thì
Tổ Đạt ma cảm động trước sự tinh thành
của 2 vị đệ tử là Đạo dục và Tuệ khả nên Tổ
dạy đạo chân thực cho 2 vị rằng (Đại 51,
458 trung): “Khiến an tâm như thế, phát
hạnh như thế, thuận vật như thế, phương
tiện như thế, đó là pháp an tâm của Đại
thừa khiến không lầm lẫn. An tâm như thế
là thiền định, phát hạnh như thế là 4 hạnh,
thuận vật như thế là ngăn ngừa sự cơ hiềm,
phương tiện như thế là trừ bỏ sự dính mắc”.
Vì thế nên biết Nhị nhập tứ hạnh là tương
đương với An tâm(Lí nhập)và Phát hạnh
(Hạnh nhập).
Thuyết Nhị nhập rất giống với thuyết
trong phẩm Nhập thực tế của kinh Kim
11502

cương tam muội, còn thuyết Tứ hạnh thì
tương tự như thuyết Thập hạnh trong kinh
Hoa nghiêm quyển 11 (bản dịch cũ) cho nên
có người suy ra đó là xuất xứ của thuyết Nhị
nhập tứ hạnh.
Trong Truyền pháp chính tông kí quyển
5, ngài Khế tung đời Tống ngờ rằng Tứ hạnh
không phải do Tổ Đạt ma nói, nhưng phổ
thông người ta vẫn tin chắc đó là thuyết của
Tổ Đạt ma.
[X. chương 19 trong Hán Ngụy Lưỡng
Tấn Nam Bắc triều Phật giáo sử (Thang dụng
đồng); Bồ đề đạt ma đích Nhị nhập tứ hạnh
thuyết dữ Kim cương tam muội kinh (Thủy
dã Hoằng nguyên soạn, Đạt hòa dịch, Phật
quang học báo số 4)].
NHỊ NHẬP TỨ HẠNH LUẬN
Tác phẩm, 1 quyển, ngữ lục của Sơ tổ
Bồ đề đạt ma. Sách này mới được tìm thấy
thời gần đây, chưa có bản nhất định. Hiện
có các nguyên bản như:
1. Bản Triều tiên mang tên: Bồ đề đạt
ma tứ hạnh luận, gồm 2 loại bản khắc in, 1
vào năm Thiên thuận thứ 8 (1464) và 1 vào
năm Long hi thứ 2 (1908). Bản in năm 1908
được thu vào Thiền môn toát yếu.
2. Bản chép tay phát hiện ở Đôn hoàng
được cất giữ tại thư viện Bắc kinh.
3. Bản chép tay Đôn hoàng mang các số
hiệu: A. Stein 2715 và 3375 được thu giữ tại
Bảo tàng viện Luân đôn.
4. Bản chép tay Đôn hoàng mang các số
hiệu: P. Pelliot 3018 và 4634 được tàng trữ
ở Thư viện quốc gia tại Paris.
Phần đầu quyển của 2 bản Đôn hoàng
trên đây đều bị rách, cho nên không biết
đích xác tên sách là gì. Còn trong Lăng già
sư tư kí và Cảnh đức truyền đăng lục thì
11503

đều đề là: “Bồ đề đạt ma lược biện Đại thừa
nhập đạo tứ hạnh, đệ tử Đàm lâm tự”.
Nhưng, trước thời bản chép tay được tìm
thấy ở động Đôn hoàng thì sách này bị ngờ
là không phải do Tổ Đạt ma nói; mãi sau
khi bài khảo luận “Bồ đề đạt ma đích Nhị
nhập tứ hạnh thuyết dữ Kim cương tam
muội kinh” của ông Thủy dã Hoằng nguyên
–học giả Nhật bản– xuất hiện, thì giá trị
của sách này mới được công nhận, đồng thời
cũng được xem là tư liệu chính của Đạt ma
NHỊ NHẬP TỨ HẠNH LUẬN

11504

N
3818
truyện, Tuệ khả truyện trong Tục cao tăng
truyện do ngài Đạo tuyên soạn.
Những bản chép tay ở Đôn hoàng bao
gồm Tạp lục bộ, gọi chung là “Nhị nhập tứ
hạnh luận”, nay trở thành 1 bộ duy nhất là
Đạt ma ngữ lục.
[X. Đạt ma chi ngữ lục (Liễu điền Thánh
sơ); Thiền tông sử nghiên cứu (Vũ tỉnh Bá
thọ); Đạt ma chi nghiên cứu (Quan khẩu
Chân đại); Tứ hạnh luận trường quyển tử
dữ Bồ đề đạt ma luận (Điền trung Lương
chiêu)]. (xt. Nhị Nhập Tứ Hạnh).
NHỊ NHỊ HỢP DUYÊN
...........
Kết hợp 2 pháp lại để quán tưởng.
Nghĩa là khi ở giai vị Biệt tướng niệm
trụ, hành giả quán tưởng 4 thứ: Thân, Thụ,
Tâm, Pháp, thì đem Pháp kết hợp với 3 thứ
kia để quán tưởng, gọi là Nhị nhị hợp duyên.
Tức là kết hợp Pháp với Thân, với Thụ và
với Tâm mà quán tưởng.
(xt. Tứ Niệm Trụ).
NHỊ NHIẾP
Chỉ cho Tự nhiếp và Tha nhiếp.
Nhiếp là bắt lấy, thu nhiếp lại. Tất cả
các pháp đều có tự lực, tha lực, tự nhiếp, tha
nhiếp.
1. Tự nhiếp: Người dùng sức mình mà
tự thu nhiếp lấy.
2. Tha nhiếp: Người dùng sức người khác
rồi bị người khác nhiếp thủ.
(xt. Tha Nhiếp, Tự Nhiếp).
NHỊ NHƯ
.....
Hai loại chân như. Có các thuyết sau đây:
11505

I. Nhị Như.
Chỉ cho Tùy duyên chân như và Bất biến
chân như.
1. Tùy duyên chân như: Chân như
không giữ tự tính, nếu theo duyên nhơ thì
sinh ra pháp nhơ; nếu theo duyên sạch thì
sinh ra pháp sạch.
2. Bất biến chân như: Chân như giữ tự
tính, mặc dù theo duyên mà thành các pháp
thiên sai vạn biệt nhưng không mất tính
chân như.
Tùy duyên chân như có năng lực sinh ra
tất cả pháp thế gian và xuất thế gian, đó là
An lập chân như; còn Bất biến chân như
thì vốn vắng lặng vô vi, xa lìa các tướng, đó
là Phi an lập chân như. Tùy duyên chân như
như sóng, Bất biến chân như như nước, nước
bất biến mà nổi lên sóng, còn sóng tùy duyên
mà không mất tính nước. Vì chân như tùy
duyên nên chân như tức vạn pháp; vì chân
như bất biến nên vạn pháp tức chân như.
[X. Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng].
II. Nhị Như.
Chỉ cho Li ngôn chân như và Y ngôn
chân như.
1. Li ngôn chân như: Bản thể của chân
như là cảnh của trí quán, lìa tất cả ngôn
thuyết.
2. Y ngôn chân như: Tướng trạng của
chân như có thể dựa vào ngôn thuyết để
phân biệt.
[X. luận Đại thừa khởi tín].
II. Nhị Như.
Chỉ cho Nhất không chân như và Bất
không chân như.
1. Nhất không chân như: Tự thể chân
như rỗng sáng, lìa tất cả vọng nhiễm, như
11506

cái không của hư không.
2. Bất không chân như: Tự thể chân
như có đầy đủ tất cả tính công đức, cũng
như hư không bao hàm hết thảy muôn
tượng.
[X. luận Đại thừa khởi tín].
IV. Nhị Như.
Chỉ cho Tại triền chân như và Xuất triền
chân như.
NHỊ NHƯ

11507

N
3819
1. Tại triền chân như: Thực tính chân
như của phàm phu còn bị vô lượng phiền
não trói buộc(tại triền) nên không hiển hiện
được.
2. Xuất triền chân như: Thực tính chân
như của chư Phật, Bồ tát đã ra khỏi sự ràng
buộc(xuất triền) của phiền não.
Tại triền chân như gọi là Như lai tạng,
Xuất triển chân như gọi là Pháp thân.
[X. kinh Thắng man; Lí thú phần thuận
tán Q.hạ].
V. Nhị Như.
Chỉ cho Hữu cấu chân như và Vô cấu
chân như.
1. Hữu cấu chân như, cũng gọi Tự tính
chân như, Tại triền chân như. Tức thể của
chân như tuy bị phiền não che lấp, nhưng
xưa nay vốn thanh tịnh, giống như hoa sen
mọc từ trong bùn nhưng không nhiễm mùi
bùn.
2. Vô cấu chân như, cũng gọi Thanh
tịnh chân như, Xuất triền chân như. Tức lí
thể chân như được hiển bày khi chứng quả
Phật, không còn bị phiền não che lấp, như
vầng trăng rằm trong sáng tròn đầy.
[X. luận Nhiếp đại thừa Q.5 (Chân đế)].
(xt. Chân Như).
NHỊ NHƯ LAI TẠNG
Chỉ cho Không như lai tạng và Bất không
như lai tạng.
Như lai tức là Như lai lí tính; tạng nghĩa
là cất chứa. Trong tâm phiền não của tất cả
chúng sinh, có đầy đủ vô lượng nghiệp thanh
tịnh vô lậu bất khả tư nghị, gọi là Như lai
tạng.
11508

Cứ theo Đại thừa chỉ quán pháp môn
quyển 1, Như lai tạng có 2 loại:
1. Không như lai tạng: Tâm tính này
tuy theo duyên nhiễm tịnh mà kiến lập các
pháp sinh tử Niết bàn, nhưng tâm thể bình
đẳng, xa lìa tính tướng, pháp nhiễm tịnh sở
khởi và tâm năng khởi đều không, nên gọi
là Không như lai tạng.
2. Bất không như lai tạng: Tâm tính
này đầy đủ công đức thanh tịnh vô lậu và
các nhiễm pháp hoặc nghiệp hữu lậu, tất cả
đều bao hàm, không đức nào chẳng đủ,
không pháp nào chẳng hiện, nên gọi là Bất
không như lai tạng.
NHỊ PHÀM
.....
Chỉ cho Nội phàm và Ngoại phàm.
Trước giai vị Kiến đạo, hành giả Tam
thừa còn là địa vị phàm phu, gọi là Phàm vị.
Phàm vị được chia làm 2 là Ngoại phàm và
Nội phàm.
1. Ngoại phàm: Chỉ cho những người
chỉ nghe giáo pháp mà phát tâm tin, như
bậc Tam hiền Tiểu thừa hay giai vị Thập tín
của Đại thừa.
2. Nội phàm: Chỉ cho những người
không những chỉ nghe và tin, mà chân chính
tu hành giáo pháp và gần với Thánh vị, như
bậc Tứ thiện căn của Tiểu thừa và giai vị
Thập trụ trở lên của Đại thừa.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.3].
NHỊ PHẠM
.....
Cũng gọi Chỉ tác nhị phạm.
Đối lại: Nhị trì.
Chỉ cho 2 hình thức phạm giới: Chỉ
phạm và Tác phạm.
1. Chỉ phạm: Nhàm chán các hành
11509

nghiệp thù thắng mà không tu học, vì không
làm các thiện pháp nên phạm giới thể.
2. Tác phạm: Làm những việc trái với
giới luật đã thụ, vì làm các pháp ác mà phạm
giới thể.
Trong Tứ phần luật hành sự sao quyển
trung, ngài Đạo tuyên giải thích về Nhị phạm
như sau:
a) Tác phạm: Tác là cổ động thân, khẩu
NHỊ PHẠM

11510

N
3820
trái với lí Chí cảnh; Phạm là làm những điều
trái với giới luật đã thụ, phạm do “tác” mà
sinh nên gọi là Tác phạm.
b) Chỉ phạm: Chỉ là tâm si mê biếng
nhác, trái với giới luật đã thụ, nhàm chán
những thắng nghiệp, không tu tập, thế là
chỉ(ngưng chỉ, đình chỉ); vì “chỉ” trái với giới
luật đã thụ nên gọi là Chỉ phạm.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.trung].
NHỊ PHÁP
.....
I. Nhị Pháp.
Hai pháp. Chỉ cho 10 cặp Nhị pháp tóm
thu hết thảy các pháp. Đó là: Chân tục, Giáo
hành, Tín pháp, Thừa giới, Phúc tuệ, Quyền
thực, Trí đoạn, Định huệ, Bi trí và Chính trợ.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.6, phần 2].
II. Nhị Pháp.
Hai loại pháp. Các pháp được chia làm
2 loại như: Sắc-tâm, nhiễm-tịnh, hữu lậu,
vô lậu, hữu vi, vô vi...
NHỊ PHÁP CHẤP
Hai pháp chấp: Câu sinh pháp chấp và
Phân biệt pháp chấp.
1. Câu sinh pháp chấp: Từ vô thủy đến
giờ, do sức huân tập thành thói quen, nên
đối với tất cả pháp thường vọng sinh chấp
trước. Loại pháp chấp này sinh ra cùng một
lượt với thân, cho nên gọi là Câu sinh pháp
chấp và phải đến giai vị Tu đạo mới đoạn
trừ hết được.
2. Phân biệt ngã chấp: Đối với các pháp
do tà sư, tà giáo nói ra, phân biệÔ&
ónh é
11511

Hạnh Phật tính thì mãi mãi không thể thành
Phật.
[X. Phật địa kinh luận Q.2; Thành duy
thức luận xu yếu Q.thượng, phần đầ

11513

nhau mà có 9 bậc Thánh Vô học, gọi là Cửu
A la hán.
Cứ theo kinh Phúc điền trong Trung a
NHỊ PHÚC ĐIỀN

11516

N
3822
hàm quyển 30, các bậc Hữu học và Vô học
đều là bậc Thánh chân chính đáng tôn kính.
Các Ngài là ruộng phúc của người đời, nếu
cúng dường các Ngài thì sẽ được phúc.
II. Nhị Phúc Điền.
Bi điền và Kính điền.
1. Bi điền: Những người nghèo cùng
khốn khổ là ruộng phúc đáng được giúp đỡ
với lòng từ bi(tức nếu có lòng thương giúp đỡ
những người này thì được phúc).
2. Kính điền: Tức Tam bảo là ruộng
phúc đáng được cúng dường với tâm cung
kính.
[X. Trí giả đại sư biệt truyện].
III. Nhị Phúc Điền.
Hữu tác phúc điền và Vô tác phúc điền.
1. Hữu tác phúc điền: Vì muốn được
phúc báo mà tu hành.
2. Vô tác phúc điền: Chỉ vì khởi tâm
cung kính mà tu hành, chứ không có ý niệm
muốn được phúc báo.
[X. kinh Đại phương tiện Phật báo ân
Q.5].
IV. Nhị Phúc Điền.
Kính điền và Ân điền.
1. Kính điền: Cung kính cúng dường
Tam bảo sẽ được vô lượng phúc đức.
2. Ân điền: Cha mẹ có ơn sinh thành
và nuôi nấng, thầy tổ có ơn dạy dỗ nên người,
cung kính cúng

11517

trung đều cho rằng chủng tử của Phiền não
chướng và Sở tri chướng là thể tính của
Tướng phược và Thô trọng phược.
III. Nhị Phược.
Năng duyên phược và Sở duyên phược.
1. Năng duyên phược: Cảnh sở duyên
(đối tượng khách quan) bị tâm năng duyên
(chủ thể chủ quan)trói buộc.
2. Sở duyên phược: Tâm năng duyên bị
cảnh sở duyên gây trở ngại.
[X. Thành duy thức luận liễu nghĩa đăng
Q.5, phần đầu].
NHỊ PHƯỢC

11519

N
3823
IV. Nhị Phược.
Chỉ cho Tử phược và Quả phược.
1. Tử phược: Kiến hoặc và Tư hoặc là
chủng tử(nhân)khiến chúng sinh thụ sinh
trong 3 cõi, nên gọi là “tử”; vì đó mà không
thể ra khỏi 3 cõi, nên gọi là “phược”(trói
buộc).
2. Quả phược: Vì nghiệp đời trước chiêu
cảm mà có thân 5 uẩn, nên gọi là Quả. Thân
này bị trói buộc trong 3 cõi nên gọi là
“phược”.
Trong Tứ đế, Tập đế là Tử phược, Khổ
đế là Quả phược.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 3, thượng,
cho rằng nếu không dứt được 2 phược này
thì không thể chứng được quả Thanh văn.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.5, phần
đầu].
NHỊ PHƯƠNG TIÊN
I. Nhị Phương Tiện.
Chỉ cho Thế gian thiện xảo phương tiện
và Xuất thế gian thiện xảo phương tiện.
1. Thế gian thiện xảo phương tiện, gọi
tắt: Thế gian phương tiện. Nghĩa là những
phương tiện khéo léo, vì muốn mang lại lợi
ích cho mình và cho người, mà Bồ tát tạm
đặt ra. Bởi phương tiện này còn có sở đắc,
có chấp trước, nên gọi là Thế gian thiện xảo
phương tiện.
2. Xuất thế gian thiện xảo phương tiện,
gọi tắt: Xuất thế gian phương tiện. Nghĩa là
những phương tiện thiện xảo, chỉ vì muốn
làm lợi cho người, mà Bồ tát thị hiện ra. Bởi
phương tiện này không còn sở đắc, không
chấp trước, nên gọi là Xuất thế gian thiện
11520

xảo phương tiện.
[X. kinh Đại thừa đại tập Địa tạng thập
luân Q.10; Đại minh tam tạng pháp số Q.6].
II. Nhị Phương Tiện.
Chỉ cho Tế tác phương tiện và Bất niệm
phương tiện. Mục đích của 2 Phương tiện
này là nhằm phá trừ sự chấp trước của chúng
sinh đối với ảnh tượng của sắc thân.
1. Tế tác phương tiện: Phương tiện khéo
léo phân tích 3 nghìn đại thiên thế giới thành
những hạt bụi nhỏ để chỉ rõ sắc thân này
vốn là giả hợp.
2. Bất niệm phương tiện: Các kinh nói
bụi nhỏ chẳng là bụi nhỏ mới chính là bụi
nhỏ, dùng phương tiện hiểu được như vậy
mới không sinh niệm tưởng, xa lìa sự chấp
trước đối với các tướng của sắc thân.
[X. Kim cương bát nhã ba la mật kinh
luận Q.trung; Đại minh tam tạng pháp số
Q.6].
III. Nhị Phương Tiện.
Chỉ cho Thể nội phương tiện và Thể
ngoại phương tiện, do tông Thiên thai thành
lập.
1. Thể nội phương tiện: Phương tiện
dùng để hiển bày pháp chân thực, mở
phương tiện tức chân thực. Đây là loại
phương tiện được nói trong kinh Pháp hoa.
2. Thể ngoại phương tiện: Phương tiện
này đối lại với chân thực, tức là Phương tiện
ngoài chân thực. Đây là loại phương tiện
được nói trong các kinh khác.
[X. Pháp hoa văn cú Q.3; Thùy dụ kí
Q.2].
NHỊ QUẢ
.....
I. Nhị Quả.
Chỉ cho Tập khí quả và Báo quả.
11521

1. Tập khí quả, cũng gọi Sở y quả.
Tương đương với Đẳng lưu quả. Do khí
phần huân tập thiện ác ở đời trước mà chiêu
cảm quả báo ở đời này, gọi là Tập khí quả.
Như đời trước làm thiện thì đời này có tâm
thiện; đời trước tạo ác thì đời này mang
tâm ác.
2. Báo quả: Tương đương với Dị thục
quả. Do đời trước gieo nhân thiện ác mà đời
này cảm quả báo khổ vui, gọi là Báo quả.
NHỊ QUẢ

11522

N
3824
Như đời trước gieo nhân lành thì đời này
được quả vui sướng, giầu có; đời trước gây
nhân ác thì đời này cảm quả khổ đau, nghèo
khó...
[X. Câu xá thích luận Q.3, 5; Đại minh
tam tạng pháp số Q.6].
II. Nhị Quả.
Chỉ cho Tăng thượng quả và Dị thục quả.
1. Tăng thượng quả: Năm căn là chỗ
nương của thức, căn hàm ý là thêm lên, cho
nên gọi là Tăng thượng quả. Lại như ý thức
hay dẫn sinh ra niệm trước làm chỗ nương
cho niệm sau của 5 thức trước và thức thứ 7
(Phân biệt thức), thức thứ 8(Tàng thức)làm
chỗ nương cho thức thứ 7, cho nên đều gọi
là Tăng thượng quả.
2. Dị thục quả: Quả báo chín mùi ở thời
gian khác. Có thể chia ra 2:
a) Chân dị thục: Thức thứ 8 có năng lực
chứa đựng tất cả chủng tử của các pháp để
thành thục quả của các căn thức. Đây là
nghiệp báo chung của đời trước đối với quả
báo của đời này.
b) Dị thục sinh: Từ chủng tử trong thức
thứ 8 sinh ra các căn thức tức là nghiệp báo
riêng của đời trước đối với quả báo ở đời
này.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.6].
III. Nhị Quả.
Phạm: Sakfdàgamin.
Quả thứ 2 trong 4 quả Thanh văn, tức là
quả Nhất lai; dịch âm là Tư đà hàm.
(xt. Tư Đà Hàm).
NHỊ QUẢ NHỊ NGHĨA
...........
11523

Hai nghĩa của quả vị Tư đà hàm:
1. Nhất vãng thiên thượng(Một lần sinh
lên cõi trời): Bậc Thánh Tư đà hàm(Nhị quả)
vẫn còn 3 phẩm hoặc ở cõi Dục, còn phải
sinh ra 1 lần nữa để đoạn trừ hết. Nếu được
Nhị quả ở cõi người, thì phải 1 lần sinh lên
cõi trời và 1 lần sinh xuống nhân gian nữa
mới chứng được Tam quả(A na hàm), gọi là
Nhất vãng thiên thượng.
2. Nhất vãng nhân gian(Một lần sinh
xuống nhân gian): Nếu bậc Thánh được Nhị
quả ở trên cõi trời, thì phải 1 lần sinh xuống
nhân gian và 1 lần sinh lên cõi trời nữa
mới chứng Tam quả, gọi là Nhất vãng nhân
gian.
[X. luận Câu xá Q.24].
NHỊ QUÁN HẠNH
Cũng gọi Duy thức quán.
Chỉ cho 2 pháp quán: Tầm tứ và Chân
như.
1. Tầm tứ: Tìm kiếm, dò xét. Tầm là tác
dụng tinh thần tìm cầu của tâm thô mạnh;
Tứ là tác dụng tinh thần phân biệt của tâm
vi tế. Nghĩa là tâm do căn trần đối nhau mà
khởi lên 1 niệm, tức là dùng 3 pháp quán
Không, Giả, Trung để quán xét.
2. Chân như: Chân là không hư dối,
Như là không sai khác. Tức là dùng diệu
quán mà quán xét lí chân như vốn có đủ
trong tâm tính khiến cho nó hiển phát.
NHỊ QUANG
Hai thứ ánh sáng từ nơi các đức Phật
phát ra.
I. Nhị Quang.
Chỉ cho Sắc quang và Tâm quang.
1. Sắc quang, cũng gọi Thân quang: Ánh
sáng phát ra từ thân đức Phật, mắt thường
có thể trông thấy.
11524

2. Tâm quang, cũng gọi Trí tuệ quang:
Ánh sáng từ trí tuệ của Phật phóng ra, có
năng lực che chở cho chúng sinh.
[X. Lục yếu sao Q.3, phần cuối].
II. Nhị Quang.
Chỉ cho Thường quang và Thần thông
quang.
1. Thường quang: Ánh sáng phát ra từ
NHỊ QUANG

11525

N
3825
thân chư Phật, như ánh sáng rộng 1 tầm
của đức Thích ca và ánh sáng vô lượng của
Phật A di đà.
2. Thần thông quang: Ánh sáng do chư
Phật dùng thần lực phóng ra cho chúng sinh
đặc thù nào đó.
NHỊ QUI GIỚI
Hai qui giới. Chỉ cho qui y Phật và qui y
Pháp.
Nghĩa là lúc đức Phật mới thành đạo
chưa có Tăng bảo, cho nên chỉ lãnh thụ có
2 qui y.
[X. Thích thị yếu lãm Q.thượng]. (xt. Tam
Qui Y).
NHỊ QUYẾT ĐỊNH NGHĨA
...........
Hai nghĩa quyết định: Thẩm nhân tâm
quả giác và Thẩm phiền não căn bản. A
nan không biết rằng “nhân tâm” mà
chúng sinh vốn có tức là “quả giác”......
mà Như lai đã chứng, rằng “quả giác” mà
Như lai đã chứng chính là “nhân tâm” sẵn
có của chúng sinh, vì thế đức Như lai bảo
tôn giả A nan quán xét cho thật kĩ để biết
chắc rằng nhân tâm và quả giác xưa nay
vốn không khác. Nếu có thể lấy ngay cái
tâm không khác này làm căn bản để tiến
tu thì quả Giác ngộ vô thượng quyết định
sẽ thành tựu.
2. Thẩm phiền não căn bản: Xét rõ
gốc rễ phiền não. Vì tôn giả A nan không
biết rõ gốc rễ của phiền não, cứ tùy theo
nghiệp đã tạo mà chịu sinh tử, không biết
bao giờ được giải thoát, cho nên đức Phật
bảo tôn giả phải quán xét cho thật kĩ, để
11526

thấy rõ 1 cách quyết định rằng, thể tính
phiền não và nghiệp đã tạo tác, cũng như
quả báo phải chịu, xưa nay vốn hư giả
không thật. Nếu có thể thấy suốt đến tận
đáy nguồn của sự điên đảo này thì chính
hạnh chắc chắn được thành lập và quyết
định sẽ chứng đắc vô thượng Niết bàn.
NHỊ SONG TỨ TRÙNG
Hai đôi bốn lớp: Thụ xuất và Hoành
xuất; Thụ siêu và Hoành siêu. Thụ xuất,
Hoành xuất gọi là Nhị xuất; Thụ siêu, Hoành
siêu gọi là Nhị siêu. Đây là giáo phán của
Tịnh độ chân tông Nhật bản, do Sơ tổ Thân
loan thành lập.
Cứ theo Ngu thốc sao quyển thượng, giáo
pháp do đức Phật nói trong 1 đời được chia
làm Thánh đạo giáo và Tịnh độ giáo, trong
đó, có Đại thừa và Tiểu thừa khác nhau.
Trong Đại thừa lại chia thành Đốn giáo và
Tiệm giáo, lại Đốn, Tiệm mỗi giáo đều lập
Nan hành đạo và Dị hành đạo.
Trong Tiệm giáo, Nan hành đạo Thánh
đạo quyền giáo gọi là Thụ xuất, phối hợp
với giáo pháp tu hành trải qua nhiều kiếp
của tông Pháp tướng; còn gọi Dị hành đạo
Tịnh độ yếu môn thì gọi là Hoành xuất,
phối hợp các pháp định tán, tam phúc, biên
địa vãng sinh nói trong kinh Quán vô lượng
thọ.
Trong Đốn giáo, Nan hành đạo Thánh
đạo thực giáo gọi là Thụ siêu, phối hợp với
giáo pháp “Tức thân thành Phật” của Thiền,
Chân ngôn, Thiên thai, Hoa nghiêm...; còn
Dị hành đạo Tịnh độ bản nguyện chân thực
thì gọi là Hoành siêu, phối hợp với giáo pháp
Tuyển trạch bản nguyện chân thực báo độ
tức đắc vãng sinh được nói trong kinh Vô
lượng thọ. Trong đó, Tiệm giáo là xuất, Đốn
11527

giáo là siêu, Tự lực Thánh đạo là thụ, Tha
lực Tịnh độ là hoành.
Ngoài ra, từ ngữ “Hoành siêu” có nguồn
gốc từ nhóm từ “Hoành tiệt ngũ ác thú”(cắt
ngang 5 đường ác)trong kinh Vô lượng thọ
quyển thượng và “Hoành siêu đoạn tứ lưu”
(vượt ngang dứt 4 dòng – dục, tham, tà kiến,
vô minh), trong Huyền nghĩa phần Quán
NHỊ QUYẾT ĐỊNH NGHĨA

11528

N
3826
vô lượng thọ Phật kinh sớ quyển 1 của ngài
Thiện đạo. Từ ngữ “Thụ siêu” là đối lại với
2 nhóm từ trên mà được lập ra.
Còn các từ “Thụ xuất” và “Hoành xuất”
thì có nguồn gốc từ thuyết “Hoành thụ nhị
xuất” trong Lạc bang văn loại quyển 4 của
ngài Tông hiểu (1151-1214) đời Tống.
NHỊ SƯ
.....
I. Nhị Sư.
Chỉ cho 2 bậc Đại đạo sư: Đức Thích ca
Như lai và đức Đa bảo Như lai.
II. Nhị Sư.
Chỉ cho Thánh sư và Phàm sư.
Thánh sư là những bậc có đủ 3 năng lực:
Mắt tuệ, mắt pháp, dẫn đường. Còn các vị
phàm sư thì không có 3 năng lực nói trên.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5, phần 2].
NHỊ TAM
.....
Hai lần 3 là 6. Chỉ cho Lục sư ngoại đạo.
“Nhị tam” có xuất xứ từ nhóm từ “Nhị
tam tà đồ” trong Tam luận đại nghĩa sao
quyển 1 của ngài Huyền duệ –người Nhật
bản– nói về 6 phái ngoại đạo ở Ấn độ đời
xưa.
(xt. Lục Sư Ngoại Đạo).
NHỊ TẠNG
.....
Chỉ cho Thanh văn tạng và Bồ tát tạng.
[X. phẩm Kiến lập trong kinh Bồ tát địa
trì Q.10; Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí
Q.thượng].
NHỊ TÂM
I. Nhị Tâm.
11529

Hai tâm: Chân tâm và Vọng tâm.
- Chân tâm: Tâm chân thực, xa lìa hư
vọng.
- Vọng tâm: Tâm vọng tưởng phân biệt.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19, 106
hạ) nói: “Từ vô thủy đến nay, sống chết nối
tiếp đều do không biết chân tâm thường trụ,
thể tính trong sáng, cứ theo các vọng tưởng
nên bị trôi lăn trong dòng sinh tử”.
II. Nhị Tâm.
Chỉ cho Định tâm và Tán tâm.
- Định tâm: Ngăn dứt các vọng niệm
lăng xăng, tạp nhạp, tâm trụ 1 cảnh.
- Tán tâm: Tâm rong ruổi theo 6 trần.
Phần Huyền nghĩa trong Quán kinh sớ
quyển 1 của ngài Thiện đạo (Đại 37, 246
trung) nói: “Định là ngừng suy nghĩ để lắng
tâm, Tán là bỏ ác để tu thiện”.
NHỊ TẾ
Hai bờ. Chỉ cho 2 bên bờ đối lập nhau,
như: Có và không, khổ và vui, Niết bàn và
sinh tử... Tiểu thừa cho rằng 2 bên bờ khác
nhau, nhưng Đại thừa thì chủ trương sinh
tử tức Niết bàn, phiền não tức bồ đề...
[X. Bài Tựa của ngài Tăng duệ trong
Trung luận].
NHỊ THÂN
.....
I. Nhị Thân.
Chỉ cho 2 loại Phật thân.
1. Sinh thân và Hóa thân:
a) Sinh thân: Thân Phật giáng sinh trong
cung vua, xuất gia tu hành thành đạo.
b) Hóa thân: Các loại thân như trời,
người, rồng, quỉ... do Phật dùng sức thần
thông biến hóa ra để độ sinh.
2. Sinh thân và Pháp thân:
a) Sinh thân: Theo thuyết Tiểu thừa là
11530

thân giáng sinh trong cung vua, còn theo
thuyết Đại thừa thì là thân ứng hóa tùy cơ
hiện sinh.
b) Pháp thân: Theo thuyết Tiểu thừa là
công đức giới, định, tuệ; còn theo Đại thừa
NHỊ TÂM

11531

N
3827
thì là chân thân lí và trí thầm hợp. Tức trong
3 thân thì Pháp thân và Báo thân hợp chung
lại làm Pháp thân, còn Ứng thân là Sinh
thân.
[X. kinh Đại niết bàn Q.34 (bản Bắc);
luận Đại trí độ Q.9; Đại thừa nghĩa chương
Q.19].
3. Pháp thân và Giải thoát thân:
a) Pháp thân: Thân có vô lượng công đức
thù thắng.
b) Giải thoát thân: Thân xa lìa sự trói
buộc của các phiền não.
[X. kinh Giải thâm mật Q.5; luận Du già
sư địa Q.78].
4. Pháp tính thân và Ứng hóa pháp
thân, cũng gọi Nhị chủng pháp thân.
a) Pháp tính thân: Thực trí từ pháp tính
lưu xuất.
b) Ứng hóa pháp thân: Tất cả thân từ
pháp tính ứng hiện.
Hai loại thân này chung cho cả Phật và
hàng Bồ tát Thập địa.
[X. kinh Bồ tát anh lạc bản nghiệp
Q.thượng].
5. Tịch tĩnh pháp giới thân và Nhân
thân.
6. Pháp tính thân và Phụ mẫu sinh
thân, cũng gọi Pháp tính sinh thân và Tùy
thế gian thân, Pháp tính sinh thân Phật và
Tùy chúng sinh ưu liệt hiện hóa Phật, Chân
thân và Hóa thân.
a) Pháp tính thân: Thân tướng hảo trang
nghiêm, có vô lượng ánh sáng và âm thanh.
b) Phụ mẫu sinh thân: Thân vì chúng
sinh mà chịu các tội báo.
11532

[X. luận Đại trí độ Q.9].
7. Ngôn thuyết pháp thân và Chứng
đắc pháp thân:
a) Ngôn thuyết pháp thân: Pháp thân vốn
vô tướng, lìa các ngôn thuyết, nhưng nếu
không nhờ ngôn thuyết thì không hiển bày,
vì thế nên gọi là Ngôn thuyết pháp thân.
b) Chứng đắc pháp thân: Pháp thân vốn
đầy đủ, nhưng vì các phiền não vô minh
che lấp nên không hiển hiện, nhờ có tu hành
mới chứng được, nên gọi là Chứng đắc pháp
thân.
[X. Kim cương bát nhã kinh luận
Q.thượng].
8. Chân Phật và Phi chân Phật:
Chỉ cho Pháp thân và Ứng hóa thân.
Pháp thân là Phật gốc, Ứng hóa thân là Phật
ngọn, vì thế chia ra Chân và Phi chân.
[X. Kim cương bát nhã kinh luận
Q.thượng].
9. Như lưu tinh thân và Như nhật
thân:
a) Như lưu tinh thân: Thân như sao băng,
đi đến thế giới ở các phương khác.
b) Như nhật thân: Thân như mặt trời ở
giữa hư không, đồng thời chiếu sáng khắp
tất cả mọi nơi.
[X. Thập địa kinh luận Q.1].
10. Pháp tính pháp thân và Phương
tiện pháp thân:
a) Pháp tính pháp thân: Thân từ Phương
tiện pháp thân sinh ra.
b) Phương tiện pháp thân: Thân từ Pháp
tính pháp thân sinh ra.
[X. Vãng sinh luận chú].
11. Thực tướng thân và Vị vật thân:
a) Thực tướng thân: Thân do đức Phật
tự chứng.
11533

b) Vị vật thân: Thân vì hóa độ chúng
sinh mà thị hiện.
[X. Vãng sinh luận chú]. (xt. Thực Tướng
Thân Vị Vật Thân).
12. Chân thân và Ứng thân:
a) Chân thân: Trí đức của chính mình,
tức là Pháp thân.
b) Ứng thân, cũng gọi Cộng thế gian
thân: Thân vì độ thoát chúng sinh mà hóa
hiện.
[X. Đại thừa nghĩa chương Q.19; Hoa
nghiêm kinh sớ sao huyền đàm Q.3].
13. Lí pháp thân và Trí pháp thân:
NHỊ THÂN

11534

N
3828
a) Lí pháp thân: Lí là tính đức, tức thể
tính trong sáng xưa nay vốn lìa niệm, cũng
như hư không, chư Phật và chúng sinh đều
cùng 1 tướng, gọi là Lí pháp thân.
b) Trí pháp thân: Trí là tu đức, tức trí
thủy giác cứu cánh khế hợp với lí của bản
giác thanh tịnh, lí và trí dung hòa, sắc và
tâm chẳng hai, nên gọi là Trí pháp thân.
[X. Đại minh tam tạng pháp số Q.4].
II. Nhị Thân.
Chỉ cho Phần đoạn thân và Biến dịch
thân.
Phần đoạn thân là thân phần đoạn sinh
tử; Biến dịch thân là thân biến dịch sinh tử.
(xt. Sinh Tử).
NHỊ THẬP BÁT BỘ CHÚNG
..............
Gọi đủ: Thiên thủ Quan âm nhị thập
bát bộ chúng.
Chỉ cho 28 bộ chúng quyến thuộc của
đức Thiên thủ Quan âm, gồm Thiện thần,
Long vương, Thần mẫu nữ... mỗi vị đều có
500 quyến thuộc. Do các nghi quĩ khác nhau
nên tên gọi của 28 bộ chúng được liệt kê
cũng khác nhau.
Cứ theo kinh Thiên thủ đà la ni (bản
dịch của ngài Già phạm đạt ma) thì 28 bộ
chúng ấy là:
1. Mật tích kim cương sĩ ô sô quân đồ
ương câu thi.
2. Bát bộ lực sĩ thưởng ca la.
3. Ma hê na la diên.
4. Kim cương la đà ca tì la.
5. Bà cấp sa lâu na.
6. Mãn thiện xa bát chân đà la.
11535

7. Tát già ma hòa la.
8. Cưu lan đơn tra bán kì la.
9. Tất bà già la vương.
10. Ứng đức tì đa tát hòa la.
11. Phạm ma tam bát la.
12. Ngũ bộ tịnh cư viêm ma la.
13. Thích vương.
14. Đại biện công đức sa đát na.
15. Đề đầu lại tra vương.
16. Thần mẫu nữ đẳng đại lực chúng.
17. Tì lâu lặc xoa vương.
18. Tì lâu bác xoa tì sa môn.
19. Kim sắc khổng tước vương.
20. Nhị thập bát bộ đại tiên chúng.
21. Ma ni bạt đà la.
22. Tán chi đại tướng phất la bà.
23. Nan đà bạt nan đà.
24. Bà già la long y bát la.
25. Tu la càn thát bà.
26. Ca lâu khẩn na ma hầu la.
27. Thủy hỏa lôi điện thần.
28. Cưu bàn đồ vương tì xá na.
NHỊ THẬP BÁT THIÊN
Chỉ cho 28 tầng trời: Sáu tầng trời cõi
Dục, 18 tầng trời cõi Sắc và 4 tầng trời cõi
Vô sắc.
Sáu tầng trời cõi Dục gồm: Trời Tứ
vương, trời Đao lợi, trời Dạ ma, trời Đâu
suất, trời Lạc biến hóa và trời Tha hóa tự
tại.
Mười tám tầng trời cõi Sắc gồm: Trời
Phạm chúng, trời Phạm phụ, trời Đại phạm,
trời Thiểu quang, trời Vô lượng quang, trời
Quang âm, trời Thiểu tịnh, trời Vô lượng
tịnh, trời Biến tịnh, trời Vô vân, trời Phúc
sinh, trời Quảng quả, trời Vô tưởng, trời Vô
phiền, trời Vô nhiệt, trời Thiện kiến, trời
Thiện hiện và trời Sắc cứu cánh.
11536

Bốn tầng trời cõi Vô sắc gồm: Không vô
biên xứ, Thức vô biên xứ, Vô sở hữu xứ và
Phi tưởng phi phi tưởng xứ.
Trong 28 tầng trời nêu trên, thì 18 tầng
trời là do Thượng tọa bộ thành lập. Tát bà
đa bộ thì lập có 16 tầng, Kinh bộ lập 17
tầng. Còn Đại thừa thì cũng theo Thượng
tọa bộ mà lập 18 tầng.
[X. Thiên thai tông tứ giáo nghi tập chú
Q.trung].
NHỊ THẬP BÁT THIÊN

11537

N
3829
NHỊ THẬP BÁT TỔ
...........
Gọi đủ: Tây thiên nhị thập bát tổ.
Chỉ cho 28 vị Tổ sư Thiền tông Ấn độ.
Đó là:
1. Ma ha Ca diếp.
2. A nan tôn giả.
3. Thương na hòa tu.
4. Ưu bà cúc đa.
5. Đề đa ca.
6. Di già ca.
7. Bà tu mật.
8. Phật đà nan đề.
9. Phục đà mật đa.
10. Hiếp tôn giả.
11. Phú na da xá.
12. Mã minh đại sĩ.
13. Ca tì ma la.
14. Long thụ đại sĩ.
15. Ca na đề bà.
16. La hầu la đa.
17. Tăng già nan đề.
18. Già da xá đa.
19. Cưu ma la đa.
20. Xà dạ đa.
21. Bà tu bàn đa.
22. Ma noa la.
23. Hạc lặc na.
24. Sư tử tôn giả.
25. Bà xá tư đa.
26. Bất như mật đa.
27. Bát nhã đa la.
28. Bồ đề đạt ma(kiêm Sơ tổ Đông độ).
Bản liệt kê này được thấy trong Truyền
pháp chính tông của ngài Khế tung đời
11538

Tống. Trong Phó pháp tạng nhân duyên
truyện không có ghi ngài Bà tu mật, từ ngài
Ma ha ca diếp đến tôn giả Sư tử chỉ có 23
đời mà thôi. Ngài Khế tung thêm tổ Bà tu
mật vào vị trí thứ 7 và sau tôn giả Sư tử
thêm 4 vị: Bà xá tư đa, Bất như mật đa,
Bát nhã đa la và Bồ đề đạt ma vào nữa mà
thành là 28 vị Tổ.
Ngoài ra, tên các vị Tổ Tây vực được liệt
kê trong kinh Đạt ma đa la thiền cũng rất
khác với bản liệt kê trong Chính tông kí.
Cảnh đức truyền đăng lục ghi tên 28 vị Tổ
hoàn toàn giống với Chính tông kí. Nhưng
có thuyết cho rằng đó là do người sau sửa
đổi chứ không phải nguyên bản.
NHỊ THẬP BÁT TÚ
...........
Phạm:Awỉàviôzati nakwatràni.
Chỉ cho 28 ngôi sao trong thiên văn xưa
của Ấn độ và Trung quốc.
Thuyết Nhị thập bát tú đã có rất sớm ở
Ấn độ. Trong các kinh Phật như kinh Ma
đăng già quyển thượng, kinh Đại tập quyển
41, kinh Tú diệu... đều có ghi chép, được
dùng để tính về số ngày, tháng, năm, hoặc
để phối với giờ sinh của mỗi người mà xem
lành dữ họa phúc... Trong Mật giáo, những
vì sao này được vẽ thành hình tượng đặt ở 4
phía của Ngoại Kim cương bộ thuộc Mạn
đồ la Thai tạng giới.
Thuyết Nhị thập bát tú của Trung quốc
tuy tương tự như thuyết của Ấn độ, nhưng
có rất nhiều điểm khác nhau.
Tên Hán và Phạm của Nhị thập bát tú
như sau:
1. Mão:Kftikà.
2. Tất:Rohiịì.
3. Tuy: Mfgaziras.
11539

4. Sâm:Àrdrà.
5. Tỉnh: Punarvasu.
6. Quỉ:Puwya.
7. Liễu:Àzlewà.
8. Tinh: Maghà.
9. Trương: Pùrva-phalgunì.
10. Dực: Uttara-phalgunì.
11. Chẩn: Hasta.
12. Dốc:Citrà.
13. Cang:Svàtì.
14. Đê:Vizàkhà.
NHỊ THẬP BÁT TÚ

11540

N
3830
15. Phòng:Anuràdhà.
16. Tâm: Jyewỉha.
17. Vĩ:Mùlà.
18. Ki:Purva-àwàđhà.
19. Đẩu:Uttara-àwàđhà.
20. Ngưu: Abhijit.
21. Nữ:Zravaịà.
22. Hư: Dhaniwỉhà.
23. Nguy: Zatabhiwak.
24. Thất:Pùrva-bhàdrapadà.
25. Bích:Uttara-bhàdrapadà.
26. Khuê: Revati.
27. Lâu:Azvinì.
28. Vị: Bharaịì.
(xt. Lịch).
NHỊ THẬP CHỦNG HỘ MA PHÁP
Chỉ cho 20 pháp Hộ ma, gồm có: 4 pháp
Phiến để ca, 9 pháp Bố sắt trí ca, 7 pháp A tì
già la ca, cộng chung thành 20 pháp Hộ ma.
Nói rộng ra thì có tới 110 loại Hỏa pháp,
nhưng bí mật, không dịch.
[X. Kim cương đính kinh nghĩa quyết].
NHỊ THẬP CHỦNG NGOẠI ĐẠO
Cũng gọi Nhị thập chủng Tiểu thừa ngoại
đạo niết bàn.
Hai mươi loại Niết bàn mà Tiểu thừa và
ngoại đạo ở Ấn độ chấp trước do Luận sư
Đề bà phân loại. Đó là:
1. Tiểu thừa ngoại đạo: Ngoại đạo chủ
trương “Các thụ ấm hết, như đèn tắt, gió
dừng” là Niết bàn.
2. Phương luận sư ngoại đạo: Chủ
trương “Đầu tiên sinh ra các phương, từ các
phương sinh ra người thế gian, từ người sinh
ra trời đất. Khi trời đất diệt mất, trở lại chỗ
11541

ban đầu” là Niết bàn.
3. Phong tiên luận sư ngoại đạo: Chủ
trương “Gió sinh trưởng các vật có mệnh
sống, cũng chính gió giết hại các vật có mệnh
sống. Gió tạo ra muôn vật, rồi phá hoại tiêu
diệt hết muôn vật” là Niết bàn.
4. Vi đà luận sư ngoại đạo: Chủ trương
“Từ trong rốn của trời Na la diên sinh ra
hoa sen lớn, từ hoa sen sinh ra Phạm thiên,
tất cả vật có mệnh sống và không có mệnh
sống đều từ trong miệng Phạm thiên sinh
ra. Khắp cả đại địa là giới tràng tu phúc
đức. Nếu giết hại hết thảy loài hoa cỏ và
muông thú như lợn, dê, lừa, ngựa... khắp
trên đại địa để cúng dường Phạm thiên thì
sau khi chết được sinh về cõi Phạm thiên”
là Niết bàn.
5. Y xa na luận sư ngoại đạo: Chủ
trương “Không thể thấy hình tướng của tôn
giả luận sư Y xa na dù ngài có mặt ở khắp
mọi nơi. Vì không có hình tướng nên ngài
có năng lực sinh ra hết thảy muôn vật có
mệnh sống và không có mệnh sống” là Niết
bàn.
6. Lõa hình ngoại đạo: Chủ trương
“Thấy rõ các loại hình tướng khác nhau” là
Niết bàn.
7. Tì thế sư, tức Thắng luận sư ngoại
đạo: Chủ trương “Đất, nước, lửa, gió, hư
không, bụi bặm... hòa lẫn với nhau mà sinh
ra hết thảy muôn vật có trí biết và không trí
biết ở thế gian; khi các yếu tố trên lìa tan” là
Niết bàn.
8. Khổ hạnh ngoại đạo: Chủ trương
“Thân thể diệt, phúc đức hết” là Niết bàn.
9. Nữ nhân quyến thuộc ngoại đạo:
Chủ trương “Trời Ma hê thủ la là thân người
nữ, sinh ra các trời, người và muôn vật” là
11542

Niết bàn.
10. Hành khổ hạnh luận sư ngoại đạo:
Chủ trương “Khi tội phúc, công đức hết
sạch” là Niết bàn.
11. Tịnh nhãn luận sư ngoại đạo: Chủ
trương “Hết phiền não,

11543

hủy diệt tất cả vật” là Niết bàn.
19. Khẩu lực luận sư ngoại đạo: Chủ
trương “Hư không là nhân của muôn vật,
tối sơ sinh ra hư không, hư không sinh ra
gió, gió sinh ra lửa, lửa sinh ra sức nóng, sức
nóng sinh ra nước, nước đóng băng cứng
tạo thành đất, từ đất sinh ra các loại cây cỏ
và ngũ cốc, từ ngũ cốc sinh ra mệnh sống.
Sau khi ăn tiêu mất, lại trở về hư không” là
Niết bàn.
20. Bản sinh an đồ luận sư ngoại đạo:
Chủ trương “Vốn không có mặt trời, mặt
trăng, tinh tú, hư không và đất, chỉ có nước
lớn. Khi Đại an đồ sinh ra, giống như trứng
gà, màu vàng bao quanh, đúng thời vỡ làm
2 nửa, nửa trên làm trời, nửa dưới làm đất.
Ở giữa sinh ra Phạm thiên, là ông Tổ của
hết thảy chúng sinh, sinh ra tất cả vật có
mệnh sống và không mệnh sống, sau khi
hủy diệt mất hết, trở về nguyên trạng” là
Niết bàn.
[X. luận Ngoại đạo tiểu thừa niết bàn;
Đại minh tam tạng pháp số Q.46].
NHỊ THẬP CHỦNG PHIỀN NÃO HIÊN HÀNH
Hai mươi thứ phiền não hiện hành.
1. Tùy sở dục triền hiện hành: Người
tại gia chưa lìa các dục vọng, đối trước những
cảnh ưa thích khởi lên các thứ nghiệp trói
buộc(triền), liên tục không chịu buông bỏ.
2. Bất tùy sở dục triền hiện hành:
Những người xuất gia không chạy theo các
cảnh vui thích của thế gian, trái lại, sinh
tâm nhàm chán, xa lìa mãi mãi.
3. Vô sở liễu tri hiện hành: Người không
phân biệt được các pháp thiện và ác, không
biết rõ ràng tất cả cảnh giới nên thường nói
ác, tâm ngu si mê hoặc này tiếp tục không
dứt.
11545

4. Hữu sở liễu tri hiện hành: Người
phân biệt được tất cả các pháp, tâm hướng
theo pháp thiện và bỏ pháp ác, biết rõ ràng
như thế nên thường nói pháp lành và tâm
này liên tục không bỏ.
5. Thô phiền não hiện hành: Các phiền
não tham, sân, si đều tăng thêm tính thô
trọng(thô to và sâu nặng); nếu là cảnh thuận
thì tham ái thô trọng, nếu là cảnh nghịch
thì sân hận thô trọng...
6. Đẳng phiền não hiện hành: Các
NHỊ THẬP CHỦNG PHIỀN NÃO HIÊN HÀNH

11546

N
3832
phiền não tham, sân, si cùng nổi lên 1 loạt
với nhau, không phân biệt nặng nhẹ.
7. Vi phiền não hiện hành: Người tu
hành mong cầu ra khỏi cõi Dục, tuy chưa
thành quả nhưng ít phiền não.
8. Nội môn phiền não hiện hành:
Người tu hành mong thoát li cõi Dục, tuy
không tham đắm những cảnh thanh, sắc bên
ngoài, nhưng tập khí trong nội tâm vẫn còn
liên tục sinh khởi.
9. Ngoại môn phiền não hiện hành:
Người chưa lìa cõi Dục, tâm duyên theo các
trần cảnh bên ngoài mà hiện khởi các thứ
phiền não không dứt.
10. Thất niệm phiền não hiện hành:
Người đã thấy Thánh đạo, đắc quả, bỗng
gặp duyên khác, nghe pháp bất chính, tập
khí nổi lên mà mất chính niệm.
11. Mãnh lợi phiền não hiện hành:
Người chưa được đạo quả, tuy siêng năng
tinh tiến, nhưng khi tác ý bất chính thì phiền
não nổi lên mãnh liệt.
12. Phân biệt sở khởi phiền não hiện
hành: Người không tin chính pháp, khởi
lên các tà kiến phân biệt, vọng sinh chấp
trước, liên tục không bỏ.
13. Nhậm vận sở khởi phiền não hiện
hành: Người sinh tâm lười biếng, không tu
chính hạnh, đối với các cảnh 5 dục lạc, tự
nhiên sinh khởi phiền não.
14. Tầm tư phiền não hiện hành:
Người tu quán pháp thiền định, thường tự
suy nghĩ tìm tòi, vọng sinh phân biệt, liên
tục không bỏ.
15. Bất tự tại phiền não hiện hành:
11547

Người trong giấc ngủ, ý thức rong ruổi theo
cảnh mộng tán loạn liên tục không bỏ.
16. Tự tại phiền não hiện hành: Người
sau khi tỉnh mộng, tà niệm khởi lên, duyên
theo khắp các cảnh, liên tục không bỏ.
17. Phi sở y vị phiền não hiện hành:
Người như trẻ con, đối với tất cả các cảnh,
không biết tốt xấu, phóng túng buông thả,
liên tục không bỏ.
18. Sở y vị phiền não hiện hành: Người
tu hành căn cơ đã nhuần nhuyễn, nương
nơi vị chính hạnh mà đoạn trừ các phiền
não, tâm năng đoạn liên tục không ngừng.
19. Khả cứu liệu phiền não hiện hành:
Người siêng tu đạo hạnh, dứt hoặc nghiệp
sinh tử, như cứu chữa các bệnh; tâm chỉ
biết chữa bệnh sinh tử, chứ không biết đắm
vui Niết bàn.
20. Bất khả cứu liệu phiền não hiện
hành: Người không biết tu các chính hạnh
để cứu chữa những bệnh hoặc nghiệp sinh
tử, cho nên các phiền não cứ tiếp nối không
dứt.
[X. luận Du già sư địa Q.59]
NHỊ THẬP CHỦNG PHIỀN NÃO TÙY MIÊN
Hai mươi loại phiền não tùy miên.
Phiền não là chỉ cho các pháp tối tăm,
phiền muộn như: Kiến, tư, vô minh... làm
não loạn tâm thần. Tùy miên là những phiền
não ấy đeo đuổi chúng sinh, ngủ ngầm trong
thức thứ 8, khi đủ nhân duyên thì hiện khởi.
Hai mươi loại phiền não tùy miên là:
1. Bất định địa tùy miên: Phiền não ở
cõi Dục. Bất định địa chỉ cho cõi Dục, là cõi
tán loạn. Nghĩa là người ở cõi Dục vì không
tu thiền định nên bị phiền não của các căn
theo đuổi không bỏ.
2. Định địa tùy miên: Định địa chỉ cho
11548

cõi Sắc và cõi Vô sắc. Nghĩa là người ở 2 cõi
này tuy tu thiền định, xa lìa các khổ của cõi
Dục, nhưng vẫn còn bị các phiền não: Tham,
si, ái và mạn theo đuổi, không bỏ.
3. Tùy trục tự cảnh tùy miên: Phiền
não theo đuổi tự cảnh. Trong 3 cõi, mỗi cõi
đều có cảnh sở nhiếp riêng, tùy theo các căn
khởi diệt mà sinh ra các phiền não kiến chấp,
đeo đuổi liên tục không ngừng.
4. Tùy trục tha cảnh tùy miên: Phiền
não theo đuổi cảnh khác. Nghĩa là ở cõi Sắc
NHỊ THẬP CHỦNG PHIỀN NÃO TÙY MIÊN

11549

N
3833
mà khởi phiền não cõi Dục, hoặc ở cõi Vô
sắc mà khởi phiền não cõi Sắc, hoặc ở cõi
Dục mà ưa thích thiền định của 2 cõi trên,
sinh ra đắm trước, không biết xa lìa.
5. Bị tổn tùy miên: Bị phiền não làm
tổn hại. Nghĩa là chúng sinh luôn luôn bị
các phiền não của cõi Dục làm tổn hại, vì
các phiền não ấy thường ngấm ngầm theo
đuổi không thôi.
6. Bất bị tổn tùy miên: Không bị phiền
não làm tổn hại. Nghĩa là người đã sinh lên
cõi Sắc nên không còn bị phiền não của cõi
Dục làm tổn hại; hoặc chưa lìa cõi Dục, tuy
phiền não thường ngấm ngầm đeo đuổi
nhưng không gây tổn hại.
7. Tùy tăng tùy miên: Phiền não thêm
lên. Nghĩa là chúng sinh trong 3 cõi đều khởi
phiền não ở nơi cảnh của mình, tùy thời mà
các phiền não ấy tăng trưởng, đeo đuổi ngầm
không thôi.
8. Bất tùy tăng tùy miên: Phiền não
không tăng thêm. Nghĩa là người trong thiền
định ở cõi Sắc và cõi Vô sắc, không theo
cảnh khác nên phiền não không tăng thêm,
nhưng vì phiền não chưa bị đoạn trừ nên
vẫn ngầm đeo đuổi, không rời bỏ.
9. Cụ phần tùy miên: Phiền não đầy
đủ. Nghĩa là chúng sinh đối với tất cả trần
cảnh khởi lên đủ các phiền não tham, sân,
si... không thiếu 1 phần nào.
10. Bất cụ phần tùy miên: Phiền não
không đầy đủ. Nghĩa là bậc Thánh Sơ quả
Thanh văn(quả Tu đà hoàn) tuy đã dứt hết
Kiến hoặc trong 3 cõi, nhưng còn Tư hoặc
thì chưa dứt được toàn phần, nên gọi là Bất
11550

cụ phần tùy miên.
11. Khả hại tùy miên: Phiền não có thể
gây hại. Nghĩa là bậc Thanh văn tu đạo phẩm
(37 đạo phẩm), tuy đã dứt hết Kiến hoặc và
Tư hoặc mà chứng Niết bàn, nhưng tập khí
vô minh vẫn còn đeo đuổi ngầm, không rời,
nên có thể gây tổn hại.
12. Bất khả hại tùy miên: Phiền não
không thể bị hại. Nghĩa là chúng sinh phàm
phu không tu 37 đạo phẩm, không đoạn
trừ phiền não hoặc nghiệp, cho nên phiền
não theo đuổi không thôi.
13. Tăng thượng tùy miên: Phiền não
thêm lên. Nghĩa là các phiền não tham, sân,
si... dần dần tăng thêm lên, theo đuổi không
rời.
14. Bình đẳng tùy miên: Phiền não
bình đẳng. Nghĩa là các phiền não tham,
sân, si... cùng khởi lên 1 lúc, theo đuổi
không ngừng.
15. Hạ liệt tùy miên: Phiền não thấp
kém. Nghĩa là người tu hành cầu ra khỏi cõi
Dục, tâm niệm đối với các trần cảnh yếu
kém, nên gọi là Hạ liệt tùy miên.
16. Giác ngộ tùy miên: Phiền não được
giác ngộ. Nghĩa là người có khả năng biết
tất cả phiền não và nghiệp quả đồng thời
trôi lăn, tuy biết như thế nhưng chưa thể
đoạn trừ được, cho nên gọi là Giác ngộ tùy
miên.
17. Bất giác ngộ tùy miên: Phiền não
không được giác ngộ. Nghĩa là hết thảy phiền
não trói buộc, đeo đuổi căn thức, không lìa
bỏ nhau, vậy mà con người không hề hay
biết nên gọi là Bất giác ngộ tùy miên.
18. Năng sinh đa khổ tùy miên: Phiền
não hay sinh nhiều khổ. Nghĩa là các phiền
não tham, sân... của cõi Dục hay sinh ra
11551

nhiều đau khổ.
19. Năng sinh thiểu khổ tùy miên:
Phiền não hay sinh ít khổ. Nghĩa là người
ở trong thiền định của cõi Sắc và cõi Vô
sắc tuy không có các khổ của cõi Dục,
nhưng vẫn còn tâm ưa thích cõi trên,
nhàm chán cõi dưới, đó cũng là phiền não,
cho nên gọi là Năng sinh thiểu khổ tùy
miên.
20. Bất năng sinh khổ tùy miên: Phiền
não không hay sinh khổ. Nghĩa là hàng Bồ
tát tuy đã lìa các khổ, nhưng vẫn còn tâm tự
hành lợi tha và đó cũng là phiền não.
NHỊ THẬP CHỦNG PHIỀN NÃO TÙY MIÊN

11552

N
3834
NHỊ THẬP CHỦNG TÙY PHIỀN NÃO
Hai mươi loại Tùy phiền não.
Luận Câu xá của Tiểu thừa gọi tất cả
phiền não là Tùy phiền não, hoặc gọi các
phiền não ngoài 6 phiền não Tùy miên căn
bản là Tùy phiền não. Còn các nhà Duy
thức Đại thừa thì cho rằng 20 pháp ngoài
các phiền não căn bản là Tùy phiền não.
Cứ theo Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn
nghĩa sao quyển 40, thì 20 loại Tùy phiền
não là:
1. Phẫn tùy phiền não: Phẫn là cáu giận.
Đối với tất cả cảnh trái ý trước mắt, sinh ra
cáu giận, làm não loạn tâm tính.
2. Hận tùy phiền não: Hận là oán giận.
Do cáu bực mãi kết thành oán giận, làm
não loạn tâm tính.
3. Phú tùy phiền não: Phú là che giấu.
Mình phạm tội lỗi, không chịu ăn năn hối
cải, cố tình che giấu, lúc nào cũng nơm nớp
sợ người khác biết, làm não loạn tâm tính.
4. Não tùy phiền não: Não là buồn bực.
Bên ngoài gặp cảnh trái ý, trong lòng buồn
bực, tấm tức không yên, làm não loạn tâm
tính.
5. Tật tùy phiền não: Tật là ghen ghét.
Gặp cảnh bất bình, thường ôm lòng ghen
tức, làm não loạn tâm tính.
6. Xan tùy phiền não: Xan là keo kiệt.
Đối với tất cả của cải tài bảo, tham cầu chứa
chất, không chịu bố thí, thường sợ mất mát,
làm não loạn tâm tính.
7. Cuống tùy phiền não: Cuống là nói
dối. Luôn lo mưu tính kế để lừa gạt người,
tâm thường bất an, sinh ra não loạn.
11553

8. Siểm tùy phiền não: Siểm là nịnh
nọt a dua. Tâm thường nghĩ cách bợ đỡ,
khiến không an ổn, làm cho não loạn.
9. Hại tùy phiền não: Thường muốn
hãm hại người để thỏa lòng mình, luôn sợ
việc không thành, làm não loạn tâm tính.
10. Kiêu tùy phiền não: Kiêu là trọng
mình khinh người. Không có lòng nhún
nhường, chỉ muốn tranh hơn, tự cao tự đại,
làm não loạn tâm tính.
11. Vô tàm tùy phiền não: Vô tàm là
không biết tự thẹn. Ở chỗ vắng vẻ làm những
việc phi pháp mà không tự hối cải, làm não
loạn tâm tính.
12. Vô quí tùy phiền não: Vô quí là
không biết hổ với người. Trong chỗ kín đáo
làm những điều xấu xa, người khác trông
thấy mà không biết xấu hổ, không tự ăn
năn, làm não loạn tâm tính.
13. Điệu cử tùy phiền não: Điệu cử là
thô tháo, lỗ mãng. Nghĩa là đối với cảnh rối
loạn, thân tâm thô lỗ, cục cằn, không biết
tự chế, làm cho não loạn.
14. Hôn trầm tùy phiền não: Hôn trầm
là mờ tối chìm mê. Nghĩa là đối với mọi
việc, tinh thần mờ mịt, khiến cho tâm não
loạn.
15. Bất tín tùy phiền não: Bất tín là
không tin. Do tà kiến đa nghi nên không
tin chính pháp, làm cho tâm tính não loạn.
16. Giải đãi tùy phiền não: Giải đãi là
biếng nhác. Nghĩa là bởi tính trây lười, không
chịu tinh tiến tu tập đạo nghiệp, do đó mà
tâm bị não loạn.
17. Phóng dật tùy phiền não: Phóng
dật là buông lung. Nghĩa là phóng túng
buông thả, đam mê cảnh dục, không biết
kiềm chế, làm não loạn tâm tính.
11554

18. Thất niệm tùy phiền não: Thất niệm
là mất cảnh giác. Nghĩa là mải miết chạy
theo tà vọng mà đánh mất chính niệm, đến
nỗi chìm đắm, khiến cho tâm tính bị não
loạn.
19. Tán loạn tùy phiền não: Tán loạn
là tâm thường rong ruổi. Nghĩa là vì đắm
theo các cảnh nên tâm thường tán loạn,
không thể tập trung, không được tĩnh lặng,
do đó mà bị não loạn.
20. Bất chính tri tùy phiền não: Bất
NHỊ THẬP CHỦNG TÙY PHIỀN NÃO

11555

N
3835
chính tri là không biết 1 cách chân chính.
Nghĩa là hiểu sai chính pháp, xa lìa chánh
đạo, trái giác hợp trần, lấy vọng làm chân,
não loạn tâm tính.
NHỊ THẬP CHƯ THIÊN
Hai mươi vị trời và thần được thờ cúng
trong các chùa viện thuộc tông Thiên thai.
Cứ theo Chư thiên truyện do ngài Hành
đình soạn vào đời Nam Tống, thì trong các
chùa của tông Thiên thai từ xưa có thờ tượng
16 vị trời, về sau thêm 4 vị nữa là Nhật thiên,
Nguyệt thiên, Sa kiệt la long vương và Diêm
ma la vương, tổng cộng là 20 vị trời. Đó là:
1. Phạm thiên vương: Vị trời thống lĩnh
Phạm chúng, làm chủ đại thiên thế giới.
2. Đế thích thiên chủ: Vị trời ở trên
chóp núi Tu di, tức là Đao lợi thiên chủ.
3. Tì sa môn thiên vương: Vị vua trời ở
phương Bắc, tức là trời Đa văn.
4. Đề đầu lại tra thiên vương: Vua trời
ở phương Đông, tức là trời Trì quốc.
5. Tì lưu lặc xoa thiên vương: Vua trời
ở phương Nam, tức là trời Tăng trưởng.
6. Tì lưu bác xoa thiên vương: Vua trời
ở phương Tây, tức là trời Quảng mục.
7. Kim cương mật tích thiên: Vị trời
này tay cầm chày báu kim cương, biết rõ tất
cả sự tích bí mật của đức Như lai.
8. Ma hê thủ la thiên: Vị thiên chủ rất
được tôn quí trong 3 cõi.
9. Tán chi đại tướng: Con thứ của Quỉ
tử mẫu, thường hộ trì chính pháp, tiêu diệt
các điều xấu ác.
10. Đại biện thiên: Vị trời có đủ biện
tài vô ngại, giúp đời lợi người, lưu thông Phật
11556

pháp.
11. Công đức thiên: Vị trời hay giúp
chúng sinh thành tựu phúc đức, thường ở
trong vườn Kim chàng tối thắng.
12. Vi đà thiên tướng quân: Một trong
8 tướng quân của vua trời phương Nam,
ngoại hộ Phật pháp, thống lĩnh và hộ trì 3
châu.
13. Kiên cố địa thần: Vị thần làm chủ
đại địa.
14. Bồ đề thụ thần: Vị thần giữ gìn cây
Bồ đề, nơi đức Như lai thành đạo.
15. Quỉ tử mẫu thiên: Mẹ của tất cả
quỉ, ban con cái cho người cầu con.
16. Ma lợi chi thiên: Vị trời thường đi
dạo trước mặt trời, mặt trăng, cứu hộ nạn
binh đao chiến loạn.
17. Nhật cung thiên tử: Vị trời phá trừ
sự tối tăm, thành thục vạn vật.
18. Nguyệt cung thiên tử: Vị trời ban
đêm phát ra ánh sáng, nhưng không sáng
bằng Nhật cung thiên tử.
19. Sa kiệt la: Vị Long vương thứ 7 trong
177 Long vương ở biển mặn, là bậc Bồ tát
đại quyền.
20. Diêm ma la vương: Vua đứng đầu
địa ngục.
NHỊ THẬP CỬU CHỦNG TRANG NGHIÊM
Hai mươi chín thứ làm đẹp cõi Tịnh độ
cực lạc.
Theo luận Tịnh độ của ngài Thiên thân
thì 29 thứ trang nghiêm Tịnh độ cực lạc đều
do tâm nguyện của đức Phật A di đà mà có.
Trong đó gồm:
1. Y báo tịnh độ(tức là Khí thế gian thanh
tịnh), có 17 thứ công đức làm đẹp đất nước,
đó là: Thanh tịnh công đức, Lượng công đức,
Tính công đức, Hình tướng công đức, Chủng
11557

chủng sự công đức, Diệu sắc công đức, Xúc
công đức, Tam chủng công đức, Vũ công
đức, Quang minh công đức, Diệu thanh công
đức, Chủ công đức, Quyến thuộc công đức,
Thụ dụng công đức, Vô chư nạn công đức,
Đại nghĩa môn công đức và Nhất thiết sở
cầu mãn túc công đức.
2. Chính báo tịnh độ(tức là Chúng sinh
thế gian thanh tịnh)có 12 thứ, gồm 8 thứ công
NHỊ THẬP CỬU CHỦNG TRANG NGHIÊM

11558

N
3836
đức trang nghiêm Phật và 4 thứ công đức
trang nghiêm Bồ tát.
a) Tám thứ công đức trang nghiêm của
Phật là: Tòa công đức, Thân nghiệp công
đức, Khẩu nghiệp công đức, Tâm nghiệp
công đức, Đại lạc công đức, Thượng thủ công
đức, Chủ công đức và Bất hư tác trụ trì công
đức.
b) Bốn thứ công đức trang nghiêm của
Bồ tát là: Bất động bản xứ biến chí thập
phương cúng dường hóa sinh trang nghiêm
(Trang nghiêm ở yên tại chổ cũ mà hóa sinh đến
khắp 10 phương để cúng dường), Nhất niệm
nhất thời biến chí Phật hội lợi ích quần sinh
trang nghiêm(Trang nghiêm trong 1 niệm cùng
lúc đến khắp các Phật hội làm lợi ích quần sinh),
Nhất thiết thế giới tán thán chư Phật trang
nghiêm(Trang nghiêm khen ngợi chư Phật ở
tất cả thế giới)và Vô tam bảo xứ thị pháp
trang nghiêm(Trang nghiêm nơi không có Tam
bảo hiển bày chính pháp).
Thuyết này rất giống với thuyết của ngài
Vô trước trong luận Nhiếp đại thừa quyển
hạ và với thuyết của ngài Thiên thân trong
Nhiếp đại thừa luận thích quyển 15 nói về
18 thứ viên tịch của Báo độ.
NHỊ THẬP CỬU PHẨM
...........
Chỉ cho 5 vòng nhân quả trong kinh
Hoa nghiêm là: Sở tín nhân quả, Sai biệt
nhân quả, Bình đẳng nhân quả, Thành
hạnh nhân quả và Chứng nhập nhân quả.
Năm vòng nhân quả này phối hợp với kinh
Hoa nghiêm từ quyển 12 đến quyển 48 nói
về pháp môn Nhân quả sai biệt và chia làm
11559

29 phẩm là:
Như lai danh hiệu, Tứ thánh đế, Quang
minh giác, Bồ tát vấn minh, Tịnh hạnh, Hiền
thủ, Thăng Tu di sơn đính, Tu di sơn đính
thượng kệ tán, Thập trụ, Phạm hạnh, Sơ
phát tâm công đức, Minh pháp, Thăng Dạ
ma thiên cung, Dạ ma cung trung kệ tán,
Thập hạnh, Thập vô tận tạng, Thăng Đâu
suất thiên cung, Đâu suất cung trung kệ tán,
Thập hồi hướng, Thập địa, Thập định, Thập
thông, Thập nhẫn, A tăng kì, Như lai thọ
lượng, Chư Bồ tát trụ xứ, Phật bất tư nghị
pháp, Như lai thập thân tướng hải và Như
lai tùy hảo quang minh công đức.
NHỊ THẬP KHÔNG
........
Hai mươi thứ “không”.
Phẩm Học quán trong kinh Đại bát nhã
quyển 3 nêu lên 20 thứ “không” là:
1. Nội không: Sáu căn mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân, ý thuộc pháp bên trong vô thường, vô
ngã, là Không.
2. Ngoại không: Sáu cảnh sắc, thanh,
hương, vị, xúc, pháp thuộc pháp bên ngoài
vô thường, vô ngã, là Không.
3. Nội ngoại không: Sáu căn, 6 cảnh
đều không.
4. Không không: Cái không cũng lại là
không, tức không chấp trước tất cả pháp
trong ngoài là không, chẳng phải thường,
chẳng phải hoại, bản tính tự nhiên như
thế.
5. Đại không: Mười phương đông, tây,
nam, bắc, 4 góc, trên, dưới đều không.
6. Thắng nghĩa không: Niết bàn thắng
nghĩa cũng là không.
7. Hữu vi không: Cõi Dục, cõi Sắc, cõi
Vô sắc hữu vi đều không.
11560

8. Vô vi không: Vô vi không sinh, trụ,
dị, diệt là không, nhưng cái không ấy cũng
là không nên không chấp trước.
9. Tất cánh không: Không chấp trước
các pháp rốt ráo không thực có.
10. Vô tế không: Quá khứ, hiện tại, vị
lai không thực có, thời gian qua lại cũng
không thực có, cũng không chấp trước cái
không ấy.
11. Tán không: Các pháp phóng tán khí
xả cũng là không.
NHỊ THẬP KHÔNG

11561

N
3837
12. Vô biến dị không: Các pháp không
phóng tán khí xả, không biến dị, cái không
biến dị ấy cũng là không, không thật có.
13. Bản tính không: Bản tính của tất cả
pháp dù hữu vi hay vô vi, đều chẳng phải
do Thanh văn, Độc giác tạo ra, mà bản tính
ấy xưa nay vốn là không.
14. Tự tướng không: Tự tướng của tất
cả pháp như tự tướng của sắc biến ngại, thụ,
tưởng, hành, thức... đều là không.
15. Cộng tướng không: Cộng tướng của
tất cả pháp, như khổ là cộng tướng của pháp
hữu lậu, vô thường là cộng tướng của pháp
hữu vi, không, vô ngã là cộng tướng của tất
cả pháp... đều là không, không thực có.
16. Nhất thiết pháp không: 5 uẩn, 12
xứ, 18 giới, hữu sắc vô sắc, hữu lậu vô lậu,
hữu kiến vô kiến, hữu đối vô đối, hữu vi vô
vi... hết thảy các pháp đều là không, mà cũng
chẳng chấp trước cái không ấy.
17. Bất khả đắc không: Tất cả pháp
“Hữu” trong 3 đời đều không thực có nên
không chấp trước.
18. Vô tính không: Không 1 chút tính
nào có thể duyên theo được nên là vô tính;
cái vô tính ấy cũng không thể nào tưởng
tượng được nên là không.
19. Tự tính không: Tự tính của các pháp
hòa hợp không có thực thể, cho nên là
không.
20. Vô tính tự tính không: Vô tính và
tự tính đều là không.
[X. phẩm Biện đại thừa trong kinh Đại
bát nhã ba la mật đa Q.51; phẩm Quán chiếu
kinh Đại bát nhã ba la mật đa Q.403] (xt.
11562

Không).
NHỊ THẬP KIỀN ĐỘ
Hai mươi kiền độ, sự phân loại về môn
Tác trì của giới luật.
Kiền độ (Phạm:Skandha) nghĩa là biên
tập thành các thiên, chương khác nhau.
Theo luật Tứ phần thì 20 kiền độ là:
1. Thụ giới kiền độ, cũng gọi Thụ Cụ
túc giới pháp, Đại kiền độ. Nói về pháp thụ
giới.
2. Thuyết giới kiền độ, cũng gọi Bố tát
pháp, Bố tát kiền độ. Nói về pháp sám hối
thuyết giới hàng tháng.
3. An cư kiền độ: Nói về pháp kết chế
an cư vào tháng 5, 6 hàng năm.
4. Tự tứ kiền độ: Nói về việc vào ngày
kết thúc hạ an cư, các vị tỉ khưu tự do nói ra
những lỗi lầm của mình đã phạm trong 3
tháng an cư.
5. Bì cách kiền độ: Nói về pháp được sử
dụng da thuộc hay không.
6. Y kiền độ: Nói về pháp 3 áo của tỉ
khưu.
7. Dược kiền độ, cũng gọi Y dược pháp.
Nói về 4 loại thuốc.
8. Ca hi na y kiền độ: Nói về việc người
tự tin được nhận áo Ca hi na(áo công đức)
trong vòng 5 tháng sau an cư.
9. Câu thiểm di kiền độ, cũng gọi Câu
xá di pháp. Nói về việc các tỉ khưu dèm
chê lẫn nhau diễn ra ở nước Câu thiểm
di.
10. Chiêm ba kiền độ: Nói về việc chúng
tăng tranh cãi xảy ra ở nước Chiêm ba.
11. Ha trách kiền độ, cũng gọi Yết ma
kiền độ. Nói về pháp trị phạt các tỉ khưu
xấu ác.
12. Nhân kiền độ, cũng gọi Tăng tàn
11563

hối pháp, Biệt trụ pháp, Biệt trụ kiền độ.
Nói về phép dạy bảo các tỉ khưu phạm tội
mà không che giấu.
13. Phú tàng kiền độ, cũng gọi Tụ tập
kiền độ. Nói về pháp trị phạt những tỉ khưu
phạm tội mà cố tình che giấu.
14. Già kiền độ, cũng gọi Già bố tát
pháp. Nói về pháp ngăn chặn các tỉ khưu
phạm pháp, không cho tham dự Bố tát khi
chúng tăng thuyết giới.
15. Phá tăng kiền độ, cũng gọi Điều đạt
NHỊ THẬP KIỀN ĐỘ

11564

N
3838
sự. Nói về việc phá Pháp luân tăng, phá Yết
ma tăng.
16. Diệt tránh kiền độ, cũng gọi Tránh
sự pháp. ió về vi

11565

về kinh pháp. - Thí lực,

11566

13. Bỏ tính kiêu căng ngạo mạn là khó.
14. Gặp được thiện tri thức(bạn hiền)là
khó.
15. Thấy tính học đạo là khó.
16. Đối cảnh không động tâm là khó.
17. Khéo hiểu phương tiện là khó.
18. Tùy cơ duyên hóa độ người là khó.
19. Không phân biệt oán thân là khó.
20. Không nói chuyện thị phi là khó.
[X. Tam tạng pháp số Q.47].
NHỊ THẬP NAN

11567

N
3839
NHỊ THẬP NGŨ BỒ TÁT
Hai mươi lăm vị Bồ tát.
Cứ theo kinh Thập vãng sinh (do Vãng
sinh yếu tập dẫn dụng)thì có 25 vị Bồ tát
theo đức Phật A di đà khi Ngài đi tiếp dẫn
những người được sinh về Tịnh độ cực lạc.
Đó là các Bồ tát: Quan thế âm, Đại thế
chí, Dược vương, Dược thượng, Phổ hiền,
Pháp tự tại vương, Sư tử hống, Đà la ni,
Hư không tạng, Bảo tạng, Đức tạng, Kim
tạng, Kim cương tạng, Sơn hải tuệ, Quang
minh vương, Hoa nghiêm, Chúng bảo
vương, Nguyệt quang vương, Nhật chiếu
vương, Tam muội vương, Định tự tại vương,
Đại tự tại vương, Bạch tượng vương, Đại
uy đức vương và Vô biên thân.
NHỊ THẬP NGŨ BỘ
...........
Hai mươi lăm bộ. Mật giáo chia 5 trí của
Kim cương giới làm 5 bộ, mỗi bộ lại đều có
5 trí nên cộng thành 25 bộ.
Bí tạng kí quyển hạ (Đại 86, 9 thượng)
nói: “Kiến lập nhị thập ngũ bộ như thế nào?
Năm bộ tức 5 trí, mỗi trí lại có đủ 5 trí, cho
nên thành 25 bộ, cứ như thế mở rộng ra
thành vô lượng bộ”.
NHỊ THẬP NGŨ CHÚNG
...........
Hai mươi lăm chúng. Đây là cơ quan hóa
đạo của Phật giáo được tổ chức vào đời Tùy
ở Trung quốc.
Năm Khai hoàng 12 (592), vua Văn đế
nhà Tùy tuyển chọn 25 vị cao tăng để tổ
chức thành 25 chúng. Nhà vua muốn dùng
Phật giáo như 1 quốc sách để phát huy văn
11568

hóa. Lúc bấy giờ ngài Tăng xán là vị Đệ
nhất Ma ha diễn trong 25 chúng, ngài có
soạn bộ luận Thập chủng Đại thừa. Ngài
Tăng côn giữ chức Độc kinh pháp chủ, có
soạn bộ Luận tràng; ngài Tuệ ảnh giữ chức
Nhị thập ngũ chúng chủ, có soạn bộ luận
Thương học...
[X. Tục cao tăng truyện Q.7, 9, 15; Lịch
đại tam bảo kỉ Q.12].
NHỊ THẬP NGŨ CHỦNG THANH TỊNH ĐỊNH
LUẬN
Hai mươi lăm bánh xe Thiền định thanh
tịnh.
Tất cả các vị Bồ tát muốn chứng viên
giác đều phải tu Thiền định. Bởi vì trí tuệ
thanh tịnh vô ngại đều nương nơi Thiền
định mà sinh. Thiền định có 3 thứ: Xa ma
tha(tĩnh lặng), Tam ma bát để(như huyễn)
và Thiền na(dứt bặt). Ba loại thiền này gồm
25 phương pháp tu, gọi là Nhị thập ngũ
chủng thanh tịnh định luân. Chư Phật
trong 10 phương, 3 đời đều nhờ tu pháp
này mà chứng được Vô lượng chính đẳng
chính giác.
[X. kinh Viên giác].
NHỊ THẬP NGŨ ĐÀN BIÊT TÔN PHÁP
....................
Pháp Hộ ma của Mật giáo được tu để
cúng dường 25 vị tôn 1 cách riêng rẽ nhằm
phá trừ 25 Hữu.
(xt. Hữu).
NHỊ THẬP NGŨ ĐẾ
Hai mươi lăm nguyên lí chân thực.
Phái Triết học Số luận của Ấn độ chủ
trương Nhị nguyên, cho rằng vũ trụ vạn
hữu được hình thành bởi Thần ngã (Phạm:
Puruwa–nguyên lí tinh thần) và Tự tính
(Phạm:Prakfti–nguyên lí vật chất) rồi
11569

chia quá trình chuyển biến của thế giới
làm 25 thứ, cho đó là lí chân thực nên gọi
là “Nhị thập ngũ đế”. Quá trình chuyển
biến đó là: Từ tự tính sinh ra “giác”(cũng
NHỊ THẬP NGŨ ĐẾ

11570

N
3840
gọi là “đại”, là quan năng giác tri tồn tại trong
thể, tức trí quyết đoán); từ “giác” lại sinh ra
ngã mạn của ý thức tự ngã(ngã chấp); rồi
lại từ ngã mạn sinh ra 5 yếu tố(ngũ đại):
Đất, nước, lửa, gió, không. Tám thứ nêu
trên là cội gốc sinh ra muôn vật, cho nên
được gọi là Căn bản tự tính. Rồi lại từ 5
yếu tố sinh ra 5 duy: Sắc, thanh, hương,
vị, xúc, 5 tri căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân
(da),5 tác căn: Lời nói, tay, chân, sinh thực
khí, bài tiết khí, cho đến sinh ra tâm căn
(16 thứ nói trên đây đều từ vật khác sinh ra,
cho nên gọi là Thập lục biến dị – 16 thứ đổi
khác). Như vậy là từ tự tính sâu kín hiển
hiện ra 23 thứ như giác, ngã mạn... cộng
thêm 2 thứ Tự tính và Thần ngã thành
25 đế. Trên đây là thuyết xưa, ngoài ra
còn có nhiều thuyết khác nữa.
Tự tính vốn do 3 yếu tố(3 đức): Thuần
chất (Hỉ, Phạm:Sattva, Hán âm: Tát đỏa
–mừng), Kích chất (Phạm:Rajas, Hán âm:
La xà –lo) và Ế chất (Phạm: Tamas, Hán
âm: Đa ma –tối tăm) cấu tạo thành. Nếu
trạng thái thăng bằng của 3 yếu tố ấy bị phá
vỡ, thì phải xét đến mối quan hệ giữa Thần
ngã và Tự tính, để làm cho nội trí được hoàn
toàn quân bình, thì Thần ngã có thể thoát
ra khỏi sự trói buộc của vật chất, mà đạt
đến giải thoát để trở lại trạng thái thuần tịnh
lúc ban đầu.
[X. luận Kim thất thập Q.thượng]. (xt.
Ngã Mạn Đế, Số Luận Học Phái).
NHỊ THẬP NGŨ ĐIỂM
...........
Hai mươi lăm điểm. Đây là cách khu biệt
11571

thời gian trong Thiền viện.
Khoảng từ chập tối đến gần sáng
được chia làm 5 canh, mỗi canh lại chia
làm 5 điểm, cộng thành 25 điểm. Khi báo
canh thì đánh trống, báo điểm thì đánh
bảng.
[X. Tăng đường thanh qui Q.1].
NHỊ THẬP NGŨ ĐIỀU
Tấm ca sa 25 nẹp, thuộc loại ca sa
thượng thượng phẩm. Hai mươi lăm nẹp
này được khâu theo chiều ngang, mỗi nẹp
được khâu bằng 4 miếng vải dài, 1 miếng
vải ngắn, gọi là
Tứ thường nhất
đoản. Ca sa 25
nẹp chỉ được
mặc khi vào
cung vua, thăng
tòa thuyết pháp,
đi khất thực và
hàng phục ngoại
đạo...
[X. Tì ni nhật dụng thiết yếu; Pháp phục
cách chính; Điều diệp thứ đệ phân Q.5].
NHỊ THẬP NGŨ HỮU
...........
Thế giới mê vọng luân hồi sinh tử được
chia thành 25 Hữu(có), vì có nhân ắt có
quả, nhân quả không mất nên gọi là Hữu.
Hai mươi lăm hữu tức là 25 quả thể dị thục
của các loài hữu tình trong 3 cõi. Đó là:
1. Địa ngục hữu.
2. Súc sinh hữu.
3. Ngã quỉ hữu.
4. A tu la hữu.
5. Phất bà đề hữu.
6. Cù da ni hữu.
7. Uất đơn việt hữu.
11572

8. Diêm phù đề hữu.
9. Tứ thiên xứ hữu.
10. Tam thập tam thiên xứ hữu.
11. Diệm ma thiên hữu.
12. Đâu suất thiên hữu.
13. Hóa lạc thiên hữu.
14. Tha hóa tự tại thiên hữu.
15. Sơ thiền hữu.
16. Đại phạm thiên hữu.
NHỊ THẬP NGŨ HỮU
Ca sa 25 nẹp

11573

N
3841
17. Nhị thiền hữu.
18. Tam thiền hữu.
19. Tứ thiền hữu.
20. Vô tưởng hữu.
21. Tịnh cư a na hàm hữu.
22. Không xứ hữu.
23. Thức xứ hữu.
24. Bất dụng xứ hữu.
25. Phi tưởng phi phi tưởng xứ hữu.
Trong đường trời, 6 cõi Dục, 4 Thiền và
4 Vô sắc, mỗi cõi là 1 Hữu; mở riêng cõi Đại
phạm thuộc Sơ thiền, cõi Vô tưởng và Tịnh
cư thuộc Tứ thiền, mỗi cõi là 1 Hữu. Tổng
kết, cõi Dục 14 hữu, cõi Sắc 7 Hữu và cõi
Vô sắc 4 Hữu. Phương pháp phá 25 hữu
này chính là 25 Tam muội.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.14 (bản
Bắc); phẩm Pháp môn trong kinh Nhập
lăng già Q.7, phần 5]. (xt. Nhị Thập Ngũ
Tam Muội).
NHỊ THẬP NGŨ PHƯƠNG TIÊN
Hai mươi lăm phương tiện.
Pháp tu quán tâm của tông Thiên thai
được chia làm 2 loại là Phương tiện và Chính
tu. Riêng về phương tiện thì có 25 thứ được
chia ra 5 khoa. Đó là:
1. Cụ ngũ duyên: Đầy đủ 5 duyên. Tức
là: Giữ giới thanh tịnh, ăn mặc đầy đủ, ở
nơi vắng vẻ, dứt mọi công việc, gần thiện tri
thức.
2. Ha ngũ dục: Quở trách 5 dục. Tức là
không tham đắm 5 trần cảnh sắc, thanh,
hương, vị, xúc.
3. Khí ngũ cái: Bỏ 5 phiền não gây
chướng ngại. Tức là tham muốn, giận hờn,
11574

ngủ gục, thô tháo, hoài nghi.
4. Điều ngũ sự: Điều hòa 5 việc. Tức là
giữ cho thân, tâm, hơi thở, ăn, ngủ được
điều độ, đúng mức, không thái quá, không
bất cập.
5. Hành ngũ pháp: Làm 5 pháp. Tức
thực hành 5 pháp: Dục, tinh tiến, niệm, xảo
tuệ và nhất tâm...
Ma ha chỉ quán quyển 4 phần cuối (Đại
46, 48 hạ) nói: “Hai mươi lăm pháp này đều
là phương tiện để tu trí tuệ và thiền định, vì
các pháp quán bất đồng nên phương tiện
cũng khác nhau”.
[X. Thiên thai tứ giáo nghi; Ma ha chỉ
quán Q.4, phần đầu].
NHỊ THẬP NGŨ TAM MUỘI
..............
Cũng gọi Tam muội chi vương.
Hai mươi lăm loại Tam muội để phá trừ
25 hữu trong 3 cõi. Đó là:
1. Dùng tam muội Vô cấu phá địa ngục
hữu.
2. Dùng tam muội Bất thoái phá súc sinh
hữu.
3. Dùng tam muội Tâm lạc phá ngã quỉ
hữu.
4. Dùng tam muội Hoan hỉ phá A tu la
hữu.
5. Dùng tam muội Nhật quang phá Đông
phất bà đề hữu.
6. Dùng tam muội Nguyệt quang diệt Tây
cù da ni hữu.
7. Dùng tam muội Nhiệt diệm phá Bắc
uất đơn việt hữu.
8. Dùng tam muội Như huyễn diệt Nam
diêm phù đề hữu.
9. Dùng tam muội Bất động phá Tứ thiên
vương xứ hữu.
11575

10. Dùng tam muội Nan phục phá Tam
thập tam thiên xứ hữu.
11. Dùng tam muội Duyệt ý phá Diệm
ma thiên xứ hữu.
12. Dùng tam muội Thanh sắc phá Đâu
suất thiên xứ hữu.
13. Dùng tam muội Hoàng sắc phá Hóa
lạc thiên xứ hữu.
14. Dùng tam muội Xích sắc diệt Tha
hóa tự tại thiên hữu.
NHỊ THẬP NGŨ TAM MUỘI

11576

N
3842
15. Dùng tam muội Bạch sắc diệt Sơ
thiền hữu.
16. Dùng tam muội Chủng chủng phá
Đại phạm thiên hữu.
17. Dùng tam muội Song phá Nhị thiền
hữu.
18. Dùng tam muội Lôi âm phá Tam
thiền hữu.
19. Dùng tam muội Chú vũ phá Tứ thiền
hữu.
20. Dùng tam muội Như hư không phá
Vô tưởng hữu.
21. Dùng tam muội Chiếu kính phá Tịnh
cư a na hàm hữu.
22. Dùng tam muội Vô ngại phá Không
xứ hữu.
23. Dùng tam muội Thường phá Thức
xứ hữu.
24. Dùng tam muội Lạc phá Bất dụng
xứ hữu.
25. Dùng tam muội Ngã phá Phi tưởng
phi phi tưởng xứ hữu.
[X. kinh Niết bàn Q.13 (bản Nam);
Pháp hoa kinh huyền nghĩa Q.4, phần đầu;
Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm Q.4, phần
đầu].
NHỊ THẬP NGŨ TẮC PHỤ THI QUỈ CỐ SỰ TẬP
Phạm:Vetàlapaĩcaviôzatikà.
Tác phẩm văn học cổ điển của Ấn độ
được viết bằng tiếng Phạm, nhưng niên đại
của tác giả và tác phẩm được hoàn thành
vào khi nào thì đều không rõ.
Nội dung sách này do 1 con quỉ nhập
vào xác chết kể lại 25 câu truyện cổ mà
thành. Cốt truyện như sau: Một kẻ ác đội
11577

lốt tu hành muốn giết hại nhà vua, lập mưu
tính kế bằng cách bảo vua hàng đêm đến
nghĩa địa vác 1 xác chết trên lưng. Bấy giờ
có 1 con quỉ biết rõ âm mưu của kẻ tu hành
độc ác, bèn nhập vào xác chết và mỗi đêm
kể chuyện cho vua nghe. Cứ mỗi lần hết 1
câu chuyện, con quỉ lại thêm 1 câu đố để
vua đoán thử. Đến đêm thứ 25, rốt cuộc
nhà vua không đoán được câu đố nào, quỉ
bèn hiện nguyên hình ra khỏi xác chết nói
thật cho vua biết và giết chết kẻ ác đội lốt
nhà tu, đồng thời giúp nhà vua được sức
thần thông.
Tập truyện cổ này được dịch ra bằng
nhiều ngôn ngữ địa phương ở Ấn độ, bản
được lưu truyền rộng rãi hơn cả là bản dịch
tiếng Hindi dưới tựa đềBaitàl Pachìsì.
Trung quốc thì có bản Quỉ thoại liên thiên
tập(do Mi văn khai dịch). Ngoài ra còn có
các bản dịch tiếng Tây tạng, Mông cổ và các
nước khác trên thế giới. Cho đến các loại
sách thuộc truyện cổ dân gian, văn học đồng
thoại, ngụ ngôn của các nước như truyện
Bốn anh em, truyện Sáu người con trai của
nước Đức(Cách lâm đồng thoại), truyện Cười
tỉnh ngủ của Nhật bản... đều chịu ảnh hưởng
của sách này.
NHỊ THẬP NGŨ THẦN
...........
Hai mươi lăm vị thiện thần che chở, bảo
vệ những người thụ trì 5 giới, được chia ra
như sau:
1. Năm vị thần bảo vệ người giữ giới
không giết hại:
- Thái sô tì dũ tha ni.
- Du đa lợi du đà ni.
- Tì lâu già na ba.
- A đà long ma để.
11578

- Bà la hoàn ni hòa ba.
2. Năm vị thần bảo vệ người giữ giới
không trộm cướp:
- Để ma a tì bà đà.
- A tu luân bà la đà.
- Bà la ma thiện hùng thư
- Bà la môn địa tì đa.
- Na ma ha đa da xá.
3. Năm vị thần bảo vệ người giữ giới
không gian dâm:
NHỊ THẬP NGŨ THẦN

11579

N
3843
- Phật đà tiên đà lâu đa.
- Tì xa da tẩu đa sa.
- Niết để hê đà da da.
- A la đa lại đô da.
- Ba la na phật đàm.
4. Năm vị thần bảo vệ người giữ giới
không nói dối:
- A đề phạm giả san da.
- Nhân đài la nhân đài la.
- A già lam thi bà đa.
- Phật đàm di ma đa đa.
- Đa lại xoa tam sát đà.
5. Năm vị thần bảo vệ người giữ giới
không uống rượu:
- A ma la tư đâu hi.
- Na la môn xà đâu đế.
- Tát tì ni càn na ba.
- Đồ tì xà tì xá la.
- Già ma tì na xà ni khư.
[X. kinh Quán đính Q.1; Pháp uyển châu
lâm Q.88].
NHỊ THẬP NGŨ VIÊN THÔNG
Hai mươi lăm phương pháp chứng ngộ
của hàng Bồ tát và Thanh văn.
Viên thông nghĩa là tròn đầy trùm khắp,
dung thông vô ngại. Vì cơ duyên của chúng
sinh khác nhau nên pháp tu để chứng
được viên thông cũng bất đồng. Con số
25 bao gồm 6 trần, 6 căn, 6 thức và 7 đại,
đó là:
1. Âm thanh: Viên thông về thanh trần
của các ngài Kiêu trần na...
2. Sắc nhân: Viên thông về sắc trần của
tỉ khưu Ưu ba ni sa đà.
3. Hương nhân: Viên thông về hương
11580

trần của đồng tử Hương nghiêm.
4. Vị nhân: Viên thông về vị trần của
2 vị Pháp vương tử: Dược vương, Dược
thượng.
5. Xúc nhân: Viên thông về xúc trần
của các ngài Bạt đà la...
6. Pháp nhân: Viên thông về pháp trần
của các ngài Ma ha ca diếp.
7. Kiến nguyên: Viên thông về nhãn
căn của ngài A na luật đà.
8. Tức không: Viên thông về tị căn của
ngài Chu lợi bàn đặc ca.
9. Vị tri: Viên thông về thiệt căn của
ngài Kiều phạm bát đề.
10. Thân giác: Viên thông về thân căn
của ngài Tất lăng già bà ta
11. Pháp không: Viên thông về ý căn
của ngài Tu bồ đề.
12. Tâm kiến: Viên thông về nhãn thức
của ngài Xá lợi phất.
13. Tâm văn: Viên thông về nhĩ thức
của bồ tát Phổ hiền.
14. Tị tức: Viên thông về tị thức của
ngài Tôn đà la nan đà.
15. Pháp âm: Viên thông về thiệt thức
của ngài Phú lâu na.
16. Thân giới: Viên thông về thân thức
của ngài Ưu ba di.
17. Tâm đạt: Viên thông về ý thức của
ngài Đại mục kiền liên.
18. Hỏa tính: Viên thông về hỏa đại
của ngài Ô sô sắt ma.
19. Địa tính: Viên thông về địa đại của
bồ tát Địa trì.
20. Thủy tính: Viên thông về thủy đại
của đồng tử Nguyệt quang.
21. Phong tính: Viên thông về phong
đại của Pháp vương tử Lưu li quang.
11581

22. Không tính: Viên thông về không
đại của bồ tát Hư không tạng.
23. Thức tính: Viên thông về thức đại
của bồ tát Di lặc.
24. Tịnh niệm: Viên thông về căn đại
của bồ tát Đại thế chí.
25. Nhĩ căn: Viên thông về nhĩ căn của
bồ tát Quan âm.
[X. Lăng nghiêm kinh viên thông sớ Q.5,
6; Thủ lăng nghiêm nghĩa sớ chú kinh Q.5,
6; Lăng nghiêm kinh tập chú Q.5, 6].
NHỊ THẬP NGŨ VIÊN THÔNG

11582

N
3844
NHỊ THẬP NHỊ CĂN
Phạm:Dvàviôsatìndriyàịi.
Hai mươi hai pháp tăng thượng đặc biệt
đối với sự. Đó là: Sáu căn(nhãn căn, nhĩ căn,
tị căn, thiệt căn, thân căn, ý căn), nam căn, nữ
căn, mệnh căn, 5 thụ căn(khổ, vui, mừng, lo,
không khổ không vui), 5 thiện căn(tín, cần,
niệm, định, tuệ)và 3 căn vô lậu(vị tri đương
tri căn, dĩ tri căn, cụ tri căn).
Căn có nghĩa tăng thượng (thêm lên).
Năm căn: Mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, mỗi căn
đều làm 4 việc tăng thượng: Làm đẹp thân,
nuôi dưỡng thân, sinh ra thức và chức năng
riêng, vì thế gọi là Căn. Nam căn và nữ
căn có chức năng làm tăng thượng sự phân
biệt về giới tính, hình tướng, giọng nói...
của loài hữu tình. Đối với Chúng đồng
phận thì mệnh căn có ý nghĩa tăng thượng
cho sự duy trì sự sống liên tục; ý căn đối
với 2 việc là duy trì thân hậu hữu và tùy
hành tự tại, có tác dụng tăng thượng; 5 thụ
căn tùy theo sự tăng gia của các phiền não
như tham, sân... thì có ý nghĩa tăng thượng
đối với nhiễm ô; còn 5 thiện căn và 3 căn
vô lậu thì tăng trưởng các pháp thanh tịnh,
cho nên gọi là Căn. Nếu đứng về mặt thể
của 22 căn mà nói, thì nam căn và nữ căn
vì là 1 bộ phận của thân căn nên hoàn toàn
không có thể riêng biệt. Còn 3 căn vô lậu
thì lấy 9 căn: Ý căn, 3 thụ căn(khổ, vui,
không khổ không vui)và 5 thiện căn làm thể,
chứ không có thể riêng; vì vậy, số thể của
căn thực sự chỉ có 17.
[X. luận Câu xá Q.3; luận Đại tì bà sa
Q.142].
11583

NHỊ THẬP NHỊ CHỦNG NGU SI
Gọi tắt: Nhị thập nhị ngu.
Hai mươi hai thứ ngu si mà bồ tát Thập
địa và Phật địa đối trị.
1. Ngu si chấp trước ngã và pháp.
2. Ngu si đối với các tạp nhiễm trong
đường ác.
3. Ngu si về việc trái phạm những lỗi
lầm nhỏ nhiệm.
4. Ngu si trong việc tạo các nghiệp dẫn
đến các ngả ác.
5. Ngu si đối với tâm tham muốn.
6. Ngu si về việc thụ trì Đà la ni 1 cách
viên mãn.
7. Ngu si đối với việc tham đắm các thiền
định.
8. Ngu si đối với việc tham đắm giáo
pháp.
9. Ngu si chỉ chấp trước 1 ý hướng lìa bỏ
sinh tử.
10. Ngu si chỉ chấp trước 1 ý hướng đạt
đến Niết bàn.
11. Ngu si trong việc quán xét những
hành lưu chuyển hiện tiền.
12. Ngu si đối với các tướng thô trọng
hiện hành.
13. Ngu si đối với các tướng vi tế hiện
hành.
14. Ngu si đối với phương tiện chỉ chấp
vô tướng.
15. Ngu si chấp trước công dụng của vô
tướng.
16. Ngu si tự tại đối với các tướng.
17. Ngu si không có trí tuệ biện giải đối
với vô lượng pháp, vô lượng chương cú, danh
tự đà la ni.
18. Ngu si không có biện tài tự tại.
19. Ngu si đối với đại thần thông.
11584

20. Ngu si đối với việc ngộ nhập lí bí
mật vi tế.
21. Ngu si chấp trước đối với tất cả cảnh
giới cực vi tế đã được ngộ nhập.
22. Ngu si đối với những chướng ngại
rất nhỏ nhiệm.
[X. luận Thành duy thức Q.9; luận
Du già sư địa Q.78] (xt. Thập Trọng
Chướng).
NHỊ THẬP NHỊ CHỦNG NGU SI

11585

N
3845
NHỊ THẬP NHỊ MÔN
I. Nhị Thập Nhị Môn.
Chỉ cho 22 môn phân biệt 18 giới nói
trong phẩm Phân biệt của luận Câu xá. Đó
là: Hữu kiến vô kiến, Hữu đối vô đối, Ba
tính(thiện, ác, vô kí), Ba cõi(Dục, Sắc, Vô
sắc), Hữu lậu vô lậu, Hữu tầm hữu tứ, Vô
tầm vô tứ, Hữu sở duyên vô sở duyên, Hữu
chấp thụ vô chấp thụ, Đại chủng sở tạo,
Tích tụ phi tích tụ, Năng chước sở chước,
Năng thiêu sở thiêu, Năng xưng sở xưng,
Ngũ loại phân biệt, Đắc thành tựu, Nội
ngoại, Đồng phận pháp đồng phận, Tam
đoạn, Kiến phi kiến, Lục thức nội kỉ thức
sở kiến, Thường vô thường, Căn phi căn.
II. Nhị Thập Nhị Môn.
Chư Phật muốn nương vào sức tam muội
tự tại để an tâm tất cả chúng sinh nên dùng
vô lượng phương tiện của hết thảy công đức
đã tu hành mà sinh ra tam muội thù thắng
tự tại để độ họ, tức là từ tam muội này sinh
ra 22 môn là: Môn cúng dường Như lai, môn
bố thí hết thảy, môn trì giới đầy đủ, môn
nhịn nhục vô lượng, môn khổ hạnh tinh
tiến vô lượng, môn tam muội thiền định
tĩnh lặng, môn trí tuệ đại biện vô lượng, môn
thực hành hết thảy phương tiện, môn thần
thông 4 vô lượng, môn 4 nhiếp đại từ đại bi,
môn trí tuệ vô lượng công đức, môn giải
thoát hết thảy duyên khởi, môn đạo pháp
căn lực thanh tịnh, môn Thanh văn tiểu
thừa, môn Duyên giác trung thừa, môn Đại
thừa vô thượng, môn các khổ vô thường,
môn chúng sinh vô ngã, môn lìa dục bất
tịnh, môn tam muội diệt định vắng lặng,
11586

môn tùy các chúng sinh khởi bệnh và môn
đối trị tất cả pháp.
NHỊ THẬP NHỊ PHẨM
...........
Chỉ cho 22 phẩm. Đó là: 4 niệm xứ, 4
chính cần, 4 như ý túc, 5 căn, 5 lực, gồm 22
thứ trước giai vị Kiến đạo trong 37 phẩm
trợ đạo, được gọi chung là Nhị thập nhị
phẩm.
Khi hành giả bắt đầu tu tập thì tâm rong
ruổi theo nhiều cảnh, để chế ngự tâm ấy,
trước hết phải tu Niệm trụ, cho nên Niệm
trụ được xếp vào hàng ưu tiên. Kế đến là 4
chính cần, tức nhờ chế ngự được tâm mà
sức siêng năng tăng trưởng; lại do siêng năng
chăm chỉ mà tâm yên vui để tu thắng định,
cho nên Như ý túc được đặt vào hàng thứ 3:
Lấy thắng định làm chỗ dựa, Tín, Tiến,
Niệm... là duyên tăng thượng của pháp xuất
thế, cho nên 5 căn được xếp vào hàng thứ 4.
Nghĩa căn đã được lập, có khả năng chế phục
sự hiện hành của phiền não tạp nhiễm, sinh
ra Thánh pháp, cho nên 5 lực được đặt vào
hàng chót.
[X. luận Câu xá Q.25; luận Tạp a tì đàm
tâm Q.8; luận Đại trí độ Q.19]. (xt. Ngũ Lực,
Ngũ Căn, Tứ Chính Cần, Tứ Niệm Trụ,
Tứ Thần Túc).
NHỊ THẬP NHỊ VÔ GIẢM
Hai mươi hai pháp không giảm. Nghĩa
là 22 tâm phẩm định tương ứng với 4 trí của
Như lai, được gọi là Nhị thập nhị vô giảm.
Hai mươi hai tâm ấy là: Tác ý, xúc, thụ,
tưởng, tư, dục, thắng giải, niệm, định, tuệ,
tín, tàm, quí, vô tham, vô sân, vô si, tinh
tiến, khinh an, bất phóng dật, hành xả, bất
hại và tâm vương. Trong đó, 5 pháp đầu
tiên là 5 biến hành trong các tâm sở; 5 pháp
11587

kế tiếp là 5 biệt cảnh trong các tâm sở và
11 pháp, kế nữa là 11 thiện pháp trong các
tâm sở.
[X. luận Thành duy thức Q.10].
NHỊ THẬP THẤT HIỀN THÁNH
Hai mươi bảy bậc Hiền Thánh. Tức là
NHỊ THẬP THẤT HIỀN THÁNH

11588

N
3846
18 bậc Hữu học của 4 hướng 3 quả trước và
9 bậc Vô học A la hán được gọi chung là
Nhị thập thất Hiền Thánh.
Cứ theo luận Thành thực thì 27 bậc Hiền
Thánh là: Tùy tín hành, Tùy pháp hành,
Vô tướng hành, Dự lưu quả, Nhất lai hướng,
Nhất lai quả, Bất hoàn hướng, Trung ban,
Sinh ban, Hữu hành ban, Vô hành ban, Lạc
tuệ, Lạc định, Chuyển thế, Hiện ban, Tín
giải, Kiến đắc, Thân chứng, Thoái pháp
tướng, Thủ hộ tướng, Tử tướng, Trụ tướng,
Khả tiến tướng, Bất hoại tướng, Tuệ giải
thoát tướng, Câu giải thoát tướng và Bất
thoái tướng.
Còn theo kinh Phúc điền trong Trung a
hàm, thì 27 bậc ấy là: Tín hành, Pháp hành,
Tín giải, Kiến đáo, Thân chứng, Gia gia,
Nhất chủng, Hướng Tu đà hoàn, Đắc Tu đà
hoàn, Hướng Tư đà hàm, Đắc Tư đà hàm,
Hướng A na hàm, Đắc A na hàm, Trung
bát niết bàn, Sinh bát niết bàn, Hành bát
niết bàn, Vô hành bát niết bàn, Thượng lưu
sắc cứu cánh, Tư pháp, Thăng tiến pháp,
Bất động pháp, Thoái pháp, Bất thoái pháp,
Hộ pháp, Thực trụ pháp, Tuệ giải thoát và
Câu giải thoát.
[X. phẩm Hiền thánh trong luận Thành
thực; Tứ giáo nghĩa Q.3].
NHỊ THẬP THIÊN
I. Nhị Thập Thiên.
Hai mươi vị thiên thần đẩy lui ác ma,
giữ gìn thiện pháp, đó là: Phạm thiên, Đế
thích thiên, Tì sa môn thiên, Trì quốc, Tăng
trưởng, Quảng mục, Kim cương mật tích,
Ma hê thủ la, Tán chi đại tướng, Đại biện
11589

tài, Đại công đức, Vi đà thiên tướng quân,
Kiên lao địa thần, Bồ đề thụ thần, Quỉ tử
mẫu thần, Ma lợi chi thiên, Nhật cung thiên
tử, Nguyệt cung thiên tử, Sa kiệt la long
vương và Diêm ma vương.
(xt. Nhị Thập Chư Thiên).
II. Nhị Thập Thiên.
Chỉ cho 20 vị trời trong viện Ngoại kim
cương bộ thuộc Mạn đồ la Kim cương giới
của Mật giáo.
(xt. Ngoại Kim Cương Nhị Thập Thiên).
NHỊ THẬP TRÍ
........
Chỉ cho 20 thứ trí do tông Thiên thai
dựa theo 4 giáo để thuyết minh. Như:
Tạng giáo có 7 trí: Thế trí, Ngoại phàm
trí, Nội phàm trí, Tứ quả trí, Bích chi phật
trí, Bồ tát trí và Phật trí.
Thông giáo có 5 trí: Tứ quả trí, Bích chi
phật trí, Bồ tát nhập không quán trí, Bồ tát
xuất giả quán trí và Phật trí.
Biệt giáo có 4 trí: Thập tín trí, Tam hiền
trí(Trụ, Hành, Hướng trí), Thập địa đẳng giác
trí và Phật trí.
Viên giáo có 4 trí: Ngũ phẩm trí, Lục
căn trí, Trụ Hành Hướng Địa trí và Phật trí.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
thuyết Q.3, phần 3].
NHỊ THẬP TRÙNG HOA TẠNG TRANG NGHIÊM
THẾ GIỚI HẢI
Chỉ cho 20 lớp thế giới hải Hoa tạng đẹp
đẽ.
Thế giới này trụ trên hoa sen trong biển
Hương thủy, được trang nghiêm bằng các
thứ quí báu vi diệu, hàm chứa hết thảy thế
giới, sâu rộng vô cùng tận.
Cứ theo phẩm Hoa tạng thế giới trong
kinh Hoa nghiêm quyển 8 (bản dịch mới)
11590

thì thế giới Hoa tạng là cõi thanh tịnh trang
nghiêm do đức Tì lô giá na Như lai đã tạo
ra từ thủa xa xưa khi Ngài còn tu hạnh Bồ
tát, cách nay vô số kiếp nhiều như bụi nhỏ
trong các thế giới hải, gần gũi vô số các đức
Phật nhiều như số vi trần, ở chỗ mỗi đức
Phật, tịnh tu các đại nguyện nhiều như số
bụi nhỏ trong các thế giới hải. Thế giới hải
NHỊ THẬP THIÊN

11591

N
3847
này có các lớp phong luân nhiều như số
bụi nhỏ của núi Tu di giữ gìn, lớp phong
luân trên cùng nâng đỡ biển Hương thủy,
biển Hương thủy này có hoa sen lớn tên là
Chủng chủng quang minh nhụy hương
chàng, thế giới hải Hoa tạng trang nghiêm
trụ ở trong hoa sen này, có núi Kim cương
luân bao bọc chung quanh. Tất cả đất đai
trong núi Kim cương luân đều do kim
cương tạo thành. Trong đất đai này lại có
vô số biển Hương thủy nhiều như bụi nhỏ
của các cõi Phật, chung quanh mỗi biển
Hương thủy có vô số 4 thiên hạ nhiều như
nước của các biển Hương thủy. Trong mỗi
một biển Hương thủy cũng có vô số thế
giới chủng nhiều như vi trần của các cõi
Phật, mỗi mỗi thế giới chủng lại có vô số
thế giới nhiều như bụi nhỏ của các cõi Phật.
Biển Hương thủy ở ngay chính giữa có tên
là Vô biên diệu hoa quang, mọc 1 hoa sen
lớn, trên hoa sen có thế giới chủng gọi là
Phổ chiếu thập phương xí nhiên bảo quang
minh, 20 lớp thế giới trang nghiêm đều ở
trong thế giới này, được sắp xếp có lớp lang,
mỗi thế giới đều có vô số thế giới nhiều
như bụi nhỏ của các cõi Phật bao bọc chung
quanh, mỗi thế giới đều có Phật xuất hiện,
giáo hóa chúng sinh.
Nhị thập trùng thế giới cũng gọi Nhị thập
trùng Phật sát, từ dưới lên trên là:
1. Thế giới Hoa tạng Tối thắng quang
biến chiếu, nương vào hoa Chúng bảo ma
ni mà an trụ, Phật hiệu là Li cấu đăng.
2. Thế giới Hoa tạng Chủng chủng
hương liên hoa diệu trang nghiêm, nương
11592

vào lưới Bảo liên hoa mà an trụ, Phật hiệu
là Sư tử quang thắng chiếu.
3. Thế giới Hoa tạng Nhất thiết bảo
trang nghiêm phổ chiếu quang, nương vào
các thứ ngọc báu mà an trụ, Phật hiệu là
Tịnh quang trí thắng chàng.
4. Thế giới Hoa tạng Chủng chủng
quang minh hoa trang nghiêm, nương vào
biển Chúng sắc kim cương thi la chàng mà
an trụ, Phật hiệu là Kim cương quang minh
vô lượng tinh tiến lực thiện x ủu
"-
l       @t ếvi
r!}an
ện b hi

11593

hiệu là Vô lượng công đức hải.
12. Thế giới Hoa tạng Quang minh
chiếu diệu, nương vào biển Hoa toàn
hương thủy mà an trụ, Phật hiệu là Siêu
thích phạm.
13. Thế giới Hoa tạng Sa bà, nương
vào lưới hoa sen được nâng đỡ bởi phong
luân nhiều màu sắc mà an trụ, Phật hiệu là
Tì lô giá na Như lai Thế tôn.
14. Thế giới Hoa tạng Tịch tĩnh li trần
quang, nương vào biển Chủng chủng bảo
y mà an trụ, Phật hiệu là Biến pháp giới
thắng âm.
NHỊ THẬP TRÙNG HOA TẠNG TRANG NGHIÊM THẾ GIỚI HẢI

11594

N
3848
15. Thế giới Hoa tạng Chúng diệu
quang minh đăng, nương vào biển Tịnh hoa
võng mà an trụ, Phật hiệu là Bất khả tồi
phục lực phổ chiếu chàng.
16. Thế giới Hoa tạng Thanh tịnh
quang biến chiếu, nương vào biển Chủng
chủng hương diệm mà an trụ, Phật hiệu là
Thanh tịnh nhật công đức nhãn.
17. Thế giới Hoa tạng Bảo trang
nghiêm, nương vào biển Quang minh tạng
ma ni tàng mà an trụ, Phật hiệu là Vô ngại
trí quang minh biến chiếu thập phương.
18. Thế giới Hoa tạng Li trần, nương
vào biển Chúng diệu hoa sư tử tòa mà an
trụ, Phật hiệu là Vô lượng phương tiện tối
thắng chàng.
19. Thế giới Hoa tạng Thanh tịnh quang
phổ chiếu, nương vào biển Vô lượng sắc
hương diệm tu di sơn mà an trụ, Phật hiệu
là Phổ chiếu pháp giới hư không quang.
20. Thế giới Hoa tạng Diệu bảo diệm,
nương vào biển Nhất thiết chư thiên hình
ma ni vương mà an trụ, Phật hiệu là Phúc
đức tướng quang minh.
NHỊ THẬP TỨ BẤT TƯƠNG ỨNG PHÁP
Hai mươi bốn pháp Bất tương ứng hành
của tông Duy thức, dùng để giả lập phần vị
của Sắc, Tâm, Tâm sở. Đó là: Đắc, Mệnh
căn, Chúng đồng phận, Dị sinh tính, Vô
tưởng định, Diệt tận định, Vô tưởng sự,
Danh thân, Cú thân, Văn thân, Sinh, Lão,
Trụ, Vô thường, Lưu chuyển, Định dị,
Tương ứng, Thế tốc, Thứ đệ, Phương, Thời,
Số, Hòa hợp tính và Bất hòa hợp tính.
Tông Câu xá thì lập có 14 pháp Bất tương
11595

ứng.
(xt. Tâm Bất Tương Ứng Hành).
NHỊ THẬP TỨ DUYÊN
...........
Duyên, Phạm: Pratyaya.
Pàli: Paccaya.
Chỉ cho 24 duyên. Duyên nghĩa là giúp
đỡ cho việc sinh khởi của các pháp được
thành tựu viên mãn.
Hai mươi bốn duyên này là danh số đặc
biệt của Phân biệt Thượng tọa bộ ở Tích
lan, từPàlithất luận đến luận Phát thú
mới được thành lập. Đó là:
1. Nhân duyên.
2. Sở duyên duyên.
3. Tăng thượng duyên.
4. Vô gián duyên.
5. Đẳng vô gián duyên.
6. Câu sinh duyên.
7. Tương hỗ duyên.
8. Sở y duyên.
9. Y chỉ duyên.
10. Tiền sinh duyên.
11. Hậu sinh duyên.
12. Tu tập duyên.
13. Nghiệp duyên.
14. Dị thục duyên.
15. Thực duyên.
16. Căn duyên.
17. Đạo duyên.
18. Tĩnh lự duyên.
19. Tương ứng duyên.
20. Bất tương ứng duyên.
21. Hữu duyên.
22. Phi hữu duyên.
23. Khứ duyên.
24. Bất khứ duyên.
NHỊ THẬP TỨ NGUYÊN
11596

...........
Chỉ cho 24 nguyện khác của đức Phật A
di đà. Đứng về phương diện hình thức mà
nhận xét thì có hơi khác với 48 nguyện của
Ngài nói trong kinh Vô lượng thọ, nhưng
về nội dung thì giống nhau. Hai mươi bốn
nguyện là:
1. Không có 3 đường ác.
2. Không có người nữ: Người nữ vãng
NHỊ THẬP TỨ NGUYÊN

11597

N
3849
sinh đều là hóa sinh.
3. Đất bằng 7 báu, vật dụng tự nhiên.
4. Chư Phật khen ngợi, nghe danh hiệu
được vãng sinh.
5. Chuyên tâm định sinh.
6. Trung bối vãng sinh.
7. Đến đón tiếp dẫn, trụ nơi chính định.
8. Không trở lại đường ác lần nữa.
9. Đều là màu vàng ròng, không có đẹp
xấu.
10. Đọc được tâm ý người khác.
11. Thường tu phạm hạnh, không có
tham, sân, si.
12. Từ tâm không làm hại.
13. Cúng dường chư Phật, vật cúng
dường như ý.
14. Ăn uống tự nhiên.
15. Đủ 32 tướng tốt đẹp.
16. Nói Nhất thiết trí.
17. Thần thông thù thắng.
18. Nói kinh thù thắng.
19. Tuổi thọ vô lượng.
20. Vô số Bồ tát và Thanh văn.
21. Người, trời sống lâu.
22. Có trí thần thông biết việc đời trước,
thấy và nghe khắp 10 phương.
23. Quyến thuộc sáng suốt.
24. Vô lượng ánh sáng, khi tiếp xúc với
ánh sáng này thì cảm thấy êm dịu.
[X. kinh Vô lượng thanh tịnh bình đẳng
giác Q.1]. (xt. Tứ Thập Bát Nguyện).
NHỊ THẬP ỨC NHĨ
Phạm: Zroịakotiviôza, hoặc
Zrotraviôzatikotì.
Hán âm: Thất lũ đa tần thiết để câu chi.
11598

Cũng gọi Ức nhĩ la hán, Văn nhị bách
ức.
Tên vị A la hán, con của 1 trưởng giả ở
nước Y lạn noa bát phạt đa thuộc Trung
Ấn độ.
Sau khi được đức Phật giáo hóa, Ngài
xuất gia ở nước Xá vệ, 1 mình yên tĩnh,
siêng năng tu tập ngày đêm không nghỉ.
Vì không dứt hết được các phiền não nên
Ngài bỏ tu và trở về nhà. Sau đó, đức Phật
biết tin liền cho gọi Ngài đến hỏi: “Khi
còn ở thế tục, ông ưa thích những gì?”.
Đáp: “Bạch đức Thế tôn! Con thích gảy
đàn”. Bấy giờ đức Phật mới dạy Ức nhĩ
rằng: “Nếu để dây đàn căng quá thì tiếng
nghe không êm tai, nếu chùn quá thì
không thành tiếng; chỉ khi nào dây đàn
không căng, không chùn thì tiếng đàn phát
ra mới êm hòa dễ nghe. Cũng thế, người
tu hành nếu tinh tiến thái quá sẽ làm cho
tâm bị nhiễu loạn, mất sự điều hòa, còn
nếu không tinh tiến thì tâm sẽ trở nên
lười biếng”.
Sau khi nghe đức Phật chỉ dạy, ngài Ức
nhĩ liền lập chí trở lại, tâm không buông
thả, tu hành đúng mức, chứng được quả A
la hán. Về sau, Ngài du hóa đến Nam Ấn
độ và tịch ở nước Cung kiến na bổ la. Ngài
có tướng lạ là lông chân dài 2 tấc, chân không
đạp đất. Ngài là vị tinh tiến bậc nhất trong
hàng đệ tử của đức Phật.
[X. kinh Tạp a hàm Q.9; luận Đại trí độ
Q.22]
NHỊ THẤT MẠN ĐỒ LA
Chỉ cho Mạn đồ la Ngũ luân cửu tự do
ngài Giác tông, người Nhật truyền.
Ngũ tự luân và cửu tự minh hợp thành
14 luân nên gọi là Nhị thất.
11599

Ngũ luân cửu tự minh bí mật thích (Đại
79, 11 thượng) nói: “Nhị thất Mạn đồ la là
pháp nội chứng của Đế vương Đại nhật, là
tâm của đức Di đà Thế tôn, là phổ môn của
bậc Đại giác đời hiện tại, là con đường vãng
sinh xuôi thuận”.
Cửu tự minh tức là chân ngôn của đức
Phật A di đà: “Án A mật lí đa đế tế ha la
hồng”.
NHỊ THẤT MẠN ĐỒ LA

11600

N
3850
NHỊ THẾ
.....
Chỉ cho 2 đời: Đời này và đời sau. Như
nói Nhị thế an lạc(2 đời yên vui), Nhị thế tất
địa(2 đời thành tựu).
Nhị thế cũng được dùng để chỉ cho 2
loại thế giới Thần và Người.
[X. phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp
hoa Q.3].
NHỊ THẾ GIAN
... ... ..
Hai thế gian: Chỉ cho Hữu tình thế gian
và Khí thế gian.
1. Hữu tình thế gian: Do 5 uẩn giả hòa
hợp mà có tình thức, như các loài quỉ, súc
sinh, người và trời...
2. Khí thế gian: Do 4 đại tích tụ mà
thành núi, sông, đất đai, cõi nước, nhà cửa...
để dung nạp hữu tình.
Hữu tình thế gian là Chính báo và Khí
thế gian là Y báo của các hữu tình.
[X. phẩm Thế gian trong luận Câu xá
Q.11].
NHỊ THẾ TÔN
........
Cũng gọi Pháp hoa nhị thánh.
Chỉ cho đức Thích ca Như lai và đức Đa
bảo Như lai trong tháp Đa bảo.
[X. phẩm Bảo tháp trong kinh Pháp hoa
Q.4]
NHỊ THÍ
.....
I. Nhị Thí.
Chỉ cho Tài thí và Pháp thí: Cho của và
cho pháp.
11601

Phẩm Pháp tính trong kinh Đại bát nhã
quyển 569 so sánh sự hơn kém giữa 2 thứ
bố thí này như sau (Đại 7, 942 thượng): “Cho
của thì có lúc hết, cho pháp thì vô cùng. Vì
sao? Vì cho của chỉ được quả báo thế gian.
Quả vui cõi người, cõi trời được đó, mất đó,
nay tuy tạm được nhưng mai này chắc chắn
sẽ mất, còn nếu cho pháp thì được cái chưa
từng được”.
II. Nhị Thí.
Chỉ cho Thực thí và Pháp thí: Cho ăn
và cho pháp.
Kinh Tiến học (Đại 17, 744 trung) nói:
“Lại có nhị thí: Thức ăn uống ngon ngọt
để nuôi thân mệnh; giảng diễn kinh điển,
mở bày chỗ sâu kín, vui vẻ lắng nghe. Ăn
nuôi sống thân thể, pháp thăng hoa tinh
thần, 2 việc tuy đều lợi lạc nhưng pháp là
hơn”.
NHỊ THỊ
Hai họ. Chỉ cho đức Thích ca và ngài
Lão tử, tức Phật gia và Đạo gia.
NHỊ THIÊN
I. Nhị Thiên.
Chỉ cho Nhật thiên và Nguyệt thiên.
II. Nhị Thiên.
Chỉ cho 2 vị trời Đồng sinh và Đồng
danh. Hai vị trời này sinh đồng thời với
người, cùng tên với người, thường theo làm
bạn với người.
Kinh Hoa nghiêm (bản 80 quyển)
quyển 60 (Đại 10, 324 thượng) nói: “Như
người sau khi sinh, có 2 vị trời thường đi
theo, 1 là Đồng sinh, 2 là Đồng danh. Trời
thường thấy người, người thường thấy
trời”.
III. Nhị Thiên.
Chỉ cho Phạm thiên và Đế thích thiên.
11602

IV. Nhị thiên.
Chỉ cho 2 vị Vương tôn, tức là tượng
của 2 vị Lực sĩ Kim cương bảo vệ già lam
đứng ở 2 bên cổng chùa.
(xt. Nhị Vương Tôn).
NHỊ THIÊN

11603

N
3851
NHỊ THIÊN PHỔ HIỀN HÀNH PHÁP
Gọi tắt: Nhị thiên hành pháp.
Chỉ cho 2.000 hành pháp do bồ tát Phổ
hiền trả lời 200 câu hỏi của bồ tát Phổ tuệ,
mỗi câu hỏi có 10 câu trả lời, được chỉ bày
bằng quá trình thực hành 6 giai vị: Thập
tín, Thập trụ, Thập hành, Thập hồi hướng,
Thập địa và Diệu giác được nói trong phẩm
Li thế gian của kinh Hoa nghiêm quyển 13
(bản dịch mới).
Hai trăm câu hỏi được sắp xếp như sau:
20 câu hỏi về sự tu hành Thập tín, 20 câu
hỏi về sự tu hành Thập trụ, 30 câu hỏi về
sự tu hành Thập hạnh, 29 câu hỏi về sự tu
hành Thập hồi hướng, 50 câu hỏi về việc
tu hành Thập địa và 51 câu sau cùng hỏi
về việc tu hành trong giai vị cứu cánh nhân
viên quả mãn.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
17 của ngài Pháp tạng chia 2.000 hành pháp
Phổ hiền này thành 5 môn: Nhân quả,
Hành vị, Phổ biệt, Hỗ nhiếp và Hành
tướng.
[X. Hoa nghiêm kinh sưu huyền kí Q.4,
phần cuối].
NHỊ THIÊN TAM TIÊN
Từ gọi chung 2 vị trời và 3 vị tiên.
- Nhị thiên: Đại tự tại thiên (Phạm:
Mahezvara) và Tì nữu thiên (Phạm:
Viwịu), là 2 vị thần cao nhất trong Ấn độ
giáo.
- Tam tiên: Chỉ cho 3 vị tiên nhân hoặc
3 vị triết nhân: Ca tì la (Phạm:Kapila), Tổ
của học phái Số luận, Ưu lâu tăng khư
(Phạm:Ulùka), Tổ của học phái Thắng luận
11604

và Lặc sa bà (Phạm:Fwadha), Tổ của phái
Ni kiền tử.
Nói theo lập trường của Phật giáo thì 2
vị trời và 3 vị tiên này đều thuộc về ngoại
đạo chấp trước vọng kiến.
[X. Trung luận Q.1; Bách luận Q.1; Chỉ
quán phụ hành truyền hoằng quyết Q.10].
NHỊ THIỀN
.....
Phạm:Dvitìva-dhyàna.
Chỉ cho Thiền định thứ 2 trong 4 thiền
định ở cõi Sắc.
Người chứng Nhị thiền tâm định trong
sáng, không còn các tâm sở tầm, tứ và cảm
nhận 2 thụ hỉ, lạc trong 3 thụ, vì thế nên
Nhị thiền còn được gọi là Định sinh hỉ
lạc.
[X. luận Câu xá Q.28]. (xt. Tứ Thiền).
NHỊ THIỀN THIÊN
Cũng gọi Nhị tĩnh lự.
Cõi trời của những người tu Nhị thiền
thành tựu sinh lên, là tầng trời thứ 2 trong
cõi Sắc. Tầng này lại được chia làm 3 cõi
trời là: Trời Thiểu quang, trời Vô lượng
quang và trời Quang âm.
Người ở cõi Nhị thiền tuy đã lìa 2 tâm sở
tầm và tứ thô động của Sơ thiền, có thể tránh
khỏi đại hỏa tai của kiếp mạt, nhưng vì vẫn
còn có niệm hỉ, lạc nên không tránh khỏi
đại thủy tai của kiếp mạt.
[X. luận Câu xá Q.12].
NHỊ THIÊN
.....
I. Chỉ thiện và Hành thiện:
1. Chỉ thiện: Cái thiện tránh làm điều
ác, không phạm tội lỗi.
2. Hành thiện: Cái thiện tu tạo thiện căn,
tích cực làm các việc lành.
11605

[X. Bồ tát giới kinh nghĩa sớ Q.thượng;
Pháp giới thứ đệ sơ môn Q.thượng].
II. Định thiện và Tán thiện:
1. Định thiện: Tâm tĩnh lặng, dứt niệm
lự, quán xét y báo chính báo Tịnh độ, gọi là
NHỊ THIÊN

11606

N
3852
Định thiện, tức dùng tâm thiền định tu tập
thiện nghiệp.
2. Tán thiện: Điều hòa thân, khẩu, ý để
bỏ ác tu thiện, gọi là Tán thiện, tức thiện
nghiệp được tu tập bằng tâm tán loạn.
Đại sư Thiện đạo đời Đường giải thích
16 pháp quán tưởng trong kinh Quán vô
lượng thọ cho rằng 13 pháp quán trước là
Định thiện, 3 pháp quán sau là Tán thiện.
[X. phần Huyền nghĩa trong Quán vô
lượng thọ Phật kinh sớ Q.1].
III. Vị sinh thiện và Dĩ sinh thiện:
1. Vị sinh thiện: Chưa từng tu tập thiện
pháp như giới, định, tuệ...
2. Dĩ sinh thiện: Đã từng tu tập các thiện
pháp.
[X. luận Đại trí độ Q.48]
IV. Sự thiện và Líthiện:
1. Sự thiện: Cái thiện thông thường như
không làm việc ác.
2. Lí thiện: Cái thiện sâu xa, như diệt
trừ những điều mê lầm về lí.
Tạng giáo là Sự thiện của giới nội, Thông
giáo là Lí thiện của giới nội; Biệt giáo là Sự
thiện của giới ngoại; Viên giáo là Lí thiện
của giới ngoại. Đây đều dựa theo sự cạn, sâu
đối đãi mà chia ra Sự và Lí.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.5, phần
đầu].
NHỊ THIÊN TAM PHÚC
Hai thiện ba phúc. Tức các thiện căn nói
trong kinh Quán vô lượng thọ.
Nhị thiện: Định thiện và Tán thiện.
Tam phúc: Thế phúc, Giới phúc và Hành
phúc.
11607

(xt. Nhị Thiện, Tam Phúc).
NHỊ THỈNH
Ngôn thỉnh và Niệm thỉnh.
1. Ngôn thỉnh: Dùng lời nói mà thưa
hỏi. Như trong phẩm Tam muội của hội thứ
1 kinh Hoa nghiêm, bồ tát Phổ hiền dùng
lời thưa hỏi 3 phẩm kế tiếp(phẩm Thế giới
thành tựu, phẩm Thế giới Hoa tạng và phẩm Tì
lô giá na).
2. Niệm thỉnh: Không dùng lời nói, chỉ
dùng niệm tưởng mà thưa hỏi. Như trong
phẩm Như lai thọ lượng của hội thứ 2 kinh
Hoa nghiêm, đức Thế tôn biết tâm niệm
của các vị Bồ tát liền hiện thần thông.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.1]
NHỊ THỌ HÀNH
Chỉ cho Lưu đa thọ hành và Xả đa thọ
hành.
1. Lưu đa thọ hành: Pháp xả bỏ phúc,
thêm tuổi thọ của vị A la hán để mang lại
lợi ích giúp chúng sinh và làm cho giáo pháp
được tồn tại lâu dài. Vị A la hán hoặc đối
với tăng chúng, hoặc đối với người khác,
bố thí các vật như áo, bát... Bố thí xong
thì phát nguyện, rồi vào Thiền định thứ
4, tâm nghĩ miệng nói: “Nếu ta chiêu cảm
được nghiệp quả báo giàu có, nguyện đều
chuyển thành quả báo sống lâu”. Lúc đó,
nếu chiêu cảm quả báo giàu có thì liền
chuyển thành quả báo sống lâu đúng như
nguyện.
2. Xả đa thọ hành: Pháp giảm thọ tăng
phúc của vị A la hán phạm hạnh đã thành
tựu, để không bị các nỗi khổ như bệnh
hoạn bức não thân thể. Trong trường hợp
này, vị A la hán cũng bố thí chúng tăng
như trường hợp trước, bố thí xong thì phát
nguyện, rồi vào Thiền định thứ 4, tâm nghĩ
11608

miệng nói: “Nếu ta chiêu cảm được nghiệp
quả báo sống lâu, nguyện đều chuyển thành
quả báo giàu có”. Lúc đó, quả báo sống lâu
chiêu cảm được liền chuyển thành quả báo
giàu có đúng như nguyện.
[X. luận Câu xá Q.3]. (xt. Lưu Xả Thọ
Hành).
NHỊ THỌ HÀNH

11609

N
3853
NHỊ THỜI
.....
I. Nhị Thời.
Chỉ cho Ca la thời và Tam ma da thời.
1. Ca la thời(Phạm,Pàli: Kàla, Hán
dịch: Thực thời): Chỉ cho thời gian có thể
dùng số lượng để tính toán đo lường. Đây
là thời gian nói trong giới luật như thực
thời(giờ ăn), phi thực thời(không phải giờ
ăn).
2. Tam ma da thời (Phạm, Pàli:
Samaya, Hán dịch: Giả thời): Chỉ cho 1
khoảng thời gian nào đó, như kinh nói:
“Nhất thời Phật tại Xá vệ quốc(Một thời nọ
đức Phật ở nước Xá vệ...). Thời được nói ở
đây là thời giả.
[X. luận Đại trí độ Q.1].
II. Nhị Thời.
Chỉ cho 2 thời sớm và tối.
NHỊ THÙ THẮNG
Hai điều thù thắng, đặc biệt hơn hết. Đó
là:
1. Trên hợp với giác tâm mầu nhiệm
của chư Phật: Giác tâm vốn nhiệm mầu,
tức là chân tâm bản nhiên trong sáng rõ suốt
của chư Phật. Bồ tát cực chứng tịch diệt, 10
phương tròn sáng, thể đồng với chư Phật,
cho nên có năng lực phát khởi đồng thể đại
từ ban niềm vui cho hết thảy chúng sinh,
hiện thân khắp 10 phương thuyết pháp độ
cả thánh phàm, có nguyện thì được như ý,
nên gọi là Thù thắng.
2. Dưới hợp với chúng sinh cùng 1 tâm
thương xót: Lí viên thông mà Bồ tát chứng
được và tâm bản hữu của chúng sinh tuy có
11610

mê ngộ khác nhau, nhưng thể tính thì vẫn
là 1, cho nên Bồ tát có năng lực phát khởi
tâm đồng thể đại bi diệt trừ khổ não cho
chúng sinh, thầm ứng hiện khắp 10 phương,
bố thí vô úy cho hết thảy, nếu ai có mong
cầu điều gì thì đều được toại nguyện, nên
gọi là Thù thắng.
[X. kinh Lăng nghiêm Q.6].
NHỊ THỤ
Thân thụ và Tâm thụ.
1. Thân thụ: Thụ là cảm nhận. Thân
thụ là sự cảm nhận không phân biệt ở nơi
thân, tức là 3 cảm giác khổ, vui, không khổ
không vui(xả)của 5 thức: Mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân.
2. Tâm thụ: Sự cảm nhận ở nơi tâm và
khởi lên phân biệt, tức là 2 cảm giác lo và
mừng của ý thức.
[X. luận Câu xá Q.2, 9].
NHỊ THỤ NGHIÊP
Chỉ cho Tâm thụ nghiệp và Thân thụ
nghiệp.
1. Tâm thụ nghiệp: Chỉ lấy thụ tương
ứng với thức thứ 6 chiêu cảm quả dị thục
làm nghiệp, tức chỉ cho thiện nghiệp ở cõi
trời Trung gian trở lên đến cõi trời Hữu đính.
Ở các tầng trời này không có tầm, tứ nên
không có thụ tương ứng với 5 thức trước,
chỉ chiêu cảm Tâm thụ mà thôi.
2. Thân thụ nghiệp: Lấy thụ tương ứng
với 5 thức trước chiêu cảm quả dị thục làm
nghiệp, tức chỉ cho các loại nghiệp bất thiện.
Địa ngục cũng có ưu thụ tương ứng với thức
thứ 6, nhưng đó không phải do quả dị thục
chiêu cảm, cho nên chỉ thuộc về Thân thụ.
Cũng như nghiệp ở cõi trời Sơ thiền, tuy là
thiện nhưng cũng là Thân thụ nên không
thuộc trong Nhị thụ.
11611

[X. luận Câu xá Q.15].
NHỊ THỦ
Chỉ cho Kiến thủ và Giới thủ.
1. Kiến thủ: Thành kiến cố chấp lệch
NHỊ THỦ

11612

N
3854
lạc hẹp hòi, đối với pháp chẳng phải là thù
thắng sinh ý tưởng quyết định thù thắng,
hoặc đối với việc chẳng thực sinh tâm quyết
định cho đó là sự thực, ngoài ra đều cho là
dối láo.
2. Giới thủ: Thành kiến sai lầm đối với
các giới điều cho rằng không cần hành trì
theo trí tuệ, mà chỉ cần tắm gội mong được
thanh tịnh.
[X. luận Thành thực Q.10].
NHỊ THỦ HỘ
........
Gọi đủ: Môn môn nhị thủ hộ.
Chỉ cho 2 vị thần thủ hộ ở viện Văn thù
trong Mạn đồ la Thai tạng giới và ở cửa phía
tây của viện Ngoại kim cương bộ. Vị thứ 1
là Bất khả việt thủ hộ môn, vị thứ 2 là Tương
hướng thủ hộ môn. Vị thứ 1 được an trí ở
bên phải của cửa trong, vị thứ 2 được an trí
ở bên trái. Hai vị này vâng lãnh giáo sắc của
đức Như lai bảo vệ pháp môn.
[X. phẩm Tất địa xuất hiện trong kinh
Đại nhật Q.3].
NHỊ THỦY
.....
Hai sự khởi đầu. Chỉ cho sự khởi đầu
của Tiểu thừa và Đại thừa. Đây là thuyết
của tông Thiên thai.
1. Đức Phật nói kinh A hàm ở v

11613

niết bàn Q.12 (bản Bắc); Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.1].
III. Nhất thừa và Tam thừa.
1. Tam thừa: Trước thời Pháp hoa, sự
chứng ngộ của Thanh văn, Duyên giác và
Bồ tát có khác nhau.
NHỊ THỪA

11615

N
3855
2. Nhất thừa: Trong thời Pháp hoa, đức
Phật tuyên dương pháp Nhất Phật thừa để
qui cả 3 thừa về 1 thừa.
NHỊ THỪA DỊ ĐỒNG
...........
Những chỗ giống và khác trong việc tu
hành của 2 thừa Thanh văn, Duyên giác.
Cứ theo Pháp hoa huyền tán quyển 5,
thì giữa Thanh văn và Duyên giác có 3 điểm
giống nhau và 7 điểm khác nhau. Ba điểm
giống nhau là:
1. Cùng đoạn trừ phiền não chướng.
2. Cùng giác ngộ lí sinh không.
3. Cùng được trạch diệt vô vi giả tạm.
Còn 7 điểm khác nhau là:
1. Thanh văn căn tính chậm lụt, Duyên
giác căn tính nhạy bén.
2. Thanh văn nương nhờ Phật được giải
thoát, Duyên giác tự giác ngộ mà được giải
thoát.
3. Thanh văn nhờ lời nói pháp, Duyên
giác quán xét lí của pháp.
4. Thanh văn quán xét 4 đế, Duyên giác
quán xét 12 nhân duyên.
5. Thanh văn chia làm 4 quả, Duyên giác
chỉ có 1 quả duy nhất.
6. Thanh văn luyện căn(hàm ý là mài
luyện, tu hành)từ 3 đời cho đến 60 kiếp, còn
Duyên giác thì luyện căn từ 4 đời đến 100
kiếp.
7. Thanh văn thì nói pháp, Duyên giác
hiện thần thông.
Ngoài ra, Đại thừa nghĩa chương quyển
17, phần cuối, nêu 5 điểm giống và 6 điểm
khác; Pháp hoa kinh sớ quyển 8 của ngài
11616

Gia tường nêu 7 điểm giống, 17 điểm khác;
còn Pháp hoa văn cú quyển 7 thì nêu 6 điểm
giống và 10 điểm khác.
NHỊ THỪA TÁC PHẬT
Hai thừa thành Phật. Tức Thanh văn
và Duyên giác được thành Phật. Đây là tư
tưởng nòng cốt của 14 phẩm trước trong
kinh Pháp hoa.
Trước thời Pháp hoa, vì phương tiện mà
đức Phật nói rằng chỉ có Bồ tát mới được
thành Phật. Mãi đến thời Pháp hoa, Niết
bàn Phật mới nói rằng nếu nương theo Nhất
thừa diệu pháp thì Nhị thừa cũng đều được
thành Phật.
[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.6].
NHỊ THỪA THÀNH PHẬT
Hai thừa(Thanh văn, Duyên giác) đều
được thành Phật.
Khi đức Phật nói kinh A hàm thì hàng
Nhị thừa như các ngài Xá lợi phất... chứng
được quả Nhị thừa cùng tột(A la hán), trong
thời gian ấy, ngài Xá lợi phất vẫn duyên theo
các kinh Đại thừa. Đến khi Phật nói kinh
Pháp hoa thì Ngài bỏ tâm Tiểu thừa mà phát
tâm Đại bồ đề, được Phật thụ kí thành Phật
trong đời vị lai. Nhưng, về vấn đề Nhị thừa
thành Phật thì giữa các tông Pháp tướng và
Pháp tính có những quan điểm bất đồng.
Chẳng hạn như:
1. Tông Pháp tướng chủ trương 5 chủng
tính khác nhau, cho rằng hàng Nhị thừa định
tính không bao giờ được thành Phật, cho
nên coi việc ngài Xá lợi phất được thụ kí
trong kinh Pháp hoa chỉ là phương tiện thị
hiện của đức Phật.
2. Tông Pháp tính như Hoa nghiêm,
Thiên thai... thì chủ trương tất cả chúng sinh
11617

đều có khả năng thành Phật, cho dù người
chỉ được tiểu quả, hoặc thân họ đã chết, vào
Niết bàn vô dư đi nữa, thì cũng có thể hồi
Tiểu hướng Đại, thành tựu vạn hạnh, chứng
được quả Phật, bởi thế, các tông này coi việc
thụ kí trong kinh Pháp hoa là chân thực
chứ chẳng phải là phương tiện.
(xt. Nhị Thừa Tác Phật).
NHỊ THỪA THÀNH PHẬT

11618

N
3856
NHỊ THỨC
Hai thức. Chỉ cho A lại da thức và Phân
biệt sự thức.
1. A lại da thức(Phạm:Àlaya-vijĩàna,
Hán dịch: Vô một thức): Như lai tạng và vô
minh hòa hợp thành A lại da thức, trong
đó, chủng tử của hết thảy các pháp được cất
chứa không để mất mát và thường biết rõ
cảnh của tự thức hiện ra.
2. Phân biệt sự thức (Phạm: Manovijĩàna),
cũng gọi Ý thức. Thức này
nương vào thức A lại da mà sinh ra, tức
chỉ cho 6 thức: Nhãn, nhĩ, tị, thiệt, thân,
ý phân biệt 6 cảnh: Sắc, thanh, hương, vị,
xúc, pháp.
[X. luận Đại thừa khởi tín].
NHỊ THỰC
.....
I. Nhị Thực.
Chỉ cho Pháp hỉ thực và Thiền duyệt
thực.
1. Pháp hỉ thực: Thức ăn bằng niềm
vui chính pháp. Nghe pháp hoan hỉ, nhờ
đó mà thiện căn tăng trưởng, bổ ích cho tuệ
mệnh, giống như người thế gian ăn để

11619

chặt tay để tỏ lòng chí thành cầu pháp với
Sơ tổ Bồ đề đạt ma. Sau khi được Sơ tổ
truyền pháp và áo, bát, ngài đến nơi này
để điều trị vết thương. Đồ chúng của ngài
liền cất am để lưu niệm. Trong am có 3
gian đại điện, 1 số bia đá. Trước điện có 4
cái giếng, tuy ở gần nhau nhưng mùi vị nước
của mỗi giếng đều khác; tương truyền mấy
NHỊ TỔ AM

11621

N
3857
cái giếng này do ngài Tuệ khả đào khi ngài
trụ ở đây. Phía ngoài am có 3 ngôi tháp,
trong đó, ngôi được xây vào niên hiệu Vạn
tuế đăng phong năm đầu (696) đời Chu
(Đường Vũ hậu)là cao và đẹp hơn cả. Cách
am về phía nam chừng 1 dặm có Mịch tâm
đài, cũng gọi Luyện ma đài, là nơi Nhị tổ
kinh hành.
NHỊ TỔ ĐOẠN TÍ
...........
Nhị tổ chặt tay cầu pháp.
Tương truyền, Nhị tổ Tuệ khả đến ngọn
Thiếu thất, núi Tung sơn cầu pháp nơi Tổ
Đạt ma, đứng
trong tuyết cầm
dao chặt đứt tay
trái để tỏ bày
quyết tâm cầu
đạo. Tổ Đạt ma
thấy ý chí của
ngài Tuệ khả
kiên định như
vậy liền chấp
nhận thu làm
đệ tử, đời sau
gọi ngài là Đoạn
tí Tuệ khả.
[X. điều Bồ đề đạt ma trong Cảnh đức
truyền đăng lục Q.3].
NHỊ TỘI
.....
Hai tội. Chỉ cho Tính tội và Già tội.
1. Tính tội: Bốn giới nặng: Giết hại, ăn
trộm, dâm dục, nói dối. Vì tính của 4 giới
này đã là ác, nên không cần đợi Phật chế
11622

định, hễ phạm phải thì mắc tội.
2. Già tội: Chỉ cho giới uống rượu. Sự
uống rượu tự nó không phải là 1 tội ác,
nhưng vì nó mà đưa đến việc vi phạm các
giới điều khác, cho nên Phật cấm. Nếu vi
phạm thì phải tội.
NHỊ TÔN
.....
Chỉ cho 2 đức Phật: Thích ca và A di đà.
Huyền nghĩa phần trong Quán vô lượng
thọ kinh sớ quyển 1, Đại sư Thiên đạo đời
Đường có nêu ra Yếu môn và Hoằng
nguyện. Yếu môn là giáo thuyết của đức
Phật Thích ca, còn Hoằng nguyện thì là
giáo thuyết của đức Phật A di đà, được gọi
chung là Nhị tôn giáo.
NHỊ TÔN GIÁO
Chỉ cho giáo thuyết của 2 đức Phật Thích
ca và A di đà.
Tông Tịnh độ chủ trương trong kinh Vô
lượng thọ và kinh Quán vô lượng thọ đều
có bao hàm giáo nghĩa của cả 2 đức Phật.
Về vấn đề này, ngài Thiện đạo đời Đường
đã từng nói rõ. Ngài cho rằng từ xưa, các
bậc Đại đức như Tuệ viễn, Trí khải, Cát
tạng... chỉ đứng trên lập trường “Nhất tôn
giáo”(giáo nghĩa của 1 đức Phật)để giải thích
kinh Quán vô lượng thọ, cho nên bây giờ
ngài(Thiện đạo)đặc biệt đứng trên quan điểm
“Nhị tôn giáo”(giáo nghĩa của cả 2 đức Phật)
mà hiển bày ý nghĩa sâu xa trong giáo thuyết
của Nhị tôn để đặt định lại giáo nghĩa xưa
nay.
Phần huyền nghĩa trong Quán vô lượng
thọ kinh sớ quyển 1, ngài Thiện đạo nói
(Đại 37, 246 thượng): “Nay nương Nhị tôn
giáo, mở bày môn Tịnh độ”.
[X. phần Tán thiện nghĩa trong Quán
11623

vô lượng thọ kinh sớ Q.4; Hán ngữ đăng lục
Q.1]
NHỊ TÔNG THÍCH ĐỀ
...........
Hai tông Thiên thai và Hiền thủ (Hoa
nghiêm)giải thích đề kinh có thông và biệt,
năng và sở khác nhau.
NHỊ TÔNG THÍCH ĐỀ
Bức tranh Nhị tổ chặt cánh tay

11624

N
3858
1. Tông Thiên thai dùng nghĩa Thông
và nghĩa Biệt để giải thích đề kinh, như trong
5 chữ “Diệu Pháp Liên Hoa Kinh” thì 4
chữ trước là tên gọi riêng của kinh này nên
là Biệt, còn chữ “Kinh” thì là Thông, vì tất
cả kinh đều gọi là Kinh.
2. Tông Hiền thủ giải thích đề kinh
thì dùng văn năng thuyên và nghĩa sở
thuyên để phán thích. Như trong 7 chữ
“Đại Phương Quảng Phật Hoa Nghiêm
Kinh”thì 6 chữ trước là Sở thuyên, còn
chữ “Kinh” là Năng thuyên, các kinh khác
cũng thế.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.3].
NHỊ TRÌ
Cũng gọi Chỉ tác nhị trì, Chỉ tác.
Tức Chỉ trì và Tác trì, 2 khía cạnh của
giới luật.
1. Chỉ trì: Chỉ là ngăn chặn, tức là ngăn
chặn thân và miệng không làm và nói các
điều xấu ác. Nương vào Chỉ để giữ gìn giới
thể, gọi là Chỉ trì. Chỉ trì giới dạy người
chớ làm các việc ác, tức chỉ cho các điều
mục của 2 bộ giới tỉ khưu và tỉ khưu ni
trong Quảng luật, hoặc chỉ cho 250 giới
của tỉ khưu và 348 giới của tỉ khưu ni trong
luật Tứ phần.
2. Tác trì: Tác là tạo tác, tức là khích lệ
thân, khẩu, ý tạo tác các nghiệp thiện.
Nương vào Tác để giữ gìn giới thể, gọi là
Tác trì. Tác trì giới dạy người vâng làm các
việc thiện, tức chỉ cho phần Kiền độ được
liệt kê sau Bản luật, hoặc chỉ cho 20 Kiền
độ thụ giới, thuyết giới... trong luật Tứ
phần.
11625

[X. điều Trì phạm phương quĩ trong Tứ
phần luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.trung, phần 4; Tứ phần luật san bổ tùy cơ
yết ma sớ tự; Tứ phần luật hành sự sao tư trì
kí Q.trung, phần 4; Tứ phần luật sớ Q.1, 2].
(xt. Chỉ Ác Tu Thiện).
NHỊ TRUNG
.....
Chỉ cho Thế đế trung và Chân đế trung
của tông Tam luận.
Trung nghĩa là không lệch về bên nào.
Nhị trung tức là căn cứ vào 2 đế để biện
minh lí Trung đạo, nghĩa là Thế đế không
thiên về bên Hữu và Chân đế chẳng thiên
về bên Không, cho nên gọi là Trung (chính
giữa).
[X. Tam luận huyền nghĩa].
NHỊ TRÙNG MẠN ĐỒ LA
Hai lớp Mạn đồ la.
Chỉ cho Mạn đồ la của Thai tạng bộ và
Kim cương bộ Mật giáo, mỗi bộ đều có 2
lớp Thiển lược mạn đồ la và Bí mật mạn
đồ la.
1. Thai tạng giới:
a) Thiển lược mạn đồ la: Theo phẩm Cụ
duyên trong kinh Đại nhật thì đây là cảnh
giới gia trì do đức Đại nhật trụ trong Tam
ma địa của Phật A di đà mà hiện ra, là Mạn
đồ la của Liên hoa bộ trong 3 bộ.
b) Bí mật mạn đồ la: Theo phẩm Bí mật
trong kinh Đại nhật thì đây là cảnh giới bản
địa của đức Phật Tì lô giá na, là Mạn đồ la
của Phật bộ trong 3 bộ.
2. Kim cương giới:
a) Thiển lược mạn đồ la: Theo kinh Giáo
vương và kinh Lược xuất thì đức Đại nhật
trụ trong Tam ma địa của Phật A súc, tụng
chữ Hồng mà thành Phật A súc của hội
11626

Thành thân, là Mạn đồ là của Kim cương
bộ trong 3 bộ.
b) Bí mật mạn đồ la: Theo phẩm Tựa
trong kinh Du kì thì đức Đại nhật Như lai
trụ trong Tam ma địa sẵn có của chúng sinh,
là cảnh giới do tự tính vô tác sẵn có hiện ra
mà thành 37 vị tôn, là Mạn đồ la thuộc Phật
bộ trong 3 bộ.
NHỊ TRÙNG MẠN ĐỒ LA

11627

N
3859
Tóm lại, Thiển lược mạn đồ la là Mạn
đồ la do sức tu hành gia trì mà phát sinh,
còn Bí mật mạn đồ la là Mạn đồ la vốn có
của bản địa. Lí Phật của Thai tạng bản hữu
thì trụ ở Liên hoa bộ phương tây mà gia trì
Hiện mạn đồ la, còn Trí Phật của Kim cương
bản hữu thì trụ ở Kim cương bộ phương
đông mà hiển bày Tu sinh mạn đồ la. Do
đó, 2 bộ Bí mật được kiến lập trong Phật bộ
và 2 bộ Thiển lược thì lấy Liên hoa bộ và
Kim cương bộ làm thể.
[X. Bí tạng kí; Bí tạng sao Q.1].
NHỊ TRÙNG TRUNG ĐẠO
...........
Cũng gọi Nhị chủng trung đạo.
Chỉ cho Tam tính đối vọng trung đạo và
Nhất pháp trung đạo.
1. Tam tính đối vọng trung đạo, cũng
gọi Ngôn thuyên trung đạo. Trong 3 tính:
Biến kế sở chấp, Y tha khởi và Viên thành
thực, thì tính Biến kế sở chấp là phi hữu
(chẳng phải có), còn tính Y tha khởi và tính
Viên thành thực là phi vô(chẳng phải không),
căn cứ vào đó mà thành lập nghĩa Trung
đạo phi hữu phi vô.
2. Nhất pháp trung đạo, cũng gọi là Li
ngôn trung đạo. Căn cứ vào 1 pháp duyên
sinh để thuyết minh nghĩa Trung đạo phi
hữu phi vô.
[X. Quán tâm giác mộng sao Q.trung, hạ;
Duy thức luận đồng học sao Q.7, phần 3;
Bách pháp vấn đáp sao Q.8].
NHỊ TU
Chỉ cho Chuyên tu và Tạp tu.
Chuyên niệm danh hiệu đức Phật A di
11628

đà để cầu sinh về Tịnh độ cực lạc, gọi là
Chuyên tu, còn tu theo các pháp môn khác
thì gọi là Tạp tu.
Hắc cốc thượng nhân ngữ đăng lục của
ngài Nguyên không, người Nhật, nói (Đại
83, 112 thượng): “Nếu bỏ tạp tu mà chuyên
tu thì trăm người tu trăm người vãng sinh.
(...) Nếu bỏ chuyên tu mà tạp tu thì trong
nghìn người tu không có được một người
vãng sinh.”
NHỊ TÚC NHÂN LỰC
...........
Hai sức của nhân đời trước.
Chỉ cho Đại nguyện lực và Tích hạnh
lực.
1. Đại nguyện lực: Khi còn ở địa vị tu
nhân , đức Phật đã phát đại thệ nguyện
muốn cứu độ chúng sinh, ngày nay Ngài
thành Phật rồi, nương theo sức đại nguyện
ấy, thị hiện trong các thế giới ở 10 phương,
thuyết pháp độ sinh.
2. Tích hạnh lực: Trong vô lượng kiếp
ở quá khứ xa xưa, đức Phật đã nương
nguyện mà khởi hạnh, hạnh thành nên
được quả, nhờ thế mới có năng lực diễn
nói các pháp.
[X. Hoa nghiêm kinh sớ Q.1].
NHỊ TÚC TÔN
........
Tôn hiệu của đức Phật, bậc tôn quí nhất
trong loài người. Nhị túc(đủ cả 2)ví dụ phúc
và trí. Phật là bậc đầy đủ cả phúc lẫn trí nên
gọi là Nhị túc tôn.
Sa di thụ giới văn trong Thiền uyển thanh
qui quyển 9 (Vạn 111, 463 thượng) nói: “Qui
y Phật, lưỡng(nhị)túc tôn, qui y pháp, li
dục tôn, qui y tăng, chúng trung tôn”.
[X. phẩm Thụ kí trong kinh Pháp hoa].
11629

(xt. Nhị Túc).
NHỊ TỰ
.....
I. Nhị Tự.
Chỉ cho Bán tự và Mãn tự.
Chương Tất đàm là gốc sinh ra các chữ,
nhưng văn tự không đầy đủ nên gọi là Bán
NHỊ TỰ

11630

N
3860
tự(có nửa chữ), còn văn tự của các chương
khác thì đều đầy đủ nên gọi là Mãn tự(chữ
đầy đủ).
II. Nhị Tự.
Chỉ cho pháp danh của mỗi vị tăng, vì
thông thường ở Trung quốc, Nhật bản cũng
như Việt nam, pháp danh của chư tăng trong
Phật giáo có 2 chữ nên gọi là Nhị tự. Nhưng
đời sau, vì tôn kính chư tăng nên thường
tách riêng 2 chữ mà gọi “Thượng mỗ... hạ
mỗ”. Ví dụ như Trí khải thì gọi “Thượng
Trí Hạ Khải”.
NHỊ TƯỚNG
I. Nhị Tướng.
Chỉ cho Tịnh trí tướng và Bất tư nghị
nghiệp tướng.
1. Tịnh trí tướng: Trí này là kết quả của
việc tu hành đúng như thực do sức pháp
huân tập mà có.
2. Bất tư nghị nghiệp tướng: Nhờ Tịnh
trí tướng mà hiển hiện tướng của tất cả
cảnh giới và công đức thắng diệu không
thể nghĩ bàn.
[X. luận Đại thừa khởi tín Q. thượng].
II. Nhị Tướng.
Chỉ cho Đồng tướng và Dị tướng.
1. Đồng tướng: Tất cả nghiệp chủng,
dù thiện hay ác, dù vô minh hay vô lậu, đều
là tính tướng của chân như.
2. Dị tướng: Lí chân như bình đẳng, tùy
theo các duyên nhơ hay sạch mà hiển hiện
tất cả các tướng khác nhau.
[X. luận Đại thừa khởi tín Q.thượng].
III. Nhị Tướng.
Chỉ cho Tổng tướng và Biệt tướng.
11631

1. Tổng tướng: Tướng chung. Như vô
thường là tướng chung của hết thảy muôn
vật, nên gọi là Tổng tướng.
2. Biệt tướng: Tướng riêng. Như đất có
tướng cứng, nước có tướng ướt là những
tướng riêng của mỗi vật nên gọi là Biệt tướng.
NHỊ TƯỚNG BIÊT
Chỉ cho Tự tướng biệt và Cộng tướng
biệt.
1.Tựtướng biệt: Tự tướng khác nhau.
Nghĩa là tướng riêng biệt của mỗi pháp khác
nhau. Như trong 4 niệm xứ thì Thân có
năng tạo, sở tạo, căn và trần khác nhau,
cho nên là tướng trạng riêng của thân. Còn
lại như Thụ, Tâm, Pháp cũng như thế, tức
cũng có tướng riêng biệt của Thụ, Tâm,
Pháp... Lại như khi quán xét về Thân thì
lấy bất tịnh làm Tự tướng, quán Thụ thì
lấy khổ làm Tự tướng, quán Tâm thì lấy vô
thường làm Tự tướng, quánPháp thì lấy
vô ngã làm Tự tướng, vì thế nên gọi là Tự
tướng biệt.
2. Cộng tướng biệt: Cộng tướng khác
nhau. Nghĩa là tướng chung của các pháp
đều khác nhau. Chẳng hạn, khi nói chung
về 4 hành tướng: Khổ, không, vô thường,
vô ngã thì Thân, Thụ, Tâm, Pháp đều có,
gọi là Cộng tướng. Nhưng khi nói riêng, như
khi quán Thân là khổ, thì không thể quán
không, vô thường, vô ngã cho đến khi quán
Thân là vô ngã, thì không thể quán khổ,
không, vô thường, quán các hình tướng: Thụ,
Tâm, Pháp cũng lại như thế, cho nên gọi là
Cộng tướng biệt.
NHỊ ỨNG THÂN
........
Chỉ cho 2 loại Ứng thân: Liệt ứng thân
và Thắng ứng thân theo thuyết của tông
11632

Thiên thai.
1. Liệt ứng thân: Ứng thân kém. Nghĩa
là thân Phật ứng hiện để giáo hóa hàng phàm
phu và Nhị thừa từ giai vị Thập địa trở về
trước.
2. Thắng ứng thân: Ứng thân hơn.
Nghĩa là Báo thân của Phật thị hiện để giáo
hóa hàng Bồ tát từ giai vị Thập địa trở lên.
NHỊ ỨNG THÂN

11633

N
3861
NHỊ VÃNG
.....
Cũng gọi Tái vãng.
Giải thích lại nghĩa lí một lần nữa.
Ma ha chỉ quán quyển 7, phần đầu (Đại
46, 87 hạ) nói: “Giải thích lần đầu thì như
thế, giải thích lần thứ 2(nhị vãng)thì không
như thế”.
NHỊ VÃNG SINH
Tông Tịnh độ chia hành thể và tướng
trạng của sự vãng sinh Tịnh độ làm 2 phần
trong 4 mục như sau:
1. Niệm Phật vãng sinh và Chư hạnh
vãng sinh.
- Niệm Phật vãng sinh: Do hồi hướng về
nguyện lực đại bi của đức Phật A di đà, phát
đại tín tâm, vào Tam muội niệm Phật mà
vãng sinh Tịnh độ. Hoặc 1 lòng chí thành
xưng niệm danh hiệu của Phật A di đà, hoặc
hồi hướng định thiện, tán thiện mà được
vãng sinh, nhưng đều lấy việc niệm Phật làm
gốc.
- Chư hạnh vãng sinh: Do tu các hạnh
vạn thiện, như hiếu dưỡng cha mẹ, kính thờ
thầy tổ, bố thí, nhẫn nhục... mà hồi hướng
vãng sinh.
2. Tức tiện vãng sinh và Đương đắc
vãng sinh.
- Tức tiện vãng sinh: Vãng sinh liền.
Nghĩa là lúc bình sinh phát được 3 thứ tâm
(Thâm tâm, Chí thành tâm, Hồi hướng phát
nguyện tâm)thì ở ngay nơi thân ô uế và đất
nước này đã thầm được lợi ích là mau chóng
chứng thân vô sinh, đồng thời đã được liệt
vào hàng các Thánh chúng trang nghiêm cõi
11634

Tịnh độ.
- Đương đắc vãng sinh: Sẽ được vãng
sinh. Nghĩa là lúc lâm chung được đài hoa
đến đón, vãng sinh về cõi Báo độ chân thực
của đức Phật A di đà.
3. Tức vãng sinh và Tiện vãng sinh.
- Tức vãng sinh: Vãng sinh ngay. Nghĩa
là nhờ cơ duyên của nguyện thứ 18 mà vãng
sinh ngay về cõi Báo độ chân thực của đức
A di đà.
- Tiện vãng sinh: Vãng sinh liền. Nghĩa
là nhờ cơ duyên của các điều nguyện thứ 19
và thứ 20 mà vãng sinh liền về cõi Hóa độ
của đức Phật A di đà.
4. Thể thất vãng sinh và Bất thể thất
vãng sinh.
- Thể thất vãng sinh: Thể mất vãng sinh.
Nghĩa là khi uế thân này mất rồi mới được
vãng sinh.
- Bất thể thất vãng sinh: Không mất thể
vãng sinh. Nghĩa là lúc còn sống, được nghe
danh hiệu của Phật, dốc lòng tín niệm thì
tức đã thành tựu sự nghiệp, được lợi ích vãng
sinh rồi, chứ không phải chờ đến lúc mất uế
thân này mới được vãng sinh.
[X. kinh Quán vô lượng thọ; Tuyển trạch
bản nguyện niệm Phật tập Q.thượng; Giáo
hành tín chứng hóa độ quyển, phần đầu].
NHỊ VIÊN
Hai thứ Viên giáo. Đây là thuyết của tông
Thiên thai.
1. Viên giáo: Chỉ cho giáo lí Viên giáo
đức Phật nói trước thời Pháp hoa, như Hoa
nghiêm, Phương đẳng, Bát nhã...
2. Viên giáo: Chỉ cho giáo lí Viên giáo
Phật nói trong thời Pháp hoa(Hội tam qui
nhất = Đưa 3 thừa về 1 Phật thừa).
NHỊ VÔ KÝ
11635

........
Chỉ cho 2 loại tính Vô kí chẳng thiện
chẳng ác, tức là Hữu phú vô kí và Vô phú
vô kí.
1. Hữu phú vô kí, cũng gọi Nhiễm vô
kí. Chỉ cho những hoặc chướng rất nhỏ
nhiệm, như ngã chấp và pháp chấp câu sinh
NHỊ VÔ KÝ

11636

N
3862
khởi của thức thứ 7, thể tính của chúng tuy
yếu kém, nhưng là vọng hoặc tự tính, có
năng lực ngăn che Thánh đạo, cho nên gọi
là Hữu phú(có ngăn che); lại vì chúng không
phải là tính ác chiêu cảm quả khổ nên gọi là
Vô kí(không thiện không ác).
2. Vô phú vô kí, cũng gọi Tịnh vô kí.
Chỉ cho pháp vô kí lìa các hoặc chướng,
như tự thể của thức A lại da, 5 căn bên
trong và núi sông, cây cỏ bên ngoài... Vì
chúng không phải là vọng hoặc tự tính nên
gọi là Vô phú.
[X. luận Thành duy thức Q.3; Bách pháp
vấn đáp sao Q.3; Thất thiếp kiến văn Q.3,
phần cuối].
NHỊ VÔ NGÃ
Cũng gọi Nhân không Pháp không, Ngã
pháp nhị không.
Chỉ cho Nhân vô ngã và Pháp vô ngã.
1. Nhân vô ngã: Rõ biết thân người là
do 5 uẩn giả hòa hợp, không có ngã thể
chân thực. Đây là pháp quán của Tiểu thừa
để diệt trừ phiền não chướng, được Niết
bàn.
2. Pháp vô ngã: Rõ biết các pháp do
nhân duyên sinh ra, không có tự tính chân
thực. Đó là pháp quán của Đại thừa để đoạn
trừ sở tri chướng, chứng quả vị Bồ tát.
[X. kinh Lăng già Q.1].
NHỊ VÔ TÂM ĐỊNH
Cũng gọi Nhị định.
Chỉ cho Vô tưởng định và Diệt tận định.
1. Vô tưởng định (Phạm: Asaôjĩisamàpatti):
Loại thiền định diệt tất cả tâm
tưởng. Thiền định này thuộc về Tứ thiền.
11637

Ngoại đạo tu tập thiền định này mong được
quả báo sinh lên cõi trời Vô tưởng.
2. Diệt tận định (Phạm: Nirodhasamàpatti):
Loại thiền định này diệt hết
tâm, tâm sở của 6 thức, không cho sinh
khởi. Định này còn gọi là Diệt thụ tưởng
định, do các bậc Thánh từ quả Bất hoàn
trở lên tu tập.
[X. luận Câu xá Q.5; Đại thừa nghĩa
chương Q.2, 9]. (xt. Tâm Bất Tương Ứng
Hành).
NHỊ VÔ THƯỜNG
........
Chỉ cho Niệm niệm vô thường và Tương
tục vô thường.
1. Niệm niệm vô thường, cũng gọi Sát
na vô thường. Nghĩa là hết thảy các pháp
hữu vi sinh diệt biến hóa trong từng sát na
không ngừng.
2. Tương tục vô thường, cũng gọi Nhất
kì vô thường. Nghĩa là trong 1 kì hạn nào
đó, rốt cuộc các pháp tương tục cũng phải
hoại diệt, như mệnh người cuối cùng cũng
chấm dứt, ngọn đèn cháy lâu rồi cũng tắt.
[X. luận Đại trí độ Q.43].
NHỊ VÔ TRI
........
Hai thứ vô tri: Nhiễm ô vô tri và Bất
nhiễm ô vô tri do Hữu bộ của Tiểu thừa
thành lập.
1. Nhiễm ô vô tri: Chỉ cho tất cả phiền
não, tức là Kiến hoặc và Tư hoặc theo thuyết
của tông Thiên thai. Vì vô tri này lấy vô
minh làm thể, vô minh chấp trước sự lí, tính
của nó không trong sạch nên gọi là Nhiễm
ô; thể của nó thì mờ tối, không biết đến
chân lí Tứ đế nên gọi là Vô tri. Vô minh
này cùng khởi lên 1 lượt với tất cả các hoặc
11638

khác, cho nên chỉ đơn cử vô minh là bao
hàm hết thảy phiền não.
2. Bất nhiễm ô vô tri: Tức là Trần sa
hoặc theo thuyết của tông Thiên thai. Vô
tri này lấy trí tuệ kém cỏi làm thể, tính
của nó tối tăm, không rõ lí của sự vật,
nghĩa của pháp môn. Loại vô tri này không
NHỊ VÔ TRI

11639

N
3863
chấp trước tính nhơ nhớp của sự vật nên
gọi là Bất nhiễm ô; vì nó không biết sự lí
nên gọi là Vô tri. Vô tri này không ngăn
ngại việc “tự hành” như ngộ lí Tứ đế, thoát
li sinh tử, mà chỉ ngăn ngại việc “hóa tha”
như biết rõ tất cả pháp, thành bậc Nhất
thiết trí, giáo hóa khắp mọi người, vì thế
Vô tri này cũng được gọi là Hóa đạo
chướng hoặc.
[X. Câu xá luận quang kí Q.1; Câu xá
luận tụng sớ Q.1].
NHỊ VƯƠNG TÔN
Cũng gọi Nhân vương, Nhị thiên vương,
Nhị thiên.
Chỉ cho tượng của 2 vị Kim cương lực sĩ
đứng 2 bên cổng chùa, bảo vệ già lam.
Cả 2 vị đều quấn tấm áo nhẹ quanh eo,
gân cốt nổi lên, tóc búi, mắt trợn. Vị bên
trái há to miệng, tay phải cầm chày, bàn tay
trái giương ra phía trước. Vị bên phải ngậm
miệng, tay trái cầm gậy, cánh tay phải giơ
cao.
Từ xưa, Ấn độ đã có phong tục đặt tượng
chư thiên và thần Dược xoa ở cửa chùa để
bảo vệ già lam.
Cứ theo Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển
17, đức Phật dạy trưởng giả Cấp cô độc nên
tạo tượng Dược xoa cầm gậy đứng ở 2 bên
cửa.
Tại Ấn độ hiện nay người ta còn thấy
nhiều di tích khắc tượng thần Dược xoa
và Kim
cương
mật tích
đứng hầu
11640

2 bên
đức Phật,
như ở
Bharhùt,
Loriyàn
Tangai...
[X. hội Mật tích kim cương lực sĩ trong
kinh Đại bảo tích Q.9; Phiên dịch danh
nghĩa tập Q.4; Thai tạng kim cương bồ đề
tâm nghĩa lược vấn đáp sao Q.2, phần cuối].
NHỊ XAN
Chỉ cho Tài xan và Pháp xan.
Xan nghĩa là bỏn sẻn, keo kiệt.
1. Tài xan: Sẻn tiếc tài vật, không có
lòng thương xót, thấy những người nghèo
khó khốn khổ, không ưa bố thí, gọi là tài
xan(b xan:

11641

N
3864
khuyết hành sự sao quyển hạ, phần 1, thì
các vật dụng của tỉ khưu gồm có 2 loại:
1. Chế y: Chỉ cho 3 áo của tỉ khưu và 5
áo của tỉ khưu ni. Loại áo này do đức Phật
chế định, nếu không thụ trì sẽ phạm tội.
2. Thính y: Ngoài 3 áo, đức Phật chế
giới cho phép các tỉ khưu được cất giữ áo dư
và 101 vật dụng. Loại áo và vật dụng này
được tùy ý cất giữ hoặc không, không bắt
buộc.
[X. Thích thị yếu lãm Q.thượng].
NHĨ CĂN
Phạm: Zrotrendriya.
Pàli: Sotindriya.
Hán âm: Thú lũ đa nhân tính lị diệm.
Gọi tắt: Nhĩ.
Lỗ tai, 1 trong 6 căn, 1 trong 12 xứ, 1
trong 18 giới, 1 trong 22 căn.
Nhĩ căn là chỗ nương của nhĩ thức(thức
tai)có tác dụng thu lấy thanh cảnh (âm
thanh). Trong 12 xứ, Nhĩ căn được gọi là
Nhĩ xứ, trong 18 giới được gọi là Nhĩ giới.
Ngoài ra, chữ Zrotratrong tiếng Phạm,
Hán dịch là Nhĩ(tai), Năng văn(có khả
năng nghe).
[X. luận Đại tì bà sa 142; luận Phẩm loại
túc Q.1; luận Du già sư địa Q.3, 54; luận
Thành duy thức Q.4, 8; chương Ngũ căn
trong Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.3; Phạm ngữ tạp danh]. (xt. Thập Nhị Xứ,
Thập Bát Giới, Lục Căn, Nhĩ Thức).
NHĨ DIÊM
... ..
Phạm:Jĩeya.
Cũng gọi là Nhĩ viêm.
11643

Hán dịch: Sở tri, Cảnh giới, Trí mẫu,
Trí cảnh.
Pháp ngũ minh: Thanh minh, Công xảo
minh, Y phương minh, Nhân minh và Nội
minh đều là các cảnh giới có năng lực sinh
ra trí tuệ, gọi là Nhĩ diệm.
Thắng man bảo quật quyển thượng, phần
cuối (Đại 37, 16 trung) nói: “Nhĩ viêm nghĩa
là trí mẫu, vì có năng lực sinh ra trí tuệ;
cũng gọi là Trí cảnh; vì pháp Ngũ minh hay
sinh ra trí hiểu biết, cho nên Trí mẫu là trí
soi rọi, gọi là Trí cảnh.”
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.9; luận Du già
sư địa Q.86; Huyền ứng âm nghĩa Q.12].
NHĨ ĐANG
Cũng gọi Nhị đang.
Đồ châu ngọc đeo ở tai, như vòng hay
hoa tai.
Về tiếng Phạm của danh từ Nhĩ đang,
các kinh nêu ra nhiều thuyết:
1. Theo phẩm Phổ hiền hành nguyện
trong kinh Hoa nghiêm quyển 7, thì Y xá
na dùng ngọc báu Tì lưu li ma ni làm Nhĩ
đang, tiếng Phạm làKarịa-cùđaka.
2. Theo Hữu bộ tì nại da dược sự quyển
2, thì con lớn của trưởng giả Tự tại có Nhĩ
đang bảo châu ở tai, tiếng Phạm làKarịikà.
Về sau, con trưởng giả dùng gỗ làm Nhĩ đang
để trang sức, nên người đời gọi ông là Mộc
đang (Phạm:Dàru-karịi).
3. A tì đạt ma câu xá thích luận quyển 6
ghi Nhĩ đang là Kim cương nhĩ đang, tiếng
Phạm làVajra-vàlaka.
Trong giới luật, đức Phật cấm các tỉ
khưu không được đeo Nhĩ đang và dùng
các vật trang sức nói chung, nếu vi phạm
sẽ bị tội Đột cát la. Nhưng, đối với hàng
Bồ tát tại gia thì đức Phật cho phép đeo
11644

các đồ trang sức như tràng
hoa, anh lạc, chỉ trừ đeo vòng
ở chân và hoa tai(Nhĩ đang).
Bởi thế, tượng các Bồ tát,
ngoại trừ vòng đeo ở chân và
Nhĩ đang, phần nhiều được
trang sức bằng tràng hoa, anh
lạc... Nhưng các vị tôn trong
NHĨ ĐANG
Nhĩ Đang

11645

N
3865
Mật giáo thì được đeo Nhĩ đang.
[X. phẩm Chiến đấu kinh Thế kí trong
Trường a hàm Q.21; hội Vô lượng thọ Như
lai trong kinh Đại bảo tích Q.18; kinh Phật
bản hạnh tập Q.44; phẩm Đại tập trong kinh
Bảo tinh đà la ni Q.4; luận Du già sư địa
Q.56; Huyền ứng âm nghĩa Q.22; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.20].
NHĨ NGỮ GIỚI
Cũng gọi Tam tụng tam muội da.
Truyền trao giới pháp bằng cách kề tai
nói nhỏ, 1 trong các pháp tu của Mật giáo.
Trong Mật giáo, khi cử hành lễ thụ Quán
đính, trước hết, dẫn người thụ giới vào trong
đạo tràng, dùng vải sạch phủ mặt người ấy
rồi kề tai người ấy mà đọc bài kệ Tam muội
da giới, phải đọc thật nhỏ không để cho
người chưa thụ giới được nghe tiếng.
[X. phẩm Chuyển tự luân trong kinh Đại
nhật Q.3; Đại nhật kinh sớ Q.8].
NHĨ TIỀN
... ..
Gọi đủ: Nhĩ tiền giáo.
Từ đây trở về trước.
Chỉ cho giáo pháp của đức Phật nói trước
thời Pháp hoa.
Trong 5 thời phán giáo của Đại sư Trí
khải đời Tùy, thì giáo pháp của 4 thời trước
chưa chia thành Chân thực và Phương tiện,
được gọi chung

11646

3. Sinh nhiễm ô, cũng gọi Sinh tạp
nhiễm. Tức là sinh lão tử.
Luận Biện trung biên quyển hạ (Đại 31,
476 trang) nói: “Phiền não tạp nhiễm lại
có 3 thứ: Các kiến chấp, tham sân si và
hậu hữu nguyện. Ba phiền não này được
NHIỄM Ô

11648

N
3866
đối trị bằng: Không trí, Vô tướng trí và Vô
nguyện trí. Nghiệp tạp nhiễm là những
nghiệp thiện ác được tạo ác, có thể được
đối trị bằng Bất tác trí. Sinh tạp nhiễm có
3 thứ: Hậu hữu sinh; Sinh dĩ tâm tâm sở
niệm niệm khởi và Hậu hữu tương tục; có
thể được đối trị bằng: Vô sinh trí, Vô khởi
trí và Vô tự tính trí”.
[X. luận Câu xá Q.6, 7; Nhiếp đại thừa
luận thích Q.3 (bản dịch đời Lương)].
NHIỄM Ô VÔ TRI
...........
Phạm:Kliwỉàjĩàna.
Cũng gọi Nhiễm vô tri.
Đối lại: Bất nhiễm ô vô tri.
Nhiễm ô là tên khác của phiền não, nghĩa
là bị lây dính sự nhơ nhớp; Vô tri là đối với
cảnh không thể khai ngộ. Tóm lại, Nhiễm ô
vô tri là chỉ cho tất cả phiền não thể, phiền
não chướng, thường che lấp nghĩa chân thực,
ngăn ngại cái thấy chân chính.
Cứ theo Câu xá luận quang kí quyển 1
thì Nhiễm ô vô tri lấy vô minh làm thể, vô
minh tương ứng với các hoặc.
Đại thừa khởi tín luận nghĩa sớ quyển
hạ, phần đầu (Đại 44, 189 hạ) nói: “Như lai
đoạn trừ 2 thứ vô tri: Nhiễm ô và Bất nhiễm
ô. Nhiễm ô vô tri tức là tính ngũ trụ kết
phiền não, Bất nhiễm ô tức là tâm vô minh
đối cảnh. Xét theo đây thì biết tính ngũ trụ
kết phiền não là Phiền não chướng, tâm vô
minh đối cảnh là Trí chướng.”
[X. luận Đại tì bà sa Q.99, 143; luận
Thuận chính lí Q.28].
NHIỄM Ô Ý
11649

........
Tên gọi khác của thức Mạt na thứ 7 do
tông Duy thức lập ra.
Thức này là gốc của mọi mê lầm, ô nhiễm,
lấy thức A lại da thứ 8 làm chỗ nương, lấy
Kiến phần của thức thứ 8 làm đối tượng
duyên theo mà sinh ngã chấp thường tương
ứng với 4 phiền não: Ngã si, ngã kiến, ngã
mạn và ngã ái.
(xt. Mạt Na Thức).
NHIỄM PHÁP
.....
Cũng gọi là Phiền não, Tùy phiền não.
Gọi đủ: Nhiễm ô pháp.
Hoặc dựa vào các pháp sở duyên mà gọi
là Bất thiện, Hữu phú pháp.
Chỉ cho các pháp tương ứng với vô minh
hay làm nhơ bẩn thiện tâm, tịnh tâm. Các
pháp nhiễm ô là pháp có tội, hay che lấp
nên bị người có trí quở trách.
Đại thừa nghĩa chương cho rằng “Nhiễm
pháp tụ” là từ gọi chung các phiền não, ác
nghiệp, nghiệp quả... đối lại với “Tịnh pháp
tụ”.
[X. luận Câu xá Q.18; luận Thuận chính
lí Q.44]. (xt. Nhiễm Tịnh Nhị Pháp).
NHIỄM SẮC
Chỉ cho áo ca sa. Áo pháp của tỉ khưu
có 3 loại, vì tránh dùng 5 màu chính(xanh,
vàng, đỏ, trắng, đen)nên được nhuộm bằng
những hoại sắc khác như màu mộc lan... gọi
là Nhiễm sắc.
Ngoài ra, áo được nhuộm thành nhiều
màu cũng gọi là Nhiễm sắc.
NHIỄM TÂM
Cũng gọi Nhiễm ô tâm.
Tâm nhơ nhớp, tức là tâm say đắm, tâm
dâm dục.
11650

Cứ theo luận Đại thừa khởi tín thì thể
tính của tâm vốn trong sạch, chỉ vì bất giác
nổi lên vô minh mà bị phiền não làm cho
nhơ bẩn, cho nên gọi là Nhiễm tâm. Gồm 6
loại:
1. Chấp tương ứng nhiễm: Tức là ngã
NHIỄM TÂM

11651

N
3867
chấp. Nhị thừa và Bồ tát đến địa vị Tín tương
ứng mới đoạn được tâm này.
2. Bất đoạn tương ứng nhiễm: Tức pháp
chấp phân biệt khởi, đến địa vị Tịnh tâm
địa(Sơ địa)thì dứt trừ tâm này.
3. Phân biệt trí tương ứng nhiễm: Tức
pháp chấp câu sinh khởi, từ địa thứ 2(Cụ
giới địa)trở lên mới đoạn dần, đến địa thứ 7
(Vô tướng phương tiện địa)thì dứt hẳn.
4. Hiện sắc bất tương ứng nhiễm: Tức
vọng tâm hiện ra cảnh giới chấp thủ, đến
địa vị thứ 8(Sắc tự tại địa)thì đoạn hết.
5. Năng kiến tâm bất tương ứng nhiễm:
Tức vọng tâm năng thủ, ở địa vị thứ 9(Tâm
tự tại địa)trừ diệt hết.
6. Căn bản nghiệp bất tương ứng
nhiễm: Tức tự thể của tâm mê vọng ô nhiễm,
ở địa vị thứ 10(Cứu cánh địa)dứt sạch.
Trong 6 loại Nhiễm tâm trên đây, 3 loại
trước là tâm Tương ứng nhiễm, tướng của
chúng thô to, nương theo cảnh mà khởi,
tương ứng với tâm nhơ bẩn. Còn 3 loại sau
là tâm Bất tương ứng nhiễm, tướng của
chúng nhỏ nhiệm, không nương theo cảnh
mà khởi, vì do tự tính mà thành nên gọi là
Bất tương ứng.
[X. luận Đại tì bà sa Q.22, 28, 38; luận
Câu xá Q.10].
NHIỄM TỊNH NHỊ PHÁP
...........
Cũng gọi Tịnh pháp bất tịnh pháp.
Từ ngữ gọi chung cho Nhiễm pháp và
Tịnh pháp.
Nhiễm nghĩa là phiền não nhơ nhớp, là
pháp của vô minh; Tịnh nghĩa là trong sạch,
11652

xa lìa phiền não, là pháp của pháp tính.
Theo Nhiếp đại thừa luận thích quyển
13 thì sinh tử là Bất tịnh phẩm, Niết bàn là
Tịnh phẩm.
Luận Thành duy thức quyển 3 (Đại 31,
14 trung) nói: “Các pháp tạp nhiễm là Khổ
đế, Tập đế, tức là những pháp thường dẫn
đến thụ sinh và hoặc nghiệp. Các pháp thanh
tịnh là Diệt đế, Đạo đế, tức là các pháp hay
chứng Niết bàn và đạo”.
Đoạn văn trên đây ý nói pháp sinh tử
bất tịnh là Nhiễm pháp; trái lại, pháp Niết
bàn hoặc Diệt đế, Đạo đế là Tịnh pháp.
Còn luận Đại thừa khởi tín thì cho rằng
cảnh giới do vô minh vọng hiện là Nhiễm
pháp, tịnh tướng của chân như là Tịnh pháp.
Nhiễm pháp từ vô thủy đến nay huân tập
không dứt, cho đến sau khi thành Phật mới
đoạn diệt hết. Tịnh pháp huân tập cũng
không có gián đoạn, vì thế vô minh huân
tập cũng gọi là nhiễm pháp huân tập hoặc
Nhiễm huân; chân như huân tập cũng gọi
là Tịnh pháp huân tập hay Tịnh huân.
Pháp hoa kinh huyền nghĩa thích tiêm
quyển 14 (Đại 33, 919 thượng) nói: “Vô
minh che pháp tính, tạo đủ các pháp, gọi là
Nhiễm; pháp tính chiếu vô minh, ứng khắp
mọi duyên, gọi là Tịnh. Nước đục, nước
trong, sóng và tính ướt không khác. Trong
đục tuy tương tức nhưng do duyên mà đục
thành ra bản hữu(có sẵn), đục tuy bản hữu
nhưng toàn thể là trong”.
Thập bất nhị môn chỉ yếu sao quyển hạ
cũng nói: “Do tâm còn bị phiền não trói
buộc mà tạo ra các pháp, một và nhiều trở
ngại lẫn nhau, niệm niệm tham đắm, gọi là
Nhiễm. Khi tâm lìa chướng ứng phó các
duyên, một và nhiều tự tại, niệm niệm xả li,
11653

gọi là Tịnh.
[X. luận Thành duy thức Q.4; luận Biện
trung biên Q.thượng; Đại thừa chỉ quán pháp
môn Q.1].
NHIỄM TRƯỚC
Các phiền não tham ái làm cho tâm nhơ
bẩn và đắm trước.
Kinh Đại bản trong Trường a hàm quyển
1 (Đại 1, 8 thượng) nói: “Người thấy được
nhân duyên sâu xa thì không cầu thầy bên
NHIỄM TRƯỚC

11654

N
3868
ngoài, có thể ở ngay nơi ấm(5 ấm)giới(18
giới)nhập(12 nhập)mà lìa dục không nhiễm
trước”.
Tâm kinh trong Trung a hàm quyển 45
(Đại 1, 709 thượng) nói: “Bấy giờ có vị tỉ
khưu, một mình ở nơi vắng vẻ, ngồi yên tư
duy, tâm nghĩ như vầy: Ai bỏ thế gian? Ai bị
nhiễm trước? Ai được tự tại?”.
Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới) quyển
78 (Đại 10, 433 hạ) nói: “Đại bồ tát cũng lại
như thế, uống thuốc tâm bồ đề kéo dài mệnh
sống, trong vô số kiếp, tu các hạnh Bồ tát,
không hề cảm thấy nhàm chán hay mệt mỏi,
cũng không nhiễm trước”.
[X. kinh Thích đề hoàn nhân vấn trong
Trường a hàm Q.10; phẩm Thanh văn Bích
chi phật trong kinh Bất thoái chuyển pháp
luân Q.2; luận Đại trí độ Q.12].
NHIỄM Y
Áo nhuộm. Áo của các vị tăng Phật giáo
mặc.
Sau khi xuất gia, cởi bỏ áo thế tục, mặc
áo được nhuộm bằng hoại sắc như màu mộc
lan... gọi là Nhiễm y. Vả lại, khi xuất gia phải
cạo bỏ râu tóc và mặcáo nhuộm, mới là tăng,
ni, vì vậy cũng gọi là Thế phát nhiễm y.
NHIÊN ĐĂNG HỘI
........
Hội thắp đèn.
Trong các kinh đều nói thắp đèn ở trước
tháp Phật, tượng Phật, kinh Phật... được công
đức rất lớn, bởi thế Nhiên đăng là 1 cách
cúng dường mà về sau đã trở thành Pháp
hội.
Việc đốt đèn vốn để thắp sáng phòng
11655

tăng, nhưng nó đã trở thành 1 pháp sự vào
thời nào thì không thể xác định được. Trong
các điều Xá vệ thành nước Câu tát la, Ba
liên phất ấp nước Ma kiệt đà, Trúc sát thi la
quốc, Ma đầu la quốc... trong Phật quốc kí
của ngài Pháp hiển đời Đông Tấn có tường
thuật về việc thắp đèn. Như vậy, trong các
pháp hội ở Ấn độ thời xưa, đốt đèn đã được
thực hành phổ biến.
Nhưng, Nhiên đăng hội trở thành 1 pháp
hội độc lập thì đã được bắt đầu tại Trung
quốc. Cứ theo kinh điển và sử sách ghi chép
thì Nhiên đăng hội trải qua các đời đều rất
thịnh hành.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.38; kinh
Vô lượng thọ Q.hạ; Đại Tống tăng sử lược
Q.hạ].
NHIÊN ĐĂNG PHẬT
Nhiên đăng, Phạm: Dìpaôkara.
Hán âm: Đề hòa kiệt la, Đề hoàn kiệt.
Cũng gọi Phổ quang Phật, Đĩnh quang
Phật.
Tên đức Phật ở đời quá khứ đã thụ kí
cho bồ tát Thích ca thành Phật.
Cứ theo kinh Tu hành bản khởi quyển
thượng, nước Đề hòa vệ (Phạm:Dìpavatì)
có vị Thánh vương tên Đăng thịnh, khi sắp
băng hà, vua phó thác việc nước cho thái tử
Đĩnh quang. Nhưng Thái tử biết đời là vô
thường, nên đem đất nước giao lại cho người
em, rồi xuất gia làm sa môn, về sau chứng
quả Phật. Lúc bấy giờ có Phạm chí Nho đồng
gặp đức Phật Đĩnh quang đi du hóa, liền
mua hoa cúng Phật, Phật bèn thụ kí cho
Nho đồng đời vị lai sẽ thành đạo. Phạm chí
Nho đồng ấy chính là Phật Thích ca mâu ni
sau này.
[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.1;
11656

kinh Hiền ngu Q.3; kinh Vô lượng thọ
Q.thượng; kinh Phóng quang bát nhã Q.6;
kinh Tâm địa quán Q.1; luận Đại trí độ Q.9].
NHIÊN NHỤC THÂN ĐĂNG
Dùng thân làm đèn, 1 trong các pháp
khổ hạnh.
NHIÊN NHỤC THÂN ĐĂNG

11657

N
3869
Cứ theo Tư trị thông giám hậu chu kỉ
chép, vào năm Hiển đức thứ 2 (955) đời vua
Thế tông, triều đình cấm tăng tục xả thân,
chặt chân tay, luyện ngón tay, treo đèn, đeo
kìm... “Luyện ngón tay” là quấn hương vào
ngón tay rồi đốt; “treo đèn” là ở trần rồi
dùng các móc sắt móc trên da khắp mình,
mỗi các móc đều treo 1 ngọn đèn nhỏ, đổ
dầu vào đèn rồi đốt, tục gọi là Nhiên nhục
thân đăng.
NHIẾP A TÌ ĐẠT MA NGHĨA LUẬN
Pàli: Abhidhammattha-saígaha.
Tác phẩm, do ngài A nâu lâu đà soạn,
ngài Pháp phảng dịch.
Nội dung sách này nói về cương yếu
giáo học A tì đạt ma của Phân biệt Thượng
tọa bộ ở Tích lan. Gồm có 9 phẩm theo
thứ tự là: Nhiếp tâm phân biệt, Nhiếp tâm
sở phân biệt, Nhiếp tạp phân biệt, Nhiếp
lộ phân biệt, Nhiếp li lộ phân biệt, Nhiếp
sắc phân biệt, Nhiếp tập phân biệt, Nhiếp
duyên phân biệt và Nhiếp nghiệp xứ phân
biệt. Trong đó, 5 phẩm đầu nói về tâm
pháp và tâm sở pháp, phẩm thứ 6 nói về
sắc pháp và Niết bàn pháp, phẩm thứ 7
nói về các pháp tướng, phẩm thứ 8 nói về
duyên khởi luận và phẩm thứ 9 nói về tu
định và tuệ.
Ở đầu mỗi phẩm đều có 1 bài tụng trình
bày đại khái về nội dung của phẩm ấy. Phần
chính văn của mỗi phẩm được chia ra hơn
10 đoạn, mỗi đoạn đều có nhiếp tụng.
Luận này được thành lập vào khoảng
đầu thế kỉ XII về trước, là bộ luận tổng kết
cách ngắn gọn rõ ràng bản Luận tạngPàli,
11658

là khóa trình bắt buộc trong các viện Phật
học quốc gia thuộc Phật giáo Nam truyền.
Nguyên văn của luận này được hiệu đính
và xuất bản vào năm 1884. Ngoài ra cũng
có bản dịch tiếng Anh (Compendium of
Philosophy, 1910, P.T.S) và bản dịch tiếng
Nhật (Nam truyền Đại tạng kinh quyển 65).
[X. A History ofPàliLiterature by B.C.
Law].
NHIẾP CẢNH TÒNG THỨC THỂ
Cũng gọi Nhiếp dư qui thức thể, Nhiếp
cảnh tòng tâm thể.
Một trong Tứ trùng xuất thể do tông
Pháp tướng thành lập.
Cảnh chỉ cho sắc, thanh, hương, vị, xúc,
pháp; Thức chỉ cho tâm thức.
Nhiếp cảnh tòng thức thể nghĩa là thu
nhiếp tất cả các cảnh sở duyên mà đưa về
tâm thức năng duyên, tức là muôn pháp
duy thức, tâm thức là gốc của hết thảy sự
vật.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1;
Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương Q.1].
(xt. Tứ Trùng Xuất Thể).
NHIẾP CHÚNG SINH GIỚI
Phạm:Sattvàrtha-kriyà-zìla.
Cũng gọi Nhiêu ích hữu tình giới, Nhiêu
ích chúng sinh giới, Tiếp sinh giới, Lợi chúng
sinh giới.
Chỉ cho giới pháp làm lợi ích chúng sinh,
1 trong 3 tụ tịnh giới.
Kinh Bồ tát địa trì quyển 4 nêu ra 11
thứ:
1. Làm bạn với tất cả chúng sinh thực
hiện các việc lợi ích.
2. Đối với những chúng sinh chịu các
khổ như đã bị bệnh, chưa bị bệnh và người
săn sóc bệnh, đều kết bạn.
11659

3. Vì chúng sinh mà nói các pháp thế
gian và xuất thế gian, hoặc dùng mọi phương
tiện để giúp họ mở mang trí tuệ.
4. Biết ơn báo ơn.
5. Che chở cho chúng sinh trong các
trường hợp bị khủng bố, tai ách, khiến họ
thoát khỏi tình trạng sợ hãi, lo âu.
NHIẾP CHÚNG SINH GIỚI

11660

N
3870
6. Thấy chúng sinh nghèo khó, khốn
quẫn, tùy theo nhu cầu đều giúp đỡ hết.
7. Đức hạnh đầy đủ, nương nơi chính
thụ, nuôi chúng đúng như pháp.
8. Trước dùng lời an úy, tùy thời qua lại,
cung cấp các thức ăn uống, nói lời dịu hiền
của thế gian, khiến những người đã an ổn
đều thuận theo, người chưa an ổn thì được
an ổn.
9. Đối với những người có thực đức thì
vui vẻ khen ngợi.
10. Đối với những người làm ác, phạm
tội, dùng từ tâm lựa lời khuyên bảo, khiến
họ hối cải.
11. Dùng thần lực thị hiện vào các đường
ác, khiến chúng sinh sợ hãi tội ác, vui theo
Phật pháp, sinh tâm hiếm có...
[X. luận Du già sư địa Q.40; luận Thành
duy thức Q.9; Thích môn qui kính nghi
Q.thượng]. (xt. Tam Tụ Tịnh Giới).
NHIẾP CHÚNG SINH NGUYÊN
Cũng gọi Nhiếp sinh nguyện, Lợi chúng
sinh nguyện.
Nguyện thu nhiếp lấy chúng sinh, là 1
trong 3 loại nguyện nằm trong 48 bản
nguyện của đức Phật A di đà.
Trong Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
quyển thượng, khi giải thích về 48 thệ
nguyện của đức Phật A di đà, ngài Tuệ viễn
đem chia làm 3 loại: Nhiếp tịnh độ nguyện,
Nhiếp pháp thân nguyện và Nhiếp chúng
sinh nguyện. Nghĩa là trong 48 nguyện thì
nguyện 12, 13 và 17 thuộc về Nhiếp pháp
thân nguyện, nguyện 31 và 32 thuộc về
Nhiếp tịnh độ nguyện, còn lại tất cả các
11661

nguyện khác đều là Nhiếp chúng sinh
nguyện.
Còn theo thuyết của ngài Cát tạng thì
nguyện 12, 13 và 17 là Nhiếp pháp thân
nguyện; nguyện 1, 31 và 32 là Nhiếp tịnh
độ nguyện; 42 nguyện còn lại là Nhiếp
chúng sinh nguyện.
[X. Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ (Cát
tạng); Vô lượng thọ kinh liên nghĩa thuật
văn tán Q.trung).
NHIẾP ĐẠI QUĨ
I. Nhiếp Đại Quĩ.
Gọi đủ: Nhiếp đại tì lô già na thành Phật
thần biến gia trì kinh nhập liên hoa thai
tạng hải hội bi sinh mạn đồ la quảng đại
niệm tụng nghi quĩ cúng dường phương tiện
hội.
Cũng gọi: Nhiếp đại tì lô già na niệm
tụng nghi quĩ.
Nghi quĩ, 3 quyển, do ngài Thâu bà ca la
dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 18. Nội dung nói về pháp tu hành
chân thực của kinh Đại nhật.
II. Đại Nghi Quĩ.
Gọi đủ: Nhiếp vô ngại đại bi tâm đà la
ni kinh kế nhất pháp trung xuất vô lượng
nghĩa nam phương mãn nguyện bổ đà lạc
hải hội ngũ bộ chư tôn đẳng hoằng thệ lực
phương vị cập uy nghi hình sắc chấp trì Tam
ma da tiêu xí mạn đồ la nghi quĩ.
Cũng gọi: Bổ đà lạc hải hội quĩ, Nhiếp
vô ngại kinh.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Bất không
dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 20.
Nội dung sách này nói về nguyên lí thủ
ấn và Ngũ bộ tôn pháp.
NHIẾP ĐẠI THỪA LUẬN
11662

Phạm: Mahàyàna-saôparigrahazàstra.
Cũng gọi: Nhiếp luận, Quảng bao đại
nghĩa luận.
Tác phẩm, do ngài Vô trước, người Ấn
độ soạn, có 3 bản Hán dịch:
1. Bản do ngài Phật đà phiến đa (Phạm:
NHIẾP ĐẠI THỪA LUẬN

11663

N
3871
Buddhazànta) dịch vào đời Hậu Ngụy, gồm
2 quyển.
2. Bản do ngài Chân đế dịch vào đời Trần
(cũng gọi Lương dịch Nhiếp đại thừa luận),
gồm 3 quyển.
3. Bản do ngài Huyền trang dịch vào đời
Đường, gồm 3 quyển. Tựa đề là Nhiếp đại
thừa luận bản.
Cả 3 bản dịch trên đây đều được thu
vào Đại chính tạng tập 31. Ngoài ra cũng có
bản dịch Tây tạng gồm 4 quyển.
Nội dung bản luận này giải thích phẩm
Nhiếp đại thừa trong kinh Đại thừa a tì đạt
ma của Ấn độ đời xưa, nói rõ giáo nghĩa Đại
thừa, nhấn mạnh quan điểm của phái Du
già, tất cả có 10 chương. Vì nội dung luận
này bao nhiếp hết thảy yếu nghĩa pháp môn
Thánh giáo của Phật giáo Đại thừa, cho nên
gọi là luận Nhiếp đại thừa, là bộ luận trọng
yếu căn bản của tông Nhiếp luận.
Luận này có rất nhiều sách chú thích, ở
Ấn độ thì có: Nhiếp đại thừa luận thích của
ngài Thế thân, Nhiếp đại thừa luận thích
của ngài Vô tính. Ở Trung quốc –chỉ kể
những bản chú thích quan trọng hơn– thì
có: Nhiếp đại thừa luận sớ (8 quyển, do các
ngài Chân đế và Tuệ khải soạn chung),
Nhiếp đại thừa luận nghĩa chương (10 quyển,
do ngài Đạo cơ soạn), Nhiếp đại thừa luận
sớ (10 quyển, do ngài Thần thái soạn), Nhiếp
đại thừa luận sao (10 quyển, do ngài Khuy
cơ soạn), Nhiếp đại thừa luận chỉ qui (do
ngài Pháp hộ soạn)...
[X. Pháp kinh lục Q.2; Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
11664

Q.19; Duyệt tạng tri tân Q.37].
NHIẾP ĐẠI THỪA LUẬN THÍCH
Sách chú thích luận Nhiếp đại thừa của
ngài Vô trước.
I. Nhiếp Đại Thừa Luận Thích.
Phạm: Mahàyàna-saôgraha-bhàwya.
Tác phẩm, do ngài Thế thân soạn, có 3
bản Hán dịch:
1. Bản do ngài Chân đế dịch vào đời
Trần, gồm 12 quyển, có thuyết nói 15 quyển.
Cũng gọi Lương dịch Nhiếp đại thừa luận
thích, Nhiếp luận thích, Lương thích luận,
được dịch vào năm Thiên gia thứ 4 (563) ở
chùa Chế chỉ tại Quảng châu do ngài Tuệ
khải ghi chép.
2. Bản do ngài Đạt ma cấp đa và Hành
cự cùng dịch vào năm Khai hoàng thứ 10
(590) đời Tùy, gồm 10 quyển, tựa đề là Nhiếp
đại thừa luận thích luận, cũng gọi Tùy dịch
Thế thân Nhiếp luận.
3. Bản do ngài Huyền trang dịch vào năm
Trinh quán 21 đến 23 (647-649) đời Đường,
gồm 10 quyển. Người đời gọi là Đường dịch
Thế thân Nhiếp luận.
Cả 3 bản dịch trên đây đều được thu
vào Đại chính tạng tập 31. Trong đó, bản
dịch của ngài Chân đế chỉ rõ thể của 8 thức
là 1, chủng tử và hiện hành cùng 1 thể và có
nói về tên khác của thức A đà na thứ 7.
Những điểm này không thấy có trong 2 bản
dịch đời Tùy và Đường. Còn những chỗ khác
nhau cũng rất nhiều. Điều này là vì giữa các
đệ tử của ngài Thế thân có những kiến giải
bất đồng, bèn căn cứ vào Thích luận của
Ngài mà thêm bớt, cho nên giữa các nguyên
bản dịch cũ và mới tất có chỗ khác nhau.
Chính ngài Chân đế khi phiên dịch, muốn
cho nghĩa lí được sáng tỏ hơn, nên cũng từng
11665

có chỗ bổ sung.
Bộ sách chú thích này chủ yếu được tông
Nhiếp luận sử dụng. Còn các nhà Pháp
tướng đời Đường thì chuyên dùng bản dịch
của ngài Huyền trang. Ngài Pháp tạng thuộc
tông Hoa nghiêm thì căn cứ theo bản dịch
(cũ)của ngài Chân đế mà phối hợp với
thuyết Thủy giáo và Chung giáo trong Ngũ
giáo.
Trong các bản chú sớ về sách này hiện
còn thì có: Nhiếp luận chương, Nhiếp đại
NHIẾP ĐẠI THỪA LUẬN THÍCH

11666

N
3872
thừa luận sao, Nhiếp đại thừa luận sớ, Nhiếp
đại thừa luận nghĩa kí, Nhiếp đại thừa luận
Thiên thân thích lược sớ...
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.13; Pháp kinh
lục Q.5; Ngạn tông lục Q.2; Đại đường nội
điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.7, 8].
II. Nhiếp Đại Thừa Luận Thích.
Phạm: Mahàyàna-saôgrahopani=
bandhana.
Cũng gọi Vô tính Nhiếp đại thừa luận
thích, Vô tính Nhiếp luận.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Vô tính
soạn, ngài Huyền trang dịch vào đời Đường,
được thu vào Đại chính tạng tập 31.
Bộ sách này có lẽ đã được biên soạn đồng
thời với Nhiếp đại thừa luận thích của ngài
Thế thân, nhưng rành rọt hơn. Đối với các
tiền đề như: Đại ý về Thù thắng ngữ của
Thập tướng thù thắng trong phần Tổng tiêu
cương yếu, lí do tại sao Thanh văn thừa
không nói về thức A lại da trong phần Sở
tri y, các thuyết khác nhau về thức A lại da
của các vị Luận sư, 21 thứ công đức và 16
nghiệp sai biệt của Phật trong phần Sở tri
tướng, 11 thứ khác nhau về hiện quán của
Thanh văn Bồ tát trong phần Nhập sở tri
tướng và công đức của Pháp thân trong phần
Quả đoạn v.v... và v.v... đều được giải thích
1 cách rõ ràng, tỉ mỉ.
Trong luận Thành duy thức có rất nhiều
chỗ căn cứ theo bộ sách này. Trong Thành
duy thức luận thuật kí, ngài Khuy cơ cũng
thường viện dẫn tác phẩm này để giải thích
ý nghĩa.
11667

Về chú sớ thì có: Vô tính thích luận sớ,
4 quyển, của ngài Trí nghiễm, Vô tính
Thích luận cổ tích kí, 1 quyển, của ngài
Đại hiền (người Nhật)... nhưng rất tiếc là
đều đã thất lạc.
[X. Tục cao tăng truyện Q.13; Đại đường
nội điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo
lục Q.8].
NHIẾP ĐẠO CHÂN (?-?)
Cư sĩ dịch kinh đời Tây Tấn, con của
ông Nhiếp thừa viễn.
Thủa nhỏ, ông theo học thân phụ,
thông suốt nội ngoại điển và giỏi tiếng
Phạm, viết văn rất hay. Lúc đầu, ông theo
cha đến phụ giúp công việc ở dịch trường
của ngài Trúc pháp hộ, ít lâu sau ông chính
thức được tham dự công tác phiên dịch và
giữ chức Bút thụ.
Cuối năm Vĩnh gia, ngài Trúc pháp hộ
về ẩn cư ở vùng biên thùy phía tây, ông cũng
đi theo. Sau khi ngài Trúc pháp hộ thị tịch,
ông tiếp nối công việc truyền dịch. Trong
bộ Hoa nghiêm, ông dịch được 24 phẩm, 38
quyển. Ngoài ra, các bộ mục lục kinh như
Lịch đại tam bảo kỉ... còn ghi số lượng kinh
điển do ông dịch có tới mấy mươi bộ, rất
nổi tiếng ở thời bấy giờ.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.2].
NHIẾP GIẢ TÙY THỰC THỂ
Cũng gọi Nhiếp giả tòng thực thể.
Một trong Tứ trùng xuất thể do tông
Pháp tướng thành lập.
Giả chỉ cho pháp giả lập; Thực chỉ cho
thực pháp làm chỗ nương cho giả pháp.
Nhiếp giả tùy thực thể có nghĩa là thu nhiếp
giả pháp để qui về thực pháp, lấy thực pháp
làm thể. Như 4 trần(sắc, hương, vị, xúc)là
thực pháp, cái bình do 4 trần tạo thành là
11668

pháp giả lập, vì thế thu nhiếp giả pháp khiến
theo về với thực thể 4 trần, nêu 4 trần làm
thể của giả pháp.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1,
phần đầu]. (xt. Tứ Trùng Xuất Thể).
NHIẾP GIÁO VỊ TẬN QUÁ THẤT
Lỗi lầm vì thu nhiếp giáo chưa hết.
NHIẾP GIÁO VỊ TẬN QUÁ THẤT

11669

N
3873
Nghĩa là khi lập Phán thích giáo tướng
thì trong đó phải đề cập đến tất cả các giáo
tướng, không được bỏ sót. Nếu không thu
nhiếp lấy hết thì thành lỗi lầm.
NHIẾP HÓA
Gọi đủ: Nhiếp thụ giáo hóa.
Cũng gọi Tiếp hóa, Giáo hóa.
Nghĩa là Phật và Bồ tát rủ lòng từ bi,
đưa tay tiếp nhận chúng sinh, rồi giáo hóa
làm lợi ích cho họ.
Nhiếp hóa lợi ích chúng sinh, gọi là
Nhiếp hóa lợi sinh. Vì chúng sinh có căn cơ
không giống nhau, nên phải dùng nhiều
phương pháp để nhiếp hóa, gọi là Nhiếp hóa
tùy duyên.
NHIẾP ÍCH
Hàm ýÔh à Ph ậ] I

11670

của Phật giáo Trung quốc, tôn ngài Chân đế
làm Tổ khai sáng.
Năm Thái thanh thứ 2 (548) đời Lương,
ngài Chân đế nhận lời thỉnh của vua Vũ đế
vào Kiến khang, rồi vì chiến loạn nên ngài
phải lưu lạc các nơi. Năm Thiên gia thứ 4
(563), ngài trụ ở chùa Chế chỉ tại Quảng
châu, phiên dịch luận Nhiếp đại thừa 3
quyển của ngài Vô trước và Nhiếp đại thừa
luận thích 12 quyển của ngài Thế thân. Đồng
thời soạn Nghĩa sớ 8 quyển, biệt dịch Quyết
định tạng luận, Tam vô tính luận, Chuyển
thức luận và soạn Cửu thức nghĩa kí... tạo
thành học thuyết của 1 tông.
Ngoài ngài Chân đế, các nhà truyền dịch
luận Nhiếp đại thừa và Nhiếp đại thừa luận
thích, còn có các ngài: Phật đà phiến đa đời
Bắc Ngụy, Đạt ma cấp đa và Hành cự đời
Tùy, Huyền trang đời Đường và còn có bản
dịch Tây tạng. Nhưng tông Nhiếp luận chỉ
dùng bản dịch của ngài Chân đế là chỗ y cứ
chính mà thôi.
Về môn nhân của ngài Chân đế thì có
các vị Tuệ khải, Tào tì, Pháp thái, Tăng
tông, Đạo ni, Pháp hoài, Tuệ khoáng... đều
nối tiếp nhau hoằng dương Nhiếp luận tại
miền Nam. Kịp đến đệ tử của ngài Đạo ni
là các vị Đạo nhạc, Trí quang, Tuệ hưu...
vào năm Khai hoàng thứ 10 (590), vâng
sắc chỉ của vua theo thầy vào Trường an
thì từ đó về sau ở miền Nam không còn ai
chủ giảng Nhiếp luận. Trước đó, vào năm
Khai hoàng thứ 7 (587), ngài Đàm thiên
đã vào Trường an để tuyên giảng luận
Nhiếp đại thừa. Về sau, vua Văn đế xây
chùa Thiền định, thỉnh ngài Đàm thiên trụ
trì, ngài lần lượt soạn Nhiếp luận sớ 10
quyển, Cửu thức chương... chùa Thiền định
11671

bèn trở thành trung tâm của tông Nhiếp
luận. Sau khi thầy trò ngài Đạo ni lên miền
Bắc thì phong trào học tập nghiên cứu
Nhiếp luận lại càng thịnh, rất nhiều nhân
tài xuất hiện. Kể từ Trần qua Tùy đến
NHIẾP LUẬN TÔNG

11672

N
3874
Đường, lần lượt có các vị: Pháp thường,
Trí nghiễm, Tuệ hưu, Linh phạm, Thần
chiếu, Đạo kiệt, Tăng vinh, Tuệ tiến, Tĩnh
tung, Trí ngưng, Pháp hộ, Đạo nhân, Tăng
biện, Trí tắc, Đạo tích, Đạo cơ, Thiện tuệ...
đều tận lực hoằng truyền giáo nghĩa Nhiếp
luận, hưng thịnh 1 thời.
Đến đời Đường, ngài Huyền trang
tuyên dương Du già Duy thức, đem luận
Nhiếp đại thừa xếp vào làm 1 trong 11 bộ
luận được luận Thành duy thức viện dẫn,
từđó tông Nhiếp luận dần dần suy vi, cuối
cùng, không còn là 1 tông phái độc lập
nữa mà bị nhiếp thuộc vào tông Pháp
tướng.
Luận Nhiếp đại thừa lập 10 loại Thắng
tướng, lấy thức A lại da làm chỗ nương của
các pháp, thuyết minh tướng của tất cả các
pháp đều có 3 tính: Biến kế sở chấp, Y tha
khởi và Viên thành thực. Từ đó nhập vào
Duy thức quán, tu Lục ba la mật, chứng
Thập địa Bồ tát, vào Vô trụ xứ Niết bàn
được trí Vô phân biệt, hiển hiện 3 thân
Phật.
Giáo nghĩa chủ yếu của tông Nhiếp luận
là nhằm thuyết minh quan điểm của luận
Nhiếp đại thừa. Ngoài 8 thức ra, ngài Chân
đế còn dựa vào kinh Lăng già, Quyết định
tạng luận... mà đề xướng nghĩa 9 thức, tức
ngoài thức A lại da thứ 8 lại lập thêm thức
A ma la thứ 9, cho rằng thức A lại da thứ 8
là hữu lậu tùy miên thức, thức A ma la thứ
9 mới là chân thường tịnh thức.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.5; Duy ma
kinh huyền sớ Q.2, 3, 5; Tứ phần luật sớ sức
11673

tông nghĩa kí Q.3, phần đầu; Nhiếp đại thừa
luận sớ Q.5; Nhiếp đại thừa luận sao; Nhiếp
đại thừa luận chương Q.1; Nhiếp luận
chương Q.1; Nhiếp đại thừa nghĩa chương
Q.4; Tục cao tăng truyện Q.1-4, 10-15, 17,
18, 22, 24-29; Tống cao tăng truyện Q.2;
Khai nguyên thích giáo lục Q.7, 8] .(xt. Cửu
Thức Nghĩa, A Ma La Thức).
NHIẾP LUẬT NGHI GIỚI
Phạm: Saôvara-zìla.
Cũng gọi Luật nghi giới, Tự tính giới,
Nhất thiết bồ tát giới.
Là một trong Tam tụ tịnh giới.
Nhiếp hàm ý là thâu tóm hết, tức là tuân
thủ tất cả các loại giới luật do đức Phật chế
định, tích thiện ngừa ác; là giới pháp do 7
chúng(tỉ khưu, tỉ khưu ni, thức xoa ma na, sa
di, sa di ni, ưu bà tắc, ưu bà di) thụ trì, gồm có
5 giới, 8 giới, 10 giới và Cụ túc giới...
Theo Thích môn qui kính nghi quyển
thượng thì Nhiếp luật nghi giới có công
năng đoạn trừ các điều ác, là nhân của pháp
thân.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.4; luận Du già
sư địa Q.40; luận Thành duy thức Q.9]. (xt.
Tam Tụ Tịnh Giới).
NHIẾP MẠT QUI BẢN PHÁP LUÂN
Pháp luân thu nhiếp lấy ngọn đưa trở về
gốc, là 1 trong 3 pháp luân do ngài Cát tạng
y cứ vào phẩm Tín giải trong kinh Pháp hoa
mà lập ra.
Chỉ cho kinh Pháp hoa. Nghĩa là kinh
Pháp hoa là giáo pháp họp 3 thừa (Thanh
văn, Duyên giác, Bồ tát)đưa về 1 Phật thừa,
ví như gom hết ngành ngọn mà đưa trở về
gốc vậy.
[X. Pháp hoa du ý Q.thượng]. (xt. Tam
Pháp Luân).
11674

NHIẾP MẠT QUI BẢN THỨC
Thu nhiếp thức ngọn đưa về thức gốc, là
lớp thứ 3 trong 5 lớp quán Duy thức.
Trong 5 lớp quán Duy thức, quán đến
lớp thứ 2 là “Xả lạm lưu thuần thức” thì
tâm pháp được lưu giữ lại, nhưng vẫn có
gốc(bản)của tự thể thức và ngọn(mạt)của
NHIẾP MẠT QUI BẢN THỨC

11675

N
3875
tác dụng(tức là Kiến phần và Tướng phần),
cho nên thu nhiếp lấy Kiến phần và Tướng
phần đưa về Tự thể phần, gọi là Nhiếp mạt
qui bản thức. Bởi vì Kiến phần là tác dụng
năng thủ của thức bên trong, mà Tướng phần
là cảnh sở thủ của thức bên trong, 2 phần
này đều khởi lên ở phần Tự thể của thức,
nều lìa phần Tự thể này thì sẽ không có 2
phần Kiến, Tướng riêng biệt, vì thế mà bỏ
ngọn để trở về gốc. Đây là pháp quán Thể
Dụng đối nhau.
[X. Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm chương
Q.1, phần cuối; Bát nhã tâm kinh u tán
Q.thượng]. (xt. Ngũ Trùng Duy Thức).
NHIẾP NA TỈ PHẠT MẪU SA (?-?)
Pàli:Ĩàịàbhivaôsa.
Danh tăng nước Miến điện, thuộc phái
Thông kiên (Pàli: Pàrupana,cũng gọi là
phái Toàn triền), sống vào thời vua Mạnh vân
(Bodawpaya, trị vì 1782-1819).
Giới Phật giáo Miến điện lúc bấy giờ
chia thành 2 phái Thông kiên (đắp y trùm
kín cả 2 vai) và Thiên đản (Pàli:
Ekaôsika,đắp y để hở 1 vai) đối lập nhau
về quan niệm pháp đắp y thượng. Đến khi
vua Mạnh vân lên ngôi, sư Nhiếp na tỉ phạt
mẫu sa nhận lệnh vua bàn thảo rõ về 2
phái, cuối cùng đoán định chủ trương của
phái Thiên đản hoàn toàn không có căn
cứ trong kinh điển cũng như về truyền
thống. Không bao lâu, phái Thiên đản bị
cấm ngặt.
Sư rất được nhà vua tôn kính, là 1 trong
4 vị Trưởng lão lãnh trách nhiệm đứng đầu
Tăng già và thống lãnh giáo đoàn.
11676

Sư để lại các tác phẩm: Duyệt tạng trang
nghiêm (chú thích luận Chỉ đạo), Thiện tai
duyệt ý(chú thích 1 phần Trường bộ kinh), Tứ
sa di sự, Vương huấn sự, Vương trung vương
duyệt ý và phiên dịch kinh Bản sinh thành
tiếng Miến điện.
[X. The Pàli Literature of Burma by
M.H. Bode; Hinduism and Buddhism,
vol.III by Ch. Eliot].
NHIẾP PHẠ
Phạm:Zava.
Xác người mới chết chưa bị rữa nát.
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 35 (Đại 54, 542
thượng) nói: “Nhiếp phạ, Đường (Trung
quốc)dịch là Tân tử nhân, vị hoại giả dã
(người mới chết, chưa bị nát)”.
NHIẾP TĂNG GIỚI
Gọi tắt: Tăng giới.
Là 1 trong 3 thứ kết giới.
Theo luật Phật chế thì chúng tăng ở
châu Diêm phù mỗi nửa tháng phải tập
họp 1 lần để cử hành nghi thức Bồ tát
thuyết giới, nhưng vì phạm vi quá rộng,
không dễ gì định ngày nhóm họp, hơn nữa,
chúng tăng tới lui qua lại, ắt sẽ mỏi mệt mà
bỏ phế việc tu hành, cho nên phải chia ra
từng khu vực nhất định, khiến cho chúng
ở trong mỗi khu vực đều có thể nhóm họp
và cùng nhau tác pháp để khỏi phạm tội
biệt chúng.
Nhiếp tăng giới có thể chia làm 2 loại
lớn là Tự nhiên giới và Tác pháp giới.
1. Tự nhiên giới, cũng gọi Bất tác pháp
giới. Chia làm 4 giới: Tụ lạc, lan nhã, đi
đường, trên mặt nước.
2. Tác pháp giới: Tức y theo pháp Bạch
nhị yết ma mà vạch ra 1 khu vực nhất định
để bổ sung cho chỗ mà giới Tự nhiên không
11677

đủ, được chia làm 3 loại: Đại giới, Giới tràng
và Tiểu giới.
Phạm vi của Đại giới nhỏ nhất là lấy
đường ranh phía ngoài của 1 ngôi chùa làm
giới hạn, còn lớn thì từ 10 dặm đến 100
dặm, chia làm 3 loại: Nhân pháp nhị đồng,
Pháp thực nhị đồng và Pháp đồng thực biệt.
NHIẾP TĂNG GIỚI

11678

N
3876
Khu đất kết giới tức là chỉ cho Đại giới.
Giới tràng là khu vực kết giới nhất định
tùy theo chỗ, là nơi cử hành các pháp thụ
giới, sám hối... nhỏ nhất phải chứa được 21
người.
Tiểu giới là khu vực tạm thời, vì sợ các
nạn duyên như ác tỉ khưu quấy phá khiến
bỏ bê pháp sự, nên đặc biệt kết giới vào 1
lúc nào đó, xong việc thì giải liền. Phạm vi
của Tiểu giới tùy theo số chúng tăng nhiều
hay ít, lấy chỗ ngồi làm giới hạn.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.17; Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma Q.thượng; Tứ phần
luật san phồn bổ khuyết hành sự sao
Q.thượng, phần 2]. (xt. Kết Giới).
NHIẾP TÂM
Thu nhiếp tâm, chuyên chú vào 1 cảnh,
khiến không hôn trầm, tán loạn. Tức trong
lúc thiền quán, vì không để niệm khác sinh
khởi, nên chọn nơi yên tĩnh, đếm hơi thở
để điều tâm, cốt ngăn ngừa tâm rong ruổi,
khiến tâm an trụ ở 1 đối tượng.
Cứ theo Đại thông thiền sư bi văn của
ông Trương thuyết thì ngài Thần tú thuộc
Bắc tông, cho rằng Nhiếp tâm là tiền phương
tiện của Định Tuệ, nhưng ngài Thần hội
thuộc Nam tông thì phản đối cách tọa thiền
khán tâm khán tịnh, cho rằng khởi tâm chiếu
soi ra bên ngoài, hay nhiếp tâm lóng lặng
bên trong đều chướng ngại bồ đề, mà chủ
trương kiến tính đốn ngộ.
[X. kinh Phật thùy bát Niết bàn lược
thuyết giáo giới; luận Đại trí độ Q.50; Thích
thiền ba la mật thứ đệ pháp môn Q.2, 5;
Tông kính lục Q.37; Thần hội hòa thượng
11679

di tập (Hồ thích)].
NHIẾP THA BẬT ĐÀ
Phạm:Zabda-vidyà.
Hán dịch: Thanh minh.
Môn học về âm vận và ngữ pháp của
văn tự, 1 trong Ngũ minh.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 4
(Đại 54, 228 trang) nói: “Nhiếp tha bật đà:
Nhiếp tha là thanh, bật đà là minh, tức là 1
Minh trong Ngũ minh luận”.
(xt. Thanh Minh).
NHIẾP THIÊN PHÁP GIỚI
Phạm: Kuzala-dharma-saôgrahakazìla.
Cũng gọi Thụ thiện pháp giới, Nhiếp trì
nhất thiết bồ đề đạo giới, Tiếp thiện giới.
Giới thệ nguyện tu hành tất cả pháp lành,
là 1 trong 3 tụ tịnh giới.
Theo Thích môn qui kính nghi quyển
thượng thì công đức siêng tu các pháp lành
là nhân của Báo thân.
[X. kinh Bồ tát địa trì Q.4; luận Thành
duy thức Q.9]. (xt. Tam Tụ Tịnh Giới).
NHIẾP THỦ
Phạm: Parigraha.
I. Nhiếp Thủ.
Cũng gọi Nhiếp thủ bất xả.
Thu nhiếp lấy. Nghĩa là đức Phật A di
đà thu lấy và giữ gìn tất cả những chúng
sinh niệm Phật, không bỏ sót ai.
Cứ theo kinh Quán vô lượng thọ thì ánh
sáng của Phật A di đà chiếu khắp thế giới
trong 10 phương, thu nhiếp và hộ niệm tất
cả chúng sinh không bỏ sót, cho nên gọi là
Nhiếp thủ bất xả, hoặc gọi là Nhiếp thủ chiếu
hộ, Nhiếp hộ. Sự lợi ích mà ánh sáng của
Ngài ban cho, được gọi là Nhiếp thủ quang
ích.
Quán kinh sớ Định tán nghĩa của ngài
11680

Thiện đạo nêu ra 3 duyên nhờ đó mà chúng
sinh niệm Phật được sự lợi ích nhiếp thủ gọi
là Nhiếp thủ tam duyên:
1. Thân duyên: Ý chí và hành vi(tức 3
NHIẾP THỦ

11681

N
3877
nghiệp thân, khẩu, ý)của Phật và chúng sinh
ứng hợp nhau.
2. Cận duyên: Chúng sinh muốn được
thấy Phật thì Phật liền theo niệm mà hiện
ra trước mắt.
3. Tăng thượng duyên: Chúng sinh nhờ
niệm Phật mà tiêu trừ được tội chướng, lúc
lâm chung, đức Phật và chúng Thánh đến
đón về Tịnh độ.
[X. Quán vô lượng thọ Phật kinh sớ Q.hạ
(Trí khải); An lạc tập Q.hạ; Vãng sinh lễ
tán kệ].
II. Nhiếp Thủ.
Hàm ý chọn lựa.
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 267 trung) nói: “Ta phải tu hành chọn
lấy(nhiếp thủ)cõi Phật trang nghiêm thanh
tịnh vô lượng vi diệu, khiến cho ta ở trong
quốc độ ấy mau được thành Phật”.
NHIẾP THỦ QUANG ÍCH
Sự lợi ích được ánh sáng của đức Phật A
di đà thu nhiếp lấy.
Ánh sáng của đức Phật A di đà nhiếp lấy
tất cả chúng sinh niệm Phật không bỏ sót,
vì niệm Phật là thực hành bản nguyện của
đức Phật A di đà, hơn nữa, theo 3 duyên là
Thân duyên, Cận duyên và Tăng thượng
duyên, nên hành giả niệm Phật chỉ nhờ sự
lợi ích nhiếp thủ của ánh sáng đức Phật A
di đà.
[X. Quán kinh sớ định thiện nghĩa;
Tuyển trạch bản nguyện niệm Phật tập]. (xt.
Nhiếp Thủ).
NHIẾP THỤ CHIẾT PHỤC
Gọi tắt: Nhiếp chiết, Chiết nhiếp.
11682

Cũng gọi: Nhiếp chiết nhị môn.
Từ ngữ gọi chung Nhiếp thụ và Chiết
phục.
Nghĩa là thu lấy và bẻ gãy, là 2 phương
pháp giáo hóa, dẫn dắt chúng sinh. Từ ngữ
này có xuất xứ từ chương Thập thụ kinh
Thắng man và phẩm Thụ phương tiện học
xứ kinh Đại nhật.
Nhiếp thụ là làm cho đối phương hiểu
rõ rồi dùng lời hòa nhã giải thích, là phương
pháp dắt dẫn họ nhiếp trụ nơi thiện pháp.
Còn Chiết phục là nghiêm khắc quở trách
đối phương; đồng thời phân tích đạo lí 1
cách tỉ mỉ khiến họ hiểu rõ, giúp họ phá mê
được ngộ, là phương pháp hướng dẫn họ xa
lìa ác pháp.
Đối với những người không có trí hoặc
phạm tội trên ý niệm, thì dùng phương pháp
Nhiếp thụ; còn đối với những kẻ có tà trí,
phỉ báng chính pháp hoặc phạm tội ngũ
nghịch, thì phải áp dụng biện pháp Chiết
phục.
[X. kinh Chúng hứa ma ha đế Q.12; luận
Du già sư địa Q.86; Thắng man bảo quật
Q.thượng, phần cuối; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.6, phần đầu; Pháp hoa văn cú Q.8, phần
cuối; Du già luận kí Q.22; Hoa nghiêm ngũ
giáo chương Q.1].
NHIẾP THỤ KÌ ĐẶC
Là 1 trong 3 việc đặc biệt lạ lùng của đức
Phật.
Nghĩa là đức Phật biết tất cả căn cơ lợi
độn của chúng sinh, tùy theo căn cơ mà
nhiếp thụ, giáo hóa chỉ bày khiến họ đều
được nghe pháp yếu, tinh tiến tu hành, ra
khỏi sinh tử.
[X. kinh Quá khứ hiện tại nhân quả Q.4]
(xt. Tam Chủng Kì Đặc Sự).
11683

NHIẾP THỪA VIỄN (?-?)
Cư sĩ dịch kinh ở đời Tây Tấn. Ông
thường ở Quan lạc, thông suốt kinh truyện,
có tài văn chương. Ông từng tham gia công
tác dịch kinh của ngài Trúc pháp hộ, hết
NHIẾP THỪA VIỄN

11684

N
3878
lòng phục vụ và góp công lớn trong việc
nhuận sắc văn. Người đời rất thích đọc văn
ông.
Ngoài ra, theo Lịch đại tam bảo kỉ quyển
6 thì ông còn là dịch giả của các kinh Ca
diếp cật A nan, 1 quyển, kinh Việt nan, 1
quyển. Trong đó, kinh Việt nan được thu
vào Đại chính tạng tập 14. Nhưng theo Thủy
hưng lục thì giả thuyết cho kinh Việt nan
do ông dịch vẫn chưa được xác định.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.2].
NHIẾP THỰC GIỚI
Khu vực được phân định dành cho việc
nấu nướng hoặc cất chứa thức ăn, là 1 trong
3 loại kết giới. Khu vực này phải cách li với
chỗ ở của các tỉ khưu để tránh cho tỉ khưu
khỏi phạm tội “Túc chử”.
Túc chử......nghĩa là tỉ khưu nấu thức
ăn trong chỗ ở của mình, vốn là điều bị giới
luật cấm. Bởi vì việc chính của người tu hành
là xa lìa các thứ tham muốn, trong đó việc
đối trị tham ăn cũng là giới điều cơ bản trong
giới luật do đức Phật chế định; nghĩa là người
tu hành phải dùng pháp khất thực để nuôi
thân và trị bệnh đói, chứ không được cất
chứa thức ăn và nấu nướng ở trong chùa.
Về sau xảy ra trường hợp vị tỉ khưu bị
bệnh nặng, không đi khất thực được, bèn
nhờ người trong thành Xá vệ nấu cháo giúp,
nhưng vì cửa thành mở muộn, vị tỉ khưu ấy
chưa kịp được cháo ăn thì chết. Đức Phật vì
thương xót chúng tăng nên đặc biệt phương
tiện chế định Nhiếp thực giới này. Nghĩa là
trong phạm vi khu vực Nhiếp thực giới(hoặc
11685

tịnh trù)đặc biệt này, tỉ khưu được phép cất
chứa và nấu nướng thức ăn mà không phạm
tội “Túc chử”.
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí quyển
thượng, phần 2, tiết 1 (Đại 40, 204 hạ) nói:
“Nhiếp thực giới là khu vực cách li chỗ chúng
tăng ở để khỏi phạm tội đun nấu trong trụ
xứ”.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.2, phần cuối; Tứ phần luật
san bổ tùy cơ yết ma Q.thượng; Tứ phần
luật san bổ tùy cơ yết ma sớ Q.2; Thích thị
yếu lãm Q.hạ]. (xt. Kết Giới).
NHIẾP TỊNH ĐỘ NGUYÊN
Cũng gọi Đắc tịnh độ nguyện, Cầu Phật
độ nguyện.
Nguyện nhiếp thủ tịnh độ, 1 trong 3
nguyện.
Cứ theo Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ
quyển thượng của ngài Tuệ viễn, trong 48
nguyện của đức Phật A di đà thì nguyện thứ
31 là Quốc độ thanh tịnh nguyện và nguyện
thứ 32 là Quốc độ nghiêm sức nguyện, thuộc
về Nhiếp tịnh độ nguyện.
(xt. Nhiếp Chúng Sinh Nguyện).
NHIẾP TỬ
.....
Phạm: Ajapadaka-daịđa.
Gọi tắt: Nhiếp.
Cái nhíp, dùng để nhổ râu hoặc lông mũi,
1 trong 18 vật dụng của tỉ khưu.
Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24, 1008
thượng) nói: “Phật tử thường phải 2 thời
đầu đà, mùa đông, mùa hạ tọa thiền, kết hạ
an cư, thường dùng dương
chi(tăm)... cái nhíp, cái
võng, kinh luật, tượng
Phật, hình tượng Bồ tát”.
11686

[X. luật Thập tụng Q.39; luật Ngũ phần
Q.26]. (xt. Thập Bát Vật).
NHIẾP TƯỚNG QUI TÍNH DUY THỨC
Nhiếp tướng đưa về tính Duy thức, 1
trong 10 lớp Duy thức do tông Hoa nghiêm
lập ra.
NHIẾP TƯỚNG QUI TÍNH DUY THỨC
Cái Nhíp

11687

N
3879
Nghĩa là 8 thức đều là tướng chứ không
có tự thể, chỉ là do Chân như tùy duyên
hiển hiện ra mà thôi; bản tính của thức nằm
trong Như lai tạng bản giác, ngoài ra không
có bản tính nào khác, cho nên nhiếp tướng
của thức trở về lí bản giác để thành lập nghĩa
Duy thức.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.13]. (xt. Thập Trùng Duy Thức).
NHIẾP TƯỚNG QUI TÍNH THỂ
Nhiếp tướng về tính thể, 1 trong Tứ trùng
xuất thể do tông Pháp tướng lập ra.
Tướng chỉ cho các sự tướng sai biệt của
hiện tượng; Tính chỉ cho chân như thực tính.
Nghĩa là ngoài chân như ra không có tự thể
riêng của muôn pháp, cho nên nhiếp sự
tướng sai biệt của hiện tượng giới trở về với
lí bản thể chân như bình đẳng.
[X. Thành duy thức luận thuật kí Q.1,
phần đầu; Đại thừa pháp uyển nghĩa lâm
chương Q.1, phần đầu]. (xt. Tứ Trùng Xuất
Thể).
NHIẾP Y GIỚI
Cũng gọi Bất thất y giới, Bất li y túc
giới.
Giới nhiếp áo, 1 trong 3 loại kết giới.
Giới này thuộc về người, trong phạm vi
của 1 khu vực đã được phân định bằng tác
pháp kết giới, tỉ khưu được phép lìa 3 áo
ngủ cách đêm mà vẫn không phạm lỗi ngủ
lìa áo.
Theo giới Phật chế, tỉ khưu phải
thường giữ 3 tấm áo, luôn đem theo bên
mình, như 2 cánh của con chim, dù chỉ 1
trong 3 áo còn để lại ở nhà tăng, thì ngay
11688

ngày hôm ấy cũng phải trở về, chứ không
được lìa áo mà ngủ lại ở nơi khác. Nếu tỉ
khưu không tuân thủ thì phạm tội lìa áo
ngủ cách đêm. Nhưng vì có trường hợp vị
tỉ khưu bị bệnh, không thể lúc nào cũng
đem theo áo Tăng già lê nặng nề, nên đức
Phật đặc biệt chế giới Nhiếp y này, cho
phép tỉ khưu trong phạm vi nhất định ấy
được lìa áo ngủ cách đêm mà không phạm
tội.
[X. luật Tứ phần Q.35; Tứ phần luật
hành sự sao tư trì kí Q.trung, phần 2, tiết
2; Tứ phần luật san bổ tùy cơ yết ma
Q.thượng; Thích thị yếu lãm Q. hạ]. (xt.
Kết Giới).
NHIẾP Ý ÂM NHẠC
Âm nhạc thu nhiếp ý. Tức là âm nhạc
có sức thu hút tâm người, khiến cho người
ta chuyên chú vào 1 đối tượng, không phóng
tâm chỗ khác.
Đại nhật kinh sớ quyển 8 (Đại 39, 666
trung) ghi: “Nói nhiếp ý có nghĩa là giống
như người đời thấy sắc đẹp, nghe tiếng
hay thì tâm họ say đắm, hễ tâm chuyên
chú vào 1 cảnh rồi thì không còn rong ruổi
theo cảnh khác nữa. Nay kĩ nhạc kim cương
này có sức thu hút tâm người cũng lại như
thế”.
NHIÊT HẢI
Cũng gọi Đại thanh trì, Điền trì, Hàm
hải.
Hồ nước lớn, nằm về phía tây Thiên sơn,
phía bắc núi Thông lãnh, tức là hồ Issykkul
ở Turkistan thuộc Nga. Hồ này chiều
đông tây dài 182km, chiều nam bắc chỗ rộng
nhất là 60km, diện tích 6332km vuông.
Nước trong hồ có vị mặn, nhờ thế nên mùa
đông nước không đóng băng.
11689

Đại đường tây vực kí quyển 1 (Đại 51,
871 thượng) nói: “Hồ này chu vi hơn 1000
dặm, chiều đông tây dài, chiều nam bắc hẹp,
4 bên giáp núi, các dòng nước giao nhau,
mang màu xanh đen, vị mặn pha đắng, sóng
NHIÊT HẢI

11690

N
3880
lớn cuồn cuộn mênh mông, rồng cá ở lẫn
lộn, linh quái thỉnh thoảng nổi lên, cho nên
khách qua đường thường cúng tế để cầu
phúc; các loài thủy tộc tuy nhiều, nhưng
không ai dám bắt”.
NHIÊT NÃO
Chỉ cho nỗi khổ não ngặt nghèo, làm
cho thân tâm nóng bức như đốt cháy.
Phẩm Nhập pháp giới trong kinh Hoa
nghiêm quyển 78 (Đại 10, 432 thượng) nói:
“Cũng như chiên đàn trắng, nếu dùng để
bôi vào mình, thì nó có khả năng trừ diệt
tất cả nhiệt não, làm cho thân tâm đều được
mát mẻ”.
NHIÊU ÍCH
.... .
I. Nhiêu Ích.
Hàm ý ban pháp đem lại lợi ích cho
người.
Phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma cật
sở thuyết quyển thượng (Đại 14, 538 thượng)
nói: “Bồ tát ở cõi nước thanh tịnh đều là
nhiêu ích cho các chúng sinh”.
II. Nhiêu Ích.
Hàm ý giàu có, đầy đủ, là tên của 1 thế
giới.
Phẩm Như lai danh hiệu trong kinh Hoa
nghiêm quyển 12 (Đại 10, 59 hạ) nói: “Này
các Phật tử! Ở phía đông nam thế giới Sa
bà này có 1 thế giới tên là Nhiêu ích, đức
Như lai ở thế giới ấy hiệu là Hiện quang
minh”.
NHIỄU PHẬT
Cũng gọi Toàn nhiễu, Hành đạo.
Một trong những nghi lễ của Phật giáo,
11691

tức là đi vòng quanh đức Phật, tùy ý, theo
chiều bên phải(theo chiều kim đồng hồ)1
vòng, 3 vòng, hoặc trăm vòng để biểu lộ
lòng cung kính, khát ngưỡng.
Đây vốn là 1 trong những lễ tiết của Ấn
độ đời xưa, lúc đức Phật tại thế Ngài vẫn
duy trì nghi thức này. Về sau lại được ứng
dụng trong việc tu niệm hoặc trong pháp
hội hành đạo.
[X. phẩm Hóa thành dụ trong kinh Pháp
hoa; Thích thị yếu lãm Q.trung]. (xt. Hành
Đạo).
NHIỄU THÁP
Đồng nghĩa: Nhiễu Phật.
Chỉ cho việc đi vòng quanh tháp Phật
theo phía bên phải để tỏ lòng cung kính
ngưỡng mộ.
Kinh Quán Phổ hiền bồ tát hành pháp
(Đại 9, 391 hạ) nói: “Tháp Phật Đa bảo từ
dưới đất nhô lên, Phật Thích ca mâu ni liền
đưa tay phải mở cửa tháp, (...) hành giả vui
mừng đọc kệ khen ngợi, đi quanh tháp 7
vòng xong, đức Đa bảo Như lai nói ra tiếng
lớn”.
NHO ĐỒNG
... ..
Phạm, Pàli: Màịava, Màịavaka.
Hán âm: Ma nạp bà, Ma nạp phạ ca.
Cũng gọi Thiếu niên, Nhân đồng tử,
Tịnh trì.
Từ gọi chung các đồng tử hoặc đặc biệt
chỉ cho những thiếu niên Bà la môn.
Cứ theo Thành duy thức luận chưởng
trung xu yếu quyển thượng, phần đầu, thì
Nho nghĩa là tốt đẹp, Đồng nghĩa là tuổi
trẻ, tức chỉ cho thiếu niên tốt đẹp.
Ngoài ra, bồ tát Văn thù sư lợi cũng được
gọi là Nho đồng Văn thù bồ tát. Nhưng Nho
11692

đồng được dùng ở đây là để khen ngợi cái
đức lớn của Ngài, chứ không phải với nghĩa
nhỏ tuổi.
[X. luận Tập dị môn Q.5; luận Câu xá
Q.29; Vãng sinh yếu tập Q.thượng].
NHO ĐỒNG

11693

N
3881
NHO ĐỒNG BỒ TÁT
I. Nho Đồng Bồ Tát.
Tên của Phật Thích ca khi còn là 1 vị Bồ
tát ở đời quá khứ.
Kinh Thái tử thụy ứng bản khởi quyển
thượng (Đại 3, 472 hạ) nói: “Thời đức Phật
Định quang ra đời, ở nước Đại bát ma có vị
Thánh vương tên là Chế thắng trị, thiên hạ
thái bình, nhân dân yên vui và sống lâu.
Khi ấy ta là Bồ tát, hiệu Nho đồng”.
Lúc bấy giờ bồ tát Nho đồng từng mua 5
cọng hoa sen cúng dường đức Phật Định
quang, lại trải tóc lót đường để Phật đi qua,
được Ngài thụ kí thành Phật trong vị lai.
[X. kinh Tu hành bản khởi Q.thượng;
luận Du già sư địa Q.3].
II. Nho Đồng Bồ Tát.
Từ gọi đức Khổng tử.
Cứ theo luận Phá tà dẫn kinh Thanh
tịnh pháp hành (Đại 52, 478 hạ) chép: “Đức
Phật sai 3 vị đệ tử đến nước Trung quốc
giáo hóa. Tại đây, bồ tát Nho đồng được gọi
là Khổng khâu, bồ tát Quang tịnh được gọi
là Nhan hồi và ngài Ca diếp thì được gọi là
Lão tử”.
Nhưng kinh Thanh tịnh pháp hành nói
trên bị xem là kinh giả, nên không được
đưa vào trong Đại tạng. Lại ở tỉnh Giang
tô có chùa Nho đồng, tương truyền được
xây dựng vào năm Cảnh phúc thứ 2 (893)
đời Đường, vốn là đền thờ ngài Khổng tử,
đến thời Nam Đường được đổi làm chùa
Nho đồng.
NHO GIÁO
Chỉ cho sự giáo hóa của nhà Nho, tức là
11694

tư tưởng truyền thống của đức Khổng tử
(552-479 trước Tây lịch).
Nho giáo có những sinh hoạt mang tính
tông giáo như: Tế trời, sùng bái Tổ tiên,
thờ cúng Khổng tử... gây ảnh hưởng rất lớn
trong xã hội truyền thống. Các nhà đại Nho
từ xưa như Đổng trọng thư, Hàn dũ, Khang
hữu vi... đã tận lực biến Nho gia thành Nho
giáo. Thuyết luân lí “tu kỉ trị nhân” (sửa
mình trị người)của Nho gia mang đậm màu
sắc của tư tưởng chính trị. Trung tâm của
tư tưởng này là “Nhân”..... Nói theo nghĩa
rộng, Nhân là từ gọi chung tất cả đức mục;
còn nói theo nghĩa hẹp, thì Nhân tức là
yêu người. Nhân kết hợp với Nghĩa, Lễ,
Trí và Tín thành là Ngũ thường, cũng gọi
là ngũ đức.
Vào cuối thời kì Xuân thu, xã hội Trung
hoa phân hóa, sa đọa, chính trị bại hoại,
đạo đức suy đồi, văn hóa luân lí trụy lạc,
đức Khổng tử ra sức cổ động các nước chư
hầu thi hành nhân chính, bắt chước Nghêu,
Thuấn, Văn, Vũ để khôi phục trật tự xã
hội thời Tây Chu. Sang thời Chiến quốc,
ngài Mạnh tử nối theo học thuyết của đức
Khổng tử, tận lực đề xướng nhân nghĩa,
xét đến bản tính nội tại của con người mà
chủ trương thuyết “Tính thiện” và đề cao
Vương đạo luận để xiển dương bản tính
thiện ấy. Trái lại, Tuân tử thì chủ trương
thuyết “Tính ác”, cho rằng bản tính là ác
nên phải dùng lễ nghĩa và sự giáo hóa của
Thánh nhân để ước thúc những hành vi
của con người, khiến họ hướng thiện. Về
sau, Tần thủy hoàng phá bỏ hết, đốt sách,
chôn học trò, cực lực chống đối Nho gia và
các học phái khác.
Đến đời Hán, Vũ đế áp dụng chính sách
11695

của Đổng trọng thư, độc tôn Nho giáo. Năm
Kiến nguyên thứ 5 (136 tr. TL), đặt chức
Bác sĩ trông coi về Ngũ kinh(Thi, Thư, Dịch,
Xuân thu và Lễ), Ngũ kinh bèn trở thành
học trình của giai cấp chính trị. Bởi vậy, suốt
từ đời Hán đến đời Thanh truyền thống tư
tưởng Nho gia là cột trụ của các thể chế
vương triều, cũng là khuôn phép sinh hoạt
của quốc dân nói chung.
NHO ĐỒNG BỒ TÁT

11696

N
3882
Qua các thời đại Nam Bắc triều đến Tùy,
Đường, Phật giáo và Đạo giáo hưng thịnh,
thế lực của Nho gia suy yếu dần. Hàn dũ
soạn sách “Nguyên đạo” , ra sức cổ
vũ việc khôi phục đạo của tiên vương, muốn
xây dựng Đạo thống quan Nho giáo để chống
lại Phật giáo và Đạo giáo. Tư tưởng của họ
Hàn đã mở đường cho Nho học đời Tống.
Nho học đời Tống được gọi là Tống học,
Đạo học, Lí học, Lí khí học, Tính lí học,
Chu tử học, Trình chu học, Tân nho học...
nêu lên những vấn đề như bản thể vũ trụ,
tâm tính con người, lí và khí, thảo luận về
đạo tu thân, kì vọng xác lập 1 nền luân lí
đạo đức chung cho loài người.
Đứng về phương diện Nho giáo truyền
thống mà nói, thì Tống học đã thêm vào
cho Nho giáo cái tính tông giáo và triết học,
chẳng hạn những vấn đề lí, tâm tính và triết
học là những cái mà bậc tiên Nho ít bàn
đến. Tóm lại, Tống học muốn trung hưng
Nho học để chặn đà phát triển của Phật giáo
và Đạo giáo, nhưng vô hình trung Tống học
đã sử dụng lí luận và phương pháp của Phật
giáo và Đạo giáo, đặc biệt là chịu ảnh hưởng
tư tưởng Hoa nghiêm, Thiền của Phật giáo
và Thiên đạo quan của Đạo giáo; vì thế, 1
mặt mạnh mẽ phê phán học thuyết của Phật
và Đạo, mặt khác lại điều hòa với 2 học
thuyết ấy.
Chu đôn di mở đầu phong trào Lí học,
soạn Thái cực đồ thuyết, chủ trương vũ trụ
vạn vật phát sinh từ bản thể Thái cực, người
đứng đầu muôn vật, có đầy đủ thiện tính
ngũ hành, được phát huy 1 cách thích đáng
11697

tức là nhân nghĩa. Kế tiếp, Trình hạo, Trình
di và Trương tái xiển dương cái học Lí, Khí,
trở thành 3 phái Lí học đời Bắc Tống.
Chu hi đời Nam Tống tập đại thành Lí
học, chủ trưởng “Đạo” thuộc hình nhi
thượng, vô hình vô ảnh, là nguyên lí hoặc
khái niệm trừu tượng. Còn “Khí” thì thuộc
hình nhi hạ, hữu hình hữu tướng, là sự vật
cụ thể. Lại nữa, “Lí” là đạo của hình nhi
thượng, là gốc của muôn vật; “Khí” là khí
của hình nhi hạ, là cụ thể của muôn vật,
cho nên chủ trương Lí, Khí nhị nguyên luận.
Nhưng Lục cửu uyên phản đối học thuyết
này của Chu hi và đề xướng Nhất nguyên
luận “Tâm tức lí”. Các Nho gia Kim lí tường,
Hứa hành... đời Nguyên tôn sùng học thuyết
Trình, Chu. Vương thủ nhân đời Minh thì
kế thừa học thuyết Tâm tức lí, sáng lập học
phái Dương minh đối kháng lại với học
thuyết của Chu tử.
Đến đời Thanh, các Nho gia muốn tìm
lại cái chân tướng của Khổng học, bèn trút
bỏ cái vỏ Tống học để theo đuổi công tác
khảo chứng, chú giải các sách xưa, Cố viêm
vũ mở đầu phong trào này. Nhiều học giả
khảo chứng nối tiếp xuất hiện, phê phán 1
cách nghiêm túc Chu tử học, xiển minh
nghĩa lí Ngũ kinh, lấy khảo chứng làm trọng
tâm học thuật của thời đại. Nhưng cái học
khảo chứng dần dần đi đến chỗ chi li, suy
cứu, chú giải từng câu, từng chữ, thiếu tinh
thần hoạt bát, không thể tạo nên được một
hệ thống tư tưởng sinh động độc lập nên bị
chê là xơ cứng.
Đến thời cận đại, trong tư tưởng giới
đã xảy ra các cuộc tranh luận bài Khổng,
tôn Khổng. Đầu năm Dân quốc (1912),
Khang hữu vi tổ chức Hội Khổng giáo ở
11698

Thượng hải, chủ trương lập Khổng giáo làm
quốc giáo. Mặt khác, phong trào “Ngũ tứ
vận động” nêu ra khẩu hiệu “Âu hóa toàn
diện”, tư tưởng Nho gia bị phê phán rất
khắt khe. Trước tình hình ấy, 1 số nhà Nho
cố gắng giải thích Nho học như 1 thứ tông
giáo nhân văn để mong vãn cứu phần nào
giá trị đạo thống Nho gia đang hồi tuột
dốc. Nhưng điều kiện cũng như cấu trúc
xã hội ngày nay đã thay đổi, Nho giáo khó
có thể khôi phục được vai trò lãnh đạo xã
hội như xưa và có lẽ cũng chỉ còn là vang
bóng của 1 thời đã qua!
NHO GIÁO

11699

N
3883
[X. Nhân văn chủ nghĩa dữ tông giáo
(Mâu tông tam); Tân nguyên đạo (Phùng hữu
lan)].
NHO PHẬT VẤN ĐÁP
Tác phẩm, 1 quyển, do Lâm đạo xuân –
người Nhật– soạn.
Nội dung sách này giải đáp các nạn vấn
đặt ra cho Phật giáo theo quan điểm của
Nho học.
Những tác phẩm cùng tính chất còn có:
Nho Thích bút trận, 1 quyển do ngài Huyền
quang soạn, Nho Phật hợp luận, 10 quyển,
do ngài Trí thoát soạn, Nho Thích vấn đáp,
5 quyển, Nho Phật hoặc vấn, 3 quyển, không
rõ tác giả.
NHU HOÀ NHẪN NHỤC Y
Áo nhu hòa nhẫn nhục. Tức dùng áo
của Như lai ví dụ tâm nhu hòa nhẫn nhục,
1 trong Hoằng kinh tam quĩ.
Phẩm Pháp sư trong kinh Pháp hoa (Đại
9, 31 hạ) nói: “Áo Như lai là tâm nhu hòa
nhẫn nhục”.
(xt. Y Tọa Thất Tam Quĩ).
NHU NHUYẾN NGỮ
Lời nói nhu hòa làm đẹp lòng người.
Kinh Đại tập quyển 6 (Đại 13, 37 hạ)
nói: “Đối với chúng sinh thường dùng lời
nói nhu hòa, dịu dàng, sẽ được tướng Phạm
âm”.
NHU NHUYẾN TÂM
Tâm nhu nhuyến, chỉ cho 2 pháp Chỉ
và Quán thăng bằng, không thô động,
hôn trầm, cho nên biết rõ thực tướng các
pháp.
Vãng sinh luận chú quyển hạ (Đại 40,
11700

842 thượng) nói: “Nhu nhuyến tâm nghĩa
là Chỉ và Quán rộng hay lược đều thuận
tu hành để trở thành tâm bất nhị. Ví như
nhìn bóng trong nước, nhờ mặt nước trong
(Chỉ)và yên lặng(Quán)mà thấy được
bóng”.
[X. luận Thập trụ tì bà sa Q.13].
NHU PHẬT
Phật đằm đìa, thấm ướt. Chỉ cho tượng
Phật, tượng
Bồ tát không
thờ trong Phật
khám hoặc
nhà điện, mà
an trí trên đất
lộ thiên, hay
được khắc
trên các vách
đá, sườn núi,
quanh năm
dãi dầu gió
mưa, nên gọi
là Nhu Phật,
Lộ Phật.
NHU THUẬN NHẪN
Phạm: Anulomikè-dharma-kwànti.
Cũng gọi Tư duy nhu thuận nhẫn.
Chỉ cho tâm tuệ nhu nhuyến, có thể tùy
thuận chân lí, 1 trong 3 nhẫn.
Nhu thuận nghĩa là tâm nhu nhuyến, trí
tùy thuận, đối với lí thực tướng không trái;
Nhẫn nghĩa là tâm tuệ an trụ nơi pháp.
Vô lượng thọ kinh nghĩa sớ (Đại 37,
106 thượng) nói: “Tam địa trở về trước, bỏ
lời nói trở về chân thực, gọi là Nhu thuận
nhẫn”.
Nhu thuận nhẫn đồng nghĩa với Thuận
nhẫn(vị thứ 2 trong 10 nhẫn)được nói trong
11701

phẩm Thập nhẫn kinh Hoa nghiêm quyển
NHU THUẬN NHẪN
Tượng Phật Di Lặc lộ thiên ở chùa Đại
Phật tại tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc

11702

N
3884
29 (bản 60 quyển) và trong Vô lượng thọ
kinh sớ của ngài Nghĩa tịch.
(xt. Tam Pháp Nhẫn).
NHŨ DƯỢC
.... .
Thuốc sữa. Thầy thuốc dùng sữa làm
thuốc tốt để chữa bệnh, nhưng còn tùy theo
thức ăn nuôi bò và điều kiện chăn bò khác
nhau mà sữa có thể là vị cam lộ, mà cũng có
thể là thuốc độc. Ví dụ giáo pháp cũng vậy,
tuy cùng gọi là giáo pháp, nhưng còn tùy
theo người nói và thời gian được nói khác
nhau mà có tà, chính bất đồng.
Cứ theo kinh Đại bát niết bàn quyển 2,
lúc đầu, đức Phật vì căn cơ của hàng Tiểu
thừa mà nói nghĩa “vô thường”, đến thời
Niết bàn đức Phật lại nói nghĩa “thường
trụ”. Hàng Tiểu thừa sinh ngờ cho rằng 2
thuyết trước sau trái ngược nhau. Đức Phật
bèn nói ví dụ về 2 người thầy thuốc mới
và cũ cùng dùng thuốc sữa(nhũ dược) như
sau: Xưa có 1 ông vua ngu độn, ngự y của
vua cũng dốt, mỗi lần vua bị bệnh, ngự y
chẳng xem xét bệnh chứng ra sao, cứ 1 mực
dùng thuốc sữa để chữa cho vua. Sau có 1
người thầy thuốc mới đến khuyên vua
không nên uống thuốc sữa, vua nghe theo
và hạ lệnh cho cả nước không được dùng
thuốc sữa.
Về sau, nhà vua bị bệnh, người thầy
thuốc mới lại cho vua uống thuốc sữa. Vua
liền chê trách ông lang là lời nói và việc làm
trước sau mâu thuẫn. Ông này tâu: Nếu bò
không bị nhốt, không ăn bã rượu và cỏ khô,
mà được thả ngoài đồng rộng thoáng, được
11703

ăn cỏ tươi và uống nước trong, thì sữa bò là
nước cam lộ, là thuốc hay, ngoài ra đều là
độc dược”.
Trong ví dụ trên, thầy thuốc cũ ví dụ
cho ngoại đạo, thầy thuốc mới dụ cho đức
Như lai. Người thầy thuốc cũ chỉ biết dùng
thuốc sữa, cũng như ngoại đạo chỉ biết nói
là “thường”; người thầy thuốc mới lúc đầu
khuyên không nên dùng thuốc sữa, cũng như
đức Phật lúc đầu vì muốn phá dẹp thuyết
“tà thường” của ngoại đạo mà chỉ nói nghĩa
“vô thường”. Sau khi giáo pháp vô thường
đã được thành lập, đức Phật mới lại nói về lí
“chân thường”.
NHŨ HẢI TỬ
Cũng gọi Đại không sư.
Trong Mật giáo, từ ngữ “Nhũ hải tử”
được dùng để chỉ cho người đã thể nhập
được trí đức của Đại nhật Như lai thuộc
Kim cương giới. Bởi vì, chủng tử của Đại
nhật Như lai thuộc kim cương giới là chữ
(vaô), tượng trưng cho Trí pháp thân,
được phối hợp với Thủy đại trong 5 đại:
Địa, thủy, hỏa, phong, không, cho nên nước
trí của đức Đại nhật Như lai thuộc Kim
cương giới còn được gọi là Nhũ thủy, Nhũ
hải; do đó, người thể nhập được trí đức
của Đại nhật Như lai thuộc Kim cương giới
được gọi là Nhũ hải tử.
Còn chủng tử của Đại nhật Như lai thuộc
Thai tạng giới là chữ (a) tượng trưng cho
Lí pháp thân. Trong Mật giáo, chữ A và chữ
Vaôbiểu thị cho Lí và Trí của Thai tạng
giới và Kim cương giới. Bởi vậy, hành giả
Chân ngôn khi quán xét lí đại không bất
sinh của chữ A mà chứng được trí thủy(nước
trí)của chữVaô, thì đặc biệt được gọi là
Đại không sư, Nhũ hải tử.
11704

NHŨ KINH
.....
Chỉ cho kinh Hoa nghiêm.
Tông Thiên thai đem giáo pháp do đức
Phật nói trong 1 đời phân biệt làm 5 thời 8
giáo, gọi là Ngũ thời bát giáo. Trong 5 thời
thì thời Hoa nghiêm được phối hợp với Nhũ
vị, thời Lộc uyển được phối hợp với Lạc vị...
Kinh Hoa nghiêm tức là bộ kinh đức Phật
NHŨ KINH

11705

N
3885
nói trong thời Hoa nghiêm, tương đương với
Nhũ vị đầu tiên trong 5 vị, vì thế nên được
gọi là Nhũ kinh.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 2, phần đầu
(Đại 33, 692 hạ) nói: “Nhũ kinh, 1 thứ nhân
quả rộng, cao và dài, 1 thứ nhân quả hẹp,
thấp và ngắn, 1 thô 1 diệu”.
Ngoài ra, các bộ kinh A hàm đức Phật
tuyên thuyết ở thời Lộc uyển được gọi là
Lạc kinh; các kinh Duy ma, Tư ích... được
nói trong thời Phương đẳng, gọi là Sinh tô
kinh; các kinh Bát nhã được nói trong thời
Bát nhã, gọi là Thục tô kinh; còn các bộ
kinh Pháp hoa và Niết bàn được nói trong
thời Pháp hoa Niết bàn thì gọi là Đề hồ
kinh.
NHŨ MI
.....
I. Nhũ Mi.
Phạm: Tarpaịa.
Hán âm: Đát bát na, Thán ba na.
Thức ăn được biến chế bằng bột ngũ cốc.
Phẩm Tự tha lợi trong luận Du già sư
địa quyển 36 và Hữu bộ tì nại da quyển 36,
giải nghĩaTarpaịalà bánh, cháo sữa.
(xt. Đát Bát Na).
II. Nhũ Mi.
Phạm:Pàyasa.
Cũng gọi Nhũ chúc.
Cháo nấu với tấm, sữa bò, hoặc sữa dê.
Là một trong 8 thứ cháo.
Trước khi thành Chính giác, đức Phật
có tiếp nhận của người cùng dường 1 bát
cháo sữa(có thuyết nói là sữa bò).
Đại nhật kinh sớ quyển 7 (Đại 39, 658
11706

hạ) nói: “Nhũ mi bên Tây vực có nhiều loại,
có nơi dùng nước cốt lá gai để nấu, có nơi
dùng các loại đậu và các vị thuốc, như trong
Thập tụng dược pháp có nói rõ; tuy nhiên
vẫn cho nhũ mi là bậc nhất”.
Phật sở hành tán quyển 3 (Đại 4, 24
hạ) nói:
“Kinh dâng hương nhũ mi
Cúi xin thương xót nhận
Bồ tát nhận và dùng
Kia được hiện pháp quả”.
NHŨ MỘC
Chỉ cho loại củi tươi có bôi nước sữa
dùng để đốt trong lò khi tu pháp Hộ ma
trong Mật giáo, các kinh và nghi quĩ gọi là
củi tẩm nước sữa, củi ẩm ướt. Nhũ mộc
tượng trưng cho thân hữu lậu, cho phiền
não nhuận sinh.
Về độ dài của Nhũ mộc, các kinh nói
không giống nhau, như kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng
quyển 4 nói độ dài là 12 ngón tay; kinh Tô
tất địa yết la quyển hạ thì cho rằng độ dài
là 2 ngón tay. Còn số những thanh Nhũ
mộc được đốt thì có thể chia ra 9 loại: 3
thanh, 7 thanh, 21 thanh, 54 thanh, 108
thanh, 1.080 thanh, 8.000 thanh, 10.000
thanh, 100.000 thanh...
[X. kinh Mâu lê mạn đà la; Đại nhật kinh
sớ Q.8]
NHŨ QUANG PHẬT KINH
Cũng gọi Nhũ quang kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào đời Tây Tấn, được thu vào Đại
chính tập 17.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Phật bị cảm cúm, ngài A nan đến nhà Phạm
chí Ma da lợi xin sữa bò. Vì có lòng ghen
11707

ghét nên Phạm chí này chỉ cho ngài A nan 1
con bò cái hung dữ để ngài đến vắt sữa. Lúc
ấy, trời Đế thích hóa làm 1 cậu bé vắt sữa và
nói kệ cho bò nghe, bò được nghe danh hiệu
của Phật liền bỏ tính hung dữ và vui vẻ cúng
dường.
Nhân việc này, đức Phật nói về nhân
duyên ở đời quá khứ của con bò cho ngài A
NHŨ QUANG PHẬT KINH

11708

N
3886
nan nghe như sau: Vào kiếp quá khứ, con
bò ấy là một trưởng giả rất tham lợi và hay
xúc phạm người khác, cho nên sau khi chết
bị đọa làm thân bò. Đời nay hết tội, nghe
danh hiệu Phật mà cúng dường sữa. Nhờ
nhân duyên ấy, đời sau sẽ thành Phật hiệu
là Nhũ Quang Phật.
[X. Đại đường nội điển lục Q.2; Khai
nguyên thích giáo lục Q.2].
NHŨ THỦY
I. Nhũ Thủy.
Sữa và nước hòa lẫn với nhau.
Hoa nghiêm kinh tùy sớ diễn nghĩa sao
quyển 74 đem sữa ví dụ cho tâm chúng sinh
và nước ví dụ cho tâm Phật, nghĩa là tâm
chúng sinh như sữa, là tâm sở duyên, còn
tâm Phật như nước, là tâm năng duyên; nước
mà hòa lẫn với sữa thì tựa hồ là 1 vị.
Ngoài ra, nếu đổ sữa và nước vào một
cái chậu rồi quậy đều cho sữa và nước hòa
lẫn với nhau, thì cả bầy ngỗng chỉ có con
ngỗng chúa là phân biệt được đâu là sữa,
đâu là nước và chỉ uống sữa mà chừa nước
lại. Do đó, từ ngữ “Nhũ thủy nhãn”(mắt
sữa nước)được dùng để dụ cho người tu học
đã có được con mắt pháp để phân biệt tà
chính.
II. Nhũ Thủy.
Ví dụ trí thủy(nước trí)của đức Đại nhật
Như lai thuộc Kim cương giới của Mật giáo.
(xt. Nhũ Hải Tử).
NHŨ TRUNG SÁT NHÂN
Trong sữa có chất độc chết người. “Chất
độc” dụ cho lí thực tướng. Thí dụ này có
xuất xứ từ kinh Niết bàn.
11709

Tông Thiên thai chia giáo pháp của đức
Phật nói trong 1 đời làm 5 thời(Hoa nghiêm,
Lộc uyển, Phương đẳng, Bát nhã và Pháp hoa
Niết bàn), rồi phối hợp 5 thời với 5 vị(Nhũ,
Lạc, Sinh tô, Thục tô, Đề hồ), tức thời Nhũ vị
thứ nhất là thời Hoa nghiêm. Trong thời
này, Phật tuyên nói kinh Hoa nghiêm thuộc
Đốn giáo cho hàng Bồ tát; đồng thời, Phật
lại nói kinh Đề vị là Bất định giáo, khiến
hàng Tiểu thừa nghe được lợi ích của Đại
thừa, gọi là Nhũ trung sát nhân.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 10, phần
đầu (Đại 33, 806 trung) ghi: “Kinh Niết bàn
quyển 27 nói rằng: Bỏ chất độc vào trong
sữa thì sữa sẽ giết người, vị Lạc tô, Đề hồ
cũng có thể giết người. Điều này có nghĩa là
ở nơi Phật quá khứ đã từng nghe giáo pháp
Đại thừa thực tướng, giáo pháp này được ví
như chất độc. Nay lại nghe giáo pháp của
đức Thích ca, chất độc ấy liền phát, kết thành
lậu hoặc chết người. Nếu như Đề vị, Ba lợi,
chỉ nghe 5 giới, không khởi Pháp nhẫn, 300
người được Tín nhẫn, Tứ thiên vương được
Nhu thuận nhẫn, đều uống thuốc an lạc,
đeo bùa trường sinh, trụ trong giới pháp,
thấy mẹ sinh ra chư Phật, đó là Nhũ trung
sát nhân”.
Cứ theo sự giải thích của Đại sư Trí khải
thì thí dụ này có 2 nghĩa:
1. Nếu căn cứ vào Tiệm, Đốn mà nói
rộng về Bất định giáo thì chỗ nào cũng đều
thấy được tính Phật.
2. Nếu căn cứ theo “Hành bất định” mà
nói rõ thì tâm hạnh của người tu hành ví
như sữa, trí thực tướng ví như chất độc. Mà
chất độc thì có khả năng làm chết người,
tức là trí thực tướng này có đủ sức mạnh
phá trừ vô minh, người tu hành nhờ đó mà
11710

N
3887
khai phát ở thời hậu vị(Đề hồ vị), đó chính
là bỏ chất độc vào trong sữa vậy. Tông Thiên
thai cho rằng tính Phật của phàm phu như
con bê mới đẻ thì máu và sữa chưa khác
nhau, tính Phật của Thanh văn như sữa
thanh tịnh, Bích chi phật như lạc, Bồ tát
như sinh tô, thục tô, Phật như đề hồ. Đề hồ
hàm chứa đủ 5 vị, đều có nghĩa sát(giết).
Nếu chúng sinh ở địa vị phàm phu được
nghe Hoa nghiêm liền thấy chân lí mà vào
Phật tuệ, thì gọi là Huyết nhũ sát nhân(máu
sữa giết người). Nếu trước chứng được giai vị
Thập trụ, sau nhờ Hoa nghiêm mà được ngộ,
thì gọi là Lạc trung sát nhân; người ở giai vị
Thập hạnh được ngộ, gọi là Sinh tô sát nhân;
người ở giai vị Thập hồi hướng mà được ngộ
thì gọi là Thục tô sát nhân; người ở giai vị
Thập địa mà được ngộ thì gọi là Đề hồ trung
sát nhân.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.5, phần
cuối].
NHUẬN SINH HOẶC
Đối lại: Phát nghiệp hoặc.
Chỉ cho hoặc nghiệp dẫn đến quả báo
đời sống kế tiếp, lúc chúng sinh hấp hối,
khởi lên ý niệm tham đắm “câu sinh khởi”
đối với tự thể, hoàn cảnh và nơi mình sắp
sinh đến.
Loại hoặc nghiệp này có năng lực giúp
cho hoặc phát nghiệp thêm mạnh, đồng
thời, tẩm tưới, nuôi lớn mầm sống ở tương
lai. Hoặc này chính là phiền não Câu sinh
khởi(cùng khởi lên 1 lượt với lúc con người
sinh ra), tương đương với Ái(thương yêu),
Thủ(giữ chặt lấy)trong 12 chi nhân duyên.
11712

Hai chi này tham cầu Hữu(sự sống) ở tương
lai, thường phát nghiệp tẩm tưới, nuôi
dưỡng mầm sống, vì thế nên gọi là Năng
nhuận chi.
Ngoài ra, nếu Nhuận sinh hoặc lấy phiền
não câu sinh khởi để tẩm tưới, nuôi lớn
nghiệp đã tạo tác, làm cho sinh ra quả khổ,
thì gọi là Nhuận nghiệp.
[X. luận Thành duy thức Q.8; Câu xá
luận quang kí Q.10]. (xt. Phát Nghiệp Nhuận
Sinh).
NHỤC CA SA
Sự tích 1 con voi chúa xuất gia tu đạo.
Cứ theo kinh Na tiên tỉ khưu quyển
thượng, thời đức Phật còn tại thế, có 1 con
voi chúa, nhờ nhân duyên nghe tụng kinh
và hầu Phật, nên sau khi chết được sinh vào
nhà 1 Bà la môn. Khi lớn lên, không được
nghe kinh Phật, cũng không thấy các vị sa
môn, người này bèn bỏ nhà vào núi sâu học
theo đạo khác, giao du với 1 đạo sĩ Bà la
môn.
Về sau, người này tự nghĩ (Đại 32, 694
trung): “Ta không thể để cho sự buồn khổ
già bệnh ở thế gian ràng buộc, sau khi chết
phải rơi vào địa ngục, súc sinh, ngã quỉ, nghèo
cùng, vì thế, ta muốn cạo bỏ râu tóc, mặc áo
ca sa, muốn cầu đạo Niết bàn La hán”. Sau
khi mệnh chung, người này lại sinh vào nước
Thiên trúc. Khi mới sinh ra, người này có
cuống rốn quấn trên đầu và vai, giống như
vị tăng mặc ca sa, cho nên gọi là Nhục ca sa
(ca sa bằng thịt).
NHỤC ĐOÀN TÂM
Phạm: Hfdaya, Hfd.
Pàli: Hadaya.
Hán âm: Hột lợi đà da, Hãn lật đà.
Gọi tắt: Nhục tâm.
11713

Quả tim trong ngũ tạng của nhục thân
phàm phu, là chỗ nương gá của ý căn và là
khối thịt có 8 lá.
Cứ theo Du già luận kí quyển 1, phần
đầu, lúc thức A lại da mới thụ sinh thì chỗ
nương gá của nó chính là nhục tâm, nếu
thức A lại da lìa bỏ nhục tâm thì thân người
NHỤC ĐOÀN TÂM

11714

N
3888
liền chết. Mật tông quán tưởng nhục đoàn
tâm này là đóa hoa sen 8 cánh, thành tựu
thân Tì lô giá na, bởi thế, nhục đoàn tâm
được giải thích là tâm tự tính chân thực của
chúng sinh.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.4, 17; Bồ đề tâm
nghĩa; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.16]. (xt.
Hãn Lật Đà).
NHỤC KẾ TƯỚNG
Phạm:Uwịìwa-ziraskatà.
Pàli: Uịhìsa-sìso.
Hán âm: Ôn sắt ni sa, Ô sắt nị sa, Uất
sắt ni sa, Uất ni sa.
Gọi tắt: Ô sa.
Hán dịch: Kế(búi tóc), Đính kế(búi tóc
trên đỉnh đầu), Phật đính.
Cũng gọi: Đính tướng nhục kế, Đính
tướng kế, Đính nhục kế tướng, Đính nhục
kế thành tướng, Nhục kế viên hảo cao thắng
tướng, Đính nhục cốt thành tướng, Đính
phát nhục cốt thành tướng, Đính thượng
nhục kế cao quảng bình hảo tướng, Đính
thượng hiện ô sắt nị sa tướng.
Trên đỉnh đầu của Phật và Bồ tát có cục
thịt xương nổi cao lên giống như búi tóc
(kế), cho nên gọi là Nhục kế, là 1 trong 32
tướng hảo của đức Phật.
Cứ theo kinh Phật bản hạnh tập quyển
9 thì nhục kế trên đỉnh đầu của Phật cao
rộng, bằng phẳng, đẹp đẽ. Theo kinh Tam
thập nhị tướng trong Trung a hàm quyển
11 thì trên đỉnh đầu của bậc Đại nhân có
tướng nhục kế tròn đầy, gọi là Phát loa hữu
toàn(tóc xoắn xoay về bên phải), đây là tướng
của bậc Đại nhân. Còn kinh Đại bát nhã
11715

quyển 381 thì nói rằng, tướng Ô sắt ni sa
trên đỉnh đầu đức Thế tôn cao và rộng như
vòm trời.
Kinh Quán vô lượng thọ (Đại 12, 344
thượng) nói: “... Kế đến, quán tưởng nhục
kế trên đỉnh đầu của bồ tát Đại thế chí giống
như hoa Bát đầu ma, trên nhục kế có 1 chiếc
bình báu đựng các thứ ánh sáng hiện tất cả
Phật sự”.
Tướng nhục kế này chư Phật và Bồ tát
đều có, nhưng tướng của chư Phật rất thù
thắng, còn tướng của Bồ tát thì hơi kém
hơn. Cứ theo kinh Quán vô lượng thọ thì
trong các tướng sắc thân của bồ tát Quan
thế âm thì chỉ có nhục kế trên đỉnh đầu và
tướng Vô kiến đính là không bằng đức Thế
tôn.
Sự thành tựu tướng nhục kế có liên quan
với nghiệp nhân. Cứ theo kinh Bảo nữ sở
vấn quyển 4 thì nhục kế trên đỉnh đầu của
đức Như lai tự nhiên hiện bày tướng Đại
nhân, là tướng tu được nhờ ở đời trước biết
kính thờ Hiền Thánh và bậc tôn trưởng.
Theo phẩm Như lai công đức trong kinh
Vô thượng y quyển hạ, thì ngoài việc tự tu
10 điều thiện, nếu Bồ tát đồng thời giáo hóa,
chỉ dẫn chúng sinh tu hành và thấy họ tu
hành liền vui mừng khen ngợi, lại đem lòng
thương xót vô lượng, phát nguyện rộng lớn,
dắt dẫn chúng sinh đưa về chính đạo thì
nhờ những nhân duyên ấy, Bồ tát sẽ được 2
thứ tướng hảo, 1 trong 2 tướng đó là xương
Ô ni sa trên đỉnh đầu nổi cao lên, tự nhiên
thành búi tóc. Các kinh khác có nói nhờ
nhân duyên trì giới, bố thí... cũng được tướng
hảo này.
Trong các đồ tướng do người đời sau tạo
lập, phần nhiều ở phía trước phần mềm của
11716

nhục kế có nhấn 1 viên đá quí màu hồng,
hoặc tô màu hồng ở chỗ không có tóc phía
trước đỉnh đầu mà gọi là tướng nhục kế. Đó
là làm theo câu nói trong kinh Quán Phật
tam muội hải quyển 1 (Đại 15, 648 hạ):
“Xương đỉnh đầu của Như lai tròn đầy, giống
như nắm tay, màu trắng, nếu thấy da mỏng
thì là màu hồng, hoặc thấy da dày thì màu
kim cương”.
[X. kinh Trường a hàm Q.1; kinh Thái
tử thụy ứng bản khởi Q.thượng; kinh Quán
NHỤC KẾ TƯỚNG

11717

vào địa ngục, làm núi thịt lớn, chịu nỗi khổ
thiêu đốt.
Cứ theo kinh Tăng hộ thì vào thời đức
Phật Ca diếp ở quá khứ, có vị tăng giữ chức
Điển tọa(trông nom việc ăn uống của chúng
tăng), không đủ 5 đức, lấy trộm vật của chúng
tăng. Do nhân duyên ấy, sau khi chết bị đọa
vào địa ngục, thành 1 núi thịt lớn, suốt kiếp
chịu khổ thiêu đốt.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 1, phần 5 (Đại 46, 178 thượng) nói:
“Nếu không có đức mà nhận của bố thí,
như trong luận nói luống thụ tín thí, thì sau
làm núi thịt”.
[X. kinh Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
Q.8].
II. Nhục Sơn.
Đối lại: Cốt sơn.
Chỉ cho dãy núi có đất đai mầu mỡ, cây
cối um tùm, lúa mạ xanh tốt. Theo thuật
bói toán thì Nhục sơn chỉ cho dãy núi có
phúc đức. Chúng tăng mà ở trong ngọn núi
có phúc đức thì việc tham thiền tu đạo,
hoằng pháp độ sinh, đều thuận lợi.
Chương Qui sơn Linh hựu trong Cảnh
đức huyền đăng lục (Đại 51, 264 trung) nói:
“Qui sơn thật tuyệt vời, có thể nhóm họp
1500 chúng, nhưng chẳng phải chỗ ở của
Hòa thượng. (...) Hòa thượng là người xương
(cốt nhân), mà nơi ấy(Qui sơn)là núi thịt
(Nhục sơn), giả sử có ở thì đồ chúng không
tới 1 nghìn”.
Tại Nhật bản, Nhục sơn chỉ cho ngôi
chùa viện có khả năng kinh tế phong phú,
đặc biệt tông Tào động hay dùng từ ngữ
này.
(xt. Cốt Sơn).
NHỤC THÂN BỒ TÁT
11719

Chỉ cho sinh thân bồ tát. Tức là thân do
cha mẹ sinh ra, tu hành đạt đến địa vị Bồ
tát cao thâm.
Cứ theo kinh Đại Phật đính thủ lăng
nghiêm quyển 8, nếu người thanh tịnh
chuyên tâm tu tập tam ma địa, thì ngay nhục
thân do cha mẹ sinh ra này, không cần có
NHỤC THÂN BỒ TÁT

11720

N
3890
thiên nhãn mà vẫn tự nhiên thấy được các
thế giới trong 10 phương.
Đời này đã có các vị Bồ tát nhục thân
xuất hiện như: Bồ tát Long thụ, bồ tát Thế
thân, Phó đại sĩ, bồ tát Hành cơ... Còn ngài
Tam tạng Cầu na bạt đà la đời Lưu Tống thì
huyền kí(đoán trước)Lục tổ là Bồ tát Nhục
thân.
Đàn kinh Đại sư sự lược (Đại 48, 362
hạ) nói: “Đàn giới ấy là do Tam tạng Cầu na
bạt đà la triều Tống sáng lập, dựng bia ghi
rằng: Về sau sẽ có Bồ tát Nhục thân truyền
giới ở đây”.
NHỤC THỰC THÊ ĐỚI
Cũng gọi Trì thê thực nhục, Trì thê đạm
nhục, Súc thê đạm nhục.
Chỉ cho tỉ khưu xuất gia có vợ, ăn thịt.
Có vợ, ăn thịt vốn là việc của người tại
gia, người xuất gia mà lấy vợ, ăn thịt(thịt
ngoài tịnh nhục)là điều giới luật không cho
phép. Xưa nay, đức Phật nghiêm cấm người
xuất gia hành dâm, trong kinh điển nhiều
chỗ nói vào thời mạt pháp trong vị lai sẽ
xuất hiện loại tỉ khưu “Nhục thực thê đới”,
như phẩm Ba bà li trong kinh Hiền ngu
quyển 12 chép: Vào đời mạt thế, Chính pháp
diệt hết, có hạng chính sử tỉ khưu dắt vợ bế
con. Kinh Ma ha ma da quyển hạ thì nói:
Vào thời mạt pháp, các tỉ khưu giống như
người thế tục, cũng làm việc mai mối, cưới
gả. Còn phẩm Lễ bái trong kinh Đại bi quyển
3 thì ghi: Trong đời vị lai, khi Chính pháp
diệt hết, các tỉ khưu và tỉ khưu ni tay dắt
con cùng nhau đi dạo, thường lui tới nơi
quán rượu!
11721

Trong kinh luận Đại thừa thì nói Bồ tát
tại gia được phép có vợ con. Theo phẩm
Phụng bát trong kinh Đại phẩm bát nhã
quyển 1, thì Bồ tát tại gia, sau khi sống cuộc
đời ngũ dục là vì sức phương tiện, khi xuất
gia sẽ được A nậu đa la tam miệu tam bồ đề.
Phẩm Thập hồi hướng trong kinh Hoa
nghiêm quyển 15 (bản dịch cũ) thì nói: Đại
bồ tát tại gia tuy có vợ con, nhưng chưa từng
tạm rời tâm bồ đề. Luận Đại trí độ quyển
35 thì dẫn lời trong kinh Bất khả tư nghị
nói rằng: Vợ của bồ tát Tu ma đề tên là Tu
la sa nữ; vợ của bồ tát Diệu quang tên là Hỉ
đức nữ...
Trên đây là những trường hợp Bồ tát tại
gia được phép có vợ, nhưng đối với các Bồ
tát xuất gia thì tuyệt đối ngăn cấm làm hạnh
bất tịnh.
Còn về vấn đề ăn thịt thì các bộ phái
Tiểu thừa chủ trương được dùng 9 loại thịt
như sau: Không thấy giết(không thấy con vật
khi bị giết), không nghe giết(không nghe tiếng
con vật kêu khi bị giết), không nghi giết(không
nghi ngờ con vật bị giết là vì mình), tự chết(con
vật tự chết), chim ăn còn dư(con vật tự chết
chim ăn không hết), thịt con vật không phải
vì mình mà bị giết, thịt con vật bị chết đã
khô, thịt không hẹn trước(gặp tình cờ)và
thịt con vật đã bị giết trước(không phải lúc
mình đến mới giết để đãi mình). Chín loại thịt
trên được gọi là Tịnh nhục(thịt trong sạch)
đều được phép ăn. Nhưng Đại thừa thì cho
rằng ăn thịt là dứt mất hạt giống Phật đại bi,
cho nên ngăn cấm hết.
Tại Trung quốc, từ xưa đã có các vị tăng
phá giới, thường bị dư luận chê cười, như Lí
hoặc luận của Mâu tử ghi: “Sa môn đương
thời phần nhiều uống rượu, có vợ, thậm chí
11722

lừa dối, gạt gẫm để vơ vét tài vật của người,
thật là bọn giặc hại đời!”.
Ở Nhật bản, trước thời đại Minh trị,
nói chung, chư tăng đều bị cấm chỉ lấy vợ,
ăn thịt. Nhưng từ thời Bình an về sau đã
có 1 số tăng lữ có vợ, ăn thịt và việc này đã
gây ra nhiều cuộc tranh luận. Đến thời sư
Thân loan –Tổ khai sáng của Tịnh độ chân
tông– xóa bỏ truyền thống xuất gia, áp dụng
sinh hoạt tại gia thì đã hình thành tông
phông ăn thịt, lấy vợ. Từ đời Minh trị trở
NHỤC THỰC THÊ ĐỚI

11723

N
3891
đi thì tất cả các tông phái Phật giáo Nhật
bản cũng đều cho phép ăn thịt, có vợ, chủ
trương hiện đại hóa và đại chúng hóa Phật
giáo.
NHUYẾN NGỮ
Đối lại: Thô ngữ.
Lời nói êm ái, dịu dàng thích hợp lòng
người.
Điều Thủ tọa trong Thiền uyển thanh
qui quyển 3 (Vạn tục 111, 447 thượng) nói:
“Tất cả những việc không đúng qui củ trong
Tăng đường, trước khi dùng cháo, phải thông
báo cho đại chúng biết; lời nói phải êm ái,
dịu dàng(nhuyến ngữ), ngắn gọn và chính
xác”.
NHUYẾN TẶC
Loại giặc âm thầm, êm dịu.
Chỉ cho danh vọng, lợi dưỡng. Vì danh
tiếng và lợi lộc ngấm ngầm ăn mòn công
đức, phá hoại đạo tâm của người tu hành
nên được ví như giặc.
Thiên thai trí giả đại sư biệt truyện (Đại
50, 192 hạ) nói: “Đêm qua, ta nằm mơ gặp
bọn cướp, đó chính là các nhuyến tặc hôm
nay”.
NHƯ
..
Phạm:Tathà.
Cũng gọi Như như, Chân như, Như
thực.
Bản tính chân thực bất biến của hết thảy
muôn vật. Bởi vì tất cả các pháp đều có thuộc
tính riêng biệt không giống nhau, như đất
có tính cứng chắc, nước có tính ướt át v.v...
nhưng, những thuộc tính riêng biệt ấy chẳng
11724

phải thực có, mà tất cả đều lấy “Không”
làm thực thể, cho nên gọi thực tính là “Như”.
Lại vì Như là bản tính của các pháp nên
cũng gọi là Pháp tính, mà Pháp tính là biên
tế cùng cực của chân thực rốt ráo, nên Pháp
tính còn được gọi là Thực tế. Do đó nên
biết: Như, Pháp tính, Thực tế đều là tên khác
của thực tướng các pháp.
Đứng về phương diện hiện tượng mà
nhìn, thì các pháp tuy có sai biệt, nhưng
nhận xét về mặt lí thể thì các pháp bình
đẳng không khác nhau. Lí thể bình đẳng
này của các pháp cũng gọi là Như. Do đó
nên biết Như cũng là tên khác của Lí. Vì lí
ấy chân thực nên gọi là Chân như; vì lí ấy là
1 nên gọi là Nhất như. Lại đứng về phương
diện lí thể của Như mà nói, thì vì các giáo
môn đều khác nhau, nên đặt tên cho Như
cũng bất đồng, chẳng hạn kinh Bát nhã gọi
Như là “Không”, mà kinh Pháp hoa thì gọi
Như là “Trung”...
Ngoài ra, tông Thiên thai căn cứ vào
thuyết Thập như thị(Thập như)nói trong
phẩm Phương tiện kinh Pháp hoa, thừa nhận
rằng trong 10 giới, mỗi giới đều có đủ 9 giới
kia, nên thành 100 giới(Thập giới)và trong
100 giới, mỗi giới đều có 10 như(Thập như),
hợp thành 1.000 như(Thiên như).
[X. kinh Tạp a hàm Q.12, 16, 21; kinh
Đại bát nhã Q.296; Phật địa kinh luận Q.7;
luận Đại thừa khởi tín; luận Đại trí độ Q.32;
Đại thừa nghĩa chương Q.1]. (xt. Thập Như
Thị, Bách Giới Thiên Như, Chân Như).
NHƯ BÁI (1615-664)
.....
Thiền sư Trung quốc thuộc tông Lâm
tế, sống vào đời Thanh, người Đồng an, tỉnh
An huy, họ Khang, hiệu Tuệ môn.
11725

Thủa nhỏ, sư đã có chí xuất trần. Năm
17 tuổi, sư tham vấn ngài Tuyên tín Hành
di, sau lại tham yết ngài Ẩn nguyên Long kì
ở núi Hoàng bá, tỉnh Phúc kiến và được nối
pháp. Khi ngài Ẩn nguyên dời về chùa Long
tuyền tại Quảng đông, sư cũng theo hầu và
làm chức Tây đường. Sau, sư bái biệt ngài
NHƯ BÁI

11726

N
3892
Ẩn nguyên trở về Ôn lăng, ở trong động
Chí công 2 năm; sau lại vâng mệnh ngài Ẩn
nguyên đến trụ tại núi Sư tử 8 năm, cho đến
khi ngài Ẩn nguyên sang Nhật bản, sư mới
về ở tại núi Hoàng bá thuộc tỉnh Phúc kiến.
Năm Khang hi thứ 3 (1664) sư tịch,
hưởng dương 50 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Tuệ môn hòa
thượng ngữ lục 4 quyển, Tuệ môn thiền sư
hựu lục 4 quyển.
[X. Ngũ đăng toàn thư Q.89; Bá tông phổ
lược Q.thượng].
NHƯ HÓA
.....
Hóa, Phạm:Nirmita.
Cũng gọi Biến hóa, Biến hóa sự, Đẳng
biến sự.
Là 1 trong 10 thí dụ của kinh Đại phẩm
bát nhã.
Phàm những vật do sức thần thông của
thần tiên, sức nghiệp của trời rồng, cho đến
chú thuật, thiền định... biến hiện ra, đều
gọi là Hóa. Những sự vật biến hóa này đều
là không chứ chẳng phải thật, cho nên chúng
được dùng để ví dụ tất cả các pháp đều là
không, giống như các vật biến hóa không có
thật.
(xt. Thập Dụ).
NHƯ HUYỄN
Huyễn, Phạm:Màyà.
Vốn là giả mà giống như thật, 1 trong 10
thí dụ của kinh Đại phẩm bát nhã.
Các nhà ảo thuật(huyễn sư)dùng thuật
ảo biến hiện ra voi, ngựa, người, vật... làm
cho người ta thấy, nghe cứ như thật, gọi là
11727

Huyễn. Nhưng, những huyễn tướng huyễn
sự ấy đều là không chứ chẳng phải thật, cho
nên chúng được dùng để ví dụ tất cả các
pháp đều là không, giống như huyễn tướng
không thật có.
[X. luận Đại trí độ Q.6]. (xt. Thập Dụ,
Huyễn).
NHƯ HUYỄN TAM MUỘI
Tam muội thấu suốt lí tất cả các pháp
như huyễn, cũng chỉ cho Tam muội biến
hóa ra các sự vật như huyễn. Tam muội này
giống như nhà ảo thuật biến hiện ra nam,
nữ, binh lính... đều được như ý, không bị
trở ngại.
Bồ tát ở trong Tam muội này, tuy dùng
năng lực biến hóa của Tam muội như huyễn
để hóa độ chúng sinh, nhưng cũng biết rõ lí
các pháp đều như huyễn, cho nên Bồ tát
không bị dính mắc vào việc độ sinh mà hóa
dụng 1 cách tự tại vô ngại.
Ngoài ra, Tam muội như huyễn còn là 1
trong 25 tam muội, được dùng để phá Nam
diêm phù đề hữu trong Nhị thập ngũ hữu.
[X. kinh Viên giác; luận Đại trí độ Q.50].
(xt. Nhị Thập Ngũ Tam Muội).
NHƯ KHÔNG
.....
Thể tính các pháp là chân không bình
đẳng.
Nhưnghĩa là bản tính chân thực bất biến
của hết thảy muôn vật; Khônglà chỉ cho
cái tính hư giả chẳng thật của sự vật, hoặc
chỉ cho cái tính “Không” vắng lặng, trong
sáng của lí thể. Bởi vì, nói theo lập trường
chân lí Phật giáo, tất cả các pháp tuy đều có
đặc tính riêng biệt, không giống nhau, nhưng
lí thể của các pháp thì bình đẳng như nhau,
không có sai khác, nghĩa là thực thể các pháp
11728

đều là không.
(xt. Như, Không).
NHƯ LAI
Phạm,Pàli: Tathàgata.
Hán âm: Đa đà a già đà, Đa tha a già độ,
NHƯ LAI

11729

N
3893
Đa đà a già độ, Đát tát a kiệt, Đát tha nga
đa, Đa a kiệt.
Cũng gọi Như khứ.
Từ ngữ tôn xưng đức Phật, là 1 trong 10
hiệu của Phật.
Tiếng Phạm Tathàgata có thể được
chia làm 2 là:Tathà-gata(Như khứ)và
Tathà-àgata(Như lai). Nếu theo cách thứ
nhất thì có nghĩa là noi theo đạo Chân như
mà đến quả Phật Niết bàn, cho nên gọi là
Như khứ; còn nếu theo cách thứ 2 thì có
nghĩa là từ chân lí mà đến (như thực mà
đến)và thành Chính giác, cho nên gọi là
Như lai. Vì đức Phật theo chân lí mà đến
và từ chân như mà hiện thân, nên tôn xưng
Ngài là Như lai.
Kinh Thanh tịnh trong Trường a hàm
quyển 12 (Đại 1, 75 hạ) nói: “Từ khi thành
đạo đến lúc vào Niết bàn, trong suốt khoảng
thời gian ấy, đức Phật nói ra điều gì cũng
đều như thực, cho nên gọi là Như lai. Lại
nữa, những điều đức Như lai nói đều đúng
lí Như, cho nên gọi là Như lai”.
Luận Đại trí độ quyển 55 (Đại 25, 454
hạ) nói: “Tu hành 6 Ba la mật được thành
Phật đạo (...) nên gọi là Như lai. Trí biết tất
cả các pháp Như, từ trong Như đến, nên gọi
là Như lai”.
Trường bộ kinh chú (Sumaígalavilàsinì)
tiếngPàlinêu ra 9 nghĩa của từ
Như lai; luận Thập trụ tì bà sa quyển 1 thì
nêu 11 nghĩa. Còn kinh Đại bảo tích quyển
90, kinh Đại uy đức đà la ni quyển 13, phẩm
Như lai tạng trong luận Phật tính quyển 2...
cũng đều nêu ra nhiều nghĩa khác nhau.
11730

Lại theo luận Thành thực quyển 1 và
Hành tông kí quyển thượng, thì người noi
theo đạo chân như đến mà thành Chính
giáo, là Chân thân Như lai, còn người theo
đạo chân như đến để hóa độ chúng sinh
trong 3 cõi, là Ứng thân Như lai.
Ngoài ra, tông Thiên thai y cứ vào từ
ngữ “Thừa như thực đạo lai thành chính
giác” trong luận Thành thực quyển 1, để giải
thích nghĩa Chân thân Như lai và Ứng thân
Như lai, gọi là Nhị Như Lai.
Cứ theo Pháp hoa văn cú quyển 9 thì:
Thừa(trí như như)như thực(cảnh như như)
đạo(nhân)lai thành Chính giác (quả),
nghĩa là nhân, cảnh và trí khế hợp, công
quả tròn đầy, đó là Chân thân Như lai;
còn dùng trí như thực noi theo đạo như
thực(cảnh và trí khế hợp)mà đến 3 cõi để
thị hiện 8 tướng thành đạo thì là Ứng thân
Như lai.
Ngoài ra, tông Thiên thai còn y cứ vào
từ ngữ “Như pháp tướng giải, như pháp
tướng thuyết” trong luận Đại trí độ quyển 2
mà giải thích nghĩa Pháp thân, Báo thân và
Ứng thân, gọi là Tam Như Lai.
Theo Pháp hoa văn cú quyển 9 thì nghĩa
Tam Như Lai là: Trùm khắp mọi nơi mà
không sai khác là Như; không động mà ứng
hiện đến khắp mọi nơi là Lai: Đây chỉ cho
pháp thân Như lai. Từ lí gọi là Như, từ trí là
Lai: Đây chỉ cho Báo thân Như lai. Cảnh và
trí thầm hợp là Như, đi đến 3 cõi quay bánh
xe pháp mà nói diệu pháp là Lai: Đây chỉ
cho Ứng thân Như lai.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.18 (bản
Bắc); kinh Thập hiệu; kinh Tọa thiền tam
muội Q.thượng; luận Đại trí độ Q.10, 21,
70, 72, 85; Vô lượng thọ Như lai quán hành
11731

cúng dường nghi quĩ; phẩm Bồ đề trong
luận Du già sư địa Q.38; Đại nhật kinh sớ
Q.1; Phiên dịch danh nghĩa tập Q.1]. (xt.
Thập Hiệu).
NHƯ LAI ẤN BỒ TÁT
Gọi đủ: Nhất thiết Như lai Ấn bồ tát.
Vị Bồ tát ở viện Biến tri trong bức vẽ
Thai tạng của Mật giáo, tương đương với bồ
tát Nhất thiết biến tri ấn của Hiện đồ mạn
đồ la.
Hình tượng vị Bồ tát này đầu đội mũ,
NHƯ LAI ẤN BỒ TÁT

11732

N
3894
áo trời bay phất phới, 2 tay ngửa lên đặt
trên đầu gối, cầm đài sen, ngồi kết già trên
tòa sen.
NHƯ LAI BÁI
Bài kệ tán thán sắc thân mầu nhiệm của
đức Như lai.
Kinh Thắng man ghi toàn văn như sau
(Đại 12, 217 thượng):
“Thân Như lai mầu nhiệm
Thế gian không ai bằng
Không sánh không nghĩ bàn
Vì thế con đính lễ
Thân Như lai vô tận
Trí tuệ cũng như thế
Hết thảy pháp thường trụ
Thế nên con qui y”.
Trong 8 câu trên đây, 4 câu đầu tán thán
Ứng thân của đức Phật, 2 câu kế tiếp tán
thán Báo thân của Phật, còn “Hết thảy pháp
thường trụ” là tán thán Pháp thân của Phật.
NHƯ LAI BẢO BỒ TÁT
Như lai bảo, Phạm: Sarva-tathàgatamaịi#.
Hán âm: Tát phạ đát tha nghiệt đa ma
ni.
Nghĩa là châu báu của hết thảy Như lai.
Vị Bồ tát ngồi ở phía bắc đức Thích ca
trong viện Thích ca trên Hiện đồ mạn đồ la
Thai tạng giới của Mật giáo. Tức là vị Phật
mẫu ngồi ở phía bên phải của đức Thích ca
Như lai trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện
vô úy truyền; cũng chính là các vị Biến tri
nhãn, Năng tịch mẫu ở bên phải đức Thế
tôn trong phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật
quyển 1; cũng tương đương với các vị Phật
nhãn, Phật mẫu ở phía bắc đức Thế tôn trong
11733

Đại nhật kinh sớ quyển 5.
Vị tôn này dùng tâm đại từ của đức Thích
ca quan sát chúng sinh, vì thế gọi là Phật
nhãn, Biến tri nhãn, chủ về đức Tam muội
Bảo xứ của Thích ca Như lai. Mật hiệu là
Bảo tướng kim cương.
Hình tượng vị tôn
này thân màu vàng, bàn
tay phải dang ra ở trước
ngực, ngón giữa, ngón
vô danh và ngón út co
lại; bàn tay trái đặt
ngang ngực, cầm hoa
sen, trên hoa có 3 viên
ngọc báu, mặt xoay về
phía trái hơi ngước nhìn
lên, ngồi kết già trên tòa sen đỏ. Chủng tử
là (ta), hình Tam muội da là ngọc báu
Như ý trên hoa sen, hoặc là con mắt trên
đỉnh đầu đức Phật.
Theo Huyền pháp quĩ quyển 2, thì ấn
khế của vị tôn này là Nội phược quyền, duỗi
ngón giữa, co ngón trỏ đặt ở lưng ngón giữa,
nhưng không chạm vào nhau. Chân ngôn
là chân ngôn của Năng tịch mẫu, tức là: Qui
mệnh Đát tha nga đa (Tathàgata – Như
lai) tác khất sô (Cakwu–mắt) vĩ dã phược
lộ ca dã (vyàvalokaya–xem thấy) sa phạ
hạ (svàhà–thành tựu).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.10].
NHƯ LAI BẤT TƯ NGHỊ BÍ MẬT ĐẠI THỪA KINH
Cũng gọi Như lai bí mật đại thừa kinh,
Bí mật đại thừa kinh.
Kinh, 20 quyển, do ngài Pháp hộ dịch
vào khoảng niên hiệu Cảnh đức năm đầu
đến năm Gia hựu thứ 3 (1004-1058) đời
Tống, được thu vào Đại chính tạng tập
11.
11734

Toàn kinh chia làm 25 phẩm, trong đó
nói rõ Bồ tát nhờ thân mật thanh tịnh, nên
pháp thân vô tướng thị hiện ở khắp mọi
nơi, hóa độ chúng sinh; nhờ ngữ mật thanh
tịnh nên tùy thời nghe được âm thanh của
tất cả loài hữu tình; lại nhờ tâm mật thanh
NHƯ LAI BẢO BỒ TÁT
Bồ Tát Như Lai Bảo

11735

N
3895
tịnh nên biết rõ được ý niệm của hết thảy
chúng sinh. Rồi giải thích về nguyên do tam
mật(thân mật, ngữ mật, tâm mật) chẳng thể
nghĩ bàn của Như lai.
Sau đó, nói về sự vượt thắng trong 6 năm
tu khổ hạnh và quá trình hàng phục ma
vương, ngoại đạo của Bồ tát, nương vào sở
duyên quán cơ mà thu nhiếp tất cả các duyên.
Sau khi thành Phật, Như lai đi vào thành
Khoáng dã khất thực, chư thiên và quỉ thần
đều phát thiện tâm đến qui y. Đức Phật lại
nhận lời thỉnh cầu của Bí mật chủ tuyên
thuyết các pháp: Các hành vô thường, các
pháp vô ngã. Bí mật chủ bèn xin đức Phật
cho ông được hộ trì kinh Như lai bất tư nghị
bí mật này trong 500 năm sau khi đức Phật
nhập diệt.
Kinh này còn có 2 bản dịch khác nữa
là Hội Mật tích Kim cương lực sĩ trong kinh
Đại bảo tích và bản dịch Tây tạng. Nhưng
so với hội Mật tích Kim cương lực sĩ thì
kinh này có phần rộng hơn, còn nội dung
của 2 bản thì như nhau, chỉ khác về văn từ
và Hội Mật tích không có chia các phẩm
mục.
NHƯ LAI BI BỒ TÁT
Như lai bi, Phạm:Tathàgata-karịà.
Hán âm: Đát tha nga đa ca lư noa.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 3 phía bắc
trong viện Thích ca
trên Hiện đồ mạn
đồ la Thai tạng giới
Mật giáo, chủ về
tâm Bi vô lượng
trong 4 tâm vô
11736

lượng của đức Phật.
Mật hiệu là Từ hóa
kim cương.
Hình tượng của
vị tôn này toàn thân
màu da người, tóc rủ
xuống, khoác áo trời che 2 khuỷu tay, chắp
2 tay, tréo chân, ngồi trên lá sen. Chủng tử
là (ka), hình Tam muội da là bàn tay chắp,
hoặc châu Như ý. Ấn khế là “Phổ thông hợp
chưởng”. Chân ngôn là chân ngôn Bi vô
lượng tâm: Án (oô) ma ha (mahà) ca lư
noa dạ (karnaga – bi) sa phả la (sphara–
phổ cập quảng đại).
NHƯ LAI BÍ MẬT TẠNG KINH
Cũng gọi Đại phương quảng Như lai bí
mật tạng kinh, Bí tạng kinh, Bí mật tạng
kinh.
Kinh, 2 quyển, được dịch vào đầu thời
Nam Bắc triều (350-431), mất tên người dịch,
thu vào Đại chính tạng tập 17.
Nội dung kinh này nói về việc đức Phật
tuyên thuyết tạng pháp bí mật cho bồ tát
Vô lượng chí trang nghiêm vương từ nước
Thường xuất đại âm đến nghe. Bồ tát vui
mừng đem thân cúng dường đức Phật và
biến hiện thần thông rộng lớn hiếm có. Nhân
dịp này, đức Phật cũng diễn nói tạng pháp
bí mật cho ngài Ca diếp theo lời ngài thỉnh
vấn.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.6; Đại đường
nội điển lục Q.2; Đại chu san định chúng
kinh mục lục Q.11; Trinh nguyên tân định
thích giáo mục lục 4].
NHƯ LAI BIÊN THUYẾT BỒ TÁT
Vị Bồ tát này được bày ở viện Biến tri
trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô úy
thuộc Mật giáo truyền, cũng tức là bồ tát
11737

Như lai biện tài của viện Biến tri trong đồ
tượng thuộc Thai tạng giới.
Trong đồ tượng của Thai tạng giới, hình
tượng vị tôn này ngồi bán già trên tòa sen,
tay phải dựng đứng đưa về phía trước, kết
ấn Tam nghiệp diệu thiện(tức co ngón vô
danh, ngón út, duỗi ngón cái, ngón trỏ, ngón
NHƯ LAI BIÊN THUYẾT BỒ TÁT
Bồ Tát Như Lai Bi

11738

N
3896
giữa); tay trái nắm lại, cầm hoa sen, đặt ở
trên eo.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 13 và
Huyền pháp quĩ quyển thượng, thì ấn khế
của vị tôn này là Hư tâm hợp chưởng, co 2
ngón trỏ, để ở lưng ngón giữa, nhưng đầu
ngón tay không chạm vào nhau. Hai ngón
trỏ tượng trưng cho răng, 2 ngón cái tượng
trưng cho lưỡi, bởi vậy, 2 ngón cái lay động
là tượng trưng cho ý biện thuyết.
Chân ngôn của vị Bồ tát này là: Qui
mệnh A chấn để dã na bộ đa (Acintyad=
bhuta,bất khả tư nghị kì đặc) lộ ba phạ tăng
(rùpavazam,ngữ phần đoạn) tam ma đá bát
ra bát đa (samatapràpta,phổ chí) vi du đà
sa phạ ra (vizuddha svara,thanh tịnh ngôn
âm) sa ha (svàhà,thành tựu). Công đức của
sự kết tụng ấn khế và chân ngôn này là có
thể đạt được 4 biện tài vô ngại và khả năng
giảng nói Chính pháp.
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4]
NHƯ LAI CÂU BỒ TÁT
Cũng gọi Kim cương câu bồ tát.
Vị Bồ tát được trưng bày ở viện Biến
tri của đồ tượng Thai tạng, trong Mạn đồ
la ]h ngM}óc

11739

thị hiện làm các việc lợi ích, độ thoát hữu
tình chúng sinh khiến thành tựu Thánh
đạo.
6. Công năng: Các đức Như lai thực hiện
những việc lợi ích chúng sinh chẳng phải do
khởi ý thệ nguyện đặc biệt để làm, cũng
chẳng phải trải qua quá trình tạo tác lựa chọn
phân biệt, mà tất cả đều thành tựu một cách
tự nhiên.
NHƯ LAI CÔNG ĐỨC LỤC CHỦNG TƯỚNG

11741

N
3897
NHƯ LAI CÚ SINH CHẤP KIM CƯƠNG
Là 1 trong 19 vị Chấp kim cương nội
quyến thuộc của hội Mạn đồ la nói trong
kinh Đại nhật, Mật giáo.
Vị tôn này coi về đức duyên khởi chủng
tử, hình Tam muội da và hình tượng của
các vị tôn.
Chữ “Cú” trong tên gọi của vị tôn này
là dịch ý từ tiếng Phạm Padaô, nay dịch
nghĩa là trụ xứ. Nếu theo nghĩa vạn vật
đều được an trụ trong đức đại không của
chữ A vốn chẳng sinh, thì “Cú” tức là chỉ
cho đức của chữ A. Từ chữ A này mà sinh
ra ấn trí Tam muội da là đức của chư Phật
tự chứng, lại nương theo ấn này mà thành
tựu thân Đại mạn đồ la đầy đủ mọi tướng
hảo. Đây là nghĩa sâu xa của tên gọi “Như
Lai Cú Sinh”.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
NHƯ LAI CHÍNH CẦN BỒ TÁT
Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri trong Mạn
đồ la do A xà lê Thiện vô úy của Mật giáo
truyền.
Trong viện Biến tri, ngoài bồ tát Như lai
Chính cần ra, ấn khế và chân ngôn của các
vị tôn khác đại đa số thuộc các ấn khế và
chân ngôn được kết tụng trong hội Như lai
thân thuộc pháp tu Thai tạng giới.
Trong phẩm Mật ấn kinh Đại nhật quyển
4 không thấy nói đến ấn khế và chân ngôn
của vị tôn này, cho nên không được xếp vào
hội Như lai thân. Có lẽ ấn khế và chân ngôn
của vị tôn này đã được thu vào trong ấn
Như lai niệm xứ.
NHƯ LAI ĐÍNH BỒ TÁT
11742

Vị Bồ tát được bày trong việc Biến tri
trên đồ tượng Thai tạng thuộc Mạn đồ la
do A xà lê Thiện vô úy của Mật giáo
truyền.
Hình tượng vị tôn này ngồi xếp bằng
trên tòa sen, tay phải úp lên ngực, ngón
cái, ngón trỏ duỗi thẳng, co 3 ngón còn lại;
tay trái cầm hoa sen để ở chỗ eo, trên hoa
có 1 cái vòng, trong vòng có nhiều hạt châu
nhỏ, trên vòng có ánh lửa sáng. Ấn khế là
Nội phược quyền, 2 ngón giữa dựng đứng,
2 ngón trỏ để dính sát vào lưng 2 ngón
giữa, 2 ngón cái duỗi thẳng đè lên 2 ngón
giữa. Chân ngôn là: Qui mệnh hồng hồng
(hùô hùô).
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 13 thì chân
ngôn này mang ý nghĩa của Tam muội giải
thoát.
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4].
NHƯ LAI ĐÍNH TƯỚNG
Một trong những ấn minh của hội Như
lai thân pháp trong pháp tu Thai tạng của
Mật giáo, biểu thị Vô kiến đính tướng của
Như lai.
Ấn minh Như lai đính biểu thị tướng
Đại nhân đặc biệt tôn quí của đức Phật,
còn ấn minh Như lai đính tướng này thì
biểu thị thân lượng rộng lớn vô biên của
Phật.
Cứ theo Thanh long nghi quĩ quyển
thượng, thì ấn khế là tay phải nắm lại thành
quyền, đặt lên đỉnh đầu để gia trì, như vậy
thì tất cả thiên thần đều không thể thấy được
đính tướng của Phật.
Chân ngôn là: Qui mệnh Già già na a
nan đa tát phát ra nễ (gaganànta
spharaịa,Hư không vô lượng phổ biến) tì du
11743

đà đạt ma nễ xà đa (vizuddha dharma
nirjàta,thanh tịnh pháp sinh) sa ha (svàhà,
thành tựu).
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
Q.2].
NHƯ LAI ĐÍNH BỒ TÁT

11744

N
3898
NHƯ LAI ĐAO BỒ TÁT
Vị Bồ tát được bày ở viện Biến tri trong
đồ tượng Thai tạng trên Mạn đồ la do A xà
lê Thiện vô úy của Mật giáo truyền.
Đây chính là vị tôn lấy ấn minh Đại tuệ
đao làm tự nội chứng được nói trong phẩm
Mật ấn kinh Đại nhật quyển 4 vậy. “Đại tuệ
đao”(Dao tuệ lớn)ví dụ trí tuệ sắc bén, có
khả năng chặt đứt tất cả phiền não.
Hình tượng vị tôn này ngồi xếp bằng
trên hoa sen, tay phải cầm thanh kiếm, bàn
tay trái ngửa lên để ở trước rốn, các ngón
cái, ngón giữa, ngón vô danh và ngón út
hơi co lại.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
NHƯ LAI ĐỘC CHỨNG TỰ THÊ TAM MUỘI KINH
Cũng gọi Độc chứng tự thệ tam muội
kinh, Như lai tự thệ tam muội kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào năm Thái thủy thứ 2 đến niên hiệu
Kiến hưng năm đầu (266-313) đời Tây Tấn,
Trung quốc, được thu vào Đại chính tạng
tập 15.
“Độc chứng tự thệ tam muội” là tên của
đạo tràng, tức là tinh xá Giao lộ trong khu
rừng cây ở nước Cú đàm di nơi thủa xưa
đức Phật ở.
Nội dung kinh này đức Như lai nói về
3 loại nhân duyên trong Phật pháp cho bồ
tát Hiền nho nghe, tức là Như lai thụ kí
cho 3 hạng người là bậc Đồng chân, Liễu
sinh và A duy nhan. Sau đó, đức Như lai
lại nói về pháp xuất gia và tuyên bố tôn giả
Ma ha Ca diếp đã noi theo sự tự thệ này
mà được giới.
11745

Các bậc Đồng chân, Liễu sinh và A duy
nhan được nói trong kinh này tức tương
đương với 3 giai vị thứ 8, thứ 9 và thứ 10
của Bồ tát Thập trụ nói trong kinh Hoa
nghiêm. Do đó, tư tưởng về thứ bậc tu hành
của các Bồ tát Thập trụ, Thập địa rất được
học giả đời sau chú ý.
Ngoài ra, kinh này còn có bản dịch khác
là: Độc chứng tự thệ tam muội kinh, do ngài
An thế cao dịch vào đời Đông Hán.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.6; Đại đường nội điển lục Q.2;
Khai nguyên thích giáo lục Q.2].
NHƯ LAI GIA
I. Như Lai Gia.
Nhà Như lai. Chỉ cho pháp giới Chân
như, nơi an trụ của Như lai.
[X. luận Thành duy thức Q.9].
II. Như Lai Gia.
Chỉ cho giai đoạn sau khi đã vượt qua
giai vị phàm phu tiến vào địa vị Bồ tát trong
quá trình tu hành của Bồ tát Đại thừa.
Kinh Bồ tát địa trì quyển 9 (Đại 30, 941
thượng) nói: “Bồ tát làm việc lợi ích chúng
sinh, tu tất cả hạnh Bồ đề vô thượng, làm
mọi Phật sự, vượt giai vị phàm phu, lên địa
vị Bồ tát, sinh vào nhà Như lai(sinh Như lai
gia), gọi là Phật tử(con Phật), nhất định được
Vô thượng bồ đề rốt ráo”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.48 (bản 60
quyển); Đại thừa trang nghiêm kinh luận
Q.12].
NHƯ LAI GIÁP TRỤ BỒ TÁT
Cũng gọi Như lai giáp bồ tát.
Vị Bồ tát được an trí ở viện Biến tri trong
đồ tượng Thai tạng của Mạn đồ la do A xà
lê Thiện vô úy thuộc Mật giáo truyền.
Vị Bồ tát này biểu trưng đức của Như
11746

lai, có công năng phòng ngừa ma quân
phiền não, giống như áo giáp, mũ sắt(giáp
trụ)có tác dụng bảo vệ chống lại quân
địch.
Hình tượng vị tôn này ngồi xếp bằng trên
NHƯ LAI GIÁP TRỤ BỒ TÁT

11747

N
3899
tòa sen, mình mặc áo giáp, đội mũ sắt, tay
phải nắm lại đặt ở eo; tay trái nắm lại, cầm
hoa sen giơ lên, trên hoa có giáp trụ.
Cứ theo Tác lễ phương tiện thứ đệ, thì
ấn khế của vị tôn này là Hư tâm hợp chưởng,
2 ngón trỏ hơi co, đặt ở lưng ngón giữa nhưng
không dính sát nhau.
Còn theo phẩm Chư thứ đệ giai cụ
duyên, thì chân ngôn của vị tôn này là: Qui
mệnh Bát na chiến noa (pracaịda,cực bạo
ác) phạ nhật la (vajra,kim cương) nhập phạ
la (jvala,quang minh) vĩ sa phổ ra (visphara,
phổ biến) hồng (hùô,chủng tử).
Nhưng theo Đại nhật kinh sớ quyển 9
thì đây không phải chân ngôn của Như lai
giáp, mà có lẽ là chân ngôn của Kim cương
tát đỏa viên quang.
NHƯ LAI HÀO TƯỚNG BỒ TÁT
Như lai hào tướng, Phạm: Tathàga=
torịà.
Cũng gọi Thích ca hào tướng bồ tát,
Chân đa ma ni hào tướng bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 2 phía bắc đức
Phật trong viện Thích ca của Hiện đồ mạn
đồ la Thai tạng giới Mật giáo. Như lai hào
tướng là đức của Đại nhật Như lai, còn Thích
ca hào tướng là quyến thuộc của đức Thích
ca. Vị tôn này chủ về công đức của tướng
bạch hào(tướng lông trắng)trong 32 tướng
hảo của Như lai. Mật hiệu là Diệu quang
kim cương.
Hình tượng của vị
tôn này thân màu
vàng ròng, ngồi xếp
bằng trên hoa sen, bàn
11748

tay phải ngửa lên đặt
ở dưới rốn, tay trái
cầm hoa sen, trên hoa
có bảo châu. Chủng tử
là (hùô), hình Tam
muội da là bảo châu
Như ý. Ấn khế là tay phải nắm lại thành
quyền, ngón cái duỗi ra, 4 ngón còn lại để ở
khoảng giữa chân mày. Chân ngôn là chân
ngôn Tạng phẩm, tức: Qui mệnh Bá la đề
(varade,dữ nguyện) bá la bổ la bát đế
(varapràpte,đắc nguyện) hồng (hùô,chủng
tử), sa ha (svàhà,thành tựu).
Ngoài ra, đối với hình tượng, chủng tử,
hình Tam muội da, ấn khế, chân ngôn...
của vị tôn này, trong các kinh và nghi quĩ
của Mật giáo còn có nhiều thuyết khác
nhau.
[X. Đại nhật kinh số Q.5, 10, 13].
NHƯ LAI HỈ BỒ TÁT
Như lai hỉ, Phạm: Tathàgata-mudità.
Hán âm: Đát tha nga đa mẫu nễ đa.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 8 trong ngoại
viện Thích ca của Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới Mật giáo, chủ về tâm Hỉ vô lượng
trong 4 tâm Vô lượng của Phật. Mật hiệu là
Xứng pháp kim cương.
Hình tượng
vị tôn này toàn
thân màu da
người, ngồi
trên hoa sen, ca
sa trùm kín vai
phải và ngực,
bàn tay phải
ngửa lên đặt
trước ngực, co
ngón giữa,
11749

ngón vô danh
và ngón út; tay trái cầm lá sen đựng đầy
hoa. Hình Tam muội da là hoa sen vàng
hoặc là hoa trên lá sen. Ấn khế là ấn Phổ
thông hợp chưởng. Chân ngôn là chân
ngôn Hỉ vô lượng tâm: Án (oô) truật đà
(suddha, thanh tịnh) bát la mô na
(pramoda,hỉ duyệt) sa phả la (sphàra,phổ
cập khoáng đại).
NHƯ LAI HỈ BỒ TÁT
Bồ Tát Như Lai Hào Tướng
Bồ Tát Như Lai Hỉ

11750

N
3900
NHƯ LAI KIM CƯƠNG
Chỉ cho 3 vị tôn được bày ở viện Biến tri
trong đồ tượng Thai tạng của Mật giáo. Một
(hoặc cả 3)trong 3 vị tôn này là đồng thể với
Như lai tam muội da kim cương trong viện
Biến tri của Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô
úy truyền.
Trong pháp tu của Thai tạng giới, các vị
tôn này lấy ấn Kim cương đại tuệ làm nội
chứng. Hình tượng của 3 vị tôn này như
sau:
Vị thứ nhất: Ngồi bán già trên hoa sen,
chân phải gác lên chân trái, khuỷu tay phải
dựng thẳng, bàn tay ngửa lên, đầu ngón cái
và đầu ngón trỏ bấm vào nhau, 3 ngón kia
hơi co lại; tay trái đặt ở trước ngực, cầm cây
chày 5 chĩa.
Vị thứ hai: Ngồi bán già trên hoa sen,
chân phải gác lên chân trái, bàn tay phải
duỗi, đặt trên bắp đùi; bàn tay trái ngửa lên,
cầm hoa sen, trên hoa dựng cây chày kim
cương 3 chĩa, trên chày có ánh lửa sáng.
Vị thứ ba: Ngồi bán già trên hoa sen,
chân trái gác lên chân phải, tay phải để ở
chỗ eo, cầm hoa sen, trên hoa có chày yết
ma; tay trái kết ấn Thí nguyện.
NHƯ LAI LIÊN HOA BỒ TÁT
Vị Bồ tát được đặt ở viện Biến tri trong
Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô úy của Mật
giáo truyền.
Vị tôn này dùng tòa hoa sen kim cương
bất hoại làm nội chứng tự thệ của mình.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 13, tòa hoa
sen này còn được gọi là tòa Kim cương, tòa
Kim cương bất hoại.
11751

Ấn khế của vị tôn này là ấn Hư tâm hợp
chưởng, các ngón tay xòe ra làm thành hình
cái linh, 2 ngón út và 2 ngón cái cầm lấy
nhau, hợp ngón trỏ, ngón giữa thành ấn Lục
diệp(ấn 6 cánh). Ấn mẫu đầu tiên là ấn hoa
sen chưa nở, tượng trưng cho tòa ngồi của
Pháp thân, kế đến là ấn hoa nở 8 cánh, tượng
trưng tòa ngồi của Báo thân, cuối cùng là ấn
6 cánh, tượng trưng cho tòa ngồi của Ứng
thân.
Chân ngôn là: Qui mệnh (à#).
NHƯ LAI LINH ĐẠC BỒ TÁT
Vị Bồ tát được bày ở viện Biến tri của đồ
tượng Thai tạng trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy thuộc Mật giáo truyền.
Trong hội Như lai thân của pháp tu
Thai tạng, tuy có kết ấn khế và tụng chân
ngôn của vị tôn này, nhưng trong phẩm
Mật ấn kinh Đại nhật quyển 4, không thấy
có nói đến vị tôn này, hoặc đã được thu
vào “Như lai pháp loa ấn” (Đại pháp loa
ấn)rồi chăng?
Hình tượng vị tôn này ngồi bán già trên
tòa hoa sen, khuỷu tay phải dựng thẳng, cầm
linh kim cương trong tư thế đang rung. Tay
trái nắm lại đặt ở cạnh sườn.
NHƯ LAI LUÂN BỒ TÁT
Cũng gọi Như lai pháp luân bồ tát.
Vị Bồ tát được bày ở viện Biến tri của đồ
tượng Thai tạng trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy thuộc Mật giáo truyền.
Vị Bồ tát này lấy ấn khế và chân ngôn
Chuyển pháp luân làm tự nội chứng của
mình, tượng trưng cho đức quay bánh xe
pháp của Như lai.
Hình tượng vị tôn này ngồi xếp bằng trên
hoa sen, bàn tay phải dựng đứng, 5 ngón
duỗi xòe ra; tay trái đặt ngang ngực, cầm
11752

hoa se, trên hoa có bánh xe 8 nan hoa, chung
quanh vành bánh xe có ánh lửa sáng. Ấn
minh là ấn Chuyển pháp luân. Ấn tướng là
2 tay duỗi 5 ngón, tay trái úp xuống, tay
phải ngửa lên, lưng 2 bàn tay sáp vào nhau,
NHƯ LAI LUÂN BỒ TÁT

11753

N
3901
các ngón út, vô danh, giữa và trỏ, 8 ngón
này đan vào nhau, đầu ngón cái tay trái và
đầu ngón cái tay phải hợp lại với nhau.
Chân ngôn là: Nam ma tam mạn đa phạt
chiết la noản (nama# samanta vajraịàô,
qui mệnh phổ biến chư Chấp kim cương) phạt
chiết la trở ma cú ngân (vajràtmakohaô,
ngã thị kim cương thân).
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 9, thì
Chân ngôn này có 4 nghĩa: Bình đẳng, bản
thệ, trừ chướng và cảnh giác.
[X. phẩm Mật ấn kinh Đại nhật Q.4].
(xt. Chuyển Pháp Luân Ấn).
NHƯ LAI MẪN BỒ TÁT
Như lai mẫn, Phạm: Tathàgatamrđità.
Hán âm: Đát tha nga mẫu lệ chi đa.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 2, phía bắc,
trong viện Thích ca của Hiện đồ mạn đồ la
Thai tạng giới, Mật giáo, mật hiệu là Giáo
lệnh kim cương.
Cứ theo Chư thuyết bất đồng kí, thì Tứ
vô lượng tôn và Như lai Mẫn bồ tát có lẽ là
Ngũ tịnh cư thiên.
Hình tượng vị tôn này là Thiên nữ, toàn
thân màu da người, ngồi trên lá sen, mặc
áo khái đang, bàn tay phải ngửa lên, cầm
lá sen, trên lá sen
đựng đầy hoa. Tay
trái cầm bảo châu,
trên bảo châu có
ánh lửa, mặt hơi
nhìn về phía trái.
Hình Tam muội da
là bảo hoa hoặc bảo
châu. Ấn khế và
11754

chân ngôn là ấn
ngôn của bồ tát Bi
mẫn.
[X. phẩm Chân ngôn tạng trong kinh
Đại nhật Q.2].
NHƯ LAI NIÊM XỨ BỒ TÁT
Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri của đồ tượng
Thai tạng trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện
vô úy thuộc Mật giáo truyền.
Hình tượng vị tôn này ngồi bán già trên
hoa sen, tay phải dựng thẳng, đầu ngón cái
và ngón trỏ bấm vào nhau, 3 ngón còn lại
thì duỗi và xòe ra; khuỷu tay trái dựng
thẳng, cầm 1 vật như quyển sách nhỏ. Ấn
khế là Hư tâm hợp chưởng, co 2 ngón trỏ,
đầu 2 ngón cái sáp vào nhau, tức là ấn Đại
tuệ đao.
Chân ngôn là: Qui mệnh Đát tha nghiệt
đa sa ma lật để (Tathàgatasmfti,Như lai
niệm) tát đỏa (sattva,chúng sinh, hữu tình)
hệ đá tệ ôn nghiệt đa (heddhabhyudgata,
chư lợi ích sinh) già già na (gagana,hư không)
tảm mang tảm ma (samàsama,đẳng vô đẳng)
sa ha (svàhà,thành tựu). Nghĩa là Như lai
niệm niệm lợi ích hữu tình ngang với hư
không, mà hư không lại chẳng sánh bằng.
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4; Đại nhật kinh sớ Q.13].
NHƯ LAI NGỮ BỒ TÁT
Như lai ngữ, Phạm:Tathàgata-vaktra.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 2, phía nam,
trong viện Thích ca của Hiện đồ mạn đồ la
Thai tạng giới, Mật giáo.
Tiếng PhạmVaktrahàm ý là khí cụ
của ngôn ngữ, cũng tức là miệng phát ra
lời nói, vì thế, phẩm Mật ấn trong kinh
Đại nhật quyển 4 gọi vị Bồ tát này là Bồ
tát Như lai ngữ môn và Thai tạng đồ tượng
11755

gọi là Bồ tát Như lai khẩu. Nhưng trong
viện Biến tri của Mạn đồ la do A xà lê Thiện
vô úy truyền, thì cùng lúc có cả 2 vị Bồ tát
Như lai khẩu và Như lai thần, vậy không
biết vị tôn nào trong 2 vị là tên gọi khác
của Bồ tát Như lai ngữ này?
NHƯ LAI NGỮ BỒ TÁT
Bồ Tát Như Lai Mẫn

11756

N
3902
Đức Như lai
dùng viên âm vi
diệu mà tuyên
thuyết đại pháp, các
loài chúng sinh
nghe pháp, loài nào
hiểu theo loài ấy. Vị
Bồ tát này từ trí của
Như lai sinh ra, chủ
về đức phát ngôn
diễn thuyết của
Như lai. Mật hiệu
là Tính không kim cương. Hình tượng, theo
Hiện đồ mạn đồ la, thì toàn thân màu da
người, bàn tay phải ngửa lên đặt ở trước ngực;
bàn tay trái dựng thẳng, ngón trỏ, ngón cái
co lại, cầm hoa sen, trên hoa có bảo châu.
Chủng tử là (va). Hình Tam muội da là
cái môi trên hoa sen.
Cứ theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật quyển 4, thì ấn khế của vị tôn này là
Hư tâm hợp chưởng, 2 ngón trỏ và 2 ngón
vô danh hợp vào trong lòng bàn tay, đầu
các ngón chụm vào 1 chỗ; 2 ngón trỏ và 2
ngón giữa dựng đứng, 2 ngón cái hơi co.
Chân ngôn là: Qui mệnh Đát tha nghiệt
đa (Tathàgata,Như lai) ma ha phạ ngật
đát la (mahàvaktra,đại ngữ môn) vi thấp
phược nhương nẵng (visvajĩàna,chủng
chủng xảo trí) ma hộ na dã (mahodaya,quảng
đại) sa ha (svàhà,thành tựu).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
NHƯ LAI NHA BỒ TÁT
Như lai nha, Phạm: Tathàgatadaôwỉrà.
Hán âm: Đát tha nga đa năng sắt tra la.
11757

Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ nhất, phía nam đức Phật, trong ngoại

11758

Cũng gọi Như lai quan bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri của Thai
tạng đồ tượng trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy thuộc Mật giáo truyền. Vị tôn
này đồng thể với bồ tát Bi sanh nhãn(Phật
nhãn)của hội Như lai thân. Nhưng chân
ngôn của 2 Bồ tát này không giống nhau.
Trong Thai tạng đồ tượng, hình tượng
Bồ Tát Như Lai Ngữ Bồ Tát Như Lai Nha
NHƯ LAI NHÃN BỒ TÁT

11759

N
3903
của vị tôn này ngồi xếp bằng trên tòa sen,
khuỷu tay phải dựng thẳng, bàn tay ngửa
lên, đầu ngón cái và đầu ngón trỏ bấm vào
nhau, 3 ngón kia thì hơi co; tay trái để ở
trước ngực, cầm hoa sen, trên hoa sen có 2
con mắt. Ấn khế giống vối ấn khế của bồ
tát Bi sinh nhãn. Chân ngôn là: Qui mệnh
Đát tha yết đa chước ngật sô (Tathàgata
cakwu,Như lai nhãn) vĩ dã phạ lộ ca dã
(vyavalokàya,quan) sa ha (svàhà,thành
tựu).
[X. phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật Q.2;
phẩm Mật ấn kinh Đại nhật Q.4; Đại nhật
kinh sớ Q.9].
NHƯ LAI NHƯ Ý BẢO BỒ TÁT
Vị Bồ tát này được bày ở viện Biến tri
trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô úy của
Mật giáo truyền.
Trong Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới,
vị tôn này được xem là giống với bồ tát Đại
dũng mãnh (Phạm: Mahà-vìra).
Phẩm Cụ duyên trong kinh Đại nhật
quyển 1 (Đại 18, 6 hạ) hình dung vị tôn này
như sau:
“Lại ở phương nam kia
Cứu thế Phật, Bồ tát
Đại đức Thánh tôn ấn
Hiệu là Mãn chúng nguyện
Chân đà la ni châu
Trụ trong hoa sen trắng”.
Theo sự giải thích trong Đại nhật kinh
sớ quyển 5, thì vị tôn này là do tâm bồ đề
thanh tịnh và vô biên hạnh nguyện tập
thành, thường hay mưa xuống tất cả của báu
thế gian và xuất thế gian.
11760

NHƯ LAI PHÁT SINH KÊ
Cũng gọi Năng sinh chư Phật kệ.
Bài kệ trích từ phẩm Bí mật mạn đồ là
trong kinh Đại nhật quyển 5 (Đại 18, 31
thượng) như sau:
“Hay sinh thân tùy loài
Pháp tướng của các pháp
Chư Phật và Thanh văn
Duyên giác vì cứu đời
Chúng Bồ tát cần mẫn
Và Nhân tôn cũng vậy
Chúng sinh khí thế giới
Theo thứ lớp lập thành
Pháp sinh, trụ, dị, diệt
Lí hằng thường như thế
Do đủ trí phương tiện
Lìa ngu si chướng ngại
Thường thấu suốt lí ấy
Nói pháp chính biến tri”.
Cứ theo sự giải thích trong Đại nhật kinh
sớ quyển 14, thì ý nghĩa của bài kệ trên là:
Chữ (a) là bản thể của các pháp năng
sinh, cho nên cũng có thể gọi là Pháp thân
vô tướng, Pháp thân bình đẳng. Như lai phát
sinh kệ tức là biểu hiện Pháp thân vô tướng
này, có khả năng tùy duyên mà phổ hiện
sắc thân, sinh ra các thân Phật như: Thụ
dụng, Biến hóa, Đẳng lưu v.v..., đồng thời,
do sự giáo hóa của các thân ấy mà được nghĩa
của các quả: Phật, Bồ tát, Thanh văn, Duyên
giác...
NHƯ LAI PHỔ QUANG BỒ TÁT
Cũng gọi Phổ quang bồ tát, Viên quang
bồ tát, Như lai viên quang bồ tát.
Chỉ cho Như lai diệm quang bồ tát được
bày ở viện Biến tri trong Thai tạng đồ tượng
và trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô úy
của Mật giáo truyền.
11761

Vị Bồ tát này biểu thị cho đức đại trí
viên mãn của Như lai, ánh sáng chiếu khắp
các pháp giới. Trong Thai tạng đồ tượng,
hình tượng vị tôn này ngồi kết già trên hoa
sen, đầu đội mũ báu, 2 tay ngửa lên đặt ở
trước rốn, cầm hoa sen có hình cái bát, thân
và bát có ánh lửa bừng sáng.
NHƯ LAI PHỔ QUANG BỒ TÁT

11762

N
3904
Cứ theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật quyển 4, Đại tì lô già na kinh quảng
đại nghi quĩ quyển thượng và Nhiếp đại
nghi quĩ quyển trung, thì ấn khế của vị tôn
này là Hư tâm hợp chưởng, 2 ngón cái hơi
co vào trong lòng bàn tay, 2 ngón trỏ dựng
thẳng và xòe ra, dáng như d dlò ố #       !}ểnyv ĩ rong

11763

nội điển lục Q.5; Khai nguyên thích giáo lục
Q.7].
NHƯ LAI QUYÊN SÁCH BỒ TÁT
Vị Bồ tát ở viện Biến tri trong Thai tạng
đồ tượng và trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy của Mật giáo truyền.
Hình tượng vị tôn này ngồi xếp bằng trên
tòa sen, khuỷu tay phải dựng thẳng hướng
về phía bên phải, tay ngửa lên, ngón cái và
ngón trỏ duỗi, còn 3 ngón kia co lại; tay trái
đặt ở trước ngực, cầm hoa sen, trên hoa có
vòng dây(quyên sách).
Ấn khế của vị tôn này là Nội phược
quyền, 2 ngón trỏ dựng đứng hợp lại thành
dáng cái vòng, biểu thị vòng dây. Chân ngôn
là: Qui mệnh Hệ hệ (he, he,hô triệu) ma ha
bá xa (mahàpàza,đại sách) bát la sa lao na
lí dã (prasrau-darya?quảng như không) tát
đỏa đà đổ (sattvadhàtu,hữu tình giới) vi
mô ha ca (vimohaka,trừ si) đát tha yết đa
địa mục khất để nễ xã đa (tathàgatàdhi=
mukti nirjata,Như lai tín giải sinh) sa ha
(svàhà,thành tựu).
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4; Đại nhật kinh sớ Q.13].
NHƯ LAI QUYỀN
Gọi đủ: Như lai quyền ấn.
Một trong các loại ấn gốc(ấn mẹ)của
Mật giáo dùng làm chuẩn cho các loại ấn
khế khác khi kết thủ ấn. Là 1 trong 4 thứ
quyền(nắm tay).
Như lai quyền (nắm tay Như lai) có 2
loại:
1. Liên hoa quyền, cũng gọi là Thai
tạng quyền, Thai quyền, được dùng trong
Mạn đồ la Thai tạng giới. Ấn
tướng là ngón cái đè lên cạnh
ngoài chỗ lóng trên cùng của
11764

ngón trỏ, biểu thị tháp lí của
pháp tính 5 đại: Đất, nước,
lửa, gió, không.
2. Quyền ấnđược nêu trong Vô lượng
thọ quĩ, Dược sư quán hành quĩ, Kim luân
yếu lược niệm tụng pháp... Ấn này biểu thị
lí và trí ngầm hợp, sắc và tâm không hai,
NHƯ LAI QUYỀN
Liên Hoa Quyền

11765

N
3905
cho nên khi tu Đạo tràng quán thì dùng
ấn này. Ấn tướng là: Tay trái đặt ở dưới,
kết Liên hoa quyền, nhưng dựng ngón cái
vào trong bàn tay phải, tay phải đặt ở trên
làm Kim cương quyền, nắm lấy đầu ngón
cái của tay trái. Liên hoa quyền của tay
tráitượng trưng cho Liên hoa bộ là Lí.
Kim cương quyền của tay
phải tượng trưng cho Kim
cương bộ là Trí. Hai nắm
tay chồng lên nhau biểu thị
ý nghĩa Lí và Trí không
hai, vì thế gọi là Như lai
quyền ấn, cũng gọi là Trí
quyền ấn.
Nhưng, Như lai quyền được nói trong
các kinh và nghi quĩ thông thường là chỉ
cho Liên hoa quyền.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt. Lục
Chủng Quyền Ấn).
NHƯ LAI SỞ THUYẾT THANH TỊNH ĐIỀU PHỤC
KINH
Cũng gọi Tịch điều âm sở vấn kinh, Tịch
điều âm kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Pháp hải dịch
vào đời Lưu Tống, được thu vào Đại chính
tạng tập 24.
Nội dung kinh này thuật lại việc bồ tát
Văn thù sư lợi nói cho Thiên tử Tịch điều
âm nghe về yếu nghĩa của giới Đại thừa và
chỗ khác nhau giữa tì ni(luật)của Bồ tát và
Thanh văn.
Kinh này đại thể giống với kinh Thanh
tịnh tì ni phương quảng do ngài Cưu ma la
thập dịch, nhưng văn thì dài hơn. Ngoài ra,
11766

kinh này còn có bản dịch khác là: Kinh Văn
thù sư lợi tịnh luật, do ngài Trúc pháp hộ
dịch vào đời Tây Tấn.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.4; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.4, 10; Khai nguyên thích giáo
lục Q.5].
NHƯ LAI SƯ TỬ HỐNG KINH
Phạm: Siôha-nadika-sùtra.
Kinh, 1 quyển, do ngài Phật đà phiến đa
(Phạm:Buddhazànta) dịch vào năm Chính
quang thứ 6 (525) đời Nguyên Ngụy, được
thu vào Đại chính tạng tập 17.
Kinh này chủ trương tất cả pháp tính
đều không thể diễn tả, trí không thể tìm
cầu bên ngoài, mà phải cầu bên trong, để từ
đó nói rõ về chỉ thú của sự tự nội chứng. Có
thể nói kinh này thuộc loại kinh duy trì lập
trường Không quán của Đại thừa.
Địa điểm tuyên thuyết kinh này là điện
Thắng tạng trong cung Nhật nguyệt, hơn
nữa, đại chúng dự hội vượt hẳn con số bình
thường, đây cũng là 1 trong những nét đặc
biệt của kinh này.
Bản dịch khác của kinh này là kinh Đại
phương quảng sư tử hống, do ngài Địa bà
ha la dịch vào niên hiệu Vĩnh long năm đầu
(680) đời Đường và hiện vẫn còn bản dịch
Tây tạng.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.9; Đại đường nội
điển lục Q.4; Khai nguyên thích giáo lục Q.6].
NHƯ LAI SỨ GIẢ
Cũng gọi Bất động Như lai sứ.
Chỉ cho Minh vương Bất động, 1 trong
5 vị Đại minh vương của Mật giáo. Bởi vì
Minh vương Bất động lấy việc tuyên bố giáo
lệnh của đức Như lai làm bản thệ, cho nên
được gọi là Như lai sứ giả.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 5, thì
11767

Bất động Minh vương Như lai sứ giả là người
hầu và làm các việc do đức Như lai sai bảo.
Ngoài ra, các kinh và nghi quĩ, khi nói về
Minh vương Bất động thì phần nhiều cũng
gọi là Như lai sứ giả.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại
nhật Q.1].
NHƯ LAI SỨ GIẢ
Như Lai Quyền

11768

N
3906
NHƯ LAI TẠNG
I. Như Lai Tạng.
Phạm: Tathàgata-garbha.
Chỉ cho pháp thân Như lai xưa nay vốn
thanh tịnh(tức là tự tính thanh tịnh)ẩn tàng
trong thân phiền não của hết thảy chúng
sinh, nhưng không bị phiền não làm ô
nhiễm, bản tính vẫn tuyệt đối thanh tịnh
và vĩnh viễn bất biến. Mặt khác, tất cả hiện
tượng ô nhiễm và thanh tịnh đều duyên
theo Như lai tạng mà sinh khởi, gọi là Như
lai tạng duyên khởi. Trong các kinh luận,
tư tưởng này thường được dùng để nói rõ
về ý nghĩa mê và ngộ đối lập trong con
người.
Chương Pháp thân trong kinh Thắng
man (Đại 12, 221 hạ) nói: “Pháp thân Như
lai không lìa phiền não tạng, gọi là Như lai
tạng”.
Kinh Đại phương đẳng Như lai tạng cũng
nêu 9 thí dụ như: Trong hoa sen có hóa
Phật, mật ngọt trong rừng rậm, vàng ròng
rơi vào chỗ nhơ bẩn, tượng vàng bọc trong
giẻ rách, cô gái nghèo hèn mang thai quí
tử... để giải thích rõ ý nghĩa Như lai tạng ẩn
giấu trong phiền não.
Theo phẩm Như lai tạng trong luận Phật
tính quyển 2, thì Tạng có 3 nghĩa:
1. Sở nhiếp tạng: Hết thảy chúng sinh
đều được thu nhiếp vào trong trí Như lai.
2. Ẩn phú tạng: Pháp thân Như lai bất
luận ở nhân vị hay quả vị đều không thay
đổi, nhưng chúng sinh bị phiền não che lấp
nên chẳng thấy được.
3. Năng nhiếp tạng: Quả đức Như lai
11769

đều thu nhiếp trong tâm phàm phu.
Còn theo phẩm Tự thể tướng của luận
Phật tính quyển 2 và chương Tự tính thanh
tịnh trong kinh Thắng man, thì Tạng có 5
nghĩa là: Tự tính, nhân, chí đắc, chân thực
và bí mật.
1. Tự tính: Muôn vật đều là tự tính Như
lai, đó là nói theo nghĩa tự tính, nên gọi là
Như lai tạng.
2. Nhân...: Tạng này là đối cảnh do
Thánh nhân tu hành Chính pháp mà sinh
ra, đó là nói theo nghĩa trở thành nhân của
cảnh giới, nên gọi là Chính pháp tạng, hoặc
Pháp giới tạng.
3. Chí đắc: Tin tưởng tạng này có thể
đạt được quả đức pháp thân Như lai, đó là
nói theo nghĩa chí đắc(đạt được), nên gọi là
Pháp thân tạng.
4. Chân thực: Tạng này vượt ra ngoài
tất cả sự hư dối của thế gian, đó là nói theo
nghĩa chân thực nên gọi là Xuất thế tạng,
hoặc Xuất thế gian thượng thượng tạng.
5. Bí mật: Tất cả pháp nếu thuận theo
tạng này thì được thanh tịnh, trái lại thì trở
thành ô trọc, đó là nói theo nghĩa bí mật,
nên gọi là Tự tính thanh tịnh tạng.
Năm tạng nêu trên được gọi là Ngũ chủng
tạng.
Theo Đại thừa chỉ quán pháp môn quyển
1, thì Tạng có 3 nghĩa: Năng tàng, Sở tàng
và Năng sinh.
Viên giác kinh lược sớ quyển thượng thì
nêu 3 nghĩa: Ẩn phú, Hàm nhiếp và Xuất
sinh, gọi là Tam chủng Như lai tạng.
Lại theo chương Không nghĩa ẩn phú
chân thực trong kinh Thắng man, thì Như
lai tạng có thể chia làm 2 loại:
1. Như lai tạng vượt ngoài phiền não,
11770

hoặc chẳng giống với phiền não, cũng tức
trong Như lai tạng, phiền não là không, gọi
là Không như lai tạng.
2. Như lai tạng đầy đủ tất cả pháp mà
chẳng lìa, chẳng thoát, chẳng khác với phiền
não, đây tức là Bất không Như lai tạng.
Lại nữa, theo chương Pháp thân kinh
Thắng man, thì Như lai tạng còn có thể chia
làm 2 loại:
1. Tại triền: Ở trong trạng thái bị phiền
não trói buộc(triền), bao hàm Không như
NHƯ LAI TẠNG

11771

N
3907
lai tạng và Bất không như lai tạng.
2. Xuất triền: Trạng thái đã thoát ra khỏi
sự trói buộc(xuất triền)của phiền não.
Theo luận Đại thừa khởi tín thì Chân
như có 2 mặt là Như thực không và Như
thực bất không. Thể tướng của giác nếu được
ví dụ bằng 4 tấm gương thì tức là:
1. Gương Như thực không: Tức Không
như lai tạng.
2. Gương Nhân huân tập: Tức Bất
không như lai tạng.
3. Gương Pháp xuất li.
4. Gương Duyên huân tập.
Hai ví dụ trước là Tại triền, 2 ví dụ sau
là Xuất triền.
Luận Thích ma ha diễn quyển 2 qui nạp
các thuyết kể trên mà lập ra 10 loại Như lai
tạng: Đại tổng trì Như lai tạng, Viễn chuyển
viễn phược Như lai tạng, Dữ hành dữ tướng
Như lai tạng, Chân như chân như Như lai
tạng, Sinh diệt chân như Như lai tạng,
Không Như lai tạng, Bất không Như lai tạng,
Năng nhiếp Như lai tạng và Ẩn phú Như
lai tạng.
Có thuyết cho Như lai tạng, thức A lại
da và thức A ma la(thức thứ 9)là một. Như
kinh Nhập lăng già quyển 7 (Đại 16, 556
trung) nói: “Thức A lê da gọi là Như lai tạng
và cùng có với 7 thức vô minh” và (Đại 16,
556 hạ) nói: “Thức Như lai tạng không ở
trong thức A lê da, cho nên 7 thứ thức có
sinh có diệt, mà thức Như lai tạng thì không
sinh không diệt”. Như lai tạng nói ở đây tức
là thức A ma la.
Tại Ấn độ, tư tưởng Như lai tạng được
11772

thành lập sớm hơn thuyết Duy thức và khác
với tư tưởng của Trung quán, Duy thức.
Nhưng người đời sau không lập riêng Như
lai tạng ngoài thuyết Duy thức, mà lại bàn
về Như lai tạng trong thuyết Duy thức. Còn
ở Trung quốc thì tông Địa luận cho Như lai
tạng là cứu cánh, rồi lập ra thuyết Tịnh thức
duyên khởi. Tông Thiên thai thì cho rằng
Như lai tạng tức là Thực tướng và coi là diệu
pháp bất khả tư nghị.
Trong khởi tín luận nghĩa kí quyển
thượng, ngài Pháp tạng –Tổ thứ 3 tông Hoa
nghiêm– có lập giáo phán 4 tông, trong đó
tông thứ 4 tức là tông Như lai tạng duyên
khởi. Nội dung tông này bao hàm những
học thuyết của các kinh luận như Lăng già,
Mật nghiêm, Khởi tín, Bảo tính v.v... Nói
theo Ngũ giáo phán của tông Hoa nghiêm
thì tông Như lai tạng duyên khởi tương
đương với Chung giáo thứ 3.
Ngoài ra, những gì được nói trong Mạn
đồ la Thai tạng giới của Mật giáo, chính đã
căn cứ vào tư tưởng Như lai tạng mà có
vậy.
[X. kinh Đại bát niết bàn Q.7 (bản Bắc);
kinh Lăng già a bạt đa la bảo Q.2, 4; kinh
Nhập lăng già Q.1; kinh Đại thừa mật
nghiêm Q.hạ; kinh Đại bát nhã Q.578; kinh
Vô thượng y Q.thượng; luận Kim cương tiên
Q.5; Đại trí độ luận sớ Q.14; Pháp hoa kinh
huyền nghĩa Q.5, phần cuối; Đại thừa nghĩa
chương Q.1, 3, phần cuối; Tứ phần luật sớ
sức tông kí Q.3, phần đầu]. (xt. Thí Dụ).
II. Như Lai Tạng.
Chỉ cho tất cả tạng kinh do đức Phật
tuyên thuyết.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 1 (Đại 2,
550 hạ) nói: “Người nào chuyên tâm trì tụng
11773

kinh Tăng nhất tức là tổng trì Như lai
tạng”.
NHƯ LAI TẠNG DUYÊN KHỞI
Cũng gọi Chân như duyên khởi.
Chỉ cho tâm tự tính thanh tịnh của Như
lai tạng sinh khởi hết thảy muôn pháp, loại
thứ 3 trong 4 loại duyên khởi.
Tư tưởng Duyên khởi luận này được
nói rõ ràng trong kinh Lăng già và kinh
Mật nghiêm. Nghĩa là Như lai tạng 1 mặt
thường trụ bất biến, đồng thời, mặt khác,
NHƯ LAI TẠNG DUYÊN KHỞI

11774

N
3908
lại tùy duyên khởi động mà biến sinh ra
muôn vật.
Tiến trình Như lai tạng tùy duyên khởi
động là: Trước hết, nhất tâm của Như lai
tạng bị ác tập của vô minh từ vô thủy đến
nay huân tập(xông ướp)mà thành thức A lại
da(Tàng thức), kế đó là từ Tạng thức hiện
khởi muôn vật, nhưng bản tính của Như lai
tạng vẫn không bị tổn hại, mà lại trở thành
mối quan hệ “Như lai tạng là thể, còn Tàng
thức là tướng”.
Lại nữa, thực thể của Như lai tạng có 2
nghĩa Chân như môn và Sinh diệt môn.
Đứng về phương diện Chân như môn mà
nói, thì thể của Như lai tạng là nhất vị bình
đẳng, tính không sai khác; còn đứng về
phương diện Sinh diệt môn mà bàn, thì Như
lai tạng tùy duyên nhiễm tịnh mà sinh khởi
các pháp, như theo duyên nhơ nhớp mà sinh
ra 6 đường, theo duyên trong sạch mà biến
hiện ra 4 Thánh v.v...
[X. kinh Nhập lăng già Q.1, 2, 7; kinh
Đại thừa mật nghiêm Q.hạ; Đại thừa khởi
tín luận nghĩa kí Q.trung, phần đầu]. (xt.
Tứ Chủng Duyên Khởi).
NHƯ LAI TẠNG KINH
Kinh, 1. Có 2 bản dịch ra chữ Hán.
1. Đại phương đẳng Như lai tạng kinh,
do ngài Phật đà bạt đà la (Phạm:
Buddhabhadra, Giác hiền – 359-429) dịch
vào năm Nguyên hi thứ 2 (420) đời Đông
Tấn, được thu vào Đại chính tạng tập 16.
2. Đại phương quảng Như lai tạng
kinh, do ngài Bất không Kim cương (Phạm:
Amoghavajra, 705-774) dịch vào khoảng
11775

năm Đại lịch (746-771), đời Đường, được
thu vào Đại chính tạng tập 16.
Hai bản dịch trên đây chỉ khác nhau chút
ít, nhưng nội dung bản dịch của ngài Bất
không tương đối phong phú và rõ ràng hơn
bản dịch của ngài Phật đà bạt đà la. Ngoài
ra, hiện còn có bản dịch Tây tạng.
Kinh này có 4 lần được dịch ra chữ Hán,
nhưng hiện nay chỉ còn bản dịch thứ 3 và
thứ 4. Bản đầu tiên do ngài Pháp cự dịch
vào đời Tây Tấn, cứ đó suy ra ta có thể biết
kinh Như lai tạng đã được truyền vào Trung
quốc khoảng thế kỉ III Tây lịch. Vì kinh này
giải thích rõ về Như lai tạng (Phạm:
Tathàgata-garbha) nên gọi là Như lai tạng
kinh. Nội dung nói rõ mặc dù chúng sinh
sống trong phiền não khổ đau, nhưng Như
lai tạng cũng không vì thế mà bị nhiễm ô;
đồng thời, dùng 9 thứ thí dụ để thuyết minh
tự tính thanh tịnh của Như lai tạng. Phần
thí dụ này chiếm phần lớn bộ kinh.
Về hình thức thì sau mỗi đoạn văn
trường hàng(văn xuôi)đều có kệ trùng tụng
(văn vần lập lại ý chính trong đoạn văn xuôi).
Nội dung kinh chỉ nhấn mạnh đến Như lai
tạng chứ không nói rõ về mối quan hệ giữa
Như lai tạng và thức A lại da.
Cứ theo hình thức nội dung và niên đại
phiên dịch mà suy đoán, thì kinh này là tác
phẩm xuất hiện sớm nhất trong số các kinh
luận nói về Như lai tạng. Ý chỉ nòng cốt:
“Như lai tạng của hết thảy chúng sinh là
thường trụ bất biến” trong kinh này sau được
kinh Niết bàn kế thừa và triển khai thành
thuyết “Hết thảy chúng sinh đều có Phật
tính”.
NHƯ LAI TẠNG TÍNH
Tự tính của hết thảy chúng sinh đều ẩn
11776

chứa công đức của Như lai.
Du già luận kí quyển 20 (Đại 42, 764
thượng) ghi: “Kinh Lăng già nói: Như lai
tạng tính đầy đủ hết thảy công đức nhiều
như số cát sông Hằng, vốn đã tự có chứ
chẳng phải đến nay mới có. (...) Còn kinh
Hoa nghiêm thì nói: Phật tử! Hết thảy
chúng sinh đều có Như lai tạng tính Phật,
đầy đủ mọi công đức”.
NHƯ LAI TẠNG TÍNH

11777

N
3909
NHƯ LAI TÂM BỒ TÁT
Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri trong Thai
tạng đồ tượng và trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy của Mật giáo truyền.
Hình tượng vị tôn này đầu đội mũ báu,
mình mặc áo yết ma, 2 tay ngửa lên đặt ở
trước rốn, cầm hoa sen, trên hoa có hạt châu
biểu thị cho tâm nguyệt luân(tròn sáng như
mặt trăng).
Cứ theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật quyển 4, thì ấn khế của vị tôn này là
Nội phược quyền, ngón trỏ tay phải dựng
thẳng, lóng thứ 3 của ngón giữa hơi co
làm thành hình móc câu. Chân ngôn là:
Qui mệnh nhưỡng nộ ôn bà phạ (oô,
jĩànudbhava, trí sinh) sa ha (svàhà,
thành tựu).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
NHƯ LAI TÂM KINH
Cũng gọi Phật đính phóng vô cấu quang
minh nhập phổ môn quán sát nhất thiết
Như lai tâm đà la ni kinh, Quán sát nhất
thiết Như lai tâm đà la ni kinh, Phật đính
phóng vô cấu quang minh kinh.
Kinh, 2 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào
năm Thái bình hưng quốc thứ 5 (980) đời
Tống, được thu vào Đại chính tạng tập 19.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Phật ở trên cung trời Đâu suất giảng nói về
quả báo của 6 pháp Ba la mật. Lúc đó, tại
cung trời Đao lợi, Thiên tử Ma ni tạng vô
cấu nằm mộng được Cự khẩu thiên dạ xoa
báo cho biết 7 ngày nữa sẽ chết và đọa địa
ngục chịu khổ. Thiên tử hoảng sợ, đến cầu
cứu trời Đế thích và cùng nhau đến chỗ đức
11778

Phật, Phật bèn vì họ mà tuyên thuyết “Phật
đính phóng vô cấu quang minh nhập phổ
môn quán sát nhất thiết Như lai tâm đà la
ni” và bảo họ trì tụng Đà la ni này sẽ được
các công đức thù thắng chẳng thể nghĩ bàn.
Tiếp sau, Phật lại dạy nghi tắc để thành tựu
Đà la ni này.
Ngoài ra, duyên do Phật nói kinh này
cũng hơi giống với duyên do Phật nói Tôn
thắng đà la ni, tức Đà la ni chuyên dùng để
cầu tiêu tai, sống lâu và được lưu truyền rất
rộng.
NHƯ LAI TỀ BỒ TÁT
Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri trong Thai
tạng đồ tượng và trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy của Mật giáo truyền.
Hình tượng của vị tôn này ngồi bán già
trên tòa sen, tay phải đặt trên đầu gối, bàn
tay úp và rủ xuống, kết ấn Xúc địa(chạm
đất); tay trái để trước ngực cầm hoa sen, trên
hoa sen có 1 vật hình tròn như quả cầu(biểu
trưng cho cái rốn – tề).
Cứ theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật quyển 4 và Quảng đại nghi quĩ quyển
thượng, thì ấn khế của vị tôn này là Nội
phược quyền, bàn tay phải duỗi, ngón trỏ
và ngón giữa hơi co. Chân ngôn là: Qui mệnh
a một lật đổ ôn bà phạ (amfitodbhava,cam
lộ sinh) sa ha (svàhà,thành tựu).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
NHƯ LAI THẮNG ĐỨC LỤC NGHĨA
Sáu nghĩa thắng đức của Như lai.
1. Nghĩa tự tính: Pháp thân của chư Phật
đều nương vào lí thể chân như làm tự tính.
2. Nghĩa nhân: Chư Phật trong vô lượng
vô số kiếp đã tu tập nhân của thắng quả.
3. Nghĩa quả: Chư Phật đã vĩnh viễn
đoạn trừ hết thảy phiền não chướng và chứng
11779

được quả Bồ đề vô thượng.
4. Nghĩa nghiệp: Chư Phật dùng thân
nghiệp thanh tịnh thị hiện thần thông lớn,
dùng khẩu nghiệp thanh tịnh diễn nói
Chính pháp, dùng ý nghiệp thanh tịnh
NHƯ LAI THẮNG ĐỨC LỤC NGHĨA

11780

N
3910
khéo điều phục để dắt dẫn chúng sinh ra
khỏi biển khổ sinh tử, chứng nhập Đại
bồ đề.
5. Nghĩa tương ứng: Trong nhân vị...
, chư Phật đã tu tập nhiều hạnh khổ khó
làm, cho nên thành tựu được các công đức
Thập lực, Tứ vô sở úy... mà tương ứng với lí
pháp tính.
6. Nghĩa sai biệt: Chư Phật nói pháp giáo
hóa chúng sinh, tùy nơi mà thị hiện tướng
sai biệt của 3 thân: Pháp thân, Báo thân,
Ứng thân.
NHƯ LAI THÂN HỘI
Hội Như lai thân. Hội này nói rõ nghĩa
tu hành đắc quả của 13 đại hội thuộc Thai
tạng giới, Mật giáo. Vì hội này kết tụng 25
ấn khế và chân ngôn đầy đủ tam mật Như
lai, cho nên gọi là Như lai thân hội.
Hội này gồm có 25 ấn khế và chân
ngôn thuộc viện Biến tri, đó là: Đại tuệ
đao, Đại pháp hoa, Liên hoa tọa, Kim
cương đại tuệ, Như lai đính, Như lai đính
tướng, Hào tướng tạng, Đại bát, Thí vô
úy, Dữ mãn nguyện, Bi sinh nhãn, Như
lai sách, Như lai tâm, Như lai tề, Như lai
yêu, Như lai tạng, Phổ quang, Như lai giáp,
Như lai thiệt, Như lai ngữ, Như lai nha,
Như lai biện thuyết, Như lai trì thập lực,
Như lai niệm xứ và Nhất thiết pháp bình
đẳng khai ngộ.
Có thuyết cho rằng: Nhập Phật tam
muội, Pháp giới sinh, Chuyển pháp luân
v.v... cũng thuộc về hội Như lai thân.
[X. phẩm Mật ấn kinh Đại nhật Q.4]
NHƯ LAI THẦN BỒ TÁT
11781

Vị Bồ tát ở viện Biến tri trong Mạn đồ
la do A xà lê Thiện vô úy của Mật giáo
truyền.
Trong phẩm Mật ấn của kinh Đại nhật
quyển 4, có nêu ra ấn minh của bồ tát Như
lai ngữ môn và bảo rằng ấn minh này được
kết tụng trong hội Như lai thân thuộc pháp
tu Thai tạng giới. Ngữ môn tức chỉ cho
miệng, vì vậy, bồ tát Như lai ngữ môn còn
được gọi là Như lai khẩu bồ tát. Thần(môi)
cũng hàm ý là ngữ môn, mà trong viện Biến
tri của Mạn đồ la do A xà lê truyền lại cùng
lúc nêu ra 2 vị Bồ tát là Như lai khẩu và
Như lai thần, thì thật khó mà phân biệt được
sự sai khác giữa 2 vị tôn này.
(xt. Như Lai Ngữ Bồ Tát).
NHƯ LAI THẬP LỰC SINH CHẤP KIM CƯƠNG
Vị Chấp kim cương nội quyến thuộc
của Thuyết hội mạn đồ la nói trong kinh
Đại nhật, Mật giáo, 1 trong 19 Chấp kim
cương.
Vị Chấp kim cương này coi về Trí
phương tiện hậu đắc của đức Như lai. Trí
này là quyền trí phương tiện hóa tha do 10
trí lực của Như lai sinh ra, vì thế mà vị tôn
này được gọi là Như lai thập lực sinh.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1]
NHƯ LAI THÍ NGUYÊN BỒ TÁT
Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri trong Thai
tạng đồ tượng và trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy của Mật giáo truyền.
Hình tượng vị tôn này ngồi bán già trên
tòa sen, tay phải rủ xuống kết ấn Thí nguyện;
tay trái cầm hoa sen, trên hoa có tướng của
ấn Thí nguyện, chung quanh ấn có ánh lửa
sáng.
NHƯ LAI THỊ GIÁO THẮNG QUÂN VƯƠNG KINH
Cũng gọi Thắng quân vương kinh.
11782

Kinh, 1 quyển, do ngài Huyền trang dịch
vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 14.
NHƯ LAI THỊ GIÁO THẮNG QUÂN VƯƠNG KINH

11783

N
3911
Nội dung kinh này tường thuật lúc đức
Phật trụ ở vườn Cấp cô độc, rừng Thệ đa,
thành Xá vệ, chỉ dạy đường lối trị nước
theo chính pháp cho vua Thắng quân (tức
Ba tư nặc) như áp dụng 4 việc bố thí, ái
ngữ, lợi hành, đồng sự để thu phục các quan
và dân chúng. Đức Phật còn nêu các sự
kiện như già, bệnh, chết, suy hao... để
khuyên tu các pháp quán trọng yếu như
quán vô thường, quán tận diệt, cho đến
việc hộ trì Phật pháp, nguyện cầu chính
pháp Thánh tuệ...
Tóm lại, tư tưởng trong toàn bộ kinh
phần nhiều thuộc Tục đế môn, là tư tưởng
của luận A tì đạt ma Tiểu thừa.
Bản dịch khác của kinh này là Phật thuyết
Thắng quân vương sở vấn kinh, do ngài Thí
hộ dịch vào đời Tống.
[X. Đại đường nội điển lục Q.5; Cổ kim
dịch kinh đồ kỉ Q.4; Khai nguyên thích giáo
lục Q.8; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.11].
NHƯ LAI THIỀN
I. Như Lai Thiền.
Chỉ cho Thiền định của Phật địa, là 1
trong 4 loại thiền, có xuất xứ từ phẩm Tập
nhất thiết pháp trong kinh Đại thừa nhập
lăng già quyển 3. Tức là thiền định tiến vào
đất Như lai, chứng được 3 thứ vui của Thánh
trí, thị hiện diệu dụng rộng lớn không thể
nghĩ bàn làm lợi ích cho chúng sinh.
II. Như Lai Thiền.
Một trong 5 loại thiền(Ngũ vị thiền).
Trong Thiền nguyên chư thuyên tập đô
tự quyển thượng, phần 1, ngài Tông mật
11784

chia thiền định làm 5 loại, trong đó, loại
thứ 5 “Tối thượng thừa thiền” được gọi là
Như lai thanh tịnh thiền, gọi tắt là Như lai
thiền, cũng gọi Nhất hạnh tam muội, Chân
như tam muội.
Chỉ thú của loại thiền này là trực ngộ
tâm mình xưa nay vốn thanh tịnh, không
có phiền não, đầy đủ trí tính vô lậu. Tâm
thanh tịnh này không khác với Phật, tâm
này tức là Phật, vì thế nên ngài Tông mật
gọi đó là Như lai thanh tịnh thiền và cho đó
là thiền do môn hạ Tổ Đạt ma trao truyền
cho nhau.
Nhưng từ giữa đời Đường trở về sau,
Thiền tông nhân thịnh hành các phương
thức bất lập văn tự, kiến tính thành Phật,
như đánh hét, tọa thiền... trong việc tiếp hóa
người học; thêm nữa, đương thời Như lai
thiền lại bị kẹt vào danh tướng nghĩa giải
mà không đạt đến mùi vị thiền chân thực
do Tổ sư Đạt ma từ Ấn độ truyền sang. Vì
thế, Thiền sư Tuệ tịch ở Ngưỡng sơn mới
lập ra tên gọi “Tổ sư thiền”, lấy đây làm tâm
ấn do Tổ Đạt ma truyền, biểu thị ý nghĩa
các Tổ sư dùng tâm ấn tâm trao truyền cho
nhau để phân biệt với các loại thiền khác
trong nội giáo.
[X. chương Ngưỡng sơn Tuệ tịch trong
Cảnh đức truyền đăng lục Q.11]. (xt. Ngũ
Vị Thiền, Tổ Sư Thiền).
NHƯ LAI THIÊT BỒ TÁT
Như lai thiệt, Phạm:Tathàgata-jihva.
Hán âm: Đát tha nga tha nhĩ ha phạ.
Vị Bồ tát ngồi ở vị trí thứ 6 phía nam
đức Phật trong nội viện Thích ca trên Hiện
đồ mạn đồ la Thai tạng giới, Mật giáo; cũng
là vị Bồ tát ở viện Biến tri trong Thai tạng
đồ tượng và trong Mạn đồ la do A xà lê
11785

truyền.
Vị tôn này chủ về tướng lưỡi thuyết pháp
của đức Phật, thường biểu hiện đức chân
thực ngữ. Mật hiệu là Biện thuyết kim cương.
Tuy nhiên, vị tôn này và bồ tát Như lai biện
thuyết là 2 vị khác nhau.
Trong Hiện đồ Mạn đồ la, hình tượng
vị tôn này toàn thân màu da người, ngồi
bán già trên hoa sen đỏ, bàn tay phải duỗi
NHƯ LAI THIÊT BỒ TÁT

11786

N
3912
thẳng và ngửa
lên, đặt ở trước
ngực; bàn tay
trái dựng đứng,
dùng ngón cái và
ngón trỏ cầm
hoa sen nở, trên
hoa sen để cái
lưỡi (thiệt), trên
lưỡi có ánh lửa
sáng. Chủng tử
là (ji), hình
Tam muội da là lưỡi trên hoa sen.
Cứ theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật quyển 4, thì ấn khế của vị tôn này là
co 2 ngón vô danh(nhị thủy luân), dùng 2
ngón cái(nhị không luân)chập lại đưa vào
lòng bàn tay, ngón cái đè lên móng tay của
2 ngón vô danh. Nhị thủy (2 ngón vô danh)
trong ấn khế biểu thị nghĩa nói năng, đưa
vào trong lòng bàn tay biểu thị nghĩa vào
tự môn chữ (a); dùng nhị không(2 ngón
cái)đè lên trên nhị thủy biểu thị nghĩa đại
không. Chân ngôn là: Qui mệnh Đát tha
nghiệt đa (Tathàgata,Như lai) nhĩ ha phạ
(jihva,thiệt) tát để dã (satya,chân thực)
đạt ma (dharma,pháp) bát la để sắt sỉ đa
(pratiwỉhita,tính) sa ha (svàhà,thành tựu).
[X. Đại nhật nghĩa kinh thích Q.10].
NHƯ LAI THƯỚC KHẤT ĐỂ
Thước khất để, Phạm:Zakti.
Hán dịch: Sóc(cây giáo ngắn).
Cũng gọi Như lai sóc, Như lai sóc bồ
tát.
Vị Bồ tát ngồi ở viện Thích ca trong
11787

Hiện đồ mạn đồ la Thai tạng giới, Mật giáo,
chủ về đức phương tiện bảo hộ chúng sinh
của Như lai. Mật hiệu là Chúng hành kim
cương.
Hình tượng vị tôn này thân màu da
người, ngồi bán già trên tòa sen, tay phải
cầm cây giáo
hướng ra ngoài,
tay trái nắm lại
đặt ở eo. Chủng tử
là (za), hình
Tam muội da là
cây giáo.
Về hình tượng
của của vị Bồ tát
này còn nhiều
thuyết khác nhau.
[X. phẩm Bí mật mạn đồ la trong kinh
Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.5, 6; Bí
tạng kí].
NHƯ LAI THƯƠNG KHƯ BỒ TÁT
Như lai thương khư, Phạm: Tathàgatazaíkha#.
Hán âm: Đát tha nghiệt đa thương khư.
Cũng gọi: Như lai pháp loa bồ tát, Pháp
loa bồ tát, Cát tường thương khư bồ tát.
Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri trong Thai
tạng đồ tượng và trong Mạn đồ la do A xà lê
Thiện vô úy của Mật giáo truyền.
Trong Thai tạng đồ tượng, hình tượng
vị tôn này ngồi bán già trên hoa sen, khuỷu
tay phải dựng thẳng hướng ra phía trước,
ngón cái và ngón trỏ duỗi thẳng, 3 ngón
kia thì co lại; tay trái nắm để ở trước ngực,
cầm hoa sen, trên hoa sen đựng 1 cái vỏ
ốc, trên vỏ ốc có ánh lửa sáng. Chủng tử là
(aô), tức là trên chữ (a) biểu thị nghĩa
“vốn chẳng sinh”, thêm ở phía trên 1 dấu
chấm Đại không biểu thị nghĩa trùm khắp
11788

hết thảy chỗ, thành là thể tính của Niết
bàn đại tịch.
Cứ theo phẩm Mật ấn trong kinh Đại
nhật quyển 4 thì ấn khế của vị tôn này là
Hư tâm hợp chưởng, co 2 ngón trỏ, lấy 2
ngón cái vắt tréo lên đó. Chân ngôn là: Qui
mệnh ám (aô,chủng tử).
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13].
NHƯ LAI THƯƠNG KHƯ BỒ TÁT
Như Lai Bồ Tát Như Lai Thiệt Thước Khất Để

11789

N
3913
NHƯ LAI TIẾU BỒ TÁT
Như lai tiếu, Phạm:Tathàgata-hàsa.
Hán âm: Đát tha nga tha ha sa.
Vị Bồ tát ngồi ở phía cực nam trong nội
viện Thích ca của Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới, Mật giáo.
Vị tôn này vốn là tướng răng của đức
Như lai, biểu thị cho cái đức hoan hỉ của
Ngài, tương đương với bồ tát Như lai thần
(môi)hoặc bồ tát Như lai khẩu(miệng)ở viện
Biến tri trong Mạn đồ la do A xà lê truyền.
Mật hiệu là Hoan hỉ kim cương, Phá nhan
kim cương.
Hình tượng vị
tôn này toàn thân
màu da người, ngồi
xếp bằng trên hoa
sen đỏ, miệng mở
răng lộ, cánh tay
phải giơ lên, lòng
bàn tay úp xuống,
đặt ở gần miệng; tay
trái nắm lại để ở
cạnh eo, cầm hoa
sen nở. Chủng tử là (hà) hoặc (ha#).
Hình tam muội da là hoa sen nở. Ấn khế và
chân ngôn thì dùng ấn khế và chân ngôn
của bồ tát Kim cương tiếu.
(xt. Như Lai Thần Bồ Tát).
NHƯ LAI TRANG NGHIÊM TRÍ TUÊ QUANG MINH
NHẬP NHẤT THIẾT PHẬT CẢNH GIỚI KINH
.....
Cũng gọi Như lai nhập nhất thiết Phật
cảnh giới kinh, Trí tuệ trang nghiêm kinh,
Như lai trang nghiêm Phật cảnh giới kinh.
11790

Kinh, 2 quyển, do ngài Đàm ma lưu chi
dịch vào năm Cảnh minh thứ 2 (501) đời
Bắc Ngụy, được thu vào Đại chính tạng
tập 12.
Nội dung kinh này tường thuật việc đức
Phật tuyên thuyết pháp bất sinh bất diệt,
mở bày bản nghĩa pháp thân Như lai, đạo lý
phương tiện thị hiện và đại dụng tùy cơ giáo
hóa; đồng thời, nói rõ về nghĩa bồ đề và
hạnh Bồ tát cho Đồng chân Diệu cát tường
(Văn thù sư lợi)nghe.
Kinh này còn có 3 bản dịch khác là:
1. Đại thừa nhập chư Phật cảnh giới trí
quang minh trang nghiêm, do ngài Pháp hộ
dịch vào đời Tống.
2. Độ nhất thiết chư Phật cảnh giới trí
nghiêm kinh.
3. Bản dịch tiếng Tây tạng.
Trong các bản dịch trên, bản của ngài
Hộ pháp có nội dung rộng nhất, còn bản
Độ nhất thiết chư Phật cảnh giới trí nghiêm
kinh thì vắn tắt hơn cả và rất gần với nguyên
bản.
[X. Ancient Khotan, Plate CIX].
NHƯ LAI TỪ BỒ TÁT
Như lai từ, Phạm: Tathàgata-maitrì.
Hán âm: Đát tha nga đa muội để lợi.
Vị Bồ tát ngồi ở phía cực bắc trong nội
viện Thích ca của Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới, Mật giáo.
Vị tôn này biểu thị tâm Từ vô lượng trong
4 tâm vô lượng(từ, bi, hỉ, xả)của đức Phật.
Mật hiệu là Hộ niệm kim cương.
Hình tượng vị
tôn này toàn thân
màu da người,
khoác áo choàng,
tréo chân ngồi trên
11791

lá sen, mặt xoay về
phía trái, 2 tay cầm
lá sen, trên lá sen có
đựng hoa sen………….
Chủng tử là (mai).
Hình Tam muội da
là hoa sen trên lá
NHƯ LAI TỪ BỒ TÁT
Bồ Tát Như Lai Tiếu
Bồ Tát Như Lai Từ

11792

N
3914
sen, hoặc là châu như ý. Ấn khế là Phổ thông
hợp chưởng(cũng gọi ấn Phổ thông). Chân
ngôn là chân ngôn Từ vô lượng tâm: Án
(oô,qui mệnh) ma hạ (mahà,đại) muội đát
la dạ (màitràyà,từ) sa phả la (sphàra,phổ
cập khoáng đại).
NHƯ LAI XẢ BỒ TÁT
Như lai xả, Phạm:Tathàgatopekwà.
Hán âm: Đát tha nga đa ô bế khất sái.
Vị Bồ tát ngồi ở phía cực bắc trong ngoại
viện Thích ca của Hiện đồ mạn đồ la Thai
tạng giới, Mật giáo.
Vị tôn này biểu thị tâm Xả vô lượng trong
4 tâm vô lượng(từ, bi, hỉ, xả)của đức Phật.
Mật hiệu là Bình đẳng kim cương.
Hình tượng
vị tôn này toàn
thân màu da
người, tréo chân
ngồi trên lá sen,
bàn tay phải đặt
trên bắp đùi,
ngón cái hướng
vào trong, 4
ngón kia hướng
ra ngoài; tay trái
cầm hạt châu
trắng, mặt hơi nghiêng về phía trái. Chủng
tử là (u), hình Tam muội da là hạt châu
trắng. Ấn khế là Phổ thông hợp chưởng.
Chân ngôn là chân ngôn Xả vô lượng tâm:
Án (oô,qui mệnh) ma hộ bế khất sái
(mahopekwà,đại xả) sa phả la (sphàra,phổ
cập khoáng đại).
NHƯ LAI YÊU BỒ TÁT
11793

Vị Bồ tát ngồi ở viện Biến tri trong Thai
tạng đồ tượng và Mạn đồ la do A xà lê Thiện
vô úy của Mật giáo truyền.
Trong Thai tạng đồ tượng, hình tượng
vị tôn này ngồi xếp bằng trên hoa sen, tay
phải ngửa lên đặt trên bắp đùi, tay trái để ở
chỗ eo, cầm hoa sen, trên hoa sen có 1 vật
giống cái vòng. Về ấn khế của vị tôn này thì
các kinh và nghi quĩ nói đều khác nhau.
Cứ theo Đại nhật kinh sớ quyển 13 thì
ấn khế của vị tôn này là ấn của Như lai
câu, ngón trỏ ở trong, duỗi ngón vô danh.
Chân ngôn là: Qui mệnh đát tha nghiệt đa
(tathàgata, Như lai) tam bà phạ
(sambhava,sinh) sa ha (svàhà,thành tựu).
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4].
NHƯ LUNG NHƯ Á
Cũng gọi Như lung như manh.
Như điếc như câm.
Cứ theo kinh Hoa nghiêm quyển 44 (bản
60 quyển) thì khi đức Phật nói kinh Hoa
nghiêm giáo hóa hàng Đại Bồ tát, các vị
Thanh văn như ngài Xá lợi phất... tuy ngồi
trong pháp hội mà như điếc như câm,
không hiểu gì hết, vì giáo thuyết của đức
Phật quá cao xa. Bởi lẽ các ngài có tai mà
không nghe được giáo lí viên đốn, nên gọi là
như điếc; có mắt mà không được thấy sắc
thân trang nghiêm của Như lai và không
thể ngợi khen, cho nên nói là như mù
(manh), như câm.
Tóm lại, từ ngữ “như lung như á” được
dùng để ví dụ cho hàng Nhị thừa Thanh
văn, Duyên giác, đối với giáo pháp viên đốn
của hàng Bồ tát Đại thừa khó có thể hiểu
nổi.
[X. phẩm Tính khởi trong kinh Hoa
11794

nghiêm (bản dịch cũ); phẩm Xuất hiện trong
kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới); Hoa
nghiêm ngũ giáo chương Q.hạ].
NHƯ LÍ SƯ
........
Phạm:Yathàrthazàstf.
NHƯ LÍ SƯ
Bồ Tát Như Lai Xả

11795

N
3915
Chỉ cho bậc Đại sư nói giáo pháp đúng
như thực để cứu độ chúng sinh; là lời gọi
tôn kính đối với đức Phật.
Luận Câu xá quyển 1 (Đại 29, 1 thượng)
nói:
“Bậc Nhất thiết trí diệt tối tăm.
Vớt chúng sinh khỏi biển sinh tử.
Cúi đầu kính lạy Như lí sư
Nay con nói luận Đối pháp tạng”.
Bài kệ trên đây được đặt ở đầu luận Câu
xá hiển bày đức độ cao cả, tôn quí của đức
Thế tôn, vượt hơn các Thánh chúng, cho
nên đối với đức độ của Ngài càng thêm tôn
sùng, lễ kính.
Ngoài ra, luận Câu xá còn nêu ra các
nghĩa của Như lí sư là như thực, không điên
đảo, truyền dạy, khuyên răn hết lòng, gọi là
Như lí sư. Lời của bậc thầy này biểu hiện
đức lợi tha, nói chính giáo đúng như lí để
cứu vớt chúng sinh ra khỏi vũng bùn sinh
tử.
[X. kinh Trường a hàm Q.12; Câu xá luận
sớ Q.1].
NHƯ NGỮ
.....
Lời nói chân thực không hư dối. Chỉ cho
lời như thực, lời đúng như pháp.
Kinh Kim cương (Đại 8, 750 trung) chép:
“Như lai là bậc nói lời chân thực, là bậc nói
lời không hư dối, nói lời đúng như pháp”.
NHƯ NHƯ NHƯ THUYẾT
...........
Lời nói xứng hợp hoặc tương ứng với lí
Chân như.
Chữ “như” đầu hàm ý là xứng hợp hoặc
11796

tương ứng; 2 chữ “như như” sau chỉ cho lí
Chân như. Vì môn Chân như có 2 Như là
Thể như và Tướng như, nên ghép lại mà gọi
là Như như. Có 1 dụng ngữ cùng loại là
“Như như pháp thân” tức chỉ cho chân lí
của Như như.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.2, phần
đầu; Đại nhật kinh sớ Q.1].
NHƯ PHÁP
.....
Chỉ cho sự thuận theo giáo pháp do đức
Phật nói ra mà không chống trái; cũng chỉ
cho sự phù hợp với đạo lí chân chính.
Trong các pháp tu của Mật giáo, phần
nhiều 2 chữ “Như pháp” được đặt ngay ở
đầu. Chẳng hạn như:
1.Như pháp Ái nhiễm pháp, cũng gọi
Đại ái nhiễm pháp. Mật pháp được thực
hành để an trí Như ý bảo châu của Đông
Mật Nhật bản.
2. Như pháp Phật nhãn pháp: Pháp tu
lấy Phật nhãn làm bản tôn. Phật nhãn tôn
là chỉ cho Phật mẫu có năng lực sinh ra trí
Bát nhã tất cánh không của chư Phật.
3. Như pháp Bắc đẩu pháp: Pháp tu
lấy sao Bắc đẩu làm bản tôn. Sao Bắc đẩu
là chùm sao nổi bật nhất trong các tinh
tú.
Ngoài ra, cũng có “Như pháp tôn thắng
pháp”, “Như pháp tôn tinh pháp”...
[X. kinh Vô lượng thọ Q.hạ; phẩm
Phương tiện kinh Duy ma; kinh Du kì].
NHƯ THỊ
.....
I. Như Thị.
Như vầy. Chỉ cho Tín thành tựu trong 6
thành tựu.
Thông thường từ ngữ này được đặt ở
11797

đầu mỗi bộ kinh, là để biểu thị niềm tin
sâu xa rằng những điều ghi chép trong kinh
này đều là giáo pháp do chính đức Phật
nói ra.
(xt. Lục Thành Tựu).
II. Như Thị.
Như thế. Từ ngữ biểu thị thực tướng các
pháp.
(xt. Thập Như Thị).
NHƯ THỊ

11798

N
3916
III. Như Thị.
Đúng vậy! Đúng vậy! Đây là lời công
nhận và tán thành những điều mà một người
nào đó hiểu biết và trình bày.
NHƯ THỊ NGÃ VĂN
Phạm: Evaô mayà zrutaô.
Pàli: Evaô me sutaô.
Cũng gọi Ngã văn như thị, Văn như thị.
Tôi nghe như vầy. Lời mở đầu trong các
kinh.
Lúc đức Thế tôn sắp nhập diệt, Ngài đã
dặn tôn giả A nan (Phạm: Ànanda), vị đệ
tử đa văn bậc nhất, rằng kinh tạng do Ngài
tuyên thuyết trong 1 đời, đều phải đặt ở đầu
quyển câu “Như thị ngã văn” để phân biệt
với kinh điển của ngoại đạo.
Như thị là chỉ cho lời nói, việc làm và
cử chỉ của đức Phật được trình bày trong
kinh. Còn Ngã văn thì chỉ cho người biên
tập kinh tạng là tôn giả A nan, tự nói chính
mình đã được nghe những lời đức Phật
nói và thấy những việc đức Phật làm. Như
thị cũng có nghĩa là tin thuận theo giáo
pháp mà chính mình đã được nghe; Ngã
văn là người có niềm tin vững chắc vào
giáo pháp được nghe ấy. Đây chính là Tín
thành tựu và Văn thành tựu, cũng gọi là
Chứng tín tự.
[X. luận Đại trí độ Q.1, 2; Phật địa kinh
luận Q.1; Pháp hoa văn cú Q.1, phần đầu;
Chú duy ma cật kinh Q.1; Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí Q.2]. (xt. Lục Thành Tựu).
NHƯ THỊ NGỮ KINH
...........
Như thị ngữ,Pàli: Itivuttaka.
11799

Hán âm: Y đế phật đa già.
Kinh, gồm 4 thiên (Pàli: Nipàta, tập),
tổng cộng 11 chương (Pàli: Vagga, phẩm),
112 kinh, là kinh thứ 4 trong Kinh tạng
tiểu bộ (Khuddaka-nikàya) tiếngPàli.
Thiên thứ 1 có 3 chương 27 kinh, thiên thứ
2 có 2 chương 22 kinh, thiên thứ 3 có 5
chương 50 kinh và chương thứ 4 có 1 chương
13 kinh.
Như thị ngữ nghĩa là “nói như thế”. Ở
cuối mỗi kinh đều có lời kết iti(... như thị)
hoặc Ayam pi attho vutto bhagavatà
iti me sutan ti(Tôi nghe đức Thế tôn nói
nghĩa này). Ở đầu kinh thì mở đầu bằng
Vuttam(từng nói như vầy) hoặcVuttaô
hetaô bhagavatà vuttam arahatà ti
me sutaô(Tôi nghe đức Thế tôn Ứng cúng
từng nói như vầy). Trong các kinh, câu văn
định hình iti vuccati (Như thị ngôn, nói
như vầy) cũng thường được sử dụng, do đó
có thể biết nguyên do về cái tên của kinh
này.
Các kinh đều do văn trường hàng (văn
xuôi)và kệ tụng(văn vần)cấu thành. Trước
và sau kinh đều có văn mở đầu và văn kết
thúc theo 1 hình thức nhất định. Như văn
kết thúc của văn xuôi thường là câu: “Đức
Thế tôn ở đây nói như vậy”, sau đó là văn
vần được dùng để lập lại nội dung của văn
xuôi đã trình bày. Sự kết hợp giữa văn xuôi
và văn vần là đặc trưng quan trọng của kinh
này. Nhưng trong chương 4, chương 5 của
thiên thứ 3 và thiên thứ 4 cũng thiếu câu
văn mở đầu, kết thúc và văn vần lập lại.
Còn ở cuối mỗi chương đều phụ thêm văn
vần tóm tắt.
Nói về nội dung thì kinh này theo hình
thức trùng tụng(lập lại)trong các kinh, thu
11800

tập từ 1 pháp đến 4 pháp có liên quan đến
pháp số, tức từ thiên thứ 1 đến thiên thứ
4, lần lượt nói rõ từ 1 pháp đến 4 pháp.
Nội dung toàn kinh rộng rãi và khác nhau,
nhưng cũng bao hàm về tư tưởng trọng yếu,
trong đó, phần chính là giáo lí về người
xuất gia, cũng bao gồm cả giáo thuyết về
người tại gia. Giáo pháp được trình bày 1
cách đơn giản, phần nhiều còn mang phong
cách của kinh cổ xưa.
NHƯ THỊ NGỮ KINH

11801

N
3917
Cứ theo sự suy đoán của các học giả hiện
đại thì:
1. Về lịch sử thành lập: Thời đại thành
lập thiên thứ 1, thiên thứ 2 tương đối sớm
hơn. Trong thiên thứ 3 và thứ 4 có nhiều
chỗ bị xem là do người đời sau thêm vào.
2. Về hình thức nguyên thủy của Tiểu
bộPàli: Thời kì đầu tiên hình thành Phật
giáo bộ phái đã bao gồm kinh này rồi.
Trong các kinh điển Hán dịch, tương
đương với kinh này có kinh Bản sự, do ngài
Huyền trang dịch vào niên hiệu Vĩnh huy
năm đầu (650), gồm 7 quyển, 138 kinh, từ
phẩm Tam pháp mà thành. Đem bản dịch
chữ Hán của kinh này đối chiếu với kinh
Như thị ngữ tiếngPàli, thì rõ ràng hệ thống
của 2 kinh khác nhau, nhưng thực ra chúng
đã phát xuất từ cùng 1 nguồn gốc.
Tên tiếng Phạm của kinh Bản sự là
Itivfttaka, hàm ý là: “Sinh khởi như thế,
sự việc phát sinh từ quá khứ”, so sánh với
“Nói như thế” (Như thị ngữ)trong bản kinh
tiếngPàlithì ngữ ý rất khác nhau. Nhưng
nếu so sánh bảnPàli với bản Hán dịch trong
hệ thống kinh điển truyền thừa thì phải công
nhận rằng bảnPàligần với hình thái nguyên
thủy nhất.
Ngoài ra, kinh này hiện nay có bản
nguyên văn được ấn hành và bản dịch tiếng
Anh (Sayings of Buddha, New York, 1908),
cùng với bản dịch tiếng Nhật (Nam truyền
Đại tạng kinh tập 23).
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; A History
ofPàliLiterature by B. C. Law; Dictionary
of Pàli Proper Names by Malalasekera; A
11802

Chinese Collection of Itivuttaka by K.
Watanabe (Journal of P. T. S. 1906-1907);
A History of Indian Literature, vol. II, by
M. Winternitz; Nam Bắc lưỡng truyền đích
Bản sự kinh (Độ biên Hải húc, Hồ nguyệt
toàn tập thượng quyển); Nguyên thủy Phật
giáo thánh điển đích thành lập sử nghiên
cứu (Tiền điền Huệ học)].
NHƯ THUYẾT
.....
Khế hợp với giáo pháp của đức Phật nói;
thí dụ như câu “Như thuyết tu hành”, nghĩa
là y theo giáo pháp của đức Phật dạy mà tu
hành.
NHƯ THỰC
I. Như Thực.
Đồng nghĩa: Như pháp, Như thuyết.
Như nghĩa là khế hợp; Thực nghĩa là
chân thực. Tức là giáo pháp chân thực khế
hợp với đạo lí chân thực, thì gọi là Như thực.
II. Như Thực.
Cũng gọi Chân như thực tướng.
Tên khác của Chân như. Nghĩa là lí thể
của các pháp chân thực không thay đổi, bình
đẳng không sai khác, nên gọi là Như thực.
Chữ “như” ở đây có nghĩa bình đẳng.
(xt. Như, Chân Như).
III. Như Thực.
Chỉ cho cái đúng như mặt mũi xưa nay
(thực tế).
NHƯ THỰC BẤT KHÔNG
Chỉ cho Y ngôn chân như, 1 trong 2 loại
Chân như được lập trong luận Đại thừa khởi
tín.
Như thực là tên gọi khác của Chân như.
Như thực bất không, nghĩa là tự thể của
Chân như có đầy đủ các công đức thanh
tịnh vô lậu, vì thế gọi là Như thực bất không.
11803

Cũng tức là nghĩa Bất không chân như.
(xt. Chân Như).
NHƯ THỰC KHÔNG
Chỉ cho Y ngôn chân như, 1 trong 2 loại
Chân như của luận Đại thừa khởi tín. Như
thực là tên khác của Chân như. Như thực
NHƯ THỰC KHÔNG

11804

N
3918
không, nghĩa là thể của Chân như rỗng
không, thanh tịnh, lìa tất cả vọng nhiễm,
cho nên gọi là Như thực không. Cũng tức là
nghĩa Không chân như.
(xt. Chân Như).
NHƯ THỰC KHÔNG KÍNH
Gương như thực không, 1 trong 4 thứ
gương.
Nghĩa là tâm thể li niệm, xa lìa tất cả
tướng tâm, cảnh, giới, rốt ráo thanh tịnh,
không chút ô nhiễm; giống như mặt gương
rỗng không trong sáng, chẳng ánh hiện bất
cứ vật gì bên ngoài.
[X. luận Đại thừa khởi tín]. (xt. Tứ Kính,
Bản Giác).
NHƯ THỰC LUẬN
Gọi đủ: Như thực luận phản chất nạn
phẩm.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Chân đế dịch
vào đời Trần, được thu vào Đại chính tạng
tập 32.
Luận này dùng luận thức Nhân minh để
phản bác những vấn nạn mà các luận sư
ngoại đạo đặt ra để chứng minh luận thức
mình chủ trương là đúng sự thực. Nội dung
chia làm 3 phẩm: Phẩm Vô đạo lí nạn, phẩm
Đạo lí nạn và phẩm Đọa phụ xứ.
Về tác giả của luận này, bản Cao li không
ghi, các bộ Kinh lục cũng khuyết tên soạn
giả, chỉ có 3 bản Tống, Nguyên, Minh đề do
ngài Thế thân soạn.
[X. Nhân minh nhập chính lí luận sớ
Q.1; truyện Đạt ma cấp đa trong Tục cao
tăng truyện Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.7; Đại đường nội điển lục Q.6].
11805

NHƯ THỰC TRI KIẾN
Sự thấy biết đúng như thực tướng.
Chỉ cho sự thấy biết khế hợp với đạo lí
chân thực.
Cứ theo phẩm Thọ lượng trong kinh
Pháp hoa thì đức Như lai biết rõ thực tướng
của 3 cõi. Còn theo Đại nhật kinh sớ quyển
1, thì hết thảy chư Phật đều thấu suốt thực
tướng các pháp và nói cho chúng sinh hiểu
biết về thực tướng ấy để được giác ngộ giải
thoát. Vì thế Phật được gọi là bậc Như thực
tri, Như thực thuyết.
NHƯ THỰC TRI TỰ TÂM
Biết tâm mình 1 cách đúng như thực.
Mật giáo dùng chữ (a) vốn chẳng sinh
làm thể tính của tâm bồ đề thanh tịnh, cho
nên chủ trương người tu hành phải quán
xét tâm mình để rõ biết nghĩa chân thực
của nó.
Phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật (Đại
18, 1 hạ) nói: “Thế nào là bồ đề? Nghĩa là
biết rõ tâm mình 1 cách như thực”. Sự giải
thích này về tâm bồ đề mà người tu hành
mong cầu thực ra là mở bày chỗ quí báu của
công đức Như lai.
Ý nghĩa trong câu nói trên đại khái cho
rằng tâm của hết thảy chúng sinh vốn có
đầy đủ công đức của Mạn đồ la Kim cương
giới và Thai tạng giới, bởi thế, người tu hành
phải quán xét thực tướng của tự tâm 1 cách
đúng như thực. Nếu chứng biết tâm mình
một cách rõ suốt thì chứng được quả Phật
bồ đề. Cho nên câu “Như thực tri tự tâm”
(Biết tâm mình đúng như thực)trong Mật giáo
chứa đựng vô lượng nghĩa sâu xa, mầu nhiệm
và được xem là toàn thể yếu chỉ tinh túy của
bộ kinh Đại nhật.
NHƯ THỰC TRÍ
11806

Trí như thực. Chỉ cho trí chung của cả 5
trí nói trong Mật giáo.
Năm trí là: Pháp giới thể tính trí, Đại
NHƯ THỰC TRÍ

11807

N
3919
viên kính trí, Bình đẳng tính trí, Diệu quan
sát trí và Thành sở tác trí, là trí thể mà hành
giả Chân ngôn chứng được nhờ kết quả của
sự phát tâm tu hành, cũng chính là trí nội
chứng của đức Đại nhật Như lai.
Nếu đứng trên quan điểm hướng nội tự
chứng mà nói, thì 5 trí trên gọi là trí Chính
thể; còn nói theo phương diện hướng ngoại
lợi sinh thì gọi là trí Hậu đắc. Vì thế, Như
thực trí tuy chung cho cả 2 trí Chính thể và
Hậu đắc, nhưng nói theo sự tự chứng thì phần
nhiều dùng danh từ Chính thể trí, vì chứng
lí thực tế chữ (a) vốn chẳng sinh của lục
đại chân như, nên gọi là Như thực trí.
Ngoài ra, vì đức Phật có năng lực tự biết
rõ thực tướng các pháp, cho nên được gọi là
bậc Như thực tri. Lại vì đức Phật chẳng
những tự thấu suốt thực tướng các pháp,
mà còn giảng nói cho chúng sinh biết rõ về
thực tướng ấy, cho nên Ngài cũng được tôn
xưng là bậc Như thực thuyết. Hai danh xưng
đều là đức hiệu của Phật thường được thấy
trong các kinh điển.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.1].
NHƯ THỰC TU HÀNH
Chỉ cho sự tu hành đúng với thực tướng,
như Bồ tát Sơ địa trở lên, chứng được lí Chân
như mà khởi hạnh.
Ngoài ra, như thực tu hành là nương
vào giáo pháp của đức Phật(lí thực tướng)
mà tu hành, cho nên đồng nghĩa với Như
pháp tu hành, Như thuyết tu hành. Như
kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại 12, 279
thượng) nói: “Phải nên tin thuận, như pháp
tu hành”.
11808

[X. kinh Già da sơn đính; Vãng sinh luận
chú Q.thượng, hạ].
NHƯ THỰC TU HÀNH TƯƠNG ỨNG
Chỉ cho lòng tin và sự tu hành ứng hợp
với nghĩa thực của giáo pháp.
Theo Vãng sinh luận chú quyển hạ của
ngài Đàm loan thì niệm Phật có 3 thứ chẳng
tương ứng, tức là tuy niệm Phật mà lòng
tin chẳng thuần, không chuyên nhất, chẳng
liên tục, gọi là Bất tương ứng. Trái lại, tâm
thuần, chuyên nhất và liên tục thì gọi là
Tương ứng.
(xt. Tam Tín Tam Bất).
NHƯ TỊNH HÒA THƯỢNG NGỮ LỤC
Cũng gọi Thiên đồng Như tịnh thiền sư
ngữ lục.
Ngữ lục, 2 quyển, do Thiền sư Thiên
đồng Như tịnh (1163-1228) thuộc tông Tào
động soạn vào đời Nam Tống, các vị Văn
tố, Diệu tông và Duy kính biên tập; được
thu vào Đại chính tạng tập 48.
Nội dung sách này ghi chép lại những
bài pháp ngữ thướng đường cho đến các bài
tiểu tham, phổ thuyết, pháp ngữ, tụng cổ,
tán Phật tổ, tự tán, tiểu Phật sự, kệ tụng...
của Thiền sư Như tịnh nói ở chùa Thanh
lương thuộc phủ Kiến khang, chùa Thụy
nham ở Thai châu, chùa Tịnh từ tại phủ
Lâm an, chùa Thụy nham thuộc Minh châu
và chùa Cảnh đức ở Thiên đồng.
Ngài Như tịnh là bậc Tông tổ tiêu biểu
của tông Tào động, đệ tử nối pháp của
ngài là Thiền sư Đạo nguyên, Tổ khai sáng
của tông Tào động Nhật bản. Bởi thế, qua
bộ ngữ lục này, ta có thể thấy được địa vị
quan trọng của ngài Như tịnh đối với lịch
sử tông Tào động Trung quốc và Nhật
bản.
11809

hương trát bên ngoài bình làm thành bảo
châu.
Trong Mật giáo, nếu pháp tu lấy bảo châu
này làm bản tôn thì gọi là pháp Như ý bảo
châu.
[X. phẩm Ác hữu trong kinh Đại phương
tiện Phật báo ân Q.4; kinh Quán Phật tam
muội hải Q.10, 16; phẩm Thụ trì trong kinh
Nhân vương bát nhã Q.hạ; kinh Đại bảo
tích Q.110; kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.7; luận Đại tì bà sa Q.102].
NHƯ Ý BẢO CHÂU
Tay cầm bảo
châu Như ý

11816

Phật tổ
thống kỉ
quyển 6,
thì khi
ngài Trí khải vâng lời Đại sư Tuệ tư thay
Đại sư giảng kinh Bát nhã, Đại sư Tuệ tư
tay cầm cây Như ý đến tòa giảng khen ngợi
ngài Trí khải.
[X. kinh Ưu bà tắc Q.5; Tăng ni nhật
NHƯ TỰ
Như Ý

11813

N
3921
dụng vật trong luật Tứ phần Q.19; môn Khí
vật trong Thiền lâm tượng khí tiên].
NHƯ Ý BẢO ẤN
...........
I. Như Ý Bảo Ấn.
Cũng gọi Nhất thiết Bồ tát chân đà ma
ni ấn.
Chỉ cho hạt bảo châu như ý Chân đà
ma ni đại biểu cho hình Tam muội da của
hết thảy Bồ tát.
II. Như Ý Bảo Ấn.
Cũng gọi Như ý Bảo châu ấn, Như ý châu
ấn, Bảo ấn, Bảo châu ấn.
Thủ ấn được kết để hiển bày bảo châu
như ý.
Về hình tướng của ấn này, các kinh và
nghi quĩ đều nói khác.
1. Cứ theo kinh Văn thù sư lợi pháp
bảo tạng đà la ni, thì 2 tay tréo vào nhau, 2
ngón trỏ chống vào nhau, co 2 ngón cái tréo
nhau để trong lòng bàn tay. Ấn này cũng
được gọi là ấn Đại tinh tiến như ý bảo.
2. Cứ theo kinh Bất không quyên sách,
thì ấn này là “Nội phược quyền”, 2 ngón cái
đè lên nhau ở trong lòng bàn tay, dựng đứng
2 ngón giữa, đầu ngón hơi co và chạm vào
nhau, cạnh lóng giữa của 2 ngón trỏ, 2 ngón
giữa ép vào nhau, đầu ngón thì dính vào
nhau. Ấn này cũng được gọi là ấn Bất không
quyên sách như ý bảo.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.5, 10; Chư nghi
quĩ bẩm thừa lục Q.6, 8].
NHƯ Ý BẢO CHÂU
...........
Phạm:Cintà-maịi.
11814

Hán âm: Chân đà ma ni, Chấn đa mạt
ni.
Cũng gọi Như ý bảo, Như ý châu, Ma ni
bảo châu, Mạt ni bảo, Vô giá bảo châu, Như
ý ma ni.
Chỉ cho loại bảo châu có năng lực biến
hiện ra các thứ quí báu theo ý muốn của
mình. Bảo châu này còn có công năng trừ
bệnh, dứt khổ. Thông thường bảo châu này
được dùng để ví dụ đức cao quí của Phật và
tượng trưng cho công đức của kinh điển.
Cứ theo kinh Tạp bảo tạng quyển 6 thì
bảo châu Như ý được lấy từ bộ óc của cá
Ma kiệt. Còn theo luận Đại trí độ quyển
29 thì bảo châu Như ý lấy từ óc của vua
rồng, hoặc từ vật kim cương của trời Đế
thích cầm ở tay rơi xuống vỡ nát mà có.
Cũng có thuyết cho rằng bảo châu này là
do xá lợi của đức Phật biến hóa ra để làm
lợi ích cho chúng sinh.
Bảo châu như ý là vật cầm
tay của các ngài Như ý luân
Quan âm, Mã đầu Quan âm
và bồ tát Địa tạng, có khả
năng làm cho nguyện vọng
của chúng sinh được đầy đủ
như ý.
Ngoài ra, theo phẩm Như ý bảo châu
trong kinh Như ý bảo châu chuyển luân bí
mật hiện thân thành Phật kim luân chú
vương, thì bảo châu Như ý do 11 thứ trân
quí hợp thành, đó là: Xá lợi Phật, vàng ròng,
bạc, trầm hương, bạch đàn, tử đàn, hương
đào, trầm cây dâu, trầm cây bạch tâm, trầm
cây bách và chân tất. Cũng tức là bảo châu
Như ý hình tròn được làm bằng vàng ròng,
bạc trắng, ở giữa đặt 32 viên xá lợi Phật,
đựng trong 1 cái bình quí rồi nhồi bột
11815

hương trát bên ngoài bình làm thành bảo
châu.
Trong Mật giáo, nếu pháp tu lấy bảo châu
này làm bản tôn thì gọi là pháp Như ý bảo
châu.
[X. phẩm Ác hữu trong kinh Đại phương
tiện Phật báo ân Q.4; kinh Quán Phật tam
muội hải Q.10, 16; phẩm Thụ trì trong kinh
Nhân vương bát nhã Q.hạ; kinh Đại bảo
tích Q.110; kinh Kim quang minh tối thắng
vương Q.7; luận Đại tì bà sa Q.102].
NHƯ Ý BẢO CHÂU
Tay cầm bảo
châu Như ý

11816

N
3922
NHƯ Ý BẢO CHÂU CHUYỂN LUÂN BÍ MẬT
HIÊN THÂN THÀNH PHẬT KIM LUÂN CHÚ
VƯƠNG KINH
Cũng gọi Như ý bảo châu kim luân chú
vương kinh, Kim luân chú vương kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Tam tạng Bất
không dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 19.
Nội dung kinh này nói về công đức của
bảo châu Như ý. Toàn kinh chia làm 9 phẩm:
Phẩm Phóng bát, phẩm Thiện ác nhân quả,
phẩm Như ý bảo châu, phẩm Đại mạn đồ
la, phẩm Quán đính ấn chân ngôn, phẩm A
xà lê thành Phật, phẩm Tất địa thành tựu,
phẩm Hộ ma và phẩm Chúc lụy.
NHƯ Ý BẢO CHÂU LUẬN
Cũng gọi Như ý luận.
Tên gọi khác của luận Thích ma ha diễn
(gọi tắt: Thích luận), do ngài Long thụ soạn
để chú thích luận Đại thừa khởi tín của ngài
Mã minh.
Nội dung luận này bàn rõ về yếu chỉ
Đại thừa(Ma ha diễn)như: Nhất nhất tâm
thức, Như nghĩa ngôn thuyết, Bất nhị ma
ha diễn... Từ xưa đến nay tác phẩm này
được giới Phật giáo Trung quốc, Nhật bản,
Đại hàn... xem trọng, đặc biệt Mật giáo lại
càng chú trọng hơn bằng cách chú thích,
khắc bản in, giảng giải để quảng bá. Văn
từ của bộ Thích luận này rất hoàn bị, đầy
đủ vô biên công đức, bao quát hết các nghĩa,
giống như bảo châu như ý hàm chứa vô
lượng công đức thù thắng, có thể tùy thời
ánh hiện muôn tượng, vì thế được gọi là
Như ý bảo châu luận.
11817

Lại nữa, pháp môn Đại thừa bất nhị
được trình bày trong toàn bộ Thích luận
là thể tính của vô lượng vô số pháp môn,
cũng như bảo châu Như ý là gốc của các
thứ báu trong thế gian, cho nên lấy tên là
Như ý luận.
NHƯ Ý BẢO THỤ SỬ
Tạng: Dpag-bsam ljon-bzaí.
Cũng gọi: Như ý bảo châu sử.
Gọi đủ: Fphags-yul rgya-nag-chenpo
bod daí sog-yul-du dam-pa#i chosbyuí-
tshul dpag bsam ljon-bzaí.
Tác phẩm lịch sử về chính pháp Phật
giáo tại các nước Ấn độ, Tây tạng, Trung
quốc, Mông cổ, do vị tăng học giả người Tây
tạng là Tùng ba khám bố (Tạng: Sum-pa
mkhan-po, 1704-1776) soạn thành vào năm
1748. Sách được chia làm 4 thiên:
- Thiên thứ 1: Trình bày về lịch sử Phật
giáo Ấn độ, như nguồn gốc của dòng dõi
Thích ca, bàn về những truyện tiền thân
của đức Phật, truyện Phật Thích ca, 3 lần
kết tập, sự phân hóa từ 4 bộ phái căn bản
chia thành 18 bộ phái, sự truyền bá của
Tiểu thừa và Đại thừa, chùa Đại bồ đề, sự
thiết lập Bồ đề già da, nguyên nhân sự suy
vi của Phật giáo, sự kết tập và giáo nghĩa
của Kim cương thừa, những Vương triều
bảo hộ Phật giáo sau khi đức Phật nhập
diệt, quá trình Phật giáo truyền bá đến các
nước châu Á, truyện kí và sự tích của các
Luận sư từ ngài Long thụ trở xuống, nguồn
gốc của văn tự, văn pháp, luận lí, tạo pháp,
vẽ tượng...
- Thiên thứ 2: Trình bày về lịch sử Phật
giáo Tây tạng.
- Thiên thứ 3: Nói về lịch sử Phật giáo
và các triều vua Trung quốc.
11818

- Thiên thứ 4: Ghi chép về lịch sử Phật
giáo và các triều vua Mông cổ.
Sau hết, tác giả nói rõ về lí do biên soạn
bộ sử này và các kinh điển được dùng làm
tư liệu tham khảo.
Tác giả vốn tên là Da xá phạ trụ (Tạng:
Ye-zes dpal-#byor), là 1 tăng sĩ bác học,
NHƯ Ý BẢO CHÂU LUẬN

11819

N
3923
ngoài Phật học, tác giả còn tinh thông các
nền học thuật khác. Tác giả đã dành trọn
cuộc đời mình cho sự nghiệp học vấn và
sáng tác. Ngài đã có 88 tác phẩm. Bộ sử
này là 1 trong những tác phẩm tiêu biểu
của ngài.
[X. Nhật bản Tây tạng học hội hội báo
số 2]. (xt. Da Xá Phạ Trụ).
NHƯ Ý BẢO TỔNG TRÌ VƯƠNG KINH
Kinh, 1 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào
năm Thái bình hưng quốc thứ 5 (980), đời
Tống, được thu vào Đại chính tạng tập 21.
Nhan đề “Như ý bảo tổng trì” của kinh
này là tên của thần chú. Nội dung kinh này
nói về cách thụ trì và công đức của thần chú
(chương cú) Như ý bảo tổng trì, đồng thời
nhấn mạnh rằng nếu thụ trì thần chú này
mà lòng tin không trong sạch, hoặc không
kiên định chuyên chú thì không thể thấy
nghe chư Phật.
Nhưng trong kinh này không ghi chép
nguyên văn của thần chú nói trên.
NHƯ Ý BÌNH
........
Cũng gọi Thiện bình, Bảo bình, Đức
bình, Mãn bình, Hiền bình, Cát tường bình.
Bình như ý. Bình này có công năng sinh
ra phúc lành đầy đủ như ý của mình mong
muốn, nên gọi là bình Như ý. Trong Mật
giáo, bình này được dùng để đựng 5 thứ báu,
5 loại hương, 5 vị thuốc, 5 thứ hạt và nước
thơm để cúng dường chư Phật, Bồ tát. Bình
này được đặt ở 4 phía của hội Nhất ấn trong
Mạn đồ la Kim cương giới; cũng được đặt ở
chính giữa và 4 góc của Đại đàn.
11820

(xt. Ngũ Bình).
NHƯ Ý BỔNG
Cây gậy trên đầu có đặt viên bảo châu
như ý, là 1 trong những pháp khí của Mật
giáo. Gậy này cũng là hình Tam muội da
của trời Tì sa môn.
Cứ theo Từ thị bồ tát niệm tụng pháp
quyển hạ, thì tay thứ 13 bên phải trong 30
tay của bồ tát Di lặc cầm cây gậy này. Còn
theo kinh Bất không quyên sách quyển 22
thì cây Như ý bảo trượng(gậy như ý bảo)mà
bồ tát Bất không vương Quan thế âm cầm ở
1 tay trong 6 tay của Ngài là đồng loại với
cây Như ý bổng này.
Vì thương xót chúng sinh nên các vị Bồ
tát dùng cây gậy này phá trừ nghiệp tham
lam, bỏn sẻn để mang lại cho họ niềm vui
bảo châu như ý.
NHƯ Ý CHÂU TÀNG
...........
Cũng gọi Ma ca la câu xá.
Bảo châu như ý có khả năng hàm chứa
(tàng)muôn pháp, cho nên dùng “châu như
ý” làm nghĩa “hàm tàng” mà gọi là Như ý
châu tàng. Hoặc dùng với nghĩa tàng là năng
hàm, châu là sở hàm mà gọi là Như ý châu
tàng(kho châu như ý).
[X. luận Thích ma ha diễn Q.2].
NHƯ Ý ĐIÊN
........
Chỉ cho cung điện được trang nghiêm
bằng châu như ý. Tức là cung điện của bồ
tát Di lặc trên cõi trời Đâu suất.
(xt. Như Ý Bảo Châu).
NHƯ Ý LUÂN BỒ TÁT NIÊM TỤNG PHÁP
Cũng gọi Quán tự tại bồ tát như ý luân
niệm tụng nghi quĩ, Quán tự tại như ý luân
niệm tụng pháp, Như ý luân niệm tụng nghi
11821

quĩ, Như ý luân niệm tụng pháp.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Tam tạng Bất
không dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 20.
NHƯ Ý LUÂN BỒ TÁT NIÊM TỤNG PHÁP

11822

N
3924
Nghi quĩ này là pháp niệm tụng của
bồ tát Quan âm Như ý luân, là nguyên
bản thứ tự pháp Như ý luân Tứ độ gia
hạnh và thứ tự tác pháp được trình bày
trong đó là tác pháp tiêu chuẩn của pháp
tu Mật giáo.
NHƯ Ý LUÂN DU GIÀ
Cũng gọi Quán tự tại bồ tát như ý luân
du già, Quán tự tại bồ tát như ý luân du già
niệm tụng pháp, Như ý luân du già niệm
tụng pháp.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Tam tạng Bất
không dịch vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 20.
Nội dung nghi quĩ này nói về tiêu
chuẩn tuyển chọn đệ tử vào đàn để được
trao truyền pháp tu, đồng thời, giải thích
rõ ý nghĩa 6 tay của bồ tát Quan âm Như
ý luân và tư tưởng thành Phật ngay trong
đời hiện tại.
Ngoài ra, nghi quĩ này còn có thể bổ
sung cho những chỗ nói chưa được rõ ràng
trong nghi quĩ niệm tụng Quán tự tại bồ
tát Như ý luân cũng do ngài Tam tạng Bất
không dịch.
NHƯ Ý LUÂN ĐÀ LA NI KINH
Kinh, 1 quyển, do ngài Bồ đề lưu chí
dịch vào năm Cảnh long thứ 3 (709) đời
Đường, được thu vào Đại chính tạng tập
20.
Kinh này gồm có 10 phẩm, nội dung
tường thuật việc đức Phật đáp lời thỉnh cầu
của bồ tát Quán tự tại mà tuyên thuyết Đà
la ni căn bản, Đà la ni đại tâm, Đà la ni
tiểu tâm và nói về công đức niệm tụng
11823

những Đà la ni này cùng với phương pháp
thụ trì.
Kinh này có 3 bản dịch khác nhau:
1. Quán thế âm bồ tát bí mật tạng như
ý luân đà la ni thần chú kinh, do ngài Thực
xoa nan đà dịch.
2. Quán thế âm bồ tát như ý ma ni đà
la ni kinh, do ngài Bảo tư duy dịch.
3. Quán tự tại bồ tát như ý tâm đà la
ni chú kinh, do ngài Nghĩa tịnh dịch.
Ba bản dịch trên đây đều được dịch vào
đời Đường, trong đó, bản của ngài Bồ đề
lưu chí là hoàn bị hơn cả.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.14].
NHƯ Ý LUÂN LIÊN HOA TÂM NHƯ LAI TU HÀNH
QUÁN MÔN NGHI
Cũng gọi Như ý luân liên hoa tâm quán
môn nghi.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Từ hiền dịch
vào đời Tống, được thu vào Đại chính tạng
tập 20.
Nội dung nghi quĩ này tường thuật việc
đức Thế tôn ở trên đỉnh núi Tu di nói cho
các chúng hữu tình nghe về pháp tu Như ý
luân Quan âm và thứ tự niệm tụng.
Thứ tự niệm tụng nói trong kinh này
tức là hình thái nguyên thủy của thứ tự pháp
Như ý luân. Toàn kinh được viết theo thể
văn vần Ngũ ngôn.
NHƯ Ý LUÂN MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la lấy bồ tát Quan âm Như ý
luân làm vị Trung tôn mà kiến lập. Có nhiều
thuyết khác nhau:
1. Cứ theo phẩm Đàn pháp trong kinh
Như ý luân đà la ni, thì Mạn đồ la này
chia ra Nội viện và Ngoại viện, ở chính
giữa Nội viện vẽ 1 hoa sen nở gồm 32 cánh,
11824

trên đài sen đặt bồ tát Thánh quán tự tại
Như ý luân 2 tay. Bốn phương vẽ tượng
minh vương Viên mãn ý nguyện, bồ tát Đại
thế chí, minh vương Quan thế âm mã đầu
và minh vương Quan thế âm tứ diện. Bốn
NHƯ Ý LUÂN MẠN ĐỒ LA

11825

N
3925
góc thì vẽ bồ tát Bạch y quan thế âm mẫu,
bồ tát Đa la, La sát nữ nhất kế và bồ tát Tì
câu chi. Bốn phương của Ngoại viện thì vẽ
trời Đế thích, vua Diêm ma, Thủy thiên và
trời Đa văn, 4 góc là thần Hỏa thiên, vua
La sát, vua Phong thiên và vua Đại tự tại
thiên. Xen vào đó còn vẽ các tượng Nhật
thiên tử, Nguyệt thiên tử, Địa thiên thần,
Đại phạm thiên vương, A tố la vương và
minh vương Thủy phược bà ca.
2. Cứ theo Biệt tôn tạp kí quyển 18,
thì Nội viện có 1 vòng tròn to bằng bánh xe
lớn, ở giữa vòng tròn là tượng bồ tát Quan
thế âm Như ý luân 2 tay; 4 phương và 4 góc
đặt 8 vị Đại Quan âm gồm minh vương Viên
mãn ý nguyện...(như đã nói ở trên). Bốn góc
phía ngoài vòng tròn vẽ hình 4 vị bồ tát Nội
cúng dường: Hí, Man, Ca, Vũ. Bốn phương
của Ngoại viện đặt 4 Nhiếp bồ tát: Câu, Sách,
Tỏa, Linh và 4 góc là 4 bồ tát Ngoại cúng
dường: Hương, Hoa, Đăng, Đồ. Còn mặt
đông của Ngoại viện là Nguyệt thiên, Đa
văn thiên; mặt nam là Tự tại thiên, Phạm
thiên, Đế thích thiên, Hỏa thiên, mặt tây là
Địa thiên, Diệm ma thiên; mặt bắc là La sát
thiên, Nhật thiên, Thủy thiên và Phong
thiên.
Ngoài ra,kinh Thất tinh như ý luân bí
mật yếucó nêu Mạn đồ la Thất tinh như ý
luân, ở giữa cũng an trí bồ tát Quan âm Như
ý luân 2 tay làm trung tâm, nhưng 4 chung
quanh thì vẽ 7 ngôi sao Bắc đẩu và thần
Quỉ tử mẫu.
NHƯ Ý LUÂN PHÁP
Cũng gọi Như ý luân quan âm pháp, Như
11826

ý luân bảo châu pháp.
Pháp tu lấy bồ tát Quan âm Như ý luân
làm bản tôn để cầu tăng thêm phúc đức,
giảm thiểu tội chướng, diệt trừ khổ não và
đầy đủ ý nguyện.
Ngoài ra, nếu pháp tu lấy viên bảo châu
Như ý của bồ tát Quan thế âm Như ý luân
cầm làm bản tôn, thì gọi là pháp Như ý
bảo châu, gọi tắt là pháp Bảo châu. Pháp
này là pháp sâu kín nhất trong Mật giáo, là
pháp bí mật quán tưởng xá lợi đức Phật
chính là bảo châu Như ý. Khi tu pháp này
thì đặt tháp ở chính giữa đạo tràng, trong
tháp đặt chiếc bình bằng vàng có đựng xá
lợi(bảo châu Như ý) của đức Phật. Chủng
tử là (trà#), biểu thị nghe chân lí Pháp
thân như như mà phát tâm bồ đề, nương
theo như như tịch tĩnh tu hành mà chứng
được quả “phiền não tức bồ đề”, nhập vào
nghĩa bí tạng hải tam đức của Đại niết bàn.
[X. Quán tự tại bồ tát như ý luân niệm
tụng nghi quĩ; Quán tự tại bồ tát như ý luân
du già; Quán tự tại như ý luân bồ tát du già
Pháp yếu].
NHƯ Ý LUÂN QUAN ÂM
Như ý luân, Phạm: Cintàmaịicakra.
Gọi đủ: Như ý luân Quán thế âm bồ tát.
Cũng gọi Như ý luân bồ tát, Như ý luân
vương bồ tát.
Một trong 6 vị bồ tát Quan âm. Vị Bồ
tát này tay cầm bảo châu như ý và pháp
luân(bánh xe pháp)để cứu giúp tất cả chúng
sinh đau khổ và thành tựu các nguyện vọng
của chúng sinh.
Như ý bảo châu chỉ cho vật trân quí ở
thế gian và của báu thực tướng xuất thế gian;
2 thứ của báu này có công năng khiến chúng
sinh sinh ra phúc đức. Pháp luân nghĩa là
11827

quay bánh xe pháp, có khả năng làm cho
chúng sinh sinh ra trí đức.
Bồ tát Như ý luân Quan âm được an trí
trong viện Quan âm của Hiện đồ mạn đồ la
Thai tạng giới, Mật giáo, mật hiệu là Trì bảo
kim cương, hình Tam muội da là bảo châu
Như ý, chủng tử là (hrì#). Hình tượng
của Ngài có nhiều kiểu khác nhau như: 2
tay, 4 tay, 6 tay, 8 tay, 10 tay, 12 tay... Trong
NHƯ Ý LUÂN QUAN ÂM

11828

N
3926
đó, tượng Như ý luân Quan âm có 2 tay là
tượng Phật trước thời Mật giáo, còn tượng
Như ý luân Quan âm có 6 tay thì rất được
người đời tôn thờ.
Từ xưa đến nay, 6 tay của vị Bồ tát này
được phối hợp với 6 vị Quan âm và 6
đường, tức: Bên phải, tay thứ nhất là tay
Tư duy phối với Thánh quan âm và đường
địa ngục; tay thứ 2 là tay Như ý bảo châu
phối với Thiên thủ quan âm và đường ngã
quỉ; tay thứ 3 là tay Niệm châu (cầm xâu
chuỗi)phối với

11829

6 tay được bảo
tồn. Tại Tích
lan, Java, Nhật
bản... cũng còn
có các loại hình
tượng của vị Bồ
tát này.
[X. phẩm Tựa kinh Như ý luân đà la ni;
phẩm Tụng niệm pháp trong kinh Như ý
luân đà la ni; kinh Như ý ma ni chuyển luân
thánh vương; kinh Quán tự tại bồ tát như ý
tâm đà la ni chú; Quán tự tại bồ tát như ý
luân du già; Quán tự tại bồ tát như ý luân
niệm tụng nghi quĩ].
NHƯ Ý MA NI BÌNH
..............
Bình báu có vẽ Mạn đồ la. Bình này có
công năng sinh ra tất cả pháp thế gian và
xuất thế gian, giống như bảo châu Như ý có
khả năng sinh ra các bảo vật.
Cứ theo phẩm Như ý ma ni bình trong
kinh Bất không quyên sách quyển 12, thì
bình này được làm bằng vàng, bạc, đồng,
sành..., trên thân bình vẽ hoa sen, miệng
bình vẽ tua nhụy hoa để làm kí hiệu 4
phương và hoa sen được chia làm 3 tầng
trên, giữa, và dưới. Trên lá sen ở các mặt
đông, nam, tây, bắc của mỗi tầng có vẽ tượng
các Bồ tát, Thiên tử, tinh tú, chư thiên...
Ngoài ra, còn vẽ hình các đồ trang sức như
chuỗi ngọc, áo trời, gậy...
Cứ theo truyền thuyết, bình này đến nay
vẫn chưa được làm xong.
NHƯ Ý MA NI ĐÀ LA NI KINH
I. Như Ý Ma Ni Đà La Ni Kinh.
Cũng gọi: Quan thế âm bồ tát như ý ma
ni đà la ni kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Bảo tư duy dịch
11830

vào khoảng năm Tự thánh thứ 9 đến năm
Thần long thứ 2 (693-706) đời Đường, thu
vào Đại chính tạng tập 20.
(xt. Kinh Quan Thế Âm Bồ Tát Như Ý
Ma Ni Đà La Ni).
II. Như Ý Ma Ni Đà La Ni Kinh.
Cũng gọi: Như ý ma ni kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Thí hộ dịch vào
sau năm Thái bình hưng quốc (980) đời
Tống, được thu vào Đại chính tạng tập 21.
NHƯ Ý MA NI ĐÀ LA NI KINH
Như Ý Luân Quan Âm

11831

N
3927
Nội dung kinh này thuật lại việc đức Phật
nói cho ngài A nan về pháp tiêu trừ tai nạn
sấm sét sợ hãi. Kinh nói, ở 4 phương đông,
tây, nam, bắc, đều có thần sấm tên là A già,
Thiết đế rô, Đa bát ra, Tảo na ma nễ. Nếu
người nào biết được chỗ ở của thần sấm rồi,
viết tên hiệu của vị thần ấy mà cúng dường
thì tránh được tất cả sự sợ hãi và thương tổn
do sấm sét gây ra.
Ngoài ra, ngài Thí hộ còn dịch 1 bản
kinh cùng loại với kinh trên là Tiêu trừ nhất
thiết thiểm điện chướng nạn tùy cầu như ý
đà la ni kinh.
NHƯ Ý TÂM ĐÀ LA NI CHÚ KINH
Cũng gọi Quán tự tại bồ tát như ý tâm
đà la ni chú kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Nghĩa tịnh dịch
vào năm Cảnh long thứ 4 (710) đời Đường,
được thu vào Đại chính tạng tập 20.
Nội dung kinh tường thuật việc bồ tát
Quán tự tại được đức Phật hứa khả, tuyên
nói Đà la ni Vô chướng ngại Quán tự tại
liên hoa như ý bảo luân vương. Đức Phật lại
bảo: Nếu ai trì tụng thần chú này 1 biến thì
trừ diệt được tội, qua khỏi tai nạn và thành
tựu sự nghiệp. Còn nếu ngày nào cũng trì
tụng 108 biến thì cảm thấy được thế giới
Cực lạc của đức Phật A di đà và núi Bổ đát
la của bồ tát Quan thế âm, không bị đọa
vào đường ác.
Kinh này có 3 bản dịch khác như sau:
1. Phẩm thứ nhất kinh Quán thế âm bồ
tát bí mật tạng như ý luân đà la ni thần chú,
do ngài Thực xoa nan đà dịch vào đời Đường.
2. Nửa trước của kinh Quán thế âm bồ
11832

tát như ý ma ni đà la ni, do ngài Bảo tư duy
dịch vào đời Đường.
3. Phẩm thứ 1, thứ 2 kinh Như ý luân đà
la ni, do ngài Bồ đề lưu chí dịch vào đời
Đường.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.13; Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ
mục lục].
NHƯ Ý THÔNG
........
Cũng gọi Như ý túc thông, Thân như ý
thông, Thân thông, Thần cảnh trí chứng
thông, Thần cảnh trí thông, Thần túc thông.
Sức thần thông có thể bay đi vô ngại và
tự tại chuyển biến cảnh giới, hóa hiện các
loài như người... Là 1 trong 5 thần thông, 1
trong 6 thần thông.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 5 thì có 3
loại Như ý: Năng đáo, Chuyển biến và
Thánh như ý. Trong đó, Năng đáo (có thể
đến nơi)lại chia làm 4 thứ:
1. Thân có thể bay đi, như chim không
bị ngă

11833

N
3928
điều mà 2 bộ luận này(tức Đại trí độ và Đại tì
bà sa)nói phần nhiều giống nhau.
Ngoài ra, luận Du già sư địa quyển 37,
đem Thần cảnh trí thông(Như ý thông) của
Phật và Bồ tátchialàm 2 thứ là Năng biến
thông và Năng hóa thông. Trong đó, Năng
biến thông có 18 thần biến là: Chấn động
(làm rúng động khắp tất cả thế giới), Xí nhiên
(lửa cháy bừng bừng), Lưu bố(ánh sáng chiếu
khắp nơi), Thị hiện(tùy theo ý muốn mà thị
hiện), Chuyển biến (biến vật này thành vật
khác), Vãng lai(tùy ý muốn mà qua lại khắp
nơi không gì làm cho trở ngại được), Quyển
(biến xa thành gần), Thư(biến gần thành xa),
Chúng tượng nhập thân(có thể làm cho các
hình tượng như người, vật đi vào thân mình),
Đồng loại vãng thú(có thể đi đến các chúng
Sát đế lợi, Bà la môn cho đến chư thiên... đồng
hóa như họ về sắc tướng, ngôn ngữ... để diễn
nói chính pháp), Hiển(hiện thân 1 cách tự
do, tự tại trăm nghd
i ch

11835

[X. Khai nguyên thích lục Q.7; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.10].
NHƯƠNG NGU LÍ ĐỒNG NỮ
Nhương ngu lí, Phạm: Jàígulì.
Cũng gọi Thường cầu lợi, Thường cù lê,
Nhương ngu lê, Nhương câu lê.
NHƯƠNG NGU LÍ ĐỒNG NỮ

11837

N
3929
Vị thần nữ tiêu trừ
rắn độc, cũng là hóa
thân của bồ tát Quán tự
tại, ở trên núi Hương
túy, uống nước độc, ăn
trái độc, với bản nguyện
diệt trừ các thứ độc hại.
Vì Ngài hiện tướng
người nữ nên gọi là
Đồng nữ, cũng gọi Độc
nữ; nhưng thực ra Ngài
chẳng phải nữ nên cũng
gọi là Đồng tử.
Theo kinh Thường cù lợi độc nữ đà la
ni, thì Ngài là hình đồng nữ, dùng da làm
áo, tay trái cầm kiếm hàng độc, tay phải kết
ấn Quản độc mộc, khắp mình quấn rắn độc
làm vòng, xuyến, chuỗi anh lạc... để trang
điểm.
Theo kinh Nhương ngu lê đồng nữ, thì
thân Ngài màu xanh, có 7 mặt, 4 tay, 2 tay
bên phải cầm cây xoa 3 chĩa và 3 đến 5 cái
lông chim công; 2 tay bên trái giữ con rắn
đen và kết ấn Thí vô úy, dùng rắn độc làm
chuỗi anh lạc để trang sức và từ trong các lỗ
chân lông đều phát ra lửa.
Pháp tu thờ vị tôn này làm bản tôn, gọi
là pháp Nhương ngu lí đồng nữ.
[X. kinh Quán tự tại bồ tát hóa thân
Nhương ngu lí duệ đồng nữ tiêu phục độc
hại đà la ni].
NI BẠC NHĨ
... ... ..
Cũng gọi: Ni ba la quốc, Nê bà la quốc,
Niết ni lạt quốc, Ni bát lạt quốc.
11838

Tên cũ của nước Nepal hiện nay. Nước
này nằm ở Trung nam á, phía nam Tây
tạng, núi Hi mã lạp nhã (Malaya) chiếm
hết 90% đất đai, thủ đô là Katmandu. Dân
cư khoảng hơn 4 triệu người và hầu hết
sống bằng nghề nông, tương đối còn nghèo
đói, lạc hậu.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 7,
nước Ni bạc nhĩ chu vi hơn 4 nghìn dặm,
dân cư tin cả tà lẫn chính, tu học cả Đại
thừa và Tiểu thừa. Quốc vương thuộc dòng
dõi Sát đế lợi và rất kính tin Phật pháp. Đây
là ghi chép về tình hình nước Nepal vào thế
kỉ VII. Trong khi Phật giáo suy tàn ở Ấn độ
thì tại Ni bạc nhĩ Phật giáo vẫn hưng thịnh.
Phật giáo được truyền đến đây vào thời vua
A dục, hiện nay ở gần Katmandu vẫn còn 1
ngôi chùa Phật được xây dựng vào thời đó.
Khi ngài Huyền trang đến Ấn độ, chúng tăng
nước này có khoảng hơn 2 nghìn vị. Từ đó
về sau, Phật giáo dần dần hòa nhập với tín
ngưỡng Thấp bà giáo mà hình thành Phật
giáo Đát đặc la.
Từ thế kỉ XVIII trở về trước, nước Ni
bạc nhĩ lần lượt bị Ấn độ, Tây tạng và các
dân tộc du mục ở vùng Trung á khống chế,
cho mãi đến năm 1768, Quốc vương
Prithwi Narayan Shah thuộc tộc Gurkhas
ở miền Tây nổi dậy, thống nhất đất nước,
dời đô về Katmandu, đó là vị Thủy tổ của
vương triều Ni bạc nhĩ. Phật giáo thời đó
rất hưng thịnh, sau suy dần, cho đến nay ở
Katmandu, Rhatgon, Patan... vẫn còn có
hơn 2 nghìn 7 trăm ngôi chùa viện. Trong
nước Ni bạc nhĩ có vườn Lam tì ni, nơi
đức Phật giáng sinh và các di tích cổ của
thành Ca tì la vệ. Hiện nay, nước Ni bạc
NI BẠC NHĨ
11839

Đồng Nữ Nhương Ngu Lí Ni Bạc Nhĩ

11840

N
3930
nhĩ có các tín ngưỡng tông giáo như: Ấn
độ giáo(quốc giáo), Lạt ma giáo, Phật giáo,
Hồi giáo... Trong đó, tín đồ Phật giáo chiếm
10% dân số toàn quốc, tập trung ở
Katmandu và vùng biên giới phía bắc.
Ni bạc nhĩ có nhiều kinh điển Phật giáo
bằng tiếng Phạm. Từ đầu thế kỉ XIX, các
nhà học giả như: B. H. Hodgson, D. Wright,
Bendall người Anh, S. Lévi người Pháp và
Hà khẩu Tuệ hải, Thần lượng Tam lang,
Cao nam Thuận thứ lang... người Nhật đã
nối tiếp nhau đến Ni bạc nhĩ để sưu tầm và
đã phát hiện 1 lượng lớn kinh sách Phật giáo
bằng tiếng Phạm. Những kinh sách này đã
giúp ích rất nhiều cho công trình nghiên
cứu Phật giáo cận đại.
Theo sự khảo chứng của các học giả thì
Ni bạc nhĩ là nơi bắt nguồn của Phật giáo
Tây tạng. Các kinh thuộc Mật bộ trong tạng
kinh Tây tạng phần lớn đã được dịch ra ở
Ni bạc nhĩ.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.16; Cựu đường
thư Tây nhung liệt truyện thứ 148; History
ofNepàlby D. Wright; Le Népal par Lévi;
On Yuan Chwang vol. II by T. Watters].
(xt. Ni Bạc Nhĩ Phật Giáo).
NI BẠC NHĨ PHẬT GIÁO
Phật giáo ở nước Ni bạc nhĩ.
Mối quan hệ giữa Phật giáo và nước Ni
bạc nhĩ phải kể từ thời đức Phật, bởi vì
thành Ca tì la vệ, nơi thủa xưa đức Phật
sinh ra, chính là phần đất thuộc miền Tây
của Ni bạc nhĩ gần biên giới Ấn độ. Tương
truyền, vào thế kỉ thứ III trước Tây lịch,
lúc đi chiêm bái các nơi Phật tích, vua A
11841

dục đã từng xây 5 ngôi tháp ở nước này và
nay là những di tích xưa nhất hiện còn tại
Ni bạc nhĩ.
Cứ theo Đại đường tây vực kí của ngài
Huyền trang thì khi ngài đến đây vào thế kỉ
thứ VII, Phật giáo và Ấn độ giáo ở Ni bạc
nhĩ vẫn thịnh hành như ở thời đức Phật
vậy. Còn theo Đại đường cầu pháp cao tăng
truyện quyển thượng của ngài Nghĩa tịnh,
thì Ni bạc nhĩ có ngôi chùa Thiên vương rất
lớn, chư tăng trong chùa này rất giỏi về Phạm
ngữ và Phạm thư. Người con nuôi của bà
công chúa Văn thành xuất gia cũng trụ ở
chùa này.
Từ thế kỉ VII đến thế kỉ IX, Ni bạc nhĩ
bị lệ thuộc Tây tạng, về sau được độc lập.
Vào đầu thế kỉ XIII, Phật giáo Ấn độ bị
quân Hồi giáo bách hại, rất nhiều tăng sĩ
lánh nạn đến Ni bạc nhĩ, đồng thời mang
theo nhiều kinh điển, gây nên 1 thời kì
toàn thịnh của Phật giáo ở Ni bạc nhĩ. Rất
tiếc là những kinh điển ấy không được bảo
quản chu đáo, nên đã bị mối mọt hủy hoại.
Mãi đến thế kỉ XIX, học giả người Anh là
ông B. H. Hodgson mớiphát hiện kinh điển
Phật bằng tiếng Phạm. Sau khi ông
Hodgson công bố tin này (năm 1826), giới
học thuật rất kinh ngạc.
Đương thời, các học giả sưu tập được
381 bộ kinh Phật chép tay bằng tiếng Phạm
và phân phối đến các Đại học: Calcutta,
Oxford, London, Paris... để được nghiên
cứu. Ông E. Burnouf người Pháp nhân đó
mà trứ tác cuốn Introduction à l’histoire
du Bouddhisme indien (Ấn độ Phật giáo sử
tự thuyết) và dịch bộ kinh Pháp hoa ra tiếng
Pháp dưới tựa đề: Le Lotus de la Bonne
Loi, từ nguyên bản Phạm ngữ.
11842

Từ năm 1873 đến năm 1876, Đại học
Cambridge của nước Anh cũng sưu tầm được
325 bộ kinh Phật tiếng Phạm. Rồi đến các
học giả người Nhật bản là các ông: Hà khẩu
Tuệ hải, Cao nam Thuận thứ lang, Thần
lượng Tam lang... cũng có được 1 số lớn kinh
tiếng Phạm chép tay và cất giữ tại các Đại
học Tokyo, Kyoto...
Từ thế kỉ VIII đến nay, Phật giáo Ni
bạc nhĩ đã trải qua nhiều thăng trầm biến
đổi, trong 1 thời gian dài đã rơi vào tình
NI BẠC NHĨ PHẬT GIÁO

11843

N
3931
trạng suy đồi. Sau chiến tranh thế giới lần
thứ 2, có chính phủ giúp đỡ nên Phật giáo
mới dần dần được khôi phục. Năm 1956,
Đại hội Phật giáo thế giới được tổ chức tại
đây.
Trong số các kiến trúc hiện còn tại Ni
bạc nhĩ thì có chùaSvayambhù-nàtha ở
Katmandu là nổi tiếng nhất, chùa tháp
Buddha-nàtha là nơi mà người Tây tạng
sống ở Ni bạc nhĩ rất tôn kính, tháp
Changu Narayan khá đẹp, được xây dựng
vào năm
1703. Những
chùa tháp cổ
này vì đã qua
nhiều lần sửa
chữa, nên
không còn
giữ được
phong cách
kiến trúc của
thế kỉ XV trở
về trước nữa.
Ngoài ra, người Ni bạc nhĩ tôn thờ lốt
chân của đức Phật và bồ tát Văn thù, sùng
bái chày Kim cương (Phạm: Vajra), Linh
(Phạm: Liíga). Chày Kim cương tượng
trưng đức Phật, Linh tượng trưng Bát nhã
(trí tuệ). Chày Kim cương và Linh cũng còn
tượng trưng cho Mạn đồ la Kim cương giới
và Thai tạng giới Mật giáo.
[X. Đại đường tây vực kí Q.6, 7; Ni bạc
nhĩ quốc chi Phật giáo (Lai duy, Hiện đại
Phật giáo học thuật tùng san 83); History of
Nepal by D. Wright, Cambridge 1877;
11844

Encyclopaedia Britanica vol. 16 Nepal; Unknown
Nepal by R. N. W. Bishop, London
1952].
NI CÂU ĐÀ PHẠM CHÍ
Ni câu đà, Phạm: Nyagrodha.
Pàli:Nigrodha.
Hán dịch: Vô khuể, Bất sân.
Cũng gọi Ni câu luật đà phạm chí.
Tên của 1 phạm chí ngoại đạo ở thời
đức Phật, sau được Phật giáo hóa và qui y
làm đệ tử của Ngài.
Phạm chí Ni câu đà lúc đầu là ngoại đạo
tại gia thờ Phạm thiên, thường cùng với 500
Phạm chí tụ họp ở rừng cây Ưu đàm bà la
(Phạm:Udumbarikà), gần thành Vương xá
để thảo luận việc nước. Bấy giờ có 1 đệ tử
tại gia qui y đức Phật tên là Tán đà na (Pàli:
Sandhàna) đi qua chỗ rừng này, 500 Phạm
chí trông thấy Tán đà na đều im lặng nhìn
nhau. Lúc đó Ni câu đà đối với Tán đà na
dùng lời chê bai đức Phật, phê bình đệ tử
Phật cứ ở 1 chỗ tu hành, giống như bò mù
ăn cỏ. Bấy giờ đức Phật đang ở trong hang
cây Thất diệp tại núi Tì ha la, nghe biết việc
này liền đến hóa độ 500 Phạm chí, khiến họ
từ bỏ pháp nhơ nhớp mà nhận lãnh pháp
thanh tịnh. Năm trăm Phạm chí nhờ đó mà
được đoan tâm chính ý, lắng nghe lời dạy
bảo của đức Phật.
[X. kinh Ưu đàm bà la trong Trung a
hàm Q.26; kinh Ni câu đà phạm chí].
NI CÂU LUẬT THỤ
Ni câu luật, Phạm: Nyagrodha.
Pàli: Nigrodha.
Hán dịch: Vô tiết, Tung quảng, Đa căn.
Cũng gọi Ni câu đà thụ, Ni câu lũ đà
thụ, Ni câu ni đà thụ, Ni câu loại thụ, Ni
câu lư đà thụ, Nặc cù đà thụ.
11845

Tên khoa học: Ficus indica.
Tên 1 loại cây thuộc họ dâu, hình dáng
giống cây dong, mọc ở Ấn độ, Tích lan...,
cao từ 10m đến 15m, lá hình tròn mà dài,
đầu lá nhọn. Từ nhánh sinh ra rễ rủ xuống,
khi tới đất lại thành gốc, cành lá sum xuê
tỏa ra 4 phía. Hạt của loại cây này rất nhỏ,
nên trong kinh Phật, nó thường được dùng
để ví dụ gieo nhân nhỏ mà được quả lớn.
NI CÂU LUẬT THỤ
Chùa Svayambhù-nàtha

11846

N
3932
Tuệ lâm âm nghĩa quyển 15 giải thích
như sau (Đại 54, 402 thượng): “Thân cây
Ni câu luật tròn trịa thẳng tắp, không có
lóng đốt, cách mặt đất hơn 3 trượng mới
có cành lá. Hạt của nó nhỏ như hạt cây
liễu. Ở Trung
quốc không
có loại cây
này, người ta
gọi nó là cây
liễu, nhưng
không đúng”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.33; kinh Biệt dịch
tạp a hàm Q.8; kinh Đại bản trong Trường
a hàm Q.1; luận Đại trí độ Q.8; luận Câu
xá Q.6].
NI CÂU LUẬT UYỂN
Phạm: Nyagrodhàràma.
Pàli: Nigrodhàràma.
Cũng gọi Ni câu luật viên, Ni câu luật
thụ viên.
Hán dịch: Vô tiết viên, Tung quảng viên.
Khu vườn nằm về phía nam thành Ca tì
la vệ, Trung Ấn độ, là nơi mà, sau khi thành
đạo, đức Phật đã về để nói pháp cho phụ
vương nghe.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 6,
thì vua A dục đã từng xây chùa và dựng
tháp tại khu vườn này. Ở gần đó có tòa tháp
đánh dấu nơi đức Phật đã tiếp nhận áo ca sa
kim lan do di mẫu của Ngài cúng dường.
NI CHÍNH
... ..
Cũng gọi Ni tăng chính.
Chức vụ vị Ni do nhà nước thời Nam
11847

triều, Trung quốc, đặt ra để thống lĩnh ni
chúng.
Cứ theo Tỉ khưu ni truyện quyển 2, vào
năm Thái thủy thứ 2 (466) đời Tống thuộc
Nam triều, vua Minh đế sắc lệnh Ni sư Bảo
hiền làm Đô ấp Tăng chính thống lĩnh ni
chúng.
Ngoài ra, Phật tổ thống kỉ quyển 36, 51,
Đại tống tăng sử lược quyển trung, trong
điều Ni chính, cũng đều có ghi chép việc
này, chỉ khác về niên đại mà thôi.
NI DẠ DA HỌC PHÁI
..............
Ni dạ da, Phạm:Nyàyika.
Hán dịch: Chính lí, Nhân luận, Nhân
minh, Nhân minh xứ.
Cũng gọi Na da tu ma phái, Nhã da tu
ma phái (Phạm: Ĩàya-suma).
Học phái Chính lí, là 1 trong 6 phái Triết
học của Ấn độ, do Kiều đáp ma (Phạm:
Gautama,tứcTúc mục) sáng lập vào khoảng
từ thế kỉ I, II(hoặc có thuyết nói khoảng thế
kỉ III, IV).
Phái này lấy kinh Chính lí (Phạm:
Nyàya-sùtra,tương truyền do Kiều đáp ma
soạn) làm Thánh điển căn bản. Học thuyết
của kinh này lấy triết học tự nhiên và Luận
lí học (Phạm:Hetu-vidyà,Nhân minh, nay
gọi là logic) làm nội dung chủ yếu. Về triết
học tự nhiên thì kinh này hoàn toàn kế
thừa nền triết học tự nhiên của học phái
Thắng luận vốn đã thành lập trước đó. Còn
về Luận lí học thì trực tiếp chịu ảnh hưởng
của Cáp lạp ca bản tập (Phạm: Carakasaôhità)
và gián tiếp chịu ảnh hưởng Luận
lí học của luận Phương tiện tâm mà ra. Như
vậy, có thể nói mà không sợ sai lầm rằng,
kinh Chính lí đã tập đại thành tư tưởng
11848

Luận lí học của 2 tác phẩm nêu ở trên.
Trong đó, Luận lí học của phái này đặc
biệt được coi là dòng chính yếu lâu dài trong
lịch sử triết học Ấn độ. Sau thế kỉ X, phái
này được gọi là phái Ni dạ da Thắng luận
(Phạm:Nyàyavaizewika) và vì đã hoàn
toàn dung hợp với học thuyết Thắng luận
nên khó có thể phân biệt được mối quan
hệ giữa 2 phái này.
NI CHÍNH
Cây Ni câu luật

11849

N
3933
Về Luận lí học của kinh Chính lí có các
sách chú thích: Bà thố da na (Phạm:
Vàtsyàyana), Ưu để hữu đạt ca la (Phạm:
Uddyotakara), Bà già tư bạt để di tu la
(Phạm:Vàcaspati-mizra), Ưu điền diên na
(Phạm: Udayana) và Chính lí từ điển
(Phạm: Nyàya koza) của Tỉ ma a xà lê
(Phạm:Bhìmacàrya), Cứu lí tập yếu (Phạm:
Tarka saígraha) của A na bạt đạt (Phạm:
Annabhatta)... Nhờ các tư liệu trên đây mà
sự nghiên cứu về học phái Chính lí càng
được phát triển thêm.
Luận lí học của phái này đã chiếm 1
địa vị rất quan trọng trong lịch sử tư tưởng
Ấn độ, nó không những chỉ có ảnh hưởng
ở đương thời, mà còn mãi về sau. Luận lí
học này được xây dựng trên nền tảng 4
lượng: Hiện lượng, Tỉ lượng, Thí dụ lượng
và Thanh lượng. Còn hình thức biện luận
thì được tổ chức bằng tác pháp 5 chi: Tông,
Nhân, Dụ, Hợp và Kết. Cuối thế kỉ XII, có
Càn cát sa (Phạm:Gaígeza) viết sách giải
thích kinh Ni dạ da, sau hình thành học
phái Tân ni dạ da. Sau thế kỉ XV, lại có
phái Nô đề a (Phạm: Nadea) xuất hiện,
ngày càng hưng thịnh.
[X. luận Thuận trung Q.thượng; Nhiếp
đại thừa luận thích Q.2; Nhân minh nhập
chính lí luận sớ Q.1 (Khuy cơ); Ấn độ lục
phái triết học cương yếu (Lí thế kiệt)].
NI DẠ DA KINH
...........
Phạm:Nyàya-sùtra.
Cũng gọi Chính lí kinh.
Thánh điển của học phái Ni dạ da, 1
11850

trong 6 phái Triết học của Ấn độ, tương
truyền do Kiều đáp ma (Phạm: Gautama)
trứ tác, đến khoảng thế kỉ III, IV mới được
chỉnh lí hoàn thành.
Toàn bộ kinh có 5 thiên, gồm 528 bài kệ
và 8.385 lời, đem học thuyết Chính lí qui
nạp thành 16 đế và 814 chủ đề; cho rằng
nếu hiểu thấu 16 đế 1 cách đúng đắn thì có
thể đạt được giải thoát.
Nội dung kinh này gồm:
1. Bàn khái quát về 16 đế.
2. Thảo luận về Hiện lượng, Tỉ lượng,
Thanh lượng, Thí dụ lượng và Vô thể lượng.
3. Tri thức luận của Lượng và Sở lượng.
4. Thế giới quan và phạm trù của triết
học thực tiễn.
5. Giải thích rõ những sai lầm về Luận lí
học.
Sách này còn nêu ra 4 chủ trương như
sau:
1. Giữa ngôn ngữ và ý nghĩa được diễn
đạt chỉ là 1 sự quan hệ có tính cách phương
tiện tạm thời mà thôi.
2. Tri thức và quan niệm hoàn toàn do
kinh nghiệm mà có.
3. Âm thanh là vô thường.
4. Phệ đà tuy có đầy đủ uy quyền, nhưng
chẳng phải uy quyền tuyệt đối.
Các sách chú thích kinh này gồm có:
- Ni dạ da chú (Phạm:Nyàya bhàsya)
của Bà thố da na (Phạm:Vàtsyàyana).
- Ni da bình thích (Phạm: Nyàya
Vàrttika) của Ưu để hữu đạt ca la (Phạm:
Uddyotakara).
[X. A History of Indian Logic by
Vidyabhùwana; Ấn độ triết học nghiên cứu
của Vũ tỉnh Bá thọ].
NI DẠ MA
11851

........
I. Ni Dạ Ma.
Phạm: Niyàma, Niyama.
Cũng gọi Ni dã ma.
Hán dịch: Quyết định.
Du già sư địa luận lược toản quyển 13
(Đại 43, 168 hạ) nói: “Ni dã ma nghĩa là
quyết định”.
Theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển 19, vị Ni
dạ ma là chỉ cho giai vị Bồ tát bất thoái
chuyển.
NI DẠ MA

11852

N
3934
II. Ni Dạ Ma.
Phạm: Niyama.
Chỉ cho sự khuyên răn. Đây là pháp do
các giáo phái Du già, Số luận, Kì na... lập ra.
Luận Kim thất thập quyển thượng, (Đại
54, 250 hạ) nói: “Ni dạ ma cũng có 5 giới:
Không giết hại, không trộm cướp, không tà
dâm, không nói dối và không nịnh hót”.
NI DÂN ĐÀ LA SƠN
Ni dân đà la, Phạm: Nimiôdhara.
Pàli: Nemindhara.
Cũng gọi Ni dân đạt la sơn, Ni di đa la
sơn.
Hán dịch: Địa trì sơn, Trì biên sơn.
Tên lớp núi ngoài cùng thuộc 7 lớp núi
vàng.
Theo thế giới quan Phật giáo, núi Tu di
nằm ở giữa thế giới, phía ngoài có núi Thiết
vi bao bọc. Ở khoảng giữa núi Tu di và núi
Thiết vi là Thất kim sơn, tức 7 lớp núi được
tạo thành bằng vàng, lớp ngoài cùng là núi
Ni dân đà la, cao khoảng 625 do tuần.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển
24, thì Ni dân đạt la vốn là tên của 1 loài
cá biển, vì ngọn núi này trông giống như
cái đầu của loại cá ấy nên gọi là núi Ni
dân đạt la.
[X. luận Đại tì bà sa Q.133; luận Du già
sư điạ Q.2; Tuệ uyển âm nghĩa Q.hạ]. (xt.
Thất Kim Sơn).
NI DI LƯU ĐÀ
Phạm: Nirudha.
Hán dịch: Diệt.
Chỉ cho Diệt đế, 1 trong 4 đế.
Đại thừa nghĩa chương quyển 1, (Đại 44,
11853

mà nói pháp.
Luận Đại trí độ quyển 33 (Đại 25, 307
trung) nói: “Ni đà na nói về nguyên nhân
đức Phật thuyết pháp, như vì lí do nào mà
đức Phật đã nói việc này? Trong Tu đa la
(kinh), có người hỏi nên Phật mới nói việc
NI ĐÀ NA

11855

N
3935
ấy. Trong Tì ni(luật), có người phạm tội
ấy nên Phật mới chế giới ấy... Tất cả
nguyên do khiến Phật nói pháp đều gọi là
Ni đà na”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.8; luận Đại tì bà
sa Q.126; phẩm Thập nhị bộ kinh trong luận
Thành thực Q.1; luận Du già sư địa Q.81;
Tuệ uyển âm nghĩa Q.thượng].
NI ĐÀ NA MỤC ĐẮC CA
Phạm:Nidànamàtfkà.
Gọi đủ: Căn bản Thuyết nhất thiết hữu
bộ ni đà na mục đắc ca.
Cũng gọi Căn bản hữu bộ ni đà na, Căn
bản hữu bộ mục đắc ca, Hữu bộ mục đắc
ca, Hữu bộ ni đà na.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Nghĩa tịnh
dịch vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 24.
Đây là bộ sách được kết hợp giữa Ni đà
na (5 quyển) và Mục đắc ca (5 quyển) mà
gọi chung là Ni đà na mục đắc ca (10 quyển).
Ni đà na (Phạm: Nidàna) nghĩa là Nhân
duyên chế giới; Mục đắc ca (Phạm:Màtfkà)
nghĩa là Quảng giải(giải thích rộng). Sách này
do thu tập những việc lặt vặt còn thiếu sót
về phần Nhân duyên và Quảng giải trong
Căn bản Thuyết nhất thiết hữu bộ tì nại da
cập chư sự, tạp sự mà thành. Nếu đối chiếu
với luật Thập tụng thì sách này tương đương
với phẩm Nhân duyên và Tì ni hành pháp
trong luật Thập tụng.
“Mục” ( ) đắc ca là viết lầm từ “Viết”
( ) đắc ca. Viết đắc ca, Phạm ngữ là
Itivfttaka(Hán âm: Y đế viết đa ca, Hán
dịch: Bản sự). Nếu căn cứ vào nội dung mà
11856

nói, chữMàtfkàmà phiên âm là Ma đắc
lặc già và dịch ý là Hành mẫu, Quảng giải
thì tương đối là chính xác.
[X. Khai nguyên thích giáo lục Q.9;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.13].
NI ĐẠI SƯ
........
Từ tôn xưng tỉ khưu ni.
Trung quốc thường dùng cách xưng hô
này, nhưng không phải cùng gọi chung 3
chữ cho tất cả tỉ khưu ni, mà chỉ dùng 2 chữ
“Đại sư” để tôn xưng 1 vị sư ni nào đó. Như
trong Gia thái phổ đăng lục có chép các Ni
sư sau đây:
- Diệu trạm ni Từ giám đại sư Văn
chiếu, ở phủ Bình giang, là pháp tự của
Thiền sư Cam lộ Trọng tuyên.
- Diệu tuệ ni Tịnh trí đại sư Tuệ quang
ở Đông kinh, là pháp tự của Thiền sư Khô
mộc thành.
- Hương sơn ni Phật thông đại sư ở
phủ Toại ninh, là pháp tự của Thiền sư
Thạch môn dị...
[X. điều Xưng hô, môn Ni đại sư, trong
Thiền lâm tượng khí tiên Q.5].
NI ĐÀN
.....
Đàn giới của Ni.
Cứ theo Tống triều hội yếu, thì 2 chúng
xuất gia thụ giới, lúc đầu tăng ni cùng thụ
chung 1 đàn, nhưng đến đời Bắc Tống, vào
năm Khai bảo thứ 5 (972), tháng 2, vua
Thái tổ cho lập đàn giới dành riêng cho ni
chúng.
Đại Tống tăng sử lược quyển thượng (Đại
54, 238 hạ) nói: “Trong các triều trước, ni
chúng ở Giang bắc đều đến chùa tăng thụ
11857

giới. Nhưng gần đây, vua Thái tổ ban lệnh
lập đàn giới dành riêng cho ni, từ đó, ni
chúng không còn phải đến chùa tăng thụ
giới nữa”.
NI GIẢNG
.....
Chỉ cho vị sư ni giảng thuyết kinh điển.
Theo điều Ni giảng trong Đại Tống tăng
NI GIẢNG

11858

N
3936
sử lược quyển thượng, vào năm Thái hòa
thứ 3 (368) đời Đông Tấn, vị sư ni ở chùa
Đông tại Lạc dương, pháp hiệu là Đạo hinh,
lúc còn là

11859

kinh Sa môn quả trong Trường a hàm Q.17;
kinh Nghĩa túc Q.thượng; Hữu bộ tì nại da
tạp sự Q.33; Phiên Phạm ngữ Q.5]. (xt. Kì
Na Giáo).
NI KIỀN ĐỘ
Phạm: Bhikwuịì-khaịđa.
Là 1 trong 20 kiền độ của luật Tứ phần.
NI KIỀN ĐỘ

11861

N
3937
Nội dung của Kiền độ này nói về những
qui định thụ trì giới luật của tỉ khưu ni, như
tỉ khưu ni phải giữ pháp Bát kính mới được
phép xuất gia thụ giới; về tác pháp thụ giới
Cụ túc của tỉ khưu ni và về các qui định
sinh hoạt hằng ngày...
[X. luật Tứ phần Q.31-53; Tứ phần luật
sớ Q.7-10]. (xt. Nhị Thập Kiền Độ).
NI KIỀN TỬ NGOẠI ĐẠO
..............
Ni kiền tử, Phạm: Nirgrantha-putra,
gọi đủ:Nirgrantha-jĩàputra.
Pàli: Nigaịỉha-putta.
Cũng gọi Ni kiền đà tử ngoại đạo, Ni
kiền tử ngoại đạo, Ni kiền đà phất trớ la
ngoại đạo, Ni kiền phất đà đát la ngoại đạo,
Ni kiền tử luận sư.
Một trong Lục sư ngoại đạo, 1 trong Tứ
chấp ngoại đạo, 1 trong 16 tông ngoại đạo,
1 trong 20 thứ ngoại đạo ở Ấn độ đời xưa.
Vì ngoại đạo này chủ trương tu khổ hạnh
để không bị vấn đề cơm áo ở thế gian gò bó,
hầu xa lìa sự bức bách của phiền não và sự
ràng buộc trong 3 cõi, cho nên tên tiếng
Phạm của ngoại đạo này được dịch là Li hệ
(lìa trói buộc), Bất hệ, Vô kế, Vô kết. Lại vì
ngoại đạo này không mặc quần áo chi cả và
cũng không lấy thế làm hổ thẹn, cho nên bị
người đời cười chê mà gọi là Vô tàm ngoại
đạo(ngoại đạo không hổ thẹn), Lõa hình ngoại
đạo(ngoại đạo ở truồng). Ông tổ khai sáng
đạo này là Lặc sa bà (Phạm:Fwadha), đến
Ni kiền đà nhã đề tử là tổ Trung hưng. Đời
sau, ngoại đạo này được gọi là Kì na giáo
(Phạm:Jaina). Những người xuất gia tu tập
11862

khổ hạnh và thực hành giáo lí của phái này
thì gọi chung là Ni kiền đà.
Sau khi Ni kiền đà nhã đề tử thị tịch,
ngoại đạo Ni kiền tử bị chia làm 2 phái: Phái
Không y (Phạm: Digambara) và phái Bạch
y (Phạm:Zvetàmbara). Phái Không y chủ
trương không mặc quần áo mà ở truồng,
thông thường gọi là Lõa hình ngoại đạo, Lộ
hình ngoại đạo. Còn phái Bạch y thì lưu
hành ở miền Bắc Ấn độ, vì khí hậu lạnh
nên mặc áo trắng(bạch y)để chống rét và có
lẽ đây là nguyên nhân đưa đến việc chia rẽ
thành 2 phái.
Đại đường tây vực kí quyển 3 (Đại 51,
855) nói: “Những pháp do Bản sư của phái
này giảng nói, phần nhiều là trộm nghĩa
trong kinh Phật, tùy theo loại mà thiết lập
pháp, bắt chước đặt ra phép tắc; người lớn
gọi là bật sô, người nhỏ gọi là sa di, uy nghi
luật hạnh rất giống với pháp của chúng tăng,
chỉ khác với chư tăng là người của phái này
để lại một ít tóc và ở truồng, hoặc có mặc áo
thì dùng màu trắng để cho khác 1 chút.
Tượng Thiên sư của phái này cũng bắt chước
giống như tượng đức Phật, đầy đủ tướng hảo,
nhưng y phục thì khác”.
Cứ theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 10,
thì ngoại đạo này cạo tóc, lõa thể, không cất
chứa vật gì, dùng tay khất thực chứ không
có bát, hễ được vật gì thì bỏ vào bát tay và
ăn liền.
Vì có rất nhiều điểm giống với Phật giáo,
cho nên đã có thời các học giả Âu tây cận
đại cho rằng Kì na giáo đã thoát thai từ Phật
giáo mà ra, nhưng sau khi nghiên cứu 2 tông
giáo này 1 cách sâu sát mới biết lúc đầu giữa
2 tông giáo này có những điểm khác xa nhau.
Như Kì na giáo phủ nhận giáo quyền Phệ
11863

đà, cấm chỉ cúng tế, không cho giết hại...,
những điểm này giống với Phật giáo; còn
như khuyến khích khổ hạnh, phân biệt 4
chủng tính, thì giống với Bà la môn mà khác
xa với Phật giáo.
[X. kinh Tạp a hàm Q.5, 21; kinh Ni
kiền trong Trung a hàm Q.4; kinh Tát già
ni kiền tử sở thuyết Q.1-10; Chú Duy ma
kinh Q.3; Bách luận sớ Q.thượng; Câu xá
luận quang kí Q.15; Thành duy thức luận
thuật kí Q.1, phần cuối]. (xt. Ni Kiền Đà
Nhã Đề Tử).
NI KIỀN TỬ NGOẠI ĐẠO

11864

N
3938
NI KHA DA
........
Phạm,Pàli: Nikàya.
Cũng gọi Ni ca da.
Hán dịch: Hội chúng, Bộ phái, Bộ, Loại.
Chỉ cho những bộ kinhPàli, như 5 bộ:
Trường bộ, Trung bộ, Tương ứng bộ, Tăng
chi bộ và Tiểu bộ, có thể gọi là Ngũ ni kha
da. Nếu gọi riêng từng bộ thì là: Trường ni
kha da (Pàli:Dìgha-nikàya), Trung ni kha
da (Pàli: Majjhima-nikàya)...
Ngoài ra, những bộ phái Phật giáo như
phái Xiêm la ở Tích lan, phái Thượng Miến
điện..., nếu nói theo âm của từnikàya thì
có thể gọi là Xiêm la ni kha da (Pàli: Siamnikàya),
Thượng Miến điện ni kha da (Pàli:
Amarapura-nikàya).
NI LA Ô BÁT LA HOA
Ni la ô bát la, Phạm:Nìlotpala.
Pàli: Nìla-uppala.
Cũng gọi Nê lô bát la hoa.
Gọi tắt: Ưu bát la hoa.
Hán dịch: Thanh liên hoa.
Tên 1 loại hoa sen, cánh hoa màu xanh,
lá hẹp và dài.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển
thượng, thì lá loại sen này ở gần chỗ cuống
hơi tròn và nhọn dần lên phía trên. Vì mắt
đức Phật giống hình lá sen này, nên trong
các kinh nó thường được dùng để ví dụ
mắt Phật.
[X. kinh Du hành trong Trường a hàm
Q.4; phẩm Địa ngục trong Trường a hàm
Q.19; Đại nhật kinh sớ Q.15]. (xt. Ưu Bát
La Hoa).
11865

NI LAM BÀ LA ĐÀ LA
Phạm: Nìlavajra-dhara#.
Cũng gọi Ni la bà đà la.
Tên vị thần Chấp kim cương trong Mật
giáo.
Kinh Đà la ni tập quyển 4 (Đại 18, 815
thượng) nói: “Ni lam bà la đà la, Hán dịch
là Thanh kim cương (Kim cương xanh). Ni
lam nghĩa là Thanh, Đà la nghĩa là chấp trì
(nắm giữ), vì thế nên còn gọi là Thanh chấp
kim cương, Thanh kim cương.
[X. phẩm Bí mật kinh Đại nhật].
NI LẠT BỘ ĐÀ ĐỊA NGỤC
Ni lạt bộ đà, Phạm:Nirarbuda.
Pàli:Nirabbuda.
Cũng gọi Ni la phù đà địa ngục, Ni lại
phù đà địa ngục, Niết phù đà địa ngục, Ni la
phù địa ngục.
Hán dịch: Pháo liệt, Bất tốt khởi, Vô
khổng, Vô vân, Bách ức.
Tên 1 địa ngục trong 8 địa ngục lạnh.
Ni lạt bộ đà nghĩa là vật chương sình
nứt nẻ rữa nát. Vì địa ngục này quá lạnh
nên toàn thân tội nhân trong địa ngục nổi
mụn nước(pháo), phồng lên và nứt nẻ, đến
khi vỡ ra thì chảy nước vàng.
Câu xá luận kí quyển 11 (Đại 41, 187
thượng) nói: “Ni lạt bộ đà, Hán dịch là pháo
liệt, nghĩa là cái lạnh như dao cắt, thân thể
nổi mụn, nứt nẻ lở loét”.
[X. kinh Trường a hàm Q.19; kinh Đại
bát niết bàn Q.11 (bản Bắc); phẩm Tình thế
giới trong luận Chương sở tri Q.thượng;
Kinh luật dị tướng Q.49; Pháp uyển châu
lâm Q.7].
NI LIÊN THIỀN HÀ
...........
Ni liên thiền, Phạm:Nairaĩjanà.
11866

Pàli: Neraĩjarà, Niraĩjarà.
Cũng gọi Hi liên thiền hà, Ni liên thiền
na hà, Ni liên nhiên hà, Nê liên hà, Hi liên
hà, Ni liên thiền giang, Ni liên giang thủy,
Ni liên thủy.
NI LIÊN THIỀN HÀ

11867

N
3939
Hán dịch: Bất lạc trước hà.
Sông Ni liên thiền, 1 nhánh của sông
Hằng, nằm về phía đông thành Già da, nước
Ma yết đà, Trung Ấn độ, từ phía nam chảy
theo hướng bắc.
Cứ theo kinh Quá khứ hiện tại nhân quả
quyển 3, 4, thì sau khi xuất gia, đức Thích
tôn ngồi tĩnh tọa tư duy, tu khổ hạnh 6 năm
bên bờ sông Ni liên thiền. Về sau, Ngài bỏ
lối tu khổ hạnh và xuống tắm gội trong sông
này. Tắm xong, Ngài tiếp nhận bát sữa do
cô gái chăn bò tên là Nan đà ba la dâng cúng,
rồi đến bờ bên kia của con sông này, ngồi
dưới gốc cây Tất bát la(tức cây Bồ đề)phát
nguyện mà thành đạo. Do đó, ven bờ sông
này hiện còn rất nhiều di tích thành đạo
của đức Phật.
Sông Ni liên thiền bắt nguồn từ Simeria
thuộc vùng Hazaribagh của Tiểu bang
Bengal, chảy đến phía bắc của Buddha
Gayà, hội nhập với sôngMohanà rồi chảy
về phía đông Patna mà vào sông Hằng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.39; kinh Du hành
trong Trường a hàm Q.4; điều Ma yết đà
quốc trong Đại đường tây vực kí]. (xt. Già
Da Thành).
NI TÁT KÌ BA DẬT ĐỀ
Phạm:Naisargika-pràyazcittika.
Pàli: Nissaggiya pàcittiya.
Cũng gọi Nê tát kì ba dật để ca, Ni tát kì
ba dạ đề, Ni tát kì bối dật đề.
Gọi tắt: Ni tát kì.
Hán dịch: Tận xả đọa, Xả đọa, Khí đọa.
Đối lại: Đơn đọa.
Ni tát kì nghĩa là bỏ hết; Ba dật đề nghĩa
11868

là rơi xuống. Tức là tội đọa nên xả bỏ hết tài
vật, là 1 trong giới Cụ túc của tỉ khưu và tỉ
khưu ni, 1 trong 5 thiên tội, là đoạn thứ 4
trong 8 đoạn Tăng giới, tất cả gồm 30 giới
điều, gọi là Tam thập xả đọa. Giới này có
tác dụng răn ngừa lòng tham cất chứa những
vật thừa vô dụng, chỉ giúp cho nghiệp sinh
tử lớn mạnh, khiến phải đọa vào 3 đường,
cho nên xả bỏ hết những tài vật ấy cùng với
lòng tham và tội nghiệp, gọi là Xả đọa(bỏ rơi
xuống). Nghĩa là nếu phạm tội này sẽ bị rơi
vào 3 đường ác nên gọi là Đọa. Còn pháp
sám hối để trừ diệt tội này thì trước phải xả
bỏ hết tài vật, cho nên gọi là Xả. Khi sám
hối phải đưa hết những tài vật dư thừa ấy xả
bỏ trước chúng tăng để sám hối, gọi là Tận
xả. Nếu không sám hối thì bị kết tội đọa ác,
gọi là Đọa.
Theo luật Tứ phần và Tứ phần luật hành
sự sao, thì Ni tát kì ba dật đề(Xả đọa)gồm
có 30 giới điều như sau:
1. Trướng y quá hạn giới (Phạm:
Dhàraịaô,giữ), cũng gọi Trướng y giới,
Trướng giới. Trướng nghĩa là vật dư thừa
vô dụng. Ngoài 3 áo ra, tỉ khưu không được
phép cất giữ áo thừa quá 10 ngày.
2. Li tam y túc giới (Phạm:Vipravàsà#,
lìa), cũng gọi Li y túc giới. Tỉ khưu không
được lìa 3 hoặc 1 áo mà ngủ đêm ở chỗ khác.
3. Nguyệt vọng y giới (Phạm:
Nikwepa#,cất chứa), cũng gọi Nhất nguyệt
y giới. Khi 3 áo đã rách, tỉ khưu được phép
nhận vải để may áo mới, nếu thừa vải thì
không được cất giữ quá 1 tháng.
4. Phi thân ni giới (Phạm:
Pratigraha#,lấy), cũng gọi Thủ ni y giới,
Thủ thân lí ni y giới, Thủ phi thân ni y
NI TÁT KÌ BA DẬT ĐỀ
11869

Cảnh Sông Ni Liên Thiền

11870

N
3940
giới. Tỉ khưu không được nhận áo do tỉ
khưu ni không phải trong thân tộc cúng
dường. Nhưng nếu tỉ khưu nhận lầm áo
của tỉ khưu ni, hay ngược lại, thì được phép
trao đổi.
5. Sử phi thân ni cán cố y giới(Phạm:
Dhàvanaô,giặt), cũng gọi Sử ni cán cố y
giới, Sử ni cán y giới. Cấm tỉ khưu không
được nhờ tỉ khưu ni không phải thân thích
giặt hoặc nhuộm lại áo cho mình.
6. Tòng phi thân tộc nhân khất y giới
(Phạm:Yàcĩà,xin), cũng gọi Tòng phi thân
lí cư sĩ khất y giới, Khất y giới. Tỉ khưu không
được hỏi các nam nữ cư sĩ không phải là họ
hàng để xin áo. Nhưng trong trường hợp
gặp tai nạn áo bị cướp, bị cháy hoặc bị trôi
mất thì được phép hỏi những người đó để
xin áo.
7. Quá phần thủ y giới (Phạm:
Sàtarottaraô,đủ cả), cũng gọi Quá tri túc
thụ y giới, Quá túc thụ y giới. Nếu tỉ khưu
gặp nạn bị mất áo, được các nam nữ cư sĩ
cho nhiều áo, thì chỉ được nhận đủ 3 áo mà
thôi, không được nhận quá số đó.
8. Khuyến tăng y giá giới (Phạm:
Caitanakàni,giá), cũng gọi Khuyến tán
nhất cư sĩ tăng y giá giới, Khuyến nhất cư sĩ
tăng giá giới, Khuyến nhất cư sĩ giới. Khi tỉ
khưu được các cư sĩ dâng cúng áo, không
được khuyên bảo họ dâng cúng loại áo đắt
tiền.
9. Khuyến nhị gia tăng y giá giới(Phạm:
Pratyekaô,riêng), cũng gọi Khuyến nhị cư
sĩ tăng giá giới, Khuyến nhị cư sĩ giới. Khi có
2 cư sĩ lần lượt dâng áo cho tỉ khưu, cấm tỉ
11871

khưu không được khuyên riêng từng người
dâng áo giá cao mới nhận.
10. Quá phần hốt thiết sách y giá giới
(Phạm:Prewaịaô,sai khiến), cũng gọi Tam
phản lục mặc hốt thiết sách y giới, Quá hạn
sách y giới, Hốt thiết giới. Thí chủ nhờ người
chấp sự(tịnh chủ)may áo dâng tỉ khưu, rồi
báo cho tỉ khưu biết đến đó nhận áo. Nếu tỉ
khưu đến đó 2, 3 lần mà chưa được, thì được
đến lần thứ 6 mà không được áo thì thôi
không đến đòi nữa.
11. Khất tàm miên tác ca sa giới(Phạm:
Kauzeyaô,tơ tằm), cũng gọi Tạp dã tàm
miên tác ngọa cụ giới, Dã tàm miên ngọa cụ
giới, Khất miên tàm giới. Tỉ khưu không
được dùng tơ tằm để may đồ nằm (chăn,
mền)và ca sa mới.
12. Hắc mao ngọa cụ giới (Phạm:
Zuddhakàlakànàô,thuần đen), cũng gọi
Hắc dương mao tác ngọa cụ giới, Hắc mao
giới. Tỉ khưu không được dùng lông dê đen
tuyền để may đồ nằm mới.
13. Bạch mao tam y giới (Phạm:
Dvibhaga#,2 phần), cũng gọi Bạch dương
mao ngọa cụ giới, Bạch mao ngọa cụ giới,
Bạch mao giới. Khi may đồ nằm, tỉ khưu
phải dùng 2 phần lông dê đen tuyền, 3 phần
lông trắng, 4 phần lông lốm đốm, không
được dùng toàn lông trắng.
14. Giảm lục niên tác tam y giới( Phạm:
Wađvarwàni,6 năm), cũng gọi Giảm lục niên
tác ngọa cụ giới, Giảm lục niên ngọa cụ giới,
Lục niên giới. Đồ nằm may chưa đầy 6 năm,
tỉ khưu không được may đồ nằm mới.
15. Bất thiếp tọa cụ giới (Phạm:
Vitasti#,1gang tay), cũng gọi Bất điệp ni
sư đàn giới. Khi tỉ khưu may tọa cụ(đồ để
ngồi, nệm)mới, phải lấy 1 miếng tọa cụ cũ
11872

vuông vức mỗi bề 1 gang tay mà đính vào
tọa cụ mới, không được làm trái với qui
định.
16. Trì dương mao quá hạn giới(Phạm:
Adhvorịođhi#,gánh lông dê đi đường), cũng
gọi Đảm dương mao quá tam do tuần giới,
Đảm mao quá tam do tuần giới, Đảm mao
giới. Nếu trên đường đi có người cho lông
dê, mà không có ai mang hộ, thì tỉ khưu
được phép tự mang, nhưng không được đi
quá giới hạn 3 do tuần.
17. Sử phi thân ni cán nhiễm mao giới
(Phạm:Ùrịàparikarmaịa#,giặt lông dê),
NI TÁT KÌ BA DẬT ĐỀ

11873

N
3941
cũng gọi Sử ni cán phách dương mao giới,
Sử phi thân lí ni cán nhiễm phách dương
mao giới, Sử ni cán mao giới. Tỉ khưu không
được nhờ 1 tỉ khưu ni không phải thân thích
giặt hay nhuộm lông dê.
18. Súc tiền bảo giới(Phạm:Jàtarùpa=
rajatasparzanaô,giữ vàng bạc), cũng gọi
Súc bảo giới. Tỉ khưu không được nhận vàng
bạc tiền của, cũng không được sai người
nhận.
19. Mậu bảo giới (Phạm:Rùpikavya=
vahàra#,đổi tiền), cũng gọi Mậu tiền bảo
giới. Tỉ khưu không được dùng tiền của vàng
bạc trao đổi với người.
20. Phiến mại giới (Phạm:Krayavi=
kraya#,mua bán), cũng gọi Mại mãi giới.
Tỉ khưu không được mua các vật phẩm để
đổi lấy thức ăn uống.
21. Súc trướng bát quá hạn giới(Phạm:
Pàtradhàraịaô,chứa cất bát), cũng gọi Súc
trướng bát giới, Trướng bát giới. Tỉ khưu
không được cất giữ bát dư quá 10 ngày.
22. Khất bát giới(Phạm:Pàtrapari=
wỉi#,xin bát): Bát tuy đã nứt nhưng chưa
chảy nước, thì không được xin bát mới.
23. Tự khất lũ sử phi thân chức giới
(Phạm:Vàyanaô,sai dệt), cũng gọi Khất lũ
sử phi thân chức giới, Tự khất lũ sử phi thân
lí ni chức y giới, Khất lũ. Tỉ khưu không
được tự xin tơ sợi rồi mang đến người thợ
dệt nhờ dệt thành vải để may áo.
24. Khuyến chức sư tăng y lũ giới
(Phạm: Uyamànavardhanaô, sai dệt
thêm), cũng gọi Khuyến tán chức sư tăng chức
giới, Bình khuyến chức sư tăng lũ chức giới,
11874

Khuyến chức giới. Khi tỉ khưu biết rõ các
nam nữ cư sĩ đã đặt giá cho người thợ dệt
dệt vải để may áo cho mình, thì không được
lén đến nhà người thợ dệt thay đổi giá cả để
được sợi vải tốt hơn.
25. Đoạt y giới (Phạm:Dattvàdànaô,
cho rồi cướp lấy), cũng gọi Tiên dữ tha y
cưỡng đoạt giới. Cấm tỉ khưu đã đem áo
cho tỉ khưu khác không được lấy áo lại vì
bất cứ lí do gì, cũng không được sai người
kháccướp lấy.
26. Súc thất nhật dược quá hạn giới
(Phạm:Sannidhikàra#,chứa góp), cũng gọi
Súc dược quá thất nhật giới, Thất nhật dược
giới, Súc nạp giới. Khi tỉ khưu bị bệnh, được
phép cất giữ các thứ như thuốc, dầu, thạch
mật... dùng trong vòng 7 ngày, không được
giữ quá hạn định ấy.
27. Quá tiền cầu vũ y quá tiền dụng
giới(Phạm:Varwàzàỉyakalaparìwỉidhà=
raịaô,hoặc xin hoặc giữ áo tắm mưa trái thời),
cũng gọi Vũ dục y giới. Áo tắm mưa phải
xin vào ngày 16 tháng 3 hàng năm và bắt
đầu được sử dụng từ ngày mồng 1 tháng 4,
cấm tỉ khưu xin và dùng áo tắm mưa trước
ngày qui định.
28. Quá tiền thụ cấp thí y quá hậu
súc giới(Phạm:Karttikàtyayikaô,quá
cuối thu), cũng gọi Cấp thí y giới. Nếu vì 1
lí do đặc thù nào đó mà được cho áo, thì
khoảng 10 ngày cuối cùng của hạ an cư, tỉ
khưu được nhận, được sử dụng và cất giữ
đúng thời gian qui định, không được trái
phạm.
29. Hữu nạn lan nhã li y giới (Phạm:
Saptaràtravipravàsa#,được rời 7 ngày),
cũng gọi Li y lục túc giới, Lan nhã li y lục túc
giới, Lục dạ giới. Sau hạ an cư, hết tháng Ca
11875

đề(tức tháng 8 theo lịch Ấn độ, tương đương với
khoảng thời gian từ ngày 15 tháng 8 đến ngày
15 tháng 9 âm lịch), tỉ khưu ở tại A lan nhã,
nếu sợ nạn trộm cướp thì được phép để lại 1
áo ở A lan nhã mà đi ngủ ở nơi khác, nhưng
không được quá 6 đêm.
30. Hồi tăng vật nhập kỉ giới (Phạm:
Pariịàmanaô,xoay về), cũng gọi Hồi tăng
vật giới, Hồi tăng giới. Khi tỉ khưu đã biết
vật ấy thuộc của tăng, không được xin làm
của mình.
Về thứ tự trước sau của 30 giới Xả đọa
thì trong các bộ luật được sắp xếp có khác
NI TÁT KÌ BA DẬT ĐỀ

11876

N
3942
nhau đôi chút. Như luật Ngũ phần và luật
Thập tụng xếp giới thứ 3 làm giới 26, giới 28
là giới 27, giới 27 là giới 28, giới 26 là giới 29
và giới 29 là giới 30.
[X. luật Ngũ phần Q.4, 5, 12; Di sa tắc
ngũ phần giới bản; luật Ma ha tăng kì Q.8-
11, 37; Ma ha tăng kì đại tỉ khưu giới bản;
luật Tứ phần Q.6-10, 23, 24; Tứ phần luật
tỉ khưu giới bản; luật Thập tụng Q.5-8, 43,
44; Thập tụng tỉ khưu ba la đề mộc xoa
giới bản; Tứ phần luật tỉ khưu hàm chú
giới bản Q.thượng; Tứ phần luật san phồn
bổ khuyết hành sự sao Q.trung, phần 2, 3;
Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí Q.trung,
phần 2, 3].
NI TỰ
... ..
Cũng gọi Ni am, Tỉ khưu ni tự.
Chỉ cho chùa do vị sư ni trụ trì.
Bà tẩu bàn đậu pháp sư truyện (Đại 50,
190 trung), nói: “Ở nước A du xà có 3 loại
chùa: Chùa của tỉ khưu ni, chùa của Tát bà
đa bộ và chùa của Đại thừa”. Như vậy đủ
biết tại Ấn độ chùa của ni chúng đã được
thiết lập rất sớm. Trong năm Kiến hưng
(313-317), đời Đông Tấn, Ni sư Tịnh kiểm
xây chùa Trúc lâm ở phía tây thành Lạc
dương: Đó là ngôi chùa ni đầu tiên tại Trung
quốc.
Ở Nhật bản, chùa ni cũng gọi là Ni ốc,
Ni gia, và chùa Anh tỉnh được xây dựng vào
năm Mẫn đạt Thiên hoàng 12 (583) là ngôi
chùa ni đầu tiên tại Nhật bản.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.50; Tỉ khưu
ni truyện Q.1; Nhật bản thư kỉ Q.20].
11877

NIÊM BÁT PHƯƠNG CHÂU NGỌC TẬP
Gọi đủ: Phật giám Phật quả chính giác
Phật hải niêm bát phương châu ngọc tập.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Tổ khánh
biên tập lại, được ấn hành vào năm Bảo hựu
thứ 5 (1267) đời Tống, thu vào Vạn tục tạng
tập 119.
Nội dung sách này là niêm đề 319 cổ
tắc, công án trong Thiền môn bát phương
châu ngọc tập do các ngài Phật giám Thái
bình Tuệ cần, Phật quả Viên ngộ Khắc cần,
Chính giác Phương am Tông hiển và Phật
hải Thạch khê Tâm nguyệt làm, nhằm chỉ
bày cho người học phương pháp tham cứu
chỗ huyền diệu để mở con mắt tuệ.
Thiền môn bát phương châu ngọc tập
hiện nay đã bị thất lạc.
NIÊM ĐỀ
Cũng gọi Niêm cổ, Niêm tắc.
Những câu hay bài thơ kệ bình giải
những cổ tắc, công án trong Thiền tông.
Tông chỉ của Thiền tông là “truyền riêng
ngoài giáo, không lập văn tự, không nương
theo kinh luận”. Nhưng, để giúp người học
thể ngộ được chân lí tuyệt đối vượt ngoài
ngôn ngữ, nên dùng niêm đề cổ tắc công án
để nêu bày yếu chỉ của tông môn.
Ngoài ra, các cổ tắc, công án, cơ duyên
ngữ cú... do các bậc tông sư nêu bày được
gọi là Niêm ngữ.
[X. Niêm bát phương châu ngọc tập tự;
Hoành trí thiền sư quảng lục Q.2, 3; tắc 21
trong Thung dung lục].
NIÊM HOA VI TIẾU
Gọi đủ: Niêm hoa thuấn mục phá nhan
vi tiếu.
Đưa hoa mỉm cười. Nói về sự tích đức
Phật đưa cành hoa sen lên trước đại chúng,
11878

tôn giả Ca diếp nhân đó tỏ ngộ và mỉm cười.
Cứ theo Liên đăng hội yếu quyển 1, trên
núi Linh thứu, đức Thế tôn thăng tòa, đưa
cành hoa lên im lặng, lúc đó đại chúng đều
không hiểu được ý của Ngài, chỉ có tôn giả
Ma ha Ca diếp mỉm cười, đức Thế tôn liền
NIÊM HOA VI TIẾU

11879

N
3943
tuyên bố trước đại chúng (Vạn tục 136, 221
thượng): “Ta có chính pháp nhãn tạng, Niết
bàn diệu tâm, thực tướng vô tướng, vi diệu
pháp môn, không lập văn tự, truyền riêng
ngoài giáo, nay phó chúc cho Ma ha Ca
diếp”.
Từ đời Tống trở đi, câu chuyện trên được
truyền bá rất rộng trong Thiền lâm và cho
rằng đã bắt nguồn từ kinh Đại phạm thiên
vương vấn Phật quyết nghi, đồng thời, căn
cứ vào đó mà suy tôn ngài Ca diếp làm Sơ
tổ Thiền tông Thiên trúc. Nhưng kinh Đại
phạm thiên vương vấn Phật quyết nghi chưa
thấy được ghi trong các bộ Kinh lục và cũng
không được đưa vào Đại tạng, mà bản hiện
còn thì bị coi là kinh giả tạo, cho nên thuyết
“Niêm hoa vi tiếu” có chỗ rất đáng ngờ. Bởi
vì sự kiện ngài Ma ha Ca diếp được phó
chúc Chính pháp ghi trong kinh Niết bàn
quyển 2 (bản Bắc) như sau: “Phật bảo các tỉ
khưu, ta có Chính pháp vô thượng phó chúc
cho Ma ha Ca diếp, Ca diếp sẽ là chỗ nương
tựa cho các tỉ khưu, cũng giống như Như lai
là nơi nương tựa cho tất cả chúng sinh”. Đại
để có thể suy đoán thuyết “Niêm hoa vi tiếu”
đã do người đời sau căn cứ vào sự kiện trên
mà phu diễn ra.
[X. Lục tổ đại sư pháp bảo đàn kinh tự;
Kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục Q.1;
Truyền pháp chính tông kí Q.1; Ngũ đăng
hội nguyên Q.1; Phật tổ thống kỉ Q.5; Thích
thị kê cổ lược Q.4].
NIÊM HƯƠNG
Cũng gọi Niệp hương.
Đốt hương, dâng hương trước tượng chư
11880

Phật, Bồ tát và Tổ sư.
Theo điều Đường đầu tiễn điểm trong
Thiền uyển thanh qui quyển 5, người đốt
hương đứng ở phía đông đài hương, sau khi
thăm hỏi vị Trụ trì xong, 2 tay bưng hộp
đựng hương, dùng tay phải cầm hộp hương
để trong bàn tay trái, rồi tay phải lấy nắp
đậy hộp hương ra đặt trên đài hương, tay
phải dâng hương, đốt hương trước tượng mà
mình kính hiến, sau đó, tay phải cầm nắp
hộp đậy hộp hương lại và 2 tay bưng hộp
hương đặt lên đài hương, cúi đầu chúc
nguyện.
Điều Niêm hương trong Tổ đình sự uyển
quyển 8 (Vạn tục 113, 118 hạ) nói: “Các
Phật sự của người Thích tử đều lấy việc niêm
hương làm đầu, vì dâng hương là biểu hiện
lòng kính tín của mình”.
NIÊM Y
Cũng gọi Đề y.
Nhận lấy ca sa để mặc. Trong Thiền lâm,
khi vị Trụ trì mới nhập tự, tiếp nhận áo
pháp từ tay vị Thầy, mặc vào mình, đây là
phép tắc khi nối pháp.
Điều Khai đường chúc thọ trong Sắc tu
Bách trượng thanh qui quyển 3 (Đại 48, 1126
thượng), nói: “Lúc thụ thỉnh mà không niêm
y thì nên cử pháp ngữ”.
NIÊM
..
I. Niệm.
Phạm: Smfti, Smriti.
Pàli: Sati.
Ghi nhớ, tên của 1 tâm sở(tác dụng của
tâm). Tâm sở này ghi nhớ những đối tượng
mà nó duyên theo 1 cách rõ ràng không để
quên mất.
Trong tông Câu xá, Niệm được kể làm
11881

1 trong 10 Đại địa pháp; còn trong tông
Duy thức thì nó được xếp vào 1 trong 5
Biệt cảnh.
[X. luận Phẩm loại túc Q.1; luận Câu xá
Q.4; luận Thành duy thức Q.5; luận Đại tì
bà sa Q.42; luận Du già sư địa Q.55].
II. Niệm.
Chỉ cho quán niệm, khẩu niệm, tâm niệm.
NIÊM

11882

N
3944
Quán niệm là quán tưởng Phật thân, Phật
pháp; khẩu niệm là dùng miệng xưng danh
hiệu của Phật; tâm niệm là dùng tâm tưởng
nhớ Phật và Bồ tát.
[X. luận Câu xá Q.4; luận Đại thừa quảng
ngũ uẩn]. (xt. Thập Niệm).
III. Niệm.
Một trong Hành ngũ pháp. Nhớ nghĩ
thế gian là hư dối không thực, không nên
quyến luyến, mà nên xem việc tu hành thiền
định và trí tuệ là quí báu.
(xt. Hành Ngũ Pháp).
IV. Niệm.
Tên giai vị tu hành của Bồ tát, tức là giai
vị thứ 2 trong Thập tín vị.
(xt. Thập Tín).
V. Niệm.
Chỉ cho khoảng thời gian rất ngắn. Theo
các kinh luận thì 1 niệm bằng 1 sát na, 60
sát na hay 90 sát na.
[X. luận Đại trí độ Q.15, 60; Ma ha chỉ
quán Q.3, phần 3]. (xt. Nhất Niệm, Sát Na).
NIÊM BẤT THOÁI
........
Không chuyển lui mất chính niệm Trung
đạo, thuộc về giai vị Thánh chủng tính, là 1
trong 3 Bất thoái.
(xt. Tam Bất Thoái).
NIÊM CHÂU
.....
Cũng gọi Sổ châu, Châu sổ, Tụng châu,
Chú châu, Phật châu.
Chuỗi tràng hạt dùng lúc niệm Phật để
ghi số danh hiệu đã xưng niệm.
Niệm châu, trong nguyên văn tiếng
11883

Phạm gồm có 4 nghĩa:
1.Pàsaka-màlà, Hán âm: Bát tắc mạc,
nghĩa là đếm xâu chuỗi(Sổ châu).
2. Akwa-màlà, Hán âm: A xoa ma la,
nghĩa là tràng hạt châu.
3.Japa-màlà: Niệm tụng tràng hạt.
4.Akwa-sùtra: Sợi chỉ xâu tràng hạt.
Tiếng Phạm Màlà(hoặcMàlya) có
nghĩa là tràng, chuỗi. Người Ấn độ đời xưa
có tập tục đeo chuỗi anh lạc, từ đó diễn biến
thành niệm châu, như phái Tì thấp nô trong
Bà la môn giáo cổ đại đã có thói quen đeo
niệm châu rất sớm. Gần đây, ở vùng Tây
bắc Ấn độ, 1 số tượng điêu khắc “Long vương
qui Phật”, trong đó có 1 pho tượng Bà la
môn đầu mang niệm châu. Tượng khắc này
được suy định là tác phẩm ở khoảng thế kỉ
II, như vậy đủ biết thời đó niệm châu đã rất
phổ biến trong giới Bà la môn. Nhưng thời
đại niệm châu được sử dụng trong Phật giáo
có lẽ đã muộn hơn, tức phải từ sau thế kỉ II
trở đi.
Trong các kinh điển Phật giáo nói về
nguồn gốc của niệm châu, thì phần nhiều
lấy thuyết của kinh Mộc hoạn tử trong đó
đức Phật chỉ dạy cách dùng niệm châu cho
vua Ba lưu li làm tiêu biểu chung.
Kinh Mộc hoạn tử (Đại 17, 726 thượng)
ghi: “Phật bảo vua rằng: Nếu muốn diệt trừ
phiền não chướng, báo chướng, thì nên xâu
108 hạt mộc hoạn, thường mang theo bên
mình, khi đi, đứng, ngồi, nằm, phải chuyên
tâm nhất ý, xưng niệm Phật, Pháp, Tăng,
khi niệm xong 1 câu thì lần 1 hạt mộc hoạn,
cứ như thế dần dần lần đến 10, 20, 30, 100,
1.000, cho đến trăm nghìn vạn hạt”.
Ngoài ra, cũng có thuyết cho rằng nguồn
gốc niệm châu bắt đầu từ việc các vị tỉ khưu
11884

dùng 30 hạt châu màu đen trắng để tính số
ngày Bố tát mà có.
Về con số hạt của niệm châu, các kinh
nói cũng không giống nhau. Ở đây nêu 1
cách sơ lược về phép dùng thường thấy để
so sánh như sau:
1. Kinh Mộc hoạn tửqui định 108 hạt.
2. Phẩm Tác sổ châu pháp tướng trong
Đà la ni tập quyển 2nêu 4 loại niệm châu:
Loại 108 hạt, loại 50 hạt, loại 42 hạt và
loại 21 hạt.
NIÊM BẤT THOÁI

11885

N
3945
3. Kinh Sổ châu công đức cũng nêu 4
loại: Loại 108 hạt, loại 50 hạt, loại 27 hạt và
loại 14 hạt.
4. Kinh Kim cương đính du già niệm
châulấy 1.080 hạt làm thượng phẩm, 108
hạt làm tối thắng, 54 hạt làm trung phẩm
và 27 hạt làm hạ phẩm.
5. Phẩm Sổ châu nghi tắc trong kinh
Văn thù nghi quĩcho tối thượng phẩm là
1080 hạt, thượng phẩm là 108 hạt, trung
phẩm 54 hạt và hạ phẩm 27 hạt.
Ngoài ra cũng có loại 36 hạt, 18 hạt.
Trong các loại niệm châu nói trên, loại 108
hạt được dùng phổ biến hơn cả.
Vì số hạt được dùng khác nhau nên ý
nghĩa tiêu biểu cũng bất đồng:
1. 108 hạt: Biểu thị cầu chứng 108 Tam
muội, dứt trừ 108 phiền não.
2. 54 hạt: Biểu thị 54 giai vị trong quá
trình tu hành của Bồ tát: Thập tín, Thập
trụ, Thập hành, Thập hồi hướng, Thập địa
và Tứ thiện căn nhân địa.
3. 42 hạt: Biểu thị 42 giai vị trong quá
trình tu hành của Bồ tát: Thập trụ, Thập
hành, Thập hồi hướng, Thập địa,Đẳng giác
và Diệu giác.
4. 27 hạt: Biểu thị 27 Hiền vị thuộc 4
hướng, 4 quả của Tiểu thừa, tức là 18 vị Hữu
học của 4 hướng 3 quả trước và 9 vị Vô học
của quả A la hán.
5. 21 hạt: Biểu thị 21 giai vị: Thập địa,
Thập ba la mật và Phật quả.
6. 14 hạt: Biểu thị 14 thứ vô úy của bồ
tát Quan âm.
7. 1.080 hạt: Biểu thị 10 cõi, mỗi cõi
11886

đều có 108 hạt nên cộng lại là 1.080 hạt.
8. Ý nghĩa của 36 hạt và 18 hạt: Thông
thường cho rằng giống với 108 hạt, nhưng
để tiện mang theo nên chia 108 làm 3 là 36
hạt hay chia làm 6 là 18 hạt, chứ không có ý
nghĩa riêng. Nhưng sự sai khác về số hạt
cũng như ý nghĩa tượng trưng ghi trên chỉ là
do Tổ sư các đời vì sự nghiệp giáo hóa mà
phương tiện phối hợp, chứ không phải từ
nguyên văn kinh điển nêu ra.
Về nguyên liệu của niệm châu thì các
kinh ghi chép như sau:
1. Kinh Đà la ni tập quyển 2: Hạt niệm
châu có thể làm bằng: Vàng, bạc, đồng đỏ,
thủy tinh, hạt mộc hoạn, hạt bồ đề, hạt sen...
2. Kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
quyển 9 nêu: Hạt bồ đề, hạt kim cương,
chân châu, hạt hoa sen, vàng, bạc...
3. Kinh Chư Phật cảnh giới nhiếp chân
thực quyển hạ nêu: Hương mộc, thâu thạch
(1 thứ đá quí), đồng, sắt, thủy tinh, chân châu,
hạt hoa sen, hạt kim cương, hạt bồ đề và các
thứ kim loại hỗn hợp.
Niệm châu thường phụ thêm Mẫu châu,
Sổ thủ, Kí tử, Kí tử lưu; nếu niệm châu
được xâu bằng 108 hạt, thêm 1 hạt Mẫu
châu và 2 loại hạt nữa thì Mẫu châu được
gọi là Đạt ma châu. Sổ thủ cũng gọi là Tứ
thiên châu, là 4 hạt châu nhỏ thêm vào
khoảng giữa 108 hạt. Niệm châu của Mật
giáo, thông thường ở hạt thứ 7(bắt đầu tính
từ Mẫu châu)và sau hạt thứ 21 thì xâu thêm
hạt Sổ thủ vào. Kí tử cũng gọi là Đệ tử
châu, thông thường có 10 hạt, 20 hạt, hoặc
40 hạt, xâu vào 1 dây nhỏ riêng ở đầu Mẫu
châu, gồm 10 hạt, tượng trưng 10 Ba la mật,
khi lần tràng niệm Phật đủ 108 biến thì
đẩy 1 Kí tử để tính số. Nếu ở phần trên
11887

của Kí tử có thêm 1 hạt châu nhỏ trong
suốt (thường là thủy tinh), thì gọi là Trợ
minh, Tịnh minh, Duy ma, Bổ xứ bồ tát.
Kí tử lưu là hạt châu được thêm vào ở đầu
cuối của mỗi xâu Kí tử. Cứ theo kinh Kim
cương đính du già niệm châu thì các hạt
châu tượng trưng Quan âm, Mẫu châu
tượng trưng Vô lượng thọ hay tu hành
thành tựu quả Phật, cho nên, khi lần tràng
lúc đến hạt Mẫu châu thì không được vượt
qua mà phải quay ngược trở lại, nếu không
sẽ phạm tội Việt pháp.
Lần tràng hạt mà tụng chú và niệm Phật
NIÊM CHÂU

11888

N
3946
thì thường sinh ra công đức. Cứ theo kinh
Mộc hoạn tử, nếu niệm danh hiệu Phật,
Pháp, Tăng, đủ 20 vạn biến mà thân tâm
không loạn, không có các tà vạy, thì sau
khi chết được sinh lên cõi trời Diệm ma
thứ 3, ăn mặc tự nhiên có, thường yên vui.
Còn theo phẩm Tác sổ châu pháp tướng
trong kinh Đà la ni tập quyển 2, nếu dùng
các thứ bảo vật như vàng, bạc, đồng đỏ,
thủy tinh... để làm tràng hạt, thì khi lần
tràng tụng kinh, niệm Phật sẽ được đầy đủ
công đức của 10 Ba la mật, hiện thân chứng
được quả Phật Vô thượng chính đẳng chính
giác.
Trong Mật giáo, tùy theo các bộ(3 bộ
Thai tạng giới và 5 bộ Kim cương giới) mà niệm
châu được sử dụng có khác nhau: Nói về 3
bộ: Cứ theo kinh Tô tất địa yết la thì Phật
bộ dùng niệm châu hạt bồ đề, Quan âm bộ
(Liên hoa bộ)dùng niệm châu hạt hoa sen
và Kim cương bộ thì dùng niệm châu hạt
Rô na la xoa. Về 5 bộ: Cứ theo kinh Thủ
hộ và kinh Du già niệm châu thì Phật bộ
dùng niệm châu hạt bồ đề, Kim cương bộ
dùng niệm châu
hạt kim cương, Bảo
bộ dùng niệm châu
bằng các thứ báu
như vàng, bạc, lưu
li v.v..., Liên hoa bộ
dùng niệm châu
hạt hoa sen, còn
Yết ma bộ thì dùng niệm châu bằng các
nguyên liệu hỗn hợp. Và trong tất cả các
bộ, khi trì niệm xong, hành giả phải cất
11889

niệm châu trên 1 cái mâm bằng bạc, chứ
không được để lung tung, lẫn lộn với các
vật khác.
Ngoài ra, lần niệm châu bằng ngón tay
nào thì kinh điển Mật giáo cũng nói rất rõ.
Về 5 bộ: Cứ theo kinh Nhiếp chân thực thì
Phật bộ phải dùng ngón cái và ngón trỏ của
tay phải để lần niệm châu; Kim cương bộ
thì dùng ngón cái và ngón giữa của tay phải;
Bảo bộ thì dùng ngón cái và ngón áp út của
tay phải; Liên hoa bộ thì dùng ngón cái và
ngón út của tay phải; Yết ma bộ thì dùng cả
5 ngón của tay phải. Về 3 bộ: Cứ theo kinh
Tô tất địa thì Phật bộ dùng ngón cái và đầu
ngón áp út của tay phải bấm vào nhau, ngón
giữa và ngón út dựng thẳng, ngón trỏ hơi co
và áp sát vào lóng giữa của ngón giữa mà lần
niệm châu; Liên hoa bộ thì đầu ngón cái và
ngón giữa bấm vào nhau, 3 ngón kia thì duỗi
thẳng; Kim cương bộ thì đầu ngón cái và
ngón trỏ bấm vào nhau, 3 ngón còn lại thì
duỗi thẳng.
Các vị tôn trong Mật giáo có rất nhiều vị
tay cầm niệm châu, như Hỏa
thiên, Phật mẫu Chuẩn đề,
Quan âm Thiên thủ... của Ngoại
kim cương bộ thuộc Thai tạng
giới, đều cầm niệm châu, trong
đó, 1 tay bên phải của bồ tát
Quan âm Thiên thủ cầm niệm
châu, gọi là tay Sổ châu.
[X. phẩm Cụ duyên trong kinh Đại
nhật Q.1; kinh Nhất tự Phật đính luân
vương Q.4; phẩm Sổ châu nghi tắc trong
kinh Đại phương quảng bồ tát tạng Văn
thù sư lợi căn bản nghi quĩ Q.11; Thích
thị yếu lãm Q.trung; Khai nguyên thích
giáo lục Q.3; truyện Đạo xước trong Tục
11890

cao tăng truyện Q.20; Loại tụ danh vật
khảo Q.255].
NIÊM CHÂU
Các loại Niệm Châu
Mâm để Niệm Châu
Tay Sổ Châu

11891

N
3947
NIÊM GIÁC CHI
Phạm: Smfti-saôbodhyaíga.
Pàli: Sati-sambojjhaíga.
Cũng gọi Niệm giác phần, Niệm giác ý,
Niệm đẳng giác chi.
Một trong 7 giác chi, 1 trong 37 phẩm
trợ đạo.
Giai đoạn tu đạo mà hành giả, trong quá
trình chứng ngộ, phải ghi nhớ rõ các giáo
pháp như Tam học, Tứ thánh đế, Bát chính
đạo, không để quên mất. Ở giai đoạn này,
tâm hành giả lấy “Niệm” làm thể tính,
thường chính niệm chính tri, biết rõ sự bất
tịnh, khổ, vô thường, vô ngã của thân thụ
tâm pháp.
(xt. Thất Giác Chi, Tam Thập Thất Đạo
Phẩm).
NIÊM GIỚI
Phạm:Zìlànusmfti.
Pafli: Zìlànussati
Ghi nhớ công đức của giới hạnh, 1 trong
Thập niệm, 1 trong Bát niệm, 1 trong Lục
niệm.
Nghĩa là thường ghi nhớ giới pháp thì
hay ngăn dứt các điều ác, thành tựu Phật
đạo.
[X. kinh Tạp a hàm Q.20; kinh Tăng nhất
a hàm Q.2]. (xt. Niệm).
NIÊM KIẾP DUNG TỨC
...........
Cũng gọi Niệm kiếp viên dung.
Một niệm tức là vô lượng kiếp, vô lượng
kiếp tức là 1 niệm, niệm và kiếp tương tức,
tương dung.
Cứ theo phẩm Sơ phát tâm công đức
11892

hành nguyện trong kinh Hoa nghiêm quyển
9 (bản dịch cũ) và phẩm Thập địa quyển 27,
thì vô lượng kiếp tức là 1 niệm, 1 niệm tức
là vô lượng kiếp, 1 niệm thu nhiếp kiếp, kiếp
thu nhiếp 1 niệm.
Hoa nghiêm kinh thám huyền kí quyển
5 giải thích: Tích niệm thành kiếp, chứ thực
ra không có thể riêng của kiếp. Trên phương
diện thời gian, thấy lí “một tức hết thảy” mà
nói niệm và kiếp tương tức tương nhập, viên
dung vô ngại, bởi vì thời gian không có thể
tính.
Các nhà Hoa nghiêm dựa theo nghĩa
“niệm kiếp dung tức” để giải thích rõ về
“thuyết thời” của kinh Hoa nghiêm và “thời
phần” tu hành của bồ tát Viên giáo. Đồng
thời trong Thập huyền duyên khởi y cứ vào
lí “niệm kiếp dung tức” mà lập ra “Thập thế
cách pháp dị thành môn”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.2, 3 (bản dịch
cũ); kinh Hoa nghiêm Q.39, 41 (bản dịch
mới; Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.2; Hoa
nghiêm kinh sớ Q.1, 19].
NIÊM LỰC
.....
Phạm:Zmfti-balàni.
Pàli: Sati-balàni.
Sức nhớ nghĩ. Chỉ cho việc siêng tu giữ
cho ý nghĩ trụ ở cảnh sở duyên, để có thể
chống lại sự chướng ngại đến từ bên ngoài
mà đạt đến vô niệm, là 1 trong 5 lực.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 7, phần 1 (Đại 46, 364 thượng) nói:
“Niệm lực vững chắc, diệt trừ biên kiến, tà
tưởng, không để bị 3 hoặc(Kiến tư, Trần sa,
Vô minh)phá hoại”.
Kinh Di giáo nói: “Nếu niệm lực vững
chắc thì dù có vào trong đám giặc 5 dục,
11893

cũng không bị hại”.
[X. kinh Quán Phổ hiền bồ tát hành
pháp]. (xt. Ngũ Lực).
NIÊM NGÔN
.....
Tâm nghĩ miệng nói, cũng tức là đem ý
NIÊM NGÔN

11894

N
3948
nghĩ trong tâm phát ra lời nói, hoặc tự nói
thầm với chính mình ở trong lòng.
Phẩm Tín giải kinh Pháp hoa (Đại 9, 18
thượng) ghi: “Tự nói thầm rằng: Nếu ta nán
lại lâu, có thể bị bức bách”.
NIÊM NIÊM
.....
Từng giây từng lát, chỉ cho khoảng thời
gian cực ngắn. Trong các kinh điển, từ ngữ
“niệm niệm” thường được dùng để hình
dung trạng thái sinh, trụ, dị, diệt, biến hóa
đổi dời của thế giới hiện tượng.
Phẩm Phương tiện kinh Duy ma (Đại 14,
539 trung) nói: “Thân như dòng điện, niệm
niệm chẳng dừng”.
[X. kinh Bảo tích Q.96; kinh Vô lượng
nghĩa]. (xt. Nhất Niệm).
NIÊM NIÊM TƯƠNG TỤC
Chỉ cho hành giả niệm Phật tâm không
tán loạn, tức là niệm sau tiếp theo niệm trước,
niệm niệm nối nhau không dứt, không xen
lẫn niệm nào khác.
Vãng sinh yếu tập quyển trung (Đại 48,
56 trung) nói: “Hoặc cúi đầu, giơ tay, hoặc
lễ bái xưng danh, dung nghi bề ngoài tuy
khác, nhưng tâm niệm thường còn, niệm
niệm nối nhau, thức ngủ không quên”.
[X. luận Tạp a tì đàm tâm Q.3; Quán
niệm pháp môn].
NIÊM NIÊM VÔ THƯỜNG
...........
Tất cả pháp hữu vi sinh diệt trong từng
sát na.
Luận Kim thất thập quyển thượng (Đại
54, 1247 thượng) nói: “Vô thường có 2 thứ,
11895

1 là tạm trụ vô thường, 2 là niệm niệm vô
thường”.
[X. luận Đại trí độ Q.43]. (xt. Vô Thường,
Tạm Trụ Vô Trụ).
NIÊM PHÁP
... ..
Phạm: Dharmànusmfti.
Pàli: Dhammànussati.
Nhớ nghĩ về thắng, lợi, diệu, đức của Phật
pháp, tức là nhớ nghĩ về pháp thanh tịnh,
lìa 2 bên, diệt phiền não, dứt ái dục, khiến
không nhơ nhớp, không chướng ngại, gọi là
Niệm pháp, 1 trong 10 niệm, 1 trong 8 niệm,
1 trong 6 niệm.
[X. kinh Phương quảng đại trang nghiêm
Q.1]. (xt. Bát Niệm, Niệm).
NIÊM PHẬT
Phạm: Buddhànusmfti.
Pàli:Buddhànussati.
Trong tâm nhớ nghĩ về Pháp thân của
Phật(lí niệm Phật), quán tưởng thân tướng
cụ thể của Phật, hoặc quán tưởng công đức
của Phật, cho đến miệng xưng niệm danh
hiệu của Phật... đều gọi là niệm Phật, là 1
trong những phương pháp tu hành cơ bản
của Phật giáo. Trong đó, niệm Phật theo lí
pháp, gọi là Pháp thân niệm Phật; trong tâm
nhờ nghĩ về công đức và thân tướng của Phật,
gọi là Quán tưởng niệm Phật; còn miệng
xưng niệm danh hiệu Phật thì gọi là Xưng
danh niệm Phật.
Tiểu thừa chỉ niệm Phật Thích ca mâu
ni, Đại thừa thì chủ trương trong 10 phương
3 đời có vô số Phật, cho nên danh hiệu
Phật được niệm cũng rất nhiều. Nhưng
thông thường thì niệm Phật A súc, Phật
Dược sư,Phật Di lặc, Đại nhật Như lai,
Phật A di đà v.v...Trong đó, đối tượng chính
11896

là Phật A di đà, cho nên niệm Phật A di đà
được xem như niệm tất cả chư Phật.
Trong các kinh A hàm, niệm Phật tức
là bày tỏ lòng qui kính, lễ bái, tán thán,
nhớ nghĩ đối với đức Phật Thích ca mâu
ni. Nhờ công đức niệm Phật mà diệt trừ
NIÊM NIÊM VÔ THƯỜNG

11897

N
3949
tham sân si, được sinh lên cõi trời, được
chứng nhập Niết bàn.
Trong các kinh Đại thừa như: Bát chu
tam muội, Đại A di đà quyển hạ, phẩm Hiền
thủ trong kinh Hoa nghiêm quyển 7 (bản
dịch cũ)... đều có lập pháp môn Niệm Phật
Tam Muội, tức buộc tâm vào danh hiệu của
1 đức Phật, quán tưởng 32 tướng hảo của
Phật, cứ như thế niệm niệm nối nhau không
dứt, thì có thể ở trong định thấy được Phật,
cũng được sinh về cõi Phật.
Tại Trung quốc, đối với việc niệm Phật,
các sư nêu ra nhiều thuyết:
1. Trong luận Thích tịnh độ quần
nghi quyển 7, ngài Hoài cảm nêu ra 2 loại
Niệm Phật tam muội là Hữu tướng niệm
Phật tam muội và Vô tướng niệm Phật Tam
muội, cho rằng: Nếu muốn được Vô tướng
niệm Phật tam muội thì phải niệm Pháp
thân Phật, còn muốn được Hữu tướng niệm
Phật tam muội thì niệm Báo thân Phật và
Hóa thân Phật.
2. Trong Ngũ phương tiện niệm Phật
môn, ngài Trí khải nêu ra 5 loại niệm Phật
pháp môn:
a) Xưng danh vãng sinh niệm Phật tam
muội môn: Lúc hành giả niệm Phật thì phải
khởi tâm muốn sinh về Tịnh độ.
b) Quán tướng diệt tội niệm Phật tam
muội môn: Nhất tâm quán tưởng tướng hảo
của Phật phóng ra ánh sáng, ánh sáng ấy
chiếu soi tất cả tội chướng, khiến đều tiêu
diệt.
c) Chư cảnh duy tâm niệm Phật tam
muội môn: Đức Phật mà hành giả quán
11898

tưởng là từ nơi tự tâm hành giả mà ra, chứ
không có cảnh giới nào khác.
d) Tâm cảnh câu li niệm Phật tam muội
môn: Chính cái tâm quán tưởng của hành
giả cũng là không, chẳng có tự tướng.
e) Tính khởi viên thông niệm Phật tam
muội môn: Hành giả tiến vào thiền định
sâu xa, lặng bặt, buông bỏ tất cả tâm thức, ý
thức, được chư Phật 10 phương gia bị, hộ
niệm, nhờ đó, cửa trí tuệ mở ra, tự tại vô
ngại, thành tựu công đức viên mãn.
3. Trong Hoa nghiêm kinh sớ quyển
56, ngài Trừng quán cũng nêu ra 5 loại niệm
Phật pháp môn:
a) Duyên cảnh niệm Phật môn: Duyên
theo cảnh mà niệm Phật.
b) Nhiếp cảnh duy tâm niệm Phật môn:
Thu nhiếp cảnh vào tâm...
c) Tâm cảnh câu mẫn niệm Phật môn:
Tâm và cảnh đều bặt...
d) Tâm cảnh vô ngại niệm Phật môn:
Tâm và cảnh không ngăn ngại nhau.
e) Trùng trùng vô tận niệm Phật môn:
Lớp này lớp khác, lớp lớp vô tận.
4. Trong Hoa nghiêm kinh hành
nguyện phẩm biệt hành sớ sao quyển 4,
ngài Tông mật nêu ra 4 loại niệm Phật:
a) Xưng danh niệm: Chuyên tâm xưng
niệm danh hiệu của Phật.
b) Quán tượng niệm: Quán niệm tượng
Phật.
c) Quán tưởng niệm: Quán tưởng thân
tướng tốt đẹp của Phật.
d) Thực tướng niệm: Quán xét tướng
chân thực của mình và tất cả các pháp.
5. Trong luận Niệm Phật tam muội
bảo vương, ngài Phi tích nêu ra 3 pháp niệm
Phật:
11899

a) Niệm hiện tại Phật: Chuyên chú vào
1 cảnh mà viên thông 3 đời.
b) Niệm quá khứ Phật: Biết Phật và chúng
sinh mê ngộ khác nhau, nhưng nhân quả
của Phật và chúng sinh thì giống nhau.
c) Niệm vị lai Phật: Nghĩ tất cả chúng
sinh đều bình đẳng, đều là Phật vị lai.
Ngoài ra, Đại Phật đính thủ lăng nghiêm
kinh Viên thông sớ quyển 5 của ngài Truyền
đăng và Ngẫu ích tông luận quyển 7 của ngài
Trí húc, nêu ra 3 loại Niệm Phật:
a) Niệm tha Phật: Niệm cảnh công đức
trang nghiêm của Phật A di đà, hoặc niệm
NIÊM PHẬT

11900

N
3950
tướng hảo của Ngài, hoặc niệm pháp môn,
thực tướng của Ngài. Đây là pháp môn tu
hành của ngài Tuệ viễn và các sư ở Lô
sơn.
b) Niệm tự Phật: Quán xét cái tâm 1 niệm
hiện tiền không có thể tính, lìa các lỗi lầm,
đầy đủ trăm giới và mọi tính tướng, cùng
với chư Phật 3 đời bình đẳng không 2, nếu
quán xét rõ ràng đến được nhất tâm bất loạn,
thì Tam muội liền thành, hoát nhiên phá
trừ vô minh, vào cảnh minh tâm kiến tính.
Đây là pháp môn tu hành của các sư thuộc
Thiền tông và tông Thiên thai.
c) Tự tha câu niệm: Tâm quán xét cùng
với Phật và chúng sinh cả 3 không sai khác;
biết rõ chúng sinh là chúng sinh trong tâm
của chư Phật, mà chư Phật tức là chư Phật
trong tâm của chúng sinh, cả 2 cảm ứng đạo
giao, tự tha không cách nhau. Đây là pháp
môn tu trì của các ngài Vĩnh minh, Diên
thọ và Sở thạch Phạm kì.
Vãng sinh yếu tập quyển hạ, phần cuối
của ngài Nguyên tín, người Nhật, thì chia
pháp môn niệm Phật làm 3 loại:
a) Tầm thường niệm Phật: Niệm Phật
hằng ngày.
b) Biệt thời niệm Phật: Niệm Phật có thời
gian và nơi chốn nhất định.
c) Lâm chung niệm Phật: Niệm Phật lúc
hấp hối mong được Phật đến đón.
Ngoài ra, nhiều người kết đoàn với
nhau cùng tu pháp môn niệm Phật, gọi là
Niệm Phật hội, Niệm Phật giảng, Kết xã
niệm Phật. Ngôi nhà dùng làm nơi tu hành
niệm Phật, gọi là Niệm Phật đường. Niệm
11901

Phật liên tục gọi là Bất đoạn niệm Phật,
Thường niệm Phật; tĩnh tâm niệm Phật
gọi là Định tâm niệm Phật; thời khóa niệm
Phật hằng ngày gọi là Nhật khóa niệm
Phật... Còn có các pháp môn niệm Phật
như: Nhiếp tâm niệm Phật, Sổ tức niệm
Phật, Tham cứu niệm Phật, Khán thoại
niệm Phật, Thích ca niệm Phật, Quan âm
niệm Phật, Dược sư niệm Phật, Di lặc niệm
Phật v.v...
Tóm lại, ý nghĩa đích thực của việc niệm
Phật là từ nơi miệng niệm Phật tiến vào
niệm Phật trong tâm, niệm niệm không
quên, cũng tức “niệm” này là Phật, thì niệm
niệm thành Phật.
[X. kinh Tạp a hàm Q.33; kinh Trì trai
trong Trung a hàm Q.55; kinh Xà ni sa trong
Trường a hàm Q.5; kinh Na tiên tỉ khưu;
phẩm Niệm Phật trong kinh Phật tạng
Q.thượng; luận Đại trí độ Q.21; luận Nhiếp
đại thừa Q.hạ; phẩm Dị hành trong luận
Thập trụ tì bà sa Q.5; phẩm Niệm Phật Q.9;
luận Phân biệt công đức Q.2; Quán niệm
pháp môn; Tư duy lược yếu pháp]. (xt. Ngũ
Hội Niệm Phật, Thiên Thai Tông, Tịnh Độ
Tông, Thiền Tông).
NIÊM PHẬT CHÚNG SINH NHIẾP THỦ BẤT XẢ
Hào quang của đức Phật A di đà chiếu
khắp tất cả các thế giới trong 10 phương,
cứu độ những người xưng niệm danh hiệu
Phật, không bỏ sót người nào.
[X. kinh Quán vô lượng thọ].
NIÊM PHẬT HÀNH GIẢ
Chỉ cho người tu pháp môn niệm Phật,
hoặc chỉ chung hành giả Tịnh độ.
NIÊM PHẬT HỒI HƯỚNG
I. Niệm Phật Hồi Hướng.
Đem công đức mình niệm Phật hồi
11902

hướng về Tịnh độ, hoặc hồi hướng cho
những người khác còn sống hay đã chết.
(xt. Hồi Hướng).
II. Niệm Phật Hồi Hướng.
Chỉ cho văn hồi hướng đọc sau khi niệm
Phật.
(xt. Hồi Hướng Văn).
NIÊM PHẬT HỒI HƯỚNG

11903

N
3951
NIÊM PHẬT KÍNH
Gọi đủ: Cầu sinh Tây phương tịnh độ
niệm Phật kính.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Đạo kính
và Thiện đạo soạn vào đời Đường, được thu
vào Đại chính tạng tập 47.
Tác phẩm này đem môn niệm Phật so
sánh với các pháp môn khác nhằm cổ xúy
cho hạnh niệm Phật. “Niệm Phật kính” có
nghĩa là tấm gương soi sáng người tu hạnh
niệm Phật, giúp họ tăng thêm lòng tin và
dứt trừ ngờ vực.
Nội dung sách này chia làm 11 môn, giải
thích rõ danh nghĩa và thể đức của việc niệm
Phật. Thứ tự các môn là: Khuyến tiến niệm
Phật môn, Tự lực tha lực môn, Niệm Phật
đắc ích môn, Dĩ đắc vãng sinh môn, Hiệu
lượng công đức môn, Hiệu lượng trai phúc
môn, Nghi báng đắc tội môn, Thệ nguyện
chứng giáo môn, Quảng nhiếp chư giáo môn,
Thích chúng nghi hoặc môn và Niệm Phật
xuất tam giới môn.
[X. Tịnh độ y bằng kinh luận chương sớ
mục lục].
NIÊM PHẬT QUÁN
Phạm: Buddhànusmfti.
Pháp quán niệm Ứng thân, Báo thân và
Pháp thân của Phật để đối trị lại các nghiệp
chướng như: Hôn trầm che lấp, ác niệm tư
duy và cảnh giới bức bách.
Theo Ngũ môn thiền kinh yếu dụng pháp
thì Niệm Phật quán cùng với Bất tịnh quán,
Từ bi quán, Duyên khởi quán và Sổ tức quán,
gọi chung là Ngũ môn thiền.
(xt. Ngũ Đình Tâm Quán).
11904

NIÊM PHẬT TAM MUỘI
Tam muội quán niệm đức của Phật hoặc
xưng niệm danh hiệu Phật, tức là loại thiền
định     Ô*hxư *h
c           nứ
nh c

11905

của ngài Đàm loan và An lạc tập của ngài
Đạo xước, thì chuyên chú và liên tục nhớ
nghĩ đến tướng trạng của Niệm Phật tam
muội, hoặc đến thần lực, trí tuệ, hào tướng,
tướng hảo, bản nguyện, danh hiệu... của Phật
đều gọi là Niệm Phật tam muội.
[X. phẩm Vấn thừa trong kinh Đại phẩm
NIÊM PHẬT TAM MUỘI

11906

N
3952
bát nhã Q.5; kinh Bồ tát niệm Phật tam muội
Q.7; phần Bồ tát niệm Phật tam muội trong
kinh Đại phương đẳng đại tập; Lạc bang văn
loại Q.2].
NIÊM PHẬT TAM MUỘI BẢO VƯƠNG LUẬN
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Phi tích soạn
vào niên hiệu Thiên bảo năm đầu (742) đời
Đường, được thu vào Đại chính tạng 47.
Ngài Phi tích lấy Niệm Phật tam muội
làm Bảo vương(vua báu) trong các thiền tam
muội, đề xướng thuyết Vạn thiện đồng qui,
3 đời đều tu niệm Phật. Nội dung sách này
chia làm 3 môn: Niệm Phật vị lai, Niệm Phật
hiện tại và Niệm Phật trong suốt 3 đời đều
là Phật; sau đó lại chia nhỏ làm 20 môn: Trì
giới phá giới đãn sinh Phật tưởng môn, Vô
thiện khả trạch vô ác khả khí môn, Thị tâm
thị Phật thị tâm tác Phật môn, Vô tâm niệm
Phật lí sự song tu môn v.v...
Những kinh luận được trích dẫn trong
sách này gồm có: Kinh Quán vô lượng thọ,
kinh Pháp hoa, kinh Đại phẩm bát nhã,
kinh Đại bảo tích, kinh Đại tập, luận Thập
trụ tì bà sa, luận Đại thừa khởi tín, An lạc
tập v.v...
Năm Vạn lịch 36 (1608) đời Minh, ngài
Trí húc đem sách này xếp vào bộ Tịnh độ
thập yếu quyển 5.
[X. Lạc bang văn loại Q.2, 4; Phật Tổ
thống kỉ Q.22].
NIÊM PHẬT TAM MUỘI PHÁP NGỮ
Cũng gọi Ngự bản hoài pháp ngữ.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Chân thịnh
người Nhật bản soạn, được thu vào Đại
chính tạng tập 77.
11907

Nội dung sách này chỉ có 213 chữ, chia
làm 3 đoạn:
1. Đoạn thứ 1 nói rõ vào Niệm Phật tam
muội thì Cực lạc hiển hiện, có cả chư Phật 3
đời và các thần hiện tới.
2. Đoạn thứ 2 nhấn mạnh bản chất của
Niệm Phật tam muội là lòng tin; phàm phu
đời mạt thế cần phải xét lại thực trạng bất
tín của mình.
3. Đoạn thứ 3 thì nói tất cả chúng sinh
phải thệ nguyện trở thành người có đại tín
tâm và dốc 1 lòng niệm danh hiệu đức Phật
A di đà.
[X. Tam pháp ngữ lược giải; Xưng danh
am tạp khí; Thiên thai Chân thịnh tông tông
học phiếm luận].
NIÊM PHẬT THẬP CHỦNG TÂM
Mười thứ tâm niệm Phật.
Cứ theo hội Phát thắng chí lạc trong kinh
Đại bảo tích quyển 92, nếu có chúng sinh
phát 10 thứ tâm chuyên chú niệm Phật A di
đà, thì lúc lâm chung sẽ được sinh về thế
giới cực lạc. Mười thứ tâm ấy là:
1. Tâm không tổn hại: Người niệm Phật
đối với chúng sinh thường khởi từ tâm rộng
lớn, không gây tổn hại khiến cho họ được
yên vui.
2. Tâm không bức não: Người niệm
Phật thân tâm an tĩnh, đối với chúng sinh
thường khởi tâm đại bi thương xót, làm cho
họ được thoát khổ.
3. Tâm ưa giữ gìn: Người niệm Phật đối
với chính pháp, hết lòng giữ gìn, không tiếc
thân mệnh.
4. Tâm không chấp trước: Người niệm
Phật thường dùng trí tuệ quán xét, đối với
tất cả pháp, tâm không đắm trước.
5. Tâm khởi ý thanh tịnh: Người niệm
11908

Phật không những có khả năng xa lìa các
pháp tạp nhiễm thế gian, mà đối với lợi
dưỡng cũng thường sinh tâm biết đủ.
6. Tâm không quên mất: Người niệm
Phật cầu sinh Tịnh độ, thành chủng trí Phật,
trong tất cả thời, niệm niệm không buông
bỏ tâm ấy.
NIÊM PHẬT THẬP CHỦNG TÂM

11909

N
3953
7. Tâm không hạ liệt: Người niệm Phật
thường có tâm bình đẳng, đối với chúng sinh
tôn trọng cung kính, không sinh tâm khinh
mạn.
8. Tâm sinh quyết định: Người niệm
Phật không chấp trước ngôn luận thế gian,
đối với đạo Bồ đề vô thượng, sinh tâm chính
tín, dứt khoát không ngờ vực.
9. Tâm không tạp nhiễm: Người niệm
Phật tu tập công hạnh, bồi đắp gốc lành,
tâm luôn xa lìa tất cả phiền não tạp
nhiễm.
10. Tâm khởi tùy niệm: Người niệm
Phật tuy quán tưởng tướng hảo của Như lai,
nhưng không sinh tâm ái trước, thường niệm
Phật A di đà ở trong vô niệm.
NIÊM PHẬT THIỀN
Niệm Phật trong lúc ngồi thiền.
Niệm Phật có 4 phương pháp: Quán
tượng niệm Phật, Quán tưởng niệm Phật,
Thực tướng niệm Phật và Xưng danh niệm
Phật. Trong đó, pháp Quán tưởng niệm Phật
được truyền từ Ấn độ, như ngài Phật đà bạt
đà la lấy pháp Quán tưởng niệm Phật làm
chính để tu tập Quán Phật tam muội và Bát
chu tam muội.
Tại Trung quốc, các Thiền sư tu pháp
Niệm Phật thiền thì như môn đệ của Ngũ
tổ Hoằng nhẫn đời Đường có các ngài Pháp
trì, Trí tân, Tuyên thập và các vị đệ tử thuộc
hệ thống ngài Trí tân như: Xử tịch, Vô tướng,
Vô trụ, Thừa viễn...
Đến đời Tống, Thiền sư Vĩnh minh
Diên thọ thuộc tông Pháp nhãn đề xướng
Niệm Phật thiền của dòng Từ mẫn và, trong
11910

tác phẩm Vạn thiện đồng qui tập, nêu ra
thuyết “Thiền Tịnh nhất trí”. Ngô Việt
vương Trung ý thì xây điện Tây phương
Hương nghiêm ở chùa Vĩnh minh làm đạo
tràng niệm Phật. Thiền sư Thiên y Nghĩa
hoài thuộc tông Vân môn và các đệ tử
Dương kiệt, Tuệ lâm Tông bản... cũng đều
chủ trương Thiền Tịnh song tu. Thiền sư
Trường lô Tông di cũng chủ trương Thiền
Tịnh song tu, trong Thiền uyển thanh qui
do ngài soạn có qui định pháp “A di đà
Phật thập niệm” để siêu tiến vong linh vãng
sinh Tịnh độ.
Ngoài ra, các Thiền sư Trung phong
Minh bản, Thiên như Duy tắc, Bắc giản
Cư giản, Sở thạch Phạm kì v.v... ở đời
Nguyên, cũng là những người đề xướng
Niệm Phật thiền. Đời Minh thì có các ngài
Vân thê Châu hoành, Hàm sơn Đức thanh
là những nhân tài lỗi lạc trong số những
người chủ trương Niệm Phật thiền. Vì vậy,
có thể nói, Niệm Phật thiền hầu như đã
chiếm trọn địa vị trong Thiền giới Trung
quốc. Tông Hoàng bá của Nhật bản cũng
truyền thừa Niệm Phật thiền của Trung
quốc.
NIÊM PHẬT TÔNG
Cũng gọi Tịnh độ tông.
Chỉ cho tông phái quán tưởng và xưng
niệm danh hiệu đức Phật A di đà nguyện
cầu vãng sinh Cực lạc. Ngài Long thụ y
cứ vào pháp Vãng sinh Tịnh độ nói trong
kinh Vô lượng thọ mà lập thành Nan
hành đạo(đạo khó thực hành) và Dị hành
đạo(đạo dễ thực hành). Đến các ngài Đạo
xước, Thiện đạo ở đời Đường, Trung quốc,
tiếp nối thuyết minh ý này, lấy pháp “Thử
độ nhập Thánh” ( ............) (thành
11911

Thánh cõi này) làm tự lực thánh đạo(dựa
vào sức tu hành của chính mình), lấy “Tịnh
độ vãng sinh” ( .) (sinh sang
Tịnh độ) làm tha lực dị hành(nhờ sức gia
bị của Phật). Những tông phái vâng theo
giáo chỉ này gọi chung là Tịnh độ tông,
hoặc Niệm Phật tông. Nhật bản thì gọi là
Tịnh độ chân tông.
(xt. Tịnh Độ Tông).
NIÊM PHẬT TÔNG

11912

N
3954
NIÊM PHẬT VÃNG SINH NGUYÊN
Cũng gọi Nhiếp thủ chí tâm dục sinh
nguyện, Chư duyên tín nhạo thập niệm
vãng sinh nguyện, Văn danh tín nhạo thập
niệm định sinh nguyện, Thập niệm vãng
sinh nguyện, Xưng danh vãng sinh nguyện,
Chí tâm tín nhạo nguyện, Đệ thập bát
nguyện.
Thệ nguyện thu nhiếp lấy những người
niệm Phật sinh về Tịnh độ của đức Phật A
di đà, là nguyện thứ 18 trong 48 nguyện của
Phật A di đà...
Kinh Vô lượng thọ quyển thượng (Đại
12, 268 thượng) nói: “Nếu tôi thành Phật,
chúng sinh ở 10 phương, dốc lòng tin ưa,
muốn được sinh về cõi nước của tôi, cho
đến niệm 10 niệm mà không được sinh thì
tôi không thành chính giác, chỉ trừ những
người tạo tội ngũ nghịch và hủy báng chính
pháp”. Vì thệ nguyện của Phật A di đà sâu
nặng như thế, cho nên phàm những người
xưng niệm danh hiệu Phật, có đầy đủ tâm
chí thành, tâm sâu xa và tâm hồi hướng phát
nguyện, cầu vãng sinh, thì chắc chắn sẽ được
Phật tiếp dẫn.
Cứ theo Vãng sinh lễ tán của ngài Thiện
đạo thì từ ngữ “cho đến 10 niệm” trong văn
nguyện, có hàm ý là “cho đến 10 tiếng”, tức
chỉ niệm 10 lần câu “Na mô A di đà Phật”
cũng được sinh về Tịnh độ. Vì đức Phật A
di đà đã thành Phật rồi và hiện đang ở cõi
Tịnh độ, nên lời thệ nguyện của Ngài không
hề hư dối.
Về từ ngữ “cho đến 10 niệm” có nhiều
thuyết. Ngài Đàm loan chủ trương “cho đến
11913

10 niệm” là niệm liên tục không gián đoạn;
các ngài Nguyên hiểu, Pháp vị, Huyền nhất...
thì cho đó là 10 pháp 10 niệm: Từ, bi, hộ,
pháp... nói trong kinh Di lặc phát vấn. Ngài
Nghĩa tịch thì cho “niệm” tức hàm ý thời
gian, xưng niệm 6 chữ danh hiệu 1 lần là 1
niệm, 10 lần tức thành 10 niệm, trong mỗi
niệm ấy tự nhiên đầy đủ 10 pháp 10 niệm
từ, bi v.v...
Trong Tuyển trạch bản nguyện niệm
Phật tập, ngài Nguyên không, người Nhật
bản, cho rằng giữ giới, tụng kinh, thực hành
6 độ, công đức tuy rất lớn, có thể hồi hướng
vãng sinh, nhưng đều không thù thắng bằng
công đức xưng danh niệm Phật, cho nên chỉ
lấy 1 hạnh niệm Phật làm bản nguyện vãng
sinh mà thôi.
[X. Vãng sinh luận chú Q.hạ; Vô lượng
thọ kinh nghĩa sớ Q.thượng (Tuệ viễn);
Quán niệm pháp môn]. (Xt. Tứ Thập Bát
Nguyện).
NIÊM PHẬT VI TÔNG
Tông phái lấy niệm Phật làm pháp môn
chủ yếu, tức xưng niệm danh hiệu Phật làm
pháp môn tu trì, đồng thời, lấy Niệm Phật
tam muội nói trong kinh Quán vô lượng
thọ làm tông chỉ. Đây là phán giáo của ngài
Thiện đạo đời Đường.
(xt. Niệm Quán Lưỡng Tông).
NIÊM QUÁN LƯỠNG TÔNG
Chỉ cho tông phái lấy Niệm Phật tam
muội và Quán Phật tam muội của kinh Quán
Vô lượng thọ làm tông chỉ. Đây là phán giáo
“Nhất kinh lưỡng tông” do ngài Thiện đạo
thuộc tông Tịnh độ Trung quốc lập ra; tức
lấy kinh Quán Vô lượng thọ làm y cứ căn
bản rồi chia ra 2 tông: Niệm Phật và Quán
Phật.
11914

Tông Niệm Phật là hiển nghĩa(nghĩa
rõ ràng)của kinh QuánVô lượng thọ, do
đức Phật Thích ca chỉ dạy “hồi hướng
nguyện cầu” mong được vãng sinh về Hóa
độ.
Tông Quán Phật là ẩn nghĩa(nghĩa kín
đáo)của kinh Quán Vô lượng thọ, do đức
NIÊM QUÁN LƯỠNG TÔNG

11915

N
3955
Phật A di đà chỉ dạy “hồi hướng nguyện
sinh”, mong được vãng sinh về Báo độ.
[X. phần Huyền nghĩa trong Quán Vô
lượng thọ kinh sớ (Thiện đạo)].
NIÊM THÍ
.....
Phạm:Tyàgànusmftì.
Pàli: Càgànussati.
Cũng gọi Niệm bố thí, Niệm xả.
Thường xuyên nghĩ đến việc bố thí
không quên, 1 trong 10 niệm, 1 trong 8 niệm,
1 trong 6 niệm.
Pháp uyển châu lâm quyển 34 (Đại 53,
549 thượng) nói: “Niệm thí nghĩa là thường
nghĩ đến việc bố thí, đối với những tài vật
đã đem bố thí, không bao giờ sinh tâm hối
tiếc, không mong được báo đền, mau được
thiện lợi. Nếu bị người chửi mắng, dùng
dao gậy đánh chém, nên khởi lòng từ,
không nên tức giận. Khi ta bố thí, ý bố thí
không dứt thì trừ được các loạn tưởng, tự
đến Niết bàn, không lìa niệm thí, liền được
công đức.”
[X. Tăng nhất a hàm Q.2; Chư kinh yếu
tập Q.3]. (xt. Niệm).
NIÊM THIÊN
Phạm: Devànusmfti.
Pàli: Devànussati.
Thường nghĩ đến sự vui sướng và đầy
đủ của các trời, đồng thời, tu các thiện
nghiệp như bố thí, trì giới... làm cho thân
tâm được thanh tịnh, không tạo các nghiệp
ác để cảm được quả báo thân tướng tốt đẹp
của cõi trời.
Phẩm Quảng diễn trong kinh Tăng nhất
11916

a hàm quyển 2 (Đại 2, 555 hạ) nói: “Đức
Thế tôn dạy rằng: Nếu có tỉ khưu chính thân
chính ý ngồi kết già, buộc niệm ở trước,
không nghĩ việc khác, chuyên chú niệm
thiên, miệng ý thanh tịnh, không tạo nghiệp
ác, giữ giới thành thân, phóng ra ánh sáng
chiếu khắp mọi nơi (...). Thường xuyên tư
duy không lìa thiên niệm, liền được các công
đức thù thắng”.
[X. kinh Tạp a hàm Q.33; kinh Tăng nhất
a hàm Q.1; luận Đại trí độ Q.22]. (xt. Niệm).
NIÊM THUẦN (1587-1659)
.... .
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Minh,
người Thái hòa, tỉnh Giang tây, họ Quách,
húy Trí nhất.
Thân mẫu nằm mộng thấy hoa sen trắng
mà mang thai sư, lúc sinh ra sư, ánh sáng soi
khắp nhà. Ngay từ nhỏ sư không chịu ăn cá
thịt. Lên 10 tuổi sư đã thông suốt nội điển,
18 tuổi đậu Tiến sĩ, từng làm quan đến chức
Đô ngự sử, Tuần phủ Quí châu và Quảng
đông. Năm 25 tuổi, gặp nạn quyền thần thao
túng, sư bỏ quan và theo Thiền sư Đơn hà
Đại tố xuất gia, y vào Đại sư Vân thê Liên
trì thụ giới. Trong khoảng 10 năm sư đi tham
học khắp nơi, Thiền Tịnh song tu, cuối cùng
sư đại ngộ và được các ngài Tử bá, Hàm sơn
ấn khả.
Năm Thiên khải thứ 6 (1626), sư lập am
Liên xã, chuyên tu Tịnh độ, mỗi ngày niệm
10 vạn danh hiệu Phật A di đà, lại cất chùa
Ngao sơn, am Thanh liên, Chiên đàn lâm...
Các nơi xa gần ngưỡng mộ đạo phong của
sư tranh nhau đến học rất đông và nhiều
người đắc độ.
Tháng 7 năm
Thuận trị 16 đời
11917

Thanh sư tịch,
hưởng thọ 73 tuổi,
48 tuổi hạ. Sư mất
được 100 ngày mà
sắc mặt vẫn như
sống, hương thơm
không tan. Quan
Tri châu là La
công và tín chúng
NIÊM THUẦN
Niệm Thuần

11918

N
3956
lưu giữ nhục thân của sư ở am Liên xã để
cúng dường, đến nay đã hơn 300 năm mà
không hư hoại.
Sư có các tác phẩm: Quan châm thanh
loa tập, Thiền tịnh song tu tập, Tịnh độ thi.
[X. Tăng đính Phật tổ đạo ảnh Q.4 (Hư
vân)].
NIÊM THỰC
... ..
Thức ăn bằng sức nhớ nghĩ, 1 trong 9
cách ăn.
Kinh Tăng nhất a hàm quyển 41 nêu ra
4 loại ăn thế gian và 5 loại ăn xuất thế gian,
Niệm thực thuộc về loại ăn xuất thế gian.
Nghĩa là nếu hành giả luôn nhớ nghĩ thiện
pháp và giữ gìn không quên, thì chắc chắn
sẽ nuôi lớn gốc lành, bổ ích tuệ mệnh, như
thức ăn của thế gian nuôi lớn và bổ ích cho
sắc thân vậy.
(xt. Thực).
NIÊM TRÌ
Nhớ nghĩ thụ trì không chút gián đoạn.
Luận Đại trí độ quyển 48 (Đại 25, 405
hạ) nói: “Niệm trì trí tuệ, giữ các duyên
không để tán loạn, cho nên gọi là Niệm
xứ”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.1 (bản 80)].
NIÊM TRÌ PHẬT
Cũng gọi Chẩm mộc tôn.
Gọi tắt: Trì Phật.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho tượng Phật được đặt ở phòng
riêng hay mang theo bên mình.
Cứ theo Tứ phần luật Tỉ khưu giới bản
và điều Ngọa tức phương pháp trong Nam
11919

hải kí qui nội pháp truyện quyển 3, thì Ấn
độ đã có phong tập an trí tượng Phật trong
phòng tăng để lễ kính hàng ngày rất sớm.
Ở Nhật bản, các tượng Phật cỡ nhỏ
rất được nhiều người ưa thích. Những kiệt
tác trước thời Thiên bình, như Niệm trì
Phật của Quật phu nhân, phần nhiều được
đặt trong khám thờ trong Trì Phật đường,
hoặc thờ riêng 1 gian trong nhà. Nhưng,
về sau, phong tục Trì Phật đường rất thịnh
hành.
[X. Thập di vãng sinh truyện Q.thượng;
Loại tụ danh vật khảo Q.26].
NIÊM TỤNG
.....
Phạm:Jàpa.
Tâm niệm, miệng tụng danh hiệu Phật,
thần chú hoặc văn kinh. Có thể chia 2:
I. Pháp Niệm Tụng Của Mật Giáo.
Mật giáo quán tụng chân ngôn của bản
tôn mục đích cầu mong bản tôn và tam mật
thân, khẩu, ý của hành giả trở thành 1 thể,
cho đến thành Phật. Niệm tụng có Chính
niệm tụng và Tán niệm tụng. Chính niệm
tụng cũng gọi Niệm tụng, Thứ đệ niệm tụng,
là chỉ cho việc tụng niệm chân ngôn của
bản tôn 1 cách chính xác. Tán niệm tụng
cũng gọi là Tùy ý niệm tụng, Chư tạp niệm
tụng, thì không chỉ giới hạn ở việc tụng niệm
chân ngôn của bản tôn, mà còn tụng chân
ngôn của các vị tôn khác có liên quan với
hành giả.
Chính niệm tụng là đốt hương xông hạt
châu, dùng chân ngôn Tịnh châu để gia trì,
kế đến tụng Thiên chuyển minh (chân ngôn
Toàn chuyển môn); sau hết, quán tưởng chân
ngôn bí mật(quán chữ Luân) trong vòng tròn
Tâm nguyệt(trái tim)của hành giả và bản
11920

tôn, rồi tụng Đà la ni.
Ba giai đoạn tu pháp ghi trên nối nhau
không gián cách, xa lìa được nghiệp nhơ
nhớp mà tương ứng với Tam mật của bản
tôn, thành tựu tất địa. Còn Tán niệm tụng
thì trước tiên tụng chân ngôn Phật nhãn và
cuối cùng tụng chân ngôn Nhất tự luân.
NIÊM TỤNG

11921

N
3957
Ngoài ra, vì pháp tu khác nhau nên có
nhiều cách niệm tụng:
1. Tâm tưởng, Tiên trì tụng, Cụ chi, Tác
thành tựu.
2. Âm thanh, Kim cương, Tam ma địa,
Chân thực.
3. Tam ma địa, Ngôn âm, Kim cương,
Hàng ma.
4. Trừ tai, Hàng phục chư ma, Tăng ích,
Nhiếp triệu.
[X. phẩm Trì tụng pháp tắc trong kinh
Đại nhật Q.7; kinh Kim cương đính du
già trung lược xuất niệm tụng Q.1, 4; Niệm
tụng kết hộ pháp phổ thông chư bộ; Đại
nhật kinh cúng dường thứ đệ pháp sớ
Q.hạ].
II. Pháp Niệm Tụng Của Thiền Tông.
Thiền tông lấy danh hiệu của 10 đức Phật
làm pháp niệm tụng.
Cứ theo môn Phúng xướng trong Thiền
lâm tượng khí tiên thì pháp này do ngài
Đạo an đặt ra vào đời Đông Tấn. Mười
đức Phật là:
1. Thanh tịnh pháp thân Tì lô giá na
Phật.
2. Viên mãn báo thân Lô xá na Phật.
3. Thiên bách ức hóa thân Thích ca mâu
ni Phật.
4. Đương lai hạ sinh Di lặc tôn Phật.
5. Thập phương tam thế nhất thiết chư
Phật.
6. Đại thánh Văn thù sư lợi bồ tát.
7. Đại hạnh Phổ hiền bồ tát.
8. Đại bi Quán thế âm bồ tát.
9. Chư tôn Bồ tát ma ha tát.
11922

10. Ma ha Bát nhã ba la mật.
Pháp niệm tụng trên đây được chia làm
2 loại:
1. Tam bát niệm tụng: Pháp niệm tụng
ở Tăng đường. Trước hết, treo bảng niệm
tụng, quét dọn Tăng đường, tới giờ bày biện
hương đèn, thỉnh chuông tập chúng, đại
chúng lần lượt đi vòng quanh Tăng đường
xưng niệm danh hiệu 10 đức Phật. Cũng
được chia làm 2 loại:
a) Tam niệm tụng: Niệm tụng vào các
ngày 3, 13, 23 trong mỗi tháng.
b) Bát niệm tụng: Niệm tụng vào các ngày
8, 18, 28 trong mỗi tháng.
2. Tứ tiết niệm tụng: Niệm tụng vào 4
ngày lễ lớn: Kết hạ, giải hạ, đông chí và đầu
năm. Thứ tự của nghi thức đại khái giống
với Tam bát niệm tụng, chỉ khác câu văn
mà thôi.
Ngoài ra còn có pháp niệm tụng vong
tăng hoặc vong linh người thế tục.
1. Nhập khám niệm tụng: Niệm tụng lúc
đưa thi thể vào quan tài.
2. Tỏa khám niệm tụng: Niệm tụng lúc
đậy nắp quan tài.
3. Khám tiền niệm tụng: Niệm tụng ở
trước khám.
4. Cử khám niệm tụng: Niệm tụng lúc
di quan.
5. Sơn đầu niệm tụng: Niệm tụng lúc hạ
huyệt.
[X. Thiền uyển thanh qui Q.2; Nhập
chúng tu tri; Tùng lâm hiệu định thanh qui
Q.hạ; điều Trụ trì nhật dụng, chương Trụ
trì trong Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.thượng].
NIÊM TỤNG KỊ THẬP NGŨ ĐỊA
Khi lập đàn niệm tụng để cầu phúc, trừ
11923

họa, nên tránh 15 chỗ.
Cứ theo kinh Nhất tự Phật đính luân
vương quyển 2, nếu chúng sinh muốn cầu
phúc đức, tiêu trừ tai họa, thì nên chọn
nơi yên tĩnh vắng vẻ, kết giới lập đàn, 3
nghiệp(thân, khẩu, ý) trong sạch, cúng
dường Thánh tượng, tụng niệm thần chú
Phật đính luân vương để gia trì, thì được
thành tựu. Nhưng nếu tác pháp lập đàn ở
những nơi Dược xoa, La sát thường lui tới
thì quỉ thần tiện dịp đến quấy nhiễu, khiến
NIÊM TỤNG KỊ THẬP NGŨ ĐỊA

11924

NIÊN KỊ
Cũng gọi Niên hồi.
Ngày giỗ được cử hành hàng năm để truy
tiến cầu siêu cho người chết.
Cứ theo Thứ tự danh số truy kị trong
Chư hồi hướng thanh qui thức quyển 4, thì
truy kị được chia làm 2 loại: Lũy thất(trai
thất) và Niên kị.
Lũy thất gồm 7 thất(7 ngày tổ chức 1 lần):
NIÊN KỊ

11927

N
3959
1. Sơ thất: Cũng gọi Sơ nguyện kị, Sở
nguyện kị, Thủy thiện kị, Khốc thiêm kị.
Tổ chức vào 7 ngày đầu tiên sau khi người
chết.
2. Nhị thất: Cũng gọi Dĩ phương kị, Dĩ
phỏng kị, Đáo bỉ kị, Tổng phân kị.
3. Tam thất: Cũng gọi Sái thủy kị, Hiếu
lực kị, Quang hỉ kị.
4. Tứ thất: Cũng gọi A huống kị, A kinh
kị, Tương đẳng kị, Diên phương kị, Viễn
phương kị. Khoảng thời gian từ Sơ thất đến
Tứ thất, gọi là Lương ám thời(rất tối).
5. Ngũ thất: Cũng gọi Tiểu luyện kị, Tiểu
liễm kị, Tiểu phạn kị, Li diên kị, Kim li kị,
Trọng khổ kị.
6. Lục thất: Cũng gọi Đàn hoằng kị, Tiền
chí kị.
7. Thất thất(Đoạn thất): Cũng gọi Đại
luyện kị, Đại liễm kị, Thoát quang kị, Hưu
tân kị.
Niên kị có thể được chia ra như sau:
1. Bách nhật: Cũng gọi Tốt khốc kị, Xuất
khổ kị, U hồi kị.
2. Nhất chu: Cũng gọi Tiểu tường kị,
Biên khốc kị.
3. Nhị niên: Cũng gọi Đại tường kị, Hưu
an kị.
4. Thất niên: Cũng gọi Viễn ba kị, Hưu
quảng kị.
5. Thập tam niên: Cũng gọi Viễn
phương kị, Tịch ngữ kị.
6. Tam thập tam niên: Cũng gọi Lãnh
chiếu kị, A viên kị, Bản nhiên thanh tịnh
kị.
7. Bách niên: Cũng gọi Nhất hội kị.
11928

Thông thường, cúng tế người chết phần
nhiều lấy “Thất thất nhật”(7 lần 7, tức 49
ngày)làm chính, Trung quốc gọi là Lũy thất
trai, Thất thất trai. Còn Bách nhật kị và
Nhất chu kị, Nhị niên kị... là theo tang chế
của nhà Nho. Như Tiểu tường nói trong
sách Lễ kí, tức tổ chức vào tháng thứ 13,
tương đương với Nhất chu kị; còn Đại tường
thì tổ chức cúng tế vào tháng thứ 25, tương
đương với Nhị niên kị. Nhà Phật cũng y
theo đó mà khuyên làm thiện để truy tiến
người chết.
[X. Thích môn chính thống Q.4; Phật tổ
thống kỉ Q.33].
NIÊN PHẦN ĐỘ GIẢ
Cũng gọi Niên liệu độ giả, Niên phần
học sinh, Niên phần giả, Niên phần.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ số người nhất định được độ cho xuất
gia do nhà nước chấp nhận.
Nguồn gốc của chế độ này bắt đầu từ
bao giờ thì không được rõ, nhưng ở Nhật
bản, vào thời Nại lương (Nara) đã có rồi.
Các tông phái, các chùa lớn lúc bấy giờ, tổ
chức các cuộc thi tuyển, số thí sinh do nhà
nước ấn định, người trúng tuyển được độ
cho làm sa di; sau khi thụ giới, trong khoảng
6 đến 12 năm, phải học các bộ kinh luận đã
được chỉ định, tất cả phí tổn đều do nhà
nước chi cấp. Sau, theo tờ biểu của ngài Tối
trừng dâng trình vào niên hiệu Đại đồng
năm đầu (806), vua chế định Niên phần độ
giả cho các tông là: Tông Thiên thai, tông
Hoa nghiêm, tông Luật, mỗi tông 2 người;
tông Tam luận và tông Pháp tướng, mỗi tông
3 người. Về sau, số Niên phần độ giả dần
dần tăng gia thì mỗi chùa đều có chế độ
này. Đến cuối thế kỉ X, chế độ này dần dần
11929

suy thoái ở Nhật bản.
Tại Trung quốc, thời xưa cũng có chế
độ tương tự như “Niên phần độ giả” của
Nhật bản. Cứ theo Ngụy thư Thích lão chí,
vua Văn thành nhà Bắc Ngụy từng hạ lệnh
cho các châu, quận, huyện xây cất chùa
tháp, đồng thời cho phép những người tính
hạnh chân thật, thuần hậu muốn trở thành
sa môn, thì bất luận lớn bé đều được xuất
gia. Về số người xuất gia thì qui định: Châu
lớn 50 người, châu nhỏ 40 người, những
NIÊN PHẦN ĐỘ GIẢ

11930

N
3960
nơi xa xôi thì mỗi nơi 10 người. Đến năm
Thái hòa 16 (492), vua Hiếu văn đế ban
chiếu cho châu lớn 100 người, châu vừa 50
người, châu nhỏ 20 người xuất gia làm sa
môn. Ngoài ra, Đại từ ân tự Tam tạng pháp
sư truyện cũng có nói sơ lược về chế độ
này.
NIÊN TINH
.....
Cũng gọi Đương niên tinh.
Chỉ cho ngôi sao có ảnh hưởng đến vận
mệnh của mỗi người trong 1 năm. Căn cứ
vào năm sinh của mỗi người để tính toán
mà biết được người ấy thuộc ảnh hưởng của
sao gì trong năm. Loại sao này có 9 ngôi gọi
là Cửu diệu, đó là: La hầu, Thổ tinh, Thủy
tinh, Kim tinh, Nhật diệu, Hỏa tinh, Kế đô,
Nguyệt diệu và Mộc tinh.
Cứ theo kinh Tú diệu do ngài Bất không
dịch vào đời Đường, nếu khi sao Đương niên
và sao Bản mệnh của 1 người bị xâm phạm
thì chắc chắn người ấy sẽ gặp tai họa, vì thế
đức Như lai nói Đà la ni Đại bi để diệt trừ
tai họa cho mọi người.
Trong Mật giáo có pháp cúng dường sao
Đương niên và sao Bản mệnh để cầu tiêu tai
tăng thọ, gọi là Tinh tế, Tinh cúng. Pháp tu
cúng dường sao Đương niên gọi là Thuộc
tinh cúng, cũng gọi Đương niên tinh cúng;
pháp tu cúng dường sao Bản mệnh thì gọi là
Bản mệnh tinh cúng.
[X. kinh Bắc đẩu thất tinh diên mệnh].
(xt. Tinh Cúng).
NIÊN TRAI
.....
11931

Vào dịp tết Nguyên đán, trong Thiền
lâm, vị Giám viện dùng của riêng sắm trai
soạn cúng dường đại chúng. Nếu không
đủ khả năng, vị Giám viện có thể mời
những người khác tham gia tổ chức, gọi
là Niên trai.
[X. điều Giám viện trong Thiền uyển
thanh qui Q.3].
NIỄN NGẠI
Cối đá, đặc biệt chỉ cho loại cối đá sử
dụng sức nước.
Vào đời Đường, trong trang trại của
các nhà quí tộc và lãnh địa của các chùa
viện lớn ở Trung quốc đều có đặt cối đá
để xây thóc, xay bột. Loại cối đá này phải
dùng sức nước. Vì phải giữ nước cho ruộng
lúa, nên đã có thời cối bị cấm sử dụng.
Mãi đến cuối đời Đường lệnh này mới
được bãi bỏ.
NIẾT BÀN
.....
Phạm:Nirvàịa.
Pàli: Nibbàna.
Cũng gọi: Nê hoàn, Nê viết, Niết bàn
na, Niết lệ bàn na, Nê phạ nam, Nặc phạ
nam.
Hán dịch: Diệt, Tịnh diệt, Diệt độ, Tịch,
Vô sinh.
Đồng nghĩa: Trạch diệt, Li hệ, Giải thoát.
Hoặc gọi là Bát niết bàn(Bát, dịch âm
của tiếng Phạm Pari, nghĩa là hoàn toàn, dịch ý
là Viên tịch), Đại bát niết bàn(Đại nghĩa là
thù thắng, cũng gọi Đại viên tịch).
Niết bàn nguyên nghĩa chỉ cho sự thổi
tắt, hoặc biểu thị trạng thái thổi tắt, về sau
được chuyển dụng để chỉ lửa phiền não
thiêu đốt đã bị dập tắt, là cảnh giới hoàn
toàn giác ngộ. Cảnh giới này vượt ngoài
11932

sinh tử(mê giới), cũng là mục đích thực tiễn
cuối cùng của Phật giáo, cho nên được xếp
vào 1 trong những pháp ấn, gọi là Niết bàn
tịch tĩnh.
Về Niết bàn, Đại thừa và Tiểu thừa giải
thích có khác nhau:
1. Theo Tiểu thừa(Phật giáo bộ phái):
Niết bàn là trạng thái diệt hết phiền não.
NIẾT BÀN

11933

N
3961
Trong đó lại chia ra Hữu dư y Niết bàn(gọi
tắt: Hữu dư Niết bàn)và Vô dư y Niết bàn
(gọi tắt: Vô dư Niết bàn). Hữu dư y Niết bàn
nghĩa là phiền não tuy đã bị diệt hết, nhưng
nhục thể(tức y thân)tàn dư còn lại; Vô dư y
Niết bàn nghĩa là phiền não đã hết mà y
thân cũng không còn, tức là trạng thái khôi
thân diệt trí. Hữu bộ chủ trương Niết bàn là
1 thực thể tồn tại, nhưng Kinh lượng bộ thì
cho rằng Niết bàn chỉ là giả danh của cái
trạng thái đã diệt hết phiền não, chứ tự nó
không có thực thể.
2. Theo Đại thừa:
- Trung luận chủ trương Thực tướng là
Niết bàn, Thực tướng cũng tức là tính
không, là pháp do nhân duyên sinh ra, bởi
thế Niết bàn và sinh tử thế gian không có
sai khác.
- Kinh Niết bàn quyển 3 (bản Nam) cho
rằng Niết bàn có 8 vị: Thường, hằng, an,
thanh tịnh, bất lão, bất tử, vô cấu và khoái
lạc. Nếu đem 8 vị này phối với 4 đức:
Thường, Lạc, Ngã, Tịnh của Niết bàn thì
thường và hằng làThường, an và khoái lạc
làLạc, bất lão và bất tử làNgã, thanh tịnh
và vô cấu làTịnh.
- Tông Duy thức chủ trương Niết bàn
có 4 loại: Bản lai tự tính thanh tịnh Niết
bàn, Hữu dư y Niết bàn, Vô dư y Niết bàn
và Vô trụ xứ Niết bàn. Trong đó, Bản lai
tự tính thanh tịnh Niết bàn(gọi tắt: Bản lai
thanh tịnh Niết bàn, Tính tịnh Niết bàn)là
chỉ cho Chân như, nghĩa là tướng của hết
thảy sự vật xưa nay vốn là lí thể của Chân
như vắng lặng. Vô trụ xứ Niết bàn là nương
11934

vào trí tuệ mà xa lìa phiền não chướng và
sở tri chướng, không bị vướng mắc trong
cõi mê sinh tử. Lại vì lòng đại bi nên hoạt
động trong cõi mê để cứu giúp chúng sinh
mà không bị kẹt nơi cảnh giới Niết bàn.
Đây là 1 đặc sắc về Niết bàn của Phật giáo
Đại thừa.
- Tông Địa luận và tông Nhiếp luận chia
Niết bàn làm 2 loại là: Tịnh tính Niết bàn
và Phương tiện tịnh Niết bàn.
- Tông Thiên thai thì chia Niết bàn làm
3 loại là: Tịnh tính Niết bàn, Viên tịnh Niết
bàn và Phương tiện tịnh Niết bàn (cũng gọi
Ứng hóa Niết bàn – đức Phật vì cứu độ chúng
sinh nên thị hiện thân giả huyễn, khi nhân duyên
độ sinh đã hết thì vào Niết bàn).
- Tông Tịnh độ gọi thế giới Cực lạc của
đức Phật A di đà là thành Niết bàn, cũng
gọi là Vô vi Niết bàn giới.
- Hàng Thanh văn, Duyên giác vào Vô
dư Niết bàn, sau đó lại hồi tâm chuyển hướng
Đại thừa giáo, gọi là Vô dư hoàn sinh. Đồng
thời, Niết bàn là xa lìa tướng trạng sai biệt
của hết thảy các pháp, nên cũng gọi là Li
tướng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.18; kinh Niết
bàn Q.33 (bản Bắc); phẩm Như lai thọ
lượng trong kinh Kim quang minh tối thắng
vương; luận Đại tì bà sa Q. 28, 33, 34; luận
Câu xá Q.6].
NIẾT BÀN ẤN
........
I. Niết Bàn Ấn.
Gọi đủ: Niết bàn tịch tĩnh ấn.
Một trong 3 pháp ấn. Hết thảy chúng
sinh khởi lên phiền não, tạo tác các nghiệp,
bị trôi lăn trong 3 cõi, chịu khổ sinh tử, vì
thế đức Phật quyết định nói lí Niết bàn tịch
11935

tĩnh, khiến chúng sinh lìa khổ sinh tử phiền
não, diệt hết tất cả các nghiệp, đạt đến cảnh
giới tịch lặng vô vi.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.8].
II. Niết Bàn Ấn.
Ấn khế chứng minh đã đạt được quả Niết
bàn.
Kinh Đại tập quyển 53 (Đại 13, 354
thượng) nói: “Nếu có chúng sinh theo ta
xuất gia, cạo bỏ râu tóc, mặc áo ca sa, dù
chẳng giữ giới cũng được ấn chứng Niết
bàn”.
NIẾT BÀN ẤN

11936

N
3962
NIẾT BÀN BÁT VỊ
Tám loại pháp vị của Niết bàn.
Cứ theo kinh Phương đẳng bát nê hoàn
quyển 2, thì Niết bàn có nghĩa là Đại diệt
độ. Đại là pháp thân, Diệt là giải thoát, Độ
là bát nhã. Ba đức này là lí tạng bí mật của
Như lai, khi thành Phật không thêm, còn
là chúng sinh cũng không bớt, có đấy đủ 8
pháp vị:
1. Thường trụ: Lí của Niết bàn thông
suốt 3 đời, trùm khắp 10 phương mà vẫn
thường tồn tại.
2. Tịch diệt: Lí của Niết bàn vắng lặng
vô vi, dứt bặt sinh tử.
3. Bất lão: Lí của Niết bàn không đổi
dời, không thêm bớt.
4. Bất tử: Lí của Niết bàn vốn không
sinh, cũng không diệt.
5. Thanh tịnh: Lí của Niết bàn an trụ
trong lắng, các chướng đều đã thanh tịnh.
6. Hư không: Lí của Niết bàn rỗng suốt,
linh hoạt, viên dung vô ngại.
7. Bất động: Lí của Niết bàn lặng yên
chẳng động, dứt bặt vô vi.
8. Khoái lạc: Lí của Niết bàn không bị
cái khổ sinh tử bức bách, chỉ có niềm vui
chân thường tịch diệt.
NIẾT BÀN BỘ
........
Bộ thứ 5 trong 5 bộ kinh lớn của Đại
thừa.
Khai nguyên thích giáo lục quyển 11
gọi 6 bộ kinh gồm 58 quyển sau đây là Niết
bàn bộ:
1. Kinh Đại bát niết bàn, 40 quyển, do
11937

ngài Đàm vô sấm dịch vào đời Bắc Lương.
2. Kinh Đại bát niết bàn hậu dịch
Đồ tì phần, 2 quyển, do các ngài Nhã na
bạt đà la và Hội minh cùng dịch vào đời
Đường.
3. Kinh Đại bát nê hoàn, 6 quyển, do
các ngài Pháp hiển và Giác hiền cùng dịch
vào đời Đông Tấn.
4. Kinh Phương đẳng bát nê hoàn, 2
quyển, do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời
Tây Tấn.
5. Kinh Tứ đồng tử tam muội, 3
quyển, do ngài Xà na quật đa dịch vào đời
Tùy.
6. Kinh Đại bi, 5 quyển, do các ngài Na
liên đề da xá và Pháp trí cùng dịch vào đời
Cao Tề.
Duyệt tạng tri tân quyển 25, thì ngoài
6 bộ của Khai nguyên thích giáo lục đã ghi
ở trên, còn thêm 10 bộ 63 quyển kinh sau
đây:
1. Kinh Đại bát niết bàn, 36 quyển,
do ngài Tuệ nghiêm sửa lại vào đời Lưu
Tống.
2. Kinh Đại thừa phương quảng tổng
trì, 1 quyển, do ngài Tì ni đa lưu chi dịch
vào đời Tùy.
3. Kinh Tế chư phương đẳng học, 1
quyển, do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời
Tây Tấn.
4. Kinh Tập nhất thiết phúc đức tam
muội, 3 quyển, do ngài Cưu ma la thập dịch
vào đời Diêu Tần.
5. Kinh Đẳng tập chúng đức tam muội,
3 quyển, do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời
Tây Tấn.
6. Kinh Ma ha ma da, 2 quyển, do ngài
Đàm cảnh dịch vào đời Tiêu Tề.
11938

7. Kinh Đại phương đẳng vô tưởng, 6
quyển, do ngài Đàm vô sấm dịch vào đời
Bắc Lương.
8. Kinh Bồ tát xử thai, 7 quyển, do ngài
Trúc phật niệm dịch vào đời Diêu Tần.
9. Kinh Trung ấm, 2 quyển, do ngài
Trúc phật niệm dịch vào đời Diêu Tần.
10. Kinh Liên hoa diện, 2 quyển, do
ngài Na liên đề da xá dịch vào đời Tùy.
Đại chính Tân tu Đại tạng kinh thì
NIẾT BÀN BỘ

11939

N
3963
trừ 2 bộ kinh Đại thừa phương quảng tổng
trì và Tế chư phương đẳng học ghi trên ra,
rồi thêm 9 bộ kinh sau:
1. Kinh Đại vân vô tưởng, quyển 9,
do ngài Trúc phật niệm dịch vào đời Diêu
Tần.
2. Kinh Phật thùy bát niết bàn lược
thuyết giáo giới, 1 quyển, do ngài Cưu ma
la thập dịch vào đời Diêu Tần.
3. Kinh Phật lâm niết bàn kí pháp trụ,
1 quyển, do ngài Huyền trang dịch vào đời
Đường.
4. Kinh Bát nê hoàn hậu quán lạp, 1
quyển, do ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời
Tây Tấn.
5. Kinh Phật diệt độ hậu quan liệm
táng tống, 1 quyển, mất tên người dịch.
6. Kinh Ca diếp phó Phật bát niết bàn,
1 quyển, do ngài Trúc đàm vô lan dịch vào
đời Đông Tấn.
7. Kinh Phật nhập niết bàn Mật tích
kim cương lực sĩ ai luyến, 1 quyển, mất tên
người dịch.
8. Kinh Đương lai biến, 1 quyển, do
ngài Trúc pháp hộ dịch vào đời Tây Tấn.
9. Kinh Pháp diệt tận, 1 quyển, mất
tên người dịch.
Như vậy, Niết bàn bộ tổng cộng gồm 23
bộ kinh, 127 quyển.
[X. Đại tạng kim cương mục chỉ yếu lục
Q.3; Chí nguyên pháp bảo khám đồng tổng
lục Q.3; Trinh nguyên tân định thích giáo
mục lục Q.21].
NIẾT BÀN CHÂU
........
11940

Bờ Niết bàn. Chúng sinh đang chìm ngụp
trong dòng xoáy sinh tử, đức Phật dùng
thuyền Bát chính đạo đưa vào con đường
Niết bàn, giống như vớt người rơi xuống
nước đưa lên bờ, vì thế dùng bờ đất liền để
ví dụ Niết bàn.
[X. luận Đại trí độ Q.71].
NIẾT BÀN CUNG
........
Cung điện Niết bàn. Cảnh giới Niết bàn
là chỗ ở của các bậc Thánh, cho nên dùng
cung điện để ví dụ.
[X. luận Câu xá Q.30; Câu xá luận quang
kí Q.30].
NIẾT BÀN ĐÀI
........
Cũng gọi Hóa đàn.
Cái nền cao dùng để đặt di hài của vị
tăng quá cố lúc hỏa táng.
Điều Đồ tì trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui quyển 3 (Đại 48, 1128 hạ) nói:
“Lễ táng đưa đến đài Niết bàn”.
NIẾT BÀN ĐẦU
........
Cũng gọi Diên thọ đường chủ.
Chức vụ trông coi nhà Niết bàn, nơi
dưỡng bệnh của các vị bệnh tăng ở trong
chùa.
[X. môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
NIẾT BÀN ĐIỂM
........
Dấu 2 chấm (:) thêm vào bên phải của
chữ Tất đàm. Hai cái chấm này không có
chữ riêng, nên sau khi được thêm vào bên
phải của chữ (a) thì thường được gọi là
(a#, ác). Chữ này trong Ngũ chuyển biểu
thị cho đức “Nhập Niết bàn”, thế nên 2 cái
11941

chấm (:) thêm vào được gọi là Niết bàn điểm
(chấm Niết bàn). Lại vì lửa Niết bàn có công
năng đốt cháy sinh tử, cho nên cũng gọi là
Viêm điểm(chấm lửa).
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 14, thì 8
chữ: (ya), (ra), (la), (va), (za),
(wa), (sa), (ha), khi thêm 2 cái chấm vào
bên cạnh thì chúng biểu thị nghĩa trừ bỏ và
NIẾT BÀN ĐIỂM

11942

N
3964
những cái chấm ấy đều được gọi là Niết bàn
điểm. Còn âm của 8 chữ trên thì gọi là Niết
bàn thanh(tiếng Niết bàn).
NIẾT BÀN ĐƯỜNG
Cũng gọi Diên thọ đường, Diên thọ viện,
Diên thọ liêu, Trọng bệnh các, Tỉnh hành
đường, Vô thường viện, Tương tức liêu.
Nơi dưỡng bệnh trong tùng lâm.
Thời xưa, trong các tùng lâm, những vị
tăng cao tuổi được đưa đến nhà An dưỡng,
những vị bệnh tăng thì được đưa vào nhà
dưỡng bệnh để được chăm sóc.
[X. Phật tổ lịch đại thông tải Q.30; Thiền
lâm tượng khí tiên Q.2].
NIẾT BÀN GIỚI
........
Giới Niết bàn. Giới có 3 nghĩa:
1. Hàm tàng: Niết bàn có thể chứa góp
muôn đức vô vi.
2. Nhân: Niết bàn có thể làm nhân sinh
ra mọi việc lợi lạc ở thế gian và xuất thế gian.
3. Bờ cõi: Niết bàn tuy không có bờ cõi,
nhưng đối lại với cõi sinh tử mà gọi Niết
bàn là cõi Niết bàn.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.12; luận
Thành duy thức Q.hạ].
NIẾT BÀN HỘI
........
Cũng gọi Thường lạc hội, Niết bàn kị,
Phật kị.
Pháp hội được cử hành hàng năm vào
ngày đức Phật nhập Niết bàn.
Về ngày đức Phật nhập Niết bàn, các
nước theo Phật giáo Đại thừa như Trung
quốc, Hàn quốc, Nhật bản... đều cho rằng
11943

đức Phật nhập diệt vào ngày 15 tháng 2 âm
lịch(riêng Nhật bản gần đây đổi dùng dương
lịch)và gọi là ngày lễ Niết bàn. Cho nên
hàng năm đến ngày này các chùa đều cử hành
pháp hội, treo bức tranh đức Phật niết bàn
và tụng kinh Niết bàn, kinh Di giáo để tưởng
niệm Ngài.
Tại Trung quốc, tư liệu ghi chép về hội
Niết bàn sớm nhất là Phật tổ thống kỉ quyển
33. Sách này (Đại 49, 319 trung) nói: “Đức
Như lai nhập diệt vào ngày 15 tháng 2 năm
Chu Mục vương 53, tại các già lam đều có
thiết lễ cúng dường, gọi là Phật kị”.
Tại Nhật bản, hội Niết bàn thông thường
có thêm 4 pháp hội nữa là: Niết bàn giảng,
La hán giảng, Di tích giảng và Xá lợi giảng.
Đơn giản nhất cũng phải tổ chức 1 trong 4
giảng này.
[X. điều Phạm diễn na quốc trong Đại
đường tây vực kí Q.1; Quảng hoằng minh
tập Q.28; Thích thị yếu lãm Q.hạ; điều Phật
thành đạo Niết bàn trong Sắc tu Bách trượng
thanh qui Q.2; môn Báo đảo trong Thiền
lâm tượng khí tiên].
NIẾT BÀN KINH DU Ý
..............
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Cát tạng soạn
vào đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng
tập 38.
Nội dung sách này lấy giáo nghĩa tông
Tam luận làm chính để trình bày về đại
cương của kinh Niết bàn. Toàn bộ chia làm
6 môn: Đại ý, Tông chỉ, Thích danh, Biện
thể, Minh dụng và Liệu giản.
NIẾT BÀN KINH NGHĨA KÍ
..............
Kinh sớ, 20 quyển, do ngài Tuệ viễn(chùa
Tịnh ảnh) soạn vào đời Tùy, được thu vào
11944

Đại chính tạng tập 55, 56.
Nội dung sách này là giải thích bộ kinh
Niết bàn (bản Bắc), trước hết nêu lên
Thanh văn, Bồ tát và giáo lí Đốn, Tiệm để
nói rõ về lập trường của soạn giả, kế đến
giải thích đề kinh và sau cùng lần lượt theo
văn kinh mà giải nghĩa.
NIẾT BÀN KINH NGHĨA KÍ

11945

N
3965
NIẾT BÀN KINH NGHĨA SỚ
..............
Kinh sớ, 15 quyển, do ngài Đàm diên
(516-588) soạn vào đời Tùy.
Theo ngài Đạo tuyên (596-667) đời
Đường thì nội dung bộ sách này hay hơn
bản Niết bàn kinh nghĩa kí của ngài Tuệ
viễn (chùa Tịnh ảnh), nhưng rất tiếc là sách
này đã bị thất lạc từ lâu.
[X. Tục cao tăng truyện Q.18; Quảng
hoằng minh tập Q.25].
NIẾT BÀN LẠC
Cảnh giới đã thoát li sinh tử, rốt ráo an
vui, 1 trong Tam lạc.
Phẩm Dược thảo dụ kinh Pháp hoa (Đại
9, 20 thượng) nói: “Khiến cho chúng sinh
lìa hết các khổ, đều được sự an vui của thế
gian và an vui của Niết bàn”.
NIẾT BÀN MÔN
I. Niết Bàn Môn.
Chỉ cho Tịnh độ cực lạc, là chỗ chứng
được diệu quả Niết bàn.
II. Niết Bàn Môn.
Chỉ cho hạnh niệm Phật và lòng tin
đối với bản nguyện của đức Phật A di
đà. Tông Tịnh độ chủ trương hạnh niệm
Phật và lòng tin có khả năng chứng được
quả Niết bàn, cho nên gọi là Niết bàn
môn.
III. Niết Bàn Môn.
Chỉ cho cửa ở phương Bắc của Mạn đồ
la Kim cương giới và Thai tạng giới Mật
giáo.
Trong Lưỡng giới Mạn đồ la đều có 4
cửa ở 4 phương, trong đó, cửa phương Bắc
11946

là Niết bàn môn, được phối với “Thành sở
tác trí” trong 4 trí(Đại viên, Bình đẳng, Diệu
quán, Thành sở)với “Tịnh” trong 4 đức
(Thường, Lạc, Ngã, Tịnh), với “Nhập” trong
4 tri kiến Phật(Khai, Thị, Ngộ, Nhập)và với
mùa “Đông” trong 4 mùa.
NIẾT BÀN PHẦN
........
Chỉ cho phần vị của Niết bàn, cũng tức
là nhân của Niết bàn. Phần là nói đối lại với
“Toàn” và “Mãn”.
Vãng sinh luận chú quyển hạ của ngài
Đàm loan cho rằng, người phàm phu tuy có
phiền não, nhưng cũng được vãng sinh,
nghiệp trói buộc trong 3 cõi không thể lôi
kéo được. Tức là không dứt phiền não mà
vẫn được Niết bàn phần.
Niết bàn phần có 3 nghĩa:
1. Do nghĩa chưa tròn đủ nên chỉ chứng
được 1 phần Niết bàn.
2. Do nghĩa Nhân...mà được Niết bàn,
tức là Nhân phần Niết bàn.
3. Do nghĩa tròn đủ vô ngại mà chứng
Niết bàn, cũng tức là toàn phần vô ngại.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.5;
Thành duy thức luận Qui kính tự].
NIẾT BÀN PHẬT
Cũng gọi Niết bàn tượng.
Tướng thị hiện diệt độ của Ứng thân
Phật khi duyên hóa độ đã mãn, 1 trong 10
tướng Phật trong kinh Hoa nghiêm.
NIẾT BÀN PHONG
........
Lí mầu nhiệm của Niết bàn có thể thổi
đưa người đến đạo quả Bồ đề, giống như
thuyền đi thuận gió, cho nên Niết bàn được
ví như gió (phong).
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 9 (Đại
11947

12, 662 thượng) nói: “Lúc ấy, bỗng gặp
gió Niết bàn Đại thừa thuận chiều thổi
thẳng vào Vô thượng chính đẳng chính
giác”.
NIẾT BÀN PHONG

11948

N
3966
NIẾT BÀN PHƯỢC
........
Tham đắm cảnh Niết bàn an vui mà bỏ
qua hạnh nguyện lợi ích chúng sinh. Đây là
cảnh giới Niết bàn của Tiểu thừa.
[X. kinh Kim cương tam muội]. (xt. Niết
Bàn).
NIẾT BÀN SẮC
Màu Niết bàn, tức màu đen.
Mật giáo đem quá trình tu hành từ nhân
đến quả chia làm 5 vị, 5 vị theo thứ tự mà
chuyển, Niết bàn sẽ là hắc vị ở phương bắc
(phương bắc thuộc màu đen), cho nên gọi màu
đen là màu Niết bàn.
(xt. Ngũ Chuyển).
NIẾT BÀN SƠN
........
I. Niết Bàn Sơn.
Núi Niết bàn. Trong kinh Phật, núi
thường được dùng để ví dụ Niết bàn và sông
ví dụ sinh tử, vì thế có từ “Sông sinh tử”,
“Núi Niết bàn”.
Kinh Thiên thủ (Đại 20, 106 hạ) nói:
“Kính lạy đức Đại bi Quan thế âm, con
nguyện sớm lên núi Niết bàn”.
II. Niết Bàn Sơn.
Núi Niết bàn. Đức Phật nhập Niết bàn,
giống như mặt trời khuất sau núi, cho nên
núi được dùng để ví dụ Niết bàn.
Đại nhật kinh sớ quyển 20 (Đại 39, 788
trung) nói: “Củi duyên của chúng sinh đã
hết, thì lửa phương tiện của Như lai cũng
tắt, cho nên nhập Niết bàn. Mặt trời Phật
đã ẩn sau núi Niết bàn, vì vậy thế gian tối
đen”.
11949

NIẾT BÀN TĂNG
........
Phạm:Nivàsana.
Hán âm: Nê phạ ta na, Nê hoàn tăng.
Hán dịch: Quần.
Cái quần, 1 trong 13 vật dụng về y phục
của chư tăng.
Cứ theo Nam hải kí qui nội pháp truyện
quyển 2, cách mặc quần của các bộ phái có
khác nhau:
Nhất thiết hữu bộ xấp đôi quần và 2 bên
hướng ra ngoài; Đại chúng bộ thì nắm bên
phải vắt qua bên trái, rồi luồn vào bên trong
để khỏi rơi. Thượng tọa và Chính lượng bộ
cũng mặc giống như Đại chúng bộ, chỉ khác
là lật đường thẳng ra ngoài và vắt sang bên,
cạp quần cũng khác.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.hạ, phần 1; Đại đường tây
vực kí Q.2; Tuệ lâm âm nghĩa Q.82].
NIẾT BÀN THÁNH
........
Chỉ cho Pháp sư Đạo sinh. Ngài Đạo
sinh nghiên cứu kinh Phật thuyết đại niết
bàn (bản 6 quyển) do ngài Pháp hiển dịch,
rồi nêu ra thuyết “Xiển đề thành Phật”.
Lúc đầu, người nghe không tin lời ngài nói,
vả lại, bị các học giả chê trách. Nhưng về
sau, bộ kinh Đại bát niết bàn do ngài Đàm
vô sấm dịch được phổ biến, mọi người mới
biết thuyết “Xiển đề thành Phật” của ngài
phù hợp với thuyết trong kinh, lúc đó mới
thán phục và ca ngợi ngài Đạo sinh là
Thánh Niết bàn.
[X. Niết bàn huyền nghĩa Q.thượng].
NIẾT BÀN THÀNH
........
Thành Niết bàn.
11950

Theo các kinh luận, từ “Niết bàn thành”
có 2 nghĩa:
1. Dùng thành để ví dụ Niết bàn: Niết
bàn là nơi mà bậc Thánh đã chứng bất sinh
bất diệt, đạt đến giải thoát an lạc cư trú, cho
nên dùng thành để ví dụ.
NIẾT BÀN THÀNH

11951

N
3967
Luận Đại trí độ quyển 20 (Đại 25, 206
thượng) nói: “Ba mươi bảy phẩm trợ đạo là
con đường dẫn tới Niết bàn; đi hết con đường
ấy là đến được thành Niết bàn”. Theo ý nghĩa
trong đoạn văn trích trên đây, thì thành Niết
bàn là cảnh giới sau khi chứng ngộ.
2. Chỉ cho thế giới Cực lạc: Vì Cực lạc
là cõi Niết bàn vô vi, cho nên là đô thành
của diệu quả Niết bàn tịch tĩnh. Như trong
kinh thường nói “Mệnh hết, vào thẳng thành
Niết bàn”, tức là sau khi mạng chung, sinh
về thế giới Cực lạc.
[X. kinh Trường a hàm Q.4; kinh Lăng
nghiêm Q.10].
NIẾT BÀN THỰC
........
Cũng gọi Niết bàn phạn.
Dùng cơm để ví dụ Niết bàn.
Kinh Niết bàn (bản Nam) quyển 4 (Đại
12, 625 hạ) nói: “Phiền não là củi, trí tuệ là
lửa, dùng củi và lửa để nấu thành cơm Niết
bàn”.
NIẾT BÀN TÔNG
........
Cũng gọi Thường tu đa la tông, Niết bàn
học phái.
Tên tông phái y cứ vào kinh Niết bàn
mà được thành lập, tổ khai sáng là ngài Đàm
vô sấm, 1 trong 13 tông phái ở Trung quốc;
hoằng truyền giáo chỉ “Hết thảy chúng sinh
đều có Phật tính” và “Như lai thường trụ,
không có biến đổi”.
Trước hết, Pháp sư Đạo sinh, học trò
của ngài Cưu ma la thập, nghiên cứu 6
quyển kinh Đại bát niết bàn do các ngài
11952

Pháp hiển và Phật đà bạt đà la cùng dịch
vào đời Đông Tấn, nêu ra luận thuyết “Xiển
đề thành Phật”, bị các học giả bài bác kịch
liệt, sư phải lánh xuống miền Nam, sáng
lập chùa Long quang tại Kiến khang, sau
lại dời đến Lô sơn. Ba năm sau, tức là vào
năm Vĩnh sơ thứ 2 (421) đời Vũ đế nhà
Lưu Tống, ngài Đàm vô sấm ở Lương châu
dịch kinh Đại bátniết bàn 40 quyển, trong
đó nêu rõ thuyết “Xiển đề thành Phật”, bấy
giờ các học giả mới thán phục thuyết của
Pháp sư Đạo sinh và học theo luận thuyết
của ngài.
Trong Pháp hoa kinh sớ quyển thượng
của mình, ngài Đạo sinh lập thuyết “Tứ
chủng pháp luân”, xiển dương diệu lí thường
trụ trong kinh Niết bàn và gọi đó là “Đệ tứ
vô dư pháp luân”. Ngài Đàm vô sấm thì
chẳng những theo đuổi sự nghiệp phiên dịch,
mà còn hết lòng hoằng truyền, giảng thuyết
để đẩy mạnh việc nghiên cứu kinh Niết bàn.
Các ngài Đạo lãng, Sùng trí v.v... cũng ra
sức giúp đỡ ngài Đàm vô sấm trong sự nghiệp
này. Trong Đại thừa huyền luận quyển 3,
ngài Cát tạng có đề cập đến Niết bàn nghĩa
sớ do ngài Đạo lãng soạn, giải thích về bản
dịch kinh Niết bàn của ngài Đàm vô sấm và
đề xướng thuyết Trung đạo là Phật tính.
Ngoài ra, ở miền Nam có ngài Tuệ quán ở
chùa Đạo tràng, tiếp nối chí nguyện của ngài
Đàm vô sấm, muốn tìm kiếm kinh Niết bàn
bản tiếng Phạm, sau đó, có các ngài Đạo
phổ... đi Tây trúc tìm cầu, nhưng không đạt
được mục đích. Bấy giờ, các ngài Tuệ quán,
Tuệ nghiêm và cư sĩ Tạ linh vận cùng vâng
sắc của vua Văn đế nhà Lưu Tống, tham
cứu kinh Đại bát nê hoàn do các ngài Pháp
hiển và Phật đà bạt đà la cùng dịch, kinh
11953

Đại bát niết bàn do ngài Đàm vô sấm dịch, châm chước, sửa chữa, nhuận sắc và sắp xpc icibv, �

11954

thừa, Tam thừa thông giáo, Tư ích duy ma,
Pháp hoa và Niết bàn. Ngài Bảo lượng thì
đem Ngũ thời: Tiểu thừa, Thông giáo, Duy
ma tư ích, Pháp hoa, Niết bàn phối h

11956

(bản Bắc) thì Niết bàn có 4 cái vui lớn là:
1. Vô khổ lạc: Không có khổ, vui, cái
vui của thế gian chính là nguyên nhân của
khổ, Niết bàn không có khổ, vui; vì đã dứt
được khổ và vui của thế gian.
2. Đại tịch tĩnh lạc: Cái vui tịch lặng.
Nghĩa là tính của Niết bàn xa lìa tất cả các
pháp ồn ào, náo loạn.
3. Đại tri lạc: Cái vui hiểu biết rộng lớn.
Nghĩa là chư Phật, Như lai có trí tuệ rộng
lớn, thấy biết tất cả các pháp.
NIẾT BÀN TỨ CHỦNG ĐẠI LẠC

11957

N
3969
4. Bất năng hủy hoại: Cái vui không bị
hủy hoại. Nghĩa là thân của Như lai giống
như kim cương, không thể hủy hoại được,
chứ không phải là thân của phiền não vô
thường. Vì thân bất hoại nên là vui lớn.
NIẾT BÀN TƯỚNG
Chỉ cho tướng nhập diệt của đức Thế
tôn, 1 trong 8 tướng thành đạo của Phật.
Sau 45 năm thuyết pháp hóa độ chúng
sinh, nhân duyên hóa độ đã mãn, đức Phật
đến khu rừng cây Sa la bên bờ sông Bạt đề,
gần thành Câu thi na, nước Trung thiên trúc,
nói kinh Đại bát niết bàn trong 1 ngày đêm.
Sau đó, đức Phật nằm nghiêng bên hông
phải, đầu quay hướng bắc, mặt xoay về hướng
tây, vào Tứ thiền rồi xuất định mà nhập
diệt. Bấy giờ các cây Sa la ở 4 bên nở toàn
hoa màu trắng, giống như đàn chim bạch
hạc đang đậu trên cây.
Bấy giờ, tôn giả Đại Ca diếp và 500 vị đệ
tử Phật đang ở trong núi Kì xà quật, gần
thành Vương xá, biết tin đức Phật nhập diệt,
liền đến đính lễ Ngài lần cuối cùng. Bảy ngày
sau, các lực sĩ thuộc chủng tộc Mạt la (Phạm,
Pàli: Malla) ở thành Câu thi na, rước kim
quan của Phật đến nơi đồ tì, chất củi chiên
đàn để thiêu, 7 ngày mới cháy hết. Vua chúa
các nước đến chia nhau lấy xá lợi, đưa về
xây tháp cúng dường.
[X. kinh Trường a hàm Q.4; Tứ giáo
nghĩa Q.7].
NIẾT BÀN TƯỢNG
........
Cũng gọi Niết bàn đồ, Ngọa Phật tượng,
Thụy Phật tượng, Tẩm Thích ca.
11958

Tượng Niết bàn, thông thường vẽ hoặc
khắc hình đức Thế tôn nằm nghiêng bên
phải trên bảo đài, giữa 4 cây Sa la, đầu đặt
trên gối quay về hướng bắc, dáng như nằm
ngủ, bên cạnh có các Bồ tát, đệ tử Phật, quốc
vương, đại thần, Thiên bộ, ưu bà tắc, quỉ
thần, các loài súc sinh gồm 52 chúng và có
cả thân mẫu đức Phật là phu nhân Ma da ở
trong số đó. Tượng Niết bàn có thể dùng
làm hội Niết bàn.
Tại Ấn độ, di phẩm tượng Niết bàn xưa
nhất hiện còn là pho tượng Phật nằm bằng
đá, chiều dài khoảng hơn 6 mét, được tôn
trí ở nhà Niết bàn thuộc Liên tỉnh Kasia về
phía tây nam(cũng là nơi đức Phật nhập diệt).
Theo bài minh khắc trên tượng cho biết, thì
pho tượng này được tạc vào khoảng thế kỉ
V. Lại theo điều Phạm diễn na quốc trong
Đại đường tây vực kí quyển 1, cách đô thành
nước Phạm diễn na 23 dặm về phía đông,
có 1 ngôi già lam, trong có thờ pho tượng
Phật nhập Niết bàn, chiều dài hơn nghìn
thước(Tàu), vua nước này thường cử hành
đại hội Vô già trước tượng Niết bàn. Tượng
Niết bàn lớn hơn nghìn thước như vậy, xưa
nay thực ít thấy.
Ngoài ra, ở động 26 tạiAjantàcũng có
pho tượng Phật Niết bàn nổi tiếng, là di
phẩm được điêu khắc vào thời đại Cấp da.
Tại Trung quốc, tư liệu ghi chép về việc
kiến tạo tượng Niết bàn sớm nhất là Pháp
uyển tạp duyên nguyên thủy tập mục lục
trong Xuất tam tạng kí tập quyển 12, trong
đó có nói: “Trần Thái phi của Minh đế
nhà Tống tạo tượng Niết bàn ở chùa Pháp
luân và Tuyên phác”. Nhưng, các tượng ấy
NIẾT BÀN TƯỢNG
Tượng Niết Bàn
11959

N
3970
hiện nay không còn. Các pho tượng Niết
bàn tương đối nổi tiếng ở Trung quốc hiện
nay là tượng ở bức vách phía đông của hang
thứ 6 trong động Vân cương tại Đại đồng
và tượng ở hang thứ 19 của động Thiên
Phật tại Đôn hoàng(tượng này được tạo lập
vào đời Đường và được xem là kiệt xuất trong
các tượng Niết bàn), hang thứ 120 và hang
thứ 135...
[X. Hữu bộ tì nại da tạp sự Q.38, Quảng
hoằng minh tập Q.17; Đại đường tây vực kí
Q.6; Thích ca phương chí Q.thượng].
NIẾT BÀN TƯỢNG MẠN ĐỒ LA
Mạn đồ la dựa theo sự miêu tả trong các
kinh mà vẽ các cảnh tượng lúc đức Phật nhập
Niết bàn như sau:
1. Đức Phật nằm nghiêng trên giường
báu, 52 chúng buồn thương đứng vây chung
quanh.
2. Trong đám mây giữa hư không có tôn
giả A na luật cầm tích trượng đứng ở trước,
có vô số người trời theo sau tôn giả đang di
xuống.(Theo kinh Ma ha Ma da quyển hạ, sau
khi đức Như lai vào Niết bàn, tôn giả A na luật
lên cung trời Đao lợi báo tin cho phu nhân Ma
da biết, phu nhân nghe xong buồn rầu tưởng nhớ
và bay xuống rừng cây Sa la).
3. Đức Phật nằm quay đầu về hướng bắc
dưới cây Sa la, trên cành cây Sa la treo cái
túi bát và tích trượng của đức Phật. Túi bát
và tích trượng này đã được giao cho tôn giả
A nan trước khi đức Phật nhập diệt.
4. Dưới chân đức Phật có 2 người già ôm
chân Phật mà khóc, họ tủi thân vì nghèo
khó không thể cúng dường đức Phật.
11960

5. Trước đức Phật có 1 vị tỉ khưu nằm
bất tỉnh, đó là tôn giả A nan vì quá buồn
đau thương nhớ nên đã ngã lăn mê man
trước đức Thế tôn, chúng tăng và tôn giả A
na luật đang an úy Ngài.
6. Đại lực sĩ thương khóc chết ngất. Đó
là lực sĩ Kim cương thường theo hầu đức
Phật.
[X. kinh Bồ tát xử thai Q.1; kinh Đại
niết bàn Q.hạ; kinh Phật nhập Niết bàn Mật
tích kim cương lực sĩ ai luyến].
NIẾT CA LA
....... .
Phạm:Niskàla.
Hán dịch: Tam thời.
Thành duy thức luận xu yếu quyển
thượng, phần đầu (Đại 43, 610 hạ) ghi:
“Phạm: Niết ca la a ba lợi nặc phạ nam đạt
ma. Niết là tạm, ca la là thời, a là vô, ba lợi
là viên, nặc phạ nam là tịch, đạt ma là pháp,
nghĩa là tạm thời không có pháp viên tịch”.
NIẾT GIÀ ĐA
Phạm:Nirghàta.
Hán dịch: Thiên cẩu.
Chỉ cho cuồng phong, bão táp, sấm vang,
sét đánh làm cho long trời lở đất.
Đại nhật kinh sớ quyển 5 (Đại 39, 634
trung) nói: “Quyến thuộc Nhật thiên phân
bố các Chấp diệu ở các nơi (...); còn ở phía
nam của Nam vĩ tuyến thì đặt Niết già đa,
tức là Thiên cẩu”.
Từ ngữ Thiên cẩu(chó trời) có nghĩa là
NIẾT GIÀ ĐA
Niết Bàn Mạn Đồ La

11961

N
3971
sét đánh thình lình, cũng giải thích là sao
băng, tức là sao Tích lịch trong quyến thuộc
của Nhật thiên được vẽ trong Hiện đồ Mạn
đồ la Thai tạng giới Mật giáo. Trong Cựu đồ
dạng thì vẽ hình thần Sấm, thần Sét.
NIẾT LÍ ĐỂ VƯƠNG
Niết lí để, Phạm:Nirfti.
Cũng gọi Nê lí để vương, Nễ lí để vương.
I. Niết Lí Để Vương.
Tên vị nữ thần trong thần thoại Ấn độ
cổ đại, tượng trưng cho những sự phá hoại,
tai họa, bất hạnh... nên thường được coi
như nữ tử thần (Phạm:Mftyu). Ngoài ra,
nữ thần này còn bị coi là thần Ba da (Phạm:
Bhaya), chủ về tật bệnh, nguy hiểm, khủng
bố, hoặc là mẹ của địa ngục. Niết lí để vương
có uy lực rất lớn, thậm chí còn khủng khiếp
hơn cả tai họa và trở thành người chi phối
địa phủ.
II. Niết Lí Để Vương.
Trong Mật giáo, Niết lí để vương được
chuyển làm nam thần, gọi là La sát thiên,
tên 1 quỉ vương, tay cầm dao nhọn, hình
tướng trông rất đáng sợ.
(xt. La Sát Thiên).
NIÊU SÀNG QUỈ TỬ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Con quỉ đái dầm.
Trong Thiền tông, từ ngữ này được sử
dụng để mắng trách nhưng sa di hoặc những
vị tăng nhỏ tuổi hay nghịch ngợm. Cũng
như người đời dùng Tiểu quỉ, Xú tiểu quỉ
(đồ quỉ hôi hám)vậy, chứ thực ra không có
quỉ đái dầm.
Lâm tế Nghĩa huyền thiền sư ngữ lục (Đại
11962

47, 504 hạ) ghi: “Đại ngu nắm chặt lấy Lâm
tế, nói: Con quỉ đái dầm này! Vừa mới nói
có lỗi không lỗi, bây giờ lại bảo Phật pháp
của Hoàng bá chẳng có bao nhiêu”.
NINH MÃ PHÁI
Tạng: Rĩin-ma-pa.
Một trong những biệt phái của Phật giáo
Tây tạng.
Vào thế kỉ XI, XII, những tăng sĩ Tây
tạng được gọi chung là Tam sách nhĩ: Sách
nhĩ ba thả thích ca sinh, Sách nhĩ quýnh hỉ
nhiêu trát ba, Sách nhĩ quýnh trác bồ ba và
Nhung khước cát tang ba. Phái này thờ ngài
Liên hoa sinh làm tổ khai sáng, nương vào
mật chú và sự tu tập mà Ngài truyền vào
Tây tạng để thành lập phái này. Lúc đầu,
không có tên phái, nhưng từ hậu kì của Phật
giáo Tây tạng, có những giáo phái khác phát
sinh, mà phái này vẫn tu theo mật chú cựu
dịch của tiền kì, vì thế, để phân biệt với các
giáo phái mới phát sinh tu theo kinh điển
tân dịch của hậu kì, nên phái này tự gọi là
phái Ninh mã. Tiếng Tây tạng Rĩin-ma,
Hán dịch là Cựu, Cổ cựu(xưa, cũ), cho nên
phái Ninh mã hàm ý là phái Cựu, hoặc phái
Cổ cựu; cũng tức là phái lấy kinh điển cựu
dịch làm căn bản, là Mật giáo được truyền
vào thời kì đầu. Lại vì tăng sĩ của phái này
đội mũ màu đỏ, nên có biệt danh là Hồng
giáo.
Phái này thờ ngài Phổ hiền làm Phật
bản sơ, mật điển căn bản là 18 bộ Đát đắc
la trong Bí mật bộ của Đại tạng kinh Tây
tạng, nhưng thông thường chỉ có 8 bộ được
hành trì là: Văn thù thân, Liên hoa ngữ,
Chân thực ý, Cam lộ công đức, Quyết sự
nghiệp(5 bộ này được gọi là Ngũ bộ xuất thế
pháp), Sai khiển phi nhân, Mãnh chú chú
11963

trở và Thế gian cúng tán(3 bộ này thuộc về
thế gian pháp). Giáo pháp của phái này lấy
Đại viên mãn pháp làm chính truyền. Ngoài
ra, mật pháp thuộc Huyễn biến mật tạng
và Tâm bộ do ngài Vô cấu hữu hoằng
truyền; Kim cương quyết pháp, Mã đầu
minh vương pháp và Chư thần hộ pháp
NIÊU SÀNG QUỈ TỬ

11964

N
3972
do ngài Liên hoa sinh hoằng truyền; Văn
thù pháp do ngài Tĩnh tạng hoằng truyền;
Chân thực loại pháp do ngài Hồng ca la
hoằng truyền vàmật pháp thuộc Vô thượng
du già bộ do ngài Mặc na lakhất đahoằng
truyền...đều là những Mậtpháp đặc biệt
của phái này.
Giáo nghĩa của phái này chia giáo pháp
của đức Phật nói trong 1 đời làm 3 bộ, 9
thừa như sau:
1. Thanh văn thừa.
2. Độc giác thừa.
3. Bồ tát thừa.
4. Tác du già thừa(Sự bộ).
5. Phương tiện du già thừa(Hành bộ).
6. Du già thừa.
7. Đại du già thừa(Sinh khởi đại du già).
8. Tùy du già thừa(Giáo a nậu du già).
9. Vô thượng du già thừa(Đại viên mãn a
để du già).
Trong đó, 1, 2, 3 là bộ thứ nhất, thuộc
về Hiển giáo, do Hóa thân Phật Thích ca
mâu ni tuyên thuyết, gọi là Cộng tam thừa;
4, 5, 6 là bộ thứ 2, thuộc về Mật giáo, do
Báo thân Phật Kim cương tát đỏa và Đại
nhật Như lai tuyên thuyết, gọi là Mật chú
ngoại Tam thừa hoặc Ngoại mật thừa; 7, 8,
9 là bộ thứ 3, do Pháp thân Phật Phổ hiền
tuyên thuyết, gọi là Vô thượng nội Tam thừa
hoặc Nội mật thừa, là Mật pháp đặc biệt
của phái Ninh mã. Nương vào 9 thừa Hiển,
Mật trên đây mà tu tập theo thứ lớp, lấy
pháp Hỉ kim cương trong Vô thượng du già
làm chỗ rốt ráo nhất, hành trì theo thế tục,
không giữ luật nghi, lấy đó làm tu quán để
11965

tự hiển hiện trí thanh tịnh, khế chứng lí
không mà được giải thoát.
Đến thế kỉ XVI, XVII, phái này mới có
các chùa viện tương đối qui mô, từ sau thời
Đạt lai Lạt ma đời thứ 5 trở đi thì phát
triển rất mạnh. Các chi phái nổi tiếng thuộc
giáo phái này thì có: Phái Lạp tôn (Tạng:
Lhlatsun-pa), phái Cát nhĩ thác (Tạng:
Kartok-pa), phái Na đạt (Tạng: Na-dakpa),
phái Mẫn châu lâm (Tạng: Mindollinpa),
phái Đa cổ trát (Tạng:Dorjetakpa) v.v...
Trong đó, 2 phái trước đặt tên phái theo
tên người sáng lập, 2 phái sau đặt tên phái
theo tên chùa viện. Các chùa nổi tiếng của
phái này, ngoài chùa Đa cổ trát và chùa
Mẫn châu lâm ra, còn có các chùa Trúc
tinh và Cát thỏa ở Tây bộ tỉnh Tứ xuyên
của Trung quốc.
[X. Đông á Phật giáo sử (Kim sơn Chính
bảo); The Buddhism of Tibet by
L.A.Waddell; Die Religionen Tibets by H.
Hoffmann]. (xt. Tây Tạng Phật Giáo).
NOÃN ĐÁP THẾ
Nghi thức tiếp nhận Phật giới của các
Hoàng đế Trung hoa qua các đời.
Cứ theo điều Thụ Phật giới trong Xuất
canh lục đời Minh, thì Hoàng đế của các
triều đại, trước phải thụ Phật giới 9 lần mới
chính thức trở thành Đại bảo và những nhân
viên hầu cận phải có 9 người hoặc 7 người,
đó là phong tục của quốc gia đương thời.
NOÃN LIÊM
Bức rèm bằng vải treo ở cửa trước và cửa
sau của nhà Tăng trong tùng lâm, để chắn
gió lạnh lúc giao mùa thu đông, gọi là Noãn
liêm(rèm ấm).
[X. điều Duy ma trong Thiền uyển thanh
qui Q.3].
11966

NOÃN LIÊU
Cũng gọi Noãn tịch.
Làm cho người ở trong phòng liêu được
ấm áp trong lòng.
Trong Thiền tông, người mới vào nhà
Tăng phải sắm sửa trà nước, trái cây để đãi
những người đã ở đó trước, gọi là Noãn liêu.
NOÃN LIÊU

11967

N
3973
Món tiền chi tiêu cho việc chiêu đãi này thì
gọi là Noãn tịch tiền. Ngoài ra, khi mượn
phòng ốc của chùa viện khác để tổ chức pháp
hội, phải nạp tiền và khoản tiền này cũng
được gọi là Noãn tịch tiền.
Môn Tùng quĩ loại thứ 9 trong Thiền
lâm tượng khí tiên ghi: “Người nhập liêu
mua sắm trà quả chiêu đãi người ở trước,
gọi là Noãn liêu. Chùa Đại đức gọi là Noãn
liêu, nhưng chùa Diệu tâm thì gọi là Noãn
tịch”.
Môn Tiền tài loại 29 trong Thiền lâm
tượng khí tiên nói: “Khi thuê phòng xá của
chùa viện khác để mở hội, hoặc thiết trai
cúng dường, thì nạp Noãn tịch tiền cho chùa
viện ấy”.
NOÃN PHÁP
Giai vị đầu tiên của Tứ thiện căn.
Ở giai vị này, hành giả chuyên tâm quán
xét Tứ đế bằng 16 hành tướng, trí vô lậu
của Kiến đạo sắp phát sinh, trước hết sinh
kiến giải tương tự, cũng như lửa sắp phát thì
trước có khí ấm, vì thế gọi là Noãn pháp.
Câu xá luận tụng sớ quyển 23 (Đại 41,
943 hạ) nói: “Pháp này giống như khí ấm
(noãn), nên có tên là Noãn pháp; Thánh đạo
như lửa, có năng lực đốt cháy củi phiền não,
là tướng đầu tiên của lửa Thánh đạo nên gọi
là Noãn”.
NOÃN PHẬT TIẾT
Ngày lễ của Phật giáo Miến điện được cử
hành vào ngày trăng tròn, tháng 2 Tây lịch
hàng năm. Vào ngày này, tín đồ Phật giáo
trên toàn quốc tụ họp tại Thánh địa của
Phật giáo Mandalay, đốt gỗ thơm ở trước
11968

Phật để sưởi ấm(noãn) tay Phật. Tương
truyền, lúc đức Phật còn tại thế, Ngài từng
hơ tay trên lửa để sưởi ấm thân thể, vì thế
mà có lễ hội này.
NOÃN SINH
Phạm,Pàli: Aịđa-ja.
Chỉ cho các loài sinh ra từ trong trứng
(noãn), như gà, vịt, ngan, ngỗng... 1 trong
Tứ sinh. Nhưng trong kinh Phật chép cũng
có trường hợp người sinh ra từ trứng.
Như luận Câu xá quyển 8 ghi, anh em
Thế la (Phạm:Zila) và Ô ba thế la (Phạm:
Upazila); 32 người con của Lộc mẫu (Phạm:
Mfgàra-màtf,phu nhân Tì xá khư, con gái
của trưởng giả Di già); 500 người con của vua
Ban già la (Phạm:Paĩcàlaràja) v.v... đều
sinh ra từ trứng.
[X. kinh Trường a hàm Q.19; luận Dị
môn túc Q.9; luận Thuận chính lí Q.22; luận
Đại tì bà sa Q.120; luận Tạp a tì đàm tâm
Q.8; luận Câu xá Q.9]. (xt. Tứ Sinh).
NOÃN THÁP
Cũng gọi Vô phùng tháp.
Một loại tháp thân
không có góc, cạnh,
không tầng, bậc, có hình
dáng tròn giống quả
trứng. Tức dùng 1 tảng
đá làm thành tháp có
hình tròn như cái trứng
chim để làm bia mộ của
chúng tăng, như mộ
tháp(tức tháp trứng) của
Thiền sư Hoành trí Chính giác, đời Tống, ở
am Đông cốc, chùa Thiên đồng, huyện Ngân,
tỉnh Chiết giang, Trung quốc.
[X. Lâm gian lục Q.thượng; môn Điện
đường trong Thiền lâm tượng khí tiên]. (xt.
11969

Tháp).
NÔ BỘC TAM MUỘI
...........
Tam muội của các sứ giả theo hầu chư
NÔ BỘC TAM MUỘI
Tháp Hình Trứng

11970

N
3974
Phật, Bồ tát, Minh vương... thành tựu mọi
việc. Như 18 đồng tử của bồ tát Văn thù,
36 đồng tử của Ngũ phụng giáo giả và Bất
động Minh vương... Sứ giả của các vị tôn,
Phụng giáo giả, Đồng tử và các Minh
vương... đều trụ trong Tam muội này.
Trong đó, Tam muội của Bất động Minh
vương là thù thắng hơn cả; bởi vì Minh
vương Bất động tự mình đã là Minh vương
rồi mà còn hiện hình tướng nô bộc, làm sứ
giả của Như lai để thành tựu mọi việc. Tóc
của vị Minh vương này tết thành 7 lọn biểu
thị đã phụng sự 7 đời chư Phật, hoa sen
trên đỉnh đầu biểu thị nghĩa chuyên chở
hành giả đến bờ giác. Xưa nay hoa sen trên
đỉnh đầu là biểu thị cho Tam muội sâu xa
của Minh vương Bất động.
NÔ DỮU
.....
Kho cất chứa của cải, hóa vật, gạo thóc...
trong Thiền lâm.
Tại Trung quốc, từ xưa đến nay, nơi tồn
trữ tiền tệ gọi là Nô tàng; cái vựa chứa ngũ
cốc gọi là Dữu, Thiền lâm cũng theo đó mà
dùng từ Nô dữu.
Chương Lưỡng tự trong Sắc tu Bách
trượng thanh qui quyển 4 (Đại 48, 1130 hạ)
nói: “Đến như ti Nô dữu, Lịch thứ vụ, các
pháp thế gian và xuất thế gian, không cái gì
mà không học tập”.
NÔ TÌ
.....
Chỉ cho đầy tớ trai và đầy tớ gái.
Tại Ấn độ đời xưa, những kẻ chinh phục
thường bắt dân bản xứ làm nô dịch và bị
11971

coi như đồ vật có thể dùng tiền để trao
đổi, mua bán. Trong kinh Phật thường có
từ ngữ “Nô tì tiền tài”.
Kinh Bồ tát bản duyên quyển trung
(Đại 3, 58 thượng) nói: “Nếu các ông cần
đến vàng, bạc, lưu li, các thứ xe cộ, nô tì...
thì ta đều có khả năng cấp cho”.
NỖ LỰC
.....
Gắng sức không ngừng, quyết chí thực
hiện được mục đích.
Con đường giác ngộ diệt trừ khổ não mà
đức Phật chỉ dạy có 8 thứ gọi là Bát chính
đạo, trong đó “Chính tinh tiến” tức là nỗ
lực vậy. Lại nữa, Phật giáo Đại thừa lập ra 6
Ba la mật(cũng gọi Lục độ)là bố thí, trì giới,
nhẫn nhục, tinh tiến, thiền định và trí tuệ
là những đức mục thực tiễn cao nhất của
Phật giáo, trong đó “tinh tiến” (Phạm:Vìrya)
tức là nỗ lực, hoặc cũng có nghĩa là siêng
năng, có thể thành tựu các thiện hạnh, diệt
trừ ác pháp.
NỘI BÍ
.....
Ẩn kín ở bên trong. Nghĩa là Bồ tát
giấu kín hạnh tự lợi, lợi tha bên trong,
mà bên ngoài thì hiện tướng tự lợi của
Thanh văn. Đó là vì Bồ tát biết chúng
sinh sợ đại trí mà thích nghe tiểu pháp,
cho nên hiện làm Nhị thừa Thanh văn,
Duyên giác, dùng phương tiện giáo hóa
chúng sinh, như trường hợp các vị tỉ khưu
Phú lâu na, Xá lợi phất... đều thuộc về
nội bí.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 6 (Đại 33,
756 trung) nói: “Các vị Thanh văn đều là
nội bí ngoại hiện”.
[X. phẩm Ngũ bách đệ tử thụ kí trong
11972

kinh Pháp hoa].
NỘI CHÚNG
.....
Chỉ cho chúng tăng. Đối lại với ngoại
tục nên gọi là nội chúng.
Đại tống tăng sử lược quyển thượng (Đại
54, 237 hạ) nói: “Phật chế Tì ni khiến cho
nội chúng sống trong khuôn phép”.
NỘI CHÚNG

11973

N
3975
NỘI CHỦNG
Đối lại: Ngoại chủng.
Tông Pháp tướng cho tất cả chủng tử hữu
lậu, vô lậu được chứa trong thức A lại da là
nội chủng. Những chủng tử này thường sinh
ra hiện hành, tức chủng tử làm nguồn gốc
sinh ra các pháp sắc, tâm, sum la muôn
tượng.
NỘI CHỬ
... ..
Nấu nướng bên trong. Chỉ cho thức ăn
mà tỉ khưu nấu nướng trong phòng tăng, là
1 trong những thức ăn không thanh tịnh.
Giới luật cấm tỉ khưu không được dùng thức
ăn này.
NỘI CHỨNG
Phạm: Pratyàtmàdhigama.
Cũng gọi Tự nội chứng.
Chân lí mà mình thể ngộ, chứng được
trong nội tâm.
Cứ theo các kinh điển Đại thừa như Lăng
già... thì những hoạt động lấy nội chứng làm
cơ sở mà biểu hiện ra bề ngoài, gọi là Ngoại
dụng. Nội chứng là cái do chính mình riêng
chứng được, nên cũng gọi là Kỉ chứng. Pháp
được chỉ bày từ kiến giải của riêng mình
chứng được này gọi là Kỉ chứng pháp môn.
Chỉ quán phụ hành truyền hoằng quyết
quyển 3, phần 2 (Đại 46, 225 hạ) nói: “Năm
trăm tỉ khưu đều là chính thuyết, mỗi vị nói
về kỉ chứng, gọi là Tùy tự ý”.
Luận Thành thực quyển 1 (Đại 32, 244
trung) nói: “Phật pháp có thể tự mình chứng
biết, nhưng không thể đem cái tự mình
chứng biết ấy truyền cho người khác”.
11974

[X. luận Câu xá Q.6; luận Thành duy
thức Q.10; Nhiếp đại thừa luận thích Q.9
(bản dịch đời Đường); Đại nhật kinh sớ Q.1;
Pháp hoa huyền nghĩa Q.5, phần đầu].
NỘI CHỨNG TRÍ
Chỉ cho trí tuệ của đức Phật chứng ngộ
chân lí trong nội tâm.
Kinh Đại thừa nhập lăng già quyển 5 (Đại
16, 616 hạ) nói: “Niết bàn là thấy chỗ như
thực, lìa bỏ tâm và tâm sở phân biệt mà
được Thánh trí nội chứng của Như lai, ta
nói đó là Niết bàn tịch diệt”.
NỘI CHƯỚNG
Chỉ cho chướng ngại trong nội tâm, tức
là các phiền não như tham dục, sân khuể,
ngu si...
Vãng sinh yếu tập quyển thượng (Đại
84, 37 trung) nói: “Hoặc có loài quỉ do nội
chướng nên ăn không được, nghĩa là miệng
nhỏ như lỗ kim, bụng to như núi, dẫu có
gặp thức uống ăn cũng không cách nào ăn
được”.
NỘI CÚNG PHỤNG
Cũng gọi Nội cúng, Cúng phụng.
Chức vụ của vị tăng cung phụng trong
Nội đạo tràng(đạo tràng trong cung vua), phụ
trách việc giảng diễn, đọc tụng kinh điển.
Chức danh này bắt đầu được đặt ra vào niên
hiệu Chí đức năm đầu (756) đời vua Túc
tông nhà Đường. Bấy giờ ngài Nguyên kiểu
được bổ nhiệm giữ chức Nội cúng.
Tại Nhật bản, chức vụ này từ xưa do 10
vị Thiền sư đảm nhiệm, vì thế cũng gọi là
Nội cúng phụng thập thiền sư.
[X. Đại tống tăng sử lược Q.hạ; Loại tụ
danh vật khảo Q.3].
NỘI DUYÊN
.....
11975

Đối lại: Ngoại duyên. NỘI CÚNG PHỤNG

11976

N
3976
I. Nội Duyên.
Duyên trong. Chỉ cho ý thức phân biệt
các pháp trong nội tâm.
II. Nội Duyên.
Chỉ cho nguyên nhân gần.
NỘI ĐẠO
.....
Đối lại: Ngoại đạo.
Để đối lại với các giáo môn khác, Phật
giáo gọi giáo pháp của mình là Nội đạo. Về
vấn đề phân biệt Nội đạo và Ngoại đạo có
nhiều thuyết khác nhau.
Cứ theo kinh Niết bàn quyển 17 (bản
Bắc) thì đạo có 2 loại là Thường và Vô
thường. Đạo của Nội đạo gọi là Thường, đạo
của Ngoại đạo gọi là Vô thường. Cũng kinh
Niết bàn (bản Bắc) quyển 35 nói rằng Phật
tính tức là Nội đạo, vì Bồ tát dù tu tập ngoại
đạo trong vô lượng kiếp, nhưng nếu lìa nội
đạo thì không thể thành Vô thượng chính
đẳng chính giác.
Lại theo luận Nhị giáo c

11977

Q.9; Phật tổ thống kỉ Q.43; Tục cao tăng
truyện Q.12; Đại đường trinh nguyên tục
khai nguyên thích giáo lục Q.thượng; Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục Q.13;
Cảnh đức truyền đăng lục Q.4; Đường thư
liệt truyện 70].
NỘI ĐẲNG TỊNH
...... ..
Gọi tắt: Nội tịnh.
NỘI ĐẲNG TỊNH

11979

N
3977
Chỉ cho chi thứ nhất trong 4 chi thuộc
Đệ nhị tĩnh lự. Chi này lấy Tín căn làm thể.
Luận Câu xá quyển 28 nêu ra 2 thuyết
về Nội đẳng tịnh:
1. Thuyết của các dị sư thuộc Hữu bộ:
Đệ nhị tĩnh lự xa lìa sự khởi động của Tầm,
Tứ, biến chuyển liên tục và thanh tịnh. Trái
lại, nếu có Tầm, Tứ khởi động thì chuyển
biến liên tục và không thanh tịnh, như trong
sông có sóng thì dòng nước không tĩnh lặng.
2. Thuyết của các sư chính thống thuộc
Hữu bộ: Nội đẳng tịnh lấy Tín căn làm thể,
chứng được Đệ nhị tĩnh lự thì xa lìa sự ô
nhiễm của Sơ định mà phát sinh niềm tin
đối với định địa, xa lìa sự thô động bên ngoài,
chuyển biến bên trong, niệm trước niệm sau
nối nhau liên tục.
[X. luận Hiển dương thánh giáo Q.19;
luận A tì đạt ma tập Q.9; Pháp giới thứ đệ
Q.thượng].
NỘI ĐIỂN
Cũng gọi Nội kinh, Nội giáo.
Chỉ cho kinh luật luận và các sách vở
của Phật giáo. Trái lại, các sách vở ngoài Phật
giáo thì gọi là Ngoại điển.
Luận Nhị giáo của ngài Đạo an (Đại 52,
136 hạ) nói: “Giáo pháp cứu hình gọi là
Ngoại giáo, kinh điển tế thần thì gọi là Nội
điển”.
Từ Nội điển được dùng làm tên sách thì
có: Nội điển bác yếu của Ngu hiếu kính đời
Lương thuộc Nam triều; Đại đường nội điển
lục của ngài Đạo tuyên đời Đường...
[X. Bách luận sớ Q.trung, phần cuối;
Quảng hoằng minh tập Q.19, 22; Phiên dịch
11980

danh nghĩa tập Q.14; Hoa nghiêm nguyên
nhân luận giải Q.thượng].
NỘI ĐIỂN LỤC
Gọi đủ: Đại đường nội điển lục.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Đạo tuyên
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 55.
(xt. Đại Đường Nội Điển Lục).
NỘI ĐIỂN TRẦN LỘ CHƯƠNG
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Ngưng
nhiên, người Nhật bản soạn, được thu vào
Đại Nhật bản Phật giáo toàn thư quyển 3.
Nội dung sách này nói đại khái về giáo
nghĩa của 10 tông phái Phật giáo Nhật bản
(6 tông Nam đô và 4 tông Thiên thai, Chân ngôn,
Tịnh độ và Thiền). Sách này và Bát tông cương
yếu đều là các sách nhập môn quan trọng
của Phật giáo.
NỘI GIÁM LÃNH NHIÊN
...........
Cũng gọi: Nội giám lãnh nhiên, ngoại
thích thời nghi.
Nghĩa là cảnh giới giác ngộ trong tâm
giống như tấm gương sáng; nhưng khi hướng
ra ngoài thuyết pháp dẫn dắt mọi người, vì
phải đáp ứng với thời cơ, đặt ra những
phương pháp thích hợp, cho nên sự hiển
bày có sai khác.
Cứ theo Ma ha chỉ quán quyển 5, phần
đầu, của ngài Trí khải, luận Thập trụ tâm
quyển 8 của ngài Không hải, sự nội chứng
của ngài Long thụ, Thiên thân... đều đã đạt
đến nghĩa chân thực của Phật pháp, nhưng
vì phương tiện giáo hóa dẫn đạo chúng sinh,
nên có lúc nói Không, hoặc khi nói Hữu để
thích ứng với thời nghi bên ngoài.
NỘI GIÁO
Giáo trong. Phật giáo tự cho giáo pháp,
11981

kinh điển, sách vở của mình là Nội giáo,
mà cho các giáo pháp, sách vở khác là Ngoại
giáo.
[X. Phật tổ thống kỉ Q.39].
NỘI GIÁO

11982

N
3978
NỘI GIỚI
.....
Đối lại: Ngoại giới.
Thân tâm của chúng sinh chia ra nội giới
và ngoại giới, tâm ý vô hình là nội giới, thân
thể hữu hình là ngoại giới.
Trong Lục giới thì đất, nước, lửa, gió và
không là ngoại giới; còn thức giới thứ 6 là
nội giới.
NỘI HỌC NIÊN SAN
... ... ... ..
Tập san nghiên cứu Phật giáo của viện
Nội học Chi na, bắt đầu xuất bản vào năm
Dân quốc 13 (1924), đến năm Dân quốc 17
(1928) thì đình bản. Những năm gần đây, ở
Đài loan có bản lưu thông, đóng 4 tập thành
1 quyển, lấy tên là Nội học. Những người
viết bài cho tập san này đều là các vị Giáo
sư của viện Nội học, cũng là những nhà Phật
học nổi tiếng như Âu dương tiệm, Lữ trừng,
Thang dụng đồng, Nhiếp ngẫu canh, Vương
ân dương, Hùng thập lực v.v... cho nên
những văn phẩm của họ rất có chất lượng
và được giới học thuật coi trọng.
NỘI HỘ
.....
Đối lại: Ngoại hộ.
Chúng tăng tuân theo giới pháp mà
đức Phật chế định để giữ gìn thân tâm,
khiến cho 3 nghiệp thân, khẩu, ý được
thanh tịnh, gọi là Nội hộ. Còn các thân
tộc và tín đồ cung cấp y phục và thức ăn
uống để chúng tăng yên tâm tu đạo, thì gọi
là Ngoại hộ.
[X. kinh Niết bàn Q.32 (bản Bắc)].
11983

NỘI HỘ MA
........
Hộ ma, Phạm: Homa.
Hán dịch: Hỏa tế, Phần thiêu.
Pháp cúng tế lửa bằng cách bỏ những
vật cúng vào lửa để đốt, là 1 trong các pháp
tu của Mật giáo.
Mật giáo chia pháp Hộ ma thành Nội
hộ ma và Ngoại hộ ma. Nội hộ ma là hành
giả quán tưởng lửa trí tuệ, đem bản tôn,
lò(tức lò dùng để đốt vật cúng) và hành giả
hợp làm 1, tức là hợp nhất 3 nghiệp thân,
khẩu, ý, quán tưởng Đại nhật Như lai trụ
ở trong mình, dùng lửa trítuệ thiêu đốt tất
cả vô minh, chứng được tâm Bồ đề. Vì tác
pháp được quán tưởng ở trong tâm của
hành giả, nên gọi là Nội hộ ma. Lại vì quán
về lí của pháp Hộ ma nên cũng gọi là Lí
hộ ma.
(xt. Ngoại Hộ Ma, Hộ Ma).
NỘI HUÂN
.....
Đối lại: Ngoại huân.
Xông ướp ở bên trong. Trong tâm
chúng sinh có chân như bản giác, nhưng
từ vô thủy đến nay bị vô minh xông ướp,
làm cho tâm chúng sinh mê vọng, nên phải
chịu luân hồi sinh tử. Nay biết nhàm chán
cái khổ sinh tử ấy, nên dùng chân như
bản giác xông ướp lại vô minh để cầu giải
thoát sinh tử, được cái vui Niết bàn, gọi
là Nội huân. Trái lại, dùng giáo pháp của
Phật và sự tu hành của chính mình để
xông ướp mà cầu giải thoát, thì gọi là Ngoại
huân.
NỘI KHÔNG
.....
Phạm: Adhyàtma-zùnyatà.
11984

Một trong 18 cái không.
Nội, chỉ cho 6 nội xứ: Mắt, tai, mũi, lưỡi,
thân, ý. Vì trong 6 chỗ này, không có ta, của
ta, mà cũng chẳng có mắt, tai, v.v...
[X. phẩm Tựa trong kinh Đại phẩm bát
nhã Q.1; luận Đại trí độ Q.31]. (xt. Thập
Bát Không).
NỘI KHÔNG

11985

N
3979
NỘI MINH
Phạm: Adhyàtmavidyà.
Cũng gọi Nội thuật, Nội minh xứ.
Một trong Ngũ minh.
Chuyên tâm tư duy về giáo lí mầu nhiệm
cao siêu của đức Phật, tức chỉ cho cái học
thuộc về hình nhi thượng. Nhưng tín đồ Bà
la môn giáo và các ngoại đạo ở Ấn độ, cũng
đều gọi giáo pháp mà họ tu học là Nội minh.
[X. kinh Bồ tát thiện giới Q.3; luận Du
già sư địa Q.14; Đại đường tây vực kí Q.2.
Phiên dịch danh nghĩa tập Q.14; Đại minh
tam tạng pháp số Q.24; Đại thừa pháp tướng
tông danh mục Q.2]. (xt. Ngũ Minh).
NỘI MÔN CHUYỂN
Đối lại: Ngoại môn chuyển.
Chuyển hóa bên trong. Nghĩa là tâm thức
duyên theo pháp và lí tính trong nội tâm,
có công năng nội tỉnh tự chứng, gọi là Nội
môn chuyển. Trái lại, tâm thức duyên theo
đối tượng bên ngoài mà khởi tác dụng, thì
gọi là Ngoại môn chuyển. Trong 8 thức, thức
Mạt na và thức A lại da thuộc về Nội môn
chuyển, còn 5 thức trước thì chỉ duyên theo
cảnh hiện tại, do đối tượng bên ngoài mà
khởi tác dụng thì là Ngoại môn chuyển.
Riêng ý thức thì thông cả Nội môn chuyển
và Ngoại môn chuyển.
[X. luận Thành duy thức Q.7].
NỘI NGÃ
Đối lại: Ngoại ngã.
Chỉ cho tự ngã, tức là cái chủ tể thường
nhất, bất biến tồn tại trong thân tâm của
chính mình và có công năng vận chuyển
thân này. Phật giáo chủ trương các pháp
11986

vô ngã, cho nên phủ nhận sự tồn tại của
Nội ngã và cho rằng kẻ chấp trước lí này là
Nội ngã ngoại đạo, 1 trong 30 loại ngoại
đạo.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.7]. (xt. Tam Thập
Chủng Ngoại Đạo, Ngoại Ngã).
NỘI NGOẠI BẤT NHỊ MÔN
Nội tâm và ngoại cảnh chẳng phải hai.
Là 1 trong 10 Bất nhị môn do ngài Kinh
khê Trạm nhiên thuộc tông Thiên thai
thành lập.
Ngài Trạm nhiên dựa vào nghĩa trí diệu
và hành diệu mà bàn về lí bất nhị của nội
cảnh và ngoại cảnh: Ngoại cảnh chỉ cho
chúng sinh, chư Phật và y báo; Nội cảnh chỉ
cho tâm của chính mình. Quán xét tướng
của nội cảnh và ngoại cảnh dung hợp nhau
mà chứng nhập lí Bất nhị, gọi là Nội ngoại
bất nhị môn. Tức là nương vào y báo, chính
báo và sắc tâm của ngoại cảnh mà quán xét
“tức không, tức giả, tức trung”, biết rõ tất cả
sắc tâm của ngoại cảnh chỉ có 1 thực tính
của tâm, Phật và chúng sinh, chứ không có
tính nào khác.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa thích tiêm
Q.14]. (xt. Thập Bất Nhị Môn).
NỘI NGOẠI ĐẠO
........
I. Nội Ngoại Đạo.
Nội đạo và Ngoại đạo.
Chỉ cho Phật giáo và tất cả giáo thuyết
khác ngoài Phật giáo.
II. Nội Ngoại Đạo.
Chỉ cho ngoại đạo trong Phật giáo, như
Độc tử bộ của Tiểu thừa và Phương quảng
đạo nhân của Đại thừa.
Cứ theo Tịnh danh huyền luận quyển
1 và Duy ma kinh nghĩa sớ quyển 1, thì
11987

Độc tử bộ tuy chủ trương 5 uẩn do 4 đại
hòa hợp mà thành, nhưng chưa thể thâm
nhập pháp quán “Không vô ngã”, mà còn
chấp có “ngã”, có “pháp”. Và Phương quảng
NỘI NGOẠI ĐẠO

11988

N
3980
đạo nhân thì cho rằng tất cả pháp không
sinh không diệt, không có chi hết; đây là 1
loại “ác thủ không”, hiểu lầm ý nghĩa chân
thực của “Không” mà rơi vào Đoạn kiến.
Tông nghĩa của 2 thứ ngoại đạo này tuy
đều xuất phát từ Phật pháp nhưng đều có
chỗ vọng chấp(1 chấp có, 1 chấp không) nên
bị coi là “Phụ Phật pháp ngoại đạo”(Ngoại
đạo bám vào Phật pháp).
Duy ma kinh lược sớ thùy dụ kí quyển 9
(Đại 38, 826 thượng) nói: “Trong Đại thừa
thường nêu ra 4 nhà: Một là Tì đàm, hai là
Độc tử, ba là Thành thực, bốn là Phương
quảng đạo nhân, trong đó, Độc tử và Phương
quảng là Phụ Phật pháp ngoại đạo, tự dùng
trí thông minh, đọc kinh sách Phật mà sinh
kiến chấp.”
[X. luận Đại trí độ Q.1; Đại nhật kinh sớ
Q.2].
NỘI NGOẠI KHÔNG
........
Phạm: Adhyaftma-bahirdhàsùnyatà.
Cũng gọi Thân không, Tự thân không.
Quán xét 6 căn bên trong và 6 cảnh bên
ngoài đều không có cái ta và cái của ta, cũng
không có pháp trong và pháp ngoài. Là 1
trong 18 thứ không.
(xt. Thập Bát Không).
NỘI NGOẠI KIÊM MINH
Thông hiểu cả Nội minh và Ngoại minh.
Trong Ngũ minh, 4 minh trước (Thanh
minh, Công xảo minh, Y phương minh, Nhân
minh)là Ngoại minh, minh thứ 5 là Nội
minh.
Trong Phật giáo, 3 tạng kinh điển là Nội
11989

minh; Bà la môn giáo thì lấy 4 luận Phệ đà
làm Nội minh.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2]. (xt. Ngũ
Minh).
NỘI NGOẠI MẠN ĐỒ LA
Nội tâm mạn đồ la và Ngoại tướng mạn
đồ la. Nội tâm mạn đồ la cũng gọi là Tâm
trung mạn đồ la, Nội đàn, Tâm đàn. Ngoại
tướng mạn đồ la cũng gọi là Tâm ngoại mạn
đồ la, Ngoại đàn.
Nội tâm mạn đồ la là Mạn đồ la bản địa
do Đại nhật Như lai trụ ở cảnh giới tự chứng
trong tâm mà nói ra; Ngoại tướng mạn đồ la
là Mạn đồ la gia trì ngoài tâm do Như lai trụ
ở Tam muội Đẳng chí mà thị hiện ra.
Ngoài ra, vị A xà lê tu hành đã đến trình
độ thâm sâu, dùng sức quán tưởng mà vẽ ra
Mạn đồ la bí mật của chư Phật và Thánh
chúng ở trong tâm, gọi là Nội tâm mạn đồ
la. Còn vị A xà lê với trình độ tu hành nông
cạn, dùng tác pháp tạo lập Mạn đồ la sự
nghiệp trong 7 ngày ở ngoài tâm, thì gọi là
Ngoại tướng mạn đồ la.
[X. phẩm Nhập bí mật mạn đồ la vị trong
kinh Đại nhật Q.5; Đại nhật kinh sớ Q.16;
Đại nhật kinh sớ diễn áo sao Q.54, phần
cuối].
NỘI NGOẠI TAM GIÁO
Nội tam giáo và Ngoại tam giáo.
Chỉ cho Nho giáo, Đạo giáo và Phật giáo
ở Trung quốc.
Chỉ cho Thần giáo, Nho giáo và Phật
giáo tại Nhật bản.
NỘI NGOẠI XẢ
........
Nội xả và Ngoại xả(bỏ trong, bỏ ngoài).
Nội là thân thể, Ngoại chỉ cho tài sản và
danh vọng. Cả 2 thứ này đều có thể đem
11990

cho người khác, nên gọi là Nội ngoại xả. Tức
Nội ngoại thí trong Thập thí mà Bồ tát thực
hành.
(xt. Thập Thí).
NỘI NGOẠI XẢ

11991

N
3981
NỘI NGŨ CỔ ẤN
Đối lại: Ngoại ngũ cổ ấn.
Gọi đủ: Nội phược ngũ cổ ấn.
Cũng gọi: Kim cương ấn.
Ấn khế căn bản của bồ tát Kim cương
thủ, vị chủ tôn của viện Kim cương thủ,
trong Mạn đồ la Thai tạng giới, Mật giáo.
Ấn tướng là Hư tâm hợp
chưởng(chắp 2 tay để rỗng ở
giữa), 2 ngón áp út của tay
trái và tay phải tréo vào
nhau trong lòng bàn tay, 2
ngón cái, 2 ngón giữa, 2
ngón út đều dựng đứng và
sát vào nhau, 2 ngón trỏ
hơi co lại để ở lưng 2 ngón
giữa và tách rời nhau.
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4, phẩm Cúng dường nghi thức kinh Đại
nhật Q.7; Đại nhật kinh sớ Q.13] (xt. Ngũ
Cổ Ấn).
NỘI NGŨ PHÁP
... ... ..
Cũng gọi Nội ngũ sự.
Năm pháp phát sinh từ trong nội tâm.
Theo kinh Nan đề thích thì 5 pháp ấy
là:
1. Bỏ ý không tin: Đối với giáo pháp
của Như lai, đệ tử Phật phải thường giữ ý
chính tín, thì có thể từ đó mà vào vô lượng
pháp môn; nếu có ý không tin nảy sinh thì
phải trừ diệt ngay.
2. Bỏ hạnh nhơ nhớp: Đệ tử Phật phải
giữ gìn giới pháp của Như lai, thường làm
cho 3 nghiệp thân, khẩu, ý trong sạch, thì
11992

tất cả phiền não không làm nhiễm ô được,
nếu có hành vi nhơ nhớp thì phải xả bỏ
ngay.
3. Bỏ tâm keo tham: Đệ tử Phật phải
đem của cải và giáo pháp ban bố rộng rãi
cho mọi người, thì có thể làm lợi ích cho
tất cả; nếu có tâm keo tham thì phải diệt
trừ ngay.
4. Bỏ tâm ngu si: Đệ tử Phật dùng tâm
trítuệ để soi tỏ các pháp, thông suốt vô
ngại, không để bị phiền não và nghiệp ác
che lấp; nếu có tâm ngu si thì phảitrừdiệt
ngay.
5. Phải học rộng nghe nhiều: Đệ tử
Phật thường phải gần gũi bạn tốt, đối với
các pháp phải học rộng nghe nhiều, thấu
suốt nghĩa lí; nếu xa rời thiện tri thức, thì
học vấn không được mở rộng, nghe hiểu ít
ỏi, không có chỗ khai ngộ, đối với các hạnh
không thể tiến tu.
NỘI NHÂN NGOẠI DUYÊN
...........
Cũng gọi Thân nhân sơ duyên.
Nhân trong duyên ngoài. Phàm là nguyên
nhân bên trong trực tiếp sinh ra kết quả, gọi
là Nội nhân; những nguyên nhân bên ngoài
gián tiếp giúp đỡ để hình thành kết quả, thì
gọi là Ngoại duyên. Như khi thụ sinh, lấy
nghiệp thức của chính mình làm nội nhân
và lấy tinh huyết của cha mẹ làm ngoại
duyên.
Còn trong môn Tịnh độ, nói 1 cách
tương đối thì lấy bản nguyện của Phật làm
ngoại duyên và lấy 2 hạnh định, tán hoặc
tín tâm chân thực làm nội nhân vãng sinh.
[X. luận Nhập a tì đạt ma Q.hạ; luận
Thành duy thức Q.8; Tự phần nghĩa Quán
kinh sớ; Quán kinh huyền nghĩa phần
11993

truyền thông kí Q.3]. (xt. Nhân Quả, Nhân
Duyên).
NỘI PHÀM
... ..
Đối lại: Ngoại phàm.
Một trong những giai vị dưới Kiến đạo.
Người tu hành Phật đạo, đối với chính
lí đã phát được trí hiểu biết tương tự, gọi là
NỘI PHÀM
Ấn Nội Ngũ Cổ

11994

N
3982
Nội phàm; người chưa phát được trí hiểu
biết tương tự thì gọi là Ngoại phàm. Tiểu
thừa lấy giai vị Tam hiền (Ngũ đình tâm,
Biệt tướng niệm xứ, Tổng tướng niệm xứ)làm
Ngoại phàm, còn lấy giai vị Tứ thiện căn
(Noãn, Đính, Nhẫn, Thế đệ nhất pháp)làm
Nội phàm. Đại thừa lấy giai vị Thập tín
phục nhẫn làmNgoại phàm và lấy giai vị
Tam hiền(Thập trụ, Thập hành, Thập hồi
hướng)làm Nội phàm. Tông Thiên thai đem
4 giáo phối hợp với các giai vị, mỗi giáo
đều khác nhau. Tạng giáo được phối hợp
với giai vị Tứ thiện căn: Noãn, Đính, Nhẫn
và Thế đệ nhất pháp; Thông giáo được phối
với Tính địa trong Đại phẩm thập địa; Biệt
giáo được phối với 30 giai vị: Thập trụ, Thập
hành, Thập hồi hướng trong 52 giai vị; Viên
giáo được phối với Tương tự tức trong Lục
tức.
[X. phẩm Trí tướng trong luận Thành
thực Q.15; Đại thừa nghĩa chương Q.17, 18;
Tứ giáo nghĩa Q.2, 4, 5; Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết Q.1, phần 5; Thiên thai
tứ giáo nghi tập chú Q.thượng, hạ].
NỘI PHÁP
... ..
Cũng gọi Nội giáo, Nội đạo, Nội học,
Nội minh.
Chỉ cho Phật pháp.
NỘI PHẬT
Cũng gọi Trì Phật.
Tức thờ đức Phật bản tôn ở chính giữa
bàn Phật, còn 2 bên hoặc ở dưới thờ bài vị
của tổ tiên nhiều đời của gia đình.
NỘI PHƯỢC QUYỀN
11995

........
Cũng gọi Nhị thủ quyền, Nội chưởng
quyền.
Quyền ấn thứ 4 trong 6 quyền ấn. Tướng
ấn là: Nắm 2 tay, 10 ngón giao nhau trong
lòng bàn tay.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13]. (xt. Lục
Chủng Quyền Ấn).
NỘI QUÁN
.....
Phạm:Vipazyanà.
Hán âm: Tì bà xá na, Tì bà già na.
Sự quán xét không hướng ra bên ngoài
để tìm cầu mà lắng sâu và tỉnh thức từ bên
trong, khiến cho nội tâm hướng tới chân lí.
Đây là sự tu hành thực tiễn và phổ thông
trong Phật giáo. Nội quán cùng với các từ
ngữ như tu quán, quán tâm, quán niệm, quán
tưởng, quán hành... đại khái giống nhau,
nhưng thực chất thì có điểm khác nhau.
“Quán” nguyên ý là buộc tâm vào 1 đối tượng
duy nhất, dùng trí tuệ quán xét đối tượng ấy
hầu đạt đến khai ngộ.
Theo kinh Đại bát niết bàn quyển 30
(bản Bắc) thì Tì bà xá na (nội quán) được
gọi là Chính kiến, Liễu kiến, Năng kiến, Biến
kiến, Thứ đệ kiến, Biệt tướng kiến, tức chỉ
cho tuệ.
[X. luận Đại thừa khởi tín; luận Tịnh độ
Q.hạ; Tịnh độ luận chú Q.hạ; Đại thừa nghĩa
chương Q.10].
NỘI QUYẾN THUỘC
Đối lại: Đại quyến thuộc, Ngoại quyến
thuộc.
Quyến thuộc bên trong. Tức là những vị
thường theo hầu bên cạnh chư Phật. Trái
lại, những vị giúp đỡ việc giáo hóa lớn lao
bên ngoài thì gọi là Đại quyến thuộc. Như
11996

khi đức Thích ca tu khổ hạnh thì có 5 người
theo hầu, khi đắc đạo thì Di hỉ, La đà, Tu
na sát đa la, A nan, lực sĩ Mật tích... là những
Nội quyến thuộc của Ngài; còn các bậc
Thánh như Xá lợi phất, Mục kiền liên, Ma
ha Ca diếp, Tu bồ đề, Văn thù sư lợi, Di
NỘI QUYẾN THUỘC

11997

N
3983
lặc... thì là những vị Đại quyến thuộc.
Ngoài ra, trong Mật giáo, đức Đại nhật
Như lai lấy 19 vị Chấp kim cương như Hư
không vô cấu Chấp kim cương... làm Nội
quyến thuộc, lấy 4 vị Bồ tát như Văn thù,
Phổ hiền... làm Đại quyến thuộc của Ngài.
Còn ngài Thiện đạo thì lấy hàng xuất gia
làm Nội quyến thuộc, hàng tại gia làm Ngoại
quyến thuộc; lấy đệ tử Phật làm Nội quyến
thuộc và lấy chú, bác của đức Phật làm Ngoại
quyến thuộc.
[X. phẩm Tựa trong kinh Đại phẩm bát
nhã Q.1; luận Đại trí độ Q.33; Đại nhật kinh
sớ Q.1; Tự phần nghĩa trong Quán Vô lượng
thọ kinh sớ].
NỘI TÂM
Tâm bên trong. Vì đối lại với ngoại hình
nên gọi là Nội tâm.
Kinh Chính pháp niệm xứ quyển 2 (Đại
17, 7 hạ) nói: “Nội tâm suy nghĩ thuận theo
chính pháp”.
NỘI THAI
... ..
Chỉ cho viện Trung đài bát diệp ở
chính giữa Mạn đồ la Thai tạng giới của
Mật giáo.
Đại nhật kinh sớ quyển 14 (Đại 39, 727
thượng) nói: “Đầu là Nội thai, từ tim trở lên
là viện thứ nhất, từ rốn trở lên là viện thứ
hai và từ rốn trở xuống là viện thứ ba”.
NỘI TRAI
.....
Trai soạn được thiết trí trong cung vua.
Tại Trung quốc, vào ngày sinh nhật của
Hoàng đế, các bậc cao tăng được triệu thỉnh
11998

vào nội điện thụ trai để cầu phúc thọ cho
vua. Phong tục này khởi đầu từ đời Hậu
Ngụy.
[X. Đại tống tăng sử lược].
NỘI TRẦN
Đối lại: Ngoại trần.
Trần(bụi)bên trong. Trong 6 trần(sắc,
thanh, hương, vị, xúc, pháp)thì 5 trần trước là
đối tượng của 5 thức trước(mắt, tai, mũi,
lưỡi, thân)duyên theo, gọi là Ngoại trần(bụi
bặm bên ngoài), còn Pháp trần là đối tượng
của ý thức duyên theo; vì duyên theo ở bên
trong, nên gọi là Nội trần.
NỘI TRẬN
.....
Cũng gọi Nội trần.
Đối lại: Ngoại trận.
Chỉ cho chỗ chính giữa của Phật đường
hoặc của bức tranh biến tướng, nơi đặt
tượng bản tôn. Bên ngoài nơi này trở ra
gọi là Ngoại trận. Lại nữa, chỗ ngồi của
chúng tăng ở trong điện Phật cũng chia ra
nội và ngoại, phía trong là Nội trận, phía
ngoài là Ngoại trận.
(xt. Ngoại Trận).
NỘI TÚC THỰC
........
Chỉ cho thức ăn để trong phòng của tỉ
khưu qua 1 đêm, là vật bất tịnh, tỉ khưu
không được ăn.
NỘI TỨ CÚNG DƯỜNG
Cũng gọi: Nội tứ cúng, Nội cúng dường,
Nội cúng.
Đối lại: Ngoại tứ cúng dường.
Bốn cúng dường ở viện trong. Tức chỉ
cho 4 bồ tát Hí, Man, Ca, Vũ ở 4 góc của
viện Kim cương luân trong Mạn đồ la Kim
cương giới, Mật giáo.
11999

Bốn vị Bồ tát này là từ trong tâm của
đức Đại nhật Như lai ở trung ương lưu xuất
để cúng dường 4 đức Phật.
NỘI TỨ CÚNG DƯỜNG

12000

N
3984
Theo Kim cương đính du già lược thuật
tam thập thất tôn tâm yếu, thì bồ tát Kim
cương Hí cúng dường đức Phật A súc (Bất
động)ở phương đông; bồ tát Kim cương
Man cúng dường đức Phật Bảo sinh ở
phương nam; bồ tát Kim cương Ca cúng
dường đức Phật A di đà ở phương tây; bồ
tát Kim cương Vũ cúng dường đức Phật
Bất không thành tựu ở phương bắc. Bốn vị
Bồ tát này ở trong nguyệt luân bên trái Mạn
đồ la của 4 đức Phật.
Theo Bí tạng kí thì bồ tát Kim cương Hí
mình màu đen; bồ tát Kim cương Man thân
màu vàng lợt; bồ tát Kim cương Ca màu da
người và bồ tát Kim cương Vũ màu xanh.
Đây là pháp tắc chung của hình tượng 4 bồ
tát Cúng dường trong Hiện đồ Mạn đồ la.
Nhưng Mạn đồ la của hội Lí thú thì theo
thuyết của kinh Tối thượng căn bản đại lạc
kim cương bất không tam muội đại giáo
vương quyển 3 mà đặt Nội tứ cúng ở Ngoại
viện.
[X. kinh Kim cương đính du già trung
lược xuất niệm tụng Q.2]. (xt. Ngoại Tứ Cúng
Dường).
NỘI VIÊN
.....
Viện trong, 1 trong 2 viện ở trên cung
trời Đâu suất.
Trời Đâu suất là tầng trời thứ 4 trong 6
tầng trời của cõi Dục; tầng trời này có Nội
viện và Ngoại viện. Nội viện gọi là Thiện
pháp đường, do thần Lao độ bạt đề kiến tạo,
là nơi ở của bồ tát Bổ xứ Di lặc, chư Thiên
thường đến đây nghe Bồ tát thuyết pháp.
12001

[X. kinh Quán Di lặc thướng sinh Đâu
suất thiên; kinh Phổ diệu Q.1]. (xt. Đâu Suất
Thiên).
NỘI XẢ
.....
Bỏ bên trong, tức xả bỏ nhục thân của
mình để bố thí cho người. Là Nội thí trong
Thập thí của Bồ tát.
Quán Vô lượng thọ kinh sớ quyển 4 (Đại
37, 273 hạ) nói: “Lại nghĩ về giới của chư
Phật, nghĩ về chư Phật quá khứ, các Bồ tát ở
hiện tại... thường làm những việc khó làm,
bỏ được những cái khó bỏ, bỏ trong, bỏ
ngoài, trong ngoài đều bỏ. Các vị Bồ tát ấy,
chỉ nghĩ đến pháp, chứ không tiếc thân
mệnh và tài sản”.
(xt. Thập Thí).
NỮ CĂN
Phạm:Strìndriya#.
Chỉ cho cơ quan sinh dục của phái nữ, 1
trong 22 căn, 1 trong Ngũ tác căn.
Cứ theo luận Du già sư địa thì trong 3
cõi, chỉ người cõi Dục mới có căn này,
còn người cõi Sắc và cõi Vô sắc thì đều
không có.
(xt. Nhị Thập Nhị Căn).
NỮ NHÂN BÁI
Cách lễ bái của người nữ.
Tại Trung quốc từ xưa đến nay, cách lễ
bái của người nữ phần nhiều là đứng mà vái,
hoặc 2 tay để trước ngực, hơi cúi mình, hoặc
2 đầu gối quì trên đất mà không cúi đầu.
Chương Nam Tuyền Phổ nguyện trong
Cảnh đức truyền đăng lục quyển 8 (Đại 51,
258 thượng) ghi: “Sư và các ngài Qui tông,
Ma cốc cùng đi tham lễ Quốc sư Nam dương,
sư vẽ 1 vòng tròn trên đường rồi bảo: “Hễ
nói được thì đi!”. Ngài Qui tông liền vào
12002

ngồi ở giữa vòng tròn, còn ngài Ma cốc thì
đứng vái như người nữ(Nữ nhân bái). Sư
nói: “Vậy thì không đi nữa!”.
NỮ NHÂN CẤM CHẾ
Điều qui định ngăn cấm người nữ đi vào
NỮ NHÂN CẤM CHẾ

12003

N
3985
đạo tràng. Vì đối với sự tu hành của chúng
tăng, nữ tính thường hay làm chướng ngại
nên cấm người nữ vào đạo tràng. Trong các
kinh rất nhiều chỗ ghi người nữ có các
chướng ngại bất lợi cho việc tu hành, vì thế
qui định chư tăng không được gần gũi nữ
giới. Ở Trung quốc và Nhật bản đều có qui
định cấm phụ nữ không được vào phòng
của chúng tăng.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.27; kinh
Siêu nhật minh tam muội Q.hạ; kinh
Nguyệt đăng tam muội Q.7; luận Đại trí
độ Q.14].
NỮ NHÂN QUYẾN THUỘC LUẬN SƯ
Một trong 20 loại ngoại đạo ở Ấn độ đời
xưa.
Ngoại đạo này cho rằng 8 người con gái
do trời Ma hê thủ la sinh ra là thực tại thường
trụ và là những người sáng tạo ra vũ trụ vạn
hữu.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 8 thì
ngoại đạo Đại tự tại thiên chủ trương, từ
nơi tâm của Đại phạm thiên vương sinh ra
8 người con, rồi lại từ 8 người con ấy mà
sinh ra trời đất, muôn vật. Những ngoại
đạonày cho rằng Phạm thiên, Na la diên
và Ma hê thủ la là 3 phần 1 thể, cho nên từ
Phạm thiên sinh ra 8 con, từ Ma hê thủ la
sinh ra 8 con gái. Tám người con gái này
là: A đề trí (Phạm:Aditi); Đề trí (Phạm:
Diti); Tô la sa (Phạm: Surasà); Tì na đa
(Phạm:Vinatà), Ca tì la (Phạm:Kapilà),
Ma nâu (Phạm:Manu); I la (Phạm:Ila) và
Ca đầu (Phạm:Kadrù). Lại theo thứ tự
sinh ra các trời, a tu la, rồng, chim, loài 4
12004

chân, người, ngũ cốc, rắn, rết, muỗi, mòng
và các loài côn trùng... Thuyết này là dựa
trên cơ sở của thuyết Thiên địa sáng tạo
trong 2 tác phẩm Sử thi lớn của Ấn độ cổ
đại là Ma ha bà la đa (Phạm:Mahàbhàrata)
và La ma da na (Phạm: Ràmàyaịa).
Ngoài ra, theo luận Ngoại đạo tiểu thừa
niết bàn, thì các Luận sư Ma hê thủ la vọng
chấp rằng hư không là đầu của Ma hê thủ
la, đất là mình, nước là nước tiểu, núi là
phân, tất cả chúng sinh là sâu bọ trong
bụng... của Ma hê thủ la!
[X. luận Đại trí độ Q.2, Epic Mythology
by E.W. Hopkins].
NỮ NHÂN VÃNG SINH
Cũng gọi Nữ nhân thành Phật.
Chỉ cho người nữ vãng sinh Tịnh độ hoặc
chuyển thân nam mà thành Phật.
Địa vị người nữ ở Ấn độ đời xưa rất thấp,
bị cho là có 5 chướng không được làm Phạm
thiên vương, Đế thích, Ma vương, Chuyển
luân vương và Phật. Quan niệm này trái
ngược với tư tưởng của Phật giáo Đại thừa
chủ trương hết thảy chúng sinh đều có khả
năng thành Phật, cho nên trong kinh mới
có thuyết người nữ có thể chuyển thân nam
mà thành Phật. Như con gái vua A xà thế là
A thuật đạt, phát nguyện Bồ đề, chuyển thân
nam mà được thụ kí thành Phật trong vị lai.
Lại như con gái của trưởng giả Ưu ca nước
La duyệt kì là nàng Tu ma đề, chuyển thân
nữ làm sa di, được thụ kí thành Phật. Trong
kinh Pháp hoa cũng có ghi chuyện “Long
nữ thành Phật”.
Về thuyết Nữ nhân vãng sinh thì trong
kinh Vô lượng thọ có đề cập đến nguyện
thứ 35 của đức Phật A di đà nói rằng: “Nếu
người nữ nghe danh hiệu Di đà mà vui mừng,
12005

tin nhận và phát nguyện vãng sinh Tịnh độ,
thì có thể chuyển thành thân nam”. Đây
chính là căn cứ của thuyết Nữ nhân vãng
sinh vậy.
Lại kinh Bất không quyên sách thần
biến chân ngôn quyển 30 cũng có nói: “Nếu
tỉ khưu, tỉ khưu ni, tộc tính nam, tộc tính
nữ... trì niệm chân ngôn tùy tâm cúng
dường thì đều có thể sinh về Tịnh độ ở
NỮ NHÂN VÃNG SINH

12006

N
3986
phương tây”. Ngoài ra, trong kinh Quán
Vô lượng thọ, phu nhân Vi đề hi là đối
tượng chính được chỉ dạy về pháp môn
Niệm Phật vãng sinh.
[X. kinh Pháp hoa Q.5; kinh Vô lượng
thọ Q.thượng; Pháp hoa văn cú Q.23]. (xt.
Long Nữ Thành Phật).
NỮ NHÂN VÃNG SINH NGUYÊN
Chỉ cho nguyện thứ 35 trong 48 nguyện
của đức Phật A di đà.
Kinh Vô lượng thọ (Đại 12, 268 hạ) nói:
“Nếu tôi thành Phật, trong vô lượng bất
khả tư nghị thế giới của chư Phật ở 10
phương, người nữ nào nghe danh hiệu của
tôi mà vui mừng, tin ưa, phát tâm bồ đề,
nhàm chán thân nữ, sau khi mệnh chung,
lại làm thân nữ, thì tôi không ở ngôi chính
giác”.
NỮ PHẠM
... ..
Chỉ cho vị tăng phạm giới với người
nữ.
Ngự truyện sao quyển thượng (Đại 83,
750 hạ) nói: “Nếu như hành giả vì quả
báo đời trước mà phạm giới dâm (nữ
phạm) thì tôi thành thân ngọc nữ bị
phạm, suốt đời trong trắng trang nghiêm,
khi lâm chung dắt dẫn hành giả sinh về
Cực lạc”.
NỮ TẶC
Giặc đàn bà. Người nữ là nguồn gốc của
ái chấp, hay cướp pháp tài, chướng ngại
tâm người cầu đạo, cho nên dùng giặc để
ví dụ.
Luận Đại trí độ quyển 14 (Đại 25, 166
12007

thượng) nói: “Cầm gươm đánh địch, có thể
chiến thắng; giặc nữ hại người, không thể
chống cự”.
NỮ TỎA
Tỏa là cái khóa. Nữ tỏa chỉ cho nữ sắc.
Vì nhan sắc của người nữ giống như gông
cùm, xiềng xích, trói buộc con người, khiến
họ say đắm khó gỡ ra được.
Luận Đại trí độ quyển 14 (Đại 25, 166
thượng) nói: “Xiềng xích người nữ trói
buộc, gốc nhiễm bền chắc sâu đậm; kẻ
không có trí chìm đắm, khó có thể thoát
ra được”.
NỮ TỬ LỤC DỤC
Chỉ cho 6 thứ dục vọng mà người nữ
mong cầu. Đó là: Sắc dục, Hình mạo dục,
Uy nghi dục, Tư thái dục, Ngôn ngữ dục và
Tế hoạt dục.
[X. luận Đại trí độ Q.22; Ma ha chỉ quán
Q.6, phần 1].
NỮ TỬ NGŨ CHƯỚNG
Năm điều chướng ngại của người nữ.
Theo kinh Pháp hoa quyển 4 thì 5
chướng ấy là:
1. Không được làm Phạm thiên
vương: Phạm thiên ở nhân vị (giai vị tu
nhân)tu trì thiện giới, được quả báo thù
thắng mà làm Thiên vương, nếu thân người
nữ đắm nhiễm dục ái thì không được làm
Thiên vương.
2. Không được làm Đế thích: Trời Đế
thích dũng mãnh, ít tham muốn, giữ gìn
thiện giới, được quả báo làm Thiên chủ. Nếu
người nữ tạp nhiễm, đa dục, thì không làm
được Đế thích.
3. Không được làm Ma vương: Ma
vương ở nhân vị đầy đủ 10 điều thiện, tôn
kính Tam bảo, hiếu dưỡng cha mẹ, được
12008

quả báo sinh lên cõi trời Tha hóa tự tại làm Ma vương. Nếu người nữ kiêu mạn ghen NỮ TỬ NGŨ CHƯỚNG

12009

N
3987
ghét, không theo chính hạnh, thì không được
làm Ma vương.
4. Không được làm Chuyển luân thánh
vương: Chuyển luân thánh vương ở nhân
vị tu hành Thập thiện, thương xót chúng
sinh, được phúc báo làm Luân vương. Nếu
người nữ không có hạnh từ bi thanh tịnh
thì không được làm Luân vương.
5. Không được làm Phật: Như lai tu
đạo Bồ tát, thương xót tất cả, tâm không
nhiễm trước, nên được thành Phật. Nếu thân
khẩu ý của người nữ bị dục tình trói buộc,
thì không được làm Phật.
NỮ TỬ XUẤT ĐỊNH
...........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cứ theo kinh Chư Phật yếu tập quyển
hạ, thủa xưa, nàng Li ý nữ vào thiền định
trước đức Thế tôn, bồ tát Văn thù tuy là
thầy của 7 đức Phật quá khứ, nhưng không
thể ngồi gần đức Phật. Ngài Văn thù dùng
thần lực khiến Li ý nữ xuất định để hỏi,
nhưng không được. Còn bồ tát Võng minh
(bồ tát Khí chư ấm cái) thì chỉ là bồ tát Sơ địa
(Hoan hỉ địa)nhưng vừa khảy móng tay là Li
ý nữ xuất định ngay.
Thiền tông bèn dùng câu chuyện này
làm công án tham cứu. Vì ngài Văn thù
dùng kiến giải nam nữ sai khác muốn Li
ý nữ xuất định nên không được; còn bồ
tát Võng minh thì đứng trên cảnh “Thiên
địa nhất thể, khuếch nhiên vô thánh”, cho
nên chỉ khảy móng tay mà Li ý nữ đã xuất
định.
[X. kinh Chư Phật yếu tập Q.hạ, Ngũ
12010

đăng hội nguyên Q.1; Vô môn quan tắc
42].
NƯƠNG
Chỉ cho chữ (ĩa) trong 50 chữ cái
Tất đàm.
Cũng gọi Nhã, Nhương, Nhưỡng, Như,
Xã.
Vì tiếng Phạmjĩànanghĩa là trí tuệ,
có chữ Nương (ĩa)ở đầu, cho nên phẩm
Thích tự mẫu trong kinh Du già kim
cương đính và kinh Niết bàn quyển 8
(bản Bắc) đều cho chữ Nương nghĩa là
tuệ.
Ngoài ra, phẩm Thị thư trong kinh
Phương quảng đại trang nghiêm quyển 4,
giải thích nghĩa chữ Nương là tiếng “giác
ngộ hết thảy chúng sinh” (Phạm: Jĩàpanazabda).
Phẩm Tự mẫu trong kinh Văn thù
sư lợi vấn quyển thượng giải nghĩa chữ
Nương là an trụ. Còn phẩm Học tập kĩ
nghệ trong kinh Phật bản hạnh tập quyển
11 thì giải nghĩa chữ Nương là 4 chúng đều
y giáo phụng hành.
Lại nữa, để phân biệt với các chữ: Nhã
(ja), Xã (jha), chữ này được gọi là chữ Nhã
(ĩa) trí tuệ.
(xt. Tất Đàm Ngũ Thập Tự Môn).
NƯƠNG CỦ TRA TRÙNG
Phạm: Nyaíkuỉa, Nyaỉkuỉa.
Cũng gọi Nương cưu đa.
Hán dịch: Phẩn niệu trùng, Châm khẩu
trùng.
Chỉ cho loại trùng ở trong đống phân
của những tội nhân ở địa ngục Du tăng thứ
16. Miệng của loài trùng này bén nhọn như
kim, mình trắng đầu đen, có thể xoi thủng
da thịt tội nhận để vào đục xương hút tủy
bên trong.
12011

[X. luận Câu xá Q.11, luận Du già sư địa
Q.4; Huyền ứng âm nghĩa Q.22; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.48].
NỮU GIỚI GIÀ TỎA
Gông, cùm, xiềng, xích. Những đồ dùng
để trói buộc phạm nhân trong tù.
NỮU GIỚI GIÀ TỎA

12012

N
3988
NỮU MẠN
Cứ theo Quan âm nghĩa sớ quyển thượng
của ngài Trí khải giải thích, bị trói ở tay, gọi là
Nữu(xiềng), ở chân gọi là Giới(cùm), ở cổ gọi
là Già(gông), quấn toàn thân gọi là Tỏa(xích).
Phẩm Quan thế âm bồ tát phổ môn trong
kinh Pháp hoa quyển 7 (Đại 9, 56 hạ) nói:
“... Nếu lại có người, hoặc có tội hoặc không
tội, thân bị gông cùm xiềng xích, nếu xưng
niệm danh hiệu bồ tát Quan thế âm, thì
gông cùm xiềng xích ấy đều đứt nát mà được
giải thoát”.
[X. phẩm Hộ quốc trong kinh Nhân
vương bát nhã ba la mật Q.hạ, kinh Đại
bảo tích Q.55; kinh Đại thừa đại tập địa
tạng thập luân Q.1; kinh Phật thuyết thập
vương(đào được ở Đôn hoàng); Pháp hoa
kinh huyền tán Q.10, phần cuối; Tuệ lâm
âm nghĩa Q.18].
NỮU MẠN
Neumann, Karl Eugen, 1865-1915
Nhà Ấn độ học và Phật học người Áo.
Ông nghiên cứu tiếng Pàlirất sâu. Ông
từng xuất bản tạng kinh tiếngPàli(Sutta
Piỉaka) đã được dịch sang tiếng Đức
như: Trường bộ, Trung bộ, Kinh tập (Die
Reden des Gotamo Nonnen Gotamo
Buddhos, 1899) và kinh Pháp cú (Der
Wahrhcitspfad, 1893).

12013

OA ĐẦ ĐẦUU

Tên 1 chức vụ trong Thiền lâm, dưới chức Điển tọa, trông coi về

các dụng cụ bếp núc như nồi niêu xoong chảo v.v...

Môn Chức vị trong Thiền lâm tượng khí tiên có chép bài kệ

nhan đề: Đông sơn ngoại tập tống Oa đầu như sau:

"Bạch vân sinh xứ sơ sơn tự,

Vô thủy vô sài thế đắc tri;

Nhược vấn đạo nhân kim nhật sự,

Mộc xà toản phá thiết oa nhi".

Nghĩa đen: Chùa ở trên núi rất sơ sài, chỉ thấy mây trắng; củi

nước đều không có. Nếu hỏi đạo nhân việc hôm nay, thì chỉ có

con rắn gỗ đục thủng cái nồi sắt.

OA TẠNG

Chỉ cho Đại tạng kinh của chùa Khoan vĩnh tại Đông kinh, in

bằng hoạt tự bản (sắp từng chữ lại với nhau để in) vào thời

Giang hộ, Nhật bản. Bản Đại tạng kinh này do ngài Thiên hải

12014

(giữ chức Tăng chính) phát nguyện hoàn thành, bắt đầu vào năm

Khoan vĩnh 14 (1637) đến niên hiệu Khánh an năm đầu (1648)

thì in xong, gồm 665 hòm, 6.323 quyển.

Lối ấn loát hoạt tự bản từ Triều tiên truyền vào Nhật bản, cho

nên trong thời gian các năm Khánh trường, Nguyên hòa và

Khoan vĩnh đã có rất nhiều sách vở được in bằng hoạt tử bản,

Đại tạng kinh cũng là 1 trong số đó. Tương truyền, Oa tạng lấy

Đại tạng bản đời Tống được cất giữ ở viện Pháp kim cương tại

Hoa viên Kinh đô (Kyoto) làm bản thảo, nhưng văn tự bị sai lầm

rất nhiều.

Năm Thiên hòa thứ 3 (1683), Mục lục Đại tạng kinh đời Minh

lấy Oa tạng làm gốc để ấn hành, có ghi chú thêm về sự sai khác

giữa số các hòm. Trong phần Duyên khởi khắc in của Đại tạng

kinh bản Hoàng bá, cho rằng Nhật bản chưa từng ấn hành Đại

tạng kinh, đó là điều sai lầm. Bởi vì các chùa gốc thuộc phai

Bản nguyện tự, Bản quốc tự tại Kinh đô đều có cất giữ bản hoàn

chỉnh của Oa tạng.

OA TỬ

12015

Cái nồi dùng để nấu thức ăn, vật dụng rất cần thiết trong sinh

hoạt hàng ngày. Thiền lâm thì dùng Oa tử để ví dụ sự vật cực kì

quan trọng.

Tắc 7 trong Bích nham lục (Đại 48, 199 trung) ghi:

"Ngài Bách trượng hỏi ngài Qui sơn:

- Cổ họng và môi mép đều bỏ thì làm sao nói?

Ngài Qui sơn thưa:

- Thỉnh Hòa thượng nói đi!

Ngài Bách trượng bảo:

- Ta không từ chối nói với ông, chỉ sợ về sau làm hại con cháu

của ta.

Tuy ngài Bách trượng nói như thế, nhưng cái nồi (oa tử) đã bị

kẻ khác cướp đi rồi".

OAN ĐĂNG ĐĂNG

Khoét thịt trên mình để làm đèn đốt cúng Phật, 1 trong những

truyện tích tiền thân của Phật Thích ca.

12016

Trong 1 kiếp ở quá khứ, đức Thế tôn là vua Kiền xà ni lê, vì

muốn nghe pháp của người Bà la môn tên Lao độ sai, mà khoét

mình làm đèn đốt để bày tỏ lòng chí thành.

[X. kinh Hiền ngu Q.1; Ma ha chỉ quán Q.7].

OÁN LINH

Cũng gọi Tử linh, Ác linh

Vong linh ôm lòng oán hận và muốn trả thù. Người lúc còn sống

mà ôm lòng oán hận và muốn trả thù, thì gọi là Sinh linh; người

sau khi chết mà hiển hiện cái trạng huống ấy thì gọi là Tử linh.

Như Dạ xoa, ác quỉ... thường hiện ra các tướng trạng làm cho

người ta sợ hãi. Xưa người ta thường nhờ sự gia trì, cầu đảo để

xua đuổi oán linh; tư tưởng này bắt đầu từ thời đại Ngụy Tấn.

(xt. Ác Linh).

OÁN TẮNG HỘI KH KHỔỔ

Phạm: Apriya-saôprayoga-du#kha.

Cũng gọi Phi ái hội khổ, Oán tăng ố khổ, Bất tương ai tương

phùng hội khổ.

12017

Khi gặp gỡ người mà mình oán ghét là khổ, 1 trong 8 cái khổ, 1

trong 5 khổ.

Cứ theo kinh Phân biệt thánh đế trong Trung a hàm Q.7, khi

thân tâm chúng sinh tiếp xúc với những trần cảnh mà mình

không ưa thích thì sẽ dẫn đến khổ đau.

Còn theo Đại thừa nghĩa chương quyển 3 thì có 2 loại Oán tăng

hội khổ là nội và ngoại. Nội oán tăng hội khổ là quả báo trong 3

đường ác; ngoại oán tăng hội khổ là các duyên như dao, gậy...

[X. kinh Đại bát niết bàn Q.12 (bản Bắc); kinh Tứ đế; luận Đại

tì bà sa Q.78].

OÁN THÂN BÌNH ĐẲ THÂ          NG ĐẲNG

Cũng gọi Oan thân bình đẳng.

Lấy đại từ bi làm gốc, đối với kẻ oán địch, tâm không ghét giận;

với những cái mình ưa thích thì cũng không tham đắm; đem tâm

bình đẳng đối đãi với mọi người, kẻ oán cũng như người thân.

Cứ theo Cảnh đức truyền đăng lục quyển 5 chép, thì sau khi đức

Lục tổ Tuệ năng nhập tịch, có kẻ trộm muốn lấy đầu Tổ đưa về

cúng dường, sau khi nhân viên của quan phủ điều tra bắt được. 12018

Trước khi gia hình, quan phủ cho người đến Tào khê hỏi đệ tử

của Lục tổ là ngài Linh thao nên xử trí như thế nào. Ngài Linh

thao đáp (Đại 51, 236 hạ): "Nếu nói theo phép nước thì lí đáng

phải tru di; nhưng vì Phật giáo từ bi, oán thân bình đẳng; huống

nữa, kẻ trộm ấy lấy đầu Tổ là để cúng dường, nên tội ấy có thể

tha thứ!".

[X. Phật sở hành tán Q.1; luận Đại trí độ Q.20].

OÁNH SƠN THANH QUI

Cũng gọi Oánh sơn hòa thượng thanh qui, Động cốc thanh qui.

Thanh qui, 2 quyển, do vị tăng người Nhật bản là ngài Oánh sơn

Thiệu cẩn biên soạn, được thu vào Đại chính tạng tập 82.

Bộ Thanh qui được soạn dựa theo các bộ thanh qui từ trước nay,

là tập đại thánh của các bộ thanh qui tùng lâm thuộc tông Tào

động. Nội dung nói rõ các việc được làm hàng ngày, hàng tháng

và trong năm. Đây là bộ thanh qui mà ngài Thiệu cẩn đã thực

hành ở Xương thụ lâm và Động cốc. Những chỗ thái quá và bất

cập trong giới qui của Phật tổ đều được điều chỉnh 1 cách chiết

12019

trung cho thích hợp, đồng thời, có phụ lục Tọa thiền dụng tâm kí

và Tam căn tọa thiền thuyết do ngài Thiệu cẩn soạn.

OÁNH SƠN THI THIỆỆU CẨN (1268-1325)

Thiền sư Nhật bản thuộc tông Tào động, người Việt tiền (huyện

Phúc tỉnh), họ Đằng nguyên, pháp danh Thiệu cẩn.

Năm 13 tuổi, sư lễ ngài Cô vân Hoài trang thuộc đời thứ 2 chùa

Vĩnh bình xin xuất gia. Sau khi ngài Hoài trang thị tịch, sư lại

đến chùa Đại thừa thờ ngài Triệt thông Nghĩa giới làm thầy.

Năm 18 tuổi, sư bắt đầu du phương hành cước, tham yết các

ngài Tịch viên, Bảo giác, Tuệ hiểu... rồi lên núi Tỉ duệ học tập

giáo pháp Thiên thai.

Năm Chính ứng thứ 2 (1289), sư trở về chùa Đại thừa hầu ngài

Nghĩa giới và được nối pháp của ngài. Sau đó, sư xiển dương

tông phong ở Bắc lục, đổi chùa Chư nhạc ở Năng đăng (nay là

huyện Thạch xuyên) thành Thiền viện, lấy tên là Chư nhạc sơn

tổng trì tự và trở thành Tổ khai sơn. Sau, sư vâng mệnh trả lời

10 câu hỏi của Thiên hoàng Hậu đề hồ, khiến cho Thiên hoàng

12020

qui y, sắc ban tấm biển chùa là "Tổng Trì Tự" và trở thành chùa

nhà nước. Chùa này và chùa Vĩnh bình đều là đạo tràng căn bản

của tông Tào động. Vì sư sửa đổi tông phong của Tông tổ Đạo

nguyên, làm cho tông Tào động Nhật bản hướng tới đại chúng

hóa, nên sư được tôn là tổ Trung hưng tông Tào động.

Năm Chính trung thứ 2 (1325) sư thị tịch ở chùa Vĩnh quang,

hưởng thọ 58 tuổi, 46 tuổi đạo. Vua ban thụy hiệu "Phật Từ

Thiền Sư", "Thường Tế Đại Sư".

Đệ tử nối pháp của sư gồm có các vị: Tố triết, Trí hồng, Thiệu

thạc, Chí giản, ni Nguyên chiếu, ni Tổ nhẫn, Tuệ cầu.

Sư để lại các tác phẩm: Ngữ lục, Oánh sơn thanh qui, Tọa thiền

dụng tâm kí, Truyền quang lục. 3997 Ô

I. Ô:
Cũng gọi Ưu, Ổ, Âu.
Chỉ cho chữ (ù) trong 12 nguyên âm
của chữ Tất đàm, 1 trong 50 chữ cái Tất
đàm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính giải nghĩa chữ Ô là: “Tất cả
pháp tổn giảm bất khả đắc”.
Kinh Phương quảng đại trang nghiêm
quyển 4 giải nghĩa chữ Ô là: “Trí tuệ của
12021

tất cả chúng sinh đều hẹp hòi yếu kém”.
Bởi vì nghĩa tổn giảm và hẹp hòi yếu kém
của chữ Ô là từ chữ Phạmùna(dịch ý là
tổn giảm, hẹp hòi yếu kém)mà ra. Vì để phân
biệt với “chữ Ô ví dụ” (ù), cho nên từ
xưa đến nay mới gọi chữ Ô này là “chữ Ô
tổn giảm”.
Kinh Thủ hộ quốc giới chủ đà la ni
quyển 9 thì giải chữ Ô là nghĩa Báo thân.
Còn trong Hồng tự nghĩa thì ngài Không
hải của Nhật bản giải nghĩa tổn giảm bất
khả đắc của chữ Ô như sau (Đại 77, 405
trung): “Tuy nói vô minh trụ địa không
có ngằn mé, ngã mạn như núi Tu di không
có chóp, nhưng nhất tâm rỗng không, xưa
nay vốn thường trụ, không tổn, không
giảm, đó là nghĩa đích thực của chữ Ô.
(...) Nếu nhìn bằng mắt Phật, thì Phật và
chúng sinh cùng ngồi trên tòa giải thoát,
không đây không kia, bình đẳng không
hai, chẳng thêm chẳng bớt, tròn đầy trùm
khắp, đã không có pháp hơn kém thêm
bớt, thì làm sao có người trên dưới tổn
giảm, đó mới là nghĩa đích thực của chữ
Ô vậy”.
[X. phẩm Tự mẫu trong kinh Văn thù
sư lợi vấn Q.thượng; kinh Đại bát niết
bàn Q.8 (bản Bắc); Tất đàm tự kí]. (xt.
Ổ).

II. Ô.
Cũng gọi Áo.
Chỉ cho chữ (o), 1 trong 12 nguyên âm
Tất đàm, 1 trong 50 chữ cái Tất đàm.
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Du già
kim cương đính giải nghĩa chữ Ô là: “Dòng
thác tất cả pháp bất khả đắc”. Bởi vì nghĩa
dòng thác của chữ ô là từ tiếng Phạmogha
12022

(dịch ý là dòng thác)mà ra.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 8 (bản
Bắc) thì giải nghĩa chữ ô là phiền não. Còn
phẩm Thích tự mẫu trong kinh Văn thù
sư lợi vấn quyển thượng thì giải nghĩa chữ
ô là lấy.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.11; kinh
Đại phương đẳng đại tập Q.10, phẩm Thích
tự mẫu 14 trong kinh Văn thù vấn].

12023

Ô BA
.....
Phạm: Bhava.
Hán dịch: Hữu.
Chỉ cho tất cả quả báo sinh tử, tất cả
pháp hữu lậu, có khả năng mang lại nghiệp
báo thiện, ác trong vị lai. Là 1 trong 3 Hữu,
1 trong 25 Hữu.
Phiên dịch danh nghĩa tập quyển 6 (Đại
54, 1164 trung) ghi: “Ô ba hoặc Tát già,
Hán dịch là Hữu. Luận Bà sa nói: Hữu là
gì? Là tất cả pháp Hữu lậu. Phật dạy: Nếu
nghiệp làm cho đời sau tiếp tục thì đó gọi
là Hữu.”
Ô BA ĐỀ NIẾT BÀN
..............
Chỉ cho Hữu khổ Niết bàn.
Cứ theo Tuệ lâm âm nghĩa quyển hạ, thì
Niết bàn vô dư mà Tam thừa chứng được
chưa lìa sinh tử biến dịch, vì thế nên vẫn
còn “Hành khổ”. Ngoài ra, Niết bàn hữu dư
và Niết bàn mà các ngoại đạo và Tiểu thừa
chấp trước, vì chưa hết 3 khổ, cho nên đều
thuộc Niết bàn hữu khổ.
Ô BA NAN ĐÀ LONG VƯƠNG
Em của Long vương Nan đà, 1 trong 8 vị
Đại long vương.
Trong Mật giáo, vị Long vương này được
bài trí ở cửa tây và cửa nam của viện Ngoại
kim cương trong Mạn đồ la Thai tạng giới.
Hình tượng vị tôn này mình màu da người,
trên đầu có 7 con rắn, tay phải cầm gươm,
tay trái mở ra.

Ô BỘT ..... 12024

Cũng gọi Ốt bột.
Tên 1 loại trái cây, hình dáng giống
như quả dưa dại, nhưng hơi lớn hơn 1
chút, mùi thơm và ăn được.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.53].
Ô CA LẠP
Phạm: Utkara.
Pàli: Ukkala, Ukkalàta.
Tên 1 vùng đất ở Ấn độ thủa xưa.
Cứ theo Luật tạng đại phẩm thì đây là
nơi buôn bán của 2 thương gia Đề vị (Pàli:
Tapussa) và Bà lê ca (Pàli:Bhalliya). Trên
đường trở về sau 1 chuyến buôn, khi đến
Phật đà già da (Phạm:Buddhagayà), 2 người
đã dâng đường phèn cúng dường đức Thế
tôn Thích ca và xin qui y trở thành đệ tử tại
gia đầu tiên của đức Phật.
Theo sự suy định của các học giả cận
đại, thì Ô ca lạp có lẽ là vùng đất Orissa
hiện nay.
Ô CÂU BÀ NGA ĐỒNG TỬ
Ô câu bà nga, Phạm: Ukubhaga.
Cũng gọi Ưu khâu bà khâu đồng tử.
Vị đồng tử thứ 5 trong 8 đại đồng tử sứ giả của Minh vương Bất động
trong Mật giáo. Vị tôn này được sinh ra từ trong câu qui mệnh Bất động
chân ngôn, thông thường biểu thị Kim cương ba la mật (Bồ đề tâm hành)
bất động. Từ ngữ Ô câu bà nga bao hàm ý ngh t Ôa

12025

Ngài Ô cữu nói:
- Nếu ông muốn, sơn tăng sẽ đưa cho.
Vị tăng liền tiến đến gần phía trước, giựt
lấy cây gậy trong tay ngài Ô cữu và đánh
cho ngài 3 gậy.
Ngài Ô cữu nói:
- Khuất bổng! Khuất bổng!
Vị tăng nói:
- Có người ăn đòn!
Ngài Ô cữu nói:
- Gã này đánh bậy bạ thật!
Vị tăng liền lễ bái.
Ngài Ô cữu nói:
- Hòa thượng ta phải làm sao bây giờ?!
Vị tăng cười to đi ra.
Ngài Ô cữu nói: Cứ vậy được đấy! Cứ
vậy được đấy!”
Ô DI QUỐC
Phạm:Agni.
Cũng gọi Ô kì quốc.
Tên một nước xưa ở vùng Tân cương
của Trung quốc, phía đông giáp Cao xương,
phía tây giáp Cưu tư, trung tâm là Karashar
(Khách lạt sa nhĩ).
Vào những năm cuối đời Đông Tấn,
các ngài Trí nghiêm, Bảo vân... đi Ấn độ
cầu pháp, từng gặp ngài Pháp hiển ở nước
này.
[X. Hán Ngụy Lưỡng Tấn Nam Bắc triều
Phật giáo sử (Thang dụng đồng)].
Ô ĐÀ DI
Phạm:Udàyin.
Cũng gọi Ưu đà di, Ổ đà di.
I. Ô Đà Di.
Tên 1 vị đệ tử Phật. Trước khi xuất gia,
Ô đà di được vua Tịnh phạn chọn làm bạn
học và theo hầu Thái tử Tất đạt đa, từng
dùng lời lẽ khéo léo khuyên Thái tử bỏ ý
12027

định xuất gia. Sau khi đức Phật thành đạo,
Ô đà di liền xuất gia làm đệ tử Phật, rất có
tài năng giáo hóa dân chúng.
KinhTăng nhất a hàm quyển 3 (Đại 2,
557 thượng) nói: “Người có tài năng
khuyên bảo dắt dẫn dân chúng chính là tỉ
khưu Ưu đà di”.
Ô ĐÀ DI

12028

Ò
II. Ô Đà Di.
Cũng là tên 1 vị đệ tử Phật. Vị này vốn
tên là Ô đà di, nhưng vì nước da đen kịt
nên có biệt hiệu là Ca lưu dà di (Phạm:
Kalodàyin,nghĩa là Ô đà di đen). Ca lưu đà
di thường làm nhiều điều ngang ngược.
Cứ theo kinh Tăng nhất a hàm và luật
Tứ phần quyển 14 chép, có lần vào lúc trời
tối, Ô đà di đến nhà 1 người đàn bà đang
mang thai để xin ăn, lúc đó bỗng có sấm
chớp lóe lên, người đàn bà thấy Ô đà di
trong ánh chớp, ngỡ là quỉ đen, sợ quá đến
nỗi xảy thai. Vì nhân duyên này mà đức
Phật chế giới cấm tỉ khưu khất thực sau
giờ ngọ.
[X. kinh Tự hoan hỉ trong Trường a hàm
Q.12; luật Tứ phần Q.2, 3, 5, 6; luận Lập
thế a tì đàm Q.1].
Ô ĐẠC CA HÁN ĐỒ THÀNH
Ô đạc ca hán đồ, Phạm: Uđakhàịđa,
Udaka-khàịđa, Utakhanda.
Đô thành của nước Kiện đà la thời xưa ở
miền Bắc Ấn độ. Thành này nằm về bắc
ngạn sông Indus(sông Ấn độ), hiện nay là
vùng đất phía bắc tỉnh Punjab, phía tây bắc
Rawalpindi, cũng tức là 1 bến cảng trọng
yếu của sông Indus. Tương truyền, trên
đường từ Ấn độ trở về Trung quốc, lúc vượt
qua sông Indus, ngài Huyền trang đã đánh
rơi mất 1 số kinh sách.
[X. Đại đường tây vực kí Q.2; điều Kiện
đà la quốc; Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.5; Giải thuyết tây vực kí].
Ô ĐÀM BÀ LA HOA
Ô đàm bà la, Phạm, Pàli:Udumbara.
12029

Cũng gọi Ưu đàm bạt la hoa, Ổ đàm bát
la hoa, Uất đàm bát hoa.
Hán dịch: Thụy ứng hoa, Linh thụy hoa.
Tên khoa học: Ficus glomerata.
Tên
một loại
hoa, mọc
ởnhững
miền đất
có khí
hậu ấm
áp tại
phương
nam, là
loài thực
vật ẩn
hoa, lá rộng, thân cao hơn 3 mét. Lá giống
như lá cây lê, quả to thì bằng nắm tay đứa
trẻ, quả nhỏ thì cở ngón tay cái, ăn sống hay
chín đều không có vị ngon; quả kết thành
chùm mười mấy trái, mọc ở thân cây. Cây
này là đạo thụ của đức Phật Câu na hàm
mâu ni trong 7 đức Phật quá khứ. Vì nó là
loại cây ẩn hoa mà mắt người khó thấy, nên
cứ ức đoán là khi nó nở hoa thì có điềm
lành đặc biệt, bởi vậy có tên là “Thụy ứng
hoa”(hoa báo điềm lành). Trong các kinh
luận, loại hoa này thường được dùng để ví
dụ việc gặp được Phật ra đời là rất khó.
[X. kinh Trường a hàm Q.1; kinh Đại
bát niết bàn Q.trung (bản 3 quyển); Huyền
ứng âm nghĩa Q.21].
Ô ĐẦU TỬ
........
I. Ô Đầu Tử.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Gã đầu đen. Từ ngữ này được sử dụng
để chỉ cho Thiền giả có cơ phong bén nhạy,
12030

lanh lợi trong Thiền lâm.
II. Ô Đầu Tử.
Gã đầu đen. Từ tự xưng của Thiền sư
Vô chuẩn Sư phạm.
Khi Thiền sư Vô chuẩn vẫn còn là cư sĩ,
chưa cạo tóc, 1 hôm, đến tham yết ngài Mông
am, trong lúc vấn đáp, Vô chuẩn hiển bày
cơ phong rất sắc sảo, ngài Mông am bèn dùng
Ô ĐẦU TỬ
Hoa Ưu Đàm Bà La

12031

Ò
4001
từ “Ô đầu tử” để ngợi khen. Do nhân duyên
ấy mà từ đó, trong Thiền lâm gọi ngài Vô
chuẩn là Ô đầu tử. Về sau chính ngài cũng
tự xưng như vậy.
(xt. Kính Sơn Phật Giám).
Ô ĐẦU THANG
Nước sôi được nấu từ cây Ô đầu.
Theo Bản thảo cương mục quyển 17,
cây Ô đầu được gieo hạt vào tháng 11, đến
tháng giêng thì nảy mầm. Cọng nó giống
như ngải dại nhưng bóng láng; lá nó giống
lá của cây gai đất, nhưng dày hơn. Hoa
màu tía, cánh hoa màu vàng, bao hoa dài
và tròn.
Trong Mật giáo, khi tu pháp Nhương
ngu lê đồng nữ thì Ô đầu thang được dùng
làm nước át già(nước hoa thơm) để cúng
dường.
Ô ĐỒ MẠT LA THỤ
Tên 1 loại cây, hình dáng giống như cây
Sơn chỉ(cây dành dành). Trong Mật giáo,
khi tu pháp cầu mưa thì dùng gỗ cây Ô đồ
mạt la đốt để cúng tế lửa.
[X. kinh Đại đà la ni mạt pháp trung
nhất tự tâm chú].
Ô ĐỒ QUỐC
Ô đồ, Phạm:Ođra.
Tên 1 nước xưa ở Đông Ấn độ, vùng đất
tương đương với Orìssahiện nay, thường
bị lầm là nước Ô trành (Phạm:Udyàna).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 10,
khí hậu xứ này nắng ấm, phong tục mạnh
dạn, dáng người cao lớn xinh đẹp, rất ham
học và kính tin Phật pháp; có hơn trăm ngôi
chùa và hơn vạn vị tăng, tu học cả Đại thừa
12032

lẫn Tiểu thừa. Vùng đông nam nước này
gần bờ biển, có thành Chiết lợi đát la, là
con đường quan trọng của các nhà buôn và
lữ khách từ phưong xa qua lại bằng đường
biển. Thành này chu vi hơn 20 dặm, chắc
chắn, cao to, có nhiều vật quí hiếm. Vùng
biên giới Tây nam có núi Khang đạc (Phạm:
Khandagiri), đối diện với núi Ưu đà da
(Phạm:Udayagiri) ở phía bắc. Trong núi
có nhiều hang động, đều là di tích của Kì na
giáo, được tạo lập vào khoảng thế kỉ II trước
Tây lịch.
Lúc ngài Huyền trang đến Ấn độ (đầu
thế kỉ VII), Phật giáo nước này đang thịnh.
Năm Trinh nguyên 11 (795) đời vua Đức
tông nhà Đường, vua nước Ô đồ tự tay chép
kinh Hoa nghiêm bản tiếng Phạm (40 quyển)
để dâng cho vua Đường.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư truyện
Q.4; Giải thuyết tây vực kí; Đông nam Ấn
độ chư quốc đích nghiên cứu].
Ô GIA
.....
Làm hoen ố lòng tin trong sạch của người
tại gia.
Cứ theo Tứ phần luật san phồn bổ
khuyết hành sự sao quyển trung, phần 2, tỉ
khưu nếu mong cầu điều gì mà đem các
vật phẩm tặng cho người tại gia, khiến cho
người được tặng vật vui mừng sẽ sinh tâm
báo đáp lại, còn những người không được
tặng, nghe biết việc ấy thì không vui; hành
vi như thế chẳng những làm thương tổn
tâm bố thí bình đẳng mà còn phá hoại tín
tâm thanh tịnh của người tại gia, cho nên
gọi là Ô gia.
Ô GIÀ LA QUỐC BÁT
Loại bình bát được sản xuất ở nước Ô
12033

già la, là bát được xếp vào hàng thượng
phẩm trong 6 loại bát nói trong luật Tứ
phần quyển 9.
[X. Vu lan bồn kinh sớ Q.hạ].
Ô GIÀ LA QUỐC BÁT

12034

Ò
Ô GIỚI
Đối lại: Tịnh giới.
Giới nhơ nhuốm. Kẻ phàm phu sau khi
thụ giới thường bị phiền não nổi lên làm
cho giới thể bị ô nhiễm, mất tính chất thanh
tịnh. Trái lại, đức Phật đã dứt hết phiền
não vô minh, cho nên đầy đủ tất cả tịnh
giới.
Pháp hoa huyền nghĩa quyển 3, phần
cuối (Đại 33, 717 hạ) nói: “Chỉ có đức Phật
đầy đủ tịnh giới, còn các người khác là người
ô giới”.
Ô HỒI CƯU LA
...........
Một chức vụ làm trọng tài trong Thiền
lâm.
Cứ theo Khả hồng âm nghĩa quyển 15
thì “Ô hồi cưu la” là tiếng Phạm, có nghĩa là
bình đẳng không hai, về sau được dùng để
chỉ cho chức vụ của người có trách nhiệm
giải quyết các cuộc tranh cãi giữa chúng tăng
trong Thiền lâm.
Luật Thập tụng quyển 20 (Đại 23, 145
hạ) nói: “Nếu vị Ô hồi cưu la này không có
khả năng làm nhiệm vụ đúng như pháp,
như tì ni(luật), như lời Phật dạy để quyết
đoán việc ấy, thì nên đặt vị Ô hồi cưu la
khác”.
Ô KÊ TUYẾT THƯỢNG HÀNH
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Gà đen đi trên tuyết. “Gà đen” ví
dụ lí thể bình đẳng; “tuyết trắng” ví
dụ hiện tượng sai biệt. Trong Thiền
tông, từ ngữ này được dùng để ví dụ
cho sự diệu dụng tự tại giữa sự và lí,
12035

giữa bình đẳng và sai biệt, rõ ràng như
gà đen đi trên tuyết trắng, không thể
lẫn lộn.
Ô KÌ ĐẾ
Tên của thần chú. Thần chú này có
năng lực tiêu trừ sự cấu uế của thiền định,
diệt trừ các tội chướng đạo và các tà ma
quỉ quái.
[X. kinh Thất Phật sở thuyết thần chú
Q.1].
Ô LA GIÀ
Phạm: Uraga.
Hán dịch: Phúc hành(đi bằng bụng).
Chỉ cho các loài rồng, rắn, tức các loài
bò sát.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.20].
Ô LẠC CA CHIÊN ĐÀN
Phạm: Uragasàra-candana.
Cũng gọi Ưu đà già sa la chiên đàn, Địa
tì ô la già sa la chiên đàn.
Hán dịch: Xà tâm đàn(chiên đàn tâm rắn).
Tên 1 loại gỗ thơm chiên đàn.
Cứ theo Tuệ uyển âm nghĩa quyển hạ
thì Ô lạc ca vốn là tên của 1 loài rắn bên
Tây vực; rắn này thường bị bệnh độc nhiệt
và mỗi lần như thế thì nó lại quấn quanh
cây chiên đàn, hơi độc liền tan hết, vì thế
mà dùng rắn để đặt tên cây. Vả lại, loại rắn
này rất độc, nó cắn ai thì người ấy chắc chắn
sẽ chết, chỉ có loại chiên đàn này là cứu chữa
được, cho nên lấy rắn đặt tên cây.
[X. Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
Q.20].
Ô LUẬT LUẬT
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Cũng gọi Ô luật suất, Ô luật tốt, Ô luật
tất, Hắc luật tất.
12036

Ô LUẬT LUẬT

12037

Ò
4003
Đen kìn kịt. Từ ngữ này thường được
thấy trong các bộ ngữ lục của Thiền tông.
Tây nham lục (Vạn tục 122, 177 thượng)
nói: “Cây gậy cơ chẳng kín, toàn thân đen
kìn kịt(ô luật luật).
Ô MA PHI
........
Ô ma, Phạm: Umà.
Cũng gọi Đỗ nhĩ gia (Phạm: Durgà),
Tuyết sơn thần nữ (Phạm:Pàsvatì).
Vốn là tên 1 vị thần nữ được phái Thần
phi trong Bà la môn giáo ở Ấn độ cổ đại
sùng bái.
Cứ theo truyền thuyết trong thần thoại
Ấn độ thì Ô ma phi có sức uy thần lớn,
từng nhận lời mời của chư Thiên, hiện các
thân hình 10 tay, tóc rối, cỡi sư tử, đánh
đuổi A tu la, chặt đầu, giết vua A tu la.
Về sau, Ô ma phi được du nhập Mật giáo,
nhưng không có sức uy thần mạnh mẽ
như trong thần thoại Ấn độ, mà chỉ là 1
vị tôn của viện Ngoại kim cương bộ. Ô
ma phi là vợ của trời Ma
hê thủ la(trời Đại tự tại),
mẹ của Tì na dạ ca, ngồi
ở bên trái trời Đại tự tại,
phía tây trong viện
Ngoại kim cương bộ
thuộc Mạn đồ la Thai
tạng giới. Hình tượng vị
tôn này tay phải nắm và
co lại, tay trái cầm cây
kích 3 chĩa, ngồi trên
lưng con dê đen, sánh đôi
với trời Đại tự tại.
12038

Cứ theo kinh Đại giáo vương quyển 9
và 10 ghi chép, khi Kim cương tát đỏa
hàng phục trời Đại tự tại, thì hiệntướng
giận dữ, chân trái đạp lên mình trời Đại
tự tại, còn chân phải thì dẵm lên mình Ô
ma phi.
[X. phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
Q.4, Kim cương đính du già hàng tam thế
cực thâm mật môn].
Ô MA QUỈ
........
Ô ma, Phạm: Unmada.
Cũng gọi Ưu ma đà quỉ.
Hán dịch: Túy quỉ, Thực tinh quỉ.
Tên 1 loài quỉ say(túy), thường hút tinh
khí của người ta.
[X. Niết bàn kinh sớ Q.7, Tuệ lâm âm
nghĩa Q.26].
Ô MAI
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Quả ô mai khi sắp chín thì màu vàng,
lúc hấp cho chín thì trở thành màu đen và
thường được dùng làm thuốc chữa bệnh.
Trong các ngữ lục của Thiền tông, ô mai
thường được dùng để ví dụ 1 vật đã thay
hình đổi dạng, không còn giống như hình
dạng lúc ban đầu nữa.
Như tịnh Hòa thượng ngữ lục quyển hạ
(Đại 48, 130 hạ) chép:
“Nhất cá ô mai tự bản hình
Tri thù kết võng đả tinh đình
Tinh đình lạc liễu lưỡng phiến dực
Kham tiếu ô mai giảo thiết đinh”.
Nghĩa là con nhền nhện giăng lưới bắt
chuồn chuồn, chuồn chuồn dính lưới nhện
bị gãy mất 2 cánh, không còn giống với hình
dạng ban đầu nữa; cũng như quả ô mai, lúc
sắp chín thì vàng ửng, nhưng khi chín hẳn
12039

rồi thì đen sì như thanh sắt.
Ô NA
.....
Cũng gọi Ô y, Ô da, Ô ế, Ô hô.
Từ ngữ biểu thị sự cảm thán. Trong các
tùng lâm, từ này thường được sử dụng trong
các cuộc đối thoại.
Chương Thiều sơn Hoàn phổ trong Liên
Ô NA
Ô Ma Phi
Mạn đồ la Thai tạng giới

12040

Ò
đăng hội yếu quyển 23 (Vạn tục 136, 407
hạ) ghi: “Tuân hỏi: Thưa, đường đến Thiều
sơn đi lối nào ạ? Sư đưa tay chỉ và nói: Ôi
(ô na)! Đi đến chỗ mờ mờ xanh xanh kia
kìa!”.
Ô NA CA
........
Phạm: Udaka.
Cũng gọi Uất trì ca, Ưu đà già.
Hán dịch: Thủy.
Nghĩa là nước.
[X. kinh Niết bàn Q.13 (bản Bắc); Tuệ
lâm âm nghĩa Q.26; Huyền ứng âm nghĩa
Q.2].
Ô NHIỄM
.....
Chỉ cho phiền não nhơ nhớp.
Theo kinh Vô lượng thọ quyển hạ thì
hoa sen được dùng để ví dụ sự thanh tịnh
không ô nhiễm. Vì hoa sen mọc trong
bùn nhơ mà không nhuốm mùi bùn, cho
nên từ xưa nó được dùng để ví dụ cho
người không bị hoàn cảnh xã hội làm ô
nhiễm.
Ngoài ra, hiện nay từ “ô nhiễm” được sử
dụng khá phổ biến, như “không khí ô
nhiễm”, “nước ô nhiễm”, “môi trường ô
nhiễm”... nhưng từ “ô nhiễm” trong kinh
điển Phật phần nhiều chỉ cho sự nhớp nhúa,
bẩn thỉu...
Ô PHI THỎ TẨU
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Quạ bay thỏ chạy, chỉ cho sự vận hành
của mặt trời và mặt trăng.
Tắc 83 trong Thung dung lục (Đại 48,
12041

280 hạ) nói: “Khi yên bình thì trời che
đất chở(nắm vững trời đất); khi vận
chuyển thì quạ bay thỏ chạy(xoay chuyển
tạo hóa)”.
Ô QUI HƯỚNG HỎA
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Ô qui là con rùa màu đen, loại động vật
ở dưới nước, tính vốn sợ lửa, bởi vậy, nếu
nó bò vào lửa thì đó là việc vô tâm. Thiền
tông đem việc này ví dụ cho cử chỉ hoặc
động tác vô tâm vô niệm của Thiền giả mà
tình thức của phàm phu không thể hiểu
được.
Tắc 3 Thung dung lục (Đại 48, 229
thượng) nói: “Lúc trước kiếp, máy chưa khởi
động, rùa đen bò vào lửa, một câu truyền
riêng ngoài giáo, miệng cối sinh hoa”.
Ô QUI THƯỚNG THỤ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Rùa đen lên cây. Rùa đen vốn ở dưới
nước, không có khả năng lên cây, cho nên
Thiền tông thường dùng từ ngữ này để chỉ
cho cảnh giới siêu việt các tác dụng phân
biệt, hoặc chỉ cho cơ dụng vô ngại tự tại của
Thiền sư.
[X. chương Hương sơn Uẩn lương trong
Kiến trung tĩnh quốc tục đăng lục Q.7].
Ô QUI TỬ
........
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vốn chỉ cho con rùa đen chạm trổ bằng
gỗ hoặc đá được đặt ở dưới đàn Tu di(tòa
pháp), sau chuyển dụng để chỉ cho người
tham thiền ngu muội trong pháp hội.
Tắc 44, Thung dung lục (Đại 48, 255
trung) nói: “Ô qui tử dưới tòa Tu di, đừng
đợi dạy thêm chấm sẹo trên trán”.
Ô SA TƯ
12042

........
Phạm:Uwas.
Cũng gọi Ô xá tư.
Ô SA TƯ

12043

Ò
4005
Hán dịch: Thái bạch tinh(sao Thái bạch).
Tên vị thần nữ Rạng đông trong Bà la
môn giáo và Ấn độ giáo, là con gái của trời
Đặc vưu tư, là mẹ hoặc vợ của thần Thái
dương Tô lợi da. Vị thần này dùng ánh sáng
làm áo và đi xe cũng bằng ánh sáng rực rỡ,
mỗi buổi sáng hiện ra ở phương đông, tượng
trưng việc xua đuổi ác ma và bóng tối, đánh
thức hết thảy sinh vật. Phần Tán ca trong
Phệ đà gọi vị thần này là thần rút ngắn mệnh
sống của loài người, phản ánh mầm mống
tư tưởng chán đời.
[X. Huyền ứng âm nghĩa Q.22].
Ô SÁT QUỐC
Nước Usa, 1 nước xưa ở mạn đông dãy
Thông lãnh thuộc tỉnh Tân cương của
Trung quốc. Khi từ Ấn độ trở về Trung
quốc, ngài Huyền trang từng đi qua nước
này.
Cứ theo Đạiđường tây vực kí quyển
12, nước này chu vi hơn nghìn dặm, đô
thành chu vi hơn 10 dặm, phía nam nhìn
về sôngZìta, đất đai màu mỡ, sản xuất
nhiều thứ ngọc báu trắng, đen, xanh...
Người dân xứ này tính tình cứng rắn, dung
mạo xấu xí, nhưng cũng sùng tín Phật
pháp. Cả nước có hơn 10 ngôi già lam với
vài nghìn chư tăng, học tập Thuyết nhất
thiếthữu bộ của Tiểu thừa. Cách đô thành
về phía tây hơn 200 dặm có 1 tòa tháp
trên ngọn Đại sơn.
Về tên gọi Ô sát có nhiều thuyết: Có
thuyết cho là Osh,Och,Ùsch, cũng có
thuyết cho làOcha... Theo thuyết của ông
H.Yule, học giả người Anh, thì nước này
12044

nằm về phía nam Yangi-hissar ngày nay, còn
đô thành nước này thì ở Chihil Gumbá.
[X. Đại từ ân Tam tạng pháp sư truyện
Q.5; Giải thuyết tây vực kí; Buddhist
Records of The Western World, vol. II, by
S.Beal].
Ô SẮT NỊ SA TỐI THẮNG TÔN
Bản tôn của pháp môn Nhất thiết Như
lai Ô sắt nị sa tối thắng tổng trì trong Mật
giáo. Ô sắt nị sa có nghĩa là Phật đính(đỉnh
đầu của đức Phật). Nếu ai cúng dường và trì
tụng Đà la ni của vị tôn này sẽ được sống
lâu, an vui và sức mạnh vô lượng.
Cứ theo kinh
Nhất thiết Như lai ô
sắt nị sa tối thắng tổng
trì (1 quyển, do ngài
Pháp thiên dịch) thì
thân của vị tôn này
tỏa ra nghìn tia sáng,
ngồi trên hoa sen
trong nguyệt luân,
mặt như trăng rằm, có 3 mặt, 3 mắt, 8 tay;
mặt bên phải màu vàng, hiện vẻ hiền lành;
mặt bên trái màu xanh, nhe răng nanh nhọn
hoắt, vẻ dữ tợn; mặt chính giữa màu trắng,
tròn đầy. Bên phải, tay thứ 1 cầm chày yết
ma để ngay chỗ trái tim; tay thứ 2 cầm hoa
sen, trên hoa có Phật Vô lượng thọ; tay thứ
3 cầm kiếm; tay thứ 4 bắt ấn Thí nguyện.
Bên trái, tay thứ 1 kết ấn Kim cương quyền,
ngón tay cái dựng thẳng; tay thứ 2 cầm cung;
tay thứ 3 bắt ấn Vô úy và tay thứ 4 cầm
bình báu. Đầu đội tháp báu, trên cổ có chữ
“Án”, chỗ trái tim có chữ “A”, trên trán có
chữ “Hồng”, trên rốn có chữ “Đát lãm” và
trên chân có chữ “Ngật lí”.
Ô TÂM
12045

Tâm con quạ. Tức là tâm luôn ngờ vực
sợ hãi, 1 trong 60 thứ vọng tâm nói trong
kinh Đại nhật.
Loài quạ rất hay nghi ngờ và sợ hãi, cho
nên ví dụ tâm lo sợ, ngờ vực là Ô tâm.
Phương pháp đối trị Ô tâm là phải tu tập
cho tâm an định, không còn lo sợ.
Ô TÂM
Ô sắt nị sa Tối thắng tôn

12046

Ò
Phẩm Trụ tâm trong kinh Đại nhật
quyển 1 (Đại 18, 3 thượng) nói: “Ô tâm là
gì? Nghĩa là tất cả ý niệm sợ sệt nghi kị”.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.2].
Ô THÍCH THI QUỐC
Ô thích thi, Phạm: Uraza.
Cũng gọi Ô thích xoa quốc.
Tên 1 nước xưa ở miền Bắc Ấn độ, nằm
về phía tây nước Ca thấp di la, tức là vùng
Hazara hiện nay.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 3,
nước này núi non trùng điệp, ruộng đồng ít
ỏi, khí hậu ôn hòa, thích hợp cho việc trồng
lúa, nhưng hoa quả thì rất ít. Nước này
không có vua mà lệ thuộc nước Ca thấp di
la. Thô tục không có lễ nghĩa, tính người
cương ngạnh, phần nhiều dối trá, không tin
Phật pháp. Ở phía tây nam đô thành nước
này có ngôi tháp cao hơn 200 thước(Tàu),
bên cạnh tháp có ngôi chùa, chư tăng rất ít,
nhưng đều học Đại thừa. Đô thành nước
này chính là Haripur hiện nay.
[X. Đại từ ân tự Tam tạng pháp sư
truyện Q.2].
Ô THỬ TĂNG
........
Cũng gọi Điểu thử tăng.
Từ ngữ châm biếm hạng tăng lữ đọa
lạc ở thời mạt pháp. Ô thử hay điểu thử
(nửa chim nửa chuột)tức là con dơi. Con
dơi tuy bay đi được, nhưng lại ở trong hang
lỗ, chứ không đậu trên cây, cho nên khác
với loài chim; hình dạng của dơi tuy rất
giống chuột, nhưng lại không thuộc loài
chuột. Bởi vậy, dơi được dùng để ví dụ
12047

hạng tăng lữ thời mạt pháp, thường làm
những việc đọa lạc, chẳng phải tăng chẳng
phải tục, cũng như dơi tuy giống chim mà
chẳng phải chim, giống chuột nhưng
không phải chuột.
Thiền gia qui giám (Vạn tục 112, 460
hạ) nói: “Tỉ khưu thời mạt pháp có nhiều
tên gọi, hoặc gọi Ô thử tăng, hoặc Á dương
tăng(tăng dê câm),hoặc Thốc cư sĩ(cư sĩ trọc
đầu) hoặc địa ngục trỉ(cặn bã địa ngục), hoặc
bị ca sa tặc(giặc mặc cà sa)...”.
Ô TÔ BA TRÍ LÂU
Tên 1 thần chú do bồ tát Đại thế chí
tuyên thuyết, có nghĩa là cứu các bệnh khổ.
Thần chú này có năng lực cứu giúp quần
sinh ra khỏi 3 cõi. Người thụ trì thần chú
này sẽ đạt được muôn hạnh.
[X. kinh Thất Phật bát bồ tát sở thuyết
đại đà la ni thần chú].
Ô TÔ KÌ TRÚ NỊ ĐA
Tên 1 thần chú chép trong kinh Thất
Phật bát bồ tát sở thuyết đại đà la ni thần
chú quyển 1, có nghĩa là ánh sáng chói lọi.
Thần chú này do đức Phật Thích ca trong 7
đức Phật quá khứ nói ra, có năng lực tiêu
trừ mọi ách nạn và cứu chúng sinh thoát
khỏi 3 cõi khổ đau tăm tối.
[X. Đà la ni tạp tập Q.1].
Ô TRƯƠNG TAM HẮC LÍ TỨ
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Trương 3 và lí 4 đều đen.
Trong Thiền lâm, từ ngữ này được
chuyển dụng để chê bai người.
Ô TRƯỢNG NA QUỐC
Ô trượng na, Phạm: Udyàna.
Cũng gọi Ô tôn quốc, Ô trường quốc, Ô
triền quốc, Ô trành quốc.
Tên 1 nước xưa ở phía bắc nước Kiện đà
12048

la thuộc miền Bắc Ấn độ, tương đương với giải đất đồi cao ở mạn nam dãy núi Hindu Ô TRƯỢNG NA QUỐC

12049

Ò
4007
kush hiện nay, phía đông cách sông Ấn độ
(Indus) và nước Ô thích thi, đối diện với
nước Ca thấp di la.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 3,
nước này chu vi hơn 5.000 dặm, các thung
lũng liên tiếp, dân chúng sùng tín Phật pháp
Đại thừa, có hơn 1.400 ngôi chùa và hơn
10.000 vị tăng. Xứ này là nơi đức Phật Thích
ca giáo hóa, cho nên có rất nhiều di tích liên
quan đến sự tích tiền thân của đức Phật,
như: Suối A ba la long (Phạm: Apalàla) là
nơi Phật hàng phục rồng dữ, núi Hê la
(Phạm: Hila) là nơi đức Phật bỏ mình để
được nghe nửa bài kệ khi tu hạnh Bồ tát ở
quá khứ...
Tại đây còn có các di tích khác như: Chỗ
đức Phật chẻ xương làm bút, lột da làm giấy
để viết chép kinh điển hầu được nghe chính
pháp; nơi cắt thịt mình để cho chim ưng ăn
khi là vua Thi tì ca; nơi dùng mỏ mổ vào
vách núi tìm nước suối để cho bầy chim công
giải khát khi là chim công chúa; nơi chích
máu thân mình để bố thí cho 5 quỉ Dạ xoa,
khi là vua Từ lực...
Ngoài ra, cách thủ phủ thành Muígali
hơn 1.000 dặm về phía tây bắc, tức vùng
phụ cận sông Darel có tôn trí pho tượng
bồ tát Di lặc do ngài Mạt điền địa khắc
tạo. Ngài Mạt điền địa là vị A la hán được
vua A dục phái đến nước này để truyền bá
Phật pháp.
[X. Cao tăng Pháp hiển truyện; Khai
nguyên thích giáo lục Q.6]. (xt. Uất Địa
Diên Na).
Ô XU SA MA BIẾN THÀNH NAM TỬ PHÁP
12050

Pháp thờ Minh vương Ô xu sa ma làm
bản tôn để cầu sinh con trai.
Trong Mật giáo, Minh vương Ô xu sa
ma là vị tôn hiện tướng dữ tợn, lấy trí tuệ,
điều phục và tiêu trừ các chứng bệnh làm
bản thệ. Tông Thai mật Nhật bản thường
dùng pháp tu này để cầu nguyện cho người
sản phụ lúc sắp sinh con.
Ô XU SA MA MINH VƯƠNG
Ô xu sa ma, Phạm: Ucchuwma.
Cũng gọi Ô sô sa ma minh vương, Ô sô
sắt ma minh vương, Uế tích kim cương, Thụ
xúc kim cương, Hỏa đầu kim cương, Bất tịnh
kim cương, Xí thần.
Hán dịch: Bất khiết tịnh, Trừ uế phần
thiêu, Uế ác.
Vị Minh vương hiện tướng phẫn nộ, dữ
tợn được thờ phụng trong các chùa thuộc
Mật giáo và Thiền tông, là Giáo lệnh luân
thân của Yết ma bộ phương bắc.
Giữa vị tôn này và Kim cương Dạ xoa
(cũng là Giáo lệnh luân thân của đức Như lai
Bất không thành tựu)có các thuyết về cùng
thể và khác thể. Thuyết cùng thể thì cho
rằng Minh vương Ô xu sa ma là 1 trong 5
vị Đại minh vương. Bản địa của vị tôn này
có nhiều thuyết khác nhau: Hoặc cho là
đức Thích ca, hoặc bồ tát Phổ hiền, hoặc
bồ tát Kim cương thủ, hoặc Minh vương
Bất động v.v... Vì có năng lục chuyển sự
dơ bẩn thành trong sạch nên vị tôn nàyộÔt

12051

làm việc xấu ác sinh tâm hối hận, là 1 trong
những loại tâm sở, 1 trong 75 pháp do
Thuyết nhất thiết hữu bộ thành lập, 1 trong
4 pháp Bất định của tông Pháp tướng.
Theo sự giải thích trong luận Câu xá
quyển 4 thì Ố tác có 3 nghĩa:
1. Duyên theo việc xấu ác đã làm mà hối
hận, gọi là Ố tác; tức đặt tên Ố tác(cảnh sở
duyên)là dựa theo sự hối hận(Ố)của năng
duyên.
2. Hối hận(năng y)là do chán ghét việc
ác đã làm(sở y)mà sinh, cho nên đặt tên Ố
tác là dựa theo sự hối hận(năng y).
3. Hối hận là quả của ố tác(ghét việc đã
làm), cho nên đặt tên Ố tác là dựa vào nhân
trên quả hối hận.
Ba nghĩa trên đều là hối hận việc ác đã
làm. Nhưng tính chất của Ố tác không phải
nhất định là bất thiện; bất luận thiện hoặc
bất thiện, hễ việc đã làm mà không hợp tình
hợp lí, thì đều gọi là Ố tác.
Luận Đại tì bà sa quyển 37 thì nêu ra 4
trường hợp ố tác.
1. Hối hận về nghiệp ác đã tạo.
2. Hối hận về nghiệp thiện đã tạo.
3. Hối hận về nghiệp thiện đã tạo chưa
trọn vẹn.
4. Hối hận về nghiệp ác đã tạo chưa được
đúng mức.
Bốn trường hợp trên là nói về nghiệp
đã được tạo tác. Còn luận Câu xá quyển 4
thì cho hối hận về những việc chưa được
làm, cũng gọi là Ố tác. Ví dụ hối hận “Tại
sao mình lại không làm việc ấy” cũng là Ố
tác.
Thuyết nhất thiết hữu bộ cho rằng hối
hận đã không làm việc thiện là Ố tác
thiện; còn hối hận đã không làm việc bất
12054

thiện thì là Ố tác bất thiện. Hữu bộ chủ
trương chỉ có thiện và bất thiện, chứ
không có vô kí.
Cứ theo luận Câu xá quyển 4, trong số
các Luận sư khác, cũng có thuyết chủ trương
Ố tác thông cả vô kí. Thành duy thức luận
thuật kí quyển 7, phần đầu cũng cho rằng
Ố tác thông cả thiện, ác và vô kí. Các nhà
Duy thức gọi Ố tác là “Hối” nhưng sự giải
thích của họ khác với luận Câu xá.
Luận Thành duy thức quyển 7 thuyết
Ố TÁC

12055

Ò
4009
minh: Hối là chán ghét nghiệp ác đã tạo, lấy
hối hận làm tính, ngăn ngại Xa ma tha (chỉ
quán)làm nghiệp; “Ố tác” là giả đặt tên nhân
trên quả, còn “Hối” thì dựa vào đương thể
mà đặt tên.
[X. luận A tì đạt ma thuận chính lí Q.11;
luận Du già sư địa Q.11; luận Hiển dương
thánh giáo Q.1; luận Đại thừa a tì đạt ma
tạp tập Q.7; Câu xá luận quang kí Q.4; Câu
xá luận bảo sớ Q.4; Bách pháp vấn đáp sao
Q.1].
II. Ố Tác.
Tội Đột cát la (Phạm: Duwkfta) trong
giới luật.
Chỉ cho những hành vi xấu ác nhỏ
nhiệm.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.9]. (xt. Đột
Cát La, Ác Tác).
Ổ
Cũng gọi Ô, Ưu, Ốc.
Chỉ cho chữ ( ) (u) trong 12 nguyên âm
của chữ Tất đàm, 1 trong 50 chữ cái Tất
đàm.
Theo phẩm Thích tự mẫu trong kinh
Kim cương đính, chữ Ổ biểu thị tất cả pháp
thí dụ bất khả đắc.
Theo kinh Đại phương quảng trang
nghiêm quyển 4, khi xướng chữ Ổ thì phát
ra “tiếng về việc não loạn của thế gian”
(Phạm: Upadrava-bahulaô jagat).
Theo phẩm Tự mẫu trong kinh Văn
thù sư lợi vấn quyển thượng, chữ Ổ bao
gồm các nghĩa: Hoang loạn, bức bách,
thí dụ...
Còn theo kinh Đại bát niết bàn quyển 8
12056

(bản Bắc) thì chữ Ổ có nghĩa là tối thượng
tối thắng (Phạm:Uttama).
Ngoài ra, để phân biệt với chữ Ổ biểu
thị nghĩa “tổn giảm”, từ xưa đến nay chữ
này phần nhiều được gọi là “chữ Ổ thí dụ”.
[X. kinh Phật bản hạnh tập Q.11, phẩm
Tự mẫu trong kinh Văn thù sư lợi vấn; Tất
đàm tự kí].
Ổ BA BÀ SA
Phạm,Pàli: Upavàsa.
Cũng gọi Ưu bà sa, Ổ bà bà sa.
Hán dịch: Cận trụ, Thiện túc.
Chỉ cho người tại gia thụ trì giới Bát quan
trai. Bởi thế nên Bát quan trai giới còn được
gọi là Cận trụ giới, Cận trụ luật nghi.
Cận trụ (ở gần) có nhiều nghĩa, hoặc có
nghĩa là Cận A la hán trụ(ở gần vị A la
hán), vì người lãnh nhận luật nghi này phải
theo vị A hán để học hỏi; hoặc có nghĩa là
gần gũi với căn lành của người xuất gia để
nuôi lớn thiện căn của người tại gia; hoặc
có nghĩa là ở gần với giới tận thọ(giới trọn
đời)nên gọi là Cận trụ; hoặc có nghĩa là
chỉ ở 1 thời gian gần, nên gọi là Cận trụ,
vì thời gian thụ trì giới này chỉ trong 1 ngày
1 đêm.
[X. luận Đại tì bà sa Q.124; phẩm Bát
giới trai trong luận Thành thực Q.8; Huyền
ứng âm nghĩa Q.23]. (xt. Bát Quan Trai
Giới).
Ổ BA ĐÀ DA
Phạm:Upàdhyàya.
Pàli: Upajjhàya.
Cũng gọi Ưu ba đà ha, Ưu ba đệ da, Úc
ba đệ da dạ, Ổ bà đề da.
Hán dịch: Thân giáo sư, Cận tụng, Y học
(y chỉ để học).
Đồng nghĩa: Hòa thượng.
12057

Vì đệ tử trẻ tuổi không được xa thầy,
thường ở gần thầy nhận kinh để tụng, nên
gọi là Cận tụng. Lại vì đệ tử nương tựa nơi
thầy để học đạo, tu tập, nên cũng gọi là Y
học ( ).
[X. luận Bồ đề tư lương Q.5; Huyền ứng
âm nghĩa Q.23]. (xt. Hòa Thượng).
Ổ BA ĐÀ DA

12058

Ò
Ổ BA NI SÁT ĐÀM PHẦN
Phạm: Upaniwadam-api.
Cũng gọi Ưu ba ni sa đà phần, Ưu ba ni
xa phần.
Gọi tắt: Ni sát đàm, Ni tát đàm.
Danh từ chỉ số lượng cực kì bé nhỏ ở Ấn
độ đời xưa.
Hi lân âm nghĩa quyển 1 (Đại 54, 937
trung) nói: “Tiếng Phạm Ni sát đàm phần là
đơn vị cực nhỏ trong số tính đếm; hoặc gọi
là Ưu ba ni sái đà, Tuệ lâm âm nghĩa dẫn
Du già đại luận dịch là phần nhỏ nhiệm.
Như chẻ 1 sợi lông ra làm 100 phần, rồi lại
chẻ 1 phần trong 100 phần ấy ra làm trăm
nghìn vạn phần, lại lấy 1 phần trong trăm
nghìn vạn phần ấy chẻ ra như trước, cho
đến lân hư(sát mé hư không), tức đến chỗ
không thể chẻ ra được nữa, đó gọi là Ô ba
ni sát đàm phần”.
[X. kinh Đại bát nhã ba la mật đa Q.4;
Du già luận lược toản Q.11; Tuệ uyển âm
nghĩa Q.thượng].
Ổ BA TAM BÁT NA
(xt. Cụ Túc Giới).
Ổ ĐÀ NAM
Phạm,Pàli: Udàna.
Cũng gọi Ô đà nam, Ôn thác nam, Ưu
đà na, Uất đà na.
Hán dịch: Tự nhiên, Pháp cú, Thán,
Soạn lục, Tự thuyết, Vôvấn tự thuyết, Cảm
thán kệ.
Một trong 9 phần giáo, 1 trong 12 thể
tài kinh.
Ổ đà nam nghĩa là Phật không đợi các
đệ tử hỏi, mà trong tâm Ngài cảm thấy
12059

cần thiết và tự nói ra.Ud-ànanghĩa gốc
là hơi thở, chuyển chỉ cho việc do cảm
hứng mà tự nhiên phát ra âm thanh.
Luận Đại tì bà sa quyển 126 (Đại 27,
660 thượng) nói: “Tự thuyết là gì? Nghĩa là
trong các kinh, nhân những việc vui buồn
đức Thế tôn tự nói ra”.
Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 33 đem
chia Ô đà nam làm 3 loại:
1. Không có người hỏi mà đức Phật đặt
ra những vấn đề, như những việc được nói
trong kinh Tạp a hàm.
2. Chư thiên đối trước ngài Tu bồ đề
ngợi khen những việc hiếm có khó được của
đức Phật, như những điều được ghi trong
phẩm Bát nhã ba la mật.
3. Các bài kệ do các vị đệ tử sưu tập sau
khi đức Phật nhập Niết bàn, như kệ Vô
thường(phẩm Vô thường), kệ Bà la môn
(phẩm Bà la môn)...
[X. kinh Đại bát niết bàn quyển 15 (bản
Bắc), luận Du già sư địa Q.25; Đại thừa nghĩa
chương Q.1; Tuệ lâm âm nghĩa Q.50].
Ổ XÀ DIỄN NA QUỐC
Ổ xà diễn na, Phạm:Ujayana.
Pàli: Ujjenì.
Cũng gọi Ưu thiền ni quốc, Ôn thệ ni
quốc, Uất chi quốc.
Tên 1 nước xưa nằm về phía tây nam
nước Ma yết đà, Trung Ấn độ, cũng là tên 1
đô thành, là thủ phủ của nước A bàn đề
(Phạm,Pàli: Avanti) tại Ấn độ cổ đại, ở
phía bắc núi Tần xà da (Phạm: Vindhya),
tương đương với vùng Malwa, phía bắc sông
Nerbuddha hiện nay.
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 11
thì nước này chu vi hơn 6.000 dặm, đô thành
chu vi hơn 30 dặm, dân cư đông đúc, nhà
12060

cửa san sát và giàu có. Có vài mươi ngôi
chùa với hơn 300 vị tăng, học cả Đại thừa
lẫn Tiểu thừa. Các vị đệ tử Phật như ngài
Ca chiên diên, tỉ khưu ni Liên hoa sắc và
các vị Tam tạng Chân đế, Nguyệt bà Thủ
Ổ XÀ DIỄN NA QUỐC

12061

Ò
4011
na... đều là công dân nước này. Cũng có
thuyết cho rằng đây chính là thôn Ti đề tả
(Pàli: Vedisa-nagara) ở thời đại vua A
dục. Khi chưa lên ngôi, A dục đã từng cai trị
xứ này, kết hôn với con gái của 1 trưởng giả,
sinh được 2 con, về sau đều xuất gia và là
những người khai sáng nền Phật giáo Tích
lan: Đó chính là ngài Ma hi đà và tỉ khưu ni
Tăng già mật đa.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.2; luận Ngũ
phần Q.4, Tục cao tăng truyện Q.1].
ỐC LÍ NHÂN
I. Ốc Lí Nhân.
Cũng gọi Ốc lí chủ nhân ông, Ốc lí chủ
nhân công.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Chỉ cho người chủ ngôi nhà, ví dụ Phật
tính sẵn có trong hết thảy chúng sinh. Tức
ngôi nhà ví dụ thân thể chúng sinh; ông chủ
ví vụ Phật tính.
[X. kinh Xuất diệu Q.28; Lâm tế lục].
II. Ốc Lí Nhân.
Người trong 1 nhà, chỉ cho người tham
học cùng 1 thầy. Gọi là Ốc lí nhân là vì họ
cùng ở chung 1 nhà.
ỐC TIÊU
.....
Cũng gọi Ốc tiêu sơn.
Khối đá lớn hút nước ở dưới đáy biển cả
được nói đến trong kinh Hoa nghiêm quyển
59 (bản dịch cũ). Vì khối đá này to lớn như
núi nên cũng gọi Ốc tiêu sơn(núi hút nước).
Ở dưới khối đá này là lửa của địa ngục A tị
bốc lên, lúc nào nó cũng bị đốt nóng, vì thế
nó có sức hút nước rất mạnh.
12062

Kinh Kim cương tam muội bản tính
thanh tịnh bất hoại bất diệt (Đại 15, 698
trung) nói: “Như ao nước lớn A nậu chảy ra
4 sông lớn, 4 sông lớn này lại chia làm 8
sông nhỏ, 8 con sông nhỏ này và tất cả các
dòng nước trong cõi Diêm phù đề đều chảy
ra biển cả. Do núi Ốc tiêu nên biển cả không
tăng; do Kim cương luân nên biển cả không
giảm”.
Biển nào có đá Ốc tiêu, gọi là biển Ốc
tiêu, là nơi chúng sinh chịu khổ. Trong kinh
Phật, núi Ốc tiêu được dùng để ví dụ cho
dục tình vô cùng tận của phàm phu; hết
thảy phàm phu đều bị lửa dục nung nấu,
giống như núi Ốc tiêu bị lửa địa ngục thiêu
đốt. Chỉ có đức Phật Thích ca vượt qua được
cái khổ của sự thiêu đốt ấy, nên gọi Ngài là
“Độ ốc tiêu”.
[X. kinh Quán Phật tam muội hải Q.5;
kinh Hiền ngu nhân duyên Q.4; Pháp hoa
văn cú kí Q.9, phần cuối].
ÔN ĐẶC NHĨ NI TƯ
..............
Winternitz, Moriz (1863-1937)
Nhà Ấn độ học người Áo (Austria). Ông
từng nghiên cứu, chỉnh lí văn hiến và các tư
liệu về Ấn độ học tại Đại học Oxford. Năm
1902, ông về nước làm Giảng sư Đại học
Deutschland. Năm 1911, ông được thăng
chức Giáo sư, chuyên giảng về Ngôn ngữ
học, Nhân loại học và Ấn độ học. Năm 1922,
ông nhận lời mời của trường Đại học Quốc
tế (VishwaBhàràtiUniversity) do thi hào
Rabindranath Tagore của Ấn độ sáng lập,
làm Giáo sư thỉnh giảng, hoạt động tích cực
một thời.
Ông qua đời vào năm 1937, hưởng thọ
74 tuổi.
12063

Ông để lại các tác phẩm: Catalogue
of Sanskrit Manuscripts in the Bodleian
Library, 1905, Geschichte der Indischen
Literatur, 3 Bde., 1908-1922, Der
Buddhismus, 1911.
ÔN THẤT
.....
Nhà tắm được thiết lập để tắm bằng nước
ÔN THẤT

12064

Ò
nóng cho ấm. Người Ấn độ xem trọng sự
sạch sẽ của thân thể, vả lại, vì trời nóng bức
nên tắm gội luôn, do đó, khắp nơi đều có
đào ao để cho người đi đường tắm gội. Đại
khái, người khỏe mạnh thì tắm nước lạnh,
người già, trẻ nhỏ và người đau yếu thì tắm
nước nóng.
Cứ theo Hữu bộ tì nại da tạp sự quyển
3, phép làm ôn thất là: Trong rộng ngoài
hẹp, chính giữa cao khoảng 1 trượng, phía
dưới rộng 7,8 thước, 1 bên để cửa ra vào và
có cánh cửa che chắn. Chính giữa đào đất
đặt 1 cái lò, đốt than hoặc củi. Phải tắm trước
bữa ăn và phải mặc quần.
Ngoài ra, trong Giáo giới luật nghi do
ngài Đạo tuyên soạn, có nêu 16 điều về phép
tắc vào Ôn thất.
[X. kinh Ôn thất tẩy dục chúng tăng; luật
Thập tụng Q.39; Nam hải kí qui nội pháp
truyện Q.3].
ÔN THẤT TẨY DỤC CHÚNG TĂNG KINH
....................
Gọi tắt: Ôn thất kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài An thế cao dịch
vào đời Hậu Hán, được thu vào Đại chính
tạng tập 16.
Nội dung kinh này thuật lại việc thầy
thuốc Kì vực thỉnh Phật và chư tăng vào
tắm gội trong ôn thất do ông thiết lập,
nhân dịp này, đức Phật mới dạy cách tắm
gội là nên dùng 7 vật để tắm gội thì sẽ
trừ được 7 thứ bệnh và được 7 thứ phúc
báo.
Lịch đại tam bảo kỉ quyển 4 và Khai
nguyên thích giáo lục quyển 1 cho rằng kinh
12065

này do ngài An thế cao dịch vào đời Hậu
Hán, nhưng Xuất tam tạng kí tập quyển 2
và Pháp kinh lục quyển 1 thì bảo do ngài
Trúc pháp hộ dịch vào đời Tây Tấn.
Sách chú sớ kinh này có: Ôn thất kinh
nghĩa kí, 1 quyển (Tịnh ảnh Tuệ viễn), Ôn
thất kinh sớ, 1 quyển (Tuệ tịnh).
ỔN MẬT ĐIỀN ĐỊA
ÔN TÚC
.... .
Tên 1 nước xưa ở Tây vực, tương đương
với vùng Uch-Turfan hiện nay. Nước này
nằm về phía nam chân núi Thiên sơn thuộc
Tân cương, phía đông bắc Kashgar và phía
tây Aksu. Vua Vũ đế nhà Hán(trị vì từ năm
140 đến năm 88 trước Tây lịch) từng sai sứ
đến nước này. Thời Vương mãng, Cô mặc
Vương chửng giết vua nước này rồi thôn
tính cả nước. Vào thời đại Tam quốc, nước
này lệ thuộc nước Cưu tư. Trong nước có
ngôi chùa gọi là Ôn túc vương già lam, do
vua Ôn túc sáng lập; về mặt tông giáo, nước
này có quan hệ rất sâu đậm với nước Cưu
tư. Ngài Cưu ma la thập hàng phục đạo sĩ
của nước này nên ngài được nổi tiếng khắp
nơi, vua Cưu tư đích thân đến Ôn túc rước
ngài Cưu ma la thập về Cưu tư để giảng
kinh.
[X. Lương cao tăng truyện Q.2; Ngụy chí
Q.30; Ngụy thư liệt truyện thứ 90; Tây vực
văn kiến lục Q.2].
ỔN MẬT ĐIỀN ĐỊA
Nghĩa là xa lìa tất cả cảnh giới sai biệt,
tương đối mà tiến vào cảnh giới tuyệt đối
bình đẳng nhất như, an ổn thân mật, tức là
cảnh giới của bậc đại ngộ.
[X. Tín tâm minh dạ đường thủy
Q.thượng].
12066

ỐT ĐÁT LA
Phạm:Uttara.
Cũng gọi Uất đa la.
Hán dịch: Thượng.
Vị A la hán chứng được 6 thần thông, 8
giải thoát, người nước Châu lợi da, thuộc
Nam Ấn độ.
Theo điều Châu lợi da quốc trong Đại

12067

Ò
4013
ỐT ĐÁT LA
đường tây vực kí quyển 10 (Đại 51, 931
trung) chép, thì cách Đô thành về phía tây
không xa có 1 ngôi chùa cũ là nơi diễn ra
cuộc tranh luận giữa bồ tát Đề bà và vị A
la hán này. Lúc đầu, bồ tát Đề bà nghe
chùa này có A la hán Ốt đát la, đã chứng
được 6 thần thông, 8 giải thoát, cho nên
ngài đã từ xa tìm đến để gặp La hán. Khi
đến chùa này, ngài nghỉ lại, nhưng vị La
hán là người thiểu dục tri túc, chỉ có 1 cái
giường, nay bồ tát Đề bà đến không có gì
để ngồi, vị La hán liền vun đám lá rụng lại
mời ngài ngồi. Sau đó, La hán nhập định,
đến nửa đêm mới xuất định. Bấy giờ, ngài
Đề bà liền nêu những điều mình thắc mắc
để xin La hán quyết nghi, La hán lần lượt
giải đáp, hễ La hán giải đáp đến đâu thì
ngài Đề bà lại hỏi dồn ngay đến đó, sau lần
thứ 7 thì La hán không giải đáp được nữa.
La hán lại vào định, vận dụng thần thông
ngầm bay lên cung trời Đâu suất thưa hỏi
bồ tát Từ thị. Ngài Từ thị giải thích cho La
hán nghe, rồi nhân đó bảo rằng: “Vị Đề bà
ấy đã tu hành nhiều kiếp và sẽ thành Phật
trong kiếp Hiền, đó chẳng phải là điều mà
ông biết được, hãy nên hết lòng lễ kính”.
Rồi chỉ trong khoảnh khắc như búng ngón
tay, La hán đã trở lại chỗ cũ và lại xiển
dương diệu nghĩa, phân tích bằng những
lời mầu nhiệm. Nghe xong, ngài Đề bà nói
rằng: “Đó là sự giải thích bằng Thánh trí
của bồ tát Từ thị, chứ đâu phải của Hiền
giả?” La hán nói: “Vâng, đó là ý chỉ của
Như lai”. Dứt lời, La hán đứng dậy lễ tạ
12068

ngài Đề bà với tất cả lòng thành kính và
thán phục.
P
4017
P
PHÁ ÁM MÃN NGUYÊN
PHÁ
..
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Người vấn nạn(địch nhân)dựa vào 3
phần luận thức của người lập luận mà vạch
ra những lỗi lầm để bác bỏ chủ trương của
đối phương, gọi là Phá. Ngôn luận mà mình
dùng để bác bỏ chủ trương của đối phương,
có đủ sức thuyết phục và chính xác, có thể
đánh đổ lập luận của địch, thì gọi là Năng
phá. Vì Năng phá là vạch ra những lỗi lầm
của người khác để đánh đổ chủ trương lập
luận của họ, cho nên Năng phá tức là phá
tà. Và để phân biệt với “Tự năng phá”(phá
luận sai) nên Năng phá cũng được gọi là
“Chân năng phá”(phá luận đúng). Năng phá
giúp đối phương thấy rõ được chỗ sai lầm
của mình, cho nên nó có tác dụng ngộ tha
(làm cho người khác hiểu).
[X. Nhân minh nhập chính lí luận ngộ
tha môn thiển thích]. (xt. Tự Năng Phá,
Chân Năng Phá).
PHÁ ÁC NGHIÊP ĐÀ LA NI
Thần chú phá trừ các nghiệp ác, 1 trong
3 loại Đà la ni.
Khi tụng trì chú này thì tất cả sự sợ hãi,
độc hại, ác quỉ, hùm sói... đều không làm
hại được. Người phá phạm hạnh, làm 10
nghiệp ác, mà được nghe thần chú này thì
trừ sạch nhớp nhúa, trở lại thanh tịnh. Ngoài
ra, nếu người nghiệp ác sâu nặng, xưng niệm
danh hiệu bồ tát Quan thế âm và tụng trì
12069

chú này thì tiêu trừ được nghiệp chướng và
thấy Phật hiện tiền.
Toàn văn thần chú Phá ác nghiệp đà la
ni là (Đại 20, 35 thượng): “Na mô Phật đà,
Na mô Đạt ma, Na mô Tăng già, Na mô
Quán thế âm bồ đề tát đỏa ma ha tát đỏa,
Đại từ đại bi duy nguyện mẫn ngã cứu hộ
khổ não diệc cứu nhất thiết bố úy chúng
sinh linh đắc đại hộ, đa điệt tha, đà hô nị,
diêm bà nị đam bà nị a bà hi, mô hô ni, an
trà lê, ban trà lê, du tì đế, ban trà la bà tư
nị hưu hưu lâu lâu, an trà lê đâu đâu lâu
lâu, ban trà lê, chu chu lâu lâu, nị lê trà lê,
đậu đậu phú phú, ban trà la bà tư nị thẩn
trì, niễn trì, nị niễn trì, tát bà a da yết đa
tát bà

12070

ngục. Lời văn xướng tụng phá địa ngục, gọi
là Phá địa ngục văn. Người thâm tín Tam
bảo thì được sinh vào đường thiện; người
không những không tin mà còn phỉ báng,
phá hoại Phật pháp thì rơi vào đường ác;
thuyết phá địa ngục chính đã xuất phát từ
quan niệm ấy. Trong các loại kinh Bản sinh
và kinh Thí dụ thường nói rằng: “Khi bị sa
vào thành ngục La sát hoặc vào địa ngục,
nếu dốc lòng xưng niệm “Na mô Phật” thì
liền thoát nạn”.
[X. Từ đồng nữ duyên trong kinh Tạp
bảo tạng Q.1; phẩm Dạ ma thiên cung trong
kinh Hoa nghiêm Q.19 (bản dịch mới); Phật
tổ thống kỉ Q.33].
PHÁ ĐỊA NGỤC ẤN
...........
Cũng gọi Đa la bồ tát phá địa ngục ấn.
Chỉ cho ấn khế có năng lực mở toang
cửa địa ngục và khiến chúng sinh chịu khổ
được giải thoát.
Theo kinh Quán tự tại bồ tát tùy tâm
chú, khi kết ấn này, 2 ngón giữa và 2 ngón
áp út co lại để trong lòng bàn tay, dựng đứng
2 ngón cái, 2 ngón trỏ, 2 ngón út, cách nhau
khoảng nửa tấc và đối diện nhau. Do tâm
đại từ đại bi của bồ tát Quan thế âm thương
xót chúng sinh, nên khi kết ấn này thì cửa
địa ngục mở toang, tất cả chúng sinh chịu
khổ đều được giải thoát và vua Diêm la cũng
sinh tâm vui mừng.
[X. kinh Giáo vương Q.thượng (bản 2
quyển); Từ vân toàn tập Q.16].
PHÁ ĐỊA NGỤC PHÁP
...........
Pháp môn tu trì nhờ vào công năng
bản thệ, ấn khế, chân ngôn, Đà la ni...
của Phật và Bồ tát để cứu giúp người chết
12072

thoát khỏi các khổ địa ngục. Theo các kinh
và nghi quĩ thì các pháp môn ấy gồm có:
Quang minh chân ngôn phá địa ngục
pháp, Phật đính tôn thắng đà la ni phá
địa ngục pháp, Bảo khiếp ấn đà la ni phá
địa ngục pháp, Đại tùy cầu đà la ni phá
địa ngục pháp, Địa tạng bồ tát phá địa
ngục pháp v.v...
PHÁ ĐỊA NGỤC PHÁP

12073

P
4019
PHÁ ĐỊA NGỤC VĂN
Chỉ cho những bài văn đọc tụng nương
vào pháp lực nguyện cầu thoát khỏi khổ nạn
địa ngục. Những bài văn này chủ yếu được
rút ra từ các kinh như:
1. Kinh Hoa nghiêm (bản dịch mới)
quyển 19 (Đại 10, 102 thượng):
“Nhược nhân dục liễu tri
Tam thế nhất thiết Phật
Ưng quán pháp giới tính
Nhất thiết duy tâm tạo”.
(Nếu người muốn biết rõ
Tất cả Phật ba đời
Nên quán tính pháp giới
Hết thảy do tâm tạo).
2. Kinh Vô lượng thọ quyển hạ (Đại
12, 273 thượng):
“Kì Phật bản nguyện lực
Văn danh dục vãng sinh
Giai tất đáo bỉ quốc
Tự trí bất thoái chuyển”.
(Sức bản nguyện Phật kia
Nghe tên muốn vãng sinh
Đều được đến nước Phật
Từ đó không trở lui).
3. Kinh Quán Vô lượng thọ nói:
“Người xưng niệm Nam mô A di đà Phật,
diệt trừ được các tội, thoát khỏi khổ địa
ngục”.
4. Chân ngôn quang minh: “Án a mô
già vĩ lự tả nẵng”... Ai nghe thần chú này từ
2 đến 7 biến thì tất cả tội chướng đều được
diệt trừ. Nếu có người rơi vào đường ác, hành
giả dùng chân ngôn này gia trì trên cát 108
biến, rồi đem cát ấy rắc lên thi thể người
12074

chết, hoặc rải trên mộ, thì người chết nhờ
sức gia trì ấy liền được ánh sáng chiếu rọi
vào mình, trừ diệt các tội báo, lìa bỏ thân
khổ đau mà sinh về Tịnh độ cực lạc phương
Tây, hóa sinh trong hoa sen, cho đến khi
thành Phật không còn bị đọa lạc nữa.
[X. kinh Bất không quyên sách thần biến
chân ngôn Q.28].
PHÁ GIỚI
Phạm:Du#zìla.
Cũng gọi: Phạm giới.
Đối lại: Trì giới.
Hủy phá giới luật đã nhận giữ.
Luận Đại trí độ quyển 91 nêu ra 2 loại
phá giới:
1. Nhân duyên bất cụ túc giới: Nhân
duyên không đầy đủ mà phá giới. Như người
nghèo cùng, cơm áo thiếu thốn, sinh tâm
trộm cắp mà phá giới.
2. Nhân duyên cụ túc giới: Nhân duyên
đầy đủ mà phá giới. Như người tuy cơm áo
đầy đủ nhưng vì tâm thích thói xấu, ưa làm
việc ác nên hủy phạm giới cấm.
Kinh Tì ni mẫu quyển 3 (Đại 24, 812
trung) nói: “Phạm giới có 7 thứ: Ba la di,
Tăng già bà thi sa, Ni tát kì ba dật đề, Ba
dật đề, Thâu lan gia, Ba la đề xá ni và Đột
cát la”.
[X. luật Ma ha tăng kì Q.33; luật Thập
tụng Q.33].
PHÁ GIỚI NGŨ QUÁ
Năm cái hại mà người phá hoại giới luật
phải chuốc lấy là:
1. Tự hại mình.
2. Bị kẻ trí chê cười.
3. Tiếng xấu đồn xa.
4. Lúc sắp chết sinh hối hận.
5. Sau khi mệnh chung rơi vào địa ngục.
12075

PHÁ HẠ
.....
I. Phá Hạ.
Cũng gọi Phá an cư.
Hạ an cư chưa kết thúc mà nửa chừng
bỏ dở.
PHÁ HẠ

12076

P
Trong 9 tuần (90 ngày), chúng tăng
không được ra ngoài khu vực đã được kết
giới. Nếu nửa chừng mà bỏ thì không thể
đạt thành viên mãn, nên gọi là Phá hạ.
II. Phá Hạ.
Chỉ cho việc an cư đã qua được nửa
mùa hạ.
[X. Tứ phần luật san phồn bổ khuyết
hành sự sao Q.thượng, phần 4; môn Thời
tiết trong Thiền lâm tượng khí tiên].
PHÁ HÒA HỢP TĂNG
...........
Gọi tắt: Phá tăng.
Phá hoại sự đoàn kết của chúng tăng, 1
trong 5 tội nghịch. Có 2 loại:
1. Phá pháp luân tăng: Lập ra tà pháp
để phá hoại chúng tăng đang cùng nhau nghe
pháp của đức Phật.
2. Phá yết ma tăng: Cùng ở trong 1 khu
vực kết giới mà lập yết ma riêng để phá hoại
sự hòa hợp của chúng tăng.
[X. luật Tứ phần Q.46; luật Ngũ phần
Q.25; luật Thập tụng Q.36].
PHÁ HỮU
.....
Phá vòng luân hồi sinh tử trong 3 cõi.
“Hữu” chỉ cho Tam hữu hoặc Nhị thập
ngũ hữu. Phá hữu là phá sự sống chết trong
Tam hữu hoặc Nhị thập ngũ hữu(tức 3 cõi).
Như lai vì mục đích phá vòng sinh tử trong
3 cõi mà ra đời, nên Ngài cũng được tôn
xưng là Phá hữu Pháp vương.
[X. phẩm Dược thảo dụ trong kinh Pháp
hoa; kinh Tâm địa quán Q.1].
PHÁ HỮU PHÁP VƯƠNG
12077

Chỉ cho đức Phật.
Đức Phật dùng phương tiện thiện xảo
của trí vô ngại để phá sự chấp trước của
chúng sinh cho muôn vật là thực có, khiến
họ trút bỏ sinh tử mà ra khỏi 3 cõi, vì thế
Phật được tôn xưng là Phá hữu Pháp vương.
[X. phẩm Dược thảo dụ trong kinh
Pháp hoa; kinh Tâm địa quán Q.1]. (xt.
Phá Hữu).
PHÁ KIẾN
.....
Dùng tà kiến phá hoại chính kiến.
Ngoại đạo dùng 62 thứ tà kiến để phá
hoại chính kiến của đức Phật. Phá kiến cũng
tức là hủy báng Phật pháp. Trong Phật pháp,
Phá kiến là tội rất nặng.
PHÁ LẠC TĂNG
........
Chỉ cho vị tăng phá hoại giới luật bị đọa
lạc, vì đã mất hết tự giác, giống như cửa nẻo
bị hư hỏng nên mất hết gia sản.
PHÁ LẬP
Cũng gọi Già chiếu.
Phá vạn pháp để hiển bày lí chân không,
gọi là Phá; bàn về duyên khởi của vạn pháp
để làm rõ nghĩa diệu hữu, gọi là Lập. Đây
tức là Không môn và Hữu môn.
Như tông Tam luận y theo Không môn
mà phá các pháp, tông Pháp tướng y theo
Hữu môn mà lập các pháp, cả 2 đều thuộc
“Phá lập”.
[X. Tông kính lục Q.8].
PHÁ MA
.... .
Phạm: Màra (-sainya)-pramardana;
Màra-pramathana.
Đồng nghĩa: Hàng ma.
Đánh dẹp quân ma.
12078

Khi đức Thích ca ngồi thiền định dưới
gốc cây Bồ đề, thành bậc Chính giác, thì
thường có ma Ba tuần đến quấy nhiễu,
nhưng sau bị đức Thế tôn hàng phục và phải
PHÁ MA

12079

P
4021
rút lui. Đây là 1 trong 8 tướng thành đạo
của Phật.
Trong luận Phật tính, 8 tướng thành đạo
được chia ra làm 14 việc, trong đó, việc thứ
11 là nói về phá quân ma. Từ Phá ma ở đây
tương đương với từ “Hàng phục chư ma
chúng” trong phẩm Chuyển thân thanh tịnh
thành bồ đề của luận Cứu cánh nhất thừa
bảo tính quyển 4. Ma ở đây ví dụ cho phiền
não, thế nên diệt trừ phiền não cũng gọi là
Phá ma.
[X. Ma ha chỉ quán Q.8, phần cuối].
PHÁ MÔN
Phá cửa. Chỉ cho vị tăng bị đuổi ra khỏi
giáo đoàn hoặc tông phái. Đây là hình phạt
rất nặng, tương đương với hình phạt tội Ba
la di. Lại trường hợp thầy trục xuất đệ tử ra
khỏi cổng chùa, cắt đứt quan hệ thầy trò,
cũng gọi là Phá môn.
PHÁ NHAN VI TIẾU
...........
Nụ cười mỉm. Trong hội Linh sơn, đức
Phật cầm cành hoa Kim ba la đưa cao lên để
dạy đại chúng, không ai hiểu được ý Phật
muốn nói gì, chỉ có tôn giả Ma ha Ca diếp
mỉm cười, vì thế đức Thế tôn đem “Chính
pháp nhãn tạng, Niết bàn diệu tâm” truyền
cho ngài Ma ha Ca diếp.
(xt. Niêm Hoa Vi Tiếu).
PHÁ PHÀM PHU
Chỉ cho kẻ phàm phu căn tính ngu độn,
kém cỏi.
Trong Thiền lâm, mỗi khi bậc thầy dùng
từ ngữ trên để mắng trách người học 1 cách
thống thiết, chính là mong cho họ 1 ngày
12080

kia sẽ trở thành người có tài năng.
Vân môn lục quyển trung (Đại 47, 555
hạ) chép: “Sư cầm gậy chỉ vào cái lồng đèn
nói: Có thấy không? Nếu nói thấy thì đó là
phá phàm phu, còn nếu nói không thấy thì
2 con mắt ở đâu? Ông hiểu thế nào?”
PHÁ PHÁP
.....
Đồng nghĩa: Báng pháp.
Chúng sinh dùng tà kiến phá hủy chính
pháp của Như lai.
[X. phẩm Dũng xuất trong kinh Pháp
hoa Q.5]. (xt. Dị Đoan).
PHÁ PHÁP BIẾN
........
Cũng gọi Phá chư pháp biến, Năng phá
pháp biến, Phá biến.
Phá hết pháp chấp. Dùng 3 pháp quán
Không Giả Trung để phá trừ hết các pháp
chấp. Đây là pháp thứ 4 trong Thập thừa
quán pháp do tông Thiên thai thành lập.
Tâm đã an trụ nơi lí của pháp giới, nhưng vì
còn chấp trước nên chưa thể ngộ nhập, nay
phải phá hết các chấp trước ấy. Tuy gọi là
phá pháp, nhưng chỉ trừ cái bệnh chấp trước,
chứ không phải phá trừ pháp ấy.
[X. Ma ha chỉ quán Q.5, phần cuối]. (xt.
Thập Thừa Quán Pháp).
PHÁ PHÁP LUÂN TĂNG
Lập ra tà pháp để chia rẽ chúng tăng đang
sống với nhau 1 cách hòa hợp, đoàn kết, 1
trong 2 loại Phá hòa hợp tăng.
Chỉ cho việc Đề bà đạt đa lập ra 5 thứ tà
pháp để li gián chúng tăng đang cùng nhau
nghe, học giáo pháp của đức Phật.
[X. Tứ phần luật hành sự sao tư trì kí
Q.thượng, phần 3]. (xt. Phá Hòa Hợp Tăng).
PHÁ TÀ HIỂN CHÍNH
12081

Cũng gọi Phá tà thân chính, Tồi tà hiển chính, Phá hiển, Phá thân. PHÁ TÀ HIỂN CHÍNH

12082

P
Phá dẹp tà đạo, nêu rõ chính lí.
Trong vũ trụ bao la, có vô lượng vô biên
các pháp, nhưng thâu tóm lại thì không
ngoài 2 thứ Tà và Chính. Người bị vướng
mắc vào đường tà thì trôi lăn trong thế giới
tối tăm; người thấy rõ con đường chính thì
tiêu dao trong cõi sáng sủa. Bởi thế, các
bậc Thánh hiền ngày trước đã đem lòng từ
bi lân mẫn phá dẹp tà thuyết, hiển bày
chính lí để hoàn thành đại sự chuyển mê
khai ngộ.
Các tông phái Phật giáo đều lấy phá tà
hiển chính làm mục đích chủ yếu, đặc biệt
tông Tam luận rất coi trọng việc này.
Thuyết Phá tà hiển chính của tông Tam
luận có khác với các tông khác. Thông
thường, các tông cho rằng phá tà hiển
chính là đối với tà đạo cần phải bài xích,
bác bỏ; đối với chính lí phải làm cho sáng
tỏ; thế nên, ngoài việc phá tà cần phải
hiển chính. Nhưng tông Tam luận thì chủ
trương lập và phá đồng thời, nghĩa là khi
phá tà tức là đã hiển chính rồi, ngoài phá
tà ra không cần có hiển chính. Khi các
pháp tà như tà đạo, tà kiến, tà chấp đã bị
phá bỏ, thì chính lí Trung đạo, Thực tướng
các pháp tự nhiên hiển bày. Tông Tam
luận còn cho rằng các tông khác chủ
trương ngoài việc phá tà, còn có hiển chính
riêng, thì hiển chính ấy lại trở thành thiên
chấp; như vậy, phá tà của người khác,
nhưng mình lại rơi vào tà thì không thể
gọi là phá tà chân chính được.
Trong Tam luận huyền nghĩa, Đại sư
Gia tường thuộc tông Tam luận, chia Phá
12083

tà hiển chính làm 4 loại để thuyết minh là:
Phá chẳng thu, Thu chẳng phá, Cũng phá
cũng thu và Chẳng phá chẳng thu. Loại
thứ 4 là phương pháp Phá tà hiển chính
chân thực.
[X. Đại thừa huyền luận Q.5; Trung quán
luận sớ Q.1, 3, 10; Bách luận sớ Q.thượng,
trung; Tam luận du ý nghĩa].
PHÁ TÀ LUẬN
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Pháp luân
soạn vào đời Đường, được thu vào Đại chính
tạng tập 52.
Đầu quyển có bài tựa “Tương đương Pháp
lâm pháp sư tập” của ông Ngu thế nam.
Nội dung sách này phê bình, bác bỏ tà
thuyết của Đạo giáo. Năm Vũ đức thứ 4
(621) đời Đường, quan Thái sử là Phó dịch
dâng sớ tâu vua Cao tổ rằng chùa, tháp,
tăng, ni nhiều chỉ có hại cho đất nước. Ông
nêu ra 11 điều, trong đó, ông cực lực bài
bác Phật giáo, chủ trương phế bỏ Phật giáo
và buộc sa môn hoàn tục. Bấy giờ, ngài Pháp
lâm vâng sắc chỉ soạn sách này bác bỏ luận
điệu của Phó dịch và tà thuyết của Đạo
giáo.
PHÁ TAM MUỘI DA
...........
Tội báng pháp, 1 trong 3 loại tội nặng
do Mật tông chế định.
Theo Mật giáo, hành giả đã thụ giới
pháp rồi mà sinh tâm nghi ngờ hoặc sinh
tà kiến đối với Mật tạng, thì phạm tội phá
Tam muội da.
[X. Đại nhật minh sớ Q.9].
PHÁ TÁO ĐỌA (?-?)
Hòa thượng Phá táo đọa ở Tung sơn, sống
vào đời Đường, là đệ tử của Thiền sư Tung
nhạc Tuệ an.
12084

Sư là người rất kì lạ, không ai biết họ,
tên, lời nói và việc làm của sư rất khó lường
được. Bấy giờ, trong núi có ngôi miếu rất
thiêng, chính giữa miếu chỉ đặt 1 lò bếp,
người từ các nơi xa gần đến cúng lễ nườm
nượp không ngớt và rất nhiều con vật bị
giết để cúng thần. Một hôm, sư dẫn chư tăng
vào miếu, cầm gậy gõ lên lò bếp 3 cái nói
PHÁ TÁO ĐỌA

12085

P
4023
(Đại 51, 232 hạ): “Chà! Lò bếp này chỉ là
đất sét, chứ thần thánh ở đâu, linh thiêng
chỗ nào? Tại sao giết hại sinh vật như vậy?”.
Nói xong, sư lại đập 3 gậy nữa, cái lò bếp
(táo)rơi xuống(đọa)và vỡ nát(phá). Lát sau,
có 1 người mặc áo xanh, đội mũ cao đến
trước sư vái chào.
Sư hỏi: Ngươi là ai?
Đáp: Tôi vốn là thần táo ở miếu này,
chịu nghiệp báo đã lâu, hôm nay nhờ ngài
nói pháp vô sinh nên tôi được thoát khỏi
chỗ này, sinh về cõi trời, đến xin lạy tạ.
Sư nói: Đó là tính của ông vốn có, chẳng
phải do ta nói mới có.
Thần lại lễ rồi biến mất.
Sư vốn không cho ai biết họ tên của sư,
nhân việc này, từ đó người ta gọi sư là Phá
táo đọa(Đập vỡ lò bếp rơi xuống).
[X. Tống cao tăng truyện Q.19; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.4].
PHÁ TẶC QUÁN TỰ TẠI
Cũng gọi Kích sao Quan âm.
Một trong 40 ứng thân của bồ tát Quan
âm.
Hình tượng vị Bồ tát này tay trái giơ lên,
cầm cái bao đựng cây kích, dài bằng chiếu
cao của thân, tay phải xòe ra, để ở eo bên
phải.
Theo kinh Thiên quang nhãn bí mật
pháp, nếu muốn thu phục tất cả nghịch
tặc thì nên tu pháp Kích sao (......). Ấn
tướng của vị tôn này là: Tay trái kết ấn 3
chĩa, giơ lên; tay phải nắm lại thành quyền,
đặt ở cạnh sườn.
PHÁ TĂNG KIỀN ĐỘ
12086

Pàli: Saígha-bheda-khandaka.
Cũng gọi Điều đạt sự.
Kiền độ phá hòa hợp tăng, là kiền độ
thứ 5 trong 20 kiền độ.
Nội dung kiền độ này thuật lại việc Đề
bà đạt đa(Điều đạt) đặt ra 5 việc phi pháp
đối lập với giáo pháp của đức Phật để phá
hoại sự hòa hợp của chúng tăng và lập tăng
đoàn riêng ở núi Già da.
(xt. Nhị Thập Kiền Độ).
PHÁ THÂN
Cũng gọi Thân phá.
Phá nghĩa là phá tà; Thân nghĩa là tỏ rõ,
tức là phá tà hiển chính.
Tam luận huyền nghĩa lập ra 3 nghĩa để
giải thích:
1. Tương vi thích: Phá bệnh mê giáo
của người ngoài, nên gọi là Phá; làm sáng tỏ
giáo môn nhị đế(chân đế và tục đế)của đức
Phật, nên gọi là Thân.
2. Trì nghiệp thích: Làm sáng tỏ chính
giáo của đức Phật thì tà mê tự phá, nên gọi
là Thân phá.
3. Y chủ thích: Luận chủ làm sáng tỏ
Phật pháp nên gọi là Thân phá.
(xt. Phá Tà Hiển Chính).
PHÁ TÍCH HIỂN BẢN
Phá thùy tích ở Già da để hiển bày bản
địa từ lâu xa, 1 trong 10 thứ Hiển bản.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.9].
PHÁ TÌNH
.....
Đồng nghĩa: Phá tà.
Nghĩa là muốn biết bản tính của sự lí,
thì trước hết phải phá cái tình cảm mê chấp
đối với sự lí ấy.
PHÁ TƯỚNG TAM MUỘI
Cũng gọi Vô tướng tam muội.
12087

Tam muội quán xét hết thảy các pháp đều vô tướng, đều như mộng huyễn, không PHÁ TƯỚNG TAM MUỘI

12088

P
thể nắm bắt, không thể chấp trước, là 1 trong
108 Tam muội.
[X. luận Đại trí độ Q.47].
PHÁ TRAI
.... .
Phá hủy giới Trai. Trong 8 giới Trai thì
giới không ăn quá ngọ là chính, nếu người
đã thụ giới này mà vi phạm thì gọi là Phá
trai. Tội phá trai chắc chắn sẽ rơi vào địa
ngục, hoặc phải đọa làm loài rồng.
Cứ theo Vu lan bồn kinh sớ kí quyển
hạ, thì loài quỉ có cổ họng nhỏ như lỗ kim,
còn bụng lại to bằng quả núi là do phá trai
ăn đêm và ăn cắp thức ăn của chúng tăng
mà bị quả báo bụng to, họng nhỏ như vậy.
PHÁ YẾT MA TĂNG
...........
Cùng ở chung 1 khu vực kết giới mà tự ý
làm pháp yết ma Bố tát thuyết giới riêng
biệt, phá hoại sự hòa hợp của chúng tăng.
Đây là 1 trong 2 thứ phá hòa hợp tăng và là
1 trong 5 tội nghịch.
PHẠ
Cũng gọi Bà, Phược, Hòa.
Chữ Tất đàm (va). Biến khẩu thanh
thứ 4 trong những biến khẩu thanh của phụ
âm trong Tất đàm, 1 trong 50, 1 trong 42
chữ cái Tất đàm.
Tổng hợp sự giải thích trong các kinh
luận thì chữ này có nhiều nghĩa.
1. Nghĩa ngôn thuyết: Giải thích trên
bề mặt theo hình tướng của chữ.
2. Nghĩa ngôn thuyết bất khả đắc: Giải
thích sâu kín theo nghĩa chữ.
Hai cách giải thích sâu cạn trên đây đều
12089

theo chữ đầu của tiếng Phạm:Vàkya, Vac
hoặcVàda.
3. Nghĩa âm thanh tối thượng thừa:
Giải thích theo các chữ đầu của tiếng Phạm:
Vara-yàna hoặc Variwỉha-yàna (tối
thượng thừa).
4. Nghĩa vũ đại pháp vũ: Tưới trận mưa
pháp lớn. Giải thích theo chữ đầu trong tiếng
Phạm:Varwaịa(mưa trút xuống).
5. Nghĩa phổ sinh an trụ.
Ngoài ra để phân biệt chữ Phạ (va)
này với chữ Phạ (ba), xưa nay thường gọi
chữ Phạ này là chữ (va) ngôn thuyết. Lại
vì hình chữ của 2 chữ này gần giống nhau,
rất dễ lẫn lộn, cho nên cũng gọi chữ trước là
chữ Phạ (va) hình bán nguyệt, chữ sau là
chữ Phạ (ba) hình hoa sen.
Trong Mật giáo, khi nói về chủng tử của
6 đại(đất, nước, lửa, gió, không, thức)thì dùng
chữ Phạ (va) này làm chủng tử của nước
(thủy đại).
Phẩm Thích tự mẫu trong kinh Kim
cương đính (Đại 18, 339 thượng) nói: “ Chữ
Phạ (va) nghĩa là hết thảy các pháp dứt
bặt nói năng(Nhất thiết pháp ngữ ngôn đạo
đoạn).”
Phẩm Văn tự trong kinh Đại bát niết
bàn (bản Nam) quyển 8 (Đại 12, 654 hạ)
nói: “Hòa(Phạ) nghĩa là đức Như lai Thế
tôn vì chúng sinh mà tưới xuống trận mưa
pháp lớn, nên gọi là Hòa”.
[X. kinh Quang tán bát nhã Q.7; kinh
Hoa nghiêm Q.76 (bản dịch mới); phẩm Tự
mẫu kinh Văn thù sư lợi vấn Q.thượng, kinh
Đại nhật Q.2; luận Đại trí độ Q.48; Đại nhật
kinh sớ Q.7].
PHẠ CA
.....
12090

Phạm:Vàkya.
Cũng gọi Bạc ca.
Đồng nghĩa: Bạt cừ (Phạm:Varga).
Nghĩa chương, bộ, phẩm, lời...
Câu xá luận sớ quyển 5 (Đại 41, 552
thượng) nói: “Tiếng Phạm Phạ ca, Hán dịch:
Chương, là giải thích về nghĩa rốt ráo, như
chương nói về các hành vô thường...”.
PHẠ CA

12091

P
4025
PHẠ DÃ PHÊ
........
Phạm:Vàyave.
Một loại xe của thần gió không bị trói
buộc. Phệ biểu thị Tam muội không lời, là
nghĩa rốt ráo không.
Đại nhật kinh nghĩa thích quyển 7 nói
rằng: Loại xe của thần gió xưa nay vốn không
bị ràng buộc, thực sự được giải thoát, trong
chỗ rốt ráo không, xoay chuyển vô ngại, đi
lại nhanh chóng, có khả năng chuyên chở
hết thảy chúng sinh.
PHẠ ĐỂ
.....
Phạm:Patnì.
Cũng gọi Ba đế.
Hán dịch: Thê nữ, Nữ.
[X. Tính linh tập Q.8; Bí tạng kí].
PHẠ NHẬT LA
Phạm:Vajra.
Cũng gọi Bạt chiết la, Phạt chiết la,
Chước ca la.
Hán dịch: Kim cương, Kim cương chử.
Kim cương chử(chày kim cương)là 1 thứ
vũ khí của người Ấn độ đời xưa, dùng để
diệt quân địch khi xung trận.
Trong Mật giáo, Kim cương chử được
dùng làm vật cầm tay của các vị tôn, cũng
là đạo cụ tu pháp của hành giả Chân
ngôn.
(xt. Kim Cương, Kim Cương Chử).
PHẠ SÔ HÀ
Phạm: Vakwu hoặc Vaíkwu.
Cũng gọi Bác xoa hà, Bà xoa hà, Bà sai
hà, Bà du hà.
12092

Tên sông, thời xưa Trung quốc gọi là
Qui thủy(sông Qui)hoặc sông Ô hử, bắt
nguồn từ dãy núi Hindu Kush, từ phía tây
bắc chảy qua vùng Trung á rồi đổ vào Hàm
hải (Aral sea).
Cứ theo Đại đường tây vực kí quyển 1,
thì 27 nước như Đổ hóa la v.v... đều thuộc
lưu vực sông này, đây là 1 trong vài con sông
lớn ở vùng Trung á. Xét về vị trí của sông
này trong tư liệu qua các đời thì hiện nay là
sông Oxus (Amu Daria River).
[X. phẩm Diêm phù châu trong kinh
Khởi thế; luận A tì đàm tì bà sa Q.2].
PHẠ SAI NI MÃ LẠP CÁCH (?-?)
Tạng: Pa-tshab Ĩi-ma-grags.
Cũng gọi Phiên dịch quan (Tạng: Spatshab
lo-tsà-ba).
Tên 1 học giả thuộc phái Trung quán,
người vùng Bang do nhĩ (Tạng: Fphan-yul)
phía bắc Lạp tát (Tạng: Lhasa), Tây tạng.
Ông tham học kinh luận khắp nơi trong suốt
23 năm.
Theo Thanh sách (Tạng: Deb-ther
síon-po), ông là người cùng thời đại với
ông Long yết lỗ (Tạng: Khrom-bsher,
1100-1170) và hoạt động tích cực ở
khoảng tiền bán thế kỉ XII. Ông chủ yếu
phiên dịch các bộ luận thuộc hệ thống
Trung quán và phần nhiều ông dịch các
tác phẩm của ngài Nguyệt xứng (Phạm:
Candrakìrti). Ông là người có công trong
việc truyền bá rộng rãi học thuyết của hệ
thống Trung quán.
Các dịch phẩm của ông có: Tịnh minh
cú (Phạm: Mùlamadhyamakavftti
Prasannapadà-nàma), Nhập trung luận
(Phạm: Madhyamakàvatàra) của ngài
Nguyệt xứng, luận Lục thập tụng như lí
12093

(Phạm:Yuktiwawtikà) và Bí mật tập hội
(Phạm: Guhyasamàja) của ngài Long
thụ.
[X. Deb-ther síon-po (The Blue
Annals)].
PHẠ SAI NI MÃ LẠP CÁCH

12094

P
PHẠ TÁT ĐÁT LA
Phạm:Vastra.
Cũng gọi Bà tham.
Hán dịch: Y(áo).
Loại áo mặc tốt.
Luật của Hữu bộ cũng dùng từ Phạ tát
đát la để gọi áo chư tăng.
[X. phẩm Phân biệt công đức trong kinh
Pháp hoa Q.5; Căn bản Thuyết nhất thiết
hữu bộ tì nại da phá tăng sự Q.6; Du già
luận kí Q.6, phần cuối].
PHẠ THÁP KHÁP LÍ Á
Vidhushekhara Bhatacharya (1878-1959)
Học giả Phật giáo Ấn độ, người huyện
Mã nhĩ đạt hách thuộc bang Bengal.
Lúc đầu, ông học tiếng Phạm, Nhân
minh, Triết học Phệ đàn da... Sau ông học
chữ Hán, Tây tạng,Pàlivà chuyên nghiên
cứu Phật học. Ông từng giữ các chức Giáo
sư tiếng Phạm tại trường Đại học Vishwa-
Bhàràti(Đại học Quốc tế), Chủ nhiệm
bộ môn văn học tiếng Phạm của viện
Nghiên cứu thuộc Đại học Calcutta, đồng
thời được tặng bằng Tiến sĩ danh dự của
trường Đại học Calcutta và danh hiệu
Giáo thụ quốc gia do Chính phủ Ấn độ
tặng.
Ông chủ yếu đem các bộ luận Hán
dịch như: Quảng bách luận của ngài Đề
bà và Đại thừa nhị thập tụng của bồ tát
Long thụ dịch lại bằng tiếng Phạm để
bảo tồn nguyên văn. Ngoài ra, ông còn
biên soạn bộ “Ấn độ Phật giáo bộ phái
sử luận”, những kinh điển do vua A dục
khắc trên vách núi, những văn tuyển
12095

Phạm, Tạng..., đồng thời, hiệu đính các
bộ luận Biện trung biên, Nhân minh nhập
chính lí...
PHẠ TƯ TIÊN
... ... ..
Phạ tư, Phạm:Vasiwỉha.
Pàli: Vaseỉỉha.
Cũng gọi Bà tẩu tiên.
Vị tôn ngồi ở phía đông Ngoại kim cương
bộ, trên Mạn đồ la Thai tạng giới, Mật giáo,
là 1 trong 6 Hỏa thiên, 1 trong 28 bộ chúng,
nguyên là vị tiên ở thời đại Phệ đà của Ấn độ.
Hình tượng vị tôn này ở trần, tay phải
cầm hoa sen, tay trái cầm chuỗi hạt, chân
phải xếp bằng, đầu gối chân trái dựng đứng,
hình Tam muội da là chuỗi hạt.
Ở viện Hư không tạng, vị tôn này là
người tiên khổ hạnh ở trần, tay trái cầm gậy
và đứng, tay phải dáng như búng ngón tay,
hình Tam muội da là gậy tiên.
[X. kinh Anh vũ trong Trung a hàm
Q.38; Đại nhật kinh sớ Q.6, 16; Đại nhật
kinh sớ diễn nghĩa sao Q.53].
PHẢ
..
Cũng gọi Ba, Bá.
Chữ Tất đàm (pa), 1 trong 50, 1 trong
42 chữ cái Tất đàm, nghĩa là Đệ nhất nghĩa
đế.
Kinh Phóng quang bát nhã quyển 4 (Đại
8, 26 trung) nói: “Ba là Đệ nhất nghĩa đế
trong các pháp nê hoàn”.
Phẩm Quảng thừa trong kinh Ma ha bát
nhã ba la mật (Đại 8, 256 thượng) nói: “Chữ
Ba là Đệ nhất nghĩa của tất cả pháp”.
Phẩm Thích tự mẫu kinh Du già kim
cương đính (Đại 18, 339 thượng) nói: “Chữ
Phả là Đệ nhất nghĩa đế của tất cả pháp bất
12096

khả đắc”.
Bởi vì Đệ nhất nghĩa đế tiếng Phạm là:
Paramàrtha, mà Pa là âm đầu trong
Paramàrka, cho nên nói chữPalà Đệ nhất
nghĩa đế.
PHẢ

12097

P
4027
Ngoài ra, theo kinh Hoa nghiêm quyển
76 (bản dịch mới) thìPacó nghĩa là chiếu
khắp pháp giới (Phạm:Dharmadhàtu-talasambheda).
Phẩm Văn tự kinh Đại bát niết bàn quyển
8 (bản Bắc) thì cho rằng chữ Pa là nghĩa
điên đảo.
[X. phẩm Nhập pháp giới kinh Đại
phương quảng Phật hoa nghiêm; phẩm Tự
mẫu kinh Văn thù vấn; phẩm Cụ duyên
kinh Đại nhật Q.2; phẩm Bách tự thành
tựu trì tụng kinh Đại nhật Q.6; luận Đại
trí độ Q.48].
PHẢ
Cũng gọi Phát, Ba, Phá, Sa phả.
Chỉ cho chữ Tất đàm (pha), 1 trong
50, 1 trong 42 chữ cái Tất đàm.
Về nghĩa chữ này trong kinh điển có 2
cách giải thích:
1. Phả là chữ đầu của tiếng Phạm Phala
(Hán âm: Phả la; Hán dịch: Quả). Căn cứ
theo nghĩa “Quả” mà lập các thuyết như
sau:
- Phẩm Quảng thừa kinh Đại phẩm bát
nhã quyển 5 cho rằng chữ Phả có nghĩa là
vào khắp các pháp bất khả đắc.
- Luận Đại trí độ quyển 48 dựa vào phẩm
Quảng thừa trên đây mà giải thích là: Nếu
nghe chữ Phả thì biết rõ nhân quả của tất cả
pháp đều không.
- Phẩm Thị thư kinh Phương quảng đại
trang nghiêm quyển 4 thì nói: Khi xướng
chữ Phả liền được quả nhập vào âm thanh
hiện chứng (Phạm: Phala-pratisàkwàtkriyà-
zabda).
2. Phả là chữ đầu của tiếng PhạmPhena
12098

(Hán âm: Bái nô; Hán dịch: Tụ mạt – đám
bọt nước). Dựa theo nghĩa bọt nước mà lập
các thuyết sau:
- Phẩm Thích tự mẫu kinh Du già kim
cương đính nói: Chữ Phả nghĩa là tất cả các
pháp không bền chắc, giống như đám bọt
nước, rất dễ tan biến.
- Phẩm Cụ duyên kinh Đại nhật quyển
2 cũng giải thích nghĩa chữ Phả là đám bọt
nước.
[X. phẩm Học tập kĩ nghệ kinh Phật
bản hạnh tập Q.11; phẩm Quán kinh
Quang tán bát nhã Q.7; phẩm Tự mẫu kinh
Văn thù sư lợi vấn Q.thượng; Đại nhật kinh
sớ Q.7].
PHẢ LA ĐỌA
Phạm:Bharadvàja.
Cũng gọi Phả la tra.
Hán dịch: Lợi căn tiên nhân, Biện tài,
Mãn, Mãn chính.
Một trong 6 họ Bà la môn, hoặc 1 trong
18 họ Bà la môn ở Ấn độởn"é Ậ

12099

Chỉ cho người tầm thường. Nói theo
giai vị tu hành thì những người có kiến
thức nông cạn, chưa thấy lí Tứ đế, đều gọi
phàm phu.
Theo Đại nhật kinh sớ quyển 1, phàm
phu vì vô minh nên tùy theo nghiệp mà chịu
quả báo, không được tự tại, rơi vào các ngả
và sinh làm các loài khác nhau, bởi thế, đúng
ra từ ngữ “Pfthag-jana” phải được dịch là
“Dị sinh”(sinh làm các loài khác nhau). Nhưng
các ngài Bồ đề Lưu chi, Chân đế, Cấp đa...
thì đều dịch là Mao đạo phàm phu, Anh
nhi phàm phu, Tiểu nhi phàm phu. Anh
nhi phàm phu và Tiểu nhi phàm phu đều
bắt nguồn từ tiếng PhạmBàla-pfthag-jana
(Hán âm: Bà la tất lật thác ngật na),Bàla
có nghĩa là “ngu”.
Ngoài ra, đối với các bậc thánh Tứ hướng,
Tứ quả mà nói thì những người chưa kiến
đạo(tức chưa thấy được lí Tứ đế)đều gọi là
phàm phu. Trong đó, tông Câu xá cho Tứ
thiện căn là Nội phàm, Tam hiền là Ngoại
phàm. Tam hiền trở xuống là Để hạ phàm
phu(phàm phu dưới giai vị Thập tín, là hàng
phàm phu thấp nhất). Đại thừa thì cho trước
Sơ địa là phàm phu, Thập trụ, Thập hành,
Thập hồi hướng(Tam hiền) là Nội phàm.
Thập tín là Ngoại phàm. Ngoại phàm trở
xuống gọi là phàm phu. Còn đối với Thanh
văn, Duyên giác, Bồ tát, Phật(Tứ thánh)mà
nói thì những người sống chết trôi lăn trong
6 đường đều gọi là Lục phàm, tức bao gồm
hữu tình ở địa ngục cho đến chúng sinh các
cõi trời.
Ý nghĩa nội hàm của danh từ Phàm phu,
gọi là Phàm phu tính, Dị sinh tính, gọi tắt
là Phàm tính. Độc tử bộ cho rằng thể của
Phàm phu là Kiến hoặc ở cõi Dục; Kinh
12102

bộ không lập thể của Phàm phu nhưng cho
rằng phàm phu là phần vị sai biệt tương
tục của Thánh pháp; tông Duy thức thì cho
rằng phàm phu là 1 trong 24 pháp Bất
tương ứng hành, là tác dụng giả lập của
chủng tử do phân biệt mà sinh khởi Phiền
não chướng và Sở tri chướng.
PHÀM PHU

12103

P
4029
[X. phẩm Thí dụ kinh Pháp hoa Q.2;
kinh Đại bát niết bàn Q.17 (bản Bắc); kinh
Phạm võng Q.thượng; luận Phật tính Q.3].
(xt. Dị Sinh).
PHÀM PHU THẬP TRÙNG VỌNG
Mười lớp mê vọng bất giác trong thức A
lại da của phàm phu.
Trong Thiền nguyên chư thuyên tập đô
tự quyển hạ, phần 2, ngài Tông mật chia sự
bất giác này làm 10 lớp và mỗi lớp đều dùng
giấc mộng để ví dụ. Đó là:
1. Lớp thứ nhất: Hết thảy chúng sinh
đều có chân tâm bản giác; như 1 người giàu
sang, đẹp đẽ và thông minh ở ngay trong
nhà của mình.
2. Lớp thứ hai: Nếu chân tâm bản giác
chưa được sự mở bày của thiện tri thức thì
pháp tính xưa nay là bất giác; như người
ngủ trong nhà không tự biết.
3. Lớp thứ ba: Vì là bất giác nên liền
khởi vọng niệm; như trong giấc ngủ thấy có
cảnh mộng.
4. Lớp thứ tư: Vì sinh khởi vọng niệm
nên có tướng năng kiến; như các niệm tưởng
trong mộng.
5. Lớp thứ năm: Vì sinh ra tướng năng
kiến(tướng hay thấy)nên căn, thân, thế giới
theo đó mà vọng hiện; như trong mộng lại
thấy có thân chịu khổ ở nơi khác và thấy
các cảnh tượng tốt, xấu.
6. Lớp thứ sáu: Thấy các cảnh tượng
nhưng không biết đó là huyễn cảnh từ vọng
niệm của mình sinh khởi, lại chấp là có thật,
gọi là Phá chấp; như trong chiêm bao thấy
những cảnh vật mình thấy là có thật, đó là
12104

vì bất giác.
7. Lớp thứ bảy: Đã chấp pháp là có
thật thì liền thấy mình và người khác nhau,
gọi là Ngã chấp; như trong giấc mộng tự
nhận thân chịu khổ ở nơi khác là thân của
chính mình.
8. Lớp thứ tám: Chấp 4 đại giả hòa
hợp làm Ngã, cho nên tham đắm những
cảnh thuận ý mình muốn, làm lợi ích cho
Ngã, mà giận ghét những cảnh trái với ý
mình muốn, sợ chúng làm tổn hại đến Ngã,
vì tình ngu si này mà sinh ra các thứ so đo
tính toán; như trong giấc mộng ở các chỗ
khác, đối với những cảnh thuận, nghịch
mà mình thấy, cũng theo đó mà sinh tâm
tham, sân.
9. Lớp thứ chín: Vì khởi tâm tham,
sân nên tạo các nghiệp thiện, ác; như trong
chiêm bao hoặc đánh đập, cướp giật, mắng
chửi lẫn nhau, hoặc ban ân bố đức cho
nhau.
10. Lớp thứ mười: Nghiệp lực thiện, ác
như bóng theo hình, cho nên bị nghiệp trói
buộc trong 6 đường và hiện ra các cảnh khổ,
vui; như trong mộng mơ vì trộm, cướp, đánh
đập, chửi mắng mà bị xử phạt gông cùm,
hoặc do thi ân bố đức mà được quả báo tiến
cử làm quan.
Mười lớp mê vọng trình bày ở trên là
gốc ngọn của phàm phu, nhưng sau khi tỉnh
ngộ, siêng năng tu chứng thì lại có 10 lớp
phản vọng qui chân.
PHÀM PHU THIỀN
Loại thiền định tu hành với mục đích
làm cho tinh thần sảng khoái, mong cầu
hạnh phúc.
Trong Thiền nguyên chư thuyên tập đô
tự quyển thượng, phần 1, ngài Tông mật
12105

cho rằng người tu loại thiền định này tuy có
tâm chính tín nhân quả, nhưng vì niệm
tưởng ưa cõi trên, chán cõi dưới mà tu, cho
nên gọi là Phàm phu thiền.
PHÀM TĂNG
... ..
I. Phàm Tăng.
Cũng gọi: Ngu phàm tăng.
PHÀM TĂNG

12106

P
Đối lại: Thánh tăng.
Chỉ cho hàng tăng chúng bình phàm,
chưa chứng Thánh quả.
Lương cao tăng truyện quyển 3 (Đại 50,
339 hạ) nói: “Nghiêm (Trí nghiêm) tuy giới
hạnh thanh cao nhưng tu hành chưa được
rốt ráo. Khi ngài tịch, lúc đầu, đưa thi hài
của ngài về phía nghĩa địa Phàm tăng thì
nặng trĩu không nhấc lên được. Sau chuyển
hướng đưa về phía nghĩa địa Thánh tăng thì
trở nên nhẹ nhàng như muốn lướt đi”.
II. Phàm Tăng.
Chỉ cho vị tăng đảm nhiệm chức Pháp
sư mà chưa giữ chức Tăng cương. Đây là
chức vụ tăng chúng của Phật giáo Nhật
bản.
PHÀM TẬP
Chỉ cho những hành động phải trái, thiện
ác mà phàm phu tập quen.
Thiền nguyên chư thuyên tập đô tự
quyển hạ, phần 1 (Đại 48, 407 trung) nói:
“Dần dần trừ bỏ phàm tập, từng bước hiển
bày Thánh đức, như gió thổi mạnh, biển
dậy sóng thì hình bóng không thể hiện được,
nếu gió dứt thì sóng lặng, hình bóng dần
dần hiện rõ”.
PHÀM THÁNH
.....
Phàm phu và Thánh giả. Thánh giả cũng
gọi là Thánh nhân, tức chỉ cho những người
từ giai vị Kiến đạo trở lên. Tiểu thừa chỉ
cho người từ Dự lưu hướng trở lên, Đại
thừa chỉ cho người từ Sơ địa trở lên; còn
người từ Kiến đạo trở xuống thì gọi là Phàm
phu.
12107

Về phương diện bản chất, Phàm phu
và Thánh giả hoàn toàn bình đẳng, không
có gì khác nhau, cho nên nói Phàm Thánh
nhất như, Phàm Thánh bất nhị. Trong 10
cõi mà Phật giáo Đại thừa chủ trương, thì
cõi: Địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, a tu la,
người và trời, gọi là Lục phàm; còn Thanh
văn, Duyên giác, Bồ tát và Phật, gọi là Tứ
thánh; gọi chung lại là Lục phàm tứ thánh.
Lục phàm là quả báo hữu vi; Tứ thánh là
quả thánh vô vi.
(xt. Phàm Phu, Thánh Nhân).
PHÀM THÁNH NHẤT NHƯ
...........
Cũng gọi Phật phàm nhất thể, Phàm
thánh bất nhị.
Chỉ cho bản tính của phàm phu và thánh
nhân là bình đẳng, đồng nhất; chỉ do hoạt
động của ý thức có mê hoặc hay không mà
làm cho phàm và thánh khác nhau mà thôi.
Tức có mê hoặc là phàm phu, không mê
hoặc là thánh nhân.
[X. Chú duy ma kinh Q.4; Ma ha chỉ
quán Q.5, phần đầu]. (xt. Phàm Thánh).
PHÀM TIỂU
.....
Có 2 nghĩa:
1. Chỉ cho phàm phu. Phàm phu tức là
tiểu nhân, nên gọi là Phàm tiểu.
2. Chỉ cho phàm phu và Tiểu thừa, gọi
chung là Phàm tiểu.
Quán Vô lượng thọ kinh sớ quyển 1 (Đại
37, 250 thượng) nói: “Nay đã có Thánh giáo
này để làm minh chứng, chẳng biết tất cả
hành giả thời nay hiểu ý như thế nào mà
đối với những lời bàn của kẻ phàm tiểu lại
sinh tâm tin nhận như vậy?”
PHÀM TIỂU BÁT ĐẢO
12108

...........
Chỉ cho 8 thứ kiến chấp điên đảo của
phàm phu và Tiểu thừa.
1. Chẳng phải thường chấp là thường.
2. Chẳng phải vui chấp là vui.
3. Chẳng phải ta chấp là ta.
4. Chẳng phải sạch chấp là sạch.
PHÀM TIỂU BÁT ĐẢO

12109

P
4031
5. Thường chấp là chẳng phải thường.
6. Vui chấp là chẳng phải vui.
7. Ta thì chấp chẳng phải ta.
8. Sạch thì chấp chẳng phải sạch.
(xt. Bát Điên Đảo).
PHÀM TÍNH
... ..
Cũng gọi Phàm phu tính, Dị sinh tính.
Chỉ cho tính của phàm phu còn vọng
kiến mê lầm, chưa thấy lí Tứ đế. Là 1 trong
24 pháp Bất tương ứng hành của tông Pháp
tướng.
(xt. Dị Sinh Tính).
PHẠM
Phạm: Brahman.
Hán âm: Phạm ma, Bà la hạ ma, Bột át
ma, Bạt lạm ma.
Hán dịch: Tịch tĩnh, Thanh tịnh, Li dục.
I. Phạm.
Nguyên lí tối cao của tư tưởng Bà la môn
giáo chính thống ở Ấn độ.
Cứ theo Lê câu phệ đà (Phạm: Fg-veda)
thì Kì đảo chủ (Phạm:Bfhaspati) là thần
tối thượng, sáng tạo vũ trụ, là nguyên lí sinh
thành muôn vật. Lại theo thần thoại về sáng
tạo trong Phạm thư (Phạm: Bràhmaịa) thì
Kì đảo chủ là nguyên lí căn bản hình thành
vạn hữu, rồi từ đó, dung hợp các nguyên lí
trên mà diễn biến thành Sinh chủ (Phạm:
Prajàpati) được sùng bái là thần cách căn
bản. Lúc đầu, Phạm là chỉ cho các bài ca tán
tụng, những lời tế, lời chú... đồng thời được
xem là bản chất của Phạm có năng lực thần
bí. Từ thời đại Phệ đà đến Phạm thư là thời
đại tế tự vạn năng và từ đó trở về sau, Phạm
12110

trở thành nguyên lí sáng tạo, nguồn gốc của
thế giới, được coi là 1 vật sáng tạo của Sinh
chủ. Từ đó, Sinh chủ và Phạm được coi là
đồng nhất. Về sau, Sinh chủ mất dần sắc
thái nhân cách thần, dần dần chỉ còn đơn
thuần là nguyên lí thế giới. Đến khi sự sùng
bái Phạm hưng khởi thì Phạm thay thế Sinh
chủ làm nguyên lí thế giới vạn hữu, còn Sinh
chủ thì được coi là nguyên lí trung tính vốn
có tồn tại nơi Phạm và địa vị ở dưới Phạm
(Phạm: Brahman svayaôbhù), rồi lấy
Phạm làm chủ thể mà lập thuyết sáng tạo
vũ trụ, lại tiến thêm bước nữa chủ trương
Phạm và Ngã (Phạm:Àtman) là một. Đây
là quan niệm trung tâm ở thời đại Áo nghĩa
thư (Phạm:Upaniwad) về triết học Phiếm
thần luận, là tư tưởng căn bản của tông giáo
và triết học Ấn độ.
(xt. Bà La Môn Giáo, Phạm Ngã Nhất
Như).
II. Phạm.
Phạm có nghĩa là thanh tịnh, làm những
việc thanh tịnh, đặc biệt là việc dứt tâm
dâm dục, gọi là Phạm hạnh; người hành
dâm dục gọi là Phi phạm hạnh. Mười giới
thanh tịnh, gọi là Phạm tịnh thập giới. Âm
thanh mầu nhiệm của Phật, Bồ tát, gọi là
Phạm âm thanh, Phạm thanh, Phạm âm;
tiếng vang của Phạm âm gọi là Phạm hưởng.
Tướng Phạm âm là 1 trong 32 tướng của
đức Phật. Pháp thân thanh tịnh của Phật
gọi là Phạm thân. Phật đường già lam gọi
là Phạm sát, Phạm vũ, Phạm các; quả
chuông treo của chùa viện gọi là Phạm
chung. Phật học cũng gọi Phạm học, Ấn
độ cũng gọi là Phạm độ. Phạm hạnh tiên
sinh là danh xưng khác của vị tăng; Phạm
nghi chỉ cho uy nghi của chư tăng.
12111

III. Phạm.
Chỉ cho tiếng Phạm. Chẳng hạn như sách
vở được viết bằng tiếng Phạm, gọi là Phạm
bản; Phạm giáp chỉ cho kinh điển tiếng Phạm
được viết trên lá bối.
IV. Phạm.
Gọi đủ: Phạm thiên.
Các vị trời ở cõi Sắc lìa dâm dục, được
thanh tịnh, gọi chung là Phạm thiên.
Luận Đại trí độ quyển 35 (Đại 25, 315
PHẠM

12112

P
hạ) nói: “Sắc giới đều gọi là Phạm, (...) Cõi
Phạm là cõi đầu tiên của Sắc giới”.
PHẠM ÂM
I. Phạm Âm.
Cũng gọi Phạm thanh.
Chỉ cho âm thanh của Phật và Bồ tát, 1
trong 32 tướng hảo của Phật.
Cứ theo luận Đại trí độ quyển 4 thì Phạm
âm vi diệu của Phật có 5 tính chất:
1. Rền vang như sấm.
2. Trong suốt vang xa, người nghe đều
vui mừng.
3. Khiến người sinh tâm kính ái.
4. Rõ ràng dễ hiểu.
5. Người muốn nghe mãi, không cảm
thấy chán.
[X. phẩm Diệu âm bồ tát kinh Pháp hoa
Q.7; kinh Vô lượng thọ Q.hạ].
II. Phạm Âm.
Một trong các thứ Phạm bái(đọc canh,
tán tụng).
(xt. Tứ Cá Pháp Yếu).
PHẠM ÂM TƯỚNG
Phạm: Brahma-svara.
Pàli: Brahmassara.
Cũng gọi Phạm thanh tướng, Phạm âm
thâm viễn tướng, Đắc Phạm âm thanh tướng,
Thanh như Phạm vương tướng, Hoằng nhã
Phạm thanh tướng.
Tướng Phạm âm thanh tịnh, vi diệu của
Phật, 1 trong 32 tướng của Ngài.
Phạm âm của Phật vang dội tròn đầy,
như đánh trống trời, mầu nhiệm, tối thắng;
lại như tiếng hót của chim Ca lăng tần già,
khiến cho người nghe sinh tâm ưa thích,
12113

được vô lượng lợi ích. Đây là diệu tướng chiêu
cảm được nhờ trong vô lượng kiếp, khi còn
ở địa vị tu nhân, đức Phật đã không bao giờ
nói ác khẩu, toàn nói lời chân thật dịu dàng,
nói lời tốt đẹp, không chê bai Chính pháp,
khiến cho người nghe tùy theo căn cơ đều
được lợi ích, đều sinh tâm thiện, thường
muốn nghe mãi...
(xt. Tam Thập Nhị Tướng).
PHẠM BÁI
Phạm:Bhàwà.
Cũng gọi Thanh bái, Tán bái, Kinh bái,
Phạm khúc, Phạm phóng, Thanh minh.
Gọi tắt: Phạm.
Dùng điệu nhạc để tụng kinh, tán vịnh,
ca tụng công đức của Phật.
Bái, gọi đủ là Bái nặc, là dịch âm từ tiếng
PhạmBhàwànghĩa là ngợi khen. Vì dựa
theo nhạc điệu tán vịnh của Phạm độ(Ấn
độ) nên gọi Phạm bái.
Tuy đức Thế tôn cấm chỉ không được
đọc tụng văn kinh bằng giọng điệu giống
như thanh điệu Bà la môn, nhưng vì thanh
bái có công dụng làm giảm bớt sự mỏi mệt
của thân tâm và giúp nhớ dai, vì thế đức
Phật cũng cho phép xướng tụng. Sau khi
đức Phật nhập diệt thì Phạm bái được lưu
hành khắp nơi.
Khi Phật giáo truyền vào Trung quốc,
các nhà truyền dịch kinh văn thì nhiều,
nhưng các nhà truyền tụng Thanh bái thì
hiếm. Bởi vì tiếng Phạm là tiếng đa âm, mà
tiếng Hán là tiếng đơn âm, nếu dùng tiếng
Phạm để vịnh tiếng Hán thì tiếng dài mà
vần hụt; còn nếu dùng nhạc khúc tiếng Hán
mà vịnh tiếng Phạm thì vần ngắn, lời dài.
Cho nên dùng nhạc khúc Hán để ca vịnh
tiếng Phạm hoặc ngược lại, đều không dễ
12114

dàng.
Tương truyền, nguồn gốc tán bái của
Trung quốc là do Trần tư vương Tào thực
đời Tào Ngụy đến du ngoạn núi Ngư sơn
(thuộc huyện Đông a, tỉnh Sơn đông), nghe lời
tán của Phạm thiên trong hư không, thâm
hiểu ý nghĩa, ông bèn mô phỏng âm tiết của
PHẠM ÂM

12115

P
4033
PHẠM BÁI
lời tán ấy mà viết thành Phạm bái. Sau đó,
ông dựa theo kinh Thái tử thụy ứng bản
khởi, soạn lời tạo âm mà viết thành bài “Thái
tử tụng”, tiếp theo, ông soạn khúc “Bồ tát
thiểm tử tụng”: Đây là khúc Phạm bái Phạm
Hán hỗn hợp đầu tiên. Về sau, các ngài Chi
khiêm, Khang tăng hội đời Ngô cũng ứng
dụng Phạm bái và chế tác các bài: Tán bồ
tát liên cú Phạm bái và Nê hoàn Phạm bái...
Từ đó về sau Phạm bái mới được lưu hành
rộng rãi.
Lương cao tăng truyện quyển 13 nêu
tên 11 vị, từ ngài Bạch pháp trở xuống,
rất giỏi về Phạm bái. Từ đời Đông Tấn về
sau, Phạm bái khá thịnh hành ở miền
Nam, Trung quốc. Cánh lăng vương Tiêu
tử lương đời Nam Tề tận lực cổ xúy Phạm
bái, ông sáng tác rất nhiều về bộ môn này.
Đến đời Đường, Phạm bái dần dần thịnh
hành trong dân gian, trong số 9 chức vị ở
Đạo tràng dịch kinh, Phạm bái được dành
cho 1 chức.
Phạm bái chủ yếu được dùng trong 3
trường hợp:
1. Trong nghi thức giảng kinh: Thông
thường được cử hành trước và sau khi giảng
kinh.
2. Lục thời hành đạo: Tức thực hành
trong các khóa tụng kinh vào lúc sáng sớm
và chiều tối.
3. Đạo tràng sám pháp: Nhằm mục đích
giáo hóa, dắt dẫn quần chúng, nghi thức
Phạm bái trong trường hợp này đặc biệt chú
trọng ca hát, ngâm vịnh, tán thán...
12116

Về sau, tùy theo địa phương mà âm điệu
Phạm bái có khác nhau, chủ yếu chia ra 2
miền Nam và Bắc, mỗi miền có đặc trường
riêng. Từ đời Đường trở về trước, Phạm bái
lưu hành gồm có:
1. Như lai bái: Cũng gọi Như lai phạm,
Hành hương phạm(xướng lúc dâng hương tán
Phật). Tức những câu kệ: Như lai diệu sắc
thân, Thế gian vô dữ đẳng; Vô tỉ bất tư nghị,
Thị cố kim kính lễ. Như lai sắc vô tận, Trí
tuệ diệc phục nhiên; Nhất thiết pháp thường
trụ, Thị cố ngã qui y.(Kinh Thắng man).
2. Vân hà bái: Cũng gọi Vân hà phạm.
Tức những câu kệ: Vân hà đắc trường thọ,
Kim cương bất hoại thân? Phục dĩ hà nhân
duyên, Đắc đại kiên cố lực? Vân hà ư thử
kinh, Cứu cánh đáo bỉ ngạn? Nguyện Phật
khai vi mật, Quảng vị chúng sinh thuyết.
(Kinh Niết bàn quyển 3, bản Nam).
3. Xử thế bái: Cũng gọi Xử thế phạm.
Tức bài kệ: Xử thế gian như hư không,
Nhược liên hoa bất trước thủy; Tâm thanh
tịnh siêu ư bỉ, Khể thủ lễ Vô thượng thánh.
(Kinh Siêu nhật nguyệt minh quyển thượng).
Thông thường, Phạm bái được chia làm
3 tiết:Sơ bái: Phần văn kệ được xướng lúc
bắt đầu pháp sự, tức câu kệ đầu: “Như lai
diệu sắc thân” trong Như lai bái.Trung bái:
Văn kệ được xướng khi đang cử hành pháp
sự, tức câu đầu “Như lai sắc vô tận” của bài
kệ thứ 2 trong Như lai bái.Hậu bái: Bài kệ
của Xử thế bái được xướng khi pháp sự kết
thúc. Những bài kệ Phạm bái này được gọi
là Phạm âm kệ.
Nội dung Phạm bái cóLục cú tán và
Bát cú tán. Lục cú tán chủ yếu là bài Hương
tán: Lô hương sạ nhiệt, pháp giới mông huân
v.v... được xướng vào lúc bắt đầu pháp sự để
12117

cung thỉnh chư Phật. Còn Bát cú tán thì
như các bài Tam bảo tán, A di đà Phật tán,
Dược sư Phật tán v.v... thường được xướng
lúc pháp sự đang diễn tiến và sau khi tụng
kinh. Khi xướng Phạm bái có dùng các thứ
pháp khí như chuông, mõ, thanh la, tiêu,
cảnh, linh... hòa theo âm điệu trầm bổng du
dương, tạo thành nhạc khúc đặc biệt của
Phật giáo.
Phạm bái được truyền đến Nhật bản vào
đầu thời đại Nại lương, là 1 trong 4 pháp
yếu của Phật giáo xứ Phù tang. Đến thời đại
Bình an thì có 2 dòng lớn là Tiến lưu và Đại
nguyên lưu rất thịnh hành. Tiến lưu thuộc

12118

P
hệ thống tông Chân ngôn và Đại nguyên
lưu thuộc hệ thống tông Thiên thai.
[X. phẩm Thọ mệnh kinh Niết bàn (bản
Bắc); Căn bản tát bà đa bộ luật nhiếp Q.9;
Tứ phần luật san phồn bổ khuyết hành sự
sao Q.thượng, phần 4; Tống cao tăng truyện
Q.3, 25; thiên Bái tán trong Pháp uyển châu
lâm Q.36; Sắc tu Bách trượng thanh qui
Q.5; Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4;
Thích thị yếu lãm Q.thượng; truyện Lặc
na ma đề trong Khai nguyên thích giáo lục
Q.6; Nhập đường cầu pháp tuần lễ hành
kí Q.2].
PHẠM BẢN
Cũng gọi Phạm giáp, Phạm kinh, Phạm
điển.
Chỉ cho những bản kinh điển tiếng Phạm
được viết trên lá bối, vỏ cây hoa, giấy v.v...
Ở Ấn độ, tiếng Phạm được bắt đầu sử
dụng từ khoảng thế kỉ VI trước Tây lịch, tất
cả sách vở về tông giáo, học thuật nói chung
đều được ghi chép bằng tiếng Phạm. Kinh
điển bằng tiếng Phạm bắt đầu xuất hiện vào
lúc nào thì vẫn chưa được xác định. Thời
Đông Hán, song song với sự truyền bá Phật
giáo, Phạm bản cũng liên tục được truyền
vào Trung quốc, nhưng vì chỉ chú trọng đến
bản dịch của các kinh, hơn nữa, do chiến
tranh liên miên nên nguyên bản đều đã bị
thất lạc. Còn ở Ấn độ thì vì sự xâm lăng và
tàn phá của tín đồ Hồi giáo vào thế kỉ XII
nên Chính pháp bị hủy hoại, Phạm bản cũng
hư nát gần hết!
Năm 1890, Thượng úy Bower người
Anh có tìm được bản kinh Khổng tước
12119

vương chú viết tay trên vỏ cây hoa ở Khố
xa tại Tân cương. Về sau, các ông A. Stein,
P. Pelliot... lại phát hiện các Phạm bản viết
tay xưa ở các vùng Tân cương, Đôn hoàng...
Kinh điển Phật bằng tiếng Phạm hiện nay
có khoảng hơn 500 loại. Các thứ ngôn ngữ
được sử dụng trong Phạm bản không hoàn
toàn giống nhau, trong đó, kinh Kim cương
bát nhã, kinh A di đà, Du già sư địa luận
Bồ tát địa và các chú thích về Luận bộ đại
khái đều được viết bằng tiếng Phạm cổ điển
chính thức. Nhưng, các bài kệ tụng trong
các kinh Pháp hoa, Vô lượng thọ, Thập
địa và Phổ hiền bồ tát hành tán v.v... thì,
về mặt văn pháp, có rất nhiều điểm khác
với tiếng Phạm thuần túy và được gọi là
Già đà phương ngôn (Gàthàdialect), Phật
giáo Phạm ngữ (Buddhist Sanscrit) hoặc là
1 trong các loại Chuyển ngoa ngữ (Phạm:
Apabhraôza). Phần Trường hàng (văn
xuôi)trong kinh Phật bản hạnh tập dị bản
(Phạm:Mahàvastu) cũng sử dụng Già đà
phương ngôn, còn phần Trường hàng trong
các kinh Bát nhã, Pháp hoa thì ngôn ngữ
gần giống với tiếng Phạm thuần túy.
[X. Phạm văn Phật điển nghiên cứu
đích nhị phương diện (Sơn điền Long
thành, Long cốc Đại học luận tùng 287);
Sanskrit Buddhist Lite

12120

P
4035
nghĩa quyển 3 dịch là Tịnh thân thiên.
[X. kinh Đạo hành bát nhã Q.1]. (xt.
Phạm Chúng Thiên).
PHẠM CHÍ
Phạm: Bràhmaịa.
I. Phạm Chí.
Hán âm: Bà la môn, Phạm sĩ.
Hán dịch: Tịnh duệ, Tịnh hạnh.
Cũng gọi Tịnh hạnh giả, Tịnh hạnh
phạm chí.
Chỉ cho người Bà la môn, sống thanh
tịnh, cầu được sinh về cõi Phạm thiên.
Theo Huyền ứng âm nghĩa quyển 18 thì
Bà la môn lẽ ra phải đọc là Bà la hạ ma noa,
chỉ cho người tu tập theo pháp của Phạm
thiên. Bà la môn tự nhận mình sinh ra từ
miệng Phạm thiên, là dòng họ cao quí nhất
trong 4 dòng họ, cho nên đặc biệt lấy tên là
Phạm.
Theo Du già luận kí quyển 19 phần đầu
thì “Phạm” là tiếng Ấn độ, Hán dịch là Tịch
tĩnh, Niết bàn; “Chí” là tiếng Trung quốc,
quyết chí cầu Phạm, cho nên ghép chung 2
chữ lại thành là Phạm chí(nửa Ấn nửa Tàu).
Các Phạm chí thấy ghi rải rác trong kinh
điển như Phạm chí Trường trảo, Phạm chí
Loa kế... đều là Bà la môn, sau trở thành
đệ tử nổi tiếng của đức Phật. Ngoài ra, con
gái của Phạm chí, hoặc cô gái tu theo đạo
Phạm, gọi là Phạm nữ.
[X. kinh Mã ấp trong Trung a hàm Q.48;
kinh Tăng nhất a hàm Q.9; kinh Pháp cú
Q.hạ; Đại nhật kinh sớ Q.4]. (xt. Bà La Môn).
II. Phạm Chí.
Từ gọi chung tất cả những người xuất
12122

gia của ngoại đạo Ấn độ. Luận Đại

12123

[X. Xuất tam tạng kí tập Q.4; Khai
nguyên thích giáo lục Q.5, 15].
PHẠM CHÍ ÁT BA LA DIÊN VẤN CHỦNG TÔN
KINH
Cũng gọi Phạm chí Át la diên vấn chủng
tôn kinh, Phạm chí vấn chủng tôn kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Trúc đàm vô
PHẠM CHÍ A BẠT KINH

12124

P
lan dịch vào khoảng năm Thái nguyên thứ
6 đến năm Thái nguyên 20 (381-395) đời
Đông Tấn, được thu vào Đại chính tạng
tập 1.
Nội dung kinh này thuật lại việc Bà la
môn Át ba la diên (Phạm: Assalàyano)
cùng với 500 Bà la môn khác cùng đến vườn
ông Cấp cô độc trong khu rừng cây của
Thái tử Kì đà để vặn hỏi đức Phật về luận
thuyết Chủng tính bình đẳng, Tự tính
thanh tịnh, đức Phật dùng việc xuống suối
tắm gội, vua được bầy tôi hiền và các thí
dụ về lửa, sinh ra, mặt trời, mặt trăng, cha
mẹ hội hợp v.v... để giải thích người ta sinh
ra là bình đẳng, chỉ do việc làm cao thượng
hoặc xấu xa mà khiến người ta trở thành
sang, hèn khác nhau mà thôi.
Kinh này là bản dịch khác của kinh A
nhiếp hòa trong Trung a hàm quyển 37 và
nội dung cũng tương đương với bài kinh 93
trong Trung bộ (Majjhima-nikàya) bằng
tiếngPàli thuộc Nam truyền.
[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.7; Đại đường
nội điển lục Q.3; Khai nguyên thích giáo lục
Q.3].
PHẠM CHUNG
Cũng gọi Đại chung, Điếu chung, Chàng
chung, Hồng chung, Kình chung.
Chỉ cho quả
chuông lớn của các
chùa viện.
Phạm nghĩa là
thanh tịnh, vì
chuông được dùng
vào việc Phật, mà
12125

Phật thì là thanh
tịnh, do đó chuông
được gọi là Phạm
chung(chuông thanh
tịnh). Các chùa viện
lớn ở Trung quốc
phần nhiều đều có xây lầu để treo Phạm
chung. Nguồn gốc của Phạm chung ở Trung
quốc không được rõ, có lẽ bắt đầu được
tạo vào đời Hậu Chu (giữa thế kỉ X) về
sau, chủ yếu được đúc bằng đồng xanh.
Chuông có hình dáng không nhất định,
thông thường cao khoảng 4 thước và đường
kính chừng 2 thước (Tàu). Phần trên cùng
của Phạm chung gọi là Long đầu(đầu rồng)
có quai để treo, phần gần miệng Phạm
chung có những cái núm để đánh.
[X. Quảng hoằng minh tập Q.28; Tục
cao tăng truyện Q.29]. (xt. Chung).
PHẠM CHÚNG THIÊN
Phạm: Brahma-pàriwadya-deva.
Hán âm: Phạm ba lê sa thiên.
Cũng gọi: Phạm thân thiên.
Tầng trời thứ nhất trong các tầng trời
thuộc cõi Sắc. Vì tầng trời này là nơi Thiên
chúng do Đại Phạm vương thống lãnh cư
trú, nên gọi là Phạm chúng thiên. Thiên
chúng ở đây thân cao nửa do tuần, sống lâu
nửa kiếp. Ngoài ra, kinh Trường a hàm
quyển 20 cũng dịch Phạm ca di thiên (Phạm:
Brahman-kàyika-deva) là Phạm thân
thiên, là tên gọi chung của các tầng trời Sơ
thiền thuộc cõi Sắc.
[X. luận Phật địa Q.5; luận Câu xá Q.8,
11; luận Tạp a tì đàm tâm Q.2]. (xt. Phạm
Thiên).
PHẠM CỔ NÔNG (1881-1952)
........
12126

Cư sĩ Phật giáo Trung quốc, người huyện
Gia hưng, tỉnh Chiết giang, hiệu Kí đông,
Huyễn am, bút danh Hải thi đạo nhân. Lúc
còn trẻ, ông từng du học ở Nhật bản, sau
khi về nước, ông dốc hết tâm lực vào việc
hoằng pháp.
Năm Dân quốc 20 (1931), ông giữ chức
Tổng biên tập của Thượng hải Phật học
PHẠM CỔ NÔNG
Phạm chung
(được đúc vào đời Minh)

12127

P
4037
thư cục. Năm Dân quốc 24 (1935), ông
làm Chủ bút tờ Nhật báo Phật giáo, là tờ
Nhật báo đầu tiên của Phật giáo Trung
quốc. Năm Dân quốc 40 (1951), ông giữ
chức Lâm trưởng của Thế giới Phật giáo
cư sĩ lâm.
Ông có các tác phẩm: Huyễn am văn tập,
Cổ nông Phật học vấn đáp, Hải triều âm
văn khố, Phật học bách khoa tùng thư và
phiên dịch luận Phát thú.
PHẠM CUNG
Vốn chỉ cho cung điện của Phạm thiên,
sau được dùng làm tên gọi chung các chùa
viện Phật giáo.
Phẩm Hóa thành dụ kinh Pháp hoa
quyển 3 (Đại 9, 23 thượng) nói: “Cung điện
Phạm thiên sáng chói rực rỡ, gấp bội ánh
sáng thường”.
[X. Lương cao tăng truyện quyển 13].
PHẠM DIỄN NA QUỐC
Tên 1 vương quốc xưa trong dãy núi
Hindu Kush, nay thuộc lãnh thổ nước Afghanistan.
Phạm diễn na, tên tiếng Phạm
làBàmiyan, cũng gọi Phạm dương, Vọng
diễn, Phàm diễn, hiện nay thường gọi là
Ba mễ an (Bamian), Ba mễ ương, Ba mễ
dương. Nước này chính là con đường giao
thông từ nước Kiện đà la đến các nước Đổ
hóa la, Du na..., đại đô thành nước này
nằm dựa vào sườn núi, sản xuất lúa mì,
chăn nuôi gia súc, khí hậu rất lạnh, phong
tục cứng cỏi. Vào thời các vua Tùy dượng
đế và Đường thái tông, nước này từng đến
triều cống Trung quốc.
Vào thế kỉ III trước Tây lịch, vua A dục
12128

từng phái Truyền đạo sư đến nước này
truyền bá Phật pháp. Về sau, vua Ca nị sắc
ca xây dựng già lam, Phật giáo dần dần hưng
thịnh. Vua cho đục mở rất nhiều hang động
và tạc những pho tượng Phật bằng đá rất
lớn. Quần thể hang động này được gọi là
Ba mễ dương thạch quật(được đục mở từ
khoảng thế kỉ III đến thế kỉ VII). Pho tượng
Phật ở hang đá phía đông cao 53m và tượng
Phật ở hang phía tây cao 35m, là 2 pho
tượng lớn nhất trong quần thể hang động
này. Ở đây có tới cả nghìn hang đá lớn
nhỏ, chủ yếu khắc tượng Phật, hiện còn
sót lại 1 số các bức bích họa, Phật khám,
thiên tỉnh, tượng phi thiên... là 1 trong
những di tích quan trọng của mĩ thuật Phật
giáo.
Vào đầu thế kỉ XIII, nước Phạm diễn
na bị Thành cát tư hãn chinh phục, tiếp
sau đó lại bị tín đồ Hồi giáo xâm chiếm
và phá phách, khiến cho Phật giáo nước
này phải suy vong. Đầu thế kỉ XX, có rất
nhiều nhà khảo cổ đến đây nghiên cứu
các di tích Phật giáo. Nhưng rất đau xót
là vào tháng 3 năm 2001 vừa qua, toàn
bộ khu di tích Phật giáo ở Bamian đã bị
Hồi giáo Taliban cuồng tín dùng chất nổ
và hỏa tiễn phá hủy hoàn toàn, khiến cho
cả thế giới phải phẫn nộ và lên án!(Người
dịch).
[X. Đại đường đại từ ân tự Tam tạng pháp
sư truyện Q.2; Vãng ngũ thiên trúc quốc
truyện; Tùy thư tây vực liệt truyện; Notice
Archéologique de la valléeBàmiyan, 1923,
par A.Foucher].
PHẠM DIỄN NA QUỐC
Toàn cảnh quần thể hang động Bamian

12129

P
PHẠM ĐÀN
Phạm, Pàli: Brahma-daịđa.
Cũng gọi Phạm đát.
Hán dịch: Mặc sấn, Phạm pháp, Phạm
thiên pháp trị, Phạm trượng.
Một cách trị tội các tỉ khưu hoặc tỉ khưu
ni phạm giới.
Duy ma kinh lược sớ quyển 1 (Đại 38,
568 thượng) nói: “Phạm đàn là phép trị tội
của Phạm thiên, tức lập riêng 1 cái đàn,
bắt người phạm pháp vào trong đó, các
Phạm chúng không được nói chuyện với
người ấy”.
Về sau, đức Phật cũng phỏng theo pháp
này mà chế định pháp trị tội đối với tỉ khưu,
tỉ khưu ni vi phạm giới luật.
Cứ theo kinh Du hành trong Trường A
hàm quyển 4, đức Phật bảo ngài A nan: “Sau
khi ta nhập Niết bàn, nếu tỉ khưu Xiển nộ
(Pàli:Channa, tức Xa nặc) không thuận
theo uy nghi, không chịu nghe lời răn dạy,
thì ông nên cùng với đại chúng dùng pháp
Phạm đàn mà trị phạt, đồng thời, bảo các tỉ
khưu khác không được nói chuyện và làm
việc chung với Xiển nộ”.
Xa nặc là 1 trong nhóm 6 tỉ khưu
thường làm những việc xấu xa, không hòa
hợp với chúng tăng, vì thế mà đức Phật đã
chế định pháp Phạm đàn này để răn dạy
các tỉ khưu khác.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.37; luật Ngũ
phần Q.30; luận Đại trí độ Q.2; Phạm võng
kinh Pháp tạng sớ Q.6; Tứ phần luật hành
sự sao tư trì kí Q.7]. (xt. Phạm Phạt).
PHẠM ĐÀN CHỈ ĐA NA LÂM
12130

Chỉ cho khu rừng trong đó có các vị tiên
và Phạm chí ở ẩn. Khu rừng này thường phát
ra mùi thơm ngào ngạt.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.5].
PHẠM ĐẠO
Chỉ cho sự tu hành thiền tịnh để đoạn
trừ dâm dục.
Kinh Tạp thí dụ (Đại 4, 529 trung) nói:
“Phạm thiên vương này đã dứt sạch hết
các thứ dâm dục, sân hận, vì thế nói rằng:
“Nếu có người tu hành thiền định, đoạn
trừ dâm dục thì gọi là Thực hành Phạm
đạo”.
[X. luận Đại trí độ Q.8]. (xt. Phạm).
PHẠM ĐẠO SINH (?-?)
Nhà điêu khắc tượng Phật Trung quốc
sống vào cuối đời Minh đầu đời Thanh.
Lúc khởi công xây cất chùa Vạn phúc
(1661), bản sơn của tông Hoàng bá của
Nhật bản, Thiền sư
Ẩn nguyên đặc biệt
mời Phạm đạo sinh
từ Trung quốc sang
Nhật bản để tạc
tượng Phật theo kiểu
tượng Hoàng bá.
Phương pháp tạc
tượng của ông rất
đặc thù nên đã có
ảnh hưởng rất sâu
đậm đối với giới điêu
khắc Nhật bản thời
Giang hộ.
PHẠM ĐIỂN
Từ ngữ chỉ chung cho các kinh điển của
Phật giáo. Bởi vì những kinh điển của Phật
giáo truyền đến Trung quốc từ Phạm độ
(Ấn độ), cho nên gọi là Phạm điển.
12131

Ngoài ra, những sách vở được viết bằng
tiếng Phạm cũng gọi là Phạm điển.
(xt. Phạm Bản).
PHẠM ĐIỂN
Tượng Vi Đà Thiên
do Phạm Đạo Sinh tạc

12132

P
4039
PHẠM GIÁP
Cũng gọi Kinh pháp.
Chỉ cho bản kinh viết bằng tiếng Phạm
trên lá bối.
Thời xưa chưa có giấy, những sách vở
phần nhiều được viết trên lá của cây Bối
đa la (Phạm:Pattra). Những lá bối được
phơi khô, cắt xén theo 1 khuôn khổ nhất
định, viết văn kinh xong, rồi chồng lên
nhiều lớp. Sau đó, để khỏi lẫn lộn và rơi
mất, người ta dùng 2 miếng ván gỗ mỏng
đặt ở phía trên và phía dưới lớp lá bối để
kẹp lại(giáp)và buộc bằng dây cho chặt,
gọi là Phạm giáp.
Ngoài ra, những kinh điển bắt chước theo
hình thức này, cũng gọi là Phạm giáp.
[X. kinh Tín lực nhập ấn pháp môn Q.5;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.16].
PHẠM GIỚI NGŨ SUY
Gọi tắt: Ngũ suy.
I. Phạm Giới Ngũ Suy.
Chỉ cho 5 thứ suy hao của người vi phạm
giới luật.
Cứ theo kinh Du hành trong Trường a
hàm quyển 2 và Thích thị yếu lãm quyển
thượng, thì 5 thứ suy hao của người phạm
giới là:
1. Cầu tiền của không được như ý.
2. Nếu có được tiền của thì cũng hao tổn
hết ngay.
3. Không được mọi người yêu kính.
4. Tiếng xấu lan truyền rộng khắp.
5. Sau khi chết rơi vào địa ngục.
[X. kinh Bát nê hoàn Q.thượng; kinh Đại
12133

thừa lí thú lục ba la mật đa Q.3].
II. Phạm Giới Ngũ Suy.
Cũng gọi Phạm giới ngũ quá, Phá giới
ngũ quá.
Gọi tắt: Ngũ quá.
Chỉ cho 5 lỗi của người phạm giới.
Cứ theo luật Tứ phần quyển 59, thì người
phá giới có 5 thứ lỗi sau đây:
1. Tự làm hại mình.
2. Bị người trí chê cười.
3. Tiếng xấu đồn xa.
4. Lúc sắp chết sinh tâm hối hận.
5. Sau khi chết đọa vào đường ác.
(xt. Ngũ Quá).
PHẠM HẠNH
Phạm: Brahma-caryà.
Pàli:Brahma-cariya.
Hán dịch: Tịnh hạnh.
Chỉ cho hạnh thanh tịnh mà người xuất
gia và tại gia tu tập.
Bà la môn giáo chia đời người làm 4
thời kì, trong đó, thời kì thứ nhất gọi là
Phạm hạnh kì (Phạm: Brahma-carin),
trong thời kì này, người Bà la môn phải
giữ giới cấm dâm dục, học Phệ đà và những
nghi thức cúng tế... Trong Phật giáo thì
giữ gìn các giới đã thụ nói chung, gọi là
Phạm hạnh.
Theo kinh Thập thượng trong Trường
a hàm quyển 9, có đầy đủ thiền định,
thuận, nghịch đều không chướng ngại
trong 8 giải thoát, thì gọi là Phạm hạnh
cụ túc.
Kinh Đại phương quảng đại tập quyển
7 và kinh Đại bảo tích quyển 86 thì cho
rằng thực hành Bát chánh đạo là Phạm
hạnh.
Kinh Đại bát niết bàn quyển 15 (bản
12134

Bắc) cho rằng 4 tâm Vô lượng(từ, bi, hỉ, xả)
là Phạm hạnh, trụ trong 7 thiện pháp, gọi
là Phạm hạnh cụ túc...
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.30; luận
Du già sư địa Q.29; Pháp hoa huyền nghĩa
Q.4; Pháp hoa nghĩa sớ Q.7]. (xt. Ngũ
Hạnh).
PHẠM GIỚI NGŨ SUY

12135

P
PHẠM HOÀNG
Từ tôn xưng đức Phật.
Đức Phật đản sinh ở phía bắc Phạm độ
(Ấn độ), là Hoàng đế của các pháp, cho nên
gọi là Phạm hoàng. Phía tây bắc Phạm độ
tức là vườn Lam tì ni ở tây bắc Ấn độ, nay
thuộc lãnh thổ nước Nepal.
[X. bài Tựa trong Chỉ quán phụ hành
truyền hoằng quyết].
PHẠM HỌC TÂN LƯƠNG
Tác phẩm, khoảng 1.000 quyển, do tôn
giả Ẩm quang Từ vân người Nhật bản biên
soạn và theo sự suy đoán của các học giả cận
đại thì sách được hoàn thành vào năm Minh
hòa thứ 3 (1766).
Nội dung sách này sưu tập các chữ Phạm
và những tư liệu tham khảo để giúp cho
việc học tập, nghiên cứu tiếng Phạm được
tiện lợi. Toàn sách được chia làm 7 bộ: Bản
thuyên, Mạt thuyên, Thông thuyên, Biệt
thuyên, Lược thuyên, Quảng thuyên và Tạp
thuyên. Bộ thứ nhất thu chép các bản Phạm
và các sách vở viết trên lá bối do các sư
mang về. Bộ thứ hai sưu tập các bản dịch
về danh hiệu Phật, văn kệ, Đà la ni... Bộ
thứ ba thu chép các văn hiến về biểu đồ
chữ Phạm, sách vở tiếng Phạm như: Tất
đàm chương, Tất đàm tự kí... Bộ thứ tư
thu chép 29 bộ sách liên quan đến Phạm
ngữ học như: Phạm ngữ thiên tự văn, Phiên
dịch danh nghĩa đại tập...Bộ thứ năm chủ
yếu nói rõ về thể chữ, cách viết, phù hiệu
chữ Phạm. Bộ thứ sáu giải thích về danh
hiệu của Phật, danh hiệu Pháp tạng... Bộ
thứ bảy thu chép các văn hiến tham khảo
12136

về tiếng Phạm như: Tất đàm sáng học sao,
Ngoại quốc văn tự, Kỉ hành...
Đây là bộ sách tham khảo mà người
nghiên cứu tiếng Phạm cần phải có, nó
bao gồm tất cả các tư liệu ở Nhật bản
đương thời, xứng đáng được gọi là sự
nghiệp to lớn mà thời bấy giờ không có gì
sánh được. Nguyên bản hiện được cất giữ
ở chùa Cao quí tại Hà nội, phủ Đại phản,
Nhật bản.
PHẠM KHIẾP ẤN
Chỉ cho ấn thứ 8 trong “Tùy cầu bát
ấn” của bồ tát Đại tùy cầu thuộc Mật giáo,
tức là Nhất thiết Như lai tùy tâm chân ngôn
ấn. Ấn tướng là: Năm ngón của 2 tay mở
ra, tay trái ngửa lên, đặt ở trước ngực; tay
phải úp lên tay trái, 2 tay hợp 1, bàn tay
hơi co.
Ngoài ra, bồ tát Bát nhã và bồ tát Văn
thù cũng kết thủ ấn này.
PHẠM KÌ (1296-1370)
Thiền sư Trung quốc sống vào đời
Nguyên, người Tượng sơn, Minh châu (Chiết
giang), họ Chu, tự Sở thạch, tiểu tự Đàm
diệu.
Sư xuất gia năm lên 9 tuổi, 16 tuổi thụ
giới Cụ túc, năm 22 tuổi làm thị giả ở chùa
Đạo tràng và trông coi Tạng kinh. Một
hôm, sư xem kinh Thủ lăng nghiêm có
chỗ tỉnh ngộ, nhưng không hiểu được ý
trong văn kinh và vẫn còn vướng mắc nơi
danh tướng. Sau, sư đến Kính sơn tham
học ngài Nguyên tẩu Hành đoan, lúc đầu
trong lòng vẫn còn nhiều mối ngờ. Bấy
giờ, vua Anh tông ban sắc triệu người viết
giỏi, sư được chọn vào cung. Một hôm, sư
nghe tiếng trống trên lầu phía tây thành,
sư hoát nhiên triệt ngộ, được nối pháp
12137

ngài Nguyên tẩu, lúc đó sư 29 tuổi. Về
sau, sư lần lượt trụ ở các chùa Phúc trăn ở
Hải diêm, chùa Vĩnh tộ ở Thiên ninh,
chùa Báo các ở núi Phượng sơn tại Hàng
châu, chùa Bản giác ở Gia hưng... Năm
PHẠM HỌC TÂN LƯƠNG

12138

P
4041
Chí chính thứ 7 (1347), sư
được vua ban hiệu Phật Nhật
Phổ Chiếu Tuệ Biện Thiền Sư.
Đầu năm Hồng vũ đời Minh,
sư được vua ban sắc thuyết
pháp ở Tưởng sơn(tức núi
Chung sơn ở phía đông bắc huyện
Giang ninh, tỉnh Giang tô).
Năm Hồng vũ thứ 3 (1370) sư
thị tịch, hưởng thọ 75 tuổi.
Sư để lại các trứ tác: Sở thạch Phạm kì
ngữ lục 20 quyển, Tây trai tịnh độ thi 3
quyển, Thướng sinh kệ, Bắc du Phượng
sơn tây trai 3 tập, Họa Thiên thai tam
thánh thi.
[X. Sở thạch Phạm kì thiền sư ngữ lục
tự; Phật nhật phổ chiếu tuệ kiện thiền sư
tháp minh; Thích thị kê cổ lược tục tập
Q.2; Nam Tống Nguyên Minh thiền lâm
tăng bảo truyện Q.10; Tục đăng chính
thống Q.15].
PHẠM KINH
Phạm: Brahma-sùtra.
Cũng gọi Phệ đàn đa kinh (Phạm:
Vedànta-sùtra), Căn bản tư duy kinh
(Phạm:Sarìraka-sùtra).
Thánh điển căn bản của học phái Phệ
đàn đa (Phạm:Vedànta) trong 6 phái Triết
học Ấn độ, do Bạt đa la diễn na (Phạm:
Bàdaràyaịa) soạn vào khoảng thế kỉ I trước
Tây lịch và trở thành hình thức nhất định
trong khoảng thời gian từ năm 400 đến 450
Tây lịch.
Kinh này gồm có 4 thiên, 16 chương,
555 bài tụng, văn tự mỗi bài tụng rất đơn
12139

giản, nhưng nếu không được giải thích
truyền trao thì khó mà hiểu được ý nghĩa
hàm súc của nó. Vì thế các học giả đời sau
đều giải thích rộng rãi, mỗi người mỗi ý lại
tạo thành nhiều thuyết lộn xộn, do đó đã
hình thành nhiều hệ phái Phệ đàn đa. Đây
là 1 đặc điểm lớn để nghiên cứu kinh này.
Nội dung kinh này noi theo phương
thức minh tưởng của Phệ đà, tổng hợp các
tư tưởng căn bản về hình nhi thượng học
của các Triết gia Áo nghĩa thư, phê phán,
chỉnh lí thêm, rồi chỉ ra rằng đấng Phạm
tuyệt đối là nguyên nhân, là động lực cho
sự sinh thành, tồn tục và huyễn diệt của
thế giới. Sự sáng tạo thế giới là sự biểu hiện
huyễn hóa của Phạm, tức là Phạm sinh ra
hư không, hư không sinh ra gió, gió tạo ra
lửa, lửa sinh ra nước, nước sinh ra đất mà
hình thành thế giới. Đó là quá trình hình
thành, còn quá trình huyễn diệt của thế
giới thì đi ngược chiều; chỉ có bậc Thượng
trí mới có khả năng đem Chân ngã hợp
nhất với Phạm mà ra khỏi vòng luân hồi
của “Ngã cá thể”.
Điểm nổi bật trong toàn bộ kinh là 1
mặt làm sáng tỏ học thuyết của mình, mặt
khác, phê bình, công kích và bác bỏ giáo lí
của các phái khác trong cùng thời đại, đặc
biệt đối với học thuyết của phái Số luận
(Phạm: Sàôkhya) thì thái độ công kích
rất kịch liệt. Ngoài ra, các phái Du già,
Thắng luận, Phật giáo, Kì na giáo, phái Thú
chủ, phái Thuận thế... cũng thường bị công
kích. Phần nói về Phật giáo phần nhiều tập
trung ở chương 2 của thiên thứ 2. Kinh
này cùng với Áo nghĩa thư (Phạm:
Upaniwad), Bạc già phạm ca (Phạm:
Bhagavad-gìtà) v.v... đều là những kinh
12140

điển trọng yếu về mặt văn hóa và lịch sử
của Ấn độ.
Kinh này có rất nhiều sách chú thích,
quan trọng hơn cả thì có:
-Phạm kinh chúcủaZaíkara, nói rõ
về “Bất nhị nhất nguyên luận” Phạm Ngã
nhất thể tuyệt đối.
-Phạm kinh chú củaRàmànuja, nói rõ
về “Chế hạn nhất nguyên luận”, trong đó,
mối quan hệ giữa Phạm và Ngã giống như
bộ phận và toàn thể.
PHẠM KINH
Bút tích của
ngài Phạm Kì

12141

P
-Phệ đàn đa tinh yếu(Phạm:Vedantasàra)
củaSadànanda.
[X. Ànandàzrama Sanskrit Series,
1900; The Brahmasùtras ofBàdaràyaịa,
1923-1924, by S.K. Belvalkar].
PHẠM LỊCH
Lịch pháp của Ấn độ. Phạm vốn không
có nghĩa là Ấn độ, nhưng các nhà Phật học
Trung quốc cho rằng Tất đàm là văn tự Ấn
độ, do Phạm thiên tạo ra, cho nên gọi là
Phạm tự, vì thế “Phạm” trở thành đại danh
tự chỉ cho Ấn độ. Còn từ Phạm lịch là chỉ
chung cho lịch pháp của Ấn độ, đã được sử
dụng từ bao giờ thì không rõ.
[X. Phật giáo Đại học học báo 27]. (xt.
Phật Quốc Lịch Tượng Biên, Phật Giáo Lịch
Pháp).
PHẠM LUÂN
Pàli: Brahma-cakka.
Tên gọi khác của Pháp luân. Có nhiều
cách giải thích:
1. Lúc đức Phật mới thành Phật, Phạm
thiên vương thỉnh Phật chuyển pháp luân,
cho nên Pháp luân được gọi là Phạm luân.
2. Phật là bậc Chân Phạm, bánh xe pháp
do bậc Chân Phạm vương quay chuyển gọi
là Phạm luân.
3. Vì bánh xe pháp có năng lực diệt trừ
các phiền não, nên gọi là Phạm luân.
4. Vì người đời cho Phạm là tôn quí, nên
tôn xưng Pháp luân là Phạm luân.
5. Phạm nghĩa là thanh tịnh, sự thuyết
pháp của đức Phật thanh tịnh, nên gọi là
Phạm luân.
6. Vì đức Phật dùng 4 tâm Phạm hạnh
12142

(4 tâm Vô lượng) để quay bánh xe pháp, cho
nên gọi là Phạm luân.
Ngoài ra, luận Đại trí độ quyển 25 phân
biệt giữa Phạm luân và Pháp luân như sau:
Phạm luân hiển bày 4 tâm vô lượng, nhờ tu
4 tâm vô lượng mà được đạo, hiển bày Tứ
thiền, tu thiền định Thánh đạo; còn Pháp
luân thì hiển bày pháp Tứ đế, nhờ pháp khác
mà được đạo, hiển bày 37 phẩm, tu trí tuệ
Thánh đạo.
[X. luận Đại trí độ Q.8; luận Câu xá
Q.24]. (xt. Pháp Luân).
PHẠM MA
Từ gọi chung cho Phạm và Ma. Phạm
là Phạm vương, đứng đầu cõi trời Sơ thiền,
đại biểu cho các vị trời ở cõi Sắc. Còn Ma
là Tha hóa tự tại thiên, đứng đầu tầng trời
thứ 6 của cõi Dục, đại biểu cho các vị trời
ở cõi Dục.
[X. phẩm Tựa kinh Pháp hoa]. (xt. Đại
Phạm Thiên, Tha Hóa Tự Tại Thiên).
PHẠM MA DU KINH
Cũng gọi Phạm ma dụ kinh.
Kinh, 1 quyển, do cư sĩ Chi khiêm dịch
vào khoảng từ năm Hoàng vũ thứ 2 đến
năm Kiến hưng thứ 2 (223-253) đời Ngô,
được thu vào Đại chính tạng tập 1.
Nội dung kinh này thuật lại việc Bà la
môn Phạm ma du (Phạm: Brahmàyu) hoài
nghi về 32 tướng của đức Phật. Về sau, nhân
thấy được 32 tướng như tướng lưỡi rộng
dài, tướng mã âm tàng... của đức Phật, Bà
la môn Phạm ma du rất vui mừng, khen
ngợi và qui y đức Phật. Phật liền nói về yếu
chỉ của đạo cho Phạm ma du nghe, nghe
xong, tâm của Phạm ma du được mở tỏ,
chứng quả A na hàm, ít lâu sau thì mệnh
chung.
12143

Kinh này là bản dịch khác của kinh Phạm ma trong Trung a hà

12144

linh hồn của nhân loại cho đến tất cả sinh
vật tùy theo nghiệp lực mà mỗi loài đều
có hình thức luân hồi khác nhau. Mục
PHẠM NGÃ NHẤT NHƯ

12147

P
đích cao nhất của nhân sinh là làm thế
nào để thoát ra khỏi vòng luân hồi ấy.
Muốn vậy thì điều kiện tiên quyết là phải
hiểu rõ chân lí căn bản: “Phạm Ngã Nhất
Như”, đồng thời, tiêu diệt nghiệp lực, thì
lập tức chấm dứt luân hồi đau khổ của
kiếp người.
Trong Bách đạo phạm thư (Phạm:
Zatapatha-brahmaịa) và Tiền đa quí da
áo nghĩa thư (Phạm: Chàndogyaupaniwad),
hai Triết gia Áo nghĩa thư là
Thiểm địch nhĩ da (Phạm: Zàịđilya, sống
vào khoảng thế kỉ VI, VII trước Tây lịch) và
Ô đạt lạp khách (Phạm: Uddàlaka, sống
vào khoảng thế kỉ VI, VII trước Tây lịch)
mới nêu rõ căn cứ của 2 mệnh đề “Ta là
Phạm” (Phạm: Ahaô brahmàsmi) và “Cái
ấy là ngươi” (Phạm:Tat tvam asi). Tư tưởng
này trở thành học thuyết trung tâm của phái
Phệ đàn đa (The

12148

của quân Nhật. Năm Quang hải quân thứ
5 (1613), chùa được xây dựng lại. Trong
chùa hiện có tòa Đại hùng bảo điện rất
nguy nga hoành tráng và khá nhiều lầu gác,
là 1 trong những ngôi chùa nổi tiếng hiện
nay của Hàn quốc. Chùa này có 33 chùa
phụ thuộc.
[X. Triều tiên Phật giáo thông sử; Triều
tiên tự sát tam thập nhất bản sơn tả chân
thiếp].
PHẠM NGỮ
Sanskrit.
Cũng gọi Thiên trúc ngữ.
Văn tự tiêu chuẩn của Ấn độ cổ đại,
thuộc ngữ hệ Ấn Âu. Các sách như: Phệ đà,
Phạm thư, Sâm lâm thư, Áo nghĩa thư và
kinh điển của Phật giáo Bắc truyền đều được
viết bằng ngữ văn này.
Sanskritbắt nguồn từ chữ Saôskfta
(nghĩa là hoàn thành). Trung quốc và Nhật
bản căn cứ vào truyền thuyết cho rằng ngôn
ngữ này là do Phạm thiên sáng tạo ra, cho
nên gọi là Phạm ngữ hoặc Thánh ngữ. Để
phân biệt với tục ngữ thông dụng trong dân
gian, Phạm ngữ được gọi là Nhã ngữ. Nói
theo nghĩa rộng, Phạm ngữ được chia làm 2
loại là: Phệ đà Phạm ngữ (Vedic Sanskrit)
và Cổ điển Phạm ngữ (Classical Sanskrit).
Phệ đà Phạm ngữ là ngôn ngữ Thánh điển
(Phệ đà) của Bà la môn giáo; còn Cổ điển
Phạm ngữ là do nhà Văn pháp học Ba nhĩ
ni (Phạm: Pàịini) qui định thêm về văn
pháp mà tập đại thành.
Cứ theo sự nghiên cứu của các học giả
cận đại, thì vào khoảng 2.000 năm trước
PHẠM NGƯ TỰ
Cổng Nhất trụ của chùa Phạm ngư

12149

P
4045
Tây lịch, dân tộc Aryan từ phía tây bắc xâm
nhập Ấn độ, đuổi hết thổ dân địa phương
mà chiếm lấy khu vực Ngũ hà (Phạm:
Paĩjàb) để định cư. Ở đây, họ đã biên tập
Lê câu phệ đà (Phạm: Fg-veda) đầu tiên
trong 4 Phệ đà. Sau đó không lâu, họ lại
tiếp tục soạn thuật Phạm thư để giải thích
những lời tế trong Phệ đà, rồi đến Sâm lâm
thư và Áo nghĩa thư để phát huy ý nghĩa
thâm sâu của lời tế; cuối cùng là “Bản kinh”
(Phạm:Sùtra) nói sơ lược về yếu nghĩa của
Phạm thư. Ngôn ngữ được sử dụng trong
các Thánh điển trên đây được gọi chung là
Cổ đại Phạm ngữ (Ancient Sanskrit), Phệ
đà Phạm ngữ, tức ngôn ngữ Thánh điển ở
khoảng 1.500 năm đến 500 năm trước Tây
lịch. Tương đối với ngôn ngữ Thánh điển
này, ngôn ngữ được sử dụng trong 2 tác
phẩm Sử thi lớn của Ấn độ là
Mahàbhàrata và Ràmàyaịa thì thuộc
loại Phạm ngữ cổ điển, nhưng vì có bao
hàm rất nhiều ngôn ngữ thông tục, nên
đặc biệt được gọi là “Phạm ngữ Tự sự thi”
(Epic Sanskrit).
Về các sách Văn pháp của Phạm thư
thì từ xưa đã có “Tự vựng” (Phạm:
Nighaịta), luận “Ni lộc đa” (Phạm:
Nirukta), tức sách chú thích “Tự vựng”
được soạn vào thế kỉ V Tây lịch. Về sau,
Ba nhĩ ni căn cứ vào luận Ni lộc đa và
tham khảo các sách Văn pháp khác, rồi
dùng ngữ pháp của “Bản kinh” mà soạn
thành luận Thanh minh kí, đây tức là luận
Tì già la (Phạm:Vyàkaraịa), sau lại chú
thích thêm Pataĩjali
12150

làm cho văn pháp của
cổ Ấn độ được xác lập
vững chắc. Do đó,
Phạm ngữ Phệ đà đã
diễn tiến theo thời đại,
dần dần phát triển
thành Phạm ngữ cổ
điển với hình thức nhất
định và cũng dần dần trút bỏ những dụng
ngữ dung tục.
Trong 18 loại Thánh điển Phú lan na
(Phạm: Puràịa) thì Ái kinh (Phạm:
Kàma-zàstra) và các Thánh điển Phật giáo
như: Phật sở hành tán (Phạm: Buddhacarita),
Đại sự (Phạm:Mahàvastu), Bản
sinh man (Phạm:Jàtakamàlà) v.v... đều
được viếtbằngPhạm ngữ cổ điển. Và, để
phân biệt với Phạm ngữ cổ, tiếng Phạm
được sử dụng trong các kinh điển của Phật
giáo đặc biệt được gọi là Phạm ngữ Phật
giáo (Buddhist-Sanskrit). Lại nữa, vì Phạm
ngữ được sử dụng trong kinh Phật giáo đã
lẫn lộn với rất nhiều tục ngữ, không còn
là Phạm ngữ thuần túy, tạo nên 1 hình
thái hết sức phức tạp, cho nên cũng gọi là
Phạm ngữ Phật giáo hỗn tạp (Buddhist
Hybrid Sanskrit).
Vào khoảng thế kỉ VIII Tây lịch, người
Ấn độ tiến xưống miền Nam, mang theo
Phạm ngữ với họ đến tận các nước vùng
Đông Nam Á, kết quả, đối với văn học Đạt
la tì đồ (Phạm:Dràviđa) ở Nam Ấn độ và
văn học các nước vùng Đông Nam Á, Phạm
ngữ đều đã có ảnh hưởng rất lớn. Vào khoảng
thế kỉ X, do sự phát đạt của các loại ngôn
ngữ địa phương tại Ấn độ cận đại, cùng với
sự xâm lăng của tín đồ Hồi giáo, Phạm ngữ
đã dần dần mất thế đứng và cuối cùng chỉ
12151

còn tồn tại trong địa vị của 1 ngôn ngữ cổ
điển mà thôi.
Tóm lại, Phạm ngữ là thứ ngôn ngữ có
hệ thống Văn pháp rất phức tạp; trong giới
PHẠM NGỮ
Bản viết tay Lê câu phệ đà bằng tiếng Phạm

12152

P
trí thức Ấn độ hiện đại, Phạm ngữ phần
nhiều vẫn còn được dùng để viết sách.
Về phần chữ cái (Phạm: Akwara) của
Phạm ngữ thì có 47 âm, nếu thêm vào 3
âm là: Aô,a# và kwa, thì thành 50 âm.
Các danh từ, đại danh từ và hình dung từ
được chia làm 3 môn là: Tính, Số và Cách.
Trong đó, về Tính thì có nam tính, nữ
tính và trung tính; Số thì có số đơn, số
đôi và số kép; Cách thì có thể cách, nghiệp
cách, cụ cách, vi cách, tòng cách, thuộc
cách, y cách và hô cách. Mỗi 1 chữ Phạm
tùy theo Tính, Số, Cách khác nhau mà vĩ
ngữ phải được thay đổi. Động từ thì có
Chủ động và Bị động; Thời thì có quá
khứ, hiện tại, vị lai, cũng đều có biến đổi
vĩ ngữ...
Ở Trung quốc có khá nhiều sách vở để
nghiên cứu Phạm ngữ như: Phiên Phạm
ngữ, 10 quyển (Bảo xướng), Nhất thiết kinh
âm nghĩa (Huyền ứng, Tuệ lâm, Hi lân),
Hoa nghiêm kinh âm nghĩa (Tuệ uyển), Tất
đàm tự kí (Trí quảng), Phạm ngữ thiên tự
văn (Nghĩa tịnh), Phiên dịch danh nghĩa
tập (Pháp vân)...
[X. phẩm Chấp mị giả nghi tắc trong
kinh Đại phương quảng bồ tát Văn thù sư
lợi căn bản nghi quĩ Q.18; luận Đại tì bà sa
Q.79, 172; A History of Ancient Sanskrit
Literature by Max Müller; Buddhist India
by Rhys Davids]. (xt. Phật Giáo Phạm Ngữ).
PHẠM NGỮ TẠP DANH
Cũng gọi Tất đàm tự dẫn.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Lễ ngôn soạn
vào đời Đường, được thu vào Đại chính tạng
12153

tập 54.
Nội dung sách này ghi chép những chữ
Phạm dịch ra chữ Hán đối chiếu được sử
dụng hằng ngày. Phần ngữ vựng bắt đầu từ
các bộ phận của thân thể, rồi đến sắc hương
vị xúc, động tĩnh hành chỉ, số mục, các
mùa trong năm, chim thú, dược thảo, y
phục, thân tộc... gồm 1.250 chữ Hán –
Phạm đối chiếu, đều có âm tiếng Phạm và
hình chữ Tất đàm.
PHẠM NGỮ THIÊN TỰ VĂN
Cũng gọi Đường tự thiên man thánh ngữ,
Phạm Đường thiên tự văn.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Nghĩa tịnh
soạn vào đời Đường, được đưa vào Đại chính
tạng tập 54.
Sách dạy tiếng Phạm, gồm 1.000 chữ
Phạm được dịch ra chữ Hán đối chiếu, bắt
đầu từ các chữ: Thiên, địa, nhật, nguyệt...
Ý nghĩa của 1.000 chữ liên tục với nhau và
nối vần nhau, cứ 4 chữ thành 1 câu, giống
như loại sách học chữ Hán Tam Thiên Tự:
“Thiên trời, địa đất, Tử mất tồn còn, Tử
con tôn cháu, Lục sáu tam ba, Gia nhà quốc
nước, Tiền trước hậu sau v.v...”.
Cuối sách có chép riêng phần “Phạm
Đường Tiêu Tức” gồm 300 chữ dịch đối
chiếu.
PHẠM PHẠT
I. Phạm Phạt.
Chỉ cho pháp trị phạt Phạm đàn trong
Thiền lâm.
Theo Thích thị yếu lãm quyển hạ, Phạm
phạt có 2 pháp:
1. Mặc sấn: Tất cả mọi người không được
tiếp xúc, chuyện trò với kẻ phạm tội.
2. Diệt sấn: Người phạm trọng tội mà
tâm không hổ thẹn thì đại chúng không thể
12154

dung thứ, không thể ở chung với người ấy,
đại chúng cử tội rồi đuổi ra khỏi chùa.
[X. luật Tứ phần Q.57].
II. Phạm Phạt.
Pháp trị tội của Phạm thiên.
Trước cung điện của Phạm vương, thiết
lập 1 cái đàn(cái nền cao), trong Thiên chúng
PHẠM NGỮ TẠP DANH

12155

P
4047
nếu có ai phạm pháp thì bắt đứng trên cái
đàn ấy, các Thiên chúng khác không được
qua lại và chuyện trò với người ấy.
(xt. Phạm Đàn).
PHẠM PHỤ THIÊN
Phạm: Brahma-purohita.
Cũng gọi Phạm phú lâu thiên.
Tầng trời thứ 2 trong các tầng trời Sơ
thiền thuộc cõi Sắc, là tướng phụ tá của Đại
phạm thiên.
Tên cũ là Phạm tiên hành thiên, Phạm
tiền ích thiên. Vì khi Phạm vương đi đâu,
thiên chúng cõi này đều phải xếp hàng
trước sau đi thị vệ, cho nên gọi là Phạm
tiên hành thiên. Lại vì khi ở trước Phạm
vương thì thiên chúng này thường nghĩ
đến lợi ích của Phạm vương, cho nên gọi
là Phạm tiên ích thiên. Tất cả thiên chúng
ở tầng trời này đều là bày tôi phụ giúp
Đại Phạm thiên vương, vì thế nên gọi là
Phạm phụ thiên.
Đại Phạm vương làm chủ cõi trời Sơ
thiền, thần dân của Đại Phạm là Phạm chúng
thiên và Phạm phụ thiên.
[X. luận Đại tì bà sa Q.98; Huyền ứng
âm nghĩa Q.18; Câu xá tụng sớ thế phẩm
Q.1].
PHẠM PHÚC
Phạm: Bràhma-puịyatva.
Phúc đức của Đại Phạm thiên. Người
muốn có được phúc đức như Đại Phạm
thiên, phải tu các hạnh thù thắng sau đây:
1. Xây tháp cúng dường xá lợi Phật.
2. Làm chùa, bố thí vườn rừng, cúng
dường chư tăng 4 phương.
12156

3. Tạo cơ hội cho các đệ tử Phật đã phá
hòa hợp được hòa hợp trở lại.
4. Đối với hết thảy hữu tình phải tu 4
tâm vô lượng(từ, bi, hỉ, xả).
5. Xả bỏ thân mình để cứu mệnh sống
của cha mẹ, mệnh sống của Như lai.
6. Xuất gia trong Chính pháp.
7. Độ cho người khác xuất gia.
8. Thỉnh Pháp sư đến thuyết pháp ở các
nơi chưa có ai thuyết pháp.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.21].
PHẠM PHỤC
Áo mặc của Phạm thiên, hoặc áo mặc
của người phạm hạnh(tức ca sa). Các vị trời
cõi Sắc đều mặc áo này.
[X. Pháp uyển châu lâm Q.35]. (xt. Ca
Sa).
PHẠM SÁT
Phạm: Brahmakwetra.
Đồng nghĩa: Phạm uyển.
Phạm nghĩa là thanh tịnh; Sát, nói đủ là
Sát ma, Chế đa la, nghĩa là cõi, chốn. Phạm
sát vốn chỉ cho cõi Phật. Về sau, Phạm sát
được dùng để chỉ cho già lam, chùa viện của
Phật giáo.
[X. Phiên dịch danh nghĩa tập Q.7]. (xt.
Tự Viện, Già Lam).
PHẠM TÁN
Phạm:Stotra.
Bài văn khen ngợi công đức của Phật,
Bồ tát bằng tiếng Phạm.
Những bài ca tán thịnh hành ở Ấn độ
gồm có: Tứ bách tán, Nhất bách ngũ thập
tán của ngài Mã minh(có thuyết nói của ngài
Ma hí lí chế tra); ngài Trần na dựa vào Ngũ
bách ngũ thập tán(150 bài tán), mỗi bài
họa thêm 1 bài tụng mà thành Tạp tán tam
bách tụng(300 bài tán và tụng xen lẫn nhau).
12157

Rồi ngài Thích ca đề bà lại thêm vào cho
150 bài tán của ngài Trần na mỗi bài 1 bài
tụng nữa mà tập thành “Tạp tán tứ bách
PHẠM TÁN

12158

P
ngũ thập tụng”(450 bài tán và tụng xen lẫn
nhau). Ngoài ra còn có Tô hiệt lí li khư
(Phạm: Suhfdalekha, Mật hữu thư) của
ngài Long thụ và Phật sở hành tán của ngài
Mã minh.
Những bài ca tán của Phật giáo Ấn độ là
1 thể loại văn học thi ca cung đình (Phạm:
Kàvya), phỏng theo ngữ pháp của thi phẩm
Anh hùng ca “Ma la da na” (Phạm:
Ràmàyaịa), đồng thời, dùng âm luật phú
vịnh để họa theo. Do đó, những tác phẩm
thuộc loại ca tán ấy, khi được dịch sang Hán
văn, thì có bản chỉ dịch lấy ý, mà cũng có
bản chỉ dịch theo âm Phạm thôi. Chẳng hạn
như các bài: Tam thân phạm tán, Phật tam
thân tán, Phật nhất bách bát danh tán, Phật
cát tường đức tán, Bát đại linh tháp phạm
tán, Tán pháp giới tạng, Bát đại linh tháp
danh hiệu kinh v.v...
[X. Nam hải kí qui nội pháp truyện Q.4;
Xuất tam tạng kí tập Q.4; Geschichte der
indischen Literatur, Bd. II, by M.
Winternitz; Sanskrit Literature by A.A.
Macdonell].
PHẠM TĂNG
Chỉ cho các vị tăng từ các nước Tây vực,
hoặc Ấn độ đến Trung quốc; hoặc chỉ vị
tăng tu hành giữ giới thanh tịnh(tức tu Phạm
hạnh).
Nhưng về sau, từ Phạm tăng cũng dần
dần được sử dụng để chỉ chung cho giới tăng
sĩ, bởi vì người xuất gia tu hành Phật đạo
đều lấy việc xa lìa trần tục, xả bỏ tạp nhiễm,
dứt trừ dâm dục làm gốc.
[X. luận Câu xá Q.8; Tục cao tăng truyện
12159

Q.25 chương Thích viên thông].
PHẠM TÂM
Chỉ cho tâm tu phạm hạnh. Phạm hạnh
nghĩa là hành vi thanh tịnh, tức người xuất
gia hay tại gia tu tập 4 phạm hạnh hoặc tu
thiền định, xả bỏ dâm dục, giữ thân tâm
trong sạch, được sinh về cõi Sắc và cõi Vô
sắc.
[X. kinh Quán sát chư pháp hành Q.1;
Ma ha chỉ quán Q.1]. (xt. Phạm Hạnh).
PHẠM TẨU
Chỉ cho vợ của 1 vị tăng. Đây là từ
ngữ có tính cách châm biếm, mỉa mai. Bởi
vì người xuất gia tu đạo là phải giữ gìn
giới hạnh thanh tịnh, không được lấy vợ,
không được dâm dục, gọi là Phạm tăng
(tăng trong sạch). Nếu tăng lấy vợ là tăng
đã phá giới cấm của Phật, nên vợ của vị
tăng ấy được gọi 1 cách châm biếm là Phạm
tẩu, còn chính vị tăng có vợ thì được gọi
là “Hỏa trạch tăng”(tăng ở trong nhà lửa),
có ý vị châm biếm và mỉa mai hơn cả từ
“Phạm tẩu”!
Tại Trung quốc, vào cuối đời Đường đã
có hiện tượng tăng sĩ lấy vợ, tình trạng này
kéo dài đến đời Tống mới chấm dứt, vì nhà
vua hạ lệnh cấm chỉ việc này.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 43, thì
vào niên hiệu Ung hi năm đầu (984), vua
Tống thái tông ban chiếu chỉ cấm tăng sĩ
lấy vợ, trong sắc lệnh có câu “Các quan lại
địa phương phải triệt để răn cấm tăng nhân
lấy vợ để làm sáng tỏ và thuận với chính
giáo”.
PHẠM THẤT
Phòng ốc trong chùa viện, là nhà ở của
những người tu Phạm hạnh.
PHẠM THẾ
12160

Phạm, Pàli:Brahmaloka.
Cũng gọi Phạm sắc giới, Phạm thế thiên,
Phạm thế giới, Phạm giới.
PHẠM THẾ

12161

P
4049
Chỉ cho thế giới do Phạm thiên vương
thống lãnh, chi phối. Từ ngữ này cũng có
thể được dùng để gọi chung các vị trời ở
cõi Sắc, vì những người sống ở thế giới này
đã dứt bỏ dâm dục, nên xưa nay ở Ấn độ
hạnh li dục, thanh tịnh được gọi là Phạm
hạnh.
[X. kinh Phật tạng Q.hạ].
PHẠM THÍCH TỨ VƯƠNG
Cũng gọi Phạm thích tứ thiên.
Từ ngữ gọi chung Phạm thiên, Đế thích
thiên và Tứ thiên vương.
Phạm thiên đứng đầu các tầng trời Sơ
thiền của cõi Sắc; Đế thích thiên làm chủ
cung trời Đao lợi của cõi Dục. Phạm thiên
và Đế thích gọi chung là Phạm thích. Còn
Tứ thiên vương là: Trì quốc thiên ở
phương đông, Quảng mục thiên ở phương
tây, Tăng trưởng thiên ở phương nam và
Đa văn thiên ở phương bắc. Phạm, Thích,
Tứ vương đều là các vị thiện thần giữ gìn
Phật pháp.
[X. phẩm Thập địa trong kinh Hoa
nghiêm (bản 80 quyển)].
PHẠM THIÊN
Phạm: Brahmà.
Hán âm: Bà la hạ ma, Một la hàm ma,
Phạm ma.
Hán dịch: Thanh tịnh, Li dục.
Trong tư tưởng Ấn độ, “Phạm” được xem
là nguồn gốc của muôn vật, là thần sáng tạo
ra vũ trụ vạn hữu, cùng với Thấp bà (Phạm:
Ziva) và Tì thấp nô (Phạm: Viwịu), gọi
chung là Tam đại thần của Bà la môn giáo
và Ấn độ giáo.
12162

Cứ theo pháp điển Ma nô (Phạm:
Manusmfti) thì Phạm thiên sinh ra từ thai
vàng (Phạm noãn), vốn có 5 đầu, tương
truyền 1 đầu bị thần Thấp bà hủy hoại, còn
lại 4 đầu, có 4 tay, lần lượt cầm kinh điển
Phệ đà, hoa sen, cái thìa(muỗng)và tràng
hạt hoặc chiếc bát. Phật giáo xếp Phạm thiên
vào Sơ thiền thiên thuộc cõi Sắc. Thông
thường, Phạm thiên được chia làm 3 loại là:
Phạm chúng thiên (Phạm: Brahmapàriwadya),
Phạm phụ thiên (Phạm:
Brahma-purohita) và Đại Phạm thiên
(Phạm: Mahà-brahmam), được gọi chung
là Phạm thiên. Trong đó, Đại Phạm thiên
vương thống lãnh các thần dân của Phạm
chúng thiên và Phạm phụ thiên.
Lại Phạm thiên mà người ta thường gọi
phần lớn là chỉ cho Đại Phạm thiên vương,
cũng gọi Phạm vương, tên là Thi khí (Phạm:
Zikhin), hoặc Thế chủ (Phạm:Prajàpati).
Theo truyền thuyết xưa của Ấn độ thì vào
lúc kiếp sơ, Phạm thiên từ cõi trời Quang
âm sinh xuống, tạo tác ra muôn vật. Trong
Phật giáo thì Phạm thiên và Đế thích thiên
đều là các vị thần hộ pháp của Phật giáo.
Đức Thế tôn từng lên cung trời Đao lợi
nói pháp độ cho thân mẫu, khi Ngài trở
xuống thế giới Sa bà này thì Phạm vương
tay cầm phất trần trắng đứng hầu bên phải
đức Phật.
Đại Phạm thiên vương thân cao 1,5 do
diên, tuổi thọ 1,5 kiếp, cung điện Đại
Phạm thiên vương ở, gọi là Phạm vương
cung. Mật giáo xếp Phạm thiên làm 1 trong
12 vị trời giữ gìn phương trên. Tượng
Phạm thiên trong Mật giáo có 4 mặt 4
tay; 2 tay bên phải
cầm hoa sen và tràng
12163

hạt, 2 tay bên trái cầm
quân trì(cái bình báu)
và bắt ấn chữ Án, đầu
đội mũ búi tóc và ngồi
trên cỗ xe do 7 con
ngỗng kéo. Ngoài ra,
pháp tu cúng dường
Đại Phạm thiên, gọi là
Phạm thiên cúng.
PHẠM THIÊN
Đại Phạm Thiên

12164

P
[X. luận Đại trí độ Q.10; luận Đại tì bà
sa Q.98; Đại nhật kinh sớ Q.5; Trung luận
sớ Q.1, phần cuối; Đại đường tây vực kí Q.4].
(xt. Đại Phạm Thiên).
PHẠM THIÊN GIỚI
Gọi tắt: Phạm giới.
Chỉ cho trời Sơ thiền thuộc cõi Sắc.
Trong Phạm thiên giới gồm có: Phạm
thiên (Phạm:Brahmà), Phạm chúng thiên
(Phạm:Brahma-pàriwadya) và Phạm phụ
thiên (Phạm:Brahma-purohita), cũng gọi
chung là Phạm thân thiên (Phạm:
Brahma-kàyika) hoặc Phạm thế thiên. Ở
cõi trời này tất cả các phiền não căn bản
đều đã lắng sạch, chỉ còn là trạng thái hoàn
toàn thanh tịnh, vắng lặng.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.12 (bản dịch cũ);
kinh Đại kiên cố bà la môn duyên khởi Q.hạ;
kinh Đại cát nghĩa thần chú Q.3; Diệu cát
tường căn bản trí Q.hạ]. (xt. Phạm Thiên).
PHẠM THIÊN HỎA LA CỬU DIÊU
Phạm: Brahma-horanavagraha.
Nghi quĩ, 1 quyển, do ngài Nhất hạnh
(683-727) soạn vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 21, riêng phần Đồ tượng
được đưa vào tập 92.
Sách này nói về nghi quĩ các tinh tú trong
Mật giáo, nội dung giải thích tác pháp tế bái
9 vì sao(Cửu diệu) như phương vị cúng tế,
vật cúng, chân ngôn tụng trì v.v... đồng thời
nói rõ mối quan hệ lành dữ giữa các ngôi
sao tương ứng với năm, tháng... có phụ thêm
hình vẽ 9 ngôi sao.
PHẠM THIÊN NỮ
Phạm: Brahmì.
12165

Hán âm: Một la ca nhị, Mạt la hi nhị,
Mạt la nhị.
Cũng gọi Phạm thiên phi, Phạm thiên
hậu.
Vợ của Phạm thiên. Cũng có thuyết xếp
vị Thiên nữ này vào 1 trong 7 vị Mẫu thiên.
Kinh Đại nhật, Đại nhật kinh sớ phần nhiều
gọi vị tôn này là Đại Phạm minh phi. Trong
Mật giáo, Phạm thiên nữ được liệt vào hàng
bộ chúng của viện Ngoại kim cương thuộc
Mạn đồ la Thai tạng giới.
Về hình tượng, vị Thiên nữ này thân
màu da người, cánh tay phải co, bàn tay nắm
lại; tay trái co lại, cầm hoa sen để ở ngang
ngực.
Phạm thiên vốn lìa dục trong sạch, nên
không có vợ, nhưng trong Mật giáo gọi vợ
là biểu thị cái đức chủ về Phạm thiên nữ
tính. Trong Mạn đồ la do A xà lê Thiện vô
úy truyền, Phạm thiên nữ và Đại Phạm
thiên cùng ngồi ở lớp thứ 3 về phía đông
của Mạn đồ la.
[X. Đại nhật kinh nghĩa thích Q.7, 10;
Thai mạn đại sao Q.7; Bí tạng kí]. (xt. Đại
Phạm Thiên).
PHẠM THIÊN PHÁP
Phương pháp trị phạt được thi hành
bởi Phạm thiên. Tức lập 1 cái đàn riêng
để giữ kẻ phạm pháp, các Phạm chúng
khác không được tiếp xúc, giao du với
phạm nhân.
[X. Duy ma kinh lược sớ Q.1]. (xt. Phạm
Đàn).
PHẠM THIÊN TRẠCH ĐỊA PHÁP
Cũng gọi Phạm thiên trạch địa kinh.
Tác phẩm, 1 quyển, không rõ tác giả,
được thu vào Đại chính tạng tập 18.
Sách này y cứ vào nội dung của kinh
12166

Đại Phạm thiên vương nội bí mật mà trình
bày sơ lược về việc đức Như lai từng là 1
vị tiên nhân trì chú trong năm trăm vạn
PHẠM THIÊN TRẠCH ĐỊA PHÁP

12167

P
4051
năm ở đời quá khứ, Ngài thường đi đến
các ngọn núi, ở ẩn trong tịnh thất. Khi
du hành, Ngài thấy 42 địa tướng có lợi
cho việc thành tựu các pháp và cách chọn
đất theo 42 địa tướng ấy.
Kinh Đại Phạm thiên vương nội bí mật
mà sách này y cứ, cho đến nay, không thấy
có bản Hán dịch nào.
PHẠM THIÊN VƯƠNG
Cũng gọi Sa bà thế giới chủ, Thế chủ
thiên.
Chỉ cho Đại Phạm thiên của trời Sơ thiền
thuộc cõi Sắc.
Phạm thiên vương tên là Thi khí, thâm
tín Chính pháp, mỗi khi có Phật ra đời thì
Phạm thiên vương là người đầu tiên đến
thỉnh Phật quay bánh xe pháp. Phạm thiên
vương thường đứng hầu bên phải đức Phật,
tay cầm phất trần trắng.
[X. kinh Tạp a hàm Q.44; phẩm Tựa kinh
Pháp hoa]. (xt. Đại Phạm Thiên).
PHẠM THƯ
I. Phạm Thư.
Phạm: Brahmaịa.
Hán âm: Bà la môn na.
Sách giải thích thánh điển Phệ đà (Phạm:
Fg-veda) của Bà la môn giáo.
Phệ đà, nói theo nghĩa hẹp là chỉ cho
Bản tập (Phạm:Saôhità) của Phệ đà; còn
nói theo nghĩa rộng thì bao gồm cả Bản
tập và Phạm thư(nghĩa rộng), gọi chung là
Phệ đà. Phạm thư là bộ sách đặt nền tảng
vững chắc cho 3 giềng mối cốt yếu của Bà
la môn giáo là: Phệ đà thiên khải, Tế tự
vạn năng và Bà la môn chí thượng. Phệ
12168

đà bản tập ghi chép các bài ca tán, lời tế
và lời chú được xướng tụng khi cúng tế.
Phạm thư cũng được chia ra 2 phần là
phần nghĩa rộng và phần nghĩa hẹp. Phần
nghĩa rộng bao gồm các qui định về cách
thực hành nghi thức cúng tế, hoặc giải
thích ý nghĩa của các bài ca tán, các lời tế,
thuyết minh nguồn gốc và nghĩa sâu xa
của sự cúng tế.
Nội dung của Phạm thư nghĩa rộng lại
được chia làm 3 phần: Phạm thư (nghĩa
hẹp), Sâm lâm thư (Phạm: Àraịyaka) và
Áo nghĩa thư (Phạm: Upaniwad). Trong
đó, Phạm thư(nghĩa hẹp) cũng lại chia làm
2 phần là: Nghi quĩ (Phạm: Vidhi) và
Thích nghĩa (Phạm: Artha-vàda). Nghi
quĩ qui định thứ tự của sự cúng tế và cách
sử dụng các bài ca tán; còn Thích nghĩa
thì giải thích ý nghĩa các bài ca tán, nguồn
gốc và ý nghĩa của sự cúng tế cũng như
nguồn gốc của các lời tế... Sâm lâm thư và
Áo nghĩa thư thì cùng khảo xét về ý nghĩa
của việc cúng tế và đời sống con người,
cho nên rất trọng phương diện lí luận.
Trong đó, Áo nghĩa thư đặc biệt đi sâu
vào lĩnh vực tìm hiểu triết lí, nên còn có
cái tên riêng là Phệ đàn đa (Phạm:
Vedànta).
Phạm thư được viết theo hình thức văn
xuôi, trong sách sử dụng rất nhiều thần
thoại và truyền thuyết. Về niên đại thành
lập Phạm thư thì ước chừng vào khoảng
1.000 đến 600 năm trước Tây lịch, tức là
khoảng thời gian mà trung tâm văn hóa
của người Aryans từ lưu vực sông Ấn độ
dời về phía đông đến đồng bằng sông Hằng.
Đây là sản phẩm của thời kì mà hệ thống
nghi thức cúng tế phức tạp của Phệ đà được
12169

chỉnh lí hoàn bị. Phạm thư có thể là sách
về thần học, nhưng đồng thời cũng là tư
liệu quí giá để tìm hiểu các vấn đề của xã
hội Ấn độ đương thời như: Chế độ chủng
tính, chủ nghĩa Bà la môn chí thượng, sự
biến đổi thần thoại, tập đại thành tư tưởng
Triết học, Nhất nguyên manh nha trong
Áo nghĩa thư... Nhưng rất tiếc là những
vấn đề ấy chỉ được ghi chép 1 cách vụn vặt
PHẠM THƯ

12170

P
có giới hạn mà thôi. Hiện nay còn 50 bộ,
trong đó, chủ yếu là Ái đạt la thị Phạm thư
(41 chương) phụ thuộc Lê câu Phệ đà và
Bách đạo Phạm thư (100 chương) phụ thuộc
Dạ nhu phệ đà.
(xt. Phệ Đà).
II. Phạm Thư.
Phạm:Bràhmì, Bràhmì-lipi.
Cũng gọi Phạm mị thư.
Một trong những thể chữ xưa nhất được
dân tộc Aryan sử dụng tại Ấn độ cổ đại từ
sau thế kỉ VI trước Tây lịch. Những Pháp
sắc của vua A dục được khắc trên các cột đá
và vách núi, những đồng tiền cổ (khoảng
300 năm trước Tây lịch) được đào thấy ở
vùng Sagar của Ấn độ, đều được viết bằng
thể chữ này. Trong những di vật của thế kỉ
IV Tây lịch, người ta cũng phát hiện không
ít thể chữ này.
Loại văn tự này tuy Ấn độ đã vốn có từ
xưa, nhưng theo sự nghiên cứu của các nhà
khảo cổ cận đại thì loại chữ này cùng 1
ngữ hệ với văn tự của dân tộc Semitic, do
những thương gia Ấn độ đem về truyền
bá, đến khoảng năm 500 trước Tây lịch thì
hoàn thành được 47 chữ cái. Lúc đầu, văn
tự này vẫn theo tập quán của dân tộc
Semitic viết ngay từ phải sang trái, lối viết
này được thấy trên các đồng tiền cổ đào
được ở Sagar, nhưng trong các Pháp sắc
của vua A dục thì lại được viết từ trái sang
phải và đặc biệt được gọi là “Cổ đại khổng
tước vương triều văn tự”(văn tự của triều
đại Khổng tước đời xưa). Loại văn này được
lưu hành trên toàn cõi Ấn độ và truyền
12171

đến cả Tích lan.
(xt. Phạm Tự).
PHẠM THỪA
Thừa thanh tịnh. Chỉ cho Bồ tát thừa,
vì Bồ tát lấy sự thanh tịnh làm căn bản và
tu hạnh từ, bi, hỉ, xả nên gọi là Phạm thừa,
là 1 trong 5 thừa(Thiên thừa, Phạm thừa,
Thanh văn thừa, Duyên giác thừa, Chư Phật
Như lai thừa) theo kinh Lăng già a bạt đa la
bảo quyển 2; là 1 trong 3 thừa(Thiên thừa,
Phạm thừa, Thánh thừa) theo kinh Đại bảo
tích quyển 94.
(xt. Thừa).
PHẠM TIÊN (1292-1348)
Thiền sư Trung quốc, thuộc tông Lâm
tế, sống vào đời Nguyên, người Tượng sơn,
Minh châu (Chiết giang), họ Từ, tự Trúc
tiên, hiệu là Lai lai thiền tử, Tịch thắng
chàng, Tư qui tẩu.
Sư xuất gia năm 8 tuổi ở viện Tư phúc
tại Ngô hưng (tỉnh Chiết giang). Năm 18
tuổi, sư y chỉ vào ngài Thụy vân ẩn ở Linh
sơn thụ giới Cụ túc. Sau ít lâu, sư đi thăm
viếng những ngôi chùa nổi tiếng và tham
học các ngài Hối cơ Nguyên hi, Vân ngoại
Vân tụ, Nguyên tẩu Hành đoan, Trung
phong Minh bản... sau, sư nối pháp ngài
Cổ lâm Thanh mậu.
Năm Thiên lịch thứ 2 (1329), sư theo
ngài Minh cực Sở tuấn vượt biển Đông
sang Nhật bản, được Bắc điều Cao thời
và Túc lợi Tôn thị kính tin. Năm sau, sư
đến Liêm thương, nhận chức Đệ nhất tọa
ở chùa Kiến trường; về sau, sư trụ trì các
chùa Tịnh diệu và chùa Tịnh trí. Năm
Kiến vũ thứ 2 (1335), sư trở thành Tổ khai
sơn của chùa Vô lượng. Năm Lịch ứng thứ
4 (1341), sư trụ ở chùa Nam thiền tại Kinh
12172

đô (Kyoto), chùa này liền được triều đình
phong là Đệ nhất thiên hạ. Về sau, sư lại
lần lượt trụ ở viện Lăng già, chùa Chân
như, chùa Kiến trường v.v...
Năm Chính bình thứ 3 (1348), sư thị
tịch, thọ 57 tuổi, 39 tuổi đạo. Đệ tử nối
pháp có các vị Đại niên Pháp diên, Xuân
đình Mai thọ. Pháp hệ của sư gọi là Trúc
tiên phái(cũng gọi Cỗ lâm phái, Mai lâm môn
PHẠM TIÊN

12173

P
4053
đồ), là 1 trong 24 dòng của Thiền tông Nhật
bản.
Sư có các tác phẩm: Trúc tiên hòa
thượng ngữ lục, Thiên trụ tập, Lai lai thiền
tử ca, Lai lai thiền tử đông độ tập, Cổ lâm
hòa thượng hành thực (mỗi thứ có 1
quyển).
[X. Bản triều cao tăng truyện Q.27; Diên
bảo truyền đăng lục Q.5; Phù tang ngũ sơn
kí Q.2, 3, 5].
PHẠM TRĂN (?-?)
Cao tăng Trung quốc sống vào đời Tống,
người Tiền đường, vốn tên là Hữu trăn, hiệu
Nam bình.
Sau khi thụ giới Cụ túc, sư theo học
ngài Tứ minh Tri lễ, ngài Tri lễ truyền
hết các học thuyết của tông Thiên thai
cho sư, ngoại trừ Ma ha chỉ quán ngài
không truyền mà bảo sư phải tự đọc lấy.
Sư đọc hơn 20 lần, sau đó, ngài Tri lễ mới
ấn khả.
Năm Hoàng hựu thứ 3 (1051), sư đến
chùa Thượng thiên trúc, năm sau về Kim
sơn. Năm Hi minh thứ 5 (1072), nhận lời
thỉnh của quan Thái thú Hàng châu, sư
đến giảng ở chùa Hưng giáo tại Nam bình.
Sư có tài hùng biện, thường dựa vào các
vấn đề quán tâm, quán Phật... để mở rộng
các cuộc bàn luận, đối đáp với các vị thuộc
phái “Hậu sơn ngoại” như Tịnh giác Nhân
nhạc... nổi tiếng 1 thời. Tác phẩm “Thích
thập loại” của sư mở ra 1 trường phái trứ
tác rất đặc biệt, các tác phẩm khác của sư
đều theo hình thức sáng tác này.
Sau khi sư tịch, vào khoảng năm Sùng
12174

trinh, được đặt thụy hiệu là “Thực Tướng
Pháp Sư”.
Sư để lại các tác phẩm: Thích thập loại,
Chư văn loại tập, Độc giáo kí, Tự dư tập,
Lạc bang văn loại, Thập bất nhị môn tổng
biệt chỉ qui(sách này đã thất lạc).
PHẠM TRỌNG
... ..
Phạm trọng tội. Tức là vi phạm 4 tội
nặng của giới Tiểu thừa, hoặc 10 tội nặng
của giới Đại thừa. Bốn tội nặng là: Dâm
dục, trộm cướp, giết hại và nói dối. Mười
tội nặng là: Giết hại, trộm cướp, dâm dục,
nói dối, bán rượu, nói lỗi của 4chúng, khen
mình chê người, bỏn sẻn hủy nhục, lòng
tức giận không chịu ăn năn, hủy báng Tam
bảo.
(xt. Thập Trọng Cấm Giới, Tứ Ba La Di).
PHẠM TRỌNG YÊM (989-1052)
Cư sĩ Phật giáo Trung quốc sống vào đời
Tống, người đất Ngô, tự là Hi văn.
Năm lên 2 tuổi, ông mồ côi cha, nhà
nghèo, mẹ tái giá. Khi vừa lớn khôn, ông
cảm thấy khổ tâm, khóc lóc từ giã mẹ, đến
ở nhờ nhà tăng trong làng, gắng sức học
hành.
Về sau, ông thi đỗ Tiến sĩ, ra làm quan
giữ chức Bí các hiệu lí. Ông thường mạnh
dạn bàn bạc việc nước, hàng sĩ phu đương
thời đều bắt chước và chuộng khí tiết của
ông. Thời vua
Nhân tông, ông
được phong làm
tướng, trấn giữ
Thiểm tây, phòng
ngự Tây hạ, quân
địch không dám
xâm phạm. Sau bị
12175

bọn nịnh thần
dèm pha, ông bị
đày đi Thanh châu
và giáng chức làm
Hộ bộ thị lang.
Năm Hoàng hựu thứ 4 (1052) ông qua
đời, hưởng thọ 64 tuổi, được tặng Binh bộ
thượng thư, thụy hiệu là “Văn chính”.
PHẠM TRỌNG YÊM
Phạm Trọng Yêm

12176

P
Từ nhỏ ông đã sống trong chùa, sớm
được nghe chính pháp, giữ gìn giới luật
thanh tịnh, khắc khổ chuyên cần. Tuy làm
quan nhưng ông thích gần gũi các bậc cao
tăng, tham cứu pháp thiền, ưa làm việc từ
thiện và thích bố thí, lập nghĩa điền để giúp
đỡ người trong dòng họ và hàng ngày cấp
dưỡng cho vài mươi gia đình đến nhờ cậy.
Ngày ông mất, mọi người đều thương tiếc,
trai gái đứng trên đường khóc như đám tang
người thân.
PHẠM TỰ
Văn tự do Phạm thiên chế ra, thông dụng
ở Ấn độ cổ đại, cũng tức là văn tự Tất đàm
được phát triển từ tự mẫu Phạm thư
(Bràhmì) mà thành.
Theo truyền thuyết của Ấn độ thì Phạm
tự là do Phạm thiên chế ra, nhưng theo sự
nghiên cứu thời gần đây thì Phạm tự và
hình thái ban đầu của văn tự Phoenicia
thông dụng ở Âu châu hiện nay đều thuộc
ngữ hệ Semitik. Vào khoảng 800 năm trước
Tây lịch, những thương gia Ấn độ tiếp xúc
với tiếng Aramaic ở vùng Mesopotamia kết
quả là 22 chữ cái Semitik đã được các
thương gia ấy đem truyền về Ấn độ, rồi các
Bà la môn chỉnh lí, bổ sung, đến khoảng
500 năm trước Tây lịch mới hoàn thành
47 chữ cái.
Về cách viết, chữ Phạm vốn được viết
ngang từ phải sang trái, nhưng về sau đổi
thành viết ngang từ trái sang phải. Cách
viết này do thời đại và địa phương khác
nhau mà dần dần cũng thay đổi. Khoảng
thế kỉ I Tây lịch, miền Bắc Ấn độ có khuynh
12177

hướng dùng hình
vuông, miền Nam
có khuynh hướng
dùng hình tròn.
Đến khoảng thế kỉ
IV thì 2 miền Bắc,
Nam đã có sự khác nhau rõ ràng. Từ thế kỉ
IV đến thế kỉ V, hệ thống miền Bắc phát
triển thành văn tự Cấp đa (Phạm: Gupta),
rồi đến thế kỉ VI thì thành văn tự Tất đàm.
Ngoài ra còn sản sinh nhiều thứ văn tự
khác như văn tự Nàgarìở Trung Ấn độ
vào thế kỉ VII, văn tựZàradàtừ thế kỉ
VIII trở đi, cuối cùng đến thế kỉ XI thì
hoàn thành Phạm tự được dùng để xuất
bản các bản Phạm hiện nay, tức là văn tự
Deva-nàgarì. Từ thế kỉ XI trở đi, Phạm
tự được truyền vào Tây tạng, Tây vực... và
trở thành loại văn tự đặc biệt.
Còn hệ thống văn tự miền Nam cũng
phát triển thành nhiều loại văn tự, như
văn tự Khiếp quan, văn tự Ca na lạp
(Phạm: Kàịara), văn tự Thiếp như cố
(Phạm: Telugu), văn tự Yết lăng già
(Phạm:Kaliíga, văn tự Các lan đặc cáp
(Phạm: Grantha), văn tự Tamil, văn tự
Vaỉỉaơuttuv.v... Các loại văn tự của Tich
lan, Miến điện, Thái lan, Cao miên, Lào...
được dùng để chép kinh hoặc in ấn hiện
nay đều thuộc hệ thống Phạm tự miền
Nam Ấn độ. Nhưng, ngoài các loại Phạm
tự thuộc hệ thống 2 miền Nam, Bắc như
đã nói ở trên, còn có các loại văn tự nằm
ngoài hệ thống Phạm thư (Phạm tự) như
Lục thập tứ thư được liệt kê trong phẩm
Thị thư của kinh Phương quảng đại trang
nghiêm quyển 4; Lục thập tự mẫu của Kì
na giáo điển v.v...
12178

[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.26; Tất đàm tạng
Q.1; Catalogue of the Buddhist Sanskrit
Manuscripts, palaeographie, by C. Bendall;
A Sanskrit-English Dictionary, introduction,
by M. Monier-Williams; Buddhist India, by
PHẠM TỰ
Bát Nhã Tâm Kinh được viết bằng chữ Phạm trên lá bối

12179

P
4055
Rhys Davids; On Yuan Chwang, by T.
Watters; Manuscript Remains of Buddhist
Literature found in E. Turkestan, general
introduction, by R. Hoernle]. (Xt. Phạm
Thư, Tất Đàm).
PHẠM VÕNG GIỚI
Tức 10 giới nặng và 48 giới nhẹ được ghi
trong kinh Phạm võng quyển hạ. Trong giới
Đại thừa, giới Phạm võng không phân biệt
tại gia hay xuất gia, mà tất cả đều có thể thụ
trì.
(xt. Thập Trọng Cấm Giới, Bồ Tát Giới).
PHẠM VÕNG GIỚI PHẨM
Gọi đủ: Phạm võng kinh Lô xá na Phật
thuyết bồ tát tâm địa giới phẩm đệ thập.
Tên gọi khác của kinh Phạm võng. Kinh
Phạm võng hiện nay chỉ là 1 tác phẩm nói
về giai vị, giới luật của Bồ tát trong kinh
Phạm võng(quảng bản), vì thế gọi là Phạm
võng giới phẩm.
(xt. Phạm Võng Kinh).
PHẠM VÕNG HỘI
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Pháp hội chuyên giảng diễn và đọc tụng
kinh Phạm võng để cầu siêu cho vong linh
người chết.
Theo kinh Phạm võng quyển hạ, vào
ngày mất của cha mẹ, anh em, Hòa thượng
A xà lê... cho đến 21, 49 ngày liên tiếp,
nên giảng nói, đọc tụng kinh điển Đại
thừa.
[X. Đông đại tự yếu lục Q.8].
PHẠM VÕNG KINH
I. Phạm Võng Kinh.
Tạng: Chos-kyi rgya-mo saís-rgyas
12180

rnam-par snaí-mdsad-kyis byaí-chub
sems-dpa#i sems-kyi gnas bzad-pa
le#u bcu-pa.
Gọi đủ: Phạm võng kinh Lô xá na Phật
thuyết bồ tát tâm địa giới phẩm đệ thập.
Cũng gọi Phạm võng kinh Bồ tát tâm
địa phẩm, Phạm võng giới phẩm.
Kinh, 2 quyển, tương truyền do ngài Cưu
ma la thập dịch vào đời Diêu Tần, được thu
vào Đại chính tạng tập 24.
Nội dung kinh này nói về các giai vị tu
đạo của Bồ tát và 10 giới nặng, 48 giới nhẹ
mà Bồ tát thụ trì. Cứ theo bài tựa của ngài
Tăng triệu trong kinh Phạm võng, Quảng
bản của kinh này gồm có 61 phẩm, 120
quyển, kinh này là phẩm thứ 10. Giáo môn
của chư Phật trùng trùng vô tận, trang
nghiêm pháp thân không bị ngăn ngại, giống
như mạng lưới(võng)Nhân đà la của Đại
Phạm thiên vương, lớp lớp giao thoa xen
lẫn nhau không cùng tận, cho nên kinh này
được gọi là kinh Phạm võng.
-Quyển thượng: Từ tầng trời Đệ tứ thiền,
đức Phật Thích ca tiếp dắt đại chúng về cung
Tử kim cương quang minh ở thế giới Liên
hoa tạng, chiêm ngưỡng đức Phật Lô xá na
và thưa hỏi về nhân hạnh của Bồ tát, đức
Phật Lô xá na liền đối trước trăm nghìn Phật
Thích ca nói rộng về 40 pháp môn: 10 tâm
phát thú, 10 tâm trưởng dưỡng, 10 tâm kim
cương và 10 địa.
-Quyển hạ: Nói về 10 giới nặng và 48
giới nhẹ của Bồ tát. Đây là các giới pháp
do đức Phật Thích ca chỉ dạy dưới gốc cây
Bồ đề ở cõi Diêm phù đề trong thế giới Sa
bà.
Kinh này được xem là kinh điển bậc
nhất về luật Đại thừa, rất được giới Phật
12181

giáo Trung quốc và Nhật bản coi trọng.
Ngài Tối trừng của Nhật bản đã lấy kinh
này làm căn cứ, dựa vào đó mà xử đoán
các vấn đề có liên quan đến giới luật đương
thời.
PHẠM VÕNG KINH

12182

P
Ngoài ra, kinh này vốn do đức Phật Lô
xá na tuyên thuyết, đức Phật Thích ca nói
lại dưới gốc cây Bồ đề, vì thế nên được xếp
vào loại kinh Hoa nghiêm. Bởi lẽ không rõ
sự thực lịch sử về sự lưu truyền và người
phiên dịch, vả lại, trong lời văn phần nhiều
dẫn dụng các kinh khác, nên cũng được
suy đoán là không phải dịch từ bản tiếng
Phạm, mà là do người Trung quốc ngụy
tạo và thời đại biên soạn có lẽ vào khoảng
những năm cuối đời Lưu Tống. Xưa nay
kinh này thường được lưu hành quyển hạ,
gọi là Phạm võng bồ tát giới kinh, Bồ tát
giới bản, Đa la giới bản, Bồ tát ba la đề
mộc xoa kinh, Phạm võng kinh Lô xá na
Phật thuyết bồ tát thập trọng tứ thập bát
khinh giới.
Kinh này có rất nhiều sách chú thích
như: Bồ tát giới nghĩa sớ, 2 quyển, do ngài
Trí khải soạn vào đời Tùy; Thiên thai bồ
tát giới sớ, 3 quyển, do ngài Minh khoáng
san bổ vào đời Đường; Phạm võng kinh bồ
tát giới bản sớ, 6 quyển, do ngài Pháp tạng
soạn vào đời Đường; Bồ tát giới bản sớ, 3
quyển, do ngài Nghĩa tịch, người Tân la
soạn.
[X. Kim cương đính kinh đại du già bí
mật tâm địa pháp môn nghĩa quyết
Q.thượng; Khai nguyên thích giáo lục Q.4;
luận Hiển giới Q.trung].
II. Phạm Võng Kinh.
Pàli:Brahmajàla-sutta.
Kinh, được viết bằng tiếngPàli, thuộc
tạng Kinh của Thượng tọa bộ phương Nam,
tương đương với kinh Phạm động và kinh
12183

Phạm võng lục thập nhị kiến bản Hán dịch
trong Trường a hàm quyển 14.
Nội dung kinh này do 2 bộ tập thành:
-Bộ thứ nhất: Tán thán hạnh trì giới vi
tế của Như lai. Lại chia giới làm 3 thứ là:
Tiểu giới, Trung giới và Đại giới.
-Bộ thứ hai: Tán thán pháp môn vi diệu,
cực kì hiếm có mà đức Phật đã giảng nói.
Trước khi tuyên thuyết pháp vi diệu, hiếm
có này, đức Như lai nói về 62 kiến chấp của
ngoại đạo, 62 kiến chấp bao hàm tất cả các
thuyết của Bà la môn chính thống và các
học phái khác.
[X. TheDìgha Nikàya, vol. I, by T.W.
Rhys Davids and J.E. Carpenter]. (xt. Phạm
Võng Lục Thập Nhị Kiến Kinh).
PHẠM VÕNG KINH BỒ TÁT GIỚI BẢN SỚ
Cũng gọi Phạm võng giới bản sớ, Phạm
võng giới sớ, Phạm võng Pháp tạng sớ.
Kinh sớ, 6 quyển, hoặc 3 quyển, do ngài
Hiền thủ Pháp tạng soạn vào đời Đường,
được thu vào Đại chính tạng tập 40.
Nội dung sách này lập 10 môn để giải
thích rõ giới bản của Bồ tát trong kinh Phạm
võng quyển hạ, đó là: Giáo khởi sở nhân,
Chư tạng sở nhiếp, Nhiếp giáo phân tề, Hiển
sở vi cơ, Năng thuyết giáo thể, Sở thuyên
tông thú, Thích kinh đề mục, Giáo khởi bản
mạt, Bộ loại truyền dịch và Tùy văn giải
thích.
Đặc sắc của bộ kinh này là ở chỗ giải
thích các giới tướng 1 cách rất cặn kẽ rõ
ràng; trong 10 giới nặng, mỗi giới lập ra 10
môn, còn 48 giới nhẹ thì chia làm 8 môn.
Toàn bộ sách trích dẫn 80 thứ kinh luật
luận, trong đó có bao gồm những kinh đã
bị thất lạc từ xưa như: Kinh Cư sĩ thỉnh
tăng phúc điền, kinh Tỉ khưu ứng cúng
12184

pháp hành v.v...
Về các sách chú thích bộ sớ này thì có:
Kỉ yếu 6 quyển (Phượng đàm), Nhật châu
sao 50 quyển (Ngưng nhiên).
PHẠM VÕNG KINH CỔ TÍCH KÍ
Cũng gọi Phạm võng cổ tích kí, Phạm
võng kinh cổ tích.
Kinh sớ, 3 quyển, hoặc 2 quyển, 4 quyển,
do ngài Thái hiền người Tân la biên tập,
PHẠM VÕNG KINH CỔ TÍCH KÍ

12185

P
4057
được thu vào Đại chính tạng tập 40.
Nội dung sách này chú thích kinh Phạm
võng, chia làm 7 môn: Thời xứ, Cơ căn,
Tạng nhiếp, Phiên dịch, Tông thú, Đề danh
và Bản văn.
Sách này tham khảo các bộ Sớ của các
ngài Trí khải, Pháp tạng, Nghĩa tịch... mà
lập kiến giải riêng. Khác với Bồ tát giới nghĩa
sớ của ngài Trí khải là tác phẩm chỉ được
tông Tịnh độ dùng làm chỗ y cứ, bộ sách
này của ngài Thái hiền từ xưa đã được các
tông: Luật, Chân ngôn, Pháp tướng... coi
trọng.
PHẠM VÕNG KINH HỢP CHÚ
Cũng gọi Phạm võng kinh Tâm địa phẩm
hợp chú, Phạm võng hợp chú.
Kinh sớ, 3 quyển hoặc 7 quyển, do ngài
Trí húc (1599-1655) soạn vào đời Minh, ngài
Đạo phưởng hiệu đính, hoàn thành vào năm
Sùng trinh thứ 10 (1637), được thu vào Vạn
tục tạng tập 60.
Đây là tác phẩm chú thích phẩm Bồ tát
tâm địa trong kinh Phạm võng. Vì muốn
nói rõ nội dung của kinh Phạm võng, nên
ngài Trí húc soạn sách này để bàn về thắng
nghĩa của Tính, Nhân, Duyên, Thể, Tướng,
Kì, Quả... của “giới thể vô tác”, đồng thời,
giải thích sơ lược về 10 giới nặng 48 giới nhẹ
và mối quan hệ giữa các nghi tắc của giới
luật này với những đức mục phổ thông như
hiếu, thuận v.v...
Ngoài ra, tác giả còn thiết lập 10 môn để
nói rõ về giới tướng:
1. Tùy văn thích nghĩa.
2. Tính giá trọng khinh.
12186

3. Thất chúng liệu giản.
4. Đại tiểu đồng dị.
5. Thiện thức khai giá.
6. Dị thục quả báo.
7. Quán tâm lí giải.
8. Sám hối hành pháp.
9. Tu chứng sai biệt.
10. Tính ác pháp môn.
PHẠM VÕNG LỤC THẬP NHỊ KIẾN KINH
Cũng gọi Phạm võng kinh, Lục thập nhị
kiến kinh.
Kinh, 1 quyển, do ngài Chi khiêm dịch
vào khoảng năm Hoàng vũ thứ 2 đến năm
Kiến hưng thứ 2 (223-253) tại nước Ngô
thời Tam quốc, được thu vào Đại chính
tạng tập 1.
Nội dung kinh này nói về việc đức Phật
biết hết các pháp sâu xa mầu nhiệm không
thể nghĩ bàn, nhưng Ngài không chấp
trước bất cứ một pháp nào, mà cũng chẳng
hề quan tâm đến sự khen chê của ngoại
đạo. Ngài nói rõ cho các vị tỉ khưu nghe
về 62 kiến giải mà ngoại đạo chấp trước 1
cách thiên lệch. Sáu mươi hai kiến giải tà
vọng này móc nối chằng chịt như mạng
lưới(võng)của Phạm thiên, các ngoại đạo
chìm đắm trong đó, như cá bị mắc lưới,
không thể gỡ ra được, vì thế gọi là kinh
Phạm võng lục thập nhị kiến(kinh 62 kiến
giải chằng chịt như mạng lưới của Phạm
thiên).
Những bản cùng loại với kinh này gồm
có: Kinh thứ nhất trong Trường bộ bản
Pàli; kinh Phạm động trong Trường a hàm
quyển 14 bản Hán dịch. Ngoài ra cũng có
kinh Lục thập nhị kiến do ngài Trúc pháp
hộ dịch, nhưng rất tiếc bản dịch này đã bị
thất lạc.
12187

[X. Lịch đại tam bảo kỉ Q.5; Đại đường
nội điển lục Q.2; Khai nguyên thích giáo lục
Q.2]. (xt. Phạm Võng Kinh).
PHẠM VÕNG SÁM PHÁP
Cũng gọi Phạm võng kinh sám hối hành
pháp.
Sám pháp, 1 quyển, do ngài Ngẫu ích
PHẠM VÕNG SÁM PHÁP

12188

P
Trí húc (1599-1655) soạn vào đời Minh,
được thu vào Vạn tục tạng tập 107.
Sách này y cứ vào nội dung của kinh
Phạm võng mà được soạn thuật, gồm có 10
môn:
1. Nghiêm đạo tràng.
2. Tịnh tam nghiệp.
3. Hương hoa cúng dường.
4. Tán lễ qui y.
5. Trần tội hối trừ.
6. Lập thệ tụng giới.
7. Khổ đáo lễ Phật.
8. Trọng tu nguyện hành.
9. Toàn nhiễu tự qui.
10. Tọa niệm thực tướng.
Nội dung sách này không chỉ giới hạn
trong yếu nghĩa của kinh Phạm võng mà
có nhiều chỗ cũng trích dẫn các kinh khác
như hội Thắng man phu nhân và hội Di
lặc sở vấn trong kinh Đại bảo tích..., thỉnh
thoảng cũng đề cập đến ý chỉ của tông
Thiên thai.
PHẠM VÕNG TAM TRÙNG BẢN MẠT
Cũng gọi Tam trùng bản mạt, Tam trùng
bản mạt thành đạo.
Ba lớp gốc ngọn. Tức chỉ cho 3 lớp thành
đạo của đức Phật Lô xá na và Phật Thích ca
nói trong kinh Phạm võng.
Theo kinh Phạm võng, đức Phật Lô xá
na ngồi kết già trên đài hoa sen trong thế
giới Liên hoa đài tạng rộng lớn trang
nghiêm. Thế giới này do 1.000 cánh hoa
sen lớn tạo thành, trong mỗi cánh sen có 1
thế giới, trong mỗi thế giới có trăm ức núi
Tu di, 4 châu thiên hạ và Nam diêm phù
12189

đề. Từ nơi thân của Phật Lô xá na biến
hóa ra 1.000 Phật Thích ca, mỗi Phật Thích
ca ngồi trên 1 cánh sen trong thế giới nghìn
cánh sen; nghìn Phật Thích ca, mỗi Phật
lại biến hóa ra trăm ức bồ tát Thích ca,
mỗi bồ tát Thích ca ngồi dưới gốc cây Bồ
đề ở cõi Nam diêm phù đề tuyên thuyết
pháp môn Tâm địa của Bồ tát.
Kinh Phạm võng quyển hạ (Đại 24, 1003
hạ) nói:
“Nay ta là Lô xá na,
Ngồi kết già trên hoa sen;
Trên nghìn hoa sen xung quanh,
Lại hiện ra nghìn Thích ca;
Một cánh hoa trăm ức cõi,
Mỗi cõi có một Thích ca,
Đều ngồi dưới gốc Bồ đề,
Đồng thời thành Đẳng chính giác”.
Tông Thiên thai căn cứ vào bài kệ trên
đây mà lập ra thuyết “Tam trùng bản mạt
thành đạo”, tức là 3 lớp thành đạo từ gốc
đến ngọn.
-Lớp thứ nhất: Chỉ cho sự thành đạo
của Phật Lô xá na trên đài hoa sen.
-Lớp thứ hai: Chỉ cho sự thành đạo của
1.000 Phật Thích ca trên 1.000 cánh hoa
sen.
-Lớp thứ ba: Chỉ cho sự thành đạo của
trăm nghìn ức Thích ca trên trăm nghìn ức
cánh sen trong trăm nghìn ức cõi nước.
Giữa các đức Phật trên đài hoa sen, trên
nghìn cánh sen, trên trăm nghìn ức cánh
sen đều có mối quan hệ gốc ngọn với nhau,
vì thế gọi là Tam trùng bản mạt. Trong Bồ
tát giới kinh nghĩa sớ của ngài Trí khải có
trình bày rõ về mối quan hệ ấy và giải thích
bằng “Lưỡng trùng bản tích”, tức cho rằng
đức Xá na trên đài sen là “Bản”, còn các
12190

đức Thích ca trên nghìn cánh hoa và trên
trăm nghìn ức cánh hoa đều là “Tích”.
Nghìn đức Thích ca là Bản trong Tích, trăm
nghìn ức đức Thích ca là Tích trong Tích.
Như vậy, trên đài sen, trên nghìn cánh sen
và trên trăm nghìn ức cánh sen cùng tạo
thành 3 lớp gốc ngọn, mỗi mỗi đức Phật
đều thành Chính giác, gọi là Tam trùng
bản mạt thành đạo.
[X. Pháp hoa huyền nghĩa Q.7, phần
đầu]. (xt. Liên Hoa Tạng Thế Giới).
PHẠM VÕNG TAM TRÙNG BẢN MẠT

12191

P
4059
PHAN
Phạm:Patàkà.
Hán âm: Ba đa ca.
Phạm:Ketu.
Hán âm: Kế đô.
Pàli:Paỉàkà.
Danh từ chỉ chung các loại cờ xí. Vốn
là vật được các viên tướng sử dụng để thống
lãnh các binh chủng và nêu cao uy thế của
quân đội trên chiến trường. Còn trong Phật
giáo thì phan được dùng để hiển bày uy
đức hàng ma của Phật và các Bồ tát, đồng
thời là vật dùng để trang nghiêm điện Phật,
cho nên làm phan cúng dường Phật và Bồ
tát được rất nhiều phúc đức.
Cứ theo điều Bố thí Phật phan duyên
trong kinh Soạn tập bách duyên quyển 7, ở
đời quá khứ, tỉ khưu Ba đa ca làm lá phan
dài để cúng dường đức Phật Tì bà thi, được
quả báo trong 91 kiếp không bị đọa vào các
đường ác, được sinh trong cõi người, cõi trời,
hưởng mọi phúc lạc.
Kinh Quán đính quyển 11 cũng nói rằng,
người làm phan được phúc báo lìa 8 nạn
khổ, sinh về Tịnh độ của chư Phật trong 10
phương. Kinh Quán đính quyển 12 thì cho
rằng tạo phan 5 sắc sẽ thoát khỏi các nạn
khổ và mạng sống lâu dài.
Tại Trung quốc, vào đời Tùy, phan được
sử dụng để cúng dường trong mọi Phật sự.
Hình dáng lá phan là: Đầu phan làm hình
tam giác, thân phan hình dài liên tiếp, dưới
đầu và 2 bên thân phan có những tua rủ
xuống, gọi là tay phan, còn phần dưới thân
phan cũng có những tua rủ xuống, gọi là
12192

chân phan.
Về nguyên liệu để làm phan thì có nhiều
loại như: Gấm, lụa, là, đồng đàn mỏng, ngọc
báu, gỗ v.v... Về màu sắc thì có: Trắng, đỏ,
vàng, xanh, vàng lợt, hồng... đó là loại phan
chỉ có 1 màu duy nhất. Nhưng Mật giáo thì
thường dùng phan 5 màu: Xanh, vàng, đỏ,
trắng, đen. Năm màu biểu thị 5 hành, lần
lượt tượng trưng cho 5 tạng trong thân thể.
Dùng phan 5 màu để thờ Phật tức là mong
bồi dưỡng 5 tạng để được sống lâu, thế nên
khi tu pháp cầu sống lâu thường sử dụng
phan 5 màu. Ngoài, ra còn có phan 8 màu,
phan 9 màu, phan nhiều màu lẫn lộn...
Về kích thước thì được chia làm 2 loại
là phan lớn, phan nhỏ, đều có khuôn khổ
nhất định. Lại tùy theo nơi treo phan mà
phan có các tên gọi khác nhau như Kim
đường phan(Trung đường phan, Phật điện
phan), Giảng đường phan, Di lặc đường
phan(các loại trên đây được gọi chung là
Đường phan). Các Đường phan phần nhiều
được may bằng gấm và lụa. Loại phan dùng
trong pháp cầu mưa, gọi là Đình phan,
phần nhiều được làm bằng ngọc, tơ và dùng
màu xanh. Phan treo trên tòa của Đạo sư
và Giảng sư, gọi là Cao tòa phan; phan treo
ở 4 góc của Thiên cái(tàn lọng lớn) gọi là
Thiên cái phan...
Lại tùy theo cách sử dụng mà chia ra các
loại: Quán đính phan, Tục mệnh phan, Thọ
mệnh phan, Tiến vong phan, Mệnh quá
phan(dùng trong lễ cầu siêu cho người chết);
Tống táng phan, cũng gọi Tứ bản phan(dùng
trong nghi lễ đưa ma), Thí ngã quỉ phan(dùng
trong lễ cúng thí quỉ đói – chủ yếu dùng phan
làm bằng giấy)...
Sau hết, căn cứ vào hình vẽ mà chia làm
12193

4 loại phan:
1. Hội phan: Phan vẽ các hình tượng
Phật, Bồ tát, Minh vương, chư thiên.
2. Chủng tử phan: Phan viết các chữ
chủng tử của Phật, Bồ tát để thay thế cho
hình tượng vẽ.
3. Tam muội da hình phan: Cũng gọi
Phật pháp phan. Phan vẽ hình Tam muội
da của Phật và Bồ tát.
4. Chàng phan: Phan có hình 6 góc hoặc
8 góc.
PHAN

12194

P Trong các kinh điển còn nói về nhiều loh đ i

12195

tín lớn đối với giáo học Hoa nghiêm đương
thời tại Nhật bản.
Ông có các tác phẩm: Hoa nghiêm kinh
thám huyền kí dịch chú, Hoa nghiêm giáo
học đích nghiên cứu, Pháp hoa kinh dịch
chú, Đại tì bà sa luận dịch chú.
PHÁN BẰNG THỨC
Phan có đính ngọc

12197

P
4061
PHẢN HỒN HƯƠNG
Hương làm cho hồn trở về. Tên của 1
loại hương, mùi thơm của nó có năng lực
làm cho người chết sống lại, vì thế gọi là
Phản hồn hương.
Cứ theo Hán thư Đông phương sóc thập
châu, vào năm Chinh hòa thứ 3 (90 trước
Tây lịch) đời vua Vũ đế, nước Nguyệt chi có
cống hiến cho Vũ đế nhà Hán 4 lạng Phản
hồn hương.
Ngoài ra, Bản thảo cương mục quyển 16
cho rằng, Tử uyển còn có tên là Phản hồn
thảo(cỏ Phản hồn), chính là 1 loại khác của
hương này.
[X. Tuệ lâm âm nghĩa Q.18; Tăng quảng
bản thảo cương mục Q.34].
PHẢN LƯU TỨ VỊ
Cũng gọi Thủy giác tứ vị, Thủy giác phản
lưu tứ vị.
Chỉ cho 4 vị: Bất giác, Tương tự giác,
Tùy phần giác và Cứu cánh giác do luận
Đại thừa khởi tín lập ra. Bốn vị này theo
thứ lớp ngược dòng vô minh sinh tử mà
trở về nguồn gốc Chân như tịch diệt, cho
nên gọi là Phản lưu tứ vị(4 vị ngược dòng).
Trong 4 vị này, Bất giác chỉ cho phàm phu,
Tương tự giác chỉ cho Nhị thừa và hàng Bồ
tát Tam hiền, Tùy phần giác chỉ cho hàng
Bồ tát từ Sơ địa đến Cửu địa, còn Cứu cánh
giác thì chỉ cho Bồ tát Thập địa.
[X. luận Thích ma ha diễn Q.3; Đại thừa
khởi tín luận nghĩa kí Q.trung, phần đầu].
(xt. Bản Giác).
PHẢN SAO
Lật trái mặt trước của ca sa vắt lên vai
12198

bên phải.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển
2 (Đại 54, 215 thượng) nói: “Làm việc
riêng ở chỗ vắng, được tùy ý phản sao.
Nếu đứng trước tôn dung thì cần phải tề
chỉnh, vắt góc áo bên phải lên vai trái,
cho rủ xuống phía sau lưng, không được
vắt lên khuỷu tay”.
Theo luật Thập tụng quyển 19 thì có
lần đức Phật và các vị tỉ khưu vào nội thành
Xá vệ nhận sự cúng dường. Lúc ấy, Lục
quần tỉ khưu phản sao y vào nhà cư sĩ, các
cư sĩ thấy cách mặc áo ấy giống như vương
công, đại thần nên chê trách. Đức Phật nghe
biết việc này liền răn dạy các tỉ khưu không
được phản sao y vào nhà cư sĩ, nếu không
thì phạm tội Đột các la.
[X. Di sa tắc ngũ phần giới bản].
PHẢN TỤC
Chỉ cho vị tăng trở về làm người thế
tục.
Kinh Đại bảo tích quyển 88 (Đại 11, 507
thượng) chép: “Các tỉ khưu nói: (...) Chúng
con không thể tu được pháp này, muốn trở
về thế tục. Vì sao? Vì thức ăn của tín thí
khó tiêu”.
Ngoài ra, giữa 2 từ ngữ Hoàn tục và
Qui tục có nghĩa khác nhau. Hoàn tục là
vị tăng phạm tội bị đuổi về nhà; còn Qui
tục nghĩa là vị tăng tự nguyện bỏ tăng để
trở về tục.
[X. Cư gia tất huề lại học chỉ nam thiên].
PHẢN XUẤT SINH TỬ
Ra khỏi sinh tử, 1 trong 7 loại sinh tử,
do Nhiếp đại thừa luận sư lập ra.
Nghĩa là nếu chúng sinh phát tâm tu
hành, bỏ vọng về chân thì có thể ra khỏi
sinh tử mà đến Niết bàn.
12199

[X. Chỉ quán phụ hành truyền hoằng
quyết Q.7, phần 1; Đại minh tam tạng pháp
số Q.30]. (xt. Thất Chủng Sinh Tử).
PHẢN XUẤT SINH TỬ

12200

P
PHẠN ĐẦU
... ..
Chức vụ của vị tăng trông nom cơm cháo
cho đại chúng trong Thiền lâm, dưới quyền
vị Điển tọa.
Vị này có trách nhiệm chu toàn các việc
như kiểm tra số chúng tăng, xem xét lúa gạo
tốt hay xấu, phân biệt nước uống trong hay
đục, rau cải nhiều ít, củi than có hay không,
cho đến chùi rửa các dụng cụ nhà bếp, xử lí
các thực phẩm hư thiu v.v...
[X. điều Phạn đầu trong Huyễn trụ thanh
qui; môn Chức vị trong Thiền lâm tượng
khí tiên; điều Phạn đầu trong Tăng đường
thanh qui Q.5].
PHẠN KHÁNH
... ..
Chiếc khánh dùng để báo hiệu giờ thụ
trai của chư tăng.
PHẠN SÀNG
Cũng gọi Phạn trác.
Cái mâm dùng để bưng thức ăn của chư
tăng.
Lâm tế lục (Đại 47, 503 trung) ghi: “Ngài
Phổ hóa đạp đổ phạn sàng, sư nói: Quá thô
tháo!”.
[X. môn Khí vật trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
PHANH PHẬT ĐOÁN TỔ
Đồng nghĩa: Sát Phật sát tổ, Siêu Phật
việt tổ.
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Nấu Phật nướng tổ, biểu thị cơ pháp
linh hoạt của bậc thầy. Nghĩa là lĩnh hội
được ý nghĩa chân thực của Phật pháp mà
12201

không dính mắc vào các hình tượng Phật
và tổ.
Lời tựa của ngài Phổ chiếu trong Bích
nham lục (Đại 48, 139 thượng) nói: “Cầm
kiền chùy nấu Phật nướng tổ, tụng ra cái
mũi hướng thượng của nạp tăng”.
PHAO KHƯỚC HOÀNG KIM PHỦNG LỤC
CHUYÊN
Tiếng dùng trong Thiền lâm.
Vứt bỏ vàng thoi lượm lấy ngói vỡ.
Hoàng kim là vật quí trọng, ví dụ Phật
tính mà mọi người đều sẵn có; còn Lục
chuyên, tức gạch ngói, là những vật hèn
mọn tầm thường, ví dụ sự mê chấp của
vọng tưởng phân biệt. Nghĩa là vứt bỏ tính
Phật sẵn có mà giữ lấy vọng tưởng phân
biệt, đó là cái ngu si khờ dại của chúng
sinh.
Hư đường hòa thượng ngữ lục quyển 3
(Đại 47, 1005 trung) chép: “Vị tăng hỏi: Khi
cây đổ dây khô thì ngôn cú(nói năng) qui về
chỗ nào? Sư nói: Vứt bỏ vàng thoi lượm lấy
ngói vỡ(Phao khước hoàng kim phủng lục
chuyên).
PHÁP
..
Phạm: Dharma
Pàli: Dhamma.
Hán âm: Đạt ma, Đà ma, Đàm ma, Đàm
vô, Đàm.
I. Pháp.
Trong kinh điển Phật giáo, danh từ
Pháp được sử dụng trong rất nhiều trường
hợp và ý nghĩa cũng không đồng nhất.
Nói 1 cách tổng quát thì Pháp có 2 định
nghĩa là nhậm trì tự tính, quĩ sinh vật
giải.
1. Nhậm trì tự tính: Tất cả sự vật, hiện
12202

tượng luôn giữ gìn bản tính riêng của chúng,
không thay đổi.
2. Quĩ sinh vật giải: Tất cả sự vật đều
duy trì tự tính riêng biệt của chúng, như
PHANH PHẬT ĐOÁN TỔ

12203

P
4063
những khuôn mẫu khiến người ta dựa vào
đó làm căn cứ mà hiểu 1 hiện tượng nhất
định.
Nói theo nghĩa “Nhậm trì tự tính” thì
Pháp là chỉ cho tất cả cái tồn tại có đầy đủ
tự tính, bản chất riêng biệt; nói theo nghĩa
“Quĩ sinh vật giải” thì Pháp chỉ cho những
tiêu chuẩn của sự nhận thức, như qui phạm,
pháp tắc, đạo lí, giáo lí, giáo thuyết, chân lí,
thiện hành v.v...
Tóm lại, Pháp chỉ chung cho hết thảy
mọi sự vật, mọi hiện tượng–cụ thể hay
trừu tượng–có tự tính, bản chất riêng
biệt làm căn cứ, khuôn mẫu khiến người
ta nhìn vào là có thể nhận thức và lí giải
được.
[X. kinh Tạp a hàm Q.31; kinh Chư pháp
bản trong Trung a hàm Q.28; phẩm Cú
nghĩa trong kinh Đại phẩm bát nhã Q.4;
phẩm Sát na trong kinh Đại thừa lăng già
Q.5; kinh Đại bảo tích Q.52; luận Đại trí độ
Q.48].
II. Pháp.
Chỉ cho cảnh sở duyên(đối tượng phân
biệt) của thức thứ 6(ý thức), cũng gọi Pháp
xứ (Phạm:Dharmàyatana) hoặc Pháp giới
(Phạm: Dharma-dhàtu).
[X. luận Đại tì bà sa Q.73; luận Câu xá
Q.1; phẩm Xứ trong luận Pháp uẩn túc
Q.10].
III. Pháp.
Tiếng dùng trong Nhân minh.
Hàm ý tính chất, thuộc tính.
Trong Nhân minh, danh từ sau (hậu
trần) của Tông(mệnh đề)gọi là Pháp(thuộc
12204

tính); danh từ trước(tiền trần)của Tông gọi
là Hữu pháp(có thuộc tính). Như lập Tông:
Âm thanh là vô thường, thì “vô thường”
(Pháp)là thuộc tính của âm thanh (Hữu
pháp).
[X. Nhân minh luận sớ minh đăng sao
Q.2, phần đầu; Nhân minh luận sớ thụy
nguyên kí Q.2]. (xt. Tà Chính, Thể).
PHÁP ÁI
.....
I. Pháp Ái.
Người đã được pháp(giác ngộ)do tâm
sinh vui mừng nên thương xót những người
còn mê chưa được pháp; hoặc chỉ cho tâm
niệm từ bi thương xót của chư Phật, Bồ tát
đối với chúng sinh.
II. Pháp Ái.
Đắm trước các thiện pháp mà mình đã
chứng ngộ.
Pháp quán thứ 10(Vô ái pháp, Li ái
pháp, Trừ ái pháp, Ái pháp bất sinh) trong
Thập thừa quán pháp của tông Thiên thai,
dùng từ ngữ này để chê trách những người
chưa chứng chân thực mà đắm trước pháp
tương tự.
PHÁP ẤN
.....
I. Pháp Ấn.
Phạm: Dharma-mudrà.
Đồng nghĩa: Pháp bản mạt, Pháp bản,
Tướng, Ưu đàn na (Phạm: Udàna).
Chỉ cho dấu ấn, đặc chất của Phật pháp.
Ấn cũng có nghĩa là chân thực bất biến, là
chuẩn mực chứng minh sự chân chính của
Phật pháp, cho nên gọi là Pháp ấn.
Pháp hoa nghĩa sớ quyển 6 của ngài Cát
tạng cho rằng, ấn là ấn định các pháp không
thể dời đổi. Lại lấy văn làm ấn, dùng văn
12205

để quyết định lí, nếu lí và văn tương ứng
với nhau thì đó là lí chân thực, nên gọi là
Pháp ấn. Như “Nhất thiết hành vô thường,
Nhất thiết pháp vô ngã và Niết bàn tịch
tĩnh” trong kinh Tạp a hàm quyển 10, được
gọi là Tam pháp ấn. Hoặc “Nhất thiết hành
vô thường, Nhất thiết hành khổ, Nhất thiết
pháp vô ngã và Niết bàn tịch tĩnh”, được
gọi là Tứ pháp ấn, Tứ ưu đàn na. Nếu lại
thêm “Nhất thiết pháp không” vào nữa,
thì gọi là Ngũ pháp ấn.
PHÁP ẤN

12206

P
Cứ theo Pháp hoa huyền nghĩa quyển 8,
thượng, thì Tam pháp ấn là Pháp ấn của
Tiểu thừa, còn Đại thừa thì chỉ có 1 pháp
ấn “Chư pháp thực tướng” gọi là Nhất thực
tướng ấn.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.18; kinh
Đại bát niết bàn Q.13 (bản Bắc); kinh Bồ
tát địa trì Q.8; luận Đại trí độ Q.32; Câu xá
luận quang kí Q.1].
II. Pháp Ấn.
Gọi đủ: Pháp ấn đại hòa thượng vị.
Chỉ cho vị Tăng cương cao nhất ở Nhật
bản, tức là ngôi vị Tăng chính. Chức vị
của chư tăng ở Nhật bản vốn có 3 bậc:
Mãn vị, Pháp sư vị và Đại pháp sư vị. Hai
chức Tăng cương và Phàm tăng đều có thể
được trao cho 3 chức vị này, không chia
vị hiệu, cũng không có tôn ti. Vào năm
Trinh quán thứ 6 (864), ngài Chân nhã
tâu lên Thiên hoàng Thanh hòa, ngoài 3
bậc trên, xin chế định thêm 3 chức vị nữa
là: Pháp kiều thượng nhân vị, Pháp nhãn
hòa thượng vị và Pháp ấn đại hòa thượng
vị, là những chức vị trên Luật sư. Chức
Pháp ấn đại hòa thượng vị phải do cấp
bậc Tăng chính đảm nhiệm, chức Pháp
nhãn hòa thượng vị phải do cấp bậc Tăng
đô đảm nhiệm và chức Pháp kiều thượng
nhân vị thì do cấp bậc Luật sư đảm nhiệm.
Từ đó, chế độ Tăng chức ở Nhật bản mới
có vị hiệu và tôn ti.
(xt. Tăng Quan).
PHÁP BA LA MẬT BỒ TÁT
Phạm: Dharma-vajrì.
Hán âm: Đạt ma phạ nhật li.
12207

Hán dịch: Pháp kim cương.
Vị Bồ tát an vị ở phía tây đức Đại nhật
Như lai, trong nguyệt luân ở chính giữa,
thuộc hội Thành thân, trên Mạn đồ la Kim
cương giới của Mật giáo, là 1 trong 4 bồ tát
Ba la mật, 1 trong 37 vị tôn của Kim cương
giới. Mật hiệu là Thanh tịnh kim cương,
Liên hoa kim cương. Chủng tử là (hrì#),
hình Tam muội da là chày 1 chĩa hoặc hoa
sen đỏ.
Hình tượng là hình tướng thiên nữ, toàn
thân màu da người, mặc áo yết ma, 2 tay kết
Di đà định ấn để ở dưới rốn, trên tay ấn
dựng 1 cọng hoa sen, trên hoa có hộp đựng
kinh tiếng Phạm. Chân ngôn là: “Án đạt
ma phạ nhật lí ngật lí”. Trong các hội Vi tế,
Cúng dường, Hàng tam thế yết ma v.v... thì
hình Tam muội da, hình tượng, chân ngôn...
đều khác nhau.
Vị Bồ tát này dùng Nhất thiết pháp trí
của tự tính
thanh tịnh,
quan sát
khắp thế giới
hữu tình, dứt
trừ phiền
não tham
nhiễm, hiển
bày tâm
thanh tịnh
vô cấu.
[X. kinh Đại giáo vương Q.2 (bản 3
quyển); Kim cương đính du già tam thập
thất tôn xuất sinh nghĩa; kinh Kim cương
đính du già trung lược xuất niệm tụng Q.2].
(xt. Tứ Ba La Mật Bồ Tát).
PHÁP BẢO
.....
12208

I. Pháp Bảo.
Chỉ cho tất cả giáo pháp do đức Phật nói
được ghi chép trong 3 tạng kinh điển, 1 trong
Tam bảo.
(xt. Tam Bảo).
II. Pháp Bảo (?-?).
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời
Đường, là đệ tử của Đại sư Huyền trang.
Năm Vĩnh huy thứ 5 (654) đời vua Cao
tông, ngài Huyền trang dịch luận Câu xá,
PHÁP BẢO
Bồ tát Pháp ba la mật

12209

P
4065
sư soạn sớ 30 quyển để giải thích rõ nghĩa
của luận ấy. Sư và sư Phổ quang là 2 môn
đệ ưu tú của ngài Huyền trang. Sau, sư và
sư Thắng trang đến ở chùa Phúc tiên tại
Đông đô và chùa Tây minh tại Tây kinh
đảm nhiệm chức chứng nghĩa trong trường
dịch kinh của ngài Nghĩa tịnh.
Sư có các tác phẩm: Luận Nhất thừa Phật
tính 6 quyển, Đại bát niết bàn kinh sớ 2
quyển (hoặc 1 quyển), Thích thiền thứ đệ
pháp môn, Hội không hữu luận, Câu xá luận
bảo sớ 30 quyển.
[X. Tống cao tăng truyện Q.4; Lục học
tăng truyện Q.23; Khai nguyên thích giáo
lục Q.9].
PHÁP BỊ
.....
Chỉ cho bức màn treo ở phía trước điện
Phật. Ngoài ra, tấm vải dùng để phủ bàn
ghế trong nhà Thiền cũng gọi là Pháp bị.
[X. môn Khí vật trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
PHÁP BÌNH
.....
Chỉ cho chiếc bình dùng để đựng nước
thơm trong pháp hội Bố tát.
[X. môn Khí vật trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
PHÁP CÁCH SÙNG BÁI
Phạm:Dharma Ràja Pùjà.
Chỉ cho 1 dòng Phật giáo ở Ấn độ sùng
bái pháp “Không” của Bát nhã.
Vào đầu thời đại Vương triều Ba la
(Phạm:Pàla), từ thế kỉ IX đến thế kỉ XII,
Phật giáo Ấn độ chia thành 2 dòng Quí
12210

tộc và Bình dân. Dòng Quí tộc lấy tư tưởng
Bát nhã làm trung tâm, còn dòng Bình dân
thì nghiêng về các pháp tu Mật giáo như
Kim cương thừa (Phạm:Vajra-yàna), Thời
luân thừa (Phạm: Kàlacakra-yàna), Dị
hành thừa (Phạm: Sahaja-yàna) Tu
nghiệm đạo v.v... Nhưng vua Pháp hộ
(Phạm:Dharmapàla, ở ngôi 780-815) thì
cực lực bài xích Mật giáo tả đạo và chủ
trương hoằng dương tư tưởng Bát nhã,
đồng thời, dốc sức vào việc phổ biến hóa
Phật giáo.
Cứ theo tác phẩm “Không phú lan na”
(Phạm:Zùnya Pràịa) của ngài Ramai cho
biết, thì Pháp cách sùng bái phát sinh sau
thời vua Pháp hộ vào khoảng thế kỉ X.
Nhưng, vào thế kỉ VIII, người Hồi giáo
từng xâm lăng Ấn độ, rồi đến đầu thế kỉ
XII lại xâm lăng 1 lần nữa, lần này họ
tiêu diệt vương triều Ba la, cực lực bài trừ
Phật giáo, giết hại tăng ni, phá hoại các
chùa viện ở vườn Lộc dã, ở Phật đà già da
và Na lan đà. Trong hoàn cảnh bi đát ấy,
để bảo tồn tín ngưỡng của mình, những
người theo Pháp cách sùng bái phải thay
hình đổi dạng thành những tín đồ của
tông giáo Kì đặc giống như Ấn độ giáo.
Qua những ngôn ngữ đượm sắc thái tư
tưởng không của Bát nhã thấy rải rác trong
tác phẩm Không phú lan na, mà người ta
biết được rằng đây chính là 1 phái Phật
giáo, không sai, mặc dầu trong ngôn ngữ
chưa biểu hiện rõ họ là những tín đồ Phật
giáo.
Pháp cách sùng bái hiện nay vẫn còn
tồn tại trong hạ tầng xã hội ở vùng tây nam
Bengal. Những tín điều của họ được ghi
chép bằng tiếng Phạm và tiếng Bengal. Bản
12211

tôn mà họ thờ cúng cũng là thần tượng kì
lạ, hoặc là phiến đá, hoặc là 1 bình nước
đầy, thường được đặt trong chùa, tháp, dưới
gốc cây hay ở những chỗ đồng hoang. Khi
lễ bái, trước hết, họ tẩy rửa tượng thần sạch
sẽ, dâng đèn, hoa, hương, quả... Nghi thức
cúng bái này cũng giống với nghi thức của
Ấn độ giáo. Điểm khác nhau là ở chỗ Bản
tôn của Pháp cách sùng bái thì quay mặt
PHÁP CÁCH SÙNG BÁI

12212

P
về hướng đông. Ngoài ra, Pháp cách sùng
bái mỗi năm tổ chức đại lễ 1 lần, họ tấu
nhạc và ca múa rất tưng bừng trong suốt
12 ngày.
[X. Ghanàrama s Dharma-Maígala;
Manikganguli’s Dharma-Maígala;
Ramai-Paịđita’s Dharma pùjàvidhàna;
Ramacarita by H.P. Zàstrì; History
of Bengalì Language and Literature
by D.C. Sen].
PHÁP CÁI
.....
Cũng gọi Thiên cái.
Chỉ cho cái lọng dùng trong các pháp
hội. Ở Trung quốc, lọng được làm bằng
lụa, ở Nhật bản thì Pháp cái được làm bằng
giấy dầu.
Trong Thiền lâm, khi vị Tân trụ trì
nhập viện, thị giả cầm lọng che trên đầu
vị Tân trụ trì trên đường vào viện. Ngoài
ra, khi pháp hội được cử hành ngoài trời,
Pháp cái được dùng để che đầu của Đạo
sư.
[X. môn Khí vật trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
PHÁP CẢNH
Cũng gọi Pháp xứ, Pháp giới.
Đối tượng của các giác quan, 1 trong 6
cảnh.
Thông thường chỉ cho tất cả pháp, tức
toàn thể 6 cảnh sắc, thanh, hương, vị, xúc,
pháp, hoặc đặc biệt chỉ cho đối tượng của
ý thức.
(xt. Lục Cảnh).
PHÁP CHẤP
12213

Cũng gọi: Pháp ngã chấp, Pháp ngã kiến.
Gọi tắt: Pháp ngã, Giả danh ngã.
Đối lại: Ngã chấp.
Chấp trước các pháp tồn tại có thực thể
cố định bất biến. Còn chấp trước con người
có bản chất tồn tại, có thực thể cố định bất
biến, thì gọi là Ngã chấp. Hai thứ kiến giải
trên đều thuộc mê vọng.
Thuyết nhất thiết hữu bộ chủ trương
con người chẳng phải có thực, chỉ có pháp
là thực có, đó gọi là Pháp ngã chấp. Còn
Đại thừa thì cho rằng các pháp đều do nhân
duyên sinh, không thực có tự tính, chủ
trương có ngã pháp chỉ là tà chấp, do đó,
Đại thừa đề xướng Pháp vô ngã, Pháp
không.
Luận Thành duy thức quyển 2 chia Pháp
chấp làm 2 loại:
1. Câu sinh pháp chấp: Do nhân hư
vọng huân tập ở bên trong từ vô thủy đến
nay, nên Pháp chấp có cùng 1 lúc với thân
(câu sinh), chứ không phải đợi tà giáo và tà
phân biệt mới có. Câu sinh ngã chấp lại
chia làm 2 thứ là Thường tương tục và Hữu
gián đoạn:
a) Thường tương tục: Thức Mạt na thứ
7 duyên theo thức A lại da thứ 8 mà khởi
tướng tự tâm, rồi chấp là thực pháp.
b) Hữu gián đoạn: Thức thứ 6 duyên
theo uẩn, xứ, giới do thức biến hiện mà
khởi tướng tự tâm, rồi chấp là thực pháp.
2. Phân biệt pháp chấp: Do những
duyên hiện tại ở bên ngoài như tà giáo và
tà phân biệt mà khởi lên pháp chấp. Phân
biệt pháp chấp cũng có 2 thứ:
a. Duyên theo tướng của uẩn, xứ, giới do
tà giáo nói mà khởi lên tướng của tự tâm,
rồi phân biệt, tính toán, so đo mà chấp làm
12214

thực pháp.
b. Duyên theo tướng của tự tính: Do tà
giáo nói mà khởi lên tướng của tự tâm, rồi
phân biệt, tính toán, so đo mà chấp làm
thực pháp.
Trong 2 loại Pháp chấp nói trên, thì Câu
sinh pháp chấp đến giai vị Tu đạo mới diệt
trừ được; còn Phân biệt pháp chấp thì đến
PHÁP CHẤP

12215

P
4067
giai vị Kiến đạo mới đoạn trừ được.
Ngoài ra, ngài Hộ pháp cho rằng Pháp
chấp chỉ có ở 2 thức thứ 6 và thứ 7, nhưng
ngài An tuệ thì chủ trương chỉ có thức thứ
7 là không có Pháp chấp, còn 7 thức kia
(tức 5 thức trước, thức thứ 6 và thức thứ 8) thì
đều có Pháp chấp.
[X. luận Đại tì bà sa Q.9; luận Thành
duy thức Q.5; luận Nhiếp đại thừa Q.7 (bản
dịch đời Lương); luận Du già sư địa
Q.74;Thành duy thức luận thuật kí Q.1, 2,
phần cuối]. (xt. Nhị Chấp, Ngã Chấp).
PHÁP CHIẾN
Trong Thiền lâm, các Thiền sư thường
dùng những câu hỏi, đáp rất sắc bén về
pháp nghĩa để xét nghiệm lẫn nhau, giống
như thế gian tranh chiến với nhau, nên
gọi là Pháp chiến. Ngoài ra, khi bắt đầu
kết chế(hạ an cư), 5 vị Trụ trì, Thủ tọa,
Thư kí, Phó tự và Tri khách, mỗi vị đều
nêu ra 1 công án, giao cho chúng tăng thảo
luận, cũng gọi là Pháp chiến hoặc Pháp
vấn.
Trong Thiền lâm, Pháp chiến và Vấn
đáp rất khó phân biệt. Nhưng nói 1 cách
đại thể thì Pháp chiến phần nhiều do 2 vị
Thiền sư đã ngộ đạo dùng cơ phong hỏi,
đáp thiết tha để chứng nghiệm cho nhau;
còn Vấn đáp là phương pháp trọng yếu
của bậc thầy sử dụng để dẫn dắt người
học.
[X. điều Niên phần hành sự trong Hành
trì quĩ phạm Q.1]. (xt. Vấn Đáp).
PHÁP CHIẾU
Cũng gọi Ngũ hội pháp sư.
12216

Cao tăng Trung quốc, thuộc tông Tịnh
độ, sống vào đời Đường.
Trong năm Vĩnh thái đời vua Đại tông
nhà Đường, sư từng đến Đông Ngô, vì mến
mộ phong cách thanh cao của ngài Tuệ viễn
nên sư vào Lô sơn tu Tam muội niệm Phật.
Trong lúc thiền định, sư được Phật khai thị,
sư bèn đến Nam nhạc thờ ngài Thừa viễn
làm thầy.
Niên hiệu Đại lịch năm đầu (766), sư
đến Di đà đài phát nguyện mỗi năm 3 tháng
hạ siêng tu pháp môn Tam muội Bát chu,
cùng năm ấy sư còn thụ pháp Ngũ hội niệm
Phật tụng kinh. Năm Đại lịch thứ 2 (767),
sư ở tại chùa Vân phong thuộc Hành châu,
siêng năng tu tập. Một hôm, trong bát cháo
bỗng hiện rõ đám mây lành 5 sắc, trong
mây hiện ra chùa Đại thánh trúc lâm. Một
ngày khác, trong bát cháo lại cảm được
tướng thù thắng của Tịnh độ và các chùa
trên núi Ngũ đài. Mùa hạ năm Đại lịch
thứ 4 (769), sư vào chùa Hồ đông(có chỗ
gọi chùa Tương đông), tu Ngũ hội niệm Phật
ở trên lầu cao trong chùa, lại cảm được đức
Phật A di đà và chúng thánh Văn thù, Phổ
hiền...
Tháng 4 năm Đại lịch thứ 5 (770), sư
đến chùa Phật quang trên núi Ngũ đài,
bỗng có 2 đồng tử dẫn đi đến chỗ cảnh
vật đã thấy hiện trong bát cháo trước kia,
2 vị bồ tát Văn thù, Phổ hiền đều trao
pháp môn niệm Phật cốt yếu cho sư, sư
liền dựng bia tại chỗ đó để ghi lại việc
này, khiến những người nghe biết đều phát
tâm bồ đề.
Sư sáng lập
Ngũ hội niệm
Phật, dốc sức vào
12217

sự nghiệp hoằng
pháp, nhờ đó, từ
trong cung đình
đến ngoài xã hội
đều thực hành
pháp môn niệm
Phật. Sau khi sư
tịch, vua ban thụy
hiệu cho sư là “Đại Ngộ Hòa Thượng”.
PHÁP CHIẾU
Pháp Chiếu

12218

P
Có thuyết cho rằng sư là hậu thân của ngài
Thiện đạo và tôn sư làm Tổ thứ 4 của Liên
tông.
Sư để lại các tác phẩm: Tịnh độ ngũ hội
niệm Phật tụng kinh quán hành nghi, 3
quyển, Tịnh độ ngũ hội niệm Phật lược pháp
sự nghi tán, 1 quyển.
[X. truyện Pháp chiếu trong Tống cao
tăng truyện Q.21; truyện Trí quân trong
Tống cao tăng truyện Q.27; Tịnh độ vãng
sinh truyện Q.hạ; Tân tu vãng sinh truyện
Q.hạ; Tân biên cổ kim vãng sinh Tịnh độ
bảo châu tập Q.1; Lạc bang văn loại Q.3].
PHÁP CHU
Thuyền pháp, tức dùng thuyền bè ví dụ
Phật pháp có công năng đưa chúng sinh qua
biển sinh tử, nên gọi là Pháp chu.
PHÁP CHỦ
.....
I. Pháp Chủ.
Người đứng đầu trong Phật pháp. Vốn
là danh từ tôn xưng đức Phật, về sau được
chuyển dụng để chỉ cho người đứng đầu
trong pháp hội nói pháp.
Kinh Đại không trong Trung a hàm
quyển 49 (Đại 1, 739 trung) nói: “Thế tôn
là Pháp bản(gốc của pháp), Thế tôn là Pháp
chủ. Pháp là do đức Thế tôn mà có”.
Tại Nhật bản, thời cận đại, những vị
đứng đầu trong các tông phái Phật giáo đều
được gọi là Pháp chủ(hoặc Quản trưởng,
Môn chủ).
[X. kinh Tạp a hàm Q.1; Thắng man bảo
quật Q.trung, phần cuối].
II. Pháp Chủ.
12219

Một chức Tăng quan ở thời đại Nam Bắc
triều, Trung quốc. Chức Pháp chủ ở đây chỉ
trông nom công việc của 1 ngôi chùa. Như
vua Vũ đế nhà Tống thỉnh sa môn Đạo du
vào thuyết pháp trong nội cung, rồi ban sắc
cho làm Pháp chủ của chùa Tân an. Đồng
thời, ban sắc cho ngài Pháp viện làm Pháp
chủ chùa Tương cung.
[X. truyện Đạo du trong Lương cao
tăng truyện Q.7; truyện Pháp viện trong
Lương cao tăng truyện Q.8; Phật tổ thống
kỉ Q.36].
III. Pháp Chủ.
Chỉ cho người chủ trì trong Pháp hội.
PHÁP CHÚNG
.....
I. Pháp Chúng.
Từ ngữ gọi chung 5 chúng xuất gia.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển 1
(Đại 54, 205 thượng) nói: “Nếu vì những
người tại gia thì chỉ nói sơ lược về 5 giới
cấm, còn đối với hàng Pháp chúng thì nói
rộng về 7 thiên”.
II. Pháp Chúng (?-?)
Tên vị tăng dịch kinh người nước Cao
xương ở thời đại Đông Tấn.
Cứ theo Xuất tam tạng kí tập quyển 2,
thì vào thời vua An đế (ở ngôi 397-417) nhà
Đông Tấn, sư từng dịch kinh Phương đẳng
đàn đặc đà la ni 4 quyển.
PHÁP CỔ
... ..
I. Pháp Cổ.
Trống pháp. Ví dụ Phật pháp có năng
lực khuyên bảo chúng sinh làm các việc
thiện, giống như tiếng trống trong quân ngũ
có công năng thôi thúc binh lính tiến lên,
cho nên gọi là Pháp cổ.
12220

Phẩm Tựa kinh Pháp hoa (Đại 9, 3 hạ)
nói: “Thổi pháp loa lớn, đánh pháp cổ lớn”.
[X. kinh Đại tập Q.56; kinh Vô lượng
thọ Q.thượng].
II. Pháp Cổ.
Chỉ cho quả trống lớn được sử dụng trong
các chùa viện Thiền tông.
Tại Pháp đường đặt 2 trống, trống ở góc
PHÁP CỔ

12221

P
4069
đông bắc gọi là Pháp cổ; trống ở góc tây
bắc gọi là Trà cổ. Pháp cổ dùng để thông
báo cho đại chúng biết trước khi pháp hội
được cử hành, hoặc thông báo giờ vị Trụ
trì thướng đường, tiểu tham, phổ thuyết,
nhập thất v.v...
[X. môn Bái khí trong Thiền lâm tượng
khí tiên].
PHÁP CÚ KINH
... ... ..
Pàli: Dhamma-pada.
Cũng gọi Pháp cú tập kinh, Pháp cú tập,
Pháp cú lục, Đàm bát kinh, Đàm bát kệ.
Kinh, 2 quyển, 39 phẩm, 752 bài tụng
(nay có 758 bài tụng), do ngài Pháp cứu,
người Ấn độ soạn, ngài Duy kì nan, người
nước Ngô dịch vào thời Tam quốc (có thuyết
cho rằng do các ngài Chi khiêm và Trúc
tướng diệm dịch vào năm 224), được thu
vào Đại chính tạng tập 4.
Nội dung thu chép những bài kệ do đức
Phật nói trong các kinh mà biên tập thành.
Nguyên bản của kinh này có nhiều loại:
Loại 1.000 bài tụng, 900 bài tụng, 700 bài
tụng, 500 bài tụng v.v... Năm Hòa vũ thứ 3
(224) đời vua Tôn quyền nước Ngô, ngài Duy
kì nan đem về 26 phẩm, 500 bài tụng, sau
lại thêm vào 13 phẩm, thành 39 phẩm, 752
bài tụng. Kinh này hiện còn 4 bản khác là:
-Kinh Pháp cú (Pàli:Dhamma-pada).
-Phẩm Ưu đà na (Phạm:Udàna-varga,
cũng gọi Ô đà nam phẩm).
-Ched-du brjod-pa#i tshoms (bản
dịch Tây tạng).
-Kinh Pháp tập yếu tụng, 4 quyển, do
12222

ngài Thiên tức tai dịch vào đời Tống (thuộc
hệ tiếng Phạm, được thu vào Đại chính tạng
tập 4).
Trong các bản trên, bản Pàli gồm 26
phẩm, 423 bài tụng(1 bài trùng lắp), rất
giống với bản do ngài Duy kì nan thỉnh về
Trung quốc.
Về kinh Pháp cú viết bằng tiếng Phạm,
theo Câu xá luận quang kí quyển 1, thì
Ấn độ lưu hành bản Ưu đà nam do ngài
Pháp cứu sưu tập. Năm 1892, ông
F.Grenard đã phát hiện 1 phần bản tiếng
Phạm ở vùng Hòa điền tại Tân cương viết
trên vỏ cây hoa bằng chữ Khư lô sắt tra.
Theo sự nghiên cứu của học giả người Pháp
là ông É.Senart, thì sách này có thể đã
được viết từ thế kỉ II trở về trước, được
xem là bản kinh Phật viết tay xưa nhất
hiện còn. Về sau, những đoạn kinh Phật
bằng tiếng Phạm cũng liên tục được tìm
thấy ở các vùng Khố xa, Đôn hoàng...
Những đoạn kinh này được ông
N.P.Chakravarti biên tập thành sách, đề
là L’Udanavarga Sanskrit (Phẩm Ưu đà
na tiếng Phạm) ấn hành 21 phẩm trước
vào năm 1930. Bản dịch Tây tạng và kinh
Pháp tập yếu tụng giống nhau, đều có 33
phẩm. Hai bản này chỉ có hơn 200 bài kệ
giống với bảnPàli mà thôi.
Ngoài ra, vào thời Tây Tấn, ngài Pháp
cự và Pháp lập cùng dịch kinh Pháp cú
thí dụ 4 quyển (thuộc hệPàli, được thu
vào Đại chính tạng tập 4). Kinh này cũng
gọi: Pháp dụ kinh, Pháp cú dụ kinh, Pháp
cú bản mạt kinh, cũng chia làm 39 phẩm.
Tích truyện Thí dụ của mỗi phẩm nêu ra
1 số kệ tụng trong kinh này để giải thích
nhân duyên của tích truyện, tất cả có 68
12223

loại thí dụ.
Ngài Phật âm (Pàli: Buddha-ghosa)
soạn Pháp cú kinh chú (Pàli:
Dhammapadaỉỉhakathà) để giải thích
nghĩa của 422 bài tụng trong kinh Pháp cú
bằng tiếngPàli, đồng thời nói rõ nhân
duyên của kinh này, tổng cộng có 299 loại
thí dụ.
Còn Ưu đà na phẩm chú giải (Tạng:
Ched-du-brjod-pa#i tshoms-kyi rnampar#
grel-pa) được thu vào A tì đạt ma bộ
(Tạng: Míon-pa) trong Đan châu nhĩ
PHÁP CÚ KINH

12224

P
(Tạng:Bstan-#gyur) của Đại tạng kinh
Tây tạng và bản Hán dịch kinh Xuất diệu
30 quyển (thuộc hệ tiếng Phạm, được thu
vào Đại chính tạng tập 4) đều là sách giải
thích về nhân duyên thí dụ của phẩm Ưu
đà na.
Kinh Pháp cú là tác phẩm phản ánh sự
thể nghiệm sâu sắc, đầy đủ về đời sống thực
tiễn của con người, là cuốn sách nhập môn
hay nhất của Phật giáo. Năm 1855, nhà học
giả Đan mạch là ông V. Fausbôll đã xuất
bản nguyên vănPàli và phụ thêm bản dịch.
Đây là lần đầu tiên Phật giáo được giới thiệu
với phương Tây, sau đó, được dịch sang các
thứ tiếng Anh, Pháp, Đức. Rồi đến ông W.
Rockhill dịch phẩm Ưu đà na tiếng Tây tạng
sang tiếng Anh, ông Herman Beckh thì ấn
hành nguyên văn Tây tạng, S.Beal dịch kinh
Pháp cú thí dụ ra Anh văn. Tại Nhật bản
thì năm 1915, phòng Nghiên cứu Triết học
Ấn độ thuộc Văn khoa của trường Đại học
Đế quốc ở Đông kinh ấn hành kinh Pháp
cú đối chiếuPàli-Hán.
[X. Thiện kiến luật tì bà sa Q.1; luận Đại
tì bà sa Q.1; Xuất tam tạng kí tập Q.7; truyện
Duy kì nan trong Lương cao tăng truyện Q.1,
Khai nguyên thích giáo lục Q.2; Chí nguyên
pháp bảo khám đồng tổng lục Q.9, 10; A
History ofPàli Literature by B.C. Law; Le
Manuscrit kharowỉhì du Dhammapada
(Journal asiatique 1898) par E. Senart;
Bemerkungen zu dem Kharowỉhì-
Manuskript des Dhammapada, par H.
Lüders; Zum Manuskript Dutreme de Rhins
(Zeitsch. Morgenl. Gesell; LX. 3. 1906) par
12225

O.Franke].
PHÁP CÚ THÍ DỤ KINH
Phạm: Dharmapadàvadàna-sùtra.
Cũng gọi Pháp cú bản mạt kinh, Pháp
cú dụ kinh, Pháp dụ kinh, Pháp cú thí
kinh.
Kinh, 4 quyển, do các ngài Pháp cự, Pháp
lập cùng dịch vào đời Tây Tấn, được thu
vào Đại chính tạng tập 4.
Kinh này do gom chép khoảng 2 phần
3 số bài kệ của kinh Pháp cú rồi thêm vào
những tích truyện thí dụ mà được tạo
thành. Nội dung từ phẩm Vô thường đến
phẩm Cát tường có tất cả 39 phẩm, mỗi
phẩm ghi chép từ 1 đến 5 hoặc 6 truyện
Thí dụ, đồng thời, nêu lên 1 số kệ tụng của
kinh Pháp cú để giải thích nhân duyên của
các truyện Thí dụ ấy.
(xt. Pháp Cú Kinh).
PHÁP CỤ
Cũng gọi Đạo cụ, Phật cụ, Tăng cụ.
Chỉ cho những vật dụng cần thiết cho
việc tu học Phật đạo, tức như 3 áo, 6 vật
của tỉ khưu cho đến kiền chùy, thẻ, tích
trượng, bình, tràng hạt, phất trần, quạt v.v...
Ngoài ra, Pháp cụ cũng chỉ chung cho
những vật được dùng trong các pháp tu
của Mật giáo, như lò hương, cây đèn, tràng
hạt, tràng hoa, phan, phướn, chuông,
khánh v.v...
[X. Cổ sự loại uyển tông giáo bộ]. (xt.
Pháp Khí).
PHÁP CÚNG DƯỜNG
I. Pháp Cúng Dường.
Cũng gọi Pháp cúng.
Một trong 3 thứ cúng dường.
Đức Phật nói pháp, chúng sinh tùy theo
căn cơ nghe rồi tin hiểu, tu hành thực tiễn,
12226

nuôi lớn các thiện căn, giữ gìn chính pháp
và nói lại cho mọi người nghe, gọi là Pháp
cúng dường.
Phẩm Phổ hiền hành nguyện trong kinh
Hoa nghiêm quyển 40 (Đại 10, 845 thượng)
nói: “Thiện nam tử! Trong các thứ cúng
dường, cúng dường pháp là hơn hết”.
PHÁP CÚNG DƯỜNG

12227

P
4071
II. Pháp Cúng Dường.
Cúng dường pháp là cúng dường Pháp
bảo trong Tam bảo, tức là cúng dường giáo
lí do đức Phật nói, hoặc cúng dường kinh
điển.
PHÁP CỰ (?-?)
.....
Cao tăng Trung quốc, sống vào cuối đời
Tây Tấn.
Năm Vĩnh gia thứ 2 (308), khi ngài Trúc
pháp hộ dịch kinh Phổ diệu thì sư làm Bút
thụ để ghi chép. Ngoài ra, sư còn dịch kinh
Lâu thán, kinh Đại phương đẳng Như lai
tạng và cùng dịch với sư Pháp lập kinh Pháp
cú thí dụ và kinh Phúc điền.
Những bộ Kinh lục sau Lịch đại tam bảo
kỉ như: Khai nguyên thích giáo lục, Trinh
nguyên tân định thích giáo mục lục... đều
cho rằng, sau khi ngài Pháp lập thị tịch, một
mình sư dịch hơn 130 bộ kinh điển, nhưng
trong Xuất tam tạng kí tập thì không thấy
ghi việc này.
PHÁP DANH
.....
Cũng gọi Pháp hiệu, Pháp húy, Giới
danh.
Tên trong Phật pháp. Chư tăng sau khi
cử hành nghi thức cạo tóc xuất gia thì được
sư phụ đặt cho tên riêng, khác với tên người
thế tục(tục danh). Còn người tại gia thì lúc
qui y thụ giới hoặc lúc làm lễ chôn cất cũng
được chư tăng trao cho Pháp danh.
Người được trao cho Pháp danh trong
Phật giáo là chứng tỏ rằng người ấy đã là
đệ tử xuất gia hoặc tại gia của đức Phật,
12228

sống theo nếp sống đạo hạnh, đúng với
lời dạy của đức Phật, có như thế mới có
lợi ích cho bản thân và làm rạng rỡ cho
Phật pháp.
[X. Quảng hoằng minh tập Q.27; Đại từ
ân tự Tam tạng pháp sư truyện Q.9; Phật tổ
lịch đại thông tải Q.10; Nhập đường cầu
pháp tuần lễ hành kí Q.2; môn Xưng hô
trong Thiền lâm tượng khí tiên].
PHÁP DAO (?-?)
... ..
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Lưu
Tống, người Hà đông, họ Dương.
Thủa nhỏ sư rất ham học, đi muôn dặm
tìm thầy, thông suốt các kinh và các sách
vở khác. Khoảng năm Cảnh bình (423-
424), đời Lưu Tống, sư đi về Duyện dự ở
miền Nam, rồi đến chùa Tiểu sơn tại Ngô
hưng trụ trong 19 năm, nếu không vì Phật
sự thì không ra khỏi cổng chùa. Mỗi năm,
sư mở pháp hội giảng kinh 1 lần, người các
nơi về tham học rất đông, sư Đàm bân là
bậc học vấn nổi tiếng đương thời cũng theo
sư nghiên cứu các kinh Nê hoàn, Thắng
man...
Năm Đại minh thứ 6 (462), sư vào Kinh
đô, dừng nghỉ ở chùa Tân an. Tuy tuổi đã
cao, nhưng sư vẫn sống đạm bạc, giới hạnh
thanh bạch, chuyên cần thuyết giảng. Sư
chủ trương “Tiệm ngộ” đối kháng với học
thuyết đề xướng “Đốn ngộ” của ngài Trúc
đạo sinh đương thời. Sư từng vâng sắc chỉ
đến Kinh đô để cùng với sư Đạo du, đệ tử
của ngài Đạo sinh, trình bày về nghĩa đốn
tiệm.
Khoảng năm Nguyên huy, sư thị tịch,
hưởng thọ 76 tuổi.
Sư có các tác phẩm: Niết bàn nghĩa sớ,
12229

Pháp hoa nghĩa sớ, Đại phẩm bát nhã nghĩa
sớ, Thắng man nghĩa sớ.
PHÁP DIÊN
Chỉ cho nơi ngồi thuyết pháp.
Kinh Lăng nghiêm quyển 1 (Đại 19,
106 trung) nói: “Khi ấy, đức Như lai trải
tòa ngồi, giảng nói pháp nghĩa sâu xa, đại
chúng thanh tịnh trong pháp diên được
PHÁP DIÊN

12230

P
nghe những điều chưa từng nghe”.
[X. điều Tôn túc nhập viện trong Thiền
viện thanh qui Q.7].
PHÁP DIỄN (?-1104)
.....
Thiền sư Trung quốc, thuộc phái Dương
kì, tông Lâm tế, sống vào đời Bắc Tống, người
Ba tây, Miên châu (nay là huyện Miên dương,
tỉnh Tứ xuyên), họ Đặng.
Năm 35 tuổi sư mới xuất gia thụ giới Cụ
túc. Sau đó, sư đến Thành đô cầu học, sư
học các luận Bách pháp, Duy thức và nghiên
cứu nghĩa sâu xa của các bộ luận này. Một
hôm, sư sinh ngờ vực đối với giáo môn, muốn
thân chứng thể ngộ, nên vượt sông Hoài,
sông Chiết xuống miền Nam, tham vấn khắp
các bậc tôn túc về mối ngờ của mình, nhưng
cuối cùng vẫn không phá vỡ được. Sư lại
đến tham yết ngài Viên chiếu Tông bản, hỏi
về những cổ tắc công án xưa nay, rồi lại tham
vấn ngài Pháp viễn ở núi Phù sơn, sau đó,
sư theo Thiền sư Bạch vân Thủ đoan, miệt
mài tham cứu, bỗng nhiên triệt ngộ, được
ấn khả. Sư vâng lời phân tòa, mở bày cho
những người đến học.
Mới đầu, sư trụ ở núi Tứ diện, sau dời
đến núi Bạch vân. Về già, sư trụ ở núi
Thái bình, sau lại dời đến chùa Đông thiền
ở núi Ngũ tổ tại Kì châu. Ngày 25 tháng 6
năm Sùng ninh thứ 3 (1104), sư thướng
đường từ biệt đồ chúng, cạo tóc, tắm gội
sạch sẽ rồi thị
tịch, thọ hơn 80
tuổi, người đời
gọi sư là Ngũ Tổ
12231

Pháp Diễn. Sư có
rất nhiều đệ tử
nối pháp, nổi
tiếng hơn là các
vị: Phật nhãn
Thanh viễn,
Thái bình Tuệ
cần và Viên ngộ Khắc cần, được gọi là
“Pháp Diễn Hạ Tam Phật”(3 vị Phật dưới
tòa Pháp diễn).
[X. Pháp diễn thiền sư ngữ lục tự; Ngũ
đăng hội nguyên Q.19; Liên đăng hội yếu
Q.16; Thích thị kê cổ lược Q.4; Thiền học
tư tưởng sử Q.hạ].
PHÁP DIỄN TỨ GIỚI
Chỉ cho 4 đức mục lớn: Thế, Phúc, Qui
củ và Hảo ngữ do Thiền sư Ngũ tổ Pháp
diễn (?-1104) thuộc tông Lâm tế đề xướng.
Đó là: Có thế lực không nên ỷ hết, có phúc
không nên hưởng hết, có phép tắc không
nên thi hành hết và có lời hay không nên
nói hết.
[X. Thiền uyển mông cầu Q.hạ].
PHÁP DIỄN THIỀN SƯ NGỮ LỤC
Cũng gọi Ngũ tổ Pháp diễn thiền sư ngữ
lục, Ngũ tổ lục.
Ngữ lục, 3 quyển, do ngài Pháp diễn (?-
1104) soạn vào đời Bắc Tống, các vị Tài
lương... biên tập, được thu vào Đại chính
tạng tập 47.
Nội dung sách này gồm các phần: Sơ
trụ tứ diện sơn ngữ lục do ngài Tài lương
biên tập, Thứ trụ Thái bình ngữ lục do
ngài Thanh viễn biên tập, Thứ trụ Hải hội
ngữ lục do ngài Cảnh thuần biên tập,
Hoàng mai Đông sơn Diễn hòa thượng ngữ
lục do ngài Duy khánh biên tập, kệ tụng,
tán...
12232

Căn cứ vào bài tựa phụ lục mà biết được
bộ Ngữ lục này được biên tập khoảng 10
năm trước khi ngài Pháp diễn thị tịch.
PHÁP DIÊT
.....
I. Pháp Diệt.
Đồng nghĩa: Tam bảo diệt, Kinh đạo
PHÁP DIÊT
Pháp Diễn

12233

P
4073
diệt tận, Bạch pháp ẩn trệ.
Chỉ cho sự diệt vong của Phật pháp.
Tức là sau khi đức Như lai nhập diệt, giáo
pháp của Ngài tồn tại trải qua 3 thời kì:
Chính pháp, Tượng pháp và Mạt pháp, sau
đó dần dần diệt hết.
(xt. Chính Tượng Mạt).
II. Pháp Diệt.
Chỉ cho quá trình hoại diệt của các pháp
hữu vi.
Hữu bộ của Tiểu thừa cho rằng, pháp
thể của pháp hữu từ vị lai sinh đến hiện
tại, rồi hoại diệt trong khoảng sát na để
trở về quá khứ, quá trình pháp thể hoại
diệt ấy gọi là Pháp diệt. Khi pháp thể sinh
ra liền diệt ngay trong sát na ấy, thì gọi là
Sát na diệt. Sát na diệt của pháp chẳng
phải do bất cứ nguyên nhân nào, mà do
chính bản chất của pháp xưa nay vốn là
sát na diệt, đây gọi là Pháp diệt bất đãi
nhân(Pháp diệt chẳng đợi nguyên nhân). Chỉ
trừ Kinh lượng bộ, còn Tiểu thừa, Đại
thừa đều chủ trương thuyết “Sát na diệt”
này.
PHÁP DĨNH (416-482)
.....
Danh tăng Trung quốc, sống vào đời
Nam Tề, người Đôn hoàng, họ Sách.
Năm 13 tuổi, sư y vào ngài Pháp hương
xuất gia ở chùa Công phủ tại Lương châu,
gắng sức học luật và các kinh luận. Cuối
năm Nguyên gia, sư đến chùa Tân đình ở
Kim lăng, vua Hiếu vũ nhà Tống cử sư
giữ chức “Đô ấp Tăng chính”. Sau, sư từ
chức rồi về chùa Đa bảo. Sau khi lên ngôi,
12234

vua Cao đế nhà Tề lại ban sắc cử sư làm
“Tăng chủ”. Năm 482 sư tịch, hưởng thọ
67 tuổi.
Sư để lại các tác phẩm: Thập tụng tỉ
khưu ni giới bản, Thập tụng luật yết ma
tạp sự.
[X. Lương cao tăng truyện Q.11].
PHÁP DUNG (594-657)
.....
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, là Tổ khai sáng tông Ngưu đầu,
người Diên lăng, Nhuận châu (nay là huyện
Trấn giang, tỉnh Giang tô), họ Vi.
Năm 19 tuổi, sư thông suốt kinh, sử, tình
cờ xem kinh Bát nhã, liền qui tín Phật pháp,
rồi vào núi Mao sơn lễ Pháp sư Cảnh xin
xuất gia. Trong 20 năm, sư chuyên cần tu
tập, không hề trễ nải, thâm nhập được pháp
môn vi diệu.
Năm Trinh quán 17 (643), sư lập riêng
1 Thiền thất ở Nham hạ, phía bắc chùa U
thê, núi Ngưu đầu, ẩn tu thiền quán, tăng
chúng các nơi đến tham học có hơn trăm
người. Tổ Đạo tín nghe tiếng sư, bèn đến
trao cho sư pháp môn Đốn giáo do tổ Tăng
xán truyền lại. Về sau, sư dùng núi này làm
trung tâm của pháp hệ, gọi là tông Ngưu
đầu, truyền đến ngài Tuệ trung thì ngưng,
được tất cả 6 đời, gọi là Ngưu đầu lục tổ,
cực thịnh 1 thời, đến đời Tống về sau thì
suy dần.
Năm Trinh quán 21 (647), sư giảng kinh
Pháp hoa ở Nham hạ, cảm được trời mưa
hoa báu. Năm Vĩnh huy thứ 3 (652), Ấp tể
thỉnh sư đến chùa Kiến sơ giảng kinh Đại
phẩm bát nhã,
mặt đất bỗng
nhiên rúng động.
12235

Giảng xong, sư trở
về núi.
Tháng giêng
năm Hiển khánh
thứ 2 (657), sư thị
tịch, thọ 64 tuổi.
Đệ tử nối pháp là
sư Trí nham.
[X. Tục cao tăng truyện Q.26; Cảnh đức
truyền đăng lục Q.4; Phật tổ thống kỉ Q.39;
Phật tổ lịch đại thông tải Q.12].
PHÁP DĨNH
Pháp Dung

12236

P
PHÁP DŨNG
... ..
Cũng gọi Đàm vô kiệt.
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Lưu
Tống, người nước Hoàng long, U châu
(nay là huyện Triêu dương, tỉnh Nhiệt hà),
họ Lí.
Sư xuất gia từ nhỏ, tu hành khổ hạnh,
giữ giới, tụng kinh; sư thường nghe việc
các ngài Pháp hiển, Bảo vân đi đến nước
Phật nên lập thệ nguyện quên mình vì
Phật Ôụn

12237

các bệnh khổ phiền não”.
[X. kinh Vô lượng thọ Q.thượng; kinh
Đại bát niết bàn Q.4 (bản Bắc)].
PHÁP ĐÀ LA NI
Cũng gọi Văn trì đà la ni, Pháp tổng trì.
Nghe giáo pháp của đức Phật và nhớ giữ
không quên, 1 trong các Đà la ni.
PHÁP ĐÀ LA NI

12239

P
4075
Kinh Bồ tát địa trì quyển 8 (Đại 30, 934
thượng) nói: “Thế nào là pháp Đà la ni?
Nghĩa là Bồ tát đã chứng được năng lực trí
tuệ nhớ nghĩ như thế, thì đối với danh cú
vị thân, dù chưa từng được nghe, chưa từng
tu tập, nhưng vẫn trang nghiêm và ứng
dụng theo thứ lớp, vô lượng chương cú,
trải vô lượng kiếp, vẫn nhớ giữ không
quên”.
[X. luận Du già sư địa Q.45; Đại thừa
nghĩa chương Q.11]. (xt. Đà La Ni).
PHÁP ĐẠO
.....
Cũng gọi Pháp đạo tiên nhân.
Người Thiên trúc. Trong núi Linh thứu
có 500 vị tiên tụng trì minh chú, tu pháp
Kim cương ma ni mà được thần thông, chỉ
trong chốc lát, có thể đi khắp 10 phương
rồi trở về, thọ mệnh vô lượng, lợi ích trời
người. Pháp đạo là 1 trong 500 vị tiên ấy,
từng cỡi mây tía qua Trung quốc, Bách tế,
rồi đến Nhật bản, ở trên núi Pháp hoa,
quận Ấn nam, nước Bá ma, thường tụng
kinh Pháp hoa, tu các pháp quán, mang
theo tượng Thiên thủ Đại bi bằng đồng, xá
lợi Phật, bát báu v.v...
[X. Nguyên hanh thích thư Q.18; Bản
triều cao tăng truyện Q.74].
PHÁP ĐĂNG
.....
I. Pháp Đăng.
Đồng nghĩa: Pháp quang, Pháp cự.
Đèn pháp. Nghĩa là pháp của Phật có
năng lực chiếu phá cảnh giới u mê tăm tối,
giống như ánh đèn xóa tan bóng đêm.
12240

Kinh Tâm địa quán quyển 2 (Đại 3, 299
hạ) nói: “Pháp bảo giống như ngọn đèn
sáng”.
[X. kinh Hoa nghiêm Q.2 (bản dịch mới);
Lương cao tăng truyện Q.18].
III. Pháp Đăng.
Thụy hiệu của ngài Thanh lương Thái
khâm, thuộc tông Pháp nhãn đời Tống.
(xt. Thái Khâm).
PHÁP ĐĂNG VỊ LIỄU
... ... ... ..
Tên công án trong Thiền tông.
Nội dung công án này là cơ duyên vấn
đáp giữa Thiền sư Thanh lương Thái khâm
(Pháp đăng) với 1 vị tăng.
Ngũ đăng hội nguyên quyển 10 (Vạn
tục 138, 175 hạ) ghi: “Sư nói: Ta vốn muốn
sống trong núi để giấu sự vụng về kém cỏi,
nhưng hiềm vì tiên sư có công án giải quyết
chưa xong(vị liễu) nên ta phải trở ra để
giải quyết.
Lúc đó có vị tăng hỏi: Thế nào là công
án của tiên sư chưa giải quyết xong?
Sư liền đánh, nói: Ông nội không rõ, để
họa đến con cháu.
Vị tăng hỏi: Lỗi ở chỗ nào?
Sư nói: “Lỗi ở ta, họa đến ông”.
PHÁP ĐIÊN
.....
I. Pháp Điện.
Chỉ cho Pháp đường, nơi diễn nói đại
pháp, tuyên dương tông chỉ và cử hành tất
cả pháp sự.
II. Pháp Điện.
Chỉ cho chính pháp của đức Phật, vì
chính pháp là nơi nương tựa của các bậc
Thánh hiền, cho nên dùng Điện đường để
ví dụ chính pháp.
12241

Kinh Niết bàn (bản Bắc) quyển 19 (Đại
12, 480 thượng) nói: “Pháp điện muốn hư
nát, pháp chàng muốn ngã đổ”.
PHÁP ĐỒ
.....
Chỉ cho đồ chúng tu học Phật pháp.
Nam hải kí qui nội pháp truyện quyển
1 (Đại 54, 206 thượng) nói: “Luận đoán
PHÁP ĐỒ

12242

P
nặng nhẹ, chỉ dùng vài hàng làm phương
tiện nói tội, không nhọc đến nửa ngày. Đây
là phép thú tội của pháp đồ vùng Nam hải
phương tây”.
PHÁP ĐỘ (437-500)
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Nam
Tề, người Hoàng long (Nông an, Cát lâm).
Sư xuất gia từ nhỏ, ban đầu sư học ở
miền Bắc, lấy khổ hạnh làm chính. Vào
những năm cuối đời Lưu Tống, sư xuống
miền Nam, học ở Giang đô. Khoảng năm
Thái thủy (465-471) đời Minh đế nhà Lưu
Tống, các danh sĩ đương thời như Minh
tăng thiệu... cất nhà tranh ở ẩn tại Nhiếp
sơn (núi Thê hà ở Nam kinh), gặp sư đến
đây giảng kinh Vô lượng thọ, ông Minh
tăng thiệu thỉnh sư về ở nhà ông, kính sư
như bậc thầy. Sau khi Minh tăng thiệu qua
đời, sư dùng nhà ông làm chùa, lấy hiệu là
Tinh xá Thê hà, rồi cùng với người con
thứ của ông Minh tăng thiệu tên Trọng
chương cùng tạo khám thờ Phật để an vị
pho tượng Phật Vô lượng thọ ngồi, cao 3
trượng, 1 thước, 5 tấc.
Năm Vĩnh nguyên thứ 2, sư thị tịch, thọ
64 tuổi.
[X. Lương cao tăng truyện Q.8].
PHÁP ĐƯỜNG
Chỉ cho Giảng đường trong Thiền lâm,
tọa lạc ở phía sau điện Phật và phía trước
nhà Phương trượng, 1 trong 7 tòa nhà trong
toàn già lam.
Cứ theo Lịch đại tam bảo kỉ quyển 12
và Cảnh đức truyền đăng lục quyển 4, thì
ở Trung quốc từ xưa, ngoài Phật điện cũng
12243

Cứ theo luận Câu xá quyển 1 thì 3 uẩn:
Thụ, tưởng, hành, cùng với vô biểu sắc và
vô vi pháp, gọi là Pháp giới. Trong 12 xứ thì
Pháp giới được gọi là Pháp xứ. Còn trong 18
giới thì 17 giới kia cũng được gọi là Pháp.
Bởi vậy, theo nghĩa rộng thì Pháp giới là chỉ
cho tất cả các pháp hữu vi và vô vi.
PHÁP GIỚI

12245

P
4077
Theo Hoa nghiêm kinh thám huyền kí
quyển 18 thì Pháp giới có 3 nghĩa:
1. Nhân sinh ra các thánh pháp.
2. Thể tính chân thực của các pháp.
3. Các pháp đều có phần hạn của chúng,
do đó mà phân biệt được tướng trạng của
mỗi pháp.
Pháp giới cũng chỉ cho chân như hoặc
chỉ cho tất cả các pháp. Theo Phổ hiền hành
nguyện thì Pháp giới có 5 môn: Pháp giới
hữu vi, pháp giới vô vi, pháp giới vừa hữu
vi vừa vô vi, pháp giới chẳng phải hữu vi
chẳng phải vô vi và pháp giới vô chướng
ngại, do đó mà lập ra 5 lớp Pháp giới khác
nhau là: Pháp giới pháp, pháp giới nhân,
pháp giới nhân pháp dung hợp, pháp giới
nhân pháp đều vắng bặt và pháp giới không
chướng ngại.
Chủng loại của pháp giới tuy nhiều
nhưng tất cả đều qui về Nhất chân pháp
giới, đây chính là tâm thanh tịnh nguyên
sơ của chư Phật và chúng sinh, cũng gọi là
Nhất tâm pháp giới, Nhất chân vô ngại
pháp giới.
Nếu đứng về phương diện hiện tượng và
bản thể mà nhận xét, thì Pháp giới có thể
được chia làm 4 nghĩa, gọi là Tứ pháp giới.
Đó là:
1. Sự pháp giới: Hiện tượng giới bao gồm
muôn pháp thiên sai vạn biệt, mỗi pháp đều
có tự thể riêng và phần hạn khác nhau.
2. Lí pháp giới: Hiện tượng các pháp
tuy nhiều, nhưng thể tính chân thực của
chúng thì thường trụ bất biến, bình đẳng
nhất như, là cảnh giới tuyệt đối.
12246

3. Lí sự vô ngại pháp giới: Giữa hiện
tượng và bản thể có sự quan hệ nhất thể bất
nhị, mỗi mỗi pháp tương tức tương nhập,
viên dung vô ngại.
4. Sự sự vô ngại pháp giới: Tất cả mọi
hiện tượng đều tác dụng hỗ tương, một tức
tất cả, tất cả tức một, trùng trùng vô tận, sự
sự vô ngại.
Mật giáo lấy 6 yếu tố (6 đại): Đất, nước,
lửa, gió, không, thức làm thể tính của pháp
giới; 6 yếu tố này là thân Tam ma da của
đức Đại nhật Như lai. Cung điện của Ngài
là Pháp giới cung; định vị của Ngài là Pháp
giới định, ấn khế của Ngài là Pháp giới định
ấn, năng lực gia trì của Ngài gọi là Pháp
giới gia trì. Trong 5 trí thì Đại nhật Như lai
biểu thị Pháp giới thể tính trí.
Ngoài ra, tông Thiên thai gọi chung 10
giới: Địa ngục, ngã quỉ, súc sinh, A tu la,
người, trời, Thanh văn, Duyên giác, Bồ tát
và Phật là Thập pháp giới. Đây là nói theo
nghĩa phần hạn sai biệt của các tướng pháp
giới. Lại nữa, Pháp giới cũng là 1 trong 12
tên của Thực tướng. Mười hai tên là: Chân
như, Pháp giới, Pháp tính, Bất hư vọng tính,
Bất biến dị tính, Bình đẳng tính, Li sinh
tính, Pháp định, Pháp trụ, Thực tế, Hư
không và Bất tư nghị giới.
[X. kinh Tạp a hàm Q.16; hội Bị giáp
trang nghiêm trong kinh Đại bảo tích Q.23;
kinh Đại bát nhã Q.360; kinh Hoa nghiêm
Q.1, 3 (bản dịch cũ); luận Đại tì bà sa Q.71;
luận Đại thừa khởi tín; luận Biện trung biên
Q.thượng; luận Bồ đề tâm].
PHÁP GIỚI AN LẬP ĐỒ
Tác phẩm, 6 quyển, do ngài Nhân triều
biên chép vào năm Vạn lịch 12 (1584), đời
Minh, được thu vào Vạn tục tạng tập 150.
12247

Nội dung trình bày về thứ tự kiến lập
thế giới, gồm 115 tắc, chia làm 7 chương:
Lược minh Nam châu, Quảng bộ đại địa,
Biến quán tam giới, Đại thiên kiếp lượng,
Du chư Phật sát, Nghiên cùng pháp giới và
Pháp giới tổng luận.
PHÁP GIỚI DUY TÂM
Tất cả muôn pháp trong pháp giới đều
do tâm biến tạo.
PHÁP GIỚI DUY TÂM

12248

P
Kinh Hoa nghiêm quyển 19 (Đại 10, 102
thượng) nói:
“Nhược nhân dục liễu tri
Tam thế nhất thiết Phật
Ưng quán pháp giới tính
Nhất thiết duy tâm tạo”.
(Nếu người muốn biết rõ
Hết thảy Phật ba đời
Nên xét tính Pháp giới
Tất cả do tâm tạo).
PHÁP GIỚI DUYÊN KHỞI
...........
Cũng gọi Pháp giới vô tận duyên khởi,
Thập thập vô tận duyên khởi, Thập huyền
duyên khởi, Vô tận duyên khởi, Nhất thừa
duyên khởi.
Duyên khởi quan của giáo nghĩa Hoa
nghiêm, nội dung của pháp giới Sự sự vô
ngại trong 4 pháp giới.
Tông Hoa nghiêm chủ trương hiện
tượng giới tuy có muôn nghìn sai khác,
nhưng pháp tính (Phạm: Dharmatà) là
thực thể, tức tất cả pháp duyên khởi đều là
thực thể, ngoài hiện tượng không có thực
thể và ngoài thực thể không có hiện tượng,
đây chính là Thực tướng của Pháp giới
(Phạm: Dharma-dhàtu). Sự hình thành
của Pháp giới là từ 1 pháp mà thành tất cả
pháp, từ tất cả pháp sinh khởi 1 pháp, cho
nên 1 là tất cả(nhất tức nhất thiết), tất cả là
1(nhất thiết tức nhất), tương nhập tương
tức, viên dung vô ngại, lớp này lớp khác
đan dệt vào nhau, không cùng không tận:
Đó là pháp giới duyên khởi.
Pháp giới duyên khởi có thể được
12249

thuyết minh theo 2 phương diện Nhiễm
(ô nhiễm) và Tịnh (thanh tịnh). “Nhiễm
pháp duyên khởi” là thuyết minh duyên
khởi trong thế giới mê, tức trạng thái vô
minh. Còn “Tịnh pháp duyên khởi” thì
thuyết minh duyên khởi trong thế giới ngộ,
tức trạng thái chân như. Giáo nghĩa Hoa
nghiêm lại tiến thêm bước nữa mà phát
huy pháp Duyên khởi rất tỉ mỉ, rõ ràng,
như nói rõ yếu chỉ của Tam tính nhất tế,
Nhân môn lục nghĩa, Lục tướng viên dung,
Tứ chủng pháp giới...
Ngoài ra, đứng trên phương diện bản
thể mà luận về duyên khởi là thuyết Nhất
niệm tam thiên của tông Thiên thai; còn
đứng trên phương diện hiện tượng mà luận
về tương tức tương nhập là Pháp giới duyên
khởi luận của tông Hoa nghiêm. Đây là
Duyên khởi luận của Thực Đại thừa được
hoàn thành trên cơ sở kế thừa Nghiệp cảm
duyên khởi luận của Phật giáo Tiểu thừa
và A lại da thức duyên khởi luận của Quyền
Đại thừa.
[X. Hoa nghiêm ngũ giáo chương Q.4;
Hoa nghiêm nhất thừa thập huyền môn;
Hoa nghiêm kinh sưu huyền kí Q.3, phần
cuối; Hoa nghiêm kinh thám huyền kí Q.1,
4, 13]. (xt. Pháp Giới, Duyên Khởi Luận).
PHÁP GIỚI ĐẲNG LƯU
... ... ... ..
Cũng gọi Pháp giới truyền lưu.
Chỉ cho giáo pháp của đức Phật lưu xuất
từ thể tính chân như bình đẳng của pháp
giới.
Luận Thủ trượng (Đại 32, 506 hạ) nói:
“Sự huân tập của tính nghe này rất thanh
tịnh, vì nó là thể tính của pháp giới đẳng
lưu. Pháp giới tức là pháp thân của Như
12250

lai”.
PHÁP GIỚI ĐỊNH ẤN
...........
Cũng gọi Đại nhật định ấn.
Chỉ cho ấn khế của đức Đại nhật Như
lai trong Mạn đồ la Thai tạng giới Mật
giáo.
Ấn tướng là bàn tay phải ngửa lên, đặt
ở trên bàn tay trái, đầu 2 ngón cái chạm
nhau. Trong đó, 5 ngón tay phải biểu thị 5
PHÁP GIỚI ĐỊNH ẤN

12251

P
4079
đại của Phật giới, 5 ngón tay trái biểu thị 5
đại của chúng sinh giới; 2 tay chồng lên
nhau tượng trưng cho nghĩa chúng sinh và
Phật chẳng phải là 2, đầu của 2 ngón cái
(ngón không)chạm vào nhau biểu thị nghĩa
Không đại dung thông vô ngại, vì tướng ấy
vắng lặng không lay động nên gọi là Pháp
giới định ấn.
Phẩm Đà la ni trong kinh Thủ hộ cho
rằng ấn này là ấn Tam muội thù thắng bậc
nhất; còn phẩm Mật ấn trong kinh Đại nhật
quyển 4 và phẩm Mật ấn trong kinh Nhất
tự đính luân vương thì cho rằng ấn này là
Đại bát ấn và Như lai bát ấn của đức Phật
Thích ca mâu ni.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.13, 20; Chư nghi
quĩ bẩm thừa lục Q.11]. (xt. Định Ấn).
PHÁP GIỚI GIA TRÌ
Chỉ cho thực tướng của chư Phật, của
chân ngôn và của chúng sinh gia trì lẫn nhau.
Đại nhật kinh nghĩa thích diễn mật sao
quyển 2 (Vạn tục 37, 17 thượng) nói: “Tì
phú la nghĩa là rộng lớn, tức là vô cùng sâu
rộng, không thể lường được; tự thể các pháp
rộng lớn như thế gọi là Tì phú la pháp
giới. Chư Phật thực tướng, chân ngôn thực
tướng và chúng sinh thực tướng đều là Tì
phú la pháp giới, vì những thực tướng này
lại gia trì lẫn nhau, nên gọi là Pháp giới
gia trì vậy”.
[X. Đại nhật kinh sớ Q.9].
PHÁP GIỚI QUÁN
........
Chỉ cho pháp quán nhằm ngộ nhập chân
lí của pháp giới do ngài Đỗ thuận –Sơ tổ
12252

tông Hoa nghiêm– lập ra. Pháp quán này
có 3 lớp:
1. Chân không quán: Quán xét tất cả
các pháp vốn không có thực tính, sắc tức
là không, không tức là sắc, không và sắc
không trở ngại lẫn nhau và vắng bặt không
dấu vết. Pháp quán này tương đương với
Lí pháp giới trong 4 pháp giới.
2. Lí sự vô ngại quán: Quán xét sự pháp
sai biệt và lí tính bình đẳng hiển nhiên tồn
tại, cả 2 tương tức, tương nhập, viên dung
vô ngại. Pháp quán này tương đương với Lí
sự vô ngại pháp giới.
3. Chu biến hàm dung quán: Quán
xét mọi sự mọi vật lớn nhỏ dung nhau,
một nhiều tương tức, hòa nhập vào nhau,
giao thoa lẫn nhau 1 cách vô ngại tự tại.
Pháp quán này tương đương với Sự sự vô
ngại pháp giới.
[X. Hoa nghiêm pháp giới quán môn].
(xt. Pháp Giới Tam Quán).
PHÁP GIỚI QUÁN MÔN
Cũng gọi Tu đại phương quảng Phật Hoa
nghiêm pháp giới quán môn, Hoa nghiêm
pháp giới quán môn.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Đỗ thuận
(557-640) soạn vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 45.
Nội dung sách này nói về 3 pháp quán:
1. Chân không quán: Bao gồm: Hội
sắc qui không quán, Minh không tức sắc
quán, Không sắc vô ngại quán, Mẫn tuyệt
vô kí quán.
2. Lí sự vô ngại quán: Bao gồm: Lí biến
ư sự môn, Sự biến ư lí môn, Y lí thành sự
môn, Sự năng hiển lí môn, Dĩ lí đoạt sự môn,
Sự năng ẩn lí môn, Chân lí tức sự môn, Sự
pháp tức lí môn, Chân lí phi sự môn, Sự
12253

pháp phi lí môn.
3. Chu biến hàm dung quán: Bao gồm:
Lí như sự môn, Sự như lí môn, Sự hàm lí
sự môn, Thông cục vô ngại môn, Quảng
hiệp vô ngại môn, Biến dung vô ngại môn,
Nhiếp nhập vô ngại môn, Giao thiệp vô
ngại môn, Tương tại vô ngại môn, Phổ dung
vô ngại môn.
PHÁP GIỚI QUÁN MÔN

12254

P
Tác phẩm này không phải lưu thông
riêng biệt mà được thu chép vào trong các
sách khác, hoặc được chép phụ trong các
sách chú thích. Chẳng hạn như trong Phát
bồ đề tâm chương của ngài Pháp tạng,
Pháp giới huyền kính của ngài Trừng quán,
Chú Hoa nghiêm pháp giới quán môn của
ngài Tông mật v.v... đều có chép phụ thêm
sách này.
Còn về tác giả của sách này thì xưa nay
cũng có nghi vấn. Theo nhà học giả Nhật
bản là ông Cảnh dã Hoàng dương thì tác giả
của sách này có lẽ không phải ngài Đỗ thuận
mà có thể do ngài Trí chính soạn thuật, hoặc
do 1 đệ tử nào khác.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
1; Hoa nghiêm tông kinh luận chương sớ
mục lục, Chư tông chương sớ lục Q.1, 2].
PHÁP GIỚI TAM QUÁN
...........
Cũng gọi Tam trùng pháp giới, Tam
trùng pháp giới quán, Tam trùng quán môn,
Tam trùng pháp giới quán môn.
Gọi tắt: Tam trùng quán.
Chỉ cho 3 pháp quán: Chân không quán,
Lí sự vô ngại quán và Chu biến hàm dung
quán của tông Hoa nghiêm.
1. Chân không quán: Quán xét bản
tính của các pháp tức là không. Nhưng cái
“Không” của Chân không quán chẳng phải
là Không đoạn diệt, cũng chẳng phải cái
không lìa sắc, mà quán sắc chẳng phải thực
sắc, tất cả sắc là chân không; quán không
chẳng phải đoạn không, mà tất cả không
là huyễn sắc, để đạt đến cảnh giới Khôngsắc
12255

chẳng ngăn ngại nhau. Đây là quán Lí
pháp giới.
2. Lí sự vô ngại quán: Nếu chỉ quán về
sự thì sẽ khởi tâm thế tục, mà tham đắm
cảnh hưởng lạc, nếu chỉ quán về lí thì khởi
tâm xuất thế, mà ưa thích cảnh tiểu quả vô
lậu. Cho nên, nếu quán sự và lí song song
thì có thể đạt đến cảnh giới viên dung vô
ngại, tâm không thiên chấp, bi và trí bổ
trợ cho nhau, thành tựu hạnh vô trụ mà
chứng vô trụ xứ. Đây là quán Lí sự vô ngại
pháp giới.
3. Chu biến hàm dung quán: Dùng
sự nhìn sự để quán lí toàn là sự, dùng lí
nhìn sự để quán sự toàn là lí, lí có thể
dung chứa sự, 1 và nhiều không trở ngại
nhau, lớn và nhỏ dung nhau, mầu nhiệm
không thể lường được. Đây là quán Sự sự
vô ngại pháp giới.
[X. Hoa nghiêm pháp giới quán môn;
Chú Hoa nghiêm pháp giới quán môn tự].
(xt. Tam Trùng Quán Môn, Chân Không
Quán, Lí Sự Vô Ngại Quán).
PHÁP GIỚI THÂN
........
Chỉ cho pháp thân của Phật.
Pháp giới tức là chúng sinh giới; Thân
tức là thân của chư Phật. Thân chư Phật
giáo hóa làm lợi ích cho chúng sinh giới, gọi
là Pháp giới thân.
Kinh Quán Vô lượng thọ Phật (Đại 12,
334 thượng) nói: “Chư Phật Như lai là Pháp
giới thân, nhập vào trong tâm tưởng của hết
thảy chúng sinh”.
[X. phần Định thiện nghĩa trong Quán
Vô lượng thọ Phật kinh sớ Q.3].
PHÁP GIỚI THỂ TÍNH TAM MUỘI QUÁN
Cũng gọi Tự luân quán, Nhập pháp giới
12256

quán.
Chỉ cho pháp quán trong Mật giáo lấy
chủng tử hoặc các chữ chân ngôn của Bản
tôn làm đối tượng để quán tưởng.
Tam ma địa nghi quĩ (Đại 18, 331
thượng) nói: “Kết ấn Tam ma địa, vào Pháp
giới thể tính tam muội, tu tập 5 chữ Toàn
đà la ni (...) cứ quán tưởng trở đi trở lại cho
đến khi thấy được chỗ chân thực của mỗi
PHÁP GIỚI THÂN

12257

P
4081
chữ. Chỗ thấy tuy trước sau có khác nhau,
nhưng chỗ chứng thì đều về một”.
(xt. Tự Luân Quán).
PHÁP GIỚI THỂ TÍNH TRÍ
Phạm: Dharma-dhàtu-svabhàvajĩàna.
Các pháp vô tận gọi là Pháp giới; chỗ
nương của các pháp gọi là Thể; tính tự nhiên
của các pháp không hoại diệt, gọi là Tính;
trí có khả năng quyết đoán các pháp vô tận
1 cách rõ ràng, gọi là Pháp giới thể tính trí,
là 1 trong 5 trí do Mật giáo thành lập. Nếu
đem năm trí phối hợp với 5 bộ và 5 đức
Phật thì trí này được phối với Đại nhật Như
lai trong 5 Phật của Phật bộ.
[X. Bí tạng kí]. (xt. Ngũ Trí).
PHÁP GIỚI THỨ ĐÊ SƠ MÔN
Gọi tắt: Pháp giới thứ đệ.
Tác phẩm, 3 quyển, do ngài Trí khải soạn
vào đời Tùy, được thu vào Đại chính tạng
tập 46.
Nội dung sách này trình bày giáo nghĩa
A tì đàm và danh mục của các pháp, đồng
thời, nói rõ về thứ lớp sâu cạn của các giáo
học để làm thềm bậc cho những người tu
tập Tam quán. Từ Sơ môn Danh sắc đến
Tam niệm xứ tổng cộng gồm 60 môn.
PHÁP GIỚI TÔNG
........
Chỉ cho tông Hoa nghiêm, hoặc chỉ cho
1 trong 5 tông do ngài Tự quĩ ở chùa Hộ
thân thành lập vào đời Bắc Tề.
Hoa nghiêm ngũ giáo chương quyển 1
(Đại 45, 480 hạ) nói: “Pháp sư Hộ thân lập
5 loại giáo: (...); loại thứ 5 gọi là Pháp giới
tông, tức chỉ cho Pháp giới tự tại vô ngại
12258

được thuyết minh trong kinh Hoa nghiêm”.
(xt. Hoa Nghiêm Tông).
PHÁP GIỚI VIÊN DUNG
Chỉ cho sự tồn tại của pháp giới chân
như tròn đầy và dung hợp thành 1 thể. Đây
là pháp quán Sự sự vô ngại pháp giới được
nói trong Thập huyền lục tướng của tông
Hoa nghiêm.
[X. Quan âm huyền nghĩa Q.thượng;
Quan âm huyền nghĩa kí Q.1].
PHÁP GIỚI VÔ DUYÊN
...........
Chỉ cho chúng sinh trong pháp giới
không có duyên với Phật pháp; hoặc chỉ cho
công hạnh của Phật khởi Đại bi vô duyên
rộng khắp pháp giới.
PHÁP GIỚI VÔ SAI BIÊT LUẬN SỚ
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Pháp tạng
(643-712) soạn vào đời Đường, được thu vào
Đại chính tạng tập 44.
Trang trong sách này đề là: “Đại thừa
pháp giới vô sai biệt luận sớ tinh tự”, thông
thường gọi là Đại thừa pháp giới vô sai biệt
luận sớ. Đây là sách chú thích bộ “Đại thừa
pháp giới vô sai biệt luận”, do ngài Đề vân
bát nhã dịch. Về niên đại soạn thuật, có lẽ
bộ sách này đã được viết vào năm Thiên
thụ thứ 2 (691), lúc đó ngài Pháp tạng 49
tuổi. Lại có thuyết cho rằng sách này được
soạn tiếp theo Hoa nghiêm kinh thám huyền
kí và sau Đại thừa khởi tín luận nghĩa kí,
khi ấy ngài Pháp tạng đã 54 tuổi.
Nội dung sách này chia làm 2 phần:
Huyền đàm và Tùy văn giải nghĩa. Phần
Huyền đàm lại chia ra 10 môn: Giáo khởi
sở nhân, Minh tạng sở nhiếp, Hiển giáo
phân tề, Giáo sở bị cơ, Năng thuyên giáo
thể, Sở thuyên tông thú, Thích luận đề mục,
12259

Tạo luận duyên khởi, Truyền dịch do trí và Tùy văn giải thích. PHÁP GIỚI TÔNG

12260

P
PHÁP HẠ
.....
Cũng gọi Pháp lạp, Giới lạp, Pháp tuế,
Hạ lạp.
Gọi tắt: Lạp.
Chỉ cho số năm sau khi tỉ khưu hoặc tỉ
khưu ni thụ giới Cụ túc.
Tỉ khưu là người xa lìa thế tục, không
dùng năm tháng của thế tục để tính tuổi.
Theo qui chế hạ an cư, ngày 16 tháng 7 âm
lịch là ngày đầu năm mới, ngày cuối cùng
của hạ an cư (ngày 15 tháng 7) là ngày cuối
năm, gọi là Phật lạp nhật. Từ sau ngày thụ
giới Cụ túc trở đi, căn cứ vào số Pháp hạ
nhiều hay ít mà chia ra Thượng lạp, Trung
lạp và Hạ lạp.Thời xưa căn cứ vào đây mà
qui định vị thứ của tỉ khưu, gọi là Lạp
thứ, đó là cơ sở để phân biệt cấp bậc lớn
nhỏ. Nếu trong trường hợp số Pháp hạ
của 2 người bằng nhau, thì xét theo ngày
tháng thụ giới Cụ túc; nếu ngày tháng cũng
bằng nhau, thì xét theo giờ khắc để quyết
định.
[X. kinh Tăng nhất a hàm Q.24; chương
Tiết lạp trong Sắc tu bách trượng thanh qui
Q.hạ; Thích thị yếu lãm Q.hạ; môn Bạ khoán
trong Thiền lâm tượng khí tiên].
PHÁP HẢI
I. Pháp Hải.
Biển pháp. Nghĩa là Phật pháp rộng lớn,
sâu thẳm, mông mênh như biển cả.
Phẩm Phật quốc trong kinh Duy ma cật
(Đại 14, 519 hạ) nói:
“Tam bảo xuất hiện nơi thế gian,
Như lai thuyết pháp độ chúng sinh;
12261

Cuối cùng chẳng cầu thường vắng lặng,
Thượng trí cứu vớt lão tử khổ,
Kính lễ Pháp hải đức vô biên”.
II. Pháp Hải(?-?).
Thiền sư Trung quốc, sống vào đời
Đường, người huyện Khúc giang, tỉnh Quảng
đông.
Lần đầu tiên, sư tham kiến Lục tổ, hỏi
về nghĩa “Tức tâm tức Phật” và ngay nơi đó
sư đại ngộ. Sau, sư thu chép những lời nói
pháp của Lục tổ ở chùa Đại phạm tại Thiều
châu thành kinh Pháp bảo đàn. Những ngữ
yếu, nhân duyên xuất thế của Lục tổ mà sư
ghi chép có lí thú rất sâu xa, sau trở thành
tông kinh của Thiền tông và được lưu hành
rất rộng rãi.
PHÁP HIẾN (423-497)
.....
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Nam
triều, người Diên thủy, tỉnh Tây hải, họ
Từ.
Sư xuất gia ở Lương châu, vào thời Lưu
Tống, sư đến trụ ở chùa Thượng định lâm
tại Kiến khang. Sư thông suốt các kinh luật.
Năm Nguyên huy thứ 3 (475), sư đi đến
Tây thục, rồi đến Vu điền, muốn vượt qua
dãy núi Thông lãnh để sang Ấn độ, nhưng
vì đường xá quá khó khăn nên sư đành trở
lại. Sư thỉnh về được 1 chiếc răng và 15
viên xá lợi của Phật, 1 quyển kinh Quan
thế âm sám hối trừ tội chú (bản tiếng Hồ)
và 1 pho tượng bằng đồng của nước Cưu
tư. Ngoài ra, sư còn thỉnh được phẩm Đề
bà đạt đa của kinh Diệu pháp liên hoa tại
quận Cao xương, rồi trở về kinh thành,
lúc đó sư đã 55 tuổi.
Năm Vĩnh minh thứ 8 (490) đời Nam
Tề, sư cùng với sư Thiền phóng Pháp ý ở
12262

chùa Ngõa quan cùng dịch kinh Quan thế
âm sám hối trừ tội chú 1 quyển. Sau, sư lại
dịch Diệu pháp liên hoa kinh Đề bà đạt đa
phẩm(Bản dịch này sau được ngài Cưu ma
la thập đưa vào kinh Diệu pháp liên hoa do
ngài dịch).
Trong năm Vĩnh minh, vua ban sắc cho
sư làm chức Tăng chủ. Cuối năm Kiến vũ
(497), sư thị tịch, hưởng thọ 75 tuổi.
PHÁP HẢI

12263

P
4083
Sư có tác phẩm: Tây vực hành kí.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2; Lịch đại
tam bảo kỉ Q.11].
PHÁP HIỀN
I. Pháp Hiền(?-626).
Thiền sư Việt nam, thuộc Thiền phái Tì
ni đa lưu chi, nguyên quán huyện Châu diên,
tỉnh Sơn tây, họ Đỗ.
Ban đầu, sư lễ ngài Quán duyên, trụ trì
chùa Pháp vân, xin xuất gia và thụ giới Cụ
túc. Sau, gặp lúc Thiền sư Tì ni đa lưu chi,
người Ấn độ, từ Trung quốc đến Việt nam,
sư được ngài khai thị, liền trở thành đệ tử
của ngài và được truyền tâm ấn.
Về sau, sư vào chùa Từ sơn hoằng dương
Thiền pháp, làm cho Thiền tông Việt nam
từ đó trở nên hưng thịnh. Sư thị tịch vào
năm 626.
[X. Việt nam Phật giáo lược sử (Bồ đề
thụ số 248)].
II. Pháp Hiền(?-1000).
Danh tăng người Trung Ấn độ ở chùa
Na lan đà.
Cứ theo Phật tổ thống kỉ quyển 33 thì
lúc đầu sư có tên là Pháp thiên, đến Trung
quốc vào năm Khai bảo thứ 6 (973). Sư
dâng lên vua bản dịch Thánh vô lượng thọ
kinh thất Phật tán mà sư dịch chung với
ngài Pháp tiến (người Ấn độ) ở chùa Khai
nguyên tại phủ Hà trung, được vua triệu
vào cung ban cho sư áo đỏ.
Năm Thái bình hưng quốc thứ 5 (980)
sư nhận lời mời của ngài Pháp tiến vào phủ
Hà trung dịch kinh. Năm sau, sư dời đến
chùa Long hưng tại Phu châu, dịch kinh
12264

Vô lượng thọ quyết định quang minh
vương. Năm Thái bình hưng quốc thứ 7
(982), sư lại được vua ban hiệu Truyền Giáo
Đại Sư. Và sư lại dâng vua bản dịch kinh
Cát tường trì thế do chính sư mang đến
Trung quốc. Vua từng viết bài tựa “Tam
tạng Thánh giáo” được in ở đầu các kinh
do sư dịch.
Năm Hàm bình thứ 4 (1000) sư thị tịch,
vua ban thụy hiệu là Huyền Giác Đại Sư.
Kinh điển do sư dịch gồm 120 bộ. Cũng có
thuyết cho rằng sư và ngài Pháp thiên là 2
người khác nhau.
PHÁP HIỂN (?-?)
Cao tăng Trung quốc, sống vào đời Đông
Tấn, người Vũ dương, Bình dương (tỉnh Sơn
tây), họ Cung, có thuyết cho rằng sư sinh
vào năm Hàm khang thứ 6 (340) đời Đông
Tấn.
Sư xuất gia năm 3 tuổi, 20 tuổi thụ giới
Cụ túc. Năm Long an thứ 3 (399), sư cùng
các bạn đồng học là Tuệ cảnh, Đạo chỉnh,
Tuệ ứng, Tuệ ngôi v.v... rời thành Trường
an, băng qua vùng sa mạc, vượt dãy núi
Thông lãnh đến Thiên trúc cầu pháp. Lúc
bấy giờ sư đã 60 tuổi. Sau khi chiêm bái
các nơi Phật tích, sư ở lại thành Hoa thị
(Phạm:Pàỉaliputra, nay là thành phố
Patna, thuộc tiểu bang Bihar) học 3 năm, 2
năm học ở vùng hạ du sông Hằng gần
Calcutta, sau đến Tích lan học 2 năm, rồi
qua Sumatra. Sư đã học luật, Trường a hàm,
Tạp a hàm, kinh Niết bàn v.v...
Năm Nghĩa hi
thứ 9 (413), sư trở về
nước sau hơn 10
năm du học. Sư
mang về rất nhiều
12265

kinh điển bằng tiếng
Phạm. Rồi ở chùa
Đạo tràng, sư cùng
với ngài Phật đà bạt
đà la hợp lực cùng
dịch các kinh luật
luận như sau: Luật
Ma ha tăng kì, kinh
Đại bát nê hoàn,
PHÁP HIỂN
Pháp Hiển

12266

P
kinh Tạp tạng, luận Tạp a tì đàm tâm...
Ngoài ra, sư còn soạn bộ Phật quốc kí(cũng
gọi Cao tăng Pháp hiển truyện) ghi lại những
điều mắt thấy tai nghe trong cuộc hành
trình cầu pháp từ các nước vùng Trung á
đến Ấn độ đương thời. Đây là tác phẩm có
ý nghĩa quan trọng về mặt văn hiến.
Sau, sư thị tịch ở Tân tự tại Kinh châu,
khoảng năm Nghĩa hi 14 đến niên hiệu Cảnh
bình năm đầu (418-423), thọ 86 tuổi, có
thuyết nói thọ 82 tuổi.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.2, 3, 8; Lương
cao tăng truyện Q.3; Ngụy thư thích lão chí
Q.20; Lịch đại tam bảo kỉ Q.7].
PHÁP HIỂN TRUYÊN
Cũng gọi Cao tăng Pháp hiển truyện,
Phật quốc kí, Lịch du Thiên trúc kí truyện,

12267

bouddhiques” Paris, 1836 par A. Rémusat.
-“Travels of Fa-hian and Sung yun, Buddhist
Pilgrims from China to India” London,
1869, by S. Beal.
-“Record of the Buddhistic Kingdoms,
London, 1877, by H.A. Giles.
-“A Record of the Buddhistic Kingdoms,
being an Account by the Chinese Monk
Fa-hsien” Oxford, 1886, by J.Legge.
[X. Xuất tam tạng kí tập Q.15; Cao tăng
truyện Q.3; Đại đường nội điển lục Q.3;
Trinh nguyên tân định thích giáo mục lục
Q.30].
PHÁP HIÊU
... ..
I. Pháp Hiệu.
Cũng gọi Giới danh, Pháp húy, Pháp
danh.
Tên do thầy đặt cho sau khi xuất gia thụ
giới.
(xt. Pháp Danh).
II. Pháp Hiệu.
Chỉ cho thụy hiệu của các sư sau khi tịch.
PHÁP HOA BÁT DIÊP
Tám cánh hoa của diệu pháp.
Theo Mật giáo thì hoa sen của diệu
pháp tượng trưng cho nhục đoàn tâm (trái
tim) của chúng sinh. Bởi vậy, giống như
nhục đoàn tâm có 8 múi, hoa sen của diệu
pháp cũng có 8 cánh, gọi là Pháp hoa bát
diệp.
[X. Pháp hoa bí lược yếu sao Q.1].
PHÁP HOA BÁT GIẢNG
Cũng gọi Ngự bát giảng hội, Ngự bát
giảng.
Gọi tắt: Bát giảng.
Tiếng dùng của Phật giáo Nhật bản.
Chỉ cho pháp hội giảng diễn cúng dường
12268

kinh Pháp hoa. Bộ kinh Pháp hoa có 8
quyển, được chia ra 8 tòa giảng thuyết, mỗi
tòa giảng thuyết một quyển, vì thế gọi là
Pháp hoa bát giảng. Loại pháp hội này có
nguồn gốc tại Trung quốc, sau thịnh hành
ở Nhật bản.
PHÁP HOA BÁT DIÊP

12269

P
4085
Cứ theo truyện Tuệ minh đời Đường
trong Pháp hoa truyện kí quyển 3 (Đại
51, 58 trung) ghi: “Người trời nói: Tôi
muốn trở về cõi trời gấp, xin sư hãy chia
bộ kinh ra giảng làm 8 lần. Ngài Tuệ minh
nói: Trì tụng 7 quyển thì chia làm 7 tòa
giảng, cần gì phải chia làm tám? Người
trời đáp: Đức Phật nói kinh Pháp hoa
trong 8 năm, nếu giảng 8 năm thì lâu quá.
Tôi muốn mở 8 tòa giảng coi như là nói 8
năm, như vậy có thể tóm lược ý chỉ của
Phật. Ngài Tuệ minh chấp nhận, bèn chia
7 quyển kinh làm 8 hội giảng”. Đó là
nguồn gốc của việc chia kinh Pháp hoa
làm 8 hội để giảng.
Ngoài ra, tại Nhật bản, có nơi thêm kinh
Vô lượng nghĩa vào phần mở đầu và kinh
Quán phổ hiền vào phần kết thúc của 8
quyển kinh Pháp hoa mà chia làm 10 tòa để
giảng thuyết, gọi là Pháp hoa thập giảng.
Cũng có khi thêm kinh Vô lượng nghĩa và
kinh Quán phổ hiền vào 28 phẩm kinh Pháp
hoa, rồi mỗi ngày giảng 1 phẩm thành 30
hội giảng, gọi là Pháp hoa tam thập giảng;
hoặc cũng có ngày giảng 2 phẩm. Những
pháp hội này đều gọi là Pháp hoa hội, Pháp
hoa vấn đáp giảng.
[X. Duệ sơn đại sư truyện, Nhật bản kỉ
lược hậu thiên Q.13, Phù tang lược kí Q.23,
26, 29; Nguyên hanh thích thư Q.2; Thất
đại tự niên biểu].
PHÁP HOA HUYỀN LUẬN
Cũng gọi Pháp hoa kinh huyền luận.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Cát tạng
(549-623) soạn vào đời Tùy, được thu vào
12270

Đại chính tạng tập 34.
Sách này dựa theo giáo chỉ Tam luận để
giải thích rõ yếu nghĩa của kinh Pháp hoa.
Nội dung bao gồm:
1. Hoằng kinh phương pháp: Nói về
cách thức hoằng truyền kinh Pháp hoa.
2. Đại ý: Nói về 16 nguyên do đức Phật
tuyên thuyết kinh Pháp hoa.
3. Thích danh: Giải thích ý nghĩa đề
kinh “Diệu pháp liên hoa”.
4. Lập tông: Nói rõ về tông chỉ của kinh
Pháp hoa.
5. Quyết nghi: Bàn về điểm giống nhau
và khác nhau giữa 3 bộ kinh Bát nhã, Tịnh
danh và Pháp hoa.
6. Tùy văn thích nghĩa: Lần lượt giải
thích đại cương của 28 phẩm kinh Pháp
hoa.
Trong sách này, tác giả có trưng dẫn các
thuyết của nhiều nhà như: Tăng duệ, Tuệ
quán, Đạo lãng, Lưu cầu, Cưu ma la thập,
Tăng triệu, Cầu na bạt ma, Đạo sinh, Tuệ
viễn, Bồ đề lưu chi v.v...
[X. Pháp hoa luận sớ Q.thượng; Tân biên
chư tông giáo tạng tổng lục Q.1; Tam luận
tông chương sớ].
PHÁP HOA HUYỀN NGHĨA
Gọi đủ: Diệu pháp liên hoa kinh huyền
nghĩa.
Gọi tắt: Pháp hoa kinh huyền nghĩa,
Huyền nghĩa, Diệu huyền.
Tác phẩm, 10 quyển (hoặc 20 quyển)
do Đại sư Trí khải tông Thiên thai giảng
vào năm Khai hoàng 13 (593) đời Tùy ở
chùa Ngọc tuyền, Kinh châu, ngài Quán
đính ghi chép, được thu vào Đại chính tạng
tập 33.
Sách này giải thích đề kinh “Diệu pháp
12271

liên hoa” và nói rõ nghĩa lí sâu xa mầu nhiệm
của kinh Pháp hoa. Nội dung chia làm 2
phần: Thất phiên cộng giải và Ngũ trùng
các thuyết, tức Ngũ trùng huyền nghĩa(Thích
danh, Biện thể, Minh tông, Luận dụng, Phán
giáo) được chia làm 2 môn Thông và Biệt để
giải thích.
-Thông thích: Lập 7 khoa: Tiêu chương,
Dẫn chứng, Sinh khởi, Khai hợp, Liệu giản,
PHÁP HOA HUYỀN LUẬN

12272

P
Quán tâm và Hội dị để giải thích chung về
đại cương của bộ kinh, gọi là Thất phiên
cộng giải(7 lược giải chung).
-Biệt giải: Căn cứ vào Ngũ trùng huyền
nghĩa(5 lớp nghĩa sâu kín)nói trên mà giải
thích riêng từng lớp một, gọi là Ngũ trùng
các thuyết, gồm có 5 chương:
1. Thích danh: Giải thích rõ về 5 chữ đề
kinh “Diệu pháp liên hoa kinh”, trong đó
bao hàm 2 diệu nghĩa Đãi và Tuyệt, Tích
môn và Bản môn.
2. Biện thể: Nói rõ thực tướng các pháp
là thể của kinh này.
3. Minh tông: Nhấn mạnh Nhất thừa
chân thực, lấy nhân quả của Phật thừa làm
tông chỉ của kinh này.
4. Luận dụng: Lấy đoạn nghi sinh tín,
tăng đạo tổn sinh là tác dụng của kinh này.
5. Phán giáo: Lập thuyết 5 thời 8 giáo,
nhận kinh này là giáo pháp đề hồ, thuần
viên độc diệu.
Nội dung “Thất phiên cộng giải(7 lượt
giải chung)và Ngũ trùng các thuyết(5 lớp nói
riêng)” được đồ biểu như sau:
PHÁP HOA HUYỀN NGHĨA
2. Biệt thích
Thông thích
(Thất phiên cộng giải)
1. Tiêu chương
2. Dẫn chứng
3. Sinh khởi
4. Khai hợp
5. Liệu giản
6. Quán tâm
7. Hội dị
12273

Biệt thích
(Ngũ trùng các thuyết)
1. Thích danh
2. Biện thể
3. Minh tông
4. Luận dụng
5. Phán giáo
1. Lược thị
2. Chính thích
1. Pháp
(Tam pháp diệu)
Tích môn
1. Cảnh diệu
2. Trí diệu
3. Hành diệu
4. Vị diệu
5. Tam pháp diệu
6. Cảm ứng diệu
7. Thần thông diệu
8. Thuyết pháp diệu
9. Quyến thuộc diệu
10. Lợi ích diệu
Bản môn
1. Bản tích
2. Thập diệu
2. Diệu
Diệu pháp
1. Phán thông biệt
2. Định tiền hậu
3. Xuất cựu
4. Chính giải
Liên hoa
1. Định pháp thí
2. Dẫn cựu giải
3. Xuất kinh luận
4. Chính giải
Kinh
1. Thông thích
12274

(Đãi Tuyệt nhị diệu)

12275

P
4087
PHÁP HOA HUYỀN NGHĨA THÍCH TIÊM
Cũng gọi Thiên thai Pháp hoa huyền
nghĩa thích tiêm, Pháp hoa thích tiêm,
Huyền nghĩa thích tiêm, Huyền tiêm, Thích
tiêm, Diệu pháp liên hoa kinh huyền nghĩa
thích tiêm.
Tác phẩm, 20 quyển (hoặc 10 quyển),
do ngài Trạm nhiên (711-782) soạn vào năm
Quảng đức thứ 2 (764) đời Đường, được thu
vào Đại chính tạng tập 33.
Đây là tác phẩm giải thích bộ Pháp hoa
huyến nghĩa của ngài Trí khải. Trước hết
chia toàn văn của bộ Pháp hoa huyền
nghĩa thành những tiết, rồi sau đó giải
thích ý văn và nghĩa chữ, những điểm
quan trọng có diễn giải bổ sung thêm.
Trong sách này có nhiều chỗ phê bình và
bác xích thuyết của các ngài Cát tạng tông
Tam luận, Khuy cơ tông Pháp tướng, Pháp
tạng, Tuệ uyển, Trừng quán... tông Hoa
nghiêm, trong khi nỗ lực làm sáng tỏ chân
ý của tông Thiên thai. Đời sau, những
người nghiên cứu nghĩa sâu xa của kinh
Pháp hoa, phần nhiều dùng sách này làm
kim chỉ nam.
[X. Thiên thai tông chương sớ; Đông
vực truyền đăng mục lục Q.thượng; Phật
tổ thống kỉ Q.10, 25, 47; Đại minh tam
tạng thánh giáo mục lục Q.4; Duyệt tạng
tri tân Q.39].
PHÁP HOA HUYỀN TÁN
Cũng gọi Diệu pháp liên hoa kinh huyền
tán, Pháp hoa kinh huyền tán, Huyền tán.
Tác phẩm, 10 quyển, do ngài Từ ân Khuy
cơ (623-682) soạn vào đời Đường, được thu
12276

vào Đại chính tạng tập 34.
Sách này theo lập trường Duy thức học
của tông Pháp tướng để giải thích kinh
Pháp hoa, y cứ vào chủ trương Nhất thừa
phương tiện, Tam thừa chân thực của luận
Nhiếp đại thừa mà phê phán thuyết của
các tông Thiên thai, Hoa nghiêm... Trong
sách có dẫn dụng luận Pháp hoa của ngài
Thế thân, Chú pháp hoa kinh của ngài
Lưu cầu, Chú vô lượng nghĩa kinh của
ngài Tuệ biểu v.v...
Nội dung sách này trước hết nói về
nguyên nhân hưng khởi của kinh Pháp
hoa, kế đến nói rõ về tông chỉ kinh Pháp
hoa, giải thích lí do đặt tên và thứ tự của
các phẩm kinh, cuối cùng là giải thích văn
kinh.
Sách này có bản dịch Tây tạng đề là “Diệu
pháp liên hoa chú”, được thu vào Đại tạng
kinh Tây tạng.
Về các sách chú thích Pháp hoa huyền
tán thì có: Pháp hoa huyền tán nghĩa quyết
1 quyển, Pháp hoa huyền tán nhiếp thích 4
quyển, Pháp hoa huyền tán quyết trạch kí 8
quyển.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.1; Pháp tướng tông chương sớ].
PHÁP HOA KINH AN LẠC HẠNH NGHĨA
Cũng gọi An lạc hạnh nghĩa, Pháp hoa
an lạc hạnh.
Tác phẩm, 1 quyển, do ngài Tuệ tư (515-
577) soạn vào đời Trần thuộc Nam triều,
được thu vào Đại chính tạng tập 46.
Sách này y cứ vào hạnh Tam muội được
chỉ bày trong phẩm An lạc hạnh của kinh
Pháp hoa mà nói rõ về việc thực hành Pháp
hoa tam muội gồm có 2 loại: Hữu tướng
hạnh và Vô tướng hạnh.
12277

1. Hữu tướng hạnh: Dựa vào phẩm Phổ
hiền khuyến phát trong kinh Pháp hoa mà
nói về hạnh quán tưởng Phổ hiền, nhấn
mạnh việc tinh tiến đọc tụng kinh Pháp
hoa.
2. Vô tướng hạnh: Chuyên tu thiền
định, thể nhập tam muội trong hết thảy
PHÁP HOA HUYỀN TÁN

12278

P
các pháp “tâm tướng vắng lặng, rốt ráo
chẳng sinh”.
Ngài Tuệ tư suốt đời thực hành nghĩa
“không” của Bát nhã mà đạt được ý chỉ sâu
xa của Phật pháp. Vì muốn cho mọi người
tu hành đều được sự lợi ích của chính pháp,
nên ngài đem sự thể nghiệm của bản thân
trình bày thành sách này. Kết quả không
những phát huy tu thiền và niệm Phật, mà
còn là nhân tố khai sinh ra giáo quán Thiên
thai. Đối với lịch sử giáo lí của Phật giáo
Trung quốc, tác phẩm này đã ảnh hưởng
rất lớn.
PHÁP HOA KINH NGHĨA KÍ
Cũng gọi Pháp hoa nghĩa kí, Pháp hoa
nghĩa sớ, Pháp hoa kinh sớ, Pháp hoa sớ,
Diệu pháp liên hoa kinh nghĩa kí, Diệu pháp
liên hoa kinh nghĩa sớ, Pháp hoa kinh nghĩa
sớ, Pháp hoa quang trạch sớ.
Tác phẩm, 8 quyển, do ngài Pháp vân
(467-520) soạn vào đời Lương, được thu vào
Đại chính tạng tập 33.
Đây là sách chú thích kinh Diệu pháp
liên hoa, trước hết, giải thích đề kinh, kế
đến, bàn về tông chỉ của kinh, đem chia
văn kinh thành 3 phần: Phần Tựa, phần
Chính tông và phần Lưu tông, rồi giải thích
nghĩa văn của 27 phẩm, từ phẩm Tựa trở
xuống đến phẩm Phổ hiền khuyến phát.
Dưới mỗi phẩm đều có lập khoa để nói rõ
về trình tự đức Phật thuyết kinh Pháp hoa.
Đặc biệt sách này giải thích rõ ràng thêm
về ý nghĩa của 2 trí Quyền và Thực trong
phẩm Phương tiện và nghĩa 3 xe (xe bò, xe
nai và xe dê) trong phẩm Thí dụ. Nhưng
12279

không giải thích về phẩm Đề bà đạt đa và
phần Trùng tụng trong phẩm Phổ môn,
bởi vì, thời bấy giờ kinh Pháp hoa vẫn chưa
có phẩm Đề bà đạt đa. Còn phần 16 vương
tử nói kệ trong phẩm Hóa thành dụ cũng
bị lược bớt.
Chỉ trừ bộ Pháp hoa kinh sớ (bản xưa)
của ngài Trúc đạo sinh, bộ Pháp hoa kinh
nghĩa kí này là xưa nhất so với các bộ chú
giải kinh Pháp hoa hiện còn ở Trung quốc.
Ngoài ra, bộ Pháp hoa kinh nghĩa sớ của
Thái tử Thánh đức, Nhật bản và các bộ Pháp
hoa sớ của ngài Trí khải, ngài Cát tạng v.v...
không nhiều thì ít đều có chịu ảnh hưởng
của tác phẩm này.
[X. Ngũ giáo chương thông lộ kí Q.13].
PHÁP HOA KINH SỚ
I. Pháp Hoa Kinh Sớ.
Cũng gọi Pháp hoa kinh lược sớ, Pháp
hoa nghĩa sớ, Diệu pháp hoa kinh lược sớ,
Diệu pháp liên hoa kinh sớ, Diệu pháp liên
hoa kinh lược sớ.
Kinh sớ, 2 quyển, do ngài Trúc đạo sinh
soạn vào đời Lưu Tống, được thu vào Vạn
tục tạng tập 150.
Sách này được hoàn thành ở tinh xá
Đông lâm tại Lô sơn vào năm Nguyên gia
thứ 9 (432), trong đó, ngài Trúc đạo sinh
chỉnh lí các bài giảng của thầy là Đại sư Cưu
ma la thập, rồi thêm phần kiến giải của riêng
mình để nói rõ về chân nghĩa Nhất thừa
của kinh Pháp hoa và chia văn kinh làm 3
đoạn: Nhân, Quả và Người để thuyết minh
về nhân quả Nhất thừa.
Đây là sách chú thích còn giữ được
nguyên hình bản dịch kinh Pháp hoa của
ngài Cưu ma la thập. Chẳng hạn, trong
sách này không có phẩm Đề bà đạt đa,
12280

nên chỉ là hình thái kinh Pháp hoa 27
phẩm và trong phẩm Phổ môn cũng không
có phần kệ trùng tụng... đây đều là giữ
được hình thái xưa nhất của kinh Pháp
hoa. Rồi đến sự giải thích về Diệu pháp,
Tam nhất khai hiển, Cửu viễn hiển bản...
đều giống với chủ trương của môn hạ ngài
La thập. Ngoài ra, sách này tuy có bàn về
Viên lí, Trung đạo nhưng chưa được rõ
PHÁP HOA KINH SỚ

12281

P
4089
ràng như Thiên thai, Hoa nghiêm...
Nhưng vấn đề Thiên thai, Hoa nghiêm...
kế thừa tư tưởng của sách này thì không
còn nghi ngờ gì nữa.
Trong những tác phẩm của ngài Trúc
đạo sinh, sách này là bản duy nhất hiện
còn và cũng là sách chú thích kinh Pháp
hoa xưa nhất còn lại ở Trung quốc. Lời
văn lưu loát, trong sáng và ý tưởng phong
phú; tác giả cũng còn dùng những tự cú
của các kinh sách khác như kinh Dịch... 1
cách rất khéo léo, khiến cho phần giải
thích giáo nghĩa thêm linh hoạt, mới mẻ.
Phong cách ưu việt của tác phẩm này đã
trở thành khuôn mẫu cho những sách chú
thích kinh điển ở đời sau. Có thuyết cho
rằng sách này không phải do ngài Trúc
đạo sinh soạn, mà là do người khác ngụy
tạo; nhưng theo truyện Đạo sinh trong
Xuất tam tạng kí tập quyển 15, thì ngài
Đạo sinh có soạn các bộ nghĩa sớ của các
kinh như: Kinh Duy ma, Pháp hoa, Nê
hoàn, Tiểu phẩm bát nhã v.v... Hơn nữa,
ở đầu quyển và cuối quyển của Pháp hoa
kinh nghĩa kí đều ghi 4 chữ: “Trúc Đạo
Sinh Soạn”. Điều này chứng tỏ thuyết trên
đã không có cơ sở chính xác. Ngoài ra,
sách này còn có 3 loại bản dịch đào được
ở hang động Đôn hoàng, đều được thu
vào Đại chính tạng tập 85.
II. Pháp Hoa Kinh Sớ.
Cũng gọi pháp hoa kinh nghĩa kí, Pháp
hoa quang trạch sớ, Pháp hoa sớ, Pháp hoa
nghĩa sớ.
Tác phẩm, 8 quyển, do ngài Pháp vân,
12282

chùa Quang trạch, soạn vào đời Lương, được
thu vào Đại chính tạng tập 33.
(xt. Pháp Hoa Kinh Nghĩa Kí).
PHÁP HOA KINH THẬP THẤT DANH
Mười bảy tên của kinh Pháp hoa.
Trong tác phẩm Pháp hoa kinh luận của
mình, ngài Thế thân có nêu ra 17 tên gọi
khác nhau của kinh Pháp hoa để hiển bày ý
nghĩa sâu xa mầu nhiệm không thể nghĩ bàn
của kinh này. Đó là:
1. Vô lượng nghĩa kinh (Phạm:Mahànirdeza):
Đức Phật muốn nói về lí Nhất
thực tướng của Pháp hoa, nên trước hết Ngài
nói Vô lượng nghĩa xứ, đem vô lượng nghĩa
này qui về lí Nhất thực tướng.
2. Tối thắng tu đa la (Phạm:Sùtrànta):
Kinh Pháp hoa chỉ nói về lí Nhất thừa thực
tướng, là diệu pháp hơn hết trong Tam tạng,
không có kinh nào sánh bằng.
3. Đại phương quảng kinh (Phạm:
Mahà-vaipulya): Kinh Pháp hoa chỉ bàn
về lí Nhất thừa thực tướng, đầy đủ 3 nghĩa:
Đại(rộng lớn), Phương(chính lí) và Quảng
(trùm khắp).
4. Giáo bồ tát pháp (Phạm:
Bodhisattvàvavàda): Kinh Pháp hoa chỉ
bàn về lí Nhất thừa thực tướng mà đức Như
lai dùng để giáo hóa tất cả Bồ tát đã thành
tựu thiện căn, tùy thuận pháp khí, khiến
chứng được quả vị Phật.
5. Nhất thiết chư Phật sở hộ niệm
(Phạm: Sarva-buddha-parigraha): Kinh
Pháp hoa chỉ nói về lí Nhất thừa thực tướng
mà đức Phật đã tự chứng đắc và được hết
thảy chư Phật hộ niệm. Tuy muốn mở bày
cho chúng sinh, nhưng vì căn cơ của họ còn
thấp kém, nên Ngài tạm thời im lặng không
vội nói ra.
12283

6. Nhất thiết chư Phật bí mật pháp
(Phạm: Sarva-buddha-rahasya): Kinh
Pháp hoa chỉ nói về lí Nhất thừa thực tướng,
pháp này rất sâu xa, huyền nhiệm, là pháp
bí mật của hết thảy chư Phật và chỉ có chư
Phật chứng biết được.
7. Nhất thiết chư Phật chi tạng(Phạm:
Sarva-buddha-nigùđha): Kinh Pháp hoa
chỉ nói về lí Nhất thừa thực tướng, công đức
Tam muội của tất cả các đức Như lai đều
bao hàm trong kinh này.
PHÁP HOA KINH THẬP THẤT DANH

12284

P
8. Nhất thiết chư Phật bí mật xứ
(Phạm: Sarva-buddha-guhya-sthàna):
Kinh Pháp hoa chỉ nói về lí Nhất thừa
thực tướng, đó là tạng bí mật của hết thảy
chư Phật. Vì thiện căn của chúng sinh
chưa chín mùi, chưa đủ khả năng để lãnh
nhận diệu pháp, nên đức Phật không vội
diễn nói cho họ.
9. Năng sinh nhất thiết chư Phật kinh
(Phạm: Sarva-buddha-jàti): Kinh Pháp
hoa chỉ bàn về lí Nhất thừa thực tướng,
chư Phật trong 3 đời(quá khứ, hiện tại, vị
lai)đều nhờ pháp này mà thành tựu đạo
quả Đại bồ đề.
10. Nhất thiết chư Phật chi đạo tràng
(Phạm: Sarva-buddha-bodhi-maịđa):
Kinh Pháp hoa chỉ nói về lí Nhất thừa thực
tướng, đó là đạo tràng của tất cả chư Phật;
người nghe pháp này thì có thể thành tựu
được đạo quả Bồ đề.
11. Nhất thiết chư Phật sở chuyển
pháp luân (Phạm: Sarva-buddhadharma-
cakra-pravartana): Kinh Pháp
hoa chỉ nói về lí Nhất thừa thực tướng,
chư Phật ra đời đều dùng pháp môn này
để quay bánh xe pháp diệt trừ phiền não
chướng cho hết thảy chúng sinh, làm cho
họ được giải thoát.
12. Nhất thiết chư Phật kiên cố xá lợi
(Phạm: Sarva-buddhaika-ghana-zarìra):
Kinh Pháp hoa chỉ nói về lí Nhất thừa thực
tướng, đó là xá lợi của Pháp thân Phật mà từ
xa xưa đến nay không đổi dời, không hư
hoại.
13. Nhất thiết chư Phật đại xảo
12285

phương tiện kinh (Phạm: Sarvopàyakauzalya):
Kinh Pháp hoa chỉ nói về lí
Nhất thừa thực tướng, chư Phật nhờ pháp
môn này mà đã thành tựu Đại bồ đề, trở
lại dùng phương tiện thiện xảo rộng lớn
diễn nói pháp Nhân, Thiên, Thanh văn,
Duyên giác và Bồ tát khiến chúng sinh ngộ
nhập cảnh giới Phật.
14. Thuyết nhất thừa kinh (Phạm:
Ekayàna-nirdeza) Kinh Pháp hoa chỉ nói
về lí Nhất thừa thực tướng, hiển bày thể
tính bồ đề rốt ráo của chư Phật, chẳng phải
là chỗ mà hàng Thanh văn, Duyên giác có
thể chứng được.
15. Đệ nhất nghĩa trụ (Phạm:
Paramàrtha-nirhàra-nirdeza): Kinh
Pháp hoa chỉ nói về lí Nhất thừa thực tướng,
đó là chỗ an trụ tột cùng của Pháp thân
Như lai.
16. Diệu pháp liên hoa kinh (Phạm:
Saddharma-puịđarìka): Kinh Pháp hoa
chỉ nói về lí Nhất thừa thực tướng. Kinh
này dùng hoa sen làm thí dụ, bởi vì Diệu
pháp tức là quyền thực nhất thể, mà hoa
sen thì hoa quả đồng thời.
17. Tối thượng pháp môn (Phạm:
Dharma-paryàya): Kinh Pháp hoa chỉ nói
về lí Nhất thừa thực tướng, vô lượng pháp
nghĩa được hiển bày trong các kinh đều
chứa đựng trong kinh này, vì thế kinh này
là thù thắng hơn hết trong các kinh.
PHÁP HOA LINH NGHIÊM TRUYÊN
Cũng gọi Pháp hoa kinh linh nghiệm
truyện.
Tác phẩm, 2 quyển, do ngài Liễu viên
(Liễu nhân), người Cao li soạn, được thu
vào Vạn tục tạng tập 134.
Nội dung sách này tường thuật 107
12286

sự tích linh nghiệm có liên quan đến kinh
Pháp hoa từ xưa đến nay, tức là sao chép
những sự tích lạ lùng nhất trong 3 bộ
sách: Hoằng tán Pháp hoa truyện, do ngài
Tuệ tường soạn vào đời Đường, Pháp hoa
kinh hiển ứng lục, do ngài Tông hiểu soạn
vào đời Nam Tống và Hải đông truyền
hoằng lục, do ngài Chân tịnh người Cao
li soạn.
[X. Đông vực truyền đăng mục lục
Q.thượng].
PHÁP HOA LINH NGHIÊM TRUYÊN

12287

P
4091
PHÁP HOA LUẬN SỚ
Tác phẩm, 3 quyển (hoặc 2 quyển), do
ngài Cát tạng (549-623) soạn vào đời Tùy,
được thu vào Đại chính tạng tập 40.
Đây là sách chú giải bộ luận Pháp hoa
của ngài Thế thân. Ngài Cát tạng soạn rất
nhiều sách chú thích kinh Pháp hoa và
trong những tác phẩm ấy của ngài, người
ta nhận thấy ảnh hưởng của bộ luận Pháp
hoakhá sâu đậm, sách này là 1 trong những
tác phẩm ấy.
Nội dung sách này nhằm chỉ ra sự sai
lầm của những giáo phán Tứ tông, Ngũ thời...
ở thời đại Nam Bắc triều, như đã hiểu sai ý
chỉ mà hạ thấp kinh Pháp hoa là Vô thường
giáo hoặc Phú tướng thường trụ giáo. Bởi
thế, ngài Cát tạng đã đứng trên lập trường
của tông Tam luận để làm sáng tỏ ý chỉ Nhất
thừa thực tướng trong kinh Pháp hoa. Sách
này đã có ảnh hưởng rất lớn đối với lịch sử
giáo lí của Phật giáo.
[X. Tân biên chư tông giáo tạng tổng lục
Q.3; Chư tông chương sớ lục Q.1; Đông vực
truyền đăng mục lục Q.hạ].
PHÁP HOA MẠN ĐỒ LA
Cũng gọi Pháp hoa kinh mạn đồ la, Pháp
hoa biến tướng.
Bức Mạn đồ la khắc hoặc vẽ về những
cảnh tượng được miêu tả trong kinh Pháp
hoa.
Tại Trung quốc, từ xưa, tín ngưỡng kinh
Pháp hoa đã rất thịnh hành, cho nên có
không ít những bức tranh vẽ hoặc chạm
trổ về những cảnh tượng được miêu tả trong
kinh Pháp hoa, như trong các hang động
12288

Vân cương và Long môn ở huyện Đại đồng,
tỉnh Hà nam, có tháp Đa bảo được khắc
vào thời đại Lục triều, trong tháp có đức
Phật Thích ca và đức Phật Đa bảo cùng
ngồi; trong
động Thiên
Phật ở huyện
Đôn hoàng
tỉnh Cam túc
cũng có những
bức bích họa
Pháp hoa biến
tướng được vẽ
vào thời đại
Đường, Tống.
Trong đó, bức
bích họa ở hang thứ 8 trong động Thiên
Phật tại Đôn hoàng là tranh biến tướng
của phẩm Tựa kinh Pháp hoa; rồi đến các
bức bích họa trong các hang 74, 81, 102,
117, 120F, 168 v.v... đều là tranh vẽ biến
tướng của các phẩm Pháp hoa. Trong các
hang 97, 111, 135C... thì có các bức tranh
vẽ và điêu khắc tháp Đa bảo.
Trong Mật giáo, khi tu pháp kinh Pháp
hoa thì dùng Mạn đồ la Pháp hoa, trong
đó, vẽ đức Phật Thích ca và Phật Đa bảo
làm Bản tôn. Theo Quán trí nghi quĩ thì
Mạn đồ la Pháp hoa có 3 lớp: Lớp trong
cùng(nội viện) vẽ hoa sen 8 cánh, trên đài
sen có vẽ ngôi tháp, trong tháp vẽ đức Phật
Thích ca và đức Phật Đa bảo cùng ngồi 1
tòa, trên mỗi cánh sen trong 8 cánh an trí
1 vị Bồ tát, ở mỗi góc trong 4 góc của lớp
trong(nội viện)cũng đều an trí 1 vị Bồ tát.
Ở lớp thứ 2 an trí 12 vị Bồ tát và 4 bồ tát
Cúng dường. Lớp thứ 3 vẽ Tứ thiên vương,
Long vương v.v... Ở 4 góc của Mạn đồ la
12289

vẽ 4 vị Đại minh vương.
[X. Pháp hoa kinh truyện kí Q.6; Chư A
xà lê chân ngôn Mật giáo bộ loại vật lục
Q.hạ; Les Grottes du Touen Houang. 1, 3,
4, 6, par P. Pelliot].
PHÁP HOA NGHĨA SỚ
Cũng gọi Pháp hoa kinh nghĩa sớ, Pháp
PHÁP HOA NGHĨA SỚ
Mạn Đồ La Pháp Hoa

12290
